PHẨM TAM QUỐC

Tác giả: Dịch Trung Thiên
Nhà xuất bản: Nxb Công An Nhân Dân
Khổ sách: 13×20,5cm
Năm xuất bản: 05/2010

Đánh máy: khanhnghien
Hiệu chỉnh: thanhtradn91
Đóng gói: thanhtradn91
Hoàn thành:
16/04/2013 (tập 1)
27/04/2013 (tập 2)

“Chân thành cảm ơn các thành viên đã tham gia dự án ebook – VTBT”.

Thư ngỏ của nhóm e-book (VTBT)

Các bạn thân mến!

Trong thời đại công nghệ thông tin Internet ngày càng phát triển như hiện nay, Ebook như là một món ăn tinh thần không thể thiếu của cộng đồng mạng và không ai có thể phủ nhận những lợi ích mà nó mang lại. Chúng tôi – Nhóm E-Book (VTBT) đã cố gắng số hóa cuốn sách này với hy vọng mang đến cho các bạn những tiện ích nhất định khi sử dụng Ebook.

Đầu tiên, E-Book (VTBT) chân thành xin lỗi Tác Giả và NXB vì đã thực hiện Ebook khi chưa được sự đồng ý của bên liên quan.

Tiếp đến, mong các bạn sử dụng Ebook một cách hợp lí, tránh in ấn, photo nhân bản để giữ gìn giá trị vốn có của cuốn sách in.

Việc sử dụng Ebook này là miễn phí. Do đó, E-Book (VTBT) không chịu trách nhiệm về bất kỳ sai sót gì trong quá trình biên tập Ebook.

Cuối cùng, chúng tôi hy vọng độc giả yêu sách nên sở hữu cho mình cuốn sách in để trải nghiệm và đánh giá được tốt hơn về Ebook lẫn sách in, cũng như ủng hộ về mặt tài chính cho Tác Giả và NXB.

Chúng tôi xin gởi lời cảm ơn trân trọng đến Tác Giả, NXB đã mang đến cho người đọc những cuốn sách vô cùng giá trị.

Và xin cảm ơn các độc giả đã ủng hộ E-Book (VTBT).

Trân trọng!

Bộ sách gây ra cơn sốt văn hóa với số lượng phát hành hàng triệu bản ở Trung Quốc.

Nền chính trị Trung Quốc cổ đại là nền chính trị bí mật còn ẩn giấu quá nhiều bí ẩn. Những tài liệu đã công bố thường không nói rõ chân tướng sự việc, thậm chí còn che giấu nhiều sự thực khác. Bộ sách này được nhà nghiên cứu Dịch Trung Thiên khai mở nhiều bí ẩn và những ngộ nhận lịch sử chết người trong Tam Quốc.

… Đúng sai thật giả bàn luận sôi nổi, thành bại được mất nghi hoặc phân vân. Rốt cuộc thì diện mạo của Tam Quốc là thế nào?

Hãy khám phá những “ngộ nhận chết người” trong thời đại Tam Quốc.

DỊCH TRUNG THIÊN

PHẨM TAM QUỐC (tập 1)

Số trang: 438
Giá bìa: … đồng

Lời mở đầu: SÔNG LỚN CHẢY VỀ ĐÔNG

Đây là thời đại có nhiều anh hùng, một giai đoạn lịch sử bộn bề khó phân, một câu chuyện vô cùng hấp dẫn, một đề mục vô cùng thú vị. chính sử ghi chép, dã sử truyền miệng, hí kịch biên soạn, tiểu thuyết diễn nghĩa. Mỗi thời kỳ có sự đánh giá khác nhau, mỗi tác phẩm có sự miêu tả khác nhau. Đúng sai thật giả bàn luận sôi nổi, thành bại được mất nghi hoặc phân vân. Rốt cuộc thì diện mạo của Tam Quốc là thế nào?

Thông thường, nói đến Tam Quốc là nói đến giai đoạn lịch sử 90 năm kể từ thời Hán Hiến đế niên hiệu Sơ Bình năm đầu (năm 190) đến thời Tấn Vũ đế niên hiệu Thái Khang (năm 280). Gọi giai đoạn lịch sử này là Tam Quốc, ngay ở cách gọi tên cũng có biết bao vấn đề. Bởi vì Tào Phi xưng đế là năm 221 Công nguyên; Lưu Bị xưng đế là năm 221 Công nguyên; Tôn Quyền xưng đế là năm 222 Công nguyên. Đây là thời kỳ ba nước Ngụy, Thục, Ngô chính thức ra đời.

Theo lý, Tam Quốc sử phải được tính từ đây tới lúc ba nhà quy về Tấn, mới đúng là thời kỳ “Tam Quốc”. Xem ra xưa nay không hề nói như vậy. Nếu thế thì Tào Tháo, Quan Vũ, Chu Du và Lỗ Túc v.v… sẽ không thể xuất hiện. Cũng không thể nói tới chuyện: mơ xanh uống rượu, ba lần lều tranh, trận chiến Xích Bích, đại bại Mạch Thành. Mọi người nói xem thế nào?

Thực tế thì, bất kể là chính sử (như Tam quốc chí), hay tiểu thuyết (như Tam quốc diễn nghĩa) gần như đều bắt đầu từ lúc Đổng Trác làm loạn, thậm chí sớm hơn, Đó mới là thái độ cầu thị đối với lịch sử. Bởi vì ba thế lực lớn Tào, Lưu, Tôn được phát triển và trưởng thành từ lúc quan quân hỗn chiến những năm cuối thời Đông Hán; thế chân vạc Ngụy Thục Ngô về cơ bản đã hình thành từ trước lúc họ dựng nước. Cần phải đọc lịch sử với con mắt lịch sử. Không có nhân thì không có quả. Chỉ xem “danh” không xem “thực”, không tìm bắt cái thực chất, như vậy không phải là “nghiêm túc” mà là “phí sức đi vào những vấn đề không thể giải quyết”.

Vậy tình hình trong 90 năm đó là thế nào?

Cũng chỉ có hai chữ: loạn thế, nói rộng ra là, khói lửa ngút trời, chết đói đầy đường, chiến tranh liên miên, dân không còn đường sống. Hoặc mượn lời Lỗ Tấn “Trong mộng, mơ màng mẹ hiền nhòa lệ, đầu thành, biến ảo lá cờ đại vương”. Nhưng thời loạn có anh hùng. Càng trong bể dâu càng có anh hùng. Vì vậy, đây là thời đại có nhiều anh hùng, một thời đại đầy khí thế vừa anh hùng vừa lãng mạn. Không biết đã có bao nhiêu nhân vật phong lưu với lời kể xúc động về giang sơn, có bao nhiêu anh hùng cái thế thể hiện thân thủ bay bổng như gió mây, thực là “giang sơn như tranh, một thời bao hào kiệt”.

Cứ kể tên những người quen biết thôi, cũng đã thành một danh sách rất dài. Anh hùng đại lược như Tào Tháo, cúc cung tận tụy như Gia Cát Lượng, Chu Du anh võ ngời ngời, Lưu Bị kiên nhẫn vững vàng, họ đều là anh hùng thời đại, cũng đều là anh hùng dân tộc Trung Hoa, họ muốn thống nhất một đất nước từng bị chia cắt, biến loạn thế thành trị thế, mong cho xã hội yên vui, thiên hạ thái bình. Đương nhiên, ai trong số họ cũng nghĩ rằng, họ hoặc tập đoàn của họ có trách nhiệm với lịch sử, quyết không nhường cho ai. Vì vậy giữa họ có mâu thuẫn, có va chạm, có xung đột, có chiến tranh, ai nấy sát khí đằng đằng, tôi sống anh chết kết quả là “một khi công thành thì vạn tấm xương khô”, ai nấy đều cảm than, buồn vui lẫn lộn!

Có thể không còn cách giải quyết nào khác; và lịch sử, chỉ có thể tiến tới trong bi kịch, trong:hai mặt đối lập” đó. Một mặt là chiến tranh, chỉ có thể kết thúc bằng chiến tranh; mặt khác, để kết thúc chiến tranh, người dân phải chịu mọi khổ ải. Vì vậy khi ca ngợi, tán thưởng anh hùng thời đại thì đừng quên những đau khổ mà người dân phải gánh chịu.

Kết quả việc tranh giành Trung Nguyên là một nhà thâu tóm, kết quả của rồng tranh hổ đấu là thiên hạ thống nhất. Tây tấn xuất hiện. Thực ra tình hình Tây Tấn còn tệ hại hơn, nhưng ở đây chỉ nói đến Tam Quốc, Thời gian ngắn là đặc điểm của Tam Quốc. Ba nước Ngụy, Thục, Ngô chỉ tồn tại không quá nửa thế kỷ; thêm nữa, thời kỳ “trước Tam Quốc” cũng chỉ có 90 năm. Thời gian ngắn ngủi đó, so với lịch sử dân tộc Trung Hoa, đó cũng chỉ là “trong chốc lát”. Thậm chí người ta chưa kịp nhớ lại, nghĩ lại tỉ mỉ thì trong chớp mắt gà mái đã biến thành ngan. Lịch sử thường được người thắng lợi viết thành sách, dân gian sửa lại, không tránh khỏi thấy nhân thấy trí hoặc nghe tin từ một phái. Vì vậy khi ba nước Ngụy, Thục, Ngô vừa diệt vong, người người đã bàn luận sôi nổi về những gì đã ghi chép trong sử sách, ý kiến của học giả cũng có phần khác nhau. Đã có hai cách nói khi Gia Cát Lượng xuống núi, là “ba lần lều tranh” và “vào cửa tự tiến”; hỏa chiến Xích Bích cũng có hai cách nói, Hoàng Cái trá hàng phóng lửa và Tào Tháo đốt thuyền để rút. Tam Quốc là lịch sử tinh tế, chói sáng khiến người người phải ù tai hoa mắt.

Lịch sử Tam Quốc đầy kịch tính khiến nó trở thành đề tài hướng dẫn của văn học nghệ thuật. Trong dân gian, nó cũng trở thành một đề tài người người ưa chuộng, thích thú. Người biết Lưu Bị rõ ràng nhiều hơn người biết Lưu Tú; người biết Tào Tháo vượt hơn người biết Vương Mãng. Công lao thuộc về các tác phẩm văn học nghệ thuật, nhất là Tam quốc diễn nghĩa. Sức cảm của tác phẩm văn học nghệ thuật đòi hỏi phải tưởng tượng và hư cấu. Tác phẩm văn học nghệ thuật đầy tưởng tượng và hư cấu lấy sử làm căn cứ, làm cấu tứ, làm đề tài, hư hư thực thực, nửa già nửa thật, thêm nhiều mùi vị vào đoạn sử liệu vốn phức tạp, miên man.

Nói về Chu Du

Nhắc tới vị danh tướng Giang Đông, người ta thường nghĩ ngay đến câu chuyện “Ba lần chọc tức Chu Du”, là “Đã sinh Du sao còn sinh Lượng” và “Chu Du mẹo giỏi yên thiên hạ, đã mất phu nhân lại thiệt quân” v.v… Tiếc thay, đó là tiểu thuyết, không phải lịch sử, trong sử Gia Cát Lượng chưa từng chọc tức Chu Du. Và dù có chọc tức cũng không thể chết được. Vì sao vậy? Bởi vì Chu Du tính tình mạnh mẽ, hào phóng. Tam quốc chí nói Chu Du “khoan dung độ lượng”, tính tình phóng khoáng, rộng rãi, được người cùng thời đánh giá rất cao. Lưu Bị nói Chu Du “rất độ lượng”, Tưởng Cán nói “Du là người thanh lịch”. Nhân tiện nói thêm, Tưởng Cán cũng bị oan uổng. Tưởng Cán có đến doanh trại của Chu Du, nhưng đó là sau trận chiến Xích Bích hai năm, đương nhiên không phải lừa lấy cắp thư sách gì đó. Tưởng Cán không phải mũi trắng, ngược lại còn đẹp trai. Giang Biểu truyện nói “Cán có tư thế, có tài hùng biện, khắp cả vùng Giang Hoài không ai được vậy”, xem ra đây là nhân vật khôi ngô, tài mạo song toàn.

Chu Du cũng vậy, một anh hùng cực kỳ tuấn tú. Thời đó ai ai cũng rõ Chu Du khôi ngô “tuấn tú”. Tam quốc chí nói Chu Du “mạnh mẽ, dung mạo tuyệt đẹp”, còn nói “Người Ngô còn gọi là Chu lang”. Lang, là trai trẻ. Gọi lang là có ý tán thưởng sắc đẹp. Vì vậy, “Chu lang” tức là “Chu tuấn tú”. Đồng thời, Tôn Sách cũng là “Tôn lang”, tức là “Tôn tuấn tú”. Đương nhiên, cái “tuấn tú” của một người không chỉ nói đến bề ngoài, mà quan trọng nhất là nói đến khí thế bên trong. Vừa khéo, Chu Du là người khí chất cao quý, khoan dung, độ lượng. Chu Du phẩm hạnh tốt, biết trau dồi nhân phẩm, biết đánh trận, hiểu nghệ thuật, âm nhạc lại càng tinh thông. Dù rượu đã được ba tuần, người đã lâng lâng, nhưng vẫn biết được ban nhạc diễn tấu chuẩn xác hay không. Nếu sai thì Chu Du đã quay đầu lại nhì, thời đó, người ta nói, “Khúc có sai, Chu lang nhìn”. Vì vậy, tôi ngờ rằng Chu Du chỉ huy quân đội cũng giống như chỉ huy ban nhạc, biến chiến tranh thành nghệ thuật, trận đánh thật ngoạn mục, giống như một tác phẩm nghệ thuật.

Chu Du đánh trận cũng rất đẹp. Ở trận Xích Bích, Chu Du là tổng chỉ huy tiền phương của liên quân Tôn Lưu. Trong Xích Bích hoài cổ của Tô Đông Pha nói, nhớ lại Công Cẩn năm đó, mới cưới Tiểu Kiều, kiêu hùng anh dũng, quạt lông khăn lượt, nói đấy cười đấy mà giặc mạnh một thời đã biến thành mây khói”. Quạt lông, quạt làm bằng lông. Khăn lượt, khăn dệt bằng tơ lụa. Quạt lông khăn lượt tượng trưng cho sự nho nhã lúc đó. Quý tộc và quan viên thường đội mũ. Mũ cao, áo rộng, thắt đai, thể hiện “Hán quan uy nghi”. Nhưng vào những năm cuối thời Đông Hán, không đội mũ mà quấn khăn trở thành thời thượng của danh sĩ. Nếu thân là tướng soái mà quạt lông khăn lượt thì đấy là phong thái của nho tướng. Chẳng khó khăn gì, chúng ta có thể nhớ lại cảnh tượng lúc đó: Quân Tào bày trận ở Trường Giang, chiến thuyền san sát, quân kỳ phấp phới, người Giang Đông kinh hồn lạc phách, run sợ hãi hùng, nhưng Chu Du vẫn như không, ung dung tự tại. Chu Du đầu quấn khăn, tay cần quạt, bày mưu trong trướng, theo kế chỉ huy, cuối cùng đã khắc địch, lấy ít đánh nhiều giành lấy phần thắng. Thực là chuyện hãi hùng đáng sợ! Chu Du lúc này được coi là thiếu niên anh hùng, ý chí ngời ngời, chiếu sáng khắp nơi!

Đương nhiên, chiến tranh không phải là nghệ thuật, không thể phóng khoáng nhường ấy, nho nhã nhường ấy, phong lưu cởi mở nhường ấy, càng không thể cười cười nói nói, không thể “giặc mạnh” một thời đã “biến thành mây khói”. Chu Du lúc này, đã cưới Tiểu Kiều 10 năm rồi, không phải “vừa cưới Tiểu Kiều”. Tô Đông Pha nói vậy là muốn khắc họa rõ hình tượng anh hùng của Chu Du. Tác phẩm văn học không thể coi là lịch sử, nhưng muốn nói Chu Du là anh hùng nho nhã trong lịch sử thì đại thể là được. Chu Du mới 24 tuổi đã được Tôn Sách phong là “Kiến Uy trung lang tướng”, cử ra chiến trường lập công dựng nghiệp. Cũng trong năn ấy Tôn Sách và Chu Du cùng cưới con gái Kiều công là Đại Kiều và Tiểu Kiều về làm vợ, Tô Đông Pha gọi đó là “vừa cưới Tiểu Kiều”. Rõ ràng con người Chu Du ở bất kỳ đâu, quan trường, chiến trường hay tình trường, đều được như ý, liệu còn có ai được mọi người hâm mộ hơn thế nữa? Một người trẻ tuổi luôn được như ý thì liệu còn gì để phải ghen tị với người khác và vì ghen tị với người khác mà tức đến chết? Chúng ta cũng ghen tị với Chu Du gần tới mức ấy.

Không sai, Chu Du đã có những lúc đấu tranh công khai hoặc đấu tranh ngấm ngầm với Lưu Bị. Chu Du từng đề nghị với Tôn Quyền giam lỏng Lưu Bị, phân hóa Quan, Trương, sau này chúng ta sẽ nói tiếp. Đây hoàn toàn vì lợi ích chính trị, không vì gì khác. Hơn nữa, những người mà Chu Du nghi sợ là Lưu, Quan, Trương, không phải là Gia Cát Lượng. Thực tình lúc đó Chu Du không hề coi Gia Cát Lượng là địch thủ hàng đầu, vậy cớ gì phải ngầm hại! Ngược lại, Gia Cát Lượng, một người đức độ cao siêu lại được coi là “Ba lần chọc tức Chu Du”, được mô tả thành “kẻ tiểu nhân gian trá hiểm ác” (lời Hồ Thích), nghĩ xem, đau xót biết chừng nào!

Chúng ta thấy, lịch sử xa cách chúng ta, có lúc xa cách đến như vậy.

Thực tế, rất nhiều sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử đều có ba diện mạo, ba hình tượng. 1- Diện mạo được ghi trong chính sử, chúng ta gọi là “hình tượng lịch sử”. Các sử gia luôn chủ trương như vậy. cần phải nói rõ hơn, “hình tượng lịch sử” chưa hẳn là “chân tướng lịch sử”. Liệu lịch sử có “chân tướng” không? Có. Có thể làm rõ không? Khó. Làm rõ chân tướng lịch sử Tam Quốc là rất khó. Bởi chúng ta không sao tìm được tài liệu nguyên thủy, không thể mời được các cổ nhân lên để hỏi, và dù có mời được thì chắc gì họ đã nói thật. Vì vậy, chỉ còn dựa vào những ghi chép trong sách sử, đương nhiên là “chính sử”. Nhưng ngay cả “chính sử” cũng có những chỗ không tin được. Tam Quốc sử thoại của ngài Tư Miễn, một đại sư sử học, nhiều lần nhắc nhở, không thể tin được hết những điều ghi chép trong Tam quốc chí, Hậu Hán thư. Huống hồ Thục Hán của Lưu Bị lại chưa có quan chép sử. Những ghi chép liên quan trong Tam quốc chí đều là những điều “mắt thấy tai nghe” cộng với “lời đồn ngoài đường ngoài chợ”. Như vậy, chỉ còn biết trông vào sự khảo chứng của các sử gia. Nhưng cách nhìn của các sử gia lại không nhất trí. Như việc Thục Hán “nước không có sử, không có quan ghi sử”, nhà sử học thời Đường Lưu Tri Cơ cho đó là lời miệt thị “sỉ nhục Gia Cát”. Rõ ràng là, càng ngày càng khó hiểu. Vì vậy, chỉ có thể coi “hình tượng lịch sử” là những điều ghi chép trong sử hoặc là hình tương do các sử gia chủ trương. Và cũng phải nói rõ, dù là hình tượng, nhưng không phải chỉ có một, đang có những tranh luận.

Loại diện mạo thứ hai là tác phẩm nghệ thuật, bao gồm tiểu thuyết, kịch, chúng ta gọi là “hình tượng văn học”. Đây là loại do các nhà văn chủ trương như Tam quốc diễn nghĩa và các loại Kịch Tam Quốc.

Một loại nữa là diện mạo trong lòng quần chúng, do trăm họ chủ trương, gọi chung là “hình tượng dân gian” như các loại truyền thuyết dân gian và tập tục dân gian, tín ngưỡng dân gian bao gồm cả những hình tượng trong con mắt từng người. Thực ra thì trong con mắt mỗi chúng ta đều có hình tượng một nhân vật lịch sử. Vì vậy, khi một vở kịch lịch sử ra đời, thường nghe mọi người bàn luận “giống hay không giống”. Thực tình, chưa ai nhìn thấy nhân vật lịch sử, nhưng vẫn cứ bàn “giống hay không giống”. Rõ ràng, trong tâm lý từng người đều có sẵn một cuốn “sổ”.

Để hình thành hình tượng văn học, hình tượng dân gian cần có một quá trình lịch sử. Đại thể thì càng về sau càng không dựa vào ghi chép; ý thức chủ quan, sự yêu ghét cá nhân ngày càng nhiều. Đương nhiên, sau khi có quan điểm lịch sử khoa học lại có thể bàn theo cách khác. Như ở phần trên đã nói, sự cảm nhận từ tác phẩm văn học nghệ thuật hơn hẳn từ trước tác sử học. Đầu đường cuối ngõ người người truyền tin, và không thể xem thường lực lượng này. Nhân sĩ dân gian không giống các sử gia, không cần “học hành nghiêm cẩn”, không có áp lực nào, “muốn hát thì hát”. Điều đó vốn chẳng quan trọng gì. Nhưng, như Lỗ Tấn từng nói: “Mặt đất vốn không có đường, người đi nhiều sẽ thành đường”. Cũng vậy, một loại hình tượng, nếu có nhiều người nói sẽ có thể từ “giả tượng” biến thành “chân tướng”.

Nói đến Gia Cát Lượng

Con người Gia Cát Lượng, ít ra cũng từ thời Tấn đã trở thành đối tượng được nhiều người hâm mộ, mê lực tỏa ra khắp nơi, ẩn hiện như mây khói. Thời đó có người tên là Quách Xung, có thể là người tin cậy của Gia Cát Lượng, cảm thấy mọi người sùng bái Gia Cát Lượng như vậy là chưa đủ, mới đưa ra “năm việc kín của Lượng mà người đời chưa nghe”, điều thứ ba trong đó là không thành kế. Lúc chú thích Tam quốc chí, Bùi Tùng Chi đã bác bỏ cả năm việc này. Căn cứ để bỏ không thành kế là: Lúc Gia Cát Lượng đóng quân ở Dương Bình, Tư Mã Ý là đô đốc Kinh châu ở Uyển Thành, thì làm gì có khả năng xuất hiện ở chiến trường Dương Bình, làm gì có cái gọi là không thành kế?

Có điều, đây là câu chuyện rất hay, thế là Tam quốc diễn nghĩa nhắc đi nhắc lại, kịch Tam Quốc diễn đi diễn lại, cái gọi là “Thất không trảm” (mất Nhai Đình, không thành kế, chém Mã Tắc) được diễn đi diễn lại nhiều lần không chán. Nhưng câu chuyện này không có thực, cũng không hợp lô-gíc. Thứ nhất, Tư Mã Ý không dám tiến công, sợ trong thành có mai phục. Vậy, phái một toán do thám, có được không? Thứ hai, Tư Mã Ý “quả có thấy Gia Cát Lượng ngồi trên thành lầu, tươi cười rạng rỡ”, khoảng cách cũng không xa lắm, vậy, nên chọn một thần xạ, bắn hạ Gia Cát Lượng xuống lầu, thực hiện “bắt giặc bắt chúa trước”, có được không? Thứ ba, theo Quách Xung khi đó Tư Mã Ý có hai mươi vạn quân, Gia Cát Lượng chỉ có một vạn; theo Tam quốc diễn nghĩa, lúc đó Tư Mã Ý có mười lăm vạn quân, Gia Cát Lượng chỉ có hai ngàn năm trăm người. Tóm lại địch đông ta ít. Vậy, vây ba ngày, vậy mà không đánh, có được không? Làm gì đến đoạn phải quay đầu lui quân? Vì vậy, Bùi Tùng Chi mới nói chắc rằng lời Quác Xung là sai. Bùi Tùng Chi nói: “Như Xung cho hay, Tuyên đế (Tư Mã Ý) cử 20 vạn quân, biết rõ Lượng quân ít lực yếu, nếu nghi có mai phục, thì tăng cường phòng bị, cớ gì phải rút chạy”.

Vì vậy, làm gì có “Không thành kế”. Những điều khác như hỏa thiêu Tân Dã, thuyền cỏ mượn tên đều là từ không mà có. Lửa cháy ở Bác Vọng là có, nhưng đó là Lưu Bị tự đốt (Tiên chủ lập phục binh, rồi đốt đồn ngụy trang, bọn Đôn đuổi tới, phục binh đã phá được), không nghe nói Gia Cát Lượng làm gì ở đây. Hỏa thiêu Xích Bích cũng có, nhưng đó là công lao và chủ ý của Hoàng Cái – bộ tướng của Chu Du, cũng không thấy Gia Cát Lượng làm gì. Mượn gió đông lại càng buồn cười. Gia Cát Lượng “Tắm gội trai giới, mình mặc đạo y, xõa tóc ngất ngưởng”, lên đàn tế gió, giả thần giả quỷ, vì vậy Lỗ Tấn cho hay: Tam quốc diễn nghĩa nói “Gia Cát Lượng nhiều mưu gần như yêu”. “Yêu” ở đây không phải yêu tinh hoặc yêu quái mà là “yêu nhân”, giống như loại ông đồng bà cốt hoặc phù thủy.

Đương nhiên Gia Cát Lượng không phải là “yêu nhân”. Không chỉ không là “yêu nhân” mà là “khôi ngô”. (Dâng biểu Gia Cát Lượng tập của Trần Thọ nói, “thân cao tám thước, dung mạo ngời ngời”. Tám thước thời Hán, tương đương với năm thước năm tấc bây giờ, cũng tức là một mét tám tư. Lúc 26 tuổi, Gia Cát Lượng bắt đầu xuống núi. Hai mươi sáu tuổi đời, cao một mét tám tư, “dung mạo ngời ngời”, hãy tưởng tượng xem đó là một hình tượng như thế nào. Ít ra cũng không phải thân mặc áo đạo, râu dài đầy mặt, còn như quạt lông, khăn lượt có thể là đúng, vì đó là thời thượng và cũng chẳng lợi lộc gì với Gia Cát Lượng. Còn như “quạt lông khăn lượt, nói cười đấy mà giặc mạnh một thời đã biến thành mây khói” là nói đến Chu Du, không phải Gia Cát Lượng. Coi như chuyện “Mượn gió đông” là có thực thì cũng là Chu Du đi “mượn” (truyền thuyết dân gian có chuyện Chu Du mượn gió đông), nếu không thì sao Đỗ Mục lại nói “Gió đông cứ phụ Chu lang, một nền Đổng Tước khóa xuân hai Kiều”?

Phải nói, công trạng chủ yếu của Gia Cát Lượng trong trận chiến Xích Bích là tác thành liên minh Tôn Lưu; cống hiến chủ yếu của Gia Cát Lượng cho Lưu Bị là sách lược chính trị liên Ngô chống Tào và chia ba thiên hạ. Thực tế thì Gia Cát Lượng là nhà chính trị, nhà ngoại giao kiệt xuất, và chưa hẳn là nhà quân sự kiệt xuất. Về quân sự thì còn phải bàn. Tài quân sự của Gia Cát Lượng cũng không huyền diệu như lời đồn của hậu thế. Trong “Lời nói đầu” Tam quốc chí tuyên chú của nhà sử học, ngài Miêu Việt nói, “Trong việc chinh nam của Gia Cát Lượng, truyền thuyết thời đó đã khuếch đại mấy chỗ, như bảy lần bắt bảy lần tha Mạnh Hoạch, là không hợp lý, còn như “Người nam hết làm phản”, cũng không đúng với sự thực. Gia Cát Lượng thường ít có những chiêu hiểm, không như tác phẩm văn học và truyền thuyết dân gian đã nói. Người thích đưa ra các chiêu hiểm là Quách Gia. Đặc điểm của Gia Cát Lượng là “cẩn thận” đúng như lời tự phê bình hoặc lời bình của các sử gia. Trần Thọ nói Gia Cát Lượng “Trị rợ là sở trường, kỳ mưu là sở đoản, lo cho dân giỏi hơn mưu lược của tướng”; đây là những lời đánh giá thực sự cầu thị. Tức là, Gia Cát Lượng là Tiêu Hà, không là Trương Lương và Hàn Tín.

Nhưng đến Tam quốc diễn nghĩa thì Gia Cát Lượng đã bằng cả ba người Tiêu Hà, Trương Lương và Hàn Tín gộp lại, không chỉ bày mưu trong trướng có thể thắng lợi ngoài ngàn dặm, mà còn thần cơ diệu toán như nhà tiên tri. Bất kỳ ai, chỉ cần làm đúng “diệu kế trong cẩm nang” thì không đánh cũng thắng, không đạp cũng đổ. Các đại tướng của Lưu Bị như Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân đều như con rối trong tay Gia Cát Lượng, hiểu cũng làm, không hiểu cũng làm. Tất nhiên, như vậy là không đúng, nhưng có nguyên nhân. Nguyên nhân gì? Chúng ta sẽ nói sau.

Câu chuyện về “Cẩm nang diệu kế” là có thực, nhưng tiếc là ở chỗ Tào Tháo. Việc được ghi chép trong Tam quốc chí- Trương Liêu truyện, vào năm Kiến An thứ XX (năm 215), sau này sẽ nói tiếp. Câu chuyện về “không thành kế” có thể cũng có. Tào Tháo, Văn Sính, Triệu Vân đã từng dùng, có điều việc còn tranh luận, sau này chúng ta sẽ nói tiếp. Nhưng không có tranh luận, mọi người không nói tới, chỉ vì dân gian không thích Tào Tháo.

Đối với Tam Quốc, dân gian cũng rất quan tâm, nhiệt tình chẳng kém gì các nhà sử học. Chúng ta đều biết, trong bốn trước tác cổ điển lớn của Trung Quốc Hồng Lâu Mộng có đại vị cao nhất trong văn học lịch sử, có câu “Lúc rỗi không nói tới Hồng Lâu Mộng thì dù có đọc hết sách vở cũng coi là uổng”. Nhưng đúng như Lỗ Tấn nói: “Người dân thích nhất vẫn là Tam Quốc và Thủy Hử. Cũng tức là nói, Tam Quốc và Thủy Hử là hai cuốn sách mà trăm họ thích nhất. Thực tế thì ảnh hưởng lớn nhất đối với xã hội Trung Quốc không phải Hồng Lâu mà là Tam Quốc và Thủy Hử. Ví dụ nghề đồ tể đã tôn Trương Phi làm tổ sư, nghề dệt tôn Lưu Bị là tổ sư, nghề cướp bóc tôn Tống Giang làm tổ sư, và chưa nghe nói có nghề nào lại tôn các nhân vật trong Hồng Lâu Mộng như Giả Bảo Ngọc, Vương Hy Phượng làm tổ sư. Cho nên, hình tượng dân gian các nhân vật trong Tam Quốc cũng đáng được nghiên cứu.

Nói đến Quan Vũ

Quan Vũ có những điểm khiến người ta phải sùng kính là trọng tình trọng nghĩa. Sau khi bắt được Quan Vũ, Tào Tháo “lễ đãi rất hậu”, chính Quan Vũ cũng nói “biết là Tào công đãi tôi rất hậu”, nhưng Quan Vũ quyết không phản bội Lưu Bị, cuối cùng mới chọn cách “phải ra sức báo công rồi mới đi”. Kết quả, Tào Tháo càng thêm kính trọng (Tào Tháo trọng nghĩa), để Quan Vũ trở về doanh trại địch (về với Tiên chủ bên quân Viên). Từ đây chúng ta cũng thấy, Quan Vũ cố nhiên là tình nghĩa ngút trời, Tào Tháo được coi là nghĩa khí dũng cảm, biết tôn trọng người nghĩa khí dũng cảm. Tiếc rằng người đời chỉ nghĩ đến cái “tình của” Quan Vũ mà quên mất cái “nghĩa” của Tào Tháo. Thực không công bằng.

Dân gian sùng bái Quan vũ, nhưng về tín ngưỡng tập tục thì có phần hơi lạ. Ví như người thợ cắt tóc, tôn Quan Vũ là tổ sư, thực là khó hiểu, có bao giờ Quan Vũ là thợ cắt tóc! Và thời Đông Hán làm gì có chuyện cắt tóc. Nghĩ đi nghĩ lại, có thể vì trên tay bọn họ có dao. Có điều, trong tay Quan Vũ là để chặt đầu, không phải cắt tóc. Thời nhà Thanh, trước một hiệu cắt tóc có treo một đôi câu đối: “Hỏi thiên hạ được mấy đầu lâu. Xem lão phu có bao thủ đoạn”, thực giống như khẩu khí của Quan Vũ.

Một việc nữa cũng khá là kỳ quặc, coi Quan Vũ là thần tài, Quan Vũ là tướng quân đã trải trăm trận, coi là thần chiến còn có lý, sao lại gọi là thần tài? Đương nhiên, việc này vẫn coi là được, sau này sẽ nói tiếp. Có điều tôi nghĩ, rồi một ngày nào đó Quan Vũ sẽ biến thành thần ái tình, giúp nhiều cho hôn nhân, bởi Quan Vũ biết lựa chọn trong ái tình. Theo chú dẫn Thục ký và Hoa Dương quốc chí của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí- Quan Vũ truyện, Quan Vũ từng yêu một cô gái, nhiều lần nói với Tào Tháo để cưới nàng làm vợ. Nói nhiều lần, Tháo liền “nghi người này có sắc lạ, liền triệu đến xem trước” thì quả là sắc nước hương trời, kết quả “Tháo giữ lại cho mình”, Quan Vũ buồn rầu vô hạn (lòng Vũ không yên). Nếu chuyện này là có thực, Tào Tháo quả không biết điều.

Lúc này thì chúng ta biết, trong lịch sử Tam Quốc có ba loại hình tượng: hình tượng lịch sử, hình tượng văn học và hình tượng dân gian. Chúng ta nhìn nhận thế nào đây?

Trước hết nên làm rõ “hình tượng lịch sử”, muốn thế phải đọc chính sử như Tam quốc chí. Tam quốc chí là tác phẩm của Trần Thọ. Trần Thọ người Nam Sung, Tứ Xuyên. Sau khi Tây Tấn thống nhất được năm năm (năm 285), Tam quốc chí được hoàn thành. Trần Thọ nghiêm cẩn trong truy xét, khoảng cách thời gian lại không dài, nên tin tưởng được. Có điều, chính vì thái độ nghiêm cẩn đó, Trần Thọ đã lược bỏ khá nhiều tài liệu thời đó, nên Tam quốc chí tương đối giản lược. Thế mới có sự chú thích của Bùi Tùng Chi. Bùi Tùng Chi người huyện Văn Hỷ, Sơn Tây trông thời Lưu Tống Nam triều. chừng một trăm ba mươi năm sau khi Tam quốc chí hoàn thành, Bùi Tùng Chi mới chú thích. Bùi Tùng Chi đã bổ sung một lượng lớn tài liệu, gồm những phần Trần Thọ đã lược bỏ hoặc không thấy, có phần phân tích thêm. Không bàn tới những phần chưa thể khảo chứng, chưa thể phân tích. Rõ ràng Bùi Tùng Chi là người nghiêm túc, có thể tin tưởng vào những lời chú dẫn của ông. “Chú” của Trần Thọ và “Chí” của Bùi Tùng Chi là hai căn cứ của cái gọi là “Chính thuyết”. Đương nhiên có thể tham khảo các sách sử khác, nhưng nếu có mâu thuẫn thì “vào trước là chủ” nên dựa vào “Thọ chú Bùi chí” là tốt nhất.

Có điều, “hình tượng văn học” và “hình tượng dân gian” đều không phải là không có ý nghĩa hoặc không có lý lẽ. Trên thực tế, rất nhiều người đã coi Tam Quốc, nhất là Tam quốc diễn nghĩa là sách giáo khoa. Đúng như Tôn Lê nói, “mưu sĩ lấy sách ấy làm trí khôn, tướng soái lấy sách ấy làm binh thư”, người thống trị đời Thanh coi Tam quốc diễn nghĩa là “văn kiện nội bộ, phát cho thân thích quyền quý. Trong Quản chùy biên Tiền Chung Thư cũng nhắc tới mấy việc người đời sau học “Không thành kế”, thậm chí cho “Không thành kế” là mẫu mực điển hình của “không lừa mà bị lừa”. Nói “Người không có quân thản nhiên cho người khác biết mình không bày quân, là không lừa dối; cho người khác biết thực tình để người khác không tin đó là sự thật, ấy là lừa dối”. Lờ phê (gọi tắt là Mao phê) của cha con Mao Tông Cương cũng rất có lý: “Chỉ có người thận trọng không làm việc táo bạo, cũng chỉ có người thận trọng mới làm được việc táo bạo… ngày thường Khổng Minh thận trọng, nên không làm việc táo bạo trong một lúc. Trọng Đạt không nghi ngờ Khổng Minh một lúc làm việc táo bạo, chính vì tin Khổng Minh hàng ngày rất thận trọng. “Có điều cách nói của Ngụy Hi càng có ý nghĩa: “Nếu hôm nay gặp sơn tặc xông vào cổng thành, ắt Khổng Minh đi rồi”. Rõ ràng, dù là hình tượng dân gian hay hình tượng văn học, thậm chí là râu ông nọ cắm cằm bà kia, ghép hoa chiết cành, từ không thành có, đều có thể cho người ta những bài học bổ ích. Một hình tượng phải có lý mới được hình thành, mới được lưu truyền. Điều mà chúng ta cần làm là nói rõ cái lý đó.

Ở đây có ba việc cần làm. 1. là “hoàn nguyên”, cho mọi người hay sự thật của lịch sử là gì? 2. là “so sánh ba” hình tượng đó khác nhau những gì? 3. là “phân tích”, phải làm rõ vì sao hình tượng lịch sử lại có thể biến thành hình tượng văn học và hình tượng dân gian. Chúng tôi hy vọng qua ba việc đó, chúng ta có thể hiểu được Tam Quốc.

Đó là việc làm chẳng dễ dàng gì.

Lịch sử có ba hình tượng thì đọc lịch sử cũng có ba cách. Đọc lịch sử trên lập trường của người xưa, Tiền Mục gọi là “ý kiến lịch sử”; đọc lịch sử trên lập trường ngày nay, Tiền Mục gọi là “ý kiến thời đại”; đọc lịch sử trên lập trường của mình, là “ý kiến cá nhân”. Bất kỳ ai nói về lịch sử đều phải nói tới ba loại ý kiến đó. Cuối cùng “Sông lớn chảy về đông, sóng trôi hết những nhân vật phong lưu của ngàn xưa”. Nhân vật và sự kiện có huy hoàng đến mấy, cũng chỉ lưu lại những ấn tượng mơ hồ, mặc cho người đời bình luận. Lời của Trương Thăng: “bao việc hưng phế của Lục triều, sẽ thành lời tiều ngư lúc nhàn rỗi”, Thực tình “thành lời tiều ngư lúc nhàn rỗi”, đâu chỉ có “việc hưng phế của Lục triều” mà bao gồm mọi chuyện trong lịch sử. Đúng là “một bình rượu nhạt vui lúc gặp mặt, xưa nay bao chuyện, đều thành lời đàm tiếu”.

Từ nay trong các tiết mục, chúng ta sẽ thêm vào vài phần đàm tiếu để bình đọc Tam Quốc. Vậy, nên bắt đầu từ đâu? Theo tôi, nên bắt đầu từ hình tượng lịch sử, hình tượng văn học, hình tượng dân gian phức tạp nhất, nhiều điểm khác nhau, được mọi người bàn luận nhiều nhất, đẻ họ đưa chúng ta vào một giai đoạn lịch sử hoành tráng mà phức tạp!

Phần 1.[*] NGỤY VŨ VUNG ROI

§1. TÀO THÁO THẬT GIẢ

Trung Quốc thông sử của Phạm Văn Lan ghi giai đoạn từ thời Hán Hiến đế niên hiệu Sơ Bình năm đầu (năm 190) đến thời Tấn Vũ đế niên hiệu Thái Khang năm đầu (năm 280) là “Thời kỳ chia cắt” trong sử Tam Quốc thời Đông Hán. Nói về “Tam Quốc” là nói về giai đoạn lịch sử này,; và nhân vật nổi nhất trông đó là Tào Tháo – người đã sáng lập nên nhà Ngụy. Từ hàng ngàn năm nay Tào Tháo chịu nhiều lời phê bình tố xấu khác nhau, là nhân vật được bình luận sôi nổi ngay khi chưa đậy nắp quan tài. Với Tào Tháo có nhiều cách nói cách bình luận, có nhiều ý kiến khác nhau, thực hiếm thấy, hình tượng dân gian của Tào Tháo lại càng tệ. vậy, con người thực của Tào Tháo trong lịch sử là thế nào?

Nói đến Tam Quốc thì trước hết phải nói về Tào Tháo. Hình tượng trong lịch sử của Tào Tháo không hay lắm, nói khách khí là “gian hùng”, không khách khí là “gian thần”, thậm chí là “gian tặc”. Nhưng Lỗ Tấn lại coi Tào Tháo là anh hùng. Trong bài Quan hệ giữa Ngụy Tấn phong đọ và văn chương với thuốc và rượu, Lỗ Tấn nói: “Tào Tháo là người rất có bản lĩnh, chí ít cũng là một anh hùng. Tôi không cùng cánh với Tào Tháo, nhưng rất khâm phục Tào Tháo”.

Ở đây có ba cách đánh giá và ba hình tượng: anh hùng, gian hùng, gian tặc. Vậy cách đánh giá nào là chính xác nhất?

Nên phải làm rõ con người thực Tào Tháo trong lịch sử và là người như thế nào. Thực không dễ dàng. Lỗ Tấn nói, đọc Tam quốc diễn nghĩa, xem Kịch Tam Quốc “không phải là cách bình xét Tào Tháo chân chính”. Tin tưởng nhất vẫn là lịch sử. Lỗ Tấn lại nói: “ghi chép và đánh giá trong sử sách có lúc không tin được, rất nhiều chỗ không tin được, vì thông thường thì triều đại nào dài hơn sẽ có người tốt hơn, triều đại nào ngắn ngủi thì gần như không có người tốt”. Những năm tháng của Tào Ngụy lại rất ngắn, vì vậy Tào Tháo “không tránh khỏi bị người triều sau bêu xấu”.

Lời xấu nói nhiều biến thành thành kiến. Thành kiến được truyền đi từ đời này sang đời khác, tích tụ lại thành điều khó bỏ. Cụ thể với Tào Tháo, sự việc thêm phức tạp. Bởi vì hai cuốn Tư trị thông giám và Tam quốc diễn nghĩa có ảnh hưởng lớn nhất, coi họ Tào chẳng hay ho gì. Không riêng Tam quốc diễn nghĩa coi Tào Tháo là “Quốc tặc”, trong quá trình biên soạn Tư trị thông giám cũng đã lược bỏ không ít những sử liệu có lợi cho Tào Tháo. Rõ ràng đây là loại “ý kiến thời đại”. Chừng như phần lớn người Tống không thích Tào Tháo. Chí Lâm của Tô Đông Pha nói, khi nghe kế sách, mọi người thấy Lưu Huyền Đức bại thì chau mày, có người rơi lệ; đến đoạn Tào Tháo bại thì vui mừng ca hát”. Thời Bắc Tống là vậy. Đến Nam Tống thì gần như tất cả nói Tào Tháo là “giặc”. Nguyên, Minh, Thanh sau này, Tào Tháo bị chửi rủa là chính. Nói tốt, cũng có nhưng không nhiều. Đến thế kỷ XVII, Càn Long coi Tào Tháo là “thoán nghịch”, một đòn giáng xuống, không còn cách gì gượng nổi.

Thực tế thì ngay từ thời Tấn đã có sự đánh giá khác nhau về Tào Tháo. Ngụy thư của Vương Thầm và Độc Hán Thư của Tư Mã Bưu còn khẳng định Tào Tháo, còn có lời ủng hộ; Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh và Tào Man truyện của Ngô Nhân lại không hề khách khí, đã bóc trần nhiều điều tàn khốc gian trá của Tào Tháo. Tập Tạc Xi nhà sử học Đông Tấn, là người đầu tiên sáng lập thuyết “Thoán nghịch”. Do đó các nhà sử học từ thời Nam Bắc triều đến Tùy Đường, khen chê khác nhau, Tào Tháo bình truyện của Trương Tác Diệu đã mô tả khá tường tận. Rõ ràng với Tào Tháo, không chỉ “ý kiến thời đại” không giống nhau, mà “ý kiến lịch sử” cũng rất khác nhau. Thêm vào đó “ý kiến cá nhân” của từng người, “bộ mặt thực” của Tào Tháo càng khó làm rõ.

Có điều, có thể khẳng định rằng, Tào Tháo đã bị chửi.

Trên đời không có tình yêu vô cớ, và cũng không có lòng hận thù vô cớ! Tào Tháo bị mắng chửi là có nguyên nhân. Nguyên nhân gì? Có rất nhiều, và nhiều nhất là chữ “gian”. Đối với người xưa mà nói thì thoán đoạt vương triều Hán là gian, xảo trá cũng là gian. Nhưng điều làm cho trăm họ hận nhất là câu nói của Tào Tháo “thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta”. Một người, thà tự mình không tốt với người thiên hạ, không thể để người thiên hạ không tốt với mình, người đó quá xấu. Vì vậy, chúng ta phải làm rõ tội này, xem có đúng như vậy không.

Chuyện này không thấy ghi trong Tam quốc chí, chỉ thấy trong lời chú dẫn Ngụy thư, Thế Ngữ của Bùi Tùng Chi và Tạp kí của Tôn Thịnh. Đại khái câu chuyện là thế này, sau khi Đổng Trác vào kinh, có biểu để Tào Tháo là Kiêu kỵ hiệu úy. Tào Tháo cự tuyệt lệnh của Đổng Trác, chạy khỏi Lạc Dương, theo đường nhỏ về quê. Lúc ngang qua nhà người bạn là Lã Bá Sa, Tháo liền giết cả nhà người này. Vì sao phải giết? Ba quyển sách nói theo ba kiểu. Ngụy thư viết: “Bá Sa vắng nhà, người con cùng tân khách có ý giết Thái tổ để lấy ngựa và đò vật, Thái tổ cầm dao giết luôn mấy người”. Thế ngữ chép: “Thái tổ thấy mình làm trái lện Trác, sợ họ có ý gì, đêm cầm kiếm giết người rồi bỏ đi”. Tạp kí của Tôn Thịnh lại nói: “Thái tổ nghe tiếng vật dụng trong bếp va chạm, ngờ có ý gì, nên giết luôn người trong đêm”. Xem ra Tào Tháo giết cả nhà Lã Bá Sa là không có vấn đề gì. Giết người vì động cơ nào đó mới là vấn đề. Theo cách nói của Ngụy thư đây là phòng vệ chính đáng hoặc phòng vệ hơi quá. Theo cách nói của hai cuốn kia, vì nghi ngờ lo lắng nên ngộ sát. Xem ra Ngụy thư có phần bảo vệ Tào Tháo, chúng ta không bàn thêm, chỉ bàn tiếp hai cách nói sau.

Trong hai cuốn nói sau, cách nói của Tôn Thịnh là cụ thể nhất. Một là Tào Tháo nghe có tiếng gì đó (tiếng động, va chạm ở trong bếp); hai là, sau khi giết người, Tào Tháo nói câu: “Thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta”. Tiếng vật dụng va chạm không phải là tiếng rửa bát đũa, mà là tiếng mài dao. Tào Tháo nghi ngờ mới giết người. Sau khi giết người, mới biết người ta chuẩn bị giết lợn giết dê khoản đãi mình, ngộ sát người tốt, mới “đớn đau nói: “thà ta phụ người, không để người phụ ta”. Đớn đau là thê thảm và bi thương. Tức là nói, sau khi biết mình ngộ sát, trong lòng Tào Tháo rất thê thảm, rất bi thương, đành tự an ủi, tự biện hộ, cho sai lầm của mình một cách miễn cưỡng. Đương nhiên, dù có biện hộ cũng không thể rửa sạch được tội lỗi. Nhưng đã “bi thảm” thì cũng không đến nỗi “mất hết lương tâm”.

Nhưng những thay đổi trong Tam quốc diễn nghĩa lại rất lớn. Lòng dạ đớn đau đã không còn nữa, “Thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta” cũng biến thành “Thà ta phụ người thiên hạ, chứ không để người thiên hạ phụ ta”. Có điều gì khác biệt ở đây? Câu trước có ý là, thà ta không tốt với người khác, không để người khác không tốt với ta. “Người” ở đây là (người khác), là chỉ riêng, riêng với người nhà Lã Bá Sa, là “người cá biệt”. Câu sau muốn nói, người khắp trong thiên hạ, là “tất cả mọi người”, trong một phạm vi rất lớn. Tuy rằng đều rất ác, nhưng mức độ không giống nhau, phân lượng khác nhau. Đây là điểm thứ nhất.

Điểm thứ hai, bấy giờ nhân có việc đó Tào Tháo mới nói “Thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta”. Ý là, tuy ta giết nhàm người ta, nhưng bây giờ ta chẳng còn cách nào khác. Bây giờ ta biết chạy đi đâu, ta đành không phải với người ta, không để người ta không phải với mình. Như vậy là Tào Tháo vẫn còn một chút thiện ý. Nhưng “Thà ta phụ người thiên hạ, chứ không để người thiên hạ phụ ta”, đã biến thành luôn là thế, biến thành cứng cỏi khí thể, và như vậy Tào Tháo biến thành gian tặc cỡ bự. Cho nên vẫn còn nghi vấn nếu chỉ dựa vào đây để nói Tào Tháo là gian ác hiểm độc.

Dù là vậy, Mao phê vẫn nói: “Đây là điểm Mạnh Đức hơn người”, “Không hổ là kẻ tiểu nhân tâm miệng như nhất”. Vì sao vậy? Vì nếu là người khác họ sẽ nói ngược lại, thà để thiên hạ không phải với ta, ta không thể không phải với thiên hạ. Nhưng thực tế là thế nào? Thực tế thì giống những gì như Tào Tháo đã làm (liệu có ai không suy nghĩ như vậy), nhưng, “đã ai dám mở miệng nói ra”? Ai cũng muốn là chính nhân quân tử, chỉ có Tào Tháo dám nói, dám công khai nói thẳng lời gian trá đó. Tào Tháo là “tiểu nhân thật” không là “ngụy quân tử”. Vì vậy Mao phê mới coi là điểm Tào Tháo hơn người. Bởi vì trên đời này ngụy quân tử quá nhiều. Cha con Mao Tông Cương không thích Tào Tháo, nhưng họ đều nói đây là điểm hơn người của Tào Tháo, vậy đó đúng là điểm hơn người.

Thực tế thì, trong xảo trá có chân thành, hoặc có lúc xảo trá có lúc chân thành, đúng là một trong các đặc điểm của Tào Tháo. Theo chú dẫn Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí, Vũ đế kỷ, công nguyên năm 200, Tào Tháo và Viên Thiệu quyết chiến ở Quan Độ, Hứa Du sang hàng Tào. Vừa ngồi xuống Du đã hỏi luôn: Xin hỏi lương thực bên quý quân còn được bao nhiêu? Tào Tháo sợ vì bất ngờ, thuận miệng nói luôn: Còn đủ một năm. Hứa Du nói thẳng luôn: Không đúng! Nói lại! Tào Tháo chữa lại nói: Có thể được nửa năm. Hứa Du cười nhạt: Chừng như ông bạn cũ không muốn đánh bại Viên Thiệu rồi? Sao cứ nói đi nói lại lời không thực? Tào Tháo là người thông minh, biết rõ Hứa Du nếu không do thám thì chắc đã hiểu thấu tâm tư của mình, muốn giấu cũng chẳng được. Nếu không nói thực sẽ mất sự tín nhiệm và giúp đỡ của Hứa Du, nên cười rồi nói: Vừa rồi đùa vui đó thôi! Thực tình thì còn đủ cho hơn một tháng. Hứa Du thấy Tào Tháo đã nói thực, bèn nói hết những suy nghĩ của mình về tình hình chiến cục cùng những biện pháp giải quyết. Trận đó Viên Thiệu thảm bại.

Tào Tháo gian trá như vậy, không có mặt nào là thực sao? Có. Công nguyên năm 220, Tào Tháo chinh chiến cả đời bị bệnh nặng. Lúc này Tào Tháo đã 66 tuổi, theo cách nói “Nhân sinh thất thập cổ lai hi”, Tào Tháo coi là đã sống đủ. Một người khoái đạt như Tào Tháo, hẳn sẽ chẳng ngại gì với sống chết, và cũng không mấy bận tâm đến công tội, được mất của mình. Tào Tháo để lại bản “Di lệnh” (ghi ở quyển ba Toàn Tam Quốc văn trong Ngụy võ đế) rất dài, coi là lời bàn giao cuối cùng. Nhưng điều khiến mọi người ngạc nhiên là ở đó, nhà chính trị kiệt xuất không hề nói tới chính trị. Nói về công tội được mất, cũng chỉ là vài câu: Ta chấp pháp trong quân, nói chung đều là đúng (ta chấp pháp trong quân là đúng). Còn việc nổi nóng nhỏ, phạm sai lầm lớn thì đều không đáng nói. Phần còn lại của di lệnh, nói tới nhiều chuyện vụn vặt khác, như tì thiếp và các ca kỹ lúc thường đã rất vất vả, sau khi ta qua đời, cho họ ở đài Đồng Tước, không được ngược đãi họ (tì thiếp, kỹ nhân của ta cả đời vất vả, để họ ở đài Đồng Tước, đối đãi chu đáo). Những hương phấn còn thừa, thì chia ra, không dùng để cúng tế, tránh lãng phí. Người ở các phòng nếu còn rỗi thì cho họ vá may, bện giày cỏ đem bán v.v… một thôi một hồi nữa.

Một số người đời sau xem thường chuyện này. Lục Cơ người thời Tấn trong Điếu Ngụy Võ đế văn chê Tháo “Tình cảm sướt mướt, lưu luyến nơi khuê phòng”, “Thương vợ còn tiếc nuối, sau cùng mới dặn dò”. Tô Đông Pha chẳng khách khí gì, bất kể là ai, chỉ cần “không sợ khi lâm nạn, tươi cười trước cái chết” mới xứng là anh hùng. Như Tháo, trước lúc chết còn khóc lóc “lưu luyến thê thiếp, chia hương bán dép” là thế nào? Vì vậy, Tô Đông Pha nói toẹt luôn: “Bình sinh gian dối, lúc chết mới thật”. Ý trong Khổng Bắc Hải tán rất rõ ràng: Đừng thấy Tào Tháo lúc thường, giở trò, ra vẻ ta đây anh hùng hào kiệt mà nhầm, thực chất là kẻ gian hùng, tới lúc chết mới thòi đuôi.

Tô Đông Pha là người tôi rất thích, nhưng với lời bàn trên, tôi không dám đồng tình. Tào Tháo bệnh chết, không bị lôi ra chặt đầu ngoài pháp trường, vậy ông muốn người ta “lâm nạn không sợ” như thế nào? Tào Tháo không kêu trời kêu đất, khóc lóc không muốn chết, sao không phải là anh hùng? Người xưa nói: “Khảng khái xông vào cái chết, dễ; ung dung chết vì nghĩa lớn, khó”. Tào Tháo tuy không chết vì nghĩa lớn, nhưng đã chết một cách ung dung. Có thể sắp xếp nhiều việc hậu sự, đó là biểu hiện của ung dung. Đúng vậy, so với mấy lời khảng khái, hào hùng trước lúc chết của nhiều nhân vật anh hùng thì bản “Di lệnh” của Tào Tháo chẳng anh hùng chút nào, giống hệt như mấy lời của người dân bình thường, chẳng ra gì. Nhưng tôi cho rằng đó mới thật là Tào Tháo. Tào Tháo là con người, không phải là thần. Tháo vốn là một người bình thường, không phải (cũng không muốn) là “thánh nhân” siêu phàm thoát tục. Hơn nữa, với thân phận địa vị như vậy mà dám công khai bộc lộ cái “phàm phu tục tử” ra ngoài, không che che giấu giấu, ra vẻ ta đây, thì đó là chỗ hơn người, là bản sắc anh hùng của Tào Tháo: Ta là người tục, các ngươi sẽ thế nào đây? Ta nghĩ sao nói vậy, thích gì làm nấy, các ngươi sẽ thế nào đây? Theo tôi, so với những bản “Di chúc” đầy giọng quan lại, đầy khẩu hiệu chính trị thì “Di lệnh” của Tào Tháo, chân thật hơn nhiều, đáng quý hơn nhiều. Ngược lại, Tô Đông Pha giỏi giang, ít nhiều đã lòi đuôi là kẻ dung tục.

Đương nhiên, Tô Đông Pha nói cũng đúng: “Bình sinh gian dối, lúc chết mới thật”. Có điều giữa chúng ta và Tô, sự hiểu biết và đánh giá về “chân tính” không giống nhau. Theo tôi, đó là “nhân tính”. Tào Tháo không phải cỗ máy giết người hoặc phù hiệu chính trị. Tào Tháo là người, một người có máu, thịt, có tư tưởng, tình cảm. Nếu nói, lúc thường vì nhu cầu đấu tranh chính trị, tào Tháo không thể không che dấu nội tâm của mình (tức là “bình sinh gian dối”), vậy, trước lúc chết, còn gì phải ghen tị nữa (tức là “lúc chết mới thực”). “Chim sắp chết, tiếng kêu ai oán; người sắp chết, lời nói mới thật”. “Lời thật” trước lúc lâm chung của Tào Tháo nói lên sự quyến luyến với cuộc sống, tình thương nhớ những người thân.

Tào Tháo đúng là nhi nữ tình trường. Tào Tháo nam chinh bắc chiến, cả đời trên lưng ngựa, cuộc sống thường ngày với gia đình không nhiều, nên đã gìn giữ nhiều tình cảm đặc biệt với người thân. Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu phi truyện, trước lúc lâm chung Tào Tháo còn nói, cả đời ta đã làm những việc không hề phải hối hận, ta chưa không phải với ai, duy có một việc khi xuống cửu tuyền, nếu Tử Tu đến đòi mẹ, ta không biết phải trả lời ra sao. Tử Tu là tào Ngang, con cả của Tháo. Sinh mẫu Tào Ngang là Lưu phu nhân mất sớm, Tào Ngang được Đinh phu nhân – người không sinh nở được, nuôi dưỡng. Đinh phu nhân coi Ngang như con đẻ. Về sau Tào Ngang chết trận, Đinh phu nhân khóc lóc thảm thiết, vừa khóc vừa chửi, còn trách móc Tháo: Con thiếp bị giết, ông chẳng quan tâm gì. Tào Tháo bực bội, sai đưa họ Đinh về nhà ngoại. Cho nên trước lúc qua đời, Tào Tháo đã nói như vậy.

Thực ra thì Tào Tháo cũng làm hết sức mình, đến nhà ngoại để đón Đinh phu nhân về. Đinh phu nhân ngồi yên trên khung cửi dệt vải, không hề quan tâm. Tào Tháo đến bên, để tay lên lưng Đinh phu nhân, giọng nói nhẹ nhàng: Chúng ta cùng ngồi xe về nhà được không? Đinh phu nhân không màng trả lời. Tào Tháo ra đến cửa còn quay lại hỏi: Cùng ta về, được không? Đinh phu nhân vẫn không chú ý đến Tào Tháo. Tháo đành phải chia tay. Với tính nóng nẩy, bạo ngược, hung hãn, Tào Tháo làm được như vậy thực không đơn giản. Hơn nữa, Tào Tháo không muốn Đinh phu nhân góa bụa khi chồng còn sống, đã bằng lòng để Đinh phu nhân cải giá. Đinh phu nhân không chịu, cha mẹ phu nhân cũng không dám. Đương nhiên là không dám. Dù có dám gả thì cũng chẳng ai dám lấy.

Nhưng Tào Tháo cũng đã trở mặt không nhận người. Như việc Hứa Du tự tìm đến cái chết. Hứa Du cậy mình là công thần, là bạn cũ, nên không mấy tôn kính và khách sáo với Tào Tháo, thường vẫn cười đùa với Tào Tháo trước mặt mọi người, còn thường réo tên tục của Tháo: A Man à, không có ta, ông đừng hòng lấy được Ký châu. Bề ngoài, Tháo vui cười, nói: Đúng, đúng, nhưng trong bụng thì hận đến cháy gan cháy ruột. Sau này Tào Tháo công phá Nghiệp Thành, Hứa Du lại chỉ vào cổng thành nói với người bên cạnh Tào Tháo: anh chàng này nếu không có ta thì không đi qua được cổng này! Đến đây thì Tào Tháo không nhịn được nữa. năm đó ở Quan Độ, Tào Tháo nguy khốn một sớm một chiều, mới nhẫn nhịn tính phóng túng của Hứa Du, còn nay thì không nhất thiết phải thế. Tào Tháo đã lấy luôn mạng của Hứa Du.

Hai câu chuyện kể trên không có trong Tam quốc chí, có trong lời chú thích của Bùi Tùng Chi. Câu chuyện trước được Bùi Tùng Chi chú thích trong Hậu phi truyện, chuyện sau có trong Thôi Diễm truyện. Nhưng tất cả những cái đó đều có trong cuốn Ngụy lược do Ngư Hoạn người nước Ngụy tuyển. Rõ ràng, cùng trong một cuốn sách, Tào Tháo đã mang hai hình tượng.

Thực ra còn có những chuyện khó hiểu hơn nữa.

Hứa Du là ân nhân của Tào Tháo, nhưng đã bị Tào Tháo giết; một số người khác công kích Tào Tháo còn ác độc hơn, nhưng đã được thả. Tại trận chiến Quan Độ, Trần Lâm đã thảo hịch văn cho Viên Thiệu. Hịch văn mắng chửi Tào Tháo đến tối tăm mặt mũi. Bùi Tùng Chi đã chú thích bài hịch trong Viên Thiệu truyện. Mờ các vị tìm đọc, bài hịch thật tuyệt vời. Sau khi Viên Thiệu bại trận, Trần Lâm bị bắt, và Tào Tháo cũng chỉ nói có một câu: Muốn chửi thì chửi mình ta là đủ, sao còn chửi cả tổ tiên ba đời? Trần Lâm tạ tội nói, tên đã đặt lên cung không thể không bắn. Tào Tháo cho qua, còn bổ nhiệm Trần Lâm là Tư Không quân mưu tế tửu. Việc này có ghi trong Tam quốc chí. Trần Lâm truyện, không có trong dã sử, nên tin tưởng được.

Còn có những người phản lại Tào Tháo, cũng được thả. Ngụy Chủng là người thân tín nhất của Tào Tháo. Khi Trương Mạc làm phản, rất nhiều người trở giáo chạy theo Mạc, Tháo vẫn rất tự tin: Chỉ có Ngụy Chủng là không phản ta. Ai ngờ Ngụy Chủng cũng chạy theo Trương Mạc. Tào Tháo tức đến lộn ruột: Giỏi lắm Ngụy Chủng! Có chạy lên giời xuống đất gì ta cũng không tha cho ngươi! Nhưng khi Ngụy Chủng bị bắt, Tào Tháo chỉ thở dài nói, Ngụy Chủng là nhân tài đấy! Lại bổ nhiệm Ngụy Chủng là Thái thú Hà Nội. Mẹ, em trai, vợ, con gái Tất kham bị Trương Mạc bắt, Tào Tháo nói, lệnh đường còn ở bên Trương Mạc, hãy sang bên đó đi! Tất Kham khấu đầu nói, không bao giờ có bụng khác. Tào Tháo cảm động đến rơi lệ. Nào ngờ Tất Kham vừa quay người, quên cả chào hỏi, đã phản Tào, chạy luôn sang với Trương Mạc, về sau khi Tất Kham bị bắt, ai cũng bảo chuyến này hắn chết là chắc! Nào ngờ Tào Tháo chỉ nói: Người tận hiếu thì không tận trung được sao? Đây chính là người mà ta đang tìm kiếm! Và không trị tội, còn để Tất Kham đến Khúc Phụ – quê của Khổng phu tử, làm Lỗ quốc tướng. Hai truyện này ghi trong bản chính Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, có thể tin được.

Đối với bạn bè phản lại mình, Tào Tháo cũng rất coi trọng tình cảm lúc trước. Trần Cung và Tào Tháp có một thời gian đi lại gắn bó. Nhờ công lao của Trần Cung, Tào Tháo mới được là Duyện châu mục. Về sau Trần Cung lại ra sức giúp Lã Bố đánh Tào Tháo, sau này khi bị bắt lại quyết không đầu hàng. Tào Tháo liền gọi tên cúng cơm của Trần Cung: Công Đài chết không đáng ngại, nhưng mẹ sẽ ra sao! Trần Cung thở dài nói: “Trần mỗ nghe nói người lấy hiếu đức cai trị thiên hạ không bao giờ giết người thân kẻ khác, mẹ già sống hay chết do chúa công quyết định. Tào Tháo hỏi tiếp: Thế còn con và vợ cậu thì sao? Trần Cung lại đáp: Nghe nói người cai trị thiên hạ bằng nhân chính không làm người khác phải tuyệt hậu, vợ con sống hay chết đều do chúa công biết nên làm thế nào. Nói xong, không hề nhìn lại, đi thẳng ra pháp trường. Tào Tháo rơi lệ, nhìn theo đưa tiễn. Sau khi Trần Cung chết, Tào Tháo trông nom mẹ già, lo gả chồng cho con gái của Trần Cung, đối đãi còn khá hơn khi xưa. Trong Tam quốc chí không có chuyện Trần Cung, truyện này có ghi trong Lã Bố truyện, Bùi Tùng Chi lúc chú dẫn Điển lược, đã nói rất rõ.

Xem ra, Tào tháo là người khoan dung đại lượng.

Nhưng, con người khoan hòa đại lượng đó, tâm địa lại hẹp hòi, đầy toan tính, có thù phải trả bất kể thủ đoạn. Tào Tháo dám giết tất cả, và cũng có thể giết được tất cả. Theo chú dẫn Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, năm đó ở Duyện châu, Tào Tháo đã giết Biên Nhượng – một danh sĩ bấy giờ. Biên Nhượng người Trần Lưu, bác học đa tài, từng viết cuốn Chương hoa đài vũ được phổ biến rộng khắp. Đại tướng quân Hà Tiến từng có lời mời, các danh sĩ như Sái Ung, Khổng Dung, Vương Lãng đều ra sức tiến cử. bản thân Biên Nhượng từng là Thái thú Cửu Giang, sau từ quan về quê. Biên Nhượng là danh sĩ, tự nhiên sẽ xem thường Tào Tháo, người được hoạn quan nuôi dưỡng, có thể đã có lời nói nhục mạ, bất kính và cho rằng Tào Tháo sẽ chẳng dám làm gì với một danh sĩ như mình. Nào ngờ, lúc này Tào Tháo tuy chưa là Thừa tướng, trong bụng còn có phần e ngại, nhưng đã dám giết Biên Nhượng và cả nhà Biên Nhượng. Bái tướng Viên Trung và Hoàn Thiệu người đất Bái đều coi thường Tào Tháo. Sau khi Biên Nhượng bị giết, hai người chạy đến Giao châu, người thân đều rơi vào miệng cọp. Về sau Hoàn Thiệu ra đầu thú, quỳ trước mặt Tào Tháo mà cầu xin, giọng Tào Tháo trở nên hằn học: tưởng quỳ là miễn được tội chết sao? Tất nhiên không thể. Kết quả Hoàn Thiệu đã bị lôi ra chém đầu.

Việc Tào Tháo làm có ảnh hưởng xấu, đã có những cuộc phản loạn, về sau người đời còn bàn luận tiếp. Phần trước đã nói tới Trần Cung, cũng vì Biên Nhượng chết nên Trần Cung mới chạy sang với Lã Bố. Có được bài học lần này, có được quan tước cao hơn, dã tâm cũng lớn hơn, dần dần Tháo hiểu rằng “phải toan tính hơn, khoan hòa rộng lượng hơn”, lúc báo thù cũng không nên quá mức, Nhưng báo thù vẫn nên báo thù, ghen tị vẫn nên ghen tị. Cho dù là bạn cũ cũng không ngoại lệ. Như Lâu Khuê tự Tử Bá, tính tình ôn hòa, trí dũng song toàn, theo chân Tào Tháo, lập nhiều công lớn, Tào Tháo thường cảm than (kế của Tử Bá, ta theo không kịp), nhưng rồi cũng giết Tử Bá. Cái chết của Tử Bá, Hứa Du và Khổng Dung đều được ghi ở lời chú thích Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện của Bùi Tùng Chi, độc giả có thể xem lại.

Đó là Tào Tháo. Trong lịch sử, Tháo là người tính cách phức tạp nhất, hình tượng đa dạng nhất. Tào Tháo thông minh tột đỉnh, nhưng cũng xuẩn ngốc hết chỗ nói; gian trá giảo hoạt, nhưng lại thẳng thắn chân thành; phóng khoáng rộng rãi, nhưng lại nghi thần nghi quỷ; khoan hòa đại lượng, nhưng tâm đại hẹp hòi. Có thể nói là phong thái đại gia, mặt mũi tiểu nhân, anh hùng cái thế, tình cảm nữ nhi, tính nóng diêm vương, bụng dạ bồ tát. Xem ra có mấy bộ mặt hòa quyện trong con người Tào Tháo, không hề có mâu thuẫn và đó mới là kỳ tích.

Thực tế Tào Tháo là chân thực, có bản sắc. Dù là gian trá, giảo hoạt, tàn nhẫn, bạo ngược nhưng đều biểu hiện ung dung tự tại, phóng khoáng rộng rãi, chân thành thản nhiên. Đó chính là một loại “Đại khí”. “Anh hùng lớn mới bản sắc, danh sĩ thật mới phong lưu”. Từ góc độ đó, Tào Tháo là anh hùng và là đại anh hùng. Có điều, vị anh hùng lại rất gian trá, vì vậy cũng có thể gọi là “gian hùng”, tức là “anh hùng của gian trá”. Trong lịch sử, đánh giá Tào Tháo (là anh hùng, gian hùng, gian tặc), đều phải nói tới hai chữ “gian” và “hùng”. Có người nhấn mạnh chữ gian, có người nhấn mạnh chữ hùng, cũng có người nói Tào Tháo vừa gian vừa hùng. Nên theo tôi, Tào Tháo là “gian hùng”, có điều, nên thêm vào sau ba chữ “thật đáng yêu”.

Vậy, Tào Tháo là “gian hùng thật đáng yêu” sao?

§2. CÂU ĐỐ GIAN HÙNG

Là người có tính cách phức tạp nhất, hình tượng đa dạng nhất trong lịch sử, Tào Tháo là chân thực, có bản sắc. Vì có bản sắc nên Tào Tháo mới thành anh hùng và là đại anh hùng. Có điều, người đại anh hùng này đồng thời còn được coi là đại gian hùng. Ở tập trước chúng ta nói Tào Tháo là “gian hùng thật đáng yêu”. Vậy, Tào Tháo là “gian hùng” chăng? Là “gian hùng”, có “đáng yêu” không?

Ở tập trước, chúng ta có kết luận: Tào Tháo là “gian hùng thật đáng yêu”. Ở đây, chúng ta phân tích kết luận này.

Trước nói, “gian hùng” sau nói “đáng yêu”.

“Gian hùng” là “người gian mà hùng”. Như Nghiêm Tung, ma ma quỷ quỷ, lén lén lút lút, gian mà không hùng, nên chỉ có thể là “gian tặc”; như Đổng Trác, hoành hành bá đạo, ngang ngược làm bừa, hùng mà không gian, chỉ có thể gọi là “kiêu hùng”. Có nhiều cách giải thích về kiêu hùng. Kiêu, là chim ưng đầu mèo, dẫn ra để chỉ thủ lĩnh, khôi thủ, hùng trường, như diêm kiêu, độc kiêu; dẫn ra để chỉ kiêu dũng, hào hùng, ngạo mạn không theo, như kiêu kỵ, kiêu tướng. Cho nên, trong Hiện đại Hán ngữ từ điển đã giải thích “kiêu hùng” là “nhân vật mạnh mẽ có dã tâm; là nhân vật trí dũng kiệt xuất; khôi thủ”. Lỗ Túc nói “Lưu Bị là kiêu hùng thiên hạ” (Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện), Hoàng Quyền nói “Lưu Bị có kiêu danh” (Hậu Hán thư –Lưu Yên truyện), họ đều nhận ra Lưu Bị là “nhân vật trí dũng kiệt xuất”, là kiêu dũng, hào hùng, ngạo mạn không theo; và chúng ta coi Đổng Trác là kiêu hùng, là “mạnh mẽ và có dã tâm”. Kiêu hùng là “mạnh mẽ và có dã tâm”, gian tặc là “gian giảo và có tặc tâm”, gian hùng là “gian giảo có hùng tâm”. Người gian hùng, vừa gian trá vừa hào hùng. Phải chăng Tào Tháo đúng là một nhân vật như vậy?

Đúng.

Từ bé Tào Tháo đã gian giảo. Tháo xuất thân không tốt, gia giáo không hay, biểu hiện thuở nhỏ cũng không tốt. Tào Tháo, tự Mạnh Đức, tên cúng cơm A Man, còn gọi là Cát Lợi, người huyện Tiêu nước Bái (nay là thị trấn Hào Châu, An Huy). Tam quốc chí của Trần Thọ nói Tào Tháo là đời sau của Tào Tham tướng quân thời tây Hán, không đúng như vậy. Tháo vốn không phải họ Tào, nhưng là họ Tào vì Tào Tung cha Tào Tháo được Tào Đằng nuôi dưỡng. Tào Tung và Tào Đằng không hề có quan hệ huyết thống, cho dù đã chứng minh được Tào Đằng là đời sau của Tào Tham, nhưng như vậy cũng chẳng liên quan gì đến Tào Tháo. Thực tế thì cha mẹ đẻ của Tào Tung là ai vẫn là một câu đó, ngay đến Trần Thọ cũng chỉ biết nói “chưa thể biết được dòng dõi thế nào” Bản thân Tào Tháo cũng che dấu kín đáo. Khi viết Gia truyện, Tào Tháo tự xưng là “đời sau của Tào thúc Chấn Đạc”, rồi truy ngược lên tận chỗ Chu Văn vương, như vậy lại càng sai. Nhưng những năm cuối thời Đông Hán, trên xã hội và trong quan trường đều hết sức coi trọng môn đệ và xuất thân, Tào Tháo tuy chán ghét cung cách này, nhưng xuất phát từ nhu cầu chính trị nên vẫn phải liều lĩnh tự đề cao mình.

Thực tế, Tào Tháo ra đời và trưởng thành trong một gia đình hoạn quan. Tào Tung là cha Tào Tháo, là con nuôi của Tào Đằng. Thời đó Tào Đằng là đại hoạn quan có tiếng, được phong Phí Đình hầu, là Đại trường thu. Đại trường thu là đại quan trong hoạn quan, trật hai ngàn thạch, như ngày nay là “cấp tỉnh bộ”. Tào Đằng là một trong số hoạn quan khéo đường cư xử, có quan hệ tương đối tốt với sĩ nhân. Tào Đằng từng làm một số việc chẳng đẹp đẽ gì, nhưng cũng làm được một số việc lớn việc tốt, vì vậy trong Hậu Hán thư có truyện của Tào Đằng. Nhưng dù gì đi nữa thì Tào Tháo vẫn là con của con nuôi hoạn quan. Thời đó, như vậy là xuất thân không tốt. Nhưng gia cảnh thì tốt, ít ra cũng không thiếu tiền tiêu. Tào Tung, cha của Tào Tháo, quan đến thái úy (về danh nghĩa là chức quan quân sự cao nhất cả nước), phải mất gần triệu đồng mới mua được chức quan đó. Nhà Tào Tháo có tiền, lúc nhỏ, cuộc sống của Tào Tháo là cuộc sống của con nhà giàu sang.

Có thể Tào Tháo không có được sự giáo dục của gia đình đến nơi đến chốn. Tào Tung ít khi hỏi đến con cái. Tào Tháo từng có câu: “Đã không tam tỉ giáo, chẳng nghe quá đình lời”. Mẹ thầy Mạnh Tử muốn con mình có hoàn cảnh tốt, không bị ảnh hưởng bởi hoàn cảnh xấu, đã phải dời nhà ba lần gọi là “tam tỉ”. Khổng Tử thấy con hai lần đi qua sân, thì đều gọi lại để giáo dục, làn thứ nhất bảo học Thi, lần thứ hai bảo học Lễ, gọi là “quá đinh”. Những việc như vậy không hề có ở gia đình Tào Tháo. Xem ra lúc còn nhỏ, Tào Tháo không được dạy dỗ.

Cha mẹ không dạy dỗ, gia cảnh lại khá, Tào Tháo đã trở thành một “đứa trẻ có vấn đề”. Theo chú dẫn Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí, Tào Tháo lúc nhỏ thường “Như ưng bay chó chạy, phóng túng vô độ”. Người chú thấy khó chịu, liền nhắc nhở, mong Tào Tung lưu tâm đến con cái. Tào Tháo biết vậy, đã có ngay quỷ kế để đối phó với người chú rỗi hơi, hay xen vào chuyện người khác. Một hôm, từ xa thấy người chú đi lại, Tháo vờ như người bị méo mồm ngoẹo cổ. Chú hỏi nguyên cớ, Tháo nói mình bị trúng phong. Người chú liền báo ngay với Tào Tung. Khi Tào Tung gặp Tháo thì không thấy có chuyện gì. Nhân đó Tháo nói luôn, con đâu có trúng phong! Chẳng qua vì chú không thích con, nên hay nói xấu con. Có được câu chuyện “Sói đến rồi” làm vật đệm, người chú có nói gì nữa thì Tào Tung đều không tin, Tháo càng được thể, quậy phá bừa bãi.

Viên Thiệu và Trương Mạc là bạn bè thân thiết với Tào Tháo, có lẽ cũng cùng loại. Họ thường tụ tập quậy phá, làm đủ việc, việc gì cũng ra vẻ. Thế thuyết tân ngữ của Lâm Xuyên vương Lưu Nghĩa Khánh Nam triều thời Tống nói, một lần có đám kết hôn, Tháo và Thiệu ra xem, và đột nhiên có ý muốn cướp dâu. Họ liền trốn vào trong vườn nhà đó, chờ lúc trời tối mịt mới kêu ầm lên: Có cướp! Những người tham dự hôn lễ liền chạy hết ra ngoài, nhân lúc mọi người lộn xộn, Tháo vào động phòng cướp dâu. Trong lúc vội vã đã chạy nhầm đường, Viên Thiệu rơi vào bụi cây đầy gai, không sao dậy nổi. Trong lúc nguy cấp, Tháo sinh kế và kêu ầm lên: giặc ở đây rồi! Viên Thiệu sợ quá, gồng mình chạy thoát.

Rõ ràng lúc nhỏ, Tào Tháo là một công tử điển hình, chơi bời lêu lổng, không lo học hành, luôn có quỷ kế và ý nghĩ xấu xa. Ở đây nói lên cái gì? Nói rõ, Tháo là đứa trẻ ngang bướng khó bảo, vô phép vô tắc, gian giảo xảo trá, quỷ kế đa đoan. Cho nên Tam quốc chí nói Tháo “cơ trí nhạy bén, ứng biến, chơi bời phóng đãng, không lo học hành”, vì vậy nhiều người không coi Tháo ra gì (người đời xem thường), thậm chí còn miệt thị Tháo, (coi thường nhân cách của Tháo). Danh sĩ Tông Thế Lâm người Nam Dương, tự cho mình có “chí của tùng bách” kiên quyết không đi lại với Tào Tháo (xem Thế thuyết tân ngữ – Phương chính).

Nhưng thái úy Kiều Huyền thời đó lại là người vô cùng xem trọng Tào Tháo. Kiều Huyền cho rằng, Tháo là nhân tài hiếm có, bình định thiên hạ sau này phải nhờ cả vào Tháo, còn đưa vợ con sang gửi ở chỗ Tào Tháo. Kiều Huyền nói: “Thiên hạ tất loạn, không có tài cái thế, không trị được. Người an được loạn chỉ là ngài vậy!”. Tào Tháo không phải loại lưu manh tầm thường hoặc con nhà giàu sang nói chung, nên lời nói trên đáng tin cậy và có lý, được ghi trong chính văn Tam quốc chí. Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh nói, Tháo “tài võ hơn người, khó có thể hại, tinh thông sử sách, giỏi hơn về binh pháp”. Một lần đi hành thích Trương Nhượng, Tháo đã múa kích trong tay mà rút. Điều đó nói rõ, Tào Tháo là người ôm ấp chí lớn, hùng tâm mạnh mẽ. Đã hùng tâm mạnh mẽ lại gian trá xảo quyệt, nên rất phù hợp với định nghĩa “gian hùng”.

Vậy Tào Tháo tự nghĩ mình như thế nào?

Bản thân Tào Tháo gần như đồng ý với lời bình là “gian hùng”. Đó là lời bình của Hứa Thiệu, do lời đề nghị của Kiều Huyền, Tào Tháo và Hứa Thiệu đã đi lại với nhau. Hứa Thiệu tự Tử Tương, người Bình Hưng, Nhữ Nam, là nhà giám thưởng, nhà bình luận nổi tiếng nhất thời đó. Thường thì mùng một hàng tháng, Hứa Thiệu có bài bình về nhân vật, gọi là “Nguyệt đán bình”, còn là “Nhữ Nam nguyệt đán bình”. Bất luận là ai, một khi được bình thì thân giá lớn lên gấp bội, trở thành tầng lớp trên của xã hội. Tào Tháo cũng muốn được Hứa Thiệu bình phẩm tốt hơn. Nhưng không hiểu vì Tào Tháo khó bình hay vì thiên cơ bất khả lộ, Tào Tháo có cầu xin đến mấy, Hứa Thiệu vẫn không chịu bình. Cuối cùng thì Hứa Thiệu bị Tào Tháo bức bách quá, đành phải thốt thành lời: “ông à, ông là “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn”.

Tài liệu này không có trong Tam quốc chí, chỉ thấy trong lời chú thích của Bùi Tùng Chi có dẫn Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh. Kỳ thực việc này đều có ghi trong Hậu Hán thư và Thế thuyết tân ngữ, nhưng lời lẽ lại khác nhau. Hậu Hán thư nói, “gian tặc thời bình, anh hùng thời loạn”; Thế thuyết tân ngữ nói: “anh hùng thời loạn, gian tặc trị thế” và cho là lời của Kiều Huyền. Ý tứ của hai câu này là gần như nhau, cách nói trong Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh thì ngược lại, vậy lời nào đáng tin hơn? Tào Tháo bình truyện của ngài Trương Tác Diệu cho rằng “Hậu Hán thư” nói thực, cách nói trong Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh đã “sửa đổi”. Ngài Trương đương nhiên là có lý của ngài Trương, nhưng vấn đề là: Tôn Thịnh tác giả của Dị đồng tạp ngữ là người Tấn, Phạm Hoa tác giả Hậu Hán thư là người Nam triều Tống, nhưng không biết cuốn Dị đồng tạp ngữ đã được “sửa đổi” thế nào để trở thành Hậu Hán thư? Ngoài ra, Bùi Tùng Chi và Phạm Hoa còn là người cùng thời. Lời chú thích Tam quốc chí của Bùi Tùng Chi hoàn thành vào thời Tống Văn đế niên hiệu Nguyên Gia năm thứ VI (năm 429). Hậu Hán thư của Phạm Hoa mở đầu từ Tống Văn đế niên hiệu Nguyên Gia năm đầu (năm 424), thời gian cách nhau không nhiều. Bùi Tùng Chi lại không sử dụng cách nói của Phạm Hoa mà dùng cách nói trong Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh, vụ kiện văn chương này không biết nên xử thế nào?

Thực tế thì, Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh cũng được, Hậu Hán thư và Thế thuyết tân ngữ cũng được, có thể đều là những điều nghe thấy. Đừng cho rằng những điều ghi trong sử sách là đáng tin cả, có khi những điều ghi trong chính sử cũng chưa tin được. Trong cuốn Tam quốc sử thoại của ngài Lã Tư Miễn, một bậc thầy trong môn sử học, có sử dụng tài liệu trong nhiều sử sách, trong đó có cuốn Tam quốc chí thì sau cùng bao giờ cũng có một câu: “lời này e chưa tin được”, “chưa hẳn đây đã là sự thực” hoặc “điều này cũng thuộc loại gán ghép tô vẽ về sau”. Như Tam quốc chí và Hậu Hán thư đều nói Tào Tháo đánh Đào Khiêm là để trả thù cho cha, nhưng Lã tiên sinh lại nói, “nói vậy là không chính xác”. Có nhiều chỗ là như vậy. Ngài Lã cho chúng ta hay: “Những điều trong sử hoặc truyền miệng, nhìn chung chỉ là cái bề ngoài, có lúc cái bề ngoài đó cũng chưa tin được, chúng ta luôn phải lấy tình ý mà suy đoán, khảo chứng, giải thích”. Những sự việc khác nhau trong Tam quốc chí và Hậu Hán thư cần phải đánh dấu hỏi, những câu nói khác nhau phải được phân biệt. Tiếc là có những điểm chúng ta không sao làm sáng tỏ được.

Có khả năng Bùi Tùng Chi đã có lý. Trước hết hãy xem lúc dẫn Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh, Bùi Tùng Chi đã nói thế nào. Từ những đặc trưng trong cá tính của Tháo, những gì Tháo đã nghĩ đã làm, Tôn Thịnh nói Tháo “tài võ hơn người, khó có thể hại, tinh thông sử sách, giỏi hơn về binh pháp”, sau đó còn kể chuyện Tháo sao chép binh pháp, chú thích binh thư. Nói hết mọi điều, mới nói đến lời bình của Hứa Thiệu “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn”. Hơn nữa, Tôn Thịnh còn ghi lại phản ứng khi đó của Tào Tháo “Thái tổ cười lớn”. Chúng ta đều biết, Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh không chỉ để ca ngợi công đức mà còn bóc trần cả những điều không hay của Tào Tháo. Vì vậy có thể khẳng định cuốn sách này là một phần của Tào Tháo, có thể tin tưởng được.

Nhưng đến Tam quốc diễn nghĩa thì mấy lời đó không còn là vật đệm như trước đây. “Thái tổ cười lớn” cũng biến thành “Tháo nghe mà thích quá”. Sửa đổi như vậy là quá nông cạn. Có người nói, cách nói trong Hậu Hán thư là tương tự, là “Tháo thích quá mà đi”. Thích và vui không khác nhau là mấy, lẽ nào Hậu Hán thư, một trong “bốn cuốn sử trước đây” lại nông cạn như vậy? Tôi nói Tam quốc diễn nghĩa nông cạn, Hậu Hán thư không nông cạn. Vì sao thế? Vì lời Hứa Thiệu ghi trong hai cuốn sách đó không giống nhau, hoàn cảnh nói cũng khác nhau. Đó đâu phải là lời nói cùng một lúc?

Chúng ta xem Hậu Hán thư đã nói những gì. Hậu Hán thư – Hứa Thiệu truyện nói: “Lúc đầu Tháo thường nói khéo dâng lễ, mong được chú ý. Thiệu khinh rẻ nên không đáp. Tháo tìm cách bức Thiệu, Thiệu buộc phải nói “ngài là gian tặc thời bình, là anh hùng thời loạn” Tháo vui quá mà đi”. Không còn gì rõ ràng hơn. Trước hết, Tào Tháo hy vọng được Hứa Thiệu bình phẩm mình, mong được nổi tiếng hơn, vì vậy mới tiếp đón, tặng lễ vật, nói ngon nói ngọt (nói khéo đưa lễ, mong được lưu tâm). Tiếc là Hứa Thiệu vốn xem thường Tháo, nên không theo (khinh rẻ nên không đáp). Tào Tháo không còn cách nào khác, đành giở thủ đoạn (uy hiếp Thiệu), buộc Hứa Thiệu phải nói thành lời.

Có thể lúc đó Hứa Thiệu rất khó nghĩ. Không nói không được, vì bị Tháo uy hiếp. Nói khó nghe cũng không được, Tháo sẽ không tha. Nói khác với thực tế cũng không xong, không thể vứt bỏ tiếng tăm học thuật của nhà phê bình, nên mới nói “gian tặc thời bình, anh hùng thời loạn”. Có hai chữ “gian tặc” người ghét Tào Tháo sẽ hài lòng. Có hai chữ “anh hùng” chắc Tào Tháo sẽ vừa ý. Huống chi, khả năng thời bình là rất ít, có nhiều khả năng là “anh hùng thời loạn”, có vẻ hợp với nguyện vọng của Tháo, nên mới “vui quá mà đi”. Cho nên Hậu Hán thư không hề nông cạn; và đừng quên rằng lúc đó Hứa Thiệu đang bị uy hiếp như thế nào.

Nhưng Tam quốc diễn nghĩa lại lược bỏ cảnh ngộ đó, và sử dụng cách nói của Tôn Thịnh “năng thần thời bình gian hùng thời loạn”, còn đổi “cười lớn” thành “vui lớn”. Vui lớn có nghĩa là vui mừng, vui mừng phấn chấn làm gian hùng, như là Tào Tháo quyết chí để trở thành gian hùng. Điều đó là không đúng, là nông cạn. Bởi trên thế gian này chẳng có ai từ bé đã quyết chí làm gian hùng, bị bức quá mới thành gian hùng. Vào thời bình là năng thần; vào thời loạn là gian hùng. Đương nhiên “năng thần thời bình gian hùng thời loạn”, có thể giải thích là “năng thần trị lý thiên hạ, gian thần nhiễu loạn thiên hạ”. Như vậy, gian hay không phải xem nguyện vọng chủ quan của Tào Tháo. Hiển nhiên, Hứa Thiệu đã nhìn thấy nhân vật này. Còn việc trở thành năng thần hay trở thành gian hùng còn phải xem xem Tào Tháo ở vào lúc trị thế hay loạn thế hoặc phải xem xem Tào Tháo muốn trị an thiên hạ hay muốn nhiễu loạn thiên hạ.

Phân tích, hàm nghĩa hai chữ “cười lớn” của Tào Tháo trở nên phức tạp hơn nhiều. 1 – sao tôi có thể là “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn thế” đây? Thực buồn cười! 2 – Là “năng thần thời bình” cố nhiên là muốn rồi, còn không, là “gian hùng thời loạn” cũng tốt. 3 – Tôi muốn là năng thần có thể trở thành năng thần, muốn là gian hùng có thể là gian hùng, thế thì tốt quá! Ngược lại, nhất định Tào Tháo muốn thành một nhân vật, còn là “năng thần” hay “gian hùng”, không thành vấn đề! Thực tế, “không thành vấn đề” chính là một loại “đại khí”, một loại tính cách phóng khoáng bất kể sống chết thành bại, tiến thoái vinh nhục, một loại bản sắc anh hùng tiếu ngạo giang hồ, tự làm tự chịu.

Tào Tháo đúng là đại khí. Đọc văn, thơ của Tào Tháo luôn cản thấy khí thế anh hùng, Dù là một chương ngắn với những thích thú cá nhân, vui buồn hỉ nộ, nhưng luôn có đại khí, không thô tục. Nhất là bài Quan thương hải, vô cùng khí thế: “Đông đến Kiệt Thách, nhìn ra biển khơi. Nước lững lờ trôi, sơn đảo sừng sững. Cây cối xanh tươi, hoa cỏ rậm rạp. Gió thu lạnh lùng, sóng hồng cuồn cuộn. Ngày tháng trôi qua, như ra từ đó; sao Hán sán lạn, từ đó mà ra.” Những bài thơ như thế này, phải là một tay bút giỏi mới làm được, Chung Vanh nói: “Tào công xưa nay vẫn có những câu thực thê thảm”. Ngoài lời của Lưu Hiệp: “do loạn li chồng chất quá nhiều, phong tục suy đồi, có tâm cao nét bút khỏe, nên mới cảm khái và đầy khí thế”, nhưng tình cảm thê thảm đó còn liên quan đến tư duy triết học về nhân sinh vũ trụ của Tào Tháo. Cuối cùng thì Tào Tháo là anh hùng thời loạn, Tào Tháo đã nhìn thấy, nghĩ tới nhiều hơn ai hết về những sinh mệnh bị hủy diệt. Ít nhiều Tào Tháo đã quan tâm, thương cảm nên mới xúc động như vậy.

Có thể vì thấu hiểu về nhân sinh vũ trụ, nên bao giờ Tào Tháo cũng tươi cười vui vẻ trước những khó khăn vất vả, những khúc mắc hiểm hóc. Nếu đọc lại Tam quốc chí – Vũ đế kỷ chúng ta luôn thấy những chữ như cười, cười nói, Thái tổ cười lớn. Đương nhiên, Tào Tháo có nhiều cách cười. Cười ầm lên, cười thoải mái, xót xa mà gượng cười, cười vui, cười châm biếm, cười nhạt, thậm chí là cười nhạt đầy sát khí. Rõ ràng là Tào Tháo luôn luôn cười. Tất nhiên, cũng có lúc Tào Tháo khóc. Khi chiến hữu qua đời, bạn bè, người thân qua đời, Tào Tháo đã gào khóc. Nhưng nếu làm sai chuyện gì, hay thua trận, bị người khác làm nhục, thì không bao giờ Tào Tháo khóc, mà chỉ cười. Bởi vì Tào Tháo là người vui vẻ khoáng đạt, có bản sắc anh hùng, một người tính tình bình thường.

Với bản sắc đó, Tào Tháo từ chỗ được bình là “gian hùng” có thêm nhiều điều đáng yêu. Trong sinh hoạt, Tào Tháo rất đáng yêu, Tháo thường mặc áo lụa mỏng, lưng thắt đai da, tay cầm mấy thứ lặt vặt như khăn lau mặt, có lúc còn đội mũ thường bằng lụa để tiếp khách. Lúc nói chuyện với mọi người luôn thoải mái, nghĩ gì nói nấy, muốn nói gì thì nói luôn. Nói đến chỗ vui thì cười ngặt nghẽo, đầu gục xuống khay trà, mũ tóc ướt hết. Những tình tiết này được cuốn Tào Man truyện, không mấy thiện chí với Tào Tháo, cung cấp cho chúng ta, với ý đồ là chụp mũ Tào Tháo, cho là “dễ dãi không uy quyền” (xem nhẹ). Nhưng qua đó tôi lại thấy, Tào Tháo là người vui tính thẳng thắn, phóng khoáng và hòa hợp.

Tào Tháo đúng là vui tính. Tào Tháo thích nói vui, ngay cả khi có việc nghiêm chỉnh. Tam quốc chí – Mao Giới truyện cho hay, vào năm Kiến An thứ XVII, lúc cải cách cơ cấu, có người yêu cầu phân chia Đông Tào, có ý trách Đông Tào duyên Mao Giới nặng về lý nhẹ về tình. Tào Tháo trả lời sâu sắc và rất vui: mặt trời mọc đàng đông, trăng sáng từ hướng đông. Đông tây, đông tây, người ta luôn nói đông trước rồi mới đến tây, vì sao phải phân chia Đông Tào? Kết quả, đã phân chia Tây Tào. Như vậy, cơ cấu được cải tổ và Mao Giới được bảo vệ.

Trên chiến trường Tào Tháo cũng rất đáng yêu. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, năm Kiến An thứ XVI, lúc Tào Tháo tây chinh Mã Siêu, Hàn Toại trên chiến trường Tào Tháo gặp Hàn Toại. Binh lính của Hàn Toại nghe tin có Tào Tháo đã giành nhau, rướn cổ ra nhìn. Tháo liền nói to: các người muốn xem Tào Tháo phải không? Nói để các người hay, ta cũng như các ngươi, cũng là con người, không có bốn mắt, hai miệng, chỉ hơn một chút là trí tuệ! Lời nói rất thật, rất đáng yêu và cũng rất thoải mái.

Tào Tháo còn là một người bạn đáng yêu hơn. Tào Tháo thích nói vui, và cũng là người bạn thích nói vui. Thái úy Kiều Huyền là người hiểu biết Tào Tháo sớm nhất, được coi là “bạn vong niên” với Tào Tháo. Theo chú thích Tam quốc chí – Vũ đế kỷ của Bùi Tùng Chi, trong văn tế Kiều Huyền của Tào Tháo có một câu, năm đó Kiều lão cùng ta “ung dung thề bồi”: “Sau khi ta qua đời, lúc ngang qua mộ ta, nếu không có một bình rượu, một con gà vào lễ, thì lúc xe đi được ba bước nếu có đau bụng thì đừng trách”. So với lời điếu của các quan thì bài văn tế này rất đáng yêu, và tình cảm, chân thực hơn nhiều.

Tào Tháo nói thực là điều rất đáng yêu nhưng đồng thời cũng là điều mà mọi người căm hận. Trong đấu tranh chính trị, bươn chải nơi quan trường, tránh sao khỏi phải giả dối, ít ra cũng là lời nói trong chốn quan trường, huống chi Tháo lại là “gian hùng”. Nhưng chỉ cần có điều kiện là Tháo nói thật, hoặc gần như thật, không có vẻ gì là quan cách. “Nhượng huyện tự minh bản chí lệnh” (Còn gọi là “Thuật chí lệnh”) vốn là bài chính trị cực kỳ quan trọng, xứng đáng với bốn chữ “cương lĩnh chính trị”, nhưng lại viết rất thật, rất rõ ràng, không hề quan cách.

Mở đầu Tháo nói, cá nhân tôi vốn chẳng có hùng tâm tráng khí gì. Vì tôi biết, mình xuất thân không tốt, chẳng nổi tiếng ghê gớm gì, còn sợ bị xem thường. Vì vậy “chỉ muốn là quận thú, theo đường chính giáo, kiến danh lập nghiệp, mong được biết đến”. Về sau đất nước gặp nạn, nam tử hán phải ra sức vì đất nước, lập công dựng nghiệp, tôi cầm quân ra trận, được làm Chinh tây tướng quân, chẳng cao xa gì, để khi chết có được hàng chữ “mộ của Tào Tháo, cố Hán Chinh tây tướng quân” khắc lên bia trước mộ, thế là mãn nguyện. Nhưng dù là lúc này, tôi cũng không muốn có nhiều quân. Bởi vì thực lực càng mạnh thì kẻ thù càng nhiều! Cho nên cứ thắng một lần là tôi lại giảm quân đi một lần, điều đó nói lên cái gì? Nói rằng, chí hướng tôi có mức độ (ý chí có hạn). Nhưng tôi cũng không ngờ, sao lúc này tôi đã nổi đình nổi đám. Dã tâm cũng lớn hơn một chút. Tôi muốn làm gì đây? Tôi muốn là Tề Hoàn công, Tấn Văn công. Vì lúc này thiên hạ đại loạn, chư hầu cát cứ. Tôi chỉ muốn xưng bá, không muốn xưng đế. Lúc này tôi là Thừa tướng triều Đại Hán. Là nhân thần cao quý, tới cực điểm, tôi đã vừa lòng, hết mọi tham vọng. Nhưng tôi cần ngồi ở vị trí này. Vì sao vậy? Vì, “một khi đất nước không có tôi, liệu sẽ có mấy người xưng đế, mấy người xưng vương”. Nếu không có Tào mỗ này trấn ở đây thì số kẻ bát nháo kia lẽ nào lại không lật? Có người nói, Tào Tháo tôi đã thành công thì nên lui đi, nên về hầu quốc đất phong mà an hưởng tuổi già, nên giao chức vụ và quyền lực cho người khác. Xin lỗi, không được! Chức vụ tôi sẽ không từ, quyền lực tôi sẽ không giao. Vì sao vậy? “E lúc đã rời quân thì người sẽ gặp nạn”. Ai mà chẳng hiểu, lúc này binh quyền còn trong tay mới có được quyền uy nhất hô bách ứng. Một khi đã giao hết thì liệu các người có hại tôi không? Tới lúc đó thì vợ con tôi sẽ không được bảo vệ, hoàng thượng cũng không được an toàn. “Vừa là kế cho con cháu, nếu bại thì đất nước sẽ nghiêng ngả”, vì vậy không bao giờ tôi giao quyền. Còn như đất đai mà hoàng thượng phong cho kia tôi không cần. Cần nhiều đất đai như vậy để làm gì? Tôi có thể nhường tất. Tóm lại, “khi giang hồ còn chưa yên, không thể nhường chức vị; còn như ấp đất, có thể từ chối”. Thế gọi là “không thể mộ hư danh mà chuốc lấy họa thật”.

Những lời trên là hết sức rõ ràng chân thực, rõ ràng chân thực không còn gì để nói. Bảo tôi không có dã tâm? Tôi có một ít, và dã tâm đó ngày càng lớn. Bảo dã tâm của tôi rất lớn? Tôi không muốn làm hoàng đế, tôi chỉ muốn là Tấn Văn công, Tề Hoàn công, cửu hợp chư hầu, thống nhất Trung Quốc. Bảo tôi thanh cao? Tôi không thanh cao, tôi rất thực tế. Quyền lực của tôi, lộc thực của tôi, một chút tôi cũng chẳng nhường. Bảo tôi không chịu nhường? Tôi nhường chứ! Những thứ vô bổ được phong cấp, đất đai này, đầu hàm này, tôi nhường tất. Vậy chỗ đáng yêu nhất là gì đây? Tào Tháo nói rất rõ, vì sao tôi phải có bài này, vì sao phải nói ra như vậy? Là muốn để người trong thiên hạ không còn nói vào đâu được (muốn người ta hết lời), tất cả hãy ngậm miệng lại! Cũng chỉ có Tào Tháo, một gian hùng đại khí mới nói ra được những lời như vậy.

Rõ ràng Tào Tháo là người thông minh. Trong thời đại người người đều dối trá thì nói thực là vũ khí tốt nhất. Đó không chỉ vì bản thân lời nói thực có sức mạnh hùng biện, còn vì lời nói thực đã mở toang chiếc gương ra khiến kẻ nói dối không còn đường rút, vở diễn của họ cũng phải khép lại. Đương nhiên, Tào Tháo nói vậy không hoàn toàn là do sách lược đấu tranh, mà là do bản tính, Tào Tháo thích nói thật, nói lời thực. Dù là đằng sau những lời thực đó cũng có giả, đằng sau lời chân thành, lòng dạ còn giả, có những điều không thể nói, được che dấu một cách rất tự nhiên, không để lòi đuôi. Thậm chí là lời giả, hoặc lời nửa thật nửa giả, hoặc lời giả ẩn sau lời thực, cũng được nói một cách lưu loát, thản nhiên, đầy khí thế. Có thể nói, anh chàng Tào Tháo này, ngay cả những lời nói dối cũng đều là lời dối trá phảng phất có đại khí.

Đó chính là Tào Tháo. Tào Tháo đại khí, thâm trầm, phóng khoáng, hào sảng, siêu thoát, nhạy bén, hòa hợp, quỷ quyệt, xảo trá, lạnh lùng, tàn nhẫn, đúng là một nhân vật cực kỳ phong phú, nhiều mặt, rất có cá tính, rất biết diễn. Vì vậy Tào Tháo có mặt gian trá và có cả mặt chân thành. Gian và thực thống nhất vào chữ “hùng”, thiện và ác cũng thống nhất vào chữ “hùng”. Trong nhân tính của Tào Tháo có cái ác, nên tôi không gọi Tháo là “anh hùng” mà là “gian hùng”. Điểm này về sau sẽ nói tỉ mỉ hơn.

Có điều, trong cả cuộc đời Tào Tháo đã có hai cách chọn lựa. Vậy, mở đầu Tháo muốn trở thành một gian hùng chăng? Nếu Tào Tháo cũng có ý muốn là một năng thần, vì sao sau này lại không như vậy?

§3. ĐƯỜNG CỦA NĂNG THẦN

Tào Tháo lúc còn trẻ từng được dự đoán là “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn” đứng trước cách chọn lựa con đường của cả cuộc đời; câu bình “gian hùng thời loạn” gần như đã thành kết luận trước lúc Tào Tháo nhắm mắt xuôi tay. Thực tế thì Tào Tháo cũng muốn là “năng thần thời bình”. Nhưng do nguyên nhân nào khiến Tào Tháo không thành được như vậy; và khi không thành năng thần thì Tào Tháo đã làm những gì?

Phần trước đã nói tới chuyện, một nhân vật nổi tiếng nhất, nhà giám thưởng, nhà bình luận Hứa Thiệu đã bình một câu về Tào Tháo: “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn”. Có hai cách hiểu về câu nói này. Trong thời bình, sẽ là năng thần; trong thời loạn, nhiễu loạn thiên hạ, sẽ là gian hùng. Vậy, Tào Tháo chọn lựa là năng thần hay chọn lựa là gian hùng?

Thực ra thì Tào Tháo muốn là năng thần.

Vào năm Hán Linh đế, niên hiệu Hi Bình năm thứ III (năm 174), năm hai mươi tuổi, Tháo được cử là hiếu liêm là quan lang. Hiếu là hiếu tử, liêm là liêm sĩ. Một người nếu được cử là hiếu liêm thì có đủ tư cách để làm quan, giống ngày nay khi đã có bằng cấp, có thể là viên chức. Vậy làm quan lang là làm gì? Theo quan chế thời Hán, hoàng đế chọn một số người trẻ tuổi, có đạo đức phẩm chất, có đầu óc, ngoại hình tương đối khá, con nhà thân thích quyền quý cho làm quan lang. Chữ lang có hai nghĩa, một là tuổi trẻ, hai là thị vệ. Quan lang ở trong cung là làm thị vệ cho hoàng đế. Tào Tháo phải đứng gác ngoài hành lang cung vua, nên gọi là lang, thị vệ trưởng gọi là lang trung lệnh. Làm lang ở bên hoàng đế, được tham dự vào chính trị đất nước, tai mắt đều được rèn luyện, nên ai đã làm lang thì nhanh chóng có thể đảm nhiệm những chức vụ khác, đây cũng là cách thức bồi dưỡng quan lại thời Hán. Về sau thì cách chọn lựa không được kỹ càng như thế, là lang không nhất thiết phải là con em các nhà thân thích quyền quý, không nhất thiết phải là thị vệ bên cạnh hoàng đế, vẫn có tư cách và năng lực để làm quan, giống như “thê đội thứ ba” hoặc “hậu bị cán bộ” ngày nay. Theo quy chế, mỗi khi quan lang miễn nhiệm, người đó có thể được phái đi làm quan viên cấp huyện, là huyện lệnh, huyện thừa hoặc huyện úy. Đến những năm cuối thời Đông Hán, mọi trình tự đó gần như không còn nữa, muốn làm quan phải xem có điều kiện hay không. Tào Tháo có người ở trong triều. Ông là Tào Đằng được phong Phí Đình hầu; cha là Tào Tung quan đến Tam công. Vì vậy Tào Tháo chỉ làm lang trong một thời gian ngắn rồi được phái nhận chức Bắc Bộ úy ở Lạc Dương.

Úy là chức quan võ nắm quyền quân sự hoặc hình sự. Lời chú Hán thư. Bách quan công khanh biểu nói: “giúp trên an dưới gọi là úy, võ quan đều là úy”, cho nên huyện có huyện úy, quận có quận úy, triều đình có thái úy, trung úy, đình úy, vệ úy. Lạc Dương Bắc Bộ úy là huyện úy. Quan chế thời Hán, từ huyện lên trở xuống có thừa có úy, thừa lo việc dân sự, úy quản việc trị an. Có điều Lạc Dương là kinh đô thời Đông Hán, nên là huyện lớn nhất của đất nước, huyện úy không chỉ có một người, cả đông tây nam bắc có bốn người, bổng lộc là bốn trăm thạch. Vì vậy Tào Tháo nhận chức Bắc Bộ là cục phó công an cấp huyện, một vùng của kinh đô.

Người tiến cử Tào Tháo vào chức Bắc Bộ úy ở Lạc Dương là Tư Mã Phòng, cha của Tư Mã Ý. Người này là Thượng thư hữu thừa, ngang với chức phó bí thư công đình. Có điều thượng thư thời kỳ Đông Hán, danh nghĩa là bí thư, thực chất là tể tướng. Tư Mã Phòng tiến cử, Tháo đi nhận lệnh ngay. Nghe nói lúc đó Tháo không bằng lòng, Tháo có dã tâm chiếm chức Lạc Dương lệnh. Nhưng “Tuyển bộ thượng thư” (Tương đương bộ trưởng về nhân sự) nắm quyền bổ nhiệm lúc đó là Lương Cốc không để ý tới suy nghĩ của Tào Tháo, buộc Tháo phải nhận lệnh.

Đây là chức quan đầu tiên Tháo đảm nhận, nên ấn tượng rất sâu sắc. Theo chú dẫn Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, sau này khi được Hán Hiến đế phong là Ngụy Vương, Tào Tháo đã mời Tư Mã Phòng đến Nghiệp Thành khoản đãi thịnh soạn. Rượu được ba tuần, Tào Tháo hỏi: Tư Mã công, ngài xem xem cô vương này còn có thể đi làm cục phó công an cấp huyện được không? Tư Mã Phòng nói, năm đó lúc lão phu tiến cử đại vương Bắc Bộ úy Lạc Dương là rất thích hợp! Thế là Tào Tháo “cười lớn”.

Tào Tháo hỏi và cười lớn, hoàn toàn không phải là thái độ của kẻ tiểu nhân đắc chí. Nhưng có chút nào gọi là dương dương tự đắc hay không? Có. Tào Tháo xưa nay không che dấu tình cảm của mình. Một khi đắc chí thì đuôi sẽ vểnh lên như cán cờ được giơ cao. Nhưng lần này, không chỉ vì đắc ý vừa là Ngụy vương, không chỉ vì cứ canh cánh trong lòng vì sự sắp đặt của Lương Cốc năm đó, mà còn vì vừa nghĩ tới một chuyện cũ đáng nhớ.

Chuyện cũ có liên quan tới việc Tào Tháo đảm nhiệm chức vụ này.

Chúng ta đều biết, đảm đương chức vụ Bắc Bộ úy Lạc Dương chẳng dễ dàng gì. Công việc này quan không to, quyền không nhiều nhưng trách nhiệm lại rất nặng nề, không ít phiền toái. Vì dưới chân thiên tử, quyền quý rất nhiều. trong số này mấy ai đã để ý tới vương pháp, mấy ai không sinh chuyện thị phi, mấy ai dễ đối phó. Nhưng việc trị an ở kinh thành lại không thể không duy trì. Muốn thế, cần phải có một anh chàng vừa không tin ma vừa có chút quỷ mới đảm nhiệm nổi chức cục mấy công an cấp huyện này. May sao có được Tào Tháo “vừa gian vừa hùng”. Cho nên lời Tư Mã Phòng không hoàn toàn là lời nói khéo có lợi cho mình mà là thực sự cầu thị.

Thực tế thì Tào Tháo rất hợp với chức vụ này. Vừa tới nhiệm sở, Tào Tháo tu bổ lại toàn bộ nha môn, cho làm nhiều gậy năm màu, hai bên mỗi cửa lớn treo mười gậy, “ai phạm điều cấm, kể cả hào cường, bị đánh đến chết”. Mấy tháng sau quả nhiên có người đến nộp mạng. Hoạn quan Kiển Thạc, kẻ được Linh đế sủng tín, có người chú, chú cậy thế cháu không coi lệnh cấm của Tào Tháo ra gì, công nhiên phạm lệnh cấm đi đêm. Tào Tháo phân minh, lập tức sai quân đánh chết bằng gậy năm màu. Đúng là giết một răn mười, vì vậy “Kinh sư yên tĩnh, không ai vi phạm”, tình hình trị an chuyển biến tốt, Tào Tháo nổi tiếng trong triều.

Đòn đánh của Tào Tháo làm nhiều người đầu óc mụ mẫm, không biết thằng ranh này muốn làm gì. Chúng ta đều hiểu, một người trẻ tuổi vừa bước chân vào chốn quan trường đã đắc tội với quyền quý thì kết cục chẳng hay ho gì. Điều đó Tào Tháo không thể không hiểu. Kiển Thạc một đời quyền khuynh triều dã, điều này Tào Tháo cũng không thể không biết. Huống chi, ông của Tào Tháo cũng là thái giám. Cháu thái giám giết chú thái giám, mọi người lấy làm khó hiểu. Có điều, truyện này được ghi trong Tào Man truyện, cuốn sách không mấy thiện cảm với Tào Tháo, nên được coi là thực.

Cũng có nhiều suy đoán. Có người đoán rằng, Tháo muốn làm điều gì đó kinh động tới mọi người. Có chứng cứ gì không? Có một chút bằng chứng. Tào Tháo nói trong “Nhượng huyện tự minh bản chí lệnh” (còn có tên “Thuật chí lệnh”): “Ta vừa nhận hiếu liêm, tuổi trẻ, chưa tên tuổi ghê gớm gì, sợ mọi người cho là vô dụng”, vì vậy, “muốn làm chức quận thú, lo đường chính giáo, kiến danh lập nghiệp, được mọi người biết tới”. Mấy lời trên có ý gì? Tào Tháo hồi tưởng lại lúc 20 tuổi là hiếu liêm, rõ ràng là quá trẻ, lại chưa có tiếng tăm gì, sợ mọi người coi là kẻ vô dụng, vì vậy Tháo muốn làm một vị quan tốt, muốn làm việc gì đó kinh thiên động địa, để mọi người biết Tháo là đứa có năng lực.

Đúng vậy, lúc này Tào Tháo tuổi còn rất trẻ, mới hai mươi; xuất thân chẳng ra gì, sinh trưởng trong gia đình thái giám; biểu hiện không hay, “chơi bời phóng đãng”; danh tiếng chưa lớn, “người đời chưa biết tới”. Ngay đến hình tượng cơ thể cũng chẳng ra gì. Chúng ta đọc Tam quốc chí chỉ thấy ghi những hình tượng đẹp như Chu Du, như Gia Cát Lượng, còn về Tào Tháo tướng mạo ra sao, không hề có chữ nào. Tam quốc chí lấy Ngụy làm chính thống, nếu hình tượng Tào Tháo cao lớn khôi vĩ, tuấn tú khoáng đạt, chắc đã được ghi nhiều. Tránh không nói tới, e thực tế cũng chẳng ra gì.

Hình tượng Tào Tháo có mô tả trong sử sách khác. Ngụy Thị Xuân Thu nói: “Vũ vương tư mạo ngắn nhỏ, nhưng thân mình ngời sáng”; Thế thuyết tân ngữ lại nói, Tào Tháo muốn gặp sứ Hung Nô, “Tự thấy mình xấu, không đủ mạnh với nước xa”, đã để Thôi Diễm thay, còn mình thì “cầm dao đứng ở đầu giường”. Đương nhiên, Thôi Diễm là mẫu người tài, sử sách ghi “giọng nói sang sảng, mắt to mày đậm, râu dài bốn thước, trông thực uy vũ”. Sứ thần Hung Nô lại bình là “Ngụy vương trông thật phi thường, nhưng người cầm dao đứng ở đầu giường mới là anh hùng”. Kết quả, Tào Tháo sai người giết sứ thần đó. Rõ ràng Tào Tháo tuy tướng mạo bình thường, nhưng khí độ không nhỏ, lòng nghi ngờ cũng lớn. Không thể nhìn người chỉ qua tướng mạo. Có điều, khi mới xuất hiện, “khí độ” của Tào Tháo chưa bao lăm. Tóm lại, lúc này đây Tào Tháo ít nhiều chưa có chỗ đứng. Muốn rạng danh trong chốn giang hồ không thể không làm nên chuyện động trời. Giết chú Kiển Thạc là việc làm có hiệu quả.

Cách suy đoán thứ hai, tào Tháo muốn lập pháp chế. Điều này có lý. Ngài Lỗ Tấn nói, điều đặc sắc thứ nhất về chính trị của Tào Tháo là “coi trọng hình phạt”, luôn chủ trương phép tắc phải nghiêm minh, chấp pháp như sơn, thậm chí sử dụng hình phạt nặng. Tào Tháo lập pháp và chấp pháp rất nghiêm, giết người không run tay. Đương nhiên, do tính cách và tình thế bức bách nên phải thế. Con người Tào Tháo về mặt sinh hoạt có phần tùy tiện. Tào Tháo không coi trọng việc ăn, mặc, lúc hành quân đánh trận lâu dài, đàn bà có thể có, nhưng không thể kén chọn. Qua đó, có người nói Tào Tháo tùy tiện không nghiêm túc. Thực ra thì Tào Tháo là người nghiêm túc, không tùy tiện, và cũng không thích người tùy tiện, thiếu nghiêm túc. Tào Tháo từng có thư cho Khổng Dung nói, tôi tuy tiến không thể thực hành giáo hóa cải biến phong tục, thoái chưa thể tạo nên nhân đức đoàn kết đồng liêu, nhưng lại có nhiều biện pháp để nuôi dưỡng binh sĩ, xả thân vì nước, đấu tranh với lũ tiểu nhân phù phiếm hư hoa, kéo bè kết đảng mưu đồ tư lợi. Rõ ràng Tào Tháo rất ghét những kẻ tùy tiện thiếu nghiêm túc, đương nhiên bản thân Tào Tháo cũng không tùy tiện, thiếu nghiêm túc. Tháo mặc thường phục, hay nói vui, làm từ phú, nghe nhạc, chỉ là một chút thư giãn sau những lúc công việc căng thẳng và cũng chỉ là chút biểu hiện của một thế giới nội tâm vô cùng phong phú và còn là một viên đạn bọc đường làm mê hoặc kẻ thù. Tào Tháo thường không câu nệ trong lúc viết văn, làm việc, dùng người, nhưng đó không phải là tùy tiện khinh suất, mà là đại khí. Đại pháp vô pháp. Đối với một người tài ba như vậy, thì cần gì phải nhiều cách thức, phải kén chọn. Làm gậy năm màu để đánh chết những kẻ loạn pháp, đây là thử thách lần đầu của một tính cách, một khả năng.

Tào Tháo giết chú Kiển Thạc, có thể chỉ là việc ngẫu nhiên. Tào Tháo lúc này mới như chú bê non, dưa xanh mới bói, bước nhân vào chốn quan trường, chưa biết rộng sâu, chưa biết trời cao đất dày là gì. Tào Tháo chỉ nghĩ, làm quan phải làm quan tốt, quan tốt phải hành lệnh cấm, giết một răn mười, chú Kiển Thạc khác gì con sói đuôi to va đúng vào họng súng của Tào Tháo. Thế là hết cách rồi. Lời đã nói, như nước đổ đi, đành phải giết con gà đó cho con khỉ xem. Nhưng dù là vậy, song không đơn giản. Tào Tháo mới vào nghề, cần phải ra oai trước, dọa phủ đầu.

Việc làm của Tào Tháo được hậu thế khen ngợi, một số nhà sử học tán thưởng, “Không sợ cường bạo”, “chấp pháp như sơn”. Có thể vì Tào Tháo đã giết chết người nhà hoạn quan và hoạn quan này lại là nhân vật quyền thế một thời. nhưng tôi nghĩ, va vào họng súng của tào Tháo lại là một người khác thì sao? Hẳn là giết luôn không cần bàn. Cho nên, đòn đó đã làm bật ra sự uy phong của Tào Tháo, chính nghĩa của Tào Tháo, sát khí của Tào Tháo và tính cách thích giết người của Tào Tháo. Trong cái gậy đó đã cùng tồn tại: mặt thì lạnh lùng, tay thì cứng rắn. Sau này Tào Tháo còn giết rất nhiều, và không bao giờ run tay. Đây, coi như là bước mở đầu. Nó bộc lộ ra tính thiện của Tào Tháo (chống lại cường quân), tính ác của Tào Tháo (giết người không thương tiếc), còn bộc lộ tính cách mạnh mẽ và thủ đoạn tàn bạo của Tào Tháo, một khi có quyền là phát lệnh thi hành. Tôi luôn cảm thấy có thành phần “ác” ở đây. Có điều, Tào Tháo đang sống trong đêm trước của thời loạn. Thế loạn phải dùng biện pháp mạnh. Tào Tháo không muốn làm kẻ ác e cũng khó.

Bất kể là thế nào, lúc này chúng ta chẳng có cách nào để biết rõ lúc đó Tào Tháo đã nghĩ những gì. Điều rõ ràng nhất, Tào Tháo đã đắc tội với kẻ quyền quý, với tập đoàn hoạn quan. Có điều các nhà quyền quý cũng chẳng làm gì được Tào Tháo. Thứ nhất, tào Tháo là chính nghĩa; thứ hai, Tào Tháo có chỗ dựa. Cuối cùng đành phải nói là thăng nhưng thực là giáng, đẩy Tào Tháo ra làm huyện lệnh ở Đốn Khâu (nay là huyện Thanh Phong, Hà Nam). Tào Man truyện nói: “Bọn lộng thần nổi giận, nhưng không làm gì được, cùng nhau tiến cử Tháo làm Đốn Khâu lệnh”.

Những biểu hiện của Tào Tháo lúc là Đốn Khâu lệnh quả không tồi. Theo Tam quốc chí – Tào Thực truyện, Tào Tháo từng nhớ lại những trải nghiệm của giai đoạn này và nói với Tào Thực: “Khi ta làm Đốn Khâu lệnh, tuổi mới hai mươi ba, nhưng nghĩ lại những việc đã làm, thấy không có gì phải hối hận”. Tiếc rằng chẳng được bao lâu vì chuyện người anh rể là Tống Kỳ mà bị miễn quan. Về sau, Tào Tháo lại được triệu vào triều làm nghị lang, sau đó còn đảm nhiệm các chức vụ như Tế Nam tướng (Cổ Thành, phía đông huyện Lịch Thành, Sơn Đông ngày nay), trong đó có một lần bị miễn, hai lần từ quan, ba lần được mời làm nghị lang. “Nghị lang”, còn gọi là “Điều nghiên viên”. Tào Tháo nghĩ điều nghiên viên là điều nghiên viên, cứ làm cho tốt là được. Quan địa phương là quan địa phương, cứ làm cho tốt là được. Thế là Tào Tháo dâng sớ lên triều đình, bàn về những điều tệ hại, nhưng rồi như cát ném xuống biển, chẳng có tin tức gì. Tào Tháo chấp pháp như sơn, đánh bọn cường hào, làm sạch lại trị, yên định địa phương, nhưng tất cả lại như kiến cắn cây, trứng chọi đá. May, chưa bị họa vào thân, vì còn có Tào Tung đứng ở phía sau. Lúc này triều đình lại mượn cớ Tào Tháo “thông tỏ cổ học”, để nhiều lần cử Tào Tháo là nghị lang, quan lang nhàn rỗi, có chức mà không có quyền. Dụng ý của họ đã quá rõ ràng.

Thực ra có khả năng, Tào Tháo còn trẻ nên chưa hiểu, muốn làm năng thần phải có điều kiện. 1 – Thời thế thế nào. Nếu là thời loạn, khắp nơi khói lửa, thì chỉ có thể như Xuất sư biểu của Gia Cát Lượng, “chỉ mong giữ toàn được tính mạng trong thời loạn, không cầu được hiển đạt, vang danh với chư hầu”. 2 – Chính cục thế nào. Nếu như “Trên thành thay đổi lá cờ của vua”, “Rối tinh xòe, anh này hát chưa xong, anh kia đã nhảy lên sân khấu”, thì tốt nhất là nên giả điên giả dại. Vì không cẩn thận là “vào nhầm hàng”, nguy hiểm đến tính mạng. Bởi thế Khổng Tử đã nói: “nước thịnh thì làm người tài trí, nước loạn thì làm kẻ dại khờ” (Tức là vờ ngốc hơn là vờ điên). 3 – Chu nhân thế nào. Nếu chủ nhân là người kém cỏi hoặc hôn dung, không hiểu được hàng, thì bạn có là “hàng tốt” đến mấy cũng vứt, ôm lòng báo quốc suông. Cuối cùng phải là người trị thế, là vua sáng, vừa biết tâm tình vừa biết hứng thú của mọi người. Như Hán Hiến đế, không thể coi là loại hồ đồ (có thời là “Văn cảnh trị thế”), ưa thích Giả Nghị, (Nghị quan tới đại trung đại phu). Nhưng rồi thế nào? “Thương thay chiếu trước đêm, khuya vắng. Chẳng hỏi dân đen, hỏi quỷ thần”, về sau Giả Nghị còn bị giáng quan, bị đuổi ra Trường sa. Tại đây, Giả Nghị suốt ngày khóc lóc cho đến chết!

Lúc Tào Tháo vừa ra làm quan chưa phải là lúc loạn thế, nhưng thời cuộc đã vô cùng hỗn loạn. Tào Tháo sinh ở triều Hoàn đế thời Đông Hán, lớn lên ở triều Linh đế. Niên hiệu Vĩnh Thọ năm đầu (năm 155) thời Hoàn đế, Tào Tháo ra đời, niên hiệu Hi Bình thứ III (công năm 174) thời Linh đế, Tháo ra làm quan. Hai triều Hoàn, Linh đế được coi là thời kỳ hỗn loạn nhất, đen tối nhất của 400 năm vương triều Hán. “Thời Hoàn Linh đế” được coi là thời vua hôn thần gian, chính trị hủ bại. Như thời Linh đế, triều đình là nơi mua quan bán tước, giá cả văn bằng được rao bán công khai. Như cấp quan một thạch giá một vạn tiền, cấp huyện phó bốn trăm thạch giá bốn trăm vạn, cấp chính bộ hai ngàn thạch giá hai ngàn vạn, như hàng tam công thì tăng thêm một ngàn vạn. Đó là chuyện mua bán. Nếu chính thức được bổ nhiệm thì giao một nửa số tiền. Số tiền này không phải họ lấy từ hầu bao ra, chờ khi ra làm quan, họ vơ vét của trăm họ. Triều đình biết chuyện, nhưng mắt nhắm mắt mở, vờ như không nghe không thấy. Lúc đo s có một người là Tư Mã Trực được bổ nhiệm làm Thái thú. Lúc giấy ủy nhiệm đến, họ muốn anh ta giao tiền, còn nói: nghĩ tới hoàn cảnh khó khăn của gia đình sẽ giảm cho ba trăm vạn. Tư Mã Trực cảm thán, là cha mẹ của dân, phải vơ vét của dân để cầu quan, thực không nỡ! Liền từ quan! Triều đình thấy xôi hỏng bỏng không, hạ lệnh không cho từ quan. Tư Mã Trực hết cách, đành phải tự sát ở giữa đường. Trước lúc lâm chung còn để lại di thư, chửi rủa, coi đây là điềm gở mất nước, một thời chuyện đó làm rung động cả triều dã.

Lúc này mới thấy Tư Mã Trực đã chết uổng. Cuối cùng thì việc bán quan ở triều Linh đế không những không ngừng mà ngày càng nhiều hơn. Tào Tung, cha của Tào Tháo, quan đến thái úy, nghe nói đã phải bỏ ra cả ức, coi như thỏa được cơn nghiện chức “Tam công” (ít lâu sau bị miễn). “Tam công” là địa vị cao quý, không ít người đã nghiện nó. Thời đó có người là Thôi Liệt, một người danh giá, xuất thân thư hương môn đệ, là danh sĩ Ký châu. Thôi Liệt chăm chỉ gắng sức là quận thú, quan tới cửu khanh. Thấy mọi người đi mua quan, Thôi Liệt cũng theo làm chuyện đó. Bấy giờ có Trình phu nhân là bảo mẫu của hoàng đế cho hay có thể mua được chức với giá hời, Thôi Liệt liền giao một nửa số tiền cho Trình phu nhân, hoàng đế liền triệu đại hội công khanh, mở Thôi Liệt là tư đồ. Nhưng rồi hoàng đế hối hận luôn, vì thấy mình đã nói chuyện mua bán lỗ vốn trước mặt mọi người. Trình phu nhân nghe thấy mà cuống, liền nói chức quan của Thôi Liệt đã mua bằng cách nào? Trình phu nhân nhận mình đã giúp để Thôi Liệt có được chức quan đó! Lời vừa dứt, công khanh đã ồ lên, dựa vào đàn bà để có chức, chẳng bằng bỏ tiền ra mua!

Thôi Liệt đã mất mặt vì chuyện đó, ngay đến đứa con cũng không vui. Con Thôi Liệt là Thôi Quân, quan tới chức Hổ bôn trung lang tướng. Một hôm Thôi Quân giáp trụ từ doanh trại về nhà, Thôi Liệt liền hỏi: lão phu là tam công, bên ngoài có điều tiếng gì không? Thôi Quân nói, đại nhân từ lâu đã nổi tiếng, nay đảm nhận khanh thú, mọi người đều nói đại nhân là tam công đương nhiên là không hổ? Có điều lần này, thiên hạ đã thất vọng về đại nhân. Thôi Liệt hỏi vì sao. Thôi Quân nói, vì trên người đại nhân có mùi đồng thối. Thôi Liệt bỗng nổi giận, cầm gậy đánh Thôi Quân. Thôi Quân quay đầu bỏ chạy, áo giáp trên người kêu leng keng. Thôi Liệt mắng, cha đánh ngươi chạy, như vậy là hiếu không? Thôi Quân nói, nam nào Đại Thuấn hầu hạ cha mẹ, bị đánh nhẹ thì chịu, đánh mạnh thì đi, không phải bất hiếu! Thôi Liệt hết đường nói và đã cảm thấy xấu hổ.

Như vậy thấy rõ, hai triều Hoàn Linh đã thối rữa đến tận nóc.

Có điều, nếu trút hết tội Đông Hán diệt vong lên người Hoàn đế và Linh đế là không công bằng. thực tế, từ sau khi Vương Mãng thoán ngôi, Quang Vũ vực lại, thì vương triều Đại Hán không thể phục hồi được. Ngoại thích tiếm quyền, hoạn quan chuyên chính, quân phiệt xưng hùng, gian thần tìm cách nắm quyền, quan tham liều mạng vơ tiền, trăm họ chỉ còn biết ăn đất. Đạo đức suy đồi là việc hết sức hồ đồ. Hồi đó có bài dân ca nói: “cử tú tài, không biết chữ, cử hiếu liêm, cha ở riêng”; “thẳng như dây cung, chết bên đường, cong như vòng móc, được phong hầu”, có thể thấy, ít liêm ít sỉ và miệng thật lòng giả đã thành cách thức; chống lại hủ bại, đề cao liêm sỉ, chỉnh đốn kỷ cương đã thành việc làm có ích. Năm 142 (niên hiệu Hán An năm đầu thời Hán Thuận đế), triều đình đã phải cử tám vị khanh sư đi tuần tra cả nước, hy vọng có thể chỉnh đốn việc hủ bại trong số quan lại địa phương. Trong số đặc phái viên đó có người là Trương Cương còn ít tuổi. Vừa ra khỏi kinh thành, Trương Cương cho đào một cái hố rất to, cho người tháo hết bánh xe ném xuống đó. Bộ hạ hỏi xem ý tứ thế nào, Trương Cương cười nhạt nói: “Lang sói cầm quyền thăm hỏi hồ li!” nghĩa là, triều chính cả nước còn bị những kẻ đại gian đại ác nắm giữ, đi bắt mấy con tôm con tép, lũ tham quan nhỏ, phỏng có ích gì!

Thời đại Tào Tháo là lúc lang sói cầm quyền, hồ li càn rỡ. Lúc Tào Tháo là quan địa phương, từng có quyết tâm chỉnh đốn trật tự bằng những biện pháp mạnh, nhiều lệnh cấm chỉ, được ban bố khắp nơi. Tháo bãi miễn tham quan, đánh vào lũ bất pháp. Các thế lực tàn ác mỗi khi nói đến Tháo như nói đến hổ, mặt biến sắc, thậm chí bỏ đến các địa phương khác (lớn nhỏ sợ hãi, gian tà bỏ trốn đến các quận khác), kết quả “Lẽ phải tràn khắp, cả quận thanh bình”. Nhưng rồi sẽ thế nào đây? Rất nhiều cáo trạng hạch tội Tào Tháo liên tiếp gửi đến ngự tiền, triều đình ban nhiều điều lệnh điều nhiệm Tào Tháo. Nếu không có cha là Tào Tung ngấm ngầm bảo vệ thì Tào Tháo đã chẳng còn quả mà ăn.

Lúc này, Tào Tháo đã nhìn thấu triều đình và quan trường. Tào Tháo đã tường tận, vương triều Đông Hán đã hết thuốc chữa, thiên hạ đại loạn là điều khó thay đổi. Dù là không loạn thì triều đình và quan trường hủ bại kia cũng chẳng cần đến cái gọi là “năng thần trị thế”. Không còn đường báo quốc, Tào Tháo hiểu sâu sắc điều đó nên đã không dâng lời, hiến sách nữa (Thái tổ biết không thể sửa chính, nên không dâng lời hiến sách). Một lần nữa triều đình lại bổ nhiệm là Thái thú Đông quận hai ngàn thạch, Tháo đã từ chối, trở lại quê nhà (cáo ốm về quê), dựng nhà ở ngoài thành, đóng cửa đọc sách, lúc rỗi lấy săn bắn làm vui. Đương nhiên, Tào Tháo vẫn không muốn lùi bước, vẫn chăm chú theo dõi số phận của đất nước.

Lúc Tào Tháo xuống núi lần thứ hai, thời cục có biến động lớn. Công nguyên năm 189, Linh đế băng hà, để lại hai người con Lưu Biện 14 tuổi và Lưu Hiệp 9 tuổi, về cơ bản, họ không thể khống chế được thời cuộc. Tập đoàn nhân sĩ với Đại tướng quân Hà Tiến cầm đầu đã đấu tranh quyết liệt giữa cung đình với tập đoàn hoạn quan đại biểu là “Thập thường thị”, cả hai cùng thất bại và chịu thương vong, chính quyền rơi vào tay Tây Bắc quân phiệt Đổng Trác. Bọn Đổng Trác bị các sĩ đại phu thời đó không coi là người. Đổng Trác là hổ, Lã Bố là lang, lũ bộ hạ đều là chó sói. Trong tiệc lớn cùng quần thần, Đổng Trác thường cười nói vui vẻ ôm các cung nữ, hoặc lôi một quan viên nào đó đánh chết, hoặc dùng những hình phạt tàn khốc dày vò những người thuộc phái phản đối đã bị bắt, nghe nói, đó là những việc Đổng Trác thích làm nhất. Tóm lại, Đổng Trác phế lập hoàng đế (phế Lưu Biện là Hoằng Nông vương, sau đó đầu độc cho chết; lập Lưu Hiệp là hoàng đế, là Hiến đế), tàn sát trăm quan, nhiễu loạn hậu cung, binh sĩ của Đổng Trác đốt phá cướp bóc, hãm hiếp phụ nữ khắp thành Lạc Dương, kinh thành vương triều Đại Hán biến thành nơi gây họa hủy hoại con người.

Thực mất nhân tâm, các vùng đều không ủng hộ. Đổng Trác trở thành đối tượng khắp nơi đòi đánh và Đổng Trác cũng không khống chế nổi, trong thì triều cương đảo lộn, ngoài thì khói lửa khắp nơi. Từ năm 189, sau khi Đổng Trác vào kinh, thực tế thì vương triều Đại Hán đã diệt vong, từ đây thiên hạ đại loạn.

Thời loạn anh hùng nổi dậy, kẻ có gươm giáo sẽ trở thành tướng cướp, trung ương mất quyền khống chế, quan lại địa phương với quân lính của mình trở thành chư hầu vương cát cứ từng phương. Khắp nơi địa phương tự trị, quân phiệt cát cứ và chư hầu kiêm lĩnh. Tào Tháo khẳng định không thể trở thành “năng thần trị thế”, tự mình phải nghĩ lại cách chọn lựa đường đi cho cả đời. Vào thời loạn, có thể có ba cách chọn lựa: anh hùng, kiêu hùng hoặc gian hùng. Đổng Trác, Viên Thiệu, Viên Thuật muốn trở thành “loạn thế kiêu hùng”. Vậy, Tào Tháo chọn lựa gì đây?

§4. VỀ ĐÂU THEO AI

Vương triều Đông Hán, nền chính trị hủ bại, khiến Tào Tháo không thể trở thành “năng thần trị thế”; và tiếp đến là thiên hạ đại loạn, Tháo lại đứng trước sự lựa chọn mới: thân trong thời loạn, là anh hùng, là kiêu hùng hoặc là gian hùng? Thực tế chứng minh, từ năm 190 đến năm 200, Tào Tháo xứng là “anh hùng thời loạn”. Vì sao vậy, và có chứng cớ gì?

Ở tập trước chúng ta đã nói, Tào Tháo vốn muốn trở thành “năng thần trị thế”, nhưng lại gặp phải thời loạn. Một người thân trong thời loạn, lại có chí hướng, tinh thần trách nhiệm và năng lực, có thể có ba cách chọn lựa: là anh hùng, là kiêu hùng, là gian hùng. Đổng Trác, Viên Thiệu, Viên Thuật chọn làm “loạn thế kiêu hùng”; còn Tào Tháo, thì từ lâu đã muốn làm “anh hùng thời loạn”.

Niên hiệu Trung Bình thứ VI (năm 189), Linh đế băng hà, Đổng Trác vào kinh, phế thiếu đế Lưu Biểu làm Hoằng Nông vương, lập Lưu Hiệp làm hoàng đế là Hán Hiến đế. Thế là “Kinh đô đại loạn”. Lúc này Tào Tháo đã trở lại triều đình, là Điền quân hiệu úy ở Tây viên. Tháng tám niên hiệu Trung Bình thứ V (năm 188) thời Hán Linh đế, Tây viên quân được thành lập, tương đương với cận vệ quân của đế quốc. Dưới có tám viên hiệu úy, Kiển Thạc – người có chú bị Tháo đánh chết, cầm đầu, là Thượng quân hiệu úy. Thứ đến là Hổ bôn trung lang tướng Viên Thiệu là Trung quân hiệu úy. Chức Điền quân hiệu úy của Tào Tháo xếp hàng thứ tư, sau Hạ quân hiệu úy Bào Hồng. Tào Tháo lúc này đã khác với Tào Tháo lúc còn là Bắc bộ úy cục phó công an cấp huyện của thành Lạc Dương. Đổng Trác cũng thấy Tháo là nhân tài, nên đã tiến cử Tháo là Kiêu Kỵ hiệu úy, muốn cùng Tháo mưu đồ việc lớn. Vì biết nhìn xa trông rộng, lại nhạy bén về chính trị, Tháo biết nếu theo Đổng Trác chỉ hại dân hại nước, tất sẽ diệt vong nên ngay trong đêm đã thay tên đổi họ rời khỏi Kinh châu, chuẩn bị về quê. Việc giết cả nhà Lã Bá Sa đã xảy ra trên đường chạy nạn.

Có điều, Tháo nhanh chân thì lệnh truy sát của Đổng Trác lại càng nhanh. Tào Tháo đã ra khỏi Lạc Dương, qua cửa Hổ Lao (nay là huyện Vinh Dương, Hà Nam), lúc đến huyện Trung Mâu (nay là thi trấn Trịnh Châu), bị viên đình trưởng nhỏ nhoi (cấp bậc giữa thôn trưởng và hương trưởng) coi là nghi phạm, giải về nha môn quy án. Lúc này thì lệnh truy sát của Đổng Trác cũng đã tới, nha môn huyện Trung Mâu đã nhận được lệnh từ kinh thành gửi tới. Tào Tháo một mực không nhận mình là Tào Tháo, nhưng đã bị một công tào nhận ra. Một viên chức trong huyện là người có học cho rằng thiên hạ đại loạn không yên không nên giết bừa anh hùng, đã thuyết phục huyện lệnh cho thả Tào Tháo. Tam quốc diễn nghĩa nói huyện lệnh đó là Trần Cung. Nói thế là sai, bởi Trần Cung chưa từng nhận chức ở Trung Mâu. Viên công tào, huyện lệnh đó là ai không quan trọng, điều thấy rõ là Đổng Trác đã mất lòng dân và Tào Tháo được coi là anh hùng.

Tào Tháo chạy đến Trần Lưu (phía đông nam thị trấn Khai Phong, Hà Nam ngày nay) thì dừng lại. Ở đây đã có một người giúp đỡ Tào Tháo. Một vị hiếu liêm ở Trần Lưu tên là Vệ Tư đã giúp Tào Tháo một khoản tiền lớn. Điều này hết sức quan trọng. Rất nhiều anh hùng trong thời Tam Quốc như Lưu Bị lúc mở đầu cũng được người khác giúp đỡ; người có tiền thông qua việc giúp đỡ anh hùng để tham gia chính trị, đây cũng là một truyền thống trong xã hội cổ đại Trung Quốc. tào Tháo dùng số tiền đó chiêu binh mãi mã chuẩn bị khởi nghĩa. Vào tháng mười hai niên hiệu Trung Bình thứ VI (năm 189) tại Ký Ngô, Tào Tháo với hơn năm ngàn binh mã đã công khai khởi binh. Đây là sự kiện đầu tiên: cầm đầu nghĩa quân, khiến Tào Tháo trở thành anh hùng thời loạn.

Cầm đầu nghĩa quân còn có người bạn cũ của tào tháo là Trương Mạc (Tam quốc chí, Trương Mạc truyện: “Đổng Trác làm loạn, Thái tổ và Mạc cầm đầu nghĩa quân”). Gia tộc Tào thị cũng hết sức ủng hộ Tào Tháo. Hạ Hầu Đôn, Hạ Hầu Uyên, Tào Nhân, Tào Hồng, Tào Hưu, Tào Chân v.v… lần lượt đến với Tào Tháo và trở thành những chiến tướng đắc lực.

Hành động của Tào Tháo được hào kiệt thiên hạ hưởng ứng, các lộ chư hầu đua nhau giương cờ đánh đuổi Đổng Trác, khôi phục nhà Hán. Niên hiệu Sơ Bình (năm 190) thời Hán Hiến đế, Hậu tướng quân Viên Thuật, Ký châu mục Hàn Phức, Dự châu Thứ sử Khổng Du, Duyện châu Thứ sử Lưu Đại, Hà Nội Thái thú Vương Khuông, Bột Hải Thái thú Viên Thiệu, Trần Lưu Thái thú Trương Mạc, Đông quận Thái thú Kiều Mạo, Sơn Dương Thái thú Viên Di, Tế Bắc tướng Bào Tín, đồng thời ra quân, kết thành liên quân, suy tôn Viên Thiệu làm minh chủ. Lúc đó những người này đều ở phía đông cửa Hàm Cốc, nên xưng là “Quan Đông nghĩa quân”, gọi tắt là “Quan Đông quân”, quân lính của Đổng Trác gọi là “Tây Bắc quân”.

Tam quốc diễn nghĩa nói, Tào Tháo đã kêu gọi việc thành lập liên quân, gọi là “Ra kiều chiếu, các trấn hưởng ứng Tào công”, đây là việc quá đề cao Tào Tháo. Khi đó Tháo chưa có tiếng tăm gì. Sau khi Tào Tháo cự tuyệt lệnh bổ nhiệm của Đổng Trác (cũng là lệnh của triều đình) đã trở thành can phạm truy bắt quy án, Tháo không có quan hàm, không có địa bàn, quân lính ít ỏi, thì hiệu triệu được ai? Chính là Thái thú Đông quận Kiều Mạo đã phát kiều chiếu, không liên quan gì đến Tào Tháo. Vì vậy, khi nhớ lại chuyện này, Tào Tháo cũng chỉ coi mình là người tham gia. Trong danh sách liên quân không thấy có “cổ phần” của Tào Tháo. Quan hàm của Tào Tháo cũng được minh chủ Viên Thiệu phong cho, gọi là “Hành (đại lý) Phấn Vũ tướng quân”. Tào Tháo tiếp nhận xưng hiệu đó và quyết tâm làm hết sức để dẹp loạn, báo nước đền nhà.

Nhưng lần này, Tào Tháo lại thất vọng.

Trước hết là minh chủ Viên Thiệu có biểu hiện khác.

Quân Quan Đông tôn Viên Thiệu làm minh chủ là có lý. Viên Thiệu xuất thân cao quý, gia tộc có “tứ thế tam công”, tức là bốn đời trước của Viên Thiệu đều là “tam công” (Cao tổ phụ Viên An là tư đồ thời Chương đế, thúc thái tổ phụ Viên Sường là tư không, tổ phụ Viên Thang từng là tư không, tư đồ, thái úy; cha Viên Phùng là tư không; người chú Viên Ngụy là thái phó) là một gia tộc hiển hách, uy phong lừng lẫy trên quan trường thời đó. Thời Đông Hán gọi thái úy, tư đồ, tư không là “tam công”, địa vị chỉ dưới hoàng đế, gọi là “dưới một người, trên vạn người”. Gia tộc Viên thị có bốn đời là tam công, chức cao quyền trọng, môn sinh bạn bè là quan viên khắp thiên hạ, đó là cái quý báu trong hoạt động chính trị của con người. Điều kiện của Viên Thiệu cũng rất khá. Thiệu đẹp trai (tư mạo ung dung), đói xử không tồi (lưu ý tới người dưới), nhân duyên rất tốt (nhiều người theo đến). Điều quan trọng nhất, lời đồn Viên Thiệu phản đối Đổng Trác đã lan truyền khắp nơi. Đổng Trác định phế thiếu đế (Lưu Biện), lập Trần Lưu vương (Lưu Hiệp) đã tìm Viên Thiệu để thương lượng và nói “Lưu thị không đủ để vực dậy”, muốn lật đổ vương triều Đại Hán, trước mặt mọi người, Viên Thiệu phản đối luôn. Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện nói, “Thiệu không bằng lòng cầm ngang đao đi luôn”. Hiến đế Xuân Thu nói, Viên Thiệu chống lại bằng lời lẽ nghiêm chỉnh. Thế là Đổng Trác nổi giận: Tiêu tử thối kia, việc lớn thiên hạ, chẳng phải ta nói là xong sao? Ngươi tưởng dao của Đổng Trác ta không sắc? Viên Thiệu rút dao ra nói luôn, lẽ nào chỉ có dao ngươi là sắc? Bùi Tùng Chi cho rằng Hiến đế Xuân Thu nói vậy là không đúng (lời đó rất không phải), nhưng việc Viên Thiệu phản đối Đổng Trác là đúng, và vì vậy phải chạy khỏi kinh thành cũng là đúng, Viên Thiệu trở nên rất uy thế.

Nhưng Viên Thiệu là kẻ không có đẩu óc, loạn Đổng Trác chính là họa nạn do Viên Thiệu đem đến. Sau khi Linh đế qua đời, nhân sĩ và hoạn quan mâu thuẫn kịch liệt, hai bên đã hạ sát lẫn nhau. Đại tướng quân Hà Tiến mạnh tay trước, giết luôn một trong số đẩu mục hoạn quan là Thượng quân hiệu úy Kiển Thạc để tiếp quản thượng quân. Lúc này Viên Thiệu đã khuyên Hà Tiến đã làm là phải làm đến nơi, giết bằng hết bọn hoạn quan, nhổ cỏ nhổ tận gốc. Nhưng Hà Tiến lại thấy khó, vì cô em gái Hà thái hậu không đổng ý. Năm đó Hà thái hậu đã hạ độc, giết chết mẹ đẻ của Lưu Hiệp là Vương mỹ nhân, suýt nữa bị Linh đế phế truất, may nhờ có hoạn quan cầu xin nên mới thoát, đương nhiên Hà thái hậu không nỡ xuống tay với hoạn quan. Viên Thiệu liền gợi ý với Hà Tiến, khuyên Tiến triệu về kinh các mãnh tướng ở bôn phương nhất là Tinh châu mục Đổng Trác, hòng uy hiếp thái hậu. Đổng Trác đã về kinh như vậy.

Một ý tưởng chẳng ra gì. Một người dân bình thường cũng hiểu “mời thần đến thì dễ bị thần làm khó”, huống chi lại là một hung thần như Đổng Trác? Chẳng khác gì rước sói vào nhà. Hơn nữa, không nhất thiết phải làm như vậy. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Tào Tháo hay tin đã cười và nói (chú ý Tào Tháo lại cười rồi), muốn giải quyết vấn đề hoạn quan, chỉ cần giết mấy đứa hung hãn cầm đầu là xong. Chỉ cẩn một tên ngục lại là được “Hà tất phải triệu bao nhiêu là tướng ở ngoài về?” Kết quả, Đổng Trác chưa vào kinh thì Hà Tiến đã thành quỷ dưới lưỡi dao bọn hoạn quan. Đổng Trác vừa vào kinh thì hoàng đế bị phế, thái hậu bị hạ độc, Lạc Dương biến thành biển lửa và hoang tàn, đó chính là họa nạn Viên Thiệu đã đưa tới!

Viên Thiệu đã làm một việc rất ngốc. Nếu không nói là Viên Thiệu đưa họa tới thì cũng là Viên Thiệu không khống chế nổi số thế lực độc ác đó, dù chúng mang những cái tên như “Quân nhân nghĩa”, “Quân cần vương” và có cần phải như thế đâu. Đúng như Tào Tháo nói, sở dĩ hoạn quan đắc thế vì chúng được hoàng đế gần gũi và tín nhiệm. Nếu hoàng đế không sủng tín thì chúng có là gì đâu. Giết gà cần gì đến dao mổ trâu, huống hồ trong tay mình lại chưa có dao? Quân lính rõ ràng là hung khí. Dao, không nên tùy tiện rút ra khỏi vỏ. Dao ra khỏi vỏ là nhìn thấy máu ngay. Không có gà để giết thì sẽ phải giết trâu. Hà Tiến và Viên Thiệu đều là những chú trâu đần và bướng bỉnh đáng phải giết. Nếu Viên Thiệu không chủ trương phải giết tiệt bọn hoạn quan, bức Trương Nhượng và lũ chúng cùng đường, như chó cùng dứt giậu, thì có thể Hà Tiên không phải chết trước mệnh. Làm chính biến cung đình thì lòng phải quyết tay phải mạnh, nhưng không thể trở thành kẻ khát máu, càng không thể lạm sát người vô tội, đòn đánh nặng nể nhất phải là đòn đánh vào kẻ thù hung hãn nhất. Thực tế thì đấu tranh chính trị, nói thẳng ra là sự thay đổi về nhân sự, chia lại quyền lực, phân phối lại lợi ích và điều chỉnh lại quan hệ giữa người với người. Được ủng hộ càng nhiều thì khả năng thắng lợi càng lớn, vì vậy phải “đoàn kết đại đa số, đánh vào một thiểu số”, “kẻ cầm đầu ác độc thì phải xử, kẻ a tòng thì khác”, sao lại có thể như Viên Thiệu, chẳng phân biệt phải trái trắng đen gì, cứ giết bằng hết? Huống hổ trong số thái giám cũng có người tốt, sao có thể lạm sát họ? Tiếc rằng bọn Viên Thiệu không hiểu được như vậy. Sau khi Hà Tiên bị mưu sát, Viên Thiệu cho quân đi khắp thành bắt giết thái giám, cứ nhìn thấy người không có râu là giết, biết bao người trẻ phải tụt quẩn “để rõ thân phận” Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện nói “tự bộc lộ hình thể sau mới được miễn”, người người bàng hoàng lo sợ. Như vậy là tìm thêm kẻ thù cho mình; người có nhiều kẻ thù thì xưa nay chưa ai có kết cục tốt. Vì thế Tào Tháo mới nói: “ta nhìn thấy hắn bại rồi”.

Minh chủ như thế, người khác thế nào? Cũng chẳng ra sao. Như Khổng Du là kẻ chuyên nói khống, lúc đó gọi là “nói héo thành tươi”, tức là nói chết thành sống, nói sống thành chết, tiếc là nói nhưng không làm. Hàn Phức là người chẳng biết mình phải làm gì. Theo chú dẫn Anh hùng kí của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc chư hầu các lộ cùng ra quân Thái thú Đông quận Kiều Mạo với danh nghĩa Kinh sư Tam công có thư gửi Phức nói, “mong được nghĩa quân cứu nước giải nguy”, Hàn Phức liền hỏi bộ hạ, chúng ta nên giúp Viên Thiệu hay giúp Đổng Trác? Mưu sĩ là Lưu Tử Huệ nói, chúng ta vì nước ra quân, nghĩ gì tới Viên Thiệu tới Đổng Trác! Hàn Phức nghe mà đỏ mặt tía tai.

Có điều Lưu Tử Huệ cũng chẳng ra sao cả. Huệ nói với Hàn Phức nên án binh bất động, chờ xem tình hình. Lưu Tử Huệ nói, “xuất quân là việc dữ, không thể là đầu”, hãy chờ xem người khác (xem các châu khác) có người hành động chúng ta mới hành động. Hàn Phức nghe theo ngay, vì Phức rất sợ người khác cướp mất địa bàn. Sau khi trở mặt với Đổng Trác, Viên Thiệu chạy khỏi kinh thành, Đổng Trác vốn muốn cho người truy bắt Viên Thiệu. May có mấy danh sĩ vừa có quan hệ tốt với Viên Thiệu vừa được Đổng Trác tín nhiệm, đã nói với Đổng Trác, Viên Thiệu là kẻ thiển cận, vì sợ mà chạy, chí khí có lớn lao gì! Nếu bức quá sẽ như chó cùng dứt giậu. Chỉ bằng cứ cho hắn chức thái thú, hắn nhất định sẽ ra sức hàm ơn. Viên Thiệu bốn đời là tam công, môn sinh bạn hữu rải khắp thiên hạ, nếu thu phục được Viên Thiệu thì từ đây núi Thái Hàng chẳng phải đã thuộc về ngài rồi sao? Đổng Trác nghe nói có lý, liền bổ nhiệm Viên Thiệu là Thái thú Bột Hải. Viên Thiệu chạy đến Ký châu thì nhận được lệnh bổ nhiệm là Thái thú Bột Hải, Hàn Phức hết sức lo sợ, liền cho quân đi giám sát Viên Thiệu, Thiệu lo sợ không dám động đậy. về sau Hàn Phức tham gia liên quân Quan Đông, Viên Thiệu mới dám hành động. Hàn Phức là người như vậy, làm sao có thể đánh được trận đầu?

Suy nghĩ của người khác cũng thế. Cho nên sau khi liên quân được thành lập, ai cũng ngồi yên. Tam quốc chí -Vũ đế kỷ nói: “Thiệu và những người khác đều không dám tiến trước”. Tào Tháo thấy không ổn, liền nói với họ: “cử nghĩa quân trừ bạo loạn, mọi người đã hợp lại, các vị còn nghi ngờ gì nữa?” Tháo chỉ ra, trước đây muốn đánh Đổng Trác thì rõ ràng là việc khó khăn, còn lúc này thời cơ tốt đã đến. Vì sao vậy? Vì trước đây Đổng Trác “ỷ thế vương thất, chiếm cứ hai vùng đất hiếm”, tuy đã làm ngược lại, nhưng chưa phải là xấu. Lúc này thì khác. Đổng Trác đốt phá kinh thành, ngược đãi hoàng đế, bên trong chấn động, cả nước căm giận, ông trời đã muốn diệt hắn (đã tới lúc diệt vong). Vì vậy Tào Tháo nói: “Một trận là định được thiên hạ, không thể mất!”.

Nhưng chẳng ai nghe, Tháo đành phải đơn độc ra quân, chỉ có Trương Mạc cho một ít quân đến giúp, “Đội trưởng” chính là Vệ Tư – người trước đây từng giúp đỡ Tào Tháo (Mạc sai tướng Vệ Tư chia quân theo Thái tổ). Trận này thực không thuận lợi, suýt nữa Tháo cũng mất mạng, may được em là Tào Hồng nhường ngựa cho, mới thoát chết. Về tới đại bản doanh Toan Tảo, mười mấy vạn quân Quan Đông ở đó vẫn án binh bất động, các chư hầu “ngày ngày rượu chè bàn luận, không chí tiến thủ”, nói như ngày nay, ngày ngày bàn luận, rượu chè, chơi điện tử. Tháo buồn bực nói: “nay nghĩa quân đã hành động, vẫn hoài nghi không tiến, thiên hạ mất là nỗi nhục của các vị!”. Nhưng cũng chẳng có ai theo. Lẩn nữa Tào Tháo lại cảm thấy hết đường báo quốc.

Thực ra thì trong số tướng lĩnh quân Quan Đông cũng có người tài, thậm chí còn là tinh hoa của đất nước. Như Vương Khuông coi là hiệp danh; Viên Di bụng đầy kinh luân. Nhưng một khi có tư tâm thì mất chính nghĩa không dám ra quân, chẳng đáng một xu. Tào Tháo cũng đã hiểu thấu các chư hầu, họ tự tư tự lợi, tham sống sợ chết, chí lớn tài mọn, không đủ mưu kế. “Quan Đông nghĩa quân” chỉ là lũ ô hợp, có tính toán riêng, đồng sàng dị mộng, không đáng tín cậy, Tào Tháo lại phải nghĩ cách chọn lựa con đường của cả đời mình.

Tào Tháo thấy phải tự làm.

Phần trước đã nói, lịch sử có hai cách bàn về việc Tào Tháo chọn lựa con đường riêng. Một cách như Dị đồng tạp ngữ của Tôn Thịnh “năng thẩn thời bình, gian thần thời loạn”, cách khác trong Hậu Hán thư “gian tặc thời bình, anh hùng thời loạn” hoặc như Thế thuyết tân ngữ “anh hùng loạn thế, gian tặc trị thế”. Lúc này nhìn lại, thì ít ra trong khoảng mười năm từ Công nguyên năm 190 đến Công nguyên năm 200, Tháo được coi là “anh hùng loạn thế” vì trong lúc đất nước nguy nan, dân tộc nguy vong chi có một mình Tào Tháo dám đứng ra lo việc hưng vong của thiên hạ. Nếu nói còn có người làm được như vậy, thì người đó là Tôn Kiên cha của Tôn Quyền. Nhưng đem so với Tháo thi Tôn Kiên còn thấp hơn một bậc. Vì Tào Tháo không chỉ gan dạ mà còn mưu lược. Vậy, Tào Tháo đã làm gì để tỏ ra là cao hơn?

Chúng ta xem những việc Tào Tháo đã làm.

Từ Công nguyên năm 191 (niên hiệu Sơ Bình thứ II thời Hán Hiên đế) đến Công nguyên năm 196 (Kiến An năm đầu thời Hán Hiến đế), Tào Tháo làm được ba việc quan trọng, lấy đất, mộ binh và lập đồn điền. Ba việc mà Tào Tháo làm được có liên quan đến việc khỏi nghĩa của Khăn Vàng. Những năm cuối thời Đông Hán, chính trị hủ bại, những người nông dân không còn đường sống, đều chít khăn vàng được giáo đoàn thủ lĩnh đạo Thái Bình dẫn đầu vùng lên khởi nghĩa với khẩu hiệu “Trời xanh đã chết, trời vàng đang lên”. Rõ ràng quan bức thì dân phản, nhưng với Tào Tháo thì đây là đại nghịch bất đạo, cần phải tiêu diệt. Có điều, triều đình Đông Hán và quan trường thời đó đã quá hủ bại, trong lúc bọn tham quan ô lại đang tranh quyền đoạt lợi thì đội quân Khăn Vàng đã lớn mạnh, trở thành vấn đề. Công nguyên năm 192 (năm Sơ Bình thứ III thời Hán Hiến đế), đội quân Khăn Vàng vốn tụ tập ở Thanh châu (trị sở ở thị trấn Trung Bác, Sơn Đông ngày nay), đã tiến vào Duyện châu (huyện Kim Hưng Sơn Đông ngày nay), Thái thú Duyện châu Lưu Đại không nghe lời khuyên của Bào Tín, đã bị quân Khăn Vàng giết chết. Lúc này Tào Tháo được Viên Thiệu bổ nhiệm làm Thái thú Đông quận, Bào Tín cùng Trần Cung đến mời Tào Tháo về làm Duyện châu mục. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Trần Cung nói với Tháo, nay Duyện châu không còn chủ, triều đình không thể bổ nhiệm, mời Thái thú tới đó, “Đây là đất có thể thu thiên hạ, thành bá nghiệp”. Trần Cung nói với các quan Duyện châu, “Tào Tháo có tài, hiện nhiệm mệnh ở Đông quận, nếu mời về làm châu mục, tất sẽ yên dân”. Bào Tín và mọi người đều đồng ý. Thế là Tào Tháo được Duyện châu, một căn cứ địa quan trọng.

Sau khi Tào Tháo là Duyện châu mục, đã đem quân tác chiến với Khăn Vàng, theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc này lực lượng của Tào Tháo không bằng quân Khăn Vảng. Binh sĩ quân Khăn Vàng có ba mươi vạn, kể cả nhân viên theo quân là một trăm vạn, Tào Tháo chi có hơn một ngàn, lính cũ ít, lính mới nhiều, vì vậy “cất quân trong sợ hãi”. Đế có thế đánh thắng trận này, Tào Tháo tay cầm chắc kích, mắt nhìn tướng sĩ, tuyên bố điều lệ thưởng phạt, còn nói với quân Khăn Vàng, chính sách ưu đãi tù binh, mở đường cho những kẻ đầu hàng, sau đó thì khéo léo dùng kỳ binh giành thắng lợi. Cuối cùng thì quân Khăn Vàng đã quy hàng Tào Tháo. Khăn Vàng là đội quân rất kỳ quặc, ngoài quân lính ra còn có người theo quân là thân thuộc và nông dân, cả trâu cày và nông cụ, gọi là trăm vạn. Trong số những người ra hàng, Tào Tháo chọn ra những người khỏe mạnh biên chế thành đội ngũ, gọi là “quân Thanh châu, Tào Tháo đã có thêm một đội quân chiến đấu.

Là Duyện châu mục là có căn cứ địa; thu quân Thanh châu là có đội quân chiến đấu. Như vậy Tào Tháo đã có chỗ đứng chân là vùng đất trung tâm Quan Đông. Nhưng Tào Tháo cũng đứng trước một vấn đề khá nghiêm trọng, với số người đông như vậy thì làm sao có thể sắp xếp và nuôi dưỡng họ. Tào Tháo đã tiếp thu nhiều ý kiến của mưu sĩ, bắt đầu thực hiện chế độ đồn điền vào Công nguyên năm 196 (Kiến An năm đầu thời Hán Hiến đế). Thời đó do chiến tranh liên miên, rất nhiều đất đai đã trở thành ruộng vườn vô chủ. Tháo thu số ruộng đất đó về cho chính phủ, một phần chia cho binh sĩ và quân Khăn Vàng hàng phục, cày cấy, gọi là quân đồn; một phần giao cho những người nông dân không ruộng đất, cày cấy gọi là dân đồn; chính phủ cung cấp trâu bò, nông cụ, đổng thời thu tô đất từ 5 đến 6 phần. Thế gọi là “Đồn điền”. “Đồn” tức là phương thức cư trú quân sự hóa, phương thức canh tác quân sự hóa, phương thức canh tác tập thể hóa, thời đó còn gọi là “Binh đoàn sản xuất xây dựng”, quân chính phủ của Tào Tháo biến thành chủ nông trường.

Đây là một vụ mua bán cực kỳ hợp lý, 1 – Đất đai là của nghiệp chủ bỏ lại, trâu bò nông cụ lấy từ đội quân Khăn Vàng, Tào Tháo không phải bỏ ra một phần nào, một vụ kinh doanh không cần vốn. 2 – Địa tô cao tới năm, sáu phần, so với một phần mười lăm thời Hán sơ không biết đã cao tới bao nhiêu, có thể nói địa tô rất nặng. Nhưng chiến sĩ và nông dân đều hài lòng vì họ đã có cơm ăn. 3 – Cư trú theo phương thức quân sự hóa, giống như một xã hội mới quân dân hợp nhất. Xây dựng một đội quân mới, canh chiến hợp nhất. Đội quân này lúc thường thì canh tác, lúc gấp thì chiến đấu. “Binh đoàn sản xuất xây dựng” này vừa là kho lương vừa là nguồn lính, lẽ nào không phải là cơ sở cho cả hai? 4 – Chế độ đồn điền vừa giải quyết được vấn đề lương thảo, nguồn lính, vừa giải quyết nạn lưu manh khiến mọi người phải đau đầu, có được trật tự trị an lẽ nào không phải là nhất cử lưỡng tiện?

Những việc Tào Tháo đã làm chứng tỏ Tào Tháo không hổ là một chính trị gia nhìn xa trông rộng, một đại anh hùng chống trời đạp đất trong thời đại thiên hạ đại loạn. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc quyết định thực hành chế độ đồn điền, Tào Tháo nói, đây là “thuật định quốc, thực túc binh cường”. Binh không mạnh, lương không đủ thì khống chế địch, giành thắng lợi thế nào được? Tiếc là các chư hầu không nhìn ra chiến lược đó. Ngụy thư nói, “chư hầu cùng nổi dậy, không ai có kế lâu dài, đói thì đi cướp, no thì dửng dưng, tan vỡ lưu li, không đánh cũng vỡ.” Ý nghĩa của câu nói đó là gì? Tức là lúc thiên hạ đại loạn, chư hầu cùng nổi dậy nhưng trừ Tào Tháo, thì không kẻ nào có đội quân dựng kế lâu dài. “Đói thì đi cướp”, đói bụng thì phải đi cướp của trăm họ; “No thì dửng dưng” sau khi ăn no thì vứt bỏ những thứ dư thừa. Cuối cùng thì sao? Cuối cùng thì tan vỡ li tán, không đánh cũng bại. Bởi vì khi hết lương thực thi làm gì còn sức mà chiến đấu. Thực tế, trong lúc quân binh của Tào Tháo được ăn no mặc ấm, thì ở Hà Bắc, binh sĩ của Viên Thiệu phải ăn quả dâu; tại Giang Hoài binh sĩ của Viên Thuật phải ăn con trai con hến. Một khi những thứ đó hết thì phải ăn thịt người, đâu đâu cũng là cảnh tượng thê thảm không nỡ nhìn (người đói khát, cả châu tiêu điều). Những người như vậy có thể tranh hùng với Tào Tháo? So với họ, lẽ nào Tào Tháo không phải là anh hùng?

Từ việc hô hào nghĩa quân đến chiến lược đồn điền, Tào Tháo từ một tướng lĩnh trẻ tuổi đầy lòng nhiệt huyết đã trở thành một cao thủ chính trị ý nghĩ sâu xa, còn những người được gọi là “hào kiệt một thời” khác, thì mấy ai có ý chí tiến thủ. Họ chỉ lo giữ mình, sợ hình sợ bóng, hoặc suốt ngày say bí tỉ, hoặc bụng dạ xấu xa, mong đục nước béo cò hoặc tranh quyền đoạt lợi, tàn sát lẫn nhau. Quân Tây Bắc bên này thì giết chóc, quân Quan Đông bên kia thì đốt phá. Đầu tiên Thứ sử Duyện châu Lưu Đại giết Kiều Mạo Thái thú Đông quận; về sau Thái thú Bột Hải Viên Thiệu xóa sổ Kí châu mục Hàn Phức, rồi đến anh em Viên Thiệu Viên Thuật chơi xấu, hạ bệ lẫn nhau; Viên Thuật liên lạc với Công Tôn Toản ờ miền bắc kìm chế Viên Thiệu; Viên Thiệu liên lạc với Lưu Biểu ở nam đối phó với Viên Thuật. Hai bên dùng sách lược “đánh gần thân xa”, vì vậy, Tam quốc chí từng cảm than: “Anh em họ ly tâm, bỏ gần thân xa đến vậy!”

Có điều, vấn đề lớn nhất của anh em Viên Thuật Viên Thiệu không phải chuyện đoàn kết, cũng không phải không nghĩ đến chuyện lương thảo, chuyện chiến đấu. Nguyên nhân khiến cho anh em Viên Thuật Viên Thiệu (kể cả Đổng Trác) phải rời bỏ nhau là đã phạm sai lầm nghiêm trọng trong vấn đề chính trị lớn lao. Chính sai lầm đó khiến họ đối mặt với họa diệt vong. Vậy, vấn đề chính trị lớn lao kia là gi? Đổng Trác, Viên Thiệu và Viên Thuật đã sai lầm như thế nào và thái độ của Tào Tháo ra sao?

§5. SAI VÀ LẠI SAI

Bước đầu Tào Tháo biểu hiện được khí chất hào hùng và tầm nhìn chính trị của người anh hùng thời loạn thì một số người khác lại thế hiện sự ngang ngược và ngu xuẩn của mình. Chính vì họ ngang ngược và ngu xuẩn nên càng lộ ra sự hùng tài đại lược của Tào Thảo; cũng chính vì họ ngang ngược và ngu xuẩn, nên chúng ta mới thấy rõ công lao cái thế của Tào Tháo. Ba kẻ kiêu hùng có dã tâm lớn như Đổng Trác, Viên Thuật, Viên Thiệu đã phạm sai lầm nghiêm trọng trong vấn đề chính trị to lớn là đối xử thế nào với hoàng đế hiện nay, và xe sau không lấy vết xe trước đổ để làm gương. Vậy, họ đã sai và lại sai như thế nào?

Như tập trước đã nói, trong khoảng 10 năm kể từ năm 190 đến năm 200 chỉ có Tào Tháo đúng là anh hùng thời loạn. Những nhân vật đầu trò khác khác và chư hầu các bộ, chỉ như những chính khách, trước mắt họ chí toàn là mây mù. Thậm chí như mấy kẻ kiêu hùng Đổng Trác, Viên Thuật, Viên Thiệu cũng đều phạm phải sai lầm chính trị. Vấn đề chính trị to lớn là đối xử với hoàng đế như thế nào. Đây là vấn đề không thể mơ hồ. Trong tình hình đó hoàng đế tượng trưng cho sự thống nhất đất nước. Thái độ với hoàng đế hiện tại là hòn đá thử vàng, xem thẩn tử nào trung gian đúng sai. Những kẻ sai lẩm trong vấn để này sẽ ôm mối hận thiên cố, đời đời không thể mở mặt.

Trước hết hãy nói về Đổng Trác.

Thái độ của Đổng Trác với hoàng đế là hết sức dã man, Trác định phế đế. Đổng Trác vào kinh chưa lâu đã muốn thay đổi hoàng đế. Lý do Trác đưa ra là thiếu đế Lưu Biện ngu muội, yếu đuối, Trần Lưu vương Lưu Hiệp có tố chất thánh chủ (có biểu hiện như Nghiêu). Điều này cũng không hoàn toàn không có căn cứ. Theo chú dẫn Điển lược và Hiến đế kỷ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Đổng Trác truyện, khi Đổng Trác vào kinh thì Lạc Dương đã đại loạn. Đại tướng quân Hà Tiến bị hoạn quan mưu sát, thiếu đế Lưu Biện 14 tuổi và em là Trần Lưu vương Lưu Hiệp 9 tuổi lưu lạc trong dân gian, trải bao gian truân vất vả mới về lại được kinh thành. Lúc Đổng Trác đem quân đến nghênh giá, thiếu đế Lưu Biện cứ sụt sùi khóc lóc, nói không nên lời. Hỏi đến Trần Lưu vương Lưu Hiệp thì câu nào ra câu ấy, nói năng rõ ràng lưu loát. Khi đó Đổng Trác liền có ý nghĩ phải thay đổi hoàng đế (Trác vui sướng, liền có ý phế lập).

Có thể đây chưa phải là nguyên nhân thật để Đổng Trác thay đổi hoàng đế. Từ lâu Đổng Trác đã có ý muốn như các quyền thần trước kia, coi hoàng đế là con rối trong tay để nhiếp chính cầm quyền và cuối cùng thì đoạt quyền thoán vị. Đã là con rối thì việc gì còn phải đổi, ngu muội yếu đuối lại càng hay. Một người kiêu hùng như Đổng Trác, bằng vào sự độc ác cá nhân cùng sự hứng khởi, muốn thay là thay được ngay, không phải là không có khả năng. Nhưng ý đồ thực của Đổng Trác có thể là muốn xây dựng uy vọng cá nhân, khống chế chính quyền trung ương. Đổng Trác là quân phiệt Tây Bắc đến, dã man thô bạo, thích máu thành tính, danh tiếng, uy vọng đều không có. Đổng Trác ra sức lung lạc đại phu, nhưng từ thâm tâm sĩ đại phu chẳng coi Đổng Trác ra gì. Vì vậy phải tìm cách gì đó. Con người Đông Trác dã man là rõ ràng, nhưng còn có phần giảo hoạt. Theo chú dẫn “Cửu Châu Xuân Thu” của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Đổng Trác truyện, buổi đầu Đổng Trác vào Lạc Dương chỉ có ba ngàn binh mã. Đổng Trác sợ giữ không nổi, liền bảo ba ngàn quân đó, cứ mỗi tối lại ra ngoài thành, hôm sau lại gióng trống giương cờ vào thành, bốn năm hôm liền làm như vậy, kết quả người người nhầm tưởng Đổng Trác có cả ngàn quân vạn mã.

Đổng Trác dối trá thành công, lấy làm đắc chí. Đổng Trác không chỉ trấn được văn võ cả triều, còn phát hiện ra điều ngoài sức tưởng tượng là, có thể dễ dàng đối phó với những kẻ trong kinh thành. Đổng Trác liền quyết định làm một động tác mạnh mẽ hơn nữa, ra sức xây dựng cho mình một địa vị cao quý thật vững chắc. Động tác đó là thay hoàng đế. Đổng Trác suy nghĩ rất đơn giản: chẳng phải bọn ngươi thường sợ hoàng đế, nghe theo hoàng đế sao? Còn ta, có thể thay đổi cả hoàng đế thì lẽ nào các ngươi lại không sợ ta? Hơn nữa phế bỏ thiếu đế Lưu Biện, cũng tức là có thể phế bỏ cả Hà thái hậu, còn Trần Lưu vương Lưu Hiệp không còn mẹ đẻ, Vương mỹ nhân mẹ Lưu Hiệp đã bị Hà thái hậu hạ độc. Vì vậy, lập Lưu Hiệp làm đế sẽ không còn ai là thái hậu buông rèm nhiếp chính. Như vậy, vừa loại bỏ được vật cản vừa có thêm được uy thế, một mũi tên trúng hai đích.

Nhưng Đổng Trác không hề nghĩ rằng, làm vậy là đã biến mình thành “kẻ thù của nhân dân”, “thiên hạ muốn đánh, cả nước muốn giết”. Bởi vì với các sĩ đại phu chính thống tức là “chính nhân quân tử”, không thể tùy tiện thay đổi hoàng đế dù người thay thế vẫn là họ Lưu. Vì hoàng đế là “vua của một nước”, “gốc của một nước”, sao có thể đổi thay? Chúng ta đều biết, thời đó trăm họ không được nói, chi những người có quyền mới được phát ngôn. Như vậy, để duy trì trật tự xã hội, để bảo vệ hoàng đế đương nhiệm không chỉ là “chính nghĩa” mà còn là “ý dân”.

Vì vậy, việc thay đổi hoàng đế (lúc đó gọi là “phế lập”) là việc làm hết sức nguy hiểm, làm không khéo sẽ như người tự bê đá đập vào chân mình. Đã có người từng làm việc này. Có điều người mà họ muốn thay đổi, không phải là Hán Hiến đế mà là Hán Linh đế. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, vào năm Quang Hòa thứ VII (năm 184) thời Hán Linh đế Thứ sử Ký châu Vương Phân câu kết với bọn cường hào địa phương mưu đồ phế bỏ Linh đế lập Hợp Phì hẩu. Chưa biết Hợp Phì hầu là người thế nào, chừng như vẫn là tông thất Lưu thị! Tham gia vào việc này có Hứa Du – người đã phản Viên Thiệu chạy sang với Tào Tháo và cuối cùng lại bị Tháo giết. Những người mưu đồ việc này có đến tìm Tào Tháo, vì Tháo và Hứa Du là đôi bạn cũ, nhưng Tháo đã từ chối thẳng thừng. Chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ có ghi lời của Tào Tháo: “Việc phế lập trong thiên hạ là điềm xấu”. Nghĩa là, thay đổi hoàng đế là việc làm khó khăn nhất, nguy hiếm nhất dưới gầm trời này, nên càng phải thận trọng. Trước đây đã có người làm việc này như Y Doãn đuổi Thái Giáp, Hoắc Quang phế Xương Ấp, nhưng đấy là việc làm cần cân nhắc nặng nhẹ, tính toán quyền hành thành bại nhiều lần rồi mới quyết định, mới là “mưu kế vẹn toàn, thành công nhanh chóng”. Nêu cứ khinh xuất manh động như thời “loạn lạc 7 nước” thì nhất định sẽ thất bại, lúc này xin các vị suy xét kỹ, thế lực chính trị thế lực quân sự của các vị sánh bằng 7 nước Ngô Sở thời đó chưa? Thêm địa vị uy tín của Hợp Phì hầu sánh được với Ngô vương Lưu Tị, Sở vương Lưu Mậu chưa? Chưa sánh bằng mà vẫn muốn làm, chẳng phải tự tìm đến chỗ chết hay sao?

Lời của Tào Tháo là hết sức thân thiện. Tào Tháo hiểu được cái lợi cái hại chứ chẳng đao to búa lớn gì. Tiếc là bọn Hứa Du nghe không lọt, cứ đơn độc làm bừa, kết quả, âm mưu bại lộ, Hứa Du phải bỏ trốn, Vương Phân quá sợ hãi phải tự sát. Rõ ràng, hoàng đế không dễ dàng thay đổi. Đương nhiên, tình hình và điều kiện của Đổng Trác có khác, Đổng Trác không phải Vương Phân. Đổng Trác đề xuất thay hoàng đế là có thể thay được. Nhưng cuối cùng Đổng Trác đã phải trả giá cho hành động phản nghịch của mình, bị Vương Doãn và Lã Bố mưu sát, phải chết sớm. Đó là chuyện sau này.

Tiếc rằng, bài học chỗ Vương Phân không người tiếp nhận, nhưng lại có người làm theo Đổng Trác, người đó là Viên Thiệu.

Viên Thiệu cũng là người muốn thay đổi hoàng đế. Có điều, cách làm của Viên Thiệu khác với cách làm của Đổng Trác. Đổng Trác muốn “phế lập” (phế người này, đổi người khác), Viên Thiệu lại muốn “lập người khác” (không phế mà lập người khác). Sau khi là minh chủ của liên quân Quan Đông, dã tâm của Viên Thiệu lớn dẩn, nhưng gan dạ thì chưa bằng dã tâm. Viên Thiệu không dám đánh thẳng vào Tràng An, đuổi cổ Đổng Trác khôi phục Hán thất, mà định lập một vị hoàng đế khác, người được chọn là Lưu Ngu U châu mục. Theo Hậu Hán thư. Lưu Ngu truyện, lí do của Viên Thiệu là “Hoàng đế nhỏ tuổi bị Đổng Trác ép, xa xôi cách biệt, sông chết thế nào”. Tức là, hoàng đế tuổi nhỏ (lúc này Hiến đế mới 10 tuổi) bị bọn Đổng Trác khống chế, trời nam đất bắc không biết sống chết thế nào. Giá như còn sống cũng chẳng có tác dụng gì. Nước không thể một ngày thiếu vua. Lưu Ngu “là tông thất là cả”, nên lập là hoàng đế.

Viên Thiệu suy nghĩ rõ ràng, muốn lập một “chính phủ lưu vong” khác ngoài chính phủ trung ương (lúc này Đổng Trác ở Lạc Dương, thiên tử ở Tràng An). “Chính quyền lưu vong” do Viên Thiệu dựng nên, thì đầu não của chính phủ (bấy giờ phải là đại tướng quân), đương nhiên phải là người của Viên Thiệu. Trong tương lai, nếu chính quyền lưu vong thay thế chính quyền trung ương thì Viên Thiệu sẽ là “trung hưng danh thần”, tiếng thơm muôn thuở. Viên Thiệu tính toán rất sành.

Điều này không phải là không có khả năng. Thành lập chính quyền lưu vong cũng là một thủ đoạn đấu tranh đặc biệt, nhưng trước đó, chính quyền cũ đã diệt vong hoặc đã lung lay bị lật đổ. Nhưng tình hình lúc đó lại không phải thế. Ít ra thì trên danh nghĩa, Lưu Hiệp vẫn là thiên tử đại Hán, Đổng Trác vẫn là thần tử nhà Đại Hán, vương triều Đại Hán chưa từng tuyên bố diệt vong. Thành lập “chính quyền lưu vong vào lúc này” là “lập trung ương khác”. Đó là điều đại nghịch bất đạo. Vì vậy, 1- Lưu Ngu kiên quyết không làm. Lưu Ngu là người khá tinh anh, hiểu rõ nếu mặc nhiên tán thành thì lập tức sẽ bị hàng trăm mũi tên bắn vào. Vì vậy, lúc tiếp sứ tiết của Viên Thiệu là Trương Kì, Lưu Ngu có những lời nói rất nghiêm túc, giận Viên Thiệu không nghĩ chuyện “tận tâm với vương thất” lại “nghịch mưu tạo phản”. Viên Thiệu đã mất nhiều hứng thú.

Những người tán thành cũng có, như Hàn Phức là kẻ đần độn, đã tán thành ngay, còn xung phong làm con tốt ra trước ngựa. Có điều, Hàn Phức không kiếm được lợi lộc gì trong chuyện này. Việc thay đối hoàng đế đã không thành, trái lại bản thân đã bị thay đổi. Tháng bảy năm Sơ Bình thứ hai (năm 190) thời Hán Hiến đế, Viên Thiệu câu kết trong ngoài, lúc cứng lúc mềm đã đoạt được Kí châu từ tay Hàn Phức. Hàn Phức đành nhường Kí châu, suốt ngày sống trong lo lắng, sợ hãi, cuối cùng đã tự sát trong nhà tiêu.

Tào Tháo thì không ngốc thế. Tháo cho rằng Viên Thiệu không thể thành công, đổng thời cũng phản đối việc chia cắt. Tháo chủ trương, không lập trung ương khác; phải diệt Đổng Trác, đón thiên tử, khôi phục đất nước thống nhất. Về phần mình, Viên Thiệu không mấy để ý đến người anh em Tào Tháo. Trong mắt Viên Thiệu, Tháo chỉ là thằng cha cùng mình đi cướp cô dâu thuở nào. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi và Tam quốc chi – Vũ đế kỷ, để thuyết phục Tào Tháo, nhân lúc “tâm tình trò chuyện”, Viên Thiệu để lộ ra viên ngọc tỉ (có thể Viên Thiệu đã cho khắc riêng), có ý cho Tháo biết là thiên mệnh đã ở đây. Tào Tháo xem, cười thầm và nghĩ bụng, tưởng việc cướp nước củng giống như việc chúng ta đi cướp dâu vậy sao! Có điều, Viên Thiệu đã coi mình là bạn, mình cũng nên cư xử như một người bạn! Tào Tháo đã cười ầm lên và nói, mình muốn nghe cậu, nhưng mình đã không nghe! Từ đó, Tào Tháo đã ngấm ngầm coi Viên Thiệu là gian tặc bội phản đất nước, là kẻ cướp nước mặt dày vô sỉ, là kẻ được ghi vào danh sách đen, cần phải tiêu diệt (Thiệu không còn có ích, phải giết đi).

Em Viên Thiệu là Viên Thuật cũng không tán thành. Viên Thuật khinh bi và căm ghét người anh của mình. Viên Thiệu, Viên Thuật có thể là anh em họ cũng có thể đều là con của Viên Phùng. Viên Thiệu lớn tuổi là anh, nhưng là “dòng thứ”. Viên Thuật ít tuổi là em và là “dòng chính”. Hai người đó là anh em ruột hay là anh em họ, mỗi nơi nói một phách. Nhưng đều có thể khẳng định là Viên Thiệu thuộc dòng thứ, Viên Thuật thuộc dòng chính. Con của vợ cả là dòng chính, con của thiếp hoặc tì thiếp là thứ. Với tình hình lúc đó, địa vị của chính và thứ cao thấp khác hẳn nhau. Nói chung, địa vị và đãi ngộ đối với dòng chính cao hơn hẳn dòng thứ, thậm chí về tố chất cũng tốt hơn nhiều. Ngay như (Hồng Lâu Mộng) cũng không thể bỏ qua lệ này – Bảo Ngọc thuộc dòng chính thì cao quý nhường ấy, Giả Hoàn thuộc dòng thứ thì xấu xa thậm tệ.

Nhưng điều đó thực phi lý. Thực tế, Viên Thiệu là dòng thứ, có thể là con của tì nữ, nhưng về các mặt tố chất, uy vọng, nhân duyên đều tốt hơn, cao hơn hẳn Viên Thuật là dòng chính. Vì vậy, Viên Thuật đã căm hận, nghiến răng nghiến lợi, quyết một trận sống mái, phân biệt thắng thua, cao thấp, với người anh của mình. Lúc này, có thể những người ủng hộ Viên Thiệu là đông hơn, Hậu Hán thư. Viên Thiệu truyện nói, “Hào kiệt phần lớn theo Thiệu”. Thế là Viên Thuật mắng ầm lên, lũ tiểu tử thối không theo ta, lại theo kẻ nô tài nhà họ Viên chúng ta (không theo ta lại theo tên nô tài nhà ta)! Còn viết thư gửi Công Tôn Toản, nói Viên Thiệu không phải là giống nhà họ Viên (nói Thiệu không phải là con Viên thị). Điều đó không chỉ làm Viên Thiệu tức giận mà còn tạo ra một ảnh hưởng xấu, là nguyên nhân tiềm ẩn để Viên Thiệu luôn luôn phải thất bại.

Thực ra thì Viên Thuật chẳng cần phải xem thường Viên Thiệu, hai anh em họ, kẻ tám lạng người nửa cân, họ có chung một đặc điểm, mình xuất thân cao quý, nên tự cho là phi phàm, nhưng lại ngu xuẩn cực kỳ, một người ngu, một người xuẩn. Chí ít, họ cũng ngu hơn Tào Tháo, xuẩn hơn Tào Tháo. Viên Thiệu ngu hơn Tào Tháo, xuẩn hơn Tào Tháo, Viên Thuật lại ngu hơn Viên Thiệu, xuẩn hơn Viên Thiệu. Viên Thiệu cho mình là phi phàm nhất cũng là ngu xuẩn nhất.

Nhận được thư của Viên Thiệu, Viên Thuật cười nhạt, không ngờ bà dì bé đã nuôi dưỡng một kẻ chẳng ra gì, dám có những ý nghĩ bậy bạ! Lập hoàng đế khác? Muốn lập thì đi mà lập một mình! Từ lâu, họ Viên chúng ta đã là “tứ thế tam công”, ngươi “có công lập đế” thì dù có chết cũng từ “tứ thế tam công” biên thành “ngũ thế tam công”, có gì là ghê gớm? Từ ngoài nhìn vào thì Viên Thuật phản đối là chính đáng. Hậu Hán thư. Viên Thuật truyện nói, “xét vì công vì nghĩa mà không theo”. Chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thuật truyện nói cụ thể hơn: “chỉ muốn diệt Trác không nghĩ đến truyện khác”. Thực ra thì Viên Thuật đâu có đi đánh Đổng Trác! Nói cho cùng thì việc Viên Thuật không tán thành Viên Thiệu là còn có tính toán khác. Tính toán gì? Tự mình muốn làm hoàng đế.

Biện pháp của Viên Thuật là tự lập.

Viên Thuật muốn làm hoàng đế, luôn luôn mơ làm hoàng đế. Logic của Viên Thuật là thế này: 1 – Vương triều Đại Hán sắp hết, họ Lưu đã như mặt trời về tây, cấn có người thay thế. 2 – Họ Viên có đủ tư cách để thay họ Lưu, vì họ Viên là “tứ thế tam công”, không ai sánh kịp. 3 – Trong họ Viên người có tư cách nhất là Viên Thuật, là dòng chính; Viên Thiệu là dòng thứ, đâu có chuyện con của vợ bé lên làm hoàng đế? Có điều, Viên Thiệu thế lực mạnh, nhân duyên tốt, không thể xem thường. Vì vậy, Viên Thuật luôn coi Viên Thiệu là đối thủ cạnh tranh, phải loại bò để tránh hậu họa.

Suy nghĩ của Viên Thuật không phải hoàn toàn không có căn cứ. Trong tay Viên Thuật còn có ngọc tỉ truyền ngôi. Vào năm Trung Bình thứ VI (năm 189) thời Hán Linh đế, trong lúc bọn thái giám Trương Nhượng nổi loạn đã làm rơi ngọc tỉ. về sau Tôn Kiên có được miếng ngọc tỉ này, nhưng rồi lại bị Viên Thuật cưỡng ép đoạt lại từ tay Tôn Kiên phu nhân. Việc này có ghi trong Hậu Hán thư. Viên Thuật truyện. Chuột già bên hông có súng đã nghĩ ngay tới việc đánh mèo. Viên Thuật đã có bảo bối lại nghe nhầm một số lời đồn trong dân gian, liền cảm thấy hoàng đế Trung Quốc kì tới nhất định phải là mình. Tới mùa xuân năm Kiến An thứ II (năm 197) thời Hán Hiến đế, Viên Thuật không chờ được nữa chính thức xưng đế.

Viên Thuật bị nhiều người phản đối. Tôn Sách, người có quan hệ tốt nhất với Viên Thuật, nghe tin Viên Thuật muốn xưng đế, đã từ Giang Đông gửi thư phản đối, tuyệt giao. Viên Thuật như người va vào tường ở khắp nơi. Viên Thuật đi tìm Lã Bố, muốn kết thân với Lã Bố, gả con cho nhau. Kết quả, Lã Bố cho bắt sứ giả, rồi áp giải về Hứa huyện (bấy giờ Tào Tháo đã rời đô về Hứa huyện). Viên Thuật nổi giận cho quân đi đánh Lã Bố, nhưng lại bị Lã Bố đánh cho tơi bời. Viên Thuật lúc này bị chúng phản thân ly, đâu đâu cũng vẳng tiếng ca ai oán.

Thực ra, trước khi xưng đế. Viên Thuật có trưng cầu ý kiến. Từ mùa đông năm Hưng Bình thứ II (năm 195). Viên Thuật mở hội nghị nói, ta nghĩ: “Hợp trời thuận dân” chư vị thấy thế nào? Bộ hạ của Viên Thuật là Diêm Tượng nói luôn, năm đó Chu Văn vương “có hai phần ba thiên hạ” mà vẫn thần phục nhà Ân. Minh công không bằng Chu Văn vương, Hán Hiến đế cũng không phải Ân Trụ vương thì làm sao có thể lấy mà thay được? Viên Thuật không chịu, lại hỏi sang Tương Phạm. Tương Phạm kêu ốm, để em là Tương Thừa trả lời thay. Tương Thừa nói, có thể lấy được thiên hạ hay không là “nhờ đức không nhờ đông”. Nếu số đông về theo, thiên hạ ủng hộ, thì một kẻ thất phu cũng có thể thành vương đạo bá nghiệp. Ý muốn nói, có làm được hoàng đế hay không, chẳng liên quan đến con nhà quyền quý cao sang. Rất tiếc lời nói đúng thì khó nghe, Viên Thuật bỏ ngoài tai tất cả. Viên Thuật gần như đã mê muội.

Thế là Tào Tháo phải ra tay.

Vào năm Kiến An thứ II (năm 197), Tào Tháo đã khác hẳn. Năm trước, Tào Tháo đã đón được Hán Hiến đế về căn cứ địa của mình là Hứa huyện, có thế “Phụng thiên tử lệnh kẻ chưa thần phục” hoặc “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Là người cầm quân thực sự của vương triều Đại Hán, lại luôn chủ trương thống nhất đất nước, phản đối việc chia cắt, sao có thể làm ngơ để Viên Thuật giở trò? Cần loại bỏ kẻ xấu xa này “đem quân đến đánh”. Theo Hậu Hán thư. Viên Thuật truyện Viên Thuật hay tin sợ đến mất mật (Thuật nghe sợ quá), quay đầu chạy luôn (vượt sông Hoài), toàn bộ quân lương của Viên Thuật được viên thừa tướng Thư Trọng Ứng phân phát hết cho dân chạy nạn. Viên Thuật hỏi vì sao lại làm như vậy. Thư Trọng Ứng nói, chúng ta chỉ còn đường chết, sao lại không đem cái mạng này cứu lấy mạng sống của trăm họ? Viên Thuật gượng cười nói, sao các hạ lại hưởng tiếng thơm một mình, không để ta cùng hưởng với? Xem ra Viên Thuật cũng rất hiểu, từ khi đi sai nước cờ thối, Viên Thuật chỉ là con chuột già qua đường, khó mà quẩn quanh trong giới giang hổ.

Có điểu Viên Thuật vẫn còn chèo chống được vài năm. Vào mùa hạ năm Kiến An thứ IV (năm 199), Viên Thuật đã cùng đường, thấy mình không thể làm được hoàng đế, mới quyết định đưa ngọc tỉ truyền quốc cho Viên Thiệu, dù gì thì Thiệu vẫn là người nhà họ Viên. Điều đó thực hợp với ý Viên Thiệu, vì Viên Thiệu cũng rất muốn làm hoàng đế. Theo Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện và lời chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi thì vào niên hiệu Kiến An năm đầu (công nguyên năm 196), Viên Thiệu đánh bại Công Tôn Toản ở Dịch Kinh (phía tây bắc huyện Hùng, Hà Bắc ngày nay), “thêm quân đó vào”, thế lực lớn hơn và dã tâm của Viên Thiệu bắt đầu bành trướng, không chỉ với thiên tử “cống ngự rất ít” (cung phụng rất ít, hết sức vô lễ), còn lệnh riêng cho viên chủ bạ là Cảnh Bao phải báo với mình là, xích đức đã hết, hoàng thiên đang dựng, cần phải thuận theo ý trời. “Xích đức” chỉ Lưu Hán; Hoàng thiên” là họ Viên. Viên Thiệu đưa bản mật báo của Cảnh Bao cho mọi người xem, không ngờ dư luận trờ nên ầm ỹ, đều cho rằng Cảnh Bao nói lời yêu ma mê hoặc. Viên Thiệu hết cách, đành cho giết Cảnh Bao, hòng “tự giải thoát”. Nhưng người vẫn còn đó, dã tâm chưa hết, vẫn muốn làm hoàng đế. Vì vậy, khi Viên Thuật quyết định “quy đế hiệu sang cho Thiệu”, Thiệu lấy làm sung sướng, theo Tam quốc chí là “âm thầm theo kế”.

Nhưng ngay như ý nghĩ đó, Viên Thuật cũng không được như nguyện, vì Tào Tháo đã phái Lưu Bị đến Hạ Phì (nay là huyện Tuy Ninh, Giang Tô) chặn đánh, chờ Viên Thuật đến nộp mạng. Chẳng còn cách nào khác, Thuật phải quay đầu chạy về Hoài Nam. Lúc đến Giang Đình cách Thọ Xuân (nay là huyện Thọ, An Huy) tám mươi dặm, Viên Thuật lâm bệnh, nằm liệt rồi chết, chỉ làm hoàng đế được ba năm rưỡi, tất nhiên là giả, vì không ai thừa nhận.

Nghe nói, Viên Thuật chết rất thảm. Theo chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thuật truyện, lúc Viên Thuật chết, bên cạnh không còn chút lương thực nào. Hỏi nhà bếp thì được trả lời là còn ba mươi hồ mạch vụn (10 đấu là 1 hồ). Đầu bếp nấu xong mạch vụn đem lên, Viên Thuật vẫn không sao nuốt được. Bấy giờ là tháng sáu, khí trời oi bức đến khó chịu. Viên Thuật muốn uống chút mật ong cũng không cỏ. Viên Thuật ngồi một mình trên giường thở dài hồi lâu rồi đột nhiên kêu lên rất thảm: Sao Viên Thuật ta lại rơi vào cảnh ngộ thế này! Kêu xong thì gục xuống giường và nôn ra cả đống máu mà chết.

Viên Thuật có tội nên bị báo ứng. Khi muốn uống mật ong mà không có, liệu Viên Thuật có nhớ những lúc mình kiêu xa dâm dật, những lúc hoành hành bạo ngược với trăm họ không. Tam quốc chí nói, lúc Viên Thuật khởi binh đã “cướp bóc, xa xỉ, hoang dâm, vô độ”, trăm họ thậm khổ”. Hậu Hán thư cũng nói, “không lo phép tắc, vơ vét cướp bóc, kiêu xa vô độ”. Sau khi xưng đế, càng thêm “xa xỉ hoang phí, hậu cung hàng trăm mĩ nữ tơ lụa lượt là, sơn hào hải vị thừa mứa, quân sĩ thì đói rét, cả vùng Giang Hoài xơ xác, trăm họ ăn thịt lẫn nhau”. Dưới sự cai trị của Viên Thuật, nhân dân sống những ngày nước sôi lửa bỏng, “Vùng Giang Hoài dân chúng ăn thịt lẫn nhau”. Còn Viên Thuật ngày ngày sơn hào hải vị, binh sĩ dưới quyền chết đói chết rét. Loại người như vậy không bại mói là lạ!

Đương nhiên, Viên Thuật thất bại không hoàn toàn là trách nhiệm cá nhân. Con người Viên Thuật còn có một ít ưu điểm, một ít bản lĩnh. Hậu Hán thư nói Viên Thuật “thời trai trẻ nổi tiếng nghĩa hiệp”. Tam quốc chí nói “đỗ hiếu liêm, ngoài chức lang trung, còn nhận chức trong ngoài triều”, lúc Đổng Trác chuyên chính còn là Hậu tướng quân, lẽ nào lại là cái thùng rỗng?

Thực tế, vì cái địa vị chí tôn, quyền lực tối cao của hoàng đế đã làm mờ mắt Viên Thuật. Viên Thuật là vật hi sinh của chế độ hoàng quyền.

Nói như vậy, sự việc đã hết sức rõ ràng. Xét về góc độ chính trị, điểm ngu xuẩn nhất của Viên Thuật là dám làm con chim lộ đầu quá sớm, trong khi ai cũng muốn làm hoàng đế nhưng không ai dám đứng lên hàng đầu. Nên nhớ rằng, chiếc đòn tay lộ ra ngoài thì bao giờ cũng mục nát trước. Nhất là lúc quần hùng cát cứ, thế lực tương đương thì mọi mũi tên sẽ nhắm thẳng vào ai dám đứng lên hàng đầu. Bọn Viên Thiệu hiểu như vậy, nên lòng dạ tuy rất khó chịu nhưng vẫn phải nhẫn nhịn. Tào Tháo thì lòng dạ rất sáng. Lúc được Tôn Quyền khuyên nên xưng đế, Tháo đã nhìn thấu quỷ kế của Tôn Quyền, nói, thằng bé này muốn bỏ ta lên chảo lửa đây. Viên Thuật thì không hiểu. Thuật nghĩ rằng, mình lên trước, chiếm thế thượng phong, sẽ chẳng có ai dám làm gì? Chẳng ngờ xưng hiệu hoàng đế không phải là thượng sách, kết quả của việc lên trước, khác gì chơi với lửa.

Viên Thuật đã chết, Viên Thiệu cũng phải chết. Người tiêu diệt Viên Thiệu vẫn là Tào Tháo. Sự thực thì điểm xuẩn ngốc của anh em Viên Thiệu, Viên Thuật là họ không phân biệt được ai sẽ là đối thủ chính của họ. Trong lúc tai họa đến với anh em Viên Thiệu, phải lao đao khốn khổ, thì Tào Tháo như một ngôi sao mới, rực sáng ngoài chiến trường cũng như trên chính trường, nên chỉ cần một cú đã đánh bại hai kẻ tự cho mình là ghê gớm.

Sự thực chứng tỏ, lúc đầu hai anh em nhà Viên Thiệu không coi Tào Tháo là gì. Tào Tháo mới là cao thủ chính trị chân chính, mới là người luôn giành thắng lợi lớn nhất trong các cuộc đấu tranh chính trị, trước trận chiến Xích Bích vào năm 208. So với họ, Tào Tháo có đầu óc chính trị nhất, biết phải đối xử với hoàng đế như thế nào, biết phải làm gì để thắng lợi trong những vấn đề trọng đại.

§6. MƯU SÂU NGHĨ XA

Đổng Trác phế lập, Viên Thiệu lập người khác, Viên Thuật tự lập, điều đó nói rõ, nhiều lắm họ chỉ là “Kiêu hùng thời loạn”, ngược lại, Tào Tháo mới là nhà chính trị thiên tài. Bởi vì chỉ có Tào Tháo mới đưa ra được sách lược chính trị với vốn liếng thấp nhất, mạo hiểm ít nhất và lợi ích cao nhất trong thời buổi hỗn loạn đó. Vậy, sách lược của Tào Tháo là gì?

Tập trước, chúng ta đã nói tới ba vị “kiêu hùng thời loạn”. Đổng Trác và Viên Thiệu, Viên Thuật, có ba thái độ ba cách làm trong vấn đề hoàng đế: Đổng Trác phế lập, Viên Thiệu lập người khác, Viên Thuật tự lập. Ba cách này không thể nói là sai, nhưng ít nhất cũng là không quang minh vì giá thánh cao, mạo hiểm lớn và lợi ích thấp. So sánh một chút thì thấy, biện pháp của Tào Tháo rõ ràng là cao minh hơn nhiều. Tháo không phế lập, cũng không lập người khác, càng không tự lập. Tháo nghênh đón hoàng đế hiện tại về căn cứ địa của mình rồi chăm lo, cung phụng. Sau đó lợi dụng cờ hiệu của hoàng đế, với danh nghĩa là quốc gia để hiệu lệnh thiên hạ, đánh phá bốn phương.

Cái gọi là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” thông thường là như vậy. Chúng ta có thể bàn thêm về vấn đề “Ép thiên tử”. Bao gồm cả Tào Tháo, Tào Tháo có định làm và có thể làm được như vậy hay không, đều có thể bàn. Bởi vì Tào Tháo và cả những mưu sĩ của mình, chưa ai nói như vậy, cũng chưa ai “Ép thiên tử”. Câu này là do người khác nói. Gia Cát Lượng nói Tào Tháo “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”, người bên Tôn Quyền cũng nói Tào Tháo “Ép thiên tử để đánh bốn phương”, Viên Thiệu thì nói Tào Tháo còn muốn “Ép thiên tử để lệnh ta”. Chúng ta đều biết, cuộc đấu tranh chính trị thời đó là vô cùng ác liệt. Lời nói của đối phương chắc gì đã đúng.

Cách nói bên phía Tào Tháo là “Phụng thiên tử” là “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” (Mao Giới) hoặc “Phụng thiên tử để lệnh thiên hạ” (Giả Hủ). Mới nhìn thì thấy hai cách nói có phần giống nhau, nhưng thực ra là khác nhau rất xa. Vậy “Phụng thiên tử” và “Ép thiên tử” khác nhau những gì? Vì sao Tào Tháo lại làm như vậy? Đó là chủ ý của ai? Tào Tháo đã thực hiện như thế nào? Và thực hiện như vậy có lợi gì?

Có điều, trước khi trả lời những câu hỏi này, chúng ta nên giới thiệu sơ qua về tình hình lúc đó. Năm Sơ Bình thứ III (năm 192) thời Hán Hiến đế, tư đồ Vương Doãn liên hợp với Lã Bố phát động chính biến cung đình, mưu giết Đổng Trác. Tam quốc diễn nghĩa nói thành, Vương Doãn thực hiện mĩ nhân kế và kế li gián. Đây đương nhiên là tiểu thuyết gia nói, Điêu Thuyền cũng là nhân vật trong hí kịch từ thời Nguyên; vở tạp kịch Liên hoàn kế thời Nguyên nói, Điêu Thuyền là con gái Nhiệm Ngang tên là Hồng Xương, làm nhiệm vụ giữ mũ điêu thuyền ờ trong cung, nên gọi là Điêu Thuyền. Có điều việc Đổng Trác và Lã Bố hay tư tình với mấy nàng hầu có thế là có; Đổng Trác vì việc nhỏ đó đã nổi giận lôi đình, cầm kích ném Lã Bố, cũng có thế có. Vì việc đó, Lã Bố đến kể khổ với Vương Doãn nói, đã mấy lần Đổng Trác định giết nên rất sợ. Những câu chuyện này đều ghi trong Tam quốc chí. Tam quốc chí. Lã Bố truyện nói, Vương Doãn biết vậy, muốn Lã Bố tham gia vào hành động của mình và là sát thủ. Lả Bố do dự nói, “Đã coi nhau như cha con”. Vương Doãn nói: “Ngài họ Lã, không phải tình cốt nhục, việc gì phải sợ, đâu còn là cha con”. Nhân lúc lên triều Lã Bố đã giết Đổng Trác.

Câu chuyện xảy ra, mọi người lấy làm hồ hởi. Theo chú dẫn Anh hùng kí của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Đổng Trác truyện, sau khi Đổng Trác chết, người ta ném xác hắn ra đường, người trông xác, nhét bấc đèn vào rốn hắn, biến cái bụng đầy mỡ kia thành một đĩa dầu và châm lửa cho cháy suốt đêm. Nhưng sau này Vương Doãn lại phạm phải sai lẩm tựa như Viên Thiệu, tức là giết nhiều người, giết người vô cớ, cha của Sái Văn Cơ, đại học giả Sái Ung cũng bị giết. Theo Tam quốc chí. Đổng Trác truyện, lúc chú dẫn Hậu Hán thư của Tạ Thừa, Bùi Tùng Chi nói, lúc giết Sái Ung rất nhiều người phản đối, từng đến khuyên. Vương Doãn nói, năm xưa Hiếu Vũ hoàng đế không giết Tư Mã Thiên, nên đã có cuốn sách rất xấu. Lúc này vận nước đang xuống, loạn lạc khắp nơi, quân lính của Đổng Trác còn ở ngoài thành, sao có thể đế kẻ gian cầm bút đứng cạnh hoàng đế nhỏ tuổi? Bùi Tùng Chi không thừa nhận việc này, nhưng Vương Doãn giết Sái Ung, giết nhiều người khác, đả kích hàng loạt, lại là việc có thực.

Điều này buộc bộ hạ cũ của Đổng Trác phải liều mạng đánh vào Tràng An. Đến lượt Vương Doãn bị bêu xác, chỉ có Lã Bố, mở đường chết ra Vũ Quan, chạy sang Viên Thuật ở Nam Dương, triều đình rơi vào tay bộ hạ cũ của Đổng Trác là Lý Thôi, Quách Dĩ. Hai người này còn thô lỗ hơn cả Đổng Trác, thương cho Hán Hiến đế vừa thoát khỏi hang hùm đã rơi luôn vào ổ sói. Điều tệ hại hơn là hai con sói còn đấu với nhau ngay trong ổ. Lý Thôi đưa hoàng đế về doanh trại, Quách Dĩ cướp trăm quan vào trong quân, đúng là “một kẻ cướp thiên tử, một kẻ giật công khanh”. Về sau hai bên đánh nhau đến sức cùng lực kiệt, thương vong lên tới hàng vạn, tình hình mới tạm yên. Tháng bảy năm Hưng Bình thứ II (năm 195) bộ tướng của Lý Thôi là Dương Phụng mới cùng Đổng Thừa cháu của Đổng thái hậu, hộ tống thiên tử về kinh (Lạc Dương). Sau một năm trời phải phiêu bạt, lưu ly, thiên tử nay đã biến thành lãng tử. Tháng bảy niên hiệu Kiến An năm đầu (năm 196), hoàng đế đã về tới Lạc Dương. Nhìn thấy kinh thành bị Đổng Trác tiêu hủy không còn gì, thiên từ muốn khóc nhưng không còn nước mắt.

Đất nước và dân tộc đứng trước một cục diện hỗn loạn, là điều bất hạnh lớn, nhưng lại là cơ hội lớn cho chư hầu tranh giành bá nghiệp. Từ đây họ được thử nghiệm, thử xem ai trung thành với đất nước với nhân dân, thử nghiệm xem ai có thể nắm bắt được cơ hội phát triển của mình. Lúc này nhìn lại mới thây rõ, tập đoàn Tào Tháo thử nghiệm hợp cách nhất. Sau khi đến Duyện châu, Tào Tháo cùng mưu sĩ tạo dựng nền móng cho chiến lược chính trị, chiến lược kinh tế, chiến lược quân sự trong một thời gian dài. Có thể coi đó là “Long Trung đối” theo “Bản của Tào Tháo” hoặc “Bản của Mao Giới”.

Trước hết Mao Giới phân tích tình hình cho rằng, lúc này xã hội loạn lạc (thiên hạ đại loạn), đất nước mất ổn định (quốc chủ di dời), kinh tế suy sụp (dân sinh bại hoại), tai họa hoành hành (đói rét lưu vong), có thể nói quốc không thái (kho tàng nhà nước rỗng không), dân không yên (dân chúng không được yên). Đây không phải là kế lâu dài (khó giữ được). Như lúc này cần có người hùng tài đại lược đứng ra lo liệu. Đây là việc được gọi là “nghiệp bá vương”. Nhưng một số người có điều kiện như Viên Thuật, Lưu Biểu, quân dân đều mạnh, nhưng không nhìn xa trông rộng, không có được nền tảng cơ bản. Cơ bản là cái gì? Một là chính nghĩa, hai là thực lực. Thực lực, phải nói tới thực lực về kinh tê. Bởi phải tính chuyện lương thảo trước khi tính tới chuyện binh mã. Lương thảo không đủ thì đừng nói tới chuyện đánh nhau. Thực tế thì đấu tranh không chỉ là so sánh về lực lượng quân sự, còn là sự so sánh về kinh tế. Đương nhiên chiến tranh không chỉ là thực lực mà còn là nhân tâm. Được lòng người là được thiên hạ. Có ngọn cờ chính nghĩa thì ra quân được danh chính ngôn thuận, mới có thể phá giặc giành thắng lợi, gọi là “người có nghĩa quân là người thắng”. Có kinh tế tức là tài lớn khí mạnh, tiến thoái dễ dàng, tức là “giàu mới giữ được địa vị”. Tóm lại, nếu có hai điều kiện đó thì tiến có thể đánh, thoái có thể giữ.

Vì vậy, Mao Giới đưa ra ba ý kiến với Tào Tháo: phụng thiên tử, lo cấy trồng, trữ quân lương. Mao Giới nói “có nghĩa quân mới thắng, giàu mới giữ được địa vị, phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục, lo cấy trồng, trữ quân lương, như vậy nghiệp bá vương sẽ thành”. Vì sao lại phải “Phụng thiên tử”? Vì, thời đó hoàng đế không chỉ là nguyên thủ quốc gia, mà còn là dòng chính của trời xanh, tức là “thiên tử”, còn là người cha của thiên hạ, tức là “vua cha”. Quan niệm này được hình thành từ rất sớm, từ thời Tây Chu. Thời Tây Chu không có hoàng đế chi có thiên tử, Chu vương là “chủ chung của thiên hạ”, về sau, Tần diệt sáu nước, thống nhất thiên hạ “Vương chế” biến thành “đế chế”, “chủ chung” biến thành “chủ riêng”, còn hoàng đế thay cho “vua” thì vẫn là “thiên tử”. Lúc này, dòng chính của trời xanh, chủ của người thiên hạ đã phiêu bạt lưu ly, ăn không đủ no, ở không cố định, chư hầu cát cứ một phương không giơ tay cứu vớt, rất nhiều người căm phẫn bất bình, không muốn như thế. Nếu có ai có thể tôn phụng thiên tử thì người đó sẽ được lòng người. Mao Giới là người mưu sâu nghĩ xa. Còn như “lo cấy trồng, trữ quân lương” đã nói rõ ở phần trước. Tóm lại “phụng thiên tử” là chiến lược chính trị, lo cấy trồng” là chiến lược kinh tế, “trữ quân lương” là chiến lược quân sự, nên như lời Mao Giới, đây là “văn kiện có tính cương lĩnh”.

Tào Tháo nghe ngay lời của Mao Giới. Tam quốc chí nói là “kính theo lời đó”, và cho thi hành luôn. “Đồn điền” nói ở phần trước chính là “lo cấy trồng, trữ quân lương”. Còn việc cần làm khác chính là “phụng thiên tử”.

Nhưng làm được điều này không phải dễ. Sau khi Mao Giới có ý kiến, Tháo đã phái sứ giả đến Tràng An liên lạc với triều đình. Nhưng Thái thú Hà Nội là Trương Dương đã cản trở sứ giả, không cho quá cảnh. Lúc này, có một người tên là Đổng Chiêu ra giúp. Theo Nhàn thoại tam phân của Trần Nhĩ Đông thì Đổng Chiêu còn không được coi là nhân vật thứ yếu trong Tam Quốc. Nhưng theo tôi, “vai diễn” của Đổng Chiêu tuy không quan trọng nhưng lại thường xuất hiện vào những lúc mấu chốt. Như lúc Tào Tháo nghênh đón thiên tử, Trần Nhĩ Đông nói “Đổng Chiêu bảo lấy “chiêu bài hoàng đế”; về sau Tào Tháo trở thành “Ngụy công”, “Ngụy vương”, (Tam quốc chí) cũng nói “Do Chiêu bày ra”. Thực tế thì những việc của Tào Tháo không phải là công của riêng Đổng Chiểu. Như “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” đầu tiên là ý kiến của Mao Giới. Có điều để làm được như vậy Đổng Chiêu đã có tác dụng rất lớn.

Đổng Chiêu vốn là người của Viên Thiệu, Thiệu nghe lời dèm đã sinh nghi. Đổng Chiêu phải bỏ Thiệu đến Lạc Dương nửa đường thì Trương Dương thu nhận. Sau khi biết sứ giả của Tào Tháo bị Trương Dương cản, Đổng Chiêu liền nói, tướng quân không nên nghĩ Thiệu và Tháo là người một nhà, theo tôi, một ngày nào đó họ sẽ trờ mặt và người thắng sẽ là Tào Tháo, vì Tào Tháo chính là anh hùng thiên hạ lúc này. Nay Tháo ở Duyện châu, phái sứ giả triều kiến thiên tử, đường qua chỗ tướng quân (kỳ thực đã bị Trương Dương ngăn lại) thì đây là duyên phận giữa tướng quân và Tào Tháo! Chi bằng tướng quân cứ thuận theo lòng dân thì sau này hai người sẽ trở thành bè bạn. Trương Dương bèn dâng thư lên triều đình tiến cử Tào Tháo. Đổng Chiêu còn tự bỏ tiền ra dâng lễ lên Lý Thôi, Quách Dĩ với danh nghĩa của Tào Tháo, từ đó Tào Tháo đã có quan hệ đi lại với triều đình. Đó là việc của năm Sơ Bình thứ III (năm 192) thời Hán Hiến đế.

Đến tháng mười năm Hưng Bình thứ II (năm 195), Tào Tháo chính thức là Duyện châu mục, lực lượng càng thêm mạnh; và vào khoảng tháng bảy niên hiệu Kiến An năm đầu (năm 196) thời Hán Hiến đế, tức là sau đó một năm, trải qua bao năm gian nan vất vả, hoàng đế đã về đến Lạc Dương, điều kiện nghênh đón thiên tử đã chín muồi. Tào Tháo phái người em họ của mình là Dương Vũ tướng quân Tào Hồng đi Lạc Dương, nhưng đã bị Vệ tướng quân Đổng Thừa và Viên Thuật ngăn cản. Lúc này may sao lại có Đổng Chiêu, Đổng Chiêu đi tìm Dương Phụng. Đổng Chiêu phát hiện thấy số quân phiệt như lang như hổ bên cạnh hoàng đế có Dương Phụng thực lực tuy mạnh nhưng địa bàn lại mỏng đang hy vọng có ngoại viện. Đổng Chiêu thay mặt Tào Tháo viết một bức thư, trước hết là những lời ca ngợi Dương Phụng, sau mới nói, nay thiên hạ hỗn loạn “Những người hiền phải làm sạch vương pháp, nhưng việc không phải của một người”, cần phải liên hợp lại. Liên hợp như thế nào? “tướng quân là nội chủ, tôi ngoại viện. Nay tôi có lương, tướng quân có lính, điều gì còn thiếu, ta giúp đỡ nhau”. Hơn nữa Đổng Chiêu còn thay Tào Tháo có lời thề “thề cùng nhau sống chết”. Dương Phụng đọc thư, luôn gật đầu cho là phải, liền cử Tháo là Trấn đông tướng quân và được thừa tập tước của cha là Phí Đình hẩu. Vừa lúc Đổng Thừa gây mâu thuẫn với nhiều người trong triều, còn phái người đến mời Tào Tháo ra quân đến Lạc Dương. Tào Tháo không còn trở ngại gì trong việc nghênh đón thiên tử.

Ngày 18 tháng 8 Kiến An năm đầu (năm 196) thời Hán Hiến đế, Tào Tháo vào Lạc Dương bái kiến Hán Hiến đế. Tào Tháo mang đến cho hoàng đế lời thăm hỏi li biệt lâu ngày, đem đến cho hoàng đế lương thực, rượu thịt lâu nay chưa thấy. Quân thần gặp nhau cảm khái muôn phần. Tào Tháo không ngờ rằng thiên tử chí tôn mà bấy lâu nay ăn uống chẳng khác gì ăn mày. Hoàng đế cũng không ngờ, trong thời buổi loạn lạc thế này mà vẫn có người nhớ tới mình. Thiên tử liền xuống chiếu ban cho Tào Tháo phù tiết và hoàng việt, chức Lục Thượng thư sự. Cầm phù tiết là có quyền chấp pháp trong quân, cầm hoàng việt là có quyền chi huy trong ngoài, Lục Thượng thư sự có quyền chấp pháp tối cao. Bước đầu, Tào Tháo đã thành công.

Nhưng chỉ có thể coi đây là bước đầu tiên của cuộc vạn lý trường chinh. Bởi lúc này hoàng đế đang trong tay người khác thì quyền uy gì. Tào Tháo đang phải dựa vào địa bàn người khác và hoàng đế thì không có quyền uy. Vậy thực hiện quyền chấp pháp với ai, lấy gì để thực hiện quyền chỉ huy, quyền hành chính tối cao! Phụng thiên tử lệnh kẻ chưa thần phục, đơn giản chi là việc ngày rộng tháng dài. Vì vậy; Tào Tháo cần phải bước tiếp bước thứ hai, đưa hoàng đế về bên cạnh mình.

Trong bước thứ hai cũng có công sức của Đổng Chiêu. Sau khi đến Lạc Dương, Tào Tháo có cuộc trò chuyện với Đổng Chiêu. Tào Tháo mời Đổng Chiêu ngồi cùng, cảm tạ Đổng Chiêu vì đã âm thẩm giúp đỡ, đổng thời hỏi kế tiếp theo. Đổng Chiêu nói, tướng quân cử nghĩa quân trừ bạo loạn, đưa thiên tử vào triều, phò tá hoàng thất, đó là sự nghiệp của Tề Hoàn công và Tấn Văn công năm nào! Nhưng lúc này số tướng lĩnh bên cạnh thiên tử “khác người khác lòng, chắc gì họ đã phục tùng”. Nếu cứ ở lại Lạc Dương phò tá hoàng thượng “sự thể sẽ bất tiện”. Biện pháp duy nhất “Di giá về Hứa”, tức là mời hoàng thượng về huyện Hứa, căn cứ địa của tướng quân. Có điều, Trương Chiêu cũng nói, việc này chẳng dễ dàng gì. Bởi vì Đổng Trác đã ép hoàng đế đến Tràng An, dân chúng đã oán than bội phần. Chẳng dễ dàng gì hoàng đế mới về được Lạc Dương, thiên hạ cúi đầu mong chờ, hy vọng từ nay thiên hạ sẽ yên ổn. Nếu lúc này lại đi giá, e người người sẽ không phục. Đúng là “một việc khó khăn”. Sau đó, Đổng Chiêu nhân mạnh “Làm việc phi thường, mới có công phi thường, mong tướng quân cân nhắc kỹ”.

Rõ ràng đây là một thử thách với Tào Tháo. Tào Tháo nói luôn, tôi đã nghĩ tới chuyện này. Có điều, Dương Phụng ở ngay bên, nghe nói quân lính Dương Phụng quá lợi hại, sợ lại bị ngăn cản. Đổng Chiêu nói, không hề gì, Dương Phụng hữu dũng vô mưu, lại không có phe đảng, không phải lo lắng. Tướng quân nên có thư cho Dương Phụng với hậu lễ và nói, Lạc Dương không có lương thực, phải đi lấy lương ở Lỗ Dương. Lỗ Dương cách huyện Hứa trong gang tấc, nhưng đâu phải nói đi là đi được ngay? Lỗ Dương cách huyện Lương, địa bàn của Dương Phụng cũng không xa, Dương Phụng tất chẳng nghi ngờ, việc gì còn phải e ngại. Tào Tháo làm theo kế, quả nhiên đưa được hoàng đế về huyện Hứa!

Lúc này, Dương Phụng mới biết là mình bị lừa. Lúc Đổng Chiêu với danh nghĩa là Tào Tháo gửi thư đến, Dương Phụng nghĩ, Tào Tháo sẽ hợp tác với mình như lời lẽ trong thư, Phụng xuất quân, Tháo xuất lương. Dương Phụng chủ trì triều chính, Tào Tháo là ngoại viện. Dương Phụng đâu có ngờ, lẽ nào Tào Tháo lại chịu làm bộ tướng hậu cần cho người khác? Mà gần như người khác phải làm bộ tướng hậu cần cho Tào Tháo! Đương nhiên, Dương Phụng càng không ngờ Tào Tháo với danh nghĩa là “tạm về Lỗ Dương” nhưng thực chất là đã “dời đô về Hứa huyện”. Dương Phụng bực tức muốn thanh toán nợ nần với Tào Tháo, nhưng lại bị Tào Tháo đốt mất sào huyệt, cuối cùng đành phải chạy sang với Viên Thuật.

Hoàng đế dời đô về Hứa huyện ở tạm trong hành viên của Tào Tháo, thiên tử đã cảm thấy mãn nguyện. Trước khi về Hứa huyện, hoàng đế và các quan chẳng khác gì những kẻ ăn xin. Theo Hậu Hán thư. Hiến đế kỷ, lúc ở Lạc Dương, hoàng đế ở tạm trong nhà lão thái giám Triệu Trung, còn “trăm quan thì chẳng biết ăn đâu ở đâu”, các quan từ thượng thư lang trở xuống phải đi kiếm rau dại về ăn, có người đã chết vì đói, có người bị loạn quân giết chết. Tào Tháo đã cải thiện nhiều cuộc sống của họ, Tào Tháo làm việc gì cũng chu đáo tỉ mỉ khác gì một quản gia! Điều khiến thiên tử càng thêm cảm động là, những lúc cung cấp vật dụng hàng ngày cho thiên từ, Tào Tháo luôn dùng phương thức “vật dụng được trở về” và với một đạo “Dâng lên vật sơ mọn”. Tào Tháo nói, đây là mấy thứ tiên đế ban tặng cho ông của thần. Đây là ân sủng của tiên đế, lúc ở nhà, ông của thần đâu dám dùng tới. Nay hoàng thượng ăn ở bất tiện, thần chăng có chút công lao nào, sao dám giữ lại? Cần được trả về.

Đây là điều rất hay. Nên nhớ, khi giúp đỡ ai, điều quan trọng là đừng đế người ta cảm thấy như đang nhận của bố thí, thiếu hẳn tình người, càng không như người đến nhắc nhở người khác là họ đang được mình giúp đỡ. Hứa Du đã sai lầm từ điều này và phải chết sớm. Đương nhiên, thần tử dâng vật dụng lên hoàng thượng, xưa nay đều gọi là “hiếu kính”. Nhưng trong những thời điểm đặc biệt thế này thì “hiếu kính” và “bố thí” khác gì nhau đâu. Lúc này, thần tử nói được chữ “hiếu kính” coi như đã khá đủ. Nhưng ờ đây Tào Tháo lại nói “trả về”! “Trả về” và “hiếu kính” là khác nhau. Nói “hiếu kính” thì vật đó là của bạn, hoàng đế đã phải nợ một chút tình người. “Trả về”, ý nói vật đó vốn là của hoàng thượng, Tào Tháo không mất một chút tình người, Hoàng thượng nhận mà không hổ, Tào Tháo thì nên làm. Như vậy là tình người đã đủ. Có tình người mà như không có, Tào Tháo thật là cao minh.

Phần tinh tế của Tào Tháo khiến hoàng đế phải cảm động, khiến người khác cảm nhận Tào Tháo là một đại trung thần. Hoàng đế cảm thấy sung sướng vì có một trung thần như vậy, sung sướng hơn vì trời xanh đã ban cho mình một cứu tinh như vậy. Từ nay không phải lưu ly khổ sở, không còn là món hàng ký gửi trong tay bọn quân phiệt, không lo sẽ bị phế truất, bị sát hại bất cứ lúc nào. Đã có vị thần hộ vệ, được sống những ngày yên ổn.

Thế rồi, thiên tử lại xuống chiêu, bổ nhiệm Tào Tháo làm Đại tướng quân, phong Vũ Bình hầu. Vũ Bình hầu cao hơn hai cấp so với Phí Đình hầu (trên đình hầu là hương hầu, trên hương hẩu là huyện hầu). Quan Đại tướng quân là chức vụ thực quyền cao nhất của vương triều Đại Hán kể từ thời Vũ đế sánh với “Tam công” địa vị cao hơn, quyền lực lớn hơn. Thế là Tào Tháo đã hoàn thành trình tự “phụng thiên tử”, đạt tới địa vị cao quý “dưới một người, trên vạn người”, Tào Tháo đã có thể “lệnh chư hầu” được chưa?

Chưa. Thứ nhất, Viên Thiệu không nghe lời Tào Tháo. Sau khỉ là Đại tướng quân, có thể vì muốn có sự cân bằng hoặc vì muốn an ủi bạn cũ, Tào Tháo, mượn danh nghĩa hoàng đế, bổ nhiệm Viên Thiệu làm thái úy, phong Nghiệp hầu. Viên Thiệu đã nhảy lên cự tuyệt không tiếp nhận, vì thái úy tuy là chức quan cao nhất nắm quân sự trong cả nước, là một tam công, nhưng địa vị lại ở dưới Đại tướng quân. Theo chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện, Viên Thiệu đã phẫn nộ nói với người khác, Tào Tháo đã suýt chết mấy lần, lần nào ta cũng cứu hắn, sao giờ hắn lại dám đái lên đầu ta, hắn là cái thá gì vậy! Chẳng lẽ lại muốn “Ép thiên tử để lệnh ta”?

Con người Viên Thiệu tuy xuất thân cao quý nhưng lại rất hẹp hòi. Có thể đây là một trong số những nguyên nhân khiến cuối cùng Viên Thiệu thất bại. Ngược lại, Tào Tháo rất đại lượng. Biết rằng lúc này không thể trở mặt với Viên Thiệu, Tào Tháo đã dâng biểu xin từ chức Đại tướng quân để nhường cho Viên Thiệu. Lúc này, Viên Thiệu thấy mình không mất sĩ diện, mới không phá nữa. Thực tình, thì Viên Thiệu cũng không ở trong triều, nên dù có hiệu lệnh thì hiệu lệnh đó cũng chỉ quanh quẩn trong địa bàn của mình, nên Đại tướng quân hay Tiểu tướng quân có khác gì nhau? Huống hồ đây là chức vị Tào Tháo nhường cho thì có gì là sĩ diện, chỉ để cho hậu thế chê cười.

Hơn nữa Tào Tháo chỉ giữ “sĩ diện” cho Viên Thiệu, không hề cho Viên Thiệu thực quyền và cũng không nghe Viên Thiệu chỉ huy. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc đó Viên Thiệu còn muốn Tào Tháo tìm bừa ra tội gì đó để giết Dương Bưu và Khổng Dung, Tào Tháo không nghe lời Thiệu. Tào Tháo biết Viên Thiệu có thù với Dương Bưu và Khổng Dung, bản thân mình cũng chẳng thích gì Dương Bưu và Khổng Dung, nhưng biết lúc này không phải là lúc giết người, càng không thê giết bừa danh sĩ, mà dù có giết thì đó đâu phải là việc của mình, đâu cần đến sự chỉ huy của Viên Thiệu? Tào Tháo liền có thư nói rõ tình hình hiện nay cho Viên Thiệu, “Thiên hạ đang lúc băng tan núi lở, hào kiệt nổi lên khắp nơi”, quân thần nhìn nhau, đã không cùng lòng cũng không cùng đức “trên dưới còn nghi ngờ lẫn nhau”. Là người chấp chính, nếu không thành tâm cư xử với người khác, sẽ không có được lòng tin của mọi người. Nếu lại muốn giết hai người đó, thì tránh sao khỏi mọi người sẽ lo lắng? Nhớ trước đây, để ổn định cả triều đình, Cao hoàng đế đã phong hầu Ưng Si – người đã xích mích với mình, chẳng nhẽ các hạ lại quên chuyện này sao? Viên Thiệu được tin, tức đến muốn chết, cho rằng, bể ngoài Tào Tháo là chí nhân vô tư, thực tế trong lòng đầy quỷ kế, còn muốn giở trò trách móc người khác, thực đáng hận!

Đương nhiên, Tào Tháo cũng hiểu rõ tâm tư của Viên Thiệu và sẽ có một ngày hai bên công khai trò mặt. Có điều, qua việc quậy phá của Viên Thiệu, Tháo ý thức được việc không đơn giản như suy nghĩ. Đừng tường rằng cứ nắm được tiểu hoàng đế, cứ làm Đại tướng quân thì thiên hạ sẽ là của mình. Không hề gì! Thực tế, Viên Thiệu không theo, Viên Thuật cũng không theo, lũ quân phiệt nhỏ như Lã Bố, Trương Tú cũng không theo, chưa nói đến những người ở xa như Lưu Biểu và Tôn Sách. Cờ hiệu của hoàng đế không thể thay thế gươm giáo, muốn có thiên hạ phải giở nắm đấm ra.

Vì vậy, nếu nói Tào Tháo sau khi về Hứa Đô đã “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” là không đúng. Vào thời đó, Tào Tháo chưa có bản lĩnh và cũng chưa chắc đã nghĩ tới điều đó. Vì vậy Mao Giới kiến nghị “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” không phải “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Hai điều đó khác nhau về bản chất. Phụng là tôn phụng, ủng hộ; ép là ép buộc, lợi dụng, lệnh kẻ chưa thần phục là muốn địa phương phục tùng trung ương; lệnh chư hầu, là muốn người khác phải phục tùng mình. Vì vậy, “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” là cương lĩnh chính trị với mục đích là thực hiện thống nhất đất nước; “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” là sách lược chính trị, mục đích là thực hiện dã tâm cá nhân. Hai cách nói đó sao có thể hỗn hợp làm một?

Vậy, Tào Tháo thực lòng muốn “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” hay là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”?

§7. VÀO TRƯỚC LÀ CHỦ

Tào Tháo là một thiên tài về chính trị, tập trung biểu hiện ở việc nghênh đón thiên tử, dời đô về Hứa huyện. Có thể có hai cách giải thích về động cơ của việc này. 1 – Để ủng hộ việc thống nhất đất nước, cần phải ủng hộ hoàng đế, người tượng trưng cho sự thống nhất, loại bỏ các chư hầu dẫn đến chia cắt đất nước, tức là “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”; 2 – Tào Tháo muốn thực hiện dã tâm chính trị cá nhân, coi hoàng đế như một con bài, hòng tiêu diệt những kẻ khác ý, tức là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Vậy, suy nghĩ thực tế của Tào Tháo là gì?

Tập trước đã nói, sau khi đến Lạc Dương gặp hoàng đế, Tào Tháo nghe theo kế của Đổng Chiêu, mời thiên tử về căn cứ địa của mình, từ đó dời đô về Hứa huyện. Nhiều người cho rằng Tào Tháo bắt đầu “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Nhưng phần trước chúng ta đã nói, cương lĩnh chính trị của Tào Tháo là “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”, không phải “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Vậy, câu nói ‘Ép thiên tử để lệnh chư hầu” là từ đâu ra?

Chính mưu sĩ của Viên Thiệu đã nói.

Viên Thiệu có hai mưu sĩ đã nói câu này, một là Thư Thụ, Hai là Điền Phong. Thư Thụ nói là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu, sẵn sàng binh mã đánh kẻ chưa thần phục”, Điền Phong thì nói là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu, chỉ cân chỉ tay là bốn biển yên bình”. Ở lời chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ có ghi lời của Điền Phong, lời của Thư Thụ ghi trong lời chú dẫn “Hiến đế truyện” của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện. Lời Thư Thụ nói trước nói tường tận, chúng ta nói về Thư Thụ.

Sau khi lừa lấy được Ký châu từ tay Hàn Phức, nhân tiện, Viên Thiệu nhận Thư Thụ làm mưu sĩ. Trình độ Viên Thiệu cao hơn Hàn Phức nhiều. Nên Thư Thụ bằng lòng làm việc cho Viên Thiệu. Theo Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện, sau khi Thư Thụ về với Viên Thiệu, hai người đã có buổi trò chuyện. Giống như lời nói của Mao Giới có thể coi là “Long Trung đối” “Bản Viên Thiệu”, hết sức bóng bảy. Thư Thụ nói, tướng quân anh hùng cái thế, tuổi nhỏ tài cao tuấn tú. Tuổi trẻ mới vào triều đình mà tiếng tăm đã vang xa bốn biển “vừa đội mũ lên triều, nổi tiếng cả nước” trước Đổng Trác bạo hành phản nghịch, ngài biểu hiện đại nghĩa lẫm liệt (cạnh sự phế lập là trung nghĩa ngời ngời); một mình một ngựa phá vòng vây, Đổng Trác phải kinh hồn lạc phách (cưỡi ngựa thoát vây, Đổng Trác kinh hoàng); vượt Hoàng Hà nhận chức Bột Hải (dấy quân một trận) đã được cả Ký châu ủng hộ, thật là “uy trấn hải hà, danh cồn thiên hạ”! Lúc này thiên hạ còn chưa thái bình (Khăn Vàng quấy nhiễu, Hắc Sơn phá phách), nhưng liệu có ai dám ngăn cản bước tiến của ngài? Lúc này ngài “Cất quân về phía đông, sẽ lấy được Thanh châu; quay lại đánh Hắc Sơn, Trương Yên sẽ chết; đưa quân về phía bắc, Công Tôn tất bại; làm chấn động Nhung Địch, Hung Nô tất phải theo”, hoàn toàn có thể “Tung hoành phía bắc sông lớn, hợp cả bốn châu lại, thu nhận tài trí của anh hùng, quân sẽ có hàng trăm vạn” ngài sẽ trở thành anh hùng cứu thế giữ địa vị quan trọng. Bấy giờ ngài mời hoàng đế từ Tràng An về (nghênh giá từ Tây kinh), khôi phục xã tắc và tổ miếu ở Lạc Dương (Dựng lại tông miếu ở Lạc Ấp), sau đó “Hiệu lệnh thiên hạ, đánh kẻ chưa thần phục”. Tướng quân có ưu thế chính trị nhường ấy thì ai dám tranh cao thấp với tướng quân (từ đây tranh cao thấp ai địch nổi)? Chẳng bao lâu công lớn sẽ thành. Viên Thiệu nghe thấy mà nóng ran cả người, và biểu lộ “lời nói thực hợp lòng ta”, nhưng tiếc là chưa được thi hành.

Sau lần đó còn có thêm một lần trò chuyện nữa, lời nói càng rõ ràng hơn, thời gian là trước lúc Tào Tháo nghênh đón thiên tử không lâu. Theo chú dẫn Hiến đế truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện, Thư Thụ nói, từ lúc Đổng Trác gây mầm họa lớn, thiên tử lưu ly thất sở, tông miếu bị hủy hoại, chư hầu với danh nghĩa là cất nghĩa quân, nhưng thực tế là tàn sát lẫn nhau (ngoài là nghĩa quân, trong là tàn sát), không ai tôn sùng thiên tử, nghĩ đến trăm họ (không biết tôn vua, thương dân). Bây giờ, về sơ bộ, tướng quân đã giữ yên được châu vực, nên nghênh đón thiên tử về định đô ở Nghiệp Thành rồi “Ép thiên tử để lệnh chư hầu, sẵn sàng binh mã đánh kẻ chưa thần phục” và còn ai địch nổi với ngài?

Những lời đó, Viên Thiệu nghe rất lọt tai, nhưng tiếc thay những người khác lại phản đối. Hán Hiến đế nói người phản đối là Quách Đồ. Nhưng Tam quốc chí lại nói Quách Đồ là người tán thành và còn chủ trương “nghênh đón thiên tử và dời đô về Nghiệp Thành”. Chúng ta cũng chưa rõ về điểm này. Có điều, những người bát nháo đã nói, vương triều Đại Hán sắp đi đứt rồi, chúng ta còn lo vực dậy há chẳng phải là mua việc hay sao? Lúc này mọi người đang muốn chiếm Trung Nguyên. Người ra tay trước là người mạnh, có thể là vương ngay. Nếu lại đưa bảo bối là hoàng đế đến bên mình, để ngày ngày phải thỉnh thị, việc việc phải hội ý, thực là phiền hà. Nếu nghe theo hoàng đế thì mình chẳng là gì cả (nghe thì mất quyền); nếu không nghe sẽ là vi mệnh (không nghe là chống lệnh), chịu sao nổi (không phải là kế hay). Viên Thiệu thì sao, nghĩ tới Hán Hiến đế là do Đổng Trác dựng nên (không phải ý Thiệu), trong lòng lại thấy bực, quên ngay ý nghĩ đó.

Không thể bỏ lỡ thời cơ, thời cơ sẽ không đến lần thứ hai. Viên Thiệu do dự. Tào Tháo đã nẫng tay trên. Phen này đến lượt Viên Thiệu tròn xoe mắt kinh ngạc. Sau khi Tào Tháo nghênh đón Hiến đế, dời đô về huyện Hứa, không những không mất đi một thứ gì hoặc bị người khác trói buộc, mà ngược lại còn thu được nhiều thứ. Tào Tháo được một vùng đất rộng ở phía nam Hoàng Hà, nhân dân vùng Quan Trung đua nhau theo về (nhận đất Hà Nam, Quan Trung theo về). Quan trọng hơn, Tào Tháo có được nguồn vốn chính trị to lớn, không chỉ trở thành anh hùng khôi phục Hán thất, có địa vị “Dưới một người trên vạn người” có thể đưa phái phản đối vào vị trí bất lợi trở thành những kẻ bất nhân bất nghĩa. Từ đó, mọi việc như bổ nhiệm quan lại, mở rộng địa bàn hoặc đánh những kẻ khác cánh, địch thủ về chính trị, Tào Tháo đều có thể lấy danh nghĩa của hoàng đế, việc làm bất nghĩa trờ thành việc làm chính nghĩa. Còn lũ đối thủ thì sao? Đều rất bị động. Phản đối Tào Tháo thật nguy hiểm, chẳng khác gì phản đối hoàng thượng. Dù có giương cao ngọn cờ “quét sạch lũ nịnh thần” thì cũng không bằng Tào Tháo trực tiếp dùng danh nghĩa hoàng đế để xuống chiếu vừa danh chính ngôn thuận vừa được lợi. Sau này, lúc Viên Thiệu muốn đánh Tào Tháo, Thư Thụ và Thôi Diễm đã nói “Thiên tử ở Hứa “, đánh Hứa là “phạm điều nghĩa”. Gia Cát Lượng cũng nói về Tào Tháo “Ép thiên tử để lệnh chư hầu, thực không thể tranh cao thấp” Tào Tháo vào trước sẽ là chủ, được nhiều điều lợi.

Viên Thiệu chịu nhiều thiệt thòi. Theo Hậu Hán thư. Viên Thiệu truyện, Tào Tháo vừa nghênh đón hoàng đế về huyện Hứa, đã lập tức với danh nghĩa hoàng đế có một đạo chiếu thư cho Viên Thiệu, trách Thiệu “đất rộng quân đông, chi lo lập phe đảng”, không thấy ra quân cần vương, nay đánh người này, mai đánh người khác. Viên Thiệu tiếp chiếu, trong lòng giận sôi lên, nhưng đành phải nín nhịn, dâng thư giải trình. Viên Thiệu hối hận, liền nghĩ cách bổ cứu. Lấy lí do Hứa Đô là vùng đất trũng, Lạc Dương bị tàn phá, yêu cầu Tào Tháo dời hoàng đế về Quyển Thành (nay là huyện Quyển Thành, Sơn Đông) gần với chỗ của mình, mong được cùng Tào Tháo hưởng vương bài. Đúng là nằm mơ lấy được vợ. Tháo cười thầm, rồi cương quyết cự tuyệt. Lúc đó, mưu sĩ là Điền Phong nói với Thiệu, việc dời đô đã không thành, phải nhanh chóng đánh huyện Hứa (kế dời đô đã không thành, phải lấy Hứa để phụng nghênh thiên tử), nếu không lại không kịp. Viên Thiệu không theo.

Thực tế, về việc này Tào Tháo đã cao hơn Viên Thiệu một cái đầu. Cao hơn ở chỗ nào? Cao ở cách điệu, cao ở phẩm vị. Nên nhớ, kiến nghị của Thư Thụ (Ép thiên tử để lệnh chư hầu) là khác với kiến nghị của Mao Giới (Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục). Ở tập trước đã nói: phụng là tôn phụng, ủng hộ, ép là ép buộc, lợi dụng. Mục đích của “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” là thực hiện thống nhất đất nước “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” mục đích là thực hiện dã tâm cá nhân. Một đường là quang minh, một đường là ma quỷ, sao có thể giống nhau? Mao Giới nói đúng “nghĩa quân sẽ thắng”. Về khí thế thì bất nghĩa là kém xa.

Và dù Tào Tháo nghe theo Mao Giới nghênh phụng thiên tử không phải thực lòng muốn vực dậy Hán thất đã sụp đổ, mà chỉ coi hoàng đế là lá bài, thì về sách lược đã cao hơn Viên Thiệu. Bời vì hoàng đế không chỉ là lá bài, mà còn là lá bài rất tuyệt. Lá bài tuyệt ở chỗ vừa hư vừa thực. Nói là hư, vì lúc này hoàng đế, đừng nói tới “kiên cường độc đoán” mà ngay cả tự do về thân thể cũng chẳng có, hoàn toàn do người khác sắp đặt giống con rối đeo dây. Vì vậy, chỉ cần giơ tay ra là có lá bài đó. Nói là thực, vì mọi người đều biết hoàng đế là không thực, là vật để trang trí, nhưng liệu ai dám nói không, có thể không cần, chẳng ai dám nói hoàng đế cởi truồng như trong đồng thoại. Hoàng đế có dặn dò gì, có hiệu lệnh gì, mọi người đều phải ra vẻ phục tùng (Có một số việc phải làm theo), không dám giương mắt, há miệng nói ngược. Chỉ có thể là như vậy, khi hai bên đối địch, thì bên nào cũng nói được hoàng đế cho phép. Trong triều, buộc hoàng đế phải xuống chiếu, ờ nơi khác nói khống là mật chiếu của hoàng đế, có vậy thì hành động của mình mới đúng, mới chính nghĩa. Như vậy, hoàng đế là lá bài rất có ích, hơn nữa là vương bài thì kể gì từ đâu tới?

Còn như nói, để hoàng đế ở cạnh rồi việc gì cũng phải thỉnh thị, chi bằng cứ xa ra, rồi muốn nghĩ gì thì nghĩ, muốn làm gì thì làm, đúng là ý nghĩ điển hình của lũ tướng cướp, đầu óc chính trị rỗng không. Trời thì cao hoàng đế thì xa, nếu vị hoàng đế này là con rối thì gần hơn một chút chẳng tiện hơn sao? Thỉnh thị hội báo, khấu đầu hành lễ đương nhiên là vẫn cần. Nhưng chỉ cần suy nghĩ một chút cũng hiểu ngay đó là việc nhỏ. Tiểu hoàng đế lúc đó mới 16 tuổi, còn là một đứa trẻ. Lúc đầu nằm trong tay Đổng Trác, về sau lại rơi vào tay Vương Doãn và những người khác, chưa hề nắm quyền. Lý Thôi, Quách Dĩ cắn xé lẫn nhau quân binh gặp nhau ở thành Tràng An, hoàng đế cử người đến giảng hòa, nhưng chẳng ai chịu theo. Đường đường là thiên tử, chưa nói tới việc hiệu lệnh thiên hạ, một việc cỏn con như vậy cũng không hoàn thành. Hoàng đế đáng thương, đến chỗ Viên Thiệu thì còn gì là dáng vẻ một thiên tử, có thể không cùng sống được với Viên đại nhân? Đấu tranh chính trị và làm nghề buôn bán là giống nhau, phải chiếm được cơ hội buôn bán. Vương bài chỉ có một tấm, bạn không chiếm thì người khác sẽ chiếm. Thư Thụ từng nói: “Quyền không thể lỡ, cốt ở thần tốc”, “Nếu để chậm, sẽ có người lấy mất”. Tiếc là Viên Thiệu nghe không lọt tai.

Mới hay, việc nghênh phụng thiên tử cũng có hai cách nói. Mao Giới nói một cách, Thư Thụ nói một cách. Vậy, suy nghĩ thực của Tào Tháo là gì? Tháo muốn “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” hay muốn “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” đây?

Rõ ràng các mưu sĩ của Tào Tháo chủ trương cách nói trước. Quan điểm của Mao Giới và Tuân Úc là như vậy. Tuân Úc vốn là người của Viên Thiệu, nhưng Tuân Úc “đồ rằng Thiệu không thành được việc lớn”, nên ngay từ năm Sơ Bình thứ II (năm 191) thời Hán Hiến đế đã rời Viên Thiệu chạy đến với Tào Tháo, lúc đó chỉ là Thái thú Đông quận, Tào Tháo sung sướng nói, đây chính là Trương Lương của ta! Kiến An năm đầu (năm 196), lúc Tào Tháo quyết định nghênh đón thiên tử, nhiều người không tán thành (chư tướng còn nghi ngờ), Tuân Úc và Trình Dục ra sức ủng hộ. Chúng ta không sao hiểu được Trình Dục đã nói những gì, còn những điểu Tuân Úc nói đã được ghi trong Tam quốc chí. Tuân Úc truyện. Chúng ta xem Tuân Úc đã nói những gì.

Tuân Úc nói, muốn đấu tranh chính trị, phải có chính nghĩa, ít ra cũng phải có một ngọn cờ chính nghĩa. Năm đó, Tấn Văn công nghênh đón Chu Tương vương, bị vương tử Đới đuổi cổ, về Vương Thành, kết quả các chư hầu đều hưởng ứng; Cao hoàng đế mặc áo gài chữ hiếu với Sở Hoài vương – bị Sở Bá vương sát hại, kết quả là thiên hạ đồng lòng. Đây chính là sức hiệu triệu của lá cờ chính nghĩa. Lúc Đổng Trác gây họa nạn cho đất nước, ngài là người đầu tiên giương cao ngọn cờ chính nghĩa đi dẹp loạn (kêu gọi nghĩa quân); lúc thiên tử lưu ly thất sở, chính ngài đã không quản nguy hiểm, phái cả sứ giả đi (thông sứ không kể nguy hiểm). Điều đó nói lên cái gì? Ngài từng giây từng phút nghĩ đến vương thất (lòng dạ luôn nghĩ tới vương thất), ngài luôn tâm nguyện khôi phục lại thiên hạ (tướng quân có chí khôi phục lại thiên hạ)! Lúc này thiên tử còn ngỡ ngàng (xa giá còn quẩn quanh), Lạc Dương hoang tàn (Đông Kinh cây cỏ mọc đầy), người trung nghĩa luôn hy vọng giữ được quốc bản (nghĩa sĩ muốn giữ được cái gốc), nhân dân càng thêm đau buồn khi nhớ lại những ngày huy hoàng của Đại Hán lúc trước (trăm họ nhớ cái cũ mà thêm đau). Vậy phải hành động ngay, làm những việc mà tướng quân muốn làm. Đế lỡ thời cơ, lòng người sẽ hỗn loạn. Chờ lúc mọi người chia cắt (bốn phương xâu xé), mới đứng ra lo liệu thì e đã muộn.

Từ đó, Tuân Úc đưa ra ba cương lĩnh lớn cho Tào Tháo, thuận theo ý dân tôn phụng thiên tử (phụng chúa thượng theo nguyện vọng của dân), chí công vô tư để cường hào phải hàng phục (lấy chí công để thu phục hùng kiệt), đề cao chính nghĩa “đề cao chính nghĩa có nhiều nhân tài” để chiêu mộ anh hùng. Tuân Úc nói: “Phụng chúa thượng theo nguyện vọng của dân” là xu thế lớn nhất hiện nay, là “đại thuận”; “Lấy chí công để thu phục hùng kiệt”, là chiến lược lớn nhất, “đại lược”; “đề cao chính nghĩa có nhiều nhân tài”, là đức hạnh lớn nhất, là “đại đức'“. Đại thuận chí tôn, đại lược chí công, đại đức chí nghĩa. Có ba cương lĩnh lớn đó, thì đường đường chính chính, khí trùm sông núi, còn gì mà không thắng. Nếu có kẻ nào hô hào chống lại, gây rắc rối, thì cũng chỉ là bọ ngựa cản đường, châu chấu đá voi, chuốc lấy diệt vong.

Lời nói của Tuân Úc thấm đậm điều đại nghĩa, Tào Tháo lấy làm kính phục. Nếu so sánh lời lẽ của Tuân Úc và Thư Thụ, thì trình độ, phẩm vị cao thấp khác nhau rõ ràng. Tuân Úc để tâm vào chữ “nghĩa”, Thư Thụ nhìn vào chữ “lợi”; Tuân Úc trước sau chi nghĩ tới một việc: Bảo vệ hoàng đế hiện nay cũng là bảo vệ sự thống nhất đất nước, đó là “đại nghĩa”. Thư Thụ nhắc đi nhắc lại lần nữa sách lược: nắm lấy hoàng đế hiện nay sẽ có vốn liếng về chính trị, đó là “lợi lớn”. Cho nên cả hai người đều cho là phải nắm lấy thời cơ, chỉ khác nhau về cách nhìn. Tuân Úc nói, chờ lúc mọi người chia cắt, mới đứng ra lo liệu e là đã muộn. Còn Thư Thụ, nếu không mạnh bạo ra tay trước, đế người khác cướp mất lá bài hoàng đế thì sẽ không còn kịp nữa. Đương nhiên, Thư Thụ nói “nay nghênh triều đình để giữ chữ nghĩa” nhưng giọng nói chẳng mặn mà gì. Nói chẳng mặn mà gì thật không giống với giọng điệu của Thư Thụ, mà hệt như giọng điệu của Viên Thiệu. Mưu sĩ muốn thuyết phục chủ của mình thì luôn phải nói theo sự suy nghĩ của chủ. Thư Thụ hiểu ra chữ “lợi” vì Viên Thiệu trọng “lợi”; Tuân Úc chọn chữ “nghĩa” vì Tào Tháo trọng “nghĩa”, chí ít thì vào năm 196, Tào Tháo cũng trọng “nghĩa” hoặc vờ như trọng “nghĩa”.

Có điều, bất kể là quyết sách nào, cách nói nào thì đều là con dao hai lưỡi. Mao Giới và Tuân Úc đã vạch ra “đường lối chính trị chính xác” và “ngọn cờ chính nghĩa” cho Tào Tháo, đội mũ cao cho Tào Tháo và cũng thắt một cái đai nguyền rủa cho Tào Tháo. Nhất là ba cương lĩnh lớn, tôn phụng thiên tử, chí công vô tư và nêu cao chính nghĩa mà Tuân Úc đề xuất đã khống chế toàn diện dã tâm cá nhân của Tào Tháo; và hai câu nói “lòng dạ luôn nghĩ tới vương thất”, “tướng quân có chí khí khôi phục lại thiên hạ”, được coi là lời của Tào Tháo, đã quản Tào Tháo rất chặt, khiến cho Tào Tháo suốt đời không dám thay thế hoàng đế không dám xưng đế. Có thể vì nguyên nhân đó, nên khi dã tâm của Tào Tháo bành trướng, Tào Tháo đã oán hận hai người. Tuân Úc bị bức phải tự sát, Mao Giới cũng bị hạ ngục, suýt nữa thi chết.

Đó đều là những chuyện về sau này. Vào năm 196, về cơ bản, Tào Tháo vẫn muốn là “anh hùng thời loạn”, luôn chủ trương tôn phụng hoàng đế, ủng hộ việc thống nhất đất nước. Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, sáu năm trước khi Viên Thiệu muốn lập Lưu Ngu làm hoàng đế, Tào Tháo từng trả lời Viên Thiệu, rằng: Tội ác của Đổng Trác nổi khắp bốn biển. Liên quân của chúng ta, sờ dĩ được nhiều người ủng hộ và hưởng ứng, bởi chúng ta là chính nghĩa. Nay hoàng đế tuổi nhỏ, thế cô lực mỏng, bị gian thần khống chế, bản thân chưa có sai lầm gì. Một khi bị thay đổi thì thiên hạ yên tâm sao được? Cuối cùng Tào Tháo vừa bi vừa phẫn nói: “các vị cứ lên bắc, riêng tôi sẽ về phía tây!” Cũng tức là nói, các vị cứ đến U châu mà triều bái hoàng đế mới, cá nhân tôi sẽ về hướng tây vào Tràng An, để bảo vệ hoàng đế.

Lời Tào Tháo không dài, nhưng hàm chứa nhiều ẩn nghĩa, biểu hiện rõ lập trường chính trị: chủ trương thống nhất, phản đối chia cắt, bởi vì chia cắt cũng là chiến tranh cũng là khổ đau cho trăm họ. Tào Tháo đã có một bài thơ, bài “Hao lý hành”. Đó là lời than khóc khắp nơi, người chết đói đầy đường, thực là thê thảm, Tào Tháo nói: “Quan Đông có nghĩa sĩ, khởi binh đánh hung tàn. Hợp quân ờ Minh Tần, lòng nghĩ về Hàm Dương. Hợp quân, lực không đủ, dàn quân mà đợi chờ. Tranh nhau về lợi thế, lại cùng nhau tương tàn. Hoài Nam đệ xưng hiệu, khắc tỉ ở bắc phương. Giáp trụ đầy chấy rận, trăm họ chuốc thương vong. Xương trắng phơi đồng xa, ngàn dặm không tiếng gà, Dân sinh trăm còn một, nghĩ mà đau nhức ruột”. Tào Tháo không nỡ nhìn hết cảnh đó.

Vì vậy, Tào Tháo chủ trương thống nhất đất nước và cả đời ra sức phấn đấu. Muốn thống nhất đất nước cần có sự tượng trưng cho thống nhất. Lúc này chính là hoàng đế. Hoàng đế là ai không quan trọng. Lúc điều kiện thành thục; cũng có khả năng mình sẽ làm hoàng đế, cũng không thể có hai hoàng đế. Tào Tháo phản đối Đổng Trác, vì Trác đã làm mất hết giá trị của hoàng đế. Tào Tháo phản đối Viên Thiệu, vì Thiệu muốn lập một hoàng đế khác, Tào Tháo quyết không rút khỏi vũ đài chính trị và ngay cả khi điều kiện thành thục cũng sẽ không lên thay Hán Hiến đế, bởi vì “giả sử đất nước không có ta, không biết đã có mấy người xưng đế, mấy người xưng Vương”. Vì vậy, để thống nhất đất nước, Tào Tháo nguyện sẽ nhẫn nhịn, để không thể có cả đống hoàng đế.

Nhưng nếu nói, lúc này Tào Tháo không có chút dã tâm nào thì không đúng. Theo lời chú dẫn “Hán kỷ” Trương Phan của Bùi Tùng Chi trong “Tam quốc chí. Vũ đế kỷ”, một sử liệu, không chắc lắm, lúc đó có cả Thái sử công là Vương Lập đã nhiều lần nói với hoàng đế, thiên mệnh đã sắp hết, ngũ hành không còn thịnh. Thay thế nhà Hán tất là Ngụy. Chỉ có Tào thị mới yên được thiên hạ. Tào Tháo nghe vậy, liền cho người nói với Vương Lập: “Ngài trung với triều đình, đạo trời là sâu xa, xin đừng nhiều lời”. Điều này thật khó tin nhất là câu “người thay Hán lại là Ngụy”, trong lúc đó Tào Tháo vừa nghênh phụng thiên tử, lẽ nào lại có người nói như vậy. Có điều, những lời Tào Tháo được ghi trong sách lại rất phù hợp với suy nghĩ thật của Tào Tháo. Lúc này, có thể Tào Tháo đã có dã tâm, ít ra cũng thấy thoải mái khi nghe những lời như vậy, nhưng Tào Tháo hiểu là không thể nói.

Không thể nói, không có nghĩa là không thế làm. Sau khi dời đô về huyện Hứa, Tào Tháo dần dần từ “phụng thiên tử” biến thành “Ép thiên tử”. Sự chuyển biến đó là vô tình hay hữu ý, là có dự định từ trước hay tự nhiên, đến nay vẫn chưa có cách gì làm rõ. Trái lại, Tào Tháo ngày một chuyên quyền, ngày một bạo ngược, ngày một bá đạo, không coi hoàng đế ra gì, bản thân hoàng đế cũng cảm thấy từ chỗ “được tôn phụng” biến thành “bị giam lỏng”, nên mói có sự kiện “chiếu trong đai áo” vào năm Kiến An thứ V (năm 200). Việc này có ghi trong Tam quốc chí và Hậu Hán thư, được coi là thực. Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói “Hiến đế cữu (nhạc phụ). Xa kỵ tướng quân Đổng Thừa nhận mật chiếu trong đai áo, để giết Tào công… sự việc bại lộ, Thừa và những người khác đều bị giết” Hậu Hán thư. Hiến đế kỷ cũng nói, “tháng giêng năm thứ V, Xa kỵ tướng quân Đổng Thừa, Biên tướng quân Vương Phục, Việt Kỵ hiệu úy Chủng Tập nhận mật chiếu giết Tào Tháo, sự việc bại lộ. Năm Nhâm Ngọ, Tào Tháo giết Đổng Thừa và những người khác, tru di cả ba họ”. Chúng ta đều biết Hán Hiến đế trưởng thành trong hỗn loạn, tai nạn, sớm trở thành người biết nhẫn nhịn. Nếu không bị bức quá thì không có việc phải ra mật chiếu, mới hay lúc đó Tào Tháo đã điên cuồng tới mức nào.

Có điều việc này rất khó nói, vì những điều ghi trong chính sử chưa hẳn đã là thực tất cả. Trần Nhĩ Đông cũng nói, sự kiện “chiếu trong đai áo” “vẫn còn là nghi án xưa nay”, đại sư sử học Lã Tư Miễn cũng tỏ ra nghi ngờ. Về sau chúng ta còn nói lại chuyện này. Sự thực thì “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” và “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” cũng không mâu thuẫn gì. Bởi vì muốn duy trì sự thống nhất của đất nước thì cần phải loại bỏ số chư hầu dẫn đến chia cắt đất nước, còn như muốn thực hiện dã tâm chính trị của mình thì cần phải tiêu diệt những kẻ khác ý. Mục đích tuy khác nhau, nhưng kết quả sự việc lại như nhau. Ở chỗ Tào Tháo thì sự việc này không hề có mâu thuẫn, vì dã tâm của cá nhân Tào Tháo và đại nghiệp thống nhất đất Nước có mối quan hệ mật thiết với nhau. Tào Tháo hiểu rõ, muốn thực hiện dã tâm cá nhân, phải thực hiện thống nhất đất nước; chỉ có thực hiện thống nhất đất nước, Tháo mới thực hiện được dã tâm cá nhân. Vì vậy, về mặt chiến lược, trước đám đông trong triều đình Tào Tháo phải “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”, lúc nào thì “Ép thiên tử để lệnh chư hầu” là thủ đoạn là con bài. Lúc nào thì giương cờ, lúc nào thì “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”, Tào Tháo biết rất rõ và làm rất khéo.

Huống chi việc này còn có cái lợi khác, tức là Tào Tháo còn có vô số nhân tài có lợi hơn bất kỳ ai khác. Với danh nghĩa của chính phủ trung ương, Tào Tháo có thể có được vô số những người hiền minh thậm chí là chiêu nạp nhiều người đến đầu hàng, đều là những người hy vọng được vì nước vì dân, và chỉ có đến chỗ Tào Tháo mới tỏ rõ được quang minh chính đại, danh chính ngôn thuận. Đây cũng là một trong những nguyên nhân Lưu Bị và Tôn Quyền phân biệt Tào Tháo và Hán thất, coi Tào Tháo là “Hán tặc”. Nhưng dù thế nào đi nữa, thì về mặt này, Tào Tháo xúng đáng hơn nhiều người khác. Bởi vì ra sức vì hoàng đế xứng đáng hơn ra sức vì chư hầu, và ra sức vì hoàng đế có khác gì ra sức vì Tào Tháo. Ít ra, Tào Tháo có thể gia quan tiến tước cho số nhân tài của mình với danh nghĩa hoàng đế, với bổng lộc của đất nước. Quan vị là của đất nước, nhân tài là của mình, Tào Tháo làm khá gọn cuộc mua bán này.

Tóm lại, sau khi đưa hoàng đế về huyện Hứa, Tào Tháo bước lên một nấc thang mới. Tào Tháo có đủ nguồn nhân lực có đủ vốn liếng về chính trị. Tào Tháo một tay giơ cao ngọn cờ chính nghĩa để ủng hộ Hán thất đế hiệu triệu thiên hạ, hiệu lệnh chư hầu, nghiễm nhiên trở thành chúa cứu thế của vương triều Đại Hán; một tay khác lại len lén rút dao từ sau lưng và ra tay cực nhanh. Tào Tháo muốn bằng ngọn đao đó để đạp bằng bốn biển, thống nhất chín châu. Vậy, Tào Tháo có được thuận lợi không?

§8. QUỶ SAI THẦN KHIẾN

Sau khi Tào Tháo nghênh đón thiên tử và dời đô về huyện Hứa, đã có được nguồn nhân lực và vốn liếng chính trị to lớn. Thế là Tào Tháo một tay giương cờ, một tay rút đao, lấy đó để hiệu triệu thiên hạ, hiệu lệnh chư hầu, đạp bằng bốn biển, thống nhất chín châu, Làm được như vậy không phải dễ và không thể hoàn toàn thuận lợi. Trong cuộc đấu tranh gian khổ và khốc liệt đó, đã mấy lần suýt nữa toàn quân thua to, Tào Tháo phải chết sớm. Vậy, nguyên nhân gì khiến Tào Tháo có thể chuyển nguy thành an, chuyển bại thành thắng, và lại có ai được quỷ thần sai khiến đến bên cạnh, giúp đỡ Tào Tháo trong lúc có tính quyết định đó?

Phần trên chúng ta đã nói, vào năm Kiến An năm đầu (năm 196) thời Hán Hiến đế, Tào Tháo làm được hai việc lớn, một là nghênh đón thiên tử, dời đô về huyện Hứa, hai là thực thi chế độ đồn điền. Việc trước khiến Tào Tháo có được ưu thế về mặt chính trị (Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục), việc sau khiến Tào Tháo được bội thu về mặt kinh tế (có hàng trăm vạn đấu thóc). Người người hướng về vị thiên tử đã được no đủ ở Hứa Đô, rất nhiều người đã đến nhờ cậy Tào Tháo. Ngay cả Lưu Bị lúc còn chưa thể hiện được gì, cũng đã cùng Quan Vũ, Trương Phi, chạy tới. Thế là, với cái vốn chính trị hùng hậu, nhân tài đông đúc, lương thực sung túc, Tào Tháo bắt đầu cuộc chinh phạt của mình.

Lúc đầu có nhiều thuận lợi đặc biệt. Tháng giêng năm Kiến An thứ II (năm 197), Tào Tháo nam chinh, Trương Tú cát cứ ở Uyển Thành (nay là thị trấn Nam Dương, Hà Nam) đã phải ra hàng. Lúc này cách lúc Tào Tháo thực hành chiến lược “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” chưa đến vài tháng. Vừa rút dao ra, quân không phải đổ máu đã giành được thắng lợi, Tháo có phần tự mãn, hành vi cử chỉ có phần tuỳ tiện thiếu thận trọng hơn. Theo chú dẫn Phó tử của Bùi Tùng Chi trong bản chính Tam quốc chí. Trương Tú truyện, lúc đó Tào Tháo đã làm hai việc không nên làm, một là cưỡng ép thím của Trương Tú (tức là vợ của Trương Tế) làm thiếp, Trương Tú cảm thấy nhục nhã (Tú rất hận); hai là lôi kéo Hồ Xa, bộ tướng luôn ở cạnh Trương Tú, Trương Tú cảm thấy bị uy hiếp (nghi rằng Thái tổ muốn để tả hữu giết mình). Nghe nói Trương Tú bất mãn, sợ có điểu bất trắc, Tào Tháo có ý muốn giết Trương Tú (Thái Tổ nghe Tú không vui, liền có mật kế giết Tú), nhưng không biết vì sao tin tức đã bị lộ (kế lộ). Thế là Trương Tú liền làm phản, trong lúc không kịp đề phòng, Tháo đã bị đánh đến tơi bời. Con cả là Tào Ngang (người mà Tháo ưng ý nhất), mãnh tướng Điển Vi (gần gũi Tào Tháo nhất) và một đứa cháu là Tào An Dân, đều phải chết trận, Tháo cũng bị trúng tên, suýt phải mất mạng.

Giả Hủ mưu sĩ của Trương Tú là người vạch kế hoạch cụ thể hành động mưu phản lần này. Giả Hủ tự Văn Hoà, người Vũ Uy, nghe nói là loại nhân vật như Trương Lương, Trần Bình, thậm chí còn được gọi là kỳ tài, quái tài, quỷ tài số một thời đại Tam quốc. Tự của Giả Hủ là “Văn Hoà” và “sứ mạng lịch sử” của Văn Hoà lại là “loạn võ” (đây là phát hiện của nhà văn Chu Trạch Hùng). Tam quốc chí. Giả Hủ truyện có ghi lại tường tận những câu kết “loạn võ” trước kia. Ví như việc Lý Thôi và Quách Dĩ uy bức hoàng đế, đất nước hỗn loạn, cũng là nghiệp chướng của Giả Hủ. Sau khi Đổng Trác bị Vương Doãn và Lã Bố đâm chết, Lý Thôi và Quách Dĩ thấy đại thế đã hết đâm thối chí, chán nản, chuẩn bị giải thể đội ngũ, theo đường tắt trở lại quê nhà. Giả Hủ liền ngăn hai người lại, sao các vị lại “bỏ quân ra đi một mình”, một viên đình trưởng nhỏ nhoi cũng có thể bắt hai vị về quy án. Chi bằng tập hợp đội ngũ, đánh thẳng về Tràng An, báo thù cho Đổng Trác. Việc mà thành, hai vị có thể “phụng đất nước để đánh thiên hạ”; việc không thành, hai vị bỏ chạy cũng chưa muộn! Lý Thôi và Quách Dĩ nghe có lí, liền đánh trở lại, kết quả đất nước, hoàng đế và nhân dân lại gặp hoạ. Có điều, Giả Hủ cũng là người hiểu rõ về mình. Lý Thôi, Quách Dĩ muốn phong hầu cho Giả Hủ, Giả Hủ nói, “Là kế cứu mệnh, chứ công lao gì đâu?” rồi từ chối không nhận. Lý Thôi và Quách Dĩ lại bái Giả Hủ là Thượng thư bộc xạ, Giả Hủ lại nói, “Hủ không chuộng hư danh, chẳng cần ai phải phục. Nay nếu vì cái danh cái lợi thì đất nước này sẽ ra sao”, kết quả là Lý Thôi và Quách Dĩ vừa kính trọng lại vừa sợ Giả Hủ. Về phần mình, Giả Hủ tự biết là có tội ác trầm trọng nên đã chế ngự được nhiều tội ác của hai người kia, bảo vệ được không ít đại thần, coi như lấy công chuộc tội!

Sau khi thiên tử rời khỏi Tràng An, Giả Hủ liền từ quan, và lọt vào trong quân của Trương Tú, Tú lấy phận là hậu bối để tạ lễ. Trương Tú chuẩn bị đánh lại Tào Tháo, Giả Hủ đã lập kế hoạch giúp. Theo chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Trương Tú truyện, lúc đó Trương Tú theo kế sách của Giả Hủ, nói với Tháo là quân lính cần di động một ít, nhưng thiếu xe cộ, tải trọng nặng, xin được phép để binh sĩ mặc giáp, tay được cầm giáo. Tháo không nghi ngờ gì, nên đã đồng ý. Kết quả là khi binh lính của Trương Tú ngang qua doanh trại của Tào Tháo, chúng liền xông vào tập kích. Tháo trở tay không kịp, đành phải tháo chạy.

Qua lần thảm bại này, Tào Tháo không đổ lỗi cho người khác, không truy cứu người cho Tú đầu hàng, mà nhận mọi trách nhiệm về mình. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Tào Tháo nói với chư tướng, ta đã biết mình sai ở đâu rồi, sau này sẽ không phạm phải sai lầm như vậy nữa. Đương nhiên, Tào Tháo tự kiểm điểm như vậy chưa phải đã hết. Tháo nói nguyên nhân thất bại lần này là, quên không để vợ con Trương Tú làm con tin (quên không lấy con tin). Đấy chẳng qua chỉ lờ nói để xoa dịu tình hình. Nhưng không trách người khác mà tự trách mình mới có cơ hội tiến bộ. Vào tháng mười một năm Kiến An thứ II (năm 197) thời Hán Hiến đế, lần nữa Tào Tháo nam chinh Trương Tú quả nhiên đã giành toàn thắng. Trương Tú chẳng khác gì chó nhà có tang, liền chạy thẳng tới Nhương Thành ở miền nam (nay là thị trấn Trịnh Châu, Hà Nam).

Có điều, một người muốn thành thục cũng không thể nhanh như vậy. Tháng ba năm Kiến An thứ III (Công nguyên năm 198) thời Hán Hiến đế, lần thứ ba Tháo nam chinh Trương Tú, ra quân bất lợi, suýt nữa nguy khốn. Rất nhiều người đã phản đối lần ra quân này của Tào Tháo. Theo Tam quốc chí. Tuân Du truyện, Tuân Du, khi đó là quân sư Tế tửu (tham mưu) đã nói với Tào Tháo, do Giả Hủ tác hợp, lúc này Trương Tú đã liên mình với Lưu Biểu, nhưng hai người này chỉ là đồng sàng dị mộng. Trương Tú chỉ muốn Lưu Biểu cung ứng lương thực, Lưu Biểu thì không thể, nên sớm muộn gì họ cũng chia tay. Cứ chờ ít nữa, chẳng phải đánh, họ cũng bại (chi bằng cứ chờ, Tú sẽ bại). Nếu bức quá, Lưu Biểu nhất định sẽ đến cứu. Tiếc là Tào Tháo không theo, kết quả đã bị khốn ở Nhương Thành, quả nhiên Lưu Biểu đã ra quân, Tháo đành phải rút lui.

Tào Tháo vừa rút lui, Trương Tú đã hí hửng, phái quân truy đuổi, Giả Hủ nói, không đuổi, đuổi sẽ bại, Trương Tú nào có nghe, kết quả đã đại bại, quay về. Giả Hủ nói, bây giờ thì có thể đuổi được rồi. Phải nhanh lên, nhất định sẽ thắng. Trương Tú ngây người ra nghe rồi nói, vừa nãy không nghe lời ngài nên đã thảm bại. Lúc này bại thì đã bại rồi, còn đuổi gì nữa? Giả Hủ nói, tình thế đã thay đổi, phải đuổi nhanh lên! Trương Tú nửa tin nửa ngờ, thu lượm tàn binh bại tướng, đuổi lần nửa, quả nhiên đại thắng. Trương Tú suy nghĩ mà không hiểu. Trương Tú nói, vừa rồi lấy tinh binh đuổi quân lui, ngài nói sẽ bại; bây giờ đem quân bại đuổi quân thắng, ngài lại nói sẽ thắng. Mỗi lần ngài lại có một dự tính, Trương Tú thực không hiểu? Giả Hủ nói, cũng chẳng có gì kỳ lạ. Tướng quân tuy giỏi dụng binh, nói thẳng nói thật, vẫn chưa bằng Tào Tháo. Tào Tháo đã quyết định lui quân và tự mình sẽ đoạn hậu. Tướng quân có tinh binh, nhưng tướng thì không bằng Tào Tháo, quân của Tào Tháo cũng là quân tinh nhuệ, vì vậy tướng quân tất bại. Nhưng lúc Tào Tháo công phá tướng quân, không thất sách, cũng chưa hết sức, không thể đánh mà lui, tất ở hậu phương có chuyện gì đó. Tào Tháo đã đánh lui được quân truy kích của tướng quân, sẽ cảm thấy nhẹ gánh, yên tâm đi đường, để tướng lĩnh đoạn hậu sẽ không phải là đối thủ của tướng quân, vì vậy tất thắng. Trương Tú nghe mấy lời đó như người nằm mơ đã tỉnh hẳn, lòng dạ thấy vui sướng và bái phục, bái phục đến sát đất. Tôi đọc Tam quốc chí. Giả Hủ truyện, đọc đến đoạn này, tự nhiên đã đập bàn và kêu tuyệt.

Quả nhiên, Giả Hủ liệu việc như thần. Tào Tháo vội vàng lui quân, đúng là hậu phương đã có chuyện. Theo chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Tào Tháo nhận được tình báo, Điền Phong mưu sĩ của Viên Thiệu đề nghị, tập kích Hứa huyện nhân lúc Tào Tháo nam chinh “Ép thiên tử để lệnh chư hầu, có thể định luôn được bốn biển”. Rõ ràng đây là chuyện lớn, Tào Tháo không thể không bỏ qua Trương Tú. Có điều, đúng như Giả Hủ đã suy nghĩ, Tào Tháo đã rút lui, không phải bại lui, nên quân lui có kế hoạch, có tổ chức từng bước, từng bước có trình tự, vì vậy trong quá trình lui quân vẫn có thể cho quân đánh trở lại. Tình hình lúc đó là vô cùng nguy cấp. Phía sau có Trương Tú truy sát, phía trước có Lưu Biểu ra ngăn đường, trước sau đều có địch. Nhưng Tào Tháo đã có tính toán của mình. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ. Tào Tháo có thư gửi Tuân Úc; người lưu giữ Hứa huyện, đừng ngại lũ giặc đuổi ta, hại ta một ngày chỉ đi được mấy dặm, nhưng chẳng cần lâu như vậy, chờ lúc về tới An Chúng (nay là miền đông nam huyện Trần Bình, Hà Nam) thì nhất định sẽ ngăn được giặc, giành thắng lợi.

Mục đích lá thư của Tào Tháo là muốn cho Tuân Úc uống một viên an thần, để họ khỏi bận tâm về sự an nguy của mình, ra sức chuẩn bị nghênh đánh Viên Thiệu. Có điều Tào Tháo cũng xác định rõ là mình sẽ thắng. Sau khi quân lính đã về triều, Tuân Úc mới hỏi Tào Tháo, vì sao lại có lòng tin là sẽ thắng. Tào Tháo nói, quân giặc đuổi quân ta đang lui, bức chúng ta vào đường chết, quân ta nhất định sẽ liều chết mà đánh, ở vào đất chết thì sẽ sống, ở vào đất vong thì sẽ tồn, vì vậy mới nghĩ là sẽ thắng.

Trái lại Viên Thiệu đã bỏ lỡ thời cơ. Quân lính của Tào Tháo đã bị quân nông dân Hắc Sơn và Công Tôn Toản kìm chế, không cựa quậy nổi, Tháo bị một phen kinh hoàng. Cuộc đấu tranh với Trương Tú có thể nói là ngang bằng, hai bên đều có thể thắng có thể thua. Tào Tháo nam chinh lần này không thể nói là thua lỗ, tối thiểu cũng là hoà, hơn nữa trong quá trình lui quân còn thể hiện đầy đủ thiên tài quân sự của mình. Nhưng Tào Tháo không tự mãn đắc chí. Tháo còn kiểm điểm trước Tuân Úc, vì không nghe theo lời tiên sinh nên mới thế này.

Trong thực tế, khen người khác tự trách mình luôn là tác phong của Tào Tháo. Năm 207 (năm Kiến An thứ XII thời Hán Hiến đế), Tào Tháo bắc chinh Ô Hoàn và giành được toàn thắng. Trên đường về lúc đến Ký châu, trời lạnh giá, không một bóng người, hành quân suốt hai trăm dặm không có một giọt nước, quân lương cũng chẳng còn bao nhiêu “đã phải giết hàng ngàn con ngựa để làm lương, đào xuống đất hàng ba mươi trượng vẫn không có nước”. Sau khi về tới Nghiệp Thành, Tào Tháo đã phong thưởng cho từng người. Tào Tháo nói, lần này thắng lợi, hoàn toàn là do may mắn. Lời khuyên của các vị chính là kế sách vẹn toàn. Vì vậy mới cảm tạ các vị, từ nay rất mong được các vị có gì nói nấy, cái gì đáng nói thì nói, không phải lo nghĩ (không có gì khó nói). Việc này được ghi trong Tào Man truyện, Một cuốn sách không mấy thân thiện với Tào Tháo, có thể tin được.

Ngay từ tháng hai năm đó, Tào Tháo đã cho ban “Phong công thần lệnh”, nói: Ta khởi nghĩa binh, trừ bạo loạn, đến nay đã mười chín năm rồi, chiến tất thắng, công tất khắc, chinh tất phục, chẳng lẽ đó là công lao của ta? Tất cả đều nhờ vào sức lực các vị hiệp sĩ đại phu!

Bại trận thì tự kiểm điểm, thắng trận lại cảm tạ người khác, cảm tạ cả những người khuyên không nên đánh trận, tình cảm đó, tấm lòng đó thực khác xa với tình cảm của lũ Viên Thiệu, Viên Thuật. Tào Tháo không hổ là đại anh hùng, có khí thế to lớn, có tấm lòng rộng mở. Trên thực tế, chính nhờ sự gan dạ hiểu biết phi phàm đó, nhờ có tác phong biết khen người và trách mình đó, Tào Tháo đã liên tục chiến thắng kẻ thù, đối thủ, lần lượt thu nhận được nhiều dũng tướng và mưu thần và cũng là một trong những nguyên nhân để nhiều lần Tào Tháo chuyển bại thành thắng, biến khó thành dễ. Khí thế và lòng gan dạ sự hiểu biết đó đã có sức kêu gọi, có sức ngưng tụ. Ngay như Trương Tú, một người đã phản lại Tào Tháo thì lần nữa lại đến hàng Tào Tháo, chuyện xảy ra vào tháng mười một năm Kiến An thứ IV (năm 199) thời Hán Hiến đế.

Theo ý của Giả Hủ, lần thứ hai Trương Tú xin hàng Tào Tháo. Theo Tam quốc chí. Giả Hủ truyện, bấy giờ Viên Thiệu và Tào Tháo đang quyết đấu một trận sống mái, cả hai đều đang tranh thủ lực lượng trung gian. Viên Thiệu cho người đến chiêu nạp Trương Tú, Giả Hủ khuyên nên sang hàng Tào Tháo. Giả Hủ tự ý nói với sứ giả của Viên Thiệu, phiền túc hạ về nói lại với Viên Bản Sơ, là anh em mà họ chẳng thể dung được nhau, lại dung được quốc sĩ thiên hạ sao? Tại trận, Trương Tú nghe mấy lời đó đã kinh hoàng thất sắc, hỏi lại “sao ngài nói vậy? Nhưng điều cần nói Giả Hủ đã nói và đó là sự thực. Thế là Trương Tú liền hỏi nhỏ Giã Hủ, ngài chẳng nể nang gì cả, đã để sứ giả của Viên Thiệu đi mất, chúng ta phải làm gì đây? Giả Hủ nói dễ thôi, chúng ta sang chỗ Tào Tháo. Trương Tú nói, Viên Thiệu lớn mạnh, Tào Tháo nhỏ yếu, lại hận chúng ta, vì sao vẫn phải sang với Tào Tháo? Giả Hủ nói, chính vì thế mà nên sang với Tào Tháo. Thứ nhất, Tào Tháo “Phụng thiên tử để lệnh thiên hạ” (chú ý, Già Hủ nói là “Phụng thiên tử” không phải là “Ép thiên tử”) nên có ưu thế về chính trị, sang với Tào Tháo mới là danh chính ngôn thuận. Thứ hai, Viên Thiệu người đông thế mạnh, Tào Tháo người ít thế yếu, chúng ta đến với Viên Thiệu thì chẳng thấm vào đâu, nhưng đến với Tào Tháo thì khác gì lúc đói bụng được một miếng cơm, chúng ta sẽ được coi trọng, sẽ có lợi. Thứ ba, phàm những người có chí bá vương sẽ không mấy để ý tới ân oán cá nhân, ngược lại chúng ta sẽ là tấm gương để họ nói với thiên hạ, lòng khoan dung độ lượng của Tào Tháo, biết lấy đức báo oán, chúng ta mới được an toàn. Vậy, xin tướng quân cứ yên tâm.

Giả Hủ tính toán rất đúng. Trương Tú vừa đến, Tào Tháo đã ra đón và vui mừng kéo tay Tú (cầm tay Tu), bày tiệc để Tú tẩy trần (vui vẻ thết yến) và lập tức bổ nhiệm Trương Tú là Dương Võ tướng quân, phong Liệt hầu. Hơn nửa đế biểu lộ thành ý của mình, Tào Tháo để con là Tào Quân cưới con gái của Trương Tú làm vợ, hai người trở thành thông gia, giống như năm nào Lưu Bang đối đãi với Hạng Bá, trước Hồng Môn Yến. Còn như ân ân oán oán thì một chữ cũng không nhắc tới, Từ đó, Trương Tú trở thành chiến tướng võ dũng dưới trướng Tào Tháo, và Giả Hủ trở thành mưu thần quan trọng luôn ở bên Tào Tháo. Tiếp đó, hai người đã lập công lớn trong trận chiến Quan Độ. Tam quốc chí. Trương Tú truyện nói, “Trong chiến dịch Quan Độ, Tú chiến đấu lập công”. Sau này chúng ta sẽ nói tới những công hiến của Giả Hủ.

Thực tình, Trương Tú chỉ đến hàng chứ có biết gì đâu. Còn Tào Tháo và Giả Hủ thì lòng dạ sáng như gương, biết mà không nói. Hai người này rất hiểu về chính trị. Họ đều hiểu rõ một đạo lý: cái mà thiên hạ tranh giành chính là lòng người. Được lòng người thì được thiên hạ, mất lòng người thì mất thiên hạ. Và muốn giành được thiên hạ thì phải biết khoan dung đại lượng, phải có chính sách không nhắc lại chuyện cũ, dù là vờ thì cũng phải vờ cho khéo. Điều đó phải có điển hình, có mẫu. Sức mạnh của mẫu là vô cùng, nó tốt hơn những lời nói khéo rất nhiều. Vừa hay Trương Tú là tài liệu tốt nhất để thành điển hình, thành mẫu. Trương Tú đã bị đánh tơi bời, phải tháo chạy. Trương Tú có hận thù với Tào Tháo và là người đã đầu hàng lại phản bội. Một người như vậy mà Tào Tháo còn dung thì liệu ai là người Tào Tháo không dung? Tào Tháo tin tưởng một người như vậy thì liệu còn ai Tào Tháo không tin tưởng? Ngược lại, Viên Thiệu ngay cả em mình cũng không tin thì mong gì được người thiên hạ quy thuận, theo về?

Trương Tú đến rất đúng lúc. Lúc này Tào Tháo “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” đã ba năm, còn nhiều người trong thiên hạ chưa phục. Tiếng tăm Tào Tháo cũng chưa thật tốt. Về sau Trần Lâm thay mặt Viên Thiệu khởi thảo hịch văn đánh Tào, đã mắng chửi Tào Tháo đến tối tăm mặt mũi, coi là một con người không hề biết đến đạo đức, chỉ giỏi như vuốt của con chim ưng, thậm chí còn nói “Xem trong sách vở xưa nay những kẻ tham tàn bạo ngược vô đạo cũng chưa bằng Tào Tháo”, đúng là lưu manh số một, tồi tệ nhất trên đời. Xưa nay lời lẽ vạch trần tội ác đến thế là cùng, trong đó không khỏi có chỗ chưa thực, vu khống, nhưng không có lửa thì làm sao có khói, nên có những việc, Tào Tháo không nói rõ ràng, không biện giải được. Như việc giết Biên Nhượng, chém giết cả thành Từ châu là nỗi nhục không sao rửa sạch được. Mùa thu năm Sơ Bình thứ IV (năm 193) thời Hán Hiến đế, Tào Tháo thân dẫn đại quân xông thẳng đến Từ châu để trả thù cho cha là Tào Tung em là Tào Đức bị Trương Khải là bộ tướng của Từ châu mục Đào Khiêm cướp bóc và giết chết. Đào Khiêm chạy về Đàm Thành (nay là huyện Đàm Thành, Sơn Đông), Tào Tháo liền trút giận lên đầu nhân dân Từ châu, cho quân càn quét, lạm sát người vô tội, bên sông Tứ Thuỷ “hàng mấy vạn nam nữ bị giết”, trên sông Tứ Thuỷ ngập đầy xác chết, dòng nước ngừng chảy. Nhiều thành trì trong khu vực Từ châu “mất cả hình lẫn dáng”, không chỉ không có bóng người mà gà chó cũng bị giết sạch, một thảm cảnh nơi trần thế. Vì vậy sau này lúc Tào Tháo dự định sẽ đánh Từ châu một lần nữa, Tuân Úc nói thẳng, nhất định quân dân Từ châu sẻ chống cự cho đến chết, quyết không đầu hàng, vì lần trước đã bị giết quá nhiều người. Đúng, lần trước Tào Tháo đã báo thù quá mức. Dù tội ác của Đào Khiêm là quá lớn, nhưng nhiều nhất cũng chỉ nên giết Đào Khiêm hoặc một số người, liên quan gì đến trăm họ? Lạm sát người vô tội như vậy, lẽ nào không phải là bệnh cuồng, tán tận lương tâm?

Vì vậy Tào Tháo rất mong có cơ hội để thể hiện tình cảm cao thượng và tấm lòng rộng mở của mình; rất cần có điển hình để chứng minh sức dung người và trái tim nhân ái của mình. Trương Tú đến đúng lúc, Tào Tháo vui mừng khôn xiết. Vì vậy, Tào Tháo không chỉ bỏ qua mọi hiềm khích mà trước sau như một ra mặt tin tưởng Trương Tú, phong thưởng hậu hĩnh hơn các tướng lĩnh khác. Lần cuối cùng Trương Tú được phong tới hai ngàn hộ, những người khác không quá một ngàn hộ.

Đương nhiên, tấm biển mà Tào Tháo dựng nên, về sau có thể đã bị báo thù. Sau đó tám năm, Trương Tú theo chân Tào Tháo đi đánh Ô Hoàn, giữa đường không rõ vì sao đã chết. Ngụy lược nói, chết vì sợ Tào Phi. Để lấy lòng Tào Phi, nhiều lần Trương Tú đã mời Tào Phi tụ tập chơi bời, nào ngờ Tào Phi đã phẫn nộ nói, người giết anh ta, sao còn dám mặt dày mày dạn đến gặp ta! Trương Tú “thấy sợ và tự sát”. Án thực đáng ngờ, nhưng không bàn tiếp. Nhưng việc con của Trương Tú là Trương Tuyền bị giết là sự thực. Trương Tuyền liên quan tới án mưu phản của Ngụy Phúng nên bị giết. Nghe nói vụ án “có đến mấy ngàn người liên quan bị giết”, lúc đó là năm Kiến An thứ XXIV (năm 219), hai mươi năm sau khi Trương Tú đầu hàng. Đây là lần thanh lọc cuối cùng khi Tào Tháo còn sống và Tào Phi là người ra tay. Lúc này cũng chẳng có cách gì để xét rõ vì sao Trương Tuyền lại bị cuốn vào vụ án đó. Nguyên nhân thứ nhất, có thể vì Tào Phi đã bức chết cha mình, nên vì lòng hận thù hoặc vì khiếp sợ, Trương Tuyền tham gia phản đảng của Ngụy Phúng. Nguyên nhân thứ hai, có thể bị nghi đã gián tiếp mưu hại Trương Tú, Tào Phi lo sợ Trương Tuyền báo thù, nên bức Tuyền mưu phản, rồi giết Tuyền diệt khẩu. Nguyên nhân thứ ba có thể là Tào Phi không bức chết Trương Tú, nhưng cũng hiểu rằng, Tào Tháo mua chuộc Trương Tú hoàn toàn là do nhu cầu chính trị, chứ đâu có quên được mối thù giết con, muốn trả thù nhưng không thể nhằm vào Trương Tú, nên phải đem Trương Tuyền ra thế mạng. Tóm lại, Trương Tuyền chết có nhiều khả năng là án oan hoặc bị bức lên Lương Sơn. Sự thực thì lòng dạ báo thù của Tào Tháo rất nặng nề. Và mỗi khi báo thù thì không hề run tay. Có ai đó đã nói rằng Tào Tháo không biết báo thù thì xin nói là đã nhầm rồi. Có điều, đã nhẫn nhịn suốt hai mươi năm rồi mới báo thù thì không hố là “gian hùng”.

Nhưng Tào Tháo lẫn Tào Phi đều rất tốt với Giả Hủ. Vì qua việc này, người được lợi nhất vẫn là Tào Tháo. Trương Tú chẳng qua là tìm được lối thoát, Giả Hủ như người tìm được nhà, còn Tào Tháo mới là người thu được vốn liếng chính trị rất lớn. Vì vậy, thái độ Tào Tháo đối với Giả Hủ và Trương Tú là khác nhau. Với Trương Tú là lôi kéo và đề phòng, nhưng vờ như không đề phòng; với Giả Hủ thì vừa cảm kích vừa tán thưởng, và cảm kích thực sự, tán thưởng thật sự. Lúc Trương Tú đến đầu hàng, Tào Tháo đã cảm kích cầm tay Giả Hủ nói, ngài đã để người thiên hạ tin tưởng ta. Đó là lời chân thực không phải khách sáo. Tào Tháo như người chết đuối vớ được cọc nên đã cảm kích thực sự, Tào Tháo tán thưởng sự mưu lược hơn người của Giả Hủ. Từ đó, ngay cả đại kế lập tự cũng bàn riêng với Giả Hủ. Đây hoàn toàn không phải lấy đức để khuất phục người khác mà chân thành coi người khác là tri kỷ.

Giả Hủ có thể là người thông minh nhất thời Tam Quốc. Nhiều người trong số mưu sĩ danh nhân thời Tam Quốc đều có kết cục không hay. Nói ngay như những người bên Tào Tháo, có người chết yểu (như Quách Gia), có người phản lại (như Mao Giới), có người chết một cách thần bí (như Tuân Úc), có người chết oan (như Hứa Du). Giả Hủ thì an nhàn vô lo, sống đến trọn đời. Giả Hủ phục vụ hai đời tập đoàn Tào thị, là Thái uý dưới thời Văn đế Tào Phi, qua đời lúc 77 tuổi, ích là Tiêu hầu, kết cục tốt đẹp hon nhiều người khác.

Giả Hủ là người thông minh, giỏi biết tính người, nhìn thấu tâm tư người khác. Theo Tam quốc chí. Giả Hủ truyện, sau khi đưa được hai con “sói Tây Bắc” là Lý Thôi và Quách Dĩ vào Tràng An, Giả Hủ không cùng đường với họ nữa, tìm cơ hội rời xa họ. Ra khỏi Tràng An, Giả Hủ đến với Đoạn Uy, về sau lại đến với Trương Tú. Lúc rời khỏi Đoạn Uy có người hỏi, Đoạn Uy tốt với ngài như vậy, sao ngài bỏ đi? Giả Hủ nói, đặc điểm con người Đoạn Uy là đa nghi. Ông ta khách khí với tôi là có ý đề phòng, sợ tôi thay thế, như vậy, sẽ có một ngày ông ta giết tôi. Lúc này tôi rời ông ta, hy vọng có được ngoại viện, ông ta tất sẽ hậu đãi người nhà của tôi. Trương Tú chưa có mưu sĩ, hy vọng tôi có thể đi. Như vậy, tôi và gia đình tôi đều được yên. Về sau, đúng như Giả Hủ đã dự đoán Trương Tú luôn nghe theo Giả Hủ, Đoạn Uy đối với gia đình Giả Hủ cũng tốt hơn. Xuất mưu như thần, bí mật là ở chỗ này. Rất nhiều người đã bị Tam quốc diễn nghĩa lừa, cho rằng ở đời này đúng là có “cẩm nang diệu kế”, thực ra thì làm gì có? Người liệu việc như thần là người hiểu người như thần. Vì vậy, suy tính về cơ mưu không mấy tác dụng mà nên suy nghĩ về nhân tính đã!

Người biết người cũng tự biết mình. Sau khi đầu hàng Tào Tháo, Giả Hủ hiểu rõ thân phận địa vị của mình, hiểu rõ một người đa mưu nhiều kế như mình thì luôn là đối tượng để mọi vị quân chủ lợi dụng và đồng thời cũng là nhân vật nguy hiểm, huống chi mình còn là loại “phản đồ”? Vì vậy, thái độ đối nhân xử thế phải hết sức dè dặt, Giả Hủ bắt đầu trầm tư ít nói, rất ít xuất mưu vạch kế, không mấy giao du bạn bè, ngay cả việc hôn nhân của con gái cũng không dám kết thân với hào môn vọng tộc (Hủ thấy mình không phải cựu thần của Thái tổ, mà mưu sâu kế xa, sợ bị nghi ngờ, nên đóng cửa nhà, không giao kết bạn bè, nam nữ kết hôn, cũng không đến với cao môn). Giả Hủ khép mình rất chặt thực sự là thông minh.

Bây giờ nhìn lại mới thấy sự kiện xuất sắc nhất trong đời một người thông minh như Giả Hủ là đã thúc đẩy Trương Tú đến với Tào Tháo. Một việc như được quỷ sai thần khiến, và Trương Tú đã đến hàng Tào Tháo cũng thật đúng lúc. Mấy tháng trước Viên Thiệu đã tập kết mười vạn tinh binh, tiến về hướng Hứa Xương và hai tháng trước đây quân lính của Tào Tháo đã đến Quan Độ, và chiến tranh quyết định vận mệnh, tiền đồ của Trung Quốc thời đó sắp xảy ra. Vậy đây là chiến tranh như thế nào?

§9. MỘT TRẬN SỐNG MÁI

“Trận chiến Quan Độ” năm 200 đã xảy ra, một trong ba chiến dịch lớn ở thời Tam Quốc. Đây là cuộc chiến tranh quyết định vận mệnh và tiền đồ của Trung Quốc thời đó. Viên Thiệu quyết tâm giành thắng lợi, Tào Tháo chỉ có thể thắng không thể bại. Tào Thào tuy có ưu thế về chính trị nhưng lực lượng quân sự rõ ràng là không bằng Thiệu. Vậy trong cuộc chiến này, Tào Tháo đã xuất kỳ bất ý thế nào để lấy ít đánh nhiều, lấy yếu thắng mạnh?

Tháng ba năm Kiến An thứ IV (năm 199) thời Hán Hiến đế, Viên Thiệu bỏ ngoài tai những lời phản đối của mưu sĩ, quyết định tập kết mười vạn tinh binh thẳng tới Hứa huyện, phát động chiến tranh hòng tiêu diệt Tào Tháo. Lúc này Viên Thiệu đã tiêu diệt Công Tôn Toản chiếm cứ miền bắc, trong tay có cả bốn châu Ký, Thanh, Tinh, U, người đông thế mạnh, binh cường ngựa khỏe, có thể quyết một trận sống với Tào Tháo.

Lập tức Tào Tháo đưa quân lên bắc để nghênh địch. Tháng tám quân Tào vượt Hoàng Hà, lập trại tại Lê Dương (nay thuộc phía đông huyện Tuấn, Hà Nam). Tháng chín, Tào Tháo trở về Hứa huyện, đồng thời chia quân trấn giữ Quan Độ (nay thuộc phía bắc huyện Trung Mâu, Hà Nam). Tháng mười hai, lần nữa Tào Tháo lại đến Quan Độ, thiết lập đại bản doanh của mình ở đây. Tào Tháo cử Thái thú Đông quận là Lưu Diên đóng quân ở Bạch Mã (nay là phía đông huyện Hoạt, Hà Nam), Ích Thọ đình hầu Vu Cấm trấn giữ Diên Tân (nay là phía bắc Diên Tân, Hà Nam). Quân Tào và quân Thiệu ở hai bên bờ sông trong tư thế quyết chiến.

Chiến tranh sắp nổ ra.

Cuộc chiến sớm muộn gì cũng sẽ nổ ra. Tháng giêng năm Diên An thứ III, Lưu Bị mưu sát Dương Phụng; tháng mười một năm Diên An thứ III, Tào Tháo tiêu diệt Lã Bố; tháng sáu năm Diên An thứ IV, Viên Thuật lâm bệnh phải nằm; tháng mười một năm Diên An thứ IV, Trương Tú giơ tay xin hàng. Dương Phụng đã chết, Lã Bố, Viên Thuật đều đã chết, Trương Tú đã hàng, Lưu Biểu tuyên bố trung lập, Tôn Sách cố thủ phía đông. Cục thế lúc này đã rõ ràng, Viên Thiệu và Tào Tháo trỏ thành hai người hùng đối lập, xem đối thủ như Hạng Võ muốn tiêu diệt bằng được đối phương.

Chúng ta hãy nhìn vào trận chiến này.

Có thể chia cuộc chiến này làm bốn giai đoạn, trước hết là “giai đoạn giao phong”. Lúc này, hai bên xảy ra những trận đánh nhỏ. Viên Thiệu ra quân trước. Tháng hai năm Kiến An thứ V (năm 200) thời Hán Hiến đế, Viên Thiệu tiến quân đến Lê Dương, coi Lê Dương là đại bản doanh, rồi phái đại tướng Nhan Lương lĩnh quân tiến bộ đánh phá Bạch Mã, sau đó lại phải đại tướng Văn Sú đánh phá Diên Tân, nhưng Bạch Mã vẫn là trọng điểm của chiến tranh. Tháng tư, Lưu Diên chi có ba ngàn quân sợ giữ không nổi, liền có “thư lông gà” gửi Tào Tháo ở Quan Độ. Tào Tháo quyết định cứu viện Bạch Mã ngay, nhưng Tuân Du lại đề nghị phải đánh tới Diên Tân – Tào Tháo chợt hiểu ngay, Tuân Du muốn mình giương đông kích tây, như là chuẩn bị vượt Hoàng Hà đánh vào hậu phương của Viên Thiệu. Tào Tháo nghe lời Tuân Du. Quả nhiên Viên Thiệu đã bị lừa, liền phái quân đi cứu Diên Tân. Thế là Tào Tháo đã thống lĩnh quân lính, giương cờ dóng trống tiến quân lên bắc. Lúc gần đến Diên Tân lại đột nhiên cùng một toán nhỏ khinh kỵ tập kích vào Bạch Mã. Quân Nhan Lương vây thành Bạch Mã không kịp đề phòng, Nhan Lương bị Quan Vũ chém rơi xuống ngựa. Bạch Mã được giải vây.

Xin nói thêm một câu, ba tháng trước (tức là tháng giêng năm Kiến An thứ V) đã xảy ra vụ án “Xa kỵ tướng quân Đổng Thừa nhận mật chỉ của hoàng thượng giấu trong đai áo nhằm giết Tào Tháo”, Đổng Thừa đã bị giết, Lưu Bi bỏ trốn. Sau khi đóng quân ở Quan Độ, Tào Tháo tranh thủ tiến đánh Lưu Bị. Lưu Bị không địch nổi đã chạy sang với Viên Thiệu; Quan Vũ bị bắt đã hàng Tào Tháo. Sau khi hàng Tào, Quan Vũ cảm kích trước sự tín nhiệm của Tào Tháo, mặt khác lại lưu luyến ân tình với Lưu Bị, nên đã quyết định sẽ báo đáp Tào Tháo xong rồi sẽ đi tìm Lưu Bị. Giết Nhan Lương, Quan Vũ lập công lớn với Tào Tháo.

Sau khi giải cứu xong Bạch Mã, Tào Tháo liệu đoán Viên Thiệu nhất định sẽ không chịu, sẽ quay lại đánh, sẽ trút giận lên trăm họ Bạch Mã, sẽ lạm sát họ. Tào Tháo liền đưa nhân dân Bạch Mã men theo Hoàng Hà đi về hướng tây (nhân dân đều biết Lưu Bị rút lui đem theo trăm họ, chứ không biết Tào Tháo cũng làm như vậy). Lúc đến gần phía nam Diên Tân đã gặp quân Viên vượt sông tới, trận chiến tao ngộ sẽ không tránh khỏi. Lúc bây giờ quân Tào ở trên sườn núi, quân Viên Thiệu đánh tới. Lính đi tuần về báo: bên phía địch có năm sáu trăm kỵ binh. Một lúc sau lại báo: có thể kỵ binh còn nhiều hơn, bộ binh thì vô số, đếm không xuể. Tào Tháo nói, không cần phải báo cáo! Thế rồi lệnh ban xuống: cởi yên ngựa nghỉ ngơi tại chỗ. Tất cả tướng lĩnh nhận lệnh mà ngơ ngác không hiểu, đều nói, quân địch nhiều như vậy, bao nhiêu quân trang quân dụng từ Bạch Mã đem tới đang để đầy đường, chúng ta phải vận chuyển về doanh trại trước đã! Chỉ có Tuân Du là hiểu ý Tào Tháo, Tuân Du cười nói, bao nhiêu mồi nhử ngon lành thế này chuyển về làm gì! Tào Tháo cũng cười và thần thái vẫn như không. Một lúc sau Văn Sú và Lưu Bị đưa sáu ngàn kỵ binh tới. Các tướng lĩnh đều hỏi, đã đến lúc lên ngựa chưa? Tào Tháo nói vội gì. Quả nhiên sau lúc kỵ binh của Văn Sú và Lưu Bị tới, phát hiện thấy quân trang quân dụng đầy đất, tất cả đã xuống ngựa đến cướp. Đúng lúc đó Tào Tháo mói hạ lệnh, và rồi tiếng thanh la, tiếng chiêng trống đã vang dậy trời đất, sáu trăm thiết kỷ nhanh chóng từ sườn núi phóng tới, quân Viên bị đánh cho tơi bời khói lửa.

Trận đánh đó thực nổi đình đám, ngay như Tam quốc chí tiếc bút mực là vậy mà cũng phải mô tả thật tỉ mỉ trong Vũ đế kỷ, gọi đó là trận “đại phá”. Văn Sú một viên tướng khác của Viên Thiệu bị chém dưới ngựa (nhưng không thể xác định đó là công lao của Quan Vũ), Lưu Bị chạy luôn. Thế rồi trong lúc quân Tào đang ăn mừng thắng lợi, Quan Vũ đã để lại một bức thư và tất cả những gì Tháo ban thưởng rồi lén ra khỏi doanh trại Tào Tháo, đi tìm người anh chạy còn nhanh hơn thỏ kia.

Tào Tháo giành được thắng lợi ban đầu, nhưng vẫn chưa yên tâm. Tào Tháo biết rõ thực lực của mình không bằng Viên Thiệu, vì vậy đã rời bỏ Bạch Mã và Diên Tân, toàn quân lui về Quan Độ. Làm như vậy có nhiều cái lợi, có thể tập trung binh lực, có thể tiết kiệm tài lực và còn có thể dụ địch vào sâu. Một khi quân địch vào sâu thì đường tiếp tế sẽ dài hơn. Đường tiếp tế dài hơn, giá thành cuộc chiến sẽ tăng thêm, khả năng thắng lợi sẽ giảm đi nhiều. Nhìn vào bản đồ chúng ta thấy rõ, tác chiến với Viên Thiệu ở Bạch Mã và Diên Tân Tào Tháo bất lợi, đưa chiến tranh đến Quan Độ là có lợi cho Tào Tháo. Vì vậy, trong lúc địch mạnh ta yếu thì nên “địch tiến ta lui” không nên tính toán đến sự được mất một thành trì nào đó.

Tào Tháo thực sáng suốt. Tào Tháo làm được như vậy vì tinh thần sung mãn, vì thấu hiểu đạo lý “đừng nên vì chuộng hư danh mà chuốc lấy họa”. Viên Thiệu thì trái lại, rất thích hư danh, nhất là thích được bộ hạ tâng bốc “thế không thể ngăn”, “không có đối thủ”. Vì vậy, khi Tào Tháo vừa lui, Viên Thiệu đã tiến quân hoàn toàn không ngờ rằng Tào Tháo lấy lui để tiến lấy thủ để công.

Tháng bảy, quân Viên Thiệu tiến vào Dương Võ. Tháng tám quân Viên Thiệu tiến thêm nữa, gần tới Quan Độ thì cho quân hạ trại, từ đông sang tây, doanh trại san sát kéo dài hàng hơn mười dặm. Lúc này thì Tào Tháo đã hết đường lui, đành phải lập doanh hạ trại. Chiến tranh đã bước vào giai đoạn hai – “giai đoạn đối đầu”.

Trong giai đoạn này “hàm lượng kỹ thuật” rất cao. Trước hết, Viên Thiệu cho dựng những lầu cao, đắp những núi đất trong quân doanh, rồi từ trên cao bắn tên vào doanh trại Tào. Quân Tào chết thực thê thảm. Những người còn lại đều phải lấy mộc che lên đầu (trong doanh đều là mộc), ai nấy đều thót tim (vô cùng sợ hãi). Đây cũng không phải là chuyện nhỏ và cũng không thể chống đỡ nổi, cần phải phản công. Tào Tháo cho chế tạo ngay những “máy bắn đá”, có thế bắn nhũng hòn đá to như quả đạn thẳng vào doanh trại quân Thiệu, làm sập đổ toàn bộ số lầu cao của Thiệu. Thời đó gọi đây là “vũ khí có tính sát thương với quy mô lớn”. Viên Thiệu kinh hồn lạc phách, gọi đó là “xe sấm sét”. Kế này không xong Viên Thiệu lại nghĩ ngay ra kế khác, cho công binh đào hầm ngầm, chuẩn bị đánh lén Tào Tháo. Tào Tháo cho đào những hào Nước để đối phó với Thiệu, còn cho kỵ binh tập kích vào đoàn xe lương của Thiệu khiến Thiệu phải kêu khổ. Chiến trận giữa hai bên lần này được coi là ngang ngửa.

Ngoài những lúc giao tranh chính diện, Viên Thiệu và Tào Tháo đều có những động tác nhỏ sau lưng đối phương. Lúc này Tào Tháo đang tác chiến ở Quan Độ thì Lưu Tích – tướng quân Khăn Vàng đã đầu hàng Tào Tháo, lại bội phản Tào Tháo ở Nhữ Nam và chạy sang bên Viên Thiệu. Viên Thiệu để Lưu Bị hội hợp với Lưu Tích ở huyện Hứa, kết quả đã bị Tào Phi đánh cho tan tác, Lưu Tích bị giết, Lưu Bị còn nhanh hơn thỏ đã chạy thoát. Đồng thời Tào Tháo cũng cho người liên lạc với quân phiệt Ô Hoàn ở phương bắc, khiến Viên Thiệu trước sau đều có địch. Lẩn này chiến trận giữa hai bên cũng được coi là ngang ngửa.

Tóm lại, trong giai đoạn này không ai thắng ai.

Nhưng chiến tranh kéo dài như vậy thì không ai chịu nổi, nhất là quần chúng nhân dân phải khổ nhiều bể, bản thân Tào Tháo cũng đã mệt mỏi. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ và Tư trị thông giám, vào một ngày tháng chín, nhìn thấy đoàn binh lính bao gian nan vất vả, dáng dấp bơ phờ vận chuyên lương thực về trại, Tảo Tháo nhìn mà không nỡ đã buột miệng nói thành lời, chỉ mười lăm hôm nữa thôi, ta nhất định sẽ tóm được Viên Thiệu, để các ngươi khỏi phải khổ sở thế này (mười lăm ngày nữa ta sẽ phá Viên Thiệu cho các ngươi, để các ngươi hết khổ sở).

Tào Tháo nói như vậy có đảm bảo gì không? Không có. Thực tế thì Tào Tháo không muốn đánh nữa. Tào Tháo đã hết sức chịu đựng. Nhưng Tuân Úc ở tận Hứa huyện lại luôn luôn động viên Tào Tháo phải kiên trì. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Tuân Úc có thư nói, Viên Thiệu đã ra khỏi ổ, quyết tâm cùng ngài một trận tử chiến! Nhất định Viên Thiệu sẽ không cam chịu, quyết tâm không bỏ cuộc giữa đường, Trong tình thế này, ngài phải “lấy yếu thắng mạnh”. Nếu không thể chiến thắng thì sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn, không thể có khả năng thứ ba. Cho nên Tuân Úc đã nói, Tào công ơi Tào công, thành bại là ở lúc này! Viên Thiệu bất quá cũng chỉ là “người hùng áo vải” còn minh công là “thần vũ minh triết”, hơn nữa minh công là “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”, có lý nào để không thành công?

Giả Hủ cũng muốn Tào Tháo đánh tiếp. Theo Tam quốc chí. Giả Hủ truyện, Giả Hủ nói với Tào Tháo, minh công trí tuệ hơn Viên Thiệu, dùng người hơn Viên Thiệu, dũng cảm hơn Viên Thiệu, quyết đoán hơn Viên Thiệu. Có bốn ưu thế lớn đó, mà nửa năm rồi vẫn chưa thắng là bởi minh công cứ nghĩ vạn nhất sẽ thua. Thực ra thì nắm đúng thời cơ, quyết tâm đúng lúc thì nhất định sẽ thành công trong chớp mắt.

Ý kiến của hai người rất đúng. Chiến tranh, là một sự kiện cực kỳ nguy hiểm. Nhất là trong thời đại vũ khí thô sơ, rất khó nói chắc là ai sẽ thắng. Vì vậy ý chí và quyết sách của tướng soái luôn luôn là mấu chốt của thành bại; và thắng lợi cuối cùng luôn có trong nỗ lực của người kiên trì hơn. Cụ thể trong cuộc chiến này, rõ ràng phía Tào Tháo là lấy ít đánh nhiều, lấy yếu thắng mạnh, vì vậy cần phải có ý chí, biết kiên trì, cần phải nắm được thời cơ trong sự kiên trì đó, một khi thời cơ đến.

Thời cơ nói đến là đến. Trong lúc Tào Tháo nghiến răng nghiến lợi quyết tâm kiên trì, đã có ba sự kiện khiến cuộc chiến bước vào giai đoạn thứ ba – “giai đoạn bước ngoặt”.

Sự kiện thứ nhất “Lưu Bị ra đi”. Sau khi từ Nhữ Nam về tới đại bản doanh của Viên Thiệu, Lưu Bị đề xuất với Viên Thiệu cần liên hợp với Lưu Biểu, Lưu Bị với Lưu Biểu đều là người họ Lưu, liên lạc với Lưu Biểu nhất định phải là Lưu Bị, Viên Thiệu liền để Lưu Bị “đưa quân bản bộ đến Nhữ Nam”. Nhân cơ hội này Lưu Bị đã ra đi. Vì sao Lưu Bị phải ra đi? Một khả năng, lúc Lưu Bị bại trận ở Nhữ Nam về đến Lê Dương, Viên Thiệu tỏ ra khó chịu. Lưu Bị lo lắng, đành phải nghĩ cách để tự liệu. Khả năng này không nhiều lắm. Qua những gì ghi chép trong sử sách thì cha con Viên Thiệu luôn “một lòng kính trọng” Lưu Bị. Khả năng Viên Thiệu thấy khó chịu là có thể có. Nhưng xưa nay Lưu Bị chưa từng quyết định hành động của mình theo sự khó chịu của người khác. Vả Viên Thiệu có khó chịu, cũng không là điều gì ghê gớm; hơn nữa vì tiền đồ to lớn của mình, Viên Thiệu có thể nhẫn nhục, chịu đựng giữ nó lại. Lưu Bị đã đi theo nhiều người, theo Công Tôn Toản đánh lại Viên Thiệu, theo Đào Khiêm đánh phá Tào Tháo, theo Tào Tháo đánh Lã Bố, lúc này đang theo Viên Thiệu đánh lại Tào Tháo. Lưu Bị đã quen thói ăn đậu ở nhờ thì làm sao không nhịn được điều đó? Vì vậy, có khả năng Lưu Bị dã dự cảm được sự thất bại của Viên Thiệu nên mới rời bỏ Viên Thiệu. Lưu Bị là người rất nhạy bén với chính trị. Lưu Bị cũng giống như những chú chuột trên tàu biển, sớm nhận ra chiếc tàu nào rồi sẽ chìm. Xem ra, Lưu Bị đã nhận thấy, Viên Thiệu đang bị nguy cơ từ bốn phía, tốt nhất là ra đi, vì vậy Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói, “ngầm muốn bỏ Thiệu”. Lúc này thì lực lượng của Lưu Bị không mạnh. Đối với Viên Thiệu, Lưu Bị chỉ như món rau nguội vào đêm 30 tết, có thì Viên Thiệu cũng ăn tết, không có thì Viên Thiệu cũng ăn tết. Vì vậy, không mấy người để ý đến chuyện này. Nhưng theo tôi, bão nổi lên từ đầu ngọn cỏ tần. Lưu Bị ra đi là một điềm báo Viên Thiệu sẽ thất bại.

Sự kiện thứ hai, mấu chốt hơn, tức là “Hứa Du phản bội”. Có ba cách nói về nguyên nhân của việc này, riêng Tam quốc chí nói là có hai cách. Vũ đế kỷ nói, “Hứa Du tham tiền, Thiệu không chu cấp đủ, nên đi”, Tuân Úc truyện nói là, “Thẩm Phối coi nhà Du là bất pháp, liền bắt cả vợ con Du, Du giận quá liền phản Thiệu”, Tập Tạc Xỉ Hán Tấn Xuân Thu nói vì Viên Thiệu không nghe theo Hứa Du. Lúc đó Viên Thiệu và Tào Tháo đối đầu không xong, Hứa Du khuyên nên để lại một ít quân canh chừng Tào Tháo, sau đó đi tắt về Hứa huyện ép thiên tử, thì sẽ lập được công lớn- Viên Thiệu không theo còn nói, ta phải diệt xong Tháo đã. Thế là Hứa Du phẫn nộ (Du tức giận), chạy luôn sang với Tào Tháo.

Ba cách nói đó có thể hợp làm một, tức là Hứa Du phát hiện Viên Thiệu đã không thể nghe theo mình, lại không thể thỏa mãn yêu cầu của mình, vậy không đủ để lập mưu, không đủ để cộng sự, thêm vào đó, vợ con đều bị bắt, nên phải đi. Hứa Du đi khỏi, Viên Thiệu lỗ to, còn Tào Tháo thì lãi lớn, Hứa Du là người cũ của Viên Thiệu, kể từ lúc Viên Thiệu trở mặt với Đổng Trác, đến lập căn cứ ở Ký châu, Hứa Du đã theo Viên Thiệu. Hứa Du túc trí đa mưu, nắm giữ phần lớn tình báo quân sự. Hứa Du phản rồi chạy, không chỉ là tổn thất nặng nề đối với Thiệu, còn làm dao động lòng quân. Vì vậy Tào Man truyện nói, được tin Hứa Du chạy tới, Tào Tháo vui mừng xoa tay vào nhau mà cười ầm lên (vỗ tay cười nói), chuyến này việc của ta coi như xong (việc của ta trở nên dễ dàng).

Quả nhiên, vừa đến trại Tào, Hứa Du đã có kế “Đốt cháy Ô Sào” với Tào Tháo (trong tập Tào Tháo thật giả, chúng ta đã nói tới). Tào Tháo quyết luôn rồi tự mình thống lĩnh quân khinh kỵ thẳng tới Ô Sào. Ô Sào là kho lương của Viên Thiệu, không có trọng binh trông coi, Tào Tháo cải trang thành quân Viên, người ngậm tăm, ngựa buộc miệng, theo đường tắt tập kích vào Ô Sào rồi phóng hỏa thiêu trụi mọi vật tư quân nhu và thiết bị hậu cần của Viên Thiệu, trực tiếp làm phát sinh sự kiện thứ ba.

Sự kiện thứ ba phát sinh, khiến tình thế trong chốc lát có bước chuyển cơ bản, đó là “Trương Cáp làm phản”. Trương Cáp là đại tướng của Viên Thiệu, có dũng có mưu theo chân Viên Thiệu ở Ký châu, Theo Tam quốc chí. Trương Cáp truyện, Viên Thiệu đã được tin Tào Thảo tập kích Ô Sào. Trương Cáp chủ trương phải tăng viện ngay, nhưng Quách Đồ phản đối. Quách Đồ nói, Trương Cáp làm vậy là không đúng. Chủng ta nên đánh đại bản doanh của Tào Tháo. Tháo nghe tin sào huyệt bị phá, nhất định sẽ quay về cứu Quan Độ, Ô Sào tất được giải vây, gọi là “không cứu mà tự giải cứu”. Trương Cáp nói, về cơ bản không có khả năng làm như vậy, không thể trong chốc lát hạ được đại bản doanh của Tào Tháo. Quân lính Ô Sào cũng không chống được với quân Tào. Tào doanh không hạ được ngay, Ô Sào lại thất thủ, chúng ta rồi sẽ bị bắt ráo. Tiếc là Viên Thiệu không nghe, chỉ cử một ít quân đi cứu viện Ô Sào và cử trọng binh đi đánh Quan Độ. Kết quả hoàn toàn như những gì Trương Cáp đã tính toán. Lúc này Quách Đồ mới thấy lo. Nhằm vu oan giá họa, trút trách nhiệm sang cho người khác, Quách Đồ mới nói với Viên Thiệu, Trương Cáp biết tin lấy làm vui mừng, nói năng bừa bãi. Chúng ta còn lạ gì tính cách của Viên Thiệu, cà cuống đến đít vẫn còn cay. Nghe Quách Đồ nói vậy- Viên Thiệu khẳng định và cho bắt Trương Cáp để hỏi tội. Trương thấy phía trước bất lợi, phía sau đã bốc lửa đành cùng với bộ hạ là Cao Lãm đốt chiến xa và sang hàng Tào.

Lúc Trương Cáp đến hàng, Tào Tháo vẫn chưa về. Trấn thủ Quan Độ là Tuân Du và Tào Hồng. Tào Hồng không rõ Trương Cáp hàng thật hay hàng giả, không dám cho vào. Tuân Úc nói, việc gì phải nghi ngờ, nhanh chóng mở cửa doanh trại! Trương Cáp bước vào Tào doanh, Tào Tháo hay tin vui mừng hớn hở nói luôn, thế là Hàn Tín đã về với Lưu Bang! Về sau Tháo bái Trương Cáp là Biên tướng quân, phong Đô Đình hầu.

Lưu Bị ra đi, Viên Thiệu mất ngoại viện; Hứa Du phản chạy; Viên Thiệu mất nguồn trí tuệ; Trương Cáp làm phản, Viên Thiệu mất cánh tay. Từ nay Viên Thiệu đã mất đại thế, tiếp đến quân lính tan rã, khác gì băng tan núi lở.

Cuộc chiến nhanh chóng bước vào giai đoạn thứ tư – “giai đoạn quyết thắng”. Trương Cáp vừa đến hàng, Tào Tháo nhanh chóng làm theo ý kiến của Giả Hủ, nắm bắt thời cơ, tập trung binh lực, chuẩn bị phản công. Sau lúc chúng phản thân ly, Viên Thiệu mất hết ý chí chiến đấu, cùng con cả là Viên Đàm rời quân ngũ ra đi. Mất thống soái, quân Viên “tan rã mạnh”, đều biến thành tù binh, sách vở và báu vật của Viên Thiệu đều rơi vào tay Tào Tháo. Những thứ này vốn không nên đưa vào trong quân. Nhưng để chứng tỏ mình là “nho tướng phong độ” và “danh sĩ hàng đầu”, nên Viên Thiệu mới làm thế, kết quả là Tào Tháo “đã cười và nhận” toàn bộ. Viên Thiệu tự coi mình là cao sang, nhưng thực chất là phù hoa. Những người phù hoa, thích ra vẻ thì xưa nay không mấy ai hoàn thành được việc lớn. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, một năm trước, lúc Viên Thiệu quyết định phát động chiến tranh, Tào Tháo đã cười nói, Viên Thiệu “đất đai tuy rộng, lương thực tuy nhiều”, nhưng đó lại là lễ vật chuẩn bị cho ta (Cũng đủ để biếu ta). Số sách vở và báu vật kia có thể là thu nhập ngoài danh mục.

Trận chiến Quan Độ là bước ngoặt lớn trong lịch sử Trung Quốc thời đó, vì vậy các nhà sử học đã hết sức coi trọng. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ thậm chí còn ghi vào một đoạn “thần thoại” (Cũng có thể gọi là “quỷ thoại”). Kể rằng, thời Hoàn đế sao Thổ xuất hiện ở giữa Sở (nay là Hồ Bắc, Hồ Nam) và Tống (nay là vùng Thương Khâu, Hà Nam), thế rồi “nhà tiên tri” có tên là Ân Đạo nói quả quyết, mười lăm năm nữa sẽ có chân mệnh thiên tử xuất hiện giữa nước Lương và nước Bái, hơn nữa còn “anh dũng và vô địch”. Quả nhiên, mười lăm năm sau ở huyện Tiêu nước Bái (nay là thị trấn Hào Châu, An Huy), Tào Tháo đã phá Viên Thiệu ở Quan Độ, từ đó, Thiên hạ không còn giặc”.

Đương nhiên, đây là mấy chuyện vô căn cứ. Ngay như nhiều chi tiết trong trận chiến Quan Độ, các nhà sử học cũng nói khác nhau. Tam Quốc sử thoại của Lã Tư Miễn khi nói về trận chiến này, gần như đã phủ nhận những điều ghi trong Tam quốc chí. Lã thậm chí còn nói: “Binh mưu trong Tam quốc chí phần lớn không tin được”. Cho rằng nguyên nhân để Tào Tháo thắng lợi không phải là do mưu lược mà chủ yếu là biết nghiến răng kiên trì tới cùng, chẳng có cách gì làm rõ được điều này, nếu bạn nào có hứng thú, xin cứ nghiền ngẫm xem sao.

Trận chiến Quan Độ kết thúc vào tháng mười năm Kiến An thứ X (năm 200) thời Hán Hiến đế. Từ đó Viên Thiệu không sao vươn lên được nữa. Và tháng năm niên hiệu Kiến An thứ VII (năm 202), Viên Thiệu lâm bệnh, ho ra máu mà chết. Tháng bảy năm Kiến An thứ IX (năm 204), Tào Tháo đánh bại Viên Thượng người thay thế Viên Thiệu. Tháng tám, Tào Tháo tiến vào Nghiệp Thành, khóc tế Viên Thiệu, Tào Phi thuận tay giết dê, “tiếp quản” người vợ mới của Viên Hi. Tháng giêng năm Kiến An thứ X (năm 205), Tào Tháo đánh Viên Đàm con cả của Viên Thiệu, bình được Ký châu, Viên Đàm bị giết. Tháng chín năm Kiến An thứ XII (năm 207), Thái thú Liêu Đông Công Tôn Khang mưu sát Viên Thượng – người thay thế Viên Thiệu và người con thứ hai là Viên Hi, mang thủ cấp đến doanh Tào Tháo. Gia tộc Viên Thiệu hoàn toàn bị diệt vong.

Việc Công Tôn Khang giết Viên Thượng và Viên Hi còn có hai tình tiết nhỏ. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, sau khi Viên Thượng và Viên Hi chạy sang với Công Tôn Khang, nhiều người chủ trương phải tấn công. Tào Tháo nói không cần, Công Tôn Khang sẽ nhanh chóng mang đầu chúng đến nộp. Vì sao vậy? Vì chúng đều là lũ lang sói, lợi dụng nhau và đề phòng nhau. Chúng ta bức quá, chúng sẽ đồng tâm hiệp lực, chúng ta bỏ qua, chúng sẽ tàn sát lẫn nhau. Quả nhiên, Viên Thượng và Viên Hi mưu mô đoạt địa bàn của Công Tôn Khang, Công Tôn Khang liền quyết định giết Viên Thượng và Viên Hi mang đầu nộp cho Tào Tháo. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện, Công Tôn Khang cho bày tiệc “Hồng Môn Yến” và tóm gọn Viên Thượng lẫn Viên Hi. Viên Thượng và Viên Hi bị trói, bị ném dưới đất lạnh băng, rất khó chịu. Cả hai xin đệm ngồi. Công Tôn Khang nói, đầu chúng bay sắp bay đi xa rồi, còn cần đệm ngồi làm gì! Liền cho giết hai đứa, tất cả đều đúng với dự đoán của Tào Tháo. Vì vậy mới nói, người thắng lợi luôn là người hiểu biết tình hình người khác.

Viên Thượng, Viên Hi, Viên Đàm chết, rốt cuộc vẫn là sự thất bại trong trận chiến Quan Độ. Từ lâu, đã có hai người thấy rõ kết cục này, đó là Thư Thụ và Điền Phong, họ đều là mưu sĩ của Viên Thiệu. Thư Thụ và Điền Phong đều kiên quyết phản đối cuộc chiến này. Theo Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện. Điền Phong từng nói với Viên Thiệu: “Tào công giỏi dùng binh, biến hóa khôn cùng, quân tuy ít, nhưng không được xem nhẹ” Điền Phong đề nghị, phải đánh lâu dài và đánh du kích. Trước hết, cần phải phát triển mạnh hơn. Một là, chân đứng mới vững (đứng vững giữa sơn hà), hai là, địa bàn mới rộng (có cả bốn châu), ba là, lập nên một chiến tuyến thống nhất (kết hợp với anh hùng các nơi), bốn là, tăng thêm nhiều thiết bị chiến tranh (tu bổ nông chiến). Như vậy mới không rơi vào tình trạng thất bại. Sau đó mới cho từng toán nhỏ binh lính đi quấy nhiễu Tào Tháo “Phân kỳ binh, tìm chỗ sơ hở mà đánh”. Tào Tháo cứu viện phía đông ta đánh phía tây, cứu viện phía tây ta đánh phía đông, “Khiến quân địch mệt mỏi, dân chúng vất vả không yên”, như vậy. “ta thì nhàn nhã, chúng thì khốn khổ”. Chưa đến hai năm, chúng ta có thể tọa hưởng thành quả. Lúc này chúng ta nên “bỏ kê” sách “miếu thắng” quyết một trận thắng bại”, vạn nhất để nhỡ, có hối cũng chẳng kịp. Viên Thiệu không nghe những lời can gián kiên quyết của Điền Phong. Viên Thiệu liền nổi giận, cho rằng Điền Phong đã cản trở đại kế bình định thiên hạ của mình, tội đáng muôn chết, lập tức cho hạ ngục và nói, chờ lúc thắng lợi khải hoàn, ta sẽ tính sổ với ngươi.

Điền Phong trong ngục, chờ hơn một năm, cuối cùng được tin thất bại. Bạn bè kéo tới chúc mừng Điền Phong, nói: rồi đây, nhất định túc hạ sẽ được trọng dụng. Điền Phong ngẩng cổ lên nhìn trời rồi thở dài nói, thế này thì ta chết là cái chắc. Mọi người không hiểu, hỏi vì sao, có thể nào lại như vậy?

§10. THẮNG BẠI CÓ CỚ

Trận chiến Quan Độ quyết định vận mệnh và tiền đồ Trung Quốc thời đó đã kết thúc với thắng lợi hoàn toàn thuộc về Tào Thào, vào tháng mười năm Kiến An thứ V thời Hán Hiến đế. Khi đó Viên Thiệu có mười vạn quân, tướng soái như hổ, mưu thần như lang. Lực lượng quân sự của Tào Tháo rõ ràng là kém xa, bộ hạ cũng cho rằng không thể thắng được Thiệu. Nhưng cuối cùng thì Tào Tháo đã lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh, vậy nguyên nhân ở đây là thế nào?

Tháng mười năm Kiến An thứ V (năm 200) thời Hán Hiến đế, Tào Tháo giành thắng lợi trong trận chiến Quan Độ. Năm ngoái Viên Thuật đã chết, lúc này Viên Thiệu lại bại, anh em họ Viên cử thế vô song còn gì để hát nữa, miền bắc Trung Quốc bắt đầu thuộc họ Tào.

Thắng lợi gần như đã nằm trong dự đoán của Tào Tháo.

Thực tế thì từ lâu Tào Tháo đã liệt anh em Viên Thiệu vào danh sách đen. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Bùi Tùng Chi chú dẫn Dật sĩ truyện của Hoàng Phủ Bật, lúc phu nhân Viên Phùng qua đời, anh em Viên Thiệu, Viên Thuật theo linh cửu về quy táng ở Nhữ Nam, đại hội tân khách, người đến điếu chừng hơn ba vạn. Đối mặt với ngần ấy tân khách, Viên Thiệu Viên Thuật tuy không thể không vờ như xót xa đau đớn, nhưng tự đáy lòng lại cảm thấy vô cùng đắc chí. Nhưng với những gì đã nhìn thấy bằng con mắt khách quan của mình, Tào Tháo đã nói nhỏ với Vương Tuấn – một người bạn, thiên hạ rồi sẽ đại loạn. Kẻ cầm đầu gây họa chính là hai người này. Nếu muốn bình định thiên hạ, cứu trăm họ, cần phải giết chúng. Vương Tuấn luôn nhận định Tào Tháo là “người hùng trong thiên hạ”, nên đã trả lời nói, có thể bình định thiên hạ, ngoài túc hạ, liệu còn ai nữa? Hai người “nhìn nhau mà cười”. Về sau, lúc Tào – Viên tranh giành, Vương Tuấn còn khuyên Lưu Biểu giúp đỡ Tào Tháo, tiếc là Lưu Biểu không theo.

Lúc đó Tào Tháo cũng chỉ nói vậy thôi, cuối cùng thì xuất quân vô danh, chí có thừa nhưng lực không đủ. Thực tế thì Tào Tháo đã phải đau đầu vì chẳng có cách gi để thắng được Viên Thiệu. Sau khi Tào Tháo nghênh đón thiên tử, Viên Thiệu lại càng không phục, nên gấp rút mở rộng quân và thiết bị, liên lạc với các chư hầu, cuối cùng đã có đất của bốn châu Ký, Thanh, Tinh, U, người đông thế mạnh, quân tráng ngựa khỏe, “Thiên hạ nhìn đó mà thấy sợ”. Còn Tào Tháo thì sao, bốn phía đều có địch: “Bắc có Thuật, thêm vào đó là Tôn Sách – một người bụng dạ chẳng tốt đẹp gì. Lúc xảy ra trận chiến Quan Độ, Tôn Sách chuẩn bị lén đánh Hứa huyện, về sau bị thích khách mưu sát nên mới thôi. Vì vậy, Tào Tháo thường lo lắng và buồn rầu.

Tuân Úc là người thấu rõ tâm trạng của Tào Tháo. Theo Tam quốc chí – Tuân Úc truyện, tháng giêng năm Kiến An thứ II, Tào Tháo đã có hành vi, cử chỉ khác thường, mọi người đều coi việc Trương Tú làm phản là lý do, riêng Tuân Úc bảo là không phải. Tuân Úc nói, Tào công là người thông minh quyết không truy cứu chuyện cũ, nhất định là có nguyên nhân khác. Khi hỏi thì quả nhiên là vậy. Thì ra, Viên Thiệu đã có thư gửi Tào Tháo, với thái độ cực kỳ vô lễ, giọng điệu cũng cực kỳ ngạo mạn. Tào Tháo hỏi Tuân Úc, ta luôn muốn đánh kẻ bất nhân bất nghĩa đó, tiếc là lực bất tòng tâm, phải làm gì đây? Tuân Úc nói, không hề gì. Xưa nay vẫn vậy, việc thành bại ở người không phải ở thế. Nếu là anh hùng chân chính thì dù lúc này yếu một chút, cũng sẽ mạnh dần lên (người có thực tài, tuy yếu tất sẽ mạnh”). Ngược lại, nếu là món hàng giả thì lúc này là mạnh; nhưng nhanh chóng sẽ yếu đi (nếu không phải là người giỏi thì dù mạnh sẽ yếu đi ngay).

Đương nhiên là có lý. Nhưng liệu có khả năng chuẩn bị từ to thành nhỏ từ yếu thành mạnh trong trường hợp cụ thể ở Tào Tháo và Viên Thiệu hay không? Tuân Úc nói là có. Tuân Úc nói với Tào Tháo, tình thế hiện nay người có thể tranh giành thiên hạ với minh công cũng chỉ có Viên Thiệu. Viên Thiệu ngoài mạnh trong rỗng, còn minh công thì có bốn mặt mạnh hơn Viên Thiệu. Thứ nhất, con người Viên Thiệu, bề ngoài thì khoan dung đại lượng, nhưng thực chất là hay ghen tị với người hiền tài (bề ngoài thì đại lượng nhưng bên trong hay nghi kỵ), muốn sử dụng nhân tài, nhưng lại không hoàn toàn tín nhiệm (dùng người nhưng trong lòng lại không tin); còn minh công thì luôn đại lượng không câu nệ tiểu tiết (minh công đại lượng không tiểu tiết), tín nhiệm hoàn toàn vào nhân tài và để họ vào những vị trí thích hợp nhất (tài đâu thì để vào đấy) đó chính là đại khí để thắng Viên Thiệu. Thứ hai, con người Viên Thiệu, phản ứng trì trệ, mềm yếu quả đoán, quyết sách luôn chậm chạp (trì trệ không quyết, mất thời cơ); còn minh công có thể quyết định tại chỗ và biến hóa khôn lường (có thể quyết việc lớn, ứng biến vô cùng), đó là mưu lược để thắng Viên Thiệu. Thứ ba, con người Viên Thiệu trị quân (trị quân lỏng lẻo, không tuân theo lệnh), người ngựa tuy đông, nhưng không mấy tác dụng (binh lính tuy đông, nhung khó sử dụng). Còn minh công chấp pháp như sơn, hành lệnh cấm chỉ, thưởng phạt phân minh, lời nói được tin tưởng, việc làm có kết quả (pháp lệnh nghiêm minh, thưởng phạt rõ ràng) quân tuy không đông, nhưng tướng sĩ đều giành nhau ráng lên trước, liều mạng tử chiến (sĩ tốt tuy ít, nhưng luôn giành nhau tử chiến), đó là anh vũ thắng Viên Thiệu. Thứ tư, con người Viên Thiệu ỷ vào thế lực gia tộc “Bốn đời tam công”, ra vẻ ta đây, tìm kiếm danh dự (Thiệu dựa vào tiếng tăm cha ông, ung dung vờ tài trí, cần có danh dự), vì vậy những người tự cho mình là thanh cao thường tìm đến với Thiệu, đáng tiếc họ chi có bề ngoài, không được thực tài thực học (những người theo đến thường không có học vấn). Còn minh công thì đãi người chân thành, không màu mè giả dối (công nhân từ đãi người, không giả dối), bản thân sinh hoạt giản dị (luôn thực hiện cần kiệm), người có công được khen thưởng đích đáng (không tiếc với người có công). Vì vậy, những người vừa trung thành vừa tài giỏi, đều đến quy thuận ngài (những người trung thành, tài ba trong thiên hạ đều muốn được dùng), đó là nhân đức thắng Viên Thiệu. Tuân Úc nói, có “bốn cái thắng” đó, thêm nữa minh công lại tôn phụng thiên tử, khôi phục chính nghĩa, ra quân đường hoàng, danh chính ngôn thuận, có lý gì để không thắng? Quách Gia cũng từng nói như vậy. Có điều, Quách Gia có phần huênh hoang hơn, một hơi nói ra “mười điều thắng”: đạo thắng, nghĩa thắng, trị thắng, độ thắng, mưu thắng, đức thắng, nhân thắng, minh thắng, văn thắng, võ thắng. Ngược lại với đó, Viên Thiệu có “mười điều bại”. Có điều Tam quốc chí chỉ ghi “Bốn điều thắng” của Tuân Úc, “mười điều thắng, mười điều bại” là lời chú thích của Bùi Tùng Chi dẫn dụng lời nói “Phó Tử” của Phó Huyền thời Tây Tần. Lời nói của mưu sĩ không phải là thực cả, nhất là Tuân Úc và Quách Gia lại đứng trên lập trường của Tào Tháo, đôi khi phải nói vống lên để lấy thế cho Tào Tháo. Nhưng vấn đề sẽ sáng tỏ nếu như mưu sĩ Viên Thiệu cũng nói như vậy.

Hãy xem bên phía Viên Thiệu đã nói những gì.

Thư Thụ, Điền Phong là mưu sĩ của Viên Thiệu chưa có được (cũng không thể) sự so sánh toàn diện về Tào Tháo và Viên Thiệu, nhưng họ đã nêu ra một vấn đề rất cơ bản, tức là chiến tranh có chính nghĩa không. Theo chú dẫn Hán Hiến đế, của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện. Thư Thụ và Điền Phong nói với Viên Thiệu, chiến tranh liên miên (Năm nào cũng ra quân), dân chúng mệt mỏi khốn khổ (trăm họ mệt mỏi), quốc khố rỗng không (kho tàng không có tích lũy), thuế má chỉ có tăng không có giảm (thuế má nặng nề), đó là họa nạn lớn nhất của đất nước. Vì vậy, cần phải phát triển sản xuất, để dân chúng được yên, phái sứ giả đến trình bày thành tựu của chúng ta với thiên tử. Nếu không đi được, phải tố cáo Tào Tháo ngăn cản đường tôn vương, phá hoại đại nghiệp thống nhất, sau đó bằng vận động chiến, du kích chiến và chiến tranh lâu dài đối phó với Tào Tháo. Không quá ba năm “việc sẽ thành”.

Đó là sách lược chính xác. Trước hết, đẩy Tào Tháo vào chỗ bất nghĩa, thế là “có lý”; lấy mạnh đánh yếu, lấy nhàn đánh mệt, thế là “có lợi”; từng bước lập trại, tuân tự nhi tiến, thế là “có tiết”. Nhưng Thẩm Phối và Quách Đồ lại phản đối. Có thể Thẩm Phối đã hồ đồ; Quách Đồ chỉ là bợ đỡ. Quách Đồ biết rõ Viên Thiệu chỉ vì cái lợi trước mắt mà muốn đánh gấp, nên tự cho mình là cao siêu, rồi cùng Thẩm Phôi nói, binh pháp cho hay, bên ta gấp mười địch thì có thể bao vây, gấp năm lần thì tấn công, ngang nhau có thể đánh một trận (mười thì bao vây, năm thì tấn công, ngang nhau có thể đánh). Như chúa công uy vũ, có quân hùng mạnh tiêu diệt một kẻ nhỏ nhoi như Tào Tháo, chẳng phái dễ như trở bàn tay sao? Lúc này không làm ngay e về sau sẽ không kịp. Rõ ràng đây là lời khoa trương nói khống để nhỡ việc nước, nói không thực chất, vì vậy Thư Thụ không thể không bài xích với những lời nói có phần nặng nề.

Thư Thụ nói, bình định động loạn, tiêu diệt tàn bạo, là “nghĩa binh” (cứu loạn diệt bạo là nghĩa binh). Cùng binh độc võ, ỷ thế ép người, là “kiêu binh” (lấy mạnh ép người là kiêu binh). Nghĩa binh đánh đâu thắng đó (nghĩa binh vô địch), kiêu binh thì tất bại (kiêu thì bị diệt). Lúc này thiên tử ở Hứa, “cất quân đến miền nam là trái nghĩa” Huống hồ Tào Tháo pháp kỷ nghiêm minh, sĩ tốt tinh nhuệ, đâu như Công Tôn Toàn ngồi chờ chết? Lấy kiêu binh đánh nghĩa binh là điều bất lợi; không có lý gì để lấy vô danh đánh hữu danh. Nếu không tính đến sách lược, chỉ nghĩ đến công lợi trước mắt là thất sách. Vì vậy Thư Thụ nói: “Vứt bỏ kế vạn an, dấy quân vô danh, trộm lấy làm lo sợ về điều đó”.

Thư Thụ nói tới điều rất cơ bản. Chúng ta đều biết chiến tranh là sự kế tục của chính trị. Vì vậy, sự thành bại trong chiến tranh không chỉ ở lực lượng quân sự mạnh hay yếu. Điều khiển trong trướng mà thắng lợi ngoài ngàn dặm, cũng không thể chỉ nghĩ đến thực lực (thắng hay bại, không chỉ ở mạnh hay yếu) mà phải nghĩ xem, về chính trị đã chính xác chưa, về đạo nghĩa đã hợp lý chưa. Như Viên Thiệu, khởi binh bất nghĩa, ra quân vô danh lẽ nào lại không thất bại? Tiếc ]à Viên Thiệu lại không hiểu điều đó, nghe theo Quách Đồ, nói mạnh để át lý, kết quả, về chính trị, về đạo nghĩa đều thua Tào Tháo, về mặt chiến lược, chỉ vì cái lợi trước mắt, muốn đánh gấp, muốn hư danh bỏ qua thực tế) đương nhiên là vỡ đầu sứt trán. Có thể nói, thất lợi về chính trị, thất lý về đạo nghĩa, thất sách về chiến lược đều là những nguyên nhân quan trọng khiến Viên Thiệu thất bại.

Về mặt chỉ huy, Viên Thiệu cũng mắc sai lầm. Từ đầu đã trúng ngay kế giương đông kích tây của Tào Tháo, không giữ Bạch Mã mà cho quân chi viện Diên Tân, là một; sau khi Tào Tháo đưa quân về Quan Độ, Viên Thiệu không nghĩ là Tào Tháo lấy lui để tiến, lấy thủ để công, lại cho quân đến Quan Độ, là hai; trong giai đoạn kình địch, lại phái Lưu Bị và Lưu Tích đến quấy nhiễu vùng ngoài Hứa huyện, không nghe theo Hứa Du đi ép thiên tử, là ba; lúc Tào Tháo tập kích Ô Sào, lại nghe theo Quách Đồ, phái khinh binh đi cứu Ô Sào, phái trọng binh tiến đánh Quan Độ, là bốn. Có thể nói, Viên Thiệu đã phạm hết sai lầm này đến sai lầm khác trong lúc chỉ huy. Kết cục của trận chiến Quan Độ nói là do Tào Tháo dụng binh như thần không bằng nói là do Viên Thiệu quá ư ngu xuẩn. Người xưa nói, lính tồi chỉ mất một, tướng kém thì chết cả lũ. Chủ soái sai lầm lại sai lầm, chiến tranh chỉ có bại.

Viên Thiệu vốn không phải là tướng tài, đó là nguyên nhân cơ bản mắc sai lầm trong chỉ huy. Kể về đặc điểm của Viên Thiệu, Tuân Úc nói ‘Thiệu trì trệ ít quyết, dễ mất thời cơ”; nghĩa là nhìn việc chậm, phản ứng chậm, mềm yếu không quyết luôn để mất thời cơ. Ngược lại, Tào Tháo “quyết ngay việc lớn, ứng biến không cùng”, có thể quyết ngay việc lớn, tùy cơ ứng biến. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói, tháng giêng năm Kiến An thứ V (năm 200), đêm trước khi trận chiến Quan Độ mở màn, Tào Tháo lo việc đánh Lưu Bị. Lúc đó mọi người nói, người tranh giành thiên hạ với minh công chẳng phải là Viên Thiệu sao? Vì đâu minh công lại đánh Lưu Bị? Tào Tháo nói, Lưu Bị mới là hào kiệt. Nên diệt đi để trừ hậu họa. Mọi người lại nói, quân Viên đang áp cảnh, chúng ta đi đánh Lưu Bị, Viên Thiệu đem quân vòng ra phía sau chúng ta thì sao? Tào Tháo nói cứ yên tâm! Viên Thiệu “tuy có chí lớn nhưng giải quyết việc chậm”, hắn sẽ chẳng làm gì. Quả nhiên, cho tới khi Tào Tháo đánh Lưu Bị xong, bắt sống Quan Vũ và vợ con Lưu Bị giải về đến Quan Độ, Viên Thiệu vẫn yên ắng. Theo Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện, khi đó, Điền Phong nói, nên thừa cơ tập kích Tào Tháo. Viên Thiệu nói, con nhỏ đang bệnh, để không chịu xuất quân. Điền Phong tức giận, giậm chân nói, cơ hội ngàn năm mới có! Sao lại nói là con ốm!

Một nguyên nhân khác dẫn tới chỉ huy sai lầm là dùng người không thỏa đáng. Dưới trướng Viên Thiệu có rất nhiều nhân tài. Nhan Lương, Văn Sú có dũng. Điền Phong, Hứa Du có mưu, Thư Thụ, Quách Đồ có trí, Thẩm Phối, Phùng Kỷ tận trung, cho nên Khổng Dung mới quả quyết rằng Tào Tháo không phải là đối thủ. Theo “Tam quốc chí – Tuân Úc truyện”, Khổng Dung từng nói với Tuân Úc “Điền Phong, Hứa Du, những người mưu trí, lập kế cho Thiệu; Thẩm Phối, Phùng Kỷ, những người tận trung, làm việc cho Thiệu; Nhan Lương, Văn Sú, đứng đầu ba quân, thống binh cho Thiệu, thực khó địch nổi!

Nhưng vẫn còn những điều khiến Tuân Úc phải lo nghĩ. Họ đều là những nhân tài, không thể phủ nhận, nhưng họ đều có nhược điểm: “Điền Phong thẳng nhưng hay phạm thượng, Hứa Du tham và bất trị, Thẩm Phối mạnh nhưng vô mưu, Phùng Kỷ quyết đoán, luôn cho mình là đúng”. Thẳng mà phạm thượng, cơ mưu ít được dùng; tham mà bất trị, trung thành khó được bảo đảm; mạnh mà vô mưu, quyết sách khó chu đáo; quả quyết luôn cho mình là đúng, làm việc khó tránh khỏi bá đạo. Thậm chí Tuân Úc còn dự đoán, nếu người nhà Hứa Du phạm pháp, hai người tận trung như Thẩm Phối, Phùng Kỷ tất sẽ không nể, chấp pháp như sơn, Hứa Du nhất định sẽ làm phản. Còn Nhan Lương và Văn Sú, bất quá chỉ là những kẻ thất phu hữu dũng, “chỉ một trận là tóm được”. Kết quả hoàn toàn như lời Tuân Úc, Điền Phong vào tù, Hứa Du làm phản, Nhan Lương và Văn Sú đều bị mất đầu.

Nhưng nếu chỉ riêng số người đó có khuyết điểm thì không đáng ngại. Ở đời được mấy ai thập toàn thập mỹ, ai cũng có nhược điểm. Cái gọi là “hiểu người giao việc”, mấu chốt là phải hiểu rõ từng người, đâu là ưu điểm, đâu là khuyết điểm, phải làm gì để phát huy sở trường, hạn chế sở đoản. Tiếc là Viên Thiệu không hiểu như vậy. Nguyên tắc dùng người của Viên Thiệu chỉ là thích hay ghét. Tiêu chuẩn để thích hay ghét rất đơn giản, thích những kẻ hay ton hót, bợ đỡ; ghét những ai hay có ý kiến. Điền Phong hay nêu ý kiến, Viên Thiệu cho Điền Phong vào nhà lao; Thư Thụ thích nêu ý kiến, Viên Thiệu để Thư Thụ ngồi trên ghế lạnh, kết quả việc Thư Thụ ngồi trên ghế lạnh là quyết sách của Viên Thiệu phạm hết sai lầm này đến sai lầm khác. Viên Thiệu tiến quân Lê Dương, phái Nhan Lương đi đánh Bạch Mã. Thư Thụ đã nhắc nhở, Nhan Lương nóng nảy, khó nhẫn nhịn, tuy kiêu dũng, nhưng không thể một mình đánh một mặt. Viên Thiệu không theo, kết quả Nhan Lương bị giết. Tào Tháo đưa quân về Quan Độ, Thư Thụ khuyên Viên Thiệu nên đóng quân ở Diên Tân, chia quân đến Quan Độ. Phía Quan Độ vừa đánh đã thắng, đại quân cứ đóng ở Diên Tân, sau đi cũng không muộn. Nếu tiền phương bất lợi, chúng ta còn đường rút. Viên Thiệu lại không theo, kết quả là bị Tào Tháo lôi vào đầm lầy. Tào Tháo tập kích Ô Sào, Thư Thụ lại có ý kiến, phái Tưởng Kỳ dẫn đội biệt động cắt đường rút của Tào Tháo. Viên Thiệu lại không theo, kết quả là toàn bộ vốn liếng bị đốt sạch. Tính cách của Viên Thiệu khá đặc biệt, khả năng cũng khác lạ, phàm là ý kiến chính xác, có lợi cho mình, theo bản năng Viên Thiệu nhất định sẽ chống lại, càng có lợi Viên Thiệu càng không theo. Thực là điều kỳ lạ.

Chủ soái không danh nghĩa, mưu thần có nhược điểm, đó là điều tệ hại và tệ hại hơn khi họ đấu với nhau. Trước là Quách Đồ căm hận Thư Thụ, sau là Phùng Kỷ hãm hại Điền Phong. Ý kiến của Quách Đồ, Thẩm Phối và Thư Thụ, Điền Phong khác nhau là chuyện thường. Trong lúc bàn luận, khó tránh khỏi nhân nhìn trí, đâu có chuyện nhất trí hoàn toàn? Chỉ cần lấy công tâm; không đề phòng mà tranh luận thì vẫn có thể hợp tác. Nhưng ở tập đoàn Viên Thiệu thì không như vậy. Bàn bạc vừa xong, Quách Đồ đã đi nói xấu Thư Thụ, nói Thư Thụ “nắm quyền trong ngoài, uy trấn ba quân”, nếu không khống chế ngay, e sau này sẽ không kịp. Viên Thiệu bắt đầu nghi ngờ, không chỉ rút bớt quân quyền của Thư Thụ mà còn không theo Thư Thụ. Thư Thụ muốn từ chức cũng không được, bất đắc đĩ phải theo chân Viên Thiệu sang sông. Trước khi lên thuyền, Thư Thụ ngẩng mặt nhìn trời than thở, Hoàng Hà bao la mênh mang, e rằng ta một đi mà không trở lại!

Quả nhiên, Viên Thiệu bại trận, Thư Thụ bị bắt, rơi vào tay Tào Tháo. Lẽ ra Thư Thụ đã cùng Viên Thiệu rút lui, nhưng Viên Thiệu chạy thục mạng, có nghĩ gì đến sự sống chết của bộ hạ? Thư Thụ không kịp sang sông, nên bị bắt làm tù binh. Được giải đi gặp Tào Tháo, trên đường Thụ cứ gào to “Thụ không hàng đâu”. Lúc gặp Tào Tháo, Thụ nói “làm phúc giết nhanh lên”. Thư Thụ cũng là bạn cũ của Tào Tháo. Tào Tháo bước đến nói, trời long đất lở, bãi biển nương dâu, nào ngờ chúng ta lại gặp nhau. Thư Thụ nói, Viên công sai lầm, cùng đường mạt lộ (Ký châu thất sách, phải chạy lên bắc). Trí tuệ và lực lượng của Thụ đã dùng hết, có sống cũng chỉ là tù binh của ngài. Tào Tháo nói “Bản Sơ vô mưu, không dùng kế của ông”, nay ông hợp tác với ta, thế nào? Thư Thụ nói, tính mạng của cả nhà đang nằm trong tay Viên Thiệu, xin Tào công giết tôi đi! Chẳng còn cách nào khác, Tào Tháo đành phải giết Thư Thụ. Tào Tháo nói, giá ta có Thư Thụ sớm hơn, thì việc thiên hạ đã chẳng phải lo nghĩ nhiều.

Mưu sĩ của Viên Thiệu đang đấu với nhau, việc nhà của Viên Thiệu cũng đang ầm ĩ. Viên Thiệu có ba con trai: Viên Đàm, Viên Hi, Viên Thượng, người mà Viên Thiệu thích nhất là Viên Thượng. Lí do rất đơn giản, Viên Thượng xinh đẹp nhất. Chúng ta đều biết, Viên Thiệu là một mẫu người tài, Tam quốc chí nói, Thiệu “Tư thế uy vũ, dung mạo ngời ngời”. Viên Thiệu nghĩ, thay thế người đẹp già phải là người đẹp trẻ, vì vậy muốn lập Viên Thượng làm tự, nhưng không biết nói thế nào. Viên Thiệu liền mượn cớ muốn khảo sát năng lực của chúng, để ba người con và một đứa cháu ngoại, mỗi người lĩnh một châu: Viên Đàm là Thứ sử Thanh châu, Viên Hi là Thứ sử U châu, Cao Cán là Thứ sử Tinh châu, Viên Thượng và mình cùng giữ căn cứ là Ký châu. Theo chú dẫn Cửu Châu Xuân Thu, Thư Thụ phản đối luôn. Thư Thụ nói, một chú thỏ chạy đến ngã tư, mọi người đều ra đuổi. Nếu có ai đó bắt được thỏ, mọi người sẽ không đuổi nữa (một con thỏ chạy ra ngã tư, hàng vạn người đuổi bắt, một người bắt được, mới hết người tham). Ngài làm vậy sẽ có mâu thuẫn “mầm họa bắt đầu”. Viên Thiệu không theo. Quả nhiên, Viên Thiệu vừa mất, tai họa đã ập xuống với anh em Viên Thượng, mưu sĩ cũng chia thành hai phái. Thẩm Phối, Phùng Kỷ ủng hộ Viên Thượng, Tân Bình, Quách Đồ ủng hộ Viên Đàm, cuối cùng thì cuộc đấu giành quyền đoạt lợi đó cũng quy về chữ hết.

Cho nên, còn phải thêm một điều nữa vào chữ “mất” của Viên Thiệu, là về tổ chức thì mất hòa. Chính trị mất lợi, đạo nghĩa mất lí, chiến lược mất sách, chỉ huy sai lầm, dùng người không thỏa đáng. Với sáu điều “mất” đó, Viên Thiệu không bại, mói là lý trời không dung.

Chẳng trách Tào Tháo đầy đủ lòng tin. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói, sau khi tin tức Viên Thiệu xuất quân truyền đến Hứa huyện, mọi người xung quanh Tào Tháo đều lo lắng, nghĩ rằng không thể chống nổi quân Viên (chư tướng cho rằng không địch nổi). Bởi vì Viên Thiệu có mười vạn tinh binh dũng tướng, binh lực của Tào Tháo không quá một vạn (Bùi Túng Chi không thấy những số liệu này là chính xác). Nhưng Tào Tháo thì vẫn như thường. Tháo nói, ta quá hiểu con người Viên Thiệu. Người này dã tâm lớn, nhưng trí tuệ thì ít (chí lớn nhưng trí nhỏ); tuy hung hãn nhưng gan bé (khí sắc lợi hại nhưng gan mỏng); nghi kỵ nhỏ nhen, nhân duyên không ra gì (nghi kỵ hà khắc nhưng thiếu uy). Tập đoàn của Viên Thiệu “binh nhiều nhưng lộn xộn, kiêu tướng nhưng khó thống nhất). Vì vậy, tuy Viên Thiệu có địa bàn rộng, lương thảo nhiều (đất đai tuy rộng, lương thực tuy nhiều), Viên Thiệu củng chỉ là bộ trưởng hậu cần của chúng ta (cung phụng thích ứng cho chúng ta).

Cuối cùng thì Tào Tháo vẫn là bạn cũ của Viên Thiệu, thấu hiểu Viên Thiệu. Con người Viên Thiệu đúng là chí lớn tài sơ, khí thế nhưng chẳng là gì, ngoài mạnh trong rỗng, chính kiến chính trị thiếu, khả năng quân sự yếu, thiếu năng lực về tổ chức. Nhưng nếu nói, Viên Thiệu chẳng có gì gọi là phong độ, tài hoa, nhẫn nhịn thì không phù hợp với thực tế. Sự thực thì Viên Thiệu có bản lĩnh, có sức hấp dẫn. Là hậu của “Tứ thế tam công”, Thiệu không tọa hưởng cơ nghiệp của cha ông, cũng không làm mất danh tiếng của cha ông, mà bằng năng lực của mình, Thiệu còn giành được những thành tựu lớn hơn, vinh dự cao hơn. Cần phải khẳng định điều này. Nhưng cứ vào những lúc mấu chốt Thiệu lại tỏ ra xuẩn ngốc, cố chấp và bừa bãi, cuối cùng thì hết đường.

Viên Thiệu ngu xuẩn, cố chấp và bừa bãi, nói ra là ba nhưng chỉ là một. Viên Thiệu vì làm liều nên mới bảo thủ, vì bảo thủ mới ngu xuẩn lại vì ngu xuẩn nên mới bừa bãi. Viên Thiệu xuẩn ở chỗ không tự biết mình. Vì không tự biết mình, Thiệu mới làm bừa, cho rằng mình là thiên hạ vô địch, vì vậy mới ngu xuẩn. Vì ngu xuẩn mới cho rằng quyết sách của mình là anh minh, vì vậy mới bảo thủ. Vì bảo thủ, Thiệu không nghe bất kỳ ai, nên mới thất bại. Có thể nói, Viên Thiệu thất bại là thất bại ở cách làm người, và cũng do tính cách đặc biệt nên mới dẫn tới thất bại ở cách làm người.

Tính cách đặc trưng của Viên Thiệu là nội tâm phân liệt, Tuân Úc nói Viên Thiệu “ngoài khoan dung, trong nghi kỵ, dùng người nhưng chưa tin tưởng. Tam quốc chí lại nói “ngoài khoan hùng” có hạn chế, buồn vui không để lộ, trong lòng luôn nghi kỵ”. Cũng là nói, con người Viên Thiệu, bề ngoài thì văn vẻ hòa nhã, khoan dung đại lượng, dáng dấp phong độ, kỳ thực lòng dạ đen tối. Không muốn người khác phong quang hơn, thông minh hơn, chính xác hơn. Viên Thiệu đánh Tào Tháo vì Tháo phong quang hơn; Viên Thiệu giáng chức Thư Thụ vì Thư Thụ thông minh hơn. Theo chú dẫn Tiên hiền hành trạng của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện, sau khi bại trận ở Quan Độ, tướng sĩ của Viên Thiệu, đấm tay vào ngực, khóc lóc rơi lệ mà rằng, nếu có Điền Phong ở đây, chúng ta đâu đến đoạn thế này. Viên Thiệu cũng thấy mất hết sĩ diện, mới hỏi Phùng Kỷ về thái độ của Điền Phong. Phùng Kỷ nói, ờ trong ngục Điền Phong vui mừng vì hoạn nạn, đã vỗ tay cười ầm lên, nói là mình liệu việc như thần. Kết quả, việc làm trước hết của Viên Thiệu lúc về tới Nghiệp Thành là giết Điền Phong.

Dù không có lời gièm của Phùng Kỷ thì Điền Phong cũng phải chết. Theo Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện, lúc bè bạn đến chúc mừng Điền Phong, “Ngài sẽ được trọng dụng”. Điền Phong trả lời là “nếu quân có lợi, ta sẽ sống; nay quân bại, chắc ta phải chết”. Điền Phong hiểu quá rõ về con người Viên Thiệu. Nếu Viên Thiệu thắng trận thì trong lòng sẽ vui sướng, còn có thể phóng thích Điền Phong ra khỏi ngục, để tỏ rõ sự khoan dung đại lượng, lại nữa, muốn lấy “ý kiến của người này” để chứng minh sự sáng suốt vĩ đại của mình. Một khi thất bại thì vừa xấu hổ vừa bực tức, nhất định phải trút giận lên đầu người khác, lấy đầu người khác cho hả giận, giết người chính xác hòng che giấu lỗi lầm của mình. Một người như vậy thực không ra cái giống gì!

Ngay cả bà vợ của Viên Thiệu cũng chẳng ra gì. Theo chú dẫn Điển luận của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện, ngay trong lúc hài cốt của Viên Thiệu chưa được chôn cất (thi thể chưa chôn) thì bà vợ của Viên Thiệu là Lưu thị đã cho giết toàn bộ năm người thiếp yêu của Viên Thiệu, nói là năm con hồ li tinh này đã hại chết chồng bà ta. Không chỉ giết mà còn đập nát mặt năm cô gái đó, để khi xuống cửu tuyền không còn tiếp tục mê hoặc Viên Thiệu. Viên Thượng còn giúp Trụ làm chuyện bạo ngược, giúp mẹ giết cả nhà năm người đàn bà đó. Tào Tháo thì khác hẳn. Lúc bại trận tự xem xét mình, lúc thắng trận thì cảm tạ người khác. Phu nhân của Tào Tháo cũng rất đôn hậu. Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu phi truyện, nhân lúc Tào Tháo ra ngoài. Biện thị thường cho đón Đinh phu nhân – người đã li dị với Tào Tháo, đến ở, đối xử như với thiếp của chồng, những lúc khác, thường cho người thăm hỏi, mang đến biếu quần áo, thức ăn. So sánh Tào Tháo và Viên Thiệu, giữa những người vợ của họ, chẳng phải đã rõ ai nên thắng ai nên thua rồi sao?

Đúng vậy, hưng vong là ai, thắng bại chẳng phải vô có. Lúc này nhìn tại, Tào Tháo thắng lợi, Viên Thiệu thất bại, phải nói là thắng bại có cớ. Thực tế thì sự khác biệt cao thấp giữa Tào và Viên đã hiện rõ từ rất sớm. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, ngay từ lúc khởi binh đánh Đổng Trác, Viên Thiệu đã từng hỏi Tào Tháo, nếu đánh Trác không xong thì ông nói xem chúng ta nên dựa vào nơi nào, lây đâu làm căn cứ (nơi nào là cứ)? Tào Tháo hỏi lại, ý túc hạ thế nào? Viên Thiệu trả lời, nam dựa vào Hoàng Hà, bắc chiếm Yên Đại (nay là vùng bắc bộ Hà Bắc và vùng đông bắc Sơn Tây), kiêm lĩnh Nhung Địch (chỉ Ô Hoàn), tiến xuống phía nam giành thiên hạ, có thể sẽ thành công chăng? Tào Tháo cười thầm và nghĩ, nếu là vô dụng thì tránh đi đâu cũng chỉ là vô dụng. Tháo thủng thẳng nói, theo ta, nên dùng những người trí năng trong khắp thiên hạ, thống soái họ bằng chính đạo, chính nghĩa thì chẳng có việc gì mà không thành (ta dùng trí lực trong thiên hạ, lấy đạo mà xử sự thì việc gì cũng thành).

Ở đây Tào Tháo lợi dụng từ hội Hán ngữ có nhiều nghĩa nói lên những hiểu biết về chính trị khác nhau giữa Viên Thiệu và mình. Viên Thiệu hỏi “nơi nào và đâu là cứ”, hai chữ “nơi nào” có thế hiểu là vị trí địa lý, cũng có thể hiểu là điều kiện chính trị; cứ, có thể hiểu là cứ điểm, cũng có thể hiểu là bằng cứ. Như vậy, lời nói của Tào Tháo có thể hiểu là: chỉ cẩn dựa vào chính nghĩa và nhân tài thì bất cứ đâu cũng đều là căn cứ địa. Rõ ràng, Tào Tháo hiểu biết nhiều hơn Viên Thiệu nhiều. Về sau, đây cũng là thái độ của Tào Tháo và Viên Thiệu lúc tranh giành ở Trung Nguyên: cậu dùng con bài quân sự địa lý, mình dùng con bài chính trị nhân tài, anh em ta cùng chơi thử xem!

Từ lâu, Tào Tháo đã hiểu rõ, ngọn cờ chính nghĩa và đội quân tinh nhuệ chính là hai pháp bảo lớn để đánh địch, giành thắng lợi. Tuân Úc nói, Viên Thiệu “người hùng áo vải, có người mà không biết dùng”. Ngược lại, Tào Tháo có sức lôi cuốn người và biết dùng người. Vậy, vì sao Tào Tháo tụ tập được người và cái đạo dùng người của Tào Tháo là gì?

§11. TRĂM SÔNG VỀ BIỂN

Từ lâu, Tào Tháo đã hiểu, ngọn cờ chính nghĩa và đội ngũ tinh nhuệ sẽ là hai pháp bảo lớn để đánh giặc giành thắng lợi. “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” là giương cao ngọn cờ chính nghĩa; ban bố “cầu hiền lệnh”, chủ trương “có tài là dùng”, là xây dựng một đội ngũ tinh nhuệ. Thực tế thì Viên Thiệu và Tào Tháo đều muốn dùng người. Vậy, đạo dùng người của Viên và Tào có gì khác nhau. Tào Tháo cao minh ở chỗ nào?

Ở tập này, chúng ta nói tới đạo dùng người của Tào Tháo.

Đây là vấn đề rất quan trọng. Phần cuối trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ có câu nói: “Cuối thời Hán, thiên hạ loạn lạc, anh hùng nổi dậy” Viên Thiệu nhìn khắp bốn châu, cường thịnh vô địch. Thái tổ vận trù mưu lược, tiến đánh khắp cõi, sử dụng pháp thuật của Thân, Thương, gồm đủ kế hay sách lạ của Hàn, Bạch, quan phương trao chức đều đúng với năng lực, tính toán khác thường, không nhớ tội ác cũ, cuối cùng đã phụng thiên tử, hoàn thành nghiệp lớn, là sách lược sáng suốt, tối ưu. Có thể coi là người phi thường, một kiệt xuất cái thế.” Trần Thọ đã đánh giá chung về Tào Tháo như vậy. Qua lời bình trên thấy rõ, chiến thắng Viên Thiệu là thành công lớn nhất trong cuộc đời Tào Tháo; Tào Tháo thành công được vì tinh thông mưu lược và giỏi dùng người. Mới hay, đạo dùng người là nội dung chính trong đạo thành công của Tào Tháo.

Trong đạo dùng người có hai vấn đề, 1- Dùng người nào. 2- Dùng như thế nào. Chính trên hai vấn đề này, Tào Tháo và Viên Thiệu đã thể hiện hai phong cách khác nhau hoàn toàn.

Trước hết nói tới, dùng người nào.

Cần phải khẳng định, Viên Thiệu có sức hút và cũng hiểu được nhân tài và nhân duyên là quan trọng. Lời chú dẫn Anh hùng kí của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Viên Thiệu truyện nói, lúc còn ít tuổi ở kinh thành, Viên Thiệu giao thiệp rộng rãi với nhiều người hào hiệp, trong hào môn đại viện luôn bày yến tiệc, mở dạ hội, tiếp đón toàn những người hiển đạt nổi danh trong xã hội, người đi kẻ đến, xưng hô anh anh em em vô cùng náo nhiệt. Một thời nhà đương cục đã không hài lòng, nói Viên Thiệu “không nên hô hào, nuôi tử sĩ”, cái cậu này, định làm gì đây? Người chú là Viên Uy cũng mắng Viên Thiệu, định hủy hoại Viên gia! Viên Thiệu trở nên dè dặt hơn, rồi chạy đến làm việc ở chỗ Đại tướng quân Hà Tiến.

Rõ ràng, trong triều đã có người phát hiện thấy, Viên Thiệu đang làm theo công tử Quý Giới trước thời Tần, giao hào hiệp, nuôi môn khách, lập tập đoàn nhỏ. Hình như Viên Thiệu cũng ngấm ngầm muốn mình được như “Bốn đại công tử” thời Chiến Quốc. Quá Tần luận của Giả Nghị nói, thời đó ‘Tần có Mạnh Thường, Triệu có Bình Nguyên, Sở có Xuân Thân, Ngụy có Tín Lăng, là bốn quân tử, sáng suốt và trung tín, khoan hậu và yêu người, tôn hiền và trọng sĩ”, đều nổi tiếng thiên hạ, nhất hô bách ứng. Rất nhiều người đã ngưỡng mộ lối sống đó. Viên Thiệu xuất thân cao quý, là mẫu người tài, là thiếu niên xinh đẹp, cảm thấy rất có tư cách và rất nên trở thành những công tử như vậy.

Rất tiếc Viên Thiệu chỉ học được một chút bề ngoài, chưa học được cái tinh túy bên trong. Có thể mới học được cách tiêu tiền (không tiếc những thứ quý giá, đất đai màu mỡ), còn thì chưa biết “Minh trí và trung tín, khoan hậu và yêu người, tôn hiền và trọng sĩ”. Viên Thiệu chơi với người khác theo một nguyên tắc, “không phải người nổi tiếng, không chơi”. Như vậy là phiến diện và cũng là muốn ra oai ra vẻ. Viên Thiệu làm như vậy là muốn nói với mọi người, đại công tử họ Viên không muốn tùy tiện gặp gỡ với bất kỳ loại người nào (không gặp khách bừa bãi). Đó chẳng phải muốn ra vẻ thì là gì? Điều quan trọng hơn còn là, Viên Thiệu kết giao với người nổi tiếng là để đề cao mình, không phải thực lòng muốn sử dụng tài trí của họ. Viên Thiệu luôn coi mình là người phi phàm, không thừa nhận có người thông minh hơn mình, vì vậy không dùng nổi những nhân tài thực sự, chỉ cần những người ra vẻ hiểu biết một chút là được. Đó chính là ra oai. Vì vậy Viên Thiệu có thể vờ “là người bình thường muốn hiểu biết” nhưng trong lòng không muốn nghe theo người khác. Đó cũng là nguyên nhân cơ bản, Viên Thiệu “có thể tụ tập người nhưng không thể dùng người”. Tuân Úc phê phán rất đúng “Thiệu dựa vào cơ nghiệp, làm người tài giỏi, mong có hư danh, nên chỉ những người ít tài, thích hư danh mới theo đến” nghĩa là: Viên Thiệu dựa vào vốn liếng tích lũy của gia tộc, vờ như lễ hiền hạ sĩ, mong có hư danh, vì vậy những kẻ nào chuộng hư danh mới đến với Thiệu.

Viên Thiệu luôn luôn: ra oai diễn vở, mong cầu hư danh cho ra vẻ, dương dương tự đắc.

Tào Tháo thì ngược lại, phương châm là: thực sự cầu thị, có tài là dùng, không hề câu nệ, ai đến cũng nhận. Với tiền đề đó, Tào Tháo đã xử lý thỏa đáng năm loại quan hệ.

Thứ nhất, danh và thực. Chính sách của Tào Tháo là: danh đến thực về, thực tế quan trọng hơn.

Tào Tháo hiểu rõ tầm quan trọng của nhân tài và cũng hiểu rõ về mình. Tào Tháo biết, một hảo hán phải có ba người trợ lực, muốn thành sự nghiệp, cần có người giúp. Tào Tháo cũng biết, về bối cảnh, lai lịch, địa vị, thực lực, mình không bằng người khác. Không được như Viên Thiệu, có cả một gia tộc hùng hậu; không được bằng Tôn Quyền, sẵn có cả một cơ nghiệp; thậm chí không bằng cả Lưu Bị, có một tấm danh thiếp sáng lóa. Tào Tháo có rất ít vốn liếng về chính tri, vì vậy cần có sự giúp đỡ, ủng hộ của nhiều người, nhất là sự hợp tác của nhiều cao môn thế tộc, để có vốn kêu gọi. Có thể giúp được là tốt, bất kể là giúp theo kiểu gì. Có tài, cần, có tiếng, cần, có hư danh cũng cần, tóm lại, càng nhiều càng tốt. Thậm chí Tào Tháo không yêu cầu họ phải có tác dụng thực tế, chỉ cần họ nắm được một ít kiến thức. Cũng không yêu cầu họ phải thực bụng giúp mình, chỉ cần họ không chống đối công khai. Vì vậy, sau khi nghênh đón thiên tử, dời đô về huyện Hứa, Tào Tháo đã có vô số nhân tài, bao gồm cả những người như Khổng Dung. Đương nhiên, họ không đến để giúp Tào Tháo. Họ nói, xin hết lòng vì đất nước và hoàng đế. Nhưng trong tình hình Tào Tháo nắm trọn đại quyền thì việc hết lòng vì hoàng đế hay hết lòng vì Tào Tháo có khác gì nhau? Chí ít, thì bên phía Tào Tháo người cũng đông nghìn nghịt.

Có điều Tào Tháo càng thêm vui mừng vì có vô số người có chân tài thực học. Tào Tháo là người có ý thức bình dân và tinh thần thiết thực. Tào Tháo có câu danh ngôn: “Đừng vì hư danh mà chuốc lấy họa thực”. Tào Tháo xem thường hư danh. Tào Tháo nhường chức vị Đại tướng quân cho Viên Thiệu, là biểu hiện không chuộng hư danh. Tào Tháo cũng không sùng bái danh nhân. Ngay từ thời liên quân Quan Đông, Tào Tháo đã được lĩnh giáo từ “những người có hư danh”. Đúng, không nên mê tín danh nhân, danh nhân và năng nhân là hai khái niệm. Danh nhân không nhất thiết là những người có bản lĩnh thực sự, họ luôn luôn là “người có danh tiếng, nhưng số đông chỉ là hư danh”. Nhất là vào cuối thời Đông Hán, thời kỳ nước sôi lửa bỏng đó, số người thao thao bất tuyệt nhưng trong ngoài bất nhất chăng lẽ còn là ít sao? Tào Tháo không hề bị lừa!

Thái độ của Tào Tháo trong vấn đề hôn nhân cũng vậy. Biện thị, phu nhân thứ hai của Tào Tháo xuất thân là “con hát”. Thời đó nghề hát xướng không chỉ là nghề ti tiện mà còn là nghề bị khinh rẻ. Biện phu nhân xuất thân tuy hèn kém, nhưng nhân phẩm lại rất tốt, đối nhân xử thế cũng rất nhũn nhặn. ‘Tam quốc chí. Hậu phi truyện” nói, sau khi Tào Phi được lập làm thái tử, những người chung quanh vui cười muốn Biện phu nhân phải chiêu đãi. Biện phu nhân nói, ta không làm con cái hư đã là mãn nguyện rồi. Bùi Tùng Chi chú dẫn Ngụy thư nói, Tao Tháo để Biện thi chọn lấy hai thứ trong số báu vật, lần nào Biện thị cũng chọn thứ vừa vừa. Tào Tháo hỏi vì sao, Biện thị nói, chọn thứ quý nhất là tham lam, chọn thứ kém nhát là không thực nên chỉ chọn thứ vừa vừa. Tháo rất thích thú với câu nói đó. Thực tế, thì sau khi ly dị với Đinh phu nhân, Tào Tháo bất kể quan niệm thế tục “môn đăng hộ đối”, khi đó đã lập Biện thị làm vợ, e đó cũng là quan niệm thiết thực. Đúng, Biện thị xuất thân ti tiện, nhung là người tài đức vẹn toàn, vậy, còn gì phải chọn lấy con nhà danh môn?

Thứ hai, là đức và tài. Chính sách của Tào Tháo: đức tài đầy đủ, có tài là dùng.

Tào Tháo có ý thức của người bình dân và tinh thần thiết thực, nên, khi tuyển chọn cất nhắc nhân tài, Tào Tháo không giống như Viên Thiệu “không nổi tiếng, không cho gặp” hoặc giống chủ trương của một số người nào đó “Phải là hiền sĩ thì mới dùng”. Tào Tháo cần những người có thể mạnh dạn giúp mình bình trị thiên hạ. Vì vậy, trước sau ba lần vào những năm Kiến An thứ XV (năm 210), Kiến An năm thứ XIX (năm 214), Tào Tháo ban bố “cầu hiền lệnh”, xác định rõ chính sách nhân tài “có tài là dùng”. Tào Tháo nói, lúc này thiên hạ chưa định là lúc rất cần người tài (đây là lúc cầu hiền cấp bách), vì vậy chỉ cần nói biết làm hay không biết làm, không thể cứ bới lông tìm vết, đòi hòi quá nhiều. Nếu nhất định cứ yêu cầu đạo đức phẩm chất phải đầy đủ, thập toàn thập mỹ, thì làm sao Tề Hoàn công có thể hoàn thành nghiệp bá? Cao hoàng đế sao có thể lập nên Đại Hán? Cho nên, chỉ cần là nhân tài, có “thuật trị quốc dùng binh” thì dù là danh tiếng không tốt (danh tiếng ô nhục), làm điều khiến mọi người chê cười (hành vi bị chê cười), thậm chí là “bất nhân bất hiếu”, mong mọi người cứ tiến cử, đáng thế nào sẽ dùng thế ấy (ta được và sẽ dùng).

“Cầu hiền lệnh” của Tào Tháo là một sự kiện lớn trong lịch sử Trung Quốc. Nó thay đổi cách dùng người của đế quốc (chế độ sát cử thời Lưỡng Hán rời khỏi vũ đài lịch sử, thay thế bằng chế độ tiến cử thời Ngụy Tấn, đến Tùy Đường lại thay bằng chế độ khoa cử) và cũng là vấn đề lý luận quan trọng khiến mọi người tranh luận trong một thời gian dài, tức là quan hệ giữa đức và tài. Điều lý tưởng nhất, đương nhiên là đức tài đầy đủ. Nhưng, một khi đức và tài chưa có đủ thì cái nào là tay gấu, cái nào là vây cá? Cách làm truyền thống là lấy đức không lấy tài, ít ra thì đức trước tài sau, nhưng Tào Tháo lại nói rõ “có tài là dùng”. Thế nào là “có tài thì dùng”, tức là chỉ cần có tài là được, đức có thể chưa, thậm chí là “bất nhân bất hiếu” cũng chẳng sao. Đương nhiên, nói vậy thì hơi lạ, dễ dàng hiểu sai đi, vì vậy cần phải giải thích thêm một chút.

Thực ra, không phải Tào Tháo không cần đức. Thực tế thì Tào Tháo rất chú trọng mặt đạo đức. Tào Tháo rất tôn trọng những người đạo đức chân chính, cao thượng. Thôi Diễm là người nho nhã chính phái, Tào Tháo rất kính nể; Mao Giới là người liêm khiết công minh, Tào Tháo rất kính trọng. Tào Tháo thường nói với mọi người, Thôi Diễm là tấm gương cho mọi người, là mẫu mực của thời đại. Nếu quan lại ai cũng được như Thôi Diễm và Mao Giới, đều tự giác chấp hành mọi luật lệ thì có thể, ta chẳng còn việc gì mà làm.

Nhưng Tào Tháo hoàn toàn không phải là người “Duy đạo đức luận” (Năm Kiến An thứ VIII, Tào Tháo ban bố lệnh phê phán “Duy đạo đức luận”). Tào Tháo không coi đạo đức là tiêu chuẩn duy nhất trong tuyển chọn nhân tài, thậm chí không coi đó là tiêu chuẩn số một. Vì sao vậy? Bởi một khi lấy đạo đức làm tiêu chuẩn duy nhất và tiêu chuẩn số một sẽ nảy sinh ra ba vấn đề. 1- Có đức không có tài. Một người được tuyển chọn, về phẩm chất đúng là không có vấn đề nhưng tiếc là cái gì cũng không biết, không làm được thì chỉ là một người tốt, vô dụng. 2- Quá cầu toàn. Một số người có tài, thậm chí có tài đặc biệt, nhưng vì phẩm chất đạo đức có sai sót hoặc có vấn đề sẽ không được tuyển chọn. 3- Có sự dối trá. Một người muốn được tuyển chọn tất phải ra vẻ chính trị, ra vẻ đạo đức, kết quả đạo đức trở thành vô đạo đức, tình hình cuối thời Đông Hán là như vậy.

Vậy, chủ trương “Đức tài đầy đủ” không được sao? Thôi Diễm, Mao Giới chẳng phải đức tài đầy đủ sao? Đức tài đầy đủ đương nhiên là tốt, nhưng đó là điều lý tưởng. Trong thời bình, lúc thiên hạ đại trị, không có nhiều yêu cầu dặc biệt có thể cứ từ từ, tuyển chọn từng người một. Nhưng đây lả thời kỳ đặc biệt, Tào Tháo muốn làm những việc phi thường thì không thể từ từ, từng bước từng bước, phải trọng thưởng người có công, phải trọng dụng người tài năng. Nói như lời trong Thưởng công năng lệnh được Tào Tháo ban bố vào năm Kiến An thứ VIII (năm 203) tức là “Thời bình xét về phẩm đức, lúc có việc thưởng về công năng”.

Thực tế, đức và tài không thể có đầy đủ, danh và thực cũng vị tất đã thống nhất. Người có phẩm hạnh không nhất định là có năng lực (người có đức vị tất đã có thể tiến thủ). Người có năng lực cũng không nhất định đã có phẩm hạnh (người biết tiến thủ vị tất đã có đức hạnh). Cũng vậy, người xuất thân tốt không nhất định có trình độ, người có trình độ không nhất định là xuất thân tốt. Tào Tháo nói, Y Doãn và Phó Thuyết chẳng phải là nô lệ sao? Tiêu Hà và Tào Tham chẳng phải là huyện lại sao? Trần Bình từng mang tiếng ác. Hàn Tín từng bị chê cười, Quản Trọng thì khỏi phải nói, luận về lập trường thì đó là “kể thù”; luận về phẩm hạnh thì đó là “tiểu nhân”. Nhưng Thương Thang, Vũ Đinh, Tề Hoàn và Cao Hoàng đế chúng ta đã trọng dụng họ, dựa vào họ để thành công thắng lợi. Như thế chưa đủ để vấn đề được sáng tỏ sao?

Huống chi, cái gọi là “Đức tài gồm đủ” từ thời Đông Hán lại đây, thục tế chỉ là cần đức không cần tài, dù cho “đức” là đức giả. Thậm chí trong lúc Tào Tháo thu nhận vô số nhân tài, lại có người chủ trương, dù là có công, có tài nhưng nếu “đức hạnh không đủ”, “quận quốc cũng không tuyển”. Vậy nên phải sửa đổi, sửa cho đúng, đúng và làm theo. Vì thế không thể thẳng băng mà yêu cầu phải “có đủ tài đức” nên cứ phải nói “theo tài mà cất nhắc”.

Thứ ba, liêm và tham. Chính sách của Tào Tháo là trọng dụng thanh quan, không lánh tiểu tham.

Đã có tài là dùng, thì không câu nệ. Đức tài đầy đủ tất nhiên là tốt, có một chút nhược điểm thì cũng chẳng sao. Ngụy thư có ghi lại một câu chuyện, Tào Tháo có người đồng hương là Đinh Bùi, thích vơ vét những thứ chẳng ra gì, từng lợi dụng chức quyền đổi con bò gầy của nhà lấy con bò béo của tập thể, kết quả bị bãi quan. Tào Tháo gặp người này và cố ý hỏi: Văn hầu à, quan ấn của cậu đâu rồi? Đinh Bùi nhăn nhở nói: Đổi lấy bánh ăn rồi. Tào Tháo cười khà, rồi quay lại nói với lũ tùy tùng: Mao Giới nhiều lẩn bảo ta phải xử nặng Đinh Bùi, ta nói Đinh Bùi chẳng khác gì chú mèo giỏi bắt chuột nhưng lại thích ăn vụng, vẫn còn có tác dụng nên giữ lại. Chuyện đó nếu có thực, sẽ được coi là “miêu luận” sớm nhất Trung Quốc.

Thứ tư, hàng và phản. Chính sách của Tào Tháo là: chiêu hàng nạp phản, không tính hiềm khích cũ.

Không câu nệ, không hỏi đến xuất thân, thậm chí là người trong trại địch, Tào Tháo luôn tìm cách lôi kéo để sử dụng. Trong tay Tào Tháo có năm viền đại tướng thì ba viên từ doanh trại địch tới; Trương Liêu vốn là bộ tướng của Lã Bố, Trương Cáp vốn là bộ tướng của Viên Thiệu, Từ Hoảng vốn là bộ tướng của Dương Phụng, Nhạc Tiến và Vu Cấm được Tào Tháo cất nhắc từ cơ sở lên. Đúng là “Đưa Vu Cấm, Nhạc Tiến từ trong trận lên, từ trong đám tù binh tìm ra Trương Liêu và Từ Hoảng, ai cũng ra sức lập công, trở thành danh tướng, (Lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ). Về sau, Trần Thọ đã viết về năm viên đại tướng này, gọi là “Lương tướng một thời, là năm người này”; Tào Tháo cũng ca ngợi họ “sức mạnh hơn người, mưu kế đầy đủ*, mạnh mẽ khác thường, phá tan tất cả”.

Sự thực thì, cứ sau mỗi chiến tháng, Tào Tháo luôn phát hiện và chiêu mộ nhân tài từ trong đám tù binh. Ngay cả Lã Bố, Tào Tháo cũng muốn giữ lại, về sau do Lưu Bị khuyên can nên mới thôi. Theo Tam quốc chí. Lã Bố truyện và “Hậu Hán thư. Lã Bố truyện” tại Bạch Môn lầu lúc đó, Lã Bố tuy là tù binh, nhưng vẫn ra vẻ cao ngao. Lã Bố với vẻ phấn chấn nói với Tào Tháo: Tốt rồi, chuyện cũ coi như hết, thiên hạ yên định! Thế là nghĩa làm sao, Tào Tháo hỏi lại. Lã Bố nói, cái họa trong lòng minh công chẳng phải Lã Bố này sao? Lúc này thì Lã Bố thuần phục ngài rồi! Nếu để Lã Bố soái lĩnh kỵ binh, minh công soái lĩnh bộ binh thì thiên hạ còn ai ngăn cản nổi? Lại quay sang nói với Lưu Bị “Huyền Đức công à! Ngài là thượng khách, tôi là tù ở dưới thềm, dây buộc quá chặt ngài không thể nói giúp tôi một câu sao?” Tào Tháo cười khà khà nói “Trói lão hổ mà, không thể không trói chặt hơn”. Tháo định hạ lệnh cởi trói, Lưu Bị ngồi cạnh, giọng nói lạnh lùng “Minh công không thấy Lã Bố đối xử với Đinh Nguyên Đổng Trác như thế nào sao?” Tào Tháo như sực tỉnh, một kẻ vong ân bội nghĩa, phản phúc vô thường, nếu rộng rãi quá hóa hố, đành phải giết Lã Bố.

Trong số các mưu thần, không ít người từ phía địch tới. Hứa Du từ doanh Viên Thiệu tới, Tào Tháo đã vội vã, chân không ra đón. Khoái Việt và Lưu Tôn cùng nhau đầu hàng, Tào Tháo vui vẻ nói, không phải mình được Kinh châu mà là được Khoái Việt. Trong lúc viết hịch văn cho Viên Thiệu, Trần Lâm đã chửi ba đời tổ tông Tào Tháo. Sau khi là tù binh, Trần Lâm được là Tư không quân mưu tế tửu. Nhưng điều làm mọi người cảm động nhất lại là chuyện của Vương Tu. Vương Tu trước là người của Viên Đàm. Sau khi Viên Đàm bị giết, Vương Tu khóc lóc và đi tìm Tào Tháo, xin Tào Tháo cho được chôn cất Viên Đàm. Tào Tháo cố ý không đáp, Vương Tu nói: “Nhận ân sâu của Viên thị, nếu được chôn cất Đàm rồi có chết cũng không ân hận”. Tào Tháo “vui vì nghĩa mà thuận”. Sau khi chôn Viên Đàm xong. Vương Tu trở thành mưu thần quan trọng của Tào Tháo, Tam quốc chí có ghi truyện của Vương Tu.

Đương nhiên, không phải tất cả người bên doanh trại địch đều đầu hàng Tào Tháo. Thư Thụ là người Tào Tháo rất muốn có. Lời chú dẫn Hiến đế truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Vũ đế kỷ và Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện đều nói, Thư Thụ sau khi bị bắt làm tù binh, được Tào Tháo khuyên hàng và hứa “hậu đãi”. Nhưng vì cả nhà lớn, bé còn ở bên Viên Thiệu, nên Thư Thụ không chịu hàng, còn ‘Tìm cách trở về với Viên Thiệu”. Chẳng còn cách nào khác, Tào Tháo đành phải giết Thư Thụ. Tảo Tháo cũng rất muốn có Thẩm Phối. Lời chú dẫn Tiên hiền hành trạng của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện nói, trong trận chiến Nghiệp Thành, Thẩm Phối bị bắt làm tù binh, Tào Tháo hỏi: “Lúc ta vây thành, vì sao các ngươi bắn tên nhiều đến như vậy?”. Thẩm Phối nói: “Hận là còn quá ít”. Tào Tháo liền nói: Túc hạ trung thành với cha con Viên Thiệu, nên không thể không như vậy”. Tào Tháo nói thế, ngoài ý muốn chạy tội cho Thẩm Phối còn có ý “muốn tha”. Nhưng Thẩm Phối hoàn toàn không có ý muốn hàng, (Tam quốc chí. Viên Thiệu truyện nói là “giọng nói sang sảng, không có ý xin xỏ”), những kẻ khác thì khóc khóc mếu mếu, cuối cùng Tào Tháo đành phải giết Thẩm Phối.

Thứ năm, to và nhỏ. Chính sách của Tào Tháo là: bắt to bỏ nhỏ, không câu nệ tiểu tiết.

“Trọng dụng thanh quan, không lánh tiểu tham” cũng được, “chiêu hàng nạp phản, bỏ qua hiềm khích cũ” cũng được, đều không phải là kĩ xảo, mà là khí độ; là đạo dùng người, không phải thuật dùng người. Như Trương Tú, người có “thâm thù đại hận”, vừa thấy đến, đã tay bắt mặt mừng, phong quan tiến tước; như Hứa Du “tham lam cuồng vọng”, vừa nghe tới, đã mừng vui, chân không ra đón; như Trần Lâm, người đã “công kích ác độc”, vì quý cái tài, không hề suy tính, thản nhiên quên mọi chuyện; như Tất Kham, một kẻ “bội tín bất nghĩa”, chỉ vì sự hiếu đễ của người đó mà bỏ qua chuyện cũ, tín nhiệm như cũ. Từ bao chuyện như vậy đã có thể giãi bày được khí độ anh hùng và tầm lòng rộng lớn của Tào Tháo.

Cũng với tấm lòng và khí độ đó, đã khiến bao nhân tài từ doanh trại đối phương đã vui vẻ thuần phục chạy đến với Tào Tháo và Tào Tháo cũng đối xử với họ thật rộng lượng và chân thành. Như Văn Sính, vốn là đại tướng của Lưu Biểu, được phái đi trấn thủ phương Bắc. Sau khi Lưu Biểu mất, người thay thế là Lưu Tôn đầu hàng, Tào Tháo muốn có cả Văn Sính, nhưng Văn Sính không theo. Văn Sính nói, Văn Sính này không thể giữ trọn được châu quận, nên chịu tội với người châu quận. Về sau, Tào Tháo xuống phía nam, vượt qua Hán Thủy, Văn Sính mới chịu đến chào Tào Tháo. Tào Tháo nói vui: “Sao túc hạ đến muộn vậy?”. Văn Sính nói: ‘Trước kia tôi không thể phò tá Lưu Kinh châu (Lưu Biểu) vì đất nước. Nay Lưu Kinh châu đã qua đời, đành phải trông coi Hán Xuyên, bảo toàn trăm họ, có thể “sống không phụ người cô đơn yếu đuối” (Chỉ Lưu Tôn), “chết không hổ với người đã khuất” (Chỉ Lưu Biểu). Nay mọi việc đã thay đổi nên mới rơi vào cảnh ngộ này. Văn Sính này vừa đau xót vừa hổ thẹn, còn mặt mũi nào đến gặp minh công sớm hơn”. Nói xong, khóc lóc rơi lệ. Tào Tháo cũng rơi lệ theo (vì thương xót), “Túc hạ xứng đáng là trung thần”. Sau đó lại bổ nhiệm Văn Sính là Thái thú Giang Hạ. Hơn chục năm Văn Sính giữ chức vị này (nhưng tước vị thì ngày một cao hơn, từ Quan nội hầu đến Đình hầu, Hương hầu, Huyện hầu), đánh Quan Vũ, chế ngự Tôn Quyền “tiếng vang nước địch, giặc không dám đến”, giữ trọn mảnh đất – các binh gia thường tranh giành, cho Tào Tháo (Xem Tam quốc chí. Văn Sính truyện).

Qua đây mới thấy, kỳ thực Tào Tháo rất coi trọng đạo đức, và cũng chủ trương đức tài gồm đủ. Văn Sính được coi là đức tài đầy đủ nhất. Nhưng đức mà Tào Tháo chú trọng là đức lớn, tức là trung và nghĩa, không bới lông tìm vết, bỏ qua các tiểu tiết, như là tác phong sinh hoạt v.v… chỉ cần đại tiết tốt đẹp, những việc bé nhỏ khác, Tào Tháo mắt nhắm mắt mở, coi như không hay. Tam quốc chí. Quách Gia truyện nói, Quách Gia mưu sĩ hạt nhân của Tào Tháo bị Trần Quần – một mưu sĩ quan trọng chỉ trích, nói hành vi của Quách Gia đáng phải kiểm điểm (bất trị phải kiểm điểm), đã nhiều lần phê phán giữa triều đường, Quách Gia vẫn như thường, vô sự (Gia vẫn như cũ); Tào Tháo cũng không hỏi tới, vẫn tín nhiệm như cũ, càng thêm trọng dụng (giao việc quan trọng hơn). Bản thân Trần Quần là người đúng mực, Tào Tháo cũng luôn tán thưởng (Quần ngay thẳng đúng mực, thấy rất vui). Tào Tháo vờ hồ đồ, nhập nhằng, bên nào cũng được, đó là “Đạo trung dung” mà mọi người thấy khó hiểu và Tháo đã đạt tới cái tinh túy của “Trung dung”. “Trung dung”, tức là lấy cái có thể đúng, lấy cái lớn bỏ cái nhỏ, có kinh có quyền, đã có tính nguyên tắc (kinh) lại có tính linh hoạt (quyền). Phải giữ vững đạo đức, không giữ thì sẽ hỏng hết, tất cả chỉ là lũ tiểu nhân. Cũng vậy, không nên tính toán những tiểu tiết, tính toán cho đến bao giờ, ai ai cũng thấy có phần nguy hiểm. Vì vậy, Tào Tháo mới khẳng định Trần Quần và cũng không truy cứu Quách Gia. Tào Tháo nắm chắc phương hướng đó, nắm đến từng ly từng tí.

Xem ra, Tào Tháo là thống soái của tài. Tào Tháo biết rõ là thống soái phải biết thu nhận tất cả, thu hút một lượng lớn nhân tài và sử dụng nhân tài. Phải biết bao dung, bao gồm cả những người mà người khác không thể bao dung. “Trăm sông về biển, có dung có mạnh”, nghĩa là không từ chối, có thể thu nạp tất cả, Nghĩ xem, trăm sông về biển, hẳn trong đó có cả bùn, cát. Nêu biển cả chỉ nhận nước trong, không nhận bùn cát thì gọi thế nào là biển cả?

Tào Tháo có tấm lòng giống như biển cả. Chính vì tấm lòng biển cả đó, mới thu hút được một lượng lớn nhân tải về trận doanh của mình. Có người đả thống kê, cho tới lúc chết, số mưu sĩ hạt nhân, mưu sĩ quan trọng, cùng những duyện thuộc ở các cấp, Tào Tháo có được 102 người. Trong số mấy vị quan trọng ở thời kỳ đầu có Tuân Úc, Tuân Du, Giả Hủ, Quách Gia và Trình Dục. Điều đáng chú ý là, các vị này đều chủ động đến với Tào Tháo, Giả Hủ còn mang theo Trương Tú, Tuân Úc và Quách Gia đến từ chỗ Viên Thiệu. Điều này cũng chưa có gì đáng kể. Thời đó mưu sĩ và võ tướng từ trận doanh này chạy đến trận doanh khác cũng là chuyện thường, giống như ngày nay, một người làm ở xí nghiệp này chạy tới xí nghiệp khác. Tình trạng người một nhà phục vụ hai nơi khác nhau cũng rất nhiều, như anh em Gia Cát Cẩn, Gia Cát Lượng, người phục vụ Tôn Quyền, người phục vụ Lưu Bị, ai vì chủ nấy, “không nói tới tình riêng”, cũng không ảnh hưởng tới tình cảm anh em. Điều đáng nói là, Tuân Úc và Quách Gia từ chỗ Viên Thiệu bỏ đi là có nguyên nhân, thậm chí Quách Gia còn nói với hai người đồng hương (Vĩnh Xuyên) là Tần Bình và Quách Đồ, kể lại những suy nghĩ thực khi bỏ Viên đến với Tào. Có thể coi câu chuyện đó là phá thiên cơ. Vậy, Quách Gia đã nói những gì, trong đó có gì là huyền cơ?

§12. THIÊN HẠ QUY TÂM

Tào Tháo biết dùng người, gần như lịch sử đã công nhận điều đó. Có thể nói Tào Tháo biết rõ “cái cơ dùng người”. Nhưng vấn đề không phải ở chỗ Tào Tháo đã làm gì, mà là làm như thế nào và vì sao phải làm như vậy. Cũng tức là, điều quan trọng không phải là “thuật”, mà là “đạo”. Vậy, đạo dùng người của Tào Tháo là “đạo” gì, Tào Thào vì sao có thể nắm vững được “đạo” đó?

Tập trước đã nói mấy vị mưu sĩ quan trọng nhất trong buổi đầu phát triển của Tào Tháo như Tuân Úc. Tuân Du, Giả Hủ, Quách Gia và Trình Dục, gần như đều chủ động chạy đến với Tào Tháo. Trước hết vào năm Sơ Bình thứ II (năm 191) thời Hán Hiến đế, Tuân Úc đã chạy khỏi chỗ Viên Thiệu, lúc này Tuân Úc mới có 29 tuổi. Tam quốc chí. Tuân Úc truyện nói, Tuân Úc phát hiện thấy Viên Thiệu không thành được đại nghiệp (cuối cùng Thiệu không thành đại nghiệp) và đấy là nguyên nhân để Tuân Úc ra đi. Lúc này Tào Tháo mới chỉ là Thái thú Đông quận, Tuân Úc đã tới đó. Được Tuân Úc, Tháo vui mừng khôn xiết, nói đây chính là Trương Lương của ta (ta được Tử Phòng rồi)! Đến năm Kiến An đầu tiên (năm 196), Tào Tháo nghe theo Tuân Úc và Mao Giới nghênh đón thiên tử, dời đô về Hứa huyện, Tuân Úc trở thành “Tổng Tham mưu trưởng” của Tào Tháo (là Hán Thị trung, giữ Thượng thư lệnh, thường là quan trọng), những lúc Tào Tháo ra ngoài, Tuân Úc toàn quyền lo việc trong nước (Thái tổ chinh phạt ở ngoài, việc trong nước do Tuân Úc quyết). Muốn Tuân Úc tiến cử một số nhân tài, Tào Tháo hỏi, “ai có thể thay khanh lập mưu cho ta”, Tuân Úc liền tiến cử Tuân Du, Chung Do và Quách Gia. Tam quốc chí. Tuân Du truyện nói, khi đó Tuân Du chạy đến Tứ Xuyên thì tắc đường, nên nhàn nhã ở Kinh châu, Tào Tháo liền có thư cho Tuân Du, lúc này thiên hạ đại loạn, là lúc cần đến tâm sức, trí tuệ của nhiều người. Ngài buông tay bàng quan không cảm thấy đã quá lâu rồi sao? Tuân Du liền đến với Tào Tháo. Tào Tháo vui mừng, ta có Công Đạt giúp đỡ, thì liệu còn gì phải lo nữa?

Chuyện Trình Dục đến mới thú vị. Tam quốc chí. Trình Dục truyện nói, bấy giờ, thứ sử Duyện châu Lưu Đại mời làm kỵ đô uý, Trình Dục cáo ốm. Chờ khi Tào Tháo đến Duyện châu, mời Trình Dục xuống núi, vừa mời Trình Dục đã tới ngay. Một người đồng hương không hiểu mới hỏi, sao thái độ trước sau với hai người lại khác nhau vậy? Trình Dục không đáp, chỉ cười. Quách Gia thì có sao nói vậy. Theo “Tam quốc chí. Quách Gia truyện”, Quách Gia đã từng nói với Tân Bình, Quách Đồ – hai mưu sĩ của Viên Thiệu, “người có chí phải tìm chủ, xuất mưu lập kế tạo nên công danh. Viên công, học như Chu công với hạ sĩ, nhưng chưa biết cơ dùng người. Đa đoan không có điểm chính, mưu hay không dám quyết, muốn cùng nhau định thiên hạ, nhưng không thành, lập nên nghiệp bá cũng rất khó!” Vậy nên rời khỏi Viên Thiệu đến với Tào Tháo. Tào Tháo có buổi trò chuyện với Quách Gia, nội dung là “Bàn chuyện thiên hạ”, cả hai bên đều rất vui. Tào Tháo nói: “Khiến ta thành đại nghiệp là nhờ những người thế này”. Từ chỗ Tào Tháo ra, Quách Gia tỏ vẻ hết sức vui mừng: “đúng là chủ của ta”. Năm đó, Quách Gia mới hai mươi bảy tuổi.

Lời Quách Gia bao gồm ba ý. Thứ nhất, một người thông minh, nhất là một người chuẩn bị để thành mưu sĩ, nhất định phải tìm cho mình một ông chủ tốt (người có chí phải tìm chủ). Thứ hai, Viên Thiệu không phải chủ tốt, vì không biết dùng người. Viên Thiệu không phải không hiểu tầm quan trọng của nhân tài và đã từng học Chu công “một lần gọi ba lần túm tóc, một bữa ăn ba lần nhè cơm”. Nhưng Viên Thiệu chỉ học được cái bề ngoài (học như Chu công với hạ sĩ), chưa học được điều cốt lõi (chưa biết cơ dùng người). Bản thân Thiệu không phải là thống soái của tài, nghĩ nhiều nhưng không quyết đoán (mưu hay, không quyết), theo Thiệu sẽ không có tiền đồ (cùng nhau định thiên hạ thì không thành, lập nên nghiệp bá cũng rất khó). Sự thực chứng minh lời dự đoán của Quách Gia là không sai. Viên Thiệu tuy tụ tập được không ít nhân tài, nhưng kết quả thì người đi đã đi, người tan đã tan, người chết đã chết, người phản đã phản. Mấy người còn lại thì chia rẽ, phái ủng hộ Viên Đàm, phái ủng hộ Viên Thượng, hoạ nạn gần kề, tàn sát lẫn nhau, cuối cùng là hết.

Còn ý thứ ba của Quách Gia, không nói ai cũng biết: Tào Tháo là ông chủ tốt (đúng là chủ của ta). Vì vậy, phải bỏ Viên về Tào.

Vậy, vì sao Tào Tháo lại là ông chủ tốt?

Thứ nhất, là “biết dùng người, có tài là dùng”. Khi đánh giá đạo dùng người của Tào Tháo, Tam quốc chí nói gọn thành mười sáu chữ: “Dùng người đúng tài đúng chỗ, tính toán đều khác lạ, cho qua sai sót cũ”. Gọi là “Tính toán đều khác lạ, cho qua sai sót cũ”, là “chiêu hiền nạp phản, bỏ qua hiềm khích” đã nói ở tập trước; biết người biết tài, có tài là dùng. Có tài là dùng thì đúng như lời Tuân Úc, Quách Gia đánh giá về đạo dùng người của Tào Tháo. Tuân Úc nói “sáng suốt không câu nệ, có tài là dùng”; Quách Gia nói “có tài là dùng, không hỏi điều khác”, cùng nghĩa với lời nói của Trần Thọ. “Có tài là dùng” là rất quan trọng. Bời vì, “Biết người dùng đúng” bao gồm ba nội dung: biết ai là nhân tài, biết họ có tài về mặt nào, thuộc loại hình gì, biết phải để họ ở vị trí nào là thích hợp nhất. Cũng tức là nói, biết người dùng đúng, một là phải biết, hai phải dùng cho đúng. Tào Tháo đã làm được việc đó. Như Thôi Diễm, Mao Giới đều là thanh liêm chính phái, Tào Tháo để tuyển chọn quan lại; Tảo Chi, Nhiệm Tuấn là những người chịu thương chịu khó, chịu điều oán trách, Tào Tháo để họ trông coi đồn điền. Về điểm này thì ngay như Hồng Mại một người triều Tống không mấy tình cảm với Tào Tháo cũng phải đánh giá cao, nói là “Trí thì làm quan, quyền thì phân quận, không to không nhỏ, ai cũng xứng với chức của mình” (Dung trai tùy bút), hơn nữa, từ đây có thể rút ra kết luận: Tào Tháo thành công, quyết không phải là ngẫu nhiên hay may mắn (Tháo có những thành công, quyết không phải do may mắn).

Thứ hai, là “Thành tâm giữ tín, dùng người tin tưởng”. Đây vốn là nguyên tắc để dùng người, trong lịch sử, những người biết dùng người thường làm như vậy. Đối với Tào Tháo, điều này lại càng quan trọng. Trước hết, Tào Tháo sống trong thời loạn. Vào thời loạn, lòng người thường dao động, đạo đức suy đồi, giữa người và người không còn thành ý và sự tín nhiệm. Nói như Tào Tháo “đáng buồn vì trên dưới nghi ngờ lẫn nhau”. Thêm vào đó, địa vị của Tào Tháo khá đặc biệt. Nói như Chu Du thì vai trò của Tào Tháo “danh là Hán tướng, thực là Hán tặc”. Bất kể Tào Tháo nghĩ thế nào, nhưng thời đó, nhiều người cho là vậy, sự thật thì việc “tụ người” của Tào Tháo, e phần lớn là để thực hiện dã tâm cá nhân. “Vai trò hai mặt” đó thực có lợi, Tào Tháo có thể lợi dụng danh nghĩa chính phủ trung ương, và quan chức để thu nạp nhiều nhân tài; nhưng cũng có chỗ bất lợi, ngay như Tào Tháo cũng không phân biệt được rõ ràng, những nhân tài đó cuối cùng là ai. Trách sao khỏi có điều nghi ngờ. Thứ nữa, trận doanh của Tào Tháo rộng lớn, phức tạp. Gồm những người cũ của chính phủ trung ương, có người sau này do Tào Tháo tuyển chọn, còn có người do quan viên triều đình tiến cử sử dụng, có cả những người chiêu hàng nạp phản từ phía địch, không phải đội ngũ thuần nhất của riêng ai. Trong số người đó, cũng không tránh khỏi có sự nghi ngờ. Tóm lại, ở chỗ Tào Tháo còn nhiều nghi vấn.

Trong tình trạng đó, thành tâm và tín nhiệm có tầm quan trọng đặc biệt. Là người lãnh đạo, Tào Tháo dù thực bụng hay giả dối, nhưng biểu hiện ra bên ngoài phải là thành tâm và tín nhiệm. Tào Tháo khoan dung với Trương Tú, Ngụy Chủng, Tất Kham – những kẻ từng phản lại mình, coi như đã tuyên bố với người thiên hạ rằng, Tào Tháo ta thành tâm thành ý, đầy lòng tín nhiệm, dù đã bị người lừa dối, nhưng đã không oán không thù, xin các vị cứ yên tâm với ta!

Thành tâm và tín nhiệm đổi lại là sự cảm kích và trung thành. Nói về Vu Cấm. Theo Tam quốc chí. Vu Cấm truyện, lần đầu Trương Tú đến hàng rồi làm phản, Tào Tháo không kịp đề phòng, bị đánh cho tơi bời khói lửa, toàn quân hỗn loạn. Chỉ có Vu Cấm “cùng với hàng trăm quân, vừa đánh vừa lui, tuy có thương vong nhưng không rời nhau” và cuối cùng “chỉnh đốn hàng ngũ, chiêng trống trở về”, nhân đó còn trừng trị lũ quân Thanh châu làm loạn. Quân Thanh châu là quân Khăn Vàng đầu hàng Tào Tháo, quân kỷ rất kém, Tảo Tháo rất rộng rãi với chúng (Thái tổ khoan dung), cho nên, nhân lúc hỗn loạn chúng mới kéo đi cướp phá (dám nhân đó mà cướp). Vu Cấm thẳng tay “cho đánh và trị tội một số”. Quân Thanh châu liền chạy đến tố cáo chuyện đó với Tào Tháo. Còn Vu Cấm, lúc về đến đại bản doanh “lo cho quân lập trại”, chưa đi gặp Tào Tháo (chưa đến chào Thái tổ). Lúc đó có người nói, quân Thanh châu đã tố cáo ngài, còn không nhanh đi nói cho rõ mọi chuyện! Vu Cấm nói, truy binh có thể đến bất cứ lúc nào, nếu không chuẩn bị sớm, lấy gì để đối phó với địch? Vả, Tào công sáng suốt biết chừng nào, chúng tố giác thì tác dụng gì! Thế rồi cứ yên tâm lập doanh hạ trại, xong xuôi đâu đấy, mới đi gặp Tào Tháo. Tào Tháo tỏ ra thú vị nói, Vu Cấm ngài, có tư thế một danh tướng thời cổ! Liền phong là Ích Thọ đình hầu.

Thứ ba, là “Lệnh hành cấm chỉ, thưởng phạt phân minh”. Đây là nguyên tắc cơ bản trong đạo dùng người, nhưng Tào Tháo còn có chỗ đặc biệt. Một, tự làm mẫu mực, hai, rõ ràng minh bạch. Chúng ta đều biết, Tào Tháo trị quân rất nghiêm, vào tháng năm, năm Kiến An thứ VIII (năm 203), Tào Tháo từng ban lệnh: “Mệnh lệnh tướng quân xuất chinh, chỉ thưởng công mà không phạt tội, không phải là quốc sách. Nay chư tướng xuất chinh, quân bại trận phải chịu tội, quân thất lợi bị miễn quan tước”. Thực ra thì không chỉ, bại quân thất lợi mới bị xử lý mà vi phạm quân kỷ cũng phải nghiêm trị, bản thân Tào Tháo cũng không ngoại lệ đó. Tháo từng có lệnh, lúc hành quân không được đi trên ruộng lúa, ai phạm lệnh sẽ giết. Thế là kỵ binh phải xuống dắt ngựa, tay cầm vũ khí nâng những bông lúa sang bên rồi mới đi. Nhưng ngựa của Tào Tháo đã nhảy vào ruộng lúa, cuối cùng Tào Tháo phải lấy kiếm cắt tóc để chịu phạt. Từ đó mới có chuyện nổi tiếng Lấy tóc thay đầu. Truyện có ghi trong Tào Man truyện – một cuốn sách không mấy cảm tình với Tào Tháo. Xưa nay, chuyện đó còn được dùng để nói rõ Tào Tháo là gian trá, giả dối. Thời cổ đại, việc cắt tóc được coi là nhục hình, gọi là “côn”. Sau này, khi trừng trị Thôi Diễm, Tào Tháo cũng dùng côn hình, rõ ràng đây không phải là câu chuyện viết bừa, vờ vĩnh.

Tào Tháo thường phạt rất nặng và thưởng cũng ra trò. Tào Tháo luôn giữ một nguyên tắc, không phải nhất thời do hứng chí mà ban thưởng bừa bãi. Muốn thưởng một người nào thì trước đó phải có công lớn; và phần thưởng cũng rất xứng đáng. Nói như Quách Gia “gia thêm ân, quá với kỳ vọng của mọi người”' “suy nghĩ thấu đáo, đến nơi đến chốn”. Theo ‘Tam quốc chí. Từ Hoảng truyện”, một lần giao chiến với Lưu Bị, Từ Hoảng đã xông thẳng vào kẻ thù, đánh bại Quan Vũ, giữ được Tương Phàn, Tào Tháo đã ra khỏi doanh trại hàng bảy dặm, bày tiệc lớn mừng công, tự rót rượu uý lạo ba quân. Tào Tháo nói, ta hơn ba mươi năm cầm quân, từng đọc nhiều sách cổ, nhưng chưa hề thấy ai được như Từ tướng quân, dám xông tới phá vòng vây của địch, e như vậy Tôn Vũ cũng phải bái phục. Lúc đó các tướng đã tụ tập, Tào Tháo đi thị sát, tướng sĩ các quân đều ra vây lấy xem. Chỉ có quân lính của Từ Hoảng “quân doanh tề chỉnh, tướng sĩ ở đâu yên đấy”. Tào Tháo xúc động nói, Từ tướng quân có phong thái như Chu Á Phu!

Từ Hoảng vốn là người của Dương Phụng, sau khi quy thuận Tào Tháo luôn hết mực trung thành. Từ Hoảng vào sinh ra tử lập công dựng nghiệp, trước lúc ra trận, thường đến cúng vái trước mộ tổ để tỏ rõ quyết tâm sống chết. Lòng trung thành của Từ Hoảng cũng giống lòng trung thành của bao người khác vì Tào Tháo đã rất tín nhiệm, thưởng phạt rõ ràng. Tào Tháo là thống soái, chưa bao giờ tranh giành cao thấp với bộ hạ, mỗi khi lập công đều quy cho bộ hạ. Điều quan trọng hơn, mỗi khi luận công đều hết sức sáng suốt, biết rõ công trạng của từng người; phần thưởng của Tào Tháo cũng rất đúng mực, đáng thưởng bao nhiêu thì thưởng bấy nhiêu; Tào Tháo không bình quân, bảo đảm cho từng người được thưởng đúng với công sức của mình. Nói như Tuân Úc, Tào Tháo “Lấy nhân đãi người, chân thành không giả dối, bản thân cần kiệm, không tiếc người có công”. Chẳng trách ngài Chu Trạch Hùng nói, về mặt này, Tào Tháo đúng là nhà nghệ thuật. Và theo tôi, Tào Tháo ban thưởng lẽ nào chỉ là nghệ thuật mà còn là khoa học.

Thứ tư, “Khiêm tốn hết lòng, trọng dụng người hiền”. Đối với người tài, khích lệ cố nhiên là quan trọng, nhưng quan trọng hơn là được trọng dụng, được thống soái thực bụng nghe theo làm theo. Qua sử sách, chúng ta luôn thấy thái độ của Tào Tháo đối với ý kiến của bộ hạ: nghe và làm theo. Đương nhiên cũng có lúc “không nghe”, “không theo”. Nhưng nếu sau việc đó, Tào Tháo thấy mình sai lầm thì nhất định sẽ kiểm điểm, sẽ xin lỗi, sẽ cảm tạ bộ hạ đã có ý kiến, đã nhắc nhở. Lúc kiểm điểm, không nhất thiết phải khóc, phải xịu mặt lại, mà Tào Tháo thường cười nói. Theo Tam quốc chí. Tưởng Tế truyện, lúc đánh Tôn Quyền, Tào Tháo chuẩn bị làm theo các bước như trận chiến Quan Độ, trước hết di dời dân chúng Hoài Nam. Tưởng Tế không tán thành nói, tình hình lúc này khác với thời trận chiến Quan Độ, không cần phải làm vậy. Hơn nữa, dân chúng không muốn di dời khỏi quê hương đâu. Bắt dân di dời dân sẽ không yên tâm. Tào Tháo không theo, kết quả trăm họ Hoài Nam đều chạy đến chỗ Tôn Quyền. Về sau Tưởng Tế đi gặp Tào Tháo, Tào Tháo bước ra nghênh đón rồi cười ầm lên nói, túc hạ đã thấy việc ta làm! Những tưởng để họ đi tránh giặc, nào ngờ họ lại chạy hết sang bên đó. Tiếp đến, mời Tưởng Tế làm Thái thú Đan Dương.

Rõ ràng Tào Tháo biết dùng người. Chúng ta có thể khái quát thuật dùng người của Tào Tháo bằng tám câu: 1- Thực tâm thành ý, đối xử tình cảm; 2- Thực lòng với người, đối xử chân thành; 3- Thẳng thắn vô tư, lấy lý phục người; 4- Ngôn hành nhất trí, lấy tín giành người; 5- Cấm chỉ trái lệnh, lấy pháp trị người; 6- Bản thân cần kiệm, khoan dung với người; 7- Khen người trách mình, công lao về người; 8- Luận công ban thưởng, khích lệ mọi người.

Nhưng nếu chỉ khái quát bằng mấy câu “Xuôi xuôi như vậy” thì chưa đủ. Vì điều quan trọng không phải là “thuật”, mà là “đạo”; không phải là làm gì, mà là làm như thế nào, và vì sao phải làm như vậy. Đạo là gì? Đạo là nhân tính, là nhân tâm. Tào Tháo hiểu rất rõ, vì sao tướng sĩ phải cùng mình vào sinh ra tử, nên mới “Khen người trách mình, công lao về người”, “Luận công ban thưởng, khích lệ mọi người”. Tào Tháo biết, người thì ai cũng có khuyết và nhược điểm, đều muốn có điều lợi tránh điều hại, Tào Tháo mới “Cấm chỉ trái lệnh, lấy pháp trị người”, “Bản thân cần kiệm khoan dung với người”. Tào Tháo hiểu rõ người là động vật có lý tính, rất nhiều người trong nhiều trường hợp biết thấu tình đạt lý, nên mới “Thẳng thắn vô tư, lấy lý phục người”, “ngôn hành nhất trí, lấy tín giành người”. Tào Tháo luôn có tình cảm, có lúc tình cảm còn đáng tin hơn cả lợi ích, nên mới ‘Thành tâm thành ý, đối xử tình cảm”. “Thực lòng với mọi người, đối xử chân thành”. Tào Tháo thành công là dùng người thành công; và Tào Tháo thành công trong cách làm người, là thành công hiểu biết về người khác.

Có một sự kiện nói rõ được vấn đề này. Sự kiện đó được ghi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ và coi là thực. Sau khi Tào Tháo đánh bại Viên Thiệu ở Quan Độ, phần lớn quân trang quân dụng, châu báu, sách vở của Viên Thiệu đều rơi vào tay Tào Tháo, trong đó có một số thư tín của một số người bên mình ngấm ngầm gửi cho Viên Thiệu, Tào Tháo không nói thêm một câu nào ngoài lệnh cho đốt tất cả. Sô người ngấm ngầm cấu kết với Viên Thiệu đang lo lắng đến đoạn tim sắp bật ra ngoài, thì bây giờ lại yên tâm như trước, và cũng khâm phục cảm kích đối với Tào Tháo. Lời chú dẫn “Ngụy thị Xuân Thu” của Bùi Tùng Chi cho hay, Tào Tháo đã giải thích như thế này: Lúc Viên Thiệu còn mệnh thì ngay đến thân ta cũng chẳng giữ nổi, nói chi tới người khác! Lời nói đầy sự thông cảm với mọi người. Chưa nói tới những người hay nghi kỵ, lòng dạ quỷ quyệt, chỉ nói tới những người không có chút quan hệ dây mơ rễ má gì cũng đều phải cảm động trước sự khoan hồng đại lượng và thiết tha chân thật của Tào Tháo.

Tào Tháo nói rất hay, tính toán rất giỏi. Tào Tháo hiểu rất rõ, nếu động đến việc này, người đáng xử lý không chỉ có một hoặc hai. Trong tình trạng địch mạnh ta yếu, thắng bại thế nào chưa rõ, ai chẳng muốn giữ cho mình một con đường lui? Lúc này người đứng núi này trông núi nọ không ít. Đương nhiên không phải ai cũng là gián điệp hai mang, mà phần lớn trong số họ muốn phô diễn với cả hai bên. Nhưng phô diễn và thông với giặc không phải là hai khái niệm rõ ràng, hơn nữa, theo luân lí thông thường thì bất trung tức là phản nghịch. Chỉ cần có thư từ qua lại với Viên Thiệu là bị tinh nghi thông địch, có nhảy xuống Hoàng Hà cũng chẳng rửa hết tội. Nếu cứ nhất nhất truy cứu thì e đến hơn nửa số người không biết giải thích ra sao. Đã không truy cứu nổi, chi bằng để giữ lấy tình người, không truy cứu là tốt nhất. Và đã làm thì phải làm cho triệt để, phải đốt sạch mọi chứng cứ để ai nấy được yên tâm. Như vậy, những kẻ trong lòng có ma có quỷ luôn phải đội ơn đội đức; những người lòng ngay dạ thẳng càng có quyết tâm hơn; hơn là lôi một loạt người ra trừng trị, tự làm suy yếu lực lượng của mình chứ hay ho gì!

Ở đây, Tào Tháo biểu hiện rõ mình là nhà chính trị thiên tài. Tào Tháo hiểu rất rõ, đấu tranh chính trị cũng luôn là đấu tranh quân sự, bằng chứng quan trọng nhất là chính nghĩa, nguồn vốn quan trọng nhất là nhân tài. Muốn lôi kéo được nhân tài, cần phải có đầy đủ khí độ và lòng khoan dung. Nhiều người thì nhiều màu nhiều vẻ. Trên thế giới làm gì có đội ngũ một màu? Cao quá thì dễ gãy, trắng quá thì dễ bẩn; nước trong quá làm gì có cá, người sít sao quá làm gì có bạn. Nhiều lúc phải vờ là kẻ hồ đồ. Hồ đồ mới khoan dung người khác, khoan dung nhân tài mới được nhân tâm. Có nhân tâm mới có thiên hạ. Tào Tháo hiểu được đạo lý đó, vì vậy Tào Tháo trở thành nhà doanh nghiệp.

Nắm vững nhân tính, thấu hiếu nhân tâm, không phải chuyện dễ; hiểu mình hiểu người, luôn lo liệu cho người khác, cũng khó thấy. Nhưng điều đáng quý hơn nữa, khi làm những việc đó, như đốt hết thư tín, bỏ qua chuyện cũ, lúc kiểm điểm bản thân, luận công cho người khác, trọng thường tướng sĩ, làm cho ai nấy hết sức sung sướng, phóng thích tù binh, khiến chúng cảm kích đến rơi lệ, Tào Tháo luôn chân thành, thực tế, rộng lượng, tự nhiên. Người người luôn ca ngợi hết lời.

Thực tình thì tính khí Tào Tháo là xảo trá. Còn như “ít nhạy bén, khéo ứng biến”, chỉ là cách nói xuê xoa, khách sáo của các sử gia, nói thẳng ra thì là xảo trá. Huống hồ Tào Tháo lại là người cầm quân đánh trận, việc quân được dối trá. Trên chiến trường dùng quỷ kế, chốn quan trường dùng quyền mưu, trong đấu tranh chính trị, đấu tranh quân sự, người ta dùng như cơm bữa, chẳng phải hiếm, chẳng hề mất mặt, người người đều dùng, có điều, bên địch gọi là “giảo hoạt gian trá”, bên ta gọi là “túc trí đa mưu”, “xuất kỳ chế thắng”. Tào Tháo thông minh ở chỗ, biết lúc nào nên nói dối lúc nào phải nói thật. Tôn thờ thiên tử, ủng hộ Hán thất, chẳng qua chỉ là mua cổ phiếu chính trị, chơi con bài chính thống, phải làm ra vẻ, còn phải phô diễn. Lúc trò chuyện với trí sĩ mưu thần, vì hai bên đều là người thông minh, nếu lại chơi trò khôn vặt, ân huệ vặt vãnh, thì dễ dàng bị đối phương nhìn thấu và mất tín nhiệm, đúng là ‘Thông minh lại bị thông minh phản”, chi bằng cứ có sao nói vậy. Tào Tháo biết rõ chừng mực, biết phải làm thế nào. Chính vì vậy, Tào Tháo mới cùng các mưu sĩ đồng tâm hiệp lực, mói có được sức ngưng tụ.

Tào Tháo có sức ngưng tụ lớn còn bởi biết hoà hợp và có sức hút; tất cả đều do tính cách tạo nên. Tào Tháo tính tình cởi mở, luôn rất vui vẻ. Tào Tháo thích đùa vui, nói vui ngay cả trong công việc. Tính cách đó hỗ trợ nhiều cho sự nghiệp của Tào Tháo. Người làm chính trị mà nghiêm khắc là không hay, dễ làm cho người khác có cảm giác mình quá thận trọng, không đáng tin; có cảm giác mình không thấu tình đạt lý, ngoài ra phải thoải mái chan hoà; vấn đề nguyên tắc phải đảm báo, những chuyện vụn vặt nên cho qua. như thế mới đảm bảo được uy thế, uy nghiêm của lãnh tụ, lại vừa có tình vừa tế nhị. Người như vậy mới được nhiều người ủng hộ, nhiều người quý mến và trung thành. Tào Tháo đúng là người như vậy.

Có điều, Tào Tháo thu hút được nhân tài còn bời Tào Tháo thực sự quý mến tài năng và đây cũng là điều chủ yếu nhất. Tào Tháo luôn mong muốn trong đời mình, trong sự nghiệp của mình có nhiều bạn bè, có nhiều cộng sự. Trong bài thơ “Đoản ca hành” Tào Tháo nói: cổ áo nàng xanh xanh, trái tim ta sầu muộn (xanh xanh cổ áo, sầu muộn tim ta). Chỉ vì duyên cớ của nàng, khiến ta tưởng nhớ tới nay (vì cớ của em, trầm ngâm tới nay). Hươu nai vừa tìm được lá ngải hao đã lên tiếng gọi đàn (ao ao tiếng hươu, gọi bầy đến ăn lá). Nếu ta có khách quý, nhất định sẽ đàn sáo trống sênh (ta có khách quý, đàn sáo trống sênh). Ngọc sáng lung linh trên trời cao, biết bao giờ mới ngưng nghỉ (lưng linh như trăng, bao giờ mới ngừng), tận đáy lòng ta bao lo lắng, có thể mãi mãi sẽ không dừng (Từ đó mà buồn, không thể đoạn tuyệt)! Hãy đến đi bạn ơi! Vượt qua đường quanh ngõ tắt, lối nhỏ chằng chịt, mong bạn đoái tới để chúng ta được gặp lại sau bao năm tháng (vượt qua đường quanh ngõ tắt, lối nhỏ chằng chịt). Nâng chén trước gió, tay trong tay ân tình, ôn lại tình bạn thuở nào (bày tiệc vui vẻ, nhớ lại chuyện cũ). Đây chăng phải là điều xúc động lòng người?

Đáng chú ý nhất là mấy câu mở đầu của bài thơ “Trước rượu nên ca, đời người được mấy? Như hạt sương mai, ngày tháng khổ bấy”. Trong bài “Quy tuy thọ”, Tào Tháo lại viết: Thần quy tuy thọ, còn có lúc hết. Rắn bay lên mây, cũng thành cát bụi”. Đây là cách suy nghĩ triết học về vũ trụ nhân sinh. Đương nhiên, Tào Tháo suy nghĩ trên lập trường một chính trị gia. Vì thế, Tào Tháo mới có kết luận: “Ngựa kí gục đầu, chí ngoài ngàn dặm. Liệt sĩ cuối đời, hùng tâm chưa hết”; “núi không ngại cao, nước không ngại sâu, Chu công thổ lộ, thiên hạ quay đầu”“. Cũng tức là nói, phải chớp lấy thời cơ ít ỏi đó, lập nên sự nghiệp to lớn, thực hiện mơ ước chính trị trong cuộc đời ngắn ngủi này. Và cũng vì có tư duy triết học về vũ trụ nhân sinh làm bối cành, có suy nghĩ “để sinh mạng hữu hạn biến thành vĩnh hằng” nên mới có mơ ước chính trị đó, giống như lời Trần Thắng “Vương hầu khanh tướng đều muốn có cái đó” hay như lời Lưu Bang “Đại trượng phu phải như vậy”, càng có khác biệt về phẩm vị thì càng có đại khí, hon nữa ngoài đại khí ra còn phải có sự sâu sắc.

Tào Tháo vốn rất sâu sắc, Quách Gia nói là “ngoài thì giản dị, trong thì sáng suốt”. Sự sâu sắc đó còn biểu hiện ở chỗ hiểu người rất chuẩn, và dụng tâm sâu xa, Tào Tháo rất có tâm kế. Bề ngoài có thể tay bắt mặt mừng, cười cười nói nói, nhưng Tào Tháo đang quan sát bạn rất kỹ. Viên Thuật luôn nóng nảy hống hách, Viên Thiệu luôn coi mình là nhất, Tào Tháo không thèm nhìn tới, nhưng đối với một người trước là bán giầy, nay thì ăn đậu ở nhờ như Lưu Bị, Tào Tháo lại nhìn bằng con mắt khác, cho dù lúc còn là thủ hạ của Tào Tháo, Lưu Bị đã cố giấu mình, giả câm giả điếc nhưng Tào Tháo vẫn nhìn ra. Tào Tháo nói “Anh hùng trong thiên hạ, chỉ có sứ quân và Tháo này!”. Lưu Bị sợ quá làm rơi cả đũa.

Đây lại là một chuyện lạ. Lạ ở chỗ nào? Lạ ở chỗ, nếu Lưu Bị đúng là anh hùng, Tào Tháo không nên nói thẳng ra như vậy. Nếu Lưu Bị không phải là anh hùng, thì nói ra làm gì? Lạ hơn nữa, Tào Tháo đã nhận ra người tranh giành thiên hạ với mình sẽ là Lưu Bị, vậy cớ chi lại để Lưu Bị ra đi? Sự thực để Lưu Bị đi là sai lầm lớn nhất trong đời Tào Thảo. Vì vậy chúng ta muốn biết, cuối cùng Lưu Bị có phải là anh hùng không? Tào Tháo có nói như vậy không?

Phần 2. TÔN LƯU LIÊN MINH

§13. MƠ XANH UỐNG RƯỢU

Trong số nhân vật anh hùng thời Tam Quốc, Lưu Bị luôn là một câu đố. Câu đố đó giống như tự (tên cúng cơm) của Lưu Bị, huyền bí lại càng huyền bí. Lưu Bị xuất hiện với hai bàn tay trắng, vô danh tiểu tốt, ăn đậu ở nhờ, luôn phải bôn ba khắp nơi. Nhưng đâu đâu cũng tôn trọng khoản đãi Lưu Bị, thậm chí Tào Tháo còn cho rằng chỉ có mình và Lưu Bị là anh hùng thực sự. Vậy, đúng là Tào Tháo đã nói câu này? Vì sao Tào Tháo lại nói vậy? Lưu Bị là anh hùng thực chăng? Vì sao Lưu Bị lại là anh hùng?

Ở tập trước chúng ta đã nói, để Lưu Bị ra đi là sai lầm lớn nhất trong đời Tào Tháo, vì Tào Tháo đã thấy rõ Lưu Bị là anh hùng thực sự. Thậm chí Tào Tháo còn nói: “Nay anh hùng trong thiên hạ chỉ có sứ quân và Tháo này!”. Câu nói trên được ghi trong sử sách. Tam quốc chí, Tiên chủ truyện nói, “Lúc Tiên chủ chưa ra, Hiến đế cữu (nhạc phụ) Xa Kỵ tướng quân Đổng Thừa nhận mật chiếu trong đai áo của đế, hòng giết Tào công. Lúc Tiên chủ chưa phát, là lúc Tào công ung dung nói với Tiên chủ: “Nay anh hùng trong thiên hạ chỉ có sứ quân và Tháo này! Lũ Bản Sơ không đáng nói”. Tiên chủ vừa ăn đã để rơi thìa. Toại đã cùng Thừa và Tràng Thuỷ hiệu uý Chủng Tập, tướng quân Ngô Tử Lan, Vương Tử Phục đồng mưu chưa có việc đi đánh Viên Thuật. Sự việc bại lộ, “bọn Thừa đều bị giết”. Đó là nguyên văn. Sau “Tiên chủ vừa ăn đã để rơi thìa”, trong lời chú dẫn Hoa Dương quốc chí, Bùi Tùng Chi bổ sung: “Đúng lúc đó đã có tiếng sấm, nhân đấy Bị nói với Tháo, thánh nhân nói: sấm rền gió giật tất có biến, đều là như thế. Tiếng sấm to nên mới xảy ra như vậy!” Câu chuyện “mơ xanh uống rượu, bàn về anh hùng” có ghi trong Tam quốc diễn nghĩa, là căn cứ theo đó mà cải biên.

Bình tâm mà xét, câu chuyện ghi trong Tam quốc diễn nghĩa về góc độ văn học rất tinh tế, về góc độ lịch sử cũng coi là chân thực, vì tình tiết, nhân vật trong chuyện đều có xuất xứ và lai lịch. Như chuyện “chiếu trong đai áo” có ghi trong Tam quốc chí trong Hậu Hán thư; việc Lưu Bị trồng rau được nói rõ ràng trong lời chú dẫn “Ngô lịch” Hồ Xung của Bùi Tùng Chi, còn nói rõ cả loại rau trồng (rau cải trắng); câu chuyện “nhìn mơ hết khát” thấy trong Thế thuyết tân ngữ. Giả quyệt câu thành ngữ cũng lấy trong đó. Còn về lời bình các nhân vật thời đó của Tào Tháo cũng có thể nói là chân thực. Chỉ có một chỗ là không đáng tin và một điểm là sai lầm.

Trần Nhĩ Đông đã phát hiện ra điểm sai lầm này. Tam quốc diễn nghĩa nói, Tào Tháo hỏi hiện nay ai là anh hùng, người đầu tiên Lưu Bị nói đến là Viên Thuật. Tào Tháo cười nói: “Mớ xương khô dưới mồ, sớm muộn gì ta cũng bắt được.” Kỳ thực “mớ xương khô dưới mồ” không phải lời của Tào Tháo, là lời của Khổng Dung. Khổng Dung không nói Viên Thuật, mà nói về đời trước của Viên Thuật. Theo Tam quốc chí, Tiên chủ truyện, vào niên hiệu Hưng Bình năm đầu (năm 194) thời Hán Hiến đế. Từ châu mục Đào Khiêm lâm bệnh qua đời, Trần Đăng và nhiều người khác muốn Lưu Bị lên thay. Lưu Bị không dám mạo muội làm chuyện đó nói, Viên Thuật ở gần ngay đây; là Tứ thê ngũ công, được người trong nước hâm mộ, sao các vị không trao Từ châu cho Viên Thuật? Bấy giờ thấy Bắc Hải tướng Khổng Dung lên tiếng. Khổng Dung nói, “Viên Công Lộ đâu phải là người thương nước quên nhà? Nắm xương khô dưới mồ, không cần phải để ý!” Ý muốn nói, không phải lo, Viên thị ‘Tứ thế ngũ công” sớm đã xuống mồ rồi, sợ gì nữa! Lúc này Lưu Bị mới chịu thay làm Từ châu mục. Tam quốc diễn nghĩa ghép câu chiết cành đã nói Viên Thuật là “nắm xương khô dưới mồ” là không chính xác. Nếu Viên Thuật đã là “nắm xương khô dưới mồ” thì còn gì phải nói “sớm muộn gì ta cũng bắt được”.

Điểm sai lầm nữa là Lưu Bị và Đổng Thừa đã “lập một danh sách. Theo Tam quốc diễn nghĩa, Đổng Thừa nhận mật chiếu của Hiến đế, liên hợp với Lưu Bị và mấy người khác để phản Tào, liên minh, thề thốt ký tên. Cuối cùng Tào Tháo đã tìm ra “chiếu trong đai áo” và bản danh sách ký tên, gọi là “tờ nghĩa trạng” đều là “chứng cứ như sơn”. Vì vậy cha con Mao Tôn Cương cho rằng, Đổng Thừa thất bại vì để lộ điều cơ mật. Mao phê nói: “vua không kín thì mất thần, thần không kín thì mất thân, việc muốn kín thì vì sao phải uống máu ăn thề? Muốn không lộ thì vì sao phải lập danh sách?” Đúng! Vì sao phải làm như vậy? Theo tôi, người thiếu suy nghĩ e không phải là Đổng Thừa mà là La Quán Trung. Và chắc gì La Quán Trung đã thiếu suy nghĩ, nhưng viết tiếu thuyết là phải thế.

Cũng chính Trần Nhĩ Đông đã chỉ ra điều này. Nhàn thoại tam phân của ngài Trần nói, nếu việc Lưu Bị, Đổng Thừa “lập danh sách” và vì “chiếu trong đai áo” là cớ để Tào Tháo đánh Lưu Bị thì sau khi đã bắt được vợ con Lưu Bị và Quan Vũ, lý do gì khiến Tào Tháo phải khách khí để Quan Vũ đưa cháu và chị dâu ra đi? Vì vậy Trần thấy rất khó nói, liệu có phải Đổng Thừa và con gái đã nguy tạo “chiếu trong đai áo” không? Tam quốc sử thoại của Lã Tư Miễn lại nói, “Đổng Thừa vốn là tàn dư của Ngưu Phụ, đâu phải là người trung trinh vì đất nước?” “Sao lại phó thác việc loại trừ Tào Tháo cho Đổng Thừa? E nói vậy là sai lầm chăng?”

Điều thứ hai không đáng tin cũng rất khó nói, bởi vì tính chân thực của sự việc thật đáng ngờ. Theo cách nói của Tam quốc chí, lúc Đổng Thừa nhận mật chiếu của Hiến đế nhằm mưu sát Tào Tháo, Lưu Bị không hề tham gia (Tiên chủ chưa phát). Vừa khéo, lúc này Tào Tháo lại nói “Nay anh hùng trong thiên hạ chỉ có sứ quân và Tháo này”. Sau này Lưu Bị đã tham gia (cùng Thừa và Tràng Thuỷ hiệu uý Chủng Tập, tướng quân Ngô Tử Lan, Vương Tử Phục đồng mưu). Lại vừa khéo. Lưu Bị được Tào Tháo phái đông chinh Viên Thuật (hội kiến sử), như vậy là không bị cuốn vào vụ này (chưa phát). Bao nhiêu sự “vừa khéo” như vậy chẳng đáng nghi sao?

Có thể ngay cả La Quán Trung cũng cảm thấy khó giải thích nên mới có chuyện điểu chỉnh quan hệ nhân quả của sự việc. Theo cách nói của Tam quốc diễn nghĩa, Lưu Bị tham dự kế của Đổng Thừa, ký tên cam kết, nhưng Lưu Bị cho rằng việc phải bảo mật nghiêm ngặt và không thể hoàn thành nhanh chóng (làm từ từ và không thể tiết lộ). Bản thân Lưu Bị “lo trồng rau ở hậu viện, tự mình tưới bón, đấy là kế giấu mình”, Không ngờ Tào Tháo lại mời Lưu Bị uống rượu luận anh hùng, rồi bỗng dưng thốt ra một câu làm Lưu Bị sợ đến rơi cả đũa. Đúng lúc đang cần có người đem quân đi ngăn Viên Thuật, Lưu Bị nghĩ: “Không nhân lúc này tìm cớ thoát thân còn chờ đến bao giờ?”, liền chủ động xin đi bắt Thuật, tìm cớ đi luôn. Lưu Bị giải thích với Quan Vũ và Trương Phi: “Ta như chim trong lồng, cá mắc lưới, lần này thì như cá ra biển, chim lên trời xanh, hết bị ràng buộc bởi lồng và lưới”.

Như vậy là có vẻ hợp, nhưng nhân phẩm của Lưu Bị lại thay đổi thật đáng ngờ. Chẳng phải ngài đã cùng Đổng Thừa chích máu lập hội, cùng nhau ký tên, cùng nhau thề bồi, sẽ tiêu diệt giặc Tào bảo vệ hoàng thượng sao? Cớ chi vừa nhìn thấy dây đã tưởng là rắn, lo chuồn cho yên thân? Cuối cùng vì sự an nguy của hoàng đế là quan trọng hay tính mạng của ngài quan trọng? Chẳng phải ngài là đại anh hùng cứu vãn thiên hạ sao? Ngài phải ra sức liều thân xông lên phía trước mới phải! Ít ra cũng nên có mặt tại kinh thành, xem xem có còn cơ hội nữa không, cớ chi chỉ nghĩ đến mình trốn chạy, không hề biết hoàng đế, bọn Đổng Thừa đang trong đất chết?

Có thể Trần Thọ – người ngấm ngầm ủng hộ Lưu Bị, đã nghĩ tới vấn đề này, vì vậy đã có mấy chữ: “Hội kiến sứ”. Hội tức là vừa may. Vừa may, Tào Tháo cử Lưu Bị đông chinh Viên Thuật, Lưu Bị đành phải rời khỏi kinh thành. Nghĩa là, Lưu Bị ra đi không phải vì tham sống sợ chết, cũng không phải bội tín bỏ nghĩa, mà đâu có làm chủ được mình.

Vấn đề mấu chốt ở đây, việc đông chinh Viên Thuật là do Tào Tháo phái cử, hay Lưu Bị chủ động xin đi? E là Lưu Bị chủ động xin đi bắt giặc, và Tào Tháo phê chuẩn, chứng cứ có trong Tam quốc chí. Đổng Chiêu truyện và Tam quốc chí. Trình Dục truyện. Theo hai truyện đỏ, sau khi Tào Tháo phái cử Lưu Bị đi Từ châu đánh Viên Thuật, Đổng Chiêu can nói, “Bị dũng, chí lớn, Quan Vũ, Trương Phi là vây cánh, lòng Bị thế nào thực chưa rõ”. Tào Tháo trả lời “Ta đã bằng lòng rồi”. Trình Dục lại cùng Quách Gia đi tìm Tào Tháo, hai người nói “Trước đây chúa công không giết, Dục chưa biết tính thế nào. Nay lại mượn quân, e có ý khác”. Tào Tháo nói “Muộn rồi, giờ có đuổi cũng không kịp”. Rõ ràng là Lưu Bị đã chủ động yêu cầu được đến Từ châu đánh Viên Thuật còn mượn quân của Tào Tháo. Lúc đầu Tào Tháo không mấy để ý đến chuyện đó. Nghe ý kiến của Đổng Chiêu, Tào Tháo còn nói “Ta đã bằng lòng, không tiện thay đổi” (Hai tiếng “bằng lòng” chứng minh Lưu Bị chủ động xin đi bắt giặc). Cho tới khi cả Trình Dục và Quách Gia đều nối, mượn binh là có ý khác, Tào Tháo lúc này mới tỉnh ngộ, nhưng có truy đuổi cũng chẳng kịp. Quả nhiên sau khi đến Từ châu, Lưu Bị giết Xa Trụ người trấn giữ Từ châu và công khai phản lại Tào Tháo. Trong cuộc mua bán này Tào Tháo đã lỗ vốn to.

Từ đây có thể rút ra kết luận: Lưu Bị chủ động ra đi, nguyên nhân cơ bản của việc này vì Lưu Bị là anh hùng. Là anh hùng thì nhất định không cam chịu cảnh ăn đậu ở nhờ, sớm muộn gì cũng phải có căn cứ riêng. Nhưng câu nói của Tào Tháo mới là nguyên nhân trực tiếp. Tào Tháo đã phá vỡ thiên cơ, bóc trần tâm tư của Lưu Bị. Vì vậy không đi không được, một đi không trở lại.

Nhưng có một vấn đề nảy sinh ra ở đây, vì sao Tào Tháo lại phạm phải sai lầm? Chẳng phải Tào Tháo đã thấy rõ anh hùng trong thiên hạ chỉ có hai người là Tháo và Lưu Bị hoặc ít ra cũng phải để Lưu Bị ở bên mình, sao lại có thể thả hổ về rừng, còn cho mượn quân, như để hổ thêm vuốt? Với sự thông minh của mình hoặc nói là gian trá, sao Tào Tháo lại có thể làm những việc hồ đồ như vậy? Thấy rõ tính chân thực của sự việc thật đáng ngờ. Đáng ngờ ở chỗ, nếu như Tào Tháo không nói câu đó, nếu như Lưu Bị không phải là anh hùng.

Vậy, chân tướng sự việc là gì?

Theo tôi, thứ nhất, Lưu Bị là anh hùng. Thứ hai, Tào Tháo đã nói câu đó.

Xin nói điểm thứ nhất trước: Lưu Bị là anh hùng. Nói Lưu Bị là anh hùng, sợ có nhiều người không hiểu. Dưới con mắt nhiều người, Lưu Bị có phần chậm chạp vô năng. Bản lĩnh của Lưu Bị, một là thích chạy, hai là hay khóc. Tam quốc diễn nghĩa cho chúng ta ấn tượng như vậy. Đó chẳng qua là sự hiểu nhầm. Trước hết, Lưu Bị không chỉ biết chạy, biết khóc mà còn biết nhiều cái khác. Thứ nữa, vào thời đó, biết chạy biết khóc cũng chẳng là gì, cũng không thể chứng minh người đó là vô năng, không phải là anh hùng. Lưu Bị biết chạy, Tào Tháo không biết chạy? Kỷ lục chạy của Tào Tháo cũng không tồi. Lưu Bị biết khóc Tào Tháo không biết khóc? Câu chuyện Tào Tháo khóc ầm lên sử sách có chép lại cũng không hết. Vì sao không có ai nói Tào Tháo là vô năng? Rõ ràng không thể nhìn vấn đề một cách đơn giản như vậy. Chạy, phải xem xem vì sao mà chạy. Đánh thắng thì đánh, đánh không thắng thì chạy, chạy như vậy là đúng. Khóc, cũng phải xem xem vì sao mà khóc. Vì tình bạn mà khóc, khóc như vậy có gì sai. Lưu Bị chạy và khóc phần lớn là trong tình trạng đó.

Đương nhiên, so với Tào Tháo, Lưu Bị chạy nhiều hơn một chút, khóc cũng nhiều hơn một chút vì Lưu Bị nhỏ và yếu hơn. Lúc Lưu Bị xuất hiện, ngoài Quan Vũ và Trương Phi – hai anh em trung thành hết mực chẳng có một thứ gì, một chút tiếng tăm cũng chẳng có. Lưu Bị không có quân đội riêng, nếu có cũng chẳng đáng là bao. Buổi đầu Lưu Bị ra quân phải nhờ vào sự tài trợ của thương nhân. Có hai nhà buôn lớn của Trung Sơn Trung Quốc (nay là huyện Định, Hà Bắc) là Trương Thế Bình và Tô Song “tài trợ tiền vàng” giúp Lưu Bị chiêu binh mãi mã. Nhưng Lưu Bị tham gia chiến tranh với lũ Khăn Vàng, cuối cùng cũng chỉ được chức quan “An Hỷ uý”. An Hỷ uý là huyện uý huyện An Hỷ (nay là thị trấn Định Châu, Hà Bắc) là cục trưởng cục công an cấp phó ở huyện, người ngựa chẳng có bao nhiêu. Vì vậy, Lưu Bị thường xuyên phải mượn quân của người khác. Hai viên đại tướng Quan Vũ và Trương Phi của Lưu Bị coi như tư lệnh không có quân, chỉ có thể thể hiện cái mạnh của kẻ thất phu.

Lưu Bị cũng không có địa bàn, khó khăn lắm mới có được vài nơi, nhưng chẳng bao lâu lại bị mất, cuối cùng đành phải chạy đông chạy tây ăn đậu ở nhờ, nhờ vả hết người này đến người khác, năm lần đổi chủ, bốn lần thất lạc vợ, con. Kể từ đầu đến trận chiến Xích Bích, Lưu Bị cả nửa đời người lưu lạc khắp nơi. Tam quốc diễn nghĩa kể rằng, một lần sau lúc uống rượu, Lưu Bị xót xa buồn bã nói: “Nếu Bị có căn cứ, thì còn lo gì về mấy kẻ khác”. Lời nói tuy là diễn nghĩa, nhưng cũng có lí, có thể coi đó là lời nói từ đáy lòng của Lưu Bị.

Lưu Bị chưa có những chiến công to lớn. Những trận như: “Chén rượu nóng chém Hoa Hùng”, “Ba người đánh Lã Bố”, đều được La Quán Trung đánh giúp. Thực tế, thì trước trận chiến Xích Bích, Lưu Bị luôn luôn thua trận phải tháo chạy, kỷ lục “Tiên chủ bại trận” kể ra vô số. Lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí, Tiên chủ truyện nói, lúc Tào Tháo đến đánh Lưu Bị, Lưu Bị bất ngờ vì tưởng Tào Tháo đang đánh nhau với Viên Thiệu, đó là vào năm Kiến An thứ V (năm 200). Chờ khi tận mắt thấy cờ của Tào Tháo, Lưu Bị sợ quá cắm cổ chạy, mặc cho bộ hạ ở phía sau sống chết ra sao không rõ (nhìn thấy cờ chạy luôn, bỏ lại tất cả), như vậy đâu phải là anh hùng? Đương nhiên, cũng có mấy lần Lưu Bị đã thắng trận, sử sách có ghi “Lập công mây lần”, nhưng đó là mấy trận đánh nhỏ. Sự thực, trong lúc chư hầu hỗn chiến, Lưu Bị chưa tiêu diệt được một quân phiệt nào, chiến công của Lưu Bị chẳng đáng gì.

Người như vậy, đương nhiên tiếng tăm không nhiều. Viên Thuật từng xem thường nói: “Xưa nay chưa từng nghe thiên hạ có người là Lưu Bị”. Đó là lời Viên Thuật nói với Lã Bố, theo lời chú dẫn Anh hùng kí và “Hậu Hán thư. Lã Bố truyện” của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Lã Bố truyện, vẫn còn một sự kiện nữa có thể nói rõ vấn đề. Theo Hậu Hán thư. Khổng Dung truyện, lúc Khổng Dung giữ chức Bắc Hải tướng, bị giặc Khăn Vàng đến vây, cực chẳng đã phải phái Thái Sử Từ đến cầu cứu Lưu Bị lúc đó là Bình Nguyên tướng. Lưu Bị kinh ngạc nói: “Khổng Bắc Hải còn biết thiên hạ có Lưu Bị sao?” rồi lập tức phái ba ngàn viện binh. Trong Tam quốc chí. Thái Sử Từ truyện có ghi, “Bị nghiêm mặt đáp: Khổng Bắc Hải còn biết thế gian này có Lưu Bị?” Tam quốc diễn nghĩa cũng nói vậy. Nhưng theo ý tôi, mấy chữ “kinh ngạc nói” trong Hậu Hán thư chính xác hơn mấy chữ “nghiêm mặt đáp” trong Tam quốc chí, vì đằng sau chữ “kinh ngạc” là “vui mừng”, tức là “ngạc nhiên vui mừng”. Điều đó nói lên cái gì? Rõ ràng lúc đó Lưu Bị chưa có tiếng và đang mong có tiếng.

Một người trắng tay luôn phải cầu cạnh người khác như họ Lưu, nhưng đến đâu cũng được hoan nghênh và khoản đãi. Bị Lã Bố đánh bại, họ Lưu chạy đến với Tào Tháo được Tháo cho làm Dự châu mục, là Tả tướng quân “Đi cùng xe, ngồi cùng giường”. Lúc bị Tào Tháo đánh bại, họ Lưu chạy sang với Viên Thiệu, Viên Thiệu ra khỏi thành vài trăm dặm nghênh đón, hai cha con “hết mực tôn kính”. Viên Thiệu và Tào Tháo là những người ghê gớm nhất thời đó mà còn vậy, huống chi những người khác! Chỉ một mình Viên Thuật chẳng coi Lưu Bị ra gì.

Vì sao Lưu Bị lại được đãi ngộ như vậy?

Lời giải thích chỉ có một, tức là Viên Thiệu, Tào Tháo và mấy người như Đào Khiêm đều coi Lưu Bị là anh hùng.

Vậy, đúng Lưu Bị là anh hùng? Đúng. Trước hết, Lưu Bị có chí của người anh hùng. “Tam quốc chí. Trần Đăng truyện” nói, lúc Lưu Bị còn ở Kinh châu đã có buổi bàn về anh hùng trong thiên hạ và có nhắc tới Trần Đăng. Một người là Hứa Dĩ nói, Trần Nguyên Long (Tự của Trần Đăng là Trần Nguyên Long) vẻ oai phong nhưng lại bất chấp lễ nghĩa. Bỉ nhân đến Hạ Phì gặp Nguyên Long, cả buổi Nguyên Long chẳng nói câu nào với bỉ nhân, sau đó lên ngủ ở giường to để bỉ nhân ngủ ở giường nhỏ. Lưu Bị nói, túc hạ có tiếng là quốc sĩ, nhưng tiếc là chưa có thực. Trong lúc thiên hạ đại loạn, đế vương phiêu bạt, mọi người đều mong túc hạ “Thương nước quên nhà, tìm mưu cứu thế”. Còn túc hạ thì sao? “mua nhà tậu ruộng, lời không thể nhận”, đó chính là điều Nguyên Long thấy khinh bỉ, vì sao Nguyên Long lại phải nói chuyện với túc hạ? Gặp được Nguyên Long còn là may. Nếu gặp phải kẻ tiểu nhân như tôi, tôi sẽ lên ngủ ở lầu cao hàng trăm thước và túc hạ phải nằm đất, nói chi tới giường to, giường nhỏ. Câu nói có xuất xứ ở bài từ của Tân Khí Tật “chỉ biết mua nhà tậu ruộng, e phải xấu hổ khi đối diện với chàng Lưu tài ba”.

Từ ví dụ trên, chúng ta có thể thấy, Lưu Bị không chỉ có chí anh hùng mà còn có khí anh hùng. Đọc Tam quốc chí nhiều lần, ta nhận thấy Lưu Bị là vô năng, biết nhẫn nhịn, nhưng thực ra không phải thế. Kỳ thực, Lưu Bị là người sống rất tình cảm, cũng có lúc đã nổi giận đập bàn đập ghế. Như chuyện “Đốc Bưu”, Lưu Bị đánh Đốc Bưu, không phải Trương Phi. Có điều, vì thế lực nhỏ, hoàn cảnh kém, thường phải nhờ vả người khác. Nên Lưu Bị không được như Tào Tháo “Cười cợt giang hồ”. Còn có thể vì tính cách, vì nhu cầu của đấu tranh, Lưu Bị trầm mặc ít nói (ít lời nói), không để lộ tình cảm (vui buồn không lộ ra), không để lộ bản sắc anh hùng như nói năng hùng hồn, mặt mày tươi vui, không được thoải mái như Tào Tháo. Nhưng như vậy không có nghĩa là Lưu Bi không phải là anh hùng. Đằng sau sự nhẫn nhục chịu đựng, trầm mặc ít nói, Lưu Bị luôn có khí của người anh hùng, khí đó vẫn không lộ ra ngoài mặt mà ẩn vào trong xương cốt.

Lưu Bị có khí của anh hùng, vì Lưu Bị có hồn của anh hùng. Cái “hồn” đó biếu hiện ở chỗ Lưu Bị biết kiên nhẫn chịu đựng. Phần trước đã nói, Lưu Bị ra quân không thuận lợi, có thể nói nếu người không vô năng thì việc vô năng, gần như không ngày nào được thoái mái. Nhưng chúng ta chưa hề thấy Lưu Bị tỏ vẻ chán nản thối chi. Chỉ thấy Lưu Bị mấy lần đánh mấy lần thua. Trước hết Lưu Bị tham gia trận đánh với quân Khăn Vàng, khi đó là An Hỷ uý cục trưởng công an cấp huyện phó, kết quả là thua một trận tơi bời tự mình đánh mình. Sau này trong trận đánh với quân Khăn Vàng vì “Lập công” và khó khăn lắm mới được chức Cao Đường lệnh cấp huyện trưởng (Trong thời gian này, một lần mất chức), rồi lại bị quân Khăn Vàng đánh bại, đành phải chạy sang với Công Tôn Toản. Vừa khéo Đào Khiêm lâm bệnh và qua đời. Lưu Bị được nhờ trông coi Từ châu, nhung rồi lại bị Lã Bố đánh đuổi, Lưu Bị đành chạy đến chỗ Tào Tháo. Sau đó còn phải nhờ vả Viên Thiệu và Lưu Biểu, có thể nói trước trận Xích Bích, Lưu Bị luôn phải ăn đậu ở nhờ, hết người này đến người khác, địch ta bạn thù lẫn lộn. Nếu là người khác nhất là người tự nhận mình là anh hùng, e đã hết đường chịu đựng, thậm chí có lúc còn phải dựa vào Lã Bố. Lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tung Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện nói, bấy giờ bộ hạ của Lã Bố đã nhìn ra Lưu Bị không phải là đèn cạn dầu nên đã nói với Lã Bố, Lưu Bị “Phản phúc khó dung, nên lo sớm đi”. Nhưng tiếc thay Lã Bố không nghe, kết quả về sau đã chết trong tay Lưu Bị. Nhưng với lập trường khác, mấy chữ “Phản phúc khó dung” đã nói rõ Lưu Bị có chí của người anh hùng và cái hồn của người anh hùng, nên mới không cam chịu ờ dưới người khác trong một thời gian dài.

Lưu Bị có chí của anh hùng, khí của anh hùng, hồn của anh hùng và cũng có nghĩa của người anh hùng. Theo lời chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, Viên Thiệu từng đánh giá “Lưu Huyền Đức rộng lượng, có tín nghĩa”. Nói vậy là chính xác. Viên Thiệu vẫn là Viên Thiệu, không phải lúc nào cũng không nhìn ra vấn đề. Nhưng lời đánh giá đó có mâu thuẫn với cách nói trước, một người “Phản phúc khó dung” chẳng lẽ lại có thể là “Rộng lượng có tín nghĩa”? Kỳ thực phải xem là đối với ai. Với đối tượng buộc phải theo, đúng là Lưu Bị “Phản phúc khó dung”, với đối tượng đến nhờ vả, Lưu Bị lại “Rộng lượng có tín nghĩa”. Vì sao vậy? Vì Lưu Bị là người có chí anh hùng. Người có chí anh hùng sẽ không cam chịu ở dưới người khác, luôn phải điều chỉnh sách lược, luôn tìm cơ hội, vì vậy mới “Phản phúc khó lường”. Cũng vậy, người có chí anh hùng, cần phải đoàn kết với đồng chí, ngưng tụ lực lượng, vì vậy mới “Rộng lượng và có tín nghĩa”. Chúng ta chi cần đưa ra một ví dụ là rõ ràng ngay. Quan Vũ và Trương Phi thời đó đều là nhân tài hàng đầu. Còn Lưu Bị thì sao? Tay trắng, trắng tay, chẳng có một thứ gì, không có một tia hy vọng nào trong cả một thời gian dài. Nhưng hai người đó dù có chết cũng vẫn theo chân, trung trinh hết mực, thậm chí Quan Vũ còn “một mình một ngựa từ ngàn dặm tìm đến”. Vì sao vậy? Vì Lưu Bị “Rộng lượng, có tín nghĩa”. Tam quốc chí nói, Lưu Bị và Quan Vũ, Trương Phi “Ăn ngủ cùng giường, ân như anh em”. Quan Vũ và Trương Phi coi Lưu Bị là anh, nhung thực tế là vua. Có thể thấy tình hữu nghị của ba người được coi là cái nghĩa của người anh hùng. Chỉ có điều chúng ta không hiểu khi ba người “Ăn ngủ cùng giường” thì vợ của họ ở đâu?

Lưu Bị là anh hùng, Quan Vũ và Trương Phi nhìn ra, về sau Gia Cát Lượng cũng nhìn ra, Tào Tháo không thể không nhìn ra. Vì vậy có thể tin rằng Tào Tháo đã nói: “Nay anh hùng thiên hạ chỉ có sứ quân và Tháo này”. Có lẽ Tào Tháo không nên nói thẳng như vậy trước mặt Lưu Bị, vì giống như nói “Tranh giành thiên hạ với ta chính là ngài”. Nhưng có thể cắt nghĩa là thiếu thận trọng, là trinh sát bằng hỏa lực hoặc gõ núi để trấn hổ. Ý muốn nói, trong chúng ta đừng ai vờ là Tôn Tử. Đừng nghĩ rằng ai ngốc hơn ai. Quả nhiên, Lưu Bị không vờ được nữa, tìm cơ hội để biến.

Lưu Bi chạy, thực dễ hiểu, Tào Tháo thả, là việc khác thường. Tam quốc diễn nghĩa nói, “khéo mượn tiếng sấm để che giấu”, Tào Tháo hết nghi ngờ, nói như vậy là chưa đúng. Tào Tháo không dễ bị lừa như vậy, có thế lúc bấy giờ Tào Tháo chưa gian hùng. Những năm cuối đời, Tháo có thể chém giết hàng loạt trong đó có cả những người không đáng giết, Tuân Úc một người trí tuệ, Thôi Diễm người có nhân phẩm. Có thể lúc đó Tào Tháo muốn là người biết dùng người, không giết người nếu chưa có lý do chính dáng. Theo “Tam quốc chí, Vũ đế kỷ”, lúc Lưu Bị đến nhờ cậy Tào Tháo, mưu sĩ của Tào Tháo là Trình Dục khuyên Tào Tháo nên “xử lý gọn” Lưu Bị, Trình Dục nói: “Lưu Bị hùng tài lại được lòng dân, sẽ không chịu ở dưới người khác, chi bằng giết sớm đi”. (Qua lời Trình Dục thấy rõ Lưu Bị đúng là anh hùng). Tào Tháo đáp, “Lúc này đang muốn thu hút anh hùng, giết một người sẽ mất lòng thiên hạ, không nên”. Còn một khả năng khác, Tào Tháo tuy nhìn thấy chí anh hùng, khí anh hùng, hồn anh hùng, nghĩa anh hùng trong con người Lưu Bị và cũng thấy rõ Lưu Bị không có đất dụng võ, anh hùng không có đất dụng võ thì cũng không thể coi là anh hùng thực sự, chẳng cần phải đề phòng. Bởi vì những người như vậy thường chẳng làm nên trò trống gì, chờ khi ra quân có danh nghĩa hẵng giải quyết.

Cả hai khả năng trên, đều có thế giải thích vì sao Tào Tháo không giết Lưu Bị, khả năng sau có thể giải thích vì sao Tào Tháo thả Lưu Bị. Thế là, từ một ý nghĩa sơ lược, Tào Tháo phạm sai lầm lớn. Cũng có nghĩa là người tính không bằng trời tính. Và không chỉ có Tào Tháo mà ngay cả Lưu Bị cũng không ngờ, tám năm sau khi uống rượu luận anh hùng, có một nhà chính trị vĩ đại xuống núi, trở thành tổng tham mưu trưởng của Lưu Bị, giúp Lưu Bị dựng nên một vương quốc độc lập cho mình. Lưu Bị như Cá muối vươn mình, không chỉ có căn cứ, mà căn cứ ngày một rộng, cuối cùng thành thế chân vạc với Tào Tháo và Tôn Quyền.

Người đó, chúng ta đều biết, là Gia Cát Lượng.

Gia Cát Lượng rõ ràng là nhà chính trị kiệt xuất hiếm thấy trong lịch sử Trung Quốc. Gia Cát Lượng xuống núi khiến cho vận mệnh bình yên thiên hạ nghiêng về phía Lưu Bị. Cũng vậy, điều mà mọi người không ngờ tới là, cùng năm đó, một trong số mưu sĩ quan trọng nhất của Tào Tháo là Quách Gia đã lâm bệnh, qua đời. Một đòn đánh mạnh vào Tào Tháo và cũng là bước ngoặt tốt đối với Lưu Bị.

Vậy, Quách Gia qua đời quan trọng đến như vậy sao?

§14. TRỜI SINH KÌ TÀI

Chúng ta chưa thể xác định rõ nguyên nhân, Tào Tháo từ một ý nghĩ sai lầm đã để sổng mất Lưu Bị. Lưu Bị như rồng xuống biển, hổ về rừng, vận khí trở nên tốt đặc biệt. Năm Kiến An thứ XII (năm 207), Lưu Bị mời được Gia Cát Lượng tư Long Trung, còn Quách Gia trên đường bắc chinh đã lâm bệnh và qua đời lúc còn rất trẻ. Kết quả một người ra, một người đi là Lưu Bị như cá muối vươn mình, Tào Tháo chí lớn khó đền đáp. Vậy Quách Gia là người như thế nào, khác và giống với Gia Cát Lượng ở điểm nào?

Tập trước chúng ta đã nói, Lưu Bị có chí anh hùng, có khí anh hùng, có hồn anh hùng, có nghĩa anh hùng, chỉ không có “đất anh hùng” (địa bàn của mình), chỉ có thể bôn ba khắp nơi, phản phúc vô thường nhờ vả người khác. Có thể vì nguyên nhân này, Tào Tháo từ một suy nghĩ sai lầm đã để sổng mất Lưu Bị. Lúc này, Lưu Bị đã như rồng xuống biển, hổ về rừng, có thể làm được gì không, còn phải xem vận khí của Lưu Bị.

Không ai ngờ vận khí của Lưu Bị trở nên tốt đặc biệt. Năm Kiến An thứ XII (năm 207) là năm quan trọng đối với Lưu Bị và Tào Tháo. Tháng chín năm đó, Quách Gia – mưu sĩ Tào Tháo quý mến nhất, bất hạnh lâm bệnh và qua đời; và cùng năm này, Gia Cát Lượng đến với Lưu Bị, Quách Gia qua đời năm ba mươi tám tuổi, Gia Cát Lượng hai mươi sáu tuổi xuống núi, lịch sử bắt đầu chuyển hướng.

Vì sao lại liên hệ đến cái chết của Quách Gia và sự xuống núi của Gia Cát Lượng? Hai điều đó có quan hệ gì?

Có. Loại quan hệ hoặc liên hệ này, đương nhiên không phải là chúng xuất hiện trong cùng một năm. Đó chỉ là sự trùng hợp. Điều mấu chốt là hai sự kiện đó ảnh hưởng đến cả hai phía Tào, Lưu. Chúng ta đều biết, lực lượng quyết định sự thắng thua của chiến tranh; và lực lượng sẽ biến đổi khi bên này mạnh bên kia yếu và bên này yếu bên kia mạnh. Gia Cát Lượng đến bên Lưu Bị là “bên này mạnh bên kia yếu”: Tào Tháo yếu, Lưu Bị mạnh, tính kiểu gì thì Tào Tháo cũng là người thua thiệt.

Có điều, ở đây còn có vấn đề, tức là khả năng và trình độ hai người. Nếu không đủ khả năng thì việc tính toán trên cũng chẳng có ý nghĩa. Cũng vậy, nếu trình độ khác nhau, hoặc khác nhau quá lớn thì cũng không cần phải so sánh làm gì. Vậy, khả năng của Gia Cát Lượng và Quách Gia như thế nào? Trình độ của họ như nhau chăng? Hoặc họ giống nhau ở chỗ nào?

Đúng là Quách Gia và Gia Cát Lượng có những điểm giống và khác nhau đến kì lạ. Thứ nhất, họ là thiên tài từ bé, lúc xuống núi mới chỉ có hai mươi sáu, hai mươi bảy tuổi (Quách Gia hai mươi bảy tuổi, Gia Cát Lượng hai mươi sáu tuổi). Nhưng suy nghĩ và mưu lược gần như đã thành thục. Thứ hai, họ đều “chọn đúng chủ”. Trong khi mọi người chỉ nhìn thấy ưu điểm của Viên Thiệu, Quách Gia đã nhìn thấy phần nát rữa; khi mọi người chỉ nhìn thấy phần nát rữa của Lưu Bị, Gia Cát Lượng đã nhìn thấy phần ưu điểm. Thứ ba, họ đều “có mưu kế, lập công lớn”. Quách Gia giúp Tào Tháo thống nhất miền bắc Trung Quốc, Gia Cát Lượng giúp Lưu Bị lập nên thế chân vạc. Có thể nói, trong hai người, một là kỳ sĩ trời sinh, một là nhân tài trần thế. Đương nhiên, họ giống nhau ở chỗ, trung thành hết mực, cúc cung tận tuy, chết không từ nan. Quan hệ giữa họ và Tào Tháo, Lưu Bị bề ngoài không thể hiện như cá gặp nước, nhưng bên trong thì tình sâu nghĩa nặng.

Sau khi Quách Gia qua đời, Tào Tháo buồn thương khôn xiết. Theo ‘Tam quốc chí, Quách Gia truyện” và lời chú thích của Bùi Tùng Chi, mỗi lần Tào Tháo dâng biểu lên triều đình, viết thư cho Tuân Úc, trò chuyện cùng người khác, nhiều lần tưởng nhớ Quách Gia và lần nào cũng rơi lệ. Tào Tháo nói, Phụng Hiếu chưa đầy bốn mươi tuổi, (mới ba mươi tám), thời gian cùng ta là mười một năm. Đó là những ngày gian khổ vất vả, tất cả đều do ta và Quách Gia chèo chống. Đúng là lúc nguy hiểm ngàn cân treo sợi tóc! Nhiều lúc ta đã mất hết chủ ý, may có Quách Gia ra sức chèo lái tới thành công. Thực ra thì Quách Gia cũng biết đi là nguy hiểm, Quách Gia không được khỏe, miền nam lại nhiều dịch bệnh, nên thường nói đến miền nam chỉ e không còn sống mà quay lại. Nhưng cùng ta bàn về kế lớn thiên hạ, lại nói phải bình được Kinh châu trước và xin được liều mạng lập công! Tình nghĩa như vậy ai mà quên được! Nay, ta tuy có luận công ban thưởng cho Quách Gia, nhưng đối với người chết thì đó còn tác dụng gì! Người tri kỷ thiên hạ thực không nhiều, khó khăn lắm mói được một người, lại bỏ ta ra đi. Trời xanh hỡi, bảo ta làm gì đây, làm thế nào đây!

Theo cách nói của Tào Tháo chúng ta hiểu, quan hệ giữa họ là khác thường, có thể nói là cùng chia sẻ hoạn nạn (nguy hiểm hoạn nạn đều cùng nhau), hai trái tim cùng một nhịp đập (chỉ có Phụng Hiếu là hiểu được ý ta). Quách Gia đúng là nhân tài khó kiếm, có thể coi là trung thành hết mực (hết lòng hết sức, quên sao được), lại có nhiều mưu, thành công (Bình định thiên hạ, nhiều mưu lập công lớn). Những đặc trưng và quan hệ đó dễ dàng khiến chúng ta liên tưởng ngay đến Gia Cát Lượng.

Sự thực, Quách Gia và Gia Cát Lượng không chỉ có điểm tương đồng khiến người người phải kinh ngạc mà ngay cả khả năng về nhiều mặt cũng như nhau. Sau khi có được Gia Cát Lượng, Lưu Bị nói: Ta có được Khổng Minh như cá đã có nước”. Còn Tào Tháo sau khi có được Quách Gia cũng đã nói: “Giúp Tào Tháo thành đại nghiệp, phải là người này”. Lưu Bị trước lúc lâm chung đã gửi con cho Gia Cát Lượng, còn Tào Tháo đối với Quách Gia cũng từng “muốn lo về hậu sự”. Có điều Quách Gia chết quá sớm, chúng ta không được nhìn thấy ngày đó. Cũng vì nguyên nhân này, ngôi sao của Quách Gia không được rực rõ bằng ngôi sao của Gia Cát Lượng. Năm hai mươi sáu tuổi Gia Cát Lượng đã xuống núi, năm mươi tư tuổi, âm bệnh qua đời, hai mươi tám năm phục vụ cho Lưu Bị, trong đó mười một năm nắm trọn quyền lớn; Quách Gia phục vụ Tào Tháo chỉ có mười một năm, chức vụ chỉ là quân sư Tế tửu (tham mưu). Điều kiện thi triển tài hoa của hai người là khác nhau.

Nhưng chỉ trong thời gian ngắn là mười một năm, Quách Gia để lại một cơ nghiệp thực đồ sộ. Lúc Quách Gia ở trong quân Tào, Tào Tháo luôn nhận được tin thắng trận, khải hoàn, thống nhất miền bắc trọn vẹn. Quách Gia vừa qua đời, thành tựu về quân sự của Tào Tháo rõ ràng là khác trước. Như lời Chu Trạch Hùng, luôn phải đối phó với lũ “quân phiệt thảo khấu” như Mã Đằng, Hàn Toại. Đối phó với hai “Kiêu hùng” lớn như Tôn Quyền, Lưu Bị có phần lực bất tòng tâm, tại trận Xích Bích suýt nữa bị lửa đốt sạch. Đương nhiên, Lưu Bị chuyển bại thành thắng không phải chỉ vì có Gia Cát Lượng; sự nghiệp của Tào Tháo bị cản trở cũng không vì không có Quách Gia. Chúng ta không thể nói quá về tác dụng cá nhân. Nhưng Quách Gia qua đời là tổn thất quá lớn với Tào Tháo. Vì vậy, lúc thua trận ở Xích Bích, Tào Tháo thở dài ngửa mặt lên trời và bỗng thốt ra câu: “Quách Phụng Hiếu còn, ta đâu đến đoạn này!”.

Đến Tam quốc diễn nghĩa, câu nói đó được diễn tả như sau: Tào Tháo thoát thân theo hẻm Hoa Dung về đến Nam quận, Tào Phi bày tiệc hòng xoá nỗi kinh hoàng, các mưu sĩ đều có mặt. Bỗng thấy Tào Tháo ngẩng mặt lên trời, xúc động. Các mưu sĩ nói, Thừa tướng lúc gặp nạn không thấy sợ, bây giờ đã an toàn về thành, người đã có cơm, ngựa đã có cỏ, có thể chỉnh đốn lại quân ngũ, trả thù rửa hận, sao lại khóc lóc như vậy? Tào Tháo nói: ‘Ta khóc Quách Phụng Hiếu! Nếu Phụng Hiếu còn, ta đâu đến đoạn này” Tiếp đến lại khóc lóc thảm thiết hơn “Ô hô Phụng Hiếu! Tiếc thương Phụng Hiếu!”, thế rồi “Các mưu sĩ khác đều lặng lẽ tự thấy xấu hổ”.

Cha con Mao Tôn Cương đã xỉ vả dữ dội thái độ buồn bã khóc lóc của Tào Tháo, còn liên hệ với việc Tào Tháo khóc Điển Vi trong trận chiến Uyển Thành, câu chuyện về trận chiến Uyển Thành, chúng ta đã nói trong tập tám Quỷ sai thần khiến, tức là vào tháng Giêng năm Kiến An thứ II (năm 197), do Tào Tháo sai lầm để Trương Tú vừa hàng được mươi hôm đã nghe theo kế của Giả Hủ đột nhiên làm phản. Tào Tháo không hề đề phòng, may nhờ có Điển Vi liều mạng tử chiến, Tào Tháo mới thoát được, con cả là Tào Ngang, cháu là Tào An Dân và tướng yêu Điển Vi đã phải bỏ mạng trong chiến đấu. Sau đó, Tào Tháo lập đàn, cúng tế Điển Vi, khóc lóc thảm thiết. Hồi thứ mười sáu cuốn Tam quốc diễn nghĩa, Tào Tháo khóc như thế này: “ta mất con cả và cháu yêu mà thấy không đau đớn lắm, ta chỉ khóc một mình Điển Vi” số tướng sĩ chung quanh hết sức cảm kích (mọi người đều xúc động).

Đúng là “Lưu Bị vứt con” theo “kiểu Tào Tháo”. Mọi người đều đã rõ câu chuyện Lưu Bị vứt con. Sau khi Triệu Vân cứu được A Đẩu từ Trường Bản về, Lưu Bị đã ném con xuống đất nói: “Vì mày, xuyết nữa ta mất đại tướng”, Triệu Vân kinh hoàng phủ phục khóc nói, nhất định phải gan óc lầy đất. Hãy xem Tào Tháo không khóc con yêu mà thương tướng, kết quả là tướng sĩ đều hết sức cảm kích đến rơi lệ. Cùng một điệu nhạc nhưng khác lời.

Cũng vậy, nên so sánh tiếng khóc Điển Vi và tiếng khóc Quách Gia của Tào Tháo. Mao phê nói, Tào Tháo trước khóc Điển Vi sau khóc Quách Gia. Khóc Điển Vì là muốn để tướng sĩ phải cảm động, khóc Quách Gia là để các mưu sĩ phải tự thấy xấu hổ. “Tiếng khóc trước như là thường, tiếng khóc sau như là đánh”, thực không ngờ nước mắt của kẻ gian hùng “vừa có thể trở thành tiền lụa, vừa có thể trở thành roi gậy”. Vì vậy cha con Mao Tôn Cương đã cười nhạt: “Cái gian của kẻ gian hùng, đúng là gian đến buồn cười”.

Lời phê bình trên đương nhiên là rất tinh tế, chỉ đáng tiếc là lời khóc Điển Vi và khung cảnh khóc Quách Gia của Tào Tháo cũng giống như “Lưu Bị ném con” đều là lời các nhà tiểu thuyết. Đúng vậy, trong tang lễ của Điển Vi, Tào Tháo thân đến khóc tế, nhưng không nói: Ta mất con cả và cháu yêu mà không thấy đau đớn lắm”. Đúng là Tào Tháo có nói “Quách Phụng Hiếu còn, ta đâu đến đoạn này”, nhưng không khóc lóc thảm thiết. Chúng ta không biết Tào Tháo nói trong trường hợp nào và cũng không biết lúc bấy giờ có các mưu sĩ ở đó không. Có thể La Quán Trung đã diễn nghĩa, không thể tin được, cùng là Tào Tháo mà cha con Mao Tôn Cương phê là Tào Tháo trong tiểu thuyết, không phải Tào Tháo trong lịch sử.

Tào Tháo trong lịch sử không đáng buồn cười như thế! Tào Tháo than thở chưa hẳn là muốn làm “nhục các mưu sĩ”. Thực tế, có nhiều nguyên nhân khiến Tào Tháo bất lợi ở Xích Bích, trách nhiệm chủ yếu không phải là do mưu sĩ. Và mưu sĩ của Tào Tháo đâu có kém cỏi! Ví dụ, từ lâu đã có người nghĩ sẽ có liên minh Tôn, Lưu, người đó là Trình Dục. Tào Tháo sau khi đoạt được Kinh châu đã tiếp tục xuôi xuống Giang Đông, cũng có người phản đối, người đó là Giả Hủ. Tiếc là “Thái tổ không theo, việc quân bất lợi”. Rõ ràng là mưu sĩ của Tào Tháo đã tận trách tận chức, lẽ nào Tào Tháo nỡ mượn cớ tưởng nhớ Quách Gia để làm “nhục các mưu sĩ”?

Vậy, vì sao Tào Tháo phải than thở? Thực tế thì Tào Tháo than thở mệnh khổ của mình, Quách Gia ra đi quá sớm Tam quốc chí, Quách Gia truyện nói, “Thái tổ đánh Kinh châu về, đến Ba Khâu gặp dịch bệnh, đốt thuyền và than rằng: “Quách Phụng Hiếu còn, ta đâu đến đoạn này!”, ý muốn nói, nếu Quách Gia còn sống, sự việc đã khác.

Sao lại có thể không như thế này? Vì Quách Gia là thiên tài quân sự. Quách Gia “giỏi tính toán, mọi việc ổn hơn”. Quách Gia biết tuỳ cơ ứng biến, quyết đoán tại chỗ, thần cơ diệu toán, chiến thắng đột xuất. Như chuyện Tào Tháo ba lần đánh Lã Bố, bỉnh linh đã mệt mỏi, chuẩn bị lui quân. Quách Gia chủ trương đánh tiếp và đoán rằng đánh tiếp sẽ thắng, kết quả đã bắt được Lã Bố! Tào Tháo tiến đánh Viên Đàm, Viên Thượng, đã đánh là thắng, lại muốn đánh tiếp, Quách Gia chủ trương lui quân, kết quả anh em Viên Đàm, Viên Thượng hoạ đến từ trong nhà, ngư ông Tào Tháo được lợi. Tào Tháo đi đánh Viên Thiệu, có người lo Tôn Sách thừa cơ sẽ lén đánh Hứa Đô, Quách Gia nói chúng không dám đến; Tào Tháo đi đánh Ô Hoàn, có người lo Lưu Biểu nhân cơ sẽ lén đánh Hứa huyện, Quách Gia nói không. Kết quả thế nào? Mọi chuyện hoàn toàn như dự đoán của Quách Gia.

Quách Gia không chỉ liệu việc như thần mà còn dám mạo hiểm, đi trên dây. Như hai trận chiến Quan Độ, Ô Hoàn, người người lo lắng là hoàn toàn có lý. Theo lẽ thường, Tôn Sách và Lưu Biểu sẽ nhân có lửa mà cướp bóc, đánh một đòn vào sau lưng Tào Tháo. Riêng Quách Gia dám quả quyết là không và cũng chỉ có Tào Tháo mới dám theo, chơi trò mạo hiểm lớn. Thực ra thì trong trận chiến Quan Độ, ít nhiều là may mắn, sau này sẽ nói tói. Nhưng qua trận chiến Ô Hoàn đã thể hiện rõ thiên tài về quân sự của Quách Gia.

Ô Hoàn là dân tộc thiểu số ở miền bắc Trung Quốc trước đây luôn theo Viên Thiệu. Sau trận chiến Quan Độ, Viên Thiệu ốm chết, Viên Đàm và Cao Cán bị giết. Viên Thượng và Viên Hi bị Tào Tháo đánh bại phải chạy vào Ô Hoàn, năm Kiến An thứ X (năm 205), hòng mượn lực lượng của Ô Hoàn, đánh lại Tào Tháo. Vì vậy, để tiêu diệt thế lực còn lại của Viên Thiệu thống nhất miền bắc, Tào Tháo không thể không đánh Ô Hoàn. Nhưng Ô Hoàn không phải dễ đánh, nhiều người chủ trương không đánh, cuối cùng thắng được nhưng rất nguy hiểm. Theo chú dẫn, Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí, Vũ đế kỷ, bấy giờ trời rét căm căm, không bóng người, không khói bếp, hành quân liên tục hàng hai trăm dặm, không có một giọt nước, lương thảo cũng gần hết, Tào Tháo “giết mấy ngàn con ngựa làm lương, đào sâu hàng hơn ba mươi trượng để lấy nước”. Vì vậy, sau khi về đến Nghiệp Thành, Tào Tháo lệnh trọng thưởng cho những người từng khuyên không nên tiến đánh Ô Hoàn. Tào Tháo nói, thắng lợi lẩn này, hoàn toàn là gặp may. Lòi khuyên của các vị mới là kế sách vẹn toàn. Rõ ràng trận chiến này là vô cùng kinh hiển.

Thực ra khi đó nhiều người phản đối đánh Ô Hoàn. Theo Tam quốc chí, Vũ đế kỷ có hai lý do chủ yếu để họ phản đối. Thứ nhất, Viên Thượng chỉ là kẻ mất nước trốn chạy. Ô Hoàn là “Di địch”, “một mình tham lam”, chẳng có cớ gì để giúp đỡ Viên Thượng. Vì vậy chẳng cần phải đánh. Thứ hai, Ô Hoàn đất rộng ở xa, một khi quân ta viễn chinh, Lưu Bị nhất định sẽ khích lệ Lưu Biểu nhân cơ lén đánh Hứa huyện “Vạn nhất có biến thì hối không kịp”. Vì vậy không nên đánh.

Nhưng Quách Gia lại chủ trương đánh, phải đánh và đánh là thắng. Theo Tam quốc chí. Quách Gia truyện, Quách Gia nhận định, thứ nhất Ô Hoàn rất xa, nhưng chính và ở rất xa, họ sẽ “ỷ thế xa” mà “không phòng bị”. Nếu chúng ta xuất kỳ bất ý, tập kích bất ngờ, nhất đinh chúng không kịp trở tay, vì vậy “có thể phá dễ dàng”. Thứ hai, không thể xem nhẹ ảnh hưởng của gia tộc Viên thị, không thể đánh gá thấp thực lực của ba quận Ô Hoàn. Một khi chúng liên kết với nhau, “cùng bầy tôi của vị chúa đã chết, hoàn thành mưu kế từng mơ ước”, thì e Thanh châu và Ký châu sẽ không còn là của chúng ta nữa. Còn như Lưu Biểu – đây là điểm thứ ba, chẳng qua chỉ là kẻ ba hoa khoác lác (ngồi bàn suông). Lưu Biểu hiểu mình không bằng Lưu Bị, không biết phải đối xử với Lưu Bị như thế nào. Trao quyền thì sợ khống chế không nổi, không trao quyền thì sợ Lưu Bị sẽ không thực bụng giúp mình. Vì vậy, dù chúng ta “viễn chinh, đất nước bỏ trống nhưng bất tất phải lo hậu phương bốc lửa. Mong Tào công cứ yên tâm!”.

Sự việc diễn biến đúng như Quách Gia dự đoán. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam Quốc chí, Tiên chủ truyện, vào năm Kiến An thứ XII (năm 207), Tào Tháo tiến đánh Ô Hoàn, Lưu Bị khuyên Lưu Biểu lén đánh Hứa huyện, Lưu Biểu không làm (Tiên chủ nói Biểu đánh Hứa, Biểu không theo). Chờ khi Tào Tháo từ Liễu Thành (gần thị trấn Triều Dương, Liêu Ninh hiện nay) đại bản doanh vua Đạp Đốn Ô Hoàn đem quân về, Lưu Biểu mới hối hận, không nghe lời Lưu Bị bỏ phí một cơ hội lớn. Lưu Bị đành an ủi Lưu Biểu, đang lúc thiên hạ đại loạn, chiến tranh liên miên, sẽ còn nhiều cơ hội. Nếu từ nay biết phản ứng nhanh (người sau có phản ứng) thì còn gì để phải tiếc nữa (tiếc gì lần này). Sự thực thì Lưu Biểu làm gì còn cơ hội. Sau khi bình định ba quận của Ô Hoàn, Tào Tháo nhanh chóng chĩa mũi nhọn chiến tranh về phía Lưu Biểu; còn Lưu Biểu chưa kịp giao tranh với Tào Tháo đã đi gặp thượng đế rồi.

Tào Tháo nghe theo Quách Gia, không để ý tới Lưu Biểu, đưa quân lên bắc và tháng năm đến huyện Dịch (vùng tây bắc huyện Hùng, Hà Bắc ngày nay), lúc đó Quách Gia nói với Tào Tháo, binh quý ở chỗ thần tốc. Lúc này quân ta hành trình hàng dặm, khí tài nhiều và nặng, tốc độ chậm, rất khó giành được thắng lợi nhanh chóng. Một khi tin tức bị lộ, đối phương sẽ có chuẩn bị. Chi bằng bỏ lại khí tài rồi đi suốt ngày đêm, đánh cho chúng không kịp trở tay. Tào Tháo nghe kế đưa khinh binh đến Vô Chung (nay là huyện Tân Tô), sau đó được danh sĩ địa phương, ngài Điền Trù hướng dẫn theo đường tắt qua Từ Vô (phía bắc Ngọc Điền, Hà Bắc ngày nay), trại Lư Long (nay là Hỉ Phong Khẩu, Hà Bắc), Bạch Đàn (nay là Khoan Thành, Hà Bắc), Bình Cương (nay là Bình Tuyền, Hà Bắc), trèo lên Bạch Long Đôi (nay là Bố Hữu Đồ Sơn, Liêu Ninh) cách Liễu Thành chừng vài trăm dặm. Lúc này mới được tin quân Tào tới, vua Đạp Đốn của Ô Hoàn vội vàng ra nghênh chiến. Kết quả thua trận, bị giết. Viên Thượng và Viên Hi đành phải cao chạy xa bay tới Liêu Ninh cậy nhờ Công Tôn Khang.

Xem ra Quách Gia liệu việc như thần. Vì vậy Tam quốc diễn nghĩa mới quy công thắng lợi cuối cùng của trận đánh cho Quách Gia. Phần trước chúng ta đã nói về chuyện này. Sau khi phá Ô Hoàn, Tào Tháo án binh bất động, không vội đi tiêu diệt Viên Thượng, Viên Hi, ngồi chờ Công Tôn Khang đem đầu hai kẻ đó đến nộp. Quả nhiên Tôn Khang đã làm như vậy. Đây vốn là quyết sách của Tào Tháo, nhưng Tam quốc diễn nghĩa lại nói đó là “Cẩm nang diệu kế” của Quách Gia, gọi là Quách Gia di kế định Liêu Đông. Tam quốc diễn nghĩa nói vậy là không muốn để Tào Tháo quá sáng chói, muốn nói rõ Quách Gia thực tế mưu lược hơn người.

Sự thực, La Quán Trung ghép cây chiết cành như vậy không phải là hoàn toàn vô cớ, vì đúng là Quách Gia đã có ý này. Theo Tam quốc chí. Quách Gia truyện, sau khi Viên Thiệu mất, Viên Thượng và Viên Đàm đều bị Tào Tháo đánh cho tơi bời khói lửa. Lúc này các tướng đều chủ trương nhanh chóng tiêu diệt hai kẻ đó, Quách Gia lại nói là không cần, cứ để cho hai anh em chúng đánh lẫn nhau. Quách Gia phân tích: Viên Thượng và Viên Đàm đang bất hoà vì tranh giành quyền được thay cha, ai cũng có mưu sĩ của riêng mình, thế tất nội bộ sẽ loạn. Nếu chúng ta bức quá, chúng sẽ liên kết lại; nếu chúng ta không ngó tới, chúng sẽ đánh nhau. Vì vậy, chúng ta vờ như chuẩn bị nam chinh Lưu Biểu, chờ đợi sự biến giữa chúng, “khi có biến sẽ đánh là định được ngay”. Quả nhiên, khi quân Tào vừa đến Tây Bình (phía Tây huyện Tây Bình, Hà Nam ngày nay), Viên Thượng, Viên Đàm xung đột lớn vì tranh giành Ký châu, Tào Tháo như ngư ông được lợi.

Lúc này chẳng khó khăn gì để biết vì sao Quách Gia liệu việc như thần. Nguyền nhân rất đơn giản, Quách Gia biết quá rõ về con người, Quách Gia hiểu thấu Viên Thiệu, hiểu thấu Lã Bố, hiểu thấu Tôn Sách, hiểu thấu Lưu Biểu và chẳng lạ gì Viên Thượng, Viên Đàm, mới dám có chiêu nguy hiểm đó. Chả trách Tào Tháo đã nói, Quách Gia “nhìn thời sự, binh sự, hơn hẳn người khác”. Dù là thời sự, dù là binh sự, xét cho cùng đều là nhân sự. Phải tinh thông nhân sự thì mới hiểu được thời sự và binh sự.

Đúng là Quách Gia giỏi biết nhìn người không chỉ nhìn rõ kẻ thù mà nhìn rõ cả chủ nhân. Trong biểu văn Tào Tháo nói “mỗi khi bàn bạc, phải làm gì trước kẻ địch. Thần chưa quyết được thì Gia đã quyết xong”. Rõ ràng mỗi lần ra quyết định, Quách Gia luôn trước Tào Tháo, luôn giúp Tào Tháo có quyết tâm. Nhưng rõ ràng ở đây phải có một điều kiện, tức là cách đối nhân xử thế của Tào Tháo, đủ để Quách Gia yên tâm ra mưu vạch kế, có những chiêu hiếm, những chiêu xuất thần. Nếu lại như Viên Thiệu, hẹp hòi tư lợi, nhu nhược ít quyết, chí lớn tài sơ, ghen ghét người hiền thì có tài trí thông minh đến mấy, Quách Gia làm gì có đất dụng võ. Có thể nói, Quách Gia thành công cũng chính là Tào Tháo thành công. Đó là điều hiếm thấy trong lịch sử. Thực dễ hiểu, trong trận chiến Xích Bích, nếu Quách Gia còn thì hẳn đã xuất kì chế thắng, giúp Tào Tháo chuyển bại thành thắng, hóa hiểm thành không. Đó cũng là nguyên nhân để Tào Tháo nói “Quách Phụng Hiếu còn, ta đâu đến đoạn này”. Tiếc là lúc ấy Quách Gia không còn, nếu không, lịch sử e phải viết lại, Tam quốc diễn nghĩa cũng phải viết lại. Bởi Quách Gia chưa có “một lực lượng mạnh “, ít ra thì giữa Quách Gia và Gia Cát Lượng đã có cuộc “đấu trí” hay ho.

Với đôi mắt sắc sảo như vậy, không thể không nhìn thấu Lưu Bị. Thực tế thì Quách Gia cũng giống như Tào Tháo, đã thấy rõ Lưu Bị là anh hùng. Nhưng ý kiến của Quách Gia lại có phần mâu thuẫn. Có người chủ trương giết Lưu Bị, Quách Gia nói không nên giết. Tào Tháo thả Lưu Bị đi, Quách Gia lại nói không nên thả. Lúc chú dẫn Quách Gia truyện Bùi Tùng Chi có hai cách nói. Ngụy thư nói, có người thưa với Tào Tháo: “Bị có chí anh hùng, nên sớm giết đi, tránh hậu hoạ”. Tào Tháo hỏi kế Quách Gia, Quách Gia nói nay minh công xách bảo kiếm khởi nghĩa quân là để trừ bạo yên dân, nhờ vào sự trung thành và tín nghĩa. Như vậy mà vẫn còn sợ không mời được anh hùng trong thiên hạ đến với chúng ta. Lúc này Lưu Bị là anh hùng hết đường lui, đến nhờ minh công, lại bị minh công giết. Vậy thì còn ai muốn theo minh công bình định thiên hạ nữa đây? Giết một người để mất hết hi vọng của bốn biển, điều đó nên suy nghĩ kĩ. Phó tử lại nói, Quách Gia chủ động tìm Tào Tháo và có ý kiến “Bị không muốn ở dưới người khác, chưa đoán được mưu gì. Người xưa nói, một ngày dung địch, cả đời tai họa, nên sớm xử đi”. Khi đó, Tào Tháo đang “Phụng thiên tử để lệnh thiên hạ, lấy tín nghĩa chiêu nạp anh hùng”, nên không theo ý Quách Gia. Tận khi Lưu Bi công khai phản bội, Tào Tháo mới “Hận là không nghe Quách Gia”.

Vì vậy, Bùi Tùng Chi có lời bình: Ngụy thư nói đã ngược lại với lời Phó tử”. Nhưng theo tôi, hai cuốn sách đó không có ý gì ngược nhau. Cái gọi là “nên sớm xử đi” có thể hiểu là nên sớm sắp xếp, chắc gì đã phải là muốn giết Lưu Bị. Tôi đồng ý với quan điểm của Chu Trạch Hùng về vấn để này. Chu cho rằng ý của Quách Gia là vừa không thể giết, vừa không thể thả. Phải làm gì? Giam lỏng. Nhưng không hiếu vì lý do gì, Tào Tháo lại không hiểu ý Quách Gia. Có thể đây là vấn đề khá nhạy cảm, Quách Gia không thể nói thật rõ! Cuối cùng thì Tào Tháo cũng được, Quách Gia cũng được, họ đều không phải là thần. Dù họ có nhìn thấu con người đến mấy, có thần cơ diệu toán đến mấy cũng không ngờ rằng Lưu Bị giỏi thay đổi, không ngờ rằng trên đời còn có Gia Cát Lượng.

Gia Cát Lượng trong lịch sử thời Tam Quốc là nhân vật khá đặc biệt. Trước năm Kiến An thứ XII (năm 207), chúng ta chưa hề thấy bóng dáng, chưa hề nghe tiếng nói của Gia Cát Lượng. Điều này không hoàn toàn vì Gia Cát Lượng còn trẻ tuổi. Thời đó, anh hùng thiếu niên có ít đâu? Huống hồ lúc xuống núi, Gia Cát Lượng đã rất già dặn. Nhưng cũng không thể nói rằng vì Gia Cát Lượng không muốn xuống núi. Nên nhớ, một người “luôn ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị” sẽ không cam tâm “giữ mạng sống trong thời loạn, không muốn nổi danh với chư hầu”. Rõ ràng Gia Cát Lượng đang trông mong và chờ đợi. Nói rõ hơn, là đang nhìn thời cuộc, chờ đợi lời kêu gọi của Lưu Bị. Vậy trong số đông các anh hùng hào kiệt thời đó vì sao Gia Cát Lượng có thể nhìn ra Lưu Bị? Đôi mắt tinh tường của Gia Cát Lượng đã nhìn thấy gì trên con người Lưu Bị?

§15. MẮT TINH ĐÃ THẤY

Nếu như Lưu Bị là một câu đố thì Gia Cát Lượng cũng là một câu đố. Hình như thượng đế đã tạo ra Gia Cát Lượng riêng cho Lưu Bị, hình như Gia Cát Lượng luôn luôn chờ đợi tiếng gọi của Lưu Bị. Vậy cuối cùng Gia Cát Lượng là người như thế nào, vì sao Gia Cát Lượng lại nặng tình với Lưu Bị, Gia Cát Lượng đã nhìn thấy gì trong con người Lưu Bị?

Tập trước đã nói, lúc các lộ anh hùng lần lượt đăng đàn, mưu sĩ lần lượt xuống núi thì Gia Cát Lượng vẫn ẩn mình ở Long Trung, không vội thể hiện phong thái. Gia Cát Lượng đang lặng lẽ chờ đợi tiếng gọi của Lưu Bị. Trong số chư hầu, Gia Cát Lượng ưng nhất Lưu Bị, Lưu Bị có gì làm xúc động Gia Cát Lượng, vì sao Gia Cát Lượng vừa nhìn đã ưng ngay Lưu Bị?

Muốn trả lời vấn đề này trước hết phải xem lúc trẻ Gia Cát Lượng là người thế nào?

Gia Cát Lượng anh tài từ nhỏ lại đẹp trai Dâng biểu Gia Cát Lượng tập của Trần Thọ nói “ít có nhân tài như vậy, có khí anh bá, thân cao tám thước, dung mạo khôi vĩ khác hẳn người thường”. Về thân thế sử sách ghi không nhiều. Chúng ta chỉ biết Gia Cát Lượng là con côi, được người chú là Gia Cát Huyền nuôi dưỡng thành người. Gia Cát Huyền thân tình với Lưu Biểu, Gia Cát Lượng cùng theo chân đến Kinh châu. Sau khi Gia Cát Huyền qua đời, Gia Cát Lượng liền “theo nghề cầy cấy” ở Long Trung. Long Trung là mảnh đất Tương Dương và Nam Dương tranh giành nhau. Nghe kể từ thời nhà Thanh, Cố Gia Hành người Tương Dương được phái đến làm Tri phủ Nam Dương. Thế là có người ở Nam Dương muốn ngài tri phủ Nam Dương vốn người Tương Dương phải cho biết rốt cuộc Long Trung là của người Tương Dương hay Nam Dương. Cố không biết nói thế nào vì không muốn phải đắc tội với cả hai bên, đành chọn một câu đối nói: Tâm tại triều đình, bất kể là tiền chủ hậu chủ; danh cao thiên hạ, hà tất nói Tương Dương Nam Dương”, mới giải được “vụ kiện” đó. Kỳ thực vị trí địa lý Long Trung ở ngoài thành Tương Dương hai mươi dặm; khu vực hành chính lại thuộc huyện Đặng quận Nam Dương, nên nói là thuộc Tương Dương hay Nam Dương đều đúng. Huống chi lúc đó Tương Dương và Nam Dương đều thuộc Kinh châu, nói chung là không có vấn đề gì.

Sau khi đến Long Trung, Gia Cát Lượng vừa cày ruộng vừa đọc sách. Gia Cát Lượng từng nói trong Xuất sư biểu. “Thần là người áo vải, cày cấy ở Nam Dương, chỉ mong giữ toàn được tính mạng trong thời loạn, không cầu được hiển đạt vang danh với chư hầu”. “Giữ toàn tính mạng”, “Không cầu danh lợi” nói ở đây chỉ có thể coi là lời nói; “cày cấy ở Nam Dương” có thể là thực, nhưng chưa chắc đó là nghề chính nuôi thân, chỉ dựa vào nghề nông để duy trì sinh kế, chẳng qua chỉ là tham gia lao động. Bấy giờ người ta còn coi đó là “nhã sự”, không thể coi là thân phận. Như Kê Khang vốn thích nghề rèn, lẽ nào lại coi đó là thợ rèn? Đúng là Gia Cát Lượng có cày cấy, nhưng vị tất đã là nông dân. Đương nhiên Gia Cát Lượng coi việc cày cấy ở Lũng miếu là nhã hứng lúc nhàn rỗi, hay là nghề nghiệp mưu sinh, chúng ta không hiểu được. Nhưng bất kể trong tình huống nào thì Gia Cát Lượng vẫn là người thẳng thắn không câu nệ. Ngay cả khi là thừa tướng, Gia Cát Lượng vẫn cúc cung tận tụy, làm việc hết mình, có thế đây là thói quen được hình thành từ lúc “cày cấy ở Nam Dương”

Gia Cát Lượng thường đọc lướt qua các sách, chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện nói, Thạch Đào là bạn của Gia Cát Lượng và những người khác thường “chăm chú tỉ mỉ”, riêng Gia Cát Lượng chỉ cần “nắm điều đại lược”. Như vậy mới là biết đọc sách. Thực tế thì, một người nếu không cần học vấn giống như Đào Uyên Minh, thì “đọc sách không cần tỉ mỉ” tức là không tự mình húc đầu vào tường; còn như “nắm điều đại lược” tức là giỏi nắm bắt các điểm chính yếu. Từ điểm này có thể thấy, Gia Cát Lượng là người đại khí. Người đại khí đọc sách luôn biết nắm lấy những trí tuệ những tinh túy trong đó, không tầm chương trích các, nhấm nháp từng chữ, giống như các tướng lĩnh thống soái đại khí, không hề tính toán tới sự được mất của thành nọ thành kia.

Ngoải cày cấy và đọc sách ra, Gia Cát Lượng còn thích hai việc khác nữa. Một là thích “ôm gối hú dài” (có ghi trong Ngụy lược), hai là thích đọc “Lương phụ ngâm” (ghi trong chuyện này). Hú, có thể là thuật dẫn tới từ một loại khí công; “Lương phụ ngâm” là một khúc ca đưa ma thê thảm hoặc thơ Nhạc phủ phát triển từ ca khúc đưa ma. Qua hai điều này chúng ta thấy rõ Gia Cát Lượng lúc trẻ là người có tấm lòng khảng khái thê lương. Qua tiếng hú dài và thơ ca, Gia Cát Lượng muốn gửi gắm những tình cảm bi thương và sự quan tâm sâu sắc tới nhân tình thế thái.

Đây chính là “sĩ nhân” điển hình. Là “sĩ”, nhất là “quốc sĩ” phải có trách nhiệm với thiên hạ. Đương nhiên, nếu như chỉ có chí hướng thôi thì chưa đủ, còn cần phải có năng lực và điều kiện. Gia Cát Lượng có chí hướng, có năng lực và điều kiện. Luôn “tự ví mình như Quản Trọng, Nhạc Nghị” là có chí hướng; sau này lại trị nước, bình thiên hạ, định càn khôn, tức là có năng lực. Còn như điều kiện, cũng có và có thế là rất tốt.

Trước hết, Gia Cát Lượng ở trong một hoàn cảnh rất tốt. Chúng ta đều biết họ Gia Cát là một họ đặc biệt. Trước tiên, người ông Gia Cát Phong từng là Tư Lệ hiệu úy. Tư Lệ hiệu úy chức cao quyền trọng, vào thời Tây Hán thấp hơn tam công, cao hơn cửu khanh, thời Đông Hán “ngang như” thượng thư lệnh, ngự sử trung thừa. Người cha là Gia Cát Khuê từng là quận thừa, người chú Gia Cát Huyền từng là thái thú, nhu vậy Gia Cát Lượng là “con em cán bộ”. Đương nhiên, Gia Cát Lượng phải biết một ít chuyện, một số quan hệ trong chốn quan trường.

Sự thực thì Gia Cát Lượng có mối quan hệ khá phức tạp. Mẹ vợ của Gia Cát Lượng là chị em ruột với người vợ sau của Lưu Biểu, đều là con gái Sái Phúng, chị của Sái Mạo. Cứ thế mà tính, Lưu Biểu là chú dượng của vợ Gia Cát Lượng, bản thân Gia Cát Lượng là cháu rể đằng ngoại nhà họ Sái. Lưu Biểu là trưởng quan Kinh châu, họ Sái là vọng tộc ở Tương Dương, Sái Mạo là thân tín của Lưu Biểu, Gia Cát Lượng có vốn chính trị như vậy, lẽ nào không phải là điều kiện tốt hay sao?

Nói đến mối nhân duyên của Gia Cát Lượng cũng là nói đến một giai thoại. Hoàng Thừa Ngạn là danh sĩ đương thời, là bố vợ của Gia Cát Lượng. Người này vì rất thích Gia Cát Lượng, muốn gả con gái cho Gia Cát Lượng. Hoàng Thừa Ngạn nói, ta có đứa con gái, người rất xấu nhưng rất tài hoa, ngươi muốn cưới nó không? Gia Cát Lượng đồng ý, Hoàng Thừa Ngạn cho xe chở người con gái xấu xí đó đến ngay. Về việc này, các nhà sử học có nhiều cách nói khác nhau. Có người cho rằng, Hoàng Thừa Ngạn khiêm tốn, chứ con gái không xấu, cũng có người cho rằng đó là thử Gia Cát Lượng, xem Lượng trọng sắc hay trọng tài. Nhưng theo tôi con gái họ Hoàng là xấu. Thứ nhất lý do ở ngay lời của Hoàng Thừa Ngạn: “Con gái ta xấu, đầu vàng da đen”. Nếu là khiêm tốn thì sao phải nói cụ thể đến như vậy, hơn nữa “lại rất tài hoa” thì chẳng khiêm tốn một chút nào. Thứ hai, có nhiều người phản ứng lại. Tương Dương kí có ghi chuyện này, nói: “Thời đó cho là chuyện vui, dân gian có câu ca: Chẳng ai chọn vợ như Khổng Minh, lấy ngay phải cô Thừa xấu xí”. Rõ ràng ai cũng biết con gái họ Hoàng là cô gái xấu xí.

Vậy, vì sao Gia Cát Lượng lại đồng ý cuộc hôn nhân đó? Cũng có hai lời giải. Một cho rằng Gia Cát Lượng lấy vợ trọng đức trọng tài không trọng sắc, chọn người cao phong lượng tiết; ý kiến khác thì ngược lại, cái mà Gia Cát Lượng coi trọng là danh vọng xã hội và quan hệ xã hội của Hoàng Thừa Ngạn. Và vợ có xấu xí một chút cũng chả ngại, vì còn có thể lấy thiếp. Lấy vợ là lấy đức, chọn thiếp là chọn sắc, quan niệm thông thường thời đó là vậy. Còn cuối cùng là nguyên nhân nào, quả thực tôi không dám lạm bàn về cổ nhân, mong các vị độc giả xét cho! Nhưng với một mối quan hệ như vậy, nếu Gia Cát Lượng muốn có một chức quan nào đó ở chỗ Lưu Biểu, thực chẳng khó khăn gì.

Huống hồ Gia Cát Lượng còn có một cơ sở nữa, đều là những người nổi tiếng một thời. Họ luôn tâm đắc với Gia Cát Lượng. Sự thực thì nhờ Từ Thứ tiến cử, Lưu Bị mới biết Gia Cát Lượng. Ngoài ra còn Tư Mã Huy, Bàng Đức công danh sĩ Kinh châu và những người khác đều đánh giá cao Gia Cát Lượng. Tư Mã Huy từng đặt danh hiệu cho Gia Cát Lượng là “Ngọa Long”. Bàng Đức công để con trai mình lấy con gái thứ hai của Gia Cát Lượng làm vợ. Rõ ràng lúc đó Gia Cát Lượng tuy đã ẩn cư trong lều cỏ trên Long Trung, nhưng “nói cười có người giỏi, đi lại không một mình”. Những người có quan hệ đi lại với Gia Cát Lượng lúc đó không là cao quan cũng là danh sĩ. Vốn liếng chính trị và điều kiện chính trị của Gia Cát Lượng tốt hơn nhiều so với không ít người thời đó. Ví dụ như Giả Hủ, gia tộc bình thường, quan hệ bình thường, không có ai tuyên truyền giúp (ít người biết tới), một mình bước vào đời, gặp thời vận, lăn lộn trong đám thổ phỉ và quân phiệt, cuối cùng đến được chỗ Tào Tháo, được quan cao lộc hậu, thực chẳng dễ dàng gì?

Điều kiện của Gia Cát Lượng rõ ràng là tốt hơn nhiều. Hậu phương tốt, quan hệ tốt, nhiều người ủng hộ, nếu muốn tham chính thì chẳng khó khăn gì. Nhưng trước năm Kiến An thứ XII, Gia Cát Lượng gần như yên lặng “mong giữ toàn được tính mạng trong thời loạn không cầu được hiển đạt vang danh với chư hầu”, gần như quyết tâm ẩn cư ở Long Trung, vì sao lại như vậy?

Chí hướng của Gia Cát Lượng là khác thường. Ngụy lược nói, Gia Cát Lượng từng trò chuyện với ba người bạn của mình là Thạch Thao (Quảng Nguyên), Từ Thứ (Nguyên Trực), Mạnh Kiến (Công Uy), các bạn tham chính, quan có thể tới quận thú, thứ sử. Các bạn hỏi lại còn túc hạ thế nào? Gia Cát Lượng mỉm cười, không trả lời (Lượng chỉ cười và không nói). Thực ra lời đáp đã có từ lâu – “Luôn ví mình như Quản Trọng, Nhạc Nghị”. Quản Trọng là người thế nào? Lả danh tướng. Như vậy, mọi việc đã quá rõ ràng, lý tưởng của Gia Cát Lượng không phải để xung vương, xưng đế, ngồi phương bắc nhìn về phương nam, không phải làm quan tạo phúc một vùng mà để phò tá người hiền minh, quét sạch bốn biển, bình trị thiên hạ, Ổn định Trung Nguyên.

Hiển nhiên, lại phải nói như Quách Gia, hãy chọn cho mình một ông chủ tốt. Nhưng người mà Gia Cát Lượng có thể chọn là rất nhiều. Như Lưu Biểu ở ngay trước mắt, lại có quan hệ thân thích. Tào Tháo và Tôn Quyền đang chiêu binh mãi mã, chiêu hiền nạp sĩ. Nhưng Gia Cát Lượng gần như không hứng thú với họ. Vì sao vậy?

Nguyên nhân rất đơn giản: Lưu Biểu là quá kém, Tào Tháo quá mạnh. Không gian nơi Tôn Quyền quá nhỏ. Sau này chúng ta còn biết tới sự kém cỏi của Lưu Biểu, ở đây chi nói tới một điểm. Lúc bấy giờ nhân sĩ Trung Nguyên về Kinh châu lánh nạn rất đông, nhưng Lưu Biểu không dùng một ai. Gia Cát Lượng xuống núi sẽ ra sao? Bên phía Tào Tháo, nhân tài chật ních, bản thân Tào Tháo là người mạnh, Gia Cát Lượng tới đó thực sẽ như thế nào? Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện, lúc Mạnh Kiến đến chỗ Tào Tháo, Gia Cát Lượng đã nói: “Trung Quốc nhiều sĩ đại phu, ngao du hà tất ở cố hương”. Bùi Tùng Chi cho rằng nguyên nhân Gia Cát Lượng không đến chỗ Tào Tháo là vì lập trường chính trị, nhưng tôi lại nghĩ, ít ra thì đó cũng là một trong những suy nghĩ của Gia Cát Lượng, vẫn theo Ngụy lược, về sau khi Thạch Thao nhậm chức Quận thú, Điển nông hiệu úy ở Ngụy, Từ Thứ nhận chức Hữu trung lang tướng, Ngự sử trung thừa ở Ngụy, Gia Cát Lượng thở dài nói: “Ngụy rất nhiều sĩ! Vì sao hai người đó lại không được dùng?” Rõ ràng, được dùng không được dùng vẫn còn phải xem xét.

Và với Gia Cát Lượng chỉ “được dùng” e vẫn chưa đủ, mà vẫn phải “trọng dụng” thậm chí là “chuyên dùng”. Theo chú dẫn Viên Tử, của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện, trước trận chiến Xích Bích, Gia Cát Lượng sang sứ Đông Ngô, thuyết phục Tôn Quyền liên minh với Lưu Bị. Mưu sĩ hàng đầu của Tôn Quyền là Trương Chiêu đã thấy rõ sự phi phàm của Gia Cát Lượng ra sức tiến cử với Tôn Quyền. Tôn Quyền muốn giữ Gia Cát Lượng lại, nhưng Gia Cát Lượng đã cự tuyệt. Có người hỏi lý do, Gia Cát Lượng nói: Tôn tướng quân là chủ, nhưng xem thái độ, chỉ có thể tôn trọng Lượng, nhưng không thể tận dụng Lượng, ta sẽ không lưu lại”. Nghĩa là, Tôn Quyền thực ra là chủ tốt (xứng là chủ), nhưng nhiều nhất Tôn Quyền chỉ có thể tôn trọng (hiền Lượng), nhưng không thể phát triển hết tài của Lượng (tận dụng Lượng).

Bùi Tùng Chi cho rằng như vậy là không thực, ở hai lý do. Thứ nhất, Gia Cát Lượng và Lưu Bị quân thần tương ngộ là việc hiếm “thấy trên đời”. Một quan hệ không “vì lợi vì tiền”, ai có thể li gián được họ? Thứ Hai, cả đời Gia Cát Lượng có thể coi là trung trinh bất khuất. Sao lại có mới nới cũ? Bùi Tùng Chi nói, sau khi bị bắt, Quan Vũ ở chỗ Tào Tháo có thể coi là “tận dụng hết”, nhưng vẫn luôn luôn “vì nghĩa không quên gốc”, lẽ nào Gia Cát Lượng lại không bằng Quan Vũ?

Rõ ràng là Bùi Tùng Chi có lý. Thêm vào đó, chúng ta có thể nói: Lưu Bị là ông chủ, Gia Cát Lượng chọn sau nhiều lần cân nhắc. Đã vậy thì Gia Cát Lượng không thể dễ dàng chạy sang với Tôn Quyền. Vì vậy, dù Tôn Quyền có thể “tận dụng Lượng”, Gia Cát Lượng cũng không bao giờ phản lại Lưu Bị. Nhưng, trước lúc chọn Lưu Bị lẽ nào Gia Cát Lượng không thể chọn Tôn Quyền? Đương nhiên là có thể. Vậy, vì sao Gia Cát Lượng lại không chạy sang với Đông Ngô? Có thế Gia Cát Lượng đã sớm nhận ra Tôn Quyền “có thể coi trọng Lượng mà không tận dụng Lượng”. Lý lẻ rất đơn giản: Đông Ngô là tập đoàn lợi ích của ba thế hệ Tôn Kiên, Tôn Sách, Tôn Quyền kinh doanh và phát triển với bao gian nan vất vả. Bên phía Tôn Quyền nhân tài rất nhiều và có quan hệ mật thiết. Trương Chiêu là lão thần sáng nghiệp của Tôn Sách, Tôn Sách từng đưa Trương Chiêu “đến lạy mẹ, khác gi anh em” và coi như huynh trưởng, trước khi lâm chung còn gửi gắm cả Tôn Quyền (đưa em ủy thác cho Chiêu), và còn nói “nếu Trọng Mưu không đảm nhận được việc, thì tự ông hãy nhận lấy!”. Chu Du cũng là lão thần sáng nghiệp của Tôn Sách, đồng thời còn có tình anh em cọc chèo. Tôn Quyền cũng được nghe lời nói của mẹ, muốn Tôn Quyền coi Chu Du như anh trai (ta coi Du như con, mày phải coi nó như anh). Thực dễ hiểu, dù Gia Cát Lượng năng lực có mạnh, bản lĩnh có lớn, trình độ có cao thì khi tới Đông Ngô, địa vị có thể thấp hơn Trương, Du, còn không bằng Lỗ Túc. Hiển nhiên, Gia Cát Lượng không mong như vậy. Vì vậy, chữ “thái độ” trong lời Gia Cát Lượng “xem thái độ”, chỉ có thể tôn trọng Lượng, không thể tận dụng Lượng” e không phải là “độ lượng”, mà nên hiểu là “không gian”. Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện nói, năm đó khi khuyên Lỗ Túc về với Tôn Quyền, Chu Du đã mượn lời của Mã Viện, một danh tướng thời Đông Hán trả lời Quang Vũ đế Lưu Tú: “Thời thế lúc này, không phải vua chọn thần mà thần chọn vua”. Ngày nay gọi quan điểm này là “cả hai đều chọn lựa”, cũng với ý này, Quách Gia từng nói “Người trí phải chọn chủ cho mình”. Quách Gia, Chu Du đều “chọn vua”, cũng vậy, Gia Cát Lượng “chọn vua”. Nhưng yêu cầu chọn lựa của Gia Cát Lượng có phần cao hơn, muốn ông chủ đảm bảo thực hiện đường lối chính trị, lý tưởng nhân sinh của mình ở mức độ cao nhất.

Vậy, đường lối chính trị, lý tưởng nhân sinh của Gia Cát Lượng là gì? Từ chỗ “luôn ví mình như Quản Trọng, Nhạc Nghị” cùng “Long Trung đối” sau này có thể thấy, Gia Cát Lượng muốn san bằng bốn biển, thống nhất chín châu, xây dựng cơ nghiệp lớn đời đời, lập nên kỳ công cái thế. Nghiệp lớn và kỳ công nói tới, có thể là “bá nghiệp” của Tề Hoàn công, có thể là “đế nghiệp” của Quang Vũ đế, nhưng phải là sự nghiệp vang trời dậy đất. Có thể thành “đế nghiệp” cố nhiên là tốt, có thể thành “bá nghiệp” cũng được. Thấp hơn một chút là thành thế chân vạc, cát cứ một phương. Như Trần Thọ nói “tiến thì như rồng lượn hổ vờn khắp trong bốn biển; lùi cũng vượt qua biên giới, chấn động trong nước”. Đó là tâm nguyện của Gia Cát Lượng sau khi Lưu Bị qua đời, nhưng vì trước chưa có nhân nên sau không thành quả. Tóm lại Gia Cát Lượng muốn trở thành một nguyên huân khai quốc lập nên một chính quyền mới, nhà nước mới, vương triều mới thực sự. Người chủ mà Gia Cát Lượng lựa chọn phải là người giúp Gia Cát Lượng thực hiện được ý nguyện và lý tưởng của mình.

Như vậy, tiêu chuẩn chọn lựa của Gia Cát Lượng đã quá rõ ràng. Thứ nhất, người đó có khả năng xây dựng một chính quyền mới, một đất nước mới, một vương triều mới. Người đó cần phải có chí hướng và điều kiện. Thứ hai, chí hướng và điều kiện của người đó còn chưa rõ ràng, đang trong tiềm thức, chí hướng đó chưa ai biết, ngay cả bản thân cũng chưa xác định rõ; còn điều kiện cũng chưa thành thục, thậm chí còn khiếm khuyết. Chính vì chưa xác định rõ, có khiếm khuyết, nên mới cần một người như Gia Cát Lượng. Cũng chính vì chưa xác định có khiếm khuyết, Gia Cát Lượng mới trở thành người định đỉnh, cao tay, tài ba.

Rõ ràng chỉ có Lưu Bị là người phù hợp với các điều kiện đó. Trước hết Lưu Bị là dòng dõi đế vương. Lưu Bị là đời sau của Trung Sơn Tĩnh vương Lưu Thắng – con của Hán Cảnh đế. Theo Tam quốc diễn nghĩa nếu tính kỹ thì hoàng thượng ngày nay còn phải gọi Lưu Bị là “chú”. Mối quan hệ đó tuy còn nhiều điều đáng ngờ – Tam quốc chí nói Lưu Bị là đời sau của Lục Thành Đình hầu Lưu Trinh, Điển lược lại nói Lưu Bị “thuộc chi Lâm Ấp hầu”; tuy con của Lưu Thắng là Lưu Trinh cũng chỉ là Đình hầu, sau này mất cả tước vị; tuy bản thân Lưu Bị đã rơi vào cảnh “cùng mẹ dệt chiếu, bán dép”, không còn như con rồng cháu phượng; nhưng cũng không ai nghi ngờ thân phận “hoàng tộc” của Lưu Bị. Lưu Bị đã được hời về mặt chính trị. Và dù sau này như mọi người đã biết Hán thất không còn vực dậy được nữa, chữ “Hán” của Lưu Bang, Lưu Tú, nhưng khi Lưu Bị thay thế (hoặc kế thừa) Lưu Hiệp vẫn hợp tình hợp lý hơn số người chẳng liên quan gì đến hoàng gia như Tào Tháo, Tôn Quyền. Ngoài ra với hình tượng, thân cao bảy thước rưỡi (là l,725m), hai tai rủ tận vai, tay dài quá gối. Tam quốc chí nói là “tay dài quá gối, mắt nhìn thấy tai”), Lưu Bị hơn hẳn Tào Tháo. Vào thời đó, như vậy là có ưu thế.

Thứ nữa, Lưu Bị còn có chí đế vương. Tam quốc chí nói, lúc bé Lưu Bị từng nói, rồi ta phải ngồi lên xe của thiên tử (ta sẽ ngồi xe phủ bằng lông vũ). Điều đó có thực không, còn chưa rõ. Các sử gia thời cổ mỗi khi viết truyện về các hoàng đế dựng nước, không khỏi thêm vào những chuyện “đồng thoại” kiểu như thế, Hòng chứng tỏ người đó là “chân mệnh thiên tử”, từ nhỏ đã “ấp ủ chí lớn”. Và tên hai người con của Lưu Bị đủ để nói rõ điều này. Hai người con, một người là “Lưu Phong”, người kia là Lưu Thiền, hợp lại là “Phong Thiền”. Phong Thiền là lễ lớn của các vị quân vương hiền đức cúng tế trời đất (lên Thái Sơn lập đàn tế trời gọi là “phong”“, lúc xuống núi cúng đất gọi là “thiền”). Nếu như Lưu Bị không có ý muốn làm hoàng đế thì đặt tên con là Phong Thiền để làm gì?

Thứ ba, Lưu Bị có thuật của đế vương. Tuy là quan hệ huyết thống của Lưu Bị và Lưu Bang là đáng ngờ, nhưng về tính cách và tác phong thì lại có những chỗ giống nhau. Tam quốc chí từng nói, hai người giống nhau “không thích đọc sách, thích chó ngựa, hát xướng và quần áo đẹp”. Giỏi lung lạc nhân tài, thu phục nhân tâm, cũng giống nhau. Cùng thích hô hào bè bạn hành hiệp trượng nghĩa. Trần Thọ có phần có lý khi nói “Tiên chủ rộng rãi khoan hậu, hiểu người đãi sĩ, tác phong như Cao tổ, anh hùng nghĩa khí”. Có điều tính nết của họ lại không giống nhau hoàn toàn. Lưu Bang thích mắng người, còn Lưu Bị thì không. Không chỉ không mắng người, mà còn “ít nói, xử tốt với người dưới, buồn vui không để lộ”, nhìn bề ngoài có vẻ đôn hậu hơn Lưu Bang, vì đôn hậu, vì hiệp nghĩa, nên rất được lòng người. Tam quốc chí và lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi đều nói, lúc Lưu Bị là Bình Nguyên tướng, quân dân Lưu Bình xem thường Lưu Bị, “thấy mình nhục nhã dưới người khác”, nên đã sai thích khách đi giết Lưu Bị, thích khách không nỡ hạ thủ, “nói rồi bỏ đi”, Trần Thọ có lời bình “người được lòng dân thường là vậy”. Bùi Tùng Chi dẫn Ngụy thư lại nói, nguyên nhân trực tiếp khiến không nỡ hạ thủ là, Lưu Bị không biết người đến là ai, vẫn “hậu hĩnh đãi khách”, thích khách đã cảm động. Còn nguyên nhân cơ bản, chính là Lưu Bị “Ngoài thì chống giặc, trong lại ban thưởng, tốt với người dưới, ngồi cùng giường, ăn cùng mâm, không hề khác biệt”, vì vậy “mọi người mới theo về”. Lòng người, một thứ tài sản vô hình quý giá.

Thứ tư, Lưu Bị có phúc của đế vương. Trong ba nhân vật cỡ lớn thời Tam Quốc, phải nói Lưu Bị và Tôn Quyền đều là người có phúc khí. Tôn Quyền phúc khí tốt nhất, cơ nghiệp có sẵn, nhân tài có sẵn. Vào những lúc mấu chốt, Lưu Bị thường có người cao minh giúp đỡ, có thể giải nguy thành an, đó là phúc khí của Lưu Bị, Lưu Bị vừa xuất hiện đã được Quan Vũ và Trương Phi. Ai cũng biết, nhân tài người trung thành dễ kiếm, người tài giỏi cũng dễ kiếm, nhưng người vừa trung thành vừa tài giỏi thì khó kiếm, Quan Vũ và Trương Phi đều là những người trung thành và tài giỏi. Đây là phúc khí lớn thứ nhất của Lưu Bị, vận khí sau này cũng không tồi. Như lúc Lưu Bị đang rầu rĩ vì chưa có cơ sở, thì Đào Khiêm chết, Lưu Bị dễ dàng có ngay Từ châu. Đang buồn vì chưa thoát khỏi sự khống chế của Tào Tháo thì may sao lại được Tào Tháo phái đi chặn đánh Viên Thuật, và thoát khỏi án “chiếu trong đai áo”. Sau khi đến Từ châu, cũng là lúc Viên Thuật chết (Thuật bệnh chết). Lần nữa, Lưu Bị lại được Từ châu và thiếu tí nữa là làm nên chuyện (nhiều quận huyện phản lại Tào, về với Tiên chủ, có tới mấy vạn người).

Có điều ra quân từ những năm cuối thời Linh đế tới năm Kiến An thứ VI chạy tới chỗ Lưu Biểu, Lưu Bị tuy vận khí tốt nhưng chưa gặp vận may. Con đường của Lưu Bị vô cùng gập ghềnh. Vừa mới được Từ châu thì Lã Bố lại đến cướp. Vừa mới chạy đến với Viên Thuật đã bị Tào Tháo đánh bại. Vừa mới theo Lưu Biểu, Lưu Biểu đã nghi ngờ (Biểu nghi ngờ ngấm ngầm muốn hại). Lòi chú dẫn “Cửu Châu Xuân Thu” của Bùi Từng Chi trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói, một lần Lưu Bị vào nhà tiêu, mới phát hiện thấy thịt vế mập ra và đã khóc. Lưu Biểu lấy làm lạ và hỏi vì sao. Lưu Bị nói, “ngày tháng qua nhanh, già đến nơi rồi, cơ nghiệp vẫn chưa thành, làm sao mà không buồn!” Tôi tin rằng đó là sự thực. Vào thời đó, một người hơn bốn mươi mà chưa làm được gì, thì đúng là chẳng còn hy vọng. Thực tế thì đúng lúc này, tất cả chúng ta, có Lưu Bị trong đó sẽ chẳng nhìn thấy một hi vọng nào nữa. Cho dù Lưu Bị có kiên nhẫn đến mấy thì chắc cũng không chịu đựng nổi.

Nhưng may sao, trời xanh không phụ người có tâm, cuối cùng thì Lưu Bị cũng chờ được cái ngày mà thời thế chuyển vần. Vào năm Kiến An thứ XII, Gia Cát Lượng đã xuất hiện, việc này có một ý nghĩa vô cùng lớn lao. Ở tập trước chúng ta đã nói, Lưu Bị có chí của anh hùng, có hồn của anh hùng, có nghĩa của anh hùng, nhưng là người anh hùng chưa thành công vì chưa có đất dụng võ. Vừa rồi chúng ta cũng nói, Lưu Bị dòng dõi đế vương, có chí đế vương, có thuật đế vương, có phúc đế vương, nhưng vẫn phải ăn đậu ở nhờ, vì vẫn chưa tìm được con đường dẫn tới thành công. Tức là Lưu Bị còn thiếu hai thứ, Một là thiếu căn cứ địa vững chắc (đất dụng võ), hai là thiếu đường lối chính trị đúng đắn (con đường thành công), Gia Cát Lượng là người có thể giúp Lưu Bị giải quyết hai vấn đề đó.

Vào năm Kiến An thứ XII, cả Lưu Bị và Gia Cát Lượng đang cần đối phương và đều đang tìm đối phương. Thử so sánh một chút, tập đoàn Lưu Bị chẳng khác gì một xí nghiệp của dân rất có tiền đồ, nhưng lại thiếu một CEO tài năng không biết nên sản xuất gì kinh doanh như thế nào, vì vậy việc buôn bán cứ thường thường, không khởi sắc, Gia Cát Lượng chẳng khác gì một giám đốc vượt trội biết đường cải tử hoàn sinh cho xí nghiệp, nhưng bản thân lại không có công ty và cũng không muốn làm ông chủ. Chẳng trách họ vừa đến là hợp ngay.

Như vậy, chỉ còn lại một vấn đề, trong hai người đó, ai tìm ai trước. Tam quốc chí và Tam quốc diễn nghĩa đều nói, Lưu Bị đã ba lần vào lều tranh; Ngụy thư và Cửu Châu Xuân Thu đều nói chính Gia Cát Lượng đã chủ động xuống núi. Vậy, chân tướng sự việc ra sao? Lời văn và ý nghĩa đằng sau câu chuyện trong hai cuốn sách đó là gì?

§16. BA LƯỢT ĐẾN LỀU TRANH

Gia Cát Lượng xuống núi, chỉ có một dòng trong Tam quốc chí: “Tiên chủ muốn có Lượng, ba lần đến, mới gặp”. Hàng chữ đó được La Quán Trung dựng thành câu chuyện khá tinh tế. Còn Ngụy lược và “Cửu Châu Xuân Thu” lại nói, Gia Cát Lượng chủ động đi gặp Lưu Bị. Vậy, chân tướng sự việc là thế nào? Câu chuyện ba lần đến lều tranh vì sao lại được truyền tụng mãi?

Tập trước đã nói, Lưu Bị sau mấy lần đi lại mới gặp được Gia Cát Lượng, từ đây đã có bước ngoặt, sự nghiệp chuyển biến từng ngày. Nhưng vấn đề là ai gặp ai. Là Lưu Bị lễ hiền hạ sĩ, hay Gia Cát Lượng đã chạy đến tìm? Lịch sử đã nói khác nhau về vấn đề này. Ngụy thư và Cửu Châu Xuân Thu nói sau khi đến Kinh châu, Lưu Bị đóng quân ở Phàn Thành. Năm Kiến An thứ XII Tào Tháo bình định xong phương bắc, Gia Cát Lượng tính rằng mục tiêu đánh phá tiếp theo của Tào Tháo sẽ là Kinh châu, Lưu Biểu thì “chậm chạp, không hiểu về quân sự”, nên Gia Cát Lượng ‘lên bắc gặp Bị”, Lưu Bị không biết Gia Cát Lượng (Bị và Lượng chưa quen). Không mấy để ý tới người trẻ tuổi đó, tiếp đón như với một nhân sĩ nói chung (thấy người này ít tuổi, tiếp đón bình thường). Trò chuyện xong, mọi người ra về, chỉ một mình Gia Cát Lượng lưu lại, Lưu Bị cũng không hỏi xem Gia Cát Lượng có gì muốn nói, mà thuận tay cầm thứ đồ chơi kết bằng đuôi bò. Gia Cát Lượng nói luôn, tướng quân có hùng tâm chí lớn, lẽ nào lại chơi thứ tết bằng lông đuôi bò? Lưu Bị biết Gia Cát Lượng không phải người tầm thường, mới nói, sao lại nói thế! Tôi chỉ “làm một chút cho đỡ buồn”. Gia Cát Lượng nói, mong tướng quân cho biết Lưu Trấn Nam (chỉ Lưu Biểu) so với Tào Tháo thì thế nào? Lưu Bị nói, không bằng. Gia Cát Lượng lại hỏi thế tướng quân thì sao? Lưu Bị nói, cũng không bằng. Gia Cát Lượng nói, đều không bằng, thế chẳng nhẽ đợi người ta đến để chịu chết sao? Lưu Bị nói, tôi cũng đang buồn đây, thế phải làm gì bây giờ? Gia Cát Lượng liền nói ý mình, để Lưu Bị có ý kiến với Lưu Biểu khích lệ mọi người tự lực cánh sinh, ghi tên vào danh sách nhằm tăng cường thực lực cho Kinh châu.

Cách nói đó rõ ràng là khác với Xuất sư biểu của Gia Cát Lượng, vì vậy Bùi Tùng Chi cho là không thực (rõ ràng không phải Lượng đi tìm Bị). Nhưng đồng thời cũng thấy khó hiểu, Bùi Tùng Chi nói: tuy rằng ý kiến khác nhau, hai bên đều tin vào cách nói của mình, nên ai cũng thấy lạ. Sự thực cũng không có gì lạ, vấn đề sẽ sáng tỏ ngay. Cách nói trong Ngụy lược và Cửu Châu Xuân Thu tuy không cùng một quan điểm, nhưng không phải là không có người ủng hộ. Nghi chất về “ba lần lều tranh” của ngài Lưu Khiếu tán thành nói như vậy. Lưu Khiếu cho rằng, nhiều người chỉ biết Lưu Bị cầu hiền như khát nước, mà không thấy Gia Cát Lượng cũng rất cần Lưu Bị. Thứ nhất, Gia Cát Lượng nhất định sẽ xuống núi và Lưu Bị là ông chủ mà Gia Cát Lượng thích chọn nhất. Nếu cứ nhất định chờ Lưu Bị ba lần đến lều tranh mới xuống núi thì chẳng khác gì nói: “ngài không đến mời tôi ba lần thì cả đời này tôi sẽ làm ruộng ở Nam Dương”. Như vậy là không đúng. Thứ hai, Lưu Bị cần nhân tài, nhưng trước khi gặp Gia Cát Lượng, Lưu Bị cần nhiều người, tức là cần nhiều “hiền thần”, không nhất thiết là cần bằng được một người nào đó, còn Gia Cát Lượng chỉ cần một người, một “minh quân”, tức là Lưu Bị. Phạm vi lựa chọn của Gia Cát Lượng là rất nhỏ, thậm chí không có để chọn. Thứ ba, với sự nhạy bén của mình, Gia Cát Lượng phát hiện ra Lưu Bị hơn là Lưu Bị phát hiện ra mình. Và cơ hội chỉ đến với Gia Cát Lượng, lẽ nào Gia Cát Lượng chịu ngồi ở Long Trung chờ “ba lần” đó? Và tình thế lúc đó đã như nước sôi lửa bỏng, đâu còn thời gian để Gia Cát Lượng ra giá ở Long Trung? Vì vậy Lưu Khiếu mới nói “khó có ai chấp nhận được” cái logic ba lần đến lều tranh.

Lưu Khiếu nói có lý, nhưng cũng không thể phủ nhận lời trong Xuất sư biểu. Không có gì phải tranh cãi về những lời Gia Cát Lượng viết trong Xuất sư biểu (thường gọi là trước Xuất sư biểu). Ở đó, Gia Cát Lượng viết rất rõ: “thần vốn áo vải, làm ruộng ở Nam Dương, mong giữ được tính mạng trong thời loạn, không cầu mong hiển đạt vang danh với chư hầu. Tiên đế không chê thần quê mùa, mà hạ cố tới đây, ba lần tới lều tranh tìm thần, cùng thần bàn bạc. Do đó thần lấy làm cảm kích, bằng lòng bôn tẩu ruổi rong giúp rập tiên đế”. Thế là quá rõ ràng. Thứ nhất đúng là Lưu Bị có đến Long Trung tìm Gia Cát Lượng và đến nhiều lần. Thứ hai, Lưu Bị đến Long Trung tìm Gia Cát Lượng “bàn chuyện thế sự”. Thứ ba, Gia Cát Lượng quyết định xuống núi phò tá Lưu Bị vì Lưu Bị đã ba lần tới lều tranh. “Do đó” và “bằng lòng”, ý tứ rất rõ ràng. Đương nhiên không thể tin hoàn toàn lời tự thuật của cổ nhân, nhưng nếu nói Gia Cát Lượng đã bịa ra câu chuyện “ba lần đến lều tranh”, là không thể, vì bản thân Gia Cát Lượng là loại người nào, và tình hình thực tế lúc đó ra sao. Từ lúc Gia Cát Lượng xuống núi đến lúc dâng biểu chỉ là hai mươi mốt năm, nhiều người biết chuyện vẫn còn sống, liệu Gia Cát Lượng có thể bịa được không?

Vì vậy khi viết chuyện Gia Cát Lượng, Trần Thọ không nói, “Tới cửa tự tiến cử” mà nói “Ba lần đến lều tranh”. Ngoài ra, trong Dâng biểu Gia Cát Lượng tập của mình, Trần Thọ đã miêu tả rất rõ ràng. Trần Thọ nói: ‘Tả tướng quân Lưu Bị thấy Lượng có tài, nên ba lần đến lều tranh tìm. Lượng cảm thấy Bị hùng tài kiệt xuất, tiếp nhận”. Thế là nguyên nhân và hậu quả đã hết sức rõ ràng.

Nhưng vấn đề là, nói vậy quả là quá mạo hiểm, khiến người ta có cảm giác như chuyện “truyền kỳ”, như là “ngàn năm chỉ là chốc lát”. Chúng ta muốn biết, lẽ nào Gia Cát Lượng đã đoán ra chuyện Lưu Bị “Ba lần đến lều tranh”? nếu không đến hoặc chỉ đến một lần thì sao? Gia Cát Lượng sẽ ở Long Trung đến già? Hơn nữa, “một người luôn tự sánh mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị” thì ở lại Long Trung để làm gì? Xây dựng “một nông thôn mới xã hội chủ nghĩa” chăng?

Xem ra, cũng không thể dễ dàng phủ nhận cách nói của Ngụy lược và Cửu Châu Xuân Thu. Nhưng nếu muốn tiếp thu Ngụy lược và “Cửu châu xuân thu” thì đồng thời cũng không thể phủ nhận Xuất sư biểu và Tam quốc chí. Vậy chỉ có một khả năng, chấp nhận cả hai cách nói và “Đến cửa tự tiến cử” là trước và “Ba lần đến lều tranh” là sau. Tức là Gia Cát Lượng đến tìm Lưu Bị trước, Lưu Bị chấp nhận ý kiến của Gia Cát Lượng, nhưng vẫn chưa có sự coi trọng cần thiết, do đó Gia Cát Lượng phải quay về. Cho tới khi Lưu Bị ý thức được giá trị thực sự của Gia Cát Lượng, mới phải tự mình, ba lần đến lều tranh mời Gia Cát Lượng xuống núi, chính vì có chút dích dắc lần trước, mới phải tự mình, mới phải “ba lần đến” mà không phải “một lần”. Nhưng lịch sử chưa từng nói tới điều này bao giờ, nên sự phỏng đoán này có mạnh bạo quá không?

Song ở đây vẫn còn tồn tại một vấn đề, Lưu Bị từng ở Kinh châu sáu, bảy năm liền, từ Kiến An năm thứ VI (năm 201) đến Kiến An năm thứ XII (năm 207), vì sao Lưu Bị và Gia Cát Lượng chưa hề gặp mặt nhau? Có thể nói là họ chưa quen nhau, không thể nói là họ chưa từng nghe nói về nhau. Một người có tiếng là “Kiêu hùng thiên hạ” như Lưu Bị, Gia Cát Lượng hẳn đã nghe. Nếu quan điểm của Lưu Khiếu đúng thì, vì sao Gia Cát Lượng không đi tìm Lưu Bị sớm hơn, mà tận lúc nước sôi lửa bỏng mới xuống núi? Cũng vậy, dù Gia Cát Lượng có im hơi lặng tiếng đến mấy thì cũng không thể sau sáu năm Lưu Bị mới phát hiện ra nhân tài số một như vậy? Có người nói, Lưu Bị sớm đã biết Gia Cát Lượng, đã đến hai lần nhưng không gặp, tận năm Kiến An thứ XII, lần thứ ba đến mới gặp. Nói như vậy cũng chưa đúng. Nói trong một năm đi ba lần còn nghe được. Trong sáu năm đi ba lần, như vậy chăng? Với chí tiến thủ và cảm giác bức bách như ở Lưu Bị có thể kéo dài sự việc đó ngần ấy năm chăng? Còn nói rằng Gia Cát Lượng ở rất kín rất khó tìm, lại càng không đúng. Lưu Bị là loại người nào? Thủ hạ có nhiều chân rết nếu đã quyết tâm tìm một người, lẽ nào lại không tìm ra? Vả Gia Cát Lượng đâu phải là nhân vật thần bí, mai danh ẩn tích, trốn tránh kẻ thù, Gia Cát Lượng vẫn thường đi lại với quan lại, nhân sĩ, tầng lớp thượng lưu ở Kinh châu, sao không tìm được?

Về điểm này Doãn Vận công giải thích là: trước ba lần đến lều tranh, Lưu Bị tuy có nghe tiếng Gia Cát Lượng, nhưng mọi người đánh giá còn chưa rõ. Tuy Tư Mã Huy, Bàng Đức công v.v… đã gọi Gia Cát Lượng là “Ngọa Long”, Gia Cát Lượng cũng “tự ví mình như Quản Trọng, Nhạc Nghị”, nhưng đây mới chỉ là việc trong một nhóm người “chưa thể tin được”, nhiều người chưa nghĩ vậy (người đương thời chưa hiểu hết), Lưu Bi đánh giá có phần chưa đúng. Lúc Từ Thứ tiến cử Gia Cát Lượng, Lưu Bị liền nói “ông cũng cùng tới”, rõ ràng chưa thấy hết được sự tài ba của Lượng. Cũng không có gì là lạ. Ngay như Lưu Biểu là “chú dượng” của Gia Cát Lượng, có coi Lượng là gì đâu, nói chi tới Lưu Bị?

Trong lòng Gia Cát Lượng cũng có chỗ vướng, tức là quan hệ giữa Lưu, Quan, Trương mật thiết quá. Theo Tam quốc chí, Quan Vũ truyện, ba người họ “ngủ cùng giường, ân tình như anh em”, quan hệ vững còn hơn cả thép, không ai có thể chen vào được. Cũng tức là tập đoàn Lưu Bị, cái tập thể nhỏ đó có tính loại trừ rất mạnh, bất kể người nào đó đến sau đều không thế đứng lên trước; còn Gia Cát Lượng muốn là “quan chấp hành hàng đầu”, là thiên lý mã không thể đi kéo cối xay. Không có đảm bảo chắc chắn, Gia Cát Lượng quyết không xuống núi. Vì vậy, giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng cần phải có thời gian để hai người quan sát, tìm hiểu và thăm dò lẫn nhau.

Như vậy là có lý, Nhưng theo tôi, cần phải chú ý tới một vấn đề khác nữa, đó là tuổi tác. Nên nhớ rằng Lưu Bị hơn Gia Cát Lượng đúng hai mươi tuổi. Gia Cát Lượng xuống núi lúc hai mươi sáu tuổi. Muốn một người bốn mươi sáu tuổi chân thành cảm phục một người hai mươi sáu tuổi e hơi khó. Sao lại có thể yêu cầu một người đã bốn mốt, bốn hai tuổi hoặc bốn ba, bốn tư tuổi đi bái kiến một người hai mốt hai hai tuổi hoặc hai ba, hai bốn tuổi?

Tóm lại, chờ đến lúc Gia Cát Lượng đã hai mươi sáu tuổi, Lưu Bị đã bốn sáu tuổi, hai bên đều cảm thấy thời gian không chờ đợi mình và do một cơ duyên nào đó họ đã gặp được nhau. Sự tiến cử của Tư Mã Huy và Từ Thứ là vô cùng quan trọng, một lần Lưu Bị đến thỉnh giáo Tư Mã Huy, Huy nói muốn thành đại nghiệp, không thể dùng bọn mọt sách, mọt sách thì hiểu được cái gì? “Hiểu việc đời chỉ có tuấn kiệt”, Ngọa Long và Phượng Sồ mới là tuấn kiệt của chúng ta. Lưu Bị hỏi họ là ai, Tư Mã Huy nói, là Gia Cát Lượng và Bàng Thống.

Từ Thứ tiến cử được coi là nguyên nhân trực tiếp. Từ Thứ nói với Lưu Bị, Gia Cát Khổng Minh có thể coi là rồng ẩn mình, chẳng nhẽ tướng quân lại không muốn đến thăm? Từ Thứ là người được Lưu Bị coi trọng và tin tưởng (Tiên chủ coi trọng). Lưu Bị nói, vậy mời người đó và túc hạ đến chơi! Từ Thứ nói, đối với người này không thể tùy tiện, mong tướng quân vất vả tới thăm vậy!

Còn một điểm nữa cần nói rõ, chúng ta không thể coi việc làm của Tư Mã Huy và Từ Thứ đơn giản là hành vi của cá nhân họ. Chúng ta đều biết, Kinh châu là nơi có nhiều nhân tài. Ngoài nhân tài tại chỗ, còn có vô số nhân tài từ Trung Nguyên đến lánh nạn. Số người này luôn quan tâm đến việc lớn của đất Nước, đến sự an nguy của cả Kinh châu. Lúc họ phát hiện thấy không thể dựa vào Lưu Biểu, thì mọi kỳ vọng đều trông mong ở Lưu Bị, hình thành một cục diện được Tam quốc chí. Tiên chủ truyện gọi là “Hào kiệt Kinh châu đến với Tiên chủ ngày một nhiều”; và những người đã xuống núi (như Tư Mã Huy) sẽ giúp Lưu Bị phát hiện ra nhân tài. Vì vậy cũng có thể coi đây là lời tiến cử của tập đoàn nhân sĩ Kinh châu.

Cũng có thể coi đây là phúc khí đã đến với Lưu Bị. Bất kể xuất phát từ nguyên nhân nào, cầu hiền như khát nước cũng được, tín nhiệm Từ Thứ cũng được, bệnh cấp phải tìm thầy cũng được, tóm lại, Lưu Bị đã có quyết định chính xác. Lưu Bị tạm gác cái thế của hoàng tộc, cái giá của trưởng bối, thân đến thăm một người chả có chức vụ gì? ít hơn mình hàng hai mươi tuổi. Trước lúc đến thăm, Gia Cát Lượng đã tìm đến Lưu Bị chưa, chúng ta chưa biết chính xác. Trước khi đưa ra “giả thuyết”, chúng ta chỉ có thể nói, ba lần đến lều tranh có thể khẳng định, đến cửa tự tiến cử tạm thời còn nghi vấn. Vấn đề lúc này là, Lưu Bị ba lần đến lều tranh đều gặp được Gia Cát Lượng hay chỉ gặp có một lần?

Có học giả (như Doãn Vận công) cho rằng gặp ba lần, nói chuyện ba lần. Có khả năng là như vậy. Xuất sư biểu của Gia Cát Lượng và Dâng biểu (Gia Cát Lượng tập) của Trần Thọ, một chỗ nói “Ba lần gặp thần trong lều tranh”, một chỗ nói “Thế là ba lần thăm Lượng trong lều tranh”, cùng một ý ấy cả. Còn như “Gia Cát Lượng truyện” nói “Thế là ba lần đến, liền gặp”, cũng không phải là đi ba lần mới được gặp. Cách dùng từ có khác nhưng đều cùng một ý. Vì vậy, “Thế là ba lần đến, liền gặp” phải hiểu là: tổng cộng đi ba lần, đã gặp mặt.

Nếu nói vậy mà vẫn chưa rõ, chủng ta có thể tham khảo cách suy nghĩ của người thời Đường. Đỗ Phủ nói “ba lần đến mấy lần bàn kế thiên hạ”, Chu Nhữ Xương giải thích là “mấy lần” còn nói thêm “không phải quá nhiều lần”. Đương nhiên là không phải. Vì ba lần đến không phải là “đến mời” mà phải hiểu là “thăm hỏi”, “đến hỏi”. Thậm chí “ba lần đến” không nhất thiết là sự thực, không phải chỉ có đi ba lần, có thể hiểu là nhiều lần, “hết lần này đến lần khác”, “rất nhiều”. Có nghĩa là, nhiều lần Lưu Bị đến Long Trung, thỉnh giáo Gia Cát Lượng về “chuyện thế sự”, hai người càng nói càng trúng, càng nói càng hợp, cuối cùng Gia Cát Lượng quyết định xuống núi phò tá Lưu Bị. Đúng, hai người hợp tác với nhau là rất quan trọng, làm gì có chuyện chỉ ngồi với nhau một lần là xong?

Vì vậy “Lưu Huyền Đức ba lần đến lều tranh” trong Tam quốc diễn nghĩa chỉ là cách diễn nghĩa. Và “thế là đến ba lần, liền gặp” là đi ba lần mới gặp được trong chuyện của La Quán Trung cũng là diễn nghĩa. Có điều cách diễn nghĩa đó là tinh tế, rất có ý nghĩa. La Quán Trung đã sắp xếp một số tiết mục cho chuyến đi đầu tiên của Lưu Bị, trước hết là nghe hát, rồi nhìn núi, rồi gặp trở ngại, rồi ngắm cảnh, rồi gặp Thôi Châu Bình. Núi là “non xanh dị thường”, cảnh là “nhìn kháng chán mắt”, người là “dung mạo ngời ngời”, tất cả đều rất lạ: đồng tử chưa hiểu việc, người nông dân biết ca hát, bạn bè thì kinh luân đầy bụng, Lưu Bi cứ trố mắt, há miệng cảm thán không ngớt, cảm thấy Long Trung là nơi thần bí, khó lường, người ẩn trên gò Ngọa Long nhất định là cao nhân.

Lẩn thứ hai đi, không cần xem phong cảnh mà chỉ xem người. Trước tiên là thấy bạn, thứ đến là thấy em, thứ nữa là thấy bố vợ của Gia Cát Lượng. Nếu như lần trước khiến Lưu Bị được mở mang tầm mắt, thì lần này khiến cho Lưu Bị càng không yên. Nghĩ xem, bạn của Gia Cát Lượng, rồi em trai rồi bố vợ đều là những người siêu quần thoát tục thì bản thân Gia Cát Lượng lẽ nào lại không phi phàm?

Vì vậy lần thứ ba Lưu Bị phải chọn ngày lành, tắm gội trai giới và thay quần áo. Hơn nữa, cách lều cỏ chừng nửa dặm đã xuống ngựa, đi bộ; chắp tay, đứng đợi bên ngoài lều cỏ; Gia Cát Lượng ngủ chưa dậy, Lưu Bị đợi và lại đợi. Tâm tình đó thực khác với ở người lễ hiền hạ sĩ đi mời khách mà đúng với một kẻ si tình lúc đến cửa cầu hôn.

Lưu Bị lần đầu đến Long Trung được nghe tiếng hát, ngắm nhìn núi non, lòng dạ đã sinh kính nể. Vì vậy lúc Lưu Bị “tự mở cửa phên” nói chuyện cùng đồng tử có phần giống như lúc Trương Sinh gặp Hồng Nương trong Tây sương ký. Lúc gặp Hồng Nương, Trương Sinh đã nói thế nào? “Tiểu sinh là Trương Sinh tên Củng, tự là Quân Thụy, người Tây Lạc, hai mươi ba tuổi, sinh vào giờ Tý, ngày mười bảy tháng Giêng, chưa từng có vợ”. Kết quả là Hồng Nương đã ngắt lời: “Ai bảo người này đến?” Lưu Bị nói thế nào? “Hán tử tướng quân Nghi Thành đình hầu, Dự Châu mục, hoàng thúc Lưu Bị xin đến bái kiến tiên sinh”. Kết quả cũng như giẫm phải gai: “Tôi không thể nhớ được tên nhiều người như vậy”. Hai trường hợp sao mà giống nhau đến thế?

Đương nhiên là giống nhau. Nếu như Thôi Oanh Oanh trong tuồng là “đợi chữ trong khuê phòng” thì Gia Cát Lượng trong tiểu thuyết là “chờ giá nơi Long Trung”. Họ đều là những người tâm khí cao thượng, quyết không thể tùy tiện “trao thân gửi phận”. Vì vậy, họ phải bày đủ giá, nói đủ lời, nếm đủ mùi nhằm đảm bảo đối phương thành tâm, vượt mọi thử thách.

Mặt khác họ cũng có chỗ hơi khác nhau. Trương Quân Thụy và Thôi Oanh Oanh vừa gặp đã chung tình; còn Lưu Huyền Đức và Gia Cát Lượng, theo La Quán Trung hận vì đã gặp nhau quá muộn. Vì sao Lưu Bị lại muốn gặp Gia Cát Lượng đến vậy? Bởi vì “Thủy Kính tiên sinh” đã giúp Lưu Bị hiểu rằng, nguyên nhân chậm thành công là bởi thiếu một nhân vật có trí tuệ có thể ngồi trong trướng mà vận trù được toàn cục, một Khương Thượng và Trương Lương của thời đại. Khó khăn lắm mới có được Từ Thứ thì Từ Thứ lại đi mất. Kỳ thực, Từ Thứ rời Lưu Bị là sau khi Gia Cát Lượng xuống núi. Tam quốc chí ghi chép rất rõ, sau khi Gia Cát Lượng xuống núi, Tào Tháo nam chinh, Lưu Tôn đầu hàng, Lưu Bị “Đưa dân chúng về miền nam, Lượng và Từ Thứ đi theo, Tào buộc phải bắt mẹ Thứ”, Tam quốc diễn nghĩa chữa thành (Nguyên Trực đi, mới tiến cử Gia Cát). Chữa như vậy là sinh chuyện. Thử hỏi, Từ Thứ đã biết Gia Cát Lượng là thiên tài chính trị đặc biệt sao không sớm tiến cử, để khi mình ra đi mới nói? Phải chăng Từ Thứ sợ Gia Cát Lượng cướp mất vị trí và vai trò của mình chăng? Rõ ràng La Quán Trung có nghĩ tới điều này nên mới nói thêm, sau khi tiến cử Gia Cát Lượng, Từ Thứ còn đến động viên, thuyết phục, kết quả bị Gia Cát Lượng mắng cho một trận. Nghĩa là, vì sao Từ Thứ không đến tiến cử sớm vì Từ Thứ đã biết Gia Cát Lượng không chịu xuống núi. Và nếu như vậy thì Gia Cát Lượng lại có vấn đề về phẩm chất đạo đức. Một người luôn “tự ví mình như Quản Trọng, Nhạc Nghị”, khi được Từ Thứ tiến cử lại tự coi mình là con dê thí tội, là vật hy sinh và đùng đùng nổi giận, chẳng phải là quá kiêu ngạo sao? La Quán Trung muốn đề cao Gia Cát Lượng, kết quả lại như trát trấu vào mặt Gia Cát Lượng. Có khác gì nói “Gia Cát Lượng đa trí nhưng quái gở”, đúng là đã uốn thẳng thành cong.

Câu chuyện kể ở phần trên cũng như vậy. Dù cho La Quán Trung đã cố gắng nói cho kín kẽ, nhưng thực tế nhiều chỗ đã để lòi đuôi, khiến ai cũng thấy rõ những buổi gặp lạ, gặp may của Lưu Bị ở Long Trung là đều do Gia Cát Lượng bày đặt. Thế nào là người nông dân biết hát, đồng tử chẳng hiểu việc, người bạn bụng đầy kinh luân, cụ già đạo mạo tự nhiên, đều được Gia Cát Lượng “nhờ vả”. Mục đích là, biến thị trường bên mua thành thị trường bên bán, khiến Lưu Bị phải mua đứt mình với giá cao.

Vì vậy câu chuyện “ba lần đến lều tranh” trong Tam quốc diễn nghĩa hoàn toàn có thể coi là cuốn giáo tài về kinh doanh mua bán thời Tam Quốc. Lưu Bị trong câu chuyện ví như nhà đầu tư, Lưu Bị cần mua đứt Gia Cát Lượng, nhưng lại chưa biết món hàng như thế nào. Đây cũng là tâm lý thường của con buôn, nhưng Lưu Bị cũng có điểm mạnh, như Tam quốc diễn nghĩa nói, vốn liếng đầu tư của công ty Lưu gia chính là chiêu bài “hoàng thúc của Lưu Bị”; tuy thân phận hoàng thúc đó không phải là giả mạo, nhưng hàm lượng vàng trong đó cũng không cao, khác gì “miếng thịt thấm nước”. Vì thế Lưu Bị sẽ nghĩ, danh phận “hoàng thúc” của ta khác gì miếng thịt thấm nước, còn Gia Cát Lượng, “Quản Trọng”, “Nhạc Nghị” kia thực giá bao nhiêu? Lưu Bị ta có thể làm rối thiên hạ, Gia Cát Lượng có thể làm rối ta? Cần phải xem thực hư thế nào. Vì vậy, sau khi nghe Từ Thứ tiến cử, Lưu Bị không hề xúc động như Lưu Bang tổ tông của mình. Lưu Bang nghe lời tiến cử của Tiêu Hà đã phong luôn Hàn Tín là Đại tướng quân, còn Lưu Bị thì thư thư, để xem đã (Đương nhiên mũ quan trong tay Lưu Bị cũng không nhiều). Vì vậy, Lưu Bị ba lần đến lều tranh, bề ngoài là lễ hiền hạ sĩ, nhưng thực tế là để khảo sát, mấy ý đồ đó của Lưu Bị, một người thông minh như Gia Cát Lượng lẽ nào lại không biết? Gia Cát Lượng muốn Lưu Bị phải hiểu, muốn bắt thì phải thả, ngõ quanh cho nên tối. Tôi nghĩ là “ba lần đến lều tranh” trong “Bản La Quán Trung” là như vậy.

Đương nhiên không tránh khỏi có phần “Lấy bụng của kẻ tiểu nhân để đo lòng người quân tử”, Đây chẳng qua chỉ là chút “ý kiến cá nhân” tôi. Không thể là “ý kiến thời đại”, càng không phải là “ý kiến lịch sử” và cũng không phải là ý kiến của La Quán Trung. Vậy, vì sao La Quán Trung lại viết như thế? Ý tôi, một trong những nguyên nhân là viết cho hay. Phàm đã xem qua Tam quốc diễn nghĩa dù tin hay không tin, đều thừa nhận câu chuyện rất tinh tế. Một nguyên nhân khác, La Quán Trung có thể gửi gắm lý tưởng nhân sinh của mình vào trong đó. La Quán Trung là người thời cuối Nguyên đầu Minh, nghe nói từng là mạc liêu của Trương Sĩ Thành – lãnh tụ nghĩa quân. Bại sử hội biên của Vương Kỷ nói, La Quán Trung “có chí xưng vương”, có điều, tráng chí còn chưa đủ. Vì vậy, lúc viết Tam quốc diễn nghĩa, không tránh khỏi mượn rượu cổ nhân để vơi bớt nỗi sầu trong lòng, gán lý tưởng tâm sự của mình lên người nhân vật. Những người đọc sách thời cổ thường có “tình cảm với Gia Cát Lượng”. Họ kính phục tài trí của Gia Cát Lượng, ngưỡng mộ nhân phẩm của Gia Cát Lượng, cảm động vì sự “cúc cung tận tụy cho đến chết”, thương tiếc Gia Cát Lượng “Xuất sư chưa thành thì thân đã chết”. Giữa họ và Gia Cát Lượng như có một tiếng nói chung.

Vấn đề là, trong lịch sử số người có phẩm chất ưu tú như Gia Cát Lượng cũng không ít, một số người trở thành thần tượng của những người đọc sách, nhưng vì sao Gia Cát Lượng lại được sùng bái đến như vậy? Một trong những nguyên nhân là chỗ “ba lần đến lều tranh”. Những người đọc sách thời cổ Trung Quốc thường có mâu thuẫn về mặt tâm lý. Một mặt họ hi vọng mình sẽ là tướng soái, xây dựng cơ nghiệp, chí ít cũng được một chức quan nào đó, hòng rạng rỡ tổ tiên. Mặt khác họ lại rất thanh cao mềm yếu, không muốn va chạm, không chịu được sự lạnh nhạt. Đúng vậy, “Nam nhi tính rất thận trọng”, nhưng lại cũng muốn có “lời mời của thiên tử”. Những thứ như cơ hội, chức vụ, mũ ô sa không phải tự mình đi cầu, đi xin, mà tốt nhất là do chủ nhân cung kính mang tới, với kiệu tám người khênh, mời bạn xuống núi. Gia Cát Lượng được đãi ngộ như vậy. Gia Cát Lượng được Lưu Bị “mời” xuống núi, mời tới ba lần, thực xứng đáng.

Mọi người rất hâm mộ, rất muốn hướng tới, vì vậy cần phải nói nhiều, nói mãi. Người đọc sách chẳng có quyền lực gì, nếu có chỉ là “quyền được nói”. Vậy, còn không nhanh chóng viết thành văn thành bài? “Ba lần đến lều tranh” của La Quán Trung bản đã ra đời như vậy. Nhưng tiếc là Gia Cát Lượng của La Quán Trung chắc gì đã là Gia Cát Lượng thực.

Sự gặp gỡ giữa vua tôi Lưu Bị và Gia Cát Lượng, là Lưu Bị “ba lần đến lều tranh”, hay Gia Cát Lượng “đến cửa tự tiến cử” và Lưu Bị có đi ba lần, gặp mặt ba lần, nói chuyện ba lần hay không, đều không quan trọng, điều quan trọng là họ đã nói những gì. Nếu đúng là họ đã nói chuyện nhiều lần thì chúng ta bây giờ không hoàn toàn và chính xác biết được họ đã nói những gì. Điều mà chúng ta có thể biết chỉ là những ý kiến có tính kết luận như bản Long Trung đối nổi tiếng. Thiên tài chính trị của Gia Cát Lượng được thể hiện hết sức lâm li và tường tận. Cuộc trò chuyện giữa hai người cũng đầy khí thế, hấp dẫn chẳng khác gì “Lưu Huyền Đức ba lần đến lều tranh” của La Quán Trung.

Điều đó có ý nghĩa hơn nữa, là từ năm Kiến An thứ V (năm 200) tức là trước lúc Tôn Quyền – Lưu Bị gặp nhau chừng bảy năm, đã có người đề xuất quy hoạch chiến lược như vậy cho Tôn Quyền, được gọi là Tôn Quyền bản hoặc Long Trung đối theo Đông Ngô bản. Người này cũng như Gia Cát Lượng từng dự đoán “Thiên hạ chia ba”. Vậy người đó là ai? Tôn Quyền bản hoặc Long Trung đối theo Đông Ngô bản của người này có gì hay ho hoặc giống và khác nhau với Long Trung đối của Gia Cát Lượng?

§17. LONG TRUNG ĐỐI SÁCH

Lưu Huyền Đức ba lần đến lều tranh, cùng Gia Cát Lượng bàn tính nhiều về tình hình thiên hạ và xu thế sắp tới. Trong cuộc gặp có tính lịch sử đó, Gia Cát Lượng và Lưu Bị ra quy hoạch chiến lược lâu dài, được gọi là Long Trung đối nổi tiếng. Thực ra trước đó cũng có người vạch ra quy hoạch tương tự cho Tôn Quyền, là Long Trung đối Đông Ngô bản. Vậy, ý nghĩa hai bản quy hoạch chiến lược đó là gì, giống và khác nhau ở điểm nào?

Ở tập này chúng ta nói về Long Trung đối.

Đây là cuộc hội đàm bí mật giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng, bên hỏi bên đáp. Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện đã nói rất rõ về tình hình buổi nói chuyện này – “xin nói lại”, không hề có mặt người khác. Vì sao nội dung cuộc hội đàm này lại truyền ra ngoài, đến nay vẫn còn là câu đố.

Lưu Bị hỏi trước “Hán thất suy sụp, gian thần đòi mạng, chúa thượng mê muội. Cô chưa đủ đức đủ lực, nhưng vẫn muốn thiên hạ tin vào đại nghĩa, nhưng trí thuật nông cạn, nên bị nghiêng đổ cho đến hôm nay. Nhưng chí vẫn chưa thôi, mưu kế phải từ đâu?”. Mấy lời trên tuy không nhiều, nhưng ý tứ lại rất phong phú. Ngay phần mở đầu cũng không đơn giản, vẻn vẹn chỉ có mười hai chữ, bề ngoài là bình thường, nhưng không phải thế. Lưu Bị cần phải nói như vậy, với danh nghĩa là “dòng dõi đế thất”, không thể không thể hiện thái độ lo lắng vì thiên hạ, lập trường gắn bó với hoàng thất. Với tiền đề “chính trị chính xác” như vậy thì việc xây dựng đại nghiệp của mình mới hợp tình hợp lý; mỗi người khi gặp khó khăn cần người giúp đỡ mới được mọi người đồng tình. Huống chi Lưu Bị còn muốn gửi gắm mọi hy vọng của mình vào Gia Cát Lượng. Lưu Bị đến Long Trung không phải để tìm nhân tài có kĩ thuật giải quyết các vấn đề cụ thể mà muốn tìm được nhân tài định được đường lối chính trị và chiến lược tổng thể, tất nhiên Lưu Bị phải bắt đầu từ đại thế thiên hạ.

Mấy lời sau đó cũng có tác dụng, tức là nói rõ tình thế, tuyên bố quyết tâm, thể hiện thành ý và nêu vấn đề. Lưu Bị thực lòng nói ra: tình hình lúc này là không tốt (càn rỡ làm bừa), nhưng cũng chẳng còn cách gì (trí thuật nông cạn), nhưng vẫn còn sống, tâm chưa chết (chí chưa hề mất), vậy xin hỏi phải làm thế nào (ngài có kế gì hay xin cho biết)?

Đương nhiên là Gia Cát Lượng biết rõ những điều đó. Gia Cát Lượng hiểu tâm tình Lưu Bị, biết Lưu Bi chân tình, đồng thời cũng hiểu rõ cái gọi là “mưu kế tính từ đâu”, không phải muốn hỏi hoàng thượng mê muội “thì sẽ phải làm gì” mà là đến nay Lưu Bị vẫn chưa “định được kế sách”. Thế là Gia Cát Lượng phân tích tình thế với Lưu Bị. Là tình thế gì?”. Là từ Đổng Trác tới nay, hào kiệt nổi dậy khắp nơi, những người có địa bàn xuyên châu xuyên quận không kể xiết. Ý tứ câu nói thực quá rõ ràng, tức là, “Hán thất khuynh đảo, gian thần đòi mạng, chúa thượng mê muội” không phải vấn đề lớn nhất hiện nay, mà hiện nay mọi người đang giành nhau địa bàn. Đại Hán chúng ta đang tiến vào thời đại đua tranh giành giật, chiếm cứ địa bàn, kể gì đến sống chết của hoàng đế. Lúc này mà nói tới “không đội trời chung với Hán tặc là phí lời, chẳng có ý nghĩa gì”, trước mắt phải giành lấy một mảnh căn cứ cho riêng mình. Địa bàn là cái cần thiết. Bất kể là bạn muốn hay không “khôi phục Hán thất” nhưng nếu không có căn cứ thì đấy chỉ là lời nói suông!

Vậy một người tay trắng, chẳng có gì như Lưu Bị, cũng có thể có được địa bàn sao? Có thể, Gia Cát Lượng nói: “về danh tiếng và số người Tào Tháo đều kém Viên Thiệu, nhưng Tháo có thể thắng Thiệu, yếu thắng mạnh, không chỉ có thiên thời mà còn có mưu người nữa”. Điều này cũng rất rõ ràng, tức là mạnh thắng yếu; có, không, luôn được chuyển hóa. Kẻ mạnh có thể thành yếu, kẻ yếu có thể biến thành mạnh. Năm đó Tào Tháo so với Viên Thiệu khác nào tướng quân lúc này sánh với Tào Tháo, được coi là “danh tiếng và số người đều kém”. Thế mà Tháo có thể thắng Thiệu, vậy, vì sao tướng quân lại không thể thắng Tào Tháo? Mấu chốt thứ nhất là phải nắm lấy thời cơ (thiên thời), hai là giỏi đường quy hoạch (mưu người)!

Gia Cát Lượng bắt đầu tìm mưu vạch kế giúp Lưu Bị. Tào Tháo “Quân có trăm vạn, ép thiên tử để lệnh chư hầu”, chúng ta không thể đánh vào điểm đó (không thể tranh hơn ở điểm này). Tôn Quyền “có cả Giang Đông đã ba đời, đất hiểm dân theo, biết dùng hiền tài”, không thể lấy được, chỉ có thể liên kết (có thể giúp nhau, không thể diệt) Chỉ có Kinh châu và Ích châu là có thể ra tay. Kinh châu bao gồm Nam Dương, Nam quận, Giang Hạ, Linh Lăng, Quế Dương, Trường Sa, Vũ Lăng (Chương Lăng bị phế không tính). Kinh châu, phía bắc là Hán Thủy, Miện Thủy (bắc có Hán, Miện), phía nam là Quảng Đông Quảng Tây (ra tận Nam Hải), phía đông liền với Giang Tô Triết Giang (Đông liền Ngô Cối), phía tây thông đến Trùng Khánh, Tứ Xuyên (tây thông Ba Thục), đúng là “đất dụng võ”. Nếu lấy được một nơi như vậy thì cả ván cờ sẽ linh hoạt hẳn lên. Vậy có thể lấy được không? Có thể. Bởi vì “chủ nhân của nó không thể giữ nổi”. Đúng là trời đã ban cho tướng quân đó (đó là trời ban cho tướng quân), nhưng phái xem xem tướng quân có cần không đã (tướng quân có muốn lấy không).

Đây là điều rõ ràng còn phải hỏi và đây cũng là lời nghĩ thực nói thực. Lưu Bị lúc này, trên, không có gì để che nắng che mưa, dưới, một tấc đất cắm dùi cũng không, giá có được một nơi nào đó thì càng hay, huống hồ đây lại là Kinh châu, làm gì có lý không muốn lấy? Nhưng Gia Cát Lượng cần phải hỏi như vậy, vì Kinh châu là địa bàn của Lưu Biểu, Lưu Bị vá Lưu Biểu cùng họ Lưu, làm gì có chuyện người nhà lại lấy của nhau? Vì vậy cần phải nói rõ, đó là “trời ban cho tướng quân” vì “chủ nhân của nó không thể giữ nổi”; và cũng cần phải hỏi thêm: “Tướng quân có muốn lấy hay không”, bởi vì nếu bạn không muốn thì người khác sẽ muốn. Đáp án tuy không nói nhưng đã hiểu, vì vậy cũng không cần phải trả lời rõ ràng.

Tình hình ở Ích châu cũng gần như vậy. Ích châu bao gồm Hán Trung, Quảng Hán, Ba quận, Thục quận. v.v… Vùng này là đất hiểm với ngoài và là đất lành với trong. Bình nguyên Hán Trung và bình nguyên Thành Đô “đất đai ngàn dặm, phì nhiêu màu mỡ. “Cao hoàng đế (Lưu Bang) đã dựng nên cơ nghiệp tại chính nơi đây (cụ thể là Hán Trung). Nhưng Lưu Chương ở Thành Đô cũng được, Trương Lỗ ở Hán Trung cũng được, đều là chỗ “nước giàu dân mạnh, không biết tới nghèo khó”, vì vậy “nhiều nhân sĩ tài giỏi muốn có được vua hiền”. Cũng có nghĩa là, gán như vùng này cũng là “trời ban cho tướng quân”, có điều phải ra tay mà chiếm lấy.

Lấy được Kinh châu và Ích châu rồi thế nào nữa? Gia Cát Lượng nói, với thân phận là “dòng dõi đế thất”, với danh vọng (tín nghĩa rải khắp bốn biển) của tướng quân, thêm vào đó là sức hiệu triệu “thâu tóm anh hùng, cầu hiền như khát nước”, một khi đã có được Kinh châu và Ích châu, ta có thể xây dựng một căn cứ địa. Sau khi có căn cứ địa, chỉ cần thực hiện chính sách “tây hòa với các Nhung, Nam phủ dụ Di Việt, ngoài kết với Tôn Quyền, trong sửa sang chính sự”, có thể phát triển sự nghiệp, mở rộng lực lượng. Sau này một khi lực lượng thay đổi (thiên hạ có biến), có thể phái một viên đại tướng xuất phát từ Kinh châu, qua đường Uyển Thành thẳng tới Lạc Dương; còn tướng quân có thể từ Ích châu lên bắc, qua đường Tần Xuyên thẳng tới Tây An. Tới lúc đó, nhân dân trăm họ sẽ đem cơm rượu kéo ra đường hoan nghênh chúng ta (trăm họ đâu dám không mang cơm rượu ra nghênh đón tướng quân)? Cuối cùng Gia Cát Lượng nói: “nếu được vậy thì bá nghiệp sẽ thành, Hán thất được phục hưng”.

Mấy lời đó chẳng khác gì chén rượu nồng, Lưu Bị như trong mơ chợt tỉnh, bỗng thấy sáng sủa. Thì ra “bá nghiệp” hay “đế nghiệp” đều được thực hiện như vậy. Có điều, việc thực hiện mục tiêu cuối cùng cần phải có tiền đề, đó là “thiên hạ có biến”. Vậy, khi thiên hạ không có biến thì sao? Đành phải giữ mãi ở Kinh châu và Ích châu vậy! Có được địa bàn lớn như vậy là đủ dùng. Như vậy theo lời Gia Cát Lượng, Lưu Bị tin có thể thống nhất Trung Hoa, thoái có thể chia ba thiên hạ, “đế nghiệp” không thành còn có “bá nghiệp”, “bá nghiệp” không thành còn có “sự nghiệp”. Chẳng trách Lưu Bị đã nói: “cô có Khổng Minh như cá có nước”. Lưu Bị có thể như cá chép vượt long môn, chỉ cần Gia Cát Lượng báo cho biết nước ở đâu!

Gia Cát Lượng có thể đưa “nước” đến cho Lưu Bị vì Gia Cát Lượng rất thực tế. Không phải Lưu Bị có biểu hiện thương nước thương dân mà Gia Cát Lượng hùa theo, cao giọng hát bài đạo đức, Gia Cát Lượng chỉ đưa ra cho Lưu Bị một phương án thực tế và khả thi. Thực tế đã chứng minh, tình thế phát triển sau này hoàn toàn như dự liệu của Gia Cát Lượng. Vì vậy các sử gia từng bình luận, Gia Cát Lượng “chưa ra khỏi Long Trung đã biết thiên hạ sẽ chia ba”, thậm chí có người cho rằng “chưa ra khỏi Long Trung đã định chia ba thiên hạ”. Đương nhiên cuối cùng thì mục tiêu “phục hưng Hán thất” chưa thực hiện được, nếu không thì Lưu Bị đã đến Lạc Dương hoặc Tây An làm hoàng đế, lịch sử Trung Quốc lại có thêm tên “Hậu Hậu Hán”.

Lưu Bị ba lần đến lều tranh mời được Gia Cát Lượng, từ đó Lưu Bị có được một vị tổng thiết kế sư khiến Lưu Bị từ chỗ tay trắng có được thiên hạ chia ba. Nhưng Gia Cát Lượng từ sau khi ra khỏi Long Trung chỉ là cố vấn riêng cho Lưu Bị, cùng Lưu Bị “tình cảm ngày một nồng thắm”, chưa hề có chức vụ gì cụ thể. Và không lạ về điều đó. Thứ nhất, Lưu Bị vẫn chỉ là “tư lệnh không có quân”, thì dù có phong cho Gia Cát Lượng chức vụ “Thượng hiệu đoàn phó” đi nữa, cũng có ý nghĩa gì? Thứ hai, Gia Cát Lượng lúc này vẫn chỉ là “bàn việc quân trên giấy”, chưa hề có thao tác thực tế nào thể hiện được năng lực xử lý công việc cụ thể, Lưu Bị sao có thể ban chức vụ cho Gia Cát Lượng? Thứ ba, mẫu, “thiên hạ chia ba” của Gia Cát Lượng lúc này cũng mới chỉ là sơ đồ trên giấy, chưa có phương án thực thi. Ví dụ nói, lấy và thay thể Lưu Biểu, nhưng lấy thế nào, thay thế ra sao, chưa có biện pháp cụ thể. Cũng không phải Gia Cát Lượng chưa có biện pháp, mà cần phải có cơ hội, cuối cùng thì Lưu Biểu cũng là đồng tông với Lưu Bị, Lưu Bị vẫn là khách của Lưu Biểu. Lưu Bị vẫn không muốn như tu hú cướp tổ quạ, cũng không thể công khai cầm gậy đi cướp! Vả Lưu Bị cũng chẳng có khả năng đó.

Cũng vậy, bên phía Gia Cát Lượng cũng gặp những trở ngại. Cuối cùng thì Lưu Biểu cũng là chú dượng của vợ Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng là cháu rể ngoại của vợ Lưu Biểu. Dù có vạch mưu tìm kế cho Lưu Bị thì cũng không thể để Lưu Bị mưu sát Lưu Biểu. Tức là Lưu Bị chỉ có thể lấy cho khéo, không thể cưỡng đoạt. Gia Cát Lượng muốn Lưu Bị nhân có lửa mà cướp, mà lửa đó cũng không phải do mình tạo nên. Ở Long Trung Gia Cát Lượng đã nói rất rõ điều này: “Là nước có thể dụng võ mà chủ không giữ được, chính là trời ban cho tướng quân, tướng quân có ý chăng?”. Nói như vậy là rõ ràng: Tôi không muốn ngài đi cướp địa bàn của người khác, bởi vì người đó không giữ nổi, trời xanh mới ban cho ngài, thì ngài đừng chối phắt, chỉ cốt là ngài cần hay không cần. Nhưng nơi này cũng không phải chúng ta muốn có là được, phải chờ tới lúc “chủ nó không giữ nổi”, phải đưa đến cửa cho chúng ta. Vậy người ta không đưa tới cửa thì sao? Gia Cát Lượng không nói, có thể cứ phải chờ. Và cứ thế này thì người ta phải lo đến chết mất? Ngay cả La Quán Trung cũng đã nghĩ tới điểm này. Vì vậy mới để Tư Mã Huy nói với Lưu Bị, tôi đã xem mệnh, lời hát trong dân gian cũng đã ám chỉ, chẳng bao lâu nữa Lưu Biểu sẽ ra đi, thiên mệnh đều rơi vào người tướng quân.

Đương nhiên đó là lời ma lời quỷ, nhưng việc Lưu Biểu mất Kinh châu là thật. Gia Cát Lượng đã nhìn ra điểm này, những người khác cũng đã thấy. Sự thực thì ngay từ năm Kiến An thứ V (năm 200), tức là bảy năm trước lúc Lưu Bị và Gia Cát Lượng gặp nhau, đã có người lập quy hoạch chiến lược tương tự cho Tôn Quyền và quan điểm giông hệt như Long Trung đối của Gia Cát Lượng. Vậy người đó là ai?

Là Lỗ Túc.

Nói đến Lỗ Túc, chúng ta đều chịu ảnh hưởng của Tam quốc diễn nghĩa, luôn có cảm giác Lỗ Túc là người trung hậu thực thà gần như vô dụng, thực ra không phải thế. Trong lịch sử, Lỗ Túc là người hào sảng hiệp nghĩa, được mọi người quý mến. Chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện nói, “Lỗ Túc có thể mạo khôi vĩ, không hào nhoáng, có nhiều kế lạ”, truyện còn kể Lỗ Túc “hay làm từ thiện”. Gia cảnh thì giàu có sung túc, nên Lỗ Túc không nhân việc nước để thu vén (không lo việc nhà), lại thường “phát tán tài sản”, tiếp tế người nghèo, trợ giúp anh hùng. Lúc Chu Du là huyện trưởng Cư Sào (nay là huyện Sào, An Huy) từng mượn quân lương ở chỗ Lỗ Túc. Trong nhà Lỗ Túc có hai vựa thóc lớn, mỗi vựa đựng chừng ba ngàn thạch, Lỗ Túc chỉ vào một vựa để tặng Chu Du. Đây là chuyện Tặng cả vựa thóc nổi tiếng. Từ đó Chu Du và Lỗ Túc trở thành bè bạn. Với đề nghị và tiến cử của Chu Du, Lỗ Túc đến với Tôn Quyền, cùng với Trương Chiêu và Chu Du, Lỗ Túc được tín nhiệm nhất, và trên thực tế Lỗ Túc còn có tác dụng hơn cả Trương Chiêu.

Lỗ Túc cũng là người có đầu óc chính trị. Sau khi Lỗ Túc chạy đến với Tôn Quyền, Tôn Quyền đã tiếp kiến ngay và hai người đã có buổi vừa uống rượu vừa mật đàm (ngồi cùng giường uống rượu). Buổi mật đàm đó được gọi là Lỗ Túc bản hoặc Long Trung đối Đông Ngô bản. Lúc đó Tôn Quyền đã hỏi, nay “Hán thất nghiêng đổ, bốn phương nổi dậy, Tôn mỗ đã kế thừa cơ nghiệp của cha anh, nhưng cũng muốn dựng nên bá nghiệp như Tề Hoàn công, Tấn Văn công (muốn lập nên công trạng như Hoàn Văn) Tiên sinh đã coi trọng Tôn mỗ, không biết có biện pháp gì, Tôn mỗ xin được chỉ giáo (quân đã trọng muốn được chỉ bảo).

Cũng giống như câu hỏi của Lưu Bị vậy, nhưng Lỗ Túc đã giội một gáo nước lạnh ngay tại trận. Nói, chỉ sợ tướng quân không được như Tề Hoàn công và Tấn Văn công. Nhớ năm đó, Cao Hoàng đế (Lưu Bang) cũng muốn tôn phụng Nghĩa đế để thành bá nghiệp, nhưng không xong, bởi có Hạng Võ cản đường. Tào Tháo ngày nay chính là Hạng Võ năm nào. Tào Tháo còn thì tướng quân sao có thể trở thành Tề Hoàn, Tấn Văn?

Nhưng như vậy không có nghĩa là không thể làm được việc gì? Không thành được Tề Hoàn và Tấn Văn thì làm gì? Thì làm hoàng đế! Tiếp đó Lỗ Túc nói thêm hai câu rất quan trọng: “Hán thất không thể phục hưng, Tào Tháo không thể loại bỏ”. Hán vương triều không còn hy vọng gì. Còn Tào Tháo, cũng không thể loại bỏ một sớm một chiều. Vì vậy kế của tướng quân là “Giang Đông thành chân vạc, nhìn thiên hạ tan vỡ”. Thiên hạ có tan vỡ không? Có. Vì “miền bắc sinh lắm chuyện, lắm chuyện tất tan vỡ”. Chờ khi miền bắc sinh chuyện, chúng ta sẽ hướng về hướng tây, diệt Hoàng Tổ, đánh Lưu Biểu, chiếm trọn lưu vực Trường Giang (nhân nhiều chuyện mà trừ Hoàng Tổ, tiến đánh Lưu Biểu, chiếm trọn lưu vực Trường Giang). Tới đó tướng quân có thể “xưng đế, lấy thiên hạ”. Giống như cơ nghiệp Cao hoàng đế!

Đương nhiên, đây là cảnh tượng hùng vĩ. Nhưng vào năm Kiến An thứ V (năm 200), với Lỗ Túc chỉ có thể nói như vậy; với Tôn Quyền cũng chỉ có thể nghe như vậy, lúc đó Tôn Quyền mới mười tám tuổi, vẫn là vị thành niên vì theo quy chế, con trai hai mươi tuổi mới làm lễ đội mũ. Tôn Quyền ngồi chưa yên chỗ vì mới lên thay người anh là Tôn Sách. (Tam quốc chí. Ngô chủ truyện) nói, “nơi thâm hiểm chưa theo hết, anh hào thiên hạ còn ở châu, quận, nhân sĩ tân khách đến nhờ còn lo nghĩ về sự an nguy, quân thần chưa được bền chặt”. Hai người anh họ của Tôn Quyền còn giở trò ở bên dưới. Tôn Phụ câu kết ngầm với Tào Tháo, Tôn Hạo lập mưu đoạt quyền, với nội bộ suýt mất ổn định, Tôn Quyền còn bụng dạ nào thực hiện ước mơ đánh Kinh châu làm hoàng đế? Mà dù có “dã tâm” đó thì cũng không “đủ sức, đủ lực”. Vì vậy Tôn Quyền chẳng mặn mà gì, chỉ nói: “Nay cứ cố gắng giữ để phò tá nhà Hán, chưa thể theo được lời đó”. Rõ ràng đó là mấy lời khách sáo, nhưng cũng chỉ có thể nói như vậy. Đừng nghĩ là Tôn Quyền còn ít tuổi, về mặt chính trị Tôn Quyền đã khá chín chắn.

Nhưng vào năm Kiến An thứ XIII (năm 208) tình hình đã khác trước. Lúc này Tôn Quyền không chỉ có “dã tâm” mà còn “đủ sức”, “đủ lực”. Có người đã nhắc tới quy hoạch mà Lỗ Túc từng nói và chủ trương thực thi ngay, người đó là Cam Ninh.

Cam Ninh tự Hưng Bá, người Lâm Giang, Ba quận. Tam quốc chí. Cam Ninh truyện nói, Ninh “lúc bé khỏe mạnh, giao du với hiệp khách”, tụ tập thành hội “Khinh bạc thiếu niên”, tự làm lãnh tụ, kéo bè kết đảng, suốt ngày lang thang. Gặp bất kỳ ai, tốt thì kết bạn, không thì cướp bóc. Ngô thư nói Ninh “giết người như ngóe, trốn nhà bừa bãi, nổi tiếng khắp quận”; mỗi lúc ra ngoài thường là “Trên bộ thì xe ngựa nghênh ngang, dưới nước thuyền bè tấp nập, theo chân là những người ăn mặc lụa là, trông như một dải sóng, lúc thuyền neo đậu, lấy tơ lụa kết làm thừng để buộc, lúc ra đi thì cắt đứt và bỏ luôn (lúc lưu lại thì lấy tơ lụa buộc thuyền, lúc ra đi thì cắt đứt và vứt bỏ). Xem ra Ninh là kẻ mạnh chân khỏe tay luôn hoành hành bá đạo hoặc Ninh là trùm xã hội đen thích đẹp và chơi trội.

Về sau Cam Ninh bỗng cải tà quy chính. Ninh không vơ vét cướp bóc nữa, bắt đầu đọc sách “thích đọc Chư Tử”. Lúc này Cam Ninh tự thấy không thể sống bừa bãi như hồi trẻ, nên làm những việc xứng đáng hơn, mới chạy sang chỗ Lưu Biểu. Nhưng Lưu Biểu không lấy làm điều (không nhiệm dụng), Cam Ninh lại chạy sang chỗ Hoàng Tổ. Tổ cũng vậy, không lưu tâm. Cam Ninh chạy đến với Tôn Quyền. Lúc Cam Ninh chạy đến với Tôn Quyền là lúc nào. Tư trị thông giám khảo dị nói, “không còn ngày tháng để làm căn cứ”, đương nhiên, chúng ta không thể biết được. Nhưng chúng ta đều biết, chính Chu Du và Lã Mông đã tiến cử Cam Ninh với Tôn Quyền; Tôn Quyền càng thêm quý mến Cam Ninh “như các cựu thần”.

Mùa xuân năm Kiến An thứ XIII (năm 208), Cam Ninh hiến kế cho Tôn Quyền. Theo Tam quốc chí. Cam Ninh truyện, Cam Ninh nói với Tôn Quyền, lúc này vận nước vương triều Đại Hán đã suy sụp (vận Hán ngày một yếu). Tào Tháo cũng ngày một điên cuồng (Tào Tháo sinh kiêu), cuối cùng đã thành quốc tặc (muốn cướp ngôi). Vùng Kinh châu “núi non hiểm trở, sông nước lưu thông”, là bình phong che chắn phía tây Đông Ngô (thế giữ phía tây). Thần từng là thủ hạ của Lưu Biểu, thần thấy Lưu Biểu chẳng có mưu sâu kế xa gì (không biết nhìn xa), người nối nghiệp lại càng kém (con cái kém cỏi), không thể giữ được vùng đó (người kế thừa không có năng lực). Tướng quân nên ra tay trước, đừng tụt hậu so với Tào Tháo (nên làm sớm, không thể sau Tào Tháo). Các bước cụ thể, tiêu diệt Hoàng Tổ trước, sau đó mở thông đường, thừa thắng tiến xuống phía tây. Lúc này trời đất thênh thang nếu muốn chiếm Ba quận, Thục quận, cả Ích châu nữa, chẳng có gì là khó (phá xong quân Tổ, thẳng xuống phía tây đến Sở quan, đại thể đã mạnh lấy dần Ba Thục). Ý tứ của Cam Ninh giống với suy nghĩ của Lỗ Túc, nhưng có phần cụ thể hơn, đáng được xem là phương án thực thi của Long Trung đối Lỗ Túc bản.

Đến lúc này chúng ta đã có bốn bản Long Trung đối. Thứ nhất, Thư Thụ từng nói “Ép thiên tử lệnh chư hầu, tích thêm binh mã, đánh kẻ không theo” đó là Viên Thiệu bản”. Thứ hai, Mao Giới nói, “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục, lo cấy cầy tích quân lương”, đó là Tào Tháo bản. Gọi là Long Trung đối vì đó đều là quy hoạch chiến lược thực hiện “nghiệp bá vương”. Từ ý nghĩa trên mở rộng ra có thể gọi đó là Long Trung đối, đương nhiên so với Long Trung đối của Gia Cát Lượng còn khác xa. Xứng đáng với Long Trung đối nữa, còn có quy hoạch của Lỗ Túc.

Quy hoạch của Lỗ Túc và quy hoạch của Gia Cát Lượng đưa cho Lưu Bị, được xem là anh hùng dễ gặp nhau, là cùng lời nhưng khác khúc. Cả hai phương án đều cho rằng Tào Tháo là kẻ địch mạnh (không thể giành lên trước) và khó đối phó nhất (không thể loại bỏ). Đồng thời cả Lỗ Túc và Gia Cát Lượng đều nhận rõ, lực lượng của mình còn nhỏ và yếu, đại nghiệp thống nhất khó hoàn thành được ngay, vì vậy đều chủ trương trước hết phải chia ba thiên hạ. Đó là điểm giống nhau quan trọng trong hai phương án, thực tế thì tập đoàn Tôn Quyền và tập đoàn Lưu Bị, về cơ bản đều thực thi theo quy hoạch của hai người, về sau, trong hai tập đoàn, quan hệ giữa Lỗ Túc và Gia Cát Lượng là tốt nhất, một nguyên nhân quan trọng là, họ có cùng quan điểm cùng chủ trương.

Nhưng trong hai phương án đó cũng có nhiều chỗ khác nhau. Thứ nhất, Lỗ Túc chia ba là Tôn Quyền, Lưu Biểu, Tào Tháo; Gia Cát Lượng chia ba là Lưu Bị, Tôn Quyền, Tào Tháo. Cũng không có gì là lạ. Gia Cát Lượng quy hoạch cho Lưu Bị, giúp Lưu Bị lấy Kinh châu, đương nhiên Lưu Biểu sẽ không có phần; còn lúc Lỗ Túc quy hoạch cho Tôn Quyền, Lưu Bị còn là người ăn đậu ở nhờ, nên không nghĩ đến Lưu Bị, nhưng sau khi Lưu Biểu qua đời, Lỗ Túc đã điều chỉnh chiến lược, chủ trương liên hợp với Lưu Bị, chống Tào Tháo.

Thứ hai, mục tiêu của Gia Cát Lượng là “Hán thất có thể hưng”, còn Lỗ Túc thì nói thẳng “Hán thất không thể phục hưng”. Lập trường khác nhau đã dẫn đến điểm này. Sự thực thì trong lòng họ đều rõ, nhà “Hán” của Lưu Tú hoặc Lưu Hiệp đều không thể vực dậy nổi. Nhưng Lỗ Túc là người của Tôn Quyền, nên có thể nói thẳng “dựng kiệu đế vương để lấy thiên hạ”. Còn Gia Cát Lượng thì không được chỉ có thể giương cao ngọn cờ “phục hưng Hán thất”, về sau khi có điều kiện sẽ bàn tiếp. Chẳng khác gì Tuân Úc đã đội mũ cao cho Tào Tháo, điều này đã trở thành gánh nặng chính trị đối với Gia Cát Lượng, chúng ta sẽ còn bàn tiếp.

Thứ ba, phương án thực thi của Lỗ Túc là đoạt Kinh châu rồi chiếm Ích châu, từ chia ba mà thành hai, tức là biến Tam Quốc thành Nam Bắc triều; phương án thực thi của Gia Cát Lượng là liên hợp với Tôn Quyền, chiếm lĩnh Kinh, Ích, chờ khi Tào Tháo và Tôn Quyền thất bại sẽ đông tiến lên bắc, và biến Tam quốc thành “Đông Tây Hán”. “Chia ba của Lỗ Túc là thời hiện tại, “chia ba” của Gia Cát Lượng là thời tương lai. Nhưng cả hai đều muốn đánh Kinh châu. Kiến nghị của Cam Ninh đã dẫn tới bước thứ nhất.

Nhưng Trương Chiêu mưu thần hàng đầu của Tôn Quyền lại tỏ ý phản đối. Trương Chiêu nói, tình hình của chúng ta không lạc quan như vậy (nước Ngô có khó khăn), cần phải lưu tâm thận trọng. Một khi đại quân xuất phát thì e tai họa sẽ đến ngay (nếu quân đi thì tất loạn). Cam Ninh phản ứng lại ngay, đất nước coi các hạ như Tiêu Hà, cớ chi lại khiếp sợ, rụt đầu rụt cổ? Vì sao Trương Chiêu và Cam Ninh lại nói năng như vậy? Thái độ của Tôn Quyền ra sao? Kết quả việc đó sẽ như thế nào?

§18. CƠ NGHIỆP GIANG ĐÔNG

Long Trung đối của Gia Cát Lượng nói, tập đoàn Tôn Quyền “có thể viện mà không thể lấy” Long Trung đối theo bản Lỗ Túc thì cho rằng họ có thể “Dựng hiệu đế vương để lấy thiên hạ”. Sự thực thì tập đoàn Giang Đông do Tôn Quyền cầm đầu cũng là một chân không thể thiếu trong chiếc đỉnh Tam Quốc., Vậy, đây sẽ là một chính quyền như thế nào?

Ở tập trước chúng ta đã nói, lúc ở Long Trung, Gia Cát Lượng đã vạch ra quy hoạch chiến lược cho Lưu Bị, là tiếp quản Kinh châu, chiếm lĩnh Ích châu, liên hiệp với Tôn Quyền chống lại Tào Tháo, chia ba thiên hạ trước và sau là thống nhất. Bảy năm trước đó, Lỗ Túc cũng đã vạch ra quy hoạch chiến lược cho Tôn Quyền, lấy Kinh châu trước, rồi lấy Ích châu và do chia ba mà thành hai, cùng Tào Tháo vạch sông để trị, sau mới tìm đến thống nhất. Giang Đông rõ ràng là chuyện phải nói tới. Trước hết phải làm rõ lợi ích của tập đoàn đã đóng tại địa bàn này.

Trong Long Trung đối của mình, Gia Cát Lượng đã phán đoán và mô tả chuẩn xác về điểm này: “Tôn Quyển ở Giang Đông, đã có ba đời, đất hiểm dân theo, sử dụng hiền năng, chỉ có thể viện mà không thể lấy”. Giang Đông chừng là vùng đất phía nam sông Trường Giang thuộc ba tỉnh Giang Tô, Triết Giang, An Huy. Vì Trường Giang là nhánh sông hẹp ở tận phía bắc giữa Vu Hồ và Nam Kinh, người xưa đã gọi hai bờ của con sông này là Giang Đông và Giang Tây gọi Hồ Nam ngày nay là Giang Nam. Vì vậy “tập đoàn Giang Đông” là chính quyền cát cứ đã qua hai đời và ba thế hệ. Tôn Kiên là người sáng lập, Tôn Sách là người đặt nền móng và Tôn Quyền là lãnh tụ xứng đáng.

Tôn Kiên tự Văn Đài, người Phú Xuân Ngô quận (nay là Phú Dương, Triết Giang. Tam quốc chí nói, Tôn Kiên là cháu chắt của Tôn Vũ, e chưa đúng; nhưng Ngô thư nói, gia tộc họ Tôn lâu đời làm quan, chừng như đúng. Tôn Kiên từ nhỏ đã gan dạ giỏi giang hơn người. Năm mười bảy tuổi, Kiên cùng cha ngồi thuyền đi Tiền Đường, giữa đường gặp lũ cướp biển đang chia chác những thứ cướp được ở trên bờ, thuyền bè đều không dám đi tiếp. Tôn Kiên nói, có thể cho lũ cướp bọ này một trận, rồi xách đao lên bờ chỉ chỉ trỏ trỏ, giống như đang chỉ huy quân lính. Lũ cướp tưởng quan binh tới đã tháo chạy. Tôn Kiên liền truy đuổi, tóm được một tên chặt đầu rồi mới quay lại. Từ đó, Tôn Kiên nổi tiếng, được quan phủ bổ nhiệm làm Đại lý huyện úy (Cục trưởng công an huyện cấp phó), về sau thăng lên Huyện thừa (phó huyện trưởng).

Nhưng mãi tới trận chiến đánh Đổng Trác, người thiên hạ mới nhìn nhận Tôn Kiên. Như phần trước đã nói, bấy giờ nghĩa quân Quan Đông đã thành lập liên minh do Viên Thiệu cầm đầu, nhưng liên quân “suốt ngày chỉ rượu chè, bài bạc, không có chí tiến thủ”, chỉ có hai người biết lo cho dân cho nước, ra quân chiến đấu là Phấn Vũ tướng quân Tào Tháo và Thái thú Trường Sa Tôn Kiên. Tào Tháo đã bị Đổng Trác đánh bại. Riêng Tôn Kiên thì uy phong lẫm liệt, đấu trí cao vợi. Ai dám ngăn Tôn Kiên, ai làm vướng chân Tôn Kiên người đó sẽ bị diệt. Ở Kinh châu Tôn Kiên đã giết Vương Duệ Thứ sử Kinh châu với tội danh “không biết gì” (nói năng khinh xuất với Tôn Kiên); ở Nam Dương Tôn Kiên giết Trương Tư Thái thú Nam Dương với tội danh “không làm gì” (không nghiêm trị quân, vật tư không đủ, nghĩa quân trễ nãi, quân giặc tới đánh). Thế là “cả quận chân động, đánh đâu thắng đó”, quân lính Tôn Kiên ca vang trên đường, đột tiến mạnh mẽ, cuối cùng đại phá quân Trác ở vùng Lỗ Dương (nay là huyện Lỗ Sơn, Hà Nam), giết Đô đốc Hoa Hùng của Đổng Trác (không phải Quan Vũ giết).

Lúc này đã nảy sinh ra hai khúc mắc nhỏ. Một là Viên Thuật nghe lời gièm không chuyển lương cho Tôn Kiên. Ngay đêm đó Tôn Kiên đã vượt hàng trăm dặm đường đến gặp Viên Thuật. Tôn Kiên nói, Tôn Kiên tôi đời trước không có oán, đòi sau không có thù với Đổng Trác, sở dĩ tôi ra sức đánh Đổng Trác là trước muôn giết giặc cho đất nước, sau để báo thù cho tướng quân (Đổng Trác đã giết hại cả nhà Viên Thuật), vậy vì sao tướng quân còn nghi kỵ Tôn Kiên này? Viên Thuật cảm thấy ngượng ngùng và cho điều quân lương ngay. Thứ hai, Đổng Trác thấy Tôn Kiên kiêu dũng đã cho người đến cầu hòa và hứa thân. Tôn Kiên nói, Đổng Trác tội ác tầy đình, có chết cũng chưa hết tội. Nếu Tôn mỗ này không diệt được ba họ hắn, không treo được đầu hắn, làm răn cho thiên hạ, e khi chết sẽ không nhắm được mắt, nói chi tới chuyện hòa thân! Tôn Kiên liền khua chiêng gõ trống, tiến thẳng đến hang núi cách Lạc Dương chừng mười chín dặm, Đổng Trác sợ quá, liền ép hoàng đế cùng trăm quan, dân chúng trăm họ, vòng đường Lạc Dương chạy thẳng về Tây An. Dã sử còn ghi, sau khi vào Lạc Dương, Tôn Kiên tìm thấy miếng ngọc tỉ truyền quốc từ thời Hán ở trong cung. Về sau miếng ngọc tỉ đó bị Viên Thuật cướp mất, trở thành một chứng cứ để sau này Viên Thuật xưng đế. Tôn Kiên không hổ là “anh hùng thời loạn” lúc đó.

Tiếc thay anh hùng cũng có bệnh của anh hùng, bệnh kiêu ngạo. Vì khinh địch, nên trong trận chiến với Hoàng Tổ, Tôn Kiên đơn phương độc mã rơi vào hiểm trận và bị giết lúc mới ba mươi bảy tuổi. Kế thừa cơ nghiệp là Tôn Sách – con cả của Tôn Kiên, lúc mười tám tuổi.

Tôn Sách tự Bá Phù, anh vũ giống cha, là một mẫu nhân tài, rõ ràng là anh hùng nhỏ tuổi, ở đó người ta gọi Tôn Sách là “Tôn soái ca” (hô là Tôn lang). Lúc thái thú Ngô quận là Hứa Công dâng thư lên triều đình, nói Tôn Sách rất giống với Tây Sở bá vương Hạng Võ năm nào (Tôn Sách kiêu hùng rất giống với Hạng Tịch, nên người người mới gọi là “tiểu bá vương”, có nghĩa là “Tiểu Hạng Võ”.

Tôi thấy Tôn Sách còn đáng yêu hơn cả Hạng Võ. Tam quốc chí. Tôn Sách truyện nói, Tôn Sách dáng người đẹp và cũng thích đẹp (tư thế nhan sắc đều đẹp), thích pha trò (nói chuyện vui), tính cách phóng khoáng (tính khoáng đạt), nghe lọt tai những ý kiến khác nhau (chịu nghe), còn “giỏi dùng người”, vì vậy “ai ai cũng hết lòng, Vui vẻ cho đến chết”. Đó là những ưu điểm mà Hạng Võ không có. Chúng ta đều biết Hạng Võ không biết dùng người. Lúc tổng kết những nguyên nhân khiến mình thành công, Lưu Bang có một câu: “Hạng Võ có Phạm Tăng mà không biết dùng, lại để ta tóm được”. Bên phía Tôn Sách thì nhân tài đông đúc. Trình Phổ, Hoàng Cái là lão thần của Tôn Kiên, còn Chu Du, Trương Chiêu là đội ngũ của Tôn Sách. Trương Chiêu tự Tử Bố người Bành Thành (nay là thị trấn Từ Châu, Giang Tô). Trương Chiêu thông minh ham học lầu thông kinh sử, chữ viết rất đẹp. Tam quốc chí. Trương Chiêu truyện nói, buổi đầu lập nghiệp, Tôn Sách để Trương Chiêu là Trưởng sử (bí thư trưởng), Phủ quân trung lang tướng (là tướng quân hai ngàn thạch). Mọi việc về quân sự đều do Chiêu xử lý. Trương Chiêu từng trông coi mọi việc, tiếng tăm tương đối lớn, vì vậy sĩ đại phu phương bắc, luôn có thư quy công lao cho Trương Chiêu. Trương Chiêu thấy không yên, nhưng không biết phải làm thế nào. Báo với Tôn Sách thì khác gì là khoe khoang; yên lặng, lại sợ bị nghi là ăn ở hai lòng. Sau khi biết được việc này Tôn Sách lấy làm mừng. Tôn Sách liền kể một câu chuyện, chuyện rằng năm đó Tề Hoàn công coi Quản Trọng như cha vậy, xưng là “trọng phụ” (tức thúc phụ), mọi việc đại sự quốc gia đều giao cho Quản Trọng. Thuộc hạ có việc gì hỏi, Hoàn công đều bảo đi báo với Trọng phụ. Nếu hỏi tiếp lại nói đi báo với Trọng phụ. Bên cạnh có người nói, một báo với Trọng phụ, hai, báo với Trọng phụ, làm vua cũng dễ dàng vậy sao! Hoàn công nói, làm vua có lúc mệt mỏi, có lúc nhàn nhã. Mệt mỏi lúc cầu hiền, nhàn nhã lúc có người. Lúc chưa có Trọng phụ, ta rất khó khăn; lúc có Trọng phụ thì làm vua rất dễ. Vì vậy, Tôn Sách mới cười, nói, chính vì Hoàn công “một là Trọng phụ, hai cũng là Trọng phụ”, nên mới thành bá nghiệp. Lúc này, Tử Bố chính là đại hiền trị lý đất nước! Ta dùng Tử Bố, lẽ nào đây chẳng phải là công lao và danh tiếng của ta.

Đó mới là anh hùng chân chính! Phải mạnh bạo đại khí và thông minh. Nên nhớ rằng, là bộ hạ sợ nhất công cao hơn chủ, hoặc sợ nhất là bị người khác cho là công cao hơn chủ. Trong thực tế, không ít người lãnh đạo hoài nghi bộ hạ, ghen ghét người hiền năng, như Viên Thiệu đấy. Những người như vậy chỉ có thể dùng được những người kém hơn mình, chỉ có thể làm được một chút gì đó. Nếu gặp phải những người như Tào Tháo và Tôn Sách thì chỉ có thể thất bại. Chỉ trong một thời gian ngắn ngủi, Tôn Sách đã giành được một vùng đất rộng lớn, không thể không nói Tôn Sách là lớp người đại khí và thông minh.

Với đại khí và sự thông minh đó, Tôn Sách khí khái hơn người, có sức hấp dẫn đặc biệt, cùng với các vị anh hùng khác lấp lánh như các vì sao. Thái Sử Từ một bộ tướng của Lưu Do cũng như vậy, một lần Tôn Sách và Thái Sử Từ gặp nhau trên quãng đường hẹp, cùng nhau giao chiến. Tôn Sách tóm được đoản kích phía sau lưng Thái Sử Từ, người này cũng cướp được mũ trụ của Tôn Sách, cuối cùng bất phân thắng bại. Về sau, trong trận đánh khác, Thái Sử Từ bị bắt. Tôn Sách đến cởi trói và cầm tay Thái Sử Từ, nói: nếu ta bị bắt thì không biết sẽ ra sao? Thái Sử Từ nói, chưa biết rồi sẽ thế nào! Tôn Sách cười vang, từ nay chúng ta sẽ cùng nhau làm việc lớn! Liền bái Thái Sử Từ là Chiết xung trung lang tướng, còn để Từ quay về chiêu mộ bộ hạ cũ của Lưu Do. Những người đứng gần đó đều nói, chuyến này thì Thái Sử Từ một đi không trở lại, Tôn Sách thì hết sức tin tưởng nói, Tử Nghĩa (tự của Thái Sử Từ) không theo ta thì có thể theo ai (Tử Nghĩa bỏ ta thì còn có thể đến với ai). Quả nhiên sáu mươi ngày sau, Thái Sử Từ đã quay lại đúng hạn và từ đó trở thành chiến tướng kiêu dũng của Tôn Sách, ngay như Tào Tháo cũng muốn có Từ. Một lần Tào Tháo đã gửi cho Từ một chiếc túi nhỏ, trong có một vị thuốc là đương quy. Nhưng Thái Sử Từ nhất quyết cả đời chỉ là bộ hạ của anh em Tôn thị, có thể coi đó là ma lực trong nhân cách của Tôn Sách.

Câu chuyện của Thái Sử Từ và Tôn Sách được ghi trong Tam quốc chí. Thái sử Từ truyện và ở hồi thứ mười lăm Thái Sử Từ ham đả tiêu bá Vương Tam quốc diễn nghĩa nhưng lời của Tôn Sách “Tử Nghĩa bỏ ta thì còn có thể đến với ai” được đổi thành “Tử Nghĩa là người tín nghĩa, tất không phản ta”, ý nghĩa khác xa. Thực tế thì câu nói trong Tam quốc chí chứng tỏ Tôn Sách tự tin; lòng tự tín chính là ma lực của người anh hùng. Người biết tự tin là người có ma lực, người có ma lực là người có sức hấp dẫn, hơn nữa Tôn Sách còn là người đối xử chân thành!

Tôn Sách đối nhân xử thế hay hơn Hạng Võ, quân kỷ cũng tốt hơn Hạng Võ. Không như Hạng Võ đến đâu cũng thiêu hủy cung điện, đốt phá thành trì, chôn sống tù binh, giết người vô tội. Lời chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tôn Sách truyện nói, lúc đầu thì mọi người chưa thật hiểu Tôn Sách, nghe nói “tiểu bá vương” đến, thì họ kinh hồn lạc phách. Nhưng khi quân Tôn đến “quân sĩ tuân lệnh, không dám cướp bóc, chó gà rau cỏ, không phạm mảy may”, tất cả đều ủng hộ, đua nhau úy lạo quân sĩ, đây thực là điều hiếm thấy trong thời loạn.

Nhưng điều hiếm thấy hơn nữa còn là lập trường chính trị của Tôn Sách. Có hai việc có thể chứng minh rõ điều này. Thứ nhất, sau khi xưng đế Viên Thuật đã lôi kéo Tôn Sách, nhưng Tôn Sách nhất quyết cự tuyệt. Chúng ta đều biết lực lượng của Tôn Kiên vốn thuộc hệ thống lực lượng của Viên Thuật. Chính Viên Thuật đã phái Tôn Kiên đi đánh Lưu Biểu (Thuật sai Kiên đánh Kinh châu hạ Lưu Biểu). Sau khi Tôn Kiên chết trận, Tôn Sách cũng chạy đến nhờ vả Viên Thuật. Nên, nói về quan hệ thì Tôn Sách là bộ hạ của Viên Thuật; nói về vai vế thì Viên Thuật là cha, chú của Tôn Sách. Và Viên Thuật cũng rất khoái Tôn Sách, từng có câu: “nếu Thuật có đứa con như Tôn Lang, thì dù có phải chết cũng không ân hận”, mười lăm năm sau, Tào Tháo cũng đã khen ngợi Tôn Quyền “con cái phải được như Tôn Trọng Mưu”. Nhưng khi Viên Thuật ngang nhiên “đại nghịch bất đạo”, Tôn Sách đã “đại nghĩa diệt thân”, lập tức tuyên bố cắt đứt quan hệ với “Viên bá bá”. Đương nhiên, Tôn Sách cũng có phần oán Viên Thuật (Viên Thuật nhiều lần hứa phong quan cho Tôn Sách, nhưng mấy lần nói đấy bỏ đấy). Tôn Sách phản đối Viên Thuật xưng đế chưa hẳn vì lòng trung với Hán thất, nhưng không đời nào Tôn Sách lại hồ đồ theo chân Viên Thuật. Rõ ràng Tôn Sách có đầu óc chính trị.

Việc thứ hai, khi Tào Tháo “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”, Tôn Sách cũng có những ý nghĩ tương tự. Trong trận chiến Quan Độ, giữa Tào Tháo và Viên Thuật, Tôn Sách điều binh khiển tướng “ngầm muốn lấy Hứa, nghênh đón Hán đế”, tiếc là bị thích khách mưu sát nên chưa thành. Nghe nói lúc đó Quách Gia đã đoán được điều này. Quách Gia nói, Tôn Sách kiêu ngạo, khinh địch, chẳng đề phòng gì, nên ‘Tuy quân có trăm vạn, cũng không lấy được Trung Nguyên”. Chỉ cần phái một thích khách là nên chuyện, nhất định Tôn Sách sẽ “chết trong tay một kẻ thất phu”. Quả nhiên Tôn Sách chưa kịp sang sông đã bị đâm chết. Đây không phải là truyện ghi trong dã sử, được ghi trong Tam quốc chí. Quách Gia truyện nhưng Tôn Sách không sớm không muộn chết đúng vào giai đoạn quan trọng của trận chiến Quan Độ, thực quá khéo! Vì vậy, lúc chú thích, Bùi Tùng Chi nói, Quách Gia “thực giỏi đoán việc”, nhưng Quách Gia có thần cơ diệu toán đến mấy cũng không thể đoán được ngày tháng Tôn Sách chết”, vì vậy, Tào Tháo đã tránh nói tới điểm này, cho rằng chết là do vận khí (một việc ngẫu nhiên), nào phải Quách Gia liệu việc như thần.

Đương nhiên, giới học thuật nói cũng khác nhau. Ngài Lã Tư Miễn cho rằng lời ghi chép việc Tôn Sách muốn lén đánh Hứa huyện là “lời ngu”, vì so với Hà Bắc thì Giang Đông cách xa Hứa huyện hơn nhiều, Tôn Sách có đến được hay không còn là vấn đề, nói chi tới việc cướp hoàng đế? Vì vậy, ngài Lã cho rằng, nói như Giang Biểu truyện đáng tin hơn – Tôn Sách lên bắc là để đánh Trần Đăng. Chúng ta không bàn thêm vân đề này. Điều đáng nói là, nếu như Tôn Sách cướp được hoàng đế, thì không rõ ai là người “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”, có khả năng lịch sử phải chia lại. Chí ít, Tôn Sách không còn là “tiểu bá vương” mà là “đại bá vương”, về chính trị rõ ràng Tôn Sách đã mạnh tay hơn Hạng Võ.

Có điều, Tôn Sách cũng có những nhược điểm như Hạng Võ, tức là quá cứng nhắc, thích giết người, nói giết là giết. Như chuyện của Nghiêm Hưng. Nghiêm Hưng là em trai Nghiêm Bạch Hổ, thay mặt Hổ đi giảng hòa, Tôn Sách cũng đồng ý. Nhưng trong lúc hội đàm, Tôn Sách lại giết Nghiêm Hưng. Theo chú dẫn Ngô lục của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tôn Sách truyện lúc đó, Tôn Sách đột nhiên rút dao chặt đứt một góc bàn. Cả người Nghiêm Hưng run lên, Tôn Sách nói, nghe nói túc hạ biết khinh công, có thể ngồi mà bật dậy, vì vậy mới đùa một chút. Nghiêm Hưng nói, cứ nhìn thấy dao là người lại như vậy (nhìn dao là thế), Tôn Sách liền ném kích tới, giết chết Nghiêm Hưng.

Nếu nói giết là để uy hiếp kẻ thù (sau khi Nghiêm Hưng chết thì đồng đảng của người này cũng tan rã theo) thì việc Tôn Sách giết Nghiêm Hưng ít nhiều còn có lý; còn như Tôn Sách giết Cao Đại thì hoàn toàn vì sĩ diện. “Ngô lục” nói, lúc đó Cao Đại ẩn cư tại Từ Diêu, Tôn Sách mời Cao Đại đến bàn về Tả truyện, Tôn Sách chuẩn bị rất chu đáo. Lúc đó có kẻ trung gian đã nói khống. Người đó nói với Tôn Sách, Cao Đại có coi tướng quân ra gì đâu, bảo ngài chỉ có võ mà không có văn. Lúc hai người bàn về học thuật thì Cao Đại nhất định sẽ chẳng buồn trả lời, cứ nói là mình không biết. Người này lại đến nói với Cao Đại, Tôn Sách chúa ghét những người hơn mình. Nếu tôn Sách có hỏi gì thì cứ nói là không biết. Nếu cứ tranh luận thì e sẽ nguy hiểm. Cao Đại tin là thực và làm theo người đó. Kết quả, Tôn Sách cho rằng Cao Đại khinh mình, liền cho nhốt Cao Đại. Bây giờ có nhiều người đến cầu xin cho Cao Đại. Tôn Sách lên lầu nhìn, người đông nghìn nghịt (Trong lầu chật người), Tôn Sách lại càng hận (Đại được lòng quần chúng), cho giết luôn Cao Đại. Ngoài ra, Tôn Sách giết Vu Cát, cũng chỉ vì người theo Vu Cát rất đông, khiến chủ tướng “không giữ đúng lễ quần thần”, làm tổn hại đến lòng tự tôn của mình. Vì vậy, chúng ta rất mừng khi Tôn Sách không thể “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”, còn nếu được thì e Tôn Sách giết người còn hơn cả Tào Tháo.

Sự thực thì, hai nhược điểm chí mạng của Tôn Sách là thích giết người và sĩ diện, Tôn Sách sẽ chết vì hai nhược điểm đó. Tam quốc chí. Tôn Sách truyện ghi rõ “Khách của cố Ngô quận Thái thú Hứa Cống đã giết Tôn Sách” còn Giang Biểu truyện và Ngô lịch nói có phần kịch tính hơn. Phần trước đã nói, bấy giờ Ngô quận Thái thú Hứa Cống dâng thư lên triều đình, “Tôn Sách kiêu hùng, giống như Hạng Tịch”, nhưng sau đó Hứa Công có kiến nghị: Triều đình nên triệu Tôn Sách về kinh quản lý chặt chẽ. Không để Tôn Sách làm loạn ở bên ngoài. Sau khi đọc biểu văn đó, Tôn Sách liền sai giết Hứa Cống. Người hầu cùng môn khách của Hứa Cống đã giết Tôn Sách để trả thù. Thích khách làm thương tổn đến phần mặt của Tôn Sách, hoàn toàn có thể chữa khỏi (thầy thuốc nói có thể chữa được), nhưng phải tĩnh dưỡng đủ một trăm ngày (phải giữ gìn, một trăm ngày bất động) – Nhưng Tôn Sách lại đi soi gương, soi xong, liền nói với người bên cạnh, mặt mũi biến dạng thế này, ta còn lập công dựng nghiệp được chăng (mặt thế này còn lập công dựng nghiệp được không)? Liền xô chiếc bàn ra và hét ầm lên, kết quả làm vết thương bị vỡ, máu chảy lênh láng, Tôn Sách đã tắt thở lúc hai mươi sáu tuổi. Đây là điển hình “chết vì sĩ diện”.

Như vậy, Tôn Sách vẫn là một “Tiểu Hạng Võ”, nhưng nhiều ưu điểm hơn Hạng Võ. Trong cuốn Nhàn thoại tam phân của ngài Trần Nhĩ Đông nói, Tôn Sách đối với mẹ là con có hiếu; đối với vợ là cuộc giai ngộ; đối với em là anh cả tốt. Nói vậy là rất đúng. Lời chú dẫn Cối Kê điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Ngô phu nhân truyện nói, có một lần cũng chỉ vì sĩ diện, Tôn Sách định giết Ngụy Đằng, không ai có thể cứu được. Lúc đó, mẹ Tôn Sách đang đứng bên giếng nước, bà nói, con còn giết bừa những người góp ý thì mẹ sẽ nhảy xuống giếng để khỏi phải trông thấy con diệt vong. Tôn Sách kinh hãi, liền cho thả Ngụy Đằng. Đúng là hiếu tử. Theo chú dẫn Lưu Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Chu Du truyện, Tôn Sách và Chu Du, người lấy Đại Kiều, người lây Tiểu Kiều, hai người đẹp ở Giang Đông. Khi đó Tôn Sách và Chu Du mới hai mươi bốn tuổi, đều là nhân sĩ thành đạt, vì vậy Tôn Sách nói với Chu Du, hai người con gái của Kiều công tuy là sắc nước hương trời, nhung được hai chúng ta là chồng, chắc cũng mãn nguyện. Đúng là cuộc giai ngộ. Một điểm cuối cùng nữa, lúc Tôn Kiên chết, Tôn Sách mười tám tuổi, Tôn Quyền mới mười một tuổi, hai người em nữa còn rất nhỏ – Tôn Sách nhờ bạn trông nom mẹ và các em còn nhỏ, còn mình thì mang theo Tôn Quyền để Quyền được rèn luyện về chính trị, quân sự, trước lúc lâm chung còn trao quyền lực cho Tôn Quyền, lưu lại một ít cơ nghiệp và rất nhiều lương thần. Đúng là người anh cả tốt. Nhưng ngài Trần đã nói thêm, để mẹ tóc bạc phải tiễn người con tóc xanh thì chưa thể nói là người con tốt. Vị Tôn soái ca đoản mệnh này e chỉ có thể là người anh cả tốt.

Lời Trần tiên sinh là vô cùng tế nhị, nhưng tôi nghĩ vẫn nên bổ sung một điểm: Tôn Sách còn có thể coi là lãnh tụ tốt đối với tập đoàn Giang Đông. Cũng có hai lí do: Thứ nhất, Tôn Sách đã có cơ sở vững chắc; thứ hai, Tôn Sách đã tìm được người thay thế xứng đáng. Chúng ta đều biết, Tôn Kiên nam chinh bắc chiến chủ yếu là để gây uy thế, Tôn Sách nam chinh bắc chiến chủ yếu để gây dựng địa bàn. Tôn Sách đã bình định xong sáu quận ở Giang Đông, vì vậy Trần Thọ nói, “Giang Đông là cơ đồ của Tôn Sách”. Có thể nói, Tôn Sách cầm quân lúc mười tám tuổi, hai sáu tuổi thì qua đời, vẻn vẹn trong bảy tám năm ngắn ngủi đã làm được việc mà người khác phải lâu dài, thậm chí là cả đời mới làm xong, thực là hiếm thấy! Đương nhiên, Tôn Sách không dễ dàng gì trao cho người khác cơ nghiệp đấy. Lời chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tôn Dực truyện nói, lúc đó Trương Chiêu cùng nhiều người khác vẫn tưởng Tôn Sách sẽ trao quyền lực cho người em thứ ba là Tôn Nghiễm, cũng tức là Tôn Dực, vì Tôn Dực “kiêu dũng quyết liệt, tác phong như Sách”. Nhưng Tôn Sách lại chọn Tôn Quyền. Sự thực chứng minh, Tôn Sách đã đúng. Ba người đầu trò trong thời đại Tam Quốc. Tôn Quyền là người sống lâu nhất, bảy mươi mốt năm (thứ đến Tào Tháo sáu mươi sáu năm; thứ nữa là Lưu Bị, năm mươi tám năm); trong ba chính quyền thời Tam Quốc thì Tôn Ngô vẫn là dài nhất, năm mươi mốt năm (thứ đến là Tào Ngụy bốn mươi sáu năm; rồi mới đến Lưu Thục, bốn mươi hai năm). Đông Ngô là nước tương đối ổn định, điều này liên quan đến việc Tôn Sách chọn đúng người thay thế.

Vậy, vì sao Tôn Sách lại chọn Tôn Quyền?

Đáp án có trong lời nói cuối cùng của Tôn Sách. Tam quốc chí. Tôn Sách truyện nói, trước lúc lâm chung, Tôn Sách cho mời Trương Chiêu và những người khác đến nói với họ “Trung Quốc hỗn loạn, có dân chúng Ngô Việt, ba sông hiểm trờ, đủ để nhìn thành bại, mong công ủng hộ em ta!”. Sau đó thì gọi Tôn Quyền đến, trao mũ ấn và nói “Cử quân Giang Đông, quyết mưu giữa hai trận đánh, tranh giành thiên hạ, khanh không bằng ta, dùng người hiền tài để họ hết lòng gìn giữ Giang Đông, ta không bằng khanh”. Như vậy là quá rõ ràng, Tôn Sách hiểu rất rõ, lấy giang sơn bằng vũ lực là sứ mạng lịch sử của mình, và về cơ bản sứ mệnh đó đã hoàn thành. Với vốn liếng chính trị và lực lượng quân sự của tập đoàn, “thiên hạ” của Giang Đông cứ tạm thời như vậy đã. Bước sau chỉ có thể là “gìn giữ Giang Đông” và “ngồi chờ thành bại”. Và như vậy, người thay thế mình không phải có tài về quân sự, mà phải có tài về chính trị, không phải anh dũng thiện chiến mà là giỏi mưu giữ nước. Vì vậy Tôn Sách không chọn Tôn Dực – người có tính cách tác phong giống với mình, mà chọn Tôn Quyền người khác với mình. Chúng ta đều biết, điều kiện để chọn người kế thừa trong thời đại đế chế, phải là “rất giống với nhà vua”. Đằng này Tôn Sách đã chọn người “không giống”, đó chính là chỗ hơn người của Tôn Sách. Một lần nữa lại chỉ rõ, Tôn Sách là người có nhãn quan và đầu óc chính trị.

Và như vậy, đường lối chính trị của tập đoàn Giang Đông từ nay có thay đổi, tức là lấy “giữ” làm điều “cơ bản của quốc sách”, lấy giữ làm tiền đề rồi mới lập mưu tiến lấy. Rõ ràng quyết sách đó là đúng đắn. Trong lúc trận chiến Quan Độ còn dùng giằng, Tào Tháo, Viên Thiệu thư hùng chưa quyết, thì các lộ chư hầu, lòng dạ ma quái, đang nhìn chằm chằm. Kinh châu có Lưu Biểu, Ích châu có Lưu Chương, Hán Trung có Trương Lỗ, Quan Trung có Mã Đằng, đúng là Trung Nguyên hỗn loạn thiên hạ chưa định. Vào lúc này, tập đoàn Giang Đông với một quy mô nhất định coi mình là người đi sau, không thể nhất thời “tiêu hóa” được họ với chiếc “dạ dày” khổng lồ, mà chỉ có thể “gìn giữ Giang Đông” và “ngồi nhìn thành bại”, trước hết phải củng cố thành quả, và chờ thời cơ, tìm phương hướng tiến tới.

Có điều, giữ cũng có nhiều cách giữ. Ôm tàn khuyết mà giữ là một loại, lấy đánh mà giữ cũng là một loại. Thực tế, trong thời Tôn Quyền, nội bộ tập đoàn Giang Đông luôn tồn tại hai loại ý kiến khác nhau, đại biểu cho hai đường lối khác nhau. Phái thứ nhất mà Trương Chiêu là đại diện, chủ trương bảo thủ, được gọi là “phái bồ câu”. Phái thứ hai, đại diện là Chu Du, chủ trương tiến công, được gọi là “phái chim ưng”. Tôn Quyền giữ thăng bằng giữa hai phái, nhưng xương cốt là ở “phái chim ưng”. Vì vậy, lúc Cam Ninh nêu ý kiến đánh Hoàng Tổ, Tôn Quyền tỏ thái độ ngay. Tôn Quyền nâng chén rượu nói, việc này chẳng khác gì chén rượu đây, nên phó thác cho khanh!

Sự thực, anh em Tôn thị luôn tấn công Hoàng Tổ. Tôn Sách, Tôn Quyền từng ra quân vào các năm Kiến An thứ V (Công nguyên năm 200) và Kiến An năm thứ VIII (Công nguyên năm 203) và đây là lần ra quân thứ ba. Hiển nhiên họ có thù giết cha với Hoàng Tổ và quan trọng hơn đây còn là lợi ích của cả tập đoàn. Ngay như Lưu Bị và Lưu Biểu chẳng có thù oán gì, vẫn có ý định đánh lấy mảnh đất này. Kỳ thực thèm muốn Kinh châu đâu chỉ có tập đoàn Tôn Quyền, tập đoàn Lưu Bị, mà Tào Tháo cũng đang nhìn chằm chằm. Từ buổi đầu tiên lập kế cho Tào Tháo, Quách Gia cũng muốn nhanh chóng lấy được Kinh châu. Kinh châu chẳng khác gì dê giữa bầy lang sói.

Vậy tình hình Kinh châu là thế nào?

§19. MẢNH ĐẤT PHẢI LẤY

Trong quy hoạch chiến lược mà Quách Gia, Lỗ Túc và Gia Cát Lượng đề xuất với chủ của mình thì Kinh châu luôn là mảnh đất phải lấy; Gia Cát Lượng và Cam Ninh luôn đoán rằng Lưu Biểu sẽ không giữ được Kinh châu. Sự thực việc giành giật Kinh châu đã làm thay đổi trạng thái của Trung Quốc thời đó, kết quả việc giành giật là tiền đề để Tam Quốc chia ba. Kinh châu, cuối cùng là mảnh đất như thế nào; châu mục Kinh châu Lưu Biểu là người như thế nào?

Ở mấy tập trước chúng ta đã nói, bất kể là Gia Cát Lượng hay Quách Gia, Lỗ Túc, mỗi khi đưa ra quy hoạch cho chủ của mình thì đều coi Kinh châu là mảnh đất phải giành lấy. Hơn nữa, Gia Cát Lượng và Cam Ninh còn đoán rằng Lưu Biểu sẽ không giữ được Kinh châu. Lỗ Túc tuy chưa nói ra nhưng gần như cũng có ý đó. Vậy ở đây có chuyện gì, vì sao Lưu Biểu lại không giữ được Kinh châu?

Bây giờ chúng ta sẽ nói về Lưu Biểu.

Nếu nói Tào Tháo là “gian hùng đáng yêu” thì ấn tượng Lưu Biểu để lại cho mọi người là “bao cỏ xinh xắn”. Lưu Biểu tự Cảnh Thăng, cũng như Lưu Bị là “dòng dõi nhà Hán”, là danh sĩ đương thời. Hậu Hán thư nói, Lưu Biểu là cháu chắt của Lỗ Cung vương, “thân cao hơn tám thước, tư mạo khôi vĩ” cùng mấy người như Trương Kiện được gọi là “bát cố” (tám người với đức hạnh của mình hướng dẫn người khác). Tam quốc chí nói Lưu Biểu “từ nhỏ đã nổi tiếng, gọi là bát tuấn, cao hơn tám thước, tư mạo khôi vĩ”. Xem ra có phần đúng, Lưu Biểu là “dòng dõi nhà Hán”, không như “thân phận hoàng tộc” của Lưu Bị, còn có điều mơ hồ. Lưu Biểu là danh sĩ, cũng đúng, còn được ghi tên lên bảng. Lưu Biểu còn là một soái ca, Lưu Biểu cao hơn Gia Cát Lượng một chút trông lại đẹp đẽ. Ngoài ra danh tiếng của Lưu Biểu cũng tốt, là “một trong đảng cố” (nhân sĩ chính phái bị hại) vào năm cuối thời Đông Hán, từng bị tập đoàn hoạn quan truy xét, vì trốn nhanh nên mới thoát nạn (chiếu thư vây bắt người trong đảng, Biểu chạy nhanh mới thoát). Đó là vốn liếng để Biểu hoàn thành sự nghiệp.

Lưu Biểu cũng có bản lĩnh. Tam quốc chí và Hậu Hán thư đều có ghi chép và miêu tả về điểm này. Theo hai cuốn trên (phần dưới nếu không có chú thích thì đều được lấy ở hai cuốn trên), vào năm Sơ Bình đầu tiên (năm 190) thời Hán Hiến đế, lúc cha của Tôn Quyền là Thái thú Trường Sa Tôn Kiên giết chết Thứ sử Kinh châu là Vương Duệ, triều đình đã phải cử Lưu Biểu đảm nhiệm chức vụ đó. Vùng đất Kinh châu không yên ổn “giặc giã khắp nơi”, “quân Thiệu cản trở”, Lưu Biểu không đến được Kinh châu (Biểu không thể đến), đành phải “đơn thương độc mã đến Nghi Thành” (nay là Nghi Thành, Hồ Bắc). Lúc này, Lưu Biểu đã có một quyết sách chính xác, dựa vào hào tộc địa phương để bình định Kinh châu. Lưu Biểu đã tìm được hai người, một là Khoái Việt người Nam quận, một là Sái Mạo người Tương Dương. Sái Mạo nhiều tài, thô lỗ, có hàng trăm thê thiếp, gia sản giàu có. Về sau, Sái Mạo còn có quan hệ hôn nhân với nhà Lưu Biểu. Lưu Biểu, là chú dượng của vợ Gia Cát Lượng. Khoái Việt túc trí đa mưu, là nhân sĩ Kinh châu được Tào Tháo mến mộ nhất. Lời chú dẫn Phó Tử của Lý Hiền trong Hậu Hán thư. Lưu Biểu truyện nói, năm Kiên An thứ XIII, Lưu Tôn đầu hàng, Tào Tháo không tốn một mũi tên hòn đạn nào cũng hạ được Kinh châu, Tào Tháo đã viết thư cho Tuân Úc: “Không thích lấy được Kinh châu, chỉ thích có Dị Độ” (Khoái Việt là Dị Độ). Điều đó chứng tỏ Tào Tháo cầu hiền như khát nước, và cũng cho ta thấy rõ Khoái Việt là người khác thường. Lưu Biểu tìm được hai người, coi như công việc đã hoàn thành một nửa.

Khoái Việt đề xuất đương lối vừa cương vừa nhu cho Lưu Biểu. Khoái Việt cho Lưu Biểu hay, có hai mối họa cho Kinh châu là Viên Thuật và Tông tặc. “Tông tặc” chừng là trung tâm đại tộc hào môn, là lực lượng vũ trang vô chính phủ, một tổ chức mang tính chất địa phương theo quan hệ của tông tộc. Chính chúng đã làm khó dễ khiến Lưu Biểu không vào được Kinh châu. Vậy, phải làm gì đây? Khoái Việt nói: “Đối với người bình thường xử sự bằng nhân nghĩa, với kẻ loạn dùng quyền mưu. Binh không cốt ở nhiều, quý là được lòng dân”. Tức là trị lý Kinh châu bằng hai cách, hiệu triệu bằng đạo đức và lấy vũ lực để uy hiếp. Chẳng phải kẻ địch của tướng quân là Viên Thuật và Tông tặc sao? Đặc điểm của Viên Thuật là gì? Là “kiêu ngạo, vô mưu”. Còn đặc điểm của Tông tặc? Là “đông và tham bạo”, vì vậy cần phải diệt Tông tặc trước, sau mới ngăn Viên Thuật. Cách làm cụ thể là “diệt kẻ vô đạo, sử dụng người tài năng”. Sứ quân uy đức đã đủ”, mọi người sẽ theo về (sẽ mạnh lên). Sau đó, sứ quân “nam chiến Giang Lăng, bắc giữ Tương Dương”, có thể “truyền hịch mà định” cả tám quận Kinh châu. Nếu lúc đó, Viên Thuật đem quân đánh tới cũng chẳng hề gì (Công Lộ có tới cũng chẳng làm được gì)?

Lưu Biểu dùng kế sách của Khoái Việt, để Khoái Việt triệu mười lăm kẻ đầu mục Tông tặc tới và “chém đầu thị chúng”. Kết quả “Giang Nam được yên” (Giang Nam ngày đó thì nay là phía nam khu vực Lưỡng Hồ của Trường Giang), Lưu Biểu ngồi giữ Tương Dương (quân ở Tương Dương), về sau Viên Thuật hợp tác với Tôn Kiên, Viên Thuật phái Tôn Kiên đi đánh Lưu Biểu, bộ tướng Hoàng Tổ của Lưu Biểu đến cứu viện, Tôn Kiên trúng tên lạc mà chết, từ đó thế lực của Viên Thuật hết cách đến Kinh châu. Triều đình nhiệm mệnh Lưu Biểu là Trấn nam tướng quân, Kinh châu mục, phong Thành Võ hầu, giá tiết (ý là có thượng phương bảo kiếm), Lưu Biểu đã thành công.

Cần phải nói một chút về chế độ hành chính địa phương thời Hán. Những năm đầu thời Tây Hán, vương triều nhà Hán thực hành “quận quốc chế”, tức là quận huyện và phong quốc cùng tồn tại “một triều hai chế” (một vương triều, hai chế độ). Sau khi Hán Cảnh đế dùng lời của Triều Thác diệt Phiên, đến thời Hán Vũ đế, phong quốc chỉ là hư danh, thực tế là thực hành chế độ quận huyện, tức là quản lý ba cấp trung ương, quận và huyện. Huyện thuộc quận, quận thuộc trung ương, cả nước có hơn một trăm quận, hơn một ngàn huyện. Quan đứng đầu một huyện gọi là huyện lệnh hoặc huyện trưởng, quan đứng đầu một quận gọi là quận thú, sau gọi là thái thú. Phần trước có nhắc tới Trường Sa Thái thú Tôn Kiên, Giang Hạ Thái thú Hoàng Tổ, họ đều là quan đứng đầu một quận.

Có điều, thái thú thời Đông Hán và thái thú thời Tây Hán có phần khác nhau. Trên thái thú thời Tây Hán không còn trưởng quan hành chính địa phương, thời Đông Hán vẫn còn, đó là thứ sử hoặc châu mục. Việc này được bắt đầu từ thời Tây Hán. Năm Nguyên Phong thứ V (năm 106 trước Công nguyên) thời Tây Hán, Hán Vũ đế chia thiên hạ thành mười ba châu bộ, tức là mười hai châu và một bộ (Tư Lệ bộ), mỗi châu được phái đến một viên thứ sử. Trung ương phải cử một đặc phái viên (sử) đến địa phương giám sát bất pháp (thứ), gọi là “thứ sử”. Cấp bậc của thứ sử là sáu trăm thạch, chức trách là tuần tra giám sát, không có nơi làm việc cố định, không có nơi thường trú, không thể can dự vào công việc hành chính địa phương. Đến thời Đông Hán thì tình hình đã thay đổi. Thiên hạ gồm mười ba châu: Tư Lệ, Dự châu, Kí châu, Duyện châu, Từ châu, Thanh châu, Kinh châu, Dương châu, Ích châu, Lương châu, Tinh châu, U châu, Giao châu, nhưng cả mười ba châu đã biến thành khu vực hành chính địa phương một cấp, chế độ quản lí hai cấp quận quản huyện đã thành khu vực quản lí ba cấp, châu quản quận, quận quản huyện. Trưởng quan ở châu, có lúc gọi là thứ sử, có lúc gọi là châu mục, có lúc vừa có thứ sử vừa có châu mục. Nói một cách tương đối, thứ sử uy nhẹ, châu mục quyền nặng. Thời Hán Linh đế, châu mục trách nhiệm nặng nề, ngôi cao, quyền lớn; châu mục thời Hán Hiến đế, nhiều người là kiêu hùng thiên hạ, chư hầu một phương, như Kí châu mục Viên Thiệu, Duyện châu mục Tào Tháo. Lưu Biểu từ thứ sử biến thành châu mục là một thành công lớn!

Sau khi đảm nhiệm Kinh châu mục, Lưu Biểu tỏ ra phi phàm. Kiến An năm đầu (năm 196), tức là năm Tào Tháo nghênh đón thiên tử. Phiêu kỵ tướng quân Trương Tế là chú của Trương Tú vì hết lương đã thâm nhập Tương Thành (nay là thị trấn Đăng Châu Hà Nam), quận Nam Dương Kinh châu, rồi trúng tên mà chết. Quan viên Kinh châu đều đến chúc mừng Lưu Biểu. Lưu Biểu lại nói, Trương Tế vì cùng đường mới đến Kinh châu. Chúng ta là những chủ nhân vô lễ, mới dẫn đến chiến tranh, nhưng đấy không phải ý muốn của ta, vì vậy châu mục ta xin nhận lời điếu, không nhận lời chúc (Tế cùng đường đến, chủ nhân vô lê, dẫn tới giao tranh, ta không muốn vậy, xin nhận lời điếu không nhận lời chúc). Trương Tú liền đóng quân ở Uyển Thành (nay thị trấn Nam Dương, Hà Nam), liên minh cùng Lưu Biểu.

Thái độ Lưu Biểu rất được lòng người, Tam quốc chí nói, quân lính của Trương Tế “luôn phục tùng”, Hậu Hán thư nói, “đã phục tùng”. Đến năm Kiến An thứ III (năm 198), Lưu Biểu không chỉ có đủ bảy quận Kinh châu (Nam Dương, Nam Quận, Giang Hạ, Linh Lăng, Quế Dương, Trường Sa, Vũ Lăng), mà còn mở rộng được lãnh thổ, “nam tiếp với Ngũ Lĩnh, bắc chiếm Hán Xuyên, đất rộng hàng ngàn dặm, quân lính hơn mười vạn”, trong nước, “yên bình hàng vạn dặm, lớn bé vui mừng đến theo”, nghiễm nhiên trở thành một vương quốc độc lập. Nhân sĩ Trung Nguyên thấy vậy, đã kéo đến Kinh châu lánh nạn, có hàng ngàn học sĩ đã theo về Lưu Biểu, Lưu Biểu luôn an ủi vỗ về, còn giúp đỡ cả vàng bạc”. Đồng thời, Lưu Biểu còn cho xây dựng cả trường học, hưng thịnh nho thuật, biến Kinh châu thành “Vượng đạo lạc thổ” trong thời loạn. Lưu Biểu đúng là một châu mục tốt.

Lưu Biểu bản lĩnh như vậy, sao còn gọi là “bao cỏ”? Có mấy nguyên nhân sau.

Thứ nhất, Lưu Biểu chí không lớn. Lưu Biểu chẳng hùng tài đại lược gì, không có gì bức bách, không có chí tiến thủ. Quách Gia từng chỉ thẳng ra rằng: “Biểu, chỉ ngồi trò chuyện với khách” Tam quốc chí. Quách Gia truyện, Tào Tháo cũng nói: “Ta đánh Lã Bố, Biểu không đến cướp; trận chiến Quan Độ, không cứu Viên Thuật chỉ là một tên giặc ngồi giữ thành”. Ngụy thư cũng đã nhìn thấu Lưu Biểu. Sự thực thì nguyện vọng của Lưu Biểu chỉ là, giữ lấy đất đai của mình, vợ con cùng bếp lửa. Cho nên, mặc cho ai phát sinh mâu thuẫn, chiến tranh với ai, Lưu Biểu luôn án binh bất động, ngồi nhìn thành bại với bao tâm tư “muốn giữ Giang Hán, nhìn thiên hạ biến đổi”. Lúc trận chiến Quan Độ, Viên Thiệu cử người đến cầu viện Lưu Biểu, Lưu Biểu bằng lòng nhưng rồi cũng không ra quân và cũng không giúp đỡ Tào Tháo, về sau Tào Tháo đánh Ô Hoàn, Lưu Bị khuyên Lưu Biểu tập kích Hứa huyện, Lưu Biểu cũng bất động, kết quả là để mất thời cơ. Tào Tháo và Quách Gia xem thường Lưu Biểu, không phải là không có lý.

Thứ hai, Lưu Biểu không độ lượng. Lúc trận chiến Quan Độ, Lưu Biểu tọa sơn quan hổ đấu, có hai bộ hạ là Hàn Tung và Lưu Tiên nói với Lưu Biểu: “Hào kiệt tranh giành, hai hùng đối nhau, tướng quân nên xem thiên hạ làm trọng”. Nếu tướng quân định làm gì, nên ra tay luôn (nếu muốn làm gì, nên thừa cơ mà làm). Nếu không định làm gì, nên chọn lấy một bên (nếu không, nên chọn một mà theo). Lúc này tướng quân có nhiều người, sao cứ ngồi mà nhìn”, nhìn thấy người đáng giúp lại không thể giúp (thấy người hiền mà không giúp), khuyên họ giảng hòa cũng không xong (giảng hòa mà không được), kết quả cuối cùng, mối hận của hai bên sẽ tập trung vào tướng quân. Tới lúc đó, tướng quân muốn trung lập e cũng không xong (tướng quân không thể trung lập)! Đại tướng Khoái Việt cũng từng khuyên Lưu Biểu như vậy. Thế là Lưu Biểu liền cử Hàn Tung đến chỗ Tào Tháo tìm hiểu hư thực. Sau khi trở về, Hàn Tung “kể chuyện Thái tổ uy đức”, Lưu Biểu liền nghi ngờ Hàn Tung đã bội phản, muốn giết Hàn Tung, có điều, tra đi xét lại không tìm thấy gì, nên thôi.

Lưu Biểu làm việc đó thật phi lý. Theo Hậu Hán thư, trước lúc lên đường, Hàn Tung nói, theo ngu ý của Hàn Tung, với sự anh minh của mình, Tháo tất lấy được thiên hạ. Nếu tướng quân có ý định dựa vào Tào Tháo, phái Hàn Tung đi sứ Trung Nguyên là có thể. Nếu còn nghi ngờ thì thực không thích hợp. Vì sao vậy? Vì Hàn Tung vào kinh thành, có thể hoàng thượng sẽ cho Hàn Tung một chức quan nào đó, Hàn Tung có thể từ chối, đương nhiên là không hề gì; nhưng nếu từ chối không được thì từ đây, Hàn Tung trở thành thần mới của thiên tử, và là quan cũ của tướng quân. “Hàn Tung chỉ muốn là quan của tướng quân, suốt đời vì tướng quân”, mong tương quân suy xét kỹ.

Hàn Tung đã hết sức chân thành, nhưng Lưu Biểu không nghe, nhất định sai Hàn Tung lên bắc. Quả nhiên, Hán Hiến đế phong Hàn Tung là Thị trung, Linh Lăng thái thú, lúc này Hàn Tung đã nói theo lập trường của triều đình và Tào Tháo, Lưu Biểu tức giận muốn giết Hàn Tung, Hàn Tung thần sắc vẫn như thường, nhắc lại một lần nữa mấy câu nói trước lúc lên đường, vợ Lưu Biểu cũng ra can, nhưng Lưu Biểu vẫn cứ tức giận. Cuối cùng tra xét Hàn Tung không có vấn đề gì, mới hạ ngục Hàn Tung. Tận khi Tào Tháo lấy được Kinh châu, Hàn Tung mới được thả ra. Vì vậy, Trần Thọ mới bình rằng “Biểu bề ngoài thì nho nhã, bên trong hay nghi kỵ, cũng là thế cả!”

Đã không có chí lớn, lại không độ lượng dẫn tới vấn đề thứ ba của Lưu Biểu – không biết dùng người. Lưu Bị là kiêu hùng thiên hạ, Gia Cát Lượng là rồng, hai người đều ở bên cạnh ở trước mặt, nhưng Lưu Biểu nhìn mà không thấy; nhân sĩ Trung Nguyên xuống phía nam, đến Kinh châu cả ngàn người, chỉ thây Lưu Biểu sắp xếp, không thấy Lưu Biểu trọng dụng. Lúc Lưu Bị mới đến Kinh châu, Lưu Biểu lễ nghĩa đãi rất hậu. Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói, Lưu Biểu ra tận ngoại thành nghênh đón “đãi như thượng khách”, còn chia quân cho Lưu Bị. Nhưng, cùng với việc “Hào kiệt Kinh châu theo Tiên chủ ngày càng nhiều”, Lưu Biểu bắt đầu nghi ngờ “muốn ngấm ngầm trừ đi”. Lời chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi còn nói, Lưu Biểu còn bày “Hồng Môn Yến”, Khoái Việt và Sái Mạo chuẩn bị ra tay ngay trong tiệc, Lưu Bị thấy rõ điều đó, nên mới mượn cớ ra nhà tiêu để chuồn. Chạy đến Đàn Khê, Lư mã một bước vượt qua ba trượng, mới thoát nạn. Thế ngữ nói là “Bị đóng ở Phàn Thành, Lưu Biểu đãi hậu, nhưng rồi lại nghi ngờ, không thật tin dùng. Từng mời Bị dự tiệc, Khoái Việt, Sái Mạo muốn giết Bị, Bị cảm thấy, liền vờ đi tiêu để trốn. Bị thường cưỡi Lư mã, đến suối Đàn Khê phía tây thành Tương Dương, ngựa không qua được. Bị hốt hoảng nói: “Đích Lư, hôm nay nguy rồi, phải gắng lên! Đích Lư vọt cao ba trượng, mới qua được”. Về sau La Quán Trung theo đó viết thành “Lưu Hoàng thúc nhẩy ngựa vượt Đàn Khê”, câu chuyện phức tạp hơn nhiều và cũng hay hơn nhiều.

Nhung không thể tin được. Tôn Thịnh cũng nói không thể có khả năng đó (không thể như vậy). Vì lúc đó, Lưu Bị đang nhờ vả Lưu Biểu, lực lượng hai bên khá chênh lệch. Nếu Lưu Biểu có ý muốn giết Lưu Bị, thì Lưu Bị có thể yên ổn trong suốt hai năm ở Kinh châu? Vì vậy, Tôn Thịnh nói “vẫn là vọng ngôn thế tục, không phải sự thực”. Lúc chú dẫn Tam quốc chí, Bùi Tùng Chi cũng dẫn lời Thế ngữ sử dụng lời phê bình của Tôn Thịnh, xem ra Bùi Tùng Chi đã tán thành Tôn Thịnh.

Có điều, câu chuyện “Lưu Hoàng thúc nhảy ngựa vượt Đàn Khê” tuy là “vọng ngôn thế tục”, nhưng “Bị đóng ở Phàn Thành, Lưu Biểu đãi hậu, nhưng rồi lại nghi ngờ, không thật tin dùng”, mười tám chữ này lại rất chuẩn xác. Vả lại Lưu Biểu đề phòng Lưu Bị thì có gì không hợp lý, con người Lưu Bị luôn khiến các chư hầu phải đau đầu nhức óc. Một mặt, Lưu Bị dựa vào ai thì người đó xúi quẩy, đi tới đâu thì ở đó náo loạn ầm ĩ; mặt khác ngoài Viên Thuật ra, ai cũng thừa nhận Lưu Bị là nhân vật anh hùng, vì vậy ai cũng kính nể tiếp đãi, kể cả Viên Thuật, kể cả Tào Tháo. Có thể nói, Lưu Bị là nhân vật kiểu “ưng đầu mèo”, nói hay hơn là “kiêu hùng thiên hạ”. Một nhân vật như vậy đến nhờ thì Lưu Biểu cũng hết cách. Quách Gia từng nói toạc ra như sau: “Biểu chỉ biết ngồi nói chuyện với khách! Tự biết tài không đủ để chế ngự Bị, dùng vào việc lớn thì không điều khiển nổi, dùng vào việc bé thì Bị không chịu”, cái mà Biểu làm được là tôn Bị lên cao và luôn đề phòng!

Ván đề thứ tư của Lưu Biểu là “không còn ai tiếp tục”, không có nghĩa là Lưu Biểu không có người thay thế, mà là người thay thế Lưu Biểu chẳng ra gì, Lưu Biểu lại sắp đặt sai lầm. Lưu Biểu có hai người con, con cả là Lưu Kỳ, con thứ là Lưu Tôn. Lưu Kỳ và Lưu Tôn đều là con người vợ trước của Lưu Biểu, nhưng người vợ sau của Lưu Biểu là Sái phu nhân đem cháu gái gán cho Lưu Tôn, mong sau này Lưu Tôn sẽ là người thay thế. Sái Mạo cùng mấy người khác cũng giúp đỡ Lưu Tôn, thực tế thì gia tộc Sái thị đã khống chế Lưu Biểu. Lưu Kỳ biết rõ điều đó, đã nhiều lần mong được Gia Cát Lượng chỉ giáo. Luận về thân phận Gia Cát Lượng là bộ hạ của Lưu Biểu; luận về tuổi tác là vãn bối của Lưu Biểu; luận về quan hệ là cháu rể của Sái phu nhân; luận về thân sơ thì với Lưu Kỳ và Lưu Tôn là như nhau. Gia Cát Lượng cảm thấy khó xử, nên mới có chuyện đầy kịch tính. Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện nói, Lưu Kỳ nhiều lần xin Gia Cát Lượng chỉ giáo “cho lời để được yên” và “Lượng cho là không được, không nói gì”. Lưu Kỳ hết cách, nên trong lúc đi dạo đã mời Gia Cát Lượng lên lầu, cho người cất thang đi rồi nói: “Ở đây, trên không đến trời, dưới không đến đất, miệng ngài nói ra chỉ có tai Kỳ nghe thấy, có thể nói được chưa?” Gia Cát Lượng mới nói: “Công tử không thấy Thân Sinh ở trong thì nguy, Trùng Nhĩ ở ngoài thì yên sao?” Thân Sinh và Trùng Nhĩ đều là con của Tần Hiến công thời Xuân Thu. Hiến công quá yêu người vợ sau là Lệ Cơ, muốn lập Hề Tề con của Lệ Cơ làm người thừa kế. Kết quả, thái tử Thân Sinh ở trong Nước đã bị giết, công tử Trùng Nhĩ chạy ra ngoài, sau này lại trở về nước làm vua, là Tấn Văn công. Lưu Kỳ bỗng ngộ ra lời Gia Cát Lượng, liền nghĩ ra cách có được chức Thái thú Giang Hạ, rời bỏ mảnh đất thị phi này. Có thể Gia Cát Lượng cũng không nghĩ rằng, với tài trí kinh thiên động địa như mình, vừa ra khỏi lều tranh đã phải lập kế lo việc nhà cho người khác, và chính cái việc vô bổ đó đã giúp Lưu Bị lập công lớn. Vì sao vậy? Vì hơn một vạn người Lưu Kỳ mang theo về sau trở thành nửa số vốn liếng của Lưu Bị trong trận chiến Xích Bích.

Cách sắp đặt của Lưu Biểu đã trở thành mối họa sau này khiến Kinh châu bị phân hóa. Sau khi Lưu Kỳ ra đi, tập đoàn Kinh châu đã chia thành hai phái. Phái thứ nhất do Lưu Tôn đại diện, đằng sau có Sái Mạo, Khoái Việt v.v… những người này đều muốn hướng về Tào Tháo, Sái Mạo có thể còn là bạn cũ của Tào Tháo. Tương Dương kì cựu truyện nói Mạo “còn thân thiết với Ngụy Vũ”, hơn nữa sau khi Lưu Tôn đầu hàng, Tào Tháo còn vào nhà trong thăm vợ Sái Mạo. Về sau động viên Lưu Tôn đầu hàng Tào Tháo cũng là mấy người này. Phái này được gọi là “phái hàng Tào”. Một phái khác do Lưu Kỳ đại diện, đằng sau có Lưu Bị, Gia Cát Lượng v.v.. Lưu Bị kiên quyết chống Tào Tháo, Gia Cát Lượng chủ trương liên Ngô chống Tào, đây là “phái chống Tào”. Còn tâm tư của Lưu Biểu, e là không muốn hàng Tào, cũng không muốn liên Ngô, tốt nhất là giữ trung lập, nhìn thời thế biến đổi. Nhưng Lưu Biểu chỉ quản được việc khi còn sống, những việc sau này thì chịu. Hai người con đều không lập nên sự nghiệp. Huống chi, trận chiến Xích Bích tranh giành Kinh châu còn chưa bắt đầu, thì trong nhà đã sắp đánh nhau. Lưu Biểu không sắp xếp nổi hậu sự, há chẳng phải là “bao cỏ”?

Vì những chuyện này, sử sách đánh giá Lưu Biểu không cao. Thậm chí, Trần Thọ cho rằng Lưu Biểu chẳng khác gì Viên Thuật, cùng một mẫu người. Trần Thọ nói, Lưu Biểu và Viên Thuật đều có nghi biểu (uy dung), có phong độ (khí quan), có danh khí (tiếng tăm) có thành tựu (Biểu vượt qua Hán Nam, Thiệu giương oai Hà Sóc), nhưng đều là “ngoài khoan dung, trong nghi kị, có mưu nhưng không quyết, có tài mà không dùng, có hiền mà không lấy, phế đích lập thứ, chỉ vì sủng ái”, có thể coi là ‘bao cỏ xinh xắn”, vì vậy thất bại là điều đương nhiên (không phải là bất hạnh).

Phải nói sự đánh giá đó rất có lý, Lưu Biểu và Viên Thuật không ít những chỗ giống nhau, vì vậy Hậu Hán thư đã đem Viên Thiệu và Lưu Biểu viết thành một truyện; đem Lưu Yên, Viên Thuật, Lã Bố viết thành một truyện. Tam quốc chí đem Đổng Trác, Viên Thuật, Viên Thiệu viết thành một truyện. Nhưng tôi vẫn cảm thấy nên nói thêm vài câu đúng đắn về Lưu Biểu. Thứ nhất, Viên Thiệu, Lưu Biểu tuy đều thất bại, nhưng Viên Thiệu tự chuốc lấy diệt vong, còn Lưu Biểu thì số là vậy, tránh sao khỏi, tuy bản thân Lưu Biểu không vời ai cũng không rước ai. Thứ hai, với thực lực và sự nhẫn nại của mình thì ngoài việc là “giặc giữ nhà”, Lưu Biểu cũng chả còn cách lựa chọn nào khác. Rõ ràng Lưu Biểu đã không hiểu một điều, chỉ dựa vào giữ là giữ không được, có lúc phải lấy “công để thủ”. Thứ ba, cũng chính vì Lưu Biểu đã thực hành chiến và sách lược “thương dân dưỡng sĩ, ung dung ngồi giữ”, nên khu vực Kinh châu mới được bình yên hơn mười năm trời, không ít nạn dân từ bắc xuống nam được giúp đỡ vẹn toàn. Có thể nói Lưu Biểu đã làm được những việc tốt.

Cho nên, đánh giá Viên Thiệu là “Bao cỏ xinh xắn”, đại thể là chính xác. Đương nhiên con người Viên Thiệu cũng có bản lĩnh, không thể hoàn toàn coi là ‘bao cỏ”. Chẳng qua là Viên Thiệu gặp phải đối thủ quá mạnh, nên mới giống như “bao cỏ”. Nhưng nói gì thì nói, Viên Thiệu vẫn tự cho mình là đúng, dương dương tự đắc, tự thổi phồng mình, tự tô vẽ cho mình. Viên Thiệu xem trọng “cái đẹp” và cũng rất coi trọng “năng lực”. Vì vậy, nói Viên Thiệu là “bao cỏ xinh xắn” cũng không phải là oan uổng quá.

Lưu Biểu lại có phần oan uổng. Lưu Biểu không cho mình là phi phàm, mà tự biết mình, nên mới thực hiện chính sách, sách lược “thương dân dưỡng sĩ, ung dung ngồi giữ”, mong có thể “toàn vẹn được Kinh châu trong thời loạn”. Vì vậy nên đánh giá một cách tương đối như nhà sử học Hà Tư Toàn. Trong Tam quốc chí sử ngài Hà nói, nếu Tào Tháo là “năng thần thời bình, gian hùng thời loạn” thì Lưu Biểu sẽ là hiền thần thời bình, người thường thời loạn”. Xem ra Lưu Biểu bất hạnh lớn nhất là sinh nhầm thời đại, một thời loạn cá lớn nuốt cá bé. Đó không phải là sai lầm mà là vận khí không hay.

Đương nhiên, không phải Lưu Biểu không có chút vận khí nào. Lưu Biểu được phái tới Kinh châu đó là vận khí. Kinh châu là một trong hai châu lớn nhất vào thời Đông Hán. Hai châu đó là Kinh và Ích, đều có trên một trăm huyện. Thứ đến là U châu hơn tám mươi huyện. Kinh châu và Ích châu tuy lớn nhưng không quan trọng lắm. Thời đó, trung tâm chính trị của Trung Quốc là phương bắc, chiến trường tranh giành chủ yếu là ở phương bắc, Kinh châu, Ích châu còn tạm chưa rơi vào miệng hổ, là nơi thích hợp nhất để Lưu Biểu thế yếu sinh tồn, là nhà của tập đoàn nhỏ bé Lưu Bị. Rõ ràng là vận khí của Lưu Biểu không phải là rất tồi và Gia Cát Lượng là người nhìn xa trông rộng như thế nào với quy hoạch cho Lưu Bị khi còn ở Long Trung.

Đáng tiếc, cây muốn lặng mà gió chẳng dừng, thượng đế và những người khác không muốn Lưu Biểu bình an vô sự. Gia Cát Lượng có sách lược lấy mà thay cho Lưu Bị, Tào Tháo từ phía bắc, Tôn Quyền ở mặt đông cũng đang nhìn chằm chằm vào đó. Thực tình một người như Lưu Biểu, lúc thiên hạ còn loạn lạc, có thể sống yên ổn ở một góc như vậy. Một khi thiên hạ yên bình, lại có thể sống nốt những ngày tươi đẹp đó. Có được tất cả những cái đó vì Lưu Biểu là Kinh châu mục, Kinh châu cho Lưu Biểu thành công, Kinh châu khiến Lưu Biểu thất bại; Lưu Biểu sống ở Kinh châu, chết cũng ở Kinh châu.

Từ ý nghĩa đó mà xét, Lưu Biểu là người “Hạnh vận bất hạnh”.

Thực tế thì năm Kiến An thứ XIII (năm 208), Tôn Quyền và Tào Tháo bắt đầu ra tay, Lưu Biểu và Kinh châu đứng trước biến cố vô cùng lớn lao. Ngay cả Lưu Bị đang nhờ vả Lưu Biểu cũng đang đứng trước họa diệt vong. Vậy, vào năm Kiến An thứ XIII, khu vực Kinh châu đã xảy ra chuyện gì trong những ngày không bình thường đó.

§20. QUÂN ĐẾN DƯỚI THÀNH

Năm Kiến An thứ XII, Tào Tháo bình định phương bắc, Tôn Quyền giữ vững giang sơn, Lưu Bị được Gia Cát Lượng, Lưu Biểu vốn đang hy vọng chuẩn bị binh lính ở Tương Dương ngồi nhìn thời thế biến đổi, ngày lành cũng sắp tới. Năm Kiến An thứ XIII, Tôn Quyền và Tào Tháo bắt đầu xuống tay với Kinh châu, Lưu Biểu và Kinh châu, bao gồm cả Lưu Bị đang nhờ vả ở đó đều đứng trước nguy cơ. Vậy, số phận họ rồi sẽ ra sao?

Ở tập trước chúng ta đã nói, Lưu Biểu không chí lớn không hùng tài đại lược chỉ muốn được an thân trong thời đại quần hùng, cá lớn nuốt cá bé. Nhưng cây muốn lặng mà gió chẳng dừng, Kinh châu trở thành đối tượng các bên tranh giành. Tôn Quyền đã ra tay trước. Mùa xuân năm Kiến An thứ XIII (năm 208), Tôn Quyền thực hiện quy hoạch chiến lược của Lỗ Túc và Cam Ninh, nhân lúc Tào Tháo vừa từ Ô Hoàn trở lại Nghiệp Thành đã ra quân tây chinh, tiêu diệt luôn đại tướng của Lưu Biểu là Hoàng Tổ thái thú Giang Hạ. Đây là lần thứ ba Tôn Quyển đánh Hoàng Tổ. Lần thứ nhất, năm Kiến An thứ VIII (năm 203), kết quả “phá các hạm đội tàu”; lần thứ hai vào năm Kiến An thứ XII (năm 207), kết quả “có được nhiều dân chúng”. Lần này lợi hại nhất “đồ thành” và “giết kẻ đứng đầu”, Hoàng Tổ hoàn toàn diệt vong (đồ thành tức là “phá hủy thành trì, giết dân chúng, như đồ tể vậy” một hành động cực kì dã man trong lịch sử).

Tôn Quyền diệt Hoàng Tổ là có lý do. Bề ngoài là báo thù giết cha (Tôn Kiên trong lúc tác chiến với Hoàng Tổ trúng tên lạc mà chết); nhưng nguyên nhân chính là muốn lấy Kinh châu. Kinh châu ở thượng lưu nước Ngô. Để được an toàn, Tôn Quyền quyết ý đánh Kinh châu; Hoàng Tổ lúc này là Thái thú Giang Hạ, gần Giang Đông nhất, đương nhiên phải đánh Hoàng Tổ. Thực tế, sau khi phá Giang Hạ, diệt Hoàng Tổ, thế lực đã phát triển về hương tây, Tôn Quyền muốn có Giang Lăng, muôn lấy Tương Dương, nuốt gọn Kinh châu.

Tôn Quyền thắng lợi khiến Tào Tháo cảm thấy thời gian không chờ mình. Tào Tháo rất rõ, một khi Tôn Quyền có được Kinh châu thì tình thế cả Trung Quốc sẽ biến đổi cực kỳ to lớn. Phần trước đã nói, từ lâu Tào Tháo đã muốn có Kinh châu, đã có chuẩn bị. Tháng giêng năm Kiến An thứ XIII, Tào Tháo lập hồ Huyền Vũ ở Nghiệp Thành, cho luyện tập thủy quân. Đó là chuẩn bị về quân sự. Tháng sáu Tào Tháo bãi quan tam công, lập lại chức thừa tướng và ngự sử đại phu, và tự làm thừa tướng, nắm trọn đại quyền. Đó là chuẩn bị về chính trị. Ngoài ra, Tào Tháo còn cử Trương Liêu đóng quân ở Trường Xã (nay là Trường Cát, Hà Nam), Nhạc Tiến đóng quân ở Dương Địch (nay là thị trấn Vũ Châu, Hà Nam), nhằm bảo vệ Hứa huyện, đề phòng bất trắc. Tào Tháo còn vỗ về Mã Đằng, tiến cử Mã Đằng là vệ úy, đồng thời cho chuyển cả nhà Mã Đằng về Nghiệp Thành, thực chất là làm con tin, nhằm giải trừ hậu họa, mọi việc chuẩn bị đã xong. Vào tháng bảy, Tào Tháo ra quân nam chinh Lưu Biểu.

Cũng gần như vào lúc đó, Lưu Biểu bệnh nằm liệt giường và tháng tám thì qua đời. Theo lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện, trước lúc lâm chung, Lưu Biểu đã gửi nước cho Lưu Bị, Bị đã khéo léo từ chối. Lưu Biểu nói: “con ta bất tài, chư tướng thì lạnh nhạt. Sau khi ta chết, khanh hãy giữ lấy Kinh châu.” (Anh hùng kí nói, là thứ sử trông nom Kinh châu), Lưu Bị nói: “con cái hiền minh, ngài không nên lo vì bệnh tật”. Có người khuyên Lưu Bị tiếp nhận, Lưu Bị nói: “Người này đối với ta rất hậu, nếu nghe theo, người đời sẽ khinh ta, thật không nỡ”.

Bùi Tùng Chi không thừa nhận việc này (sự thật không phải thế), tôi cũng thấy không đáng tin. Ở tập trước đã nói, thái độ của Lưu Biểu đối với Lưu Bị, nói như Tam quốc chí. Tiên chủ truyện là “trong lòng nghi kỵ, muốn trừ đi”, vậy sao có thể chắp tay nhường lại Kinh châu? Hơn nữa, từ lâu Lưu Biểu cùng vợ đã chọn người thừa kế là Lưu Tôn. Bùi Tùng Chi nói, “vợ chồng Biểu rất yêu Tôn, đã bỏ đích để lập thứ, tính kế lâu dài, lúc lâm chung lại vô cớ đem Kinh châu nhường cho Bị”. Nói vậy là có lý. Hậu Hán thư. Lưu Biểu truyện nói, Lưu Biểu bệnh nặng, con cả Lưu Kỳ từ Hạ Khẩu về Tương Dương thăm, nhưng bị ngăn lại, không cho gặp. Lưu Kỳ không được gặp cha, sao Lưu Bị lại được gặp? Lưu Bị và Gia Cát Lượng ngầm ủng hộ Lưu Kỳ, bọn Sái Mạo không phải không biết, lẽ nào họ lại để Lưu Bị gặp Lưu Biểu, để rồi Lưu Biểu gửi nước cho Lưu Bị? Giả sử họ không biết quan hệ giữa Lưu Bị và Lưu Kỳ, nhưng họ hẳn phải biết Lưu Bị kiêu hùng không chịu ở dưới người khác, vậy trong lúc mấu chốt đó họ lại để Lưu Bị gặp Lưu Biểu? Qua cách nói của Hậu Hán thư rõ ràng từ lúc bệnh nặng, Lưu Biểu đã bị số người đó khống chế; và Lưu Bị đang đóng quân ở Phàn Thành cũng không có nhiều tin tức (Lưu Bị như người ngồi trong trống, không hề hay biết tin Lưu Tôn hàng Tào Tháo). Có thể nói, Lưu Bị không có khả năng gặp Lưu Biểu.

Một việc không có khả năng xảy ra, nhưng sao lại có người tin rằng có khả năng đã xảy ra? Thì ra Lưu Bị đã tự nói. Bùi Tùng Chi chú dẫn Hán Ngụy Xuân Thu của Khổng Diên trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện cho hay, Lưu Bị đã nói với người khác ‘Trước lúc lâm chung Lưu Kinh châu đã gửi con cho ta”. Tư Mã Quang tin là thực nên đã ghi lời nói đó vào trong Tư trị thông giám của mình. Đương nhiên “gửi con” và “gửi nước” có phần khác nhau. Nhưng giao Lưu Kỳ, Lưu Tôn cho Lưu Bị, khác gì giao Kinh châu cho Lưu Bị. Nhưng “gửi con” cũng được “gửi nước” cũng được, hai người tất phải gặp mặt, nhưng Lưu Bị không có khả năng gặp Lưu Biểu thì làm gì có chuyện “gửi con”.

Cũng có thể có hai khả năng.

Một là Lưu Bị đã nói dối. Điều đó không quan trọng, Lúc đó, quân Tào sẽ nhanh chóng kéo đến chân thành, họa lớn của Kinh châu sắp rơi xuống đầu mọi người. Một số người không muốn Kinh châu rơi vào tay Tào Tháo, và cũng biết dù Lưu Kỳ hay Lưu Tôn đều không thể chống lại thế lực từng trải của Tào Tháo, nên họ trông mong cả vào Lưu Bị. Bản thân Lưu Bị cũng không muốn mất Kinh châu, nhất là lòng dân Kinh châu. Kinh châu với Lưu Bị, tiến, là căn cứ địa thành bá nghiệp, thoái, là mảnh đất nghỉ ngơi, bảo tồn tính mạng. Cũng tức là, Lưu Bị cần Kinh châu, Kinh châu cũng cần Lưu Bị. Lời nói của Lưu Bị cũng có thể coi là sách lược để yên lòng dân.

Khả năng thứ hai, Lưu Biểu đã từng “gửi nước” cho Lưu Bị, nhưng không thực lòng, chỉ là thăm dò. Chúng ta đều biết, sau khi đến Kinh châu, Lưu Bị đã lung lạc lòng người lôi cuốn nhân tài, khiến Lưu Biểu phải cảnh giác, Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói rất rõ: “Hào kiệt Kinh châu về với tiên chủ ngày càng nhiều, Biểu nghi hoặc, muốn trừ đi.” Lúc thường Lưu Biểu luôn lo lắng nghi ngờ, vậy trước lúc lâm chung có yên tâm được không? Một việc cần phải thăm dò, thậm chí là uy hiếp. Tôi nghi ngờ câu nói của Lưu Biểu “sau khi ta chết khanh tự giữ lấy Kinh châu”, nhưng bên bọn Sái Mạo đã cho mấy tay đao mai phục. Lưu Bị “kiêu hùng thiên hạ”, kinh nghiệm chính trị phong phú, lẽ nào không thấy được sự lợi hại? Lại nói một câu bóng bảy “con cái hiền minh, ngài không nên lo vì bệnh tật”. Kỳ thực, hai người con bảo bối của Lưu Biểu hiền hay không, trong lòng hai người là rõ nhất, mấy câu đó chỉ có trong vở diễn sao cho hay. Cũng vậy, không có gì là lạ, trong thời loạn lúc mà kẻ mạnh thắng người yếu, cá lớn nuốt cá bé thì việc gì cũng có thể xảy ra.

Vì vậy, coi việc “gửi nước” của Lưu Biểu và sự “khiêm nhường” của Lưu Bị là “hào hoa phong nhã”, chỉ là ý kiến của hủ nho. Cần phải hiểu thêm một chút “ý kiến lịch sử” về vấn đề này. Tức là, ở thời đại đó, mạnh thắng yếu, kẻ mạnh làm vua, là điều thiên kinh địa nghĩa; và Lưu Bị tiếp quản Kinh châu là phương án bảo toàn Kinh châu tốt nhất, có gì để phải từ chối? Chẳng phải là từ lâu Gia Cát Lượng đã nói “Đó là trời ban cho tướng quân, sao tướng quân lại có ý đó”? Rõ ràng đây không phải là vấn đề vô đạo đức. Thực tế thì lúc đó Lưu Bị chưa vui vẻ theo lệnh lấy mà thay, không phải là không nỡ, mà vì không thể. Câu nói “ta không nỡ” v.v… chỉ là làm trò. Cũng vậy, Gia Cát Lượng đề Lưu Kỳ ra làm Thái thú Giang Hạ vừa để giúp Lưu Kỳ vừa là để cho Lưu Bị một con đường.

Lưu Kỳ đi chưa được bao lâu, Lưu Biểu đã ra đi ô hô, người thay thế tự nhiên là Lưu Tôn. Lúc này quân Tào cũng đang trên đường, chẳng bao lâu nữa sẽ đến dưới thành. Tam quốc chí. Lưu Biểu truyện nói: lúc đó Khoái Việt, Hàn Tung, Phó Huấn đều khuyên Lưu Tôn ra hàng Tào. Lưu Tôn nói, tôi cùng các vị không giữ được cơ nghiệp tiên quân để lại, ngồi nhìn thiên hạ biến đổi sao? Phó Huấn nói, không thể: “Nghịch thuận đã có chế, mạnh yếu đã thành thế”. Là thần chống chúa là nghịch chống thuận; là địa phương chống trung ương là lấy yếu đánh mạnh; Lưu Bị chống Tào Tháo khác gì lấy trứng chọi đá. Cả ba mặt chúng ta đều chẳng ra gì, vẫn muốn chống lại vương sư, ấy là tìm đến cái chết. Có điều lời nói thuyết phục nhất là lời nói sau đây của Phó Huấn. Phó Huấn hỏi: Lưu Tôn, tướng quân nghĩ xem mình có sánh được với Lưu Bị không? Lưu Tôn nói, không sánh được. Phó Huấn nói, vậy được “nếu Lưu Bị không đánh được Tào công, tuy là giữ đất Sở, nhưng cũng không giữ được; còn như Lưu Bị thắng được Tào Tháo, thì hẳn là Lưu Bị không muốn ở dưới tướng quân”. Nghĩa là, nếu Lưu Bị không đánh được Tào Tháo, tướng quân cũng chẳng có cách gì để tự vệ; còn Lưu Bị thắng Tào Tháo thì Lưu Bị vẫn còn là bộ hạ của tướng quân sao? Lưu Tôn nghe và đã hiểu. Chống lại Tào Tháo dù thắng thua đều chẳng có gì hay ho, chi bằng là đầu hàng!

Lưu Tôn đầu hàng và không dám báo cho Lưu Bị. Lưu Bị cũng không biết. Chờ khi đại quân của Tào Tháo đến Uyển Thành Nam Dương, Lưu Tôn mới cử Tống Trung đến báo với Lưu Bị. Tam quốc diễn nghĩa nói, Tông Trung được Lưu Tôn phái đến Uyển Thành đưa thư xin hàng lên Tào Tháo, trên đường về bị Quan Vũ tóm được, sự thực không phải thế. Theo lời chú dẫn Hán Ngụy Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện, sự thực là Lưu Tôn phái Tống Trung đến chỗ Lưu Bị “tuyên chỉ”, Lưu Bị “vô cùng kinh hãi” nói, sao các ngươi lại làm ăn như vậy, họa lớn gần kề mới đến báo, không thấy là quá đáng lắm sao? Lưu Bị liền rút dao chỉ vào Tống Trung, hôm nay có giết ngươi, cũng không giải được hận, có điều ta không muốn làm bẩn dao này, cũng không muốn để mất người của ta!

Đã đến nước này, có nói gì cũng vô ích, Lưu Bị chỉ còn cách “tẩu vi thượng sách”, liền cùng Gia Cát Lượng, Từ Thứ chạy về hướng nam. Tam quốc diễn nghĩa nói, trước khi Lưu Bị ra đi, Gia Cát Lượng hỏa thiêu Tân Dã, sử sách không còn căn cứ. Trước đó “Lửa cháy gò Bác Vọng” là có, nhưng đó là lửa của Lưu Bị (Tiên chủ có phục binh, tự thiêu, vờ rút chạy, bọn Đôn đuổi tới, phục binh đã phá xong) không liên quan tới Gia Cát Lượng.

Trên đương rút về nam mới có chuyện, và là chuyện nhỏ. Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói, bấy giờ Lưu Bị đóng quân ở Phàn Thành, ở phía bắc Hán Thủy, Tương Dương của Lưu Tôn ở Giang Nam, Gia Cát Lượng liền khuyên Lưu Bị nên tấn công Lưu Tôn. Theo ý Gia Cát Lượng, Lưu Tôn sẽ không chịu nổi một đòn và chỉ cần lấy được Tương Dương, coi như Kinh châu đã thuộc về mình. Nhưng Lưu Bị nói, ‘Ta thực không nỡ” và không theo ý của Gia Cát Lượng. Ngài Lã Tư Miễn cho rằng việc này chưa chắc đã chính xác, Ngài Lã nói, “Bấy giờ lòng người Tương Dương là bất định, công phá rất dễ, (nhưng) trong chốc lát đại quân Tào Tháo kéo đến, liệu có giữ nổi không? Gia Cát Lượng là người thận trọng, chắc gì đã nói như vậy?” nhưng, như vậy cũng vẫn chưa rõ. Ngược lại Lưu Bị không đánh Tương Dương, trên đường, lúc ngang qua Tương Dương có nói to với Lưu Tôn mấy câu, sau đó tiếp tục xuống phía nam.

Lưu Bị chạy nhanh, Tào Tháo đuổi cũng nhanh. Theo Tam quốc chí. Tuân Úc truyện, trước lúc xuất chinh, Tào Tháo hỏi kế Tuân Úc. Tuân Úc cho rằng, lúc này “Hoa Hạ đã định, đất nam có khó khăn”, là lúc có thể lấy được Kinh châu, nhưng cần phải đánh nhanh thắng nhanh. Vì vậy Tuân Úc đề nghị với Tào Tháo: “Ra quân từ Uyển Thành, đồng thời cho khinh kỵ xuất phát từ Nhiếp, đánh bất ngờ”, tức là giương cờ gióng trống ra quân từ Uyển Thành, (nay là thị trấn Nam Dương, Hà Nam), đồng thời tiến quân từ huyện Nhiếp (nay, phía nam huyện Nhiếp, Hà Nam), thống lĩnh khinh kỵ binh theo đường tắt đánh thẳng tới Tương Dương và Giang Lăng. Tào Tháo nhanh chóng hiểu rõ vấn đề: Tương Dương là sào huyệt của Lưu Biểu, quân nhu vật tư, cả những hạm thuyền thủy chiến đều tập trung ở Giang Lăng. Như vậy, không bao giờ được để rơi vào tay Lưu Bị. Tào Tháo liền theo kế của Tuân Úc, ra quân rầm rộ từ Uyển Thành, huyện Nhiếp kéo thẳng tới Kinh châu (Ra quân từ Uyển, Nhiếp theo kế của Úc), được nửa đường thì bỏ lại mọi trang bị nặng, tự thân thống lĩnh khinh kỵ tiến thẳng tới Tương Đương, Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói là “Tào công cho Giang Lăng có quân, e Tiên chủ ở đó, liền bỏ lại trang bị nặng, khinh kỵ tới thẳng Tương Dương”. Sau lúc đến Tương Dương, Tào Tháo mới biết Lưu Bị đang chạy về Giang Lăng, Tháo thân dẫn theo năm nghìn khinh kỵ tinh nhuệ, ngày đêm vượt ba trăm dặm truy đuổi, hòng tiêu diệt Lưu Bị như cái đinh trong mắt, cái gai đâm vào thịt.

Tào Tháo với tốc độ nhanh, còn Lưu Bị nói là chạy rất nhanh nhưng lại đi rất chậm. Nói Lưu Bị chạy rất nhanh là nói tới quyết tâm, còn thực tế lại đi rất chậm. Nguyên nhân việc đi rất chậm, Lưu Bị đường qua Tương Dương, có vô số nhân sĩ, dân trăm họ, kể cả bộ hạ của Lưu Tôn luôn đi theo xuống phía nam, tất cả gồm mười mấy vạn người, chiến xa cỡ hàng ngàn chiếc. Một đội ngũ như vậy, suốt ngày í ới, già dắt trẻ, trẻ dựa vào già, một ngày chỉ đi được mười mấy dặm. Tam quốc chí. Tiên chủ truyện nói, bấy giờ có người khuyên Lưu Bị bỏ mặc mọi người, phải nhanh chóng cùng khinh quân đến Giang Lăng. Nhưng Lưu Bị không chịu. Lưu Bị cử Quan Vũ thống lĩnh thủy quân, nhanh chóng về hội hợp ở Giang Lăng. Bản thân Lưu Bị nhất định đi cùng mọi người. Lưu Bị đã giải thích như sau: “Muốn làm việc lớn phải lấy dân làm gốc. Nay mọi người theo ta, ta nỡ lòng nào vứt bỏ họ!”

Theo nhà sử học Chu Duy Tranh thì đây chính là xuất xứ của mấy từ “lấy dân làm gốc”. Nhưng cũng phải nói, ý nghĩa của “lấy dân làm gốc” mà Lưu Bị nói và chúng ta nói ngày nay là có phần khác nhau. Ngày nay chúng ta luôn coi dân là “căn bản” còn Lưu Bị có lẽ coi dân là “vốn liếng”. Chúng ta đều biết, trong nền chính trị nhiều vẻ ở cuối thời Đông Hán thì vốn liếng hoặc tài sản của Lưu Bị là không nhiều. Nhưng Lưu Bị đi đến đâu cũng được tôn kính và hoan nghênh, như Trình Dục đã chỉ ra nguyên nhân điều đó, Lưu Bị “hùng tài và rất được lòng dân”. Nhân vọng, nhân tâm, nhân duyên, đều là tài sản của Lưu Bị và cũng là cơ bản và cơ sở của Lưu Bị. Một khi để mất thì chẳng còn gì. Huống hồ, được lòng người là được thiên hạ, mất lòng người là mất thiên hạ. Lưu Bị đã có ý lấy thiên hạ, thì trước hết cần phải được lòng thiên hạ, đó là hàm nghĩa câu “muốn làm việc lớn phải lấy dân làm gốc”. Vì vậy, mặc cho quân đuổi ở phía sau, nguy hiểm ở trước mặt, Lưu Bị không thể để mất “vốn”. Đúng như ngài Lã Tư Miễn đã nói: “muốn nên nghiệp thì xung quanh mình phải có người”, còn như đạo đức hay không đạo đức, nhân từ hay không nhân từ, không thành vấn đề.

Cũng vậy, nhiều người dân Tương Dương đi theo Lưu Bị, nhưng chưa hẳn trong mắt họ, Lưu Bị là tốt, Tào Tháo là xấu; chưa hẳn là theo Lưu Bị lấy giang sơn, không để giang sơn rơi vào tay Tào Tháo. Ngài Lã Tư Miễn nói rất đúng: ‘Trăm họ chỉ mong được ăn no mặc ấm, sống yên vui, ai lo chuyện tranh giành cướp đoạt của mấy người?” Có người nói, quân dân Tương Dương đi theo Lưu Bị, vì sợ Tào Tháo lại đốt thành. Nói vậy là chưa chính xác. Đúng, Tào Tháo đã từng đốt thành. Hưng Bình năm đầu (năm 194), lúc đánh Từ châu, Tào Tháo “đến đâu cũng đốt sạch, giết sạch”. Việc làm của Tào Tháo đã có ảnh hưởng rất xấu, Tuân Úc từng phê phán Tào Tháo, về sau Tào Tháo đã tiếp thu lời giáo huấn đó, chúng ta sẽ không nói tới nữa. Sau sự kiện Từ châu, Tào Tháo hiểu rõ, hành động đốt thành dã man đó là bất lợi cho sự nghiệp thống nhất thiên hạ của mình, ở đây Lưu Tôn không đánh mà hàng, thì có lý do gì để giết người vô cớ? Tào Tháo vẫn chưa ngốc đến mức ấy.

Tóm lại, chưa biết lý do gì mà rất nhiều người đi theo Lưu Bị. Theo phong tục thời đó, một khi nhân sĩ và quan viên di dời, họ thường mang theo cả nhà, cả họ tộc, nên số người đi theo là rất đông. Tình thế hai bên thực khác biệt. Tào Tháo một ngày đi ba trăm dặm. Lưu Bị một ngày mười mấy dặm, chẳng bao lâu nữa Tào Tháo sẽ đuổi kịp Lưu Bị. Hai quân gặp nhau ở cầu Trường Bản, Đương Dương (phía đông bắc huyện Đương Dương, Hồ Bắc ngày nay), thắng thua thế nào đã rõ. “Tam quốc chí. Tiên chủ truyện” ghi vẻn vẹn có một dòng, nhưng cảnh khốn đốn của Lưu Bị thời đó đã tốn rất nhiều giấy mực: ‘Tiên chủ vứt vợ con, cùng Gia Cát Lượng, Trương Phi, Triệu Vân cùng mấy chục tên khinh kỵ ra đi, Tào công thu được dân chúng và nhiều trang bị nặng”. Đáng thương cho Lưu Dự châu, lúc này không chỉ không nói được “Lây dân làm gốc”, ngay cả vợ con cũng không nhìn tới.

Trận này Lưu Bị thảm bại, nhưng các nhà văn, nhà nghệ thuật ủng hộ Lưu Bị đã có nhiều bài viết. Triệu Tử Long một mình một ngựa cứu chúa, Trương Dực Đức đại náo cầu Trường Bản đều là những câu chuyện quen thuộc với mọi người. Mấy việc này đều có căn cứ đầy đủ. Tam quốc chí. Triệu Vân truyện nói: “Tiên chủ bị Tào công bức ở cầu Trường Bản, Đương Dương, bỏ vợ con, chạy xuống phía nam, Vân ôm đứa trẻ yếu đuối, là hậu chủ sau này, bảo vệ Cam phu nhân, tức là mẹ của hậu chủ, mới thoát nạn”. Trương Phi truyện nói, “Tiên chủ nghe tin Tào công đến, đã bỏ vợ con mà chạy, để Trương Phi và hai chục kỵ sĩ đi ở phía sau. Phi ngăn sông phá cầu, cầm ngang ngọn mâu trừng mắt mà nói: “Ta là Trương Dực Đức, ai dám đến liều chết!” kẻ địch không dám đến gần, vì vậy mới thoát”. Việc Triệu Vân cứu A Đẩu là thực, nhưng Lưu Bị không hề vứt con; ‘Trương Phi hét to trên cầu Trường Bản” là thực nhưng không phải vì thế mà “cầu gẫy, nước chảy ngược”, Trương Phi đã chặt gẫy cầu đó.

Nhờ có Trương Phi, Lưu Bị không phải bỏ mạng, nhờ Triệu Vân tìm được vợ con, nhưng vẫn không có đường thoát. Trước mặt, Tào Tháo đã chặn mất đường đến Giang Lăng, Lưu Bị chỉ còn biết đi về hướng đông hội hợp với Quan Vũ và Lưu Kỳ. Nhưng trong tay Lưu Kỳ chỉ có một vạn binh mã; trong tay Quan Vũ chỉ có một vạn quân thủy. Hai vạn người hợp lại, liệu có địch nổi quân Tào nặng như núi Thái Sơn ép xuống không?

Trong lúc Lưu Bị còn băn khoăn suy tính thì Lỗ Túc đến. Lỗ Túc đi suốt ngày đêm để tới đây, từ sau khi Lưu Biểu bệnh và qua đời, một người cực kỳ nhạy bén về chính trị như Lỗ Túc đã ý thức được tính quan trọng của sự việc đối với Giang Đông. Theo Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện, Lỗ Túc nói với Tôn Quyền, Kinh châu có ý nghĩa chiến lược quan trọng, không thể để mất dễ dàng. Lỗ Túc nói, Kinh châu “tiếp giáp với các Nước láng giềng, thuận dòng chảy về bắc, ngoài có Giang Hán che chở, trong có sơn lăng ngăn cách, có kinh thành vững chắc, đồng ruộng mênh mông, người người no đủ”, nếu có thể “giành được nó” thì đó là “cơ nghiệp của đế vương”. Lúc này Lưu Biểu đã khuất, từ lâu hai đứa con mâu thuẫn, tướng lĩnh trong quân lại chia làm phe phái, thêm vào đó, còn có “kiêu hùng thiên hạ” Lưu Bị kẹp vào giữa, tình thế sau này thực đen tối. Lưu Bị bất đắc chí ở chỗ Lưu Biểu (Biểu ghen ghét mà không dùng), còn có mâu thuẫn với Tào Tháo (với Tháo có hiềm khích). Nếu lúc này Lưu Bị đồng tâm hiệp lực với Lưu Kỳ, Lưu Tôn thì chúng ta sẽ liên minh với họ; còn như họ đồng sàng nhưng dị mộng, thì chúng ta sẽ tấn công từng người một để hoàn thành nghiệp lớn. Vì vậy, mong được tướng quân cho tôi đi sứ Kinh châu với danh nghĩa là viếng tang, xem xét tình hình hư thực, còn lo chuẩn bị.

Lỗ Túc suy nghĩ hết sức rõ ràng, tức là nhân cơ hội Lưu Biểu qua đời để thực hiện Long Trung đối, bản Đông Ngô hoặc bản Tôn Quyền. Mục tiêu chiến lược là chiếm bằng được Kinh châu”, vì đó là “vốn liếng đế vương” của Tôn Quyền; và phương án chiến thuật là liên hợp với Lưu Bị, chống lại Tào Tháo, (nói Bị vỗ về trăm họ của Biểu, đồng tâm nhất trí cùng đánh Tào Tháo). Lỗ Túc còn dự đoán rằng Lưu Bị “tất sẽ vui và nghe theo”. Và như vậy thì “có thể định được thiên hạ”- Vì vậy, Lỗ Túc mong Tôn Quyền sớm quyết định. Nếu chậm thì e Tào Tháo đã cướp mất (e Tháo giành trước).

Thực chẳng dễ dàng gì để quyết định được. Tôn Quyền và Lưu Biểu hoặc nói tập đoàn Giang Đông và tập đoàn Kinh châu vốn đã có thù sâu. Cha Tôn Quyền bị Hoàng Tổ giết chết, và Hoàng Tổ cũng vừa bị Tôn Quyền giết, nhưng Tôn Quyền là nhà chính trị, nhà chính trị không làm việc theo cảm tính. Tôn Quyền phê chuẩn ngay kế hoạch của Lỗ Túc, Lỗ Túc cũng lập tức lên đường. Nhưng động tác của Tào Tháo cũng rất nhanh. Lỗ Túc từ Sài Tang (nay là thị trấn Cửu Giang, Giang Tây) đến Hạ Khẩu (nay là Hán Khẩu, Vũ Hán), quân Tào đang tiến đến Kinh châu; đến Giang Lăng thì Lưu Tôn đã ra hàng. Lưu Bị trở tay không kịp, đã phải bỏ Phàn Thành, chuẩn bị xuống phía nam vượt Trường Giang. Lỗ Túc được tin, lập tức lên bắc, gặp Lưu Bị ở Trường Bản Đương Dương.

Đối với Lưu Bị binh bại như núi đổ, đang vô cùng khốn đốn, thì Lỗ Túc chẳng khác gì vị tiên sống từ trên trời rơi xuống. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện, Lỗ Túc đã có buổi trò chuyện với Lưu Bị. Lỗ Túc hỏi Lưu Bị, lúc này Dự châu chuẩn bị đi đâu? Lưu Bị nói, chuẩn bị đến với Thái thú Thương Ngô Ngô Cự. Lỗ Túc nói, Ngô Cự bình thường, lại ở rất xa, bản thân khó giữ, còn có thể giữ cho tướng quân được chăng? Theo ngu ý của Lỗ Túc, chi bằng liên hợp với Tôn tướng quân, cùng mưu đồ đại nghiệp. Tôn tướng quân thông minh trí tuệ, lễ hiền hạ sĩ, quân nhiều tướng mạnh, dân chúng theo về lại có cả sáu quận Cối Khê, Đan Dương, Ngô Quận, Dự Chương, Lư Lăng, Lư Giang. Nếu hai bên cùng liên minh thì đủ để thành đại nghiệp! Hơn nữa, theo Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện, để công việc được thuận lợi, Lỗ Túc còn nói thêm với Gia Cát Lượng, tôi là bạn thân với lệnh huynh, ngài Gia Cát Cẩn!

Có thế nói như vậy và có thể không, vì phương án đó rất hợp với tâm tư của Lưu Bị và cũng hợp với quy hoạch và phương lược của Gia Cát Lượng ở Long Trung. Kết quả như Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện nói, họ “kết giao với nhau”. Thế rồi Lưu Bị, Gia Cát Lượng và Lỗ Túc cùng với mấy người vừa đến tiếp ứng như Quan Vũ, Lưu Kỳ đưa quân xuống phía đông, từ Đương Dương đến Hạ Khẩu (sau đó lại đến Phàn Khẩu). Lúc này Tào Tháo không truy sát Lưu Bị mà đưa quân thẳng đến Giang Lăng. Lưu Bị đã cảm thấy dễ thở hơn.

Nhưng Tào Tháo đã không để cho Lưu Bị được yên lâu. Sau khi có được quân nhu, vật tư từ Giang Lăng, Tào Tháo quyết định xuôi dòng xuống phía đông. Đầu mâu của Tào Tháo chĩa thẳng vào Lưu Bị, ít ra Lưu Bị cũng là người chịu đòn đầu tiên; còn thái độ và lập trường của Tôn Quyền thì không rõ ràng và cũng không trong sáng, Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện nói, “lúc này Quyền đóng quân ở Sài Tang, ngồi xem thành bại”. Như vậy thực nguy hiểm. Bởi vì, Gia Cát Lượng đã đề xuất với Lưu Bị nhanh chóng sai sứ sang Đông Ngô, thuyết phục Tôn Quyền liên minh chống Tào. Gia Cát Lượng nói “việc quá gấp, xin phụng mệnh cầu cứu Tôn tướng quân”.

Lời nói có thanh sắc đầy sức mạnh, nhưng trong Tam quốc diễn nghĩa lại có đoạn thẻ thót: “Túc nhất định mời Khổng Minh cùng đi, Huyền Đức có vẻ không hài lòng”. Đây đúng là lời của các tiểu thuyết gia, sự thực phải là Gia Cát Lượng bước thẳng ra, Lưu Bị quyết định ngay, không hề có việc làm ra vẻ. Giữa sự sống và cái chết, còn diễn trò làm gì? Về sau, trong Xuất sư biểu Gia Cát Lượng đã nhớ lại “sau lúc nghiêng đổ, thần được bổ nhiệm giữa lúc quân binh bại trận, phụng mệnh trong lúc nguy nan”. Qua lời nói của Gia Cát Lượng, chúng ta thấy rõ không khí lúc đó.

Rõ ràng đây là việc can hệ tới sự sống chết tổn vong của tập đoàn Lưu Bị. Nhưng việc đó có thành công hay không, không quyết định bởi ý nguyện bên phía Lưu Bị và cũng không hoàn toàn quyết định ở tài năng ngoại giao của Gia Cát Lượng. Lợi ích chính trị của tập đoàn Giang Đông mới có vai trò quyết định. Vậy, thái độ của tập đoàn Tôn Quyền như thế nào? Gia Cát Lượng có hoàn thành được sứ mạng của mình không?

§21. LÂM NGUY VÂNG MỆNH

Tào Tháo nam chinh Kinh châu, thế như chẻ tre, Lưu Bị bại về Đương Dương, cầu cứu Giang Đông. Tập đoàn Giang Đông vốn có kế hoạch đoạt Kinh châu, rồi cùng Tào Tháo vạch sông để trị, nay rơi vào hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, biết chọn ai. Không giúp Lưu Bị thì môi hở răng lạnh; giúp Lưu Bị, như nuôi hổ để hậu hoạ. Trước khó khăn đó, ai là người giúp Tôn Quyền có quyết sách?

Phần trước chúng ta đã nói, Lỗ Túc từ Sài Tang đến Đương Dương thuyết phục Lưu Bị liên hợp với Tôn Quyền và cùng đến Hạ Khẩu. Lúc này Tào Tháo đã chiếm Giang Lăng, thu được một khối lượng lớn quân nhu vật tư, chuẩn bị xuôi dòng xuống phía đông. Cảm thấy tình thế nghiêm trọng, lúc lâm nguy Gia Cát Lượng vâng mệnh chạy đến Giang Đông “cầu cứu Tôn tướng quân”. Trong tình thế rối ren đó, Lỗ Túc, Gia Cát Lượng đang ứng phó với biến cố đột nhiên xảy ra bắt đầu thực hiện kế hoạch của mình và họ có thành công hay không. Tuỳ thuộc vào quyết sách của Tôn Quyền như thế nào.

Điều này rất khó đối với Tôn Quyền. Tôn Quyền sẽ phải chọn ai, Lưu Bị hay Tào Tháo. Luận về thân sơ, Tôn Quyền còn có chút tình với Tào Tháo – cháu gái Tào Tháo lấy em trai Tôn Quyền (Tôn Khuông), con Tào Tháo (Tào Chương) lấy cháu gái Tôn Quyền. Quan hệ họ hàng tuy có chút phức tạp, nhưng là thân tình. Không giống như Lưu Bị, không thân không quen, cách nhau hàng dặm. Bàn về mạnh, yếu, theo cách nói trong Tam quốc chí. Lưu Hoa truyện, Tào Tháo lúc nam chinh Kinh châu trong số chín châu trăm quận là mười đã lấy được tám, uy chấn thiên hạ, bốn biển khiếp sợ”, thực lực hùng hậu; Lưu Bị đã không có lực lượng, còn bị tấn công, thui thủi như chó nhà có tang. Về tình cảm, đối với Tào Tháo, Tôn Quyền vừa hận vừa sợ lại vừa cung kính, còn đối với Lưu Bị “Kiêu hùng thiên hạ” không thể nói là thích hay không thích, không đáng phải lo cho sự sống chết của người đó. Nhưng lúc này Tào Tháo đã gần kể, Tôn Quyền cảm thấy khó nghĩ, chẳng thích thú một chút nào. Hơn nữa, lần này người bị tiêu diệt là Lưu Bị, lần sau chắc sẽ đến lượt mình, chí ít cũng không thực hiện được kế hoạch chiếm đoạt Kinh châu. Cảm giác môi hở răng lạnh không phải Tôn Quyền không có; từ đó dẫn tới hậu quả nghiêm trọng, Tôn Quyền không thể không suy nghĩ.

Quyết định như thế nào, thực khó khăn. Vì có một món nợ rất rõ ràng, ở đời không hề có bữa ăn trưa nào miễn phí, không hề có chuyện lấy hạt dẻ trong lửa mà không bỏng tay. Một khi xen vào cuộc đấu tranh của Tào – Lưu, thì không tránh khỏi có quan hệ. Huống chi, Lưu Bị “kiêu hùng thiên hạ” cũng không phải “loại hiền”, giúp Lưu Bị là giúp giặc, làm không khéo sẽ là dẫn sói vào nhà. Nhưng phủi tay bàng quan liệu có an toàn không? Chưa chắc. Nhớ lại năm đó, Lưu Biểu giữ thái độ trung lập trong trận chiến Quan Độ, kết quả, Tào Tháo diệt xong Viên Thiệu lại đến diệt Lưu Biểu. Tóm lại, giúp đỡ Lưu Bị, khác gì dẫn lửa đến bên mình; không giúp Lưu Bị, tức là giúp Trụ bạo ngược. Ngược lại thì vẫn thế. Không giúp Lưu Bị thì sẽ môi hở răng lạnh; giúp Lưu Bị, khác gì nuôi hổ để lại hậu hoạ. Không liên Lưu, không hàng Tào, cũng không thể trung lập, thực khó nghĩ, khó khăn cả đôi đường. Đi đâu, theo ai, với một người trẻ tuổi như Tôn Quyền (hai mươi sáu tuổi) quả là điều hết sức khó nghĩ.

Lúc này Tôn Quyền hết sức do dự, vả lại tình thế hiện tại cũng chưa thực sự nghiêm trọng, chưa thực sự rõ ràng. Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện nói, bấy giờ Tôn Quyền “đóng quân ở Sài Tang, chờ xem thành bại”, mô tả như vậy là chính xác. Nhưng cuối cùng Tôn Quyền đã quyết định liên Lưu chống Tào. Chính do quyết sách của Tôn Quyền, thế lực của Tào Tháo hết cách xuống miền nam, lịch sử cũng từ các cuộc chiến tranh liên miên của các chư hầu biến thành ba nước theo thế chân vạc, có thể nói đây là một quyết sách mang tính thời đại. Nhưng vấn đề là Tôn Quyền vốn muốn “Chờ xem thành bại”, nhưng vì sao cuối cùng lại quyết định xen vào cuộc chiến Lưu – Tào? Ai là người làm cho Tôn Quyền quyết định như vậy?

Nói chung mọi người đều cho rằng Gia Cát Lượng là người lay chuyển được càn khôn. Như vậy, rõ ràng chịu ảnh hưởng của Tư trị thông giám và Tam quốc diễn nghĩa. Nhất là Tam quốc diễn nghĩa đã sắp xếp hai phần Khua lưỡi bẻ bọn nho và Dùng trí kích Chu Du, Gia Cát Lượng không chỉ đánh mạnh vào luận điệu đầu hàng của “phái chủ hoà” mà còn phải “khích lệ” cả Chu Du. Lỗ Túc thì lúc nào cũng băn khoăn lo lắng. Tam quốc diễn nghĩa là tiểu thuyết, không cần phải nói tới. Tư trị thông giám là lịch sử, không thể không bàn xem sao.

Hãy xem Tư trị thông giám đã nói những gì. Tư trị thông giám nói, sau khi Lỗ Túc đến Đương Dương gặp lại Lưu Bị và Gia Cát Lượng, hai bên ưng ý, hợp nhau. Vì vậy Lưu Bị đã theo kế sách của Lỗ Túc (Bị dùng kế của Túc), đến Phàn Khẩu huyện Ngạc (nay là thị trấn Ngạc Châu, Hồ Bắc), Gia Cát Lượng cùng Lỗ Túc đến Sài Tang (gần thị trấn Cửu Giang, Giang Tây) đi gặp Tôn Quyền, ở đây có vấn đề, tức là Tiên chủ truyện, Quan Vũ truyện, Ngô chủ truyện, Chu Du truyện và Lỗ Túc truyện trong Tam quốc chí đều nói đến Hạn Khẩu, không phải Phàn Khẩu. Giang Biểu truyện nói là Phàn Khẩu, nhưng là sau khi Gia Cát Lượng sang sứ nước Ngô. Nhưng là vấn đề nhỏ, xem tiếp phần sau đã nói gì.

Theo mô tả của Tư Mã Quang, Gia Cát Lượng đã nhanh chóng gặp được Tôn Quyền. Gia Cát Lượng vừa xuất hiện đã thể hiện tài ngoại giao và trí tuệ chính trị phi phàm của mình. Là đại diện phía Kinh châu, lần đầu tiên Gia Cát Lượng gặp Tôn Quyền, tất nhiên phải có mấy câu mở đầu nhằm phân tích tình thế, giới thiệu tình hình, nêu rõ ý của mình. Nếu là người bình thường thì chỉ nói được những câu cứng nhắc, khách sáo. Nhưng đối với Gia Cát Lượng thì đó là những câu kinh điển trong các bữa tiệc, có thể coi là giáo tài tuyệt diệu của ngành ngoại giao học.

Câu đầu của Gia Cát Lượng là thế này: “Trong nước đại loạn, tướng quân khởi binh ở Giang Đông, Lưu Dự châu cầm quân ở Hán Nam, cùng Tào Tháo tranh giành thiên hạ.” Lời nói thật tinh tế! Bề ngoài tưởng như Gia Cát Lượng chỉ mô tả qua về tình thế, nhớ lại lịch sử, nhưng ẩn ý trong vài câu nói đó lại là những ý rất sâu xa. Chúng ta đều biết, thiên hạ đại loạn quần hùng nổi dậy tranh cướp ở Trung Nguyên, không phải chỉ có ba nhà Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền. Có những người đã bị tiêu diệt như Viên Thiệu, Viên Thuật, Lã Bố v.v… hoặc có những người không cần nói tới, ngay như Lưu Chương, Trương Lỗ, Mã Siêu cũng không cần nhắc tới? Gia Cát Lượng đã không nhắc tới bất kì một ai. Nguyên nhân có thể là họ không đáng được nhắc tới, có thể vì những việc sẽ nói tới hôm nay không liên quan gì đến họ. Nhưng đã nói tới việc tranh giành trước mắt, phải nói là “Tranh giành Kinh châu”, không nên nói ‘Tranh giành thiên hạ”. Nói “Tranh giành thiên hạ” ngang như nói thiên hạ chia ba là việc của chúng ta hoặc người có thể tranh giành thiên hạ là ba nhà chúng ta. Như vậy là vô tình mọi tư tưởng và quan niệm trong Long Trung đối đã truyền vào tai Tôn Quyền.

Đồng thời, chẳng mất công mất sức gì, Gia Cát Lượng đã nói tới điều thứ hai, tức là trong ba nhà, thì hai nhà chúng ta là một mặt trận thống nhất, vì hai nhà chúng ta “cùng Tào Tháo tranh giành thiên hạ”, Tào Tháo là kẻ thù của chúng ta. Chúng ta đều biết, làm rõ ai là bạn của chúng ta, ai là thù của chúng ta luôn là vấn đề hàng đầu trong đấu tranh chính trị. Đây là vấn đề không thể không nói, nhưng lại không thể nói thẳng ra. Nói thẳng ra có lúc sẽ làm cho người ta nghi ngờ, hoặc dẫn tới sự phản ứng, nhất là làm người đại diện cho Lưu Bị lại càng không thể nói như vậy. Bởi vì nói về thực lực thì tình hình của ba nhà có khác nhau. Tào Tháo đã có gần nửa Trung Quốc, mấy chục vạn đại quân; Tôn Quyền chỉ có sáu quận Giang Đông, hơn mười vạn binh lính. Còn Lưu Bị thì sao? Xin lỗi, chỉ có một quận và hai vạn người ngựa, tất nhiên gồm cả một phần quân của Lưu Kỳ. Nếu Gia Cát Lượng công khai giương cao ngọn cờ “Thống nhất kháng chiến” thì e Tôn Quyền sẽ phải cười thầm: Lưu Dự châu chẳng có một cái gì, lại muốn ngang hàng với chúng ta sao? Nhưng lúc này Gia Cát Lượng chỉ nói lịch sử, nói tình hình. Tôn Quyền không nói, tức là đã thừa nhận.

Thế là chi với một câu nhẹ tênh “Tướng quân khởi binh ở Giang Đông, Dự châu mục cầm quân ở Hán Nam” khiến Lưu Bị có thể ngồi ngang hàng với Tôn Quyền, mình có thể đàm phán trực diện với Đông Ngô, chẳng mất sức gì đã kéo được Tôn Quyền về phía mình, đưa Tôn Quyền vào vị trí đối địch với Tào Tháo. Đúng là một mũi tên trúng hai đích. Tốt rồi, hai nhà chúng ta đã ở trong mặt trận thống nhất, Tào Tháo đã là kẻ thù chung của chúng ta, thế sao ngài còn không nhanh ra quân giúp chúng tôi đánh? Nên nhớ, đây là mục đích chính việc Gia Cát Lượng sang sứ Đông Ngô. Điều mấu chốt này không phải nói thẳng ra, mà là ẩn ý được giấu trong mấy lời mở đầu nọ. Người ta không thể không bái phục năng lực ngoại giao của Gia Cát Lượng.

Thực tế thì ý nghĩa của vài câu nói “Tướng quân khởi binh ở Giang Đông, Dự châu cầm quân ở Hán Nam” không chỉ có thế. Tập đoàn Tôn Quyền đúng là khởi gia lập nghiệp ở Giang Đông, nên nói “Tướng quân khởi binh ở Giang Đông” là không có vấn đề gì. Nhưng không phải Lưu Bị khởi binh ở Hán Nam, Lưu Bị khởi binh ở huyện Trác thuộc Trác quận, tức là thị trấn Trác Châu, Hà Bắc ngày nay, vì sao phải nói là “cầm quân ở Hán Nam”? Theo tôi, dụng ý của Gia Cát Lượng là khá sâu sắc. Chúng ta đều biết, vào cuối thời Hán Linh đế, Lưu Bị khởi binh đều nhờ Lưu Biểu, luôn trong cảnh ăn đậu ở nhờ, không có quyền độc lập. Một tập đoàn không có quyền độc lập thì không đủ tư cách đối thoại với vua một nước độc lập như thế này. Nhưng lúc này thì Lưu Biểu đã chết, Gia Cát Lượng đã đến và Lưu Bị có độc lập. Cho nên, dù là nhớ lại lịch sử, dù là mô tả lại hiện trạng, Gia Cát Lượng không thể nói “Khởi binh ở Trác quận”, chỉ có thể nói “Cầm quân ở Hán Nam”. Như vậy là nói với Tôn Quyền, Lưu Dự châu của chúng tôi chẳng khác gì ngài, đã là vua của một đất nước độc lập và sau này chúng ta còn phải chia ba thiên hạ. Lúc này, cần phải nhanh chóng “Tranh giành thiên hạ với Tào Tháo!”.

Đó là những ẩn ý trong mấy câu nói “Trong nước đại loạn, tướng quân khởi binh ở Giang Đông, Lưu Dự châu cầm quân ở Hán Nam, cùng Tào Tháo tranh giành thiên hạ” của Gia Cát Lượng, vẻn vẹn trong hai mươi sáu chữ đã có bao nhiêu ẩn ý, rõ ràng không hổ là một cao thủ trong đàm phán!

Có điều bên phía Đông Ngô chưa hẳn đã hồ đồ tất cả. Thôi được, cứ nói như Lưu Dự châu các ông cũng như Tôn thảo Lỗ chúng tôi, cùng là bá chủ một phương, thậm chí có thể chống chọi ngang với sức Tào thừa tướng, vậy sao không tiếp tục ở lại Kinh châu? Việc gì phải chạy đến chỗ chúng ta xin viện binh? Điều này cần được rõ ràng minh bạch. Nhưng việc này chỉ có thể phô diễn, không thể nghiên cứu. Thế là Gia Cát Lượng đã nhẹ nhàng nói mấy câu như sau: “Lúc này, Tào Tháo đã bình định Trung Nguyên, công phá Kinh châu, uy trấn bốn biển. Lưu Dự châu chúng tôi “anh hùng không đất dụng võ” (Tam quốc chí nói là “anh hùng không nơi dụng võ”), vì vậy mới tới đây (Dự châu mới tìm đường tới đây), mong tướng quân, với lực lượng của mình cho ý kiến, nên làm như thế nào (mong tướng quân lượng sức mà xử lý).

Đúng là một cao thủ! Một câu “anh hùng không nơi dụng võ”, một câu “lượng sức mà xử lý” nhẹ nhàng biến bốn lạng thành ngàn cân, quả bóng đã được đá sang Tôn Quyền. Cứ theo cách nói của Gia Cát Lượng thì Lưu Bị không hề chiến bại, không có nhiều khó khăn, người gặp phiền hà lại chính là Tôn Quyền, nên mong Tôn Quyền “lượng sức mà xử lý”, và cũng không nói thêm Tôn Quyền đã chuốc lấy sự phiền hà đó từ ai.

Nhưng bạn cũng không thể nói Gia Cát Lượng không đúng, bởi trong lời nói của Gia Cát Lượng có ẩn ý, hơn nữa Gia Cát Lượng đã nói rõ với Tôn Quyền. Đúng vậy, đúng là Lưu Dự châu không có đất dụng võ, nhưng cũng vì thế mà không bị phiền hà, cùng lắm là con đường chết, và quyết liều mạng để cá chết thì lưới cũng tan. Ngược lại Tôn tướng quân các ngài, tuy có đất dụng võ, nhưng cũng có không ít phiền hà. Vì sao vậy? Bởi vì các ngài cứ nghi ngại đứng nhìn, do dự không quyết, “Việc đã gấp mà không quyết đoán”! Vì vậy Gia Cát Lượng mới nói với Tôn Quyền, nếu Giang Đông có thể chống lại Trung Nguyên, chi bằng nên sớm cắt đứt với Tào Tháo. Nếu không thể thì nên cuốn cờ dẹp trống, phủ phục xưng thần, như tướng quân đây, bề ngoài ra vẻ phục tùng, nhưng trong lòng lại có ý khác (ngoài thì vờ phục tùng, nhưng bên trong lại do dự), Nước đến chân mà vẫn ngập ngừng, không khéo hoạ lớn sẽ ập đến ngay (hoạ đến không hẹn). Ý này thực hết sức rõ ràng: Lưu Dự châu của chúng ta là anh hùng không đất dụng võ, Tôn tướng quân của ngài có đất dụng võ. Nhưng nếu dụng không tốt là phiền hà đấy, các hạ cứ xem đó mà làm! (Cứ lượng sức mà xử lý)!

Rõ ràng là mình đã hết đường, đành phải “cầu cứu Tôn tướng quân”, nhưng lại nói là Tôn Quyền gặp nhiều phiền hà, còn ra bộ phải xả thân mưu hoạch cho Tôn Quyền, rõ ràng đã đổi chủ thành khách, giành phần hơn! Đương nhiên là Tôn Quyền không mắc lỡm, đã nhanh chóng uốn lưỡi hỏi lại, đã vậy, sao Lưu Dự châu các ngươi không đi đầu hàng đi?

Lời nói rất ác, vừa châm chọc vừa đánh đúng vào nỗi khổ của người khác, không biết nên trả lời sao. Gia Cát Lượng vẫn thản nhiên đáp, nhớ năm đó, Điền Hoành tráng sĩ của nước Tề bất quá chỉ là một thất phu mà không chịu đầu hàng (giữ nghĩa không nhục), huống chi đây là Lưu Dự châu! Lưu Dự châu chúng ta dòng dõi vương thất, anh tài cái thế, người người quy thuận (chúng sĩ ngưỡng mộ, như nước đổ ra biển)! Chúng tôi sẽ chống đối đến cùng. Nếu có thất bại thì đó cũng là ý trời (là do trời). Đầu hàng, thì không bao giờ!

Đây chỉ có thể xem là lời lẽ ngoại giao. Đúng, Lưu Bị đương nhiên là anh hùng, nhưng không phải xưa nay chưa từng dựa vào người khác, đầu hàng người khác. Trước đây, Lưu Bị luôn phải thay đổi nơi ở, phải dựa vào Tào Tháo, phải đầu hàng người khác. Lúc Lã Bố đến đánh, từng bắt vợ con Lưu Bị, Lưu Bị chả phải “cầu hoà với Lã Bố” đó sao? Lúc đó, lẽ nào Lưu Bị không phải là dòng dõi vương thất, anh tài cái thế, chúng sĩ ngưỡng mộ, như nước đổ ra biển”? Lưu Bị lúc dựa vào Đào Khiêm, lúc dựa vào Lã Bố, lúc dựa vào Tào Tháo, lúc dựa vào Viên Thiệu, những lúc đó “cốt khí” đã biến đi đâu rồi? Cuối cùng thì người ở dưới nóc nhà, không thể không cúi đầu. Huống chi vị “Lưu hoàng thúc” của chúng ta lại biết co biết duỗi. Gần đây lại học tập được cách thức của chim của rùa, lúc đáng rụt đầu có thể rụt đầu, đó mới là tác phong thường xuyên của Lưu Bị. Tam quốc diễn nghĩa có thơ vịnh Lưu Bị như sau “Gượng vào hang ổ, tạm nương mình, nói rõ anh hùng nghe mà kinh. Mượn tiếng sấm vang, hòng che giấu, tuỳ cơ ứng biến thật tài tình!” Như vậy đã nêu rõ được tính cách của Lưu Bị. Thấy rõ “giữ nghĩa không nhục” là nói khoác, “Tuỳ cơ ứng biến” mới là thật. Đương nhiên chúng ta không vì thế mà chê trách hoặc xem thường Lưu Bị, nhưng cũng đừng cho rằng Lưu Bị là con người “cứng như thép” thà gãy chứ không cong. Thực tế thì lần này Lưu Dự châu không chịu đầu hàng không phải vì xương cốt cứng? Vì biết chắc rằng lần này Tào Tháo quyết không tha cho Lưu Bị, có hàng cũng chẳng ích gì, chỉ có thể quyết đấu tới cùng.

Đương nhiên, Gia Cát Lượng không thể nói thẳng ra như vậy, huống hồ cách nói của Gia Cát Lượng cũng rất hay. Nên nhớ, tình cảnh của tập đoàn Lưu Bị lúc này rất nguy hiểm, chỉ còn cách là chống đối tới cùng. Lúc này phía Tôn Quyền vẫn còn đắn đo nhiều. Với tình hình đó, là sứ giả phía Lưu Bị chỉ có khích lệ đối phương bằng đạo đức cao thượng của mình, quyết không thể lấy ý chí người khác làm mất uy phong của mình. Ít ra thì Gia Cát Lượng đã truyền lại được tin tức Lưu Bị chuẩn bị quyết chiến đến cùng tới Tôn Quyền. Với sự hợp tác của hai bên, điều này là hết sức quan trọng. Ngoài ra, Gia Cát Lượng đã khích được Tôn Quyền – một người mới hai mươi sáu tuổi, khí huyết còn rất mạnh. Quả nhiên Tôn Quyền thấy bực bội, mặt biến sắc nói, Tôn mỗ ta có đủ sáu quận, mười vạn tinh binh, lại chịu để người khác khống chế sao? Thế rồi biểu lộ thái độ luôn: “Ta đã quyết, không phải Lưu Dự châu, ai dám chống Tào Tháo!”

Gia Cát Lượng đã đạt được mục đích. Tôn Quyền đã cảm phục Lưu Bị, không nói tới chuyện “anh hùng không nơi dụng võ” nữa. Nhưng Tôn Quyền vẫn chưa thực yên tâm, nên mới hỏi luôn: “Dự Châu vừa bại xong, sao có thể vượt qua được khó khăn này” Gia Cát Lượng lại trình bày tiếp với Tôn Quyền về khả năng chiến thắng Tào Tháo, khả năng Tào Tháo sẽ thất bại. Gia Cát Lượng nói, Tào Tháo thống lĩnh khinh kỵ binh trải qua hàng ngàn dặm đường, nay như cung đã giương hết cỡ, lấy đâu ra sức chiến đấu nữa? Người phương bắc không quen thủy chiến, thì đánh đấm thế nào? Thực tế chứng minh, những phán đoán của Gia Cát Lượng là hoàn toàn chính xác. Và điều quan trọng hơn, Gia Cát Lượng đã đưa tới một tin tức quan trọng, Lưu Bị tuy thất bại ở Trường Bản, nhưng vẫn còn hơn một vạn người ngựa, bao gồm cả thuỷ quân của Quan Vũ. Chỗ Lưu Kỳ cũng còn hơn một vạn. Thuỷ quân Kinh châu cũng không hoàn toàn rơi vào tay Tào Tháo. Trên thực tế, tập đoàn Giang Đông đang không ngớt tranh luận là nên hoà hay nên đánh, cho rằng quân Lưu Bị đã hoàn toàn bị xoá sổ, toàn bộ Kinh châu đã rơi vào thế hiểm. Nay biết tin bên phía Lưu Bị vẫn còn ngần ấy lực lượng, mọi người thực vui mừng và yên tâm!

Thế là “Quyền vui mừng, lại cùng mọi người bàn bạc”. Nhưng trưởng sử (Bí thư trưởng) Trương Chiêu và một số người vẫn chủ trương nên hàng Tào, chỉ có Lỗ Túc tỏ ra không đồng ý và khuyên Tôn Quyền cho triệu Chu Du từ ngoài về. Đương nhiên, Chu Du thuộc phe chủ chiến. Được hai người ủng hộ, cuối cùng Tôn Quyền đã quyết tâm, chi viện để Lưu Bị tác chiến với Tào Tháo và cho bố trí quân lính. Đó là toàn bộ quá trình mà Tư trị thông giám coi là quyết sách của Tôn Quyền. Trước hết là Gia Cát Lượng thuyết phục Tôn Quyền, Lỗ Túc ở cạnh thúc đẩy thêm và cuối cùng là sự hỗ trợ của Chu Du – hoạt động ngoại giao của Gia Cát Lượng có thành quả huy hoàng là liên minh Tôn – Lưu.

Không thể phủ nhận, đoạn mô tả trên của Tư trị thông giám là có căn cứ. Điều cơ bản là đã sử dụng chính văn trong Tam quốc chí và lời chú dẫn của Bùi Tùng Chi, về văn từ tuy có đôi chỗ khác nhau (nói “anh hùng không nơi dụng võ” thành “anh hùng không có đất dụng võ”) nhưng không phải là thêm mắm thêm muối, không hề gì, phải nói là chân thực, đáng tin. Nhưng ở đây cũng có vấn đề, mấu chốt của vấn đề là Tam quốc chí không cho chúng ta hay cuộc trò chuyện giữa Gia Cát Lượng và Tôn Quyền là vào lúc nào. Trước hay sau lúc cùng “mọi người” bàn bạc, thương lượng? Tam quốc chí không nói rõ điều này. Vì vậy chúng ta muốn hỏi, phải chăng Tôn Quyền không hề bàn bạc với ai, chỉ bằng vào cuộc trò chuyện với Gia Cát Lượng đã đập bàn tỏ ngay thái độ?

Theo tôi, không thể nói như vậy.

Thứ nhất, Tào Tháo phát động chiến tranh không hề có ý muốn đấu với Tôn Quyền. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói rất rõ: “Tháo tự Giang Lăng đánh Lưu Bị”, “Tháo đến Xích Bích tác chiến với Lưu Bị”. Cũng tức là, cuộc chiến tranh này, bao gồm cả trận Xích Bích sau này, chỉ là chiến tranh giữa Tào Lưu, Tôn Quyền bị kéo vào đó. Tào Tháo muốn đánh Lưu Bị, muốn đoạt Kinh châu, chẳng liên quan gì tới Tôn Quyền, có chi, chỉ bằng một buổi nói chuyện với Gia Cát Lượng, Tôn Quyền đã bị cuốn vào chốn thị phi đó, bị rơi vào hố nước đục đó? Có người nói, Gia Cát Lượng đã dùng phương pháp kích tướng. Như vậy là có phần quá “trẻ con”, khác gì văn học hoá lịch sử, coi chính trị là trò đùa. Nên nhớ rằng, nhà chính trị không vì tình cảm mà quyết định một điều gì đó, Tôn Quyền cũng không ngoại lệ. Đúng vậy, khi đó Tôn Quyền còn trẻ, nhưng là một thiếu niên đã trưởng thành, không giống như Tôn hầu tử trong Tây Du kí cứ bị kích là nhảy lên luôn.

Thứ hai, nội bộ tập đoàn Tôn Quyền, luôn có cách nhìn khác nhau về vấn đề này. Không ít người chủ trương nghiêng về Tào Tháo, thậm chí là đầu hàng Tào Tháo. Chúng ta chẳng ngại gì khi gọi đó là “Phái chủ hòa”, hoặc “phái hàng Tào”, hoặc “phái bồ câu”. Lỗ Túc, Chu Du và những người khác lại chủ trương liên hợp Lưu Bị, chống lại Tào Tháo. Có thể gọi đây là “phái chủ chiến” hoặc “phái liên Lưu” hoặc “phái chim ưng”. Hai phái khác biệt rất lớn. Tranh luận gay gắt, gọi là “văn chủ hoà, võ chủ chiến, ầm ĩ bất định”. Đương nhiên đây là lời nói trong kịch, không thể coi là sử liệu; từ văn thần và võ tướng để phân biệt thành hai phái, có phần không đơn giản. Nhưng “ầm ĩ bất định” thì lại là đúng, có thể lấy những điều ghi chép trong Ngô chủ truyện, Chu Du truyện và Lỗ Túc truyện nói “lúc này Tào công có thêm quân của Biểu, nên hình thế cực mạnh, các nơi nhìn vào đều khiếp sợ, nhiều ngươi khuyên Quyền nên nghênh đón, duy Du và Túc chống lại ý đó”; Chu Du truyện nói Tôn Quyền “gặp mọi người, hỏi kế sách”, mọi người chủ trương khuyên Quyền nên nghênh đón, riêng Túc không nói năng gì”. Rõ ràng là “ầm ĩ bất định”.

Vấn đề ở chỗ, sự “ầm ĩ bất định” đó có đúng như lời Tư Mã Quang, xảy ra sau khi Tôn Quyền trò chuyện với Gia Cát Lượng và đã tỏ thái độ? Theo tôi, không phải như thế. Tập đoàn Giang Đông luôn chú ý tới Kinh châu, từ lâu đã có phản ứng. Nghĩa là “phái chim ưng” và “phái bổ câu” đã sớm hình thành, Tôn Quyền cũng đã có những tính toán. Với Tôn Quyền, một người giỏi về “dùng hiền tài, ai nấy đều hết lòng” sao có thể khinh suất tỏ thái độ với một người ngoài đang rơi vào tình trạng cạnh tranh với đối thủ, khi không có việc bàn bạc thống nhất tư tưởng trong nội bộ?

Ngay La Quán Trung cũng không nghĩ tới vấn đề này. Vì vậy, trước lúc Gia Cát Lượng gặp Tôn Quyền Tam quốc diễn nghĩa có mục Khua lưỡi bẻ bọn nho. Đáng tiếc việc này không có trong sử, coi như không tính. Và nếu có là sự thực thì cũng chỉ là biện luận giữa “phái chim ưng Kinh châu” và “phái bồ câu Giang Đông”, không phải là buổi thảo luận trong nội bộ tập đoàn Tôn Quyền. Đương nhiên, việc thảo luận là có, bởi hội nghị nội bộ tập đoàn Tôn Quyền được Tam quốc diễn nghĩa sắp đặt vào trước cuộc trò chuyện giữa Tôn Quyền và Gia Cát Lượng, nhưng tiếc là hội nghị không có kết luận. Hơn nữa, có kết luận cũng chẳng ích gì, vì nó không khớp với thứ tự thời gian trong Tư trị thông giám.

Thứ ba, hành động lần này của Gia Cát Lượng thành công hay không, không hoàn toàn dựa vào tài năng ngoại giao của Gia Cát Lượng mà tuỳ thuộc vào lợi ích chính trị của tập đoàn Giang Đông. Cuối cùng thì Tôn Quyền đã quyết định ra quân giúp Lưu Bị, nhưng đây không phải là động thái hành hiệp trượng nghĩa, giữa đường thấy sự bất bằng, mà là để bảo vệ lợi ích đã có, thậm chí là để thực hiện kế hoạch trước đó. Kỳ thực, để có được một quyết sách lớn lao như vậy, người ta đã phải cân nhắc kỹ càng lợi ích chính trị, tính toán mọi mặt về được, mất. Nhưng ở phần trước chúng ta đã nói, món nợ này thực khó trang trải. Làm tốt thì có thể coi là đã lấy được hạt dẻ trong lò lửa, làm không tốt thì khác gì dẫn lửa vào nhà. Thực tế, hệt giống như chơi trò đỏ đen, bài bạc. Nếu Tôn Quyền tính kỹ; tính chính xác thì không cần có Gia Cát Lượng vẫn có quyết sách, Chính vì nhất thời không nắm được chính xác nên mới do dự. Qua đây, có thể khẳng định, Tôn Quyền đã tỏ thái độ với Gia Cát Lượng, nhưng không phải ngay từ đầu, cũng không phải do Gia Cát Lượng đã kích tướng. Tôn Quyền đã bằng lòng giúp Lưu Bị, vì trước đó đã có người giúp Tôn Quyền tính toán kỹ càng món nợ khó.

Có thể có người hỏi, lẽ nào người đó không phải là Gia Cát Lượng? Tôi cho là không phải. Bởi vì Gia Cát Lượng không có khả năng giúp Tôn Quyền tính toán kỹ càng về lợi ích chính trị cũng như cân nhắc mọi mặt của việc được mất. Không phải Gia Cát Lượng không làm việc đó, mà là làm không đến nơi đến chốn. Làm không đến nơi đến chốn không phải không có trình độ mà vì lập trường không cho phép. Là sứ giả của tập đoàn Lưu Bị, Gia Cát Lượng có thể đại diện cho lợi ích của Lưu Bị, không thể đại diện cho lợi ích của Tôn Quyền. Vì lợi ích của Lưu Bị, Gia Cát Lượng có thể giúp Tôn Quyền lập kế hoạch, có thể xả thân về kế hoạch đó. Nhưng dù phải xả thân thì lập trường cũng không đổi, sức thuyết phục vẫn như cũ. Phần sau chúng ta sẽ nói tiếp về điểm này.

Huống hồ điều mà Tôn Quyền phải suy nghĩ, ngoài lợi ích của tập đoàn Giang Đông, còn có lợi ích riêng của Tôn Quyền. Từ đó có thể thấy, người có thể thuyết phục Tôn Quyền, giúp Tôn Quyền có quyết sách, chỉ có thể là “người của mình” trong nội bộ tập đoàn. Người đó phải hiểu rõ những suy nghĩ trong thâm tâm của Tôn Quyền, có thể giúp Tôn Quyền thật chính xác. Vậy người đó là ai?

§22. CHỐNG CHỌI VỚI SÓNG DỮ

Lời khuyên của Gia Cát Lượng đối với Tôn Quyền rõ ràng là một nét tinh tế trong hoạt động ngoại giao của Gia Cát Lượng. Nhưng từ lợi ích cơ bản của tập đoàn khiến Tôn Quyền cuối cùng cũng phải quyết định liên Lưu chống Tào. Là người phát ngôn cho tập đoàn Lưu Bị, đương nhiên Gia Cát Lượng không thể đại diện cho lợi ích tập đoàn Tôn Quyền. Vậy, ai có thể từ góc độ lợi ích cơ bản giúp Tôn Quyền phân tích, giúp Tôn Quyền có được quyết tâm?

Tập trước chúng ta đã nói, liên Lưu chống Tào là quyết định của Tôn Quyền căn cứ vào lợi ích cá nhân, lợi ích của tập đoàn. Vì vậy, người giúp Tôn Quyền phải là “người của mình” trong nội bộ tập đoàn, không thể là Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng vốn là sứ giả của tập đoàn Lưu, đại diện cho lợi ích của Lưu Bị, phải giữ vững lập trường của Lưu Bị. Gia Cát Lượng sao có thể thâm nhập vào thế giới nội tâm của Tôn Quyền, hết lòng hết sức nghĩ thay cho Tôn Quyền? Không thể thâm nhập vào nội tâm người khác, sao có thể tính toán sòng phẳng món nợ đó?

Đương nhiên nợ thì vẫn phải trả. Và, biện pháp chủ yếu để Gia Cát Lượng thuyết phục Tôn Quyền cũng là cách thanh toán món nợ đó. Gia Cát Lượng giúp Tôn Quyền thanh toán ba món nợ. Một là, trong lúc mấu chốt, kỵ nhất là do dự. Điều đáng quyết mà không quyết, tất sẽ gặp hoạ. Như ngài hiện nay “ngoài thì có vẻ thuận, nhưng trong lòng lại do dự”. Kết quả tất nhiên là mất lòng cả hai phía. Hai, Giang Đông binh nhiều lương đủ, Kinh châu thế mạnh, chỉ cần hai bên chúng ta “Đồng tâm hiệp lực” là có thể “phá được quân Tào”. Ba, một khi quân Tào thất lợi sẽ phải lui về phương Bắc. Và như vậy, Kinh châu của chúng tôi và lực lượng Đông Ngô của các ngài sẽ thêm mạnh, tình thế ba chân của đỉnh sẽ hình thành (như vậy Kinh, Ngô, thế sẽ mạnh, chân đỉnh sẽ thành), cho nên “cơ hội thành bại, quyết định từ hôm nay”.

Đương nhiên, điều này đã làm cho Tôn Quyền phải suy nghĩ, nhưng vẫn chưa phải là điều tốt nhất. Bởi vì ba món nợ mà Gia Cát Lượng nói tới vẫn chưa phải là cái có thể đụng tới, điều bí mật ẩn náu trong lòng Tôn Quyền. Hơn nữa cách tính toán của Tôn Quyền cũng có vấn đề. Là vấn đề gì? Có hai món nợ chưa tính đến. Thứ nhất, Gia Cát Lượng chỉ nói vì sao ngài phải đầu hàng, vì sao phải tranh đấu, không thể ngồi nhìn, do dự không quyết, nhưng chưa nói đầu hàng thì sẽ như thế nào. Và đây mới là vấn đề mấu chốt. Nếu đầu hàng mà tốt thì sao lại không? Thứ hai, Gia Cát Lượng đã nói, nếu chiến thắng được Tào Tháo, có thể chia ba thiên hạ, ít ra cũng có thể chia ba Kinh châu, còn khi bại thì thế nào? Lưu Dự châu các người bại trận là tự chuốc lấy. Còn Tôn tướng quân là bị người kéo xuống nước. Ta mà bại thì ai là người sẽ chôn cất ta? Điều đó Gia Cát Lượng cũng không nói. Như vậy, chẳng khác gì nói, chúng ta đi cướp ngân hàng vậy! Cướp xong, cả đời tha hồ mà tiêu tiền. Nhưng bị phát hiện thì sẽ ngồi tù, bị chém đầu, nhưng không có ai bảo cho biết. Cảnh sát đến bắt, ta cũng mặc anh. Mọi người nghĩ xem, có ai bảo cho biết những điều đó không? Nếu tôi là Tôn Quyền, tôi sẽ chẳng mắc vào cái bẫy đó.

Kỳ thực, binh mà chưa động, chưa nên nghĩ tới thất bại, chân lý này không phải Gia Cát Lượng không biết! Cũng vậy, mưu hoạch cho ai thì phải nói hết với người ta, chân lý này không phải không biết. Nhưng vì sao Gia Cát Lượng lại không nói? Vì không có cách nào khác. Quân Tào đang trên đường, sát khí đằng đằng, mắt nhìn hau háu. Nếu Tôn Quyền không ra quân, Lưu Bị chỉ còn đường chết. Gia Cát Lượng thì sao? Cùng Lưu Bị “kết tình sâu sắc”, quyết tâm cùng hoạn nạn, cùng sống chết. Và kể từ lúc Lưu Bi ba lần đến lều tranh, Gia Cát Lượng mới chỉ bàn việc binh trên giấy, chưa có chút công trạng nào. Lần này sang sứ Đông Ngô thuyết phục Tôn Quyền, đây chính là “công” đầu từ lúc ra khỏi lều tranh của Gia Cát Lượng. Bất luận là đạo nghĩa hay là sách lược, Gia Cát Lượng chỉ có thể tìm trăm phương ngàn kế để du thuyết Tôn Quyền, không còn cách lựa chọn nào khác! Cho nên, chúng ta không thể trách Gia Cát Lượng không nói rõ ràng, e cũng không phải. Tôn Quyền sở dĩ không truy hỏi mà chỉ vui vẻ hưởng ứng lời Gia Cát Lượng vì trước đó đã có người thuyết phục. Vậy, người đó là ai?

Tôi nghĩ, đó là Lỗ Túc.

Vì sao lại là Lỗ Túc? Vì Lỗ Túc là nhà thiết kế sách lược chính sách và đường lối chính trị của tập đoàn Đông Ngô. Phần trước đã nói, Lỗ Túc là người có Long Trung đối, bản Đông Ngô. Căn cứ vào quy hoạch của Lỗ Túc, vào di chúc chính trị của Tôn Sách, đường lối chính trị của Đông Ngô sẽ là “giữ Giang Đông” mà “nhìn thành bại”, chia ba trước thống nhất sau. Bước một, củng cố và phát triển cơ nghiệp của Tôn Sách để lại; bước hai, đoạt Kinh châu và Ích châu, cùng Tào Tháo vạch sông để trị; bước ba, chờ lúc thích hợp sẽ bắc phạt, thống nhất Trung Quốc, xây dựng vương triều mới.

Phải nói đây là quy hoạch rất hay, bao gồm được ba bước gần, vừa, xa; ba mục tiêu cao, vừa, thấp. Cương lĩnh cao nhất, mục tiêu xa nhất là thống nhất thiên hạ, cương lĩnh thấp nhất, mục tiêu gần nhất là giữ vững Giang Đông, giai đoạn ở giữa là đoạt Kinh và Ích châu. Đương nhiên Kinh châu và ích châu không phải Tôn Quyền và Lỗ Túc nói muốn lấy là lấy được ngay. Một khi chèo thuyền trên dòng nước ngược, không tiến thì chỉ có thoái. Có một sách lược “lấy công để thủ”, như vậy, nếu kém cũng có thể xưng cô cát cứ một phương, vì vậy có thể nói đó là cách tính toán như ý nhất. Nhưng cách tính toán như có ý đó cần có tiền đề quan trọng, đó là Kinh châu còn nằm trong tay Lưu Biểu. Lưu Biểu phản ứng chậm chạp, yếu đuối vô năng, không có chí tiến thủ, ít bàn đến nước Ngô, đương nhiên mới có kế hoạch đánh Lưu Biểu.

Vì vậy, Tào Tháo nam chinh và Lưu Biểu qua đời làm tan mất giấc mộng đẹp của Tôn Quyền và Lỗ Túc. Lỗ Túc ý thức ngay được tính nghiêm trọng của sự việc, mới xin phép được sang Kinh châu ngay, lập tức Tôn Quyền đã phê chuẩn hành động của Lỗ Túc. Thực đáng tiếc, Tôn Quyền, Lỗ Túc cũng vậy, Lưu Bị, Gia Cát Lượng cũng vậy, đều không ngờ Tào Tháo lại nhanh đến vậy, kết quả “Túc chưa đến mà Tào công đã gần kề”. Thế là Lỗ Túc quyết đoán ngay, đề xuất với Lưu Bị, hai bên liên hợp “cùng lo sự nghiệp lớn trên đời”. Thực tế là muốn Lưu Bị là mũi tên cản địch, không để Kinh châu rơi vào tay Tào Tháo. Như vậy, liệu Tôn Quyền có đồng ý liên Lưu chống Tào hay không, cố nhiên Gia Cát Lượng rất sốt ruột, Lỗ Túc cũng sốt ruột.

Lúc này Tào Tháo đã giúp đỡ hai người. Do chúng ta không thể xác định được nguyên nhân, không hiểu vì sao Tào Tháo đã có thư gửi Tôn Quyền, “Ta phụng mệnh đi đánh kẻ có tội, gương cờ xuống phía nam, Lưu Tôn bó tay. Nay ta đưa tám mươi vạn thủy quân, muốn đến nước Ngô cùng đi săn với tướng quân”. Có thể dịch nghĩa như sau: gần đây lão phu phụng mệnh triều đình đi đánh kẻ có tội. Quân kỳ chỉ xuống phía nam, Lưu Tôn giơ tay xin hàng, lúc này lão phu lại chuẩn bị tám mươi vạn thuỷ quân, để cùng tướng quân đi săn trên đất Ngô. Đúng là khẩu khí mạnh mẽ hay ho. Cho nên, lúc Tôn Quyền chuyển bức thư cho bộ hạ “ai nấy đều bị chấn động, thất sắc”.

Lá thư của Tào Tháo là điểm mâu chốt của bản án, vì nó là thư tuyên chiến của Tào Tháo với nước Ngô, cũng là bước ngoặt trong tình thế biến chuyển gấp. Trước đó đây là trận chiến giữa Tôn Lưu, tức là Tào Tháo, đánh Lưu Biểu, hàng Lưu Tôn, đánh Lưu Bị. Lúc này Tôn Quyền có thể đứng xa mà nhìn lửa. Nhưng khi bức thư vừa tới, trận chiến Tào Lưu đã biến thành trận chiến Tào Tôn, việc của Lưu Bị đã biến thành việc của bản thân Tôn Quyền. Tôn Quyền chẳng còn cách nào để ngồi xem thành bại. Điều này thực khác thường. Vì vậy, chúng ta muốn hỏi, Tào Tháo có viết bức thư đó không? Vì sao Tào Tháo lại viết bức thư đó? Bức thư của Tào Tháo gửi đến chỗ Tôn Quyền vào lúc nào?

Nguyên văn bức thư của Tào Tháo không thấy trong chính văn Tam quốc chí, mà thấy ở lời chú dẫn “Giang Biểu truyện” của Bùi Tùng Chi trong Ngô chủ truyện. Cách nói trong chính văn là “Tào công vừa mới thắng Biểu, tình thế rất mạnh, ai nấy cũng khiếp sợ, nhiều người khuyên Quyền ra nghênh đón”, Chu Du truyện cũng nói, sau khi Tào Tháo đoạt được Kinh châu, bên Giang Đông “Tướng sĩ nghe tin đều sợ”, cũng không thấy nói đến thư từ gì cả. Chúng ta đều biết, Giang Biểu truyện là tác phẩm của Ngô Phổ người nước Tấn, sau này người bà con là Ngu Bột đem tặng cho Tôn Nguyên đế. Đó là việc của thời Đông Tấn, đương nhiên là Trần Thọ không biết. Nhưng Tào Tháo viết thư cho Tôn Quyền, được coi là việc lớn, Trần Thọ cũng không biết sao? Vì sao Tam quốc chí không ghi bức thư đó mà cùng cách nói như “trông thấy mà sợ”, “nghe thấy mà hãi”. Vì vậy, Tào Tháo có viết bức thư đó hay không, đến nay vẫn còn là nghi vấn.

Việc Tào Tháo viết thư được coi là kỳ quặc. Như trước đã nói, mục đích ban đầu cuộc chiến Tào Tháo phát động là đánh Lưu Biểu, diệt Lưu Bị, chiếm đoạt Kinh châu, không liên quan tới Tôn Quyền. Theo Tam quốc chí. Trình Dục truyện, lúc Lưu Bị chạy đến Hạ Khẩu, trừ Trình Dục, rất nhiều mưu sĩ của Tào Tháo đều cho rằng, Tôn Quyền nhất định sẽ giết Lưu Bị (ai cũng bảo Tôn Quyền sẽ giết Bị). Đó là ý nghĩ chung của tập đoàn Tào Tháo. Hiển nhiên, lúc này điều mà Tào Tháo mong muốn nhất là Tôn Quyền giúp mình giết Lưu Bị, ít ra thì cũng giữ trung lập. Có gì Tào Tháo lại viết bức thư châm chọc như vậy?

Có học giả (như ngài Doãn Vận Công) cho rằng, Tào Tháo viết thư để uy hiếp, nghe có lý. Bởi vì binh lực của Tào Tháo có thêm nữa cũng không đủ tám mươi vạn, lấy đâu ra tám mươi vạn thuỷ quân? Rõ ràng đây là trò hư trương thanh thế!

Vậy, vì sao Tào Tháo phải hư trương thanh thế? Là để cảnh cáo Tôn Quyền hoặc để nhắc nhở Tôn Quyền: chú nhóc đừng có dính vào việc của người khác! Không nên giúp đỡ Lưu Bị, càng không nên nhòm ngó tới Kinh châu. Nếu ngươi cứ chọc ngoáy lung tung thì đừng trách lão phu!

Uy hiếp đương nhiên cũng là một thủ đoạn thường dùng trong chiến tranh, huống chi Tào Tháo một “gian hùng”! Rõ ràng “binh được dối trá”, nhưng ở đây cũng có một vấn đề, làm như vậy liệu có bị một kết quả ngược lại không? Theo dự đoán của mưu sĩ Trình Dục, Tôn Quyền có khả năng sẽ liên kết với Lưu Bị. Trình Dục nói, Tào công vốn là vô địch thiên hạ, gần đây lại lấy được Kinh châu “uy trấn Giang Biểu”. Tôn Quyền tuy có dũng có mưu, nhưng tuổi trẻ, từng trải ít, cầm quân chưa lâu, đơn phương độc mã tỏ ra lực bất tòng tâm. Lưu Bị có chất anh hùng, Quan Vũ, Trương Phi đều “địch muôn người”, nhất định Tôn Quyền sẽ lợi dụng họ đối phó với Tào công. Nếu họ bắt tay nhau, tình thế sẽ khó phân giải, giết Lưu Bị càng trở nên khó khăn.

Trình Dục dự kiến rất có lý. Tôn Quyền bị uy hiếp tất phải tìm người giúp đỡ – Lưu Bị bại trận tất phải chạy sang phía Đông Ngô – với Tào Tháo mà nói thì kết quả tốt nhất là, Tôn Quyền lại giống như Viên Thiệu, Lưu Biểu, chỉ nuôi sống Lưu Bị chứ không dung cũng không giúp. Trong tình thế đó, ta đe dọa Tôn Quyền há chẳng phải đã bức họ phải kết bè đảng, kết đồng minh với nhau sao? Tào Tháo hiểu được điều đó. Một năm trước đây, Viên Thượng và Viên Hi bị Tào Tháo đánh cho tơi tả đã phải chạy về Liêu Đông, Tào Tháo không truy đuổi, cũng không tiến đánh Công Tôn Khang – người đã chứa chấp hai kẻ đó. Tào Tháo nói, “bức lắm chúng sẽ hợp lại, cứ từ từ, chúng sẽ giết nhau”, chi bằng cứ để chúng đánh lẫn nhau. Trước đó một thời gian, lúc đánh Viên Đàm, Viên Thượng, Quách Gia cùng từng nói như vậy. Thế mới thực là sáng suốt. Vậy, vì sao lần này Tào Tháo lại không chờ để họ “tự giết nhau”, lại muốn “ép họ”?

Vì vậy cũng không loại trừ một khả năng khác, tức là sau khi chiếm được Kinh châu một cách thuận lợi. Tào Tháo mới có ý được voi đòi tiên, muốn nhân thế mà tiến tới diệt nốt Đông Ngô. Cuối cùng thì trong tay Tào Tháo không chỉ có năm ngàn khinh kỵ binh, mà phía sau còn có mười mấy vạn đại quân. Có khả năng là như vậy. Tam quốc chí. Giả Hủ truyện nói, “Thái tổ phá Kinh châu, muốn thuận dòng xuống Giang Đông”, và Giả Hủ đã phản đối. Giả Hủ cho rằng, “trước phá Viên thị, nay thu Hán Nam”, đã “uy danh vang xa”. Bước sau, nên thực hành chính sách mềm mỏng, phủ dụ sĩ dân Kinh châu, để họ an cư lạc nghiệp, sống những ngày hoà bình, ổn định. Và như vậy thì “quân lính sẽ được nghỉ ngơi mà Giang Đông cũng sẽ thần phục”. Qua mấy lời trên thấy rõ, khi đó Tào Tháo “thuận xuống Giang Đông” là để đánh Tôn Quyển.

Vì vậy có ba khả năng để Tào Tháo viết lá thư đó: một, Tào Tháo muốn hạ chiến biểu với Tôn Quyền; hai, Tào Tháo muốn hù dọa Tôn Quyền; ba, Tào Tháo không viết thư. Tôi cho rằng lá thư đó có thể có và cũng có thể không. Nhưng nếu có viết, thì đó là hạ chiến biểu với Tôn Quyền, còn như lá thứ đó đến Giang Đông vào lúc nào, sau này sẽ nói tiếp.

Và, cứ nói như Tào Tháo không viết lá thư này thì tình hình bên phía Đông Ngô cũng đã hết sức khẩn trương. Riêng việc Tào Tháo tấn công ào ạt vào Kinh châu cũng đủ để họ “nghe thấy mà sợ”. Hơn nữa, bất kể là nói thế nào, Tào Tháo “thuận dòng xuống phía đông”, đầu mâu chĩa thẳng vào chính là Tôn Quyền. Vì vậy, bất kể là Tào Tháo có viết bức thư kia hay không thì mọi người ở Giang Đông đều có cảm giác hoạ lớn đã gần kề. Chính vì vậy mới có chủ trương đầu hàng Tào Tháo. Nếu Tào Tháo chỉ muốn diệt Lưu Bị thì việc gì họ phải đầu hàng?

Đã đến lúc “lửa mạnh mới biết đâu là vàng thực”.

Bấy giờ, Tôn Quyền quyết định triệu tập hội nghị khẩn cấp, với lý do được tin quân Tào tới đánh. Tư trị thông giám và Tam quốc diễn nghĩa đều nói là đã nhận được thư của Tào Tháo, Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện nói là “Được tin Tào Tháo muốn xuống phía đông”. Nhiều khả năng đó là tin tức tình báo. Thời đó công tác tình báo của các bên đều làm rất tốt. Tóm lại, Tôn Quyền đã biết chắc là, Tào Tháo sẽ đánh tới, nên mới cũng bộ hạ bàn xem nên làm thế nào. Kết quả, từ trên xuống dưới đều là một giọng đầu hàng, quan viên lớn bé đều “khuyên Tôn Quyền ra nghênh đón”, chỉ có Lỗ Túc là yên lặng (Túc không nói gì). Tôn Quyền thấy khó chịu liền bỏ ra nhà tiêu, Lỗ Túc theo luôn ra tới hành lang. Với sự thông minh của mình, Tôn Quyền biết ngay Lỗ Túc có gì muốn nói, hơn nữa là cái gì đó rất quan trọng, liền cầm lấy tay Lỗ Túc, Túc hạ có điều gì muốn nói với ta phải không?

Đúng là Lỗ Túc có điều muốn nói và hiểu rằng đây là cơ hội tốt nhất để thuyết phục Tôn Quyền, có điều không tiện nói trước mặt mọi người. Vì sao vậy? Chúng ta đều biết, việc Lỗ Túc đến Tương Dương gặp Lưu Bị. Khuyên Lưu Bị liên hợp với Tôn Quyền, đã được Tôn Quyền phê chuẩn. Lúc xin phép, Lỗ Túc đã nói rất rõ, mục đích chuyến đi là “thuyết phục Bị đem quân Biểu, đồng tâm nhất trí, cùng đánh Tào Tháo”. Nhưng đã vậy thì sao Tôn Quyền còn do dự? Vì còn một món nợ chưa biết tính thế nào. Không giúp Lưu Bị, Kinh châu là của Tào Tháo; giúp Lưu Bị, Kinh châu lại thuộc về Lưu Bị. Còn như không giúp ai, xuôi tay bàng quan thì Kinh châu cũng chẳng thể biến thành của mình. Thực khó để có được quyết sách. Nhưng lúc này thì vấn đề đã biến đổi, không còn là có nên giúp Lưu Bị không, hoặc có nên hàng Tào không? Món nợ đã dễ giải hơn nhiều. Món nợ được rõ ràng thì mọi việc cũng được rõ ràng.

Thế rồi Lỗ Túc đã nói với Tôn Quyền, mấy lời của mọi người ban nãy đều là lừa dối tướng quân. Đầu hàng Tào Tháo có thể, nhưng còn phải xem người đó là ai, như Lỗ Túc có thể; còn Tướng quân thì không được. Vì sao vậy? Lỗ Túc hàng Tào, sẽ được Tào Tháo cho về quê hương, được địa phương bình phẩm, được giám định tài năng và phẩm hạnh. Sau đó Lỗ Túc có thể làm một viên quan nhỏ ở cơ sở, ngồi trên xe trâu, cùng bọn tùy tòng, giao thiệp cùng sĩ đại phu, rồi từng bước từng bước thăng tiến, làm quận thú, châu mục là không thành vấn đề. Nhưng nếu tướng quân cũng đầu hàng Tào Tháo, thì tướng quân sẽ đi về đâu?

Đương nhiên, cũng chỉ có thể nói nhỏ với nhau như vậy thôi, nhưng mấy lời đó đã trúng tim đen của Tôn Quyền. Tôn Quyền thở dài, ta lấy làm thất vọng về mấy lời của họ. Chỉ có lời của nhân huynh mới là mưu sâu kế xa, thực trúng với ý ta, đúng là trời xanh đã ban nhân huynh cho ta (kế lớn khanh vừa nói, cũng là ý của cô, đúng là ý trời ban khanh cho cô)!

Lỗ Túc đã nhìn thấy tâm tư của Tôn Quyền nên mới nói vậy; và Lỗ Túc có thể hiểu Tôn Quyền, còn vì Lỗ Túc và Tôn Quyền có cùng một suy nghĩ. Ở tập trước chúng ta đã nói, những quy hoạch trong Long Trung đối, bản Đông Ngô của Lỗ Túc có nói “dựng đế vương rồi lấy thiên hạ”. Lúc nghe xong, Tôn Quyền tỏ ra lạnh nhạt, lúc này ta “ra sức vì một phương”, cốt để phò tá Hán thất, những điều túc hạ nói “liệu có ích gì”? Với tình thế đất nước và lực lượng Đông Ngô khi đó, Tôn Quyền cũng chỉ nói được như vậy, nhưng trong lòng chắc đã tán thành và sung sướng. Theo Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện, hai mươi năm sau, trước lúc đăng đàn xưng đế, Tôn Quyền còn quay lại nói với mọi người, từ lâu Lỗ Tử Kính đã nói tới ngày này, đúng là “giỏi về thế sự”. Rõ ràng “liệu có ích gì” là lời nói dối, còn “giỏi về thế sự” mới là lời nói tự đáy lòng. Tôn Quyền đã xưng cô ở miền nam, lẽ nào lại có thể xưng thần với miền bắc? Lỗ Túc đã tính toán rõ ràng món nợ đó.

Không đầu hàng Tào Tháo thì chỉ còn cách là liên hợp với Lưu Bị. Đúng là không còn cách lựa chọn nào khác. Nhưng nếu đánh không thắng thì sao. Lỗ Túc không nói, Tôn Quyền cũng không hỏi, Bởi vì kết quả của chiến bại và đầu hàng chẳng khác gì nhau, nhưng chiến đấu thì quang vinh hơn nhiều, nhưng ý đó chỉ có người của mình nói ra mới hợp và Tôn Quyền nghe mới lọt. Cũng vậy, cũng chỉ có Lỗ Túc và Tôn Quyền mới có được những lời nói tự đáy lòng. Vả, Tôn Quyền thực đã hiểu, với mình thì kết quả của đầu hàng hoặc chiến bại là như nhau và cũng cần thiết phải hỏi thêm Gia Cát Lượng. Cho nên buổi nói chuyện giữa Lỗ Túc và Tôn Quyền là trước lúc với Gia Cát Lượng và gần như mọi việc đã được định đoạt.

Về vấn đề này, chúng ta không thể mê tín Tư trị thông giám. Đây là cuốn sách có đường hướng rõ rệt. Chúng ta đều biết, nhà sử học Tư Mã Quang không thể bịa ra truyện, nhưng ngài Tư Mã có thể chọn truyện và sử liệu có lợi cho Tào Tháo, hoặc không có lợi cho Lưu Bị. Câu nói “Trời xanh đã ban khanh cho ta”, Tôn Quyền nói với Lỗ Túc cũng bị lược bỏ. “Trận chiến Thừa thị” giữa Tào Tháo và Lã Bố từ hai ngày đổi thành một ngày. Những “nét gợn” như vậy trong Tư trị thông giám khá nhiều, sao chúng ta lại không thể có thêm một cách nhìn khác?

Tư Mã Quang không chỉ, chỗ lấy chỗ bỏ về mặt sử liệu mà ngay cả về mặt thứ tự thời gian cũng không rõ ràng. Chúng ta đều biết Tam quốc chí của Trần Thọ là loại sách sử. Đặc điểm của sách là, những sự kiện phát sinh trong cùng một thời kỳ thường thấy rải rác trong truyện của từng người, nhưng nếu không đưa ra được một thời gian chính xác thì biết thế nào đâu là trước đâu là sau. Lời của Lỗ Túc và Gia Cát Lượng là như vậy. Nhưng Tư trị thông giám là sách sử theo năm tháng thì phải có vấn đề trước và sau. Ai trước ai sau, cũng sẽ biến thành loại “bút pháp Xuân Thu”.

Trong quá trình quyết sách của Tôn Quyền cũng có vấn đề này. Theo ghi chép trong Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện, sau lúc Lưu Bị và Lỗ Túc bàn định xong, Lưu Bị “thẳng tới Hạ Khẩu, để Lượng thay quyền, cùng Túc trở về”, cho nên Tư trị thông giám nói, Gia Cát Lượng và Lỗ Túc đến Sài Tang “đi gặp Tôn Quyền”, là không có vấn đề. Vấn đề là ở mấy chữ “đi gặp Tôn Quyền”, là hai người cùng đi gặp hay từng người một. Mọi người đều nói từng người một. Vậy, ai gặp trước, ai gặp sau? Tư Mã Quang nói Gia Cát Lượng gặp trước và sau khi Gia Cát Lượng thuyết phục được Tôn Quyền, Tôn Quyền mới đi gặp toàn thể quần thần, trong đó có Lỗ Túc. Tư Mã Quang nói, “Quyền mừng rỡ, cùng với quần thần lập mưu”. Và như vậy, Gia Cát Lượng “vào trước là chủ”, công đầu thuyết phục Tôn Quyền thuộc về Gia Cát Lượng.

Tiếc rằng, câu nói “Quyền mừng rỡ, cùng với quần thần lập mưu” là lời của Tư Mã Quang. Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện nói, “Quyền mừng rỡ, liền cử Chu Du, Trình Phổ, Lỗ Túc và ba vạn thủy quân, theo Lượng cùng Tiên chủ hợp lực, chống lại Tào công”. Theo mấy lời trên thì Tôn Quyền chưa hề nói chuyện với Lỗ Túc và Chu Du hoặc cuối cùng mới nói chuyện với Gia Cát Lượng. Đương nhiên là không đúng. Vì vậy, chân tướng sự việc phải là thế này: Lúc Lỗ Túc và Gia Cát Lượng về đến Sài Tang thì thư của Tào Tháo cũng vừa tới. Tư Mã Quang đã thừa nhận điểm này, vì vậy mới sử dụng từ “là thời” (lúc này). Lúc này, đương nhiên là Tôn Quyền chưa hề gặp ngay Gia Cát Lượng, mà trước hết phải thống nhất nhận thức trong nội bộ. Vì vậy mới có chuyện Tôn Quyền triệu tập họp khẩn cấp, và có cuộc nói chuyện riêng với Lỗ Túc. Thời gian biểu trong Tam quốc diễn nghĩa là như vậy, chính là lần trò chuyện này, khiến Tôn Quyền hiểu ra rằng, đầu hàng Tào Tháo là hết đường. Chỉ có liên Lưu chống Tào, mới có thể xưng cô như hiện nay và tương lai sẽ thành đế nghiệp. Lỗ Túc gọi là “một lời hưng bang”.

Lòng dạ Tôn Quyền hiểu rất rõ về điểm này. Theo Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện, sau khi Tào Tháo thất bại trong trận chiến Xích Bích, Lỗ Túc trở về nước, Tôn Quyền phái rất nhiều nhân vật hàng đầu ra nghênh đón (mời chủ tướng ra đón Túc). Lỗ Túc đến trước điện, đang muốn vào hành lễ, Tôn Quyển đã đứng lên, gọi tên tục Lỗ Túc, Tử Kính à, bản tướng quân muốn “xuống ngựa nghênh đón, đã đủ để hãnh diện chưa?” Lỗ Túc bước gấp lên trước nói, không phải thế. Nghe nói vậy, mọi người vô cùng ngạc nhiên. Chờ khi mọi người đã yên vị, Lỗ Túc mới từ từ nâng chiếc roi trong tay nói, nguyện vọng của Túc là mong tướng quân ở ngôi chí tôn, uy khắp bốn biển, nhất thống chín châu, dựng thành nghiệp đế, sau đó phái một chiếc xe nhỏ, thoải mái đến đón Lỗ Túc, thế mới thực là hãnh diện! Tôn Quyền nghe xong vỗ tay cười lớn, bởi vì những lời đó đã trúng ý của mình.

Chúng ta còn có thể đưa thêm ra một chứng cứ nữa. Theo Giang Biểu truyện, Lúc Tôn Quyền đăng cơ, quần thần đều đến chúc mừng. Trương Chiêu cũng nâng hốt chuẩn bị ca tụng công đức. Tôn Quyền đã ngăn lại nói, năm đó nếu trẫm nghe lời Trương công, e bây giờ đã phải đi ăn xin! Kết quả, Trương Chiêu toát mồ hôi phủ phục ngay xuống. Xem ra Tôn Quyền không bao giờ quên được buổi tranh luận thẳng thắn năm nào. Từ đó mà suy, thực sự đánh động được Tôn Quyền, nhất định là câu nói của Lỗ Túc lúc đó: “Tướng quân nghênh đón Tào Tháo, là muốn được yên chăng?”

Thái độ các sử gia Trần Thọ, Bùi Tùng Chi trước thời Tư Mã Quang, về vấn đề này rõ ràng là khách quan và đúng đắn hơn nhiều. Trong lời chú dẫn Lỗ Túc truyện và Chu Du truyện của mình, Bùi Tùng Chi nói rất rõ: “Lưu Bị và Tôn Quyền hiệp lực, cùng chống Tào Tháo, là theo kế của Túc”; “Lập kế chống Tào công, thực từ Lỗ Túc”. Cũng tức là nói, Lỗ Túc kiến nghị Lưu Bị liên hợp với Tôn Quyền, thuyết phục Tôn Quyền liên hợp với Lưu Bị cũng chính là Lỗ Túc. Lỗ Túc là người đầu tiên ủng hộ liên minh Tôn Lưu, cũng là công thần thứ nhất của liên minh Tôn Lưu.

Có điều, Lỗ Túc chỉ là người giúp Tôn Quyền tính rõ món nợ về chính trị, giải quyết vấn đề đánh hay không đánh, Lỗ Túc không giúp Tôn Quyền tính toán món nợ về quân sự, mà không giúp giải quyết vấn đề này thì đánh thế nào được. Vậy, ai đã giải quyết vấn đề có thể đánh được không?

§23. ĐỂ TRỤ GIỮA DÒNG NƯỚC

Sau khi nghe lời khuyên của Lỗ Túc và Gia Cát Lượng, Tôn Quyền thức thời độ thế, suy xét kỹ càng mới quyết định liên hợp với Lưu Bị, chống lại Tào Tháo. Nhưng tiến hành một cuộc chiến quan trọng đầy nguy hiểm như vậy không thể không tính đến khả năng về mặt quân sự. Vậy, ai là người giúp Tôn Quyền phân tích về khả năng đó, và cuối cùng, Tôn Quyền đã có quyết sách và sự bố trí như thế nào?

Ở tập trước chúng ta đã nói, Lỗ Túc nói rõ lợi hại với Tôn Quyền, nói thẳng ra rằng “Tướng quân nghênh đón Tào, hòng được yên thân”, từ đó, Tôn Quyền đã quyết tâm chống lại Tào Tháo. Nhưng Lỗ Túc chỉ giúp Tôn Quyền tính rõ về món nợ chính trị, không giúp được Tôn Quyền về mặt quân sự mà thực chất thì đây mới là vấn đề quan trọng. Rõ ràng Lỗ Túc đã hiểu được như vậy nên mới đề nghị Tôn Quyền nhanh chóng triệu Chu Du – đang trên đường đi Phiên Dương (nay là huyện Phiên Dương, Giang Tây) về gấp. Sau khi nhận được lệnh, Chu Du quay về Sài Tang ngay.

Trong Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện có ghi rõ việc này, nguyên văn là “Khi đó Chu Du nhận lệnh đến Phiên Dương, Túc khuyên triệu Chu Du về”. Nhưng Chu Du truyện không nói việc này, chỉ nói Tôn Quyền triệu tập hội nghị khẩn cấp, ở đó mọi người đều chủ trương đầu hàng, vấp phải sự chỉ trích mạnh mẽ của Chu Du. Vì vậy, lúc chú dẫn Chu Du truyện Bùi Tùng Chi lấy làm bất bình thay cho Lỗ Túc. Bùi Tùng Chi nói, Lỗ Túc là người đầu tiên đề xuất phải chống lại Tào Tháo (lập kế chống Tào công, Túc là người đầu tiên), quan điểm của Chu Du bất quá là tương đồng với Lỗ Túc (ngầm giống với Túc), mới có thể “cùng lập công lớn”. Nhưng trong Chu Du truyện không có một chữ nào nhắc tới, mưu hoạch trước đó của Lỗ Túc, khiến người ta có cảm giác “kế kháng cự đó” là của một mình Chu Du, như vậy là phủi sạch công lao của Lỗ Túc (gạt bỏ cái tốt của Lỗ Túc).

Có thể Bùi Tùng Chi đã nói hơi nặng. Trần Thọ viết như thế, chắc gì là muốn “gạt bỏ cái tết của Lỗ Túc” chẳng qua chỉ là tiếc mực như vàng, không muốn nhắc lại, nếu không phải thế thì đã chẳng có mấy câu như trong Lỗ Túc truyện. Cũng vậy, quan điểm của Chu Du cũng vị tất là “ngầm giống với Túc, chỉ sợ là “quá giống”, nếu không đã chẳng có chuyện Lỗ Túc đề nghị Tôn Quyền triệu gấp Chu Du về. Nếu Chu Du cũng giống bọn Trương Chiêu, đều thuộc phái đầu hàng, Lỗ Túc mời Chu Du quay về, chẳng phải đã gây thêm phiền hà cho mình sao? Lỗ Túc đâu có ngốc đến thế.

Cứ vậy mà xét, thì màn kịch “lấy trí khích Chu Du” trong Tam quốc diễn nghĩa đã trở thành chuyện khôi hài buồn cười, chẳng đứng đắn chút nào. Theo cách nói của Tam quốc diễn nghĩa thì thứ nhất, kiến nghị triệu Chu Du về không phải Lỗ Túc, mà là chủ ý của “Ngô quốc thái”. Thứ hai, Chu Du cũng không phải được Tôn Quyền triệu về, mà là tự về. Chu Du được tin quân Tào đông tiến, nên vội vã trở về, kết quả: “sứ chưa đi, Chu Du đã trở về”. Thứ ba, sau khi về đến Sài Tang, Chu Du không vội đi gặp Tôn Quyền, trước hết gặp văn thần võ tướng Đông Ngô, sau đó là gặp Gia Cát Lượng, sáng sớm ngày thứ hai mới đi gặp Tôn Quyền. Thứ tư, lúc gặp mặt số người đó, thái độ của Chu Du hết sức mềm mỏng, gặp người nói tiếng người, gặp quỷ nói tiếng quỷ. Chờ khi mọi người đi khỏi Chu Du mới “không ngớt cười nhạt”. Thứ năm, lúc này Gia Cát Lượng, Chu Du lại hát điệu đầu hàng, làm cho Lỗ Túc mụ mẫm cả đầu óc, tận khi Gia Cát Lượng nói tới câu “nhốt hai nàng Kiều ở bên Đông Nam” trong bài phú đài Đồng Tước, Chu Du mới nhảy lên và hiện nguyên hình, và cũng mới có lời nói khẳng khái chủ trương chống Tào trong hội nghị hôm sau. Đây chính là Khổng Minh dùng trí khích Chu Du, Tôn Quyền quyết kế phá Tào Tháo”.

Rõ ràng ở đây phần hư cấu và phần kịch quá nhiều. Như “Ngô quốc thái” là chuyện bịa ra. “Ngô quốc thái” vẫn là em gái Ngô phu nhân, cùng Ngô phu nhân đều là vợ Tôn Kiên. Chuyện này không có trong sử, có nhiều khả năng không phải vậy. Theo Tam quốc chí. Ngô phu nhân truyện, năm đó Tôn Kiên thấy Ngô phu nhân (lúc này phải gọi là Ngô cô nương) tài mạo song toàn, nên muốn cầu hôn; nhưng gia tộc bên nữ lại “hiềm vì Kiên ngông cuồng”, chuẩn bị cự tuyệt, Tôn Kiên vừa xấu hổ vừa căm hận. Ngô cô nương liền nói, việc gì phải vì một đứa con gái mà chuốc lấy hoạ? Nếu phải gả cho người chẳng ra gì thì đó cũng là số mệnh! Lúc này Ngô gia mới gả con gái cho Tôn Kiên. Mọi người nghĩ xem, ngay cả Ngô phu nhân, lúc đầu Ngô gia cũng có muốn gả đâu, thì làm sao lại còn thêm một cô em gái họ Ngô nữa?

Vậy vì sao phải tạo ra một “Ngô quốc thái” giả? Vì đối với quá trình quyết sách của Tôn Quyền Tam quốc diễn nghĩa lại nói khác. Hồi thứ bốn mươi ba và hồi thứ bốn mươi tư trong Tam quốc diễn nghĩa nói, sau khi Lỗ Túc và Gia Cát Lượng về đến Sài Tang, Lỗ Túc mời Gia Cát Lượng ra nghỉ ở nhà khách còn mình thì đi gặp Tôn Quyền. Đúng vào lúc Tôn Quyền và mọi người đang bàn về lá thư của Tào Tháo, mọi người đều chủ trương đầu hàng, riêng Lỗ Túc có ý kiến phản đối. Cũng tức là Lỗ Túc nói chuyện với Tôn Quyền trước lúc Tôn Quyền nói chuyện với Gia Cát Lượng. Thứ tự này khác với trong Tư trị thông giám, nhưng rõ ràng là hợp lý hơn nhiều.

Vấn đề là, Tam quốc diễn nghĩa muốn đề cao Gia Cát Lượng. Vì đề cao Gia Cát Lượng nên phải hạ thấp Lỗ Túc, phải giảm bớt ý nghĩa của buổi nói chuyện của Lỗ Túc, càng không thể để Lỗ Túc thành công nhanh chóng. Vì vậy, Tôn Quyền tuy tán thành Lỗ Túc, nhưng vẫn có nghi vấn. Thế là Lỗ Túc kiến nghị Tôn Quyền trò chuyện với Gia Cát Lượng, vì vậy mới có Khua lưỡi bẻ bọn nho của Gia Cát Lượng và buổi trò chuyện giữa Gia Cát Lượng và Tôn Quyền. Sau khi Gia Cát Lượng nói xong, Tôn Quyền mới nói: “Lời tiên sinh như vứt bỏ mây mù, ý ta đã quyết, hết mọi nghi ngờ. Sẽ bàn ngay việc khởi binh, cùng diệt Tào Tháo.” Nếu như vậy, thì Gia Cát Lượng là người có công trong việc thuyết phục Tôn Quyền. Nhưng lúc này thì Chu Du vẫn chưa xuất hiện! Chúng ta không thể không thấy hoặc xem nhẹ tác dụng của Chu Du! Thế nên Tam quốc diễn nghĩa mới có thêm tình tiết như thế này: tin tức về thái độ của Tôn Quyền truyền ra ngoài, bọn Trương Chiêu đều nói, đã trúng phải gian kế cùng lôi Đông Ngô xuống nước của Khổng Minh, và đến khuyên Tôn Quyền, Tôn Quyền càng thêm do dự. Lúc này, Lỗ Túc có đến nói gì thêm cũng vô ích. Vì lúc này Lỗ Túc đã bị nghi là “tư thông với nước ngoài”, lời nói không còn hiệu lực. Huống chi, để đề cao Gia Cát Lượng, Lỗ Túc dưới ngòi bút của La Quán Trung, trở thành người trung hậu thực thà nhung vô dụng. Không thể có chủ ý! Đã thế thì phải tìm người nói, tìm cách nói, nhớ lại di ngôn của Tôn Sách: “nếu có việc trong không quyết thì hỏi Trương Chiêu, việc ngoài không quyết thì hỏi Chu Du”, đây là cách nói tốt nhất. Ở hồi thứ hai mươi chín trong Tam quốc diễn nghĩa đã ghi như vậy. Đó là lời Tôn Sách nói với Ngô phu nhân, Tôn Quyền cũng biết. Vấn đề là, nhất thời Tôn Quyền không nhớ, Trương Chiêu có nói gì cũng không thích hợp, Ngô phu nhân đã qua đời từ năm Kiến An thứ VII hoặc năm thứ XII (lịch sử có hai cách nói), nên phải bịa ra một cô em gái là Ngô quốc thái. Đương nhiên, vị Ngô quốc thái này còn có một tác dụng nữa, là “lên chùa xem rể hiền” (hồi thứ năm mươi tư), để Tôn Quyền là gia trưởng bên nhà gái lúc gả em.

Kì thực, không chỉ vị Ngô quốc thái mà ngay cả di ngôn của Tôn Sách, đều là từ không mà có. Nhưng nếu không thế thì biết làm gì để có thể tăng thêm công lao của Gia Cát Lượng trong trận Xích Bích? Thực tế thì tất cả những cái đó đều vì sự xuất hiện của Gia Cát Lượng và để Gia Cát Lượng biểu diễn vở kịch hay “Dùng trí khích Chu Du”. Vở kịch này được biểu diễn vào đêm khuya, câu chuyện mọi người đã quen thuộc, không cần phải kể. Theo tôi, đây là vở kịch khôi hài, hình tượng của ba người đều chẳng ra gì. Lỗ Túc thì chẳng phải nói, ngẩn ngơ đần độn đến buồn cười. Chu Du và Gia Cát Lượng, một người lên mặt ta đây, một người vui buồn rất quái. Ba người bắt đầu câu chuyện, Chu Du vờ thuộc phái đầu hàng, ra sức bảo vệ cho việc đầu hàng. Kết quả thì Lỗ Túc “ngơ ngác”, Gia Cát Lượng “cười nhạt”. “Ngơ ngác” là có lý, với Lỗ Túc thì Chu Du phải là phái chủ chiến. Huống hồ trước đó Chu Du đã cho Lỗ Túc một viên định tâm: “Tử Kính đừng lo, tự Du đã có chủ trương”. Thì nay, vì sao chỉ trong nháy mắt đã thành phái đầu hàng? Điều này cần phải động não. Cũng tức là, sau khi ngơ ngác cần phải suy nghĩ. Nhưng Lỗ Túc lại không, cứ cho là thật và lo lắng. Điều đó thực khác hẳn với một nhà chính trị từng viết Long trung đối theo bản Đông Ngô?

Gia Cát Lượng “cười nhạt” còn đáng buồn cười hơn. Với tài trí thông minh và giỏi quan sát, lẽ nào Gia Cát Lượng lại không thấy Chu Du đang vờ vĩnh? Lại cùng nhau dối trá, nói năng lung tung, mất cả tư cách. Gia Cát Lượng nói với Lỗ Túc, Tử Kính à, sao lại giống với Lưu Dự châu của chúng ta, không thức thời? Hãy nhìn xem, bây giờ thì Lưu Dự châu còn gì nữa đâu? Chủ ý của Công Cẩn huynh thực hay, có thể giữ được vinh hoa phú quý, có thể giữ được vợ con, quốc gia hưng vong gì gì, thì cứ mặc! Như vậy có giống với Gia Cát Lượng không?

Chu Du cũng buồn cười. Rõ ràng là “nhận sự ký thác của Bá Phù, có lý gì lại uốn gối hàng Tào”; “Tự lúc rời khỏi hồ Phiên Dương, đã muốn bắc phạt”; nhưng mãi khi Gia Cát Lượng nói tới bài “phú đài Đồng Tước” mới nổi giận đùng đùng nói, “Ta và tên giặc già không thể cùng tồn tại”. Xin hỏi đây là cuộc tranh giành Trung Nguyên hay vì đố kỵ, đánh ghen? Đây là trận chiến Xích Bích hay là chiến tranh thành Tơ-roa.

Đương nhiên, Tam quốc diễn nghĩa đã viết như vậy, cũng không phải không có lý. Có lý như thế nào? Đúng như sau này Chu Du nói: “Lời vừa nói chỉ cốt để thử nhau thôi”. Thì ra Chu Du đang thăm dò Gia Cát Lượng. Vì sao Chu Du phải thăm dò Gia Cát Lượng? Theo Tam quốc diễn nghĩa thì đó là biểu hiện của tính cách. Con người Chu Du vốn hẹp hòi không rộng lượng. Vì hẹp hòi nên dễ dàng nghi ngờ người khác, muốn thăm dò. Vấn đề là, không thể chỉ nói tới tính cách, còn phải nói tới đạo lý. Hai người đại diện cho lợi ích của từng tập đoàn, vừa quen biết, lần đầu hợp tác, thì nói chung đều cần phải thăm dò, huống hồ quan hệ của hai tập đoàn Giang Đông và Kinh châu lại không hay lắm. Nhưng, thứ nhất, sự thăm dò này phải xuất phát từ cả hai phía, vì sao Gia Cát Lượng lại không thăm dò Tôn Quyền và Chu Du? Thứ hai, phải có nội dung thăm dò, không thể chỉ thăm dò vì phải thăm dò. Vậy, xin hỏi, Chu Du đang thăm dò cái gì? Lập trường? Thái độ? Thành ý? Thực không cần thiết! Sự việc đã quá rõ ràng. Nếu tập đoàn Lưu Bị có thể đầu hàng Tào Tháo thì việc gi còn phải chạy đến đây để xin các ngài? Đó chính là nguyên nhân để Gia Cát Lượng không phải thăm dò Tôn Quyền và Chu Du. Tức là, Lưu Bị đã cùng đường, chỉ có thể “cầu cứu Tôn tướng quân”. Lúc này, nếu như Tôn Quyền có ý đầu hàng thì Gia Cát Lượng cũng phải mặt dạn mày dày để giữ lại, níu lại, việc gì Gia Cát Lượng còn phải thăm dò? Gia Cát Lượng đã không còn đường lựa chọn thì việc gì các ngài còn phải thăm dò?

Và cũng chẳng có lý gì để phải “dùng trí khích Chu Du”. Chúng ta đều biết, Gia Cát Lượng lúc “chưa ra khỏi Long Trung đã hiểu thiên hạ sẽ chia ba”, rõ ràng, lúc thường Gia Cát Lượng rất quan tâm đến thời cuộc, đã hiểu rất rõ về tình hình phía Đông Ngô, không thể không biết về thái độ, lập trường của Chu Du. Mà dù trước đây chưa thực rõ thì trên đường từ Hạ Khẩu đến Sài Tang, Gia Cát Lượng đã phải hỏi Lỗ Túc cho rõ ràng. Gia Cát Lượng là người thận trọng thấu đáo, hiện đang nhận nhiệm vụ cực kỳ quan trọng, lẽ nào lại không tìm hiểu mọi tình hình trước khi vào việc, lẽ nào lại không tìm hiểu về một nhân vật quan trọng như Chu Du? Lúc này Gia Cát Lượng và Lỗ Túc đã trở thành bạn bè, có cùng một chủ trương. Mà dù Gia Cát Lượng không hỏi, thì Lỗ Túc cũng sẽ chủ động giới thiệu về Chu Du. Vì vậy, Gia Cát Lượng hẳn phải biết rõ Chu Du là người như thế nào, hẳn phải biết rõ, không cần phải “khích” Chu Du.

Vậy, Chu Du là người như thế nào? Một câu thôi: “thuộc phái chim ưng cứng rắn”. Lỗ Túc đề nghị Tôn Quyền triệu Chu Du về, không chỉ vì Chu Du am hiểu việc quân sự, nắm rõ tình hình mà còn vì Chu Du thuộc “phái chim ưng cứng rắn”. Đây mới là điều quan trọng nhất. Năm Kiến An thứ VII (năm 2002), Viên Thiệu bệnh và qua đời, Tào tháo khí thê bừng bừng, đòi Tôn Quyền phải đưa con em làm con tin. Khi đó bọn Trương Chiêu “do dự không quyết”, còn Chu Du, với lời lẽ nghiêm chỉnh đã thuyết phục Tôn Quyền cự tuyệt sự o ép của Tào Tháo. Và cũng chính từ lần đó, Ngô phu nhân là mẹ của Tôn Quyền có thái độ rõ ràng, để con mình nhận Chu Du – chỉ kém Tôn Sách một tháng tuổi, là huynh trưởng, Chu Du là người như vậy, thì việc ‘lấy trí để khích” v.v… được coi là thừa.

Có thể có người hỏi, Chu Du trước kia có thái độ mạnh thì bây giờ sẽ không mềm yếu hay sao? Trước kia là “phái chim ưng” thì bây giờ sẽ không biến thành “phái bồ câu”? Không thể. Bởi vì thái độ đó của Chu Du không phải nhất thời hứng khởi, xúc động làm nên, mà là kết quả của sự suy nghĩ sâu xa, tích luỹ qua nhiều năm tháng. “Tam quốc chí. Chu Du truyện” cho chúng ta hay, Chu Du là “anh em son sắt” của Tôn Sách, hai người cùng lớn lên từ bé, luôn “tương thân tương ái”, đã tới trình độ “thăng đường bái mẫu, phúc hoạ cùng chịu”, về sau, không hài lòng khi ở bên Viên Thuật, Tôn Sách cùng bộ hạ rời khỏi đó đến Lịch Dương (nay là huyện Hoà, An Huy), thủ hạ chỉ có năm, sáu ngàn người, chính Chu Du “đem quân ra đón Sách”, phò tá Tôn Sách đạp bằng Giang Đông. Sau khi Tôn Sách qua đời, lại là Chu Du ủng hộ Tôn Quyền trước tiên và cùng với Trương Chiêu trở thành hai cánh tay của Tôn Quyền. Theo “Tam quốc chí. Lỗ Túc truyện”, Chu Du còn nói với Lỗ Túc, lúc này là “thời buổi các liệt sĩ vin rồng dựa phượng ruổi rong”, mà Tôn Quyền thì nhất định có thể trở thành đế nghiệp, Lỗ Túc liền tới theo Tôn Quyền. Rõ ràng quan hệ của Chu Du và Tôn Quyền chẳng khác gì quan hệ giữa Gia Cát Lượng và Lưu Bị, sẽ không bao giờ thay đổi. Đối với thái độ của Tôn Quyền và Tào Tháo, Chu Du vừa có cảm tính vừa có lí tính, hoàn toàn có thể tin tưởng, việc gì còn phải thăm dò, còn phải nói khích.

Thực tế thì, thái độ của Chu Du lần này cũng hết sức rõ ràng. Trong hội nghị do Tôn Quyền triệu tập, Chu Du đã biểu hiện rõ bản sắc anh hùng là Để Trụ giữa dòng nước, lời nói có gang có thép. Theo Tam quốc chí, trong hội nghị, Chu Du đã nói, Tào Tháo “danh nghĩa là Hán tướng, nhưng kỳ thực là Hán tặc”. Còn tướng quân, “thần vũ hùng tài” có thêm “sự oanh liệt của cha anh”, những việc đáng phải làm là “ngang dọc thiên hạ, trừ hại cho nhà Hán”. Lúc này Tào Tháo tự tìm đến cái chết, có lý gì khiến chúng ta phải đầu hàng (Tháo tự tìm đến cái chết, đi đón kẻ gian tà đó sao)?

Lời nói thực nặng tình nặng nghĩa và cũng hết sức cần thiết. Bởi vì chiến tranh là sự tiếp diễn của đấu tranh chính trị. Chỉ có chính trị chính xác thì mới là “quân chính nghĩa” mới có thể khích lệ sĩ khí. Vấn đề là, chính trị chính xác, không có nghĩa là quân sự sẽ ổn, ý kiến của “phái bồ câu” không phải hoàn toàn vô lý. Với họ, Tào Tháo chính là lang sói hổ báo ( Tào công là hổ, báo), lại còn “ép thiên tử, đánh bốn phương, lúc nào cũng danh nghĩa là triều đình”, thực khó đối phó. Nếu cứ công khai trở mặt với Tào, sự việc sẽ trở nên khó khăn thêm! Chống lại ngay thì sự việc sẽ bất lợi). Huống hồ phía Giang Đông xưa nay vẫn được che chở bởi sông Trường Giang. Nhưng nay Tào Tháo đã chiếm cứ Kinh châu, thu được hạm thuyền của Giang Lăng và Thuỷ quân của Lưu Biểu, Trường Giang hiểm trở “đã là của chung”. Thêm vào đó, Tào Tháo quân đông thế lớn, thuyền ngựa cùng đi, thuỷ lục cùng tiến, hai đường cùng xuống thì đối phó thế nào được? Rõ ràng điều quan trọng không phải nên hay không nên “trừ hại cho nhà Hán”, mà là có thể hay không có thể ngang dọc thiên hạ”. Chí ít là, lấy gì để nói “Tháo tự tìm đến cái chết”.

Đương nhiên, không phải Chu Du không nghĩ về điều này. Đánh thẳng vào mối lo của “phái bồ câu”, Chu Du nói Tào Tháo xuất chinh lần này có bốn điều bất lợi lớn. Trong nước bất an, hậu hoạ chưa trừ đã mạo muội xuống nam, đó là một; rời bỏ yên ngựa, sử dụng hạm thuyền, bỏ sở trường dùng sở đoạn, đó là điều hai; tháng mười rét buốt ngựa không có cỏ, nuôi dưỡng không đủ, đó là điều ba; quân đi xa mệt mỏi, thủy thổ không hợp tất sinh bệnh tật, đó là điều bốn. Chu Du nói, đó là điều đại kỵ của binh gia, Tào Tháo đã phạm phải cả bốn điều. Chỉ nội trong hôm nay sẽ bắt sống được tên giặc già này! Mong tướng quân ban cho năm vạn tinh binh. Chu Du đảm bảo sẽ phá được Tào Tháo cho tướng quân!

Điều này đúng như phán đoán của Gia Cát Lượng, có thể nói “anh hùng suy tính như nhau”. Ở tập trước, chúng ta đã nói tới những phán đoán của Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng chỉ rõ ba vấn đề lớn trong cuộc chiến của Tào Tháo: quân vất vả đi đánh xa, bỏ sở trường dùng sở đoản, lòng người không phục. Nhất là Tào Tháo từ xa đến, cả quãng đường dài, tất phải mệt mỏi. Thêm vào đó, Tào Tháo bức xúc muốn thắng, khinh kỵ binh “ngày đêm đi hơn ba trăm dặm”, kết quả biến mình thành “cung mạnh đã giương hết cỡ”, “không thể bắn thủng được mảnh lụa mỏng”. Như vậy là phạm vào những điều đại kỵ “tất phải bại trước tướng quân”.

Mấy lời của Gia Cát Lượng đã giải đáp vấn đề của Tôn Quyền “Dự Châu vừa bại trận, đã có thể chống lại khó khăn đó”. Vậy, cuộc trò chuyện của Tôn Quyền và Gia Cát Lượng xảy ra vào lúc nào? Theo tôi, phải là sau khi trò truyện với Lỗ Túc và trước lúc trò chuyện với Chu Du. Thời gian cụ thể, là lúc Lỗ Túc đề nghị triệu Chu Du về, là lúc Chu Du đang trên đường quay về. Vì vậy có thể nói, Gia Cát Lượng và Chu Du đã đập tan câu chuyện thần thoại Tào Tháo là bất khả chiến thắng.

Tóm lại, Lỗ Túc giúp Tôn Quyền thanh toán rõ món nợ về chính trị, Gia Cát Lượng giúp Tôn Quyền tính rõ món nợ về liên minh, hơn nữa còn cùng Chu Du tính rõ món nợ về quân sự. Lỗ Túc giải quyết vấn đề có thể hay không có thể. Lúc này, Tôn Quyền đã có dự định, và ngả luôn bài ngửa: “từ lâu tên giặc già đã muốn phế Hán tự lập, muốn thanh toán hai Viên, Lã Bố, Lưu Biểu và cô! Nay, mấy người đó đã bị diệt, còn lại cô. Cô và lão giặc già sẽ không cùng tồn tại! Quân nói nên đánh rất hợp ý cô, từ nay quân nên giúp cô”. Xin chú ý, từ đây Tào Tháo không còn là ‘Tào công” mà là “lão giặc già”. Hiển nhiên, đó là cách gọi sau khi đã có quyết tâm. Theo chú dẫn “Giang Biểu truyện” của Bùi Tùng Chi trong “Tam quốc chí. Chu Du truyện”, để chứng tỏ lòng quyết tâm của mình, Tôn Quyền đã rút kiếm chặt đứt một góc bàn, rồi nghiêm giọng nói, còn kẻ nào cả gan chủ trương đầu hàng Tào Tháo thì sẽ được như chiếc bàn này!

Chừng như tối hôm đó Chu Du và Tôn Quyền có buổi nói chuyện riêng với nhau. Theo Giang Biểu truyện, Chu Du nói, số đồng sự tôn kính của tôi chỉ được xem thư của Tào Tháo, nói có tám mươi vạn đại quân, là bắt đầu hốt hoảng. Họ thậm chí không muốn đi xem hư thực thế nào, đã có ý đầu hàng luôn, thực hết sức phi lý, lúc này Chu Du xin tính rõ chuyện này với chúa công. Quân lính phương bắc mà lão giặc già thông lĩnh, số lượng không thể hơn mười lăm mười sáu vạn, và toàn là lũ đã mệt mỏi. Biên chế thêm số quân cũ của Lưu Biểu chừng bảy tám vạn người, giữa chúng còn hoài nghi nhìn ngó nhau. Một lũ quân lính mệt mỏi, lại hoài nghi nhìn ngó nhau, người tuy đông, nhưng có gì đáng sợ? Chỉ cần cho Chu Du năm vạn tình binh là đủ để đối phó với hai mươi vạn quân không còn sức chiến đấu. Mong tướng quân đừng do dự nữa!

Tôn Quyền nghe xong liền vuốt vai Chu Du nói, Công Cẩn à, lời khanh nói thực hợp với ý ta. Bọn Tử Bố (Trương Chiêu) chỉ nghĩ đến gia đình nhỏ của mình, hẹp hòi quá, khiến ta thất vọng, chỉ có Công Cẩn và Tử Kính là suy nghĩ giống ta. Đúng là trời xanh đã cử hai khanh đến giúp ta (trời xanh đã cử hai khanh đến cho cô)! Trong một lúc thật khó tập kết được năm vạn người, ngựa. Ta mới có ba vạn người với đầy đủ hạm thuyền, lương thảo và vũ khí. Xin Công Cẩn và Tử Kính, Trình công (Trình Phổ) ra quân trước, ở phía sau ta sẽ “cử thêm người, với đầy đủ vật tư lương thảo, hỗ trợ cho khanh”. Công Cẩn huynh có thể đối phó được với Tào Tháo thì hay quá. Nếu có gì không thuận lợi thì cứ về, bản tướng quân sẽ quyết sống mái với Tào Mạnh Đức.

Ở đây có ba câu đáng lưu ý: “chỉ có khanh và Tử Kính là cùng suy nghĩ giống cô”; “Đã tuyển được ba vạn người, thuyền lương chiến cụ đầy đủ”; “gặp việc không như ý sẽ về với cô, cô sẽ quyết sống mái với Manh Đức”. Điều này một lần nữa lại chứng tỏ, trước đây Tôn Quyền đã có ý tham chiến, nên mọi thứ như người ngựa, thuyền bè, lương thảo, và vũ khí đều đã chuẩn bị xong. Qua buổi trò chuyện lần này, Tôn Quyền càng thêm tin tưởng. Tôn Quyền phái Chu Du, Trình Phổ là tả hữu đô đốc (chánh phó tổng chỉ huy), Lỗ Túc là tán quân hiệu uý (tham mưu trưởng), thống lĩnh quân Ngô tiến về hướng tây hội hợp cùng Lưu Bị.

Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí. Tiên chủ truyện, lúc này theo sự sắp xếp của Lỗ Túc, Lưu Bị đã từ Hạ Khẩu tới Phàn Khẩu. Lúc này “Gia Cát Lượng còn ở bên Ngô chưa về”, quân Tào mỗi ngày một tới gần, Lưu Bị trong lòng như có lửa đốt, ngày ngày cho người ra giữ bến tàu, cuối cùng thì viện binh của Chu Du cũng đã tới, Lưu Bị cử người đền uý lạo quân sĩ, Chu Du nói, việc quân còn ở bên mình, bản tướng không dám rời bỏ cương vị. Nếu được Dự Châu hạ cố tới chơi, là điều mong muốn lớn của Chu Du này. Lưu Bị liền nói với Quan Vũ và Trương Phi, chúng ta chủ động liên minh với Đông Ngô, nếu ta không đi, e không tỏ rõ được thiện chí. Thế rồi Lưu Bị một mình “một cát tới hội” (lên một cát đi gặp Du). Cát là thuyền lớn như “huyền cát”, có lúc lại là thuyền nhỏ như “tẩu cát”. Tóm lại, Lưu Bị một mình một thuyền đi gặp Chu Du. Chúng ta đều biết, trong Tam quốc diễn nghĩa có câu chuyện Quan Vũ “một đao tới hội” (thực tế là hai bên đều “một đao tới hội”), không biết có phải Lưu Bị “một cát tới hội” không. Điều đó chứng tỏ, Lưu Bị đúng là anh hùng.

Lưu Bị gặp Chu Du tất phải có mấy lời thăm hỏi. Nhưng điều mà Lưu Bị quan tâm nhất lại là vấn đề quân sự. Lưu Bị hỏi, “nay chống Tào công, xin cho biết kế, quân sĩ có bao nhiêu?” Chu Du nói, ba vạn. Lưu Bị không thực hài lòng và yên tâm với con số đó, nhân tiện nói một câu, Giang Biểu truyện nói, Lưu Bị hoàn toàn không tin Chu Du có thể thắng lợi, lại còn có bụng hẹp hòi, có ý “bỏ mặc những khó khăn”, tự mình cùng hai ngàn người đến với Quan Vũ và Trương Phi, không liên hợp với Chu Du. Tôn Thịnh cho rằng điều này là không thực, đây là “cách nói bóng bảy của người Ngô”. Không bàn tới điều này nữa. Nhưng Lưu Bị không quan tâm là có thực, Lưu Bị nói là quá ít (hận vì ít quá)! Nhưng Chu Du lại hết sức tin tưởng nói, ba vạn người là đủ! Xin Lưu Dự Châu cứ yên tâm thoải mái xem tôi phá địch.

Thái độ của Chu Du là thái độ anh hùng khí khái, còn việc lo ngại của Lưu Bị cũng không hoàn toàn vô lý. Ba vạn người ngựa của Chu Du, thêm vào một vạn của Quan Vũ, một vạn của Lưu Kỳ, tổng cộng năm vạn; mà theo tính toán của Chu Du, quân Tào ít ra cũng có tới hai mươi vạn. Năm vạn chống lại hơn hai mươi vạn, có thắng nổi không?

Đáp án là một hiện thực, tức là Chu Du chỉ huy liên quân Tôn Lưu đã đại phá quân Tào ở Xích Bích. Tào Tháo bêu đầu sứt trán, vứt mũ bỏ giáp, tháo chạy như điên, dưới sự hiệp kích của Chu Du và Lưu Bị, quân Tào càng thêm rối loạn, may nhờ có Trương Liêu, Hứa Chử đến tiếp ứng, mới thoát được hiểm. Quân thuỷ bộ của Chu Du, Lưu Bị cùng tiến, truy kích Tào Tháo đến tận dưới thành Nam quận. Tào Tháo để Chinh nam tướng quân Tào Nhân và Hoành dã tướng quân Từ Hoảng giữ Giang Lăng, Triết Xung tướng quân Nhạc Tiến giữ Tương Dương, còn mình thì cùng lũ tàn binh bại tướng trở về phương bắc, và từ đó không quay lại nữa.

Đó là trận chiến Xích Bích. Đó là trận chiến lấy ít thắng nhiều, lấy yếu thắng mạnh nổi tiếng của Trung Quốc, là trận chiến được đánh giá cao, được coi trọng nhiều, chưa từng có. Nhưng cũng có học giả cho rằng, thực ra lúc đó Tào Tháo chỉ có năm ngàn người và trận chiến Xích Bích chỉ là một trận đánh tao ngộ bình thường, các nhà sử học đã khuếch đại quy mô trận đánh. Đương nhiên đây chỉ là ý kiến của một người. Nhưng trận đánh đã được lịch sử nói tới nhiều lần. Về mục đích, quy mô, thời gian, địa điểm và cả nguyên nhân thất bại của trận đánh, các nhà sử học đã có ý kiến khác nhau. Ví dụ có học giả cho rằng nguyên nhân chủ yếu khiến Tào Tháo thất bại là quân lính gặp phải bệnh dịch, đành phải đốt hết thuyền bè và rút lui. Điều này có lời của Tào Tháo làm chứng. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí, Chu Du truyện, sau trận chiến Xích Bích, Tào Tháo có gửi thư cho Tôn Quyền nói, “trong trận Xích Bích, bệnh tật phát sinh, cô phải đốt thuyền lui quân, nhờ đó Chu Du mới có hư danh”. Vậy chúng ta muốn hỏi, đúng như vậy chăng? Hãy còn, Tam quốc diễn nghĩa đã mô tả trận đánh với nhiều hình nhiều vẻ, trong đó có nhiều câu chuyện đã phải kể đi kể lại nhiều lần như “khua lưỡi bẻ bọn nho”, “dùng trí khích Chu Du”, “mượn dao giết người” (ở hồi thứ bốn mươi nhăm, Chu Du cử Gia Cát Lượng “cắt đường chuyển lương của Tào Tháo”), “thuyền cỏ mượn tên”, “Hán Trạch dâng thư”, “Bàng Thống hiến kế” và “khổ nhục kế”, “mượn gió đông” v.v… đều là những điều chúng ta đã thuộc lòng. Vì vậy, chúng ta cũng nên hỏi một câu: có những chuyện đó chăng?

§24. NGHI ÁN XÍCH BÍCH

Qua lời khuyên của Lỗ Túc, Chu Du trong tập đoàn và Gia Cát Lượng sứ giả của tập đoàn Lưu Bị, Tôn Quyền đã cân nhắc nhiều lần về thời thế và quyết định liên hợp với Lưu Bị chống lại Tào Tháo, nên mới có trận chiến Xích Bích. Nhưng còn rất nhiều nghi vấn trong những ghi chép và mô tả của lịch sử về trận chiến này; cách nhìn của các nhà sử học cũng còn nhiều vấn đề, thậm chí có người cho rằng đây chỉ là cuộc chiến tao ngộ bình thường. Vậy, sự thực về trận chiến Xích Bích là như thế nào?

Ở tập này chúng ta bàn về trận chiến Xích Bích.

Trận chiến Xích Bích chừng là một trận đánh nổi tiếng nhất trong thời đại Tam Quốc. Nói đến Tam Quốc thì nhiều người đã biết về trận chiến Xích Bích. Người có công trong việc này phải là La Quán Trung. Bởi vì trong Tam quốc diễn nghĩa thì phần này là phần được hư cấu nhiều nhất, được viết tinh tế nhất. Thực tình thì chính sử ghi chép về trận chiến này không nhiều và còn tồn tại nhiều vấn đề. Vì vậy, đã nhiều lần trong giới sử học nổ ra “trận chiến Xích Bích mới”. Người ta nói tới các điểm sau: 1- Chiến tranh của ai?; 2- Quy mô như thế nào; 3- Thời gian địa điểm; 4- Nguyên nhân thắng bại. Các nhà sử học đã tranh cãi nhiều, thậm chí có nhiều ý kiến trái ngược nhau. Như binh lực của Tào Tháo ném vào đó, có người nói thực tế là năm mươi vạn và kỳ thực là năm ngàn người (ngoài ra còn có người nói bốn mươi vạn, ba mươi vạn và hơn hai mươi vạn) rõ ràng là khác biệt lớn. Bách gia giảng đàn không phải là học thuật luận đàn, chẳng có cách nào để bàn về những vấn đề này, chỉ có thể nói một chút về “ý kiến cá nhân”.

Nên nói về vấn đề thứ nhất trước, tức là ai đã phát động trận chiến này. Ai cũng rõ, lần này Tào Tháo xuống phía nam nhằm đánh Lưu Biểu, đoạt Kinh châu. Phải nói rằng mục đích đã trở thành hiện thực sau khi Lưu Tôn đầu hàng, Lưu Bị chiến bại, Giang Lăng rơi vào hiểm hoạ. Vì thế mới có chuyện Giả Hủ khuyên Tào Tháo nên dừng lại, ở tập Trời sinh kì tài, chúng ta đã nói chuyện này. Đương nhiên, Lưu Bị tuy đã trở thành kẻ “cùng đường”, nhưng “người vẫn còn, con tim còn đập”, nên phải truy đuổi tiếp. Nhưng tôi nghĩ, không loại trừ một khả năng khác, tức là sau khi đã diệt được Lưu Bị, Tào Tháo sẽ nhân thế đó, tiêu diệt nốt Đông Ngô. Tam quốc chí. Giả Hủ truyện nói, “Thái tổ phá Kinh châu, muốn xuôi dòng xuống phía đông”. Chẳng nhẽ chỉ để diệt Lưu Bị mà phải “xuôi dòng xuống phía đông” sao? Trước lúc Chu Du xuất chinh, Tôn Quyền đã nói những gì? Tôn Quyền nói: “Khanh đã quyết tâm thì cứ làm, nếu có điều gì bất lợi thì cứ về, bản tướng quân sẽ quyết sống mái với Tào Mạnh Đức”. Nếu như lần này, đúng là Tào Tháo chỉ định đánh Lưu Bị thì e Tôn Quyền sẽ chỉ nói, Du ca à, cứ thử đánh xem. Nếu đánh thắng thì đánh, cứ liệu mà làm; đánh không thắng thì về, sống chết thế nào mặc xác ông “Lưu hoàng thúc đó”.

Nếu sự việc là như vậy thì mấy vấn đề sau này thực dễ hiểu. Nên kết luận thế này: quy mô cuộc chiến là tương đối lớn, thời gian là tháng mười hai năm Kiến An thứ XIII, địa điểm là thị trấn Xích Bích, Hồ Bắc ngày nay (trước là huyện Bồ Kỳ). Vì sao lại nói như vậy? Bởi các học giả chủ trương trận chiến Xích Bích là “Trận chiên cỡ nhỏ” đã mô tả trận chiến đó như sau: tháng bảy năm Kiến An thứ XIII Tào Tháo ra quân, tháng tám Lưu Biểu chết vì bệnh, tháng chín Lưu Tôn đầu hàng. Tào Tháo cho rằng “Giang Lăng có tiềm năng về quân sự, e Tiên chủ chiếm mất”, nên đã thống lĩnh năm ngàn kỵ binh tinh nhuệ vượt ba trăm dặm một ngày đêm, truy đuổi Lưu Bị, hai quân gặp nhau ở Đương Dương. Lưu Bị thua chạy về Hạ Khẩu. Tào Tháo tiến vào Giang Lăng. Sau khi đã thu được nhiều vật tư quân nhu, Tào Tháo lại lập tức xuôi dòng xuống phía dưới, kết quả, đụng vào liên quân Tôn Lưu đang ngược dòng lên và bất ngờ xảy ra ‘Tao ngộ chiến”. Vì không hẹn mà gặp, vì bất ngờ mà phải ứng chiến, và vì một số nguyên nhân khác nữa, Tào Tháo đã thất bại.

Nếu tán thành cách nói trên thì phải thừa nhận thời gian xảy ra trận chiến là tháng mười. Vì đến tháng mười hai thì hậu quân của Tào Tháo hẳn đã đến, binh lực sẽ không phải là năm ngàn. Vậy năm ngàn tinh binh của Tào Tháo đến Xích Bích vào tháng mười để làm gì? Đương nhiên là nhằm đánh Lưu Bị, không phải đánh Tôn Quyền. Theo Tam quốc chí. Trình Dục truyện, lúc này “Lưu Bị đang chạy về Ngô”, rất nhiều mưu sĩ của Tào Tháo dự đoán Tôn Quyền sẽ giết Lưu Bị, chỉ có Trình Dục không cho là như vậy. Tào Tháo nghĩ sao? Không thấy nói. Vì vậy có thể tưởng tượng phán đoán của Tào Tháo lúc đó, sẽ không có liên minh Tôn Lưu. Nhưng thực không ngờ họ đã liên minh với nhau và tập kết được năm vạn quân. Đương nhiên, năm ngàn quân không phải là đối thủ của năm vạn quân và là “cuộc chiến cỡ nhỏ”.

Nói như vậy, cũng không phải là không có lý có cứ, chứng cứ có trong Tam quốc chí. Gia Cát Lượng truyện. Ở đó, Gia Cát Lượng đã nói với Tôn Quyền: “Quân Tào Tháo tù xa đến tất đã mệt mỏi, còn đuổi Dự Châu, quân khinh kỵ ngày đêm đi ba trăm dặm, khác nào cung đã giương hết cỡ, chưa chắc đã bắn thủng được mảnh lụa mỏng”. Theo cách nói này, thì binh lực của Tào Tháo chỉ có năm ngàn và là đoàn khinh kỵ hành quân qua một chặng đường dài từ Tương Dương đến Giang Lăng.

Nhưng ở đây đã có vấn đề, nếu đúng là Tào Tháo chỉ xuống phía đông với năm ngàn quân, thì vì sao khi Chu Du đưa ba vạn người ngựa đến cứu viện, Lưu Bị lại “hận là rất ít”? Rõ ràng, binh lực của Tào Tháo ít ra cũng có mười vạn. Hoặc, lúc Gia Cát Lượng nói, chỉ có năm ngàn, sau đó không ngừng tăng thêm. Điều đó cần phải có thời gian, vì vậy chiến tranh phải nổ ra vào tháng mười hai. Còn về địa điểm giao chiến, nhà sử học tỉnh Hồ Bắc đã nói là “Văn võ Xích Bích”. Trận chiến Xích Bích tức là Bồ Kỳ Xích Bích thì gọi là “võ Xích Bích”, từ phú của Tô Đông Pha tức là Hoàng Châu Xích Bích thì gọi là “văn Xích Bích”), không bàn tiếp.

Kỳ thực, chỉ cần đầu mâu của Tào Tháo chỉ vào Tôn Quyền, hoặc Lưu Bị trừ bỏ Tôn Quyền, hoặc Tôn Quyền trừ bỏ Lưu Bị, Tào Tháo sẽ không khinh địch đến nhường ấy. Ở trận Tương Dương, Lưu Bị đã là tướng bại trận, chim sợ cung, với năm ngàn tình binh có thể đối phó được. Nhưng Tôn Quyền thì lại khác. Gia Cát Lượng từng nói “Tôn Quyền có Giang Đông, đã trải ba đời, có thế hiểm dân theo, biết dùng người hiền năng”, Tào Tháo không thể không biết điều này. Vậy, nếu muốn đánh Tôn Quyền, Tào Tháo không thể chỉ có năm ngàn người. Thực tế thì Tam quốc chí Chu Du truyện đã nói rất rõ: ‘Tào vào Kinh châu, Lưu Tôn đưa quân xin hàng, Tào công có được thủy quân, thuyền, bộ binh kể là chục vạn”, sao lại chỉ có năm ngàn? Có điều, chúng ta không thể làm rõ được là mấy mươi vạn; Tào Tháo nói mình có tám mươi vạn, đó là nói khống. Nhưng nếu bớt đi một nửa, cũng có bốn mươi vạn; lại bớt đi một nửa nữa, cũng có hai mươi vạn. Con số mà Chu Du tính toán cũng là vậy. Có học giả cho rằng, con số Chu Du tính tới là toàn bộ binh lực của Tào Tháo, không phải là số quân tham chiến. Vậy nếu bớt đi một nửa thì cũng có mười vạn. Hơn nữa, truy đuổi Lưu Bị là năm ngàn kỵ binh, làm gì có hạm thuyền “đầu đuôi liên tiếp”, làm gì có chuyện hoả thiêu Xích Bích? Cho nên, nói trận chiến Xích Bích là “trận tao ngộ” e chỉ có một người.

Sau khi đã xác định quy mô tương đối lớn, trận chiến Xích Bích có bốn giai đoạn, là quyết sách, chuẩn bị, giao chiến, hoàn thành. Quá trình này, Tam quốc diễn nghĩa viết rất tinh tế, lưu lại một di sản quý báu trong kho tàng văn học cổ đại Trung Quốc. Nhưng lấy làm tiếc khi phải chỉ ra rằng, văn học không phải lịch sử. Tam quốc diễn nghĩa đã tốn hết tám hồi để mô tả đậm nét về quá trình chiến tranh, nhất là những câu chuyện làm khoái khẩu mọi người, nhưng phần lớn lại là hư cấu.

Ở đây cũng có hai tình huống. Một loại hoàn toàn không có trong sử, như “Uốn lưỡi bẻ bọn nho”, “Lấy trí khích Chu Du”, “Hám Trạch dâng thư”, “Bàng Thống hiến kế”, cùng “Mượn gió đông” v.v… Một loại có một chút trong sử, nhưng đã bị ghép hoa chiết cành hoặc phóng đại lên. Như nói, “Tưởng Cán trúng kế”, không phải hoàn toàn bịa đặt. Chí ít, con người Tưởng Cán là có thật, từng đến doanh trại Chu Du. Nhưng đáng tiếc, đó là sau trận chiến Xích Bích, Tư trị thông giám ghi năm Kiến An thứ XIV (Công nguyên năm thứ 209). Đương nhiên là không bị lừa lấy trộm thư sách nào đó. Về sau sẽ nói thêm về chuyện này.

“Thuyên cỏ mượn tên” cũng là truyện có một ít trong sử, nhưng sự việc lại phát sinh rất muộn, tận năm Kiến An thứ XVIII (năm 213). Chẳng qua là phát sinh trên người Tôn Quyền và cũng không phải vì mượn tên. Sau này sẽ nói tiếp. Thực tế thì, về mặt kỹ thuật không thể thực hiện được “thuyền cỏ mượn tên”. Có người đã tính toán rất kỹ về điều này, không bàn tiếp ở đây.

Xem ra, trong Tam quốc diễn nghĩa có nhiều vở kịch hay mà lịch sử chưa từng diễn.

Thực tế, chính sử ghi chép rất đơn giản về trận đánh này, và cách nói của Trần Thọ còn nhiều mâu thuẫn. Như ai đã phóng hoả ở trận chiến Xích Bích? Có hai cách nói. Tiên chủ truyện và Chu Du truyện nói liên quân Tôn Lưu đã đốt thuyền; Quách Gia truyện và Ngô chủ truyện nói chính Tào Tháo đã đốt thuyền. Để không ảnh hưởng tới tình cảm của độc giả, tôi đã ghi lại cả hai cách nói ở phần sau, nếu độc giả nào không có hứng thú thì hãy bỏ qua đoạn này, đọc tiếp phần sau.

Có hai cách nói về chuyện đốt thuyền:

Tiên chủ truyện nói, “Quyền phái Chu Du, Trình Phổ, mấy vạn thủy quân hợp lực cùng Tiên chủ, đánh nhau với Tào công ở Xích Bích, đốt phá hạm thuyền của chúng. Tiên chủ và quân thuỷ lục của Ngô cùng truy đuổi tới Nam quận. Bấy giờ có dịch, quân Bắc chết nhiều, Tào công cho lui quân”. Quách gia truyện nói, “Du, Phổ là tả hữu đô đốc, mỗi người lĩnh một vạn quân, cùng Bị tiến tới, gặp nhau ở Xích Bích và đại phá quân Tào. Tháo tự đốt thuyền, cho quân lui, quân sĩ đói khát, dịch bệnh chết quá nửa, Bị, Du đuổi tới Nam quận, Tào công rút về phương bắc. Chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong “Chu Du truyện” thậm chí còn nói, sau đó Tào Tháo còn viết thư cho Tôn Quyền, nói: “Chiến dịch Xích Bích, xảy ra dịch bệnh, cô tự đốt thuyền và lui quân, Chu Du mới có hư danh”. Theo cách nói đó, chính Tào Tháo đã đốt các chiến hạm của mình, chẳng có việc gì của Chu Du và cũng chẳng có việc gì của Gia Cát Lượng.

Lá thư của Tào Tháo, đương nhiên không thể tin tưởng hoàn toàn, nhưng cũng không phải là không có một chút căn cứ nào. Theo tôi, có thể tin được một phần, phải nói như trong Chu Du truyện: “Lúc đó trong quân Tào đã lan tràn dịch bệnh, vừa giao chiến, quân Tào đã bại lui, lần nữa về Giang Bắc, Du ở bờ nam”. Cũng tức là, quân Tào từ Giang Lăng xuôi dòng xuống, liên quân Tôn Lưu từ Phàn Khẩu ngược dòng lên, hai quân gặp nhau ở Xích Bích, kết quả là quân Tào bại trận, “lần nữa về Giang Bắc”, để chiến hạm ở Ô Lâm (nay là thị trấn Hồng Hồ, Hồ Bắc), bên bờ đối diện.

Vì sao hai quân vừa giao chiến, Tào Tháo đã bị bại? Tào Tháo bình truyện của ngài Trương Tác Diệu đã nêu ra bốn “nguyên nhân trực tiếp”. Thứ nhất, dịch bệnh lan truyền trong quân Tào, người bệnh nhiều, sức chiến đấu giảm sút. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói: “Tháo đến Xích Bích đánh nhau với Bị, thấy bất lợi. Đại dịch bùng phát, quân sĩ chết nhiều, nên cho lui quân”. Tưởng Tế truyện cũng nói, “đại quân đánh Kinh châu, gặp dịch bệnh”. Thứ hai, quân Tào không quen thủy chiến, đứng còn chưa vững, đánh đấm sao được? Thứ ba, Tào Tháo chưa thấu hiểu về địch, những tưởng minh hung hăng là vô địch, nào ngờ lại bị đánh phủ đầu lúc vừa gặp nhau. Thứ tư, hai quân gặp nhau ở chỗ đường hẹp, lại là giữa sông, Tào Tháo đông người rất khó xoay xở, quân bộ lại càng khó sử dụng. Vì vậy, ngài Trương nói, trong những tình huống đặc biệt như vậy Tào Tháo vốn có ưu thế, ngược lại đã rơi vào thế cùng.

Gia Cát Lượng và Chu Du, gần như đã tính đến cả bốn nguyên nhân đó. Như Chu Du đã tính đến tật bệnh. Chu Du và Gia Cát Lượng đều đã nói tới hai điều: quân lính mệt mỏi và lòng người không phục, e cũng là những điều quan trọng. Còn một điểm nữa cũng không thể không chỉ rõ, tức là Tào Tháo đã gây “chiến tranh xâm lược” còn liên quân Tôn Lưu đã sử dụng “chiến tranh bảo vệ”. Thỏ khi giận còn cắn người, nữa là Chu Du và Lưu Bị? Nhìn vào sử liệu, chúng ta thấy ý chí chiến đấu bên liên quân Tôn Lưu rất mạnh. Tôi tin rằng khi đến Xích Bích, mọi tướng sĩ đều xoa tay, giậm chân đòi đánh thử. Còn bên phía Tào Tháo thì sao? Gần như không có ghi chép gì. Hai quân đối địch, kẻ mạnh sẽ thắng! Vừa vào trận, liên quân Tôn Lưu đã báo tin thắng trận, thực chẳng có gì là lạ.

Vừa đánh nhau đã thất lợi, Tào Tháo không thể không ngừng lại, chiến thuyền đều quay vào bờ. Lúc này là mùa đông giá rét, gió bắc thổi mạnh, thuyền bè chao đảo, trong quân Tào nhiều người mắc bệnh. Để giải quyết vấn đề này, Tào Tháo lệnh, khoá các chiến hạm vào với nhau, lục quân thì lập doanh hạ trại ngay trên bờ. Cách làm này là do Tào Tháo tự quyết, hay là ý kiến của mưu sĩ nào, chúng ta không được biết, nhưng có thể khẳng định Bàng Thống không liên quan. Tam quốc chí. Bàng Thống truyện ghi chép rất rõ ràng, Bàng Thống không tham dự trận chiến này.

Liên quân Tôn Lưu sẽ nhanh chóng biết được tình hình bên phía Tào. Theo Tam quốc chí. Chu Du truyện, lúc đó bộ tướng Hoàng Cái nói với Chu Du: “Nay giặc đông ta ít, khó chống giữ lâu. Nhưng xem hạm thuyền của quân Tào đầu đuôi liên tiếp, có thể phóng hoả mà đốt”. Rõ ràng binh lực bên phía Tào nhiều hơn bên liên quân, nên mới có câu “giặc đông ta ít”. Nhưng vào lúc đó bên phía quân Tào đang lan truyền dịch bệnh nghiêm trọng, mất sức chiến đấu nên mới thua. Tào Tháo còn phạm vào một sai lầm khác là đã khoá thuyền vào với nhau, Hoàng Cái mới có ý phóng hoả.

Chu Du nghe kế và Hoàng Cái trá hàng, phóng hoả, quân Tào đại bại. Nghe nói hôm đó Hoàng Cái chuẩn bị mấy chục chiếc thuyền nhỏ, trên thuyền chất đầy cỏ khô có tẩm dầu, tất cả được che bằng vải xanh trên cắm cờ, rầm rầm rộ rộ tiến lên bờ bắc. Tất cả quân Tào thò đầu rướn cổ nhìn, chỉ chỉ trỏ trỏ kháo nhau Hoàng Cái đã đến hàng, ngờ đâu sau khi đoàn thuyền của Hoàng Cái lướt qua, tất cả nhất tề phóng hoả. Bấy giờ gió đông nam thổi mạnh, thế lửa lướt thẳng tới bờ. Toàn bộ chiến hạm và doanh trại của Tào Tháo đều bị bốc cháy, chốc lát “Khói lửa ngút trời”. Quân Tào người bị thiêu sông, kẻ bị đè chết, người ngã ngựa nhào, Tào Tháo đành phải rút lui. Trước khi lui quân, Tào Tháo cho đốt hết những thuyền bè còn lại. Ngô chủ truyện mới nói, “Tháo đốt hết số thuyền còn lại rồi lui”. Nói như vậy, nghe hợp hơn.

Tào Tháo bại lui, quân lính vô cùng rối loạn. Theo chú dẫn Sơn Dương công tải kí của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, sau khi thuyền bè bị đốt cháy (trong sách nói là Lưu Bị đốt), Tào Tháo thống lĩnh tàn quân “rút theo đường Hoa Dung”. Lúc đó đường sá lầy lội, không sao đi được, trời lại gió to, Tào Tháo lệnh cho “Luy binh” phải vác cỏ lót đường. Luy tức là gầy yếu. “Luy binh” là bộ phận binh lính không còn sức chiến đấu, thậm chí có thể là thương bệnh binh. Đường vừa tạm chữa xong, đoàn kỵ binh đã xông thẳng lên phía trước, mặc sự sống chết của họ. Kết quả là số luy binh đã bị người ngựa giẫm đạp, mất mạng ngay trên đoạn đường vừa sửa xong. Chúng ta không rõ số luy binh đó là bộ phận nào, là số quân mà Tào Tháo đưa từ phương bắc tới, hay là số binh lính của Lưu Tôn đầu hàng; cũng không biết có phải họ đã mất hết sức chiến đấu, hay đã bị nhiễm bệnh trong chiến tranh. Nhưng dù sao đi nữa, họ vẫn luôn là những đối tượng cần được cứu trợ. Theo tinh thần nhân đạo, Tào Tháo phải để số luy binh đi trước, còn mình thì thống lĩnh tinh binh đoạn hậu. Nhưng hình như thời đó chưa có quan niệm về chủ nghĩa nhân đạo và ở Tào Tháo càng không có.

Cách nói trong Tư trị thông giám của Tư Mã Quang là như vậy. Từ đó thấy rõ, Tào Tháo thất lợi trong trận Xích Bích, một là nhiễm bệnh, hai là bị đốt, mới quyết định rút quân. Vì vậy trong lời chú thích Giả Hủ truyện, Bùi Tùng Chi nói: “Bại ở Xích Bích là do vận số. Là do dịch bệnh lan mạnh, sức chiến đấu suy giảm; lại có gió từ Nam, lửa càng được thế. Đó là trời làm, đâu phải việc của người!” Trước hết bởi gặp “trận đánh lạ” hoặc “lây bệnh từ chim muông” (dịch bệnh lan tràn), sức chiến đấu giảm sút (tổn hại đến sức chiến đấu). Thứ nữa, không ngờ mùa đông tháng chạp lại có gió đông nam, giúp Hoàng Cái đánh hoả công (nhờ thế lửa bốc mạnh). Tào Tháo thất bại, do vận khí không tốt.

Kỳ thực thì sự việc đâu có đơn giản như vậy. Tào Tháo thất bại, có nguyên nhân khách quan, cũng có nguyên nhân chủ quan. Ngài Trương Tác Diệu đã có tổng kết rất hay trong Tào Tháo bình truyện. Chúng ta đều biết, Tào Tháo có ưu thế rất rõ ràng. Thứ nhất, Tào Tháo ép thiên tử để lệnh chư hầu, chư hầu không dám tranh giành, đó là ưu thế về chính trị; thứ hai, Tào Tháo đoạt Kinh châu, uy trấn bốn biển, nhiều người chợt nghe đã hồn bay phách lạc, đó là ưu thế về tâm lý; thứ ba, Tào Tháo xuống phía nam, thế như chẻ tre, lòng quân phấn chấn, lấy thế của kẻ thắng đánh quân đã khiếp vía, đó là ưu thế về khí thế; thứ tư, binh lực của Tào Tháo gấp bội so với liên quân Tôn Lưu, đó là ưu thế về quân sự. Đây là bốn điều ngài Trương đã nêu ra trong sách. Nhưng vì sao Tào Tháo vẫn bị bại trận?

Cũng có mấy nguyên nhân. Căn cứ theo phân tích của ngài Trương có tham khảo thêm quan điểm của một số học giả khác, tôi cho rằng, chủ yếu là sai lầm về chiến lược. Tức là, Tào Tháo không xác định rõ mục tiêu chiến lược của mình là gì, đoạt Kinh châu, hay là đoạt Giang Đông? Là tiêu diệt Lưu Bị hay tiêu diệt luôn cả Tôn Quyền? Lúc này nhìn lại như là ý sau, hoặc cả hai ý, tóm lại là không rõ ràng. Thực ra thì khẩu vị của Tào Tháo không nên quá lớn như vậy. Cần phải xác định rõ mục tiêu của mình là Kinh châu và Lưu Bị. Nếu là vậy, thì Tào Tháo nên thế này, sau khi đánh bại Lưu Bị phải chạy đến Hạ Khẩu, giết nốt những kẻ khác, có thể đã bắt được cả Lỗ Túc. Và dù không tiêu diệt được Lưu Bị thì cũng chặn được đường, Lưu Bị không thể liên hệ với Giang Đông, buộc phải xuống phía nam chỗ Thương Ngô. Như vậy thì kết quả lúc này đã khác hẳn.

Nhưng không hiểu vì sao, Tào Tháo lại bỏ qua Lưu Bị, quay đầu tiến thẳng tới Giang Lăng. Kỳ thực số quân nhu vật tư ở Giang Lăng hoàn toàn có thể để bộ phận phía sau giải quyết. Lưu Tôn đã đầu hàng, Tương Dương đã ở trong tay, lẽ nào Giang Lăng không phải là vật trong túi? Thả Lưu Bị tức là thả hổ về rừng. Nhưng chưa phải là điều đáng ngại. Lúc này, sau khi nghỉ ngơi chốc lát, Tào Tháo vẫn có thể nhanh chóng tiến về đông, phá liên minh Tôn Lưu trước khi có thể hình thành. Nên nhớ rằng, việc này cũng cần có một quá trình, chỉ cần liên minh Tôn Lưu không thành, thì việc tìm diệt một mình Lưu Bị cũng đủ để lực lượng của Tào Tháo mạnh lên gấp bội.

Nhưng Tào Tháo chỉ dừng ở Giang Lăng chừng hai tháng. Đương nhiên, lúc này có nhiều việc Tào Tháo cần phải làm, như ổn định việc quan việc dân ở Kinh châu, bao gồm cả việc phái cử Lưu Tôn, là Thứ sử Thanh Châu, Văn Sính là Thái thú Giang Hạ, phóng thích Hàn Tung bị Lưu Biểu giam cầm, phong Khoái Việt cùng mười lăm người khác là hầu. Nhưng đã vậy thì phải nghe theo ý của Giả Hủ, dứt khoát sử dụng chính sách mềm dẻo để Giang Đông phải thần phục Nhưng Tào Tháo lại không. Sau khi dừng lại hai tháng ngắn ngủi ở Giang Lăng, bỗng Tào Tháo vội vã đông tiến. Ở đây sự việc trở nên tồi tệ chính bởi bốn chữ “không dài không ngắn”. Nếu thời gian dừng chân ngắn, liên minh Tôn Lưu không thể hình thành, kẻ thù của Tào Tháo là một mình Lưu Bị; thời gian dừng chân dài, thời gian chuẩn bị chiến tranh đầy đủ hơn. Thời gian tác chiến cũng hợp lí hơn. Ví như, sau lúc khai xuân năm sau mới tiến quân vào Xích Bích, có lẽ đã không có nhiều phiền hà đến vậy.

Tào Tháo vẫn có cách lựa chọn thứ ba, tức là lưu lại Giang Lăng, phái một đại tướng khác cầm quân tiến đánh Hạ Khẩu, chiếm Hạ Khẩu hoặc trấn giữ tại Hạ Khẩu. Chúng ta đều biết, lúc đó Lưu Kỳ ở Hạ Khẩu có một vạn người; Quan Vũ ở Giang Lăng cũng có một vạn người. Sau khi bại trận ở Đương Dương, Lưu Bị không thể đến Giang Lăng, để “vòng qua Hán Tân” (Hán Tân là bến đò ở Kinh Môn, Hồ Bắc ngày nay) cùng hội hợp với Quan Vũ đến tiếp ứng, cả hai vượt tiếp Miện Thủy gặp Lưu Kỳ Thái thú Giang Hạ và cùng đến Hạ Khẩu. Lúc này, nếu Tào Tháo đưa năm ngàn khinh kỵ đi đánh Lưu Bị là mạo hiểm. Nhưng phái đại quân (bộ binh và kỵ binh) xuất phát từ Tương Dương hoặc từ Giang Lăng thì lại hay hơn. Chí ít, khi đại quân áp cảnh Hạ Khẩu cũng là một uy hiếp với tập đoàn Tôn Quyền. Khi đó, chẳng cần nói tới bọn Trương Chiêu, mà ngay cả bản thân Tôn Quyền cũng phải có thái độ khác.

Thực ra thì lúc đầu Tào Tháo cũng muốn coi lục quân là chủ lực, bằng đường bộ tiến tới phía đông, từ chỗ hiểm ở hai bờ, chọn chiến trường thích hợp. Lục quân của Tào Tháo từng trải xa trường, anh dũng thiện chiến. Nhưng thủy quân lại còn nhiều vấn đề, tự huấn luyện không có kinh nghiệm chiến đấu, còn li tâm li đức lúc Kinh châu đầu hàng. Một đội ngũ như vậy, không thể làm tiên phong, càng không thể là quân chủ lực.

Coi như đều chưa làm những việc đó, hoặc đều có sai lầm, nhưng Tào Tháo vẫn còn một cơ hội khác, tức là lúc đó quân lính đang ở Ba Khâu (nay là thị trấn Nhạc Dương, Hồ Nam), lúc gặp bệnh dịch thì nên dừng lại, thậm chí là quay lại Giang Lăng. Lưu lại Ba Khâu, liên quân Tôn Lưu sẽ không đến, có thể là như vậy; nhưng về lại Giang Lăng thì dứt khoát có thể tránh được va chạm. Có thể nói, Tào Tháo đã sai lại thêm sai.

Nhưng vì sao, một người đã trải qua trăm trận, lắm mưu nhiều kế như Tào Tháo lại có thể phạm những sai lầm đó? Trong Tào Tháo bình truyện của mình, ngài Trương Tác Diệu cho rằng “nguyên nhân cơ bản là trong tư tưởng đã có sự kiêu ngạo và khinh địch”, còn nói thêm, đây cũng là nhận thức chung của các sử gia. Nói như vậy là có lý. Có thể vì nguyên nhân này, Tào Tháo đánh giá chưa hết về liên minh Tôn Lưu, luôn nghĩ rằng Tôn Quyền rồi cũng như Công Tôn Khang, sẽ mang đầu Lưu Bị đến nộp. Nhưng Tào Tháo không nghĩ tới, Tôn Quyền không phải Công Tôn Khang, lúc này cũng không phải là lúc đó. “Độc Thông giám luận” của Vương Phu Chi nói, sở dĩ Tào Tháo có thể định xong phương bắc, bởi các chư hầu tự tàn sát lẫn nhau, cuối cùng chỉ còn lại hai nhà Tôn Lưu. Nếu như hai nhà không đoàn kết thì chỉ có đường chết. Vì vậy liên minh Tôn Lưu là thế tất yếu.

Nhìn chung lại, chúng ta có thể nói, Tào Tháo bại vì khinh địch; Tôn Quyền thắng vì có liên minh. Đây là nguyên nhân hết sức quan trọng. Còn như mấy việc, Tào Tháo không biết Hoàng Cái trá hàng, không ngờ mùa đông có gió đông nam, đều là những vấn đề nhỏ.

Ngoài ra, Tào Tháo thất bại, có thể còn một nguyên nhân nữa, là Tào Tháo đã già. Nhà sử học nổi tiếng, Ngô Hàm đã có biểu liệt kê về tuổi tác trong bài ‘‘Bàn về Chu Du, Gia Cát Lượng, Trương Chiêu trong trận chiến Xích Bích”. Ngài Ngô nói, trong trận Xích Bích Tôn Quyền hai mươi bảy tuổi, Gia Cát Lượng hai mươi bảy tuổi, Chu Du ba mươi tư tuổi, Lỗ Túc ba mươi bảy tuổi, Tào Tháo năm mươi tư tuổi. Vì vậy Ngô Hàm nói, đây không chỉ là trận yếu đánh bại mạnh, kẻ bị đánh, đánh bại kẻ tiến công, ai binh đánh bại kiêu binh mà còn là trận đánh “Thanh niên đánh bại lão tướng”. Ngài Ngô Hàm còn chưa tính đến một người, đó là Lưu Bị bốn mươi bảy tuổi. Nhưng nếu thêm cả Lưu bị thì tuổi bình quân bên phía liên quân cũng chỉ là ba mươi tư tuổi, đúng bằng tuổi của Chu Du. Chu Du là tổng chỉ huy liên quân Tôn Lưu. Cho nên, trận chiến Xích Bích có thể coi là Chu Du đã đánh bại Tào Tháo, ba mươi tư tuổi đánh bại năm mươi tư tuổi.

Có điều Tào Tháo luôn là Tào Tháo. Tuy đã già, đã bại nhưng bản sắc anh hùng tiếu ngạo giang hồ thì vẫn y nguyên “Sơn Dương công tải kí” nói, sau khi ra khỏi đường Hoa Dung Tào Tháo lại vui vẻ như thường. Mọi người hỏi vì sao, Tào Tháo nói, Lưu Bị đúng là đối thủ của ta, nhưng tiếc là động tác có phần hơi chậm. Nếu biết chặn đường và phóng hoả thì e chúng ta đã trở thành tro bụi hết. Một lúc sau, thì đúng là Lưu Bị đã phóng hoả, nhưng Tào Tháo đã đi khỏi. Nhân tiện nói thêm, lúc biên tuyển Tư trị thông giám, Tư Mã Quang đã lược bỏ đoạn này. Cũng xin nói thêm, toàn bộ quá trình này không liên quan đến Quan Vũ.

Trận chiến Xích Bích là tổn thất lớn nhất mà Tào Tháo gặp phải trong lúc nam chinh bắc chiến, nhưng Tào Tháo vẫn cười. Vậy, Tào Tháo có thể cười đến tận cùng được không?

HẾT TẬP 1.

PHẨM TAM QUỐC (tập 2)

Số trang: 530
Giá bìa: … đồng

Phần 3. TAM QUỐC THÀNH THẾ CHÂN VẠC

§25. GIỮA ĐƯỜNG PHẢI BỎ

Trận chiến Xích Bích giáng một đòn mạnh vào quân Tào, từ đó Tào Tháo mất thế ở miền Nam. Nhưng Tào Tháo không phải là người dễ dàng chịu nhận thất bại. Cái gọi là “Lực sĩ tuổi già, chí khí không mỏi” hoàn toàn không phải là lời khuếch khoác. Chiến bại ở Xích Bích đã lôi kéo tính khí ngạo mạn bay bổng của Tào Tháo trở về với hiện thực, việc đáng làm Tào Tháo còn sẽ làm, còn nắm bắt thời cơ hơn nữa. Vậy, sau trận chiến Xích Bích Tào Tháo đã làm những gì?

Sau trận chiến Xích Bích, về mặt quân sự Tào Tháo đã làm ba việc quan trọng: phá Mã, Hàn; đánh Tôn Quyền; tấn công Trương Lỗ. Ba việc đó thành bại khác nhau, nhưng có một điểm chung là: Không làm tới cùng, hoặc không truy đuổi tàn quân, hoặc chưa lập công đã quay về, hoặc được rồi lại để mất, gọi là Giữa đường phải bỏ. Bởi vậy, chúng ta rất muốn biết vì sao lại như thế.

Trước tiên, nói tới việc thứ nhất.

Năm Kiến An năm XVI (Công nguyên năm 211), Tào Tháo quyết định đánh Mã Siêu và Hàn Toại ở phía tây. Đây là lần đầu tiên Tào Tháo ra quân với quy mô lớn sau trận chiến Xích Bích. Nói về lý, thì sau hơn hai năm chỉnh đốn, tích lương, lần nữa Tào Tháo phải đưa quân xuống miền Nam đánh Tôn Quyền và Lưu Bị, trừ họa trong lòng, rửa nhục ở Xích Bích, nhưng vì sao phải đánh về hương Tây? Trong Tào Tháo truyện, ngài Trương Tác Diệu nói tới ba nguyên nhân. Thứ nhất, liên minh Tôn, Lưu đã biến thành hơi, sớm muộn gì cũng sẽ hết; thứ hai, Mã Siêu, Hàn Toại cầm quân ở Trung Nguyên, trước sau gì cũng phải bỏ; thứ ba, Tôn Quyền có ý muốn liên hợp với Mã, Hàn, nhưng chưa thực hiện được vì Chu Du ốm và qua đời. Theo Tam quốc chí – Chu Du truyện, vào tháng mười hai, Kiến An năm XV, Chu Du đã kiến nghị đoạt Thục (Lưu Chương), bình Trương (Trương Lỗ), liên Mã (Mã Siêu). Sáng tỏ điều này, chúng ta dễ dàng hiểu rõ vì sao mùa xuân năm XVI, Tào Tháo chuẩn bị ra tay với Mã Siêu và Hàn Toại.

Nhưng tấn công Mã Siêu, Hàn Toại không phải chuyện dễ. Vì họ đều là mệnh quan triều đình do Tào Tháo tiến cử, lại không có chứng cứ phản nghịch. Tự nhiên vô cớ ra quân đánh họ, nói sao cho lọt. Thế là Tào Tháo đành phải sử dụng âm mưu, quỷ kế. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, tháng ba năm đó, Tào Tháo lệnh Tư Lệ hiệu úy Chung Do tây chinh Trương Lỗ, lệnh Chinh Tây hộ quân Hạ Hầu Uyên ra khỏi Hà Đông hội quân với Chung Do cùng nhau tiến quân. Chúng ta biết, quân chủ lực của Trương Lỗ ở Hán Trung, tấn công Trương Lỗ tất phải đi qua địa phận của Mã Siêu, Hàn Toại. Vì vậy, lệnh vừa ban đã bị rất nhiều người phản đối (như Trị thư Thị ngự sử Vệ Ký, Thương Tào thuộc Cao Nhu). Họ cho rằng Mã Siêu, Hàn Toại là loại vũ phu tâm trí thấp hèn, cầu an yên phận. Trương Lỗ ở nơi thâm sơn, đường sá cách trở. Triều đình ra quân xa xôi đánh giặc, chỉ e chưa diệt được quân Trương Lỗ đã kích động đến Mã Siêu, Hàn Toại thì phiền phức lớn. Tào Tháo nghe vậy, trong bụng cười thầm, bởi họ Tào đang muốn bức Mã, Hàn làm phản.

Cùng chuyện này trong Tam quốc chí – Vệ Ký truyện, Bùi Tùng Chi chú dẫn Ngụy thư lại nói cách khác. Ngụy thư nói người có chủ ý đó là Chung Do. Người này cho rằng bọn Mã Siêu, Hàn Toại “Bề ngoài thì tuân theo, nhưng bên trong thì chưa chắc”, nên mượn có tấn công Trương Lỗ buộc Mã Siêu phải nộp con tin: “có trách nhiệm cùng bắt con tin”. Tào Tháo cho Tuân Úc đi hỏi Vệ Ký, Vệ Ký phản đối. Nhưng Tào Tháo lại cho rằng Chung Do “trông coi công việc ấy” thì cứ làm. Kết quả là Quan Tây phản lớn. Tào Tháo đành tự dẫn quân đi dẹp loạn. Mấy vạn người chết mới được yên. Thế là Tào Tháo “hận đã không theo lời Ký”.

Đây đương nhiên cũng là một cách nói. Nhưng tôi cho rằng, một người quyền mưu như Tào Tháo e đã không cả tin Chung Do! Hồ Tam Tỉnh chú giải Tư trị thông giám lại cho rằng, cái gọi là: “nói đánh Trương Lỗ, nhưng ngầm đánh Mã, Hàn” là chủ ý của họ Tào. Đây là kế “đánh Quắc lấy Ngô”, mục đích buộc Ma Siêu, Hàn Toại phải làm phản, rồi đem quân tiến đánh: “nhanh chóng dẹp loạn, sau mới thêm quân”. Không cần bàn thêm điều này. Đúng là Chung Do vừa xuất quân, mười lộ Quan Tây của Mã Siêu, Hàn Toại đều nổi dậy làm phản. Mười vạn người hợp lại chiếm cứ Đồng Quan, chuẩn bị sống mái với họ Tào.

Lúc này danh chính ngôn thuận, Tào Tháo đã có cớ để đánh họ. Tháng bảy năm đó, sau những bố trí chiến lược, Tào Tháo lên ngựa, ngày đêm không nghỉ ra tiền tuyến. Lúc này Tào Tháo đã năm mươi bảy tuổi. Theo trích dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc đó có người đã lưu ý Tào Tháo, nói: “Quân Quan Tây quen dùng mâu dài, rất lợi hại”. Tào Tháo thản nhiên nói: “Không hề gì! Quyền chủ động chiến tranh thuộc về chúng ta. Mâu dài tuy lợi hại, nhưng chúng không giết được ta, các vị cứ chờ xem!”.

Thực tế chiến tranh không diễn ra nhẹ nhàng như lời họ Tào. Tháng tám nhuận năm đó, Tào Tháo đã suýt mất mạng lúc vượt sông Hoàng Hà tiến quân lên Bắc. Theo chú dẫn Tào Man truyện và Tư trị thông giám của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, họ Tào cho quân vượt sông Hoàng Hà trước, còn mình thì cùng hơn trăm tinh binh chặn hậu tại bờ nam. Vừa định sang sông, thì Mã Siêu thống lĩnh hơn vạn bộ, kỵ binh đánh tới, Tào Tháo “ra vẻ ngồi yên vuốt râu”. Hứa Chử, Trương Cáp thấy tình thế nguy cấp liền cùng mọi người đỡ nhanh Tào Tháo lên thuyền. Nước sông chảy xiết. Thuyền muốn sang bờ bắc nhưng đã bị nước cuốn đi hàng bốn, năm dặm. Mã Siêu cho quân truy bắn, “tên bay như mưa”. Các tướng sĩ hết thảy đều sợ hãi vì không biết họ Tào ở đâu. Chờ lúc Tào Tháo sang sông gặp mặt, mọi người buồn vui lẫn lộn, nước mắt tuôn trào. Trái lại, Tào Tháo miệng cười khanh khách nói: “Hôm nay suýt nữa đã bị chết bởi tay một tên giặc cỏ”.

Nhưng đến tháng chín, tình thế đã khác hẳn. Toàn quân Tào đã vượt sông Vị Thủy, Mã Siêu cùng nhiều người khác còn gì để nói nữa. Theo Tam quốc chí – Giả Hủ truyện, lúc đó Mã Siêu có ý cắt đất cầu hòa, tình nguyện để con em làm con tin. Họ Tào hỏi ý Giả Hủ. Giả Hủ nói: “Có thể vờ bằng lòng (hứa giả)”. Tào Tháo lại hỏi: “Vờ bằng lòng và sau đó thì sao?”. Giả Hủ nói: “Li thôi mà”. Tào Tháo rõ ngay – dùng kế li gián.

Cần phải nói thêm một chút về bối cảnh, tức là đội quân phản nghịch của Mã Siêu, Hàn Toại, tuy gọi là mười vạn đại quân, người ngựa mười lộ, nhưng thực chất chỉ là một đội quân ô hợp. Giữa các vị chủ soái cũng không đồng tâm đồng đức. Mã Siêu là con Mã Đằng, quan hệ giữa Mã Đằng và Hàn Toại cũng phức tạp. Họ vốn là bạn bè cũ, tiếp đến lại thành thù địch. Sau này được Tào Tháo đứng ra hòa giải, điều Mã Đằng vào triều, Mã Siêu mới hòa hợp với Hàn Toại. Ở đây có điều thực đáng nói: Vừa lúc, Hàn Toại muốn gặp Tào Tháo. Họ Tào đã khéo léo lợi dụng cơ hội này. Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, bấy giờ Tào Tháo và Hàn Toại từ quân doanh cưỡi ngựa đến nơi trung gian, thân mật trò chuyện rất lâu: “ngồi trên ngựa vừa đi vừa nói”. Họ nói những gì? “Không bàn về quân sự, chỉ nhắc tới bạn cũ ở kinh đô”. Điều đó cũng chẳng có gì là lạ. Tào Tháo và cha Hàn Toại là “Hiếu liêm cùng năm” và “cùng thời” với Hàn Toại, cùng nhau nhắc lại chuyện cũ cũng là việc bình thường. Hơn nữa, khi nói tới chuyện tâm đắc, cả hai còn “vỗ tay cười ầm lên”. Sau khi Hàn Toại trở về, Mã Siêu hỏi hai người đã nói những gì, Hàn Toại trả lời: “Không có gì đáng nói”. Đương nhiên “Không có gì đáng nói”, bởi vì họ có nói gì đâu, nhưng Mã Siêu và những người khác đều không tin. Mọi người đều tận mắt nhìn thấy hai người trò chuyện vui vẻ hồi lâu, sao bảo là “Không có gì đáng nói”?

Sau lúc Mã Siêu sinh nghi, họ Tào lại có tính toán mới. Theo lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ và Tam quốc chí – Hứa Chử truyện, Tam quốc chí – Mã Siêu truyện, sang ngày thứ ba, Tào Tháo lại gặp mặt Hàn Toại. Lần này có cả Mã Siêu và thái độ Tào Tháo cũng khác lần trước. Tại hiện trường có một “hàng ngựa gỗ” làm bình phong, Tào Tháo cho Hứa Chử cầm dao đứng ở phía sau, rõ ràng là không tin tưởng Mã Siêu. Sự thực chứng tỏ họ Tào cảnh giác là đúng. Mã Siêu có ý tập kích Tào Tháo trong lần gặp mặt này, chỉ vì sợ Hứa Chử mà chưa dám ra tay.

Còn chuyện nữa cũng đáng nói trong lần gặp mặt này. Đó là lúc Tào Tháo ung dung xuất hiện trước mọi người, các thuộc tướng của Mã Siêu, Hàn Toại trên lưng ngựa đều chắp tay vái chào. Anh em binh sĩ giành nhau tụ thành một đám đông, mong được nhìn thấy Tào Tháo. Họ Tào cười, nói với mọi người: “Tào Tháo cũng chỉ là một người bình thường, không hề có bốn mắt, hai miệng, chỉ hơn một chút trí tuệ mà thôi”. Lũ bộ hạ của Mã Siêu, Hàn Toại nghe nói vậy mới đưa mắt nhìn trước sau, phát hiện thấy Tào Tháo “ánh mắt ngời sáng, đã bố trí năm ngàn quân thiết kỵ vây quanh”, ai nấy kinh hồn lạc phách. Đấu chí sụt giảm, sức chiến đấu rã rời.

Nhân đó, Tào Tháo lại sử dụng một kế khác. Họ Tào gửi cho Hàn Toại một bức thư, rồi cố ý khoanh chỗ nọ, đánh dấu chỗ kia, vờ như Hàn Toại đã sửa chữa. Tào Tháo nói những gì trong thư, chúng ta không biết và cũng không quan trọng. Quan trọng là mấy điểm ngài Trương Tác Diệu đã chỉ rõ: 1- Tào Tháo đoán biết thế nào Mã Siêu cũng xem thư; 2- Lời lẽ trong thư bóng bẩy, có nhiều cách hiểu khác nhau; 3- Nhìn thư biết ngay người nhận thư đã sửa chữa. Kết quả là Mã Siêu đã xem thư, đã nghi ngờ, hết tin Hàn Toại.

Chúng ta đều biết, trong lúc liên quân tác chiến, điều sợ nhất là chủ soái bất hòa. Hàn Toại, Mã Siêu nghi ngờ lẫn nhau, lòng quân dao động, trận đánh không thể thắng lợi. Tào Tháo nắm đúng thời cơ, một trận đã đuổi Hàn Toại, Mã Siêu ra tận Kinh châu. Sau thắng lợi, Tào Tháo để Hạ Hầu Uyên giữ Tràng An, còn mình trở về Nghiệp Thành vào năm sau, năm Kiến An thứ XVII (Công nguyên năm 212). Về sau Hàn Toại bị các tướng Tây Bình, Kim Thành giết chết, vào năm Kiến An thứ XX (Công nguyên năm 215) cũng là năm Tào Tháo đánh Trương Lỗ; Mã Siêu đầu hàng Lưu Bị vào năm Lưu Bị công phá Lưu Chương năm Kiến An thứ XIX (Công nguyên năm 214).

Sẽ nói tới sự kiện thứ hai – đánh Tôn Quyền.

Một trong những mục đích Tào Tháo đánh Hàn, Mã là trừ hậu họa. Quan Trung đã bình định, muốn bàn bạc trước khi tiến đánh Tôn Quyền. Trong lúc chuẩn bị, Tào Tháo để Nguyễn Vũ viết một bức thư dài cho Tôn Quyền, lời lẽ vừa cứng vừa mềm, đưa ra mấy điều kiện: 1- nếu có thể “Trong diệt Tử Bố, ngoài đánh Lưu Bị” thì ông sẽ mãi mãi cai trị vùng Giang Đông, còn được thăng quan, ban tước; 2- Nếu không nỡ giết Trương Chiêu, chỉ giết Lưu Bị cũng được. Đương nhiên, Tôn Quyền sẽ từ chối. Để chống lại Tào Tháo, ngay từ năm Kiến An thứ XVI, cũng là năm Tào Tháo đánh Hàn Toại, Mã Siêu, Tôn Quyền theo ý kiến của Trưởng sử Trương Hoành dời đô từ Kinh Khấu (nay là thị trấn Giang Thị, Giang Tô) về Mạt Lăng (nay là Nam Kinh, Giang Tô) và đổi tên thành Kiến Nghiệp. Còn nghe theo Lã Mông lập quân cảng ở Nhu Tu Khẩu (nay huyện Vô Vi, An Huy). Thái độ Tôn Quyền là vậy, một lòng quyết chiến.

Thế là tháng mười năm Kiến An thứ XVII, Tào Tháo thống lĩnh đại quân bốn mươi vạn đi đánh Tôn Quyền. Tháng giêng năm Kiến An thứ XVIII (Công nguyên năm 213) đại quân tiến vào Nhu Tu Khẩu. Bây giờ thấy rõ Tào Tháo tính toán chưa hết về thiên thời, địa lợi trong cuộc chiến đó, nên vừa ra quân đã rơi vào thế bị động, hai quân trong trạng thái kình địch chờ đợi. Theo lời chú dẫn Ngô lịch của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, khi đó Tôn Quyền luôn khiêu chiến Tào Tháo. Tào Tháo thì “cố thủ không ra”. Thế là Tôn Quyền thân lên một chiếc thuyền nhỏ (tính ra phải có một đội thuyền), từ Nhu Tu Khẩu đến trước thủy trại quân Tào. Họ Tào nhìn biết Tôn Quyền đã tới, chắc Tôn Quyền muôn thấy tận mắt trận thế của quân Tào “muốn biết đội ngũ quân ta đây”, liền hạ lệnh ba quân phải canh phòng cẩn mật, cung tên “không bắn bừa bãi”. Đội thuyền Tôn Quyền “Thuyền bè binh khí quân ngũ tề chỉnh”, đi chừng năm, sáu dặm trước doanh trại quân Tào rồi mới về. Trước lúc rút còn “Khua chiêng, gõ trống” ầm ĩ một hồi lâu. Tào Tháo tận mắt nhìn rõ tất cả, bất giác than rằng: “Sinh con phải được như Tôn Trọng Mưu, con cái Lưu Cảnh Thăng chỉ là loài chó lợn!”.

Nhưng trong Ngụy lược lại nói khác, nói khi Tôn Quyền đến xem doanh trại quân Tào đã đi thuyền to. Tào Tháo hạ lệnh bắn tên, không phải “cung tên không bắn bừa bãi”. Kết quả là thuyền của Tôn Quyền bị nghiêng về một bên vì bị dính nhiều tên. Thế là Tôn Quyền hạ lệnh quay thuyền để mặt kia cũng dính nhiều tên, “thuyền trở lại thăng bằng” và Tôn Quyền đã lui về. Sau sự kiện này, La Quán Trung đã thêm mắm thêm muối biến nói thành những chiếc “thuyền cỏ mượn tên” của Gia Cát Lượng trong trận chiến Xích Bích. Thực ra, về mặt kỹ thuật không thể có loại “thuyền cỏ mượn tên” và Tôn Quyền cũng không “mượn tên”.

Bùi Tùng Chi đã chú thích cả hai sự kiện trên trong Ngô chủ truyện. Việc này không thể nảy sinh hai lần, nhiều học giả cho cách nói trong Ngô lịch là đúng. Điều này chúng ta cũng chưa hiểu. Nhưng dù là đúng hay sai thì khí phách anh hùng của Tôn Quyền cũng đã hiển hiện trên giấy. Đương nhiên, cách nói trong Ngô lịch có nhiều giá trị thẩm mỹ hơn. Nghĩ xem, Tôn Quyền đi trên chiếc thuyền con nhìn Tào Tháo, từ trong quân doanh Tào Tháo nhìn Tôn Quyền, cảnh tượng khiến mọi người phải suy nghĩ, khiến tôi nhớ tới Đoạn chương của Biện Chi Lâm: “Anh đứng trên cầu ngắm nhìn phong cảnh, ở trên lầu người ngắm phong cảnh lại nhìn anh. Trăng sáng làm đẹp song cửa nhà anh, anh làm đẹp giấc mơ người khác”. Đương nhiên, chiến tranh không phải là nghệ thuật, là thơ ca. Nếu nói Tôn Quyền làm đẹp giấc mộng Tào Tháo, thì e đó là ác mộng.

Theo lời chú dẫn Ngô lịch của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện thì sau khi trở về, Tôn Quyền đã gửi thư cho họ Tào nói: “nay xuân vừa tới, ông nên đi nhanh”. Còn viết thêm tám chữ: “túc hạ không chết, ta không được yên” vào một tờ giấy khác. Tào Tháo xem xong lấy làm cảm thán mãi. Đúng vậy, mưa xuân liên miên, lụt lội sắp tới, binh lính phương bắc tác chiến lúc này thật bất lợi. Quả thật “túc hạ không chết, ta không được yên”. Tào Tháo gật đầu nói với chư tướng: “Tôn Quyền không lừa ta”, rồi hạ lệnh lui quân. Tháng tư năm đó về tới Nghiệp Thành. Đương nhiên, sau này hai bên còn đánh nhau mấy lần nữa. Khi có dịp sẽ nói tiếp, còn bây giờ sẽ nói tới sự kiện thứ ba.

Sự kiện thứ ba: đánh Trường Lỗ tương đối đơn giản.

Tháng ba năm Kiến An thứ XX (Công nguyên năm 215), Tào Tháo khởi binh đánh Trương Lỗ. Lúc này Tào Tháo đã sáu mươi mốt tuổi, nhưng vẫn thân chinh, bôn ba nơi chiến trường. Tháng bảy, quân Tào đến cửa Dương Bình (phía Tây huyện Miễn, Thiểm Tây). Trương Lỗ nghe nói đã chuẩn bị đầu hàng, nhưng người em trai Trương Vệ không đồng ý, nên chiến tranh đã xảy ra. Trận đánh này gần như một vở kịch. Nghe nói lúc đó Tào Tháo phát hiện thấy cửa Dương Bình không dễ đánh như đường dây báo cáo, liền hạ lệnh lui quân. Sau khi lui quân lại đánh trở lại. Trương Vệ bị đánh tơi bời, Trương Lỗ chạy tới Ba Trung. Sử sách ghi chép việc này không thống nhất Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói đánh quay lại là mật lệnh của Tào Tháo; Lưu Hoa truyện nói đó là ý kiến của Lưu Hoa; lời chú dẫn Ngụy danh thần tấu và Thế ngữ trong Trương Lỗ truyện lại nói là việc ngẫu nhiên. Trong Ngụy danh thần tấu đăng biểu văn cửa Đổng Trọng nói, bấy giờ vốn muốn lui quân, nhưng đội quân dẫn đầu lại lạc đường, lạc vào quân doanh Trương Vệ. Quân Trương Vệ tưởng quân Tào nhân đêm tối đến tập kích, nên sợ quá mà tan. Tào Tháo được tin, nhân lợi thế mà đổi lệnh lui quân thành lệnh tiến công. Thế ngữ lại nói, xông vào quân doanh Trương Vệ không phải là quân Tào mà là mấy ngàn hươu nai. Cao Tộ là bộ tướng của Tào Tháo cho đánh trống gõ chiêng tập hợp quân lính. Trương Vệ tưởng đại quân kéo tới, nên sợ quá đầu hàng. Tóm lại, lúc đầu Tào Tháo đánh Trương Lỗ rất khó khăn, nhưng tin vui thắng trận lại rất nhanh chóng. Vì vậy Vương Sán có thơ ca ngợi: “Người ta theo thần võ, sao được nhọc quân lâu”. Nhưng tôi cho rằng, nói Tào Tháo thắng lần này là “Theo thần võ”, không bằng nói tập đoàn Trương Lỗ đã mất hết ý chí chiến đấu.

Tập đoàn Trương Lỗ vừa đánh đã tan. Tháng mười một năm đó, Trương Lỗ đã đầu hàng, được Tào Tháo ưu đãi. Trương Lỗ đầu hàng, Hán Trung thuộc Tào Tháo. Hán Trung là cửa ngõ, là yết hầu của Ích châu. Lấy xong Hán Trung đã có thể ra tay với Thục quận. Cho nên vừa lấy xong Thục quận làm cho Lưu Bị đang chiến đấu tranh giành Kinh châu phải lo lắng, cả vùng Thành Đô vô cùng hoang mang. Theo chú dẫn Phó tử của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Lưu Hoa truyện, bấy giờ “trong Thục một ngày kinh động hàng mấy chục lần”, Lưu Bị (nói chính xác là Lưu Bị lưu giữ Thành Đô) luôn phải giết người mà vẫn không yên (Tuy Bị đã giết nhưng vẫn không yên). Trong tình hình đó, thừa thắng tiến tới, thừa thế vào Thục, đạp bằng Ích châu, tiêu diệt Lưu Bị, phải nói đó là một phương án có thể nghĩ tới.

Hai vị chủ bạ (mạc liêu cao cấp tham dự cơ yếu) của Tào Tháo khi đó là Lưu Hoa và Tư Mã Ý đều đưa kiến nghị, mong chủ thực thi. Kiến nghị của họ được ghi riêng trong Tam quốc chí -Lưu Hoa truyện và Tấn thư – Tuyên đế kỷ. Lưu Hoa nói, sau khi minh công lấy xong Hán Trung, người Thục nghe mà khiếp đảm. Chỉ cần thúc quân tiến tới thì Thục quận có thể “truyền hịch mà lấy”. Lúc này Thục quận đang trong tay Lưu Bị. Lưu Bị là anh hùng, tiếc là phản ứng hơi chậm, vào Thục chưa lâu, uy vọng chưa cao. Với sự thần võ của minh công, với thịnh thế quân ta, vào Thục lúc này “không gì ngăn cản nổi”. Nếu để lỡ thời cơ, để Lưu Bị kịp hoàn hồn thì phiền phức lớn. Vì sao vậy? Vì Lưu Bị có minh tướng Gia Cát Lượng, giỏi đường trị nước; võ có Quan Vũ, Trương Phi làm tướng cầm đầu ba quân. Gia Cát Lượng có thể an định dân Thục, Quan Vũ, Trương Phi biết giữ nơi hiểm yếu. Nước hiểm dân theo thì khó mà đánh đổ!

Tư Mã Ý cũng coi đây là thời cơ thuận lợi lớn. Lúc này hai nhà Lưu Bị, Tôn Quyền đang bày quân kình địch giành Kinh châu. Đây là cơ hội tốt để Tào Tháo tiến quân. Vì vậy Tư Mã Ý nói, Lưu Bị do khôn khéo mới diệt được Lưu Chương, người Thục còn chưa quy thuận đã đi đánh Giang Lăng, cần phải nắm lấy cơ hội này. Họ Tư nói: “Thánh nhân không thể nhỡ thời, không nên để mất thời cơ”. Cũng tức là, thời cơ chưa tới, điều kiện chưa thành thục bạn không thể đến. Khi có thời cơ, điều kiện thành thục thì không nên bỏ lỡ. Đối với một người không thể có hai lần gặp cùng một cơ hội.

Mấy lời đó thật đúng, nhung Tào Tháo không theo. Theo Tấn thư – Tuyên đế kỷ, Tào Tháo vô cùng xúc động thốt thành lời: “Con người không biết thế nào là đủ, đã được Lũng còn muốn cả Thục!”.

Lời nói ngược với điển tích. Lúc trước Hán Quang Vũ đế Lưu Tú nói với đại tướng quân Sầm Bành câu đó. Theo Hậu Hán thư – Sầm Bành truyện, Kiến Vũ năm thứ VIII (Công nguyên năm 32), Sầm Bành theo Lưu Tú phá Thiên Thủy, vây Tây Thành, thắng lợi đã trong tầm tay. Không lâu sau, Lưu Tú quay về hướng Đông, có thư gửi Sầm Bành, nói: “Con người nếu chưa thấy đủ, thì được Lũng lại nhìn Thục”. Sầm Bành hiểu ý Lưu Tú, sau khi bình Lũng đã vào Thục giết chết Công Tôn Thuật. Rõ ràng ý Lưu Tú là: con người, luôn không biết thế nào là đủ, được Lũng phải nhìn vào Thục. Ý Tào Tháo là ngược lại: con người, không thể không biết thế nào là đủ, được Lũng thì không nên nhìn vào Thục!

Tào Tháo vừa lui quân, Lưu Bị liền thấy phấn chấn. Lưu Bị vốn rất lo lắng. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, sau khi nghe tin “Tào công định Hán Trung, Trương Lỗ chạy sang Ba Tây” Lưu Bị liền giảng hòa ngay với Tôn Quyền, hai nhà phân chia Kinh châu (phần sau chúng ta còn nói tới chuyện này), còn cử ngay đại tướng quân Hoàng Quyền dẫn quân đón Trương Lỗ, tiếc là chậm mất một bước, Trương Lỗ đã đầu hàng. Nhưng quyết sách lui quân của Tào Tháo lại là cơ hội Lưu Bị có thể lợi dụng. Từ lâu tập đoàn Lưu Bị đã hiểu rõ tầm quan trọng của Hán Trung. Cuối Kiến An năm thứ XXII (Công nguyên năm 217), Lưu Bị phái Trương Phi, Mã Siêu đóng quân ở Hạ Biên (phía Tây huyện Thành, Cam Túc), năm sau thân lĩnh chủ tướng tiến quân, bắt đầu một chiến dịch quân sự quy mô lớn đối với Hán Trung.

Mưu thần số hai của Lưu Bị là Pháp Chính, người chủ mưu tiến quân đoạt lấy Hán Trung. Vì sao nói Pháp Chính là mưu thần số hai? Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, thì Kiến An năm thứ XIX, Lưu Bị vào Thục là Ích châu mục, với “Gia Cát Lượng là thân thích, Pháp Chính là mưu chủ, Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu là nanh vuốt”. Xem ra lúc này Gia Cát Lượng chính là Tổng lý quân chính; Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu nam chinh bắc chiến; Pháp Chính xuất mưu lập kế.

Theo Tam quốc chí – Pháp Chính truyện, sau lúc họ Tào lui quân, Pháp Chính tìm Lưu Bị và nói: “Lúc này trời đã giúp ta, không thể bỏ lỡ thời cơ”. Kết quả “Tiên chủ đã theo kế” thân chinh Hán Trung, Pháp Chính theo chân, Gia Cát Lượng lưu giữ Thành Đô. Quyết định của Lưu Bị là chính xác, đương nhiên là vậy. Chúng ta đều biết, trên đời này Lưu Bị chỉ sợ có một người là Tào Tháo. Lưu Bị không hề sợ bộ tướng của họ Tào, nói chi tới Hạ Hầu Uyên, hiện trấn thủ Hán Trung, một “tướng quân thùng rỗng” (một tướng lĩnh kém cỏi), hữu dũng vô mưu, không biết dùng quân. Vả Lưu Bị cũng biết rõ, có lấy được Hán Trung thì tình thế mới thay đổi cơ bản, thiên hạ mới có thể chia ba cùng Tào Tháo và Tôn Quyền. Vậy Lưu Bị quyết định phải đánh.

Nhưng chiến tranh vừa mở đầu đã bất lợi. Chủ tướng của Tào Tháo đánh nhau dữ dội với Lưu Bị ở Dương Bình quan. Lưu Bị nhận thấy, tuy không có Tào Tháo, nhưng không dễ đối phó với quân Tào. Lưu Bị vội vàng biên thư cho Gia Cát Lượng, quân sư tướng quân lúc đó để có thêm quân. Nhưng không hiểu vì sao, có thể vì vừa vào Thục hoặc vì thận trọng trong công việc, Gia Cát Lượng có phần do dự. Theo Tam quốc chí – Dương Hồng truyện, Lưu Bị “Thư gấp để phát binh”, Gia Cát Lượng cầm thư đến hỏi Dương Hồng – một vị quan trong Thục, Dương Hồng nói: “Hán Trung là yết hầu của Ích châu, quan hệ tới tồn vong. Nếu không có Hán Trung thì cũng không có Thục (nếu không có Hán Trung tức là không có Thục vậy). Mất Hán Trung thì họa gần kề (họa bên cửa)! Lúc này con trai nên ra trận (nam đi chiến đấu), nữ lo việc hậu cần (nữ lo vận chuyển). Mong quân sư nhanh chóng ra quân, còn do dự gì nữa! (đừng nghi ngờ, phát binh ngay)”.

Dương Hồng đã nói tới điều cơ bản: “Nếu không có Hán Trung tức là không có Thục vậy”. Đây là điều khác biệt giữa Tào và Lưu: Tào Tháo có thể được Lũng thì không nhìn Thục, ngược lại, Lưu Bị không được Lũng, không thể giữ được Thục, một người có chí thì được, một người giữ được thì giữ. Vì vậy chiến tranh mở màn đã biết ngay thắng, bại. Thực tế thì trong hai năm quân Lưu luôn nắm quyền chủ động và tháng giêng Kiến An năm XXIV (Công nguyên năm 219) đã giết chết Hạ Hầu Uyên chủ soái quân Tào trên núi Định Quân. Vì vậy chờ đến tháng ba năm đó, khi Tào Tháo thân đến Hán Trung lần nữa thì cục thế đã hết đường cứu vãn. Tào Tháo nhìn thời thế mà thở dài rồi truyền khẩu lệnh “gân gà” ngay trong đêm, cho quân lui ngay về Tràng An. Từ đây Hán Trung thuộc họ Lưu. Tháng bảy năm đó, Lưu Bị xưng là Hán Trung vương. Đương nhiên, không bao giờ Tào Tháo chịu khoanh tay nhường cả thiên hạ cho người khác. Con người giỏi cầm quân này đã lập phòng tuyến ở Trần Thương, trên đường giao thông quan trọng giữa Hán Trung và Quan Trung. Trần Thương cũng là mảnh đất các binh gia đều muốn có. Quyết sách đó khống chế có kết quả đường tiến quân của Lưu Bị. Suốt đời Lưu Bị, Gia Cát Lượng không sao vượt khỏi được phòng tuyến này.

Tào Tháo được Lũng thì không nhìn Thục, kết quả đã mất luôn cả Lũng Hữu. Họ Tào mãi mãi mất hết khả năng vào Thục, từ đây lý tưởng thống nhất thiên hạ đã biến thành mây khói. Bởi thế chúng ta rất muốn biết cuối cùng là vì sao.

Có thể lời Pháp Chính là đúng. Ban đầu khi Pháp Chính khuyên Lưu Bị tấn công Hán Trung thì câu đầu tiên đã nói tới vấn đề này. Pháp Chính nói: “Tào Tháo vừa ra quân đã hàng phục được Trương Lỗ, bình định Hán Trung, không thừa thắng tiến quân lấy luôn Ba, Thục, lại vội vàng lui quân. Không phải Tào Tháo nghĩ không thấu, quân không đủ (không phải trí không nhanh, quân không đủ) nhất định là trong nội bộ có vấn đề khiến họ Tào cảm thấy bị uy hiếp”.

Vậy, sự việc đúng như thế chứ? Nếu là vậy thì Tào Tháo đã ứng phó ra sao?

§26. ĐƯỢC VOI ĐÒI TIÊN

Sau trận chiến Xích Bích, Tào Tháo còn tiến hành ba cuộc chiến tranh nữa: phá Mã, Hàn, đánh Tôn Quyền, tấn công Trương Lỗ. Tiến hành ba cuộc chiến tranh trong vòng một năm. Thậm chí Tào Tháo còn bằng lòng giữa đường phải bỏ để trở về Nghiệp Thành. Vì sao họ Tào phải làm như vậy? Lần nào Tào Tháo cũng vội vàng quay lại, có việc gì? Việc gì khiến Tào Tháo phải lo ngại?

Tập trước chúng ta biết Pháp Chính đã nói, Tào Tháo vừa ra quân đã bình định Hán Trung, Trương Lỗ đầu hàng, nhưng lại không tiến tiếp lấy Ba, Thục, mà “về ngay miền Bắc” thì nhất định vì “trong có điều phải lo nghĩ”. Điều đó là đúng. Hậu phương lớn của họ Tào rất không yên ổn. Đây là điểm khác biệt giữa Tào Tháo và Tôn Quyền, Lưu Bị. Tôn Quyền ở trong tình trạng tốt nhất. Người trong chính quyền Đông Ngô đều là người của Tôn Quyền. Không là các lão thần Tôn Kiên, Tôn Sách lưu lại như Trình Phổ, Hoàng Cái, Trương Chiêu, Chu Du thì là người do mình phát hiện, bồi dưỡng, cất nhắc như Lỗ Túc, Cam Ninh, Lã Mông, Lục Tốn. Tình hình bên Lưu Bị phức tạp hơn một chút. Sau khi lấy được Ích châu, chính quyền Thục Hán do ba bộ phận hợp thành. Một bộ phận Lưu Bị mang từ Kinh châu tới, có Gia Cát Lượng, có cả Quan Vũ, Trương Phi – những người đã vào sinh ra tử cùng Lưu Bị giành thiên hạ, tạm gọi là “tập đoàn Kinh châu”. Một bộ phận do Lưu Yên vào Xuyên mang tới, tạm gọi là “tập đoàn Đông Châu”. Còn một bộ phận ở ngay trên đất này, tạm gọi là “tập đoàn Ích châu”. Giữa ba tập đoàn này có mâu thuẫn. Về sau mâu thuẫn này là một trong số nguyên nhân khiến chính quyền Thục Hán diệt vong. Có điều trước lúc Lưu Bị vào Thục chưa có mâu thuẫn này. Sau khi vào Thục, mâu thuẫn cũng chưa ở mức độ gay gắt khiến Lưu Bị phải lo lắng.

Tào Thảo thì khác. Tào Tháo không phải là người tự lập như Tôn Quyền, Lưu Bị, chỉ là người “phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” hoặc “ép thiên tử để lệnh chư hầu”. Như vậy “hậu phương lớn” của Tào Tháo cũng luôn luôn là “tiền phương lớn”. Triều đình đều không phải là người của họ Tào. Ngược lại, luôn luôn có người miệt thị, ghen ghét, phản cảm, thù hận, theo dõi từng ánh mắt, từng tiếng cười của Tào Tháo. Trước trận chiến Xích Bích lực lượng của họ Tào rải rác khắp nơi, đánh trận luôn giành thắng lợi, nên phái phản đối không dám công khai phỉ báng. Lúc đó thái độ của Tào Tháo đối với hoàng đế với trăm quan tương đối ôn hòa, dã tâm chưa rõ ràng, số người bảo vệ Hán thất còn ủng hộ, còn hy vọng nhiều ở Tào Tháo. Sau trận chiến Xích Bích thì khác. Công lao của họ Tào không còn nhiều như trước, dã tâm cũng bộc lộ rõ ràng hơn. Mọi người cũng cảm thấy bất mãn. Trong triều, như chú dẫn Tư trị thông giám của Hồ Tam Tỉnh đã nói: “có người muốn mượn cớ bại trận ở Xích Bích để lật Tào Tháo, nhân đó mà thay thế (bại trận ở Xích Bích hy vọng của Tào Tháo đã tổn thất, người Trung Quốc muốn nhân đó mà thay); mặt khác, có người đã cảnh giác và hoài nghi về lòng trung và sự gian trá của Tào Tháo. Trước đây số người này không nhiều, không công khai. Sau trận chiến Xích Bích thì nhiều lắm, đâu đâu cũng có.

Tào Tháo thấy rõ điều này. Vì vậy, sau trận chiến Xích Bích trước lúc đánh Mã Siêu, Hàn Toại, vào tháng mười hai Kiến An năm thứ XV (Công nguyên năm 210), họ Tào đã cho ban bố một đạo giáo lệnh, tức là Nhượng huyện tự minh bản chi lệnh cũng gọi là Thuật chí lệnh, chúng ta đã nói rõ ở tập hai phần Câu đố gian hùng. Câu chuyện bắt nguồn từ việc Hán Hiến đế gia tăng đất phong cho Tào Tháo. Chúng ta đều biết, sau khi rước Hiến đế về huyện Hứa, Tào Tháo được phong là Vũ Bình hầu. Vũ Bình là một huyện lớn, thực vạn hộ. Bởi vậy Vũ Bình hầu là Huyện hầu cũng là Vạn hộ hầu. Đẳng cấp đó là rất cao, cao hơn cha và ông những hai cấp, phong tước của Tào Đằng và Tào Tung là Đình hầu (Phí Đình hầu), trên Đình hầu là Hương hầu, trên Hương hầu là Huyện hầu. Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), Viên Thuật, Viên Thiệu, Lã Bố, Lưu Biểu vẫn nguyên, Tào Tháo đã là Huyện hầu, địa vị cao sang.

Thoáng cái đã mười lăm năm trôi qua, lúc này Tào Tháo đã không thỏa mãn với chức vị Vạn hộ hầu. Nhưng Huyện hầu đã là cấp bậc cao nhất, nếu phong nữa sẽ là tước công, tước vương. Điều đó là không thể hoặc tạm thời là không được. Thế là hoàng đế bù nhìn liền tăng thêm đất phong cho họ Tào, phong tặng thêm ba huyện hai vạn hộ ở Giáp Hạ (nay là huyện Thái Khang, Hà Nam), Thứ (nay là huyện Thứ Thành, Hà Nam), Hộ (phía đông huyện Lộc Ấp, Hà Nam). Tào Tháo ban bố Nhượng huyện tự minh bản chí lệnh có ý từ chối đất phong ba huyện hai vạn hộ.

Đây là màn kịch Tào Tháo tự biên tự diễn và cũng là mánh khóe thường dùng hòng tăng thêm danh vọng. Sự việc thực đơn giản, nếu không phải là diễn kịch làm trò, thì là nhường thực. Nhưng thực tế thì thế nào? Theo chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, ba huyện hai vạn hộ phong tặng Tào Tháo đã được thu hồi, nhưng mấy hôm sau ba người con của Tào Tháo lại được phong hầu. Tào Thực là Bình Nguyên hầu, Tào Cứ là Phạm Dương hầu, Tào Báo là Nhiêu Dương hầu, thực ấp năm ngàn hộ. Bình Nguyên thuộc quận Bình Nguyên, Thanh châu, Phạm Dương thuộc quận Trác, U châu, Nhiêu Dương thuộc An Bình quốc, Ký châu. Bề ngoài thì Tào Tháo đã ít đi năm ngàn hộ, đổi lại là ba huyện hầu, mỗi người ở một châu. Đất phong đều là đất chiến lược quan trọng. Nói xem, như vậy là Tào Tháo lỗ hay lãi?

Hơn nữa, nếu quả mục đích của Tào Tháo thực là nhường phong, hoặc là nhường phong thì nên có biểu chương dâng lên hoàng đế. Nhưng đây Tào Tháo chỉ ban bố giáo lệnh cho quân thần. Như vậy là nhìn xuống, không phải tâu lên. Rõ ràng là họ Tào muốn nhân đó nói ra những điều muốn nói, chẳng khác gì ngày nay một nhân vật trong công chúng tạo ra một sự kiện để dễ bề mở hội nghị ban bố tin mới. Về điểm này, Tào Tháo không hề kiêng kị. Trong Nhượng huyện tự minh bản chi lệnh nói rất rõ, ban bố giáo lệnh để phái phản đối trong và ngoài triều đình không còn gì để nói nữa (muốn mọi người hết nói). Đây là lời nói quá thật. Ngoài ra trong lệnh còn nói, tuyệt không được nhượng vị, nhường quyền… cũng đều là lời thực. Bởi vậy, cũng không thể nói là họ Tào đã diễn kịch, làm trò. Vì Tào Tháo nhường huyện không phải bản chí nên một số học giả nói: Nhượng huyện tự minh bản chi lệnh không phải là lời thực. Như vậy, không khỏi có phần máy móc. Nên nhớ rằng Tào Tháo vốn luôn muốn thông qua việc gì đó nhằm đạt tới mục đích của mình nên việc gì phải nói đó là thực hay giả! Thực tế thì việc nhường huyện là giả, nhưng lời nói khi nhường huyện lại là thật, kịch thật làm giả, nửa giả nửa thật, lấy giả loạn thật, đều là điểm mạnh của Tào Tháo.

Vậy Tào Tháo có bịt được miệng mọi người không? Không, không bịt nổi. Thực tế thì sau khi ban bố lệnh, lời phản đối không ít đi mà nhiều hơn; không nhỏ đi mà to hơn. Mấy lời “bàn tán” đó làm Tào Tháo hiểu được rằng, dư luận cố nhiên là quan trọng, quyền lực còn quan trọng hơn; bút mực cố nhiên là quan trọng, súng ống còn quan trọng hơn; muốn bịt miệng mọi người trong thiên hạ, chi bằng cứ tóm lấy đầu của họ. Vì vậy, đồng thời với việc lợi dụng, thậm chí tìm cơ hội để tạo nên dư luận, Tào Tháo còn tìm cách khống chế hoặc cướp lấy quyền lực.

Muốn cướp lấy hoặc khống chế quyền lực, nhất là quyền lực tối cao của chính phủ trung ương thì không được rời xa trung tâm chính trị lâu ngày. Vì vậy ở tập trên đã nói, trong ba lần xuất chinh đó, họ Tào đã dùng rất ít thời gian, thậm chí chưa lập công cũng về, giữa đường phải bỏ. Tháng bảy Kiến An năm thứ XVI Tây chinh Mã Siêu, Hàn Toại, tháng giêng năm sau đã về Nghiệp Thành, trước sau chưa quá bảy tháng; tháng mười Kiến An năm thứ XVII Nam chinh Tôn Quyền, tháng tư năm sau đã về Nghiệp Thành, trước sau không quá bảy tháng; tháng ba Kiến An năm thứ XX ra quân đánh Trương Lỗ, tháng hai năm sau đã về Nghiệp Thành, thời gian dài hơn một chút, nhưng cũng không quá một năm.

Tào Tháo vội vội vàng vàng trở về Nghiệp Thành không phải vì vợ con. Cái chưa có được trên chiến trường, Tào Tháo muốn lấy nó nơi quan trường. Tây chinh Mã Siêu, Hàn Toại trở về, họ Tào được “Triều bái không phải xưng danh, vào triều không phải rảo bước, có thể đeo kiếm lên điện, như chuyện của Tiêu Hà”; Nam chinh Tôn Quyền trở về, họ Tào được phong là Ngụy công, thêm cửu tích, kiến xã tắc; đánh Trương Lỗ xong, Tào Tháo được “từ tước công thành Ngụy vương”. Gọi là “Triều bái không phải xưng danh”, lúc triều kiến thiên tử, quan Tư nghi chỉ báo quan hàm, không báo tên. Gọi là “vào triều không phải rảo bước”, lúc vào triều kiến thiên tử không phải bước ngắn, bước nhanh biểu lộ sự tôn kính. Gọi là “Đeo kiếm lên điện”, lúc triều kiến thiên tử vẫn được đeo kiếm, không phải cởi giầy. Gọi là “như chuyện của Tiêu Hà”, được đãi ngộ như Tiêu Hà thời Lưu Bang. Phong Ngụy công, tấn Ngụy vương, tức là từ tước hầu thăng lên tước công, rồi lại từ tước công thăng lên tước vương. Trong ba sự kiện đó, sự kiện thứ nhất là vào thời Kiến An năm thứ XVII, sự kiện thứ hai vào thời Kiến An năm thứ XVIII, sự kiện thứ ba vào thời Kiến An năm thứ XXL. Giữa những năm đó, thời Kiến An năm thứ XIX còn được “thiên tử coi Ngụy công cao hơn các chư hầu vương khác”, năm nào cũng có những điều mói, từng bước từng bước lên cao hơn.

Kiến An năm thứ XXII (Công nguyên năm 217), phần đãi ngộ về chính trị của Tào Tháo đã lên tới đỉnh điểm. Tháng tư, hoàng đế phê chuẩn cho “dùng cờ quạt như thiên tử, vào ra xưng cảnh tất”. Tháng mười, được hưởng “mũ đính mười hai viên ngọc, ngồi xe sơn son dát vàng, có sáu ngựa kéo, bên cạnh có xe sơn khác màu”. Cảnh tất là tiếng hô khi thiên tử ra vào. Ra hô là cảnh, vào xưng là tất. Mũ đính mười hai viên ngọc là mũ của thiên tử, theo chế độ thời Đông Hán, mũ miện hoàng đế đính mười hai viên ngọc trắng; tam công chư hầu bảy viên ngọc xanh; khanh đại phu năm viên ngọc đen. Hoàng đế chuyên ngồi xe sơn son dát vàng. Xe có sáu ngựa kéo cũng là sự đãi ngộ của hoàng đế, chư hầu chỉ có bốn ngựa. Xe có mầu khác là xe cùng đoàn với xe của hoàng đế, từ bốn phía xe được sơn đủ năm màu xanh, trắng, hồng, đen, vàng, Cờ quạt của hoàng đế thì khỏi phải nói. Sau khi được ban thưởng như vậy, về mặt nghi lễ Tào Tháo không khác gì hoàng đế. Hơn nữa, với sự độc chiếm đại quân, Tào Tháo đã là hoàng đế tuy chưa xưng hiệu, còn giống hoàng đế hơn cả hoàng đế bù nhìn kia.

Lúc này ai cũng nghĩ rằng Tào Tháo sẽ đánh Hán rồi tự lập làm đế, nhưng thực tế thì chưa bao giờ Tào Tháo làm việc đó. Vậy, vì sao họ Tào chưa xưng đế?

Về điều này, giới học thuật còn có ý kiến khác nhau. Nhiều người cho rằng, Tháo tuy có ý đó, nhưng do thức thời thấy khó, nên dừng lại, chuyển nhiệm vụ đánh Hán tự lập sang cho con trai, chứng cứ như lời chú dẫn Ngụy lược và Ngụy thị Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ. Theo hai cuốn sách trên, sau khi Tháo trở thành hoàng đế chưa có danh hiệu, tiếng hô đánh Hán tự lập bắt đầu bùng nổ. Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), Trần Quần, Hoàn Giới, Hạ Hầu Đôn cầm đầu một đoàn đại biểu đã hết lời khuyên tiến. Trần Quần, Hoàn Giới cho rằng, triều Hán chỉ là hữu danh vô thực, từng tấc đất từng người dân dưới gầm trời này không còn là của Hán (tấc đất, người dân đều không còn), còn lại chỉ là hư danh (chỉ còn danh hiệu), lật đổ và thay thế có gì không được? Hạ Hầu Đôn nói: Thế nào là chủ của muôn dân? Là người mà ai nấy tin tưởng theo về biết trừ hại cho dân. Xưa nay đều như vậy. Điện hạ là người đó, còn do dự gì nữa? Phải nhanh chóng “theo mệnh trời, thuận lòng dân”. Tào Tháo trả lời rằng: Khổng Tử từng nói: tòng chính tức là thi hành chính sự (làm chính sự là theo chính). Nếu mệnh trời đoái tới, ta làm Chu Văn vương là tốt rồi (nếu thiên mệnh ở ta, ta làm Chu Văn vương thôi). Ai cũng rõ, thiên hạ chia ba Chu Văn vương có tới hai phần nhưng vẫn phụng sự Ân Thương. Con trai là Chu Vũ vương mới là người đánh Ân Thương tự lập. Vì vậy nhiều người trong giới học thuật cho rằng: Tào Tháo có ý để con là Tào Phi làm điều mà mình muốn. Quả nhiên, Tào Tháo tạ thế được chừng mấy tháng, Tào Phi bức Hán phải nhường ngôi.

Nhưng ý ngài Lã Tư Miễn lại khác, một đoạn của Thế Ngụy Võ đế biện vu trong Tam Quốc sử thoại của ngài Lã đã phủ nhận cách nói Tào Tháo có ý đánh Hán tự lập, cho rằng họ Tào không hề muốn thế, chỉ muốn mình như Chu Văn vương “Thấy rõ rằng họ Tào không chịu lật Hán”. Nhiều người trong giới học thuật cho Tào Tháo có ý ngầm để Tào Phi làm việc đó thì ngài Lã có lời bình: “Chẳng nhẽ không phải là giấc mơ”. Tôi rất kính phục ngài Lã Tư Miễn, trước đây đã nhiều lần tôi trích dẫn lời ngài làm luận cứ. Nhưng lúc này tôi không hiểu mấy câu nói trên. Chẳng phải Chu Vũ vương là con Chu Văn vương sao? Chẳng phải Chu Vũ vương đã diệt vương triều Ân Thương sao? Sao Tào Tháo lại ví mình với Chu Văn, chỉ có thể ông ta muốn là Tề Hoàn, Tấn Văn chăng?

Vậy thì, cuối cùng sự việc là thế nào?

Tôi cho rằng tự đáy lòng mình Tào Tháo có rất nhiều mâu thuẫn. Nếu nói chưa bao giờ Tháo có ý đánh Hán tự lập, e rằng không phải. Nói rằng họ Tào chưa đủ tư cách, chưa có điều kiện, lại càng không phải. Nhưng thực tế thì cả đời Tào Tháo chưa hề làm vậy. Nguyên nhân ở chỗ nào? Có trở ngại. Trong Tào Tháo bình truyện, ngài Trương Tác Diệu tổng kết ra bốn điều, tôi nói gọn lại thành mười hai chữ: không thuận lợi, muốn báo ân, khó mở miệng, chịu thiệt thòi. Nói cụ thể hơn: 1- Lúc còn trẻ Tháo luôn nói: “Việc phế lập trong thiên hạ thực khác nhau”. Lúc này, khi đã có tuổi có thể vẫn còn quan niệm đó. 2- Tào Tháo đời đời chịu ơn nhà Hán, hẳn còn muốn báo đáp. 3- Tào Tháo luôn thề rằng tuyệt không cướp ngôi nhà Hán, luôn không thể nuốt lời. 4- Lưu Bị, Tôn Quyền luôn coi Tào Tháo là một tấm gương, là một đối thủ, vừa mắng chửi Tào Tháo là giặc Hán vừa tiếc sao Tào Tháo không sớm xưng đế. Theo lời chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), lúc dâng biểu xưng thần, Tôn Quyền nói, thiên mệnh ở chỗ Tào Tháo. Tào Tháo rất tỉnh táo và hiểu rằng, nếu mình xưng đế, Lưu Bị, Tôn Quyền lập tức làm theo luôn. Và Tào mỗ này đã mắc tội danh “đoạt Hán”. Tào Tháo không muốn mình bị lừa. Hơn nữa, tuy lúc này Tào Tháo chưa phải là hoàng đế, nhưng là “trung ương”, Lưu Bị, Tôn Quyền chỉ là “địa phương”. Điều này không thể không tính đến. Vì vậy, họ Tào cầm thư của Tôn Quyền nói với mọi người: kẻ tiểu tử này muốn nấu lão phu trên bếp (là con muốn để ta lên bếp lò nóng)! Từ đây mới có câu nói: “nếu thiên mệnh ở ta, ta chỉ muốn làm Chu Văn vương”. Cũng tức là nói: nên chăng diệt Hán tự lập, lập nên vương triều Đại Ngụy, phải nghe trời và tùy mệnh nữa! Nhưng phong công, kiến quốc, xưng vương, những việc đáng làm thì đã được, xưa nay chưa hề có.

Ở đây việc phong Ngụy công, thêm cửu tích, kiến xã tắc là quan trọng nhất vì đó là bước ngoặt. Phong công và phong hầu khác gì nhau đây? Bề ngoài chỉ là tước vị cao hơn một bậc, từ tước hầu thăng lên tước công, thực tế đã khác biệt nhau về chất. Phong hầu, bất quá được thêm một mảnh đất, một thực ấp, thậm chí chỉ là vinh dự (như Quan Nội hầu); phong công, có thể lập xã tắc và tông miếu xã tắc tức là xã thần và tắc thần, cũng tức là thổ thần và cốc thần. Bạch Hổ Thông – Xã Tắc nói: “người lập thổ người ăn gạo”. Có đất đai, có ngũ cốc là có quyền thống trị. Vì vậy ở Trung Quốc xưa, người thống trị đất nước nhất định lập xã để tế thổ thần, lập tắc để tế cốc thần, còn gọi là “xã tắc”, tức là xã đàn và tắc đàn. Tông miếu là nơi cúng tế liệt tổ liệt tông. Nguyên thủ đất nước Trung Quốc xưa (thiên tử hoặc chư hầu, hoàng đế hoặc quốc quân) đều là thế tập. Xây dựng tông miếu là để biểu thị nguồn gốc thống trị của công tộc, vương tộc hoặc hoàng tộc nào đó và mong muốn được kéo dài mãi mãi.

Tông miếu và xã tắc được xây dựng hai bên phía trước cung điện. Bên trái là tông miếu, bên phải là xã tắc “trái tổ phải xã”. Ở Trung Quốc xưa, nguyên thủ một đất nước độc lập có chủ quyền mới được đãi ngộ như vậy. Đồng thời những cái đó còn tượng trưng cho chủ quyền độc lập một đất nước. Vì vậy trong những cuộc chiến tranh thôn tính nước khác ở thời cổ Trung Quốc, một khi đã tiêu diệt được nước đó, sau khi chiếm được kinh đô, nhất định phải hủy diệt tông miếu và xã tắc, gọi là “hủy miếu diệt quốc”. Ngược lại khi thành lập một nhà nước mới thì nhất định phải xây dựng tông miếu, xã tắc luôn, gọi là “xây miếu dựng quốc”. Thời đầu nhà Tây Hán, các chư hầu vương mới được làm như vậy, hầu không được làm. Tức là, phong hầu là ban tước, phong công là dựng nước. Tào Tháo được phong hầu là ban tước, phong công là dựng nước. Tào Tháo được phong Ngụy công, văn bản quy định “theo chế độ của chư hầu vương thời đầu Hán”, tức là Tào Tháo được quyền xây dựng một công quốc tại Ngụy quận.

Đây là sự kiện kinh thiên động địa, tốn nhiều công sức chuẩn bị, không phải lúc nào cũng thuận lợi. Theo Tam quốc chí – Đổng Chiêu truyện, chính Đổng Chiêu đã nêu việc này ra. Về con người Đổng Chiêu, chúng ta đã nói ở tập Mưu sâu kế xa. Sự nghiệp của Đổng Chiêu chưa thể hiện là nhiều, nhưng con người này thường xuất hiện vào lúc then chốt. Kiến An năm đầu, Tào Tháo đến Lạc Dương yết kiến hoàng đế rồi rước thiên tử về Hứa huyện, biến nơi đây thành kinh đô thứ hai của vương triều Đại Hán. Đổng Chiêu góp nhiều công sức. Lần này Tháo được sách phong Ngụy công, về sau tấn tước Ngụy vương, cũng nhờ Đổng Chiêu đã đề xướng (là Chiêu nêu ra).

Lời kiến nghị trên là ý nghĩ của Đổng Chiêu hay do Tào Tháo gợi ý? Không rõ và cũng không quan trọng. Vả việc này cũng không cần phải sáng tạo nhiều, chỉ cần mô phỏng theo “giống chuyện của ai đó” là xong. Vì vậy theo tôi, có thể Đổng Chiêu đã hiểu thấu tâm can của họ Tào, mới làm vậy để lấy lòng. Thực tế thì từ lâu có thể Tào Tháo đã nghĩ tới việc này. Trước đó, Tào Tháo đã chuẩn bị ba việc: 1- Mở rộng đất đai. Kiến An năm thứ XVII (Công nguyên năm 212), Tào Tháo có được sự đãi ngộ “Triều kiến không phải xưng tên, vào chầu không phải bước rảo, được đeo kiếm lên điện, như chuyện của Tiêu Hà”, đồng thời còn được thêm mười lăm tòa thành, từ mười lăm thành gấp đôi lên ba mươi thành. 2- Được Bình châu. Tháng giêng Kiến An năm thứ XVIII (Công nguyên năm 213), từ mười bốn châu cũ biến thành chín châu. Hai châu Bình, U và bốn quận Hà Đông, Hà Nội, Phùng Dực, Phù Phong của Tư châu, hợp thành Ích châu do Tào Tháo làm châu mục. 3- Đây là việc làm đồng thời nhằm tạo dư luận. Đương nhiên việc này họ Tào không cần ra mặt, và cũng không cần thiết, tự nhiên có người đến giúp đỡ, như Đổng Chiêu. Ít ra từ Kiến An năm thứ XVII (Công nguyên năm 212) tức là sau khi Tào Tháo được “như chuyện Tiêu Hà”, trước tháng mười lúc Nam chinh Tôn Quyền, Đổng Chiêu bắt đầu du thuyết. Theo chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Đông Chiêu truyện và lời chú dẫn Ngụy thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, bấy giờ Đổng Chiêu tìm Tào Tháo, tìm Tuân Úc, còn tìm nhiều người trong triều đình, cuối cùng hình thành nghị án và được thiên tử phê chuẩn.

Thế là tháng năm Kiến An năm thứ XVIII (Công nguyên năm 213), hoàng đế bù nhìn cử Khanh sử đại phu Si Lự tuyên chiếu sách phong Tào Tháo là Ngụy công, ban thưởng áo mão, hết sức ưu ái. Tào Tháo trở thành Ngụy công, được nhận chức thừa tướng theo lệ và vẫn kiêm chức Ích châu mục. “Theo chế độ các chư hầu vương thời đầu Hán”, Tháo được xây dựng Ngụy quốc mới.

Đây mới là thứ Tào Tháo cần. Bởi thực quyền, thực lợi của Tào Tháo không hề ít đi chút nào, nhưng danh dự và địa vị đã cao hơn rất nhiều. Tào Tháo vẫn chủ trương “không mộ hư danh để chuốc họa thực”. Nhưng nếu danh lợi đều có, thực quyền thực lợi không nhỏ, sao lại không nhận? Hơn nữa hàm “Ngụy công” không phải hư danh, mà có nhiều quyền lợi. Vì vậy Tào Tháo trong lòng hẳn rất mừng nhưng bề ngoài vẫn khiêm nhường, trước sau nhường tới ba lần. Thế là, Chung Do, Mao Giới, Trình Dục, Giả Hủ, Đổng Chiêu cả thảy hơn ba mươi người do Trung quân sư Tuân Du cầm đầu liên danh dâng thư khuyên can. Tào Tháo nói: “phong tước công, thêm cửu tích (ban thưởng chín loại đặc biệt) chỉ có Chu công mới được hưởng! Sao tôi dám nhận?”. Số người kia nói: “Đáng nhận, đáng nhận! Công lao của minh công còn nhiều hơn Chu công. Theo giấy tờ ghi chép lại thì chưa có ai công lao lớn hơn minh công”. Tào Tháo vẫn còn muốn nhường, chỉ nhận đất phong không nhận tước vị. Những người kia lại nói: “như vậy là minh công không tôn trọng hoàng thượng, không nể mặt chúng tôi (hay do Hán triều ban thưởng chưa xứng, khiến lời cầu xin của bọn Du không được nhận). Nói đến vậy, Tào Tháo mới đành phải nhận là Ngụy công.

Lúc này nhìn lại mới thấy vở diễn của Tào Tháo rất dở, khiến người ta khó chịu và cũng không hợp với tính cách của chính Tào Tháo. Nhưng còn cách nào khác, vì nó đã thành quy chế, thành thông lệ, một bước không thể không làm. Nếu không giả vờ nhường đi nhường lại như vậy thì hẳn là ông ta đã bị chửi là kẻ “mặt dày vô sỉ”. Hơn nữa Tào Tháo còn phải ứng phó với áp lực của dư luận. Việc phong công kiến quốc thời đó còn là việc động trời, tối kỵ, chắc gì mọi người đã tán thành. Điều đó khiến Tào Tháo càng phải thận trọng, thậm chí phải diễn kịch, làm trò.

Trên thực tế phái phản đối còn rất nhiều. Có một người mà Tào Tháo tín nhiệm, xem trọng, cũng tỏ ý phản đối. Trong những năm tháng trước đây, người này thường ủng hộ, giúp đỡ Tào Tháo trong những lúc khó khăn thì lúc này đang hát bài phản lại. Tào Tháo cảm thấy xót xa vì không nghĩ tới. Vậy người đó là ai?

Đó là Tuân Úc.

Trong trận doanh của Tào Tháo, Tuân Úc là nhân vật nặng ký tuyệt đối. Tào Tháo coi Tuân Úc chẳng khác gì Trương Lương. Năm hai mươi chín tuổi Tuân Úc chạy sang bên Tào, Tào Tháo đã nói: “Ôi Tử Phòng của ta”. Những năm tháng sau đó, Tuân Úc bày mưu tính kế, thậm chí vào sinh ra tử, không phụ lòng tin cậy của họ Tào. Theo Vũ đế kỷ, Trình Dục truyện, và Tuân Úc truyện trong Tam quốc chí vào mùa hạ Hưng Bình năm đầu (Công nguyên năm 194), Duyện châu mục Tào Tháo thống lĩnh toàn bộ binh lực đi đánh Đào Khiêm, để lại Tuân Úc, Trình Dục giữ Quyên Thành (nay là phía bắc huyện Quyên Thành, Sơn Đông). Lúc đó, hai người bạn cũ của Tào Tháo, Trương Mạc, Trần Cung đã trở mặt, liên hợp với Lã Bố đánh Duyện châu. Khắp nơi trong thành đã treo cờ hàng. Còn ba nơi chưa hàng là Quyên Thành, Phạm huyện (Phạm huyện, Hà Nam ngày nay) và Đông A (huyện Dương Cốc, Sơn Đông ngày nay). Nếu không giữ được ba tòa thành này thì Tào Tháo sẽ biến thành chó nhà có tang. Tuân Úc bàn với Trình Dục, rồi hai người chia nhau đi lo liệu. Trước hết Trình Dục lo ổn định Phạm huyện, sau đó mới cùng Tào Chi đi cố thủ Đông A. Tuân Úc nhanh chóng điều động Hạ Hầu Đôn thái thú Đông quận cùng giữ Quyên Thành. Hạ Hầu Đôn đến Quyên Thành liền “giết chết hơn chục kẻ phản loạn” trong một buổi tối, mới ổn định được tình hình. Lúc này, Thứ sử Dự châu Quách Công dẫn mấy vạn quân đến dưới thành đòi gặp Tuân Úc. Hạ Hầu Đôn nói, không được! Các hạ trấn thủ một châu, đi là nguy hiểm đến tính mạng. Tuân Úc bảo, đừng lo! Quách Công lúc thường chưa hề câu kết với Trương Mạc. Hắn đến gấp thế này, hẳn là chưa có chủ ý gì, nên ra khuyên giải hắn. Nếu không tranh thủ được hắn, cũng có thể để hắn ở thế trung lập. Nếu không ra gặp, hắn cho chúng ta không tin tưởng, hắn sẽ từ xẩu hổ thành thù hận. Thế rồi một mình Tuân Úc ra gặp. Quách Công thấy Tuân Úc không có vẻ gì là sợ sệt, cho rằng Quyên Thành không dễ phá, bèn cho lui quân. Quyên Thành được bảo toàn. Cử chỉ của Tuân Úc cũng đáng ca ngợi như chuyện Quan Vũ “một đao đi dự hội” trong truyền thuyết.

Trên thực tế, trong từng thời khắc mấu chốt Tào Tháo tiến hành đấu tranh chính trị hay quân sự, chúng ta đều thấy có tác dụng quan trọng của Tuân Úc. Ngay ngày đầu khởi binh, Đổng Trác uy hiếp thiên hạ, họ Tào thiếu lòng tin, Tuân Úc nói Đổng Trác: “vô năng, vì loạn mà chết”, việc xảy ra vào năm thứ II Sơ Bình (Công nguyên năm 191); thời kỳ phát triển, chư hầu cát cứ Trung Nguyên, Tào Tháo đi nước cờ có sơ hở. Tuân Úc chỉ ra mê luật giúp Tào hoạch định chiến lược, việc của năm đầu Hưng Bình (Công nguyên năm 194); Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), Tào Tháo muốn đón thiên tử, chư tướng phân vân, Tuân Úc đã đưa ra ba cương lĩnh lớn về chính trị, giúp Tháo “Phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”; Kiến An năm thứ II (Công nguyên năm 197), Tào Tháo muốn đánh Viên Thiệu, tiếc là lực bất tòng tâm, Tuân Úc phân tích bốn nguyên nhân lớn dẫn tới thắng lợi, khích lệ ý chí họ Tào. Thậm chí tận năm Kiến An năm thứ XIIV (Công nguyên năm 208) vẫn Tuân Úc là người giúp Tào Tháo vạch chiến lược Nam chinh Lưu Biểu.

Nhưng trong lúc Tào Tháo đang bừng bừng khí thế nhận phong công kiến quốc, Tuân Úc đã dội một gáo nước lạnh. Lúc Đổng Chiêu đến trưng cầu ý kiến riêng, Tuân Úc nói, Tào công đem nghĩa quân trừ bạo loạn, bình thiên hạ để phò trợ triều đình, ổn định đất nước (giúp triều yên nước). Tháo cần giữ sự trung thành (trung trinh, thành ý), phải kiên trì khiêm nhường (thực bụng nhường lui). “Quân tử yêu người bằng đức!”. Nếu quả các vị yêu Tào công, nên giúp ông ta giữ được những điều tốt đẹp đó. Không thể công thành mà thân bại, chí ít cũng đừng được voi đòi tiên, sau “chuyện như Tiêu Hà” lại “chuyện như Chu công”. Vậy nên chuyện này e không thích hợp (không nên như vậy).

Thực kỳ lạ! Tuân Úc chẳng phải “Trương Lương” của Tào Tháo sao? Sao Tuân Úc lại hát điệu phản? Sau khi Tuân Úc làm như vậy thì kết quả sẽ ra sao?

§27. TIẾN THOÁI HẾT CHỖ TỰA

Về mặt chính trị, Tào Tháo đang từng bước dần tới đích, thì Tuân Úc – người bạn thân thiết nhất lại hát điệu phản và qua đời rất thần bí! Sự việc này đã xôn xao một thời, khắp nơi bàn tán. Lời ghi trong chính sử lại mơ hồ, câu chuyện ngày một khó hiểu hơn. Vậy đằng sau sự kiện này đang ẩn giấu điều gì? Vì sao Tuân Úc lại quyết liệt với Tào Tháo như vậy? Điều đó liên quan gì tới việc Tào Tháo được phong công kiến quốc hay có ẩn ý gì?

Tập trước chúng ta đã nói, Đổng Chiêu và những người khác đang tạo dư luận giữa triều đình, chủ trương Tào Tháo được tiến tước quốc công. Đổng Chiêu đến gặp riêng Tuân Úc xin ý kiến, kết quả gặp phải đinh. Thực tình thì ý nghĩ của bọn Đổng Chiêu rất rõ ràng, không chỉ mong được Tuân Úc giúp đỡ, còn mong được Tuân Úc đứng ra lo liệu. Vì Tuân Úc xuất thân danh môn Đông Hán, tiếng tăm và ảnh hưởng rất lớn. Hơn nữa, từ Kiến An năm đầu, sau khi họ Tào rước thiên tử về Hứa huyện, Tuân Úc luôn là Thượng thư lệnh (trước là tạm sau là thực) và “luôn là quan to trong triều”. Thượng thư lệnh tức là bí thư trưởng nơi cung đình. Đông Hán chính quy thượng thư, thượng thư lệnh là nhân vật đầu não trông coi việc triều chính, tuy không phải chức thừa tướng nhưng giống như thừa tướng. Đương nhiên, triều đình của Hán Hiến đế đã bị Tào Tháo khống chế. Kiến An năm thứ XIII bản thân Tào Tháo đã khôi phục lại chức vụ thừa tướng và tự mình đảm nhiệm, nhưng không thể nói Tuân Úc là “thừa tướng không chức thừa tướng”. Bấy giờ Tào Tháo luôn luôn đem quân ra ngoài đánh trận, khi hồi quân lại luôn ở Nghiệp Thành. Triều chính hàng ngày thường giao Tuân Úc. Tuân Úc giúp Tào lo toan triều chính, coi giữ hoàng đế. Cái gọi là “Cư trung đặc trọng” có nghĩa như thế này (cư trung, là làm quan trong triều; đặc trọng, tức là chức vị thừa tướng).

Tuân Úc không chỉ giúp Tào trông nhà coi cửa, mà còn giúp tìm mưu định kế. Mỗi khi ra ngoài chinh chiến có vấn đề, họ Tào thường có thư về hỏi Tuân Úc. Tuân Úc cũng luôn có biện pháp, quyết sách giúp đỡ. Tuân Úc có vai trò chẳng khác gì Quách Gia, Giả Hủ theo quân ra trận. Cũng tức là nói, với Tào Tháo, Tuân Úc giống như Tiêu Hà và Trương Lương. So với Đổng Chiêu trong việc nghị án phong công kiến quốc thì Tuân Úc rõ ràng là thích hợp hơn nhiều và quan trọng hơn nhiều.

Nhưng Tuân Úc đã phản đối. Xét về ngữ khí câu nói “quân tử yêu người bằng đức, như vậy không tiện”, đó là câu mà Tuân Úc muốn nói với bọn Đổng Chiêu. Nhưng bằng vào sự thông minh hiểu biết, hẳn Tuân Úc biết rõ việc phong công kiến quốc bề ngoài là kiến nghị của Đổng Chiêu nhưng thực chất là ý muốn của Tào Tháo. Việc “bí mật hỏi riêng” của bọn Đổng Chiêu, thực chất là sự thăm dò giúp Tào Tháo. Vì vậy lời nói của Tuân Úc là lời nói để Tào Tháo nghe. Nhưng để lui lại một đường rút, Tuân Úc vờ như không biết đó là ý của Tào Tháo, mong Tào Tháo nghe ra mà xuống ngựa, ngăn hành động của bọn Trương Chiêu. Nhưng Tào Tháo vốn đã có quyết tâm, đâu còn chịu nghe! Kết quả không những vô cùng thất vọng, mà còn sinh bực dọc, cách nói trong Tuân Úc truyện là “Thái tổ trong lòng vô cùng bực dọc”.

Tào Tháo rất tức giận, hậu quả thật nghiêm trọng. Đúng lúc này lại phải Nam chinh Tôn Quyền, Tào Tháo dâng biểu lên triều để Tuân Úc lĩnh quân ở huyện Tiêu (nay là thị trấn Hào Xuyên, An Huy), với chức vụ là Thị trung kiêm Quang Lộc đại phu “tham thừa tướng quân sự”, nhưng thực tế là phế bỏ chức Thượng thư lệnh của Tuân Úc! Tuân Úc theo quân đến Thọ Xuân (nay là huyện Thọ, An Huy) thì ngã bệnh. Sau đó không lâu qua đời rất khó hiểu ở tuổi năm mươi.

Qua cái chết của Tuân Úc có hai cách nói. 1- Buồn rầu mà chết. 2- Bị bức phải tự sát. Cách nói thứ nhất như truyện Tuân Úc trong Tam quốc chí, “Buồn dẫn đến chết”. Cách nói sau như trích dẫn Ngụy thị Xuân Thu của Bùi Tùng Chi, nói Tào Tháo gửi cho Tuân Úc một hộp thức ăn. Tuân Úc mở hộp thấy không có gì nên đã uống thuốc độc, tự sát. Chuyện này đã xôn xao một thời, khắp nơi bàn tán. Lòi trích dẫn Hiên đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi nói, sau khi Tuân Úc chết, có người thoát khỏi Thọ Xuân đến báo với Tôn Quyền rằng: “Tào Tháo muốn Tuân Úc mưu sát Phục hoàng hậu. Tuân Úc không chịu nên đã tự sát”.

Đương nhiên đó là lời đồn. Nhưng chúng ta cũng rất muốn biết cuối cùng vì sao Tuân Úc chết? Vì sao về sau Tào Tháo và Tuân Úc lại đến đoạn ấy? Đằng sau câu chuyện kín như bưng của các sử gia đã ẩn giấu điều gì?

Hãy nói chuyện “Hiến đế Xuân Thu” trước. Chuyện kể, Kiến An năm thứ V (Công nguyên năm 200), Xa Kỵ tướng quân Đổng Thừa bị giết vì “giấu chiếu trong đai áo”, Phục hoàng hậu viết thư cho cha là Phục Hoàn Đồn Kỵ hiệu úy, nói Tào Tháo giết Đổng Thừa, hoàng thượng vô cùng phẫn nộ. Phục Hoàn nhận thư và đưa cho Tuân Úc xem, Tuân Úc xem xong thấy bực dọc nhưng không nói câu nào. Về sau bức thư đó lại rơi vào tay Tào Tháo, nghe đâu người cậu của Phục Hoàn là Phàn Phổ đã niêm phong thư đó và gửi cho Tào Tháo. Tuân Úc lấy làm lo ngại, từ huyện Hứa chạy thẳng về Nghiệp Thành, kiến nghị với Tào Tháo việc gả con cho hoàng đế. Tào Tháo nói, “trong cung đã có hoàng hậu rồi! Sao lại có thể gả con gái cho hoàng thượng? Hơn nữa, Tào Tháo dựa vào chiến công lên làm thừa tướng, chẳng nhẽ lại muốn dựa vào quan hệ chiếc đai quần sao? Tuân Úc nói, Phục hoàng hậu không có con trai, bản tính hung tàn, tâm địa độc ác. Trong thư gửi cho Phục Hoàn lời lẽ khó nghe, công kích thừa tướng độc ác, có thể phế bỏ hoàng hậu!” Tháo hỏi có chuyện đó? Vì sao túc hạ không nói sớm? Tuân Úc làm bộ kinh ngạc, đã nói rồi mà! Tào Tháo nói, việc lớn như vậy, ta quên sao được? Tuân Úc lại kinh ngạc, có thể là chưa nói chăng? À, à, nhớ ra rồi! Chẳng phải lúc đó minh công còn tác chiến với Viên Thiệu ở Quan Độ sao? Úc không muốn thêm phần lo nghĩ cho minh công nên chưa nói. Tào Tháo lại hỏi, vậy sau trận chiến Quan Độ sao không nói? Tuân Úc yên lặng và đành phải nhận tội vì sai lầm. Kết quả Thái tổ đã hận Úc”.

Chuyện này không đúng. Bùi Tùng Chi đã nói: “đối với người thường cũng không như vậy”, huống chi đây là Tuân Úc. Hơn nữa án giấu chiếu trong đai áo của Đổng Thừa xảy ra tháng giêng Kiến An năm thứ V, tháng mười một Kiến An năm thứ XIX, Phục hoàng hậu bị giết. Hai sự kiện cách nhau mười lăm năm, làm sao có thể giấu thư lâu như vậy? Cuối Kiến An năm thứ XVII Tuân Úc mất, vậy ông ta đến nói chuyện với Tào Tháo vào lúc nào? Chậm nhất cũng là tháng mười năm đó, trước lúc Tào Tháo Nam chinh đánh Tôn Quyền. Vậy thì vì sao phải hai năm sau Tào Tháo mới giết Phục hoàng hậu? Kỳ thực, không chỉ chuyện Tuân Úc là giả mà ngay cả án “giấu chiếu trong đai áo” của Đổng Thừa và án lá thư của Phục hoàng hậu đều đáng nghi ngờ. Trong tập Mơ xanh uống rượu, tôi đã nói về nghi án giấu chiếu trong đai áo. Trong Tam Quốc sử thoại, ngài Lã Tư Miễn cũng đã phân tích về nghi án Phục hoàng hậu. Để làm rõ câu chuyện, chúng ta còn phải nhắc tới nó một lần nữa.

Theo Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, tháng mười một Kiến An năm thứ XIX (Công nguyên năm 214) có án mười bốn năm trước Phục hoàng hậu có thư cho cha là Phục Hoàn Đồn Kỵ hiệu úy, hoàng hậu bị phế, bị xử tội chết, anh em đều bị giết sạch. Sự việc xảy ra như thế nào đã được mô tả tương đối rõ trong lời chú dẫn Tào Man truyện của Bùi Tùng Chi. Tào Man truyện nói: bấy giờ Tào Tháo phái Hoa Hâm – người đảm nhiệm chức Thượng thư lệnh thay Tuân Úc đem quân đi bắt hoàng hậu, hoàng hậu đóng cửa trốn sau tường. Hoa Hâm phá cửa, làm sập tường, lôi hoàng hậu ra ngoài! Lúc này hoàng đế đang ngồi cùng Ngự sử đại phu Si Lự, hoàng hậu đi chân không, tóc tai rối bời, kéo tay hoàng đế nói, không thể cứu được thiếp sao? Hoàng đế nói, trẫm cũng chưa biết tính mạng của trẫm sẽ kết thúc lúc nào, còn quay sang nói với Si Lự, Si công dưới gầm trời này có chuyện thế sao? Si Lự nói gì không thấy ghi lại, chừng cũng chỉ là con rối gỗ chăng?

Câu chuyện đó được ghi vào Hậu Hán thư – Phục hoàng hậu kỷ và thường được dẫn lại để chứng minh Tào Tháo tác loạn phạm thượng, Hoa Hâm hung hăng như hổ, Si Lự chẳng còn tâm trạng nào. Nhưng ngài Lã Tư Miễn lại chỉ ra rằng biết ngay đó là lời phụ họa. Đặc biệt ngài Lã bảo rằng: “đừng tưởng chuyện này là thực vì đã được ghi trong Hậu Hán thư. Nói thế là đúng, có nhiều chỗ trong Hậu Hán thư còn thiếu căn cứ! Huống hồ những điều ghi trong Hậu Hán thư lại được lấy từ nguyên bản Tào Man truyện – một cuốn sách không đáng tin.

Đương nhiên, việc Phục hoàng hậu bị phế, bị giết là có thật. Có điều khởi đầu câu chuyện ra sao thì chưa rõ. Ý ngài Lã, nhất định chuyện này có nguyên nhân khác. Ngài Lã nói: mỗi khi có người làm việc lớn thì luôn có người nói tốt có người nói xấu, không thể ai ai cũng nói tốt. Vì vậy người làm việc lớn thường không kể gì đến tiếng khen lời chê. Huống hồ Tào Tháo là người ít để ý tới lời nói này lời nói nọ của người khác. Nếu vì người khác có thư nhục mạ là phải giết thì không biết Tào Tháo đã phải giết đến bao nhiêu người? Vì vậy, việc này còn có âm mưu về chính trị, có điều chân tướng thế nào không được lưu lại.

Lời ngài Lã rất có lý. Tôi cũng thấy, đằng sau sự việc này không chỉ có nguyên nhân khác, mà có thể là một âm mưu tày trời, nếu không, sao có thể động tới hoàng hậu. Ai cũng biết, hoàng hậu ở Trung cung, là mẫu nghi thiên hạ, có thể tùy tiện phế bỏ được sao? Càng không thể tự ý giết chết. Còn như cần phế cần giết là thuộc quyền lực của hoàng đế, lẽ nào thừa tướng lại đứng ra làm việc đó? Vả hoàng hậu không hề có tội, hoàng hậu chỉ thuật lại mấy lời của hoàng đế. Hoàng đế nói mấy câu không hay về thừa tướng, thừa tướng thay hoàng đế xử lý hoàng hậu, làm gì có cái lý đó? có người nói: điều đó chứng tỏ rằng Hiên đế là bù nhìn vô năng, Tào Tháo quá càn rỡ. Nói như vậy tưởng là đúng nhưng không phải. Hiến đế vô năng không giả, Tào Tháo càn rỡ là thật, nhưng khi cửa còn kín thì còn giữ được sĩ diện. Kiến An năm thứ XIX, quan hệ giữa Tào Tháo và hoàng đế đúng là rất mong manh, nhưng chưa đến đoạn công khai trở mặt. Tháng ba năm đó, hoàng đế vừa phong Tào Tháo “tước vị trên các chư hầu vương”; về sau hoàng đế bù nhìn vẫn còn tác dụng, làm sao Tào Tháo có thể quên bộ dạng giả nhân giả nghĩa của mình? Nói gì thì nói, bao biện thay hoàng đế phế hoàng hậu là làm mất sĩ diện của hoàng đế, ai cũng thấy như vậy là ép người thậm tệ. Tào Tháo không thể không biết làm vậy là rất nguy hiểm.

Bởi vậy chỉ còn một khả năng, đằng sau việc đó là một âm mưu tày trời. Âm mưu đó nhằm vào Tào Tháo, hoàng hậu bị cuốn vào trong, hoặc phải mượn cái đầu của hoàng hậu mới xong. Chính vì âm mưu quá lớn, thậm chí bản thân hoàng đế cũng dính vào, nên hoàng đế mới nhẫn nhịn ngồi nhìn Tào Tháo hoành hành bạo ngược. Cũng chính vì âm mưu quá lớn, không ai dám nói thẳng ra, đành phải ấp úng tìm cớ khác hòng lấp liếm. Tôi còn nghĩ rằng hoàng hậu không hề viết thư, chính Tào Tháo đã làm giả bức thư đó để hãm hại hoàng hậu. Kiến An năm thứ XIV, Phục Hoàn đã qua đời, tiếc là không còn ai để đối chứng. Bản thân hoàng đế nhu nhược, không dám nói ra sự thật, giương mắt ngồi nhìn Phục hoàng hậu biến thành oan hồn. Thương thay người con gai yếu đuối, thành vật hi sinh trong cuộc đấu tranh chính trị, làm con dê chịu tội thay cho những người đàn ông xâu xa.

Đương nhiên, trên lập trường của Tào Tháo thì gọi đó là “âm mưu”. Với lập trường khác, phải nói đây là sự “phản kháng”. Cũng có thể nói, bối cảnh của sự việc rất có thể là sự phản kháng vô bổ của Hiến hoàng đế. Chính vì thế Tào Tháo phải dùng thủ đoạn bạo ngược nhằm hạ uy thế của hoàng đế, giống như năm nào phải phụng mệnh giết chú của Kiên Thạc. Kết quả việc giết “gà” là để từ đó “khỉ” không dám nói năng bừa bãi, cuối cùng đành phải ngoan ngoãn nhường hoàng vị, đổi lấy thụy là chữ “Hiến”. Nhân tiện nói thêm, “Hiến” có nghĩa là ngoan ngoãn thức thời.

Có điều, cách nói trong Hiến đế Xuân Thu tuy là hoang đường, nhưng nói Tuân Úc không muốn mưu sát hoàng hậu là phù hợp với con người ông ta. Tuân Úc luôn chính phái, thẳng thắn, người người đều hài lòng. Lời chú dẫn Tuân Úc biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí nói: Tuân Úc “đức hạnh đầy đủ, chăm lo chính đạo, nổi tiếng thiên hạ”, là anh tài tuấn kiệt của đất nước “không chú ý tới vẻ ngoài”, Tư Mã Ý, Chung Do và những người khác đều tôn sùng. Bùi Tùng Chi chú dẫn Điển lược nói: Tuân Úc “Nhún mình trọng kẻ sĩ, chỗ ngồi không trải nhiều chiếu, ở trong đài các, không tự tiện theo ý muốn riêng”. Tuân Úc có người anh em họ, năng lực kém cỏi nên mãi không được dùng. Thế rồi có người nói với Tuân Úc, các hạ quan tới thượng thư lệnh, chẳng nhẽ không thể cho anh ta chức nghị lang (điều nghiên viên)? Tuân Úc cười nói: chức nghị lang đó không phải là không sắp xếp được, nhưng chức trách thượng thư lệnh là tuyển chọn nhân tài cho triều đình, cần phải chọn người hiền đức, tài giỏi. Nếu cứ làm theo túc hạ thì mọi người sẽ nhìn tôi ra sao đây?

Từ đó cho thấy không bao giờ Tuân Úc tham gia vào những việc như mưu sát hoàng hậu, Tào Tháo cũng không để ông ta đi làm việc đó. Để làm những việc không chính đáng đó, Tào Tháo thiếu gì người, cần gì phải dựa vào thế của Tuân Úc? Và Tuân Úc lại là người không muốn thế! Đương nhiên, chúng ta cũng chưa biết Tuân Úc có tán thành việc Tào Tháo bài trừ người khác hay không, sử sách không ghi chép điều này, có thể không đến đoạn như vậy. Có điều Tuân Úc không hề nghĩ rằng (ngay cả Tào Tháo cũng không nghĩ tới) ngày nào đó mình sẽ trở thành người “khác cánh” trở thành đối tượng bài trừ của Tào Tháo. Vậy thì vì sao quan hệ giữa Tuân Úc và Tào Tháo lại đổ vỡ, cuối cùng Tuân Úc mắc tội gì với Tào Tháo?

Vì chính kiến hai người khác nhau.

Thực ra từ lâu hai người đã khác nhau về chính kiến. Kiến An năm thứ IX (Công nguyên năm 204), Tào Tháo đánh phá Nghiệp Thành, làm Ký châu mục, cả Ký châu vốn thuộc Viên Thiệu, nay đã mang họ Tào. Bấy giờ có người kiến nghị, nên phục hồi chế độ chín châu lúc trước, như vậy địa bàn Ký châu sẽ rất lớn. Theo chế độ chín châu thời cổ đại hai châu Bình, U, bốn quận Hà Nội, Hà Đông, Bằng Dực, Phù Phong của Tư châu đều thuộc về Ký châu. Nghe xong Tào Tháo thấy xúc động, còn Tuân Úc thì phản đối. Tuân Úc cho rằng làm vậy sẽ bất lợi cho Tào Tháo nên mới không bằng lòng. Theo Tam quốc chí, lúc đó Tuân Úc nói: trước đây minh công phá Viên Thượng, bắt Thẩm Phối, làm “chấn động trong nước”. Nếu nay lại gộp đất đai người khác vào Ký châu thì buộc họ phải nghĩ “họ sẽ không giữ được đất đai, được quân lính”, nhất định minh công sẽ dần dần thanh toán họ (trừ dần từng người một), từ đó họ sẽ quyết liều mình chống lại, minh công sẽ “khó mà lấy được thiên hạ”. Tào Tháo nghe có lý, nên đã quên luôn chuyện đó.

Có điều trong lời nói của Tuân Úc còn có ý khác nữa, là chủ trương “khôi phục lại kinh đô cũ”. Với chủ trương đó, Tào Tháo không tán thành, không phản đối và bấy giờ cũng chưa có điều kiện để thực hiện. Nhưng đến lúc có điều kiện để thực hiện thì Tào Tháo không chỉ không làm, ngược lại đã tiến hành kế hoạch gộp châu, quận. Tháng giêng năm Kiến An thứ XVIII (Công nguyên năm 213), gộp mười bốn châu thành chín châu. Tư châu (Tư Lệ) bị chia làm ba: Hà Đông, Hà Nội, Phùng Dực, Phù Phong quy về Ký châu; Hoằng Nông, Hà Nam quy về Dự châu; Kinh Triệu quy về Ung châu. Chúng ta đều biết, kinh đô của vương triều Đại Hán vốn ở Tư châu, Tràng An và Lạc Dương cũng ở đây. Tràng An thuộc Kinh Triệu, Lạc Dương thuộc Hà Nam. Tào Tháo chia ba Tư châu, cũng tức là đã xóa sổ “châu số” một của thiên hạ”, đã hủy diệt kinh đô của vương triều Đại Hán. Điều này là khác hẳn với lí tưởng ban đầu của Tuân Úc.

Đương nhiên, khi Tào Tháo hợp châu thì Tuân Úc đã qua đời. Vấn đề là, Tào Tháo hợp châu khi Tuân Úc đã mất, nhưng điều này đã được ấp ủ từ trước đó. Hơn nữa việc hợp châu còn liên quan tới việc Tào Tháo được phong công kiến quốc. Trên thực tế, Tào Tháo đem bốn quận của Tư châu và U châu, Tinh châu gộp vào Ký châu rồi trên cơ sở đó xây dựng một vương quốc (công quốc) đối địch với vương triều Đại Hán. Điều đó là một trò cười, chỉ ra rằng, quan hệ giữa Tào Tháo và Hiến đế đã thay đổi về cơ bản. Trước đó, Tào Tháo là thừa tướng vương triều Đông Hán, Ký châu và Ngụy quận là châu quận của vương triều Đông Hán. Tào Tháo, Hiến đế có quan hệ quân thần; Ký châu và triều đình có quan hệ trung ương và địa phương. Nhưng sau khi Tào Tháo được phong công kiến quốc thì Ký châu biến thành Ngụy công quốc, Tào Tháo trở thành Ngụy quốc công. Quan hệ giữa Ngụy quốc và Hán triều là quan hệ giữa quốc gia và quốc gia; quan hệ giữa Ngụy công và Hiến đế biến thành quan hệ giữa quốc công và hoàng đế. Nhưng lúc này Ngụy quốc công chưa hoàn toàn là quốc gia độc lập. về danh nghĩa Tháo vẫn là “thần tử” của vương triều Đông Hán, Hán Hiến đế vẫn còn là “quân chủ” của họ Tào. Có điều mọi ngươi đều hiểu, lúc này Hán triều không còn một tấc đất nào, lúc này hoàng đế không còn một chút quyền uy nào. Cái có thể có được chỉ là một bộ mặt, một danh phận. Nếu như lúc này đến danh phận cũng biến đổi thì cái gọi là “Vương triều Đông Hán” sẽ “vua không ra vua, tôi không ra tôi”.

Tuân Úc hoàn toàn không muốn thấy điều đó. Mọi người luôn coi Tuân Úc là “mưu sĩ hàng đầu” của Tào Tháo. Nhìn vào tác dụng của Tuân Úc thì điều đó không có sai lầm gì lớn. Nhưng chúng ta phải hiểu rằng, con người Tuân Úc không thể coi là “mưu sĩ” đơn thuần. Nói chung “mưu sĩ là người bầy mưu tính kế cho vua, giúp vua thực hiện mục tiêu, lý tưởng. Còn mục tiêu, lý tưởng đó là gì, mưu sĩ không quan tâm. Thật giống như một luật sư, lo giúp đương sự của mình thắng trong vụ kiện. Còn việc của đương sự làm đúng hay sai, họ không muốn biết. Đó là quy tắc nghề nghiệp, đạo đức nghề nghiệp nói chung của mưu sĩ và luật sư. Cũng tức là nói theo đạo đức nghề nghiệp và quy tắc chơi, nói chung mưu sĩ đều lấy lí tưởng của vua làm lí tưởng, lấy mục tiêu của vua làm mục tiêu, cũng giống luật sư, lấy lợi ích của đương sự là lợi ích, còn đương sự làm đúng sai, điều đó chẳng có gì là sai trái.

Nhưng, trong mưu sĩ và luật sư cũng có một loại người có lí tưởng, chủ trương và đường lối riêng của mình. Nếu chủ trương của đương sự xung đột với lí tưởng của họ hoặc phá vỡ đường lối của họ, dứt khoát họ sẽ không nhận án đó. Trong đó có những người tự yêu cầu rất cao, họ sẽ chọn vua, chọn đương sự, như Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng chọn Lưu Bị, ngoài một số nguyên nhân tôi đã nói ở tập Mắt tinh đã thấy, vẫn còn một nguyên nhân quan trọng, là lí tưởng chính trị, chủ trương chính trị giống với ông. Tuân Úc là người như vậy. Thực ra trong tập đoàn của Tào Tháo chỉ có Tuân Úc mới là nhân vật có thể cùng bình luận với Gia Cát Lượng. Đặc điểm chung của họ, có lý tưởng chính trị, chủ trương chính trị của riêng mình. Trong tập Long trung đối sách chúng tôi đã nói, lí tưởng chính trị, chủ trương chính trị của Gia Cát Lượng lo thành bá nghiệp để hưng Hán thất, trước chia ba sau thống nhất; Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), lúc Tào Tháo chuẩn bị nghênh đón thiên tử, chủ trương chính trị của Tuân Úc tập trung thể hiện rõ, đề xuất ba cương lĩnh lớn với Tào Tháo: Tôn thờ thiên tử thuận theo ý dân (thờ chúa thượng để dân nhìn vào), chí công vô tư, hàng phục cường hào (lấy chí công, phục hùng kiệt), lấy chính nghĩa chiêu mộ anh hùng (nhờ trượng nghĩa, có anh tài). Ba cương lĩnh lớn đó Tuân Úc gọi là đại thuận, đại lược, đại đức. Những điều đó chưa phải sách lược, càng không phải mưu lược mà là lí tưởng, cương lĩnh. Hạt nhân của cương lĩnh đó, được Tuân Úc gọi là “cái ân giữ gốc”. “Gốc” gì? Gốc nước. Gốc nước ở đâu? Ở nơi hoàng đế.

Rõ ràng lí tưởng của Tuân Úc là phò tá anh hùng thời loạn, bình định thiên hạ, trợ giúp nhà Hán. Theo Tuân Úc, Tháo là một anh hùng như vậy. Bởi vì Tào Tháo không chỉ có năng lực đó, quan trọng hơn. Tháo có tâm tư đó. Chúng ta đều biết, lúc Đổng Trác làm loạn vào năm cuối Đông Hán, Tào Tháo là người đầu tiên kêu gọi nghĩa quân; lúc liên quân còn chần chừ ở Quan Đông, Tào Tháo đã ra sức giết giặc; lúc Viên Thiệu, Viên Thuật, Lã Bố, Lưu Biểu mặc sự sống chết của hoàng đế. Tào Tháo lại nghĩ mọi cách tìm kiếm hoàng đế, nghênh đón hoàng đế. Vì vậy Tuân Úc nói với hoàng đế, rõ ràng là lòng dạ tướng quân lúc nào cũng nghĩ đến vương thất (lòng luôn ở vương thất) nguyện vọng của ngài là muốn ổn định thiên hạ (chí hướng tướng quân là vỗ yên thiên hạ)! Đây không phải là lời tâng bốc, là thực sự cầu thị, Tuân Úc thành thực ca ngợi Tào Tháo và cũng là nguyện vọng sâu sắc kỳ vọng ở Tào Tháo.

Nhưng Tào Tháo đã làm Tuân Úc thất vọng.

Ở đây phải nói tới một quá trình dài. Năm Sơ Bình thứ II (Công nguyên năm năm 191), lúc Tuân Úc đến với Tào Tháo, Tào Tháo mới ba mươi bảy tuổi, là Thái thú Đông quận, là tướng yêu nước, đầy nhiệt huyết. Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), lúc Tuân Úc chủ trương nghênh đón thiên tử, Tào Tháo mới bốn mươi hai tuổi, là Duyện châu mục, là chư hầu gắn bó với vương thất. Kế đó là mười hai năm Nam chinh Bắc chiến, đánh Viên Thuật, giết Lã Bố, diệt Viên Thiệu, gọi hàng Trương Tú, bình định phương bắc. Tuân Úc cũng thấy là nên và phải làm như vậy, nên đã hết sức giúp đỡ. Kiến An năm thứ XIII (Công nguyên năm 208), Tào Tháo năm mươi tư tuổi là Tư Không, Ký châu mục, bỏ tam công nhận chức thừa tướng, nắm trọn quyền lớn, Tuân Úc coi là hợp tình, hợp lí, nên vẫn bày mưu tính kế giúp Tào Tháo Nam chinh Lưu Biểu. Thậm chí tháng giêng năm Kiến An thứ XVII (Công nguyên năm 212), Thừa tướng Tào Tháo đã năm mươi tám tuổi còn để mình được “lên triều không phải xưng danh, vào triều không bước rảo, đeo kiếm lên điện, như chuyện Tiêu Hà”. Đồ rằng lúc này Tuân Úc vẫn còn hài lòng, cuối cùng thì Tiêu Hà vẫn là người trung với Lưu Bang. Nhưng lúc Tào Tháo ngầm để hoặc ngầm bảo bọn Đổng Chiêu lo việc phong công kiến quốc thì Tuân Úc không đồng tình nữa. Một người nhạy bén về chính trị như Tuân Úc đã nhận ra tính nghiêm trọng của sự việc. Tuân Úc hiểu rằng, một khi Tào Tháo lập nước, thì thiên hạ không thuộc họ Lưu nữa. Điều đó đã phá võ đường hướng của Tuân Úc, vì vậy tuyệt đối không thể, không chấp nhận được.

Thiên hạ chỉ có thể là họ Lưu, không thể là họ Tào. Nay nghe như chuyện cười, nhưng thời đó lại là chuyện đúng sai lớn lao. Về vấn đề này, chúng ta cần có một chút “hiểu biết về lịch sử”. Vì vậy tôi cho rằng, cuối cùng thì họ Tào không tự lập thay Hán, rất có thể còn một nguyên nhân nữa, Tào Tháo không thể đối mặt với đôi mắt ưu tư của Tuân Úc. Bởi ngay như thái độ lấp lửng của Tào Tháo trong việc “cướp Hán”, Tuân Úc đã không đồng ý, nói chi tới việc Tháo tự lập thay Hán. Tuân Úc mong muốn Tào Tháo khôi phục và chấn hưng vương triều Đại Hán. Lúc này thì lý tưởng đó đã hết hy vọng. Tuân Úc chết mà không nhắm được mắt!

Làm rõ điều này thấy không cần phải bàn xem Tuân Úc buồn mà chết hay bị bức chết vì kết quả có khác gì nhau. Đối với một người có lý tưởng như Tuân Úc thì không gì đau khổ hơn khi lí tưởng bị phá vỡ. Hơn nữa, Tuân Úc cũng chẳng còn cách nào khác, không thể chạy sang với Lưu Bị chứ? Thoái không được lại không thể cùng tiến với Tào Tháo, tiến thoái lưỡng nan, Tuân Úc chỉ còn “con đường chết”. Dù rằng buồn mà chết, hay bị bức chết, trước lúc chết hẳn Tuân Úc đã rất đau khổ. Thậm chí tôi chợt nghĩ, nếu Tuân Úc là người hiện đại biết hát, hẳn trước lúc lâm chung sẽ hát mấy câu cho Tào Tháo nghe “từ ngàn dặm tôi tìm tới ông. Nhưng ông lại không lưu tâm”. Đúng vậy, suốt đời Tuân Úc có con đường riêng, nhưng nhiệt tình của Tuân Úc sớm bị Tào Tháo lấy sạch. Dù là trong mơ, Tuân Úc cũng chỉ nghĩ tới Tào Tháo. Lúc này Tuân Úc chỉ có thể luôn luôn hỏi: cuối cùng thì ông tốt ở chỗ nào?

Đương nhiên Tuân Úc sẽ không hỏi. Mà dù có hỏi, Tào Tháo cũng sẽ không trả lời. Trên thực tế, hai người đều giống nhau ở chỗ tiến thoái lưỡng nan và Tào Tháo khó khăn hơn Tuân Úc. Tuân Úc chỉ có một mình, có thể chọn đường lui. Tào Tháo đại diện cho lợi ích cả một tập đoàn, cho dù có muốn lui, người khác sẽ không cho. Huống chi lúc này Tào Tháo đã tẩu hỏa nhập ma, mê muội lú lẫn, đã bán linh hổn của mình cho ma quỷ. Chúng không hề bị giám sát, hạn chế, kìm thúc bởi bất cứ một quyền lực tối cao nào. Để cướp lấy, nắm giữ mãi mãi quyền lực đó, Tào Tháo chỉ có thể đi tiếp con đường đã vấy máu. Vì vậy, Tuân Úc chọn lấy cái chết, Tào Tháo tìm đến giết chóc. Tào Tháo tiếp tục giết người một cách không thương tiếc, kể cả với bạn bè thân hữu. Giết tới lúc máu chảy thành sông.

Vậy, Tào Tháo còn muốn giết ai nữa, vì sao phải giết?

§28. MƯỢN DAO GIẾT NGƯỜI

Tuân Úc chết và Tào Ngụy kiến quốc là hai dấu hiệu khác nhau, nó chỉ ra rằng, Tào Tháo hoàn toàn từ anh hùng thời loạn biến thành gian hùng thời loạn, rằng Tào Tháo đối phó với người khác cánh bằng những thủ đoạn tàn khốc hơn nữa. Trên thực tế Tào Tháo luôn tác chiến bằng hai mặt, tức là đối phó công khai với kẻ thù, đối phó ngấm ngầm với kẻ thù. Vậy thì, trước đây Tào Tháo đã làm như thế nào?

Ở tập ba chúng ta đã nói, Tào Tháo phá Mã, Hàn, đánh Tôn Quyền, tấn công Trương Lỗ, về mặt quân sự giữa đường phải bỏ; mở đầu “giống chuyện của Tiêu Hà”, tiếp đến là phong công kiến quốc, cuối cùng là tấn tước Ngụy vương, về mặt chính trị được voi đòi tiên. Tào Tháo đã chuyển trọng điểm chiến lược từ quân sự sang chính trị, từ chiến trường sang quan trường, càng đi càng xa so với con đường chọn lựa ban đầu. Đương nhiên đó là kết quả của dã tâm ngày càng lớn. Thế là tiến thoái không có chỗ tựa, không còn đường lui, phải tiếp tục giết người.

Thực tế thì từ lâu Tào Tháo đã giết người. Từ sau khi vào triều “phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục” hoặc “ép thiên tử để lệnh chư hầu”, phái phản đối Tào Tháo luôn tồn tại. Không có gì là lạ. Một người nắm giữ triều chính, độc chiếm đại quyền, ưng gì làm nấy, nếu không có ai phản đối mới là chuyện lạ. Huống chi Tào Tháo còn muốn tác chiến ở cả hai mặt, luôn đối phó với kẻ thù cả trong và ngoài triều. Ví như cái chết của Tuân Úc, người đương thời đã gây chuyện. Tôn Quyền công khai báo tin đó tới Lưu Bị, Lưu Bị nói luôn “giặc già chưa chết, họa loạn chưa hết”. Rõ ràng lúc đó, trước sau Tào Tháo đều có địch, trong ngoài câu kết, không mạnh tay trừng trị không xong.

Vấn đề là ở chỗ, Tào Tháo không phải là người không muốn nghe những ý kiến trái ngược. Tào Tháo hiểu rõ cái lợi khi nghe nhiều ý kiến khác với ý mình, vì vậy đã động viên mọi người nói nhiều, nói thật. Đã có những việc làm chứng minh điều đó. Tháng mười Kiến An năm thứ X (Công nguyên năm 205), Tào Tháo đã ban bố Cầu trực ngôn lệnh. Kiến An năm thứ XII (Công nguyên năm 207), Tào Tháo đã trọng thưởng người phản đối việc mình đánh Ô Hoàn, trước đây chúng ta đã nói rõ điều này. Trong Cầu trực ngôn lệnh Tào Tháo đã nói, điều không thể chấp nhận được: một cấp dưới trước mặt thì bảo đúng, sau lưng lại nói sai; việc trọng thưởng người phản đối đánh Ô Hoàn muốn nói rõ với mọi người rằng, chỉ cần bạn có ý tốt, lại còn được thưởng.

Vậy phân biệt sao được đâu là “phản đối có thiện ý” đâu là “công kích với ác ý”? Trong hoàn cảnh khoan dung đó, làm sao để vừa khích lệ những lời phê bình chính đáng, vừa có thể ngăn chặn âm mưu lợi dụng dư luận làm điều xấu? Trong khi đả kích những thế lực đối địch nên chăng phải để tất cả đồng lòng, người người thấy nguy, chim chóc cũng lặng tiếng? Điều này là tùy thuộc ở trình độ.

Có “ba điểm phân biệt” trong cách làm của Tào Tháo. 1- Phân biệt “đề xuất ý kiến” và “hát điệu phản”; 2- “Gây khó dễ” và “có âm mưu”; 3- Phân biệt “một cá nhân” và “một nhóm người”. Nếu là một cá nhân thì chỉ là gây khó dễ, thì dù có hát điệu phản, vị tất Tào Tháo đã phải giết, như Nễ Hành.

Nễ Hành, tự Chính Bình, người quận Bình Nguyên, huyện Bàn (phía tây nam thị trấn Nhạc Lăng, Sơn Đông ngày nay). Hậu Hán thư đem liệt vào truyện Văn Phạm, nói là người “ít tài hùng biện”, xem ra là văn nhân, còn là tài tử, bệnh thường của văn nhân kiêm tài tử là cậy tài ngạo mạn, chẳng coi ai ra gì. Nễ Hành càng như vậy, nên tuy bụng đầy kinh luân, nhưng chẳng ai dùng. Chỉ có Khổng Dung mê tài của Nễ Hành, nên đã dâng biểu lên triều ra sức tiến cử, nói Nễ Hành đáng là đệ nhất thiên hạ, về sau lại nhiều lần tiến cử với Tào Tháo. Bản thân họ Tào cũng rất mến người tài, cũng muốn xem mặt vị nhân sĩ này. Nhưng Nễ Hành gặp mặt, còn nói lời đại nghịch, châm chọc Tào Tháo. Làm sao Tào Tháo có thể chịu được như vậy? Nhưng nghĩ đến tài khí tiếng tăm của Nễ Hành họ Tào không nỡ giết, chỉ muốn đánh gục cái uy phong đó. Lại nghe Nễ Hành giỏi đánh trống, liền triệu Nễ Hành làm quan trống rồi cho duyệt nghe âm tiết trong một hội lớn đông đủ quan khách. Lúc này Nễ Hành mới chịu đến và tiếng trống mới âm vang tinh tế làm sao! Nghe nói là “thần thái khác thường, âm tiết bi tráng, người nghe thảy đều cảm kích”. Nễ Hành liền đi đến trước mặt Tào Tháo, nhưng quan phụ trách, lễ nghi đã ngăn lại, phải thay y phục chuyên dùng của quan trống đã, sao nghĩ có thể ăn mặc như thế này? Nễ Hành nói: đã vậy ta cứ cởi bỏ quần áo trước mặt Tào Tháo, rồi cởi bỏ dần dần từng cái một, người trần như nhộng, lại từ từ thay chế phục, không hề cảm thấy xấu hổ còn chơi trống lần nữa mới đi. Lúc này Tào Tháo không biết nên trốn đi đâu. Có điều Tào Tháo vẫn là Tào Tháo, họ Tào cười khà khà trước khi nói với quan khách: Ta định bụng làm nhục Nễ Hành, chẳng ngờ ta mới là kẻ bị nhục.

Khổng Dung cũng hết sức bất bình về chuyện này đã trách cứ Nễ Hành một thôi, đồng thời nhiều lần ca ngợi Tào Tháo là người trọng tài. Nễ Hành bằng lòng gặp Tào Tháo. Khổng Dung mừng rỡ vô cùng, chạy đến báo tín cho Tào Tháo. Tào Tháo cũng rất mừng, căn dặn gia nhân hễ Nễ Hành đến phải báo ngay. Nào ngờ cứ thế chờ cho đến chiều Nễ Hành mới tới, và không phải tới để xin lỗi, tới để mắng mỏ. Lúc đó Nễ Hành mặc áo vải thường, đầu quấn khăn thô, tay cầm gậy gỗ, ngồi ngay trước cửa đại doanh, mở miệng chửi bới. Vừa chửi lại vừa đập gậy xuống đất, chửi bới có ngọn có ngành, ra âm ra sắc. Quả nhiên Tào Tháo nổi giận quay lại nói với Khổng Dung: thằng nhãi Nễ Hành là cái thứ gì thế này! Ta muốn giết hắn, bất quá chỉ như giết sẻ, giết chuột mà thôi!

Nễ Hành đúng là kẻ không biết điều. Ít ra cũng không nên bán rẻ Khổng Dung, làm cho Khổng Dung không còn ra người nữa, lại xem thường cả Tào Tháo. Có thể là do quá khinh bỉ và để không mang tiếng ác “không dung một ai” nên Tào Tháo đã không giết mà đẩy Nễ Hành sang chỗ Lưu Biểu. Lưu Biểu có tiếng khoan dung và yêu quý kẻ sĩ, sau khi đến đó, Nễ Hành như được thay cung đổi dây hòa thuận cùng nhau, có thể là một biện pháp rất hay. Nhưng tiếc thay giang sơn khó đổi, bản tính khó thay, cuối cùng thì Nễ Hành lại ầm ĩ với Lưu Biểu, Biểu lại đẩy Nễ Hành sang chỗ Hoàng Tổ. Hoàng Tổ là người thô lỗ, chịu sao được cung cách của Nễ Hành. Trong một buổi yến tiệc, Nễ Hành lại có lời khiếm nhã. Hoàng Tổ liền trách cứ, Nễ Hành đã mắng chửi đối đáp. Hoàng Tổ quá giận, sai người lôi ra đánh. Lúc này Nễ Hành càng lồng lộn chửi mắng. Hoàng Tổ không thể nhẫn nhịn, hạ lệnh giết luôn. Chủ bạ của Hoàng Tổ cũng căm giận Nễ Hành đã giết ngay Nễ Hành. Lúc này Nễ Hành mới hai mươi sáu tuổi.

Nễ Hành chết, hậu thế đồng tình nhiều. Có ba nguyên nhân đồng tình. 1- Nễ Hành kiêu ngạo; 2- Nễ Hành chửi Tào Tháo; 3- Nễ Hành chết oan. Chết oan cũng có hai cách nói: 1, Nễ Hành không đáng chết; 2, Nễ Hành chết bởi tay Tào Tháo, Tháo mượn dao giết người. Thực ra, nói vậy tưởng là đúng, nhưng đã sai. Không phân tích thêm, sẽ bị mê hoặc bởi hiện tượng bề ngoài, từ đó sẽ hiểu sai.

Chúng ta nên phân tích thêm.

Vấn đề thứ nhất, Nễ Hành kiêu ngạo không? Hình như có, Nễ Hành thường mắng chửi người đứng đầu những nơi mình đến. Ở chỗ Tào Tháo thì mắng Tào Tháo, ở chỗ Lưu Biểu thì mắng Lưu Biểu, ở chỗ Hoàng Tổ thì mắng Hoàng Tổ. Mấy ai dám làm như vậy? Không có ai. Nhiều người lấy đó làm khâm phục. Nhưng chúng ta không thể hiểu vấn đề một cách đơn giản như vậy. Mắng người đứng đầu, đâu phải đã là kiêu ngạo. Thử hỏi: 1- Người đứng đầu đó đáng mắng hay không? 2- Vì sao người này phải mắng? 3- Phải chăng người này hay mắng người, và chưa bao giờ hợp tác với người cầm đầu? Hỏi như vậy, vấn đề sẽ rõ ràng hơn.

Trước hết, Nễ Hành không theo chủ nghĩa “bất hợp tác”. Thực tình thì Nễ Hành rất muốn hợp tác với nhà đương cục. Hậu Hán thư – Nễ Hành truyện nói: Nễ Hành vốn là người Kinh châu tị nạn. Khi đó, người Kinh châu tị nạn rất đông vì Lun Biểu tạo ra một hoàn cảnh khá thoáng với nhân sĩ. Lúc này nếu Nễ Hành đúng là cao sĩ sẽ có thể có hai cách lựa chọn. Một thì như Gia Cát Lượng đã nói: mong giữ toàn được tính mạng trong thời loạn, không cầu được hiển đạt vang danh với chư hầu; một nữa như Gia Cát Lượng đã làm, chờ cơ mà động, chọn thời mà ra. Nhưng Nễ Hành lại không như vậy. Nễ Hành không nén nổi xúc động trong lòng, rời Kinh châu xuôi xuống vùng Hứa. Nghe nói, những lúc ra ngoài tìm cơ hội phát triển, Nễ Hành “ngầm đem theo thứ”. Thứ, là mảnh giấy ghi tên, cũng gọi là danh thiếp. Cũng tức là nói, Nễ Hành luôn mang theo danh thiếp bên mình, chuẩn bị đến với ông chủ vừa ý. Như vậy có gì là không được, bấy giờ nhiều người cũng làm như thế. Nễ Hành ra sức tìm kiếm và không sao tìm được nơi có thể “thăng tiến”. Nễ Hành vô cùng thất vọng nên mới bắt đầu chửi bới!

Sử sách còn ghi, tại huyện Hứa vào năm Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), Nễ Hành bắt đầu chửi bới. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện, lúc đó Tào Tháo vừa nghênh đón thiên tử, huyện Hứa vừa dựng đô, hào kiệt bốn phương đổ vê, nhân tài vô số. Thế là có người tốt bụng đã khuyên Nễ Hành nên kết giao với Trần Quần, Tư Mã Lang, nào ngờ Nễ Hành đã vênh mặt lên nói, lẽ nào ta lại kết giao với bọn người đồ tể, bán rượu! Trần Quần tự Trường Văn, ông nội, cha, chú đều là danh sĩ đương thời. Trần Quần là bạn của Khổng Dung, cũng là quan trong triều, không phải là đồ tể. Tư Mã Lang tự Bá Đạt, xuất thân thế gia là trưởng huynh Tư Mã Ý, đương nhiên cũng không phải là kẻ bán rượu. Một người hỏi Nễ Hành, thế Tuân Văn Nhược và Triệu Trĩ Trường thì sao? Tuân Văn Nhược tức là Tuân Úc, một nhân tài, là mưu sĩ hàng đầu của Tào Tháo; Triệu là Đãng Khâu tướng quân thời đó, ăn rất khỏe. Thế là Nễ Hành bĩu môi nói luôn- với bộ mặt của họ Tuân đó chỉ đáng đọc điếu văn tang lễ, và với cái bụng ấy họ Triệu kia có thể làm giám bếp mời khách. Các vị nghĩ xem, thế là thế nào? Tóm lại Nễ Hành chẳng coi ai ra gì, có thể vừa nãy, Nễ Hành cũng chẳng nể nang gì, thường nói với người khác, chỉ có thằng lớn Khổng Văn Tử (Khổng Dung), thằng bé Dương Đức Tổ (Dương Tu) còn hợp được, những thằng bé khác chẳng có gì đáng nói. Nễ Hành nói những câu đó lúc mới hơn hai mươi tuổi, Khổng Dung đã bốn mươi lại bị gọi “thằng lớn”! Đấy đâu phải là kiêu ngạo? Rõ ràng là điên khùng!

Đến bây giờ chúng ta vẫn chưa rõ, đến đâu Nễ Hành cũng va vào tường nên mới chửi bới hoặc vì thích chửi bới nên mới va vào tường. Theo tôi phần lớn rơi vào tình trạng thứ hai, hoặc là cả hai, những mâu thuẫn ác liệt. Hậu Hán thư nói, Nễ Hành “từ trẻ đã có tài biện luận, song tính tình ngang ngạnh cao ngạo, khinh đời ngạo vật”, có nghĩa là xử sự nôn nóng, ngang bướng, cuồng ngạo, thích thời thượng hát điệu phản, cố ý không hợp được với người khác, không coi ai ra gì. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện nói, Nễ Hành “cho mình có tài nên kiêu ngạo, không giao tiếp với mọi người”. Thường cho rằng người khác không bằng mình, nên không muốn cùng trò chuyện (thấy không bằng mình nên không nói), vì vậy mọi người đều ghét Nễ Hành (vì thế mọi người mới hận). Ghét bỏ Nễ Hành là đương nhiên. Một người vô lễ điên khùng như vậy thì không thể có quan hệ tốt với mọi người. Nhưng gần như Nễ Hành cũng không muốn có quan hệ tốt đó. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện nói, lúc Nễ Hành bị Tào Tháo đuổi ra khỏi biên cảnh, những người đến tiễn đã nói với nhau: “Hành nhiều lần kiêu ngạo, nay lại đến muộn, nên không cần phải lễ nghĩa chào hỏi”. Vì vậy khi Nễ Hành tới, người ngồi cứ ngồi, nằm cứ nằm, vờ như không thấy. Nễ Hành liền ngồi phịch xuống và khóc rống lên. Mọi người hỏi vì sao khóc. Hành nói: người ngồi như nấm mồ, nằm như xác chết, ta bị kẹp giữa mồ mả và xác chết, không buồn sao được? Một người thích chửi bới, chửi bới cay độc như vậy, được ai quý mến đây? Vì vậy nhiều người hận Nễ Hành đến xương tủy (mọi người đều nghiến răng).

Hiển nhiên, ghét Nễ Hành không chỉ có Tào Tháo, Lưu Biểu, Hoàng Tổ, rất nhiều người ghét trừ Khổng Dung. Không phải Nễ Hành chỉ chống đối nhà đương cục mà chống đối với cả xã hội. Thực tế cái gọi là kiêu ngạo của Nễ Hành chỉ là sự bành trướng ghê gớm cái tôi của mình, không ngại hạ thấp người khác để đề cao bản thân. Điều đó nói lên điều gì? Nói Nễ Hành hết sức tư lợi. Nễ Hành tự cao tự đại, biểu hiện rõ sự tự tư tự lợi trong con người. Nễ Hành chỉ biết có mình, không biết đến người khác, xem thường hết thảy. Để biểu hiện sự kiêu ngạo của mình, Nễ Hành đã đẩy Khổng Dung – người bạn của mình vào hoàn cảnh khốn đốn. Như vậy không thể coi Nễ Hành là anh hùng, mà là kẻ ngu xuẩn.

Không phải Nễ Hành cứ thấy nhà đương cục là mắng chửi. Theo chú dẫn Phó tử của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện, Nễ Hành đã hết lời ca ngợi, đề cao công đức của Lưu Biểu. Nhưng sau này bệnh cũ tái phát, Nễ Hành lại nói những lời điên khùng. (Như trong Hậu Hán thư nói: “sau lại hối không cần Biểu”), Lưu Biểu liền đẩy Nễ Hành sang chỗ Hoàng Tổ. Đến chỗ Hoàng Tổ được Tổ khoản đãi chu đáo (Tổ đối xử tốt), đôi bên một thời hòa thuận. Nhưng rồi Nễ Hành lại có những lời khiêm nhã, còn mắng Hoàng Tổ là “đáng chết”. Hoàng Tổ mới giết Nễ Hành. Như vậy, không phải Nễ Hành chỉ có ngạo mạn mà bụng dạ khác thường, chửi bói quen miệng, gặp ai chửi người đó.

Một khi bối cảnh được làm rõ, chúng ta mới có thể trả lời vấn đề thứ hai, Tào Tháo có đáng bị chửi không?

Đúng là Tào Tháo có điểm đáng bị mắng, nhưng không có nghĩa Nễ Hành mắng Tào Tháo là trở thành anh hùng, phải xem Nễ Hành mắng gì, vì sao phải mắng? Đương nhiên, chúng ta cũng không rõ nội dung cụ thể. Có điều, cứ như con người của Nê Hành thì e chẳng có gì là chính đáng. Có người nói Nễ Hành mắng Tào Tháo vì Tháo cướp Hán không, bản thân câu hỏi này đang là một vấn đề. Tính lại xem, Kiến An năm đầu, Tào Tháo chưa có hành động cướp Hán, là “Hán tặc”. Thực tình thì Tào Tháo có cướp Hán ngược lại còn rất tôn kính thiên tử. Cứ cho là Tào Tháo cướp Hán nên bị chửi, nhưng Tuân Úc luôn trung với Hán thất sao cũng bị chửi? Chỉ có thể nói Nễ Hành là người thích chửi bới. Thực tế thì Nễ Hành chửi Tào Tháo vì Nễ Hành miệt thị, chán ghét Tào Tháo; vừa chán ghét vừa căm giận. Cách nói của Hậu Hán thư là “vừa gặp đã ghét”, theo chú dẫn Văn sĩ truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện thì “chán ghét luôn”. Vì sao lại miệt thị, chán ghét và thù hận? Không biết. Nhưng ngoài Khổng Dung, Dương Tu ra thì trên thế gian này không còn người nào mà Nễ Hành không miệt thị, không chán ghét và không thù hận. Huống hồ Tào Tháo là người chu đáo với Nễ Hành. Nễ Hành làm nhục Tào Tháo nhưng có hề gì đâu! Được tin Nễ Hành tới gặp, Tào Tháo rất mừng, ngồi chờ rất lâu (đợi rất muộn). Lễ hiền đãi sĩ như vậy sao còn bị mắng?

Bây giờ xin trả lời vấn đề thứ ba: Nễ Hành chết oan không? Tôi trả lời là, oan và không oan. Nói là oan, vì dù Nễ Hành có ác độc, đáng ghét đến mấy, cũng chưa đáng phải chết. Nói không oan, vì Nễ Hành tự mình chuốc lấy tội. Thực tế thì Nễ Hành luôn lớn tiếng chửi bới nên phải chết. Theo chú dẫn Phó tử của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tuân Úc truyện, khi đến với Lưu Biểu, Nễ Hành được coi là thượng khách. Nễ Hành hết lời tán thưởng Lưu Biểu và cũng không ngừng châm chọc thân tín của Lưu Biểu. Và thế là những người đó đã nói nhỏ với Lưu Biêu, rằng Nễ Hành ca ngợi tướng quân nhân ái khoan dung, thực chất ngầm chỉ tướng quân có lòng nhân của đàn bà, không biết quyết đoán, thế tất sẽ thất bại. Lời đó chích đúng vào điểm yếu của Lưu Biểu. Thực tế thì Nễ Hành không nói vậy. Nhưng cứ cho là Nễ Hành đã nói thì ai mà không tin. Kết quả Lưu Biểu tức giận, đuổi Nễ Hành sang chỗ Hoàng Tổ. Cách nói của Hậu Hán thư là, “Thái thú Giang Hạ Hoàng Tổ nóng nảy, mới đẩy Hành sang đó”. Chúng ta đều biết, Tào Tháo để Nễ Hành sang chỗ Lưu Biểu vì biết Lưu Biểu khoan dung, có thể cho Nễ Hành một lối thoát. Tào Tháo mong muốn Nễ Hành sửa đổi. Tháo muốn biết sau này ra sao (nhìn xem thế nào). Lưu Biểu biết Hoàng Tổ thô bạo, nhưng vì không dung nổi, nên mới đẩy Nễ Hành sang đó, thậm chí có ý mượn dao giết người. Nhưng liệu Nễ Hành có hiểu Hoàng Tổ là người như thế nào không? Vì sao không chịu thu bớt kiếm đi? E rằng chỉ là bệnh nhân đã sắp chết, không mắng người không sống nổi.

Vì vậy có ba nguyên nhân khiến Nễ Hành phải chết. 1- Nễ Hành tự tìm đến cái chết. 2- Lưu Biểu mượn dao giết người. 3- Xã hội thời đó là đen tối. Hơn nữa nói tới cùng, Nễ Hành chết vì không có pháp chế, không có nhân quyền. Thái thú Giang Hạ chỉ vì sĩ diện mà tùy tiện giết người, thế là chủ nghĩa gì? Là chuyên chế chủ nghĩa! Như vậy là xã hội gì? Là xã hội đen tối! Nhưng dù là một xã hội có pháp chế có nhân quyền thì cũng chẳng có ai quý mến Nễ Hành. Trong số văn sĩ chết oan thì Nễ Hành ít được đồng tình nhất. Bởi vì Nễ Hành không hề biết tôn trọng người khác, không biết làm người, mở miệng là những lời ngông cuồng, đã không nể mặt người khác, cũng không cho mình đường rút, đả kích khắp nơi, cũng tức là mất nhân dân. Nễ Hành phạm nhiều sai lầm.

Kết luận là: Nễ Hành không đáng chết, nhưng cũng không đáng để học tập, càng không nên ca tụng như một anh hùng.

Còn cái chết của Khổng Dung thì lại khác.

Các nhà bình luận thường coi Nễ Hành và Khổng Dung là nhân vật cùng loại. Trong số văn nhân đương thời, quan hệ của hai người này là rất tốt. Hai ngươi đều lưu lại tiếng xấu. Theo Hậu Hán thư – Khổng Dung truyện, lúc Tào Tháo giết Khổng Dung, có người phát hiện, Khổng Dung và Nễ Hành luôn tâng bốc lẫn nhau. Nễ Hành coi Khổng Dung là “Trọng Ni bất tử”, Khổng Dung lại đề cao Nễ Hành là “Nhan Hồi phục sinh”. Nhiều tài liệu thường nói tới Nễ Hành, về một ý nghĩa nào đó thì án của Khổng Dung là sự nối tiếp án của Nễ Hành. Có điều án của Khổng Dung to hơn, vì Khổng Dung là cháu đời thứ XX của Khổng Tử; quan to, là người thợ lớn (bộ trưởng kiến thiết). Vì vậy Khổng Dung chết muộn hơn.

Khổng Dung không chỉ một lần đắc tội với Tào Tháo nên bị Tháo giết. Kiến An năm thứ II (Công nguyên năm 197), Viên Thuật xưng đế, Tào Tháo muốn lấy việc công báo thù riêng, nhân đó muốn giết chết Thái úy Dương Bưu – người có quan hệ hôn nhân với Viên Thuật. Sau khi biết tin, Khổng Dung tìm đến Tào Tháo, nói: Chu thư viết: “Cha con anh em, tội không liên can”, huống chi Dương Bưu chỉ là thân gia của Viên Thuật. Tào Tháo nói thẳng luôn, đây là ý của hoàng thượng. Khổng Dung thầm nghĩ, phải vạch mặt ngươi! Mới hỏi lại: Chẳng nhẽ Thành vương muốn giết Chiêu công, Chu công cũng nói là không biết? Nay thiên hạ kính nể ngài, vì ngài thông minh, nhân trí, làm việc công minh. Nếu như lạm dụng giết người vô cớ thì e người trong thiên hạ đều phải lo lắng. Việc thứ nhất, Khổng Dung này đường đường là nam tử hán nước Lỗ, ngày mai sẽ không lên triều! Tào Tháo thấy nói cũng có lý nên không giết Dương Bưu, nhưng từ đó trong lòng đã có vết ố.

Về phần mình, Khổng Dung quyết không để Tào Tháo yên, mỗi khi có dịp, liền tìm những sơ hở của Tào Tháo rồi bằng phương thức nhiễu loạn, đánh trúng tim đen nhằm xổ hết những điều bất mãn với Tào Tháo. Theo chú dẫn Ngụy thị Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện, Kiến An năm thứ IX (Công nguyên năm 204), Tào Tháo công phá Nghiệp Thành, Tào Phi cướp Chân thị – vợ Viên Hi, về làm vợ. Khổng Dung liền có thư gửi Tào Tháo nói, năm đó Vũ vương đánh Trụ, đem Đát Kỷ thưởng cho Chu công. Tào Tháo biết Khổng Dung học rộng, nên cho chuyện đó là thật, liền hỏi đã đọc sách nào. Khổng Dung nói “Ngày nay chuyện xảy ra ngay trước mắt”. Theo chú dẫn Hán kỷ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện, Tào Tháo muốn tiết kiệm lương thực nên hạ lệnh cấm tửu. Khổng Dung liền nhảy ra hát phản điệu, rằng trên trời có tửu tinh, dưới đất có tửu tuyền, nhân gian có tửu đức, vậy sao lại cấm tửu? Hơn nữa từ xưa thường vì đàn bà mà mất nước, vậy sao không cấm đàn bà?

Dĩ nhiên là họ Tào rất khó chịu về những lời đó. Nhưng vì Khổng Dung đầu to, tiếng tăm lớn, nên Tháo đành cho qua: “Bề ngoài khoan dung, bề trong thì bất bình”.

Nếu Khổng Dung chỉ nói mấy lời châm biếm đó hoặc nói năng nhẹ nhàng hơn thì có thể Tào Tháo đã nhẫn nhịn, cho qua. Tiếc rằng Khổng Dung còn muốn công kích vào cương lĩnh chính trị, đường lối chính trị của Tào Tháo. Mỗi khi Tào Tháo đưa ra một quyết sách to lớn, Khổng Dung đều phản đối. Làm sao Tào Tháo có thể nhẫn nhịn được. Ví như cuộc chiến Quan Độ, Khổng Dung rêu rao trong triều rằng không thể thắng được Viên Thiệu. Tuân Úc đã phản bác lại, xem Tam quốc chí – Tuân Úc truyện. Lại theo Hậu Hán thư – Khổng Dung truyện, Khổng Dung từng dâng thư lên triều đình nói nên theo chế độ thời cổ đại trong vòng ngàn dặm ở kinh đô không nên phong hầu. Tào Tháo nghi rằng họ đang nhắm vào mình, muốn đẩy tước hầu của mình ra ngoài ngàn dặm. Nên nhân lúc quan hệ giữa Khổng Dung và Lưu Bị có chỗ bất đồng, Tào Tháo quyết định tiêu diệt Khổng Dung trước khi dùng binh đánh Kinh châu.

Nhưng Khổng Dung vốn không phải là loại chuột bọ vô danh, muốn giết hẳn phải theo từng bước một. Vừa khéo vào tháng sáu năm Kiến An thứ XIII (Công nguyên năm 208), Tào Tháo cải cách quan chế, khôi phục chức thừa tướng và ngự sử đại phu. Người nhận chức ngự sử đại phu (bộ trưởng bộ giám sát) là Si Lự đã nói ở phần trước. Si Lự vốn đã bất hòa với Khổng Dung, được tin dùng nên đã hiểu ngay ý của Tào Tháo. Theo Khổng Dung truyện, Si Lự thu thập ngay tội chứng của Khổng Dung và cho một người là Lộ Túy báo tài liệu lên. Điều quan trọng nhất trong đó là câu nói bốc “Người có thiên hạ, cứ gì phải là mão kim đao” – Mão kim đao tức là chữ lưu. Đó là lời mưu phản, đương nhiên kẻ đáng giết phải giết. Thế là Khổng Dung bị nhốt ngay vào ngục, xử tử. Năm đó Khổng Dung năm mươi sáu tuổi, vợ, con đều bị giết sạch.

Có điều Tào Tháo giết Khổng Dung không vì tội danh “mưu phản”, mà vì tội danh “bất hiếu”. Theo chú dẫn Ngụy thị Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện, vì tiếng tăm Khổng Dung quá lớn, Tào Tháo sợ người khác không phục, nên đành phải công bố tội danh. Nghe nói Khổng Dung có hai câu nói “bất hiếu”. 1- Cha và con có ân tình gì? Bàn về ý nghĩa thì chẳng qua tình dục phát tác một lúc thôi mà. Mẹ và con có gì là tình yêu thương? Chỉ như vật dụng để tạm trong vại sành, sau khi lấy ra thì hết quan hệ. 2- Gặp lúc mất mùa, có chút gì ăn, nếu cha mẹ không tốt thì nên đem cho người khác. Nói như vậy rõ ràng là “bất hiếu” rồi! Nên trong lúc ban bố tội trạng, Tào Tháo đã hằn học nói: “Dung phạm trời trái đạo, nói năng loạn lễ, tuy giết thị triều, nhưng hận là muộn” cũng tức là, Khổng Dung không những đáng giết mà còn giết quá muộn.

Đây là sự trị tội điển hình vì lời nói và cũng là nền chuyên chế chính trị điển hình. Trước hết, chúng ta không rõ có đúng là Khổng Dung đã nói như vậy không, bố cáo viết nghe Nễ Hành kể lại. Nễ Hành nghe Khổng Dung nói xong, đã kể lại ở khắp nơi, ảnh hưởng thật tệ hại. Nễ Hành đã chết không còn người đối chứng, biết thế nào đây. Theo tôi, có thể đây là lời Nễ Hành nói cho Khổng Dung nghe, nhưng Tào Tháo lại bảo là Khổng Dung nói vậy, thì nhiều lắm cũng là lời nói quàng xiên, có sai nhưng không có tội. Nhưng đó là thời đại Tào Tháo không nghĩ tới nhân quyền, ngay như “phỉ báng âm thầm” cũng là có tội, huống chi đây lại là lời “công kích điên cuồng”! Đương nhiên là đáng chết, 3- Tào Tháo từng nói “có tài thì dùng”, cướp chị dâu nhận vàng, bất nhân bất hiếu có hề gì, vậy sao chỉ vì bất hiếu mà giết người? Lẽ nào nói mà không làm, tự vả vào mặt mình? Hơn nữa đây chỉ là mấy lời bất hiếu của Khổng Dung, Tào Tháo lại quy kết thành đường lối tổ chức, chính sách nhân sự, lẽ nào lại không đáng giết? Có điều, chúng ta lại không thể hỏi Tào Tháo mấy lời đó. Đúng như ngài Lỗ Tấn đã nói: “Nếu chúng ta đến hỏi Tào Tháo thì e rằng Tào Tháo sẽ giết nốt chúng ta!”.

Tào Tháo giết Khổng Dung với tội danh bất hiếu là có dụng ý. Lần nữa chứng tỏ Tào Tháo là chính trị gia đầy mưu kế, còn Khổng Dung làm việc như con mọt sách. Trước hết, Hán triều luôn chủ trương trị thiên hạ bằng đạo hiếu. Tào Tháo giết Khổng Dung, chứng tỏ mình luôn ủng hộ hiếu đạo, ủng hộ hiếu đạo cũng tức là ủng hộ Hán thất. Việc làm quang minh chính đại, đồng thời còn rửa sạch được mối nghi ngờ Tào Tháo “cướp quyền”. Về mặt chính trị Tào Tháo lại được thêm một phiếu. Thứ nữa, làm thế không chỉ tiêu diệt xong thể xác Khổng Dung, còn có thể hạ thấp danh dự Khổng Dung, nghĩ xem, là cháu đời thứ XX của Khổng Tử lại chủ trương bất hiếu thì nhân phẩm còn giữ được không? Một người phản bội tổ tiên, lẽ nào lại không đáng chết? Hiển nhiên, Tào Tháo không chỉ muốn giết chết Khổng Dung mà còn muốn Khổng Dung mang tiếng xấu muôn đời. Chiêu này thực độc ác và lợi hại. Vì vậy khi Trần Thọ viết Tam quốc chí đã không dám đưa truyện Khổng Dung vào.

Nói thêm, Tào Tháo giết Khổng Dung, ngoài việc tiêu diệt kẻ khác phái, còn có mục đích muốn chỉnh phong sửa khí. Có điều phong khí chẳng có quan hệ gì với hiếu hay bất hiếu, nhưng lại quan hệ lớn đến chính trị. Chúng ta đều biết, những năm cuối thời Đông Hán có danh sĩ gắng giữ mình trong sạch, và cũng có kẻ uốn gối cầu vinh. Nhưng bất kể là loại thanh lưu nào, đều có chung một đặc điểm, tài khí lớn tính khí cũng lớn hoặc không có tài khí nhưng tính khí lớn. Họ tự cho mình là thanh cao, không chịu đi lại với lũ tục nhân, cũng không chịu hợp tác với người cầm quyền, hoặc vờ không biết có sự hợp tác đó. Nếu chỉ là cá nhân giở trò thì không có gì đáng ngại, đàng này họ lại muốn đưa tác phong tính khí đó vào lĩnh vực chính trị, tạo nên ảnh hưởng lớn, khiến Tào Tháo nhiều lần phải đau đầu. Tào Tháo là người phi thường luôn làm những việc phi thường trong thời khắc đặc biệt. Tào Tháo muốn chuyên chính, lẽ nào lại chịu để người khác ngày ngày chửi rủa mình? Tào Tháo muốn dùng người sẽ không tha cho những ai không hợp tác. Cần phải giết để nhắc nhở mọi người, Khổng Dung chỉ là một con gà trống trong số đó.

Nễ Hành chết vào năm đầu Kiến An (Công nguyên năm 196); Khổng Dung chết năm Kiến An thứ XIII (Công nguyên năm 208); Tuân Úc chết năm Kiến An thứ XVII (Công nguyên năm 212). Sau này, Kiến An năm thứ XXI (Công nguyên năm 216) và Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), Tào Tháo giết tiếp Thôi Diễm và Dương Tu. Bấy giờ thì đây là những án lớn, đồng thời là nghi án và không giống với ba án trước. Vậy thì, vì sao lại phải giết Thôi Diễm và Dương Tu?

§29. CHÂN TƯỚNG MỆNH ÁN

Tào Tháo tạo ra án oan, giết chết Khổng Dung; ngầm tỏ dâm uy, bức chết Tuân Úc. Điều đó nói rõ Tào Tháo là nhân vật quyền cao thế mạnh trong lĩnh vực chính trị, quyết không cho phép bất kỳ ai phản đối đường lối chính trị của mình. Cả việc hoài nghi cũng không được; đồng thời cũng chỉ ra những nhược điểm chủ yếu về mặt chính trị của Tào Tháo. Vậy, từ nguyên nhân chính trị nào khiến Tào Tháo phải giết Thôi Diễm và Dương Tu?

Ở ba tập trước, chúng ta nói đến cái chết của Nễ Hành, Khổng Dung và Tuân Úc. Thấy ngay, nguyên nhân chết của ba người không giống nhau, cách chết cũng khác nhau. Nễ Hành tính khí bực dọc hay phá bĩnh, quan hệ không rộng, chỉ là cá nhân, không hình thành một lực lượng chính trị nói chung hoặc một tập đoàn chính trị, nên Tào Tháo không giết. Tuân Úc đã hát điệu phản, nhưng cũng chỉ là cá nhân, không đại diện cho thế lực hoặc tập đoàn nào, còn là một đại công thần, nên Tào Tháo đã không giết công khai. Sau khi chết, Tuân Úc còn được hậu đãi “ban thụy là kính”. Khổng Dung luôn hát điệu phản, lại đại diện cho thế lực chống đối trong triều, ngoài xã hội, đối mặt trong một thời gian dài, nên Tào Tháo không chỉ công khai xử tội chết mà còn giết cả nhà, gia thêm tội danh, suốt đời mang tiếng xấu. Làm như vậy để nói lên điều gì? Tào Tháo đã vạch rõ ranh giới về mặt chính trị. Tào Tháo có thể nhẫn nhịn khi người khác làm mình mất sĩ diện (cũng có khi không nhẫn nhịn được) nhưng tuyệt đối không cho phép bất kỳ ai phản đối đường lối chính trị và công việc cụ thể của mình. Người nào cả gan dám phản đối, nhất định Tào Tháo sẽ giơ dao đồ tể tiêu diệt luôn, ngay cả một công thần như Tuân Úc cũng không ngoại lệ, nói chi tới Thôi Diễm, Dương Tu.

Án xử chết Thôi Diễm là án oan lớn thời đó, nhiều lúc Tào Tháo còn phải nhớ lại. Ngay như Trần Thọ – người không dám viết về Khổng Dung cũng phải thốt lời “cả thế gian phải thương tiếc, đến nay vẫn là oan”. Để làm rõ điều này, trước hết phải xem Thôi Diễm là loại người nào, rồi mới nói tới vì sao phải chết.

Tôi chỉ có thể nói về Thôi Diễm bằng mười sáu chữ: văn võ toàn tài, trọng thần triều đình, chính nhân quân tử, đức cao vọng trọng. Thôi Diễm tự Quý Khuê người thành Đông Vũ, Thanh Hà (nay là vùng Tây Bắc huyện Vũ Thành, Sơn Đông). Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện nói: lúc nhỏ Thôi Diễm thích đánh kiếm, say mê võ thuật, không thạo đường ăn nói. Năm hai mươi ba tuổi được làng xóm coi là “chính tốt”, hàng năm phải làm dao dịch (lao dịch) một thời gian (gồm lực dịch hoặc quân dịch). Sau lúc trở thành văn học đệ tử mới được miễn trừ dao dịch. Vì vậy năm hai mươi chín tuổi trở thành đệ tử của Kinh học đại sư Trịnh Huyền, sau này được Viên Thiệu gọi vào trong quận nhận chức Kỵ đô úy (quan thống soái Vũ Lâm kỵ binh). Chúng ta đều biết, Viên Thiệu là người nghe không lọt tai những lời trái ý. Thôi Diễm khuyên Thiệu không nên đánh Tào Tháo. Viên Thiệu không nghe, kết quả là bại trận ở Quan Độ. Sau khi Viên Thiệu mất, Viên Thượng và Viên Đàm giành nhau Thôi Diễm, họ Thôi đành phải “cáo bệnh từ chối”, kết quả là bị giam vào ngục. May sao được Trần Lâm cứu giúp mới thoát chết.

Sau khi Tào Tháo công phá Nghiệp Thành, Thôi Diễm liền theo Tào Tháo. Kiến An năm thứ XIII (Công nguyên năm 208), Tào Tháo phế bỏ tam công, phục hồi chế độ thừa tướng và tự nhận chức thừa tướng. Trong phủ thừa tướng có Đông Tào và Tây Tào lo việc tuyển chọn cán bộ. Tây Tào quản các bộ ở trung ương, Đông Tào quản việc địa phương và quân đội. Thôi Diễm từng làm việc ở cả hai nơi. Bùi Tùng Chi chú dẫn Tiên hiền hành trạng nói, lúc nhận chức ở Đông, Tây Tào, Thôi Diễm đã tuyển chọn được vô số nhân tài ưu tú “văn võ người tài đều được xem xét đề bạt”, tùy tài mà sử dụng, không dựa vào tình cảm, dẫn đến “Triều đình mạnh mẽ, thiên hạ thái bình”, tuyệt không dùng kẻ hủ bại, xây dựng một triều đình đầy hy vọng.

Bấy giờ Thôi Diễm đúng là một danh sĩ đức cao vọng trọng. Thôi Diễm lúc nhỏ tính tình đôn hậu, ít lời nhỏ tiếng, tướng mạo đường đường, vẻ một nhân tài. Tam quốc chí từng nói; “thanh thế cao vời, đôi mắt ngời sáng, râu dài bốn thước, trông rất uy thế”; Tiên hiền hành trạng lại nói: Thôi Diễm “trong sáng ngời ngời, nhìn xa học rộng, hành sự đúng đắn, chính sắc trong triều”, cũng là thanh liêm trung trinh, nho nhã chuẩn xác, làm việc đúng đường, dáng vẻ đường hoàng, lẫm liệt ở trong triều. Nghe nói, không những người trong triều đều sùng kính Thôi Diễm (triều sĩ ngưỡng vọng) mà ngay cả Tào Tháo cũng phải nể phục (Thái tổ cũng kính nể). Thực tình, Tào Tháo muốn Thôi Diễm đến nhận chức ở Đông Tây Tào vì Diễm có thể biến đổi con người từ tham lam thành thanh liêm (người tham mộ danh thành thanh liêm), người dũng cảm được khích lệ thêm (tráng sĩ được khích lệ). Chính Tào Tháo đã nói như vậy. Tào Tháo coi Thôi Diễm là thủ lĩnh của mọi người, là tấm gương cho các quan, (có thể làm gương cả một thời) xem như là mẫu mực của thời đại.

Nhưng là một người như vậy mà vẫn bị Tào Tháo giết, vu khống để giết. Lý do để giết là “có bụng phỉ báng”. Coi “có bụng phỉ báng” làm tội danh để giết người vốn là sự suy luận bừa bãi, hơn nữa không thể nói là Thôi Diễm “có bụng phỉ báng”, làm gì có những lý do đó. Theo Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện thì sự việc là thế này: sau khi Tào Tháo là Ngụy vương, có người tên là Dương Huấn có biểu ca tụng công đức của Tào Tháo. Một số người bàn tán biểu chương, cho đó là sự ứng hợp quyền thế, lừa bịp dối trá. Họ bàn tiếp đến Thôi Diễm, cho là một “bộ trưởng tổ chức” đã không làm tròn nhiệm vụ trong vấn đề Dương Huấn làm quan. Thôi Diễm liền tìm đọc biểu chương của Dương Huấn, sau đó gửi cho Dương Huấn một bức thư ngắn nói, “xem biểu, việc coi như là được! Thòi gian trôi qua sẽ có thay đổi”. Có người đem bức thư đó mật báo với Tào Tháo, từ đây mà có vụ án đó.

Vì sao Thôi Diễm lại viết bức thư này? Thôi Diễm có động cơ và suy nghĩ gì? Thực khó lòng để biết chính xác đó là gì? Trần Thọ cho rằng: Thôi Diễm có ý châm biếm những kẻ phản đối kia “kẻ bàn tán kia thực đáng trách, chẳng có tình lí gì”. Nhưng đúng là bức thư đó có phần hàm hồ, từ ngữ lờ mờ hiểu sao cũng được. Tạm dịch thế này: ta đã xem biểu chương, sự tình có thể coi là được. Thời gian ôi thời gian, sẽ biến đổi theo thời gian, nhất định tình huống sẽ biến đổi! Điều mấu chốt ở đây là: việc có thể coi là được kia là việc gì và tình huống sẽ biến đổi kia là tình huống nào. Những cái đó có thể hiểu như thế này: lời lẽ trong biểu chương của Dương Huấn có thể coi là được hoặc việc Dương Huấn dâng biểu chương có thể coi là được. Hiểu như vậy là hiểu qua sự việc, thuận lí thành lời.

Nhưng người báo mật kia lại giải nghĩa khác. Anh ta dịch ra như thế này: Ta đã xem biểu chương, những việc người họ Tào kia làm có thể coi là được! Thời gian a thời gian, rồi sẽ có biến. Vì vậy Tào Tháo tức giận nói: Trăm họ sinh con gái thường nói là “sinh con gái thôi”, cũng tức là sinh con gái mà, “tạm gọi là được”. Nhưng “thôi” là từ không hay. “Rồi sẽ có biến”, nói như vậy là thiếu khiêm tốn, có dụng ý khác! Thôi Diễm liền bị xử côn hình luân đồ, cắt tóc, làm lao dịch. Với một người nhân phẩm và tướng mạo hoàn hảo, địa vị và phẩm đức cao sang như Thôi Diễm thì đó là sự sỉ nhục to lớn. Tuy vậy, Thôi Diễm vẫn thản nhiên, hành vi sắc thái như thường, không hờn giận sợ sệt, không uốn gối van xin. Kẻ mật báo nọ lại đến nói với Tào Tháo, Thôi Diễm không hề nhận tội, hối cải. Tào Tháo liền hạ lệnh: Thôi Diễm tuy nhận hình phạt, nhưng vẫn kết giao với tân khách, nhà cửa đông đúc như ngoài chợ; vẫn vuốt râu khi nói năng, vẫn trừng mắt lúc nhìn người, bụng dạ như có nhiều điều bất mãn! Thế rồi ban Thôi Diễm tội chết. Ngụy lược kể lại tường tận chuyện này: Bấy giờ Tào Tháo phái người đến báo với viên quan phụ trách án, sau ba ngày phải có tin. Mấy hôm sau viên quan phụ trách việc giám sát đến báo nói: Thôi Diễm bình an vô sự. Tào Tháo tức giận nói: chẳng nhẽ Thôi Diễm nhất định để bản vương phải động dao động búa hay sao? Thôi Diễm nghe nói vậy liền gật đầu, đó là sai lầm của tôi, không biết Tào công lại có ý đó (giết tôi không thích hợp, không biết công có ý đó). Thế rồi thanh thản tự tận.

Không cần phải phân tích cái chết của Thôi Diễm, biết ngay đó là án oan. Tào Tháo như bị kích động, thất thường. Tội danh đã dùng cũng ngang như là “có thể có mà”. Vì vậy nhiều người đã phản đối. Theo Tam quốc chí – Mao Giới truyện, Mao Giới – người đã ở Đông Tào duyện cùng Thôi Diễm tuyển chọn cán bộ vô cùng bất mãn. Những kẻ mật báo ti tiện và lũ người bợ đỡ đã báo chuyện đó với Tào Tháo, Tào Tháo lại bừng bừng nổi giận, tìm ra chỗ sơ suất để hạ ngục hỏi tội Mao Giới. Mao Giới vẫn thản nhiên bình tĩnh trình bày, xưa nay những người bị ghen ghét, bị hãm hại, bị giết oan không thể kể hết. Mao Giới, quan từ huyện lại nay là đại thần triều đình, đã mang tội với nhiều người, muốn tìm mấy sai sót có khó gì đâu? Mao Giới chỉ mong được một lần đáp trả giữa triều đình. Nếu Mao Giới phải quanh co ấp úng, thì xin xử thần cực hình, tức là gia quan tiến tước (ngày xử hình cũng là ngày được ban tặng), lấy thủ cấp của thần tức là thiên ân lồng lộng (ban kiếm đến, tức là trọng thưởng). Không thể phủ nhận được mấy lời đó của Mao Giới. Sau đó thì Hoàn Giai – người luôn ủng hộ Tào Tháo, còn chủ trương Tào Tháo nên làm hoàng đế (cùng với một số người khác nữa) đứng ra cứu giúp, Tào Tháo mới tha chết cho Mao Giới, nhưng vẫn phải bãi quan.

Có người không lấy làm ngạc nhiên về chuyện này, ví như Tôn Thịnh từng nói “Ngụy Võ luôn dùng hình, để mất chính”. Chúng ta cũng không hiểu, bởi vì điều đó khác hẳn với chủ trương và con người Tào Tháo trước đây. Xem ra khi có nhiều quyền lực và nhiều dã tâm thì lúc này Tào Tháo không còn là Tào Tháo năm xưa nữa! Nhưng vấn đề là Tào Tháo dù bị kích động thất thường, nhưng chưa đến đoạn thần kinh tác loạn, cũng chưa đến đoạn như một kẻ điên rồ vô duyên vô cớ giết người bừa bãi. Tào Tháo giết người luôn có nguyên nhân. Nhưng có điều lạ, án của Thôi Diễm rõ ràng là án oan, nhung vì sao Thôi Diễm không muốn trình bầy phản biện như Mao Giới, ngay cả giải thích cũng không chịu? Có thể có hai cách giải thích về lời nói của Thôi Diễm, vì sao Tào Tháo muốn quanh co hiểu nhầm? Cuối cùng thì Tào Tháo và Thôi Diễm có quan hệ gì? Vì sao Tháo phải giết Thôi Diễm, và vì sao Thôi Diễm phải tự sát?

Trần Thọ giải thích là “ỷ vào cái cũ mà bất kính”. Trần Thọ nói: “Thái Tổ hay nghi, có gì mà không làm, Khổng Dung nước Lỗ, Hứa Du, Lâu Khuê Nam Dương đều ỷ vào cái cũ bất kính mà bị giết. Còn mọi người luôn thương tiếc Diễm, đến nay vẫn là oan uổng”. Đúng là Hứa Du chết vì bất kính, nhưng Khổng Dung thì không phải. Khổng Dung chết vì “chống đối”. Còn Thôi Diễm thì sao? Thôi Diễm không hề phản đối khi Tào Tháo được phong Ngụy công, tấn phong Ngụy vương. Ngay cả khi Tào Tháo lấy câu “việc cũng coi là được” để xem là hoặc để nói là “bất kính”, cũng chưa chắc Thôi Diễm đã xung đột với Tào Tháo. Vậy thì cuối cùng vì sao Tào Tháo phải giết Thôi Diễm?

Có thể đoán ra ba lý do.

1- Thẩn kinh quá mẫn cảm. Chúng ta đều biết, việc Tào Tháo được phong Ngụy công rồi kiến Ngụy quốc, xưng Ngụy vương nhiều người không hài lòng. Nghĩ xem, một người trí tuệ như Tuân Úc đã công khai phản đối, những người khác thì bàn tán sau lưng. Điều đó khiến cho tinh thần Tào Tháo căng thẳng, luôn kinh hoàng hoảng hốt, lo lắng sợ hãi, nghi thần nghi quỷ. Hơn nữa theo quan niệm truyền thống, chính nhân quân tử là người có trách nhiệm ủng hộ vương thất, ngăn ngừa chính biến. Tào Tháo rất cảnh giác, hoài nghi số người đạo đức cao thượng. Vừa khéo Thôi Diễm lại nằm trong số người đó. Vì vậy khi nghe lời nói của Thôi Diễm, Tháo không hề nghĩ về phía thiện ý mà chỉ nghi ngờ Thôi Diễm “công kích ác độc”.

Vấn đề là ở chỗ, vì sao Thôi Diễm không biện giải? Cũng có hai khả năng: 1- “không thèm chấp”. Chúng ta đều biết Thôi Diễm nhân phẩm cao thượng cao quý. Một người cao thượng cao quý thì không bao giờ kiêu ngạo, ngạo mạn. Quân tử có khí tiết, đại trượng phu coi cái chết như trở về, biện giải làm gì! Muốn giết thì giết đi, tự mình ra tay cũng được, nên đã ung dung tự tận. Còn một khả năng nữa là “không cần thiết”. Nghĩa là Thôi Diễm đã tính toán, sớm muộn gì thì Tào Tháo cũng sẽ giết mình, biện giải còn có tác dụng gì, chi bằng cứ ung dung mà chết. Do vậy, vì sao Tào Tháo phải giết Thôi Diễm, ngoài khả năng một ra, còn có khả năng thứ hai, thứ ba.

2- Giết người để báo thù. Thôi Diễm đã mắc tội với Tào Tháo chăng? Đã mắc tội, nhưng đó là việc trước kia. Theo Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện, Kiến An năm thứ IX (Công nguyên năm 204), Tào Tháo công phá Nghiệp Thành, bình định Viên thị, lĩnh Ký châu mục. Thôi Diễm vừa được cứu từ ngục Ký châu ra, hiện làm biệt giá tòng sự của Tào Tháo, Tháo dương dương tự đắc nói với Diễm, hôm qua ta vừa xét lại hộ khẩu, thấy được thêm ba mươi vạn người, Ký châu quả là một châu lớn! Nào ngờ Thôi Diễm lại nói, nay thiên hạ li tán, chín châu tan rã, anh em họ Viên gây can qua, người dân Ký châu xác chết đầy đường. Nay vương sư tới đây, chưa nghe nói tới ban bố nhân nghĩa, hỏi han phong tục, cứu dân khỏi cảnh lầm than, đã nói tới được thêm bao nhiêu binh giáp, mở rộng thực lực, chẳng nhẽ đó là điều già trẻ gái trai trong châu kỳ vọng ở minh công sao? Lời nói nghiêm nghị đúng mực đó làm cho tân khách ở bên sợ hãi bạc mặt, Tào Tháo vội vã xin lỗi Thôi Diễm và sự tự đắc kia cũng biến mất. Đây là lời nói đúng, nói thẳng khiến mọi người phải nể phục, nhưng cũng từ đó, trong lòng người ta có u nhọt. Lần này giết người là để báo thù năm đó. Trong cuốn Phẩm nhân lục tôi đã nói tới quan điểm này.

Có thể là như vậy chăng? Có thể. Đừng quên rằng trong thời đại chuyên chế những kẻ nắm quyền lực, luôn không thích có bộ hạ chống lại mình, họ luôn muốn đả kích báo thù, công báo tư thù, ngay cả những vị hoàng đế bất tài vô năng cũng luôn dùng thủ đoạn đó đối với quan viên. Đối với họ không có vấn đề nghĩ hay không nghĩ mà chỉ có vấn đề có thể hay không có thể; Cái khác nhau chỉ là, báo thù vào lúc nào. Có người thì trở mặt luôn, thi hành tức khắc; nhưng cũng có người vì mục tiêu xa hơn, lợi ích lớn hơn mà nhẫn nhịn, rồi tính sổ sau. Kẻ trở mặt ngay là kẻ thô lỗ nông cạn, người tính sổ sau là người gian hùng. Với cái chết của Thôi Diễm rõ ràng Tào Tháo là gian hùng. Kiến An năm thứ IX kết án đến năm Kiến An thứ XXI mới giết người, Tào Tháo đã chờ mười hai năm, coi như đã biết chờ đợi.

3- Có thể là lo liệu hậu sự. Những năm cuối đời, Tào Tháo thường phải lo nghĩ việc lập người nối dõi, nên lập Tào Phi nhiều tuổi nhất, hay lập Tào Thực có tài nhất. Thế là có thư dán kín ngầm hỏi các quan, mong được nói rõ ý kiến của mình. Vì Tào Tháo muốn bí mật trưng cầu ý kiến, nên mọi người cũng trả lời bằng thư dán kín. Duy có Thôi Diễm là thượng thư Ngụy quốc (bí thư chính trị) “để lộ” (không dán thư) trả lời công khai. Thôi Diễm nói: theo nghĩa trong Xuân Thu, lập tự nên là trưởng, hơn nữa Ngũ Quan Trung lang tướng (Tào Phi) là người nhân hiếu, thông minh, nên thừa chính thống. Thôi Diễm tôi nguyện lấy cái chết giữ đúng đạo. Tào Tháo xem xong hết sức kinh ngạc. Bởi vì Tào Thực là cháu rể của Thôi Diễm. Thôi Diễm không tiến cử Tào Thực lại tiến cử Tào Phi, rõ là chí công vô tư. Tào Tháo “thở dài mãi” rồi bổ nhiệm Thôi Diễm là Trung úy Ngụy quốc (Vệ đội trưởng cung đình kiêm tư lệnh vệ thủ kinh đô).

Nhìn bề ngoài thấy, việc này không thể là nguyên nhân khiến Thôi Diễm bị giết, bởi vì Thôi Diễm đã nhất trí với chủ trương của Tào Tháo. Nhưng Bùi Tùng Chi lại có chú thích thêm mấy câu sau, theo Thế ngữ – vợ Tào Thực, cũng là cháu gái Thôi Diễm, chỉ vì mặc áo đẹp mà bị Tào Tháo khép tội “vi phạm quy chế”, ban tội chết. Thôi Diễm và cháu gái của mình đều liên quan đến Tào Thực, đều bị Tào Tháo “ban tội chết” không vì một nguyên nhân nào cả, khiến mọi người không thể không ngờ rằng bên trong có quan hệ gì đấy. Thậm chí tôi còn cho rằng, Bùi Tùng Chi chú thích như vậy là muốn ám chỉ điều gì đó. Đương nhiên đây chỉ là phỏng đoán, nhưng không phải không có lý. Trong thực tế, đã có người chỉ vì thế mà chết. Như Dương Tu được coi là vật hi sinh trong việc tranh đích của Tào Phi và Tào Thực.

Dương Tu chết có phần không rõ ràng. Dương Tu tự Đức Tổ là con của Dương Bưu, cháu của Dương Tứ, là cháu bốn đời của Dương Bỉnh, cháu sáu đời của Dương Chân. Dương Chân từng là tư không, thái úy; Dương Bỉnh từng là thái úy; Dương Tứ từng là tư không, tư đồ, thái úy; Dương Bưu cũng từng là tư không, tư đồ, thái úy. Vì vậy họ Dương cũng như bên Viên Thiệu, Viên Thuật đã là “tứ thế tam công” (cả bốn đời đều có chức vị tam công), còn là “Bốn đời có ba thái úy”, một mạch thừa tướng. Bối cảnh gia đình Dương Tu lại khác.

Dương Tu cũng là người thông minh tuyệt đỉnh, tài hoa có thừa, ngay như “cuồng vọng khâu quân” Nễ Hành cũng thừa nhận Dương Tu là một nhân vật, và thường gọi là “Tiểu nhi”. Dương Tu còn là người khiêm nhường, cung kính. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Thực truyện thì Dương Tu “khiêm cung tài bác”, con cái của Tào Tháo kể cả Tào Phi đều giành nhau làm bạn với Dương Tu. Dương Tu chết không phải vì đã đắc tội với ai. Nói chung các sử gia đều cho rằng Dương Tu chết là do việc tranh giành ngôi thái tử giữa Tào Thực và Tào Phi, vì Dương Tu giúp đỡ Tào Thực. Sau khi Tào Tháo quyết định lập Tào Phi làm thái tử, để ngừa việc Dương Tu giúp Tào Thực tranh giành với anh, gây phiền hà, huynh đệ tương tàn, thêm nữa Dương Tu còn là cháu ngoại Viên Thuật, trước lúc tạ thế hơn một trăm ngày, Tào Tháo đã giết Dương Tu. Tam quốc chí – Tào Thực truyện và Hậu Hán thư – Dương Tu truyện đều nói như vậy.

Điều đó thật đáng ngờ. Đúng là Dương Tu có giúp Tào Thực, nhưng Dương Tu chưa phải tử đảng của Tào Thực. Theo chú dẫn Điển lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Thực truyện thì sau khi Tào Phi được lập làm thái tử, Dương Tu muốn rời xa Tào Thực. Nhưng Tào Thực lại lôi kéo Dương Tu, Dương Tu “không dám chối từ”. Tào Thực là con cưng của Tào Tháo, tuy không làm được thái tử nhưng cũng không mắc tội. Dương Tu tuy xuất thân danh môn, bốn đời tam công, nhưng lúc đó ngay như hoàng đế cũng trở thành con rối trong tay Tào Tháo, thì việc Tào Tháo đả kích Dương Bưu có đáng kể chi? Theo Hậu Hán thư – Dương Bưu truyện, Kiến An năm thứ X (Công nguyên năm 205), Dương Bưu bị miễn chức; năm thứ XI (Công nguyên năm 206), những người nhờ “ân trạch” (không phải vì chiến công) được phong hầu, đều bị tước bỏ tước vị, trong đó có Dương Bưu. Ông này vừa bị bãi quan vừa bị đoạt phong, tuy chưa phải “xương khô trong nhà”, nhưng cũng chẳng còn gì là “đẹp đẽ”. Dương Tu có thể không dựa vào anh em họ Tào được chăng?

Vả quan hệ giữa Dương Tu và Tào Phi cũng không tồi. Theo Điển lược, Dương Tu từng tặng Tào Phi một thanh bảo kiếm. Tào Phi vô cùng thích thú luôn mang theo bên mình, về sau Tào Phi lên làm hoàng đế, đóng đô Lạc Dương, vẫn mang theo thanh bảo kiếm đó. Một hôm Tào Phi ra khỏi cung, nhìn vật nhớ người, bỗng nghĩ tới Dương Tu, liền ôm kiếm bảo dừng xe rồi quay lại nói với tả hữu: năm đó Dương Đức Tổ nói đây là thanh kiếm của Vương Mao. Vương Mao bây giờ ở đâu? Đến khi tìm thấy Vương Mao, Tào Phi đã ban cho Vương Mao lương thực và áo quần. Tục ngữ nói: yêu ai yêu cả nụ cười, dáng đi. Tào Phi yêu quý thanh bảo kiếm nên yêu quý luôn cả Vương Mao, còn muốn trọng thưởng; gọi Dương Tu bằng tự không phải bằng tên, rõ ràng là Tào Phi rất có cảm tình với Dương Tu. Tối thiểu cũng không có phản cảm. Người mà Tào Phi không muốn giết, việc gì Tào Tháo phải giết thay!

Cho nên tôi cho rằng, Tào Tháo vì mình nên đã giết Dương Tu.

Con người Dương Tu, tuy được mọi người thừa nhận là thông minh, nhưng thực ra chỉ thông minh vừa thôi. Theo Hậu Hán thư – Dương Tu truyện, Tu thân là thừa tướng chủ bạ nhưng không bao giờ muốn ngồi ở chỗ làm việc, luôn bỏ ra ngoài dạo chơi, nhưng lại sợ Tào Tháo có chuyện muốn hỏi, nên trước lúc ra ngoài, Dương Tu thường phỏng đoán tâm tư của Tào Tháo rồi viết đáp án để thị tòng chuyển giao. Sau một vài lần Tào Tháo thấy kỳ lạ: sao Dương Tu lại có thể trả lời nhanh như vậy? Cho người đến xem thì ra là thế. Tào Tháo bắt đầu ghen tị và hận Dương Tu.

Việc này còn được ghi lại. Theo lời chú dẫn Văn sĩ truyện của Lưu Hiếu Tiên trong Thế Thuyết tâm ngữ – Tiệp Ngộ, Dương Tu viết những đáp án đó đã mấy lần đúng với câu hỏi của Tào Tháo, nên lại theo thứ tự viết tiếp và dặn dò thị tòng, nếu thừa tướng có lệnh truyền ra thì cứ theo thứ tự đó mà trả lời. Nào ngờ người tính không bằng trời tính. Một trận gió thổi tới làm đảo lộn cả mấy tờ đáp án. Thị tòng cứ theo thứ tự mới mà gửi đi, tự nhiên đáp án không đúng với câu hỏi. Tào Tháo nổi giận bừng bừng, cho gọi Dương Tu đến hỏi. Dương Tu không dám giấu phải nói thực hết. Kết quả là thế nào? Vì thông minh ít, nên đã lỡ chuyện lớn, Tào Tháo bất mãn là dễ hiểu.

Tệ hơn nữa là việc Dương Tu muốn thể hiện bản lĩnh của mình trước mặt mọi người. Theo Thế Thuyết tâm ngữ – Tiệp Ngộ, một lần Tào Tháo đi thị sát phủ tướng quốc mới xây, xem xong không nói gì, chỉ cho người viết một chữ “hoạt” trên cửa. Dương Tu liền cho tháo cửa ra làm lại. Giải thích rằng, chữ “hoạt” trong chữ “môn” là chữ “khoát”, thừa tướng chê cửa quá to. Một lần khác, có ngươi biếu Tào Tháo một hộp pho mát đường, Tào Tháo ăn một miếng rồi viết chữ “hợp” lên nắp hộp và đưa cho mọi người. Mọi người chưa hiểu, Dương Tu cầm hộp và ăn luôn, còn nói: chẳng phải “mỗi người một miếng” sao? (chữ hợp gồm ba chữ: nhân, nhất, khẩu). Nếu nói đó chưa phải là hành động thô thiển, khiếm nhã thì những biểu hiện của Dương Tu trong quân đã làm Tào Tháo có ý muốn giết rồi. Theo chú dẫn Cửu Châu Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), Tào Tháo thống lĩnh đại quân từ Tràng An ra Tà Cốc, tiến quân vào Hán Trung, chuẩn bị quyết chiến với Lưu Bị. Nào ngờ Lưu Bị lại ém quân chỗ hiểm, cố thủ không đánh. Tào Tháo muốn đánh nhưng không tiến được, muốn thủ lại không có chỗ, chiến thủ vô sách, tiến thoái đều khó. Một hôm bộ hạ xin khẩu lệnh trong quân, Tháo chỉ nói “kê lặc” (lườn gà). Dương Tu nghe xong, đi thu dọn hành trang luôn. Mọi người vội hỏi vì sao lại làm như vậy. Dương Tu nói: món lườn gà này ăn thì vô bổ vứt thì tiếc, Ngụy vương dự định về nhà.

Lần này Dương Tu lại đoán đúng, nhưng sợ lần này Dương Tu sẽ mất đầu. Quả nhiên, chưa đến nửa năm sau, Tào Tháo đã giết Dương Tu. Theo Điển lược, tội Dương Tu là “tiết lộ ngôn giáo, giao kết chư hầu”, tương đương với các tội tiết lộ bí mật quốc gia, câu kết bè đảng, nói lời mê hoặc dân chúng.

Nghe đâu trước khi chết Dương Tu từng nói với người khác: chết thế này còn là muộn. Nhưng nếu Dương Tu cho rằng mình chết do can hệ tới Tào Thực thì chết như vậy là không rõ ràng. Dương Tu không hiểu mình đang sống trong thể chế chuyên chế mà Tào Tháo là một trong mấy kẻ “chúa nghi kỵ” trong thể chế đó. Loại nhân vật này luôn luôn nghi kỵ và đề phòng. Họ sợ nhất và hận nhất những ai đoán thấu tâm can của mình. Bởi vì muốn duy trì nền thống trị độc tài chuyên chính của mình thì phải thi hành chính sách ngu dân và đường lối chính trị đặc vụ. Họ muốn nắm vững tất cả về người khác nhưng lại không muốn người khác biết được suy nghĩ của mình trừ cái mà họ muốn ám chỉ hoặc nhắc nhở. Tóm lại, kẻ độc tài cần phải thần thánh hóa mình, có vậy mới là “thiên uy khó lường” khiến người khác phải lo sợ, còn mình thì thoải mái hành sự. Dương Tu nhìn thấu tâm can Tào Tháo, còn đoán được Tào Tháo sẽ hỏi gì trước gì sau, như vậy thực đáng sợ. Có một nhân vật như vậy ở cạnh, Tào Tháo còn có thể chơi trò chính trị nữa không? Nếu Dương Tu đoán được nhưng không nói ra, có thể sẽ hay hơn. Đàng này Dương Tu lại nói khắp nơi, kích động một số người không thần phục, chí ít cho thấy Tào Tháo không sâu sắc. Vì vậy cái đinh đó trước sau gì cũng phải nhổ. Hơn nữa Dương Tu còn là vây cánh của Tào Thực, nên không nhổ không được, có thể nói, Nễ Hành chết vì không hiểu người; Dương Tu chết vì quá hiểu người. Nhưng cả hai đều không hiểu bản thân, và không hiểu giữa người với người phải xử sự như thế nào?

Thực tình, Thôi Diễm chết cũng như vậy, điều tối kỵ là đã phạm vào nền chính trị chuyên chế. Nhìn bề ngoài thì thấy, Thôi Diễm không đứng nhầm hàng trong vấn đề lập thái tử, vấn đề ở chỗ Thôi Diễm không nên nói thẳng ra. 1- Nền chính trị chuyên chế là nền chính trị bí mật, thích những thao tác ngầm. Bạn công khai là đã phá hoại quy chế. 2- Trong thời đại thao tác ngầm thì công khai không nhất định là thật, sự thật còn giấu ở sau màn. Thôi Diễm công khai vì nghĩ mình vô tư, nhưng đối với Tào Tháo lại có thể là ý khác, nếu không vì sao những người khác đều dán kín thư? 3- Thôi Diễm được coi là đường hoàng minh bạch, nhưng bạn làm như vậy, hóa ra Tào Tháo lại là người ngấm ngầm lén lút? Bạn là người quân tử đường hoàng, lẽ nào Tào Tháo là kẻ tiểu nhân khiếp nhược? Làm sao Tào Tháo có thể vui mừng được? Vì vậy Tào Tháo mới “thở dài mãi”, và từ đó mới có suy nghĩ khác.

Đương nhiên, đây là sự phỏng đoán. Cái gọi là “chân tướng lịch sử” sẽ để các nhà sử học tìm kiếm vậy! Điều tôi muốn nói, chính quyền chuyên chế giết người không hề tính tới đạo lí. Một khi đã nói tới hoàng quyền, hoàng vị thì đừng nói tới nhân tính, nhân tình, nhân quyền. Ngay cả cha mẹ, anh em, con cái khi cần giết cũng không run tay. Chẳng phải Hán Vũ đế cũng từng giết con sao? Đường Thái Tông từng giết anh em? Con Tào Tháo thì như thế nào?

§30. TRANH GIÀNH ĐOẠT ĐÍCH

Trong những năm cuối đời của Tào Tháo, vấn đề người nối dõi luôn được nói tới hàng ngày; việc tranh giành đoạt đích giữa Tào Phi, Tào Chương, Tào Thực diễn ra hết sức dữ dội. Vì vậy Tào Tháo đã phải tạo ra những án oan và huyết án. Nhưng điều thấy khó hiểu là, Thôi Diễm ủng hộ Tào Phi đã bị giết, người ủng hộ Tào Thực là Dương Tu cũng bị giết, vậy cuối cùng thì Tào Tháo định lập ai là người nối dõi?

Tập trước chúng ta đã nói, trước khi qua đời hơn một trăm ngày, Tào Tháo đã giết Dương Tu “một đệ tử tài ba”. Thương cho họ Dương bốn đời tam công khuynh đảo trong một lúc, nhưng đúng như người xưa nói: “gia tộc người quân tử chỉ được năm đời”.

Lúc này, Dương Bưu – cha của Dương Tu còn sống- Dương Bưu từng nhận chức tư không, tư đồ và còn là thái uý. Dương Bưu nhận cả ba chức vụ gọi là “tam công”, rõ ràng là địa vị rất cao quý. Nhưng nay chỉ còn biết giương mắt ra nhìn người con yêu quý bị giết. Người đầu bạc tiễn người đầu xanh, đau khổ biết chừng nào. Theo Hậu Hán thư – Dương Bưu truyện, một hôm Tào Tháo gặp Dương Bưu, Tào Tháo tỏ vẻ kinh ngạc khi thấy Dương Bưu hình dung tiều tuy. Tào Tháo liền hỏi vì sao lại gầy guộc đến như vậy? Dương Bưu nói: tiếc không còn sáng suốt và do trong lòng luôn thương con. Thế là “Tháo thay đổi sắc mặt”.

Tào Tháo hỏi ra vẻ quan tâm. Dương Bưu đáp là thực lòng. Điều đó làm họ Tào không thể không “thay đổi sắc mặt”. Lúc này tuy đã bị bãi quan đoạt phong, nhưng Dương Bưu vẫn là vị nguyên lão. Một nhân vật như vậy mà không thể bảo toàn được người nhà, còn nói chi tới cái khác? Hơn nữa, Dương Bưu có con để yêu, Tào Tháo không có sao? Dương Bưu không thể bảo toàn được người nhà, Tào Tháo lại có thể chăng? Đừng tưởng lúc này Tào Tháo xưng bá một thời, uy phong lừng lẫy, quy luật “gia tộc người quân tử chỉ được năm đời” vị tất đã vô hiệu với ông ta. Điều đó không thể không làm cho Tào Tháo phải suy nghĩ nhiều hơn, xa hơn.

Trên thực tế Tào Tháo luôn phải suy nghĩ vấn đề người nối dõi. Nhưng tiếc là vấn đề đó rất khó giải quyết.

Theo thống kê, Tào Tháo có ít nhất là mười lăm người vợ và hai mươi nhăm người con. Người có tư cách nối dõi nhất là Tào Ngang, nhưng đã chết trận vào tháng giêng Kiến An năm thứ II (Công nguyên năm 197), người khác được Tào Tháo yêu quý là Tào Xung thì ốm và qua đời vào tháng năm Kiến An thứ XIII (Công nguyên năm 208). Các con khác thì chết yểu hoặc dung tục, Tào Tháo chỉ còn hy vọng vào Tào Phi, Tào Chương và Tào Thực. Theo Tam quốc chí – Tào Xung truyện, lúc Tào Xung ốm và qua đời là lúc Tào Tháo đau buồn nhất. Tào Phi bước đến an ủi cha, Tào Tháo nói: “người này làm ta buồn, còn nhữ Tào làm ta vui”. Cái gọi là “nhữ Tào” (các ngươi mấy người) đương nhiên là Tào Phi, Tào Chương và Tào Thực.

Cả ba người đều muốn mình là người nối dõi. Trước hết họ đều là con của Biện phu nhân. Vợ cả của Tào Tháo họ Đinh, Đinh phu nhân không sinh con, con nuôi là Tào Ngang chết trận, bản thân đã li dị nên không phải suy nghĩ việc “lập đích”. Sau khi họ Đinh bị phế, Biện phu nhân thay thế địa vị chính thất. Theo nguyên tắc “lập đích” người nối dõi phải được chọn từ các con của họ Biện. Biện phu nhân có bốn người con, trong đó Tào Hùng chết sớm, còn có thể chọn một trong ba người là Tào Phi, Tào Chương và Tào Thực. Hai là, cả ba người này đều có năng lực, được việc và trình độ cao hơn hẳn những người con khác của Tào Tháo. Như vậy, dù là “lập đích” hay “lập hiền”, họ có tư cách nhất. Việc “tranh giành đoạt đích” luôn xảy ra trong ba người con của Biện phu nhân.

Vậy Tào Tháo chọn ai?

Nhìn chung các sử gia đều cho rằng trước hết phải loại bỏ Tào Chương. Không thể phủ nhận Tào Chương là một nhân vật. Theo Tam quốc chí – Tào Chương truyện, người này từ bé đã giỏi cưỡi ngựa tài bắn tên, to gan lớn mật, chiến đấu nhiều trận lập nhiều chiến công. Kiến An năm thứ XXIII (Công nguyên năm 218), Ô Hoàn ở quận Đại làm phản, Tào Tháo bổ nhiệm Tào Chương là Bắc Trung lương tướng, Hành kiêu kỵ tướng quân đi dẹp loạn. Trước lúc lên đường Tào Tháo nói với Chương: con à, ở nhà là cha con, thụ mệnh là quân thần, con biết phải làm như thế nào! Tào Chương hiểu rõ ý cha, nên trong chiến tranh Bắc phạt đã xông pha hiểm trận, dẫn đầu tướng sĩ, bắn thẳng vào Hồ Kỵ “kẻ trước người sau trúng tên gục ngã”. Bản thân Tào Chương “trúng mấy mũi tên”, nhưng “ý chí ngoan cường”, kết quả “đại phá quân địch”. Người Tiên Ti trung lập thấy Tào Chương anh dũng thiện chiến đã xin quy thuận. Vậy là “miền Bắc bình xong”. Sau thắng lợi, Tào Chương tặng thưởng lớn cho tướng sĩ, mặt khác khi hội báo với Tào Tháo lại theo kiến nghị của Tào Phi “quy công chư tướng”. Lúc này Tào Tháo vô cùng mừng vui đã tóm lấy chòm râu vàng của Tào Chương, nói: “Râu vàng con, con khá lắm”.

Thực tế thì Tào Tháo lấy làm kiêu hãnh khi có đứa con như thế. Theo chú dẫn Nguỵ lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Chương truyện, trong cuộc chiến ở Hán Trung, Lưu Bị ẩn mình trong núi, cử Lưu Phong xuống núi khiêu chiến. Tào Tháo mắng lớn: kẻ bán giày cỏ kia, sao ngươi cứ cho con nuôi ra đánh trận (luôn cho con giả đánh với con ta)? Chờ đây, ta sẽ gọi đứa râu vàng đến!

Nhưng Tào Chương cũng có vấn đề, tức là hữu dũng vô mưu, không thích đọc sách. Điều này Tào Tháo đã bảo ban, nói: con chỉ thích bắn tên múa kiếm, ném ưng đuổi chó, như vậy chỉ là cái dũng của kẻ thất phu, đâu thành được nghiệp lớn? Rồi sắp xếp cho Tào Chương đọc “Thi”, “Thư”. Tào Chương lại nói với người bên cạnh, nam tử hán đại trượng phu phải giống như Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh, bằng trăm vạn quân ra nơi biên cương dựng công lập nghiệp, dựa gì vào mấy cuốn sách nát này làm người học rộng? Nghĩ như vậy rõ ràng không giống một “nhân quân”.

Tào Tháo đã tìm hiểu Tào Chương. Một lần Tào Tháo hỏi các con thích thú điều gì, từng người nói rõ ý của mình. Tào Chương trả lời “Thích làm tướng”. Tào Tháo lại hỏi: “Làm tướng phải thế nào?” Tào Chương nói: “Mặc giáp cầm giáo, gặp khó không ngại, dẫn đầu tướng sĩ, có công thì thưởng, có tội phải phạt”. Thế là “Thái tổ cả cười”. Ý nghĩ lập Tào Chương là thái tử nếu có, cũng chỉ một trận cười là hết. Vì Tào Tháo rất rõ, Tào Chương là một tướng giỏi, nhưng vị tất là một quốc vương giỏi, một hoàng đế giỏi.

Còn lại Tào Phi và Tào Thực. Không ít người cho rằng, Tào Tháo vốn muốn lập Tào Thực làm thái tử, chỉ vì Tào Phi giở trò, bản thân Tào Thực có nhiều sai lầm, nên mới lập Tào Phi. Điều này không phải là không có căn cứ. Tam quốc chí – Tào Thực truyện đã nói vậy và nói rất rõ, là “mấy lần suýt nữa Tào Thực được là thái tử”. Có hai nguyên nhân: 1- Tào Thực có tài. 2- Tào Tháo rất thích Tào Thực. Hai nguyên nhân này có quan hệ nhân quả, chính vì “mỗi lần gặp, hỏi khó, trả lời được ngay” thế mới “đặc biệt đáng yêu”. Nhưng tôi cho rằng, với hai điều đó, lại có thể chứng minh rằng Tào Tháo không thể lập Tào Thực.

Nói sự thích thú trước. Đúng, Tào Tháo thích Tào Thực. Dù là vậy cũng không thể lập Tào Thực là thái tử. Vì sao vậy? Vì xưa nay có bốn cách lập thái tử: lập con đầu của vợ cả, lập trưởng, lập hiền, lập yêu. Theo quan niệm truyền thống người đáng lập nhất là con cả của vợ cả. Một người con, nếu là con của chính thê sinh ra, lại là con cả (tuổi tác lớn nhất) vậy đương nhiên người đó sẽ là thái tử, nếu con lớn không phải con vợ cả, con vợ cả không phải là con lớn nhất, đành phải lập con vợ cả ít tuổi hơn, được gọi là “lập tử lấy đích (con vợ cả) không lấy trưởng”. Nếu vợ cả có hai con trở lên hoặc vợ cả không sinh con, sẽ lập người lớn tuổi nhất, không tính đến phẩm hạnh và tài năng, gọi là “lập đích lấy trưởng không lấy hiền”. Đương nhiên, không phải tuyệt đối không lập hiền, vì lập hiền cũng có lý. Lập vua hiền là có lợi cho nhân dân cho đất nước, mọi người có thể đồng tình. Một khi đã hết cách mới lập yêu, vì đó hoàn toàn là do tình cảm, thể nào cũng gặp điều không hay. Tóm lại, việc lập thái tử phải theo lệ sau, trước tiên lập con vợ cả, thứ đến lập trưởng, thứ nữa lập hiền, cuối cùng lập yêu. Lập Tào Phi là lập con vợ cả và cũng là lập trưởng; lập Tào Thực là lập yêu. Bạn cho biết họ Tào sẽ lập ai? Đúng vậy, Tào Tháo là người không mấy trọng quy chế, không theo một quy trình nhất định, nhưng đâu dám mắc tội “lập yêu”, vả Tào Tháo đâu chi yêu riêng một mình Tào Thực.

Có thể có người nói: Tào Tháo lập Tào Thực không phải “lập yêu”, mà là “lập hiền”. Tào Tháo luôn chủ trương “có tài là dùng” đâu chịu trói buộc bởi quan niệm truyền thống? Đương nhiên sẽ lập người tài hoa nhất là Tào Thực! Điều này tưởng như là thực, nhưng không phải. Đúng, Tào Thực là con người kỳ tài, nhưng là một thiếu niên tài tử. Theo Tam quốc chí – Tào Thực truyện, Tào Thực biết làm văn khi còn rất nhỏ. Tào Tháo đọc tác phẩm của Thực, đã vô cùng kinh ngạc, hỏi có phải đã nhờ người viết hộ không (mày nhờ người sao?) Tào Thực trả lời: “mở miệng thành câu, cầm bút thành bài, mong được thử ngay, việc gì phải nhờ”. Sau này khi đài Đồng tước xây xong, Tào Tháo lệnh các con lên đài làm thơ, Tào Thực “cầm bút thành bài, rất hay, Thái tổ thấy lạ”, rõ ràng là có tài về văn thơ.

Nhưng vấn đề là, chọn thái tử không phải là chọn chủ tịch hiệp hội nhà văn, không thể chỉ là viết lách tốt hay không tốt, còn phải xem xem có tài năng về chính trị không, về mặt này Tào Tháo từng đã thử thách Tào Thực và kỳ vọng ở sau này. Kiến An năm thứ XIX (Công nguyên năm 214), Tào Tháo đánh Tôn Quyền, để Tào Thực giữ Nghiệp Thành. Tào Tháo đã tâm sự với con, lúc hai mươi ba tuổi cha làm Đốn binh lệnh, lúc này hồi tưởng lại thấy không có gì phải hối hận. Lúc này con cũng hai mươi ba tuổi, tự biết phải làm gì! Tào Thực biểu hiện như thế nào đây? Tam quốc chí – Tào Thực truyện không nói gì, có thể là không tồi nên phần sau mới có câu “mấy lần suýt nữa được là thái tử”. Nhưng sau này biểu hiện lại không tốt, kết quả là thất sủng.

Ở đây còn nhiều điểm đáng ngờ. 1- Lúc Tào Thực lưu giữ Nghiệp Thành đã có những biểu hiện đột xuất gì? Nếu có, sao không thấy sử sách ghi chép? 2- Lúc đầu Tào Thực thể hiện không tồi, vì sao sau này lại trở thành kém cỏi? Đáng tiếc, mấy đoạn ghi trong “Tam quốc chí” lại quá hàm hồ, không rõ ràng, khiến chúng ta có cảm giác đang che giấu việc gì đó! Tôi cho rằng, nếu Tào Thực có những biểu hiện đột xuất về mặt chính trị, thể nào cũng lộ ra. Trên thực tế, Tào Thực cũng không thể làm được việc gì to lớn khiến trời rung đất chuyển. Một là, bản thân Tào Tháo là người mạnh mẽ, các con ông ngoài Tào Chương có thể cầm quân đánh trận, còn lại đều khó làm nên chuyện. Hai là, Tào Thực cũng không phải là người hiểu biết nhiều về mặt chính trị. Tam quốc chí – Tào Thực truyện nói đến nguyên nhân Tào Phi đoạt đích thành công, Tào Thực thất sủng, Xuân Thu nói là “Thực làm việc theo cảm tính, không biết kiềm chế, uống rượu bừa bãi” còn Tào Phi “biết làm ra vẻ, tự biết khống chế, người người trong cung thảy đều vui vẻ”, cũng tức là khéo vờ vĩnh, khống chế bản thân, thu phục lòng người, vì vậy Tào Tháo quyết định lập Tào Phi là người nối dõi.

Tào Phi là như vậy nên số đông đồng tình với Tào Thực, không đồng tình thậm chí là xem thường Tào Phi. Không còn nghi ngờ gì, chúng ta cũng thấy “làm việc theo cảm tính” rõ ràng là đáng yêu hơn “tự biết khống chế”. “Tự biết khống chế” không chỉ là không đáng yêu mà còn là đáng sợ. Nhung đó là cách nhìn của chúng ta, không phải là cách nhìn của Tào Tháo. Không phải lúc đó Tào Tháo muốn chọn “ai là người đáng yêu nhất” mà là nghĩ xem “ai là người đáng tin cậy nhất”. Đáng tin cậy về mặt nào? Tin cậy về mặt chính trị. về mặt chính trị tin cậy có nghĩa là gì? Là có thể đảm bảo cho chính quyền Tào Ngụy tồn tại mãi mãi. Điều đó không thể xét về “tính tình” mà phải xét về mặt “tâm kế”. Người không có cách nhìn đúng đắn không thể chọn làm người nối dõi của chính quyền Tào Ngụy, “làm việc theo cảm tính” không phải là phẩm chất cần có của nhà chính trị. Có người nói Tào Tháo cũng “làm việc theo sở thích”, Tào Thực “làm việc theo cảm tính” lẽ nào lại không “có phần giống nhau”? Đúng vậy, Tào Tháo “làm việc theo sở thích”, nhưng đừng quên Tào Tháo còn có mặt “gian dối xảo trá”, đúng là không thể vừa có được tay gấu vừa có được cá. Đó mới là “điều khó xử”. Kết quả của đấu tranh tư tưởng, lý trí đã chiếm ưu thế. Thời đó, thiên hạ loạn lạc, trước sau chính quyền Tào Ngụy đều có địch. Chọn được người có tâm kế, rõ ràng là yên tâm hơn. Trong Tào Tháo bình truyện, ngài Trương Tác Diệu nói: “xét về đại kế trị quốc, thì rõ ràng Tào Thực không bằng Tào Phi”, kết luận như vậy tôi cho là đúng.

Xét về góc độ tài năng, cũng nên chọn Tào Phi chứ không phải là Tào Thực. Ba người con của Biện phu nhân, Tào Phi, Tào Chương, Tào Thực, đều là những nhân tài, nhưng không giống nhau. Trần Thọ miêu tả Tào Chương “võ nghệ cao cường, có thế tướng lĩnh”; mô tả Tào Thực là “văn tài chói sáng, đúng là một người tài hoa”. Tức là, hai người họ, một văn tài, một võ giỏi, Tào Phi được coi là văn võ song toàn. Lúc đó Tào Phi là thi nhân nổi tiếng, cùng Tào Tháo, Tào Thực xưng là “Tam Tào”. Đương nhiên trong “Tam Tào” thơ của Tào Phi không bằng cha và em, nhưng địa vị trong văn học sử lại không hề thấp. Một là có sáng tạo, như bài “Yến hành ca” được coi là tổ của loại thơ thất ngôn. Hai là có lí luận, như Điển luận – Luận văn được coi là kinh điển phê bình sử trong nền văn học Trung Quốc. Trong lúc giảng văn học sử, ngài Lỗ Tấn còn gọi Ngụy Tấn là “thời đại Tào Phi”, nhận định Tào Phi là đại diện cho tinh thần “văn học tự giác”. Một người có hai điều “làm mốc thời đại”, đó là Tào Phi.

Võ công của Tào Phi cũng rất khá, cưỡi ngựa múa kiếm đều có hạng. Tào Phi bắn tên cũng tài, đạt tới trình độ “đuổi thú từ mười dặm, trăm phát trăm trúng”; kiếm thuật cũng giỏi, có thể so kiếm đấu võ với cao thủ võ lâm thời đó. Theo Điển luận – Tự thuật, Tào Phi từng cầm cây mía thay kiếm so tài với Uy Vũ tướng Đặng Triển, kết quả là đánh bại đối thủ. Vì vậy, không thể vì Tào Thực có tài mà bảo là Tào Phi vô năng. Ngược lại, chúng ta còn phải thừa nhận Tào Phi toàn diện hơn Tào Chương, Tào Thực.

Huống hồ Tào Phi còn có một ưu thế nữa, nhiều tuổi nhất. Lập đích lấy trưởng, đó là truyền thống là quy chế, ngay như Cao hoàng đế Lưu Bang cũng không thể không theo. Lúc Tào Tháo trưng cầu ý kiến thì ý của phái chính thống cũng là vậy. Thôi Diễm truyện, Mao Giới truyện, Hình Ngung truyện, Giả Hủ truyện trong Tam quốc chí đều ghi lại những ý kiến đó. Tập trước chúng ta đã nói tới ý kiến của Thôi Diễm. Thái độ của Mao Giới cũng như Hình Ngung cũng rất rõ ràng, đều cho rằng lập đích lấy trưởng là điều muôn thuở; cả, thứ không rõ ràng thì hậu hoạ khôn lường. Mao Giới còn nhấn mạnh bài học từ chỗ Viên Thiệu. Nhưng Giả Hủ là người có ý hay nhất. Tào Tháo từng hỏi riêng Giả Hủ, cuối cùng nên chọn ai là thích hợp nhất, Giả Hủ yên lặng. Tào Tháo nói: ta đang hỏi ái khanh, sao ái khanh không nói gì cả? Giả Hủ nói: đang mải nghĩ tới một chuyện! Tào Tháo hỏi: nghĩ chuyện gì? Giả Hủ nói: chuyện của Viên và Lưu Biểu. Chúng ta đều biết, Viên Thiệu và Lưu Biểu vì lập thứ không lập trưởng, làm nội bộ mâu thuẫn, dẫn tới diệt vong. Điều đó, đương nhiên là Tào Tháo rõ. Cuối cùng thì “Thái tổ cười lớn, thế là ngôi vị thái tử đã được chọn”.

Thực tế thì không phải Tào Tháo không nghĩ tới điều này. Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211), mấy người con của Tào Tháo đều được phong hầu kể cả Tào Thực, Tào Phi không được phong, chỉ được bổ nhiệm là Ngũ Quan trung lang tướng “về vị trí coi là phó thừa tướng”. Phẩm cấp Ngũ Quan trung lang tướng không cao, chỉ là phân đội trưởng đội thị vệ cung đình, không có tư cách thiết lập quan viên thuộc hạ, càng không thể trở thành phó thủ của thừa tướng. Tào Tháo sắp xếp như vậy, như ngày nay gọi là “chức thấp quyền cao”, chức vị rất thấp, nhưng địa vị rất cao, quyền lực rất lớn, thậm chí còn hơn cả Vạn hộ hầu. Hiển nhiên, với Tào Phi, Tào Tháo đã đối xử khác với các con khác. Vì vậy, Kiến An năm thứ XX (Công nguyên năm 217) tháng mười, Tào Tháo ban bố “Cáo tử văn” là, “các con đều là hầu, riêng Tử Hằng không phong, chỉ là Ngũ Quan trung lang tướng, thế là thái tử vậy”. Có thể nói, đó là tâm kế. Ba điều kiện của Tào Phi, văn võ song toàn; con trưởng là nguyên nhân chủ yếu được Tào Tháo chọn lựa.

Nếu nói Tào Phi thắng lợi còn có nguyên nhân nào khác thì đó là được cao nhân chỉ điểm. Trên thực tế, kể từ lúc Tào Phi, Tào Thực bắt đầu tranh giành ngôi vị thái tử, nội bộ tập đoàn Tào Tháo đã hình thành hai tập đoàn nhỏ hoặc nói là hai phe chính trị, một phe ủng hộ Tào Phi, phe kia ủng hộ Tào Thực. Như Tam quốc chí – Giả Hủ truyện nói: “ai có đảng nấy”. Bên phía Tào Thực chủ yếu là các mưu sĩ Đinh Nghị, Đinh Dị, Dương Tu. Bên Tào Phi chủ yếu là Ngô Chất. Tiếc là Đinh Nghị, Đinh Dị, Dương Tu “ba tay thợ vụng về” không những đấu không nổi “Gia Cát Lượng” mà ngay cả Ngô Chất cũng phải bó tay.

Ngô Chất tự Quý Trọng, người Tế Âm (Định Đào, Sơn Đông ngày nay). Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô Chất truyện, Ngô Chất “tài học thông tuệ” được Tào Phi và chư hầu vô cùng yêu quý. Trong việc tranh giành đoạt đích giữa Tào Phi và Tào Thực, Ngô Chất hướng vào Tào Phi. Ngô Chất có chủ ý cho Tào Phi, cụ thể là hai điều, một là “tỏ ra thành tâm”, hai là “gây mối nghi ngờ”. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô Chất truyện, một lần Tào Tháo xuất chinh, Tào Phi, Tào Thực đều đứng bên đường đưa tiễn. Tào Thực chơi trò thông minh, ca tụng công đức, lời lẽ hoa mỹ, mọi người đều tán thưởng, Tào Tháo cảm thấy thoải mái dễ chịu, chỉ có Tào Phi không hài lòng. Lúc đó, Ngô Chất nói nhỏ vào tai: “Vua ra đi, phải khóc chứ!” Tào Phi theo kế “vừa khóc vừa lạy”, tiếng khóc thấu tới trời đất, Tào Tháo và mọi người thảy đều rơi lệ. Kết quả đã rõ, Tào Tháo càng thêm xúc động, ai cũng thấy “lời nói hoa mỹ không bằng tiếng khóc chân thành”. Thực không hổ với cái tên của mình, Ngô Chất đã đánh bại Tào Thực bằng phương thức đơn giản nhất, chất phác nhất, chẳng đáng là bao.

Ngô Chất thực lợi hại. Phe cánh Tào Thực coi Ngô Chất như cái đinh trong mắt, họ luôn chú ý đến từng hành động của Ngô Chất. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Thực truyện, một lần Tào Phi ngầm đưa Ngô Chất vào trong phủ bằng cái sọt vứt đi (sọt được đan bằng nhánh cây leo, nhành trúc hoặc cành liễu) để bàn cách đối phó Tào Thực, Dương Tu phát hiện, đem chuyện báo với Tào Tháo. Có điều lúc đó không kịp xét, nên cho qua, Tào Phi thấy căng thẳng, hỏi Ngô Chất nên làm thế nào? Ngô Chất nói: sợ gì! Cứ thế mà làm là xong. Sau đó mấy hôm, Tào Phi lại cho khênh “sọt” vào phủ. Dương Tu lại đi báo cáo. Lập tức có người đến tra xét. Khi mở ra thì trong sọt toàn là lụa, kết quả “Thái Tổ bắt đầu nghi ngờ”. Nghi vấn điều gì? Nghi ngờ Tào Thực, Dương Tu và những người khác âm mưu hãm hại Tào Phi.

Hiển nhiên là Ngô Chất thành công, vì ông không lạ gì Tào Tháo. Ngô Chất biết Tào Tháo tuy trọng tài, nhưng còn trọng tình hơn, vì vậy mới để Tào Phi “tỏ ra thành tâm”. Ngô Chất còn biết con người Tào Tháo rất đa nghi, càng là người thông minh Tào Tháo càng nghi ngờ; vì vậy mới để Tào Phi “gây mối nghi ngờ”. Nếu so sánh thì Dương Tu còn kém xa. Dương Tu luôn chơi trò thông minh vặt, đưa ra những chủ ý cũ kỹ. Chúng ta đã nói ở phần trước, Dương Tu rất thích dò đoán tâm tư của Tào Tháo, tiếc là đoán được nhưng không làm được. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Thực truyện, giống như mình đã đối phó với Tào Tháo, Dương Tu giúp Tào Thực dự đoán trước nhiều vấn đề, và viết lời giải. Mỗi khi Tào Tháo hỏi đến, Tào Thực liền chọn những đáp án thích hợp đã chuẩn bị sẵn và cho người mang đi, mong Tào Tháo có ấn tượng là “tài ba nhạy bén”. Nhưng Dương Tu không cẩn thận, không nắm vững các tình tiết, dẫn tới “vừa hỏi đã trả lời ngay”. Kết quả là Tào Tháo sinh nghi, Tào Thực có thông minh đến mấy cũng không thể nhanh như vậy! Cho người kiểm tra, chân tướng rõ ràng. Từ đó Tào Tháo nhìn Tào Thực với con mắt khác và cũng ghét cay ghét đắng Dương Tu.

Và mọi điều phỏng đoán của Dương Tu chưa phải hoàn toàn chuẩn xác. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tào Thực truyện, một lần Tào Tháo lệnh anh em Tào Phi, Tào Thực ra khỏi Nghiệp Thành làm việc, đồng thời mật lệnh cho lính gác không mở cửa thành. Dương Tu đoán đúng ý đồ của Tào Tháo, nên Dương Tu dặn trước Tào Thực, vạn nhất lính gác không để ngài ra, ngài đã có vương mệnh, thì cứ giết luôn đi. Kết quả Tào Thực ra ngoài còn Tào Phi phải ở lại. Nhưng lần này Tào Tháo muốn khảo sát tổng hợp về hai đứa con của mình. Xem xét về tài và quan trọng hơn là về đức. Bề ngoài thì lần này Tào Thực đã thắng lợi, nhưng thực tế đã thua, vì Tào Tháo đã có ấn tượng, Tào Phi nhân hậu, Tào Thực tàn nhẫn. Dương Tu biết một không biết hai, nhìn nhận thiển cận, vì vậy mới là thông minh vặt. Dương Tu thông minh vặt đương nhiên sẽ không đấu nổi Ngô Chất thông minh lớn. Hơn nữa, Tào Phi chỉ có Ngô Chất là mưu sĩ, Tào Thực hình thành cả phe đảng. Tào Tháo cũng không chấp nhận điều này.

Có điều, theo tôi, Ngô Chất tuy là cao hơn Dương Tu một bậc, nhung lại kém Giả Hủ một tầng. Bởi vì Ngô Chất chỉ cho Tào Phi “cái thuật”, Giả Hủ cho Tào Phi lại là “cái đạo”. Theo Tam quốc chí – Giả Hủ truyện, Tào Phi từng cho người đến thỉnh giáo Giả Hủ, phải làm gì để có thể giữ được địa vị, Giả Hủ trả lời luôn, chỉ mong tướng quân có thể nâng cao đạo đức, bồi dưỡng khí tiết, thực hiện trách nhiệm, nghĩa vụ của kẻ sĩ, ân cần khẩn thiết, không biết mệt mỏi, không vi phạm những điều hiếu đạo, thế là được (mong tướng quân thành người đức độ, tận trách của một kẻ sĩ, sớm tối hết lòng, không phạm đạo lý. Thế là đủ). Một số người cho đó là những lời nguyên tắc, nhung thực chất thì đó là những lời chí tình chí lý, Giả Hủ đã nói tới những điều rất cơ bản. Trong thực tế, dù bạn làm gì, làm công, làm quan, buôn bán, học vấn thì quy kết lại vẫn là làm người. Làm người là điều cơ bản nhất. Làm người thành công thì làm việc gì cũng sẽ thành công, bằng không, chỉ có thể nổi lên được một lúc. Đó chính là điểm sáng của Giả Hủ. Tôi từng nói, Gia Cát Lượng dùng sự thông minh tài trí vào việc trị nước, Giả Hủ lại dùng nó vào quân mưu. Nhưng so với “ba người thợ vụng về kia” thì Giả Hủ là người trí tuệ lớn.

Tào Phi gắng công rèn luyện theo lời dạy của Giả Hủ, (ngày ngày mài dũa), cuối cùng được Tào Tháo tín nhiệm. Nhưng dù được Giả Hủ thức tỉnh, nhưng rồi cái đuôi con hồ ly của Tào Phi cũng lộ ra. Theo chú dẫn Thế ngữ của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tân Tỉ truyện, khi được lập làm thái tử, Tào Phi bất thần ôm lấy cổ Nghị lang Tân Tỉ: Tân quân ôi Tân quân, biết tôi sung sướng thế nào không? Thời đó cho như vậy là tiểu nhân đắc chí, chí ít cũng là kẻ thất thường. Ngược lại có hai người đàn bà lại rất lạnh lùng, lý trí và lặng lẽ. Một người là Biện phu nhân, mẹ của Tào Phi, trong tập Trăm sông về biển đã nói tới; còn một người nữa là Hiến Anh con gái Tân Tỉ. Tân Tỉ về nhà kể với Hiến Anh những biểu hiện của Tào Phi, Hiến Anh thở dài nói: Sao thái tử lại như vậy? Thái tử là thế nào? Thái tử là người sẽ nhận ngôi vua trị vì đất nước. Thay vua thì phải cảm thấy đau khổ (ý là nhiệm vụ quá nặng nề). Lẽ ra phải đau khổ, sợ hãi, đàng này lại vui mừng hớn hở, như vậy liệu có được lâu không? E Ngụy quốc không thể phồn vinh cường thịnh mãi mãi!

Bây giờ mới thấy rõ, Hiến Anh đã buồn bã mà nói ra điều đó. Tháng mười Kiến An năm thứ XXII (Công nguyên năm 217), Tào Phi được lập làm thái tử, tháng giêng Kiến An năm thứ XXV (Công nguyên năm 220) kế thừa ngôi vua, cùng tháng mười năm đó bức Hán Hiến đế nhường ngôi, sau sáu năm yên vị ở ngôi hoàng đế, Hoàng Sơ năm thứ VII (Công nguyên năm 226) tạ thế, thọ bốn mươi tuổi. Bốn mươi nhăm năm sau khi Tào Phi qua đời, tức là Tấn Vũ đế Thái Thủy năm đầu (Công nguyên năm 265) Ngụy vong.

Đương nhiên, việc Tào Phi vui mừng hớn hở lúc đó không phải là nguyên nhân khiến Ngụy đoản mệnh, mà chính là vấn đề chế độ. Cần phải chỉ ra rằng, một trong những nguyên nhân khiến Tào Phi “cướp Hán” thành công là do đã thi hành cửu phẩm trung chính chế, cụ thể là để sĩ tộc lũng đoạn quan trường. Tào Phi coi đó là phiếu bảo đảm để được sĩ tộc ủng hộ. Nhưng tiếc là thành cũng do Tiêu Hà mà bại cũng do Tiêu Hà. Cuối cùng thì Tào Ngụy cũng mất trong tay sĩ tộc. Ngược lại, chính quyền Thục Hán lại thi hành chế độ Hán sơ, bỏ cửu phẩm trung chính chế kết quả không được sĩ tộc ủng hộ, nên cũng diệt vong. Cho nên, chế độ đó là nguyên nhân Ngụy vong, cũng là nguyên nhân Thục vong.

Có điều lúc này nên quay lại nhìn đến Tôn – Lưu. Sau trận chiến Xích Bích, Lưu Bị và Tôn Quyền như thế nào? Họ làm gì để phát triển lực lượng của mình? Trong quá trình đó, họ có còn là một liên minh vững chắc như ban đầu để chống lại Tào Tháo không?

§31. NHÂN YẾU MÀ VÀO

Sau trận chiến Xích Bích, Tào Tháo, Lưu Bị và Tôn Quyền chia ba Kinh châu, và mục tiêu tranh giành lại là Ích châu, Lưu Bị giành thắng lợi cuối cùng. Vì sao Lưu Bị có thể giành thắng lợi trong cuộc tranh chấp này? Vì sao Tào Tháo và Tôn Quyền lại chẳng được gì? Lưu Chương nguyên ở Ích châu vì sao lại để mất địa bàn?

Sau trận chiến Xích Bích, lại là chiến tranh, mặc cả, thỏa thuận, cuối cùng Lưu Bị chiếm được một nửa quận Nam và bốn quận: Vũ Lăng (trị sở ở Thường Đức ngày nay); Trường Sa (trị sở tại Trường Sa ngày nay); Quế Dương (trị sở ở Sâm Châu ngày nay); Linh Lăng (trị sở tại Linh Lăng ngày nay), lên làm Kinh châu mục; Chu Du công phá Giang Lăng, Tôn Quyền khống chế tây từ Di Lăng (nay là Nghi Xương, Hà Bắc) đông đến phòng tuyến Trường Giang của Tam Dương (này là Cửu Giang, Giang Tây), chiếm cả quận Giang Hạ; Tào Tháo lui về phương Bắc, vẫn chiếm quận Nam Dương và một nửa quận Nam, trung tâm là Tương Dương. Tào, Lưu, Tôn chia ba Kinh châu. Lúc đó, chẳng ai nuốt được ai, họ có ý đánh vào Ích châu.

Ích châu bao gồm Hán Trung, Quảng Hán, Ba quận, Thục quận, là một trong hai châu lớn nhất Đông Hán, ruộng đất phì nhiêu bát ngát, còn gọi là đất nước thiên phủ. Thêm vào đó, người chủ là Lưu Chương không mấy bản lĩnh, sẽ giữ không nổi, chẳng khác gì con dê mà bầy lang sói muốn ăn tươi nuốt sống. Sau hồi tranh đoạt, Lưu Bị lấy được Ích châu, Tôn, Tào hụt hẫng. Từ đây hình thành ba nước theo thế chân vạc. Chúng ta đều biết, Lưu Bị ở thế yếu nhất trong ba nhà, chiếm hữu bốn quận Kinh châu cũng là nơi nghèo khổ nhất. Nhưng người mạnh thì về không, người yếu lại được, vì sao như vậy?

Có bốn nguyên nhân.

Thứ nhất, Tôn Quyền có khó khăn. Sau khi lấy Thục, Tôn Quyền có hai con đường. 1- Lên bắc qua An Khang vào Hán Trung. 2- Theo đường nam dọc theo Trường Giang, Tây tiến. Nhưng hai đường này đều bị tắc. Theo đường nam phải đi qua địa bàn của Lưu Bị; lên miền Bắc, Tào Tháo không chấp nhận. Tôn Quyền có biện pháp là liên hợp với Lưu Bị, cùng nhau lấy Thục. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, lúc đó Lưu Bị, em rể của Tôn Quyền đã thương lượng với thủ hạ, có người bằng lòng, vì nếu không, Tôn Quyền sẽ không thể vượt qua địa bàn chúng ta, chiếm lĩnh Ích châu, Ích châu đã là của chúng ta rồi (Ngô không thể vượt Kinh để có Thục). Nhưng có người tên là Ân Quan lại không đồng ý, Ân Quan nói: Kinh châu liên hợp đánh Thục, chúng ta nhất định là quân tiên phong. Lấy được Ích châu thì tốt, nếu không lấy được, quân Đông Ngô ở mặt sau, chúng ta lâm vào thế ba mặt đều có địch.

Ân Quan nói đúng ý nghĩ của Tôn Quyền. Liên hợp lấy Thục cái gì? Thực ra chỉ muốn điều Lưu Bị ra khỏi Kinh châu, đương nhiên, Lưu Bị sẽ không bị lừa. Ngay cả khi liên hợp lấy Thục thành công, Lưu Bị cũng không muốn. Theo chú dẫn Hiến đế Thiên Thu của Bùi Tùng Chi nói: ý của Lưu Bị là “muốn tự mình lấy Thục” sao có thể hợp tác cùng Tôn Quyền? Có điều lúc đó không thể đắc tội với Tôn Quyền. Và rồi Ân Quan lại hiến kế, chúng ta ủng hộ Tôn Quyền đánh Thục, nhưng không ra quân. Cho hay chúng ta vừa lấy bốn quận, tình thế chưa ổn định, không thể khinh suất manh động và chắc họ cũng không dám vượt qua phòng tuyến của chúng ta để lấy Thục. Lưu Bị theo kế đó, quả nhiên Tôn Quyển đã vứt bỏ ý định của mình (Tiên chủ nghe theo, Quyền đã bỏ kế).

Đó là cách nói trong Tiên chủ truyện. Tình hình thực tế có thể còn phức tạp hơn. Theo lời chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi về chuyện đó, bấy giờ Lưu Bị có thư trả lời Tôn Quyền, nêu ra hai lí do không thể đánh Thục. 1- Thục dân giàu nước mạnh, dễ giữ khó lấy, e là Ngô Khởi, Tôn Vũ cũng khó đối phó. 2- Quân Tào Thào lớn mạnh còn đó, Kinh Ngô cần phải liên hợp với Thục (Lưu Chương) với Hán (Trương Lỗ), không thể để Tào Tháo có cơ hội. Lưu Bị nói, Tào Tháo tuy là gian tặc dã tâm to lớn (không coi vua ra gì), nhưng bề ngoài vẫn là tôn phụng thiên tử, về danh nghĩa vẫn là thần tử Đại Hán (có tiếng là thờ vua), có ưu thế về mặt chính trị. Có người nói: Tào Tháo thất lợi ở Xích Bích, sức cùng lực kiệt, hùng tâm tráng khí mất sạch, kỳ thực không phải. Nay, Tào Tháo “thiên hạ chia ba đã có hai phần”, lại đang chuẩn bị “cho ngựa uống nước ở biển cả, xem duyệt binh ở Ngô Cối”, sao có thể ngồi nhà chờ chết (đâu chịu ngồi yên đến lúc già)? Nếu chúng ta cùng Lưu Chương, Trương Lỗ tàn sát lẫn nhau, Tào Tháo nhất định sẽ nhân yếu mà vào, đây không phải là kế lâu dài.

Đương nhiên là Tôn Quyền không ăn phải bả, vẫn cử Phấn Vũ tướng quân Tôn Du đến đóng quân ở Hạ Khẩu. Tất nhiên, Lưu Bị sẽ không để Tôn Du đi qua, và thi hành đường lối cương nhu. Theo Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện, Lưu Bị lại gửi thư cho Tôn Quyền, nói: Lưu Bị tôi và Lưu Chương đều vì tôn thất Đại Hán, đồng tâm hợp hiệp lực phò trợ vương triều Đại Hán. Nay Lưu Chương đắc tội với tướng quân, Lưu Bị hết sức lo sợ, mong tướng quân rộng lòng khoan dung. Còn như việc đánh lấy Ích châu, Lưu Bị này thực không thể nghe theo. Nếu tướng quân không tha cho Lưu Chương thì Lưu Bị đành phải xoã tóc vào núi ẩn cư.

Đương nhiên đó chỉ là cái kim giấu trong bọc, đi đôi với nó phải có những hành động quân sự tương ứng! Lưu Bị phái Quan Vũ ra đóng quân ở Giang Lăng, Trương Phi ra Tỉ Quy, Gia Cát Lượng ra Nam quận, còn mình thì đến Chiêm Lăng. Tôn Quyền đã hiểu, liền để Tôn Du lui quân. Nhưng khi Tôn Du vừa đi khỏi, Lưu Bị có ý đánh luôn Ích châu. Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211), Lưu Bị dẫn quân vào Thục. Theo Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện, Tôn Quyền biết tin đã chửi ầm lên, nói Lưu Bị là giảo hoạt dám dùng gian kế (đồ mọi rợ dám dối trá).

Trên lập trường của riêng mình, Tôn Quyền đã nói vậy. Nhưng với lập trường của Lưu Bị có thể là “binh không thể không dối trá”. Không hề có chuyện trượng nghĩa hay không, thành thực hay không. Không thể nói Ích châu là nơi Tôn Quyền cần lấy, Lưu Bị không thể lấy? Chỉ có điều Tôn Quyền muốn lấy Ích châu là rất khó khăn, còn Lưu Bị thì thuận lợi hơn nhiều. Lưu Bị tuy có thuận lợi, nhưng Ích châu là của người khác, sao có thể muốn lấy là lấy được ngay?

Cần phải nói tới nguyên nhân thứ hai mà Lưu Bị có trong tay – Lưu Chương ươn hèn.

Quả thực Lưu Chương tương đối ươn hèn, hoặc nói là tương đối ôn hòa, nhu nhược. Lưu Chương giống Lưu Biểu chỉ muốn giữ lấy ba tấc đất của mình. Nhưng bất hạnh là cả hai đều giống nhau, đều không giữ được. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211), Lưu Chương nghe nói Tào Tháo muốn Tây chinh Trương Lỗ (thực tình là muốn Mã Siêu, Hàn Toại làm phản, đã nói ở tập Giữa đường phải bỏ), cảm thấy hoang mang lo sợ. Lúc đó bộ hạ là Trương Tùng chạy đến nói, Tào công là vô địch thiên hạ! Một khi lại có thêm quân nhu và quân lính của Trương Lỗ, tới đánh Ích châu, thử hỏi ai là người chống cự nổi? Lưu Chương nói: không thấy ta cũng đang rất buồn sao? Trương Tùng nói: có thể dựa vào Lưu Dự Châu. Lưu Dự Châu là người nhà của tướng quân, là đối thủ sống chết với Tào Tháo, lại giỏi dùng binh, chi bằng mời ông ta đi đánh Trương Lỗ. Đánh xong Trương Lỗ, Ích châu sẽ hùng mạnh, sợ gì Tào Tháo đến đánh. Lưu Chương thấy có lí, nên nghe theo Trương Tùng, cử Pháp Chính đem bốn ngàn quân, nghênh đón Lưu Bị.

Ý của Trương Tùng chỉ có lợi cho bên ngoài, chí ít cũng là ý kiến chẳng hay ho gì! Lưu Bị vốn là “thiên hạ kiêu hùng”, ai mà chẳng biết, mời Lưu Bị vào Thục, chẳng phải là “dẫn sói vào nhà”? Bước đầu cũng là “mời thần dễ, tiễn thần khó”. Vì vậy nhiều người đã lo ngại, nhiều người đã phản đối. Theo chú dẫn Linh Lăng tiên hiền truyện và Lưu Chương truyện trong Tam quốc chí – Hoàng Quyền truyện, Lưu Ba truyện, Hoàng Quyền và mấy người đã ra sức can ngăn Lưu Chương thi hành kế đó. Hoàng Quyền nói: Tả tướng quân (chỉ Lưu Bị) từng nổi tiếng, tướng quân mời ông ấy đến, thử hỏi phải đối đãi thế nào? Coi là bộ hạ chăng, ông ta không vừa ý (như gặp bộ hạ, chắc sẽ bất mãn); ngồi ngang hàng chăng, trong một đất nước không thể có hai vua (muốn đãi như tân khách, một nước không thể có hai vua). Hai anh hùng sánh vai, đối phương vững như Thái Sơn, còn ta như quả trứng chênh vênh (nếu không yên như Thái Sơn thì chỉ như quả trứng xếp chổng), đừng bao giờ dùng kế đó. Lưu Ba cũng nói: Lưu Bị là người có hùng tâm tráng khí “vào tất có hại” không nên mời. Còn một người nữa là Vương Lụy, Vương Lụy rất kiên quyết “dù có phải ngã dưới cửa châu cũng can gián”. Và theo Hoa Dương đồng chí, cuối cùng thì Vương Lụy đã “tự vẫn dưới cửa châu, để làm rõ”.

Ý kiến của Hoàng Quyền, Lưu Ba, Vương Lụy rõ ràng là đúng, nhưng Lưu Chương đã bịt tai không nghe. Thực kỳ lạ! Dù Lưu Chương ươn hèn tới đâu cũng không thể hồ đồ tới mức không hiểu rằng những lời nói đó là đúng, vì sao vẫn cứ nhất nhất làm theo?

Thì ra Lưu Chương còn có tính toán khác. Theo Tam quốc chí – Lưu Chương truyện, Trương Tùng còn nói nữa với Lưu Chương, lúc này các tướng trong châu như Bàng Hy, Lý Dị “đều cậy công ngạo mạn” còn muốn thông với địch làm loạn (có ý khác). Nếu chúng ta không mời Lưu Dự Châu đến, thì một khi “địch đánh ngoài, dân đánh trong”, phiền phức to.

Câu nói đánh đúng tim đen của Lưu Chương. Đối với Ích châu chính quyền mà Lưu Chương và người cha Lưu Yên dựng lên vẫn là chính quyền ngoại lai. Khi Lưu Yên vào Xuyên, thân bằng cố hữu đi theo rất nhiều. Lưu Yên coi những người này là cốt cán, còn biên chế những người từ Tràng An, Nam Dương theo đến thành đội ngũ gọi là “Đông Châu binh”, hình thành “Tập đoàn Đông Châu” của “Khách tịch”. Đồng thời tầng lớp sĩ tộc địa phương cũng hình thành “tập đoàn Ích châu” của “Thổ Trước”. Mâu thuẫn giữa hai tập đoàn này rất lớn. Lúc Lưu Yên còn sống đã phải trấn áp họ. Sau khi kế vị, Lưu Chương cũng phải trấn áp, nhưng vẫn không yên. Vì vậy Lưu Chương mới nghe theo Trương Tùng, đúng như lời của ngài Lã Tư Miễn trong Tần Hán sử, vì lo có nội loạn (chư tướng trong Thục có thể gây họa bất cứ lúc nào), nên mới mong được Lưu Bị trong tôn thất ra tay giúp đỡ. Nhưng vô duyên vô cớ mời Lưu Bị đến thì e “mọi người sẽ sinh nghi”, vì vậy mới mượn cớ đi đánh Trương Lỗ. Đối với Lưu Chương mà nói, thế là nhất cử lưỡng tiện, chỉ có lợi không có hại. Lưu Chương nghĩ nên để Lưu BỊ đi đánh Trương Lỗ. Đánh xong, Lưu sẽ phải đợi ở Hán Trung. Trường hợp Trương Lỗ bội phản thì Hán Trung cũng chẳng còn. Để Trương Lỗ chiếm Hán Trung chi bằng giao Hán Trung cho Lưu Bị. Lưu Bị là đối thủ sống mái của Tào Tháo. Để ông ta trông coi Bắc môn thì chỉ việc kê cao gối mà ngủ. Hơn nữa Hán Trung và Thục quận tuy cùng một châu nhưng lại có chính quyền riêng. Lưu Bị ở Hán Trung, mình ở Thục thì làm gì còn chuyện “một nước không thể hai vua” như Hoàng Quyền nói. Ngược lại còn có thể dựa giẫm, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau hình thành một lực lượng có thể uy hiếp (tướng Thục) bên trong, (Tào Tháo) bên ngoài. Vì vậy, ngài Lã mới nói: “với Chương thì đó là kế hay”.

Tiếc là tình hình lại khác hẳn. Lưu Bị vào Xuyên, không những không giúp Lưu Chương trông coi nhà cửa mà ngược lại đã ăn tươi nuốt sống Lưu Chương. Xét về cơ bản, Lưu Chương không nên có ý nghĩ lợi dụng người khác. Anh lợi dụng người ta, người ta không biết lợi dụng anh? Anh tính toán với người khác, người khác không biết tính toán với anh? Lợi dụng người khác tất bị người khác lợi dụng, tính toán với người khác tất bị người khác tính toán lại, kết quả của việc dẫn sói vào nhà nhất định là chơi với lửa sẽ bị lửa thiêu. Từng có những bài học về điều này. Xa không nói, gần là vết xe người trước, Hà Tiến, Viên Thiệu đưa Đổng Trác vào Lạc Dương. Cuối cùng vẫn là, làm người phải thành thực, không nên coi người khác là xác pháo. Nhưng lại nói tới việc cụ thể của Lưu Chương, Lưu Chương tính sai vì có hai điều “không nghĩ tới”.

Điều thứ nhất “không nghĩ tới”, đâu ngờ Lưu Bị không nghe theo sự chỉ huy của mình. Điều thứ hai “không nghĩ tới”. Trương Tùng và Pháp Chính vốn chẳng phải là đại trung thần gì, từ lâu họ đã có ý dâng Ích châu cho Lưu Bị. Trương Tùng căm ghét Tào Tháo nên đã câu kết với Lưu Bị; Pháp Chính câu kết với Lưu Bị vì bất mãn với Lưu Chương. Kiến An năm thứ XIII (Công nguyên năm 208), Trương Tùng được Lưu Chương cử đi gặp Tào Tháo để tỏ thiện chí, kết quả là xúi quẩy, bị xỉ nhục. Từ đó Trương Tùng luôn nói xấu Tào Tháo và chủ trương liên hợp với Lưu Bị. Pháp Chính thì luôn không hài lòng khi ở bên Lưu Chương. Trong Tam quốc chí đã nói rõ “vừa không được dùng vừa bị người trong châu phi báng, nói mà không làm, thực bất đắc chí”, cũng tức là Lưu Chương không trọng dụng, phe “Thổ trước” và “khách tịch” đều kể xấu, Pháp Chính rất bất mãn. Trương Tùng bị Tào Tháo làm nhục, Pháp Chính bất mãn về Lưu Chương, hai người thân thiết với nhau và đều cho rằng Lưu Chương chẳng nên cơm cháo gì (Lưu Chương sẽ chẳng làm được gì), họ trở thành “nội tuyến” của Lưu Bị ở Ích châu, dâng cả bản đồ cho Lưu Bị. Ai đem dâng tấm bản đồ đó? Tam quốc diễn nghĩa, theo chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện nói là Trương Tùng, nhưng các nhà học thuật lại cho hay, mấy điều ghi trong Ngô thư không đáng tin cậy. Tư trị thông giám khảo dị của Tư Mã Quang nói: Trương Tùng không hề gặp Lưu Bị, trong Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu cũng nói: mấy truyện kể trong Tam quốc diễn nghĩa “đều không tồn tại”. Vậy có khả năng Pháp Chính đã dâng tấm bản đồ đó. Sau khi từ chỗ Tào Tháo về, Trương Tùng luôn chủ trương phải kết hợp với Lưu Bị và đề cử Pháp Chính làm “người liên lạc”. Theo Tam quốc chí – Pháp Chính truyện, Pháp Chính từ chỗ Lưu Bị trở về, luôn ca tụng Lưu Bị hùng tài đại lược (nói Tiên chủ là hùng lược) với Trương Tùng. Hai người ngầm bàn nhau tôn Lưu Bị làm vua (cùng mật bàn, nguyện cung phụng). Có thể là lần này, Pháp Chính đã “dâng bản đồ”.

Xem ra, lần này Lưu Chương cử Pháp Chính đem bốn ngàn quân nghênh đón Lưu Bị vào Thục, không chỉ là “dẫn sói vào nhà” mà còn là “mang lễ vật ra tận cửa”. Theo Tam quốc chí – Pháp Chính truyện và Tư trị thông giám, Pháp Chính gặp Lưu Bị. Pháp Chính nói: bằng vào sự anh minh của tướng quân, có thêm bọn Trương Tùng làm nội ứng, đối phó với Lưu Chương nhu nhược, hoàn thành đại nghiệp chẳng dễ như trở bàn tay sao?

Lưu Bị nghe lời Pháp Chính nhưng còn do dự (Bị nghi chưa quyết). Lại có thêm Bàng Thống đến hùn vào. Bàng Thống tự Sĩ Nguyên, người Tương Dương. Tam quốc chí nói: Bàng Thống từng là bộ hạ của Lưu Biểu. Giang Biểu truyện nói: Bàng Thống còn là bộ hạ của Chu Du, chức vụ đều là Công tào. Công tào là quan văn lo chuyện hàng ngày. Sau khi Lưu Bị nhận chức Kinh châu mục, Bàng Thống đến với Lưu Bị là “tòng sự” kiêm chức huyện lệnh Lỗi Dương, vẫn là một biện sự viên, về sau bị bãi quan. Theo Tam quốc chí – Bàng Thống truyện, bấy giờ Lỗ Túc có thư gửi Lưu Bị nói: Bàng Thống không chỉ để làm huyện quan, mà nên trọng dụng mới có cơ thể hiện hết tài năng. Gia Cát Lượng cũng nói như vậy. Lưu Bị mới nói chuyện với Bàng Thống, thấy rõ “đại khí”, liền để Bàng Thống và Gia Cát Lượng đảm nhiệm chức vụ quan trọng (cùng Lượng là quân sư Trung lang tướng), thân cận đãi ngộ chỉ dưới có Gia Cát Lượng (thân đãi thấp nhiều so với Gia Cát Lượng).

Việc này có mấy điểm đáng ngờ. Thứ nhất, theo Tương Dương ký của Tập Tạc Xỉ người Tấn, ngài Bàng Đức từng nói: Gia Cát Lượng là Ngọa Long, Bàng Thống là Phượng Sồ. Tam quốc diễn nghĩa mượn lời ngài Thủy Kính nói: “hai người được một là có thể yên thiên hạ”, nhưng sao lúc họ ở chỗ Lưu Bị, đãi ngộ ban đầu lại khác biệt đến như vậy? Thứ hai, Lưu Bị là người cầu hiền như khát nước, khi nghe nói “Ngọa Long”, “Phượng Sồ” sao có thể xem thường Bàng Thống? Thứ ba, người đầu tiên tiến cử Bàng Thống với Lưu Bị sao lại là Lỗ Túc? Vì sao sau khi Lỗ Túc đã tiến cử Gia Cát Lượng mới “có lời với tiên chủ”? Trong Lưu Bị truyện của Trương Tác Diệu đã hỏi vấn đề này. Có điều chúng ta cũng không rõ lắm, có nhiều khả năng là cách nói trong Tương Dương ký không chuẩn xác. “Ngọa Long” thì có, nhưng “Phượng Sồ” thì không.

Trong thực tế cũng không thể xét Bàng Thống ngang Gia Cát Lượng. Bàng Thống chỉ có công giúp Lưu Bị lấy được Ích châu. Theo chú dẫn Cửu Châu Xuân Thu và Tư trị thông giám của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Bàng Thống truyện, Pháp Chính hiến kế, Lưu Bị do dự, Bàng Thống liền ra sức cổ vũ. Bàng Thống nói: Kinh châu này (chỉ bốn quận Kinh châu Lưu Bị đang có) vừa không giầu có vừa không lớn mạnh, cần tiền không có tiền, cần người không có người, mặt đông có Tôn Ngô, mặt bắc có Tào Tháo, rất khó hình thành nên thế chân vạc. Ích châu “nước giầu dân mạnh, hàng trăm vạn dân”, dân khỏe ngựa mạnh đủ để chi dùng, muốn thành đại nghiệp tất phải có nó.

Lưu Bị vẫn lưỡng lự, nói: không được đâu! Nay thế của Tào Tháo như nước và lửa với chứng ta. Tào Tháo gay gắt, chúng ta phải khoan hòa; Tào Tháo tàn bạo, chúng ta phải nhân từ; Tào Tháo gian trá, chúng ta phải trung hậu. Từng việc chúng ta phải khác với Tào Tháo mới thành công (phải ngược với Tháo, việc mới thành). Nếu chỉ vì một nguyên nhân nhỏ mà thất tín với thiên hạ thì không nên làm! Ngài Trương Tác Diệu cho là “nói không thật lòng”. Còn tôi thì cho là nửa giả nửa thật. Theo Gia Cát Lượng, lấy Ích châu làm căn cứ, thực hiện mơ ước thành bá nghiệp, hưng Hán thất, có thể coi là “chuyện nhỏ” được sao? Rõ ràng là “việc lớn”! Nhưng Lưu Bị vẫn thấy vướng, đó là thực, bởi Lưu Bị luôn tương phản với Tào Tháo – “Tháo lấy cấp, ta lấy khoan; Tháo lấy bạo, ta lấy nhân; Tháo lấy gian, ta lấy trung”. Chữ “lấy” làm động từ, có nghĩa ngang như chữ “mượn”. Tức là Lưu Bị lấy “ngược với Tháo” làm tiêu chuẩn, làm sách lược. Lúc này Lưu Chương mời, muốn ta giúp đỡ, nếu ta diệt họ thì ăn nói sao đây. Có điều theo quy hoạch của Gia Cát Lượng, trước sau gì cũng phải lấy Ích châu. Việc Lưu Chương mời, không thể nói đây không phải là cơ hội. Huống hồ, đúng như lời Gia Cát Lượng nói trong Tam quốc chí – Pháp Chính truyện, lúc đó Lưu Bị bị kẹp giữa Tào Tháo và Tôn Quyền, bên cạnh còn có Tôn phu nhân nhìn ngó, có nhiều khó khăn, không thể không phát triển về hướng tây. Vì vậy, Lưu Bị vừa muốn làm, lại vừa phải suy nghĩ. Vì lẽ đó, khi ghi lại mấy lời này Tư Mã Quang đã sửa đi một chút, từ câu phủ định chữa thành câu phản vấn, không còn là “Ta không lấy” mà là “làm sao đây”, có thể nói là tinh tế và chuẩn xác.

Bàng Thống hiểu rõ những suy nghĩ đó, nên đã giúp Lưu Bị giải tỏa được nhiều điều. Bàng Thống nói: phàm là việc phải có đường lối, có quyền lực, không nên cứ cố chấp (lúc quyền biến không thể chỉ nói một câu là xong). Thôn tính nhược tiểu, công kích ngu muội, là điều muôn thuở. Chỉ cần phong cho họ một nước lớn, thế là xứng đáng rồi! Nay chúng ta không lấy, sớm muộn gì người khác cũng lấy.

Nói vậy là cả vú lấp miệng em, giậu đổ bìm leo. Cướp đất người khác còn gọi là “báo nghĩa”, “không thất tín”, đúng là cách nói của lũ cướp. Kỳ thực thì Bàng Thống hoàn toàn có thể nói năng hay ho hơn. Bàng Thống có thế nói, nghĩa, không thể không cần, không thể không nói tới. Nhưng cũng có nhiều loại nghĩa. Có chính nghĩa, có đạo nghĩa, có tín nghĩa, có tình nghĩa, không thể làm được tất cả các điều đó. Nếu không thể cùng lúc có được vừa tay gấu vừa tay cá, thì nên bỏ nghĩa nhỏ mà lấy nghĩa lớn. Chống lại giặc Tào, hưng phù Hán thất, bình định thiên hạ, đó là nghĩa lớn. So sánh một chút, ân nghĩa với Lưu Chương là nghĩa nhỏ. Đạo lí lớn quản đạo lý nhỏ. Vì sự tồn vong của thiên hạ, đành phải đụng tới Lưu Quý Ngọc. Vả cái chúng ta muốn là đất chứ không phải là đầu của Lưu Chương. Hơn nữa, đối với tướng quân Quý Ngọc, bị Tào Tháo thôn tính không bằng nhường cho chúng ta, chí ít chúng ta cũng cư xử thỏa đáng hơn!

Có điều Bàng Thông đã không nói như vậy và Lưu Bị cũng không hỏi thêm. Xem ra cái mà Lưu Bị cần lúc đó chính là câu nói này. Chỉ cần nói qua thôi hoặc bản thân thấy được là xong. Và đúng là “hôm nay không lấy, người khác sẽ được lợi”. Vả Lưu Chương cũng chẳng thể giữ được Ích châu. Nếu vậy để Tào Tháo, Tôn Quyền chiếm, không bằng để Lưu Bị ta chiếm! Đối với phía Tôn Quyền cũng dễ giải thích. Vì lần ra quân này không phải để chiếm địa bàn, mà là được mời đến giúp Lưu Chương, chí ít về danh nghĩa là như vậy.

Rồi vào tháng mười hai năm Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211), Lưu Bị để Gia Cát Lượng, Quan Vũ, Trương Phi giữ Kinh châu, Triệu Vân lo hậu cần, còn mình và Bàng Thống dẫn quân ngược dòng lên phía tây, tiến về phía Ích châu. Do trước đó đã có lời mời của Lưu Chương, nên Lưu Bị Tây tiến trên đường có treo đèn xanh. Theo Tam quốc chí, Lưu Bị “nhập cảnh như về nhà”, tiến vào nước khác như về nhà mình. Lưu Chương thân tự Thành Đô đến huyện Phù (nay là thị trấn Cẩm Dương, Tứ Xuyên) nghênh tiếp, chủ khách vui mừng gặp mặt. Lun Chương còn giúp Lưu Bị rất nhiều vật tư. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, Lưu Bị lúc đó “hơn ba vạn quân, xe giáp binh khí vật tư rất nhiều” đủ để đối phó với Trương Lỗ. Vậy Lưu Bị đã đi chưa?

Chưa.

Lưu Bị nhận xong vật tư của Lưu Chương thì đưa quân lên bắc, đến huyện Phù của Lưu Chương và vùng Gia Manh (nay là vùng biên Quảng Nguyên, Tứ Xuyên), giáp ranh giữa Bình Dương quan và Trương Lỗ thì dừng lại. Lưu Bị dừng ở Gia Manh để làm gì, liệu có tiến đánh Trương Lỗ hay không?

Phải nói tới nguyên nhân thứ ba khiến Lưu Bị thành công. Lưu Bị thật lợi hại.

Như trên đã nói, Lưu Bị từ lâu đã muốn lấy Ích châu. Lưu Bị và Gia Cát Lượng đã bàn chuyện này ở Long Trung. Nay có thêm cơ hội là lời mời của Lưu Chương. Lời khuyên của Pháp Chính, Bàng Thống như thêm gió để phất cờ. Nhìn lại thấy Lưu Bị không hổ là một nhà chính trị. Trương Tùng, Bàng Thống chỉ được coi là chính khách. Theo Tiên chủ truyện và Bàng Thống truyện trong Tam quốc chí, lúc hai họ Lưu gặp mặt ở huyện Phù, Trương Tùng và Bàng Thống kiến nghị Lưu Bị nên giết luôn Lưu Chương (Pháp Chính nói lại, ý Trương Tùng là vậy). Lưu Bị nói với Pháp Chính “đây là việc lớn, không thể làm bừa”, còn nói với Bàng Thống “vừa vào nước người, ân tín chưa lớn, không làm như vậy”, về mặt chính trị, Lưu Bị cao minh hơn cánh Trương Tùng và đã lưu lại Gia Manh “tưới rải ân đức, thu phục lòng dân”, chờ đợi thời cơ.

Cơ hội nói đến là đến. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, tháng mười Kiến An năm thứ XVII (Công nguyên năm 212), Tào Tháo Nam chinh Tôn Quyền. Tháng mười hai, Tôn Quyền cầu cứu Lưu Bị. Lưu Bị liền viết thư cho Lưu Chương nói: Tôn Quyền với mình như môi với răng, Quan Vũ ở Kinh châu thế đơn lực mỏng, Trương Lỗ bất quá chỉ là tên giặc cố thủ không đáng ngại, nên nhờ Lun Chương cấp cho một vạn binh mã, quân trang quân dụng để trở về cứu viện Kinh châu. Lưu Chương vốn đã nghi ngờ việc làm của Lưu Bị ở Gia Manh, nay lại nói “muốn đi về đông” nên lại càng nghi. Vì vậy Lưu Chương chỉ cho bốn ngàn quân, những thứ khác đều giảm một nửa. Được tin, Trương Tùng thất kinh, liền viết thư cho Pháp Chính nói: việc của chúng ta đã sắp thành công, sao lại có thể bỏ đi (đại sự sắp thành, vì sao lại bỏ đi)? Kết quả bị anh trai là Trương Túc thái thú Quảng Hán tố giác. Lưu Chương cho giam Trương Tùng vào ngục và chém đầu.

Với sự hồ nghi của Lưu Chương và sự nóng vội của Trương Tùng, Lưu Bị đã có cớ để đánh Thục. Bấy giờ, Bàng Thống đưa ra thượng, trung và hạ ba sách cho Lưu Bị. Thượng sách là chọn lựa tinh binh, ngày đêm hành quân, đột kích vào thành Đô; hạ sách là lui về Bạch Đế củng cố Kinh châu, tính kế lâu dài. Lưu Bị thực hiện trung sách, giết tướng giữ cửa Bạch Thủy (nay là biên trại Quảng Nguyên, Tứ Xuyên) của Lưu Chương, sau đó quay lại đánh mạnh vào huyện Phù. Tháng năm, Kiến An năm thứ XVIII (Công nguyên năm 213), từ huyện Phù, Lưu Bị để Quan Vũ giữ Kinh châu, Gia Cát Lượng, Trương Phi, Triệu Vân đưa quân vào Thục, chia nhau chiếm đất. Mùa hạ, Lưu Bị công phá Lạc Thành (nay thuộc phía bắc Quảng Hán, Tứ Xuyên) rồi hội quân cùng Gia Cát Lượng, Trương Phi, Triệu Vân, tiến vào Thành Đô. Lúc này Mã Siêu đã sang hàng Lưu Bị, Lưu Chương trở thành cá trong chậu. Theo Tam quốc chí – Lưu Chương truyện, bấy giờ Lưu Chương nói: cha con chúng ta hơn hai mươi năm nay ở Ích châu, chưa có ân đức gì với dân, nay trăm họ lại phải khổ sở trong ba năm chiến tranh, lòng ta thực không nỡ! Liền cho họ mở cổng thành đầu hàng. Các sử gia đánh giá khác nhau việc Lưu Bị đoạt Ích châu, đuổi Lưu Chương và Lưu Chương nhục nhã đầu hàng. Phần tôi, tôi có cùng quan điểm với ngài Trương Tác Diệu trong Lưu Bị truyện. Lưu Bị lòng dạ luôn ân hận vì đã phải dùng nhiều thủ đoạn bỉ ổi để đoạt Ích châu, đuổi Lưu Chương, nhưng xét về đại cục cũng không đáng trách. Lưu Chương chịu nhục đầu hàng để nhân dân tránh được tai nạn của chiến tranh, người đời sau lại trách là yếu đuối, vô năng. Không thể trách người đó là nhu nhược. Đối với nhân vật lịch sử cần phải có “sự đồng tình của lịch sử”.

Ở đây có thể bổ sung thêm hai sử liệu. 1- Theo Tam quốc chí – Bàng Thống truyện, sau khi chiếm xong Phù huyện, Lưu Bị mở tiệc chúc mừng, uống rượu làm vui, còn nói với Bàng Thống: “hội hôm nay có thể coi là vui lắm!”. Bàng Thống nói: chiếm địa bàn người khác làm vui, e không phải là “quân nhân nghĩa”? Lúc này Lưu Bị đã say, liền nổi giận nói: Vũ vương đánh Trụ, trước ca sau múa, lẽ nào cũng không phải là người nhân? Ra chỗ khác! Lúc sau Lưu Bị cảm thấy không thỏa, liền triệu Bàng Thống trở lại. Bàng Thống cũng không xin lỗi, ngồi xuống luôn, lại ăn uống như thường. Lưu Bị hỏi, vừa nãy ai sai? Bàng Thống nói: quân thần đều sai. Lưu Bị cười ầm lên và tiếp tục uống rượu làm vui. 2- Lúc Lưu Bị tiến công Thành Đô, có người tên là Trịnh Độ kiến nghị Lưu Chương phải củng cố thành trì, di dân, làm vườn không nhà trống nhưng Lưu Chương không đồng ý. Lưu Chương nói: “ta cự địch an dân, chưa nghe chuyện phải động dân để tránh địch”. Kết quả, toàn bộ kho tàng, mùa màng dọc đường đi, đều thuộc về Lưu Bị. Nên nhìn nhận thế nào hai sự kiện đó, tin rằng độc giả sẽ xét rõ. Tóm lại, Lưu Chương dẫn sói vào nhà, Lưu Bị nhân yếu mà vào là nguyên nhân chủ yếu khiến Ích châu phải đổi chủ.

Còn một nguyên nhân nữa giúp Lưu Bị thắng lợi, Tào Tháo đã sai lầm. Tào Tháo lấy Thục phải qua đường bắc. Muốn thế trước tiên phải tiêu diệt Mã Siêu, Hàn Toại, Trương Lỗ, lấy Hán Trung. Đây là khó khăn của Tào Tháo. Nhưng tính toán chưa đủ về Lưu Bị thì không thể không nói là sai lầm. Lưu Bị cần ba năm để lấy Thục. Tào Tháo không có bất kỳ một động tác nào (ví dụ hạn chế việc quấy nhiễu), ngược lại còn giễu võ dương oai với Tôn Quyền. Tào, Tôn như trai, cò tranh nhau, ngư ông Lưu Bị được lợi, đây coi như là nhân yếu mà vào!

Lưu Bị lấy xong Ích châu, Tôn Quyền biết ngay là việc lớn đã hỏng. Tôn Quyền chửi Lưu Bị là bội tín bội nghĩa, còn cho người đến đòi lại Kinh châu. Như vậy Lưu Bị đã mượn Kinh châu của Tôn Quyền? Lưu Bị mượn như thế nào, vì sao Tôn Quyền lại cho mượn, bây giờ có đòi được không? Nếu như đòi không được thì sẽ ra sao?

§32. ÂM MƯU THÁNG TRĂNG MẬT

Trong thời gian trận chiến Xích Bích, Tôn Quyền và Lưu Bị đã kết thành liên minh chống kẻ thù chung. Đó là nguyên nhân quan trọng để hạn chế địch, giành thắng lợi. Nhưng đây là nguyên nhân không bền vững. Một khi kẻ địch uy hiếp mạnh thì tạm thời hòa hợp; lúc lợi ích hai bên phát sinh mâu thuẫn, liên minh luôn có cơ bị vỡ. Thực tế, ngay trong “kỳ trăng mật”, những ngày vui vẻ của hai nhà Tôn, Lưu, rất nhiều âm mưu chính trị đã lần lượt xuất hiện. Vậy, phía Tôn Quyền đã sử dụng mưu kế gì đối với Lưu Bị?

Như phần trên đã nói, trận chiến Xích Bích kết thúc bằng thất bại của Tào Tháo, Tôn Quyền và Lưu Bị thừa cơ khuếch đại kết quả thắng lợi của mình. Và ngay trong năm đó Lưu Bị đã lấy xong bốn quận: Vũ Lăng, Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng, cử Gia Cát Lượng là quân sư Trung lang tướng, tổng đốc ba quận Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng lo “việc thuế má lấy tiền sung quân”. Chu Du qua đời vào năm này, tháng mười hai năm sau phá xong Giang Lăng. Lưu Bị dâng biểu triều đình, tiến cử Tôn Quyền “Hành xa kỵ tướng quân, nhận Từ châu mục”, Tôn Quyền đồng ý để Lưu Bị “chức Kinh châu mục”, còn gả em gái cho Lưu Bị, liên minh Tôn, Lưu bước vào “thời kỳ trăng mật”.

Nhưng đây lại là “kỳ trăng mật” đầy âm mưu. Trong thời gian này có ba sự kiện đáng chú ý, Tôn Quyền gả em gái, Chu Du xuất chiêu độc, Lỗ Túc cho mượn Kinh châu. Từ ba sự kiện này thấy rõ quan hệ giữa Tôn, Lưu là mong manh. Trước tiên, nói tới sự kiện thứ nhất – Tôn Quyền gả em gái.

Tôn Quyền gả em gái là âm mưu chăng? Thực khó nói. Tam quốc diễn nghĩa nói đó là một âm mưu, còn nói đó là chủ ý của Chu Du. Khổng Minh đoán biết âm mưu đó, và tương kế tựu kế, thế rồi Lưu Huyền Đức động phòng ân ái, Chu Công Cẩn xin lỗi phu nhân và lui quân. Nhưng đó là diễn nghĩa, thật khó tin. Còn về đoạn hôn nhân này, Tam quốc chí – Tiên chủ truyện chỉ vẻn vẹn có mấy chữ: “(Lưu) Kỳ ốm chết, mọi người đưa Tiên chủ làm Kinh châu mục, trị Công An. Quyền hơi sợ, gả em để giữ”. Công An là huyện Công An, Hồ Bắc, vốn tên là Du Giang khẩu, còn là Du Khẩu. Lưu Bị đã đổi tên thành Công An. Trị sở Kinh châu đặt tại Tương Dương, nhưng Tào Tháo đã chiếm Tương Dương, nên trị sở chức Kinh châu mục tự phong của Lưu Bị đành phải để ở Công An.

Lưu Bị có được bốn quận trong số bảy quận của Kinh châu và tuy là bốn quận nghèo nhất, nhung dần dà Tôn Quyền đã không dám xem thường (Quyền hơi sợ), thế nên “gả em để giữ”, tức là muốn thông qua quan hệ hôn nhân để củng cố liên minh. Đây là ý tốt, ít nhất cũng không phải ác ý. Hơn nữa đó cũng là biện pháp đã có từ xưa, Tào Tháo và Tôn Quyền đã có loại quan hệ đó. Vậy, gọi là “hôn nhân chính trị” còn được; gọi là “âm mưu chính trị” e không thoả đáng. Nếu cần, chỉ có thể gọi là “kế mưu” hoặc “dương mưu”.

Có điều, phần hôn nhân đó có hạnh phúc không, đôi vợ chồng đó có hợp được không, có thể bàn xem. Ít ra thì tuổi tác cũng không hợp. Lúc Tôn Quyền gả em gái, bản thân mới hai mươi chín tuổi, em gái mới chừng mười chín tuổi, Lưu Bị đã bốn mươi chín tuổi. Vì vậy, lúc kịch diễn tới đoạn lấy vợ, Lưu Bị được “Kiều Quốc lão” bảo lấy thuốc ô tu nhuộm cho râu đen lại. Thực ra không có việc này, vì Lưu Bị làm gì có râu. Tam quốc chí – Chu Quần truyện nói rất rõ: “Tiên chủ không có râu”. Sách đó còn viết, lúc Lưu Bị và Lưu Chương gặp mặt ở huyện Phù, cùng ngồi còn có một người nữa là Trương Dụ. Dụ râu đầy mặt. Lưu Bị còn châm biếm người này bằng một câu nói vui, ý là “lông lợn che kín cả miệng” cũng nói với câu nói kiểu đó, ý của Trương Dụ là “không có lông lộ ra cái mõm lợn”. Lưu Bị cứ canh cánh trong lòng việc đó, về sau đã kiếm cớ giết Trương Dụ, Gia Cát Lượng ra mặt cứu, nhưng cứu không được. Cách nói của Lưu Bị là, dù là hoa lan, nhưng nếu vướng cửa, cũng phải nhổ đi! Đương nhiên đó là chuyện sau này hoặc chỉ là tình tiết thêm vào, chúng ta nên nói sang chuyện em gái Tôn Quyền!

Em gái Tôn Quyền nghe nói tên là Tôn Nhân. Tên không có chữ đệm giống bốn người anh của mình: Tôn Sách, Tôn Quyền, Tôn Dực, Tôn Khung. Tôn Nhân xuất thân trong gia đình Tôn thị, được gả cho châu mục Kinh châu, là tiểu thư số một Giang Đông, là đệ nhất phu nhân Kinh châu, nên không thể xem thường. Theo Tam quốc chí – Pháp Chính truyện, Tôn tiểu thư “tài dũng mãnh, như mấy người anh”. Người hầu hạ ở cạnh có hơn trăm, ai nấy cầm dao đứng thành hai hàng. Mỗi lần Lưu Bị vào phòng của tiểu thư thì thường là “lo lắng lẫm lẫm”. Lẫm lẫm, Từ Hải giải nghĩa là mặt lành lạnh, mặt lo ngại, mặt kinh hãi, loại giải thích thứ ba cũng chính là đoạn viết trên. Tức là, một người đã trải qua trăm trận như Lưu Dự châu, mỗi lần vào gặp vị phu nhân này đều cảm nhận một luồng khí lạnh, trong lòng thấy kinh hãi. Loại kinh hãi này nói như chú dẫn Tư trị thông giám của Hồ Tam Tỉnh là “sợ bị người khác giết”.

Về điểm này, Gia Cát Lượng và Lưu Bị đều đã rõ. Vẫn theo Tam quốc chí – Pháp Chính truyện, về sau khi nhớ lại đoạn lịch sử này, Gia Cát Lượng nói: “sợ Tôn phu nhân sinh biến ngay bên cạnh”; còn Lưu Bị để Triệu Vân ở gần đề phòng bất trắc. Theo chú dẫn Vân biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Triệu Vân truyện, bấy giờ vị phu nhân này ỷ mình là em gái Tôn Quyền nên vô cùng “kiêu ngạo”. Bà ta đem theo nhiều quan viên và quân lính Đông Ngô (nhiều tướng Ngô, quan binh), tự do “tung hoành bất pháp”. Lưu Bị chẳng còn biện pháp nào, đành phải để Triệu Vân – một người nghiêm chỉnh, thận trọng làm “Nội vụ bộ trưởng” (nắm vững nội vụ), giúp mình đối phó và trông coi Tôn phu nhân – con người bỏ thì thương, vương thì tội.

Sự thực cho hay, Lưu Bị, Gia Cát Lượng lo lắng không thừa. Tháng mười hai Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211), Lưu Bị đưa quân vào Thục. Tôn Quyền được tin đã chửi rủa Lưu Bị bội tín bội nghĩa, còn cho đội thuyền đi đón em gái, Tôn phu nhân chuẩn bị mang theo cả Lưu Thiền. Nhung vì Triệu Vân và Trương Phi “đem quân chặn sông”, nên việc không thành. Việc này thấy trong dã sử Vân biệt truyện, nhưng Tư trị thông giám lại tin, nên coi là thực. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ mục hậu truyện lại nói Gia Cát Lượng cử Triệu Vân đi ngăn sông. Điều này có trong hổi sáu mươi mốt “Triệu Vân chặn sông giằng lại A Đẩu” trong “Tam quốc diễn nghĩa”. Rõ ràng, sau khi họ Tôn được gả sang Kinh châu thì phía Kinh châu không thoải mái. Đúng như lời ngài Trần Nhĩ Đông trong Nhàn thoại tam phân: “Gia Cát Lượng lặng lẽ chú ý phía sau, Triệu Vân ra vào canh giữ mặt trước, lúc nào cũng canh cánh trong lòng”.

Người em gái họ Tôn tự mình làm vậy hay do Tôn Quyền chỉ dẫn? Thực chẳng rõ ràng gì cả. Nếu là ý sau thì cuộc hôn nhân này là “âm mưu tháng trăng mật” trăm phần trăm; còn nếu là ý trước thì chúng ta không thể không khâm phục Tôn phu nhân là bậc “nữ nhi anh hùng”. Trong Đại trí đại dũng Tôn phu nhân, ngài Chúc Tú Hiệp nói: nữ nhân tài trong ba nước, Tôn phu nhân là số một. Tuy nhiệm vụ chưa hoàn thành, nhưng tiến thoái tuỳ ý, uy phong mọi mặt, lấy chồng nước khác mà như đến chỗ không người, dễ gì một người con gái bình thường làm được? Đúng là như vậy. Nhưng tôi cảm thấy một người đàn bà như vậy là bất hạnh. Lấy chồng không tự nguyện, li dị cũng không phải ý mình. Trong thực tế không thấy nói tới sau lúc trở về, Tôn phu nhân sẽ ra sao? Đương nhiên Tôn phu nhân và Lưu Bị không thể lại “Uyên ương trùng phùng” và người khác cũng rất khó để có được cái gọi là “Lang Kiều di mộng” hoặc “Hồn đoạn Lam Kiều”.

Trên thực tế, Tôn phu nhân không chỉ là vật hi sinh uổng phí mà ngay cả việc cướp Lưu Thiền làm con tin, bên phía Tôn Quyền cho là hạ sách, bất đắc dĩ, cũng không làm được. Họ vẫn muốn bắt Lưu Bị làm con tin. Vì vậy phải nói tới sự kiện thứ hai – Chu Du ra chiêu độc.

Theo Tư trị thông giám, tháng mười hai năm Kiến An thứ XIV (Công nguyên năm 204) (cũng là thời gian Tưởng Cán đến Chu doanh ngầm cổ động Chu Du), Tôn Quyền gả em gái. Năm sau, tháng mười hai năm Kiến An thứ XV (Công nguyên 210), Lưu Bị tự đến Kinh Khẩu (thị trấn Trân Giang, Giang Tô ngày nay), gặp ông cậu lớn của mình là Tôn Quyền. Việc này có ghi trong Tiên chủ truyện nói: mục đích chuyến đi lần này của Lưu Bị là muốn chức “đô đốc Kinh châu”. Chúng ta đều biết, sau khi Chu Du lấy được Giang Lăng, Tôn Quyền bổ nhiệm Chu Du là Thái thú Nam quận, đóng ở Giang Lăng. Lúc này, Lưu Bị đã dâng biểu tiến cử Tôn Quyền là “Hành xa kỵ tướng quân, là Từ châu mục”, Tôn Quyền cũng đồng ý Lưu Bị “nhận Kinh châu mục”, Chu Du nhường Lưu Bị vùng bờ Nam, Lưu Bị phải đặt trị sở Kinh châu mục của mình ở Công An. Nhưng Lưu Bị bị không hài lòng, nên mới đến Kinh Khẩu tìm địa bàn. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tiên chủ truyện: “Bị thấy Du nhường ít đất, không đủ để an dân, mới theo Quyền mượn mấy quận ở Kinh châu”. Đó là điều người ta thường gọi là “mượn Kinh châu”.

Nói là “mượn Kinh châu” đã đúng chưa? Chúng ta sẽ nói tới ở phần sau. Lưu Bị cũng không muốn “mượn” Kinh châu, Lưu Bị cần là cần Nam quận, Nam quận khống chế Trường Giang, bắc có thể đánh Trung Nguyên, nam có thể tiến vào Ích châu, là vùng đất binh gia thường tranh giành, đương nhiên Lưu Bị cũng muốn có. Nhưng Lưu Bị không tiện nói ra như vậy, chỉ có thể nói tôi muốn “đô đốc Kinh châu”. Nghĩa là thế nào? Tức là, hiện nay tôi chẳng phải là Kinh châu mục sao? Kinh châu mục phải đến làm việc ở trị sở Kinh châu. Trị sở Kinh châu ở đâu? Ở Tương Dương. Tương Dương thuộc quận nào? Thuộc Nam quận. Nhưng hiện nay Tào Tháo đã chiếm mất Tương Dương. Không thể tới đó, đành phải tìm nơi khác ở Nam quận. Nơi nào vậy? Giang Lăng. Vì Giang Lăng là trị sở của Nam quận. Không đến được trị sở của Kinh châu, đến trị sở của Nam quận coi là tạm được. Vi vậy Lưu Bị mới nói “cầu đô đốc Kinh châu”. Cũng là nói, Lưu Bị “mượn Kinh châu”, kỳ thực là mượn Nam quận, muốn có Giang Lăng.

Chu Du chẳng lạ gì, họ muốn mượn da hổ. Chu Du phải mất sức gần một năm mới lấy được Giang Lăng, sao có thể cho Lưu Bị? Đương nhiên, Lưu Bị muốn có Giang Lăng cũng không phải là vô lý, bởi Chu Du đánh Giang Lăng, Lưu Bị có góp sức, lời chú dẫn Ngô lục của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Chu Du truyện nói rõ điều này. Chu Du không cho là vậy, miếng mỡ đã đến miệng, dễ gì đem cho người khác. Không những không cho mà còn quyết ngăn Lưu Bị. Theo Tam quốc chí – Chu Du truyện, Lưu Bị từ Công An đến Kinh Khẩu, Chu Du dâng sớ lên Tôn Quyền nói, Lưu Bị “có thế kiêu hùng”, Quan Vũ, Trương Phi đều “là tướng hổ, gấu”, đâu muốn cúi mình để người khác lợi dụng lâu dài? Chi bằng để Lưu Bị đến huyện Ngô (thị trấn Tô Châu, Giang Tô ngày nay) cấp cho nhà sang, gái đẹp, để Lưu Bị suốt ngày chìm đắm trong tửu sắc. Sau đó điều Quan Vũ, Trương Phi đi, mỗi người mỗi nơi cách biệt. Lại cử một người như Chu Du này đem họ đi giết giặc, công việc thế là xong! Ngược lại, nếu cắt đất giúp họ, để họ bên nhau như lúc này thì e rằng khi gặp mây mưa, họ sẽ không là giao long trong đầm nữa. Đây là chiêu độc của Chu Du, nhưng tiếc là không được thực hiện. Ngăn Lưu Bị không khó, nhưng ngăn Lưu Bị để điều Quan Vũ, Trương Phi đi thì khác gì kẻ ngốc nằm mơ. Quân lính thời Tam Quốc luôn trung thành với chủ tướng. Quân của Lã Bố chỉ nghe Lã Bố, quân của Mã Siêu chỉ nghe Mã Siêu, quân của Quan Vũ, Trương Phi cũng chỉ nghe Quan Vũ, Trương Phi, lẽ nào họ lại nghe Chu Du? Đương nhiên Quan Vũ, Trương Phi càng không bao giờ phục tùng Chu Du. Họ trung thành với một người, đó là Lưu Bị. Nghĩ xem, lúc trước Tào Tháo đối với Quan Vũ thế nào? Cuối cùng Quan Vũ vẫn bỏ Tào Tháo. Lúc này, lại muốn giam lỏng Lưu Bị, còn muốn họ phải phục tùng, thì khác gì muốn trời sụp? Sợ rằng họ sẽ đánh tới đoạt Lưu Bị về. Đoạt không được, sẽ kết thành mối tử thù. Vì vậy, đó là chủ ý sai lầm. Có thể Tôn Quyền cũng nhận ra, thêm vào đó là sự phản đối của Lỗ Túc và những người khác, nên mới không thực hiện, Chu Du truyện nói: “Quyền có Tào cộng ở bắc, muốn thu phục anh hùng, gặp Bị khó phục, nên mới không theo”. Tôn Quyền rõ ràng là sáng suốt khi quyết định như vậy. Qua việc này, về sau Lưu Bị mới thấy sợ. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Bàng Thống truyện, một lần Lưu Bị chuyện phiếm với Bàng Thống, hỏi: lúc trước ông là công tào chỗ Chu Công Cẩn phải không? Nghe nói khi cô tới Kinh Khẩu, có người muốn Trọng Mưu giữ cô lại, có chuyện đó không? Ngại gì, cứ nói thẳng ra xem nào. Bàng Thống nói là có. Lưu Bị thở dài nói: lúc đó cô chẳng còn cách nào khác! Muốn cầu xin người khác mà! Vì vậy không thể không đi, suýt nữa đã rơi vào tay Chu Du. Người cơ mưu trong thiên hạ, người anh hùng ý kiến gần giống nhau. Lúc đó, Khổng Minh luôn khuyên cô đừng đi, lời lẽ rất khẩn thiết, Khổng Minh suy nghĩ thấu đáo vô cùng. Lúc đó cô nghĩ, chẳng phải là kẻ thù của Tôn Trọng Mưu ở phương bắc sao? Chẳng phải họ Tôn muốn dựa vào cô sao? Thế mới “quyết chí không nghi nữa”. Nhìn lại mới thấy cô thật mạo hiểm, không phải là “kế vạn toàn”!

Bây giờ nhìn lại, e rằng đó cũng là một nguyên nhân để Lưu Bị đoạt Ích châu. Phần trước đã nói: Lưu Bị từ khách thành chủ, đoạt Ích, đuổi Chương, việc làm có chút mờ ám, nhung Lưu Bị chẳng còn cách nào khác. Không xây dựng được căn cứ địa vững chắc cho mình thì khó tránh khỏi bị kẻ khác thanh toán hoặc tống cổ. Nói tới cùng, chỉ trách cái đạo lý thời đó. Nếu là những năm tháng hòa bình thì với con người và tài năng của Lưu Bị, Lưu Bị đã có thể là viên quan địa phương giỏi.

Lưu Bị thoát lần đó, Chu Du không quên và quyết không thôi. Kế đó không thành, Chu Du lại nghĩ ra kế khác và lập tức đến Kinh Khẩu gặp Tôn Quyền, Chu Du đưa ra chiến lược quan trọng: đoạt Thục (Lưu Chương), bình Trương (Trương Lỗ) và liên Mã (Mã Siêu). Theo Tam quốc chí – Chu Du truyện Chu Du nói, với Tôn Quyền, Tào Tháo bại trận ở Xích Bích đang lo nội bộ sinh biến, còn sức đâu để đánh nhau với chúng ta. Lúc này là cơ hội tốt nhất. Vì vậy, mong tướng quân phê chuẩn để Chu Du và Phấn vũ tướng quân (tức là Tôn Du con của Tôn Tĩnh, Tôn Tĩnh là em út của Tôn Kiên) cùng nhau đánh Thục, diệt xong Lưu Chương sẽ diệt nốt Trương Lỗ. Sau đó, tướng quân để Tôn Du lưu giữ Ích châu, Chu Du sẽ quay về cùng tướng quân cố thủ Tương Dương, uy bức Tào Tháo và có thể “định được phương bắc”.

Kế hoạch này, bề ngoài như là đối địch với Tào Tháo, nhưng thực tế là muốn ngầm thanh toán Lưu Bị. Vì nếu Chu Du có thể lấy được Ích châu thì thượng và hạ du Trường Giang đều thuộc về Tôn Quyền. Lưu Bị bị kẹp vào giữa, thì dù có lợi hại đến mấy cũng chẳng làm được gì. Vả chúng ta cũng chưa biết, Chu Du sẽ đi đường nào để đánh Thục, liệu có phải giữa đường sẽ quay lại đánh Lưu Bị? Trong “Tần Hán sử”, ngài Lã Tư Miễn từng nói: “kế của Du có thể coi là hùng”. So sánh một chút thấy, nó gần như mưu kế liên Lưu lấy Thục vậy.

Tôn Quyền phê chuẩn phương án của Chu Du, Chu Du quay về Giang Lăng chuẩn bị hành trang. Nhưng thực bất hạnh, khi về đến Ba Khẩu (thị trấn Nhạc Dương, Hồ Nam ngày nay), Chu Du lâm bệnh và qua đời lúc ba mươi sáu tuổi. Trước lúc lâm chung, Chu Du còn dâng sớ lên Tôn Quyền nói: Một là đề cử Lỗ Túc kế nhiệm; hai là không hề quên được Tào, Lưu. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi, Chu Du nói: “Tào công ở bắc, biên cương không yên; Lưu Bị ở nhờ, khác gì nuôi hổ”. Chu Du coi Tào Tháo và Lưu Bị là hai kẻ thù lớn của Đông Ngô.

Lỗ Túc lại nghĩ khác.

Lỗ Túc và Chu Du là bè bạn thân thiết. Trước trận chiến Xích Bích, hai người có chung quan điểm, cần phải liên hợp với Lưu BỊ, chống lại Tào Tháo. Nhưng sau đó, tình hình lại khác. Chu Du chủ trương nuốt Lưu để lớn mạnh, Lỗ Túc kiên trì liên Lưu chống Tào, thế là tập đoàn Giang Đông đã biến thành hai phái, phái “nuốt Lưu” Chu Du cầm đầu, phái “liên Lưu” Lỗ Túc cẩm đầu. Tuy vậy, trước lúc lâm chung Chu Du vẫn đề cử Lỗ Túc thay mình. Đó là điều khiến chúng ta luôn phải kính trọng Chu Du. Vì thế, không hay sau này Lỗ Túc có biết đền ơn đáp nghĩa mà thay đổi thái độ chăng?

Lúc này phải nói tới điều kiện thứ ba – Lỗ Túc cho mượn Kinh châu.

Sau khi thay chân Chu Du, Lỗ Túc đã điều chỉnh chính sách, thuyết phục Tôn Quyền đưa Giang Lăng cho Lưu Bị. Đó gọi là “cho mượn Kinh châu”. Phần trước đã nói, “cho mượn Kinh châu” là cách nói chưa thật đúng. 1- Lưu Bị đâu có muốn cả Kinh châu. Lưu Bị muốn cũng không được, Tôn Quyền cũng không cho. Nam Dương và một phần Nam quận đã thuộc Tào Tháo, Lưu Bị làm sao có thể mượn ở Tôn Quyền? Thực tế, cái mà Lưu Bị “mượn” chỉ là Nam quận, và là một phần của Nam quận là Giang Lăng. Vì vậy, không thể nói là “cho mượn Kinh châu”, chỉ có thể nói là “mượn Giang Lăng”. 2- Cứ coi là “cho mượn Giang Lăng”, nhưng cũng chưa đúng, bởi vì Lưu Bị muốn có Giang Lăng, nhưng không thể gọi là “cho mượn”. Điều này đã có người giải thích. “Chấp Nhị Sử Lễ Ký – cho mượn Kinh châu là sai” của Triệu Dực đời Thanh nói: thế nào gọi là “cho mượn”? Bạn có một vật nào đó, tạm cho người khác dùng, đấy mới gọi là “mượn” (vật vốn là của tôi, tạm đưa cho người khác). Vậy, Kinh châu cũng được, Giang Lăng cũng được, đều là của Tôn Quyền? Không, Kinh châu vốn của Lưu Biểu. Lưu Biểu chết, lại thuộc về người con. Vì vậy, sau trận chiến Xích Bích, Lưu Bị dâng biểu đề cử Lưu Kỳ là Thứ sử Kinh châu, và chưa hề nói Kinh châu là của mình, về sau Lưu Kỳ lâm bệnh, qua đời, Lưu Bị được mọi người đề cử thay thế là Kinh châu mục. Theo quan hệ kế thừa, Kinh châu phải là của Lưu Bị. Kinh châu là của Lưu Bị, Giang Lăng và Nam quận đương nhiên phải là của Lưu Bị. Chỉ vì Giang Lăng bị Chu Du chiếm, nên mới đến đòi lại. Vì vậy, “Tư trị thông giám” không nói là “mượn Quyền một số quận Kinh châu” mà nói là “cầu đô đốc Kinh châu”. Vì vậy xét từ quan hệ kế thừa và quan hệ thuộc quyền, Lưu Bị muốn có Giang Lăng từ Tôn Quyền, chỉ có thể nói là “đòi Kinh châu”, không thể nói “mượn Kinh châu”.

Vậy thì từ đâu lại nói là “cho mượn Kinh châu”? Từ Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện nói: “Bị đến Kinh gặp Quyền, cầu đô đốc Kinh châu, duy Túc khuyên Quyền cho mượn, cùng nhau chống Tào”. Sau này Lỗ Túc gặp Quan Vũ cũng nói: “vốn đã cho bên nhà mượn đất”. Chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tiên chủ truyện cũng nói: “Từ Quyền mượn mấy quận Kinh châu”. Rõ ràng đây là cách nói bên phía Đông Ngô. Họ nói vậy là theo lý của họ. Trong những năm chiến tranh, không còn gì là “quyền thừa kế” nữa. Ai lấy được vùng đất nào bằng vũ lực thì vùng đất đó là của họ. Bạn muốn lấy hoặc muốn đòi lại thì phải dùng vũ lực. Lưu Bị không thể dùng vũ lực với Tôn Quyền, nên đành phải nhẫn nhịn nói là “mượn”. Đương nhiên, chúng ta cũng không rõ lúc đó Lưu Bị đã nói những gì? Có thể là ấp úng bằng mấy từ “cầu đô đốc Kinh châu”, về phía Tôn Quyền có thể hiểu là “mượn Kinh châu”.

Nhưng cũng vì chữ mượn đó, mấy nét bút, gây mầm hoạ, cuối cùng đã phá vỡ liên minh Tôn, Lưu. Bởi vì Tôn Quyền không muốn cho Lưu Bị mượn lâu dài, về phần mình, Lưu Bị lại không muốn “trả”. Lưu Bị nghĩ, Nam quận và Giang Lăng vốn là của mình, sao lại phải “trả”? Coi như là “mượn” đi, nhưng là “hổ mượn lợn”. Nghĩ rằng cả hai phía Tôn, Lưu đều hiểu rõ cái lý đó. Thế là, chúng ta lại có một câu hỏi: Vì sao Tôn Quyền lại đồng ý cho Lưu Bị mượn Kinh châu?

Điều chủ yếu là để đối phó với Tào Tháo. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí -Lỗ Túc truyện, lúc Lưu Bị đến Kinh Khẩu “cầu đô đốc Kinh châu”, Chu đề nghị giam lỏng Lưu Bị, Lã Phạm có cùng chủ trương đó, Lỗ Túc ngược lại, không đồng ý. Lý do Lỗ Túc thuyết phục Tôn Quyền là “uy lực Tào công quá lớn”, cần có thêm lực lượng của Lưu Bị để chống lại Tào Tháo. Khuyên Tôn Quyền cho Lưu Bị mượn đất cũng với nguyên nhân ấy, tức là “cùng cự Tào công”. Lỗ Túc truyện còn nói: nghe được tin này, Tào Tháo đang viết, đã để “rơi bút xuống đất”. Những điều này tuy được ghi trong chính sử, nhưng vẫn có người không tin. Tư trị thông giám khảo dị của Tư Mã Quang nói: “e Tháo không sợ đến như vậy”. Nhưng rõ ràng việc này là điều bất lợi với Tào Tháo!

Người hời nhất là Lưu Bị. Lưu Bị có mảnh đất chiến lược đó, tiến có thể đánh, lui có thể giữ. Tôn Quyền cũng được lợi (không lợi đã không làm). 1- Củng cố liên minh Tôn – Lưu, Tào Tháo không dám tuỳ tiện xuống phía nam; 2- Giải trừ được mối lo từ phía sau, có thể rảnh tay giải quyết vấn đề nội bộ; 3- Với danh nghĩa cho “mượn đất”, có thể triển khai thế lực đến các vùng chiếm đóng của Lưu Bị. Điều lợi thứ ba này đã được ngài Trương Tác Diệu kể tường tận trong Lưu Bị truyện. Tóm lại, Tôn Quyền và Lỗ Túc cho “mượn Kinh châu” chẳng phải bụng dạ bồ tát gì, hay là thích Lưu Bị. Họ luôn xem Lưu Bị là kẻ thù giấu mặt, chẳng qua là Lưu còn có giá trị sử dụng. Cũng tức là: họ cũng giống Lưu Chương muốn để Lưu Bị trông nom nhà cửa giúp họ.

Tiếc rằng bàn tính thì ai cũng có thể gõ, nhưng cách tính thì khác nhau. Tôn Quyền có cách tính của Tôn Quyền, Lưu Chương có cách tính của Lưu Chương, tất nhiên Lưu Bị cũng có cách tính của Lưu Bị. Kết quả của các phép tính đó, Lưu Bị được lãi, Tôn Quyền, Lưu Chương đều bị lỗ. Lưu Chương thảm hại nhất – Công ty phá sản, thân bại danh liệt; Tôn Quyền giương mắt nhìn Lưu Bị toạ hưởng kỳ thành – thu lời hai châu (vừa là Kinh châu mục vừa là Ích châu mục), được voi đòi tiên. Lưu Bị không những không trông coi nhà cửa cho Lưu Chương mà còn quay lại lấy sạch của Lưu Chương.

Tôn Quyền thì khác. Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện và “Tư trị thông giám”, tháng năm, Kiến An năm thứ XX (Công nguyên năm 215), Tôn Quyền cử Gia Cát Cẩn là anh Gia Cát Lượng đến gặp Lưu Bị đòi lại Kinh châu. Lưu Bị không trả, nói: hiện ta đang chuẩn bị đánh phá Lương châu. Chờ khi lấy được Lương Châu, ta sẽ trả tất cả các vùng đất Kinh châu cho các vị. Tôn Quyền nói: rõ là mượn Kinh châu không muốn trả hay không trả nữa, nên cử luôn quan viên đến ba quận Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng hiện Lưu Bị đang quản lý. Lúc này Quan Vũ đang là tổng đốc Kinh châu. Quan Vũ đâu có chịu cảnh đó? Quan Vũ liền đuổi luôn mấy viên quan Tôn Quyền phái đến ra khỏi biên cảnh. Tôn Quyền tức giận, lập tức cử Lã Mông đưa hai vạn quân đi lấy ba quận Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng; lệnh Lỗ Túc đưa một vạn quân vào giữ Ba Khâu (thị trấn Nhạc Dương, Hồ Nam ngày nay) chống lại Quan Vũ, còn mình thì đóng ở Lục Khẩu (từ phía tây nam sông Lục Thuỷ, thị trấn Gia Ngư, Hồ Bắc ngày nay) để chỉ huy điều động. Được tin, Lưu Bị biết tình thế căng thẳng, liền để Gia Cát Lượng ở lại giữ Thành Đô, còn mình thống lĩnh năm vạn đại quân và chừng tháng sáu về tới Công An, đồng thời lệnh Quan Vũ thông lĩnh ba vạn quân đến đóng ở ích Dương, quyết sống mái với Tôn Quyền.

Trước lúc vào trận có cuộc hội đàm giữa Lỗ Túc và Quan Vũ. Theo Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện, lúc đó hai bên quy định, hai quân cách nhau trăm bước, từng người xách dao vào hội (không phải chỉ có một mình Quan Vũ). Lỗ Túc trách Quan Vũ, nói: bỉ quốc có ý tốt cho quý phương mượn đất (quốc gia lấy đất cho bên khanh mượn), vì quý quân vừa bại trận, lại từ xa đến, không có chỗ đặt chân. Lúc này các vị đã lấy được Ích châu thì nên trả Kinh châu. Bên tôi chỉ cần ba quận, các vị đều không chịu trả! Lời vừa dứt, một người bên phía Quan Vũ đã xen vào nói, đất đai trong thiên hạ chỉ thuộc về người có đức, có cái gì là vĩnh hằng bất biến! Lỗ Túc nghiêm mặt trách mắng người đó, Quan Vũ liền cầm dao đứng dậy nói với người này, đây là điều chúa công suy nghĩ, ngươi hiểu cái gì! Rồi ra hiệu cho người đó ra chỗ khác, hội đàm không có kết quả?

Thực ra, Lỗ Túc nói không đúng. Khi Lưu Bị “mượn Kinh châu” đâu phải “quân bại từ xa đến, không còn thứ gì”. Ba quận mà Tôn Quyền đòi – Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng đâu phải của Đông Ngô, mà là của Lưu Bị lấy được, vậy bằng vào cái gì mà phải trả lại? Lẽ nào chỉ “mượn” Nam quận thì coi là Trường Sa, Quế Dương, Linh Lăng cũng là “mượn” hay sao? Chính lời chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi mới có phần hợp lý. Theo Ngô thư, Quan Vũ nói: trong trận chiến Xích Bích, Tả tướng quân (Lưu Bị) thân ra trận dũng mãnh chống địch, lẽ nào lại là công cốc, đến một chút địa bàn cũng không có, có một chút bên ấy lại đến đòi? Lỗ Túc nghe xong, lại chống chế. Lỗ Túc, Quan Vũ bàn bạc chẳng đi tới đâu, chỉ còn một cách gặp nhau ngoài chiến trường.

Chiến tranh, chừng sắp nổ ra.

Lỗ Túc rất đau khổ về chuyện đó. Là lãnh tụ “phía liên minh” bên Đông Ngô (Gia Cát Lượng là lãnh tụ “phía liên minh” bên Lưu Bị), Lỗ Túc không muốn có kết quả đó, Gia Cát Lượng ở tận Thành Đô chắc cũng không muôn thế.

Lúc này Tào Tháo đang giúp đỡ họ. Tháng ba năm đó Tào Tháo tây chinh Trương Lỗ, tháng bảy tiến vào Hán Trung. Tin tức truyền đến, lập tức Lưu Bị hiểu rõ lúc này không phải là lúc trở mặt với Tôn Quyền, nên đã phái người đến cầu hòa với Tôn Quyền. Tôn Quyền cũng không muốn giao tranh với Lưu Bị, nên đã phái Gia Cát Cẩn đi đàm phán. Cuối cùng hai bên đã đi tới thỏa thuận, phân chia Kinh châu lấy Tương Thủy làm ranh giới. Từ phía đông Trường Giang, Giang Hạ, Quế Dương quy về Tôn Quyền, từ phía tây Nam quận, Linh Lăng, Vũ Lăng quy về Lưu Bị, Nam Dương và Tương Dương Nam quận vẫn thuộc về Tào Tháo. Lưu Bị mất khu vực phía đông Tương Thủy, nhưng tránh được Tào Tháo và Tôn Quyền kẹp đánh từ hai phía, có thể coi là “bỏ đất đổi lấy hòa bình”.

Lần tranh đấu này, Tôn Quyền không đòi được Kinh châu, chỉ đón được em gái về, đương nhiên Tôn Quyền không cam lòng. Huống hồ trong tập đoàn Giang Đông vẫn còn nhiều người muốn đoạt lại Kinh châu, như Lã Mông. Vậy, Lã Mông là người thế nào? Có thể thay Tôn Quyền đoạt lại Kinh châu không? Nếu được, Lã Mông sẽ phải làm gì?

§33. ÁO TRẮNG QUA SÔNG

Việc tranh giành Kinh châu vào năm Kiến An năm thứ XX được kết thúc do Tôn Quyền, Lưu Bị thỏa hiệp, cùng nhau chia đất, nhưng cả hai đều không thỏa mãn. Tôn Quyền nghe theo Lã Mông, lấy việc đoạt Kinh châu làm nhiệm vụ hàng đầu; Quan Vũ lại lợi dụng một cơ hội có lợi, phát động chiến tranh đoạt lấy Tương Dương, Phàn Thành từ tay Tào Tháo. Ba nhà Tào, Tôn, Lưu đã mở rộng cuộc đấu tranh vừa trí vừa dũng trên cả vùng Kinh châu. Vậy, kết quả của cuộc đấu tranh đó như thế nào?

Kiến An năm thứ XXII (Công nguyên năm 217), Lỗ Túc qua đời, Lã Mông là người thay thế.

Đây là câu chuyện thú vị. Phần trên đã nói, sau trận chiến Xích Bích, nội bộ tập đoàn Giang Đông chia thành hai phái: phái “nuốt Lưu” và phái “liên Lưu”. Sau khi Chu Du phái “nuốt Lưu” qua đời, Lỗ Túc người chủ trương “liên Lưu” thay thế. Sau khi Lỗ Túc phái “liên Lưu” qua đời, lại được thay thế bằng Lã Mông, người chủ trương “nuốt Lưu”. Đúng là ba mươi năm Hà Đông lại ba mươi năm Hà Tây, phong thủy luân lưu thay đổi, tiếng hô “nuốt Lưu đoạt Kinh” bắt đầu vang dậy ở Giang Đông.

Vậy Lã Mông là ai, vì sao Lã Mông lại chủ trương “nuốt Lưu đoạt Kinh”?

Lã Mông cũng coi như là bạn của Lỗ Túc, họ đi lại với nhau kể ra có nhiều điều vui. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, cuối năm Kiến An năm thứ XV (Công nguyên năm 210), Chu Du lâm bệnh qua đời, Lỗ Túc thay thế, Lỗ Túc đường đến Lục Khẩu phải đi qua đất của Lã Mông. Bấy giờ, có người đề nghị Lỗ Túc phải đến chào Lã Mông. Người đó nói: Lã tướng quân lúc này công lao, danh tiếng ngày càng lớn, chúng ta không thể cư xử với tướng quân như trước. Lỗ Túc nghĩ cũng phải, đã đi thăm Lã Mông, nhưng thực sự trong thâm tâm không mấy quan tâm. Chúng ta đều biết, Lã Mông xuất thân bần hàn, không học hành, không đọc sách. Nếu muốn dâng sớ, viết thư thì cứ đọc đã có người khác chấp bút. Mọi người luôn có cảm giác Lã Mông là kẻ vũ phu hữu dũng vô mưu. Lỗ Túc có phần xem thường (có ý xem nhẹ Mông).

Nhưng lần gặp mặt này làm Lỗ Túc thấy sợ. Lỗ Túc đến thăm Lã Mông, Lã Mông bày tiệc tiếp đón. Sau ba tuần rượu, Lã Mông nói: lần này các hạ nhận trọng trách, lại ở cạnh Quan Vũ, xin hỏi đã có những mưu kế gì để phòng bất trắc? Lỗ Túc vốn xem thường Lã Mông, nên đã thuận miệng nói luôn, tùy cơ ứng biến là được. Lã Mông nói: có lẽ không nên! Lúc chúng ta và Lưu Bị bề ngoài như người một nhà, kỳ thực Quan Vũ là hổ, gấu, lẽ nào không có phòng bị? Còn đưa ra năm cơ mưu với Lỗ Túc. Lỗ Túc nghe xong, đã bỏ chỗ ngồi đến bên Lã Mông, tay vuốt lưng Lã Mông miệng nói: Lã Tử Minh ôi Lã Tử Minh, thực không ngờ tài lược người anh em đã tới mức này! Rồi, Lỗ Túc vào nhà trong bái kiến mẹ Lã Mông, từ đó hai người kết thành bè bạn thân thiết rồi mới tạm biệt.

Trong chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi đã nói tỉ mỉ chuyện này. Nghe nói khi đó Lỗ Túc sờ lưng Lã Mông nói: người anh em lớn à, vẫn tưởng ông chỉ biết đánh trận! Thì ra học vấn cũng nhiều, không còn là “Ngộ hạ A Mông” năm nào! Lã Mông nói: “lâu không gặp, mọi thứ đã thay đổi”! Đại ca (anh cả) nghĩ xem Quan Vũ là người như thế nào? Cần mẫn hiếu học, thuộc lòng Tả truyện, cương nghị quyết đoán, hùng khí mười mươi, nhưng cũng thanh cao tự phụ, cả tiếng sỉ nhục người khác. Đối phó với một người như vậy có thể không cần một kế sách đặc biệt, hơn người hay sao? Rồi hiến kế cho Lỗ Túc. Lỗ Túc “kính mà nhận, giữ kín không lộ ra”.

Vậy thì vì sao Lã Mông có thể từ một người “trẻ tuổi thô lỗ” trở thành “người mưu lược”? Chính là nhờ Tôn Quyền chỉ dẫn bảo ban. Theo Giang Biểu truyện, Tôn Quyền từng nói với Lã Mông và Tưởng Khâm, hai người lúc này đã làm quan, cần phải đọc sách nhiều hơn. Lã Mông nói: việc quân nhiều vô kể, còn đâu thời gian mà đọc sách! Tôn Quyền nói: cô đâu có muốn hai người phải là tri thức, là bác sĩ? Cũng chỉ là hiểu thêm một chút lịch sử thôi! Hai người bận việc chẳng nhẽ lại bận hơn cả cô đây? Quang Vũ đế Nam chinh Bắc chiến tay không rời sách, Tào Mạnh Đức là nguyên lão trong triều mà vẫn ham học, sao các ngươi không gắng sức? Thế rồi Lã Mông bắt đầu đọc sách, đọc nhiều hơn nhiều nho sinh.

Lã Mông vốn là người có trí nhớ tốt, thấu hiểu rất nhanh, là người từng trải. Một khi đã đọc sách là thấu lý lẽ. Có điều, cái lý mà Lã Mông hiểu lại khác với Lỗ Túc. Lỗ Túc cho rằng, Tào Tháo là kẻ thù hàng đầu, cần phải hiệp đồng với Lưu Bị, cùng nhau chống giặc, Lã Mông khác ý. Lã Mông cho rằng: Quan Vũ là một đại anh hùng, luôn có bụng nuốt Ngô để phát hiển. Lưu Bị luôn có lợi vì ở trên thượng du, liên minh với họ sẽ không lâu dài, nên đã “ngầm có mật kế” cho Tôn Quyền. Theo Tam quốc chí -Lã Mông truyện, “mật kế” nói tới hai vấn đề, 1- Đối kháng với Tào Tháo có nhất thiết phải dựa vào Quan Vũ không; 2- Quan Vũ có đáng tin cậy không? Lã Mông nói với Tôn Quyền: chúa công có thể phái cử Tôn Hiệu ra đóng ở Nam quận, Phan Chương ra Bạch Đế, Tưởng Khâm thống lĩnh một vạn quân tuần tra vùng thượng du Trường Giang, bản thân mạt tướng xin thay chúa công ra đóng ở Tương Dương. Chỉ cần bố quân như vậy thì sợ gì Tào Tháo (không phải lo lắng về Tháo) hà tất còn phải dựa vào Quan Vũ (không cần dựa vào Vũ)?

Hơn nữa Quan Vũ không đáng tin. Lã Mông nói: Quan Vũ là quân thần, khéo biết cưỡng đoạt, phản phúc không lường, không bao giờ được coi là người của mình (không được coi như tâm phúc). Sớm muộn gì họ cũng sẽ trở mặt với chúng ta. Sở dĩ lúc này họ còn chưa ra tay vì còn chúa công thần vũ thánh minh, còn mạt tướng và những người khác. Nếu lúc này không hạn chế ngay đi, chờ khi mọi người chúng ta đều ô hô ai tai, thì còn kịp nữa không?

Tôn Quyền thấy như vậy là đúng, nhưng ít nhiều còn băn khoăn vì giữa Kinh châu và Từ châu chưa biết nên lấy cái nào trước. Lã Mông nói: lấy Từ châu thì không khó, nhưng khó là có giữ được hay không. Từ châu là vùng đất dễ lấy, thích hợp để kỵ binh miền Bắc tung hoành. Nay chúng ta lấy Từ châu thì mai Tào Tháo sẽ đến cướp. E rằng bảy tám vạn người cũng không giữ được. Chi bằng trừ khử Quan Vũ trước, chiếm cứ cả vùng Trường Giang, thế lực chúng ta sẽ lớn mạnh. Tôn Quyền cảm thấy lý luận đó hết sức tinh tế.

Trên lập trường của tập đoàn Giang Đông, Lã Mông rất chuẩn xác. Theo Tam quốc chí tuyển chú của ngài Miêu Việt, Lã Mông nói những lời đó vào năm Kiến An năm thứ XVI (Công nguyên năm 211). Lúc đó Lưu Bị đã vào Thục, nhưng chưa lấy được Thục. Nhưng sau khi lấy được Thục, Lưu Bị vẫn không trả Kinh châu, Tôn Quyền cũng không đòi được, đúng là “Không nên coi như tâm phúc”, cũng đúng là tập đoàn Giang Đông chỉ có thể đoạt lại Kinh châu bằng vũ lực. Lã Mông sáng suốt đã đoán trước được điều đó.

Có điều Quan Vũ vẫn là Quan Vũ, đâu muốn trừ khử là trừ khử được, cần có thời cơ. Năm Kiến An thứ XXIV (Công nguyên năm 219) mới có cơ hội. Theo Tư trị thông giám, tháng năm năm đó, Lưu Bị đoạt được Hán Trung từ tay Tào Tháo; tháng bảy, tự xưng là Hán Trung vương đưa quân về Thành Đô, cử Hứa Tĩnh là Thái phó, Trương Phi là Hữu tướng quân, Mã Siêu là Tả tướng quân, Hoàng Trung là Hậu tướng quân. Hàng loạt những tin vui đã cổ vũ tập đoàn Lưu Bị, thêm vào đó, Tôn Quyền đang tiến công Hợp Phì ở phía Đông, Quan Vũ liền thừa thế phát động chiến tranh Tương, Phàn đoạt lấy Tương Dương và Phàn Thành.

Cuộc chiến này thực kinh hồn lạc phách. Lúc này, Tào Tháo vừa từ Hán Trung, lui quân về đến Tràng An, nghe tin Quan Vũ đánh phá Phàn Thành, liền phái Tả tướng quân Vu Cấm đem quân tăng viện. Tướng giữ Tương, Phàn Tào Nhân để Vu Cấm và Lập nghĩa tướng quân Bàng Đức giữ phía bắc Phàn Thành. Vu Cấm là tướng yêu được Tào Tháo cất nhắc, Tam quốc chí – Vu Cấm truyện nói Vu Cấm là “danh tướng ngang như Trương Liêu, Nhạc Tiến, Trương Cáp, Từ Hoảng”, thậm chí Tào Tháo còn khen Vu Cấm “là danh tướng cũ, có thể cất nhắc”. Bàng Đức vốn là thuộc hạ của Mã Siêu đã hàng Tào Tháo trong chiến dịch Vị Nam. Vì vậy được phong là “Lập nghĩa tướng quân”. Theo Tam quốc chí – Bàng Đức truyện, trong trận chiến Tương Phàn, Mã Siêu đã về với Lưu Bị, Bàng Nhu người anh họ của Bàng Đức đang làm việc dưới trướng Lưu Bị, nên tướng giữ Phàn Thành đã nghi ngờ lòng trung của Bàng Đức. Bàng Đức nói: nhận hậu ân của đất nước, ta nguyện chết ngoài chiên trường. Hôm nay ta không giết Quan Vũ, thì Quan Vũ sẽ giết ta. Sau đó hai người giao chiến, một mũi tên đã bắn trúng trán Quan Vũ, quân lính của Quan Vũ đều gọi Bàng Đức là “Bạch mã tướng quân”, nghe tên đã sợ mất mật. Có hai viên tướng như thế này giữ mạn bắc Phàn Thành, có thể chống đỡ được.

Nhưng trời xanh đã không giúp. Tháng tám, trời mưa như trút, nước sông Hán Thủy dâng cao, tràn ra ngoài đê, Phàn Thành bị nước lũ vây kín, Vu Cấm cùng Thất quân bị chìm trong nước, gọi là “thủy dìm Thất quân”. Nhưng Tam quốc chí – Quan Vũ truyện chỉ nói “Thu, mưa lớn, Hán Thủy ngập tràn, Cấm cùng Thất quân bị dìm”, không nói Quan Vũ đã khơi nước, càng không nói Quan Vũ đã biết trước có lũ lụt. Tư trị thông giám cũng không nói như vậy. Sự thực, cái gọi là “nước dìm Thất quân” chỉ là thiên tai, Quan Vũ thừa cơ tấn công, kết quả Vu Cấm bị bắt và hàng phục, Bàng Đức bị bắt nhưng vẫn giữ nghĩa. Theo Tam quốc chí – Bàng Đức truyện, lúc đó Bàng Đức không chịu quỳ, Quan Vũ hết lời khuyên. Quan Vũ nói: anh túc hạ đang ở Hán Trung, bản soái cũng muốn mời túc hạ làm tướng, vì sao túc hạ vẫn chưa chịu hàng? Bàng Đức chửi ầm lên, kẻ nô bộc kia, nói cái quái gì thế? Ngụy vương có trăm vạn hùng binh, uy trấn thiên hạ, xưa nay vô địch. Lưu Bị các ngươi là gì chứ? Là một kẻ tầm thường, không thể là đối thủ của Ngụy vương chúng ta! Bàng Đức ta nguyện làm quỷ của triều đình, quyết không làm tướng giặc! Quan Vũ đành phải giết Bàng Đức. Tin tức truyền sang bên Tào, Tào Tháo “nghe mà buồn đến rơi lệ”.

Vu Cấm hàng, Bàng Đức chết, tướng giữ thành Tào Nhân đau đớn như mất cả hai tay. Thêm vào đó tường thành bị ngâm nước làm đổ sập, quân lính trong thành đều hoang mang. Theo Tam quốc chí – Mãn Sủng truyện, lúc đó có người kiến nghị Tào Nhân, nhân lúc thế hợp vây của Quan Vũ chưa hoàn thành, rút khỏi Phàn Thành khi trời tối, nhưng Mãn Sủng nói: lũ lụt ư, đến nhanh và rút cũng nhanh, không lâu đâu. Quan Vũ ư, sẽ không dám tiến công bừa, bởi vì hậu phương của họ không an toàn. Nếu hôm nay chúng ta rút thì vùng đất phía nam Hoàng Hà này sẽ không bao giờ là của triều đình nữa. Tào Nhân nói, đúng! Mãn Sủng cho lệnh giết Bạch Mã cùng tướng sĩ thề ra sức tử chiến. Vừa hay lúc đó viện quân của Từ Hoảng kéo đến, Quan Vũ đành phải lui quân.

Tạm thời Quan Vũ ngừng việc bao vây Phàn Thành, nhưng chiến tranh không hề kết thúc, Quan Vũ chưa bỏ qua. Đối với tập đoàn Tôn Quyền. Từ lâu có quyết tâm đoạt lại Kinh châu, thì đây là cơ hội tốt. Bởi vì Quan Vũ muốn cắn miếng xương cứng là Tương Dương và Phàn Thành, đối phó với hai viên đại tướng Tào Nhân, Từ Hoảng thì binh lực phải đủ, mạnh. Nhưng một khi điều quân ở hậu phương thì Nam quận sẽ suy yếu. Nhưng nêu không đủ binh lực thì tiền phương sẽ rất căng thẳng? Đây là chỗ khó của Quan Vũ. Thế là Lã Mông nói luôn với Tôn Quyền, trước hết hãy suy nghĩ cách dồn hết quân lính của Quan Vũ về phía Tương, Phàn, sau đó nhân yếu mà vào, đâm một nhát vào sau lưng họ. Nghĩ như vậy là rất đúng, nhưng ván đề là tập đoàn Giang Đông có thể dồn được Quan Vũ không?

Có thể.

Thực ra thì từ lâu Lã Mông đã dồn được Quan Vũ. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, tuy Lã Mông luôn chủ trương phải tiêu diệt Quan Vũ, nhưng sau khi thế chức vụ của Lỗ Túc, thì bề ngoài lại là “thêm ân dày và kết với Vũ”. Chúng ta đều biết, năm đó lúc hai quân Lỗ Túc, Quan Vũ ở gần nhau, do giữa minh quân còn nghi ngờ lẫn nhau (nhiều lần hồ nghi), hai bên thường tranh giành ở biên giới (gây sự ở cương trường), tranh giành cãi cọ là không ít, nhiều lần Lỗ Túc phải hòa giải (Túc thường vui vẻ, vỗ về). Vì vậy, Lã Mông “thêm ân dày”, không làm cho Quan Vũ phải hoài nghi, mà cho rằng chính sách của Lỗ Túc đang tiếp tục thực hiện. Đó là chiêu thứ nhất của Lã Mông – vờ hòa thuận.

Chiêu thứ hai của Lã Mông là vờ ốm. vẫn theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, Lã Mông dâng thư lên Tôn Quyền, nói: Quan Vũ Bắc chinh Phàn Thành nhưng vẫn để lại nhiều quân, nhất định là sợ Lã Mông đánh vào sau lưng mình. Mọi người nghe xong đều hiểu, Lã Mông vốn người không khỏe, thường ốm đau luôn. Lúc này xin chúa công cho phép thần đem quân về Kiến Nghiệp trị bệnh. Quan Vũ biết tin, tất sẽ điều hết quân ở Nam quận đến Tương Dương. Bây giờ chúng ta “cho đại quân vượt sông, hành quân ngày đêm, tập kích vào chỗ không người” như vậy sẽ lấy được Nam quận, bắt sống được Quan Vũ. Thế rồi Lã Mông kêu mình bệnh nặng, Tôn Quyền có công văn, cố ý không dán kín, triệu Lã Mông về, quả nhiên Quan Vũ mắc bẫy.

Chiêu thứ ba vờ làm Tôn Tử. Có điều Lã Mông không thực hiện chiêu này mà là Lục Tốn. Lục Tốn tự Bá Ngôn, người quận Ngô, huyện Ngô (thị trấn Tô Châu, Giang Tô ngày nay), đời đời là đại tộc ở Giang Đông, bản thân là cháu rể của Tôn Quyền (Quyền gả con gái của Sách cho Tốn). Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, Lã Mông vờ ốm trở về Kiến Nghiệp, khi ngang qua Vu hồ, Lục Tốn rẽ vào thăm. Lục Tốn nói: Quan Vũ phòng giữ thượng du tiếp giáp với khu vực của tướng quân. Nay tướng quân chạy tới hạ du, lẽ nào tiền phương không có điều gì đáng lo ngại? Lã Mông nói: túc hạ nói rất đúng, có điều bệnh của bỉ nhân quá nặng, không thể không về Kiến Nghiệp trị bệnh. Lục Tốn nói: tướng quân về Kiến Nghiệp trị bệnh là điều nên làm, có điều Lục Tốn mong rằng khi gặp chúa công tướng quân nên nói rõ ràng. Quan Vũ thường ỷ thế kiêu dũng anh vũ để si nhục người khác. Nhất là lúc này, Quan Vũ đang vây khốn Phàn Thành, gọi hàng Vu Cấm, giết chết Bàng Đức, chiến công huy hoàng, là lúc đắc chí hài lòng. Lúc này họ đang nghĩ tới chuyện Bắc phạt, chẳng để ý đến chúng ta (nghĩ việc Bắc tiến, không nghi chúng ta). Nghe tướng quân bệnh nặng, càng coi chúng ta chẳng ra gì. Nếu nhân đây, xuất kỳ bất ý giáng cho chúng một đòn, sẽ tóm được chúng như chơi. Lã Mông thâm tâm cho là phải, nhưng đây là việc cơ mật, không tỏ thái độ ngay, chỉ cố nói, đối phó với Quan Vũ đâu có dễ dàng như thế? 1- Quan Vũ anh dũng thiện chiến, nổi tiếng thiên hạ, đó là uy phong; 2- Quan Vũ đã “chiếm Kinh châu, ân tín nổi khắp”, đó là uy vọng; 3- Quan Vũ vừa đánh đã báo thắng, cực kỳ gan dạ, đó là uy lực. Con người như vậy, chỉ sợ “khó mà thắng”.

Lã Mông nói vậy, nhưng trong lòng rất coi trọng Lục Tốn. Vừa về tới Kiến Nghiệp, Lã Mông đã tiến cử Lục Tốn với Tôn Quyền. Lúc đó Tôn Quyền hỏi Lã Mông, sau khi rời chức, ai là người có thể thay thế trấn thủ Lục Khẩu. Lã Mông nói: Lục Tốn thích hợp nhất vì hai lẽ. 1- Lục Tốn là nhân tài hiếm hoi, Lã Mông đánh giá Lục Tốn “ý tưởng sâu sắc, có tài nhưng chưa có tiếng, cuối cùng rất được việc”. “Ý tưởng” nói tới ở đây tức là ý niệm, sự suy nghĩ. Gọi là “ý tưởng sâu sắc” cũng là nghĩ sâu, nghĩ xa. Vả đối với chiến tranh, Lục Tốn đã quen, đã thành thục, đương nhiên là người được chọn thích hợp nhất. 2- Lục Tốn tuy “có tài đáng trọng dụng”, nhưng “chưa có tiếng”, Quan Vũ sẽ không nghi ngờ gì “Vũ không nghi”, có thể tiếp tục lung lạc Quan Vũ. Cho nên Lã Mông nói: không có ai thích hợp hơn Lục Tốn (không ai hơn).

Theo đó, Tôn Quyền bổ nhiệm Lục Tốn là Biên tướng quân, hữu đô đốc, thay thế Lã Mông. Lã Mông có sách lược cho Lục Tốn “bề ngoài thì che giấu, bên trong lo quan sát mọi diễn biến”, tức là bề ngoài vờ Tôn Tử, sau lưng mài dao. Lục Tốn làm đúng như vậy. Vừa tới Lục Khẩu, Lục Tốn bằng hết khả năng biên thư luôn cho Quan Vũ. Lời trong thư hết sức bóng bẩy, nhưng ý tứ lại đơn giản. Một là ca tụng Quan Vũ, nói chiến tích của tướng quân chưa hề có trong lịch sử, ngay như Hàn Tín cũng không bằng; hai là hạ thấp mình, nói mình chỉ là một thư sinh, chưa xứng với chức vụ này, mong được tướng quân dạy bảo nhiều; ba là vờ vui vẻ để chúc mừng, nói thắng lợi của minh quân là hết sức có lợi, bên phía Giang Đông thảy đều vỗ tay tán thưởng; bốn là vờ vĩnh nhắc nhở Quan Vũ, nói: Tào Tháo gian ngoan giảo hoạt, tướng quân không nên xem nhẹ, thực tế muốn dồn quân Quan Vũ ra tiền tuyến.

Lần này thì Quan Vũ mắc bẫy, bị lừa. Quan Vũ cảm thấy bên phía Đông Ngô đời đời khác hẳn nhau. Khởi đầu, tướng lĩnh thủ quân là Chu Du. Người này hùng tài, dạ sói, tiếc là phải chết sớm, là “con quỷ đoản mệnh”. Chu Du chết, đổi thành Lỗ Túc, tuy cũng rất lợi hại nhưng là “kẻ hòa nhã”. Lỗ Túc chết, đổi thành Lã Mông, tuy cũng là một viên chiến tướng, nhưng là “mầm bệnh”. Lúc này đổi là Lục Tốn, chưa có tiếng tăm và là “con mọt sách”. Đúng là bên phía Tôn Quyền đã hết cái hay, chẳng đáng bận tâm. Quan Vũ từng bước điều quân ra phía Phàn Thành.

Tin Quan Vũ vừa rút quân được Lục Tốn báo ngay đến Tôn Quyền, kèm theo là kế hoạch vây bắt và tiêu diệt, Tôn Quyền cũng bắt đầu điều binh khiển tướng, còn Quan Vũ thì hoàn toàn như người ngồi trong trống. Quan Vũ không hề biết, bề ngoài là “mầm bệnh” ôn hòa, khiêm nhường và “con mọt sách”, kỳ thực là “lũ cáo” lòng dạ lang sói; bề ngoài là minh quân đang vỗ tay tán thưởng chiến tích ở Phàn Thành, kỳ thực là kẻ thù nhanh chóng đang mài dao ở phía sau. Đương nhiên Quan Vũ không hề nghĩ rằng, người bạn đồng minh này đang câu kết với kẻ thù, cùng nhau liên hợp nhằm lấy đầu mình.

Tôn Quyền câu kết với Tào Tháo, không chỉ nằm ngoài ý nghĩ của Quan Vũ, còn làm cho rất nhiều người thấy khó hiểu. Chẳng phải Tôn Quyền là kẻ thù của Tào Tháo và là đồng minh của Lưu Bị hay sao? Sao có thể từ thù thành bạn với Tào Tháo, trở mặt coi Lưu Bị thành thù? Thực ra trong quan hệ chính trị của nhiều phía, chưa hề có gì là bạn vĩnh viễn, là thù vĩnh viễn. Trong trận chiến Xích Bích, Tào Tháo là mối uy hiếp lớn nhất thì đương nhiên phải liên minh với Lưu Bị. Nhưng lúc này, sau khi Lưu Bị “mượn” để có Nam quận, rồi đoạt Ích châu, đóng ở Hán Trung, lại chiếm nốt Phòng Lăng (nay là huyện Phòng, Hồ Bắc) rồi Thượng Dung (nay là Trúc Sơn, Hồ Bắc), địa bàn của Lưu Bị ngày một lớn và nối liền thành một dải. Nếu Quan Vũ lấy nốt Tương Dương, Phàn Thành sẽ trở thành mối uy hiếp lớn đối với Giang Đông. Là chính quyền cát cứ vùng hạ du sông Trường Giang, tập đoàn Giang Đông không thể cứ giương mắt nhìn Lưu Bị, Quan Vũ càng ngày càng mạnh trên vùng thượng du của mình. Đây không còn là vấn đề “nuốt Lưu” để “tự mạnh” mà là vấn đề “ngăn đường Lưu” để “tự bảo vệ”.

Nhưng, chỉ với lực lượng của tập đoàn Tôn Quyền thì không đủ để ngăn cản Lưu Bị. Giống lúc ở Xích Bích, chỉ có liên hợp với Lưu Bị mới có thể chống lại Tào Tháo và lúc này chỉ có liên hợp với Tào Tháo mới có thể loại bỏ được sự uy hiếp của Lưu Bị và Quan Vũ. Vừa đúng lúc bên phía Tào Tháo cũng đang mong có sự liên hợp. Tại Phàn Thành, Quan Vũ đã gọi hàng Vu Cấm, chém đầu Bàng Đức, vừa đánh vừa thắng người người đều thấy, khắp nơi kinh động, Tam quốc chí – Quan Vũ truyện nói: “Vũ uy hiếp Hoa Hạ, Tào công định về Hứa Đô để lánh nạn”. Cũng tức là nói: Tào Tháo đã phải nghĩ tới chuyện dời đô. Tần Hán sử của ngài Lã Tư Miễn cho rằng, nói vậy chưa hẳn đã đúng, bất quá chỉ là “lời đồn”, nhưng sự thực thì đúng là Tào Tháo đã cảm thấy căng thẳng. Biện pháp tốt nhất là liên hợp với Tôn Quyền, Nam Bắc cùng kẹp đánh, khiến Quan Vũ đầu đuôi khó tránh, giữ chỗ nọ thì mất chỗ kia. Đây là chủ trương của một số mưu sĩ bên phía Tào Tháo. Theo Tam quốc chí – Tưởng Tế truyện, lúc Tào Tháo bàn chuyện dời đô cùng bộ hạ, Tư Mã Ý và Tưởng Tế nói với Tào Tháo, Lưu Bị và Tôn Quyền bề ngoài là thân mật, thực chất là xa lánh. Quan Vũ đắc chí, Tôn Quyền tất không vui. Chi bằng cho người đến khuyên Tôn Quyền đánh lén vào phía sau Quan Vũ và hứa phong cho Quyền đất Giang Nam thì Phàn Thành sẽ được giải vây, khỏi phải bàn tới việc dời đô.

Tào Tháo thực hiện ý đó, giơ cành trám ra trước Tôn Quyền. Tôn Quyền bằng lòng ngay, còn viết thư cho Tào Tháo, hứa sẽ đánh Quan Vũ báo đáp triều đình, Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói: “xin đánh Vũ để báo đáp”. Theo Tam quốc chí – Đổng chiêu truyện, bấy giờ Tôn Quyền bảo đảm với Tào Tháo, nhất định sẽ đưa quân lên miền tây đánh lén Quan Vũ, mong phía Tào Tháo giữ kín, phòng Quan Vũ có chuẩn bị. Tào Tháo hỏi ý kiến bộ hạ, mọi người đều nói phải giữ bí mật, riêng người mưu sâu kế xa như Đổng Chiêu lại chủ trương phải để lộ. Đổng Chiêu cho rằng, bảo mật là có lợi cho Tôn Quyền, lộ ra thì có lợi cho Tào Tháo. Vì sao? Bởi vì sau khi biết tin, có thể Quan Vũ sẽ có hai phản ứng. Một, đưa ngay quân về cứu viện, Phàn Thành lập tức được giải vây, còn có khả năng bọn họ sẽ đánh nhau, chúng ta ngồi hưởng lợi. Nhưng con người Quan Vũ vốn hoành hành bá đạo, phần nhiều sẽ không chịu lui quân ngay. Lúc này nếu thủ quân trong thành không biết đã được cứu thì rất bất lợi cho chúng ta. Vì vậy, nói bằng lòng bảo mật, nhưng thực tế lại cố ý làm lộ tin. Tào Tháo hoàn toàn nghe theo, liền lệnh Tử Hoảng sao thư của Tôn Quyền thành nhiều bản rồi bắn tin vào Phàn Thành và quân doanh Quan Vũ, công bố tin tức Tôn Quyền sẽ lén đánh Giang Lăng, Công An.

Đổng Chiêu dự liệu rất đúng. Thủ quân trong thành được tin, sĩ khí tăng bội, quyết tâm giữ thành càng lớn, còn Quan Vũ thì do dự, chưa quyết. Vì sao Quan Vũ lại lưỡng lự? Quan điểm của Hồ Tam Tỉnh trong lời chú dẫn Tư trị thông giám là Quan Vũ cho rằng Tôn Quyền “không dễ phá” được Giang Lăng, Công An, thành trì kiên cố; còn Phàn Thành đã bị nước lũ bao vây, như miếng thịt đã đến miệng, lẽ nào phải vứt bỏ công lao đã có? Thực không cam lòng.

Quan Vũ do dự, Từ Hoảng đã có cơ hội. Từ Hoảng nhận lệnh đến cứu Phàn Thành, nhưng vẫn án binh bất động, một mặt vì binh lực “không đủ để giải vây” mặt khác thời cơ chưa đến. Vừa khéo lúc này Tào Tháo lại cử thêm mười hai doanh nữa, thế là Từ Hoảng quyết định tấn công. Theo chú dẫn Thục ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Quan Vũ truyện, lúc đó Từ Hoảng và Quan Vũ đang đứng xa nhau ngoài chiến trường, nói chuyện phiếm “nói chuyện cũ không nói chuyện quân”, vì hai người trước đây là bạn bè khi còn dưới quyền Tào Tháo. Nhưng, chỉ trong nháy mắt, Từ Hoảng đã xuống ngựa đọc lệnh “chặt đầu Quan Vân Trường, thưởng ngàn cân vàng”. Quan Vũ ngẩn người, sao đại ca lại nói như vậy? Từ Hoảng nói: đây là việc công. Cũng tức là, việc tư là việc tư, việc công là việc công, Từ Hoảng làm việc công quyết không nương tay. Kết quả, Quan Vũ bị đánh tơi bời, đành phải rút khỏi Phàn Thành.

Phàn Thành được giải vây, nhưng Tào Tháo lại không thừa thắng truy kích. Đó không phải vì Tào Tháo nhân từ hoặc nghĩ tình cũ mà chỉ muốn ngồi nhìn hai hổ đấu với nhau. Tào Tháo tin rằng: Tôn Quyền đã mài dao từ lâu, tất sẽ không buông tay bỏ cuộc.

Tào Tháo dự liệu hoàn toàn chính xác. Quan Vũ do dự, Tôn Quyền không do dự. Không chỉ không do dự mà động tác nhanh nhẹn, kế hoạch tỉ mỉ. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, sau khi Lã Mông phụng mệnh đến Tầm Dương, nhằm che mắt địch, tinh binh ẩn trong thuyền lớn, để binh sĩ mặc áo trắng chèo thuyền, biến quân nhân thành thương nhân, binh thuyền cải trang thành thương thuyền. Lén tiêu diệt hết những vọng gác của Quan Vũ ở dọc đường và thần không biết quỷ không hay cả đoàn đã đến Nam quận. Sĩ Nhân giữ Công An, Mi Phương giữ Giang Lăng. Hai người này vừa bất mãn vừa sợ hãi Quan Vũ. Vì vậy khi đại quân Lã Mông vừa tới, họ đã lần lượt ra hàng. Chờ khi Quan Vũ hiểu ra, Nam quận đã thuộc về họ Tôn. Đây chính là Áo trắng vượt sông.

Quan Vũ được tin Nam quận thất thủ, vội vã quay về, nhưng tất cả đã muộn, Lã Mông đã giành được lòng người Nam quận. Bây giờ nhìn lại, thấy rõ Lã Mông là người rất có đầu óc chính trị. Sau khi vào Nam quận, Lã Mông vỗ về dân chúng, với chính sách mềm mỏng đã nhanh chóng ổn định được tình thế. Vậy Lã Mông đã làm những gì? 1- Hạn chế binh sĩ, kỷ luật nghiêm minh, không tơ hào của dân; 2- Xuống với trăm họ, hỏi han tình hình, chăm sóc sức dân; 3- Niêm phong kho tàng của Quan Vũ, chờ đợi Tôn Quyền; 4- Hậu đãi gia quyến Quan Vũ và các tướng sĩ, thu phục lòng dân. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, bấy giờ Quan Vũ vừa lo quay về vừa lo cử người đến liên hệ với Lã Mông. Mỗi lần như vậy, Lã Mông luôn hậu đãi sứ giả, để họ đi dạo ở trong thành, có thể thăm hỏi từng hộ từng nhà, thậm chí còn chuyển hộ thư tín của người nhà cho họ, khiến tùy viên của Quan Vũ biết được gia đình vẫn bình an, sinh hoạt khấm khá. Kết quả, Quan Vũ không về được, bộ hạ đã “mất hết ý chí”, không còn ai muốn liều mạng vì Quan Vũ.

Cùng lúc này, bên Lục Tốn cũng đã khải hoàn. Tướng giữ thành của Lưu Bị, người chạy đã chạy (như Nghi Đô Thái thú Phàn Hữu), người bại đã bại (như Phòng Lăng Thái thú Đặng Phụ), kẻ hàng đã hàng (như tướng Thục Trần Phượng). Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, Lục Tốn “trước sau giết, chiêu nạp, có đến mấy vạn”. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói, sau khi lấy xong Nghi Đô, Lục Tốn chiếm nốt Tỉ Quy, Kỳ Giang, Di Đạo, đóng quân ở Di Lăng, canh giữ Giáp Khẩu, phòng quân Thục tấn công. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, không lâu sau, Tôn Quyền đến Nam quận, lo việc chỉ huy, mở rộng mạng lưới, chờ Quan Vũ đến nộp mạng.

Lúc này Quan Vũ trước sau đều có địch. Lúc Quan Vũ rời khỏi Phàn Thành, bộ hạ của Tào Nhân chủ trương thừa thắng truy đuổi, bắt giết Quan Vũ, chỉ có Triệu Nghiễm phản đối, chủ trương lưu giữ Quan Vũ làm mối họa đối với Tôn Quyền (giữ lại nhằm hại Quyền). Triệu Nghiễm là nghị lang, nhiệm vụ là “giúp (Tào) Nhân về quân sự”, Tào Tháo phái Triệu đến chỗ Tào Nhân nhằm thực hiện ý đồ của mình. Về mặt thực tế, ý nghĩ của Tào Tháo và Triệu Nghiễm hoàn toàn giống nhau, để Tôn Quyền tiêu diệt Quan Vũ, Lưu Bị sẽ có mối thù sâu với Tôn Quyền. Vậy, bản thân Tào Tháo đã thực hiện được chưa? Chờ đợi Quan Vũ, số phận sẽ như thế nào?

§34. BẠI VỀ MẠCH THÀNH

Cuộc giao tranh ở Kinh châu vào năm Kiến An thứ XXIV, do Tào Tháo và Tôn Quyền ngầm câu kết khiến cho tình thế nhanh chóng chuyển biến rất cơ bản. Tào Tháo và Tôn Quyền kẹp đánh từ hai phía nam, bắc, Quan Vũ trước sau đều có địch, tiến không thể tiến, thoái không thể thoái, cuối cùng thất bại chạy về Mạch Thành, hi sinh mạng sống, tập đoàn Lưu Bị cũng vì đó mất hẳn Kinh châu. Vậy, một hổ tướng từng “uy chấn Hoa Hạ” vì sao phải thảm bại? Về phía Lưu Bị, ai là người chịu trách nhiệm về lần thảm bại này?

Tập trước đã nói Lã Mông áo trắng qua sông, đánh lén vào Nam quận, giải cứu Phàn Thành. Tình trạng Quan Vũ lúc này nói theo Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu là, “đã mất địa bàn, lại mất tướng sĩ”, mất cả lòng dân”. Bị “mất ba cái”, Quan Vũ đã cùng đường, chỉ còn cái chết.

Chừng như Quan Vũ cũng đã hiểu được điều này. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, Quan Vũ hiểu là mình đã thế đơn, lực mỏng, cùng đường mạt lộ (Vũ tự biết, cô cùng), liền chạy về Mạch Thành (phía sau huyện Đương Dương, Hồ Bắc ngày nay), rồi lại chạy khỏi Mạch Thành. Theo Ngô chủ truyện, sau khi Quan Vũ vào Mạch Thành, Tôn Quyền đã gọi hàng. Quan Vũ một mặt vờ đồng ý, mặt khác lại dựng cờ làm người giả trên tường thành rồi bỏ chạy. Trên đường, số binh sĩ bỏ trốn cũng nhiều, cuối cùng còn lại hơn chục người (lính trốn nhiều, còn lại hơn mười kỵ binh). Trong Lã Mông truyện gọi là “tây đến Chương Hương, chúng đều bỏ Vũ ra hàng”, cũng tức là từ Mạch Thành chạy về tây (Tây Bắc), khi đến Chương Hương (phía đông bắc huyện Đương Dương, Hồ Bắc ngày nay) lũ bộ hạ đều bỏ Vũ phản biến đầu hàng.

Tôn Quyền sớm biết Quan Vũ sẽ bỏ chạy nên đã sai Chu Nhiên, Phan Chương “chặn đường”. Theo Phan Chương truyện và Chu Nhiên truyện trong Tam quốc chí, Phan Chương và Chu Nhiên tiến tới Lâm Thư (tây bắc huyện Viên An, Hồ Bắc ngày nay), hạ trại ở Giáp Thạch (Đông bắc huyện Đương Dương, Hồ Bắc ngày nay). Tháng mười hai, Quan Vũ và con là Quan Bình cùng đô đốc Triệu Lụy bị bộ hạ của Phan Chương là Mã Trung bắt, về sau đều bị giết.

Sử sách ghi lại cái chết của Quan Vũ còn chưa thống nhất. Ai giết Quan Vũ, Quan Vũ chết ở đâu, mọi người còn tranh luận. Nguyên nhân tranh luận, vì cách nói trong “Tam quốc chí” không rõ ràng, tài liệu chú dẫn của Bùi, nhiều chỗ mâu thuẫn. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói: “Mã Trung bắt được Vũ và con là Bình cùng đô đốc Triệu Lụy ở Chương Hương”. Tam quốc chí – Quan Vũ truyện nói: “Quyền sai tướng đánh Vũ, chém Vũ và con ở Lâm Thư”. Chương Hương và Lâm Thư là hai địa danh. Còn ai giết Quan Vũ thì theo Quan Vũ truyện phải là Phan Chương – người phụng mệnh đi “đánh Vũ”, thậm chí dứt khoát phải là Mã Trung bộ hạ của Phan Chương. Nhưng vẫn là truyện này, Bùi Tùng Chi chú dẫn Thục ký lại nói là Tôn Quyền quyết định. Hơn nữa, lúc đầu Tôn Quyền không định giết, nói là để “Vũ sống, địch lại Lưu, Tào”. Có điều bộ hạ đều không đồng ý, nói là “sói không thể nuôi, về sau có hại”, chẳng phải Tào công không kịp thời trừ khử Quan Vũ, nên suýt nữa đã phải dời đô sao? Lúc này Tôn Quyền mới chịu giết Quan Vũ.

Nói như vậy thì nhận định của Bùi Tùng Chi là sai. Bùi Tùng Chi nói: bấy giờ Tôn Quyền lệnh cho Phan Chương ngăn Quan Vũ, hạ lệnh “Vũ đến là giết”, đương nhiên khi bắt được Vũ, lập tức giết ngay. Vả lại, Lâm Thư cách Giang Lăng hai, ba trăm dặm, làm gì có chuyện không giết ngay, làm sao còn phải bàn nên giết hay không nên giết (lẽ nào không giết ngay, việc gì phải bàn việc sống chết)?

Ngài Trương Tác Diệu cũng không cho điều đó là đúng. Lưu Bị truyện nói: nhiệm vụ của Phan Chương chỉ là cản đường, không có quyền giết, các chuyện trong Tam quốc chí cũng không thấy ghi chép việc Tôn Quyền hạ lệnh “Vũ đến là giết”. Hơn nữa, từ Lâm Thư hoặc Chương Hương đến Giang Lăng, đường thủy cũng không quá trăm dặm, hoàn toàn có thể thỉnh thị. Ngoài ra, ngài Trương còn lấy ví dụ trong Tam quốc chí – Ngô Phạm truyện để bảo vệ quan điểm của mình. Ngô Phạm có thể coi là “người dự báo” khá thông thạo, ông thường “nói mấy lời trước khi có họa, và nhiều phần đúng”. Tôn Quyền và Lã Mông bàn định lén đánh Quan Vũ, nhiều người cho là không thể? Ngô Phạm nói có thể. Quan Vũ xin hàng Tôn Quyền, Tôn Quyền hỏi Ngô Phạm thật hay giả, Ngô Phạm nói giả. Tôn Quyền phái Phan Chương đi cản đường, thám tử cho hay Quan Vũ đã chạy, Ngô Phạm nói chạy không thoát. Tôn Quyền hỏi bao giờ thì bắt được, Ngô Phạm nói trưa mai. Trưa ngày thứ hai, gió làm rung tấm rèm che, Ngô Phạm vỗ tay nói: “Vũ đến rồi!”, trong nháy mắt, phía ngoài có tiếng hô vạn tuế, “báo đã bắt được Vũ”. Căn cứ vào đó, ngài Trương cho rằng, chính Tôn Quyền đã giết Quan Vũ.

Cách nói của ngài Trương vẫn còn phải bàn. Nói là “Vũ đến rồi!”. Không có nghĩa là Quan Vũ đã bị giải đến đại bản doanh của Tôn Quyền, chỉ có nghĩa là đã bắt được. Bởi vì trước đó không thể không có bất kỳ tin tức nào về Quan Vũ và vừa có tin thì người cũng được giải đến. Cái gọi là “báo đã bắt được Vũ”, tức là đã có tin bắt được Vũ. Hơn nữa quan điểm của Bùi Tùng Chi không phải là không có lý, cách nói trong Thục ký mới đáng ngờ. Nào là “Vũ sống để đối địch với Lưu, Tào”! Lợi dụng Quan Vũ đối phó với Tào Tháo thì còn được, muốn Quan Vũ đối phó với Lưu Bị, chỉ là kẻ ngốc nằm mơ!

Vì vậy tôi nghĩ, Phan Chương hoặc Mã Trung đã giết Quan Vũ, nhưng không phải “tự ý” mà là “theo lệnh”. Một khả năng, trước đó Tôn Quyền đã có lệnh “Vũ đến là giết”. Tuy sử sách không ghi lại việc này, nhưng không phải là không có. Vì vậy, có thể là Mã Trung đã giết Quan Vũ. Một khả năng khác, sau khi được tin Quan Vũ bị bắt, Tôn Quyền đã truyền lệnh đó. Theo Ngô chủ truyện, Quan Vũ bị bắt ở Chương Hương; theo Quan Vũ truyện, Quan Vũ bị giết ở Lâm Thư; còn như Phan Chương truyện, Phan Chương và Chu Nhiên “ngăn đường Vũ, đến Lâm Thư, ở Giáp Thạch”, lấy Lâm Thư làm quân doanh, mai phục ở Giáp Thạch. Giáp Thạch ở về phía tây bắc Chương Hương. Từ đó có thể suy ra, sau khi Phan Chương bắt được Quan Vũ ở Chương Hương đã áp giải Vũ về quân doanh Lâm Thư. Lúc này, lệnh của Tôn Quyền cũng vừa tới, Phan Chương đã giết Quan Vũ. Vì vậy, nói Tôn Quyền giết Quan Vũ hoặc do Phan Chương giết đều được.

Thực ra, nếu nói việc giết Quan Vũ là do Phan Chương hoặc Mã Trung “tự ý”, Tôn Quyền vẫn phải chịu trách nhiệm, bao giờ Lưu Bị cũng ghi nợ lên đầu Tôn Quyền. Vì thế Tôn Quyền mới thấy sợ. Tôn Quyền liền nghĩ cách gạt tội sang người khác. Theo chú dẫn Ngô lịch của Bùi Tùng Chi trong Quan Vũ truyện, sau khi Quan Vũ bị giết, Tôn Quyền cho đem thủ cấp Quan Vũ sang chỗ Tào Tháo. Rõ ràng Tôn Quyền muốn đánh lạc hướng, muốn để mọi người hiểu, Tào Tháo đã giết Quan Vũ. Một mẹo nhỏ của Tôn Quyền lẽ nào Tào Tháo lại không nhìn ra? Tháo liền cho hậu táng Quan Vũ theo lễ của chư hầu. Ngang như tuyên bố với mọi người, ta không giết Quan Vũ. Nhưng vì sao Tào Tháo lại không đem thủ cấp Quan Vũ trả lại cho Tôn Quyền? 1- Làm như vậy có phần quá đáng, là trở mặt với Tôn Quyền, và lúc này hai bên còn có minh ước liên hợp cùng đánh Quan Vũ. 2- Lúc này Tào Tháo đang là thừa tướng vương triều nhà Đại Hán, là đại diện của “trung ương”, không lý gì lại đem trả vật mà “địa phương” dâng lên “trung ương”. Tào Tháo chỉ còn cách là hậu táng Quan Vũ để thanh minh cho bản thân.

Bất kể là thế nào, Quan Vũ chết thì Kinh châu cũng mất. Rõ ràng đây là tổn thất nặng nề của tập đoàn Lưu Bị. Vì vậy cũng phải hỏi, cuối cùng thì ai là người bên phía Lưu Bị chịu trách nhiệm về cuộc thảm bại này?

Có nhiều cách nói. Có người bảo do Quan Vũ, có người bảo do Lưu Bị, cũng có người bảo do Gia Cát Lượng. Có ba vấn đề lớn dẫn tới có nhiều cách nói khác nhau. Một là, Quan Vũ có cần phải phát động cuộc chiến ở Tương, Phàn không? Hai là, Lưu Bị có nên để Quan Vũ đô đốc Kinh châu không? Ba là, một mình Quan Vũ đơn độc tác chiến, sao tập đoàn Lưu Bị không cho quân cứu viện? Vấn đề thứ nhất là vấn để hết sức cơ bản, chúng ta bắt đầu từ vấn đề này.

Chúng ta đều biết, nguyên nhân trực tiếp khiến Quan Vũ bại trận chạy đến Mạch Thành là Lã Mông và Lục Tốn lén đánh vào Nam quận, tập đoàn Tôn Quyền đâm một nhát vào lưng. Có điều, nếu Quan Vũ không tấn công Tương Dương, Phàn Thành thì những mưu kế từ lâu kia của Tôn Quyền và Lã Mông, Lục Tốn cũng chẳng có cơ hội để thực hiện. Cũng tức là không có chiến tranh Tương Phàn ở phía trước thì cũng không có bại trận chạy đến Mạch Thành ở phía sau. Ở đây lại có ba vấn đề nhỏ: 1- Ai quyết định đánh Tương Phàn? 2- Vì sao phải đánh Tương Phàn? 3- Có nên gây ra cuộc chiến ở Tương Phàn hay không?

Trước tiên nói tới vấn đề nhỏ thứ nhất, về vấn đề này có hai ý kiến khác nhau. Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu cho rằng, “Quan Vũ với sự gợi ý của Lưu Bị, Gia Cát Lượng” đã phát động chiến tranh. Sau đó thì Lưu Bị và Gia Cát Lượng không có một biện pháp phối hợp nào. Không những không có biện pháp ứng cứu nào mà cũng không bố trí quân sư tướng tá, họ phóng tay để Quan Vũ một người hữu dũng vô mưu, quá tin vào sức mình “tự lo liệu”. Vì vậy Lưu Bị và Gia Cát Lượng khó tránh được trách nhiệm trong lần thất bại này, thậm chí “phải gánh lấy trách nhiệm chủ yếu”.

Tam quốc chí của ngài Hà Tư Toàn lại có quan điểm khác. Ngài Hà nói: “Quan Vũ tiến công Tương Dương, Phàn Thành, gần như không bàn bạc trước với Lưu Bị và Gia Cát Lượng”. Nói vậy là đúng. Bởi vì rà soát lại Tam quốc chí không hề thấy có “mệnh lệnh” nào hoặc “gợi ý” nào của Lưu Bị, Gia Cát Lượng để Quan Vũ tấn công Tương Phàn. Một quyết sách lớn lao như vậy sử sách không nên bỏ sót, vì vậy chỉ có thể giải thích là Quan Vũ tự nghĩ ra việc này. Có điều không thấy Lưu Bị trao quyền hoặc góp ý, cũng không thấy phản đối. Nếu có phản đối, chắc sử sách đã ghi lại. Nếu Lưu Bị kiên quyết phản đối, Quan Vũ sẽ phải thôi. Xem ra thái độ Lưu Bị lúc đó, nghe đó bỏ đó, hoặc ngầm cho phép, thậm chí là tán thành. Vì vậy, Lưu Bị không thể nói không có một chút trách nhiệm nào.

Gia Cát Lượng không chịu trách nhiệm. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, lúc đó trận chiến Tương Phàn quan hàm của Gia Cát Lượng “quân sư tướng quân” lo việc trong “phủ Tả tướng quân”. Lưu Bị sau khi chiếm Thành Đô đã sắp xếp như vậy. Lúc này quan hàm của Lưu Bị là Tả tướng quân, nha môn tại phủ Tả tướng quân. Gia Cát Lượng lo việc trong “phủ Tả tướng quân” chính là “Tổng lý đại thần” hoặc “đại quản gia” của Lưu Bị, nhiệm vụ là giúp Lưu Bị hoàn thành công việc, yên dân yên nước, lúc Lưu Bị ra ngoài thì “Trấn thủ Thành Đô, lo đủ lương thực lo đủ quân lính”. Tức là, Gia Cát Lượng không phải “Tổng tư lệnh ba quân” hoặc “Tổng tham mưu trưởng” của Lưu Bị, nhiệm vụ chủ yếu là hành chính, dân chính, không dính đến quân sự, vậy Gia Cát Lượng có trách nhiệm gì?

Có người nói, Quan Vũ phát động chiến tranh Tương Phàn là làm theo chiến lược tổng thể của Gia Cát Lượng. Làm theo phương châm định sẵn của Gia Cát Lượng mới có được Kinh, ích châu, trong “Long Trung đối” đã nói rõ. Vì vậy Gia Cát Lượng cũng có trách nhiệm. Nói vậy là không đúng. “Long Trung đối” của Gia Cát Lượng chỉ là quy hoạch tổng thể, không phải phương án thực hiện. Gia Cát Lượng không trực tiếp hạ lệnh Quan Vũ tiến công Tương Phàn, vả ông cũng không có quyền đó. Nếu chỉ vì Gia Cát Lượng có đối sách trong Long Trung mà đổ trách nhiệm lên đầu ông là không công bằng.

Hơn nữa trong Long Trung đối nói thế nào? Gia Cát Lượng đã nói rất rõ: “thiên hạ có biến, nên lệnh một thượng tướng cùng dân chúng Kinh châu đến Uyển, Lạc, tướng quân (Lưu Bị) dẫn dân chúng Ích châu ra khỏi Tần Xuyên”. Ý muốn nói tới quy hoạch của Gia Cát Lượng: một là, nếu thiên hạ có biến, hai là, cần đưa quân ra hai đường. Xin hỏi, lúc Quan Vũ tiến công Tương Dương và Phàn Thành thiên hạ có biến không? Không. Đưa quân ra hai đường chăng? Cũng không. Vậy sao có thể nói là quán triệt cách bố trí chiến lược của Gia Cát Lượng. Hơn nữa theo tôi, Quan Vũ không những không quán triệt ý đồ chiến lược của Gia Cát Lượng, mà còn phá hoại cách bố trí chiến lược đó. Bởi vì mất Kinh châu là vĩnh viễn mất luôn khả năng tiến quân bằng hai đường lên bắc tiêu diệt Tào Tháo, thống nhất thiên hạ!

Tôi nghĩ, không phải Gia Cát Lượng không hiểu điều này. Vậy vì sao Gia Cát Lượng lại không ngăn cản hành động của Quan Vũ? Điều nuối tiếc này, chúng ta sẽ nói tới sau. Lúc này hãy trả lời vấn đề nhỏ thứ hai đã nói tới: vì sao phải phát động cuộc chiến tranh ở Tương Phàn?

Ngài Lã Tư Miễn cho đó là việc làm nhằm phối hợp với hành động của Lưu Bị ở Hán Trung. “Tần Hán sử” của ngài Lã nói: “binh có lợi khi cùng ra quân, đầu đuôi tương ứng, tiếc là quân Lưu Bị chưa về, quân Quan Vũ đã nổi dậy”. Đối với điều này, tôi thấy có gì đó chưa đúng. Lưu Bị tiến quân Hán Trung vào năm Kiến An thứ XXIII (Công nguyên năm 218). Chém Hạ Hầu Uyên ở núi Định Quân vào tháng giêng năm Kiến An thứ XXIV (Công nguyên năm 219). Tào Tháo đến gần Hán Trung vào tháng ba năm đó, tháng năm đã đưa quân về Tràng An. Nếu Quan Vũ có ý hạn chế Tào Tháo, vì sao không ra tay sớm hơn? Chờ đến tháng bảy, lúc Lưu Bị đã chiếm Hán Trung, tự xưng là Hán Trung vương mới tấn công Tương Phàn, chẳng phải là thừa sao?

Vì vậy, hành động của Quan Vũ chỉ có thể hiểu là được voi đòi tiên. Nói dễ nghe là thừa thắng tiến tiếp, giành thắng lợi nữa; nói khó nghe là tham lam không biết lượng sức. Vậy cuối cùng rơi vào tình trạng nào? Điều này liên quan tới vấn đề nhỏ đã nói ở phần trước, tức là có nên tiến đánh Tương Phàn hay không?

Đã có hai ý kiến về vấn đề này. Một loại cho rằng “nên đánh”, có hai nội dung: 1- Theo quy hoạch đã bàn ở Long Trung cho Lưu Bị của Gia Cát Lượng, Tương Dương và Phàn Thành sớm muộn gì cũng phải lấy. Lấy Tương Phàn mới có được cả Kinh châu. Cái đó gọi là “tất phải đánh”; 2- Quan Vũ không phải hoàn toàn không có khả năng lấy Tương Phàn, chí ít là có điều kiện: 1. Hơn nửa năm trước đã có sự kiện phản lại Tào Tháo ở vùng Nam Dương, rõ ràng là nền thống trị của Tào Tháo ở phía bắc Kinh châu không ổn định; 2. Lưu Bị đã có Hán Trung, lại có thêm Thượng Dung, lòng quân phấn chấn, khí thế bừng bừng; 3. Ở phía đông Tôn Quyền tiến công Hợp Phì, có thể trống giong cờ mở. Bên phía Tào Tháo, vừa rút khỏi Hán Trung vừa phải đối phó với Tôn Quyền, không tránh khỏi, giữ chỗ này mất chỗ kia, thế gọi là “có thể đánh”. Cần phải đánh thêm có thể đánh, vậy kết luận là “nên đánh”.

Nhưng ngài Hà Tư Toàn lại có cách nhìn khác. Ông cho rằng, cuộc chiến Tương Phàn của Quan Vũ là cuộc chiến “mạo hiểm về quân sự, không đúng thời cơ”. Theo quan điểm của ngài Hà trong Tam quốc sử, Lưu Bị vừa đoạt Hán Trung đang cần ổn định thế cục, dưỡng quân nghỉ ngơi, đâu có thể vừa đánh lại đánh tiếp? Đó là điều một. Lưu Bị định xong Hán Trung. Quan Vũ đi lấy Tương Phàn, một trước một sau, không phải ra quân bằng hai đường, đông tây cùng kẹp đánh, hơn nữa thiên hạ không có biến động, không phù hợp với thiết kế của Gia Cát Lượng. Đó là điều hai. Quân của Quan Vũ, tiếng là đông đảo hùng mạnh, nhưng thực tế lực lượng có hạn. Nếu không có trận lũ giúp sức, thì e cũng không thể hàng phục Vu Cấm, chém đầu Bàng Đức. Đã vậy, Phàn Thành vẫn chưa bị hạ, và khi Từ Hoảng đem quân đột nhập, Quan Vũ đành phải rút. Cũng có nghĩa, uy lực của Quan Vũ đã được phóng to hơn. Vì vậy ngài Hà mới nói: Tôn Quyền lén đánh Nam quận, trận đánh quá dễ dàng. Nếu không có quân Tôn Quyền tập kích ở phía sau, Tào Tháo vẫn có thể phản kích, Quan Vũ cũng sẽ thất bại, có điều không phải thảm bại như thế này.

Riêng tôi cho rằng, ngài Hà đã rất đúng. Từ những điều đã nói, chúng ta có thể rút ra kết luận cho vấn đề lớn thứ nhất: Một là, Quan Vũ đã phát động chiến tranh Tương Phàn, Lưu Bị không trao quyền không góp ý, nhưng cũng không phản đối. Hai là, nguyên nhân Quan Vũ phát động chiến tranh Tương Phàn: mê muội trước những thắng lợi, đánh giá sai tình huống, cho rằng có thể thắng tiếp, một trận là sạch không; còn tập đoàn Lưu Bị thì như Lư Bật đã dẫn lời Hoàng Ân Đồng trong Tam quốc chí tập giải, “mải vui vì thắng, không lường được bại” đã để mặc cho Quan Vũ tấn công. Ba là, phát động chiến tranh Tương Phàn là sai lầm, vì không đúng thời cơ, chuẩn bị không đủ. Quan Vũ vì quá vui mừng trong thắng lợi nên đã phán đoán sai lầm. Từ đó chúng ta lại có thêm một vấn đề: Lưu Bị có nên để Quan Vũ là đô đốc Kinh châu không?

Đây là vấn đề rất khó trả lời, bởi vì không thể nói Lưu Bị đã chọn nhầm người. Trước hết, Quan Vũ rất trung thành, đúng như vậy. Thứ nữa, Quan Vũ giỏi giang. Từ lúc Lưu Bị ra quân, Nam chinh Bắc chiến, bất kể lúc nào, không chia quân thì thôi, một khi chia quân thì nhất định mình một cánh, Quan Vũ một cánh, rõ ràng Quan Vũ có tài. Ba là, Quan Vũ có nghề. Giữ Kinh châu, cần người biết về thủy quân, lại chính là Quan Vũ biết nghề này. Năm đó Lưu Bị bại trận ở Trường Bản, may nhờ Quan Vũ đem thủy quân tiếp ứng mới thoát được nguy hiểm. Quan Vũ là người phương bắc vừa đến miền Nam đã nắm được thủy quân, rõ ràng là người giỏi giang. Trung thành, giỏi giang, có nghề, Lưu Bị vào Thục, cần để một đại tướng ở lại giữ Kinh châu, tính toán kỹ người đó phải là Quan Vũ.

Nhưng về tính cách thì Quan Vũ có vấn đề, Quan Vũ tự cao tự đại, quá sức tự tin, say mê chiến công, muốn được đề cao. Theo Tam quốc chí – Quan Vũ truyện, năm Kiến An thứ XIX (Công nguyên năm 214), Lưu Bị tiến công Thành Đô, Mã Siêu đến hàng. Vì không biết Mã Siêu, Quan Vũ đã viết thư cho Gia Cát Lượng hỏi về tài năng của Mã Siêu, có thể so sánh với ai. Gia Cát Lượng biết Quan Vũ thích hơn người (Lượng biết Vũ thích hơn người), nên trả lời, Mã Mạnh Khỏi (Mã Siêu tự Mạnh Khởi) văn võ song toàn, mạnh mẽ hơn người, gọi là “tuấn kiệt một thời”, có thể ngang với Trương Dực Đức (Trương Phi) nhưng chưa thể là “tuyệt luận siêu quần” Mỹ Nhiệm Công (Quan Vũ)! Quan Vũ xem xong mừng rỡ vô cùng đã đưa thư của Gia Cát Lượng cho vị khách xem.

Có nhiều cách đánh giá về vấn đề này. Có người nói, Gia Cát Lượng giảo hoạt, muốn được lòng cả đôi bên. Tôi nghĩ không phải thế. Ngược lại, lúc này Gia Cát Lượng tuy chưa phải là thừa tướng nhưng đã biểu hiện tài của thừa tướng. Nhiệm vụ của thừa tướng là gì? Là “điều tiết âm dương”, tức là xử lý tốt mọi mối quan hệ. Mã Siêu vừa sang hàng, trong lòng còn băn khoăn lo lắng, cần phải khẳng định và vỗ về, vả Mã Siêu đúng là nhân tài, lẽ nào lại hạ thấp? Còn Quan Vũ không muốn ai hơn mình, nên chỉ có thể coi Mã Siêu là “tuấn kiệt một thời” và “tuyệt không sánh bằng”.

Đương nhiên nói vậy, Gia Cát Lượng đã gây nên tác dụng phụ, tức là đã quá “nuông chiều” Quan Vũ. Nhưng đây cũng không phải trách nhiệm của Gia Cát Lượng. Tập đoàn Lưu Bị và bản thân họ Lưu đều phải có trách nhiệm. Vì họ đều nhường Quan Vũ, quá đề cao Quan Vũ hoặc lấy biện pháp đề cao để đối phó với Quan Vũ. Tháng bảy Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), Lưu Bị tự xưng Hán Trung vương, phong Quan Vũ Tiền tướng quân, Trương Phi là Hữu tướng quân, Mã Siêu là Tả tướng quân, đồng thời còn phong Hoàng Trung là Hậu tướng quân. Ngay lúc đó, Gia Cát Lượng hiểu là Quan Vũ không vui. Vì nói về quan hệ, Hoàng Trung không bằng được Trương Phi; về danh tiếng Hoàng Trung không bằng Mã Siêu. Quan Vũ đâu chịu “cùng hàng”? Lưu Bị nói: Không sao, ta sẽ có cách. Lưu Bị cử Phí Thi tới đó. Theo Tam quốc chí – Phí Thi truyện, Phí Thi vừa tới chỗ Quan Vũ, quả nhiên Quan Vũ đã lồng lên nói: đại trượng phu sao có thể ngồi cùng hàng với tên lính già! Phí Thi từ từ nói, nhà vua dùng người không câu nệ. Hán vương (Lưu Bị) phá lệ cất nhắc Hoàng Hán Thăng (Hoàng Trung) chỉ vì ông ấy vừa lập công lớn. Nhưng tận đáy lòng Hán vương Hán Thăng sao bì được với quân hầu (Quan Vũ). Quân hầu và Hán vương có quan hệ gì nào? Lòng dạ cùng nhau, máu thịt gắn kết, như là một người. Hán vương vinh nhục là quân hầu vinh nhục, Hán vương họa phúc cũng là họa phúc của quân hầu, lẽ nào quân hầu còn phải ngã giá với Hán vương? Phí Thi này chỉ là người đưa tin, quân hầu không tiếp nhận, Phí Thi xin về, chỉ sợ rằng quân hầu sẽ phải hối hận. Quan Vũ nghe xong đã hiểu ra, liền bái lạy nhận phong.

Phí Thi nói vậy, ngang như tập đoàn Lưu Bị đã dám sờ vào mông hổ, nhưng vẫn là vuốt lông thôi. Rõ ràng xưa nay tập đoàn Lưu Bị luôn chiều chuộng Quan Vũ, Quan Vũ biến thành “đứa trẻ hư vì được nuông chiều”. Một đứa trẻ như vậy sẽ có hai đặc điểm, một là phóng túng, hai là ngây thơ. Bởi được nuông chiều nhiều nên phóng túng; vì là trẻ con nên ngây thơ. Quan Vũ là loại người đó. Vì phóng túng nên mới phát động chiến tranh Tương Phàn; vì ngây thơ nên mới bị Lã Mông và Lục Tốn dụ dỗ. Vì vừa phóng túng vừa ngây thơ mới phạm sai lầm trong xử lý quan hệ giữa ta với kẻ thù hoặc bè bạn.

Có hai ví dụ để nói rõ vấn đề này. Theo chú dẫn của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Quan Vũ truyện, trong trận chiến Tương Phàn, Tôn Quyền chủ động có ý muốn giúp Quan Vũ, nhưng vẫn có ý đồ riêng. Tôn Quyền dặn quân sĩ không được hành quân quá nhanh, đồng thời sai sứ báo tin cho Quan Vũ. Quan Vũ không biết lợi dụng cơ hội đó làm yên lòng Tôn Quyền hoặc lợi dụng Tôn Quyền hạn chế Tào Tháo, ngược lại đã căm hận Tôn Quyền một cách phi lí. Quan Vũ nổi giận đùng đùng trước người vừa đến hàng là Vu Cấm, mở miệng chửi ầm lên, đồ vô lại! Ngươi dám chần chừ (tiểu tử vô lễ)! Chờ ta lấy Phàn Thành xong, sẽ tiêu diệt ngươi!

Bùi Tùng Chi không thừa nhận việc này. Bởi vì từ lâu Tôn Quyền và Lã Mông đã có ý đánh lén Quan Vũ. Nếu lấy cớ đến trợ chiến thì việc gì còn phải len lén áo trắng qua sông? Nhưng có một việc khác lại đúng, đó là việc Tôn Quyển muốn bàn việc hôn nhân với bên Quan Vũ, Quan Vũ đã mắng chửi sứ giả. Theo Quan Vũ truyện nguyên nhân là: “Quyền sai sứ đến hỏi con Vũ cho con trai mình, Vũ hạ nhục sứ giả và từ chối”. Chúng ta đều biết, xưa nay những loại hôn nhân đó đều vì chính trị, mục đích duy nhất là ủng hộ quan hệ liên minh. Tôn Quyền có thể gả em gái cho Lưu Bị thì sao Quan Vũ lại không thể gả con gái cho con trai Tôn Quyền? Đương nhiên, có thể Quan Vũ xem thường hoặc căm giận Tôn Quyền (Lúc này Tôn Quyền đã gọi em gái về), vẫn có thể từ chối hôn sự bằng lời lẽ ngoại giao, không nên mắng chửi.

Trong thực tế “đứa trẻ hư vì luôn được nuông chiều” còn có một đặc điểm, rất thích mắng chửi người khác. Chúng ta đã nói trong tập trước, quân Lã Mông vừa đến Nam quận thì hai viên tướng giữ thành đã đầu hàng. Một trong những nguyên nhân, hai người vừa bất mãn vừa khiếp sợ trước Quan Vũ. Theo Quan Vũ truyện, Quan Vũ không hề ghen tị, nhưng luôn tỏ ra xem thường họ, vì vậy họ “mới hiềm Vũ xem thường”. Quan Vũ ra trận, yêu cầu hai người phải “cung cấp quân lương”. Vì bất lực trong công việc nên họ bị Quan Vũ nhục mạ, còn nói “sẽ trừng trị”, kết quả hai người “thấy khiếp sợ”, Lã Mông gọi hàng, họ theo ngay. Nghĩ xem, bạn ra tiền phương đánh trận, để họ ở lại hậu phương trông nhà, một nhiệm vụ thật quan trọng, không thể nhẹ nhàng với họ một chút sao?

Qua những chuyện đó thấy rõ, cử Quan Vũ giữ Kinh châu là không hợp. Đúng. Quan Vũ có năng lực, có hiểu biết về một mặt nào đó, nhưng là ở giai đoạn đầu sự nghiệp Lưu Bị, không giữ nổi một thành nhỏ (như Hạ Phì), đánh thắng nổi địch (như Nhan Lương). Còn như giữ mảnh đất chiến lược như Kinh châu, đối phó với những kẻ gian hùng giảo hoạt như Tào Tháo, Tôn Quyền, phải tác chiến cùng lúc trên cả hai mặt chính trị và quân sự thì Quan Vũ không đủ sức. Quan Vũ không có đầu óc chính trị, không có nhãn quan chiến lược, chỉ dương dương tự đắc, làm việc đơn độc, về cơ bản không phù hợp với trách nhiệm một thừa tướng; hơn nữa với tính ngây thơ, phóng túng, ngang bướng kiêu ngạo sẽ có nhiều sơ hở trước kẻ thù. Nói cách khác, với tính cách ấy Quan Vũ chỉ có thể là một “đại hiệp” lang bạt giang hổ, không thể trở thành “đại soái” giành giật ở Trung Nguyên.

Như vậy, Lưu Bị và Gia Cát Lượng dùng người không hợp chăng? Cũng không phải thế. Gia Cát Lượng không có trách nhiệm gì, vì lúc này ông không có quyền dùng người, ông cũng không phải là người nói gì làm gì Lưu Bị nhất nhất nghe theo như mọi người từng nghĩ. Lưu Bị đương nhiên là có trách nhiệm, nhưng không phải là nặng. Bởi vì Lưu Bị cũng không thể nghĩ được xa. Lưu Bị cũng không ngờ, một khi lấy được Ích châu, Kinh châu sẽ đứng trước một áp lực chưa từng có; mà Quan Vũ thì không thể gánh nổi. Có thể, sau khi Lưu Bị làm chủ Thành Đô, cần phải nhanh chóng cử người giúp đỡ và hạn chế Quan Vũ. Nhung Lưu Bị có thể cử ai đây? Gia Cát Lượng không đi được (chính quyền mới thành lập ở Ích châu phải trông cậy vào Gia Cát Lượng), Bàng Thống đã chết, Pháp Chính không quen Quan Vũ, vậy cử Trương Phi, Triệu Vân, Mã Siêu hay Hoàng Trung? E đều không được! Nói đi nói lại, Lưu Bị cũng chẳng còn cách nào khác. Vả lúc này Lưu Bị cũng đang say sưa trong thắng lợi.

Bây giờ chúng ta trả lời câu hỏi cuối cùng: Vì sao tập đoàn Lưu Bị thấy Quan Vũ đơn độc chiến đấu mà không cho quân cứu viện? Theo tôi có ba chữ: “Không ngờ tới”. Ngài Lã Tư Miễn nói trong Tần Hán sử: Vũ bại trận, Tào Tháo chưa kịp nghĩ tới, còn Tôn Quyền cũng chưa có kế khiến Vũ bại trận nhanh như vậy”. Cũng tức là, không ngờ tới, một người như Quan Vũ, kẻ thù nghe tiếng đã khiếp sợ, lại vừa đại phá quân Tào ở Phàn Thành, uy trấn thiên hạ, bức Tào Tháo suýt nữa phải dời đô, mà lại bại trận như núi lở. Tào Tháo không ngờ tới? Đúng, cũng không ngờ tới. So với Tào Tháo, Tôn Quyền thì Lưu Bị càng không ngờ tới. Đúng là Lưu Bị không hề biết Tào Tháo và Tôn Quyền đã ngấm ngầm câu kết, Lã Mông, Lục Tốn ra quân từ hai đường, áo trắng qua sông, lén đánh Nam quận, đúng là sấm gầm không kịp bịt tai. Đúng vậy, tháng bảy Kiến An năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), tiến đánh Tương Phàn, tháng mười hai cùng năm bại trận chạy về Mạch Thành, thời gian chưa đến nửa năm. Nhưng tình thế chiến tranh lại thay đổi trong nháy mắt. Nên nhớ, trước khi Tào Tháo phát tán lá thư của Tôn Quyền, Quan Vũ vẫn tin rằng mình sẽ thắng. Ngay cả khi đã biết ý đồ của Tôn Quyền, Quan Vũ vẫn chưa chịu rời bỏ Phàn Thành. Nghĩa là Quan Vũ cũng chưa nghĩ rằng mình sẽ thất bại, bên phía Lưu Bị chỉ nghe toàn tin thắng lợi thì việc gì phải cử viện binh. Chờ khi Quan Vũ chúng phản thân li, bại trận chạy về Mạch Thành, Lưu Bị có muốn cứu cũng không kịp, trừ phi Lưu Bị có quân lính từ trên trời xuống.

Kết luận cuối cùng là: Thất bại chạy về Mạch Thành, bỏ mất Kinh châu là kết quả việc Tôn Quyền và Tào Tháo liên kết nhằm ngăn cản tập đoàn Lưu Bị. Bên phía tập đoàn Lưu Bị, Quan Vũ chịu trách nhiệm trực tiếp. Lưu Bị chịu trách nhiệm của người lãnh đạo. Gia Cát Lượng không chịu trách nhiệm. Nhung bất kể là ai chịu trách nhiệm, Lưu Bị không thể nhận tất cả và cũng không chịu buông xuôi. Vậy Lưu Bị đã làm gì và kết quả sẽ như thế nào?

§35. KHIẾU ĐÌNH DI HẬN

Tháng mười hai, Kiến An năm thứ XXIV, Lưu Bị trong tình trạng không có chuẩn bị gì về tư tưởng đã mất Quan Vũ lại mất luôn cả Kinh châu. Đối với Lưu Bị, người vừa lấy được Ích châu chưa lâu, đang dự định mở rộng địa bàn, thì đây là một đòn đả kích nặng nề. Nửa năm sau, Lưu Bị – người không dễ cam chịu, đã phát động cuộc chiến ở Di Lăng với ý đồ đoạt lại Kinh châu. Nhưng binh bại thân vong mà kết thúc. Vậy đó là trận chiến thế nào, và Lưu Bị tưởng đã nắm chắc phần thắng vì sao phải thất bại thảm hại?

Tập trước chúng ta nói tới trận chiến giành Kinh châu. Kết quả, Lưu Bị mất cả Quan Vũ lẫn Kinh châu. Quan Vũ là tướng yêu của Lưu Bị, Kinh châu là vận mệnh của Lưu Bị, đương nhiên Lưu Bị sẽ không cam chịu. Thế là nửa năm sau, Lưu Bị đông chinh, phát động chiến tranh đánh phá Tôn Quyền vào tháng bảy âm lịch, Công nguyên năm 221. Trước đó, tháng mười âm lịch, Công nguyên năm 220, Tào Phi xưng đế, cải nguyên là Hoàng Sơ. Tháng tư năm sau, Lưu Bị xưng đế, kiến nguyên Chương Vũ. Vì vậy, thời gian phát động chiến tranh, sử sách ghi là “tháng bảy Hoàng Sơ năm thứ II” hoặc “Tháng bảy Chương Vũ năm đầu”. Bấy giờ, Lưu Bị đóng quân ở Khiếu Đình (phía bắc Nghi Đô, Hồ Bắc ngày nay) hoặc Di Lăng (phía đông nam thị trấn Nghi Xương, Hồ Bắc ngày nay). Vì vậy sử sách ghi chép là “chiến tranh ở Di Lăng, Khiếu Đình” đơn giản là “chiến tranh Di Lăng” hoặc “chiến tranh Khiếu Đình”.

Chiến tranh ở Di Lăng, Khiếu Đình là chiến dịch quan trọng như cuộc chiến ở Quan Độ, ở Xích Bích. Hơn nữa cuộc chiến lần này cũng giống như cuộc chiến ở Quan Độ, cuộc chiến ở Xích Bích, đều kết thúc từ thất bại của người phát động chiến tranh. Viên Thiệu phát động cuộc chiến ở Quan Độ, kết quả Viên Thiệu thất bại, Tào Tháo phát động cuộc chiến ở Xích Bích, kết quả Tào Tháo thất bại, Lưu Bị phát động cuộc chiến ở Di Lăng, ở Khiếu Đình, kết quả Lưu Bị thất bại và sau đó thì qua đời. Vậy, vì sao Lưu Bị phải thất bại? Theo tôi có ba nguyên nhân: 1- Tôn Quyền có chuẩn bị nên vô hại; 2- Lưu Bị ra quân đơn độc; 3- Lục Tốn chỉ huy chắc chắn, về ba điểm này, chúng ta chỉ cần xem quá trình quyết sách của cuộc chiến và quá trình tiến hành cuộc chiến thì rõ ràng ngay.

Hãy nói điểm thứ nhất trước: Tôn Quyền có chuẩn bị nên vô hại.

Sau trận chiến giành Kinh châu, liên minh Tôn Lưu vốn yếu ớt đã bị vỡ. Tôn Quyền rất hận Lưu Bị, dứt khoát trở mặt với Lưu Bị, nghiêng hẳn sang phía Tào Tháo. Theo Lưu Chương truyện, Ngô chủ truyện trong Tam quốc chí và lời chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Vũ đế kỷ, sau khi đoạt lại Nam quận, Tôn Quyền tuyên bố không thừa nhận chức Ích châu mục của Lưu Bị, vẫn coi Lưu Chương là Ích châu mục, đóng tại Tỉ Quy. Tào Tháo cũng tiến cử Tôn Quyền là Phiêu kỵ tướng quân, giá tiết, lĩnh Kinh châu mục, phong Nam Xương hầu; Tôn Quyền dâng biểu xưng thần, còn chủ trương Tào Tháo nên xung đế. Tức là Tôn Quyền thừa nhận Tào Tháo là “trung ương”, Tào Tháo thừa nhận Kinh châu là của Tôn Quyền, Tôn Quyền không thừa nhận Ích châu là của Lưu Bị. Chúng ta đều biết, trước đó Lưu Bị là “mục của hai châu”, vừa là Kinh châu mục vừa là Ích châu mục. Lúc này, theo lập luận của Tào Tháo và Tôn Quyền, Lưu Bị chẳng là gì cả, đương nhiên Lưu Bị sẽ không chịu.

Tôn Quyền cũng biết Lưu Bị sẽ không chịu. Cho dù Tôn Quyền có thừa nhận Lưu Bị là Ích châu mục, Lưu Bị cũng sẽ không chịu. Vì lợi, Lưu Bị phải đoạt lại Kinh châu; vì nghĩa, Lưu Bị sẽ trả thù rửa hận. Khó tránh khỏi một trận đánh lớn, Tôn Quyền không thể không có chuẩn bị.

Vì vậy Tôn Quyền đã có chuẩn bị đầy đủ về cả hai mặt chính trị và quân sự. Về mặt chính trị, điều quan trọng là Tôn Quyền tích cực dựa hẳn vào Tào Ngụy. Kỳ thực, trước khi nổ ra chiến tranh giành giật Kinh châu, Tôn Quyền đã ngầm liếc mắt đưa tình với Tào Tháo. Mùa xuân năm Kiến An thứ XXII (Công nguyên năm 217), Tôn Quyền đã cử người sang “xin hàng” Tào Tháo, Tào Tháo cũng đánh tiếng sẽ lại kết làm thân gia với Tôn Quyền (thề lại kết hôn). Vì vậy mới có sự câu kết giữa hai bên khi nổ ra cuộc chiến giành Kinh châu. Sau trận chiến đó, Tôn Quyền vẫn tiếp tục dựa vào Tào Ngụy. Tháng mười, năm Kiến An thứ XXV, (Công nguyên năm 220), Tào Phi thay Hán xưng đế, tập đoàn Lưu Bị phản đối mãnh liệt, xỉ vả Tào Phi, nhưng phía Tôn Quyền vẫn giữ yên lặng. Đến tháng bảy, Tào Phi Hoàng Sơ năm thứ II (Công nguyên năm 221), lúc Lưu Bị đánh Ngô, thì tháng sau, Tôn Quyền đã dâng biểu xưng thần lên Tào Phi, và tháng mười một thì nhận xưng hiệu Ngô vương do Tào Phi sách phong, năm sau kiến nguyên là Hoàng Vũ. Lúc này, Tào Phi và Lưu Bị đã xưng đế, Tôn Quyền trở thành quốc vương một vương quốc độc lập, hình thế ba nước chân vạc đã hình thành.

Có điều về mặt danh nghĩa, lúc này Tôn Quyền chỉ là phiên vương của vương triều Tào Ngụy (Công nguyên năm 229 mới xưng đế). Đạt tới mức này, đối với Tôn Quyền chẳng dễ dàng gì. Bởi vì điều một, coi như đã thừa nhận Tào Phi “cướp Hán” là chính đáng. Điều hai, chứng tỏ quan hệ giữa Tào Phi và Tôn Quyền là quân thần. Vì vậy trong nội bộ tập đoàn Giang Đông mới có ý kiến khác nhau. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí- Ngô chủ truyện, Tôn Quyền nói luôn với bộ hạ, nghĩ xem năm đó chẳng phải Lưu Bang cũng đã nhận phong hiệu của Hạng Võ, là Hán vương sao? Chẳng qua chỉ là hợp thời, tùy cơ ứng biến mà thôi, quan trọng gì đâu?

Hiển nhiên, Tôn Quyền nhận phong hiệu của Tào Ngụy chỉ là kế tạm thời. Một khi thời cơ chín muồi, Tôn Quyền cũng sẽ xưng đế. Nhưng lúc này, Tôn Quyền chỉ có thể hòa hảo với Tào Phi, để tập trung sức lực đối phó với Lưu Bị. Trong thực tế, đồng thời với việc chuẩn bị về chính trị, Tôn Quyền đã chuẩn bị cả về mặt quân sự. Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, trước đó bảy tháng, tức là vào tháng tư Hoàng Sơ năm thứ II (Công nguyên năm 221), sau khi Lưu Bị xưng đế Tôn Quyền đã dời bộ chỉ huy của mình từ Công An đến Ngạc Thành (thị trấn Ngạc Châu, Hồ Bắc ngày nay), đổi tên là Vũ Xương (không phải khu Vũ Xương thị trấn Vũ Hán, Hồ Bắc bây giờ), Vũ Xương quận gồm có sáu huyện: Vũ Xương, Hạ Trĩ, Tam Dương, Dương Tân, Sài Tang, Sa Tiện. Vào tháng tám, Tôn Quyền đã giải thích về điểm này. Tôn Quyền nói: các bậc tiên hiền, tiên triết đã dạy, ở yên phải nghĩ đến nguy, (tổn đừng quên vong, an tất nghĩ đến nguy, lời dạy của người xưa). Huống chi đang ở bên lang, sói, có thể không chuẩn bị để ứng biến sao? Vì vậy, Tôn Quyền không kể tới những lời phản đối, “thà uống nước Kiến Nghiệp chứ không ăn cá Vũ Xương” đã kiên quyết dời đô đến Vũ Xương, và sau khi Lưu Bị xuất quân đã lập những phòng tuyến dọc theo Trường Giang. Mới hay, Tôn Quyền luôn luôn đề phòng Lưu Bị. Và cũng rõ, Tôn Quyền đã chuẩn bị chu đáo cho trận đánh.

So sánh để thấy, Lưu Bị chuẩn bị chưa đủ. Sau trận chiến Kinh châu, Lưu Bị vừa tức vừa hận, nhưng lại không bình tĩnh rút kinh nghiệm, không để binh mã được nghỉ ngơi, lại sức, đã vội vàng xưng hoàng đế. Tháng tư năm Bính Ngọ, Tào Ngụy Hoàng Sơ năm thứ II (ngày 15 tháng 5 Công nguyên năm 221), Lưu Bị lên ngôi hoàng đế tại núi Vũ Đản phía tây bắc Thành Đô. Nghi lễ kết thúc vội vã, và ngay trong tháng sáu đã điều binh khiển tướng, tháng bảy ngự giá thân chinh, còn lệnh Trương Phi đem quân hội hợp ở Giang Châu (nay là Trùng Khánh). Kết quả, Trương Phi chưa kịp hành động, đã bị bộ hạ giết chết, thủ cấp được đưa đến cho Tôn Quyền.

Trương Phi chết rõ ràng là một tổn thất nặng nề đối với Lưu Bị. Chúng ta đều biết số tướng lĩnh bên phía Lưu Bị có mấy người được coi là “Ngũ hổ thượng tướng”. Thực ra thì sau khi xưng vương, Lưu Bị chỉ phong bổn viên thượng tướng, là Tiền tướng quân Quan Vũ, Hữu tướng quân Trương Phi, Tả tướng quân Mã Siêu, Hậu tướng quân Hoàng Trung, không có Triệu Vân. Triệu Vân vẫn chỉ là Dực quân tướng quân. Có điều khi viết Tam quốc chí, Trần Thọ đã đưa cả Triệu Vân và Quan Trương Mã Hoàng vào trong một truyện, nên dân gian mới nói là “Ngũ hổ thượng tướng”. Trương Phi chết, trong cái gọi là “Ngũ hổ thượng tướng” của Lưu Bị đã mất ba người. Còn lại Mã Siêu phải phòng Ngụy ở phía bắc, Triệu Vân không được tín nhiệm (sau này sẽ nói tới nguyên nhân). Trong đội ngũ Đông chinh không hề có những tướng lĩnh xứng đáng. Ngoài ra, Bàng Thống đã chết trận vào năm Kiến An năm thứ XIX (Công nguyên năm 214), Pháp Chính qua đời năm Kiến An thứ XXV (Công nguyên năm 220), Gia Cát Lượng trấn thủ Thành Đô không dứt ra được, vì vậy đội ngũ Đông chinh không có quân sư hoặc mưu thần. Có thể nói, Lưu Bị phát động chiến tranh quá vội vàng, ra quân bất lợi, tướng soái không đủ. Vậy, vì sao Lưu Bị vẫn muốn đánh trận này?

Điều này liên quan tới vấn đề thứ hai chúng ta sắp nói, Lưu Bị quá đơn độc.

Thực tế thì hàng loạt quyết định của Lưu Bị lúc đó, như việc Đông chinh, kể cả việc xưng đế, không ít người tỏ thái độ phản đối. Như Phí Thi đã nói ở phần trên. Còn có Thượng thư lệnh Lưu Ba và chủ hạ Ung Mậu, đều không tán thành Lưu Bị xưng đế. Dực quân tướng quân Triệu Vân và Tòng sự tế tửu Tần Mật phản đối Đông chinh. Nếu nói, lời nói của Tần Mật có thể coi là vọng ngôn (trong Tam quốc chí – Tần Mật truyện ghi là “nói là có thiên thời nhưng thực là bất lợi”) thì ý kiến của Triệu Vân là đúng. Theo chú dẫn Vân biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Triệu Vân truyện, Triệu Vân nói với Lưu Bị, quốc tặc là Tào Tháo, không phải là Tôn Quyền. Nếu diệt xong Tào Ngụy thì Đông Ngô không thành chuyện. Lúc này tuy Tào Tháo đã chết, nhưng Tào Phi là con lại càng hư, vì vậy “không nên bỏ qua Ngụy, đánh Ngô trước”. Hơn nữa chiến tranh mà mở màn thì e khó giải quyết, khó kết thúc.

Đó là những lời nói chối tai. Chúng ta đều biết, lúc này Lưu Bị đã ở vào tuổi “thuận tai” như Khổng Tử nói: “thuận tai” tức là nói kiểu gì cũng lọt tai. Nhưng không hiểu vì sao Lưu Bị lại không “thuận tai”. Kết quả, Phí Thi bị giáng chức, Ung Mậu bị giết, Tần Mật “bị nhốt vào ngục” (về sau được tha), Lưu Ba sợ đến nỗi không dám nói gì nữa (sợ bị nghi ngờ, luôn giữ yên lặng, không gặp riêng ai, không là việc công không nói), Triệu Vân mất tín nhiệm, không được Đông chinh.

Nói ra cũng chẳng có gì là lạ. Thực tình thì Lưu Bị và Tào Tháo cũng giống nhau, đều là những nhân vật cường quyền, không muốn người khác phản đối phương châm chiến lược và đường lối chính trị của mình, vân đề là đường lối, phương châm đó đúng hay sai. Hãy chưa bàn đến việc xưng đế, nói tới việc Đông chinh. Vì sao Lưu Bị phải Đông chinh? Một số người nói vì muốn báo thù cho Quan Vũ. Tam quốc chí – Pháp Chính truyện cũng nói “rửa nhục cho Vũ” hoặc vì tức giận. Nói vậy là không đúng. Tam quốc sử thoại của ngài Lã Tư Miễn nói, báo thù thay cho nghĩa đệ “rõ ràng là nói đùa”, nói quân Lưu là đoàn quân phẫn nộ “cũng chưa hẳn là vậy”. Tôi thấy ngài Lã nói có lý. Vì sao? 1- Con người kiên định, khó lay chuyển như Lưu Bị sẽ không làm việc theo cảm tính. 2- Sau khi Quan Vũ bị hại, Lưu Bị không tỏ ra đau đớn lắm hoặc đập bàn tức giận mà đang mải mê với việc xung đế của mình, cũng không kịp phong hầu cho Quan Vũ, năm Cảnh Diệu thứ III (Công nguyên năm 260), hậu chủ Lưu Thiền mới truy ích Quan Vũ là Tráng mâu hầu. 3- Lúc Lưu Bị ra quân là nửa năm sau khi Quan Vũ mất, vậy đâu phải là sự rung động của tình cảm? Chỉ có thể nói đó là phương châm đã định.

Nhưng chúng ta đều biết, theo kế sách Long Trung của Gia Cát Lượng, phương châm định sẵn của Lưu Bị là liên Ngô chống Tào, Triệu Vân cũng nói: “hợp lòng dân phải sớm lấy Quan Trung”, không nên bỏ qua Tào Ngụy, đánh Đông Ngô trước. Vậy vì sao Lưu Bị làm việc không theo quy hoạch chiến lược của Gia Cát Lượng, cũng không nghe theo Triệu Vân? Ngài Lã cho rằng, rất giống với chủ trương của Lã Mông không đánh Từ châu mà đánh Kinh châu, giống như ăn thị phải chọn quả thật chín. Nói vậy là có lý. Tào Ngụy là kẻ thù mạnh đã có cả nửa thiên hạ, đâu phải miếng ăn dễ nuốt? Rõ ràng là phải tính toán. Vì vậy Lã Mông thấy dễ đối phó với Quan Vũ hơn, Lưu Bị thấy dễ lấn lướt với Tôn Quyền hơn. Lã Mông, người làm cho Lưu Bị, Quan Vũ bị hố to, thì sau khi tranh đoạt Kinh châu kết thúc, chưa kịp lĩnh thưởng đã qua đời, người thế chân là thư sinh Lục Tốn, chẳng nhẽ lại khó đối phó?

Bên phía Tào Ngụy đã có người thấy rõ điểm này. Theo Tam quốc chí – Lưu Hoa truyện, vào năm thứ hai sau khi Quan Vũ bị hại, tức là Ngụy văn đế hiệu Hoàng Sơ năm đầu (Công nguyên năm 220) Lưu Bị ra quân, Tào Phi xuống chiếu quần thần, mong họ đoán xem phải chăng Lưu Bị ra quân đánh Ngô để trả thù cho Quan Vũ, mọi người đều cho là không phải. Họ nói, Thục là nước nhỏ, một mình Vũ là đại tướng, nay Vũ chết, ai là người dám ra quân? Lưu Hoa khẳng định sẽ có người dám. Lưu Hoa nói, tuy Thục vừa nhỏ vừa yếu, nhưng sách lược của Lưu Bị lại là, phải bằng vũ lực để mạnh hơn, nên họ sẽ mở cờ gióng trống, diễu võ giương oai để tỏ rõ sức mạnh có thừa. Hơn nữa, Lưu Bị và Quan Vũ “nghĩa là quân thần, ân là cha con”, Quan Vũ chết nếu không báo thù thì coi sao được.

Lưu Hoa nói cũng có lý, có thể lúc đó Lưu Bị cũng nghĩ như vậy. Tóm lại, tôi thấy có ba nguyên nhân khiến Lưu Bị đánh Ngô: thứ nhất, tình cảm Quan Vũ và Lưu Bị như tay chân, cùng sống cùng chết, thù đó không thể không báo. Thứ hai, trong thời đại cá lớn nuốt cá bé, Lưu Bị bé nhỏ, tất phải lấy công để thủ; Tào Ngụy quá mạnh, chỉ có thể công kích Đông Ngô. Đương nhiên, ở đây còn một nguyên nhân quan trọng nữa, không thể không đoạt lại Kinh châu. Phần trước đã nói, Kinh châu là mạng sống của Lưu Bị, chẳng nhẽ cứ để ở trong tay Tôn Quyền? Nguyên nhân thứ ba chính là điều này.

Đương nhiên muốn đoạt lại Kinh châu phải tính kế lâu dài, phải chuẩn bị kỹ. Chí ít cũng phải đầy đủ mọi mặt trong quá trình chiến tranh. Theo Tam quốc chí – Hoàng Quyền truyện, Biên tướng quân Hoàng Quyền lúc đó lo ngại từ xa đánh thẳng vào là có phần mạo hiểm, từng nói với Lưu Bị nên đánh đâu chắc đó. Hoàng Quyền nói: quân Ngô kiêu dũng thiện chiến, đối phó không dễ; quân ta tiến xuống theo đường sông, tiến dễ lui khó. Vì vậy vi thần xin làm tiên phong thăm dò nông sâu trước, bệ hạ chỉ huy ở hậu phương là được. Lưu Bị không nghe, còn điều Hoàng Quyển đến Giang Bắc, và mặc tất cả, tự mình tiếp tục tiến tới.

Lưu Bị đã sai lầm. Thực tế thì trong cả trận đánh ở Khiếu Đình tình cảm Lưu Bị bộc lộ bằng hai chữ: nôn nóng. Tất nhiên, nếu đối phương cũng nôn nóng thì còn được. Tiếc rằng chủ soái của đối phương không những không nôn nóng, mà hết sức trầm tĩnh. Hơn nữa, Lưu Bị càng nôn nóng, đối phương càng lạnh lùng. Đây cũng là nguyên nhân thứ ba khiến Lưu Bị thất bại trong trận Khiếu Đình. Lục Tốn chỉ huy chắc chắn.

Lục Tốn là tổng chỉ huy quân Ngô trong trận Khiếu Đình. Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, sau khi Lưu Bị đưa quân xuống phía đông, Tôn Quyền lệnh Lục Tốn là đại đô đốc, giá tiết, (ý là có thượng phương bảo kiếm), sai Chu Nhiên, Phan Chương, Tống Khiêm, Hàn Đang, Từ Thịnh, Tôn Hoàn, Tiên Vu Đan lĩnh năm vạn quân ngược lên chống giặc. Lúc này nhìn lại, thấy quyết sách của Tôn Quyền là hoàn toàn chính xác, cách dùng người hết sức thỏa đáng. Thực tế cho hay, nêu trận đánh này không do Lục Tốn chi huy thì có khả năng kết quả sẽ khác.

Chúng ta hãy xem xem Lục Tốn đã dùng binh như thế nào?

Theo Tam quốc chí- Tiên chủ truyện, Thục, Chương Vũ năm thứ II, tức Ngô Hoàng Vũ năm đầu, tháng giêng Ngụy, Hoàng Sơ năm thứ III (Công nguyên năm 222), tiền quân Lưu Bị đã đến Đi Lăng (thành cổ về phía đông nam thị trấn Nghi Xương, Hồ Bắc ngày nay). Tháng hai, Lưu Bị đến Khiếu Thành (cách ba mười dặm về phía bắc thị trấn Nghi Đô, Hồ Bắc ngày nay). Theo chú dẫn Ngô thư và Tư trị thông giám của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Lục Tốn truyện và trong chuyện này, bấy giờ tướng lĩnh bên Ngô nhao nhao đòi đánh, nhưng Lục Tốn không đồng ý. Lục Tốn hiểu rõ, Lưu Bị vừa đến còn rất mạnh, cần phải bình tĩnh ứng chiến, còn nói với tướng lĩnh, đại quân Lưu Bị vừa xuôi dòng tới đây, khí thế đang hăng, nhuệ khí đang vượng, chiếm vùng cao điểm, ở nơi hiểm yếu, không thể dễ dàng phá được chúng, giành toàn thắng lại càng khó. Nếu ra quân bất lợi, ảnh hưởng toàn cục, vấn đề sẽ nghiêm trọng. Có điều, quân Thục hành quân trên núi, triển khai khó khăn, lâu ngày sẽ thành quân mệt mỏi, hãy chờ xem tình thế diễn biến thế nào. Tướng lĩnh nghe xong lại cho Lục Tốn là kẻ nhát gan sợ việc, “đều thấy phẫn nộ”.

Lục Tốn đã có suy nghĩ của riêng mình. Lục Tốn lệnh toàn quân lùi sâu về phía sau, nhường hàng mấy trăm dặm sườn núi hiểm trở cao ngất cho Lưu Bị, quân Ngô giữ vững trước trận ở Khiếu Đình, không ra ứng chiến. Chẳng còn cách nào khác, Lưu Bị đành phải lệnh tướng Ngô Ban lĩnh hàng mấy ngàn quân hạ trại chỗ đất bằng. Các tướng lĩnh bên Ngô đều nói: lúc trước quân Thục ở trong núi không đánh được, bây giờ trên đất bằng có thể đánh rồi chứ? Lục Tốn lại nói: khoan đã! Lưu Bị làm vậy tất có gian trá. Quả nhiên, Lưu Bị thấy mình không giấu được Lục Tốn, bèn cho cả tám ngàn quân mai phục trong hang núi đánh thẳng ra. Lúc này tướng lĩnh bên Ngô mới vỡ nhẽ, bái phục Lục Tốn liệu việc như thần.

Thực ra chỗ hơn người của Lục Tốn không chỉ ở biết thần cơ diệu toán mà còn có sự trầm tĩnh. Ai đã đọc Tào Quệ luận chiến đều rõ: “chiến tranh cần dũng khí. Một ra oai, hai yếu dần, ba cạn kiệt”. Quân Thục xuôi xuống, khí thế hung dữ, hận là không thể nuốt nốt Đông Ngô. Nhưng khi họ đến Di Lăng, đến tiền tuyến Khiếu Đình đã bị quân Ngô chốt chặt, suốt trong mấy tháng không tìm được cơ hội quyết chiến. Thêm vào đó, việc vận chuyển khó khăn, không đủ lương thực. Khí trời nóng bức, tinh thần ngày càng bạc nhược, sĩ khí cũng ngày càng sa sút. Lúc này Lục Tốn mới tuyên bố, giờ phút phản công đã tới.

Theo Tam quốc chí – Văn đế kỷ và Nhị Thập sử sóc nhuận biểu của Trần Viên, tháng sáu nhuận năm đó Lục Tốn quyết định phản công. Lục Tốn truyện nói: lúc đó tướng lĩnh quân Ngô lấy làm khó hiểu. Họ cho rằng, lúc Lưu Bị vừa nhập cảnh mới là lúc tiến công Lưu Bị. Lúc này kẻ địch đã vào sâu năm, sáu trăm dặm, hai bên đã kình địch bảy, tám tháng trời. Lúc này Lưu Bị đã vững chân, gia cố xong những nơi hiểm yếu, còn có thể đánh được không? Lục Tốn nói, Lưu Bị là kẻ giảo hoạt (Bị thật gian giảo), Kinh nghiệm phong phú, hiểu biết rộng (trải nhiều việc), lúc mới đến suy nghĩ chu đáo hơn, vì vậy chúng ta không nên giao đấu. Sau mấy tháng, quân sĩ đã mệt mỏi, ý chí giảm sút, chẳng còn chiêu gì đáng kể (binh mệt chí giảm, mưu kế đã hết). Nay chính là lúc chúng ta tiêu diệt lũ giặc đó.

Nói là vậy, nhưng Lục Tốn vẫn quyết định hành sự thận trọng, “đánh trước một doanh”, kết quả “bất lợi”. Chư tướng đều nói: xem kìa, chết uổng mất nhiều người. Lục Tốn cho là không phải chết uổng. Vì Lục Tốn đã thấy được chỗ sơ hở của Lưu Bị tìm được biện pháp để phá giặc.

Vậy, Lưu Bị bố trận có sơ hở gì, Lục Tốn có chiêu gì mới để phá địch? Sau khi đến tiền tuyến, Lưu Bị lệnh cho quân lính lập vô số những doanh trại san sát bên nhau hàng bảy trăm dặm từ Vu Hiệp đến Di Lăng. Theo Tam quốc chí – Văn đế kỷ, lúc đó Tào Phi cũng đoán Lưu Bị sẽ bại. Tào Phi nói: Lưu Bị không hiểu cách dùng binh (Bị không biết dùng binh), doanh trại san sát cách hàng bảy trăm dặm đâu có thể chống lại địch? Hơn nữa, không nên lập doanh trại ở đó. Chẳng bao lâu nữa sẽ có tin thắng trận của Tôn Quyền.

Tào Phi ở Lạc Dương xa xôi còn nhìn thấy sơ hở của Lưu Bị, lẽ nào chỉ cách nhau gang tấc, Lục Tốn lại không thấy? Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, trong lúc hai bên còn kình địch nhau, Lục Tốn từng dâng sớ lên Tôn Quyền trình bày kế sách của mình. Trong bản sớ tâu Lục Tốn nói: điều làm thần lo ngại nhất là Lưu Bị “thủy lục cùng tiến”. Nào ngờ Lưu Bị đã bỏ qua điều kiện thuận lợi đó, ngược lại để thủy quân lên bờ, hạ trại san sát bên nhau trong rừng núi. Điều đó khác gì tự mình chui vào đất bại. Vì vậy, sau lần trinh sát bằng hỏa lực đó, Lục Tốn đã có cách.

Biện pháp của Lục Tốn khá đơn giản – nổi lửa, trong trận chiên Xích Bích liên quân Ngô – Lưu đã từng dùng. Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, Lục Tôn lệnh từng binh sĩ mang theo một bó cỏ, và phóng hỏa gần doanh trại quân Bị, đồng thời tấn công luôn. Cùng với thế lửa rừng rực, các cánh quân khác nhất loạt xuất kích. Thế rồi Lục Tốn phát lệnh, chủ lực quân Ngô tề tập ở Khiếu Đình, tiến công quân Lưu, một lúc xóa sạch hơn bốn mươi doanh trại. Không kịp đề phòng, Lưu Bị kinh hồn lạc phách, chạy tới Mã Yên Sơn (phía tây bắc thị trấn Nghi Xương, Hồ Bắc ngày nay). Lục Tốn ra sức đánh tiếp, đốc thúc các quân áp sát từ bốn phía. Quân Thục “như băng tan núi lở, quân chết hàng mấy vạn”, Lưu Bị cùng một số tùy tòng chạy suốt ngày đêm về thành Bạch Đế. Thuyền bè, khí giới, vật tư của Lưu Bị “bỗng chốc sạch không”; thi thể quân lính “trôi nổi khắp trên mặt sông”. Lưu Bị thảm bại vừa xấu hổ vừa phẫn nộ đã ngẩng mặt nhìn trời than rằng: trẫm đã bị Lục Tốn hạ nhục, e đây là ý trời (không phải là ý trời sao)!

Xem ra Lưu Bị đã hoàn toàn không phục khi “bị Tốn làm nhục”. Có thể trong mắt Lưu Bị và Quan Vũ, Lục Tốn chỉ là một thư sinh, không đáng ngại, nói chi tới phải bại trận. Thực tình, Lục Tốn không phải thư sinh, mà là nho tướng, là nhà chính trị nhà quân sự bên phía Đông Ngô. Lục Tốn thành công không phải do ý trời mà do “mưu kế”. Phần trên đã nói: Lục Tốn từng có sớ dâng lên Tôn Quyền. Trong bản sớ đó, trước hết Lục Tốn đã nêu rõ tính chất quan trọng của cuộc chiến. Chúng ta đều biết, phía tây Lăng Hiệp là vùng cực đông ngã ba sông Trường Giang, cửa đông của tây Lăng Hiệp là huyện Di Lăng. Vì vậy Lục Tốn nói: Di Lăng là vùng đất chiến lược quan trọng, cùng là cửa lớn phía tây của vương quốc Đông Ngô chúng ta. Vùng này dễ chiếm và cũng dễ mất. Một khi không giữ được thì không chỉ mất một quận mà còn ảnh hưởng tới an toàn của cả Kinh châu, thực đáng lo ngại. Vì vậy trận này không thể thất bại, nhất định phải thắng (cuộc chiến này tất phải thắng). Đây chính là nguyên nhân thứ nhất khiến Lục Tốn thành công. Vô cùng coi trọng, có chí thì nên.

Rõ ràng Lục Tốn rất coi trọng cuộc chiến này, nhưng chẳng lẽ Lưu Bị lại không biết có chí thì nên sao? Thế là Lục Tốn lại phải tâu rõ với Tôn Quyền ba nhược điểm lớn của Lưu Bị. Thứ nhất, Lưu Bị vi phạm luật, không giữ sào huyệt, ra quân viễn chinh, là tự dấn thân vào chỗ chết; thứ hai, Lưu Bị chinh chiến cả đời, bại nhiều thắng ít, từ đó mà suy, lần này cũng không đáng ngại; thứ ba, “bỏ thuyền lên bộ, doanh trại khắp nơi”. Vì vậy, Lục Tốn mong Tôn Quyền cứ kê cao gối mà ngủ, chờ tin thắng trận. Đây lại là nguyên nhân thứ hai khiến Lục Tốn thành công, biết mình biết ta, sớm có ý đồ.

Nguyên nhân thứ ba là “trầm tĩnh ứng chiến, sau mới không chế”, tình hình cụ thể thế nào phần trước đã nói. Lúc này chỉ muốn nói, làm được điều này không phải dễ. Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, lúc Lục Tôn và Lưu Bị còn kình địch thì Tôn Hoàn đã bị quân Lưu Bị bao vây ở Di Đạo (thuộc tây bắc Chi Thành, Hồ Bắc ngày nay). Tôn Hoàn là cháu họ của Tôn Quyền (cha Hoàn là Tôn Hà có họ với Tôn Kiên), Hoàn là An Đông trung lang tướng. Vì vậy, Tôn Hoàn cầu viện với Lục Tốn, chủ tướng đều nói nên ra quân, nhưng Lục Tốn vẫn án binh bất động. Lục Tốn nói: An Đông rất được lòng người, Di Đạo tường cao hào sâu, lương thực đầy đủ, không gì phải lo. Chờ khi cơ mưu của bản soái được thi triển, quân vây Di Đạo không đánh cũng tan. Quả nhiên, lúc Lục Tốn vừa phóng hỏa, bên chỗ Tôn Hoàn đã được giải vây. Theo Tam quốc chí – Tôn Hoàn truyện và Lục Tốn truyện, sau khi được giải vây, Tôn Hoàn đã xẻ núi bắc cầu, khơi thông dòng chảy để nhanh tới cản đường Lưu Bị, khiến Lưu Bị phải vượt suối băng rừng mới thoát hiểm. Về sau Lưu Bị từng bực dọc nói: lúc trẫm đến Kinh Khẩu, Tôn Hoàn còn là đứa bé (lúc hai bên đánh nhau, Tôn Hoàn mới hai mươi nhăm tuổi), bây giờ hắn đã bức trẫm ghê vậy! Tôn Hoàn nói với Lục Tốn, Tôn mỗ cầu viện không được đã oán hận tướng quân, nghĩ lại mới thấy, tướng quân thật biết cách điều động!

Đúng là Lục Tốn bình tĩnh, có cách điều quân, nhất là biết nhẫn nhịn trước, chế ngự người khác sau, bảo đảm bên Ngô ra quân là thành công, giành toàn thắng. Lục Tốn là người nhìn xa trông rộng nên mới làm được như vậy. Số tướng lĩnh dưới quyền Lục Tốn lúc đó nếu không phải là chư tướng nguyên lão thì cũng là hoàng thân quốc thích, người người đều không biết sợ, không dễ phục tùng. Lục Tốn đã mở hội nghị, tay cầm bảo kiếm, giọng nói đanh thép. Lục Tốn nói: Lưu Bị là người nổi tiếng, ai cũng biết, ngay cả Tào Tháo cũng có phần nể sợ. Lúc này Lưu Bị lĩnh đại quân xâm phạm lãnh thổ nước ta, đó là đối thủ đáng gờm, không thể xem thường! Chư vị mang ân đất nước nên phải cùng ta chống kẻ thù chung, có lý gì không theo sự chỉ huy của ta? Lục mỗ tuy là thư sinh nhưng được phục mệnh chúa thượng. Chúa thượng xem trọng Lục Tốn vì Lục Tốn có thể nhẫn nhục gánh vác việc lớn. Nay nhiệm vụ không được thoái thác; quân lệnh như sơn, không thể vi phạm. Bản soái có lời nói trước!

Lời Lục Tôn như có đanh có thép, thêm vào đó Lục Tốn có tài cầm quân, nên ai nấy đều thán phục. Thế rồi Tôn Quyền đã hỏi, chư tướng không nghe chi huy, sao tướng quân không báo với quả nhân? Lục Tốn trả lời nói: vi thần tuy bình thường yếu đuối, nhưng từng được nghe chuyện của Lạn Tương Như, Khâu Tuân. Tôn Quyền cười lớn, thăng Lục Tốn làm phò quốc tướng quân, lĩnh Kinh châu mục, phong Giang Lăng hầu. Trong Lưu Bị truyện ngài Trương Tác Diệu tổng kết việc thành bại trong trận chiến Khiếu Đình cho rằng, có bốn nguyên nhân dẫn tới thắng lợi của Tôn Quyền, một trong số đó “chọn soái đúng người” (ba điều khác là chiến bị đầy đủ, chiến lược chính xác, địa thế có lợi).

Trận chiến Khiếu Đình là đòn đánh mạnh vào Lưu Bị. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, tháng tám Chương Vũ năm thứ II (Công nguyên năm 223), Lưu Bị bại trận lui về huyện Vu (Vu sơn thị trấn Trùng Khánh ngày nay), sau về thành Bạch Đế (phía đông Phụng Tiết, Trùng Khánh ngày nay), ít lâu sau thì nhiễm bệnh, liệt giường. Tháng hai Chương Vũ năm thứ III (Công nguyên năm 224), Lưu Bị biết mình sắp rời trần thế, đã cho triệu Gia Cát Lượng đến Vĩnh An (nguyên là Ngư Phục, huyện Trị, Bạch Đế thành) để bàn về hậu sự. Đây lại là việc làm để lại ảnh hưởng sâu rộng. Vậy Lưu Bị đã sắp đặt như thế nào? Đằng sau việc đó có vấn đề gì?

§36. Ở VĨNH AN GỬI CON

Sau khi bại trận ở Khiếu Đình, tháng tư năm sau, Lưu Bị ốm và qua đời ở cung Vĩnh An. Trước đó, Lưu Bị đã sắp đặt hậu sự ổn thỏa, truyền ngôi cho Lưu Thiền, gửi con cho Gia Cát Lượng, còn nói nếu nó bất tài, thì ngài hãy tự thay đi. Về điểm này sử sách có hai cách nhận xét khác nhau. Vậy mục đích và suy nghĩ của Lưu Bị là gì? Phía sau việc gửi con ở thành Bạch Đế còn ẩn giấu điều gì sâu xa khó nói?

Tháng sáu nhuận Thục Hán niên hiệu Chương Vũ năm thứ II (Công nguyên năm 222), Lưu Bị bại trận ở Khiếu Đình lui về huyện Vĩnh An, đóng quân trong thành Bạch Đế. Lúc này Lưu Bị sức cùng lực kiệt, thân lại nhiễm bệnh, nằm liệt giường. Lưu Bị tự biết sắp phải xa rời trần thế, nên đã bắt đầu sắp đặt hậu sự. Vấn đề chủ yếu của “hậu sự” là trao chính quyền Thục Hán cho ai. Theo quy chế thế tập, hoàng vị đương nhiên phải trao cho Lưu Thiền. Nhưng lúc này Lưu Thiền mới mười bảy tuổi, vị thành niên, tài năng thì gần như không bao giờ sánh bằng Lưu Bị, cần có người phò tá. Lưu Bị đã chọn Gia Cát Lượng và Lý Nghiêm. Trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện đã nói rất rõ về điều này, “Tiên chủ bệnh nặng, gửi con cho thừa tướng Lượng, Thượng thư lệnh Lý Nghiêm là phó”. Gửi con xong, Chương Vũ năm thứ III, ngày hai mươi tư tháng tư (Công nguyên ngày 10 tháng 6 năm 223), Lưu Bị băng hà tại cung Vĩnh An, thọ sáu mươi ba tuổi.

Lưu Bị gửi con là việc lớn trong sử Tam Quốc, bởi vì nó đã chia lịch sử không quá dài của tập đoàn Lưu Bị và chính quyền Thục Hán từ một thành hai: thời kỳ đầu, người lãnh đạo là Lưu Bị; về sau, người quan trọng là Gia Cát Lượng. Việc phân thành hai kỳ là kết quả trực tiếp quá trình gửi con ở cung Vĩnh An. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, lúc thấy bệnh đã nặng, Lưu Bị triệu gấp Gia Cát Lượng từ Thành Đô về cung Vĩnh An “bàn hậu sự” và đã thổ lộ lòng mình. Lưu Bị nói với Gia Cát Lượng: tiên sinh tài năng gấp mười lần Tào Phi (tài gấp mười Phi), nhất định có thể yên nước yên dân, xây dựng nghiệp lớn (có thể yên nước, dựng xong nghiệp lớn). Vì vậy mong tiên sinh lo liệu mọi việc. Nếu Lưu Thiền còn được thì xin phò tá hắn (nếu nó còn được thì phò tá). Nếu đứa trẻ này chẳng ra gì (nếu bất tài), tiên sinh đừng ngại, cứ làm cho đúng (ngài hãy tự thay đi). Gia Cát Lượng nghe mà nước mắt giàn giụa, nói không thành tiếng: nhất định vi thần sẽ toàn tâm hết sức phò tá hoàng thượng (thần xin dốc hết sức), trung trinh một lòng báo đền quốc gia (hết lòng trung trinh) với cả sinh mạng của mình (cho tới chết). Lưu Bị liền xuống chiếu bảo ban Lưu Thiền, từ nay phải nghe lời thừa tướng như nghe lời cha (làm việc với thừa tướng như làm việc với cha).

Đó là việc Ở Vĩnh An gửi con nổi tiếng, cũng từ đây sử sách đã bàn cãi rất nhiều.

Trước hết, Trần Thọ là người khẳng định và tán thưởng. Lời bình của Trần Thọ trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện nói: việc làm của Lưu Bị là hình mẫu về chí công vô tư lớn nhất trong quan hệ quân thần từ xưa tới nay (quân thần vì việc công, là mẫu mực xưa nay). Vì sao vậy? Vì Lưu Bị hoàn toàn yên tâm giao phó đất nước cùng đứa con đẻ vào tay Gia Cát Lượng (gửi con và nước cho Gia Cát Lượng), Lưu Bị một lòng tin tưởng (một lòng một dạ). Theo tôi, Trần Thọ nói vậy hẳn đã dựa vào câu nói “nếu hắn bất tài, ngài hãy tự thay đi”. Câu nói của Lưu Bị ngầm chỉ điều gì, Trần Thọ không nói rõ, chúng ta cũng không nên đoán mò, nhưng nhìn chung có thể giải thích là, nếu Lưu Thiền “vực mà không dậy nổi”, thì mong Gia Cát Lượng cứ giữ mà thay đi. Trong thời đại quân chủ cha truyền con nối bất di bất dịch thì điều đó không chỉ khó thấy, còn có thể coi là vô cùng vĩ đại. Điều đó có nghĩa, đặt lợi ích nhân dân đất nước trên tất cả. Vì quốc gia, dân tộc nguyện hi sinh gia tộc mình, vứt bỏ quyền lực mà trời đã ban tặng. Đúng là chí công vô tư (quân thần chí công), đúng là không tiền khoáng hậu (mẫu mực xưa nay).

Nhưng có thể là như vậy không?

Theo tôi thì không thể. Thứ nhất, trong sử Trung Quốc chưa hề có lệ này. Bất kể là Tần Hoàng Hán Vũ trước thời Lưu Bị hay Đường Tông Tống Tổ sau thời Lưu Bị chưa có hoàng đế nào lại loại bỏ con mình, trao giang sơn xã tắc cho người khác. Các hoàng đế thường đêm ngày suy nghĩ, làm gì để giữ nền thống trị của gia tộc mình, để truyền lại cho con cháu muôn đời mai sau. Đó là đặc điểm chung của mọi hoàng đế xưa nay, Lưu Bị sao có thể là ngoại lệ? Thứ hai, coi Lưu Bị là ngoại lệ, nhưng chứng ta không hiểu do đâu Lưu Bị có những ý nghĩ như vậy. Bởi vì các bậc đế vương trong sử Trung Quốc chỉ suy nghĩ để “thay triều đổi đại” và chưa hề có quan niệm dân chủ “luân phiên cai trị”. Nếu nghĩ như vậy thật, thì Lưu Bị há chẳng phải là Washington sao? Thứ ba, cho dù Lưu Bị muốn trở thành Washington thì Gia Cát Lượng cũng không dám làm Adams hoặc Jefferson, vì không có ai coi việc thay thế đó là chính đáng. Tôn Quyền khuyên Tào Tháo thay nhà Hán, Tào Tháo liền nói: Tôn Quyền có ý xấu; Lưu Bị để Gia Cát Lượng “tự thay đi”, thế chẳng phải đã nướng Gia Cát Lượng trên bếp lửa sao? Hơn nữa lúc đó Tào Tháo chỉ là chỗ dựa của hoàng đế, đã bị chửi là “Hán tặc”; nếu đúng là Gia Cát Lượng tự thay Lưu Thiền, sẽ bị người đời coi là cái gì?

Vì vậy, hậu thế có nhiều người ý kiến khác với Trần Thọ. Trước hết là Tôn Thịnh thời Tấn rất nghi ngờ, Tôn Thịnh cho việc gửi con của Lưu Bị là việc hoang đường (Bị sai Lượng, làm loạn chế). Theo chú dẫn của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, Tôn Thịnh có bài dài bàn về chuyện này. Theo ông mấu chốt việc gửi con là chọn đúng người, và việc gì còn phải nói như vậy. Nếu đã chọn đúng người thì không cần phải nói gì nữa, vì không nói, đối phương cũng sẽ một lòng trung trinh, (gửi đúng người hiền thì không phải hối); còn như chọn sai người thì càng không thể nói như vậy, vì nói thế là ngang như mở đường cho kẻ đó phản nghịch cướp ngôi (chọn sai thì không nên mở đường thoán nghịch). Vì vậy Tôn Thịnh nói: xưa nay chưa hề có việc gửi con như vậy (lời cố mệnh phải là lời chân tình, lời giả dối không phải lời gửi con). Có điều Lưu Bị đã gặp vận, may sao Lưu Thiền không mấy có chủ ý, không hay nghĩ ngợi lung tung (may sao Lưu Thiền tối dạ, không mấy nguy hại), Gia Cát Lượng uy vọng cao lớn, đủ để trấn an (Gia Cát uy lược, đủ để chống lại kẻ khác), nên không xảy ra chuyện gì. Nếu không, cả thành đã lời ra tiếng vào, lòng người xao xuyến.

Lúc này nhìn lại thấy lời bình của Tôn Thịnh không thật chân tình, coi Lưu Bị đã “lỡ lời”. Vì vậy, trong Tam quốc chí – tập giải gần đây của Lư Bật đã có lời phản bác lại Tôn Thịnh, cho rằng lời gửi con của Lưu Bị là “xuất phát từ tình cảm”, có cảm xúc mới thành lời (có cảm xúc mới nói nên lời), không kịp nghĩ ra điều gì khác (thốt lời không có giả dối)! Lư Bật cho rằng, điều Lưu Bị quan tâm lúc đó là “con không khá”, điều lo lắng là “cơ nghiệp suy sụp”, cứ nghĩ đến là “bực, lo tìm người hiền”, còn bụng dạ nào mà quanh co; dựa vào cái gì để nghi ngờ Lưu Bị giả dối (vì gì để ngờ có dối trá)?

Đương nhiên đây cũng chỉ là một cách nghĩ và có phần hợp lí. Nhưng cũng phải nói: cái gọi là “xuất phát từ tình cảm” cũng chỉ là lời suy đoán. Cuối cùng, chúng ta đều không phải là Lưu Bị, ai có thể khẳng định Lưu Bị đã nghĩ như vậy. Lư Bật có thể suy đoán thì đương nhiên người khác cũng có thể. Như trong Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu cho rằng Lưu Bị có dụng ý khác, hơn nữa “ý tứ thực rõ ràng”, tức là một cách nói buộc Gia Cát Lượng phải biểu lộ sự trung thành. Ngài Trương cho rằng, Lưu Bị “có nghi ngờ lớn” đối với Gia Cát Lượng. Để đảm bảo hoàng vị của con mình vững như núi Thái Sơn, Lưu Bị đã “bức Gia Cát Lượng không còn chỗ để suy nghĩ khác”, chỉ còn cách nước mắt giàn giụa, quỳ xuồng mà thề thốt. Đúng như Vương Phu Chi đã nói trong Độc thông giám luận, Lưu Bị đã nói đến như vậy thì Gia Cát Lượng còn có cách gì để giải tỏa mối nghi ngờ đó, ngoại trừ việc moi ruột gan ra cho Lưu Bị xem (lấy máu trong tim ra, mới hết được nghi ngờ)! Vì vậy, mấy lời gửi con gửi nước của Lưu Bị không phải là “một lòng một dạ”, ngược lại “ngầm có ngụy kế”.

Ở đây có vấn đề then chốt là tám chữ “nếu hắn bất tài, hãy tự thay đi” rốt cuộc có ý gì. Về điểm này, ngày nay ngài Phương Bắc Thần có suy nghĩ khác. Trong Tam quốc chí – chú thích ngài Phương nói: chữ thay trong “hãy tự thay đi” không có nghĩa là thay thế mà là chọn lựa. Câu nói “nếu hắn bất tài, hãy tự thay đi” có thể giải thích thành, nếu đứa trẻ này chẳng ra gì, ngài có thể chọn lựa mà xử lý. Và cách xử lý cũng rất đơn giản, ngài có thể chọn một đứa khác trong số các con của Lưu Bị thay làm hoàng đế. Cũng tức là Lưu Bị cho Gia Cát Lượng được quyền phế lập, không phải muốn Gia Cát Lượng tự lập làm vua.

Như vậy là hợp lý. Thứ nhất, ngoài Lưu Thiền ra chí ít Lưu Bị vẫn còn hai người con nữa, Lỗ vương Lưu Vĩnh, Lương vương Lưu Lý, vẫn còn người để chọn. Thứ hai, theo chú dẫn Gia Cát Lượng tập của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, trước lúc lâm chung Lưu Bị đã gọi Lỗ vương Lưu Vĩnh đến, nói: sau khi trẫm mất, anh em ngươi phải “coi thừa tướng như cha, ngươi phải nghe lời thừa tướng”. Lưu Bị như muốn nói với Lưu Thiền, phía sau ngươi còn có người khác, cũng có thể hiểu Lưu Bị coi trọng Lưu Vĩnh, coi là “đội thay thứ hai”. Thứ ba, ban cho Gia Cát Lượng được quyền phế lập, coi như Lưu Bị đã bất chấp luật lệ, đã tín nhiệm đặc biệt, vậy làm gì còn có chuyện nhường cả hoàng vị.

Vì vậy, tôi cho rằng ngài Phương giải thích hợp lý, ít ra cũng là lời nói của người thần. Theo lời giải thích đó thì đúng là Lưu Bị đã gửi nước, gửi nhà, gửi con và chính quyền cho Gia Cát Lượng và đúng là Lưu Bị “một lòng một dạ”, là “quân thần chí công, mẫu mực xưa nay”. Gia Cát Lượng nghe mấy câu nói của Lưu Bị, đương nhiên cũng không phải vì bị bức tới góc tường nên đã “moi gan moi ruột ra để bộc lộ”, Gia Cát Lượng rơi lệ vì xúc động thực sự. Vì vậy, ở phần trên chúng ta đã không giải thích câu nói “hãy tự thay đi” thành “ngài có thể giữ mà thay đi”, mà giải thích là “ngài có thể quyết định mọi việc”. Trong thực tế, ban cho thần tử quyền quyết định mọi việc, khi đó coi như được nhận hoàng ân sâu xa, ân trọng như núi.

Nhưng vẫn còn vấn đề chúng ta phải bàn.

Vấn đề thứ nhất: nếu ý của Lưu Bị chỉ là ban cho Gia Cát Lượng quyền phế lập, không phải được lấy và thay thế thì vì sao Lưu Bị lại nhắc tới Tào Phi? Tào Phi không hề là “cố mệnh đại thần” gì đó, càng không phải là “tấm gương tốt” của một thần tử. Và mọi người đều rõ, lúc này Tào Phi đã hạ bệ Hán Hiến đế lên làm hoàng đế. Phần trước Lưu Bị nói “ngài tài gấp mười Tào Phi”, phần sau lại nói “nếu hắn bất tài, hãy tự thay đi”, mọi người có thể hiểu là, việc mà Tào Phi làm, ngài là người có tài gấp mười lần Tào Phi, cũng có thể làm! Trẫm để ngài làm, cứ làm là được!

Vấn đề thứ hai: Cách nói của Lưu Bị không phải trước kia chưa có ai nói. Lúc gửi con cho Trương Chiêu, Tôn Sách đã nói như vậy. Theo chú dẫn Ngô sử của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Trương Chiêu truyện, Tôn Sách đã nói: “nếu Trọng Mưu không được việc, ngài hãy tự tay nhận lấy”. Đúng, không đơn lẻ mà thành đôi! Và ý của Tôn Sách là, có thể lấy mà thay thế. Tất nhiên Tôn Sách nói: “tự tay nhận lấy”, Lưu Bị nói là “tự thay đi”. Chẳng nhẽ chỉ vì khác nhau có một chữ mà ý tứ lại khác nhau vời vợi?

Vấn đề thứ ba: Cho dù ý của Lưu Bị chỉ là ban cho Gia Cát Lượng quyền phế lập thì thời đó đã là việc làm chết người. Những năm cuối thời Đông Hán, ai là người làm việc phế lập? Đổng Trác. Ai là người hạ bệ hoàng đế đương nhiệm để thay thế? Tào Phi. Vì vậy gọi là “tự thay đi”. Không phải Tào Phi thì là Đổng Trác, Gia Cát Lượng cũng có thể làm những việc như vậy sao? Ngài Phương Bắc Thần nói: Lưu Bị cũng không có ý để Gia Cát Lượng làm Đổng Trác mà muốn Gia Cát Lượng làm Hoắc Quang. Hoắc Quang là quyền thần thời Tây Hán. Trước lúc lâm chung, Hán Vũ đế đã gửi con cho ông, Hoắc Quang đã trung thành phò tá (mười ba năm phò tá Chiêu vương), còn làm việc phế lập (phế Xương Ấp vương Lưu Hạ, lập Tuyên đế Lưu Tuân). Nhưng sau Hoắc Quang qua đời, cả gia tộc đã bị hủy diệt, trong đó có vợ của Hoắc Quang, mọi người trong nhà gần như bị giết sạch. Rõ ràng là Hoắc Quang cũng không tránh khỏi tai họa khủng khiếp. Nếu là chúng ta chắc cũng kinh hồn lạc phách, toát mồ hôi hạt, chỉ có thể phủ phục mà nói, “thần xin ra sức, hết lòng trung trinh cho tới chết”.

Xem ra, dù giải thích là hãy tự thay đi hay được tự quyết mọi việc; dù để Gia Cát Lượng là Hoắc Quang hoặc là Tào Phi thì bốn chữ “hãy tự thay đi” cũng là một áp lực cực kỳ to lớn đối với Gia Cát Lượng. Vì vậy, chúng ta muốn hỏi: Lưu Bị “cố ý gây áp lực” hay là “vô tâm mà nhỡ lời”? Hoặc là “thực tâm gửi gắm” hay là “ngấm ngầm cài bẫy”?

Điều này chỉ có Lưu Bị mới rõ được, nhưng cũng có thể suy đoán xem sao. Và cũng từ suy đoán, Trần Thọ nói: “một lòng một dạ”, Lư Bật nói: “xuất phát từ tình cảm”. Họ kết luận như vậy bởi theo họ, quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng như cá gặp nước, lòng dạ hòa hợp, không hề ngăn cách. Trước lúc lâm chung gửi con là việc thổ lộ nỗi niềm, chân thành cư xử. Nhưng các ngài đáng mến đã quên mất một điều, quan hệ dù tốt đến đâu thì quân thần vẫn là quân thần, vua dù tin tưởng thần tử tới đâu thì vẫn là vua. Huống chi, Lưu Bị lại không phải là vị vua bình thường. Lưu Bị ra sức giành giật mới có được giang sơn này, với mọi người Lưu Bị là “thiên hạ kiêu hùng”. Vì vậy, e không nên hiểu tâm tư của Lưu Bị quá đơn giản như mấy thư sinh.

Phải nói là vua mới hiểu nhất tâm tư của vua. Vì vậy, nên lưu tâm tới lời bình của hoàng đế Khang Hi. Theo Ngự phê thông giám tập lãm, Khang Hi nhìn thấy trong lời của Lưu Bị có lời, ngoài lời ra còn có lẽ, hơn nữa còn tỏ ra hẹp hòi, ngờ vực. Khang Hi nói: chẳng phải Chiêu Liệt (Lưu Bị) thường nói mình và Gia Cát Lượng tình sâu như cá với nước? Lẽ nào Lưu Bị lại không hiểu Gia Cát Lượng luôn trung trinh như nhất? Vậy sao khi gửi con còn phải nói những lời quái gở, nghi ngờ lẫn lộn như vậy (nói lời nghi ngờ)? Khang Hi kết luận: phẩm hạnh người trong thời đại Tam Quốc vô cùng quỷ quyệt (người Tam Quốc lấy dối trá làm đầu, đáng ghét)!

Đó là kết luận của Khang Hi. Cách nói được coi là giống nhau. Thực tình thì lời gửi con của Lưu Bị đâu phải là “tật xấu của Tam Quốc”? Nói chính xác thì đó là “tâm tư đế vương”. Tôn Sách tuy chưa phải là đế vương nhưng tâm tư cũng là vậy. Tôn Sách tuy chưa phải là hoàng đế nhưng cũng là vua chúa, vua chúa tự mình giành được giang sơn. Những người như vậy, không hề muốn cơ nghiệp khó khăn mới giành được của mình rơi vào tay người khác. Nhưng thật đáng tiếc, như trong Nhàn thoại tam phân ngài Trần Nhĩ Đông nói: số phận Lưu Bị và Tôn Sách đều không tốt. Hai người thay thế, Tôn Quyền mười tám, Lưu Thiền mười bảy đều là vị thành niên (chưa đến tuổi đội mũ). Tuổi trẻ có trấn áp nổi mấy “ông chú” vốn là kiêu binh dũng tướng, khai quốc nguyên huân kia không? Không thể yên tâm được. Không yên tâm nên phải gửi con. Người được ủy thác không thể chọn tùy tiện, phải là người có quan hệ tốt, uy vọng cao, năng lực mạnh. Không thể ủy thác cho những người không có quan hệ tốt. ủy thác cho người uy vọng không cao, năng lực yếu cũng chẳng có ích gì. Nhưng người uy vọng cao, thế lực mạnh sẽ không phải là người nhân lúc cô nhi quả phụ, giang sơn chưa ổn định rồi lấy mà thay thế chứ? Không gửi hoặc gửi đều rất khó khăn. Vì khó khăn nên phải đánh bài ngửa. Hoặc nói như ngài Trần, “có gì nói hết – thấu triệt”. Thế nào là thấu triệt? “Nếu hắn bất tài, ngài hãy tự thay đi”. Nói tới mức ấy, mọi người sẽ chẳng có gì để nói nữa.

Đây là chiêu thực cao siêu. Như trên đã nói, quan hệ dù tốt đến mấy thì quân thần vẫn là quân thần, vua tin tưởng thần tử đến mấy thì vẫn là vua. Huống chi như ngài Trần Nhĩ Đông nói: đối với “người anh hùng” như Lưu Bị và Tôn Sách, người được tin tưởng nhất cũng là người bị nghi ngờ nhất, bởi vì cả hai bên đã hiểu nhau đến chân tơ kẽ tóc. Về điểm này, người làm vua hiểu rõ nhất và người là thần cũng hiểu rõ nhất. Nếu ai cũng giữ kín trong lòng, sẽ sinh ra xa cách và nghi ngờ; và trong lúc gửi con thì không thể có xa cách và nghi ngờ; vậy tốt nhất là nói thẳng ra, nói cho hết. Nói thẳng nói hết, thì hai bên sẽ hiểu, ai cũng yên tâm. Lưu Bị yên tâm ra đi, Gia Cát Lượng yên tâm mà làm việc, chẳng vẹn cả đôi đường, công tư đều có lợi sao? Đương nhiên, trên “lập trường cổ xưa” mà xét, chiêu “cao minh” này không phải là “góc nhìn hiện đại”, nhưng cũng chỉ có thể như vậy. Chúng ta không thể yêu cầu Lưu Bị là Washington.

Cũng có thể có người nói: quan hệ quân thần, tâm tư đế vương bạn nhắc tới đó là nói chung, còn như quan hệ của Lưu Bị và Gia Cát Lượng không thể coi là quan hệ đặc biệt được sao? Nên biết rằng, hai người gặp nhau, trước đó “ba lần đến lều tranh”, sau có “ở Vĩnh An gửi con”, có thể coi là gan ruột giãi bầy, sướng khổ cùng chịu, lẽ nào chỉ là quan hệ chung chung? Rất nhiều người xưa kia đã biết điều này. Trong lời chú dẫn Gia Cát Lượng truyện của Bùi Tùng Chi có nói: “Quân thần tương ngộ của Lượng được coi là hiếm có”. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, Lưu Bị cũng nói: “Cô có Khổng Minh, như cá gặp nước vậy”. Đã vậy, sao lúc gửi con còn phải ngờ vực, còn phải thấu triệt đây?

Xem ra, chúng ta vẫn còn phải nói tới quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng.

Vậy, quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng là thế nào? Mối quan hệ đó có thực là “hiếm có” không? Nhưng đó chỉ là “tương ngộ” ban đầu; đúng là từng như cá gặp nước, và cũng chỉ là trước cuộc chiến Xích Bích. Về sau thì khó nói. Trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện ghi chép rất rõ, sau ba lần đến lều tranh Lưu Bị và Gia Cát Lượng thường tựa gối tâm tình, hai bên “tình ngày một thắm thiết” dẫn tới “Quan Vũ Trương Phi cũng không vui”. Trước trận chiến Xích Bích, Gia Cát sang sứ Đông Ngô, ngoại giao đàm phán, gây dựng liên minh Tôn Lưu, giúp Lưu Bị ngăn giặc giành thắng, thoát cảnh gian nan, có thêm bốn quận Giang Nam ở Kinh châu, nhận làm quân sư Trung lang tướng. Giai đoạn này được coi là “kỳ trăng mật” của Lưu Bị và Gia Cát Lượng.

Nhưng từ trận chiến Xích Bích (Công nguyên năm 208) đến gửi con ở thành Bạch Đế (Công nguyên năm 223), trong mười lăm năm này, ít khi chúng ta nhìn thấy bóng dáng cùng tiếng nói của Gia Cát Lượng. Lưu Bị vào Thục có Bàng Thống đi theo; tấn công Hán Trung mang theo Pháp Chính. Công việc của Gia Cát Lượng lúc “lo việc thuế má, có lương nuôi quân” lúc “trấn giữ Thành Đô, đủ quân đủ lương”, thứ nữa cùng Trương Phi, Triệu Vân đưa quân vào Thục “cùng vây Thành Đô”, khiến người khác có cảm giác họ đã “lui về tuyến hai”.

Đương nhiên, điều này cũng chưa nói rõ được quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng có vấn đề gì. Ngược lại, địa vị của Gia Cát Lượng lúc này đã ngang như địa vị của Tiêu Hà năm nào. Theo Sử ký – Tiêu tướng quân thế gia, lúc Lưu Bang chinh chiến thiên hạ, Tiêu Hà cũng không cùng nam chinh bắc chiến, chư tướng cho là “chưa phải vất vả gì, chỉ bàn luận bằng bút mực”. Nhưng bình công luận thưởng lúc xong việc, bao giờ Lưu Bang cũng để Tiêu Hà là số một. Sau khi Lưu Bị xưng đế, trong số các đại thần Gia Cát Lượng cũng ở vị trí số một. Trên thực tế, lúc đầu giữ Kinh châu cũng vậy, sau này giữ Thành Đô cũng vậy, lúc nào trách nhiệm cũng nặng nề. Bởi vì Kinh châu và Thành Đô đều là căn cứ địa, đại bản doanh của Lưu Bị, cần có người mưu lược già dặn, cẩn trọng tin cậy trông giữ. Lo liệu thuế má, thực túc binh cường cũng là việc hết sức quan trọng, binh mã chưa hành động, lương thảo đã phải đầy đủ. Không có lương thảo thì đánh chác thế nào. Hơn nữa, theo cách nói của Trần Thọ trong Gia Cát Lượng tập thì đặc điểm tài năng của Gia Cát Lượng là “kế đánh giặc hay hơn kỳ mưu, lo cho dân sinh tốt hơn tướng lược”. Vậy thì, để người giỏi quản lý dân trông giữ hậu phương lớn, để người giỏi kỳ mưu theo quân ra trận, chẳng phải đã rõ Lưu Bị giỏi nhìn người giao việc sao? Vì vậy không có vấn đề.

Có điều sau trận chiến Xích Bích, quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng có chút khó hiểu.

Chúng ta đều biết, Gia Cát Lượng từng quy hoạch chiến lược cho Lưu Bị và nổi tiếng nhất là “Long Trung đối”. Theo lý, sau trận chiến Xích Bích, Lưu Bị có khả năng đã thực hiện quy hoạch chiến lược này, Gia Cát Lượng phải thấy vẻ vang mà vui mừng mới phải. Nhưng không hiểu vì sao Gia Cát Lượng trở nên trầm lặng hẳn. Vào Thục, Bàng Thống được thả sức thao túng, bày mưu vạch kế; tiến công Hán Trung. Pháp Chính vào sinh ra tử, đề xuất chủ trương. Vì vậy, Bàng Thống tử trận, Lưu Bị “thương nhớ đến rơi lệ”; Pháp Chính ốm mất, Lưu Bị “nước mắt giàn giụa”. Pháp Chính, Bàng Thống gần như là người dốc sức nhiều nhất cho Lưu Bị, tình cảm sâu đậm nhất với Lưu Bị.

Dù vậy cũng không có gì lạ. Gia Cát Lượng là người lập ra quy hoạch, nhưng không nhất thiết phải chấp hành; Bàng Thống, Pháp Chính theo Lưu Bị nam chinh bắc chiến, tình cảm ngày một sâu sắc cũng là lẽ thường. Nhưng điều kỳ lạ là, Quan Vũ đánh Tương Phàn, Lưu Bị tiến công Đông Ngô, sự thực đã chỉ rõ đều là những quyết sách sai lầm, nhưng vì sao Gia Cát Lượng không phản đối? Lúc Quan Vũ đánh Ngụy (Công nguyên năm 219), Pháp Chính hãy còn (là Thượng thư lệnh, kiêm Hộ quân tướng quân), đương nhiên Quan Vũ phải nghe theo Pháp Chính. Nhưng lúc Lưu Bị đánh Ngô (Công nguyên năm 221), Bàng Thống không còn, Pháp Chính cũng đã mất (mất vào Công nguyên năm 220), vì sao Gia Cát Lượng vẫn không nói một lời nào? Theo Pháp Chính truyện chúng ta biết, sau khi Lưu Bị bại trận ở Khiếu Đình, Gia Cát Lượng từng thở dài nói: nếu Pháp Hiếu Trực (Pháp Chính) còn sẽ không như thế này. Nhất định Pháp Chính sẽ ngăn được hoàng thượng không để hoàng thượng Đông chinh (ngăn được chúa thượng, lệnh không đi về hướng đông). Và nếu cứ Đông chinh, cũng không thảm bại thế này (tất không đổ vỡ hoàn toàn)!

Đây là thái độ của Gia Cát Lượng sau trận chiến Khiếu Đình và đây cũng là tài liệu duy nhất còn ghi lại trong sử sách. Phải chăng đây là điều sau này Gia Cát Lượng mới hiểu được? E không phải. Nhưng nếu là đúng thì lẽ nào chờ “xong việc Gia Cát Lượng mới nói”? Trên thực tế thì Gia Cát Lượng có điều khó nói. Mọi người đều biết, trong quy hoạch chiến lược của mình Gia Cát Lượng chủ trương “giao hảo với Tôn Quyền”, với Tôn Quyền “có thể giúp, không thể lấy”. Xét về điểm này, Gia Cát Lượng không mấy tán thành việc đánh Ngô. Nhưng lại không nói. Vì sao không nói? Có thể là Gia Cát Lượng không muốn mất Kinh châu hoặc mang tâm lý may rủi trong trận chiến Khiếu Đình. Nhưng cũng không thể loại bỏ một khả năng nữa, biết, nhưng nói thì có tác dụng gì, chi bằng không nói.

Vậy, có chứng cứ gì về khả năng sau cùng không? Có. Chứng cứ có ngay trong câu nói của Gia Cát Lượng: “nếu Pháp Hiếu Trực còn thì có thể ngăn được chúa thượng”. Ý tứ câu nói đã rất rõ: thứ nhất, Lưu Bị chỉ nghe theo Pháp Chính. Nếu Pháp Chính phản đối, Lưu Bị sẽ không đánh Ngô. Thứ hai, Pháp Chính không còn, Lưu Bị không nghe lời người khác, kể cả lời của Gia Cát Lượng. Hiển nhiên, quan hệ của Pháp Chính, và Gia Cát Lượng với Lưu Bị có khác nhau. Lưu Bị coi Gia Cát Lượng “kính trọng như khách”, đối với Pháp Chính thì “nghe lời theo kế”. Và đây cũng có thể coi là một trong những nguyên nhân khiến Gia Cát Lượng im tiếng khi Quan Vũ đánh Tương Phàn.

Vẫn còn một sự kiện nữa nhằm nói rõ quan hệ giữa hai người có phần khó hiểu. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, sau khi Lưu Bị xưng đế, Gia Cát Lượng được làm thừa tướng, thêm là Lục thượng thư sự, giá tiết, kiêm luôn Tư Lệ hiệu úy sau khi Trương Phi mất. Nhìn bề ngoài thì thân phận, địa vị hay quyền lực về mọi mặt, Gia Cát Lượng là số một trong số các quần thần trong chính quyền Thục Hán, không ai sánh bằng. Nhưng xin lưu ý, Gia Cát Lượng là thừa tướng không “khai phủ”, chỉ “khai phủ” lúc Lưu Bị đã tạ thế. Chúng ta đều biết, thời Đông Hán không có chức thừa tướng, thời Tây Hán mới có chế độ thừa tướng, đặc điểm là có thể “khai phủ trị sự”. Gọi là “khai phủ” là lập phủ đệ, có thuộc quan, tức là có cơ cấu làm việc riêng, có các quan chức dưới quyền. Điều đó có ý nghĩa gì? Tức là, thừa tướng có “tướng phủ” độc lập với “hoàng cung”; thừa tướng có “tướng quyền” độc lập với “hoàng quyền”. Vì vậy, Tào Tháo khôi phục chế độ thừa tướng rồi tự làm thừa tướng, sự thực là muốn lấy bớt quyền trong tay Hán Hiến đế. Vậy thì Lưu Bị để Gia Cát Lượng làm thừa tướng nhưng không “khai phủ” chỉ có thể hiểu như lời ngài Trương Tác Diệu “ham ý không phải Lưu Bị lo nghĩ khi quyền lực bị chia sẻ mà là Lưu Bị chưa hoàn toàn tin tưởng Gia Cát Lượng”. Cũng tức là, Lưu Bị không “tín nhiệm vô hạn” hoặc “hoàn toàn tín nhiệm” mà là “tín nhiệm có hạn” hoặc “tín nhiệm có bảo lưu” đối với Gia Cát Lượng.

Quan hệ giữa Gia Cát Lượng và Lưu Bị có chút biến đổi, nếu chỉ vì Lưu Bị “có mới nới cũ” thì không sao. Đáng sợ nhất là hai người có xung đột về ý niệm chính trị. Mọi người đều rõ, Gia Cát Lượng là nhà chính trị vĩ đại. Một trong những điều khác biệt giữa chính trị gia và chính khách là, chính trị gia có lý tưởng, chính khách chỉ quan tâm tới lợi ích. Gia Cát Lượng có lý tưởng là “phục hưng Hán thất”. Lý tưởng đó xuyên suốt cả cuộc đời. Còn như Lưu Bị có lý tưởng không? Có thể lúc đầu đã có, nhưng về sau đã quên mất. Theo Độc thông giám luận của Vương Phu Chi, sau khi có được hai châu Kinh, Ích, Lưu Bị đã quên mất lý tưởng (được Kinh, Ích thì quên mất). Lúc này Lưu Bị chỉ muốn lợi ích, không còn lý tưởng, nên mới đánh Ngô bỏ đánh Ngụy. Vì vậy Vương Phu Chi nói: “chí kiến của Tiên chủ là thừa thời tự lập làm vua”. Cái gọi là “không cùng Hán tặc” chỉ là chiêu bài để tự xưng vương xưng đế.

Lưu Bị đã quên mất lý tưởng của mình (hoặc lúc trước không có), Gia Cát Lượng vẫn còn nhớ. Nhưng điều đáng tiếc là, không ai muốn nói ra điều thay đổi nho nhỏ đó. Lưu Bị vờ như không hề quên, Gia Cát Lượng cũng không muốn nhắc nhở hoặc nói thẳng ra. Ai nấy đành phải giấu kín trong lòng. Gia Cát Lượng phải ra sức để hoàn thành mọi công việc, Lưu Bị thì dựa vào Pháp Chính giành nhiều lợi ích hơn nữa.

Vấn đề là hiện nay Pháp Chính đã khuất. Trong số các mưu thần, Bàng Thống, Hứa Tĩnh, Lưu Ba, Mã Lương đều đã mất; trong số võ tướng, Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu, Hoàng Trung cũng đã mất. Người còn lại có năng lực và tiếng tăm nhất, trừ Gia Cát Lượng ra chỉ còn Triệu Vân và Ngụy Diên. Lưu Bị vô cùng tín nhiệm Ngụy Diên, mỗi khi Tiên chủ xuất chinh văn có Pháp Chính, võ có Ngụy Diên, nhưng vì sao vẫn không thể gửi con cho Ngụy Diên? Người có thể gửi con chỉ có thể là Gia Cát Lượng, vả lúc này Gia Cát Lượng còn là thừa tướng, Lục thượng thư sự, giá tiết, kiêm Tư lệ hiệu úy. Nhưng quan hệ quân thần lúc này đã khác trước, nên mới có màn mở đầu đó, mới có phương án “phức tạp khác” – “Thượng thư lệnh Lý Nghiêm là phó”. Lý Nghiêm nguyên là thái thú Kiền Vi, tháng mười năm Chương Võ thứ II (Công nguyên năm 222) lên làm thượng thư lệnh, sau lúc bại trận ở Khiếu Đình tới nay là bốn tháng, trước khi gửi con ở Vĩnh An là sáu tháng, rõ ràng đây là sự sắp đặt đặc biệt của Lưu Bị. Về sự sắp xếp đặc biệt này, ngài Điền Dư Khánh giảng viên đại học Bắc Kinh có cách nói khác, chúng ta sẽ nói tới sau.

Phần trên là nhận xét của tôi về việc Ở Vĩnh An gửi con, nhưng đây vẫn chỉ là sự suy đoán. Nhưng dù là gì thì Lưu Bị cũng đã gửi con cho Gia Cát Lượng và Gia Cát Lượng cũng đã nhận trách nhiệm nặng nề với chính quyền Thục Hán. Đối với một chính trị gia kiệt xuất mà nói, đây không chỉ là cơ hội thực hiện nhiệm vụ chính trị, lý tưởng chính trị, đồng thời đây cũng là một trách nhiệm nặng nề, một áp lực to lớn. Hiển nhiên, là một chính trị gia muốn trị lý đất nước, củng cố chính quyền thì trước hết phải xử lý tốt mọi mối quan hệ. Vậy, Gia Cát Lượng đã làm gì, và từ đó, chúng ta có thể có được những gợi ý gì?

Phần 4. LẠI ĐƯỢC NHẤT THỐNG

§37. QUÂN THẦN ĐẶC BIỆT

Sau khi Lưu Bị bệnh và qua đời ở Vĩnh An. Lưu Thiền kế thừa vương vị chỉ là trên danh nghĩa, mọi quyền hành quân chính đều trao vào tay Gia Cát Lượng, chính quyền Thục Hán thời đó đã bước vào “thời đại Gia Cát Lượng”. Đây là thời kỳ đặc biệt trong lịch sử Trung Quốc, quan hệ quân thần giữa Lưu Thiền và Gia Cát Lượng cũng là một quan hệ đặc biệt. Vậy quan hệ giữa họ là thế nào? Đằng sau mối quan hệ đặc biệt đó còn điều gì bí ẩn đây?

Ngày hai mươi tư tháng tư năm Chương Võ thứ III (mùng 10 tháng 6 Công nguyên năm 223), Lưu Bị băng hà tại cung Vĩnh An, trước lúc lâm chung đã “gửi con cho thừa tướng Lượng, Thượng thư lệnh Lý Nghiêm là phó”, chính quyền Thục Hán bước vào thời đại mới.

Có thể gọi đó là thời đại Gia Cát Lượng. Bởi vì Lưu Bị không chỉ gửi con của mình mà còn gửi cả chính quyền Thục Hán. Đối với Gia Cát Lượng, có thể coi đây là cơ may và là cuộc chiến sinh tồn. Một mặt, Gia Cát Lượng có thể bắt đầu thực hiện nhiệm vụ chính trị, lý tưởng chính trị của mình; mặt khác, Gia Cát Lượng cũng phải đối mặt với bao nhiêu vấn đề khó khăn. Chúng ta đều biết, Gia Cát Lượng là chính trị gia kiệt xuất. Thế nào là chính trị? Chính trị là quan hệ. Cũng có thể nói, chính trị là xử lý mọi mối quan hệ. Ít nhất cũng có bốn mối quan hệ mà Gia Cát Lượng cần giải quyết: quan hệ quân thần, quan hệ đồng liêu, quan hệ bè bạn và quan hệ đối với kẻ thù. Đây đều là những mối quan hệ rất quan trọng, nhưng theo chế độ của một đất nước có vua chúa thì mối quan hệ đầu tiên, gay cấn nhất là mối quan hệ quân thần giữa Gia Cát Lượng và Lưu Thiền.

Ở đây rõ ràng là có nhiều vấn đề. Bởi vì cách gửi con của Lưu Bị là khá đặc biệt, vừa có sự bàn giao “ngươi làm việc với thừa tướng, phải coi thừa tướng như cha” vừa có sự sắp xếp “nếu hắn bất tài, ngài hãy tự thay đi”, đúng là không chung chung. Vì vậy xuất hiện ngay vấn đề thứ nhất: Lưu Thiền chấp hành di chúc của Lưu Bị như thế nào?

Đáp án là khẳng định. Trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện còn ghi, “Kiến Hưng năm đầu, phong Lượng Võ hương hầu, khai phủ làm việc. Ít lâu sau lĩnh Ích châu mục. Chính sự, mọi việc đều do Lượng quyết”. Rõ ràng, Lưu Thiền không chỉ làm theo di chúc của Lưu Bị mà còn làm hơn thế nữa. Chúng ta nên tìm hiểu từng việc từng việc một.

1- Phong Võ hương hầu. Võ hương, người xưa giải thích là hang Võ Hương ở Nam Trịnh, ngài Miêu Việt cho là sai lầm, phải là huyện Võ Hương quận Lang Nha. Vì Gia Cát Lượng là người quận Lang Nha, nên phong cho Gia Cát Lượng huyện Võ Hương, quận Lang Nha; giống như Trương Phi người quận Trác thì phong Lang Nha Trương Phi là Tây Hương hầu. Tây Hương và Võ Hương đều là huyện. Ngày nay huyện Tây Hương nằm về phía tây nam Phòng Sơn, Bắc Kinh, thời Tây Hán huyện Võ Hương thuộc quận Lang Nha, sau này bị xóa bỏ. Vì vậy Trương Phi và Gia Cát Lượng đều là huyện hầu, không phải là Hương hầu. Có người nói: huyện Võ Hương quận Lang Nha không thuộc đất Thục sao có thể phong được? Thực ra đây là một loại chế độ đất thời đó, gọi là “dao lĩnh”, giống như Lưu Vĩnh – con của Lưu Bị được phong là Lỗ vương, Lưu Lý phong là Lương vương. Sau này Tôn Quyền cũng phong chư vương theo cách thức đó. Phong như vậy có hai ý nghĩa. Một là nâng cao địa vị của người được phong, hai, muốn chứng tỏ mình là chủ thiên hạ. Còn một ý nghĩa nữa đối với chính quyền Thục Hán, chứng tỏ mình là chính thống.

2- Khai phủ làm việc. Khai phủ, tức là dựng phủ đệ, chọn quan viên, cũng tức là xây dựng hệ thống quan viên và một cơ cấu làm việc tương đối độc lập của riêng mình. Thời đầu nhà Tây Hán, thừa tướng, thái úy, ngự sử đại phu, cả ba chức “Tam công” này đều được khai phủ. Về sau đại tướng quân cũng khai phủ. Tào Tháo khôi phục chế độ thừa tướng, lên làm thừa tướng cũng để được khai phủ; Lưu Bị để Gia Cát Lượng làm thừa tướng nhưng không khai phủ. Ở đây có sự khác biệt rất lớn. Khai phủ sẽ có tướng quyền tương đối độc lập với hoàng quyền, không khai phủ sẽ không có. Vì vậy, ý nghĩ của việc này là lớn lao nhất, sau này sẽ nói tiếp.

3- Lĩnh Ích châu mục. Chúng ta đều biết, cái gọi là “Thục Hán” kỳ thực chỉ là Ích châu. Nơi mà thừa tướng Thục Hán quản và nơi mà Ích châu mục quản chẳng khác gì nhau. Vậy thì, thừa tướng kiêm Ích châu mục chẳng phải chỉ thêm rườm rà hay sao? Đương nhiên là không phải, về mặt địa lý, Thục Hán tức là Ích châu; nhưng về thể chế nhà nước thì Thục Hán là Thục Hán, Ích châu là Ích châu. Sự khác biệt là ở chỗ nào? Thục Hán là vương triều, Ích châu là quận huyện; thừa tướng Thục Hán là chức quyền ở trung ương. Ích châu mục là quan viên địa phương. Người trước, có đủ quyền hành chính trung ương, người sau, có quyền hành chính địa phương. Quyền hạn của hai chức vụ trên không giống nhau, trách nhiệm cũng khác nhau. Châu mục là quan “quản dân”, thừa tướng là quan “quản quan”. Đương nhiên, châu mục cũng “quản quan” (quản lý thái thú và huyện lệnh), nhưng thừa tướng thì không “quản dân”. Vì vậy xét về mặt chế độ thì đó là hai chức vụ khác nhau.

Nhưng Lưu Thiền đã giao cả hai chức vụ đó cho Gia Cát Lượng. Điều đó rất có ý nghĩa. Nhìn lại thấy: phong Võ Hương hầu là ban cho Gia Cát Lượng địa vị tôn quý; khai phủ làm việc là để Gia Cát Lượng có tướng quyền độc lập; lĩnh Ích châu mục là cho Gia Cát Lượng quyền quản dân. Điều đó ngang như trao cả nước Thục từ trên xuống dưới cho Gia Cát Lượng.

Trên thực tế, Gia Cát Lượng không chỉ đứng trên mọi người mà còn nắm trọn quyền lớn. Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, sau khi kế vị, Lưu Thiền đã xác định rõ ràng: “chính, do họ Cát; tế, do quả nhân”. Như vậy nghĩa là gì? Nghĩa là: mọi việc quan trọng về quân, chính đều do Gia Cát Lượng xử lý, mình chỉ là một nguyên thủ quốc gia trên danh nghĩa. Nếu nói trong chính sử không thấy ghi mấy lời đó, chắc gì đã là thực. Vậy sự thực thì trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện đã ghi: “chính sự dù to nhỏ, do Lượng giải quyết tất”.

Điều này giống hệt như bên chỗ Tào Tháo. Tào Tháo đứng đầu và chức vụ thì sao? Võ Bình hầu (huyện hầu), thừa tướng (khai phủ), lĩnh Ký châu mục. Còn Gia Cát Lượng? Võ Hương hầu (huyện hầu), thừa tướng (khai phủ); lĩnh Ích châu mục. Như vậy là trùng hợp hết chỗ nói. Duy có điều khác nhau là: chí ít Tào Tháo cũng tự giành được một nửa những cái mà mình có, riêng Võ Bình hầu là do Hán Hiến đế phong cho, còn những cái mà Gia Cát Lượng có đều do Tiên chủ và Hậu chủ ban tặng.

Nhưng tự nguyện cũng tốt, buộc phải cũng tốt, về mặt bản chất thì hai vị hoàng đế Lưu Thiền và Lưu Biện chẳng khác gì nhau, đều là “con dấu cao su”. Vì vậy chúng ta cần phải hỏi câu hỏi thứ hai: cảm giác của Lưu Thiền như thế nào?

Tôi nghĩ là không vui. Có chứng cứ không? Có. Theo chú dẫn Tương Dương ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, sau khi Gia Cát Lượng tạ thế khắp nơi người người đều yêu cầu lập miếu cố thừa tướng, nhưng không được phê chuẩn. Nhân dân quần chúng đều phải “chọn ngày cúng tế riêng” ở khắp mọi nơi. Và rồi có người nói: dựng miếu ở khắp nơi là không cần, nhưng lập miếu ở Thành Đô thì có thể, “Hậu chủ vẫn không theo”. Dư luận xôn xao, bất bình, triều dã chia thành phe phái đối lập, may sao đã có người đứng ra dàn xếp ổn thỏa. Họ dâng biểu lên Lưu Thiền, nói: sùng bái thánh hiền, truy ân công thần là mỹ đức tốt đẹp xưa nay. Vả Gia Cát Lượng công lao cái thế, sự tồn vong của vương thất đều nhờ cả vào ông. Hơn nữa cứ để nhân dân quần chúng cúng tế khắp nơi, đầu đường cuối ngõ, trong vườn dưới ruộng “cúng ở ngõ”, “tế ngoài đồng” là không phải. Đương nhiên, lập miếu ở Thành Đô là không hợp lý, vì theo lệ miếu của hoàng đế mới được dựng ở đây. Làm sao đây? Nên lập miếu thừa tướng Gia Cát Lượng ngay trước mộ (gần mộ của người), trên núi Định Quân (dựng ở Miện Dương). Còn có quy định, mọi người dân muốn cúng tế Gia Cát Lượng đều phải đến miếu (ở tại miếu), không thể tùy tiện “cúng tế riêng”. Tức là, vẫn nên lập miếu, nhưng không phải ở Thành Đô, ở khắp mọi nơi trong cả nước mà ở trước mộ thừa tướng. Lúc này Lưu Thiền mới đồng ý (bắt đầu nghe theo).

Người dâng biểu là Binh bộ hiệu úy Tập Long, Trung thư lang Hướng Sung, không phải là nhân vật tầm cỡ gì. Đọc kỹ tờ biểu mới thấy họ đã phải lao tâm khổ tứ, bàn bạc kỹ lưỡng để được toàn vẹn như thế nào? Trước hết lấy cổ nhân làm lệ (người Chu nhớ công đức của Triệu Bá mà không đánh Cam Đường; Việt vương nhớ công Phạm Lãi đã cho đúc tượng vàng giữ lại), sau là giải thoát cho Lưu Thiền (dựng miếu ở kinh sư là bức tông miếu, khiến bụng thánh sinh nghi), cuối cùng mới có phương án khiến Hậu chủ có thể tiếp nhận được: quy định chỉ được dựng miếu và cúng tế ở trước mộ Gia Cát Lượng. Nghĩ xem, mộ của Gia Cát Lượng xa xôi tận núi Định Quân Hán Trung thì sẽ có mấy người tới đó? Như vậy, không thể hoàn toàn cấm “Toàn dân tế riêng”, nhưng Lưu Thiền lại có thể tiếp nhận được. Rõ ràng là Lưu Thiền không mấy thích thú với chuyện này.

Có người nói: Lưu Thiền không phê chuẩn việc lập miếu Gia Cát Lượng là có căn cứ, căn cứ đó là lễ pháp. Tương Dương ký nói rất rõ, “triều nghị lấy lễ mà không theo”! Điều này thực khó hiểu! Biểu văn của Tạp Long và mấy người khác đã nói như thế nào? Bốn trăm năm vương triều Đại Hán đã dựng bia, viết truyện, tạc tượng lập miếu cho bao người ít nhiều có công có đức (tự Hán hưng lại đây bao người được tạc hình lập miếu vì ít nhiều có công có đức), lẽ nào một hoàng đế Đại Hán xưa nay chưa từng nói tới lễ nghĩa, quy phạm sao? Dù chỉ ít nhiều có công có đức đã được tạc tượng, dựng miếu, đằng này thừa tướng Gia Cát Lượng đại ân đại đức, dựng miếu cho ngài là phạm luật chăng? Hơn nữa, Lưu Thiền chưa hẳn là người luôn giữ quy chế. Sau khi Khổng Minh tạ thế, Lưu Thiền đã bãi bỏ chế độ thừa tướng, đình chỉ việc bắc phạt Trung Nguyên, vậy sao không thể phá lệ một lần cho Gia Cát Lượng? Nói thẳng ra rằng, Lưu Thiền có phần hẹp hòi, có điều gì không vui trong lòng.

Vì vậy chúng ta cần hỏi về vấn đề thứ ba: Vì sao Lưu Thiền không vui?

Có ba nguyên nhân. Thứ nhất, như là bị giam lỏng. Cậu bé Lưu Thiền sau khi kế vị, có ý không bao giờ ra khỏi cung. Mãi hơn một năm sau khi Gia Cát Lượng tạ thế, tức là vào tháng tư năm Kiến Hưng thứ XIV (Công nguyên năm 236), lần đầu đến đập Đô Giang xem Mân Giang. Sau này Trần Thọ trịnh trọng ghi chuyện đó vào Tam quốc chí – Hậu chủ truyện. Chúng ta đều biết, đập Đô Giang là công trình thủy lợi nổi tiếng thời cổ ở Trung Quốc, là vua của vương triều Thục Hán, đến thị sát là việc hoàn toàn nên làm, nhưng cũng có lời phê bình. Lúc chú dẫn Tư trị thông giám, Hồ Tam Tỉnh đã nói: không còn Gia Cát Lượng (Gia Cát Lượng mất) nên Lưu Thiền mới chạy ra ngoài du ngoạn (Hán chủ du quan), tất nhiên, không ai ngăn được người (không ai dám cản). Rõ ràng, khi Gia Cát Lượng còn, Lưu Thiền không dám đi. Hoặc muốn đi cũng bị Gia Cát Lượng ngăn lại. Lưu Thiền lên ngôi hoàng đế lúc mười bảy tuổi, tới khi Gia Cát Lượng qua đời. Lưu Thiền mới hai mươi chín tuổi. Mới ngần này tuổi mà ngày nào cũng bị nhốt trong cung, không buồn sao được? Hơn nữa, một người sắp tham chính lại không ra ngoài tìm hiểu tình hình hay sao? Vì vậy, ngài Trần Nhĩ Đông nói: Gia Cát Lượng làm cho “Lưu Thiền thấy uất”.

Thứ hai, luôn được dạy bảo. Năm Kiến Hưng thứ V (Công nguyên năm 227), Gia Cát Lượng chuẩn bị Bắc phạt. Trước khi lên đường, Gia Cát Lượng có biểu ra quân lên Lưu Thiền. Biểu ra quân lời văn hoa mỹ, ý tứ sâu xa lưu lại thiên cổ, mỗi khi đọc lại, ai nấy đều cảm thấy mến phục, xúc động không dứt. Nhưng Lưu Thiền lại là người không thấy thế. Bởi vì, khẩu khí Gia Cát Lượng trong văn biểu hoàn toàn như lời dạy trẻ con. Nào là “không nên sơ suất, dẫn tới mất nghĩa”, nào là “không nên tư túi”, “không nên cư xử khác biệt”, toàn là những lời khó nghe. Cũng có người nói: khó nghe thì đã làm sao? Lời trung thì nghịch nhĩ mà! Xin lỗi, thế là bạn đã lạc đề. Ở đây tôi không muốn bàn xem Gia Cát Lượng nói đúng hay sai, chỉ muốn bàn Lưu Thiền nghe xong vui hay không vui. Gia Cát Lượng nói đúng, nhưng Lưu Thiền nghe xong không vui, có thể là như vậy. Hơn nữa, trong lời nói của mình, Gia Cát Lượng luôn nhắc tới “tiên đế”. Bạn xem, trong lời biểu ngắn gọn đó có tới hơn mười chỗ nhắc tới “tiên đế”. Như vậy, lúc thường cũng luôn không vui. Lúc nào cũng tiên đế là như vậy còn trẫm thì sao?

Thứ ba, khó lòng thân chính. Chúng ta đều biết, Gia Cát Lượng chỉ là cố mệnh đại thần, không là nhiếp chính vương, càng không là hoàng đế. Nhiệm vụ Gia Cát Lượng là phò tá Lưu Thiền, không thay thế Lưu Thiền. “Gửi con” tức là vua mới còn nhỏ nên mới phải gửi. Sau khi vua trưởng thành nên để vua thân chính. Vả, Lưu Bị đã nói rất rõ: “nếu hắn bất tài, ngài hãy tự thay đi”. Vậy, nếu Lưu Thiền “tài” thì sao? Đương nhiên, không thể “tự thay đi”. Nhưng chúng ta không hề thấy Gia Cát Lượng có dự định trả chính quyền lại cho vua, và cũng không biết, trong kế hoạch của mình, bao giờ Gia Cát Lượng mới để Lưu Thiền từ một “Hoàng đế kiến tập” biến thành “Hoàng đế tại chức”. “Thời gian thực tập” của Lưu Thiền hầu như chưa đủ, hầu như không thể “chuyển thành chính thức”. Xin hỏi, nếu bạn là Lưu Thiền, liệu có vui được không?

Như bị giam lỏng, luôn được dạy bảo, khó lòng thân chính, cả ba điều này cộng lại thì hẳn là Lưu Thiền không vui. Vì vậy, chúng ta muốn hỏi vấn đề thứ tư: Vì sao Gia Cát Lượng không chịu trả lại chính quyền cho vua?

Cách nói thông thường là Lưu Thiền quá kém. Một Lưu A Đẩu vực mãi không xong! Giao cả nước Thục cho hắn, chẳng phải là hết sao? Có chứng cứ gì mà nói vậy? Có. Có bốn chứng cứ. Thứ nhất, thân tín là lũ tiểu nhân. Điều này, mọi người đều biết, không cần phải nói. Hơn nữa, thân tín là tiểu nhân e đã được dự báo từ trước, nếu không thì sao trong Biểu ra quân của mình Gia Cát Lượng đã phải nói Tiền Hán, Hậu Hán như thế này như thế kia.

Thứ hai, không đánh mà hàng. Điều này, mọi người cũng đã biết. Hơn nữa, theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, khi Lưu Thiền chuẩn bị đầu hàng, người con thứ năm – Bắc Địa vương Lưu Thầm đã tỏ rõ thái độ phản đối. Lưu Thầm nói với phụ hoàng, cho dù chúng ta đã cùng đường, bại trận, thì cũng nên vua tôi, cha con đổng tâm hiệp lực, xả thân vì đất nước đánh trận cuối ở Bối Thủy. Như vậy mới xứng với Tiên đế! Nhưng Lưu Thiền vẫn không nghe, Lưu Thầm chạy thẳng tới miếu Lưu Bị khóc lóc, rồi sau đó cả nhà cùng tự sát. Sánh với hành động của Lưu Thầm phải chăng Lưu Thiền càng tỏ ra hèn yếu?

Thứ ba, vong ân bội nghĩa. Theo chú dẫn Vân Biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, năm Cảnh Diệu thứ III (Công nguyên năm 260), Lưu Thiền truy ích cho các tướng quân quá cố, Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu, Hoàng Trung đều được truy tặng. Quan Vũ là Tráng mâu hầu, Trương Phi là Hoàn hầu, Mã Siêu là Uy hầu, Hoàng Trung là Cương hầu, chỉ mình Triệu Vân là không được phong. Về sau nhờ có Khương Duy và mấy người khác tỏ thái độ bất bình, nên mãi tới năm thứ hai mới truy ích Triệu Vân là Thuận Bình hầu. Triệu Vân là đại công thần trong tập đoàn Lưu Bị và còn là đại ân nhân của Lưu Thiền. Truy ích cho cố nhân, nhưng lại không nhớ tới Triệu Vân, phải nhờ người khác nhắc nhở, thế chẳng phải là vong ân bội nghĩa sao?

Thứ tư, không có tình cảm. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, sau khi đầu hàng, Lưu Thiền đến Lạc Dương và được phong là “An Lạc hầu”. Tư Mã Chiêu mở tiệc chiêu đãi Lưu Thiền, và cho diễn tấu khúc nhạc của nước Thục (nói lên cái hay của nước Thục cũ). “Ca kỹ của nước Thục buồn bã nhảy múa trước cung nhà Ngụy”, tình cảnh hết sức ai oán, bi thương! “Mọi người chung quanh đều cảm thấy buồn thương”, riêng Lưu Thiền “tươi cười sung sướng”. Tư Mã Chiêu thấy thế lấy làm chướng mắt. Tư Mã Chiêu nói với lũ bộ hạ, con người sao có thể vô tình đến như vậy (cũng không nên vô tình đến như vậy)! Rồi một hôm Tư Mã Chiêu hỏi Lưu Thiền: chắc là nhớ nước Thục lắm? Lưu Thiền nói: ở đây rất vui, không nhớ nước Thục nữa (ở đây vui, không nhớ Thục). Đúng là chẳng ra gì. Thế rồi Hí Chính một cựu thần theo chân Lưu Thiền vào Lạc Dương đến nói: lần sau được hỏi chúa công nên nói phần mộ tiền nhân còn ở đó nên ngày nào cũng nhớ, sau đó thì nhắm mắt lại. Sau này Tư Mã Chiêu lại hỏi chuyện đó, Lưu Thiền đã nói đúng như mấy lời Hí Chính đã bảo. Tư Mã Chiêu nghe xong lấy làm ngờ nói: nghe sao giống giọng của Hí Chính thê? Lưu Thiền mở mắt ra, nói luôn, ngài đoán đúng rồi, đúng là ông ấy (ngài dạy quả không sai)! Kết quả là mọi người có mặt đều cười (tả hữu đều cười). Bạn nói xem, đúng là Lưu Thiền chẳng có chút tình cảm nào?

Chúng ta vẫn có thể bàn bạc về những chuyện này. Thứ nhất, liệu có hoàng đế thời nào không có những kẻ tiêu nhân bên cạnh? Hán Văn đế có không? Hán Vũ đế có không? Bên cạnh Chiêu Liệt hoàng đế Lưu Bị lẽ nào lại không có? Ví như Pháp Chính nọ, nhiều người bảo ông ta là tiểu nhân. Gia Cát Lượng, Tưởng Uyển, Phí Y, Đổng Doãn, gọi là “tứ anh”, trước sau cùng phò tá Lưu Thiền. Chính quyền Lưu Thiền chẳng phải “nội các hiền nhân” sao?

Thứ hai, cũng có thể bàn chuyện không đánh mà hàng. Trong lịch sử những kẻ không đánh mà hàng không phải chỉ có Lưu Thiền, Lưu Chương là một ví dụ. Lẽ nào Lưu Chương không đánh đã hàng là bỏ chỗ tối ra chỗ sáng, Lưu Thiền không đánh đã hàng là vứt quyền nhục nước sao? E không hợp lý chăng? Đương nhiên, Lưu Thiền và Lưu Chương có chỗ khác nhau. Lưu Chương từng nói rất rõ: hơn hai mươi năm nay cha con họ Lưu ở đất Ích châu, chưa làm được điều gì cho dân sung sướng, ngược lại trăm họ luôn khổ ải vì chiến tranh, không sao chịu nổi! Đó là sự thực. Còn Lưu Thiền không hề nghĩ như vậy. Lưu Thiền mải nghĩ tới việc sống chết của mình, nên mới định tháo chạy. Chỉ vì chạy không được nên mới đầu hàng. Vì vậy không còn gì đáng nói khi Lưu Thiền không đánh mà hàng. Nhưng việc Thục Hán mất nước không phải là trách nhiệm của một mình Lưu Thiền, không thể vì Lưu Thiền là vua mất nước mà nói tới cạn tàu ráo máng.

Thứ ba, không truy ích cho Triệu Vân là có nguyên nhân, vì lúc xưng vương, Lưu Bị chỉ phong bốn viên đại tướng: Tiền tướng quân Quan Vũ, Hữu tướng quân Trương Phi, Tả tướng quân Mã Siêu và Hậu tướng quân Hoàng Trung, không có Triệu Vân cũng không có cái gọi là “Ngũ hổ thượng tướng”. Thực tế thì cả đời Triệu Vân chưa có được “danh hiệu tướng quân”, lúc Lưu Bị còn sống, chỉ là Dực quân tướng quân, Trấn đông tướng quân, sau này vì “thất lợi ở Kỳ Cốc” nên bị giáng xuống làm Trấn quân tướng quân. Vì vậy, địa vị của Triệu Vân luôn không bằng Quan, Trương, Mã, Hoàng. Lưu Thiền truy ích cho các tướng quân quá cố là theo lệ và danh sách bốn viên đại tướng. Đó cũng là kế thừa cách làm của cha mình. Đương nhiên, như vậy là vong ân bội nghĩa, là điều làm cho Triệu Vân buồn khổ. Nhưng món nợ này phải đổ lên đầu Lưu Bị trước, không thể chỉ trách một mình Lưu Thiền. Hơn nữa cuối cùng Lưu Thiền đã truy ích cho Triệu Vân, phải nói là việc làm đúng mực, sao còn là sai lầm lớn?

Thứ tư, biểu hiện của Lưu Thiền trước Tư Mã Chiêu thực ác độc. Dù là vua mất nước cũng không nên hèn yếu như vậy, mất cả cốt cách, lòng không trung thực. Lưu Thiền hàng Ngụy được mười ba năm thì Ngô đế Tôn Hạo cũng hàng Tấn, được phong là “Quy mệnh hầu”, thấp hơn Lưu Thiền một cấp. Theo Tấn thư – Vũ đế kỷ, Tôn Hạo đến Lạc Dương lên điện bái kiến Tấn Võ đế Tư Mã Viêm. Tư Mã Viêm cho Tôn Hạo ngồi rồi nói: trẫm ngồi đây chờ túc hạ, chờ lâu rồi. Ai ngờ Tôn Hạo xuống ngựa nhưng không tháo yên, cà cuống chết đến đít vẫn còn cay, đã uốn lưỡi châm luôn, ở miền Nam thần cũng ngồi chờ bệ hạ! Người ta thường nói: tướng bại trận không dám nói cứng. Tôn Hạo là vua mất nước, đối mặt với người thắng mình vẫn cứng cỏi nhường ấy, lời nói còn có “giá trị thẩm mỹ” hơn Lưu Thiền.

Nhưng Lưu Thiền tuy hèn yếu, nhưng tuyệt không yếu trí. Lưu Thiền không có cốt cách, nhưng không phải không có cách nhìn. Nói trắng ra, Lưu Thiền vờ điên vờ ngốc. Lưu Thiền rất rõ, là vua mất nước thì mãi mãi không thể trở về, giữ được tính mạng đã là may. Lưu Thiền cũng rõ, muốn giữ được tính mạng, phải làm cho người khác hiểu mình không còn bụng dạ báo thù. Không còn tưởng nhớ nước Thục nữa. Đúng như Tam quốc chí tập giải dẫn lời Vu Thận Hành nói: “lòng nhớ Thục, (Tư Mã) Chiêu cũng không muốn nghe”. Vì vậy, Lưu Thiền cần phải tỏ ra “vui mà quên Thục”. Hơn nữa, Lưu Thiền còn phải tỏ ra, dù có lòng nhớ Thục cũng là do người khác dạy cho, còn mình chỉ học mà cũng không giống. Kết quả, khi mà “tả hữu đều cười” thì cái chức “An Lạc công” kia mới thực là “an lạc”. Câu nói: “một người trung thành” không chỉ chứng tỏ mình không nhớ Thục, còn chứng tỏ mình chẳng còn bụng dạ nào, đúng là “nhất cử lưỡng tiện”. Làm được như vậy rất khó. Nghĩ xem, sau khi Lưu Thiền nói lời mà Hí Chính đã bảo, nếu Tư Mã Chiêu không hỏi “sao mà giống lời của Hí Chính” thì sẽ thế nào đây? Điều này nói rõ, Lưu Thiền cũng bạo gan, dám cá cược thế này; phải là người có trí, mới đoán được Tư Mã Chiêu sẽ hỏi như vậy. Bất luận là thế nào, chứng tỏ Lưu Thiền không phải là bao cỏ.

Kỳ thực thì Gia Cát Lượng đã từng nói về trí lực của Lưu Thiền. Theo chú dẫn Gia Cát Lượng tập của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, trước lúc lâm chung Lưu Bị từng có di chiếu cho Lưu Thiền, nói thừa tướng cho con là “trí nhớ rất tốt”, chẳng mấy chốc sẽ “được như mong muốn”. Nếu đúng vậy thì trẫm cũng yên lòng. Gia Cát Lượng không hề bợ đỡ, Lưu Bị cũng là người hiểu biết, nên nói như vậy là có cơ sở. Hoặc có người nói: đó là Gia Cát Lượng an ủi Lưu Bị “nói không có thiện ý”. Cũng có khả năng là vậy. Nhưng dù có nói khống tới đâu cũng không phải là “trí nhớ rất tốt”. Cũng tức là nói nhiều lắm thì Lưu Thiền cũng chỉ là người bình thường, trí nhớ không tồi.

Sự thực thì Lưu Thiền không phải là người không có đầu óc. Trong bài Lưu Thiền và Gia Cát Lượng, ngài Doãn Vận Công đã nêu hai sự kiện để nói rõ điều này. Sự kiện thứ nhất, sau khi Gia Cát Lượng qua đời, Lưu Thiền không cắt cử thừa tướng để khỏi mất đại quyền lần nữa. Cách làm của Lưu Thiền cũng rất tinh tế. Năm Kiến Hưng thứ XII (Công nguyên năm 234), Lưu Thiền để Tưởng Uyển là Thượng thư lệnh, thay Gia Cát Lượng “quán xuyến việc nước”. Tháng tư năm Kiến Hưng thứ XIII (Công nguyên năm 235), cử Tưởng Uyển là Đại tướng quân, Lục thượng thư sự, khôi phục chế độ sau Hán Vũ đế. Năm Diên Hi thứ II (Công nguyên năm 239), cử Tưởng Uyển là Đại tư mã. Năm Diên An thứ VI (Công nguyên năm 243), cử Thượng thư lệnh Phí Y là Đại tướng quân, còn là Lục thượng thư sự. Đại tư mã Tưởng Uyển quản về hành chính, kiêm quản quân sự. Đại tướng quân Phí Y quản về quân sự, kiêm quản hành chính. Hai vị đại thần quyền lực giao nhau, khắc chế lẫn nhau, trách nhiệm nặng nề. Cung cách sắp đặt chức quyền, phân phối quyền lực sáng suốt như vậy, phải chăng một người kém cỏi có thể nghĩ ra? Hơn nữa, theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, năm Diên Hi thứ IX (Công nguyên năm 246), sau lúc Tưởng Uyển qua đời, Lưu Thiền “tự nắm việc nước”. Đoạt lại quyền lực của vua trong tay quyền thần phò tá một cách nhẹ nhàng như vậy, đâu phải là việc làm của người kém cỏi?

Sự kiện thứ hai là: tháng sáu, Diên Hi năm đầu (Công nguyên năm 238), Tư Mã Ý dẫn quân tới Liêu Đông đánh Công Tôn Uyên. Dưới con mắt người Thục lúc đó, đây là cơ hội Bắc phạt có lợi. Nhưng Lưu Thiền lại có lệnh cho Tưởng Uyển một cách bình tĩnh và khách quan. Trong Tam quốc chí – Tưởng Uyển truyện, Lưu Thiền nói: năm đó Trần Thắng, Ngô Quảng đã khởi nghĩa dấy lên làn sóng phản Tào khắp trong ba quận ở Liêu Đông! Xem ra trời xanh đã muốn hủy diệt Tào Ngụy rồi. Mong ái khanh chuẩn bị hành trang, thống lĩnh ba quân tiến vào Hán Trung. Chờ khi quân Ngô bắt đầu hành động (bên Ngô cử động), đông tây hai mặt cùng ứng hợp (đông tây ở thế ỷ giốc) và khi nội bộ nước Ngụy xuất hiện vấn đề là có thế bắt đầu tấn công (thừa dịp chúng sơ hở). Tốt nhất là chờ “bên Ngô cử động, đông tây ở thế ỷ giốc, thừa cơ địch sơ hở”! Thực ra đây là lời cảnh giới Tưởng Uyển, không nên khinh xuất, manh động, kẻo lại rơi vào vết xe đổ người đi trước, vất vả mà chẳng ăn thua gì. Người kém cỏi lại biết vậy sao? Không!

Từ đó cho thấy, Lưu Thiền không hề kém cỏi như mọi người từng nghĩ. Sở dĩ Lưu Thiền phải tỏ ra kém cỏi bởi vì đất nước (Lưu Bị, Gia Cát Lượng) và đối thủ (Tôn Quyền, Tư Mã Ý) quá mạnh, vả mình chỉ là vua mất nước. Nếu là thời bình, thiên hạ là một thì Lưu Thiền rất có thể là “vị vua giữ thành” rất tốt.

Lúc này chúng ta lại cần phải hỏi tiếp: vì sao Gia Cát Lượng lại độc chiếm đại quyền, không chịu hoàn trả cho vua?

Một cách nói là, Lưu Thiền chưa có kinh nghiệm chấp chính. Như trong chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, nói: Gia Cát Lượng “nắm quyền trong ngoài, vì sợ Thiền chưa quen chấp chính”. Quen giống như thuần thục. Gọi là “chưa quen” cũng tức là chưa quen thuộc. Lưu Thiền chưa từng làm hoàng đế, đương nhiên là chưa quen với công việc hành chính. Vậy, nếu “quen” thì sao? Hơn nữa, không để Lưu Thiền thực tập, thực hành cụ thể thì “quen” thế nào được? Vì vậy, lời nói đó không hợp lý, hoặc đó chỉ là lời giải thích không mấy thuyết phục.

Tôi đoán, có thể có ba nguyên nhân khiến Gia Cát Lượng làm như vậy.

Một là “buổi đầu nhà Hán, vua giả tướng thật”. Trong cuốn Đế quốc đích trù trướng, tôi từng nói, trong lịch sử Trung Hoa đế quốc cơ cấu chính quyền trung ương buổi đầu thời Tây Hán là cơ cấu tốt nhất. Điều hợp lí nhất là phân chia thành “cung đình” và “triều đình” hoặc “hoàng quyền” và “tướng quyền”. Hoàng đế là nguyên thủ quốc gia, tượng trưng cho việc thống nhất đất nước; tể tướng là đầu não của chính phủ cùng các quan quản lý quốc gia, chịu trách nhiệm thực tế về mọi mặt chính trị. Hoàng đế cầm quyền nhưng không phụ trách, tể tướng phụ trách nhưng lại không có chủ quyền, một khi đất nước có chuyện, hoàng đế với danh nghĩa là người cầm quyền có thể trách vấn tể tướng và chính phủ, tể tướng và chính phủ cũng không thể không thừa nhận trách nhiệm chính trị. Như vậy, chính phủ do tể tướng cầm đầu có khả năng trở thành “nội các có trách nhiệm” hoặc “chính phủ bị trách vấn”. Giai đoạn mà Gia Cát Lượng chủ chính trong chính quyền Thục Hán là như vậy. Xuất sư biểu nói: “Xin bệ hạ cho thần đi đánh giặc để phục hưng; nếu không kết quả sẽ trị tội thần, bẩm cáo với tiên đế”. Như vậy là tốt nhất, vừa được “nắm quyền” vừa được “trách vấn”. Ngược lại, hoàng đế thân chính là không hay. Hoàng đế tự mình nắm quyền lại tự mình thân chính thì một khi đất nước có chuyện thì không có người phụ trách, không biết trách vấn ai, như vậy là không hay. Vì vậy cần phải “vua ngồi đấy tướng làm việc”, như Lưu Thiền từng nói: “chính, do họ Cát, tế, do quả nhân”. Tiếc rằng, Gia Cát Lượng vừa tạ thế thì người mất, chính nghỉ. Phải nói là rất đáng tiếc.

Hai là “đường xa việc nặng, không dám rời tay”. Xuất sư biểu nói: “tiên đế biết thần thận trọng, trước khi băng hà đã giao việc lớn. Từ lúc nhận lệnh ngày đêm lo nghĩ, chỉ e việc giao không thành, phương hại đến sự sáng suốt của Tiên đế”. Đây là lời thực, Gia Cát Lượng là người rất có trách nhiệm. Sợ việc làm không tốt, Gia Cát Lượng không yên tâm với người khác. Thà chịu mệt mỏi, không chịu buông tay. Có thể trong mắt Gia Cát Lượng, Lưu Thiền chỉ là đứa trẻ, sao có thể phó thác đất nước cho Lưu Thiền?

Ba là “trong ngoài đầy khó khăn, nguy cơ từ bốn phía”. “Xuất sư biểu” nói: “Thiên hạ chia ba, Ích châu mệt mỏi, nguy cấp tồn vong đang cận kề”. Đây cũng là lời thực. Lúc Gia Cát Lượng tiếp quản toàn bộ chính quyền Thục, nước Thục có nhiều khó khăn. Bắc có Tào Ngụy, đông có Đông Ngô, bề ngoài thì nội bộ chính quyền Thục Hán là hòa thuận, nhưng thực tế thì có nhiều mâu thuẫn nặng nề. Chính vì nhiều mối mâu thuẫn phức tạp nặng nề đó, Gia Cát Lượng bị áp lực lớn, cần phải thận trọng tỉ mỉ xử lý quan hệ giữa mình và đồng liêu, giải quyết nhiều vấn đề gay gắt căng thẳng. Và cũng chỉ có Gia Cát Lượng mới có thể xử lý tốt. E đó cũng là một trong số nguyên nhân khiến Gia Cát Lượng không thể dễ dàng trả lại chính quyền cho vua.

Vậy, trong nội bộ chính quyền Thục Hán có những mâu thuẫn gì? Điều cốt lõi ở đó là thế nào? Gia Cát Lượng đã giải quyết ra sao?

§38. NƯỚC LỬA KHÓ DUNG

Trước lúc bệnh và qua đời ở cung Vĩnh An, Lưu Bị đã sắp đặt một cơ cấu phò thân “Lượng chánh, Nghiêm phó”, rồi gửi con cho Gia Cát Lượng với Thượng thư lệnh Lý Nghiêm là phó. Nhưng, sau khi Lưu Bị mất, Lý Nghiêm không thể có được tác dụng của phò thần. Ngược lại, tám năm sau, Lý Nghiêm bị phế truất và lưu đầy. Vì sao Gia Cát Lượng phải làm như vậy? Đằng sau quyết định cứng rắn đó có nguyên nhân sâu xa nào về mặt chính trị không?

Tập trước chúng ta nói tới quan hệ quân thần giữa Gia Cát Lượng và Lưu Thiền, tập này nói việc Gia Cát Lượng xử lý mối quan hệ thứ hai: quan hệ với đồng liêu. Ở nước Thục, Gia Cát Lượng có rất nhiều đồng liêu, nhưng Lý Nghiêm là người quan trọng nhất. Vì sao? Vì đều là cố mệnh, đều nhận di chiếu. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, trước lúc lâm chung, Lưu Bị từng “gửi con cho thừa tướng Lượng, với Thượng thư lệnh Lý Nghiêm là phó”. Lý Nghiêm truyện cũng nói: Lý Nghiêm “cùng thừa tướng Lượng nhận di chiếu phò tá thiếu chúa”, hơn nữa Lưu Bị còn “để Nghiêm là Trung đô hộ, coi việc quân trong ngoài, lưu giữ Vĩnh An”. Cách sắp đặt này, giống hệt như tình hình sau lúc Tôn Sách qua đời. Theo Trương Chiêu truyện và Chu Du truyện trong Tam quốc chí, trước lúc lâm chung Tôn Sách từng gửi con cho Trương Chiêu, Chu Du cũng “là Trung hộ quân cùng nắm quyền với Trưởng sử Trương Chiêu”. Gia Cát Lượng nhận chức thừa tướng và Trương Chiêu nhận chức Trưởng sử đều là quan văn hoặc là trưởng quan hành chính; Lý Nghiêm nhận chức Trung đô hộ và Chu Du nhận chức Trung hộ quân đều là quan võ hoặc trưởng quan quân sự. Chu Du và Trương Chiêu “cùng nắm quyền”, Lý Nghiêm và Khổng Minh “cùng nhận di chiếu”, một văn một võ, một chánh một phó, thực giống hệt nhau! Ở đây nói lên điều gì? Nói rằng, trong mắt Lưu Bị, Lý Nghiêm tức là Chu Du hoặc hy vọng Lý Nghiêm sẽ là Chu Du.

Vậy, Lý Nghiêm có được tác dụng như Chu Du không?

Không. Lý Nghiêm không những không thể cùng Gia Cát Lượng phò tá Lưu Thiền, ngược lại tám năm sau khi Lưu Bị qua đời còn bị phế truất, thân bại danh liệt. Điều đó khác hẳn với tình hình của Chu Du và cũng là nghi án còn lưu lại trong lịch sử. Ở đây, chúng ta sẽ nói tới nghi án này. Bởi vậy, chúng ta cần nói tới quá trình Lý Nghiêm bị phế truất.

Theo Tam quốc chí – Lý Nghiêm truyện, nói chung sự việc là thế này: Thục Hán năm Kiến Hưng thứ IX (Công nguyên năm 231), bốn lần Gia Cát Lượng ra Kỳ Sơn, bắc phạt Tào Ngụy, Lý Nghiêm lo việc vận chuyển lương thực. Lúc này Lý Nghiêm đã đổi tên là Lý Bình (để tiện cho độc giả chúng ta vẫn gọi là Lý Nghiêm), với danh phận là Trung đô hộ, thay thừa tướng lo việc ở tướng phủ, trong đó có việc lo vận chuyển lương thảo. Tiếc là vận khí Lý Nghiêm rất kém. Lúc này đã gần hết hạ sang thu, mưa to gió lớn, không có cách gì để quân lương ra tiền phương đúng hạn. Thế rồi, Lý Nghiêm cử người ra nói rõ tình hình và suy nghĩ của mình, mong Gia Cát Lượng hồi quân (mong Lượng trở về), Gia Cát Lượng đồng ý (thừa tướng lui quân). Nhưng lúc tin tức lui quân truyền về, Lý Nghiêm lại vờ kỳ lạ: ái chà, quân lương đầy đủ thế, sao lại lui quân (quân lương sung túc, cớ chi lại về)? Sau đó còn dâng biểu lên Lưu Thiền nói: Gia Cát Lượng triệt quân là “vờ lui”, mục đích là dụ địch vào sâu (dụ địch để đánh). Đương nhiên là sai sự thực, mọi người hoài nghi. Gia Cát Lượng chỉ còn cách bỏ hết thư tín, bút tích trước sau của Lý Nghiêm ra cho mọi người xem (đưa hết thư tín, bút tích trước sau ra). Lý Nghiêm không còn gì để nói nữa (tất cả đều hết), đành phải cúi đầu nhận tội (cúi đầu tạ tội).

Đó là toàn bộ câu chuyện Lý Nghiêm bị phế bỏ, những người hiểu biết tỏ ý nghi ngờ các tình tiết đó. 1- Động cơ phạm tội không rõ ràng. Tam quốc chí nói: Lý Nghiêm thoái thác trách nhiệm (giải thích việc mình không làm) và đổ vạ cho người khác (Lượng có tội không tiến quân). Ý trước nghe còn được, nhưng ý sau có vấn đề. Văn biểu của Lý Nghiêm nói rất rõ, Gia Cát Lượng triệt quân để “dụ địch để đánh”. Rõ ràng là dụ địch vào sâu lấy thoái để tiến, sao có thể là “Lượng có tội không tiến quân”? 2- Cách thức đổ tội cho người khác kém cỏi. Nếu Lý Nghiêm muốn hãm hại Gia Cát Lượng, sao có thể nói năng tiền hậu bất nhất, còn lưu lại bao nhiêu chứng cứ. Một người thông minh như Lý Nghiêm há lại không biết Gia Cát Lượng sẽ “đưa hết thư tín, bút tích trước sau ra”? 3- Đây chỉ là những lời từ một phía. Chúng ta đều rõ, thời Thục Hán không có Sử quan, cũng không có người biên văn tập cho Lý Nghiêm. Vì vậy, Lý Nghiêm nghĩ gì, nói gì, chúng ta không thể biết. Có điều, như trong Lý Nghiêm hưng phế và cách dùng người của Gia Cát Lượng giáo sư Điền Dư Khánh đại học Bắc Kinh đã nói: Trong câu chuyện trên “Quá ư xằng bậy, không như thường tình”, không giống với hành vi của Lý Nghiêm. Vì vậy, ngài Điền cho rằng: “Ở đó có thể còn có vấn đề khác”.

Đương nhiên là có vấn đề khác. Nền chính trị thời cổ Trung Quốc là nền chính trị bí mật còn ẩn giấu nhiều điều. Những tài liệu đã công bố thường không nói rõ được chân tướng sự việc, thậm chí còn che giấu nhiều sự thực khác. Như bức thư của Phục Hoàng hậu, tôi ngờ rằng có thể do Tào Tháo tạo ra. Đương nhiên, Gia Cát Lượng không thể ngụy tạo ra thư của Lý Nghiêm, nhưng không có nghĩa “tội hành” và “tội chứng” của Lý Nghiêm chỉ dựa vào mấy bức thư đó. Cũng tức là khẳng định Lý Nghiêm có vấn đề và vấn đề không đơn giản như vậy. Nhưng điều đó không quan trọng. 1- Lý Nghiêm “tất cả đã hết, cúi đầu tạ tội”. Điều đó nói rõ, chí ít Gia Cát Lượng đã nắm được thóp của Lý Nghiêm. 2- Quần thần ủng hộ. Theo chú dẫn của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Lý Nghiêm truyện, lúc Gia Cát Lượng dâng thư, có tới hơn hai mươi người khác liên danh, trong số đó có Ngụy Diên, Dương Nghi, Đặng Chi, Lưu Ba, Phí Y; Khương Duy. Thế rồi Lý Nghiêm bị phế truất xuống làm dân thường, lưu đày đến Tử Đồng (tên quận, nhiệm sở tại huyện Tử Đồng, Tứ Xuyên ngày nay). Ba năm sau, tức là vào thời Thục Hán năm Kiến Hưng thứ XII (Công nguyên năm 234), nghe nói Gia Cát Lượng tạ thế, Lý Nghiêm cũng phát bệnh mà chết.

Lý Nghiêm bị phế, rõ ràng là sự kiện lớn đối với chính quyền Thục Hán, và băng dày ba thước không phải cái lạnh của một ngày. Cũng tức là nói: Gia Cát Lượng từ lâu đã muốn giải quyết vấn đề Lý Nghiêm. Việc lần này là thêm vào một cơ hội mà thôi. Vì vậy, chúng ta lại muốn hỏi: vì sao Gia Cát Lượng phải phế bỏ Lý Nghiêm?

Có hai quan điểm. Một quan điểm cho rằng, Lý Nghiêm bị phế vì muốn tranh quyền đoạt lợi, tự chuốc họa diệt vong. Quan điểm khác lại nói, Gia Cát Lượng giở trò quyền thuật bài xích người khác nhau. Hai chiếc đinh nhọn đối đầu nhau. Trước hết chúng ta cần phải làm rõ mọi tình huống.

Tình huống nói chung là thế này. Theo Gia Cát Lượng truyện và Lý Nghiêm truyện trong Tam quốc chí, sau lúc được triệu về Vĩnh An nhận lời gửi con của Lưu Bị, Gia Cát Lượng trở về Thành Đô, Lý Nghiêm lưu giữ Vĩnh An. Lưu Thiền kế vị, phong Gia Cát Lượng là Võ Hương hầu, Lý Nghiêm là Đô Hương hầu. Gia Cát Lượng khai phủ làm việc, lĩnh Ích châu mục; Lý Nghiêm có giá tiết (có thượng phương bảo kiếm) thêm hàm Quang lộc huân (Vệ đội trưởng cung đình). Năm Kiến Hưng thứ IV (Công nguyên năm 226), Lý Nghiêm từ Phò Hán tướng quân thăng lên Tiền tướng quân. Phò Hán tướng quân là “Tạp hiệu tướng quân”, cấp bậc thấp. Tiền tướng quân là “danh hiệu tướng quân” cấp bậc tương đối cao. Hơn nữa, Quan Vũ từng đảm nhiệm qua chức vụ này, có thể nói Lý Nghiêm càng thêm mát mặt. Năm Kiến Hưng thứ VIII (Công nguyên năm 230), Lý Nghiêm lại từ Tiền tướng quân thăng lên Phiêu Kỵ tướng quân. Theo chú dẫn Hậu Hán thư – Bách quan chí, trong số các tướng quân thứ bậc từ cao đến thấp là, Đại tướng quân, Phiêu Kỵ tướng quân, Xa Kỵ tướng quân, Vệ tướng quân và Phiêu Kỵ tướng quân “xếp sau thừa tướng”; Xa Kỵ tướng quân, Vệ tướng quân rồi Tiền, Hậu, Tả, Hữu tướng quân “xếp sau thượng khanh”. Lý Nghiêm từ Tiền tướng quân thăng làm Phiêu Kỵ tướng quân, địa vị được tăng thêm một bậc. Hơn nữa, người con là Lý Phong còn được là Giang Châu đô đốc, thống soái quân đội Giang Châu.

Vậy thì ở đây có vấn đề gì?

Nhìn bề ngoài thì thấy, Lý Nghiêm đang từng bước lên cao. Nhưng so với Gia Cát Lượng thì mọi mặt đều không bằng. Trước hết, Gia Cát Lượng trong triều, Lý Nghiêm ở ngoài. Gia Cát Lượng ở gần vua, nắm việc triều chính, bất kể lớn bé, Gia Cát Lượng lo liệu mọi việc (chính sự bất kể là lớn bé đều do Lượng quyết), Lý Nghiêm không thể thêm, bớt được một lời nào, vì Lý Nghiêm lưu giữ Vĩnh An (Phụng Tiết ngày nay), về sau lại dời đến Giang Châu (Trùng Khánh ngày nay), có thể nói luôn ở xa trung tâm chính trị, trung tâm quyền lực. Điểu này thật bất lợi cho Lý Nghiêm. Ở xa Thành Đô, Lý Nghiêm không được tham gia triều chính, khó lòng phò tá thiếu chúa, tách khỏi quan hệ quan trường, không còn cơ hội để tự thể hiện. Việc Nam chinh Bắc chiến Lý Nghiêm không biết, việc tuyển chọn nhân tài Lý Nghiêm cũng không có phần; hết đường gần gũi với người trên kẻ dưới, mất hết khả năng nêu danh tỏ chí. Theo cách nói ngày nay, Lý Nghiêm có nguy cơ bị “gạt ra rìa”. Sau này trong cuộc đấu tranh nơi quan trường Lý Nghiêm lại thất bại, không thể nói đó không phải là một nguyên nhân tiềm ẩn.

Ở đây như có một câu đố, vì sao Lý Nghiêm không vào triều? Lý Nghiêm không muốn hay Gia Cát Lượng không cho? Sau lúc gửi con, Gia Cát Lượng trở về Thành Đô nắm giữ triều chính, Lý Nghiêm lưu giữ Vĩnh An, trấn thủ biên quan. Xét từ câu nói “để Nghiêm là Trung Đô hộ, lo việc quân trong ngoài, lưu giữ Vĩnh An thì đây là sự sắp đặt của Lưu Bị. Vậy, vì sao Lưu Bị lại sắp đặt như thế? Là sự sắp đặt tạm thời hay lâu dài? Nếu là tạm thời thì vì sao sau này không thay đổi? Nếu là lâu dài thì Lưu Bị đã suy nghĩ những gì? Tiếc là, chúng ta không thể biết về những điều này.

Điều có thể khẳng định là, tuy đều là cố mệnh đại thần nhưng về nhiều mặt, Lý Nghiêm không thể bằng Gia Cát Lượng. Ví dụ, Gia Cát Lượng có đầy đủ cơ quan hành chính, hệ thống quan lại của riêng mình (khai phủ làm việc), Lý Nghiêm không có; Gia Cát Lượng kiêm nhiệm quan viên địa phương (lĩnh Ích châu mục), Lý Nghiêm không thể. Thêm nữa, một người trong triều, một người ở ngoài, rõ ràng Lý Nghiêm không sao sánh kịp. Điều này sẽ dẫn tới bất bình. Có thể Lý Nghiêm đã nghĩ, ngài là chánh cố mệnh đại thần có thể kiêm nhiệm Châu mục, còn ta là phó sao không là thứ sử? Nhưng lúc bấy giờ Thục Hán mới chỉ có một châu là Ích châu và trong một châu thì không thể vừa có châu mục vừa có thứ sử. Nhưng rồi Lý Nghiêm cũng có cách. Theo Tam quốc chí – Lý Nghiêm truyện và Hoa Dương quốc chí, sau khi dời về Giang Châu, Lý Nghiêm từng đề xuất với triều đình, lấy Giang Châu làm trung tâm chia thành năm quận, ngoài ra thành lập Ba châu, tự mình là thứ sử, kết quả “thừa tướng Gia Cát Lượng không theo”. Đương nhiên, Lý Nghiêm sẽ rất buồn. Mấy năm sau, Lý Nghiêm lại xin được khai phủ. Lý do rất chính đáng: thời Tào Ngụy, có bốn vị cố mệnh đại thần được nhận di chiếu của Ngụy Văn đế Tào Phi, cùng nhau phò tá Ngụy Minh đế Tào Duệ, cả bốn vị Tào Chân, Trần Quần, Tào Hưu, Tư Mã Ý đều được khai phủ. Kết quả, yêu cầu này cũng bị từ chối. Có điều, Gia Cát Lượng cũng bù đắp cho Lý Nghiêm, bằng cách cắt cử Lý Phong – con của Lý Nghiêm, chức Giang Châu đô đốc, nâng cao mức đãi ngộ (bồi bổ cao hơn).

Đại thể mối quan hệ giữa Lý Nghiêm và Gia Cát Lượng là như vậy. Từ đó, một số nhà sử học cho rằng, Lý Nghiêm tự mình đã chuốc lấy họa bị phế truất. Vì sao? Lý Nghiêm thân là cố mệnh đại thần nhưng chưa bày mưu vạch kế xây dựng đất nước, cũng chưa hề vào sinh ra tử bảo vệ đất nước, chỉ thấy mưu lợi, tranh quyền đoạt thế bằng mọi thủ đoạn. Ví dụ, Lý Nghiêm “cầu lấy năm quận, thứ sử Ba châu” là lúc nào? Vào thời Thục Hán năm Kiến Hưng thứ V (Công nguyên năm 227). Lúc này, Ngụy Văn đế Tào Phi vừa tạ thế, Ngụy Minh đế Tào Duệ lên kế vị. Nhân dịp đó, Gia Cát Lượng muốn Bắc phạt, điều quân Lý Nghiêm vào Hán Trung, Lý Nghiêm nhận lệnh và cứ kéo dài, lần lữa, còn yêu cầu vạch ra năm quận, lập Ba châu, để mình làm thứ sử. Như vậy nếu không phải là mặc cả thì là gì? Năm Kiến Hưng thứ VIII (Công nguyên năm 230), Gia Cát Lượng chuẩn bị đi về hướng tây ra Kỳ Sơn, muốn để Lý Nghiêm trấn thủ Hán Trung. Nhân đó, Lý Nghiêm nói chuyện Tư Mã Ý và những người khác khai phủ, thực ra là mượn Tư Mã Ý để nói mình. Như vậy chẳng phải ỷ thế mưu đổ tư lợi thì là gì?

Theo chú dẫn Gia Cát Lượng tập của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Lý Nghiêm truyện thì đây mới là điều nghiêm trọng. Trước đó, Lý Nghiêm từng có thư cho Gia Cát Lượng, khuyên “lúc nhận cửu tích, nên tiến tước xưng vương”, nhưng đã bị cự tuyệt. Vì sao Lý Nghiêm lại bừa bãi muốn Gia Cát Lượng xưng vương? Có khả năng muốn làm quan, nên khích lệ người khác làm quan trước. Khả năng nữa là, muốn đẩy Khổng Minh vào chỗ bất nghĩa. Chúng ta đã nói ở tập trước, quyền lực địa vị của Gia Cát Lượng lúc này ngang như Tào Tháo năm đó. Tào Tháo tước phong Huyện hầu (Võ Bình hầu), quan là thừa tướng, khai phủ làm việc, kiêm lĩnh châu mục (Ký châu mục). Gia Cát Lượng cũng là tước phong Huyện hầu (Võ Hương hầu), quan là thừa tướng, khai phủ làm việc, tiến tước xưng vương thì có khác gì Tào Tháo lúc trước. Dù là khả năng nào thì rõ ràng ý của Lý Nghiêm là không tốt.

Từ đó mà xét, nhân phẩm của Lý Nghiêm thật đáng ngờ. Vì vậy, trong Gia Cát Lượng truyện của ngài Từ Minh Hiệp từng nói: Lý Nghiêm “hoàn toàn là kẻ gian trá tư lợi, nham hiểm tàn nhẫn, không coi trọng việc nước”. Bị phế truất là điều không thể tránh khỏi.

Có điều còn có hai cách nói về việc này. Thứ nhất, nói Lý Nghiêm tự tư tự lợi (muốn lo việc nhà), lạm ban ân huệ (dù là ân nhỏ), lo đường danh dự (an phận cầu danh), không coi trọng việc nước (không lo quốc sự) chỉ là tiếng nói từ phía Gia Cát Lượng, không có căn cứ. Thứ hai, Lý Nghiêm không có tác dụng của phò thần, vì Lý Nghiêm không có mặt ở triều đình, không đủ sức, trách sao được. Thứ ba, Lý Nghiêm muốn làm thứ sử, muốn khai phủ, không thể nói đơn giản là tranh quyền đoạt lợi, chạy chọt làm quan. Bởi vì quyền lực, địa vị và đãi ngộ giữa hai vị “phó cố mệnh đại thần” và “chánh cố mệnh đại thần” có một khoảng cách quá xa. Vì vậy, trong bài Lý Nghiêm bị phế, ngài Doãn Vận Công cho rằng, Lý Nghiêm “quang minh chính đại, thẳng thắn bộc trực”, lên tiếng đòi lại quyền lợi hợp pháp của mình; vì thế mà Lý Nghiêm đã có những suy nghĩ chẳng ra gì, khuyên Gia Cát Lượng “nhân nhận cửu tích, tiến tước xưng vương”. Theo ngài Doãn, Lý Nghiêm làm vậy là “có ý đẩy Gia Cát Lượng vào chỗ khó xử”. Kết quả, Gia Cát Lượng “lấy làm lo ngại”, phải nhanh chóng có thư tỏ rõ lòng mình. Gia Cát Lượng nói: nếu diệt xong Tào Ngụy, giết chết Tào Duệ, sẽ cùng các vị nhận phong, dẫu mười lần ban thưởng tôi cũng dám xin nhận, chứ huống gì chín lần (dù là thập mệnh cũng nhận, huống chi chín). Lời nói thực mạnh mẽ đại nghĩa, nhưng đã phạm vào điều cấm kỵ. Thế nào là “Thập mệnh cũng nhận”? Tào Tháo chỉ vì nhận chín mệnh đã bị người đời chửi cho gần chết; nếu đúng là Gia Cát Lượng sẽ nhận thập mệnh thì sẽ thế nào đây?

Từ đó mới thấy Lý Nghiêm sốt ruột đến chừng nào. Xét từ góc độ những người tán thành Gia Cát Lượng thì đó là sự “tiến công điên cuồng”. Nhưng xét từ góc độ người tán thành Lý Nghiêm thì đó chỉ là “hành động vì quyền”. Ngài Doãn Vận Công cho rằng, Lý Nghiêm đã biết Gia Cát Lượng “không coi vị đồng sự được gửi con này ra gì”, luôn “bài xích, áp chế lạnh nhạt”. Một phó thủ như Lý Nghiêm luôn luôn “bị phản kích”, đương nhiên Lý Nghiêm sẽ “tỏ ra mạnh mẽ, không phục không theo, tìm cơ hội phản kích lại”.

Cũng có thể có người hỏi: vì sao Gia Cát Lượng không thể cho Lý Nghiêm một ít quyền lực? Ngài Doãn Vận Công cho rằng, vì Gia Cát Lượng là “một chính trị gia muốn có quyền lực cao nhất”. Tác phong của Gia Cát Lượng là “quyền lớn độc chiếm, quyền nhỏ không phân chia” (đúng là “chính sự dù lớn bé, đều do Lượng quyết”). Cho dù là người cùng được gửi con cũng phải cách xa ra, còn Lý Nghiêm lại không chịu được cảnh đó. Bi kịch của Lý Nghiêm chính ở chỗ không muốn là một cố mệnh đại thần hữu danh vô thực. Còn “Gia Cát Lượng, người say mê quyền lực” lại “không hề muốn người khác dính vào quyền lực tối cao”, vì vậy mới là nước lửa không thể dung. Kết quả, “người giỏi chơi trò quyền lực như Gia Cát Lượng” đã tóm đúng “sơ hở của Lý Nghiêm”, ra tay cho Lý Nghiêm đo ván, không gượng dậy nổi.

Thế là lúc này chúng ta đã có hai ý kiến khác nhau rõ rệt. Theo ngài Từ Minh Hiệp đại diện các nhà sử học thì thực chất cuộc đấu tranh giữa Nghiêm Lượng là, Lý Nghiêm tiến công điên cuồng nhằm tranh quyền đoạt lợi, Gia Cát Lượng xét về toàn cục thì cái gì có thể nhường đã nhường. Nhưng cuộc đấu tranh đó lại diễn ra theo một đường vòng: tấn công, nhường nhịn; lại tấn công, lại nhường nhịn; cho tới lúc Lý Nghiêm tự chuốc họa vào thân. Ngược lại, theo ngài Doãn Vận Công đại diện các sử gia khác, thực chất cuộc đấu tranh giữa Nghiêm Lượng, là Gia Cát Lượng say mê quyền lực, áp chế đồng sự, Lý Nghiêm theo lý về quyền lực, ra sức chống lại. Cuộc đấu tranh đó diễn ra theo đường vòng: áp chế, chống áp chế; lại áp chế, lại chống áp chế, tận khi Lý Nghiêm ra quân bất lợi dẫn tới máu chảy đầu rơi.

Xem ra điều này thực thú vị.

Từ Minh Hiệp và Doãn Vận Công là hai sử gia nghiêm túc, tài liệu họ dùng đều có ghi chép trong chính sử, những điều họ nói không phải là không có lý, nhưng hai kết luận của họ lại khác hẳn nhau. Điều này nói lên cái gì? Nói lên rằng, đem nhân phẩm đạo đức của con người mà xét sự kiện lịch sử là không đúng. Lấy việc để nói việc cũng không được. Chúng ta đều biết, ngòi lửa dẫn đến những cuộc đấu tranh về chính trị thường là những sự việc nhỏ. Sự việc nhỏ dẫn đến sự kiện lớn, đằng sau nó phải có nguyên nhân lớn. Huống hồ Gia Cát Lượng là nhà chính trị lớn, người đứng đầu chính quyền Thục Hán tất phải nghĩ đến đại cục, toàn cục. Vì vậy, nhận định Lý Nghiêm là tiểu nhân là “phần tử ghê gớm”, coi cuộc đấu tranh giữa Lý Nghiêm và Gia Cát Lượng là việc tranh giành giữa người quân tử và kẻ tiểu nhân cũng là cách nhìn xem nhẹ Gia Cát Lượng. Huống hồ cũng khó nói: Lý Nghiêm là tiểu nhân hay không?

Vậy, đại cục mà Gia Cát Lượng nghĩ tới là cái gì?

Muốn hiểu điều này, phải ngược lên lúc Lưu Bị gửi con. Cũng tức là nói: vì sao lúc gửi con, Lưu Bị phải sắp xếp Lý Nghiêm, một nhân vật được ngài Doãn Vận Công coi là “cây vĩ cầm số hai”? Ai cũng biết, Lưu Bị là “thiên hạ kiêu hùng”, một đời chinh chiến, hiểu rộng biết nhiều, suy nghĩ chu toàn. Việc sắp đặt của Lưu Bị không thể là sự bồng bột chốc lát, mà là sự suy nghĩ sâu xa. Vấn đề ở chỗ: Lưu Bị đã suy nghĩ những gì?

Ngài Điền Dư Khánh trả lời là mầm họa tiềm ẩn từ bên trong. Cuốn Thục sử tứ đề của ngài Điền cho rằng sắp đặt gửi con “Lượng chánh, Nghiêm phó” là nhằm tiêu trừ mầm họa, củng cố chính quyền; mầm họa tiềm ẩn lớn nhất của chính quyền Thục Hán không phải là Tào Ngụy, Tôn Ngô, mà là nội bộ chính quyền Thục Hán. Chính vì mâu thuẫn nội bộ này mà Lưu Bị phải gửi con một cách khác thường.

Thế là chúng ta lại phải hỏi: Đúng như vậy sao?

Đúng. Chúng ta đều rõ, từ ba thế lực chính trị, Lưu Bị đã xây dựng nên vương triều Thục Hán hoặc chính quyền Thục Hán. Nhóm thứ nhất là “thế lực tại chỗ”, bao gồm các quan viên ở Ích châu, ở Lạc Dương, các hào kiệt địa phương, chúng ta gọi chung là “tập đoàn Ích châu”. Nhóm thứ hai, “bộ cũ của Lưu Chương” gồm những người theo cha con Lưu Yên vào Thục và những người sau này của Lưu Chương, chúng ta gọi chung là “tập đoàn Đông Châu”. Nhóm thứ ba là “thân tín của Lưu Bị”, bao gồm những cốt cán (như Quan Vũ, Trương Phi) của Lưu Bị và những người sau này theo Lưu Bị (như Mã Siêu), chúng ta gọi chung là “tập đoàn Kinh châu”. Ba nhóm thế lực này, hình thành mối quan hệ đến trước sau, hình thành những mâu thuẫn chủ khách, mới cũ vô cùng phức tạp. Lúc cha con Lưu Yên vào Thục, tập đoàn Ích châu là chủ là cũ; tập đoàn Đông Châu là khách, là mới. Chủ khách, mới cũ đã từng gặp nhau bằng đao bằng kiếm. Sau khi Lưu Bị vào Thục, quan hệ đã thay đổi. Tập đoàn Đông Châu vốn là khách, là mới, nay trở thành chủ, thành cũ. Mâu thuẫn giữa chủ khách, mới cũ đã biến thành mâu thuẫn giữa tập đoàn Kinh châu và Ích châu, giữa Đông Châu và Ích châu vẫn luôn luôn tồn tại. Chính quyền Thục Hán của Lưu Bị được xây dựng trên ba mối mâu thuẫn nặng nề đó, rõ ràng không phải là việc dễ chơi.

Càng không dễ chơi là việc Lưu Bị thảm bại ở Khiếu Đình và Di Lăng khiến một số kẻ xuẩn ngốc vốn bất mãn từ trước bắt đầu manh động. Theo Hoa Dương quốc chí, sau khi Lưu Bị bại trận lui về Vĩnh An, tháng mười một sinh bệnh, tháng mười hai Hán gia Thái thú Hoàng Nguyên làm phản (tháng ba năm sau thì bị bắt). Và theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, sau khi Lưu Bị qua đời, các quận ở khu vực Nam Trung đều đứng lên làm phản (các quận ở Nam Trung đều phản loạn). Có thể nói, Lưu Bị dựng nước trên cơ sở yếu; Di Lăng chiến bại làm trời long đất lở.

Rõ ràng đây là việc làm Lưu Bị lo nghĩ nhiều và chỉ có Gia Cát Lượng mới san sẻ bớt được nỗi buồn đó. Đây chính là nguyên nhân Lưu Bị “gửi con cho Gia Cát Lượng”. Vậy, vì sao còn phải để Lý Nghiêm làm phó? Bởi không thể không nghĩ tới hai nhóm có thế lực khác. Tức là, trong số “người cũ” cũng cần phải có đại biểu và Lý Nghiêm là nhân vật thích hợp nhất. Theo Tam quốc chí – Lý Nghiêm truyện, Lý Nghiêm nguyên là người Kinh châu (Nam Dương), từng làm việc dưới quyền Lưu Biểu, là người năng nổ, nổi tiếng một thời (có tài cán). Tào Tháo xuống phía nam, Lưu Tôn đầu hàng, Lý Nghiêm chạy về hướng tây, đến chỗ Lưu Chương. Lưu Bị vào Thục Lý Nghiêm sang hàng Lưu Bị. Vì vậy, Lưu Bị chọn Lý Nghiêm ngoài ba nguyên nhân nói trong Nghĩa Môn độc thư ký của Hà Trác đời Thanh: “Cựu thần đất Thục, đáng được khích lệ”; “Đất Kinh về Tào, riêng Nghiêm chạy về hướng Tây”; “quản dân trị giặc, mưu lược có thừa”, e còn vì trong số “người cũ”, Lý Nghiêm có quan hệ mật thiết, tốt nhất với “tập đoàn Kinh châu” của Lưu Bị.

Đương nhiên, điều quan trọng nhất là Lý Nghiêm có nhiều tính chất đại diện. Phần trên đã nói: chính quyền Thục Hán được xây dựng từ ba thế lực chính trị khác nhau. Trong con mắt của Lưu Bị sức mạnh của ba lực lượng đó là khác nhau. Trong cơ cấu chính quyền lúc đó dễ dàng nhận thấy, tập đoàn Kinh châu là chủ thể, tập đoàn Đông Châu là đối tượng đoàn kết, tập đoàn Ích châu là đối tượng phải lưu tâm. Không có gì là lạ, bởi vì tập đoàn Kinh châu do Lưu Bị cầm đầu là thế lực mới, từ ngoài đến. Họ cần có điều kiện để vững chân ở Ích châu, không thể không đoàn kết, dựa vào thế lực đến sớm hơn họ. Đó chính là tập đoàn Đông Châu. Tập đoàn Đông Châu nửa mới nửa cũ, vừa là khách vừa là chủ, họ có thể có tác dụng làm thông suốt hai bên mới, cũ. Và như vậy, Lý Nghiêm vừa thuộc tập đoàn Đông Châu vừa gần gũi với tập đoàn Kinh châu. Lý Nghiêm trở thành người được chọn, gửi gắm hy vọng sau này.

Trong thực tế, Lưu Bị đã suy nghĩ trước việc sắp xếp đó. Trước hết đã thể hiện được nguyên tắc cơ bản trong xử lý mới, cũ. Nguyên tắc này tuy không được ghi chép rõ ràng, nhưng từ cách sắp xếp quan chức trong chính quyền Thục Hán, ta thấy: “Người đến sau ngồi trước, không được thay đổi; lấy người của mình làm chủ, thêm người ba phía”. Vì phải “lấy người của mình làm chủ” nên Gia Cát Lượng là chánh; vì phải “thêm người ba phía”, nên Lý Nghiêm là phó. Cũng tức là nói, việc gửi con chính là di chúc chính trị của Lưu Bị về cách dùng người. Đó cũng là nguyên tắc “người đến sau ngồi trước” – một cơ sở chính trị để sau này Gia Cát Lượng có thể phế bỏ vị cố mệnh đại thần khác khi có chuyện.

Nhưng đây chỉ là điều “đầu tiên” vẫn còn điều “thứ hai”. Thứ hai là “tâm tư đế vương” của Lưu Bị. Theo Lý Nghiêm truyện, Tiên chủ truyện và Gia Cát Lượng truyện trong Tam quốc chí, chừng vào tháng mười năm Chương Vũ thứ II (Công nguyên năm 222), Lưu Bị triệu Lý Nghiêm đến Vĩnh An và phong làm Thượng thư lệnh. Năm sau mới triệu Gia Cát Lượng về Vĩnh An, tức là vào tháng hai năm Chương Vũ thứ III (Công nguyên năm 223). Từ thời gian hai người đến Vĩnh An và từ câu nói “Nghiêm và Gia Cát Lượng cùng nhận di chiếu” hiểu rằng, lúc Lưu Bị nói với Gia Cát Lượng “nếu hắn bất tài, ngài cứ tự lấy”, nhiều khả năng Lý Nghiêm cũng có mặt hoặc ít nhiều cũng nắm được tình hình. Điều đó thực có ý nghĩa. Có ý nghĩa gì? Một là, Lưu Bị có ý răn đe Lý Nghiêm: Gia Cát Lượng là người trẫm tin tưởng nhất, tin tưởng tới mức ngài có thể “tự lấy”, không nên ghen tị địa vị với ông ta! Vì Lý Nghiêm là đại biểu của số “người cũ”, có khả năng hòa giải giữa mới và cũ, cũng có khả năng thúc đẩy người cũ có hành động khác. Đây là con dao hai lưỡi, không thể không phòng họa. Vì vậy ngài Điền Dư Khánh cho rằng: vai trò của Gia Cát Lượng chính như Chung Quỳ đuổi quỷ và “quỷ đó chính là Lý Nghiêm”.

Có điều, “ý kiến của kẻ tiểu nhân” tôi, e sự việc không đơn giản như vậy. Hoặc nói, chưa chắc Lý Nghiêm đã hiểu như vậy. Cũng có thể Lý Nghiêm cho rằng, Lưu Bị đang “dùng quyền lực của vua để đối phó với quyền lực của thần”, bằng không sao phải để mình lưu giữ Vĩnh An? Không phải đang ngầm bảo, nếu đúng Gia Cát Lượng bỏ Lưu Thiền và thay thế, thì Lý Nghiêm này có thể xuất quân từ Vĩnh An để cứu vua. Đây là khí thế chính trị để Lý Nghiêm dám chống lại Gia Cát Lượng. Chính vì vậy, Lý Nghiêm mới đòi khai phủ, đòi làm thứ sử Ba châu, mới viết thư muốn Gia Cát Lượng tiếp nhận cửu tích, tấn tước xưng vương, còn là để xem Gia Cát Lượng “có bụng không thần phục” hay không. Lý Nghiêm cho rằng mình đã chấp hành di huấn chính trị của Lưu Bị, do vậy mới mạnh mẽ khí thế.

Đương nhiên, đó là những điều phỏng đoán. Chúng ta luôn muốn tin rằng: nguyện vọng của Lưu Bị là mong sao người mới người cũ cùng hòa hợp, ba tập đoàn Kinh châu, Đông Châu, Ích châu đồng tâm hiệp lực.

Lúc này nhìn lại mới thấy, Lưu Bị tuy đã lao tâm khổ tứ, nhưng nguyện vọng đó được thực hiện không nhiều. Một mặt, Gia Cát Lượng quá ư chặt chẽ, chỉ nhường danh không nhường quyền. Mặt khác, người người luôn thất vọng về Lý Nghiêm. Thứ nhất, tự thấy mình quá cao, khó khăn cộng tác. Thời đó dân gian còn có câu “Người Lý có vẩy lân, khó khăn để gần gũi”, ý là, trên người Lý Nghiêm có vẩy lân, đụng vào không dễ (Hương đảng cho rằng không thể gần). Trong Thái Bình ngự lãm dẫn Giang Biểu truyện và Tam quốc chí – Trần Chấn truyện đều có ghi điểm này. Thứ hai, sớm Tần tối Sở, gây chuyện li gián. Theo Tam quốc chí – Trần Chấn truyện, Gia Cát Lượng từng có thư cho Tưởng Uyển và Đổng Doãn, ta thường nghĩ Lý Nghiêm chỉ là khó hợp tác, cho rằng (người có vẩy lân thì không nên phạm vào), nào ngờ lại còn “có việc như Tô Trương”. Cũng “lo việc ngoại giao” như Tô Tần, Trương Nghi. Như vậy là phá hoại sự đoàn kết nhất trí trong nội bộ chính quyền. Thứ ba, còn có cả binh quyền hòng chống lại triều đình. Ví như chuyện Lý Nghiêm muốn làm thứ sử Ba châu, Gia Cát Lượng cho là muốn lập một vương quốc riêng. Lý Nghiêm muốn khai phủ, Gia Cát Lượng cho là muốn chống lại trung ương.

Gia Cát Lượng cảm thấy khó xử. Gia Cát Lượng hiểu rõ, là thừa tướng phải làm gì để củng cố vai trò của người mới, ổn định tình cảm người cũ, mới cũ phải hòa hợp, không còn ranh giới giữa cũ và mới. Đó là nguyên nhân để Gia Cát Lượng nhượng bộ Lý Nghiêm hết lần này đến lần khác. Nhưng không thể đoàn kết mà bỏ hết nguyên tắc. Lý Nghiêm đã chống lại nguyên tắc “người mình phải làm chủ, người đến sau phải ngồi trước”, chỉ còn cách mượn lý do nào đó để phế bỏ Lý Nghiêm, dù là “không còn giữ được chữ tín” (lời của ngài Điền Dư Khánh).

Lúc này đã có thể kết luận: có nguyên nhân gần, nguyên nhân xa, có nguyên nhân bên ngoài có nguyên nhân cơ bản khiến Gia Cát Lượng phải phế truất Lý Nghiêm. Nguyên nhân cơ bản là mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền Thục Hán vốn được xây dựng từ ba lực lượng chính trị Ích châu, Đông Châu, Kinh châu. Việc Gia Cát Lượng thẳng tay phế truất Lý Nghiêm, chung quy lại là để giải quyết dứt điểm những mâu thuẫn đó, thi hành trị Thục bằng luật. Trị Thục bằng luật là chính sách cơ bản để Gia Cát Lượng giải quyết mâu thuẫn mới và cũ. Vì vậy, ngay từ lần đầu Bắc phạt, Gia Cát Lượng đã trừng trị Mã Tắc sai lầm ở Nhai Đình theo luật, rồi tự xin được xử trị. Gia Cát Lượng tỏ rõ là người chấp pháp nghiêm minh, thưởng phạt rõ ràng, tất nhiên làm được như vậy thực không đơn giản. Vậy, đằng sau việc Gia Cát Lượng “gạt lệ chém Mã Tắc” còn có điều gì đây?

§39. ĐAU NHƯ CẮT RUỘT

Lý Nghiêm bị phế truất còn là một nghi án, thì cái chết của Mã Tắc cũng là một câu đố. Tam quốc chí có ba cách ghi chép lúc Mã Tắc thất thế; lịch sử cũng có ý kiến khác nhau về việc Gia Cát Lượng “gạt lệ chém Mã Tắc”. Vậy, vì sao Gia Cát Lượng phải thẳng tay trừng trị Mã Tắc và vì sao còn phải rơi lệ? Ngoài việc quân kỷ nghiêm minh, chấp pháp như sơn, đằng sau việc Gia Cát Lượng “giết Tắc để tạ chúng” liệu còn có điều gì khó nói, không muốn cho mọi người hay?

Tập trước chúng ta nói Lý Nghiêm bị phế, tập này nói đến cái chết của Mã Tắc.

Ở Trung Quốc nhà nhà người người đều biết chuyện của Mã Tắc. Diễn nghĩa có Gạt lệ chém Mã Tắc, kinh kịch có Mất Nhai Đình, Không Thành Kế, Chém Mã Tắc, gọi chung là Thất Không Trảm, là những vở diễn để đời. Không kể là tiểu thuyết hay vở diễn, về mặt nghệ thuật đều hết sức tinh tế. Nhưng nếu muốn nói rõ về chân tướng lại là việc hết sức khó khăn. Như sau bại trận ở Nhai Đình, Mã Tắc sống hay chết cũng không nói được rõ ràng. Chúng ta đều biết, trong Tam quốc chí không có truyện về Mã Tắc. Chỉ có thể qua truyện của người khác mà biết về kết cục của Mã Tắc, những ghi chép liên quan trong Tam quốc chí lại không thống nhất. Gia Cát Lượng truyện nói: sau khi đưa quân về Hán Trung, Gia Cát Lượng đã “giết Tắc để tạ chúng”. Vương Bình truyện cũng nói “Thừa tướng Lượng giết luôn Mã Tắc”. Theo đó, chính Gia Cát Lượng đã giết Mã Tắc. Mã Lương truyện lại nói: “Lượng, quân không tiến được, phải lui về Hán Trung, Tắc bị giam vào ngục và chết, Lượng đã rơi lệ”. Như vậy Mã Tắc bị hạ ngục và chết trong ngục. Cách nói trong Hướng Lãng truyện còn khác hơn, “Tắc bỏ trốn, Lãng biết nhưng không nói, Lượng bực bội, cho miễn quan Lãng trả về Thành Đô”. Theo đây thì Mã Tắc đã chạy, liên lụy tới bạn thân, Lãng bị bãi quan. Cùng là một người (Trần Thọ), cùng là một cuốn sách (Tam quốc chí) với ba cách nói khác nhau. Xem thế mới biết ghi chép sử sách là việc khó khăn.

Vậy, cuối cùng thì Mã Tắc thế nào? Trốn chạy, bị giết hay chết ở trong ngục?

Theo tôi, Mã Tắc bị giết. Bởi vì những điều ghi trong Gia Cát Lượng truyện là đúng, hơn nữa cách nói trong ba truyện khác cũng có thể thống nhất. Trên thực tế, “giết Tắc để tạ chúng”, cũng có thể là phán xử tử hình, không nhất thiết phải làm rõ thân phận, trói giải ra hình trường, chém đầu thị chúng. Như vậy, coi như đã rõ. Ví như có người cho rằng sự việc phải như thế này: Gia Cát Lượng phán xử Mã Tắc tội chết (giết Tắc để tạ chúng), Mã Tắc biết tin đã trốn chạy, nhưng lại bị bắt giam vào ngục và chưa kịp chấp hành án thì đã chết (hạ ngục và đã chết). Tôi thấy khả năng này không nhiều. Vì theo chú dẫn Tương Dương ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Mã Lương truyện, trước lúc lâm chung, Mã Tắc từng có thư gửi Gia Cát Lượng, nói: Minh công đối xử với Mã Tắc như đối xử với con đẻ của mình, Mã Tắc tôn kính minh công như với cha mình. Vì vậy xin minh công xử trí Mã Tắc như Đại Thuấn xử trí Cổn bất lực về trị thủy (mong được như Cổn đã có công với Vũ), để không phụ ân tình sâu nặng cha con (khiến cho quan hệ lúc sinh thời không mất đi). Như vậy, Mã Tắc coi như đã chết và không ân hận (Tắc tuy chết nhưng không hận dưới mồ). Thái độ của Mã Tắc là vậy, sao có thể trốn chạy để bị bắt lại?

Có điều, không có nhiều khả năng Mã Tắc đã bỏ trốn sau khi bị bắt, nhưng không có nghĩa Mã Tắc không chạy. Vì có khả năng đã bỏ chạy trước khi bị bắt. Mọi người nghĩ xem, Mã Tắc đã viết bức thư này vào lúc nào? Trong Tương Dương ký ghi trước lúc “lâm chung”, cũng tức là sau khi bị giam vào ngục, bị xử tử hình. Trước đó, là tướng bại trận, có thể xuất phát từ bản năng đã bỏ chạy. Nhìn lại, sự việc có thể là thế này: Sau khi để mất Nhai Đình, Mã Tắc đã bỏ trốn (Tắc trốn chạy), nhưng về sau lại bị bắt, hoặc ra đầu thú. Mã Tắc tự biết không thể thoát tội, mới có thư lên thừa tướng ( mong được như Cổn đã có công với Vũ). Gia Cát Lượng theo phép đã tuyên bố xử Tắc tội chết để tạ lỗi quốc dân (giết Tắc để tạ chúng). Có điều, lệnh chưa thi hành, Mã Tắc đã chết ở trong ngục (hạ ngục và chết).

Suy đoán như vậy có phần hợp ý hơn so với cách nói trước, cũng tạm coi là xong. Đương nhiên, ở đây vẫn còn thiếu một số tình tiết, như Mã Tắc bị bắt hay ra đầu thú, không có tài liệu cho hay. Mã Tắc chạy trốn trước khi bị bắt hay sau đó, cũng không xác định được. Nhưng bất kể là thế nào, Gia Cát Lượng phán xử tử hình, chừng như là sự thực. Điều này đã có bằng chứng, vẫn theo Tương Dương ký, sau khi Mã Tắc chết, Tưởng Uyển đến Hán Trung nói với Gia Cát Lượng, lúc này thiên hạ chưa thực ổn định, là lúc cần người. Lúc này, giết một người kiệt xuất như vậy, thật đáng tiếc (thiên hạ chưa định giết người trí mưu, tiếc thay). Sau khi nghe mấy lời của Tưởng Uyển, Gia Cát Lượng đã rơi lệ kể ra nhiều lý do khiến phải giết Mã Tắc! Nếu Gia Cát Lượng không giết Mã Tắc thì sao phải giải thích nhiều như vậy. Từ đó thấy rõ, dù là chết ngoài pháp trường hay chết trong ngục, đều do Cát Lượng xử Mã Tắc tội chết. Vì vậy, trong Gia Cát Lượng truyện mới nói, Gia Cát Lượng “giết Tắc để tạ chúng”, Vương Bình truyện nói là “thừa tướng Lượng đã giết Mã Tắc”. Vì vậy, nếu không cần đi vào những vấn đề hóc búa không đâu thì cách nói “gạt lệ chém Mã Tắc” hoàn toàn có thể tin được.

Từ đây lại có hai vấn đề khác. Một, Mã Tắc có đáng phải chết không? Hai, Gia Cát Lượng muốn giết không?

Nói tới có đáng phải chết không. Trước lúc đó đã có nhiều tranh luận, về sau mỗi người nói một kiểu. Tưởng Uyển cho là không nên giết. Nhà sử học Tập Tạc Xỉ thời Đông Tấn đã có bài viết khá dài, thậm chí còn cho rằng Gia Cát Lượng không thể thắng được Tào ngụy, nguyên nhân là ở đây (Gia Cát Lượng không thể chiếm được thượng quốc, không dễ chút nào). Tập Tạc Xỉ nói, Thục Hán vốn bé nhỏ (một vùng hẻo lánh), rất ít nhân tài (ít người tài như thượng quốc), nhưng lại “giết người tuấn kiệt”! Dùng người như vậy, muốn thành sự nghiệp, chẳng phải khó sao)? Vì vậy Tạp Tạc Xỉ nói, đối xử với Mã Tắc như vậy, Gia Cát Lượng thực không phải là người sáng suốt (khó nói là người có trí).

Tưởng Uyển là thân tín của Gia Cát Lượng, Tập Tạc Xỉ là người đầu tiên trong lịch sử coi Tào Tháo là kẻ “thoán nghịch” và chủ trương lấy Thục Hán là chính thống. Họ không thành kiến gì với Gia Cát Lượng, nhưng đều phê phán việc giết Mã Tắc, thực đáng suy nghĩ. Trong những năm tháng chiến tranh, không nên tùy tiện giết các tướng lĩnh. Vì thắng bại là sự thường của binh gia mà nhân tài là của quý để giành thắng lợi. Nếu cứ bại trận là giết, thì liệu sẽ có bao nhiêu người để ngài giết đây? Vả lại bên ta giết một nhân tài thì bên địch lại thêm một phần thắng lợi, lẽ nào không phải là việc làm người thân sinh đau khổ, kẻ thù thêm sung sướng sao? Đó chính là nguyên nhân để Tưởng Uyển và Tập Tạc Xỉ phê bình Gia Cát Lượng. Ví như Tưởng Uyển nói, “Sở giết Đắc Thần, Văn Công vui sướng biết chừng nào”. Tập Tạc Xỉ cũng nói “Sở Thành giết Đắc Thần để càng thêm bại”. Hai người cùng nhắc tới một điển tích, một trận đánh ở Thành Bộc giữa hai quân Sở, Tấn, câu chuyện được ghi trong Xuân Thu và Tả truyện vào thời Hi Công năm thứ XXVIII. Nhân vật trong truyện là Đắc Thần còn gọi là Từ Ngọc, là thống soái quân Sở lúc đó, quân Sở bại trận, Sở Thành vương sai sứ đến gặp Đắc Thần, nói: Các hạ trở về đất phong, không biết bà con làng xóm nghĩ thế nào đây (đại phu trở về gặp lại người già trẻ nhỏ ra sao đây)? Như Đỗ Dự nói trong Tập giải, “gặp lại các bậc phụ lão sao đây”. Đắc Thần chẳng còn cách nào khác là tự sát. Tuy nói là Đắc Thần tự sát, nhưng là do Thành vương bức chết, vì vậy Xuân Thu nói, “Sở giết đại phu Đắc Thần”. Kẻ thù lấy làm phấn khởi (Tấn hầu hay tin vui mừng biết mấy!), bên phía nước Sở lại thất bại liên tiếp (bại nữa) như Tập Tạc Xỉ từng nói, ý nghĩa câu chuyện này thật rõ ràng: Sở Thành vương giết Đắc Thần, Tấn hầu vui mừng khôn xiết; Gia Cát Lượng giết Mã Tắc, lẽ nào bên phía Tào Ngụy lại không vỗ tay vui mừng?

Đương nhiên, Mã Tắc làm mất Nhai Đình, làm hỏng việc lớn, tất sẽ phải xử lý, nhưng không nhất thiết phải chặt đầu. Ví như nói, có thể giáng chức bãi quan hoặc phạt tội trước ba quân, cho lập công chuộc tội. Đó cũng là các biện pháp xử lý các tướng bại trận. Từ ý nghĩa này mà xét, không giết Mã Tắc cũng được hoặc đáng giết mà không giết.

Có thể không giết Mã Tắc, Gia Cát Lượng cũng không muốn giết, thấy rõ điều đó ở chỗ rơi lệ. Nhàn thoại Tam Quốc của ngài Trần Nhĩ Đông đã tổng kết ra bốn nguyên nhân vì sao Gia Cát Lượng phải rơi lệ. Thứ nhất, Mã Tắc có hy vọng. Theo Tam quốc chí – Mã Lương truyện, Mã Tắc là em Mã Lương. Anh em Mã Lương, Mã Tắc gồm có năm người và đều là nhân tài (tài danh gồm đủ), Mã Lương là kiệt xuất nhất. Thời đó còn có câu ca “Họ Mã năm người, mi trắng nhất Lương”. Mi trắng chi Mã Lương. Tiếc rằng, trong trận chiến Di Lăng, Mã Lương đã phải chết. Vì vậy Mã Tắc – em Mã Lương, thuộc “gia đình liệt sĩ”. Quan hệ giữa Mã Lương, Gia Cát Lượng là cực kỳ tốt, tới mức độ xưng anh xưng em. Bùi Tùng Chi còn cho rằng, hai người hầu như đã kết nghĩa hoặc vốn là thân thích. Sau khi Mã Lương hy sinh, Gia Cát Lượng hết sức quan tâm tới người em là Mã Tắc. Trước lúc lâm chung, Mã Tắc có thư gửi Gia Cát Lượng, “minh công coi Tắc như con, Tắc coi minh công như cha”, nói lên mối quan hệ giữa họ. Xét về tuổi tác, cách nói đó có vẻ không hợp. Vì Mã Tắc gọi Gia Cát Lượng là “Tôn huynh”, Mã Tắc kém Gia Cát Lượng bảy tuổi nhưng ở Trung Quốc có lệ coi “anh cả như cha, dâu cả là mẹ”, Lưu Hoa cũng nói, Lưu Bị và Quan Vũ “ân như cha con”. Rõ ràng với Mã Tắc, Gia Cát Lượng là anh cả như cha.

Vì vậy có người còn nói, Gia Cát Lượng trọng dụng Mã Tắc “như với người thân”. Nói vậy là không đúng, bởi vì Mã Tắc thực sự là người tài. Theo Tam quốc chí – Mã Lương truyện, con người Mã Tắc “tài khí hơn người, giỏi bàn quân cơ”, thừa tướng Gia Cát Lượng “hiểu rõ điều tài”, nên “mỗi lúc bàn luận, gần như thâu đêm”. Mọi người nghĩ xem, Gia Cát Lượng thường công vụ bộn bề, đâu còn thời gian để thề non hẹn biển, bày trận Long môn? Gia Cát Lượng thường cùng Mã Tắc bàn luận thâu đêm, đương nhiên vì Mã Tắc có những hiểu biết đáng ghi nhận. Trong thực tế, Gia Cát Lượng từng làm theo ý kiến của Mã Tắc. Theo chú dẫn Tương Dương ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Mã Lương truyện, vào năm Kiến Hưng thứ III (Công nguyên năm 225), Gia Cát Lượng đi đánh Nam Trung, Mã Tắc đưa tiễn hàng mấy dặm đường. Trước lúc chia tay, Gia Cát Lượng nói với Mã Tắc: “Hai chúng ta tuy bàn bạc đã nhiều năm (cũng tính kế nhiều năm), nhưng ta nghĩ nhất định hôm nay ngươi sẽ có ý hay (nay có kế hay)”. Mã Tắc liền đề xuất “phương châm mười sáu chữ” nổi tiếng: “công tâm là trước, công thành là sau, tâm chiến là trước, binh chiến là sau”. Gia Cát Lượng “nhận kế đó”, nên có được “bảy lần bắt Mạnh Hoạch” sau này.

Đương nhiên không có ý kiến của Mã Tắc, tôi nghĩ Gia Cát Lượng cũng sẽ làm như vậy. Nhưng Mã Tắc có thể có cùng suy nghĩ với Gia Cát Lượng, chẳng phải anh hùng có cùng mưu lược sao? Rõ ràng Mã Tắc là nhân tài, là người tài mới có hy vọng, vẫn theo Tương Dương ký, khi Mã Tắc mất, có cả hơn chục vạn người rơi lệ, Mã Tắc đâu chỉ có một mình Gia Cát Lượng và rõ ràng Mã Tắc có thể không phải chết.

Ở đây lại có ba vấn đề: Đã vậy, vì sao Gia Cát Lượng cứ phải giết Mã Tắc?

Phần trước đã nói, Tưởng Uyển đã hỏi Gia Cát Lượng về vấn đề này. Gia Cát Lượng đã trả lời thế nào? Gia Cát Lượng nước mắt lưng tròng, nói: Tôn Vũ là người chấp pháp nghiêm minh nên không hề có kẻ thù, nay thiên hạ phân chia, ly tán (bốn biển chia lìa), không biết bao giờ mới hết chiến tranh (mới hết binh đao). Nếu không tôn phép giữ luật, chúng ta biết dựa vào đâu để chiến thắng kẻ thù (nếu lại bỏ pháp, thì lấy gì để đánh giặc).

Nếu nói vậy thì hiển nhiên để “trị Thục theo phép”, Gia Cát Lượng phải “gạt lệ chém Mã Tắc”. Muốn “trị Thục theo phép” thì phải làm theo nguyên tắc trị pháp – vương tử phạm pháp cũng tội như thứ dân. Phải thiết diện vô tư, phải chấp pháp như sơn, quyết không vì thân mà bỏ pháp, quyết không vì tình mà quên pháp. Về mặt này, Gia Cát Lượng là mẫu mực thiên cổ. Sau khi rút về Hán Trung, Gia Cát Lượng xem xét kỹ về trách nhiệm để mất Nhai Đình. Theo Vương Bình truyện và Triệu Vân truyện trong Tam quốc chí, ngoài việc hạ ngục xử tử Mã Tắc, còn giết tướng quân Trương Tu, Lý Thịnh, đoạt binh quyền từ tay tướng quân Hoàn Tập, giáng chức Triệu Vân từ Trấn đông tướng quân thành Trấn quân tướng quân. Duy nhất có Vương Bình được thăng chức, thêm là tam quân, thống lĩnh năm bộ (thống soái quân tinh nhuệ gồm một vạn người Thanh Khương), là Doanh sự (phụ trách đại bản doanh của Gia Cát Lượng), lên làm Thảo khấu tướng quân (nguyên là Tì tướng quân), phong Đình hầu. Bản thân Gia Cát Lượng cũng bị xử lý. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, theo thỉnh cầu “xin giảm ba bậc” của Gia Cát Lượng, triều đình quyết định giáng làm Hữu tướng quân, vị trí có phần thấp hơn Lý Nghiêm được thăng làm Tiền tướng quân vào năm Kiến Hưng thứ IV (Công nguyên năm 226).

Một loạt xử lý như vậy rõ ràng là việc làm chấn động triều dã thời đó, ngày nay cũng khiến chúng ta phải kinh hồn lạc phách. Chúng ta cũng thấy Gia Cát Lượng có nhiều điểm hơn người.

Thứ nhất, nghiêm khắc cả với mình. Đồng thời với việc xử lý Mã Tắc và những người khác, Gia Cát Lượng dâng sớ lên Lưu Thiền xin được xử lý. Trong Sớ từ Nhai Đình xin giáng chức nổi tiếng, Gia Cát Lượng gần như nhận mọi trách nhiệm chiến bại về mình. Gia Cát Lượng nói, với tài năng bình thường vi thần bất hạnh đảm đương trọng trách quá sức (thần tài hèn sức mọn), thân cầm quyền thống soái ba quân (thân cầm giáo thống soái ba quân nhưng chưa thể răn phép tắc (chưa thể huấn chương minh pháp), cũng chưa thể khiến ba quân biết thận trọng, biết lo sợ (gặp việc mà sợ hãi) dẫn tới tướng lĩnh không tuân lệnh trong trận Nhai Đình (dẫn tới phạm lệnh ở Nhai Đình), quân giữ Kỳ Cốc không nghe lời răn (Kỳ Cốc chểnh mảng nên đã mất). Tất cả là do thần sai lầm trong cách dùng người (bởi thần chưa biết nhận dạng). Thần nhìn người chưa rõ (chưa biết về người), gặp việc còn sơ sài hồ đồ. Theo “đại nghĩa trong Xuân Thu” (trách soái Xuân Thu), mỗi khi chiến bại phải hỏi tới trách nhiệm của chủ soái, thần phải gánh hết mọi trách nhiệm (thần là chủ soái). Vì vậy, xin được giáng xuống ba bậc, để giúp thần sửa chữa những sai lầm (để sửa chữa sai lầm).

Về chuyện này, mọi người thấy phải kính phục! Trước đây tôi đã nói, Tháo sở dĩ thành công vì biết nhìn thẳng vào sự thật, thừa nhận sai lầm của mình, dù có lúc sự thừa nhận còn mơ hồ. Nhưng biết nhìn vào sự thực là tốt rồi. Gia Cát Lượng còn hơn thế, dám nhận hết trách nhiệm của người khác về mình (ví như để mất Nhai Đình là do Mã Tắc, bại trận ở Kỳ Cốc là việc của Triệu Vân). Có người nói, Gia Cát Lượng xin “giáng ba bậc”, và Tào Tháo “cắt tóc thay đầu” là như nhau, đều là làm trò. Vì đúng là chấp pháp như sơn thì Tào Tháo phải chặt đầu, còn Gia Cát Lượng tuy bị giáng là Hữu tướng quân, nhưng vẫn là thừa tướng (làm việc của thừa tướng), quyền lực không nhỏ một chút nào (vẫn quán xuyến như trước), đây chẳng phải là giả dối sao? Như vậy là không hiểu về chính trị, không hiểu về lịch sử. Nền chính trị cổ đại Trung Quốc luôn được chỉ đạo bằng tư tưởng Nho gia học thuyết. Về phương pháp luận, tư tưởng Nho gia nói những gì? Nói về “Kinh” và “Quyền”. Kinh là phải kiên trì, Quyền thì có thể linh hoạt. Cũng tức là chính sách vừa có tính nguyên tắc lại vừa có tính linh hoạt. Vì vậy, Xuân Thu đại nghĩa đã có quy định “chiến bại trách soái” lại có cả cách nói “phạt không thăng chức”. Vì nếu không trách soái thì mọi người không có trách nhiệm; còn như chính pháp với chủ soái, thể tất người thân sẽ đau khổ, kẻ thù sẽ vui sướng, là giúp đỡ kẻ thù. Vì vậy, khi chủ soái phạm sai lầm, cần phải xử lý với một mức độ vừa phải. Vì thế, Tào Tháo không thể tự sát, chỉ có thể cắt tóc thay đầu; Gia Cát Lượng cũng chỉ “tự giáng ba bậc”, đồng thời vẫn “làm việc của thừa tướng, quán xuyến như trước”. Trên thực tế, Tào Tháo “cầm kiếm cắt tóc ném xuống đất”, ngang như tự phán xử tội phải cắt tóc; Gia Cát Lượng giáng làm Hữu tướng quân cũng không phải nhẹ. Không thể coi đó là làm trò.

Thứ hai, dám nhận sai. Với cách nói ngày nay thì “sự sơ suất ở Nhai Đình” là bản kiểm điểm của Gia Cát Lượng. Người Trung Quốc thích viết kiểm điểm, giỏi viết kiểm điểm, ngay như hoàng đế cũng có “chiếu kể tội mình”, những người hối lỗi sâu sắc thì ít, người nói năng dối trá thì nhiều. Bản sơ suất ở Nhai Đình của Gia Cát Lượng không có chỗ nào nói quá, đều là thực sự cầu thị, tự đáy lòng. Ở đó có mấy điểm đáng lưu tâm: 1- Nhận mọi trách nhiệm “tất cả là do thần”. 2- Nêu rõ mấu chốt của vấn đề (nhận nhiệm vụ nhưng không có biện pháp). 3- Định ra chế độ vấn trách (Xuân Thu trách soái). 4- Sử dụng biện pháp cải tà quy chính. Điểm này không có trong bản kiểm điểm, nhưng đã làm. Sau thất bại Nhai Đình, Gia Cát Lượng ra tiền tuyến để chỉ huy, sẽ hết cảnh “nhận nhiệm vụ nhưng không có biện pháp” hoặc “vi lệnh”, “mất cảnh giác”. Đây là điểm hơn người của Gia Cát Lượng. Thực tế thì, con người không thể không phạm sai lầm, Gia Cát Lượng cũng không ngoại lệ. Cái hay là Gia Cát Lượng biết nhìn thẳng vào sai lầm, tránh việc mất bò mới lo làm chuồng. Người xưa nói: “Biết sai để sửa mới là điều quan trọng”. Từ trận chiến Nhai Đình, Gia Cát Lượng biết tổng kết kinh nghiệm có được bài học mới là giỏi.

Thứ ba, thưởng phạt phân minh. Mã Tắc trực tiếp làm mất Nhai Đình, xử tử, Triệu Vân tuy để “thất lợi ở Kỳ Cốc”, nhưng vì “mình yếu địch mạnh” lại biết “cùng quân cố thủ, chưa đến đại bại”, giáng chức; Vương Bình trước trận đánh “có lời can Tắc”, sau lúc bại trận đã “gan dạ đứng vững”, ngăn Trương Cáp tấn công, trọng thưởng. Là gì đây? Là: “Trị Thục theo phép, chấp pháp như sơn”.

Nhưng ở đây vẫn còn có vấn đề – Gia Cát Lượng làm việc đúng đắn như vậy, nhưng vì sao còn phải khóc?

Điều này không thể giải thích bằng việc “Trị Thục theo phép”. Ai cũng hiểu, trị nước theo phép, tất phải chấp pháp như sơn, mà chấp pháp như sơn sẽ không tránh khỏi vì đại nghĩa diệt thân. Gia Cát Lượng hẳn rõ điều này. Đương nhiên, đại nghĩa diệt thân không có nghĩa là không đau khổ. Tào Tháo đã rơi lệ lúc giết Trần Cung, Gia Cát Lượng giết Mã Tắc lẽ nào lại không rơi lệ? Vấn đề là, nếu Mã Tắc thực đáng chết thì chỉ khóc một lần là hết, làm gì đến đoạn cứ nhắc tới lại khóc. Lần thứ hai, lúc ngồi với Tưởng Uyển Gia Cát Lượng lại khóc. Vấn đề được thảo luận, nhân tài quan trọng hay pháp chế quan trọng. Tưởng Uyển nói nhân tài quan trọng, Gia Cát Lượng cho rằng pháp chế mới quan trọng. Vì sao lại phải rơi lệ lúc bàn về chuyện này? Tôi cho là đã có ân tình gì đây.

Thực tế, từ lâu đã có người nói, việc Gia Cát Lượng rơi lệ không đơn giản, như ngài Trần Nhĩ Đông tổng kết ra bốn nguyên nhân: Thứ nhất, thương tiếc Mã Tắc; Thứ hai, nhớ tới tướng sĩ; Thứ ba, tự mình hối hận; Thứ tư, truy ân tiên đế. Phần trước đã nói tới thương tiếc Mã Tắc, tưởng nhớ tướng sĩ cũng là đương nhiên. Vậy, vì sao lại thấy hối hận, truy ân tiên đế? Vì theo Tam quốc chí – Mã Lương truyện, lúc còn sống, Lưu Bị từng nhiều lần can ngăn Gia Cát Lượng: “Mã Tắc thường nói bốc, không nên dùng vào việc lớn, ông nên lưu tâm!”. Tiếc rằng Gia Cát Lượng luôn tán thưởng Mã Tắc, không mấy nhớ lời Lưu Bị, kết quả là sai lầm lớn. Qua đó Tam quốc diễn nghĩa có đoạn nói chuyện giữa Gia Cát Lượng và Tưởng Uyển. Tường Uyển hỏi, Mã Tắc mắc tội đáng phải chính pháp, vì sao thừa tướng lại khóc? Gia Cát Lượng nói, ta không khóc vì Mã Tắc (ta không vì Mã Tắc mà khóc) mà vì “giận mình tối tăm, nhớ tiên đế sáng suốt”. Ý muốn nói, Gia Cát Lượng vì hận mình không nghe lời Lưu Bị, đương nhiên là hối hận, nhớ đến tiên đế.

Nói như vậy là có lý, và chúng ta có thêm một điều nữa: Tiếc mất cơ may. Xin hỏi Gia Cát Lượng giết Mã Tấc vào lúc nào? Vào lần đầu Bắc phạt. Cuộc chiến vừa mở đầu là thuận lợi. Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện và Gia Cát Lượng truyện, Gia Cát Lượng Bắc phạt lần này, bên phía Tào Tháo không hề có chuẩn bị về tư tưởng. Vì trong mắt họ chỉ có Lưu Bị (trong Thục chỉ có Lưu Bị) không có Gia Cát Lượng. Và từ sau khi Lưu Bị qua đời, nhiều năm nay bên phía Thục Hán không động tĩnh gì (nhiều năm yên lặng), lâu ngày sinh lơi lỏng (không chuẩn bị gì). Không ngờ Gia Cát Lượng không những dám tiến công mà còn giỏi trị quân, lại tự dẫn đại quân “hàng ngủ tề chinh, thưởng phạt phân minh, hiệu lệnh rõ ràng”, ra đường Kỳ Sơn. Bên phía Tào Ngụy “Triều dã lo sợ”, ba quận Nam An, Thiên Thủy, An Định “nhất tề hưởng ứng”, kết quả “Quan Trung chấn động”. Nhiều năm nay Gia Cát Lượng đã phải lao tâm khổ tứ, bàn bạc chuẩn bị nên mới có được kết quả này và đây cũng là cơ may không lâu nữa sẽ giành thắng lợi lớn. Nhưng cuối cùng đã ngược lại, Mã Tắc làm mất tất cả, Gia Cát Lượng đau đớn như cắt da, cắt ruột!

Vậy, phải chăng tất cả những cái đó đều là nguyên nhân khiến Gia Cát Lượng phải đau đớn, khóc lóc?

Không phải. Trong Tam quốc thoại, ngài Nghiêm Lãnh cho rằng còn nguyên nhân khác. Nguyên nhân gì? Ngài Nghiêm Lãnh nói, nguyên nhân nằm trong năm chữ “giết Tắc để tạ chúng”. Trong Gia Cát Lượng truyện, tạ chúng như có nghĩa là “để trấn an được sự phẫn nộ của dân chúng”! Thế là ngài Nghiêm Lãnh hỏi, việc giết Mã Tắc theo quân pháp có quan hệ gì với “tạ chúng”? Thì ra Gia Cát Lượng sử dụng Mã Tắc là “vi chúng”. Theo Tam quốc chí – Mã Lương truyện, lúc đó dưới trướng Gia Cát Lượng không phải không có tướng tài. Như Ngụy Diên và Ngô Nhất xứng đáng là tiên phong, (ai cũng thấy xứng đáng là tiên phong) ai cũng nghĩ như vậy. Nhưng Gia Cát Lượng lại không theo, cứ sử dụng Mã Tắc. Gia Cát Lượng là thừa tướng, là chủ soái. Gia Cát Lượng sử dụng Mã Tắc, mọi người chịu, nhưng không có nghĩa không xì xầm sau lưng, không suy nghĩ khác. Nếu như Mã Tắc thành công, đương nhiên mọi người hết nói. Nhưng tiếc là Mã Tắc chẳng ra gì, để mất Nhai Đình, bại trận tháo chạy. Lúc này thì phiền phức to. Phần trước đã nói, lúc sinh thời Lưu Bị từng lưu ý về việc sử dụng Mã Tắc. Mọi người cũng không tán thành dùng Mã Tắc, bỏ Ngụy Diên và Ngô Nhất, nhưng Gia Cát Lượng đã tự quyết theo ý mình, đã “vi chúng dùng Tắc”, kết quả là mất tất, xin hỏi Gia Cát Lượng sẽ giải thích thế nào đây? E rằng có đến hàng trăm cái miệng đi nữa cũng chẳng xong!

Vào thời đó, hẳn là cả thành đã xôn xao. Nghĩ xem, Ngụy Diên là người thế nào? Tiên đế sùng tín. Ngô Nhất là người thế nào? Quốc cữu đương thời. Mã Tắc là người thế nào? Tiên đế đã dặn, “không thể trao việc lớn”. Không dùng Ngụy Diên, Ngô Nhất lại dùng Mã Tắc thế là có ý gì? Vi phạm di chiếu tiên đế, không theo chủ trương của quần chúng, nên truy cứu hay không? Đương nhiên là nên. Vì vậy, Gia Cát Lượng không những phải giết Mã Tắc, còn phải xin giáng ba bậc. Đó là nguyên nhân khiến Gia Cát Lượng phải giết Mã Tắc, nghiêm minh luật pháp và một nguyên nhân quan trọng hơn là dẹp mối phẫn nộ của quần chúng. Như lời ngài Nghiêm Lãnh “vì quần chúng tức giận nên không thể không giết”. Cũng chính vì không thể không, nên mới nẩy sinh thứ “tình cảm vừa thương vừa giận”, không sao kìm nén được.

Nói vậy là có lý. Giết Mã Tắc không đơn thuần là vấn đề pháp luật mà còn là vấn đề chính trị nên chúng ta không thể đơn giản hóa. Tôi nghĩ, Gia Cát Lượng “gạt lệ chém Mã Tắc” không đơn giản là “tạ chúng” mà còn vì mục đích chính trị. Hoặc là nói, Gia Cát Lượng giết Mã Tắc không chỉ vì “vi chúng” khi chọn tiên phong. “Chúng” mà Gia Cát Lượng muốn “tạ” cũng không chỉ là Ngụy Diên, Ngô Nhất và những người chủ trương Ngụy Diên, Ngô Nhất là tiên phong mà còn là những nhân vật quyền thế trong chính quyền Thục Hán. Phần trên tôi đã nói, chính quyền Thục Hán được hợp thành bởi ba thế lực chính trị. Thế lực thứ nhất là tập đoàn Kinh châu, Lưu Bị – Gia Cát Lượng là đại biểu, ngồi trong giao ỷ hàng đầu của chính quyền Thục Hán, gọi hẳn là “đệ nhất thế lực”. Thế lực thứ hai là tập đoàn Đông Châu, Lý Nghiêm – Ngô Nhất là đại biểu, ngồi trên giao ỷ thứ hai, gọi là “đệ nhị thế lực”. Thứ ba là tập đoàn Ích châu, Bành Dạng (người Quảng Hán), Đỗ Quỳnh (người Thành Đô), Tiều Chu (người Lãng Trung) là đại biểu, địa vị thấp nhất, ngồi ở giao ỷ thứ ba, thậm chí còn gọi nôm na là “đệ tam thế lực”. Sau khi Lưu Bị mất, Gia Cát Lượng tiếp quản chính quyền, nắm giữ quyền lớn, đứng đầu quần thần, nhiều người không phục. Không chỉ “đệ tam thế lực” có bụng bất mãn, mà “đệ nhị thế lực” cũng ngấm ngầm muốn đọ sức, ngay cả một số người nào đó (như Ngụy Diên) trong “đệ nhất thế lực” cũng có cách nhìn khác. Trước tình hình đó, người “thay mặt quân quyền” như Gia Cát Lượng thì cách chọn lựa chính xác là thực hành “pháp trị”. Phải “y pháp trị nước” một cách công khai, công bằng, công minh mới yên được quan hệ giữa ba thế lực lớn, yên được lòng dân, củng cố được chính quyền. Cho nên, Gia Cát Lượng y pháp trị Thục không đơn giản là vấn đề pháp luật mà còn là vấn đề chính trị.

Làm rõ điều này, chúng ta sẽ dễ dàng giải thích được vì sao Gia Cát Lượng phải giết Mã Tắc, vì sao phải xin giáng chức ba bậc, vì sao còn phải đau khổ khóc lóc. Gia Cát Lượng là “tráng sĩ đứt tay” mà! Thực tế thì Mã Tắc bị giết vào năm Kiến Hưng thứ VI (Công nguyên năm 228) cách năm Kiến Hưng thứ IX (Công nguyên năm 231), năm Lý Nghiêm bị phế có ba năm. Và chừng một năm trước đó, năm Kiến Hưng thứ V (Công nguyên 227), Lý Nghiêm bắt đầu ngã giá với Gia Cát Lượng, muốn phân chia năm quận, thành lập Ba châu và làm thứ sử. Hãy đoán xem, có thể lúc này Gia Cát Lượng đã suy nghĩ phải giải quyết vấn đề Lý Nghiêm như thế nào? Gia Cát Lượng chủ trương trị nước theo pháp luật. Đối với nhân vật cực kỳ quan trọng như Lý Nghiêm không thể dùng thủ đoạn phi pháp, chỉ có thể điều chỉnh bằng pháp luật. Điều đó đòi hỏi việc chấp pháp phải công bằng. Vì thế Gia Cát Lượng đã phải xử lý hai nhân vật quan trọng. Một người là Liệu Lập thuộc tập tập đoàn Kinh châu, một người là Lai Mẫn thuộc tập đoàn Đông Châu. Hai người phe phái khác nhau, nhưng lại có cùng một sai lầm, tức là bất mãn về cách sắp xếp nhân sự rồi gây mâu thuẫn nội bộ, phá hoại sự đoàn kết nhất trí. Kết quả, Liệu Lập bị phế, Lai Mẫn bị bãi quan. Việc này chứng tỏ Gia Cát Lượng chấp pháp nghiêm minh.

Thực dễ hiểu, trong tình trạng đó, chuyện của Mã Tắc đã đẩy Gia Cát Lượng vào một khó khăn rất lớn, chịu một áp lực nặng nề! Gia Cát Lượng hiểu rõ, xử lý Mã Tắc không đúng, không nhanh thì biết nói với dân thế nào, sẽ không thể trị nước bằng pháp luật. Vì ai cũng rõ Mã Tắc là người của Gia Cát Lượng. Bỏ qua Mã Tắc thì không chỉ có Ngụy Diên – Ngô Nhất không phục, mà Liệu Lập – cũng sẽ không phục, Lý Nghiêm và những người khác sẽ càng bừa bãi, nghi kỵ. Nghĩ tới đại cục, Gia Cát Lượng chỉ còn cách rút đao chém chết Mã Tắc để tạ chúng và chém luôn mình, xin được giáng xuống ba bậc. Mã Tắc hiểu rõ đại nghĩa, chủ động cầu xin Gia Cát Lượng xử tử mình để tạ quốc dân. Điều đó không chỉ như đứt một cánh tay mà còn như đứt từng khúc ruột. Đó là hành vi vừa bi vừa tráng, là sự việc khiến người ta cảm thấy xót xa. Hận rằng chúng ta không được cùng khóc với Võ hầu!

Từ đây có thể thấy, Gia Cát Lượng “gạt lệ chém Mã Tắc”, nguyên nhân trực tiếp là Mã Tắc làm mất Nhai Đình và nguyên nhân cơ bản là sự đấu tranh trong nội bộ chính quyền Thục Hán. Gia Cát Lượng đặt mình trong nguyên tắc, trị quốc bằng pháp luật một cách công khai, công tâm, công bằng nên khi ông còn sống nước Thục về đại thế coi là thái bình. Nhưng cây muốn lặng mà gió chẳng dừng, vào tháng tám năm Kiến Hưng thứ XII (Công nguyên năm 234), Gia Cát Lượng lâm bệnh và qua đời trong quân Bắc phạt. Tang lễ còn chưa kịp tiến hành thì Ngụy Diên và Dương Nghi người cùng tập đoàn Kinh châu đã động binh đao, lao vào cuộc chiến một sống một chết. Vậy, cuộc đấu tranh giữa Ngụy Diên và Dương Nghi là thế nào? Con người Ngụy Diên đâu lại như Tam quốc diễn nghĩa từng nói, một kẻ “phản tặc”?

§40. HỌA TỪ BÊN TRONG

Lý Nghiêm bị phế, Mã Tắc bị giết, Ngụy Diên làm loạn là ba nghi án lớn trong “thời đại Gia Cát Lượng”. Xưa nay luôn có nhiều ý kiến khác nhau về giai đoạn lịch sử này. Có người nói Ngụy Diên trung thành hết mực, vô cớ bị hại, hàm oan chịu nhục; có người nói Ngụy Diên là loạn thần tặc tử, chết chưa hết tội, không phải xét lại; cũng có người nói, án của Ngụy Diên là từ “tranh chấp nội bộ”, mỗi bên đáng phải đánh năm chục roi. Vậy đâu là cách nói gần với sự thật lịch sử nhất?

Tập trước đã nói, do việc tranh giành quyền lực lúc lên lúc xuống, lúc ẩn lúc hiện trong nội bộ chính quyền Thục Hán, Gia Cát Lượng đã phải lao tâm khổ tứ, tìm trăm phương ngàn kế hòa giải các bên, thậm chí đã phải dùng cả biện pháp mạnh, dứt khoát. Năm Kiến Hung thứ VI (Công nguyên năm 228), Mã Tắc bị giết; năm Kiến Hưng thứ IX (Công nguyên năm 231) Lý Nghiêm bị phế. Hai đòn nặng đó, tuy tạm thời vỗ yên được mối quan hệ giữa ba tập đoàn lớn Kinh châu, Đông Châu, Ích châu, nhung bệnh thì chưa trị được tới gốc tới ngọn. Do vậy “cuộc đấu tranh riêng” trong nội bộ chính quyền Thục Hán đã dẫn tới cái gọi là “Ngụy Diên mưu phản”.

Nhiều người đã hiểu rõ sự kiện “mưu phản” của Ngụy Diên. Bởi vì Tam quốc diễn nghĩa đã miêu tả sự kiện này thực có thanh có sắc, tinh tế dễ nghe về mặt văn học, nên đã đi vào lòng người. Nhưng nếu lại coi đó là lịch sử thì không chỉ oan uổng cho Ngụy Diên, còn oan uổng cho cả Gia Cát Lượng.

Vì sao lại nói như vậy? Trước hết, chúng ta xem sử sách nói thế nào đã.

Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện cho ta hay: Tháng tám năm Kiến Hưng thứ XII (Công nguyên năm 234), Gia Cát Lượng lâm bệnh và qua đời trong quân Bắc phạt. Lúc bệnh đã nặng, Gia Cát Lượng triệu Trưởng sử Dương Nghi, Tư Mã Phí Y, Hộ quân Khương Duy bàn về bố trí lui quân sau khi mình qua đời. Lệnh để Ngụy Diên đoạn hậu, thứ đến là Khương Duy. Nếu Ngụy Diên không theo lệnh, thì mặc, quân lệnh cứ xuất phát (nếu Diên không theo lệnh, quân cứ xuất phát). Sau lúc Gia Cát Lượng qua đời, Dương Nghi giữ kín không phát tang, phái Phí Y đi xem Ngụy Diên nghĩ thế nào. Quả nhiên Ngụy Diên không theo lệnh, đã nổi giận: Thừa tướng tuy qua đời, nhưng Ngụy Diên ta còn sống (Thừa tướng mất, ta vẫn còn) vẫn có thể tác chiến với Ngụy quân (ta sẽ thống lĩnh ba quân đánh giặc), vì sao để lỡ mất việc lớn thiên hạ vì một người đã mất? (vì sao một người mất lại bỏ việc thiên hạ). Hơn nữa, Ngụy Diên ta là ai mà phải nghe Dương Nghi chỉ huy, phải đoạn hậu cho Dương Nghi (Ngụy Diên là ai mà phải nghe, phải đoạn hậu cho Dương Nghi)!

Thế rồi Ngụy Diên mặc tất cả, bố trí lại quân ngũ, còn muốn Phí Y liên danh để bố lệnh. Tất nhiên, Phí Y không ký tên, còn nói lừa rằng, để tôi về khuyên họ vậy! Dương Nghi là thư sinh (Trường sử là quan văn), chưa hề đánh trận (ít có việc quân), chắc không chống lệnh của tướng quân (chắc không vi lệnh). Ngụy Diên nghĩ cũng phải, liền để Phí Y về lại đại bản doanh. Phí Y ra khỏi cửa đã phóng ngựa chạy như bay. Ngụy Diên nghĩ lại thấy hối, cho người đuổi theo nhưng không kịp (Diên thấy hối, đuổi theo nhưng không kịp). Sau cho người đi nghe ngóng, Dương Nghi đã chuẩn bị lui quân, bỏ mặc Ngụy Diên, theo lời dặn của Gia Cát Lượng (theo lời dặn của Lượng, các doanh theo thứ tự đã lui quân). Ngụy Diên tức giận hết chỗ nói, đã dẫn quân về nước trước cả Dương Nghi (lúc quân chưa đi đã đưa quân về Nam), hơn nữa qua sông là chặt cầu, đi khỏi là đốt sạn đạo[1] (đi xong là đốt sạn đạo). Ngụy Diên không chỉ công khai trở mặt với bọn Dương Nghi mà còn làm mất đường rút của đối phương. Đồng thời Ngụy Diên còn dâng biểu tuyên bố Dương Nghi mưu phản. Dương Nghi bị Ngụy Diên tranh lên trước, chặn mất đường rút, dồn vào chân tường, nên cũng tố cáo Ngụy Diên là mưu phản. Kết quả “chỉ trong một ngày, hịch cấp đều tới”, tin hàm của hai bên liên tiếp đến trước ngự tiền, đều nói đối phương “phản nghịch”. Đương nhiên Lưu Thiền chẳng biết thật giả, đành phải hỏi Đổng Doãn, Tưởng Uyển. Những người được hỏi đều nói, Dương Nghi không thể làm phản và không có ai đồng tình với Ngụy Diên (bảo vệ Nghi, nghi ngờ Diên).

Lúc này thì Ngụy Diên thực khó thoát. Một mặt, triều đình lệnh Tưởng Uyển đem Túc vệ doanh “ra hướng Bắc” nghênh chiến; Mặt khác, Dương Nghi lệnh công binh chặt cây sửa đường “ngày đêm hành quân”, đuổi gấp ở phía sau. Ngụy Diên đến trước, đóng quân ở cửa Nam Cốc (cửa Nam đường bao Tà Cốc ở phía tây bắc thị trấn Hán Trung, Thiểm Tây ngày nay), chặn đánh Dương Nghi. Dương Nghi lệnh Hà Bình chống trả ở phía trước. Hà Bình tức là Vương Bình, mẹ họ Hà, bản thân từng được nuôi dưỡng ở nhà ngoại, nên mang họ Hà. Vừa trông thấy Ngụy Diên, Hà Bình đã xông lên trước, lớn tiếng: “tang lễ thừa tướng còn chưa làm, các ngươi đã dám thế này (thừa tướng mất, thân còn chưa lạnh, các ngươi sao dám thế này”)! Bộ hạ của Ngụy Diên nghe xong, biết là phía Ngụy Diên đã sai, nên họ không muốn liều mạng, đã hò nhau tản hết. Chẳng còn cách nào khác, Ngụy Diên đành mang con cùng một số thân tín chạy về Hán Trung, cuối cùng bị Mã Đại giết. Mã Đại theo lệnh của Dương Nghi đã mang thủ cấp của Ngụy Diện về. Dương Nghi được thủ cấp, bất thần đứng dậy chân đạp vào thủ cấp rồi vừa giãy vừa chửi rủa: “Đồ chó má, xem người còn làm được chuyện xấu xa nữa không (dung nô, còn làm điều ác nữa không)! Lại cho diệt cả ba họ Ngụy Diên.

Trên là lời ghi chép về bản án trong Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện. Từ những ghi chép đó dễ dàng thấy cái gọi là “Ngụy Diên mưu phản”, có thể nói, việc thì có nguyên nhân, nhưng không có chứng cứ. Vì sao nói “việc thì có nguyên nhân”? Thứ nhất, quân nhân lấy phục tùng làm thiên chức. Trong những năm tháng chiến tranh, không phục tùng mệnh lệnh của thống soái, tự mình hành động thì khó tránh khỏi mang tiếng mưu phản. Thứ hai, quay đầu súng, đưa quân xuống miền Nam, tự mình hành động, ai biết là bạn sẽ làm gì? Thứ ba, đại quân Bắc phạt vốn là một khối, đơn độc hành động còn tạm được, nhưng vì sao bạn phải triệt đường lui của người khác? Mọi người sẽ đoán rằng, Ngụy Diên muốn đánh về Thành Đô lật đổ Thục Hán, không để bọn Dương Nghi quay về cứu giá. Đổng Doãn, Tưởng Uyển nghi ngờ Ngụy Diên là có lý. Cuối cùng, lúc hai bên tố cáo lẫn nhau là “phản nghịch” thì bên Dương Nghi không thấy có dấu hiệu gì (thực tình cũng không có khả năng đó), phía Ngụy Diên không giải thích nổi. Trong tình trạng chưa rõ sự thực và cũng khó làm rõ sự thực, để giữ yên đất nước, đành phải giả định Ngụy Diên mưu phản.

Nhưng nếu nói Ngụy Diên làm phản thật thì chưa đủ chứng cứ và không logic. Rất đơn giản, với thực lực, khả năng lúc đó của Ngụy Diên, việc tự lập làm hoàng đế e chưa được. Bản thân Ngụy Diên cũng sẽ không suy nghĩ như vậy. Ngụy Diên muốn làm phản, chỉ có thể phản Hán hàng Ngụy. Nếu đúng thế thì biện pháp tiện nhất cho Ngụy Diên là lợi dụng thế “đoạn hậu” để hàng Ngụy, sau đó sẽ là đội quân trước ngựa của Tư Mã Ý rồi quay lại đánh Dương Nghi. Đó chính là việc Tư Mã Ý có cầu cũng không được. Chúng ta đều biết, giống như Lưu Bị, sinh thời chỉ sợ một mình Tào Tháo, Tư Mã Ý cũng chỉ sợ Gia Cát Lượng. Vì vậy vừa nghe tin Gia Cát Lượng tạ thế, Tư Mã Ý sinh quẫn đã muốn hành động ngay. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện lúc Dương Nghi từ chiến trường lui quân, Tư Mã Ý đuổi theo nhưng đã bị Khương Duy “giong trống mở cờ” đánh lui, dân gian có câu ca “Gia Cát chết thì Trọng Đạt sống”. Lúc này nếu Ngụy Diên thực sự phản biến hàng giặc, quay kích lại đánh, thì tình hình sẽ ra sao, chúng ta đều rõ. Chí ít thủ cấp bị xéo dưới chân phần nhiều là Dương Nghi, không phải Ngụy Diên. Nhưng Ngụy Diên không làm thế chỉ là giành đi về Nam trước. Hơn nữa, sau khi bị Vương Bình đánh bại, cũng không ngược lên Bắc mà vẫn chạy thẳng về Hán Trung, hướng Nam. Điều này nói rõ Ngụy Diên không muốn hàng Ngụy. Không muốn hàng Ngụy, sao gọi là mưu phản?

Vì vậy, Đổng Doãn, Tưởng Uyển cũng chỉ nghi ngờ Ngụy Diên “mưu phản”, không hề khẳng định. Ngụy Diên không nghe chỉ huy, tự tiện hành động, nên bị nghi ngờ; Theo cách nói của mình, có hai nguyên nhân để Ngụy Diên làm thế: 1- Kiên trì Bắc phạt (ta soái chủ quân đánh giặc, vì sao một người chết lại bỏ cả việc lớn của thiên hạ). 2- Không phục Dương Nghi (Ngụy Diên là ai, sao phải thuộc Dương Nghi, làm tướng đoạn hậu). Nguyên nhân thứ nhất nói rõ Ngụy Diên không muốn phản, nhưng nghĩ kỹ, như vậy không phải không có vấn đề. Vì nếu thực sự kiên trì Bắc phạt thì ở lại chiến đấu tiếp, vì sao phải giành về Nam trước? Cũng vậy, nguyên nhân thứ hai là có vấn đề. Vì nếu chỉ là không phục Dương Nghi thì ngài đi đường Dương Quan của ngài, Dương Nghi đi theo cầu Độc Mộc của ông ta, ngài giành về Nam trước cũng được, nhưng vì sao phải “qua rồi liền đốt hết đường sạn đạo”? Rõ ràng là muốn đặt Dương Nghi vào chỗ chết! Đương nhiên, điều đó không hề mâu thuẫn gì với suy nghĩ của Ngụy Diên. Giết Dương Nghi, đoạt quân thì càng có thể tiếp tục Bắc phạt diệt Ngụy theo suy nghĩ của mình. Vì vậy, hai nguyên nhân Ngụy Diên đã nói đều có lý. Nhưng vào thời đó, nguyên nhân thứ hai có giá trị hơn, có điều lúc hành động lại nổi lòng giết chóc.

Đương nhiên, như vậy là đáng trách, nhưng vu là mưu phản thì thực là oan uổng; và giết hết ba họ là hình phạt thái quá. Về điều này, có thể về sau chính quyền Thục Hán đã nhận ra, có hai chứng cứ. Chứng cứ thứ nhất là kết luận của Trần Thọ khi viết truyện Ngụy Diên. Trần Thọ cho rằng, sở dĩ Ngụy Diên không lên Bắc mà xuống Nam, vì lúc bấy giờ suy nghĩ là vậy, chỉ là muốn giết bọn Dương Nghi (Diên không nghĩ lên Bắc hàng Ngụy mà về Nam, nhưng lai muốn trừ giết Nghi). Ngụy Diên suy nghĩ là vậy, không hề có ý mưu phản (nghĩ là thế, không muốn bội phản). Chúng ta đều biết, là nhà sử học nghiêm túc, Trần Thọ không dễ gì đưa ra kết luận đó. Có thể đây là nhận thức chung lúc bây giờ, cũng có thể là sự thực sau lúc triều đình Thục Hán đã tra xét rõ.

Chứng cứ thứ hai, là di chỉ trên sườn núi Thạch Mã ngoài cửa Bắc thành Hán Trung. Nam Trịnh huyện chí được biên soạn lại vào Triều Càn Long đời nhà Thanh cho rằng, di chỉ này có nhiều khả năng là mộ Ngụy Diên do triều đình Thục Hán “lấy lễ hậu táng”. Vì sao phải “lấy lễ hậu táng” đây? vì Tưởng Uyển và những người khác đều phát hiện “Ngụy Diên mưu phản” là án oan (Tưởng Uyển cho rằng ý của Ngụy Diên chỉ là muốn giết Dương Nghi, không bội phản). Thêm vào đó Ngụy Diên là Túc tướng, có chiến công, đương nhiên là phải “nhắc lại công lao trước”, lấy lễ hậu táng. Tức là đã rửa sạch tội của Ngụy Diên.

Đương nhiên, đây chưa phải là hai bằng chứng quá chặt chẽ. Bằng chứng chặt chẽ phải là văn bản chính thức của triều đình Thục Hán. Nhưng chỉ sợ không bao giờ chúng ta tìm được. Có điều, chúng ta vẫn có thể đưa ra một bằng chứng phụ, đó là cái chết của Dương Nghi. Thông thường thì nếu Ngụy Diên mưu phản thật, hoặc triều đình Thục Hán đã xác nhận là thật, thì Dương Nghi là đại anh hùng “có công bình phản”, sau khi về triều tất sẽ được trọng thưởng. Bản thân Dương Nghi hẳn cũng nghĩ vậy. Tam quốc chí – Dương Nghi truyện nói Dương Nghi “vừa đưa quân về, lại vừa giết Diên, tự nghĩ công lao to lớn, đáng được thay Lượng lo chính”. Nhưng sự thực là thế nào? Chỉ được phong Trung tướng quân, hữu chức vô quyền, trong tay không còn một tên lính (có gì mà thống lĩnh), thực tế là nhàn rỗi (rỗi rãi mà thôi). Thay thế Gia Cát Lượng lại là Tưởng Uyển, một người tư cách từng trải, tài năng và cống hiến đều không bằng Dương Nghi.

Dương Nghi thấy vậy, đùng đùng nổi giận, lòng dạ xốn xang, nộ khí ngút trời. Cách nói trong Tam quốc chí – Dương Nghi truyện là “oán hận thành lời, tiếng than thở phát ra từ nội tạng”, cũng tức là oán trách phẫn nộ hiện ra mặt, những lời bất mãn hằn trên miệng. Kết quả là mọi người sợ Dương Nghi nói lời sai trái, mất tiết chế, phạm húy kỵ, không dám đến gặp (người thời đó sợ nói lời bất tiết, không dám đến theo), còn mỗi Hậu quân sư lui tới an ủi. Dương Nghi đã ầm ĩ với Phí Y, nói rất nhiều, nói đủ chuyện. Còn Phí Y, chỉ nghe mà không nói. Cuối cùng, Dương Nghi đã nói, nghĩ lại lúc thừa tướng vừa qua đời, ta đưa toàn quân “đến với họ Ngụy” thì làm gì có cảnh đơn độc chán chường như bây giờ? có hối cũng đã muộn!

Dương Nghi nói lời “phản động cực đỉnh”, Phí Y cũng không thể vì “tình riêng mà không báo”. Phí Y đã mật báo và kết quả là, vào năm Kiến Hưng thứ XIII (Công nguyên năm 235), Dương Nghi bị phế làm dân thường, đày tới quận Gia – Dương Nghi ra quận Gia, không chịu hối cải, lại dâng thư phi báng triều đình, nói năng bừa bãi, triều đình phải hạ lệnh bắt giam vào ngục. Cuối cùng, Dương Nghi tự sát, vợ và con trở về Thục quận. Lúc này cách lúc Ngụy Diên bị giết (tháng tám năm Kiến Hưng thứ XII) chưa đầy một năm. Theo tôi, lúc này chính là lúc triều đình Thục Hán có thể bình phản cho Ngụy Diên.

Đương nhiên, ở đây có một vấn đề không thể nói rõ được, tức là hai chữ “họ Ngụy” trong câu nói của Dương Nghi “nếu như ta cất quân đến với họ Ngụy” là chỉ Tào Ngụy hay Ngụy Diên? Nếu là chỉ Tào Ngụy thì người mưu phản không phải Ngụy Diên mà là Dương Nghi. Nếu là chỉ Ngụy Diên thì hẳn là Ngụy Diên không có ý phản. Bởi vì nếu Ngụy Diên muốn phản Thục hàng Ngụy, vậy, thống lĩnh toàn quân truy đuổi Ngụy Diên, há chẳng phải cũng là “phản tặc”? Câu nói “nếu như ta cất quân đến với họ Ngụy” của Dương Nghi lẽ nào không phải tự nhận là mưu phản? Dương Nghi không ngốc đến vậy, triều cũng không xử Nghi theo “tội mưu phản” (vợ con Nghi đã về Thục). Nên câu nói đó chỉ có thể hiểu là “nếu ta đưa toàn quân đuổi theo Ngụy Diên”. Dương Nghi hận đã không đuổi kịp Ngụy Diên không có ý mưu phản, vì vậy, Ngụy Diên đang bị Dương Nghi truy đuổi hẳn cũng không muốn mưu phản.

Không nghi ngờ gì, Dương Nghi không thể đuổi kịp Ngụy Diên, câu nói “nếu ta đem toàn quân đến với họ Ngụy” chỉ là câu nói bừa. Nhưng chính câu nói đó đã làm rõ sự thanh bạch của Ngụy Diên. Từ đây thấy rõ, án Ngụy Diên không phải là “mưu phản” mà là “mâu thuẫn nội bộ”. Và đây là cuộc “đấu tranh nội bộ” điển hình. Ngụy Diên, Dương Nghi hận thù nhau đến tận xương tủy, muốn đưa đối phương vào chỗ chết mới vui, thậm chí đã mạnh tay không kể gì đến sự an nguy của đất nước.

Thực kỳ quái! Ngụy Diên và Dương Nghi đều thuộc “đệ nhất thế lực” (tập đoàn Kinh châu) trong chính quyền Thục Hán, đều được Lưu Bị, Gia Cát Lượng coi trọng (Ngụy Diên là Tiền quân sư, Chinh tây đại tướng quân, giá tiết, phong Nam Trịnh hầu, Dương Nghi là thừa tướng trưởng sử, Tuy quân tướng quân). Giữa họ không có chuyện tranh giành lợi ích phe phái, tập đoàn, cũng không có sự khác biệt về phương châm, đường lối. Đến đây chứng ta muốn hỏi, vì sao giữa họ lại có thù sâu hận lớn đến như vậy?

Thực tình cũng không có gì. Nguyên nhân sinh mâu thuẫn giữa hai người chỉ là tính khí và cung cách làm việc. Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện nói, Ngụy Diên là người yêu mến tướng sĩ, dũng mãnh hơn người, bản tính kiêu căng cao ngạo, nhiều người đương thời luôn nhường nhịn Ngụy Diên, riêng Dương Nghi không phục (chỉ Dương Nghi là không theo), Ngụy Diên liền ghét cay ghét đắng Dương Nghi, luôn như nước với lửa (dẫn tới thù hận như nước với lửa). Vậy, mâu thuẫn của hai người đã đến mức độ nào? Tới mức không thể ngồi lại để nói chuyện. Tam quốc chí – Phí Y truyện nói, hai người cứ ngồi với nhau là cãi nhau. Cãi nhau một lúc rồi Ngụy Diên rút kiếm ra nhứ nhứ về phía Dương Nghi (giơ kiếm về phía Nghi), Dương Nghi liền khóc ầm lên (nước mắt đầm đìa). Lúc đó, Phí Y là người đứng ra hòa giải. Phí Y đứng ngay vào giữa hai người rồi vừa khuyên giải vừa kéo họ ra. Bạn nói xem, còn ra thể thống gì nữa!

Việc “đấu tranh nội bộ” giữa Ngụy Diên và Dương Nghi là việc xấu loang xa, Tôn Quyền cũng biết chuyện và không lấy làm lạ. Theo chú dẫn Tương Dương ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Đổng Doãn truyện, một lần Phí Y sang sứ Đông Ngô, Tôn Quyền bầy tiệc thết đãi. Lúc đã ngà ngà say, Tôn Quyền mới nói với Phí Y, Dương Nghi và Ngụy Diên là hai kẻ tiểu nhân ti tiện. Tuy cũng có chút ít bản lĩnh, nhưng mỗi khi đắc chí thì sẽ quên hết. Nếu bên quý quốc không có Gia Cát Lượng thì hai kẻ này nhất định đã làm loạn, vì sao các vị không nhanh chóng phòng ngừa họa nạn sau này? Phí Y quá bất ngờ đã cứng lưỡi, hắng họng (bần thần nhìn khắp nơi, không nói được). Phó đại sứ Đổng Khôi bảo Phí Y nói, đó chỉ là “mâu thuẫn nội bộ nhân dân” (Nghi, Diên không thỏa hiệp, sinh tử thù nhau), không giống như Kình Bố, Hàn Tín khó bề chế ngự (không như Kình, Hàn khó chế ngự), không nên vì thế mà mất ăn mất ngủ, không nên bận tâm thêm nữa.

Phí Y trả lời qua quýt cho đỡ mất mặt, lời nói của Tôn Quyền có phần châm chọc. Rõ ràng Ngụy Diên, Dương Nghi có thiếu sót, có sai lầm, có vấn đề, nhưng Dương Nghi có tài, Ngụy Diên kiêu dũng, không thể coi là “loại tiểu nhân”. Thực tế thì Ngụy Diên và Dương Nghi đều là những người được Lưu Bị, Gia Cát Lượng quý mến, coi trọng. Ngụy Diên truyện nói, năm đó sau khi xưng vương ở Hán Trung, Lưu Bị chuẩn bị về Thành Đô, chỉ để lại một viên Đại tướng ở lại giữ Hán Trung. Lúc đó hầu như ai cũng nghĩ, người gánh trách nhiệm nặng nề đó nhất định phải là Trương Phi (mọi người bàn luận phải là Trương Phi), nhưng Lưu Bị đã phá lệ chọn Ngụy Diên, kết quả “mọi người kinh ngạc”. Lưu Bị biết mọi người không phục, liền mở hội quân thần và hỏi Ngụy Diên: “Quả nhân ủy thác trọng trách, ái khanh có dự định gì không?” Ngụy Diên nói: “nếu Tào Tháo ra khỏi ổ, mạt tướng xin thay đại vương ngăn hắn (chống cự)! Nếu phái một Thiên tướng thống lĩnh mười vạn quân đến, mạt tướng xin thay đại vương ăn tươi hắn (nuốt sống)!” Đúng là khí lấp sơn hà! Thực tế thì Ngụy Diên anh dũng thiện chiến. Vì vậy khi Gia Cát Lượng Bắc phạt, Ngụy Diên từng “đốc tiền bộ” cũng từng “là tiên phong”.

Dương Nghi cũng là người có khả năng. Dương Nghi truyện nói, Gia Cát Lượng nhiều lần ra quân, thường là Dương Nghi quy hoạch, lo việc bố trí, thu xếp lương thảo, tính toán quân phí (quy hoạch phân bộ, dự toán lương thực), hơn nữa không tốn nhiều công sức, một ít công sức là xử lý xong (không suy tính nhiều, mọi chuyện đã xong). Vì vậy, khi Dương Nghi và Ngụy Diên có mâu thuẫn, Gia Cát Lượng đã phải đau đầu (Lượng tiếc thầm Nghi tài cán, Diên thường kiêu dũng, mà hận hai người bất bằng). Gia Cát Lượng không nhẫn tâm bên trọng bên khinh, chỉ còn cách ra sức giữ yên bát nước (không muốn có sự thiên lệch). Tiếc thay, Gia Cát Lượng đã hết sức giữ thăng bằng, Phí Y hòa giải, hai người vẫn ngấm ngầm tranh đấu, kết quả là cả hai đều bại hoại, thương tổn. Cố nhiên Ngụy Diên nhà tan người mất, Dương Nghi cũng thân bại danh liệt. Khổ sở biết chừng nào!

Điều đáng buồn hơn, sau khi đã chết hai người còn bị xỉ vả. Ngụy Diên bị chửi là “phản tặc”, tội danh này còn được Tam quốc diễn nghĩa nói như đinh đóng cột, cơ hồ “đời đời không thể mở mặt”. Dương Nghi bị chửi là “tiểu nhân”, nhiều người hận thay cho Ngụy Diên chửi rủa. Rõ ràng cái gọi là “Ngụy Diên mưu phản” là án oan, vậy, oan có đầu nợ có chủ. Dương Nghi trực tiếp tạo ra án oan đó phải có trách nhiệm. Đúng như ngài Trần Nhĩ Đông nói, Ngụy Diên thân là đại tướng cả đời chinh chiến, có thể coi là “có công lớn, không có tội lớn”, nhưng “gặp họa lớn, bị vu khống”, oan uổng khôn cùng, vậy sao Dương Nghi, ngươi còn phải giết hết diệt tận cả ba họ nhà người ta? Vì vậy người đời sau đã hết sức bất bằng. Ví như Hách Kinh cho rằng, Dương Nghi “vì tư thù mà giết đại tướng”, tội nặng hơn Ngụy Diên (tội hơn Diên). Lưu Gia Lập cũng nói, Ngụy Diên “công không thể mất, giết ba họ, thật quá nặng” xem Tam quốc chí tập giải. Thêm nữa, giết người bất quá là đầu rơi xuống đất. Dương Nghi, ngươi giết Ngụy Diên, còn đạp, day đầu người ta, thật quá đáng?

Về phần mình, Dương Nghi cũng có phần ấm ức. Thứ nhất, Dương Nghi tranh chấp với Ngụy Diên, đơn thuần chỉ là ân oán cá nhân, khó nói ai đúng ai sai. Bình tĩnh mà xét, trách nhiệm của Ngụy Diên có phần lớn hơn. Vì nguyên nhân khiến hai người bất hòa hoàn toàn là do Ngụy Diên, tính khí ngang bướng, nhục mạ người khác, duy có Dương Nghi là không khuất phục. Dương Nghi không có trách nhiệm gì. Ngụy Diên, người có thể kiêu căng phóng túng, lẽ nào Dương Nghi lại không được độc lập, tự do? chưa nói tới chuyện mỗi lần tranh cãi là mỗi lần Dương Nghi bị hạ nhục. Một đại nam nhi, mỗi lần bị si nhục lại khóc lóc, rơi lệ, người nói xem lòng dạ Dương Nghi lúc này thế nào? Chẳng trách sau này Dương Nghi đã cư xử với Ngụy Diên như vậy. Dương Nghi đã oán hận quá sâu nặng!

Thứ hai, buổi đầu của vụ án, Dương Nghi gần như không có sai lầm. Dương Nghi hành động theo sự sắp xếp của Gia Cát Lượng. Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện nói rất rõ trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng “lệnh Diên đoạn hậu, thứ đến Khương Duy; nếu Diên không theo lệnh, cứ cho quân xuất phát”. Dương Nghi làm theo đó, thì có gì là sai? Ngụy Diên không nghe sự chỉ huy, tự nhiên hành động “đi xong lại đốt sạn đạo”, cắt đường rút lui của Dương Nghi, chẳng nhẽ Dương Nghi cứ ở yên để chờ chết? Ngụy Diên không chỉ đẩy Dương Nghi vào chỗ chết, còn tố cáo Dương Nghi mưu phản, chẳng nhẽ Dương Nghi lại không có quyền tự vệ? Cùng lúc này Ngụy Diên, Dương Nghi tố cáo lẫn nhau, văn võ trong triều “bảo vệ Nghi, nghi ngờ Diên” chẳng nhẽ đây lại là sai lầm của Dương Nghi?

Theo đó, Ngụy Diên đã sai lầm khi để xảy ra án này. Nhưng ở đây lại cũng có vấn đề, vì cũng có khả năng là Ngụy Diên đã hành động theo sự sắp xếp của Gia Cát Lượng. Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện, trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng chỉ định Ngụy Diên thay mình, không phải là Dương Nghi. Và Gia Cát Lượng còn có lệnh rõ ràng, để Ngụy Diên “lo việc của mình, chôn cất bí mật”. Ngụy Diên tuân lệnh, bí mật hành động, đường đến Bao Khẩu (là cửa Nam Cốc, nói ở phần trước) mới phát tang. Lúc này Dương Nghi thấy lo lắng, lo Ngụy Diên “nắm việc quân” sẽ hại mình (sợ bị hại), nên đã tố cáo trước, tạo dư luận Ngụy Diên phản biến hàng giặc (luôn nói là Diên đem quân theo lên Bắc), khống chế trước, công kích Ngụy Diên (đem quân đánh Diên). Ngụy Diên vốn không có ý phản, nên không đánh nhau với Dương Nghi (không đánh), chỉ có thể rút lui (quân đi), kết quả đã bị hại (đuổi rồi giết đi).

Việc trở nên nghiêm trọng! Nếu những lời trên là đúng. Không thể phủ nhận những điều ghi trong Tam quốc chí, vậy Gia Cát Lượng có trách nhiệm lớn. Gia Cát Lượng ra hai lệnh mâu thuẫn nhau, một mặt lệnh Ngụy Diên “lo việc của mình, chôn cất bí mật”, mặt khác lệnh Dương Nghi để Ngụy Diên đoạn hậu, nếu “Diên không theo lệnh, cho quân xuất phát”. Như vậy chẳng phải đẩy Ngụy Diên, Dương Nghi đến chỗ tàn sát lẫn nhau? Vì vậy Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu nói án oan của Ngụy Diên “hoàn toàn do một tay Gia Cát Lượng dựng nên”.

Theo logic đó, Gia Cát Lượng không chỉ “tạo nên” án oan cho Ngụy Diên mà còn “dẫn tới” bi kịch của Dương Nghi. Trước đây đã có sự so sánh với Tưởng Uyển, Dương Nghi già dặn hơn (hơn tuổi Uyển), năng lực mạnh (tài năng hơn), công lao lớn (công huân quá lớn), hoặc không có công lao cũng có khổ lao (vất vả hơn), hơn nữa còn có công “bình phản”, nhưng sao địa vị lại thấp hơn Tưởng Uyển? Vậy, vì sao Tưởng Uyển lại thay thế chức quyền của Gia Cát Lượng (trừ chức thừa tướng), Dương Nghi lại là người nhàn nhã? Tất cả đều do cách sắp xếp của Gia Cát Lượng. Tam quốc chí – Dương Nghi truyện nói ý nghĩ tận đáy lòng Gia Cát Lượng (lúc sinh thời) luôn cho rằng Dương Nghi tính tình không tốt, nóng nảy hẹp hòi, không bằng Tưởng Uyển (Nghi hẹp hòi nóng giận không bằng Uyển), kết quả Tưởng Uyển thăng nhiệm, Dương Nghi dừng lại, cuối cùng diệt vong.

Thật khủng khiếp! Gia Cát Lượng “từ hai cành đào giết ba kẻ sĩ”, một mũi tên trúng hai đích, vừa trừ được Ngụy Diên vừa trừ được Dương Nghi, thực nham hiểm và ác độc? Chúng ta muốn biết: có đúng thế không?

Không.

Nói Tưởng Uyển làm việc tiếp, Dương Nghi nhàn nhã là rất đáng ngờ. Tam quốc chí – Dương Nghi truyện nói về cách sắp xếp này, là căn cứ vào “mật chỉ lúc sinh thời” của Gia Cát Lượng. Nhưng chúng ta muốn hỏi, làm sao họ có thể biết Gia Cát Lượng luôn suy nghĩ, luôn cho là như vậy? Đương nhiên, Tam quốc chí đã nói rõ việc này. Theo Tưởng Uyển truyện, lúc sinh thời Gia Cát Lượng thường nói với mọi người, Công Viêm (tự của Tưởng Uyển) vừa trung trinh vừa cao nhã (Công Viêm chí cao, trung thành), là người có thể cùng ta phò tá hoàng thượng gây dựng nghiệp lớn (cùng ta gây dựng vương nghiệp). Đây là việc tạo dư luận. Gia Cát Lượng còn bí mật dâng thư lên Lưu Thiền nói “nếu thần bất hạnh, hậu sự nên giao Uyển). Coi đây là sự sắp đặt.

Nhưng chúng ta lại muốn hỏi: Đã vậy, sao trước lúc lâm chung Gia Cát Lượng không cho công bố suy nghĩ đó, lại phải có “mật biểu lên hậu chủ”? Chúng ta đều rõ, lúc Tưởng Uyển thay thế, mọi người đều không phục, về sau “nhìn vào mới dần phục”. Chữ “dẩn” ở đây nói rõ, Tưởng Uyển thay thế có phần đột ngột, có phần miễn cưỡng. Vì vậy, trong Tam Quốc sử thoại, ngài Lã Tư Miễn nói, bằng địa vị danh vọng của mình, nếu trước đó Gia Cát Lượng công khai dặn dò thì không sợ có người phản đối, và sự việc sẽ thỏa đáng hơn. Nhưng vì sao Gia Cát Lượng lại không làm như vậy? Ngài Lã kết luận, việc Gia Cát Lượng bí mật tiến cử Tưởng Uyển là “không thực tình”.

Đương nhiên, có thể là như vậy. Trong lịch sử cổ đại Trung Quốc, phàm là những việc liên quan đến thay đổi quyền lực, thì không tránh khỏi có hư hư thực thực, úp úp mở mở và cũng còn một khả năng nữa, Gia Cát Lượng có phần lo ngại. Lo ngại ai? Dương Nghi. Phần trước đã nói, Dương Nghi già dặn hơn Tưởng Uyển, năng lực mạnh hơn Tưởng Uyển, công lao nhiều hơn Tưởng Uyển, còn là người hết sức tự tin. Nếu trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng tuyên bố để Tưởng Uyển thay thế thì liệu Dương Nghi có nhảy lên không? Đúng vậy, lúc còn Gia Cát Lượng, Dương Nghi không dám nhảy. Lúc Gia Cát Lượng tạ thế thì sao? Nhảy hay không nhảy? Nên nhớ, lúc này Tưởng Uyển không ở trong quân, Ngụy Diên ở tiền phương, Dương Nghi có quân lính trong tay. Bên cạnh là Phí Y, là Khương Duy, nên sợ là không trấn nổi. Vả dù có trấn được thì việc Dương Nghi nổi dậy cũng chẳng có khó khăn gì. Vì vậy, chỉ có thể chờ đại quân về triều rồi mới nói tiếp. Cũng vì vậy, Gia Cát Lượng chỉ có thể “mật biểu với hậu chủ”.

Vậy thì sao Gia Cát Lượng còn lệnh Ngụy Diên “lo việc của mình, bí mật chôn cất”? Chẳng nhẽ cũng là để đối phó với Dương Nghi? Theo tôi, chuyện này không tin được. Nguyên nhân không tin được lại không hoàn toàn như Bùi Tùng Chi nói, tức là “lời đồn đại ở nước địch không thể tranh thẩm với bản truyện”, còn vì không có khả năng này. Lúc Gia Cát Lượng mất, Ngụy Diên không ở cạnh, chỉ có một mình Dương Nghi. Gia Cát Lượng lệnh Ngụy Diên “lo việc của mình” bằng cách nào? Bằng cách nào Ngụy Diên có thể “bí mật chôn cất”? Hơn nữa, Gia Cát Lượng bệnh và chết ở Vũ Công Ngũ Trượng Nguyên. Ngụy Diên “bí mật chôn cất” “đường đến Bao Khẩu”, đã đi rất xa về hướng Nam, vì sao Dương Nghi lại nói Ngụy Diên “muốn đưa quân theo lên Bắc”? Vì vậy, không tin được cách nói trong Ngụy lược.

Không thể tin được mấy lời ghi trong Ngụy lược của Ngư Hoạn, còn cách nói trong Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện là chân thực chăng? Nếu đúng, Gia Cát Lượng phải chịu trách nhiệm trước cái chết của Ngụy Diên; bằng không, phải trả lời xem chân tướng là gì. Lịch sử có ba ý kiến và thái độ khác nhau về chuyện này. Quan điểm thứ nhất cho rằng, những điều ghi trong Ngụy Diên truyện là thực, Gia Cát Lượng nghĩ thế tất Ngụy Diên sẽ phản nên mới sắp xếp như vậy. Tam quốc diễn nghĩa có thể đại diện cho cách nói này. Quan điểm thứ hai cũng cho rằng điều nói trong Ngụy Diên truyện là thực, vì vậy Gia Cát Lượng “một tay hoạch định” đã gây ra án oan cho Ngụy Diên. Lưu Bị truyện của Trương Tác Diệu có thể đại diện cho cách nói này. Quan điểm thứ ba cho rằng, điều ghi trong Ngụy Diên truyện không phải là sự thực, sự thực khác hẳn. Tam quốc sử thoại của ngài Lã Tư Miễn và Nhàn thoại tam phân của ngài Trần Nhĩ Đông có thể đại diện cho cách nói này. Nếu đổng ý với quan điểm thứ nhất, Ngụy Diên bị oan; đồng ý với quan điểm thứ hai, cần phải phê phán Gia Cát Lượng; đổng ý với quan điểm thứ ba, sẽ phải phủ nhận Tam quốc chí. Mọi người cảm thấy rất khó khăn. Vậy, liệu có cách giải thích thứ tư nào đáng tin không?

§41. LẤY CÔNG ĐỂ THỦ

Trong án của Ngụy Diên có một câu đố chưa được giải, vì sao trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng lại có sự bố trí lui quân bất lợi cho Ngụy Diên. Phải chăng cách bố trí này quan hệ tới đường lối quân sự giữa hai người có khác nhau? Vì sao lúc Bắc phạt, Gia Cát Lượng không theo “kế hay ở Tí Ngọ cốc” của Ngụy Diên? Đàng sau sự khác nhau đó có ẩn tình gì khó nói ra chăng? Gia Cát Lượng mấy lần ra Kỳ Sơn, vất vả mà chẳng được gì, nhưng vì sao vẫn phải Bắc phạt, cuối cùng là vì sao?

Tập trước chúng ta đã nói tới án của Ngụy Diên. Về đại thể tính chất của vụ án lúc này đã rõ ràng, Ngụy Diên đã “tác loạn” không phải “mưu phản” và là “đấu tranh nội bộ”. Người có trách nhiệm trực tiếp chính là Dương Nghi và Ngụy Diên. Nhưng Gia Cát Lượng cũng không thoát khỏi có can hệ, vì trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng đã đưa ra cách sắp đặt kỳ quái. Theo Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện, lúc bệnh nặng, Gia Cát Lượng đã bí mật triệu tập “Hội nghị bên sập”. Đến dự có Trưởng sử Dương Nghi, Tư mã Phí Y, Hộ quân Khương Duy… Gia Cát Lượng nói rõ, sau khi ta mất thì lập tức lui quân, Ngụy Diên đoạn hậu. Nếu Ngụy Diên không phục tùng mệnh lệnh thì mặc, quân lính cứ xuất phát.

Việc này rất đáng ngờ. Mọi người đều rõ, trong quân Bắc phạt lúc đó, ngoài Gia Cát Lượng, địa vị Ngụy Diên là cao nhất, là Tiền quân sư, Chinh tây đại tướng quân, giá tiết, được phong Nam Trịnh hầu. Nam Trịnh hầu là Huyện hầu, tước vị cao nhất; Đại tướng quân là thực chức, quân hàm cao nhất; giá tiết là có thượng phương bảo kiếm, quyền uy cao nhất. Theo phép thường, người thay thế Gia Cát Lượng chỉ huy toàn quân hành động, đương nhiên phải là Ngụy Diên. Nhưng Gia Cát Lượng lại chỉ định Dương Nghi. Chức vụ của Dương Nghi là thế nào? Thừa tướng trưởng sử thêm Tuy quân tướng quân. Thừa tướng trưởng sử là bí thư trưởng trong phủ thừa tướng, thực tế là một quản gia. Tuy quân tướng quân là “tư lệnh không có quân”, không thống soái quân lính, thực tế là quan văn trong quân đội. Cách bố trí của Gia Cát Lượng là không trao quân quyền cho quân nhân, mà trao cho văn nhân, không trao cho quan to, mà trao cho quan nhỏ, không trao cho “phó thống soái”, mà trao cho “bí thư trưởng”. Thay đổi, lộn xộn như vậy, không phải là kỳ quặc sao?

Vì vậy, chúng ta lại hỏi: 1- Vì sao Gia Cát Lượng không dùng Ngụy Diên mà dùng Dương Nghi? 2- Gia Cát Lượng triệu tập “hội nghị bí mật trước sập”, sao không thông báo để Ngụy Diên tham gia? 3- Vì sao Gia Cát Lượng đoán biết được Ngụy Diên sẽ không phục tùng mệnh lệnh và yêu cầu quân lính cứ xuất phát, mặc Ngụy Diên? Điều kỳ quái nhất ở đây là: “Nếu Diên không theo lệnh, quân cứ xuất phát”. Ai cũng thấy, thực chất là muôn đẩy Diên vào chỗ chết hoặc bức Diên phải làm phản, chí ít cũng là chuẩn bị để loại bỏ Diên! Gia Cát Lượng không phải là không biết điều lợi hại ở đây. Vậy, vì sao Gia Cát Lượng phải làm như vậy?

Cũng có ba cách giải thích. Tam quốc diễn nghĩa nói, Gia Cát Lượng biết Ngụy Diên sẽ tạo phản. Rõ ràng điều này có thể giải thích mọi nghi vấn ở đây. Nhưng thật khó tin lời nói của một tiểu thuyết gia. Trong thực tế không có nhà sử học nghiêm túc nào dùng cách nói này. Ngay cả một số học giả vốn tôn sùng Gia Cát Lượng (như ngài Dư Minh Hiệp) cũng nói thực chất cái gọi là “Ngụy Diên mưu phản” là “án oan lớn thời đó” (xem Gia Cát Lượng bình truyện). Vậy, không nên nói như thế.

Nhưng Ngụy Diên không mưu phản sẽ rắc rối với Gia Cát Lượng – thống soái định vứt bỏ phó thống soái, thế là thế nào? Cho nên, một nhà sử học nào đó – người vừa nói Ngụy Diên oan uổng vừa ủng hộ Gia Cát Lượng nói, mấy điều ghi trong Tam quốc chí là không đúng sự thực. Ví như Tam Quốc sử thoại của ngài Lã Tư Miễn nói, Gia Cát Lượng lúc bệnh nguy cấp chưa hề định ra kế hoạch lui quân đã đột nhiên qua đời. Cái gọi là “lệnh Diên đoạn hậu, thứ đến Khương Duy” là kế hoạch của Dương Nghi, không phải kế hoạch của Gia Cát Lượng. Mặc Ngụy Diên, quân lính cứ xuất phát, hẳn cũng là chủ trương của Dương Nghi, không phải chủ trương của Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng không hề áp đặt bằng câu nói “nếu Diên không theo lệnh, quân lính cứ xuất phát”, có khả năng Dương Nghi và mấy người khác đã giả truyền “Thừa tướng di mệnh”.

Nói thế là đúng. Ngụy Diên không ở đó, Khổng Minh đã chết không còn người đối chứng. Loại “Khẩu dụ” như “thừa tướng di mệnh” còn không phải tự miệng Dương Nghi nói ra sao? Hơn nữa, nói như vậy còn có cái hay, việc lớn mà xong thì mọi việc khác đều xong, việc gì cũng giải quyết được. Tiếc rằng đây chỉ là phỏng đoán, suy luận, không hề có bất cứ chứng cớ nào.

Chúng ta không thể không đối diện với khả năng thứ ba: Gia Cát Lượng đã bí mật triệu tập “hội nghị trước sập”, đúng đã có bố trí “Lệnh Diên đoạn hậu, thứ đến Khương Duy; nếu Diên không theo lệnh, quân cứ xuất phát”. Còn như vì sao Gia Cát Lượng có sự sắp đặt bất lợi cho Ngụy Diên thì Lưu Bị truyện của ngài Trương Tác Diệu đã giải thích, Gia Cát Lượng không tin tưởng Ngụy Diên. Vì sao không tín nhiệm? Vì giữa họ có sự “khác biệt về chiến thuật quân sự”.

Có chứng cứ gì không mà nói như vậy? Có. Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện nói, mỗi lần xuất chinh (mỗi khi theo Lượng xuất chinh), Ngụy Diên luôn yêu cầu Gia Cát Lượng cho quân (muốn có vạn quân) để tự mình dẫn quân đi theo đường khác, xuất kích từ hai phía, hội sư ở Đồng Quan (khác đường với Lượng và hội hợp ở Đồng Quan), giống như năm nào Hàn Tín giúp Lưu Bang lấy thiên hạ (như truyện Hàn Tín) nhưng không bao giờ Gia Cát Lượng nghe theo (khống chế và không cho). Ngụy Diên liền cho rằng Gia Cát Lượng nhát gan, sợ việc (Lượng nhát gan), lấy làm bất bằng vì tài không gặp được tài (hận vì có tài không được tận dụng).

Còn một việc nữa làm cho hai người có sự khác biệt, đó là “kỳ mưu ở Tý Ngọ cốc”. Chúng ta đều biết, quân Thục từ Hán Trung Bắc tiến vào Trung Nguyên tất phải qua Tần Lĩnh. Có ba đường để vượt Tần Lĩnh. Thứ nhất là đường Tý Ngọ cốc ở mặt đông, dài hơn sáu trăm dặm, đến thẳng Tràng An. Đường thứ hai là Trú Cốc ở giữa, dài hơn bốn trăm dặm đến thẳng Võ Công. Một đường nữa là Tà Cốc ở mặt tây, dài gần năm trăm dặm, đến Mi quốc (huyện Mi). Ở đoạn giữa Tà Cốc có một đường nhánh rẽ về hướng bắc gọi là Kỳ Cốc. Từ Kỳ Cốc ra Tản Quan là đến Trần Thương. Mùa xuân năm Kiến Hưng thứ VI (Công nguyên năm 228), Gia Cát Lượng đến Hán Trung từ lâu, quyết định tấn công, mở đầu cuộc Bắc phạt lần thứ nhất. Đi theo đường nào là một vấn đề.

Theo chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngụy Diên truyện, lúc bấy giờ Gia Cát Lượng đã triệu tập hội nghị quân sự tại Nam Trịnh. Ở đây, lần đầu Ngụy Diên chủ trương chia quân làm hai đường. Cụ thể, Ngụy Diên thống lĩnh năm ngàn tinh binh, năm ngàn người khác vận chuyển lương thảo xuất phát từ Bao Trung, men theo Tần Lĩnh về đây, theo Tý Ngọ cốc lên bắc. Chưa đến mười hôm đã đến Tràng An. Cùng lúc đó, Gia Cát Lượng thân dẫn đại quân theo Tà Cốc vào Mi Quốc, Trần Thương. Ngụy Diên nói, trấn giữ Tràng An là Hạ Hầu Mậu, con rể Tào Tháo. Mậu là công tử chẳng ra gì (nhút nhát, vô mưu). Nghe nói mạt tướng là thần binh từ trời xuống hẳn sẽ quay đầu biến mất (lên thuyền trốn chạy). Quan viên trong thành Tràng An cũng chẳng đâu ra đâu (duy có ngự sử, thái thú Kinh Triệu), nhưng tiền lương thì khá sung túc, đủ để mạt tướng chống đỡ một trận. Chờ khi quân thừa tướng đến, hai quân hội hợp, chẳng phải từ phía tây Hàm Dương trở đi coi như xong (một đòn định được từ phía tấy Hàm Dương)? Gia Cát Lượng không nghe.

Đây chính là “Kỳ mưu Tý Ngọ cốc”. Đây là một đoạn công án nổi tiếng trong “thời đại Gia Cát Lượng”, cũng là một vấn đề các nhà sử học bàn luận mãi. Rất nhiều người không hiểu vì sao Gia Cát Lượng không theo kiến nghị của Ngụy Diên, xuất kỳ binh từ Tý Ngọ cốc đánh một trận, Tào Tháo không kịp trở tay. Kiến nghị của Ngụy Diên gồm hai nội dung. Một là chia quân (Ngụy Diên thống lĩnh một vạn quân đi đường Tý Ngọ cốc, Gia Cát Lượng thống lĩnh đại quân đi từ Tà cốc), hai là kỳ tập (đánh thẳng tới Tràng An). Vì vậy, án này gồm hai vấn đề. Một, vì sao Gia Cát Lượng không để Ngụy Diên chia quân, hai, vì sao Gia Cát Lượng không đi đường Tý Ngọ cốc.

Nói tới việc chia quân trước. Chia quân thực ra cũng là chuyện thường. Lưu Bị và Quan Vũ cũng luôn chia quân, Long Trung đối cũng nói, “Lệnh một thượng tướng chia quân Kinh châu cho Uyển, Lạc, tướng quân thân lĩnh quần chúng Ích châu ra đường Tần Xuyên”, bản thân Ngụy Diên cũng nói “như chuyện Hàn Tín”. Rõ ràng Ngụy Diên coi Gia Cát Lượng như Lưu Bang, Lưu Bị, coi mình như Hàn Tín, Quan Vũ, tất cả là trung thành, là thoả đáng. Đây là điều một. Điều hai, cũng không phải Gia Cát Lượng tuyệt không chia quân. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, quyết sách sau này của Gia Cát Lượng là nói vống rằng sẽ tấn công Mi quốc theo đường Tà cốc, nhưng lại phái Triệu Vân, Đặng Chi chiếm cứ Kỳ cốc, còn mình thì lĩnh đại quân tiến công phía tây Kỳ Sơn. Vì vậy, chia quân không phải là việc không nên làm. Nhưng Gia Cát Lượng phái Triệu Vân, Đặng Chi, không phái Ngụy Diên, ai nấy đều nghĩ Gia Cát Lượng không tin Ngụy Diên.

Có thể xem xét chuyện này. Bởi vì thứ nhất, quân của Triệu Vân và Đặng Chi chỉ là “nghi binh”, không nhất thiết phải cử ai đó. Huống chi, địa vị của Triệu Vân lúc này không hề thấp hơn Ngụy Diên (Niên hiệu Kiến Hưng năm đầu hai người đều được phong Đình hầu, chức vụ Triệu Vân là Trung hộ quân, Trấn đông tướng quân, chức vụ Ngụy Diên là thừa tướng tư mã, Lương châu thứ sử). Phái Triệu Vân không phái Ngụy Diên, không thể nói là không tín Ngụy Diên. Thứ hai, từ lí lịch của Ngụy Diên, ta biết Ngụy Diên là người được Gia Cát Lượng trọng dụng, sinh thời, Lưu Bị quý mến Ngụy Diên, được coi là “trọng thần của tiên chủ”. Dưới thời Lưu Bị, Ngụy Diên đã từ Nha môn tướng quân, Trấn viễn tướng quân làm tới Trấn bắc tướng quân. Lúc Gia Cát Lượng, phò tá Lưu Thiền, còn được phong là Đô đình hầu. Năm Kiến Hưng thứ V (Công nguyên năm 227), Gia Cát Lượng vào ở Hán Trung, phái cử Ngụy Diên là Tiền bộ chỉ huy quan (đốc tiền bộ), kiêm nhiệm thừa tướng Tư mã, Lương châu thứ sử. Năm Kiến Hưng thứ VIII (Công nguyên năm 230), lại thăng Ngụy Diên làm Tiền quân sư, Chinh tây đại tướng quân, giá tiết. Tước vị cũng thăng lên hai bậc, từ Đình hầu (Đô đình hầu) thăng làm Huyện hầu (Nam Trịnh hầu). Ngoài ra, Tam quốc chí – Lưu Diễm truyện, lúc Lưu Diễm và Ngụy Diên sinh mâu thuẫn, Gia Cát Lượng liền trách cứ Lưu Diễm. Cho nên, nói như vậy e không được.

Lại nói về Tý Ngọ cốc. Đây cũng là vấn đề mà lịch sử bàn luận nhiều. Tiêu điểm bàn luận là xem xem kỳ mưu của Ngụy Diên có thể thực hiện được không. Một phái nói, thực tiếc là Gia Cát Lượng đã không dùng kế của Ngụy Diên. Chứng ta đều biết, đối với lần Bắc phạt này của Gia Cát Lượng, bên phía Tào Tháo không hề có chuẩn bị (không có chuẩn bị). Chờ khi quân Thục xuất hiện ở ba quận Kỳ Sơn, Nam An, Thiên Thuỷ, đồng thời “quân phản Ngụy hưởng ứng Lượng”, kết quả “Quan Trung chấn động”, tập đoàn Tào Ngụy “triều dã khiếp sợ”. Lúc này, nếu năm ngàn tinh binh của Nguỵ Diên cũng xuất hiện ở Tràng An thì tình hình sẽ như thế nào? Tiếc rằng Khổng Minh đã thận trọng quá mức, làm mất cả cơ may. Nói như vậy, đương nhiên là có lý. Có điều chúng ta cũng đừng xem thường ý kiến của phái phản đối. Họ cho rằng, phương án của Ngụy Diên còn nhiều sơ xuất. Ví dụ, Ngụy Diên cho rằng Hạ Hầu Mậu sẽ bỏ thành tháo chạy. Nhưng vạn nhất hắn không chạy thì sao? Hoặc Hạ Hầu Mậu chạy, nhưng các tướng lĩnh vẫn cố thủ thì sao? Vả lại danh tướng nước Ngụy như Quách Hoài vẫn ở gần đây. Một khi Tràng An tử thủ, Quách Hoài đến cứu, thì đội quân không có nhiều lương thảo của Ngụy Diên hẳn sẽ bị vây khốn. Ngụy Diên nói, đại quân của Gia Cát Lượng từ Tà Cốc lên bắc sẽ đến ngay sau đó, nhưng nếu không đến được thì thế nào? Nên nhớ, bất luận là Tý Ngọ hay Tà Cốc đều phải qua đỉnh cao sườn dốc, đường đi hiểm trở, khí hậu thất thường, hành trình thực khó chính xác. Đường xa tập kích, cơ hội khó lường. Dùng binh ngàn dặm, càng phải thận trọng. Huống chi quân lính của Ngụy Diên phải trèo đèo lội suối, gian khổ muôn phần, đến Tràng An thì như dây cung đã căng hết cỡ, làm sao địch nổi Hạ Hầu Mậu kiên trì ngồi bên gốc cây chờ thỏ, lấy sức nhàn địch sức kiệt? Vì vậy, Gia Cát Lượng không dùng kế của Ngụy Diên là đúng.

Theo tôi, mấy cách nói trên đều có lý nhưng chưa cơ bản. Cơ bản là gì? Là vấn đề chính trị. Chiến tranh là tiếp nối của chính trị, huống chi Gia Cát Lượng mở đầu là nhà chính trị. Điều tính đến đầu tiên của nhà chính trị khi tiến hành chiến tranh là chính trị rồi mới đến quân sự. Đó là điều quyết định khiến Gia Cát Lượng theo Ngụy Diên hay không.

Vậy vấn đề chính trị mà Gia Cát Lượng tính toán là gì?

Trước hết phải làm rõ một vấn đề lớn: Vì sao phải Bắc phạt. Trong Xuất sư biểu đã nói rõ. Theo cách hiểu thông thường, mục đích Bắc phạt là 16 chữ ghi trong “Xuất sư biểu”: Bắc định Trung Nguyên, trừ bỏ gian hùng, phục hưng Hán thất, về lại đô cũ. Đó là lý tưởng đúng đắn của Gia Cát Lượng. Tôi nói lại, chính lý tưởng đó là điểm Gia Cát Lượng khác với các mưu sĩ khác và Gia Cát Lượng luôn ghi nhớ lý tưởng đó.

Nhưng chúng ta lại muốn hỏi: Gia Cát Lượng có thực hiện được lý tưởng của mình không?

Không. Nhiều lần Gia Cát Lượng Bắc phạt. Tuy có giành được một ít thắng lợi như lấy được Vũ Đô, Âm Bình, giết chết Vương Song, Trương Cáp, nhưng nhìn chung, là công cốc, được không bù mất, mục tiêu “phục hưng Hán thất, về lại đô cũ” ngày càng xa dần. Đương nhiên, không phải vì Gia Cát Lượng vô năng, không gắng sức, mà vì thế tất phải thế.

Có ba điểm để nói cái “Thế” ở đây.

Thứ nhất, Tào Nguỵ không thể nhanh chóng diệt vong.

Trong con mắt, miệng lưỡi, lòng dạ Lưu Bị và Gia Cát Lượng thì Tào Ngụy là “Hán tặc” là “tội nhân”. Về mặt lập trường chính trị chưa bao giờ họ bỏ qua (Tôn Quyền đã bỏ qua). Theo Gia Cát Lượng tập, sau khi Lưu Bị qua đời, một số người bên phía Tào Ngụy, bao gồm Tư đồ Hoa Hâm, Tư không Vương Lãng, Thượng thư lệnh Trần Quần, Thái sử lệnh Hứa Chi có thư khuyên hàng tới Gia Cát Lượng, nhưng Gia Cát Lượng luôn công khai tỏ rõ thái độ “chính nghĩa”. Qua câu cuối cùng “theo chính đạo đánh kẻ có tội” trong bài phát biểu khẳng khái, hùng hồn của Gia Cát Lượng, chúng ta thấy rõ tính chất các cuộc Bắc phạt. Gia Cát Lượng cho rằng mình đã phát động chiến tranh chính nghĩa.

Không có gì lạ về câu nói của Gia Cát Lượng. Nếu không thế, đã không phải là Gia Cát Lượng. Câu nói “Theo chính đạo đánh kẻ có tội” có thể là khẩu hiệu chính trị, là lời động viên binh sĩ. Nhưng thực chất đó chỉ là câu nói theo sách. Những năm cuối thời Đông Hán, thiên hạ đại loạn. Lúc này, bất kể là ai đứng ra lo việc đất nước, thống nhất về một mối, khiến dân chúng được an cư lạc nghiệp thì đó là chính nghĩa. Nhưng sau khi đất nước đã chia ba theo thế chân vạc thì lại khác. Đúng ra thì cả ba nhà Ngụy, Thục, Ngô đã muốn thống nhất Trung Quốc; mặt khác, họ đều muốn độc bá thiên hạ. Ta không thể nói, chỉ có Thục Hán đứng ra thống nhất mới là “chính đạo”. Tào Ngụy thống nhất là “có tội”. Hơn nữa, Thục Hán tự cho mình là “chính đạo” còn vì mình mang họ Lưu. Vậy Lưu Bị mang họ Lưu, còn Lưu Biểu, Lưu Chương có mang họ Lưu không? Kinh châu và Ích châu “Giang sơn đổi chủ”, chẳng lẽ vì Lưu Bị “chính nghĩa”, còn Lưu Biểu, Lưu Chương là “có tội”? Không phải thế chứ! Đúng như trong bài “Nhìn lại Long Trung đối” của ngài Điền Dư Khánh, Lưu Bị nhờ vào “sự dối trá lúc dở sống dở chết ở Mang Đãng”, “sự ngu muội, hèn kém của đối thủ” đã nuốt sống cha con Lưu Biểu cùng thế lực của Lưu Chương. Làm rõ điều này thì liệu ngài Khổng Minh còn dám lớn tiếng nói “theo chính đạo đánh kẻ có tội” nữa không?

Trên thực tế phía Tào Ngụy không hề nghĩ thế nào là “có tội”. Năm đó, Tào Tháo tuyệt không dám xưng đế vì cả trong lẫn ngoài đang có nhiều khó khăn. Không phải vì Tào Tháo tự biết “Lật Hán là có tội” mà vì những mâu thuẫn trong giai cấp sĩ tộc. Sĩ tộc xem thường Tào Tháo “kẻ hình dung xấu xí” (lời Trần Lâm), cũng không thích câu nói “có tài là dùng” của Tào Tháo. Nhưng Tào Phi đã giải quyết được những vấn đề này. Dựa vào “chế độ cửu phẩm”, Tào Phi hoà giải với sĩ tộc, giai cấp sĩ tộc đã ủng hộ chính quyền Tào Ngụy. Bên phía họ, đã thành một khối “đoàn kết yên định”! Gia Cát Lượng đã tính tới điểm này. Lúc chú giải Tư trị thông giám, Hồ Tam Tỉnh đã nói, mọi người đều cho rằng, Gia Cát Lượng vì nhát gan, ngại việc (Gia Cát Lượng vì sợ nên không dùng kế của Ngụy Diên), kỳ thực không phải thế. Khi đánh trận phải hiểu rõ vua, tướng bên đối phương là ai (phàm lúc động binh phải biết chúa của địch, tướng của địch). Sở dĩ Gia Cát Lượng “không dùng kế của Ngụy Diên” vì đã biết “Ngụy chủ minh lược, còn có Tư Mã Ý, không thể xem nhẹ”. Tào Nguy không dễ ngả nghiêng, đẩy là đổ.

Thứ hai, Ích châu không phải là nơi tiến thủ.

Mọi người đều biết, Thục Hán tuy ở trong vùng chính, nhưng thực tế, đó chỉ là một châu, chiếm được một góc. Hãy nhớ, không phải “yên được một góc”, mà là “chiếm được một góc”. Tôi thấy ngài Điền Dư Khánh nói chiếm được là tinh tế và chính xác. Đây cũng chính là điểm khác biệt giữa Thục Hán và chính quyền cát cứ các vùng đất khác trong lịch sử. Thục Hán là “nước nhỏ có hùng tâm”, không hề thay đổi cách nghĩ “Bắc định Trung Nguyên, về lại đô cũ” (ít ra ở cửa miệng là vậy). Vì thế mới là “chiếm được”, không phải là “yên được”. Sau khi Gia Cát Lượng tạ thế, tình hình đã thay đổi ít nhiều. Lưu Thiền, Tưởng Uyển, Phí Y đều không còn hứng thú với việc Bắc phạt. Tận khi Khương Duy muốn dựng lại nghiệp cũ thì “chiếm” cũng không được, mà “yên” cũng không thành.

Cũng chẳng còn cách nào khác. Nhớ lại lúc Công Tôn Thuật, xưng hiệu, lập quốc ở Thành Đô (Đông Hán Quang Vũ đế, Kiến Võ năm đầu đến năm thứ XII), 12 năm bàn cứ trên đất Thục, nhiều lần vào ra Tam Hiệp cũng chưa thể vượt qua Kinh châu, về sau lúc vào Thục, Lưu Yên đành phải tránh loạn thế giữ yên thân. Nguyên nhân vì đất Thục, lánh nạn thì được, giữ thành thì được, nhưng không thể trở thành nguồn mạch, căn cứ địa để “Bắc định Trung Nguyên”. Nhìn vào bản đồ thì rõ, phía bắc Ích châu có Hán Trung, phía đông có Tam Hiệp, Kiếm Các dễ thủ, Quỳ Môn hiểm trở, đường Thục lại khó đi, ngăn người cũng chính là ngăn mình! Vì vậy người ở đất Thục, đóng cửa lại, sống qua ngày thì không sao. Còn như xông ra ngoài để lấy thiên hạ thì khó. Nói cách khác, Lưu Bị vào Thục là vào rương có bảo hiểm, là vào một ngõ cụt.

Từ đây mới thấy, đối với Lưu Bị, Gia Cát Lượng thì đoạt được Ích châu từ tay Lưu Chương vừa là hạnh phúc vừa là bất hạnh. Hạnh phúc vì đã có được mảnh đất để yên thân, dựng nước, không còn sợ kẻ thù ngăn cản, vây ráp; bất hạnh vì sự nghiệp quy hoạch trong Long Trung đối đã tới giới hạn và đỉnh điểm. Đúng như trong Nhận thức lại (Long Trung đối) của ngài Điền Dư Khánh nói: “Lịch sử quyết định Lưu Bị chỉ là vai diễn chạy nạn và muốn sống, lịch sử chỉ cho Gia Cát Lượng vũ đài chính trị là nước nhỏ, dân thưa”. Đương nhiên, nước nhỏ cũng phải chiếm được, vào Thục là ứng với điều đó. Nhưng, “Bắc định Trung Nguyên, về lại đô cũ”… chỉ có thể hư trương thanh thế, lấy công để thủ, không phải là thực. Sự thực thì như ngài Điền Dư Khánh đã nói, “Lưu Bị ra Hiệp, toàn quân bị tiêu diệt; Gia Cát Lượng Bắc phạt, nhiều lần không thành”. Điều đó không liên can gì đến tài năng và tố chất của hai người; mà là điều kiện đã cản trở. Hoặc nói như Ôn Đình Quân “Trung Nguyên được hươu không do người”.

Thứ ba, Gia Cát Lượng không phải là tướng tài thao lược.

Tào Ngụy không thể diệt vong nhanh chóng vì không có thiên thời; Ích châu không phải là đất tiến thủ vì không được địa lợi. Ưu thế có được bên Thục Hán chỉ là “Nhân hoà”. Nhưng đáng tiếc, ngay cả ưu thế đó cũng không còn mấy giá trị. Không còn nghi ngờ gì nữa, sau khi chấp chính, Gia Cát Lượng luôn lấy mình làm mẫu, trị nước theo phép, nên nước Thục không còn cảnh hỗn loạn như thời cha con Lưu Yên, Lưu Chương. Có điều, khi Bắc phạt lần đầu, vẫn còn thế lực của Lý Nghiêm, vẫn còn bất mãn, không phục Gia Cát Lượng. Chỉ tới lúc Gia Cát Lượng giết Mã Tắc, phế Lý Nghiêm, về cơ bản, thế cục mới yên tĩnh. Nhưng vấn đề mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền Thục Hán vẫn tồn tại. Và cũng vì mâu thuẫn đó, Thục Hán cuối cùng đã diệt vong. Điều thứ nhất là như vậy.

Điều thứ hai, bản thân Gia Cát Lượng chưa có đủ điều kiện thống lĩnh ba quân đoạt thiên hạ, Gia Cát Lượng là nhà chính trị kiệt xuất, nhung chưa hẳn đã là nhà quân sự kiệt xuất. Điều này là có nguyên đo. Trần Thọ đã nói rất rõ, đặc điểm của Gia Cát Lượng là “Trị quân là sở trường, kỳ mưu là sở đoản; lo liệu việc dân hơn là lo liệu việc tướng”. Cũng tức là, tài năng về chính trị của Gia Cát Lượng hơn hẳn tài năng về quân sự. Trong tài năng quân sự, giỏi trị quân hơn là dùng quân. Vì vậy, để Gia Cát Lượng lo việc nước là hay nhất; để Gia Cát Lượng trị quân cũng không có vấn đề gì. Nhưng muốn có kỳ mưu, xuất kỳ binh thì đều không phải là điểm mạnh của Gia Cát Lượng (tướng lược ứng biến, không phải là sở trường của Gia Cát Lượng).

Đây vốn là sự đánh giá mạnh dạn và đầy đủ, nhưng về sau hậu thế còn nhiều tranh cãi. Phái phản đối dựa chính vào những điều ghi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, lúc Tư Mã Ý đi thị sát quân doanh của Gia Cát Lượng, từng thốt lời khâm phục “đúng là thiên hạ kỳ tài”. Thực tình thì Tư Mã Ý rất tán thưởng tài trị quân của Gia Cát Lượng. Còn về cách dùng binh của Gia Cát Lượng lại có cách đánh giá khác. Lời bình đó được ghi trong Tấn thư – Tuyên đế kỷ, nguyên văn như sau “Lượng chí lớn nhưng không biết thời cơ, nhiều mưu nhưng ít quyết, thích quân nhưng không quyền”. Tạm dịch ra là: con người Gia Cát Lượng, chí hướng lớn lao nhưng không nắm bắt được thời cơ, mưu trí rất nhiều nhưng thiếu quyết đoán, thích dùng binh nhưng không biết quyền biến, nói đơn giản là chí lớn tài sơ, không giỏi đánh trận. Vì vậy Tư Mã Ý mới nói, đừng thấy Gia Cát Lượng người đông thế lớn, khí thế bừng bừng mà ngại, cứ chờ đây rồi sẽ bị tiêu diệt trong ngày một ngày hai (có mười vạn quân, nhưng đã trúng kế, tất sẽ bị phá). Rất nhiều nhà sử học đã nói tới sai lầm trong cách dùng binh của Gia Cát Lượng trong những lần Bắc phạt. Chúng ta không cần phải nói thêm.

Ba điều trên là nguyên nhân chủ yếu khiến Gia Cát Lượng Bắc phạt không thành công. Còn như nhà lý học thời Tống từng trách cứ Gia Cát Lượng “đạo không thuần, lý không hết”, lời nói này không có cơ sở, không đáng phải phản bác.

Vấn đề là, chính Gia Cát Lượng có thấy được những điều này không?

Đã thấy Gia Cát Lượng vô cùng thông minh. Sự thực bày ra trước mắt, lẽ nào lại không thấy! Có thể, lần đầu Bắc phạt, Gia Cát Lượng còn tương đối lạc quan (nhưng cũng rất thận trọng), nhưng về sau đã tỉnh táo hơn. Trên thực tế, lúc quy hoạch cho Lưu Bị ở Long Trung năm đó, Gia Cát Lượng đã nói rất rõ, Bắc định Trung Nguyên, phục hưng Hán thất, một mong thiên hạ có biến, hai mong ra quân bằng hai đường. Lúc này, thiên hạ không biến động, Kinh châu đã mất, lẽ nào đó lại là lúc có thể Bắc phạt để diệt Nguy?

Nói như thế lại có vấn đề: Đã vậy thì vì sao Gia Cát Lượng vẫn một mực phải Bắc phạt?

Đáp án đã có trong Xuất sư biểu. Xuất sư biểu nói ngay trong phần mở đầu: “Tiên đế sáng nghiệp nửa chừng đã khuất. Thiên hạ chia ba, Ích châu khốn khó, trở thành nguy cấp tồn vong”. Đó là sự thực. Nhưng nếu cho rằng “nguy cấp tồn vong” vì Tào Ngụy uy hiếp, là một sai lầm lớn. Sau trận chiến Xích Bích, phía Tào Ngụy chưa hề phát động tấn công Lưu Bị hoặc Thục Hán (với Tôn Quyền đã có mấy lần). Ngược lại, Lưu Bị đã tấn công Hán Trung, Quan Vũ vây Tương Phàn, Khổng Minh ra Kỳ Sơn, mấy lần khiêu chiến. Vì vậy, “Ích châu khốn khó” không thể đổ hết lên đầu Tào Ngụy. Phía Đông Ngô cũng không có uy hiếp. Sau lúc Gia Cát Lượng chấp chính, liên minh Ngô Thục đã được khôi phục, hai bên chung sống hoà bình, yên ổn vô sự. Vì vậy, chính do nội bộ, mới có sự “khốn khó” ở Ích châu.

Trên thực tế, một nguyên nhân quan trọng khiến Gia Cát Lượng phải Bắc phạt là “muốn yên trong phải quấy bên ngoài”. Chiến tranh là thủ đoạn tốt nhất để chuyển dịch sự chú ý, để tăng cường sức ngưng tụ. Thực dễ dàng quản lý hay trị lý một đất nước trong trạng thái chiến tranh. Muốn trừng trị hoặc trấn áp phe phản đối cũng dễ dàng hơn. Đó là một lẽ.

Thứ hai, tuy là Tào Ngụy và Tôn Quyền không trực tiếp uy hiếp, nhưng Thục Hán vẫn là nước yếu nhất trong ba nước. Trong thời đại cá lớn nuốt cá bé thì kẻ yếu phải cố gắng ra vẻ mình mạnh. Hậu Xuất sư biểu nói: “Không đánh giặc thì vương nghiệp sẽ mất. Ngồi chờ mất thì chi bằng cứ đánh”. Có thể Gia Cát Lượng không nói câu đó, nhưng nói vậy là đúng (Hậu Xuất sư biểu nghi là giả). Đúng vậy, “lấy yếu làm mạnh để tự bảo vệ” (Hoa Dương quốc chí. Hậu chủ chí). Nếu không chủ động tấn công là ngồi yên chờ chết. Hơn nữa trong quá trình tấn công có thể có cơ hội thắng. Vì vậy trong Độc Thông giám luận của Vương Phu Chi nói, Gia Cát Lượng Bắc phạt là để “lấy công mà thủ”. Một mặt, thông qua chiến tranh để bảo vệ mình (củng cố để tồn tại); mặt khác, thông qua chiến tranh hòng tìm cơ hội (lấy tiến để chờ thời). Vương Phu Chi nói, chính từ đây có thể nói, Gia Cát Lượng là người biết nhìn xa trông rộng (công giỏi tính toán là ở chỗ này).

Thứ ba, Gia Cát Lượng là người có lý tưởng và lý tưởng đó không bao giờ thay đổi. Đối với một người có lý tưởng thì một khi có cơ hội, họ sẽ ra sức để thực hiện lý tưởng đó. Vấn đề là ở chỗ, lý tưởng không đổi nhưng tình thế đã biến đổi. Vì vậy, mục tiêu và sách lược cũng phải thay đổi. Tức là, một mặt giơ cao ngọn cờ “phục hưng Hán thất, về lại đô cũ”, giữ vững nguyên tắc “không chung sống với Hán tặc”, không ngừng Bắc phạt; mặt khác, lại phải tuần tự nhi tiến, biết dừng đúng lúc, thận trọng, từng bước thận trọng, không thể như Quan Vũ làm mất Kinh châu hay như Lưu Bị thất bại nặng nề ở Khiếu Đình.

Muốn yên trong phải quấy ngoài, nước nhỏ cần phải làm ra mạnh, phải giữ vững lý tưởng, cả ba điểu đó nói gọn lại là “lấy công để thủ”. Chữ “thủ” là giữ vững chính quyền Thục Hán, là giữ vững tập đoàn Kinh châu và còn là giữ vững đạo đức. Lẽ nào lại có thể nói hết mọi điều phức tạp đó với Ngụy Diên? Nói sao cho rõ ràng? Nói như Vương Phu Chi “công có điều khó nói, không thể nói rõ từng việc với Ngụy Diên”. Gia Cát Lượng biết rõ Ngụy Diên có chí lớn diệt Tào, mong mỏi được lập công (sau này chính Ngụy Diên đã nói “ta muốn lĩnh chư quân đi đánh giặc”). Biết rõ mọi điều thì chắc là Ngụy Diên sẽ phải nhảy lên!

Hơn nữa, Gia Cát Lượng cũng cần có những “phần tử chống Tào” kiên quyết như Ngụy Diên. Luôn có những người biết xông lên trước là điều hay trong việc thực hiện kế hoạch “lấy công để thủ”. Vì vậy, không cần và cũng không thể nói hết mọi chuyện với Ngụy Diên.

Ngụy Diên là “phần tử chống Tào” kiên định nhất, có cùng một lý tưởng chính trị như Gia Cát Lượng, vậy vì sao Gia Cát Lượng còn phải nói “nếu Diên không theo lệnh, quân cứ xuất phát”? Về điều này, chỉ có thể suy đoán. Theo tôi, có hai nguyên nhân: một là ngăn không được, hai là giữ Thục Hán. Chúng ta đều biết, Ngụy Diên không chỉ là “phần tử chống Tào” kiên định mà còn là người tự thấy mình cao siêu, phi phàm; có thể chỉ có Gia Cát Lượng mới giữ được Ngụy Diên. Về phần mình, Ngụy Diên khẩu phục nhưng tâm không phục Gia Cát Lượng, luôn ca cẩm sau lưng. Vì vậy, Gia Cát Lượng mới nghĩ Ngụy Diên sẽ không theo lệnh, mới đoán Ngụy Diên sẽ tiếp tục Bắc phạt (tiếc rằng Ngụy Diên không như vậy). Ngăn không được thì cứ để cho đi. Vì vậy, Gia Cát Lượng mới không nói “Nếu Diên không theo lệnh thì giết đi” mà nói “Nếu Diên không theo lệnh, thì mặc ông ta”. Điều quan trọng lúc này, đại quân phải về gấp để bảo vệ Thục Hán. Điều này quan trọng hơn việc tiêu diệt Tào Ngụy. Có giữ được Thục Hán, mới nói tới chuyện tiêu diệt Tào Ngụy.

Tiếc thay việc không do người. Gia Cát Lượng mất được 30 năm thì Thục Hán cũng mất nốt. Vì sao Thục Hán diệt vong?

§42. BẤT LỰC, VỀ TRỜI

Công nguyên năm 263, vua tôi Lưu Thiền không đánh mà hàng. Đây là câu đố cuối cùng không có lời giải trong lịch sử Thục Hán. Quang Lộc đại phu Tiều Chu, có chức không quyền, là người có tác dụng quan trọng lúc đó. Vì sao Tiều Chu ra sức chủ trương đầu hàng Tào Ngụy? Vì sao Lưu Thiền phải nghe lời ông ta? Vì sao triều đình Thục Hán còn ít người muốn chống lại, nhiều người đã mất hết ý chí? Đằng sau việc Thục Hán nhanh chóng diệt vong có nguyên nhân chính trị, bối cảnh chính trị nào không?

Ở đây chúng ta nói về sự diệt vong của Thục Hán.

Thục Hán là nước đầu tiên diệt vong trong ba nước, nhiều nhà sử học cảm thấy khó nghĩ. Thứ nhất, các sử gia luôn thấy rằng, Thục Hán là nước có sự trị lý tốt nhất, vì sao lại diệt vong sớm nhất? Thứ hai, đất Thục “vững chắc vì hiểm trở” (lời Đặng Chi trong Tam quốc chí – Đặng Chi truyện) không đánh được người khác, chẳng nhẽ lại không giữ được? Thứ ba, từ lúc Tào Ngụy ra quân đến lúc Lưu Thiền đầu hàng, vẻn vẹn có hai tháng, vì sao Thục Hán mất nước nhanh như vậy? Mọi người lấy làm khó hiểu.

Có điều, khó vẫn chỉ là khó, suy nghĩ vẫn chỉ là suy nghĩ. Kết luận có được gồm bốn điều, Lưu Thiền hôn dung, Hoàng Hạo lộng quyền, Trần Chi loạn chính, Tiều Chu lụy nước. Tất cả đều có chứng cứ. Chúng ta đều biết, tháng tám niên hiệu Cảnh Nguyên thứ IV (Công nguyên năm 263, nửa năm đầu là Thục Hán Cảnh Diệu năm thứ VI, nửa năm sau là Thục Hán Viêm Hưng năm đầu), quân Ngụy xuất phát từ Lạc Dương, quyết định đánh Thục vào tháng năm. Theo Tam quốc chí – Khương Duy truyện, sau khi biết tin, Khương Duy dâng biểu lên Lưu Thiền, đề xuất biện pháp bố phòng (năm thứ VI, Duy dâng biểu lên Hậu chủ), mong Lưu Thiền nhanh chóng phái Trương Dực và Liêu Hoá ra giữ cửa Dương An và đầu cầu Âm Bình “đề phòng trước”. Nào ngờ lúc này Lưu Thiền chỉ nghe Hoàng Hạo. Hoàng Hạo lại tin lời thầy mo. Thầy mo cho hay quân thù sẽ không tới. Hoàng Hạo tin theo và để Lưu Thiền huỷ tờ công văn đó, kết quả là văn võ cả triều không hay biết đại hoạ sắp tới gần (quần thần không biết). Thế là Lưu Thiền hôn dung, Hoàng Hạo lộng quyền!

Hoàng Hạo là ai vậy? Là hoạn quan Lưu Thiền tin tưởng. Mọi người đều biết, một trong những nguyên nhân khiến Đông Hán diệt vong là hoạn quan can dự triều chính. Một bài học không dễ gì quên được. Vì vậy, lúc sinh thời Gia Cát Lượng luôn để Đổng Doãn, con của Đổng Hoà, là “Tổng quản Đại nội” (lo việc trong cung). Theo Tam quốc chí – Đổng Doãn truyện, Gia Cát Lượng cử Đổng Doãn là Thị trung, Hổ bôn Trung lang tướng, thống soái Túc vệ thân binh và trong Xuất sư biểu còn dặn dò Lưu Thiền để Thiền lưu tâm “nghe rõ mọi việc lớn bé trong cung”. Đổng Doãn không phụ sự kỳ vọng đó, trông nom Lưu Thiền, Hoàng Hạo chặt chẽ (trên thì giúp vua đúng đường, dưới thì quở trách Hoàng Hạo). Kết quả, lúc còn Đổng Doãn, Lưu Thiền và Hoàng Hạo đều không dám bừa bãi.

Vào năm Diên Hi thứ IX (Công nguyên năm 246), Đổng Doãn qua đời, tình hình liền biến đổi. Trần Chi là Thị trung thay thế Đổng Doãn, đã cùng Hoàng Hạo “trong ngoài ăn cánh”, gian dối xảo trá. Trần Chi “trên thừa chỉ vua, dưới được bọn hoạn quan giúp sức”, từ đó, Hoàng Hạo “bắt đầu tham chính, thao túng quyền uy”. Hai người cùng bài xích Khương Duy. Khương Duy lo sợ không dám trở về Thành Đô, mà trốn ở Đạp Trung theo nghề cày cấy (người nói là Cam Túc ngày nay, người nói là Thanh Hải). Một đất nước ra nông nỗi đó, lẽ nào lại không mất? Vì vậy, ngoài việc Lưu Thiền hôn dung, Hoàng Hạo lộng quyền khiến Thục Hán diệt vong còn một điều nữa là: Trần Chi loạn chính.

Tất cả đều có lý, nhưng cũng chưa phải hoàn toàn như vậy. Thứ nhất, theo Hoa Dương quốc chí, Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện và chú dẫn Dị đồng tạp ký Tôn Thịnh của Bùi Tùng Chi trong Lượng truyện, bấy giờ không chỉ có Hoàng Hạo chủ trương triệu Khương Duy về để đoạt lấy binh quyền, còn có Gia Cát Chiêm và Đổng Quyết. Gia Cát Chiêm là con trai Gia Cát Lượng, đã anh dũng hi sinh trong cuộc chiến tranh đó; Đổng Quyết được Gia Cát Lượng coi là “lương sĩ”, đương nhiên cũng không phải là “tiểu nhân” gì. Nhưng họ đều chủ trương triệt tiêu chức vụ đại tướng quân của Khương Duy, đều nhân nhượng với Hoàng Hạo (Đổng Quyết còn theo Lưu Thiền đầu hàng Tào Ngụy). Vì vậy, không thể bàn về đạo đức, cũng không thể đổ mọi chuyện lên đầu Hoàng Hạo. Thứ hai, tuy Hoàng Hạo làm nhỡ việc, nhưng không hề can dự vào việc quân của Khương Duy ở tiền phương, việc đánh trận là do Khương Duy. Lúc chú thích Tư trị thông giám, Hồ Tam Tỉnh cho rằng, Khương Duy có trách nhiệm trong việc Thục Hán diệt vong. Đương nhiên, có thể bàn luận thêm, nhưng ít ra cũng thấy vấn đề tương đối phức tạp. Thứ ba, Hoàng Hạo chỉ làm nhỡ việc, không hề lụy nước, vì Hoàng Hạo không chủ trương đầu hàng. Chủ trương đầu hàng là Tiều Chu. Vì vậy, nhiều người cho rằng, một nguyên nhân khiến Thục Hán diệt vong là do Tiều Chu làm lỡ việc nước.

Có đúng là Tiều Chu làm lỡ việc nước không?

Có lẽ phải nhắc lại tình hình lúc đó. Phần trước đã nói, tháng tám niên hiệu Cảnh Nguyên năm thứ IV (Công nguyên năm 263), quân Ngụy xuất phát từ Lạc Dương. Khoảng tháng mười, quân Đặng Ngải xuất phát từ Âm Bình (nay là huyện Văn, Cam Túc) qua Giang Do (nay là Vũ Bình, Tứ Xuyên), Cẩm Trúc (nay là thị trấn Đức Dương, Tứ Xuyên), đánh thẳng tới huyện Lạc (nay là thị trấn Quảng Hán, Tứ Xuyên). Toàn quân đã đến cổng lớn của Thành Đô. Theo Tam quốc chí – Tiều Chu truyện. Lúc này quân thần Thục Hán đã bị Hoàng Hạo dối trá, cho rằng quân Ngụy không đến được ngay (địch không đến được), không chuẩn bị gì (không có kế hoạch giữ thành). Nào ngờ quân của Đặng Ngải đã “đến ngay trước mắt”, ai nấy cuống quýt, cư dân trong thành kinh hoàng thất sắc, tán loạn khắp nơi, không sao cản nổi (trăm họ nhiễu loạn, khắp đồng, khắp núi, không cấm đoán nổi). Lưu Thiền mở hội quân thần, tất cả “không có kế sách”. Một phe chủ trương “chạy sang Ngô”, vì Đông Ngô là liên minh bằng hữu (Thục và Ngô, hai nước hoà hảo), có thể họ thu nhận mình; một phe chủ trương “chạy về nam”, vì “bảy quận ở phía nam, địa thế, dễ dàng giữ yên”, hoặc có thể tránh đi một thời. Cuối cùng, nên “chạy sang Ngô” hay “chạy về nam”, cả triều bàn luận sôi nổi, nhưng không thống nhất được.

Lúc này, Tiều Chu lên tiếng.

Tiều Chu không đồng ý “chạy sang Ngô” cũng không chủ trương “chạy về nam”. Vì sao không nên “chạy sang Ngô”? Tiều Chu nói, từ xưa không có chuyện sang nước khác, đến với một hoàng đế khác, gửi mình dưới trướng họ, còn có thể làm thiên tử ư? (thiên tử không gửi thân ở nước khác). Vì vậy, hoàng thượng của chúng ta sang bên Ngô, chỉ có thể xưng thần (nếu sang Ngô chỉ là thần phục). Đã xưng thần, sao lại không chọn nước lớn mà chọn nước nhỏ (là xưng thần nhỏ, to sao được?). Vả quy luật đấu tranh chính trị, xưa nay vẫn là nước lớn nuốt nước bé (chính lý là thế, lớn nuốt bé, tự nhiên là vậy). Rồi sẽ thấy, nước Ngụy có thể nuốt nước Ngô, nước Ngô không thể nuốt nước Ngụy, đó là điều chắc chắn (Ngụy có thể nuốt Ngô, Ngô không thể nuốt Ngụy, rõ là vậy). Tới lúc đó, chúng ta sẽ phải hàng lần nữa chăng? Nếu nói đầu hàng là nhục, vậy, chịu nhục hai lần, so với một lần, cái nào đỡ nhục hơn (nhục một lần nữa sao bằng nhục một lần)? Vì vậy, không thể “chạy sang Ngô”.

Còn như “chạy về nam”, Tiều Chu nói, không thể nói là không được, nhưng cần phải chuẩn bị (kế hoạch từ trước, sau đó mới thực hiện). Lúc này, quân địch sẽ nhanh chóng đến dưới thành (đại địch đã gần kề), họa lớn sẽ lập tức rơi xuống đầu chúng ta (hoạ bại đến gần). Số binh sĩ ít ỏi kia, số quan dân nhỏ nhoi kia, không còn ai có thể tin tưởng được (liệu còn tin được số người ít ỏi kia, dù chỉ là một). Chỉ sợ chúng ta ra tới cửa chúng đã ra tay (e chúng sẽ ra tay, biến đổi khôn lường), làm gì còn xuống được miền Nam (liệu có xuống nam được không)?

Quân thần Lưu Thiền không một ai phản đối mớ lý luận trên của Tiều Chu. Cá biệt có người lên tiếng hỏi, lúc này Đặng Ngải đã sắp tới Thành Đô, e sẽ không cho chúng ta hàng, làm gì bây giờ (e không nhận hàng, làm sao đây)? Tiều Chu nói, lúc này Đông Ngô chưa thuần phục, nhất định Đặng Ngải sẽ nhận hàng, không thể không nhận. Sau khi nhận hàng, không thể không gặp chúng ta. Nếu nước Ngụy không phong đất, tước vị cho bệ hạ, Tiều Chu này sẽ đến kinh sư tranh đấu theo lý theo lễ (Chu tự đến kinh đô, tranh đấu theo cổ nghĩa). Kết quả, quân thần Lưu Thiền đều phải yên lặng (mọi người không thay đổi được ý của Chu). Lưu Thiền vẫn còn do dự, có ý muốn chạy về nam. Thế là Tiều Chu lại có sớ lên Lưu Thiền nói, đừng bao giờ đến miền Nam. Các dân tộc thiểu số ở đó vốn đã không phục (còn thù hận nữa), thấy ta “cùng quẫn” tất sẽ làm phản. Lưu Thiền không nghĩ ngợi gì nữa.

Đã không thể “chạy sang Ngô”, cũng không thể “chạy về nam”, cách duy nhất là đầu hàng. Rõ ràng, Tiều Chu can hệ lớn đến việc Lưu Thiền đầu hàng. Còn có thể nói, Tiêu Chu đã khuyên Lưu Thiên đầu hàng. Như lời Trần Thọ, cả nhà Lưu Thiền bình an vô sự (Lưu thị hết sợ), trăm họ Thục Hán khỏi cảnh chiến loạn (cả nước yên ổn), đều do mưu kế của Tiều Chu (do kế của Chu).

Trên đây là cách nói công khai chính diện. Là thần tử của Tây Tấn và là học trò của Tiều Chu, Trần Thọ chỉ nói được như vậy. Nhưng những người khác với lập trường đó lại nói Tiều Chu là tên “giặc đầu trò bán nước”. Vì vậy, họ lên tiếng xỉ vả Tiều Chu là “lụy nước”, là “vô sỉ”, là “tiểu nhân ti tiện”. Những lời xỉ vả đó còn lưu lại trong lịch sử, mãi mãi văng vẳng bên tai. Tiều Chu đời đời là “cây cột sỉ nhục trong lịch sử”.

Có lẽ cũng nên bàn bạc thêm. Thứ nhất, lúc đó triều đình đang bàn xem chính quyền Thục Hán nên đi đâu, làm gì, quân thần Lưu Thiền đã mất hết ý chí chiến đấu. Cái khác giữa họ và Tiều Chu là, mọi người chủ trương chạy, Tiều Chu chủ trương hàng. Thậm chí mọi người cũng không phản đối hàng, ngại là hàng không được (sợ không nhận hàng thì làm sao). Sau đó, Tiều Chu vỗ ngực đảm bảo, mọi người không biết nói gì thêm. Rõ ràng, nếu không có Tiều Chu thì e họ cũng sẽ hàng. Thứ hai, lời nói của Tiều Chu tuy là “lí luận đầu hàng”, nhưng không thể coi là “lí luận bán nước”. Và dù có là “lí luận bán nước” thì cũng không thể coi là “một phái nói năng lung tung”. Trên thực tế, Tiểu Chu nói nhiều câu rất có lý, như “tâm tư của số người ít ỏi đó, không tin được”, miền Nam vẫn là “người có hại cho nước”, “tất lại phản loạn”. Đều là sự thực. Thứ ba, cứ coi Tiều Chu là “bán nước” nhưng chắc gì đã là “tiểu nhân”. Vì lúc đó, trên “ba nước” còn là “thiên hạ”. Cuối cùng thì thiên hạ là quy về một mối. Trong quá trình thống nhất thiên hạ, người đầu hàng lẽ nào là thiểu số, bao hàm cả Đổng Quyết, người được Gia Cát Lượng coi là “lương sĩ”. Nếu đều bị coi là “giặc bán nước” thì e diện đả kích sẽ quá rộng?

Thực tế thì Tiều Chu cũng không phải là “tiểu nhân” gì. Từ Tam quốc chí – Tiều Chu truyện, chúng ta biết, Tiều Chu mồ côi, sống cùng mẹ và anh trai, lúc trưởng thành say mê sách cổ, chuyên tâm học hành (tìm học sách cổ), cuối cùng trở nên vô cùng uyên thâm, Tam quốc chí – Đỗ Quỳnh truyện gọi Tiều Chu là “thông Nho”. Đương nhiên, học vấn tốt không có nghĩa là nhân phẩm tốt. Chúng ta từng thấy vô khối người học vấn rất tốt nhưng nhân phẩm lại rất kém. Nhưng Tiều Chu thì không thế. Tiều Chu không chỉ không có gì gọi là “bất lương”, ngược lại có nhiều điểm đáng ca ngợi. Ví như gia cảnh có phần nghèo khổ, nhưng không hể ảnh hưởng tới lòng say mê học thuật, trong truyện nói là “nhà nghèo, không màng tới sản nghiệp, mải đọc điển tịch, cười vui một mình, quên lúc nóng lạnh”. Một người an bần lạc đạo như vậy, giống tiểu nhân chăng? Lại như nói, con người Tiều Chu trông không có dáng, nói năng cứ thẳng tuột (thể mạo bình thường, nói thực không màu mè). Vì vậy, lần đầu gặp Gia Cát Lượng, mọi người đều cười Tiều Chu. Lời chú dẫn Thục ký của Bùi Tùng Chi nói, quan chấp pháp lúc đó, yêu cầu xử lý số người cười Tiều Chu. Gia Cát Lượng nói, thôi thôi, ta cũng không nhịn được huống hồ người khác (ta cũng không nhịn được, trách gì tả, hữu)! Nhưng, lúc Gia Cát Lượng bệnh và qua đời thì Tiều Chu là người đầu tiên chạy ra tiền tuyến lo việc tang lễ. Điều này, giống tiểu nhân chăng? Lại như, sau khi Gia Cát Lượng qua đời, Lưu Thiền thường ra ngao du ngắm cảnh, còn tăng thêm người trong ban hát cung đình. Lúc đó, là quan ở chỗ thái tử, Tiều Chu đã dâng sớ can gián, mong Lưu Thiền “trên theo những việc làm của tiên đế, dưới làm gương tiết kiệm cho con cháu”. Lại giống như tiểu nhân chăng?

Đã không phải là tiểu nhân thì sao có thể bảo Tiều Chu là kẻ “bán nước”? Chỉ có thê giải thích là, Tiều Chu cho rằng “nước” này đáng “bán” rồi. Hoặc nói, Tiều Chu cho rằng Thục Hán nên mất từ lâu và mong cho Thục Hán diệt vong. Vì sao Thục Hán nên mất? Vì thiên hạ cần phải thống nhất, tất sẽ thống nhất. Cũng theo Tiều Chu, người có thể thống nhất được thiên hạ là Tào Ngụy, không phải Thục Hán mà là Tào Ngụy. Tào Ngụy thay Hán “quy về một mối theo mệnh trời”.

Có căn cứ gì để nói như vậy? Có. Căn cứ có trong Đỗ Quỳnh truyện của Tam quốc chí. Đỗ Quỳnh học vấn uyên bác, là tiền bối của Tiều Chu, Tiều Chu thường đến học hỏi. Một lần, Tiều Chu đến hỏi câu “Thay nhà Hán ấy là chỗ cao ở giữa đường”, “Thay nhà Hán ấy là chỗ cao ở giữa đường” là câu ca dao chính trị cuối thời Đông Hán. Có ý nói, Đại Hán rồi phải thay, nhất định là đại lộ thênh thang, cao ráo và hùng vĩ. Câu nói nhanh chóng lan truyền và được Viên Thuật lợi dụng. Vì Viên Thuật tự là “Công lộ”. Dưới con mắt Viên Thuật thì công lộ “là chỗ cao giữa đường”. Nhưng Viên Thuật không làm nên chuyện. Vì vậy phải giải thích lại, mới mẻ hơn, thế nào là “chỗ cao giữa đường”. Giới học thuật ở Ích châu đã giải thích, “chỗ cao giữa đường” tức là Ngụy.

Chu Thư, người học vấn uyên bác ở Ích châu, từ lâu đã có lời giải thích mới mẻ như vậy. Câu nói lưu truyền ra khắp đất Thục. Tam quốc chí – Chu Quần truyện nói: “bọn học giả hương đảng tư truyền lời đó”. Nhưng Chu Thư chỉ nói: “cao giữa đường tức là Ngụy”, không giải thích vì sao là Ngụy. Tiều Chu đến hỏi Đỗ Quỳnh. Đỗ Quỳnh nói, ý nghĩa không hề đơn giản? Ngụy là tên của Khuyết (tên Ngụy là khuyết)! Cần phải giải thích thêm, ngoài cửa cung hai bên đường các chư hầu, thiên tử xưa thường có kiến trúc cao to, gọi là “khuyết” hay là “quan”. Vì có hình khối cao to, khôi vĩ, nguy nga đồ sộ nên gọi là “ngụy” hay “ngụy khuyết”. Hai bên ngụy khuyết là nơi treo chính lệnh, nên còn gọi là “tượng ngụy”. Vì vậy ngụy khuyết hay tượng ngụy còn là tên gọi thay chữ triều đình. Như thiên “nhường vua” trong “Trang Tử” nói tới những người sống trong dân gian nhưng không hề quên triều đình, “thân tại giang hải, lòng vẫn ở ngụy khuyết”. Ngụy khuyết hoặc tượng ngụy là đường chính, cao to và khôi vĩ, lẽ nào lại không phải là “chỗ cao giữ đường”? Đỗ Quỳnh giải thích cho Tiều Chu là vậy (ngụy tên là khuyết, như vậy là chỗ cao giữa đường). Đỗ Quỳnh nói thêm, đó là cách nói ẩn dụ của các bậc tiên hiền (thánh nhân nói đại thể là vậy)!

Nghe Đỗ Quỳnh nói xong, Tiều Chu còn do dự nhiều. Đỗ Quỳnh lại hỏi, vẫn còn điều gì đó lạ lùng chăng? Tiều Chu nói, học trò vẫn chưa thật hiểu. Đỗ Quỳnh nói, còn gì chưa rõ! Nghĩ xem, quan phủ, quan viên thời cổ đều gọi là “Tào” phải không? Sau thời Hán thì sao? Đều gọi là “Tào”. Cần phải giải thích thêm, theo chế độ thời Hán, chỗ ở của hoàng đế gọi là cung, thuộc quyền là thượng (như thượng thư); nơi tể tướng ở gọi là phủ, thuộc quyền là Tào (như đông Tào, tây tào). Được gọi là hoàng cung tướng phủ, cung thượng phủ tào. Phủ tức là chính phủ. Nơi chính phủ làm việc gọi là “tào”, trưởng quan của tào gọi là “tào duyện”, lại viên là “thuộc tào”, quân cần vụ là “thị tào”. Như lời Đỗ Quỳnh thì “tên quan đều là tào, lại là thuộc tào, tốt là thị tào”. Chữ “tào” ở đây đương nhiên không phải là “tào” trong Tào Tháo. Nhưng sao lại có điều trùng hợp như vậy? Đỗ Quỳnh bảo đó là ý trời (ý trời vậy)! Theo Đỗ Quỳnh thì, thuộc tào, thị tào đều thuộc Tào thị, phải hầu hạ Tào thị. Vừa là “thuộc tào”, “thị tào”, vừa “là chỗ cao giữa đường”. Tiều Chu liền hiểu là: Trời xanh muốn Tào Ngụy phải thống nhất thiên hạ!

Thế rồi Tiều Chu bắt đầu lan truyền những câu nói đại loại như vậy, còn đưa cả tên cha con Lưu Bị vào truyện. Tiều Chu nói, Tiên đế của chúng ta gọi là gì? Là Bị. Bị có ý gì? Là sẵn sàng. Nói rõ hơn, là “đầy đủ rồi”. Nay thánh thượng tên là gì? Thiền. Thiền có ý gì? Là thiền nhường. Nói rõ hơn, tức là “nhường đi thôi”!

Điều sau đây mới đáng nói, một năm trước lúc nước Thục diệt vong, niên hiệu Cảnh Diệu thứ V (Công nguyên năm 262), cây đại thụ trước cung Lưu Thiền vô cớ bị gãy, Tiều Chu liền viết biểu ngữ phản động” lên cột, nói là “chúng to lớn, hạn đã tới, đủ thì nhường, còn gì nữa”. Câu nói trước Trần Thọ giải thích, chúng là Tào, vì Tào có ý là quần. Ý nghĩa của chúng nói trong Quảng vận, hào vận là: “Tào, chúng cũng là quần vậy”. Lớn tức là nguy, bởi vì “ngụy” giống như “nguy” (trong nguy nga), đều có nghĩa là to lớn. Đủ tức là sẵn sàng, cụ bị, cũng tức là Lưu Bị. Nhường, tức là thiền nhường, cũng tức là Lưu Thiền. Vì vậy, “chúng to lớn, hạn đã tới”, tức là nói, Tào Ngụy hỡi Tào Nguy, đã đông đúc lại to lớn, thiên hạ mong muốn được tụ tập về đó. Còn “đủ thì nhường, còn gì nữa”, tức là nói, Thục Hán ơi Thục Hán đã đủ rồi thì chuẩn bị nhường đi, làm gì còn có “người sau này”?

Đó là suy nghĩ và lời nói của Tiều Chu, cũng là nguyên nhân để sau này Tiều Chu “bán” nước Thục chủ trương đầu hàng. Rõ ràng, Tiều Chu “bán nước” không phải là vấn đề phẩm chất đạo đức, là vấn đề lập trường chính trị. Nói rõ ra, Tiều Chu muốn ủng hộ Tào Ngụy, phản đối Thục Hán. Không nghi ngờ gì, Chu Thư cũng vậy, Đỗ Quỳnh cũng vậy, kể cả Tiều Chu, đều phụ hoạ theo thế nói mạnh đoạt lý, giả thần giả quỷ. Nhưng, thứ nhất, thời đó đang hứng chuyện này; thứ hai, người người đều thích chuyện này. Tam quốc chí – Đỗ Quỳnh truyện nói, sau lúc Thục Hán diệt vong, mọi người đều nói Tiều Chu suy đoán rất chuẩn (lời Chu thực nghiệm). Kỳ thực có gì là chuẩn, chỉ là số người đó đều mong Tào Ngụy thắng lợi, Thục Hán diệt vong.

Vậy, Thục Hán đã mang tội gì với họ?

Có tới bốn điểm.

Thứ nhất, “chia lợi không đều”. Nếu biết những người phản đối Thục Hán là ai thì dễ dàng hiểu được điều này. Chu Thư người Lãng Trung, Ba Tây; Đỗ Quỳnh người Thành Đô, Thục quận; Tiều Chu người Tây Sung, Ba Tây, những người đã “loan tin phản động”. Ngoài ra còn có Bành Dạng từng tính chuyện sai trái, bị Gia Cát Lượng giết; Trương Dụ người Thục quận, từng khẳng định tướng Đông Hán chết, Lưu Bị để mất Kinh châu, về sau bị Lưu Bị giết; Đỗ Vi người Phù huyện, Tử Đồng, thời kỳ Lưu Bị đã giả câm giả điếc “đóng cửa không ra ngoài”, khó khăn lắm Gia Cát Lượng mới mời xuống núi, nhưng sau lại “cáo bệnh cũ xin về”. Rất rõ ràng, đều là những người ở Ích châu.

Lại xem những người được Lưu Bị, Gia Cát Lượng tín nhiệm và trọng dụng, ngoài Quan Vũ, Trương Phi, Mã Siêu, Hoàng Trung, Triệu Vân còn có Bàng Thống người Tương Dương, Kinh châu; Pháp Chính người huyện Mi, Phù Phong; Hứa Tĩnh người Bình Hưng, Nhữ Nam; Mi Trúc người huyện Cừ, Đông Hải; Đổng Hoà người Chi Giang, Nam quận; Ngụy Diên người Nghĩa Dương, Kinh châu; Dương Nghi người Tương Dương, Kinh châu; Mã Tắc người Nghi Thành, Tương Dương; Tưởng Uyển người Tương Hương, Linh Lăng; Phí Y người huyện Minh, Giang Hạ; Khương Duy người huyện Ký, Thiên Thuỷ. Trong số này có người thuộc tập đoàn Kinh châu, có người thuộc tập đoàn Đông châu, đều không phải là người của Ích châu. Đương nhiên cũng có người ở Ích châu được tín nhiệm, như là Phí Thi người Nam An, Kiền Vi; Hoàng Quyền người Lãng Trung, Ba Tây; Vương Bình người Đãng Cừ, Ba Tây. Có điều, họ được tín nhiệm nhưng bị đánh giá thấp hoặc trước đó không được tín nhiệm (như Vương Bình) hoặc lại mất tín nhiệm (như Hoàng Quyền) hoặc giữa chừng có vấn đề (như Phí Thi).

Bình tĩnh mà xét, không phải Gia Cát Lượng không thấy vấn đề hoặc không làm gì cả. Chính Gia Cát Lượng đã cất nhắc Dương Hồng người Vũ Dương, Kiền Vi. Theo Tam quốc chí – Dương Hồng truyện, bấy giờ Lý Nghiêm là thái thú ở Kiền Vi, Dương Hồng là thuộc hạ làm công tào (biện sự viên). Vì phản đối quận chính quyền dọn nhà nên Dương Hồng chia tay với Lý Nghiêm, đến Thành Đô và được Gia Cát Lượng phát hiện là nhân tài. Kết quả, Lý Nghiêm vẫn ở Kiền Vi, Dương Hồng đã là thái thú Thục quận (Nghiêm chưa đi khỏi Kiền Vi, Hồng đã lên Thục quận). Dương Hồng cất nhắc môn hạ là Hà Chi (nhân viên sao chép văn thư), sau mấy năm người này đã là Quảng Hán thái thú, lúc này Dương Hồng vẫn là thái thú Thục quận (Hồng vẫn ở Thục quận). Vì vậy, nhân sĩ ở Ích châu lúc đó phục Gia Cát Lượng biết tận dụng tài năng của từng người. Ngoài ra còn một số nhân sĩ ở Ích châu cũng được Gia Cát Lượng tín nhiệm, trọng dụng, và họ cũng hết sức kính trọng phục tài Gia Cát Lượng, như Trương Duệ người Thành Đô, Thục quận…

Có điều, những cố gắng đó vẫn chưa đủ để giải quyết vấn đề một cách cơ bản, và cũng chưa đủ để thay đổi đường lối tổ chức định sẵn của Lưu BỊ (Kinh châu số một, Đông châu số hai, Ích châu số ba), càng không thể xoá bỏ được sự ghen tị của tập đoàn Ích châu. Họ tính sổ rất rõ ràng: quả trứng dù có to đến mấy mà nhiều người ăn, thì đến miệng cũng không được bao nhiêu, huống hồ “phân lợi lại không đều”! Dưới thời Lưu Chương, họ là “thần dân loại hai”. Lưu Bị vừa đến, họ đã biến thành “loại ba”, bằng lòng sao được? Chi bằng cứ để Tào Ngụy thống trị.

Vậy thì Tào Ngụy đã đến và tập đoàn Ích châu không thể biến thành “thần dân loại bốn”? Không thể. Vì Tào Ngụy muốn đoạt thiên hạ, không phải chiếm Ích châu để làm vua. Hơn nữa, sau khi thay thế, Tào Phi thực hiện “chế độ cửu phẩm trung chính”, tức là danh lưu các nơi tự đảm nhiệm “quan trung chính” của quận, phụ trách tiến cử các nhân sĩ tại chỗ. Sĩ tộc Ích châu được lợi. Quả nhiên, sau khi diệt Thục, Tư Mã Chiêu và tập đoàn Đông châu về Trung Nguyên, thực hiện “người Thục trị Thục”. Lúc này tập đoàn Ích châu mới cảm thấy họ phản đối Thục Hán là rất đúng.

Thứ hai, “Trị Thục quá nghiêm”. Mọi người đều biết, Gia Cát Lượng chấp chính, thực hiện trị nước theo phép, hành lệnh nghiêm chỉnh, chấp pháp như sơn. Làm thế là đúng, nhưng không tránh khỏi có một số người bất mãn. Theo chú dẫn Thục ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện có câu: “Lượng hình pháp gay gắt, hà khắc với bách tính, từ quân tử đến tiểu nhân mang bụng oán thán”. Rất nhiều người không tán thành cách nói này. Vì một là, Bùi Tùng Chi cho rằng số liệu này là không thực, cách nói của Bùi Tùng Chi là “chưa nghe nói thiện chính lại khắc nghiệt”. Hai là, Trần Thọ nói khác, trong lời bình Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, ông nói: “Hình chính tuy nghiêm nhưng không người oán”, rõ ràng là mâu thuẫn. Trong tình trạng đó, chúng ta tin chính sử, không tin dã sử, tức là “người Thục không oán”.

Theo tôi, hai cách nói trên không mâu thuẫn. Vì Gia Cát Lượng trị Thục tuy “nghiêm”, nhưng cơ bản của “nghiêm” là công bằng (đương nhiên, cũng có lúc chưa công bằng, như giết nhầm Thường Phòng, hào tộc Ích châu. (Bùi Tùng Chi cho là “giết nhầm người vô tội”). Gia Cát Lượng công bằng nên được lòng dân. Trần Thọ giải thích về điều này nói, vì sao Gia Cát Lượng “Hình chính tuy nghiêm nhưng không có người oán than”? Bởi vì Gia Cát Lượng “dụng tâm bình, khuyên giới minh”. Bình, tức là công chính; minh, tức là công khai. Đã công chính lại công khai, tức là công bằng. Có điều, công bằng không có nghĩa là không nghiêm (thực tế thì Trần Thọ cũng thừa nhận là “nghiêm”). Vì vậy, dân chúng không oán vì không công bằng nhưng vẫn oán vì quá nghiêm (từ quân tử đến tiểu nhân đều mang lòng oán than). Cũng vì vậy mới thấy cách nói trong Tam quốc chí trong Thục ký là đúng.

Thứ ba là “chiến sự quá nhiều”. Gia Cát Lượng “mấy lần ra Kỳ Sơn”, Khương Duy “chín lần đánh Trung Nguyên”, đều là những việc tập đoàn Ích châu phản đối, Tiều Chu đã phát biểu Thù quốc luận. Ở đây Tiều Chu chỉ rõ, lúc này không phải là cuối triều Tần (không phải lúc hỗn loạn như cuối Tần) mà là thời đầu của Chiến Quốc (sáu nước cùng chung sống). Vì vậy, chúng ta không thể là Hán Cao Tổ, nhiều lắm cũng chỉ là Chu Văn vương (được là Văn vương, khó là Hán tổ). Nếu không thức thời độ thế, cứ lo cùng binh độc võ (lấy võ tham chiến), thế tất sẽ đổ vỡ (như đất lở), thần tiên cũng không thể cứu kịp (người có trí cũng đành bó tay)!

Đây là bản tuyên ngôn phản chiến đầu tiên. Tiều Chu đại diện tập đoàn Ích châu biểu lộ bất mãn mạnh mẽ đối với Gia Cát Lượng, Khương Duy không tự lượng sức, gây chiến liên miên và cũng là lời phản đối công khai của tập đoàn Ích châu với nhà đương cục Thục Hán. Thực kỳ lạ, Tiều Chu không những không bị xử lý, mà về sau quan tới nhất phẩm, trở thành Quang Lộc đại phu, chức dưới Cửu Khanh. Từ đây cho hay, luận điệu của Tiều Chu đã có đất sống, nhiều người trong triều cũng ngấm ngầm tán thưởng.

Thứ tư, “dân chúng khổ ải”. Đúng như lời trong Tam quốc chí – Tiều Chu truyện, “quân ra mấy lần”, kết quả tất nhiên là “trăm họ tiều tuỵ”, vì chiến tranh cần chi rất nhiều tiền. Tiền đó không xuống từ trời mà ra từ đất, là mồ hôi, nước mắt của trăm họ. Theo chú dẫn Thục ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Hậu chủ truyện, lúc Lưu Thiền đầu hàng, dân Thục có 28 vạn hộ, gần 94 vạn nhân khẩu, có 10 vạn 2 ngàn quân, 4 vạn viên quan. Như vậy, bình quân cứ 9 người dân phải nuôi một binh sĩ, cứ 7 hộ phải cung phụng một viên quan. Điều đó thực quá nặng đối với dân Thục!

Đương nhiên, do Gia Cát Lượng luôn là mẫu mực, nên quan viên Thục Hán nói chung là liêm khiết. Nếu không thì chính quyền đó đã đổ từ lâu rồi. Nhưng, phải nhớ rằng, điều mà người dân quan tâm là no bụng. Xem ra, nhà đương cục Thục Hán không làm được điều này. Theo chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tiết Tống truyện, Tiết Hứa sang sứ nước Thục thời đó, trở về nói với Tôn Quyền, xem ra nước Thục sẽ chẳng còn được bao lâu nữa. Là vì sao? Trong triều không còn nghe lời nói thẳng (vào triều không nghe chính ngôn), ra đồng không thấy sắc mặt khoẻ mạnh (dân ngoài đồng sắc mặt xanh như tàu lá). Đúng, một đất nước như vậy, lý nào lại không mất? Dù Gia Cát Lượng có sống lại cũng phải bó tay!

Vì vậy khi Đặng Ngải và Chung Hội vừa xuất quân đã có người tên là Trương Đễ đoán chắc rằng Thục Hán sẽ diệt vong. Lí do một là, đương cục cùng binh tham võ (tham võ vờn giặc), dân chúng thì khổ sở vô cùng (dân cùng quân kiệt). Trong lời chú dẫn Tương Dương ký của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Tôn Hạo truyện và trong Tư trị thông giám có ghi lời nói của Trương Đễ. Trương Đễ và Tiết Hứa đều là người Ngô, họ đoán Thục Hán sẽ mất, quả nhiên là mất. Vậy, Đông Ngô của họ sẽ thế nào?

§43. MÂY GIÓ GẶP NHAU

Giống như Lưu Bị sáng lập nên Thục Hán, cha con Tôn Kiên, Tôn Sách dựng nên một chính quyền ngoại lại, còn chưa vững trên đất Giang Đông. Lúc trong ngoài còn phức tạp, nguy cơ bốn phía, Tôn Quyền đã phải thay thế cầm quyền khi mới mười tám tuổi. Tôn Quyền không chỉ đứng vững bằng đôi chân của mình, còn phát triển “bá nghiệp” của cha, anh thành “đế nghiệp”, cùng Tào Ngụy, Thục Hán thành thế chân vạc. Vậy Tôn Quyền đã vượt qua khó khăn như thế nào, đã thành công ra sao đây?

Chúng ta hãy quay lại nhìn về phía Đông Ngô.

Tôn Quyền là chủ Đông Ngô, con đường của Tôn Quyền không hề bằng phẳng.

Chúng ta đều biết, vào năm Kiến An thứ V (Công nguyên năm 200), Tôn Quyền tiếp nhận quyền lực và cơ nghiệp của cha, anh. Theo Tư trị thông giám khảo dị có thể là vào ngày mồng bốn tháng tư. Lúc này Tôn Quyền mới mười tám tuổi, theo lễ “đội mũ ở tuổi hai mươi” còn “vị thành niên”. Con người “vị thành niên” đó có nhiều nét đặc biệt, từ nhỏ đã theo anh cả Tôn Sách Nam chinh Bắc chiến, mười lăm tuổi là huyện trưởng huyện Dương Tiện (nay là Nghi Hưng, Giang Tô). Theo biên chế quan chức thời Hán, huyện có nhân khẩu trên vạn hộ thì trưởng quan là huyện lệnh huyện chưa đủ vạn hộ thì trưởng quan gọi là huyện trưởng. Dương Tiện tuy là huyện nhỏ, nhưng huyện trưởng lại là trưởng quan. Có điều, Tôn Quyền mới mười lăm tuổi đã làm huyện trưởng, rõ ràng ở phía sau có Tôn Sách, một chỗ dựa vững chắc. Lúc này Tôn Sách đã mất, như trời long đất lở. Mới mười tám tuổi, Tôn Quyền đã phải nhận một gánh nặng, thực không dễ dàng chút nào. Có người nói, Tôn Sách lên ngôi thay cha lúc mười bảy, mười tám tuổi (chưa rõ Tôn Kiên mất vào năm nào, xem Tự Trị thông giám khảo dị). Tôn Sách có thể thay thế, sao Tôn Quyền lại không? Lý lẽ thật đơn giản. Sau lúc Tôn Kiên tạ thế, quân đội vào tay Viên Thuật, Tôn Sách không còn gì. Tôn Quyền tiếp nhận một chính quyền cát cứ một vùng có quy mô. Tôn Sách tay trắng dựng nghiệp, gánh nặng tâm lý nhỏ hơn. Tôn Quyền tiếp tục phát triển, gánh nặng tâm lý có phần lớn hơn. Chưa nói tới cái khác, chỉ riêng việc có điều khiển được các cựu thần lão tướng của Tôn Sách hay không, đã thành một vấn đề.

Tình hình lúc Tôn Quyền thay thế cũng không tốt. Ở cuối thiên Tam quốc chí – Tôn Sách truyện, có mấy lời của Tôn Thịnh, miêu tả chính xác chính quyền lúc Tôn Quyền tiếp nhận, “nghiệp không có tích đức cơ bản, bang không có cơ sở vững chắc”. Có chứng cứ về mấy điều đó. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, nói rất rõ, lúc bấy giờ tập đoàn Tôn thị chỉ khống chế được năm quận ở Giang Đông: Cối Kê, Ngô quận, Đan Dương, Dự Chương, Lư Lăng và ngay cả ở những vùng này, số “sơn tặc” lánh mình nơi thâm sơn cùng cốc vẫn chưa thần phục (mấy nơi hiểm sâu chưa thần phục hết); số đại tộc thế gia rải rác khắp nơi (anh hào thiên hạ tại các châu, quận) cùng các nhân sĩ từ phương bắc đến lánh nạn, chỉ lo tới việc an nguy của mình (các nhân sĩ nhờ vậy chỉ lo việc an nguy) đều chưa coi anh em Ngô thị là vua chúa của mình (chưa có quan hệ quân thần bền chặt). Lời chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Trương Chiêu truyện cũng nói, Tôn Sách vừa tạ thế (một khi nghiêng ngả), vùng Giang Đông có cớ tan vỡ (sĩ dân khốn đốn, mỗi người một ý). Theo chú dẫn Giang biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, Lý Thuật thái thú Lư Giang khi đó còn làm phản. Sau khi Tôn Sách qua đời, Lý Thuật không những không thần phục Tôn Quyền (sau khi Sách mất, Thuật không làm việc với Quyền), còn chiêu hàng nạp phản, luôn chứa chấp những kẻ muốn phản lại Tôn Quyền (nhận lũ muốn phản). Như vậy, chẳng phải là “bang cơ sở không vững” sao? Bấy giờ, Tôn Quyền mới mười tám tuổi, khác gì đang ngồi trong chảo nóng.

Vì sao sự thể lại như vậy? Vì sao Tôn Sách vừa mất, vùng Giang Đông “sĩ dân khốn đốn, mỗi người một ý”? Ngô thư nói, chính quyền Tôn Sách xây dựng còn mới (ngày chưa nhiều), ân huệ tưới rải chưa sâu, khắp (ân trạch chưa khắp). Chưa nên tin vào mấy lời đó. Tác giả Ngô thư là Vi Diệu, thái sử lệnh nước Ngô đương nhiên là phải che đậy cho Tôn Sách. Nguyên nhân cơ bản là “bang không có cơ sở vững chắc” “nghiệp không có tích đức cơ bản”. Vì sao vậy? Bởi vì cái mà Tôn Sách xây dựng cũng giống như Thục Hán do Lưu Bị sáng lập, đều là chính quyền xây dựng bằng vũ lực, bao gồm nhiều người từ ngoài đến. Có người nói, Tôn thị vốn là người Ngô, người Ngô xây dựng chính quyền Ngô, đương nhiên là “chính quyền người Ngô”. Lời nói như đúng mà sai, thực ra không phải thế. Thứ nhất, Tôn gia tuy là người Ngô nhưng không phải là sĩ tộc, là hàn tộc. Nói như Trần Thọ là “cô vi phát tích”. Thứ hai, nơi Tôn Kiên phát tích không phải là Giang Đông (“Giang Nam” ngày nay), quân chủ lực cũng không phải “con em Giang Đông”, đều là “tinh binh Hoài, Tứ” chiêu mộ thành. Thứ ba, Tôn Kiên là bộ hạ của Viên Thuật và Viên Thuật có ác danh là “nghịch thần”, thế lực lại ở “Giang Tây” (nay là “Giang Bắc”). Viên Thuật là người “Giang Tây”, Tôn Kiên là bộ hạ của Viên Thuật đương nhiên cũng là người Giang Tây. Sĩ tộc Giang Đông không thừa nhận Viên Thuật – “giặc lớn của đất nước”, người ở “Giang Tây Dương châu”, thì đương nhiên cũng không thừa nhận Tôn Sách là “người của mình”. Vì vậy, khi Tôn Sách đưa tàn quân của Tôn Kiên sang sông, người Giang Đông không thừa nhận họ đã “về nhà” mà nói Tôn Sách “thâm nhập”. Đúng như lời ngài Điển Dư Khánh nói trong Con đường dựng nước của Tôn Ngô, khắp Giang Đông, đâu đâu Tôn Sách cũng nghe những lời ác ý.

Không được hoan nghênh thì Tôn Sách răn đe bằng chết chóc. Theo chú dẫn Phó tử của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói, Tôn Sách “giết các danh hào, uy tới nước láng giềng”; chú dẫn Cối Kê điển lục của Bùi Tùng Chi trong Tôn Thiều truyện nói, Tôn Sách “bình định Ngô Cối, giết các anh hào” (Ngô Cối tức là Ngô quận, Cối Kê quận), Quách gia truyện nói, Tôn Sách “giết các anh hùng hào kiệt, để được người khác liều mạng cho mình”, có thể thấy người bị giết là loại người nào. Điều này khiến cả Giang Đông chấn động, các nước láng giềng phẫn nộ và đó cũng là cớ để sau này Tào Tháo đánh Tôn Quyền. Giết người thì phải đền mạng, có áp bức thì có phản kháng. Lúc Tôn Sách còn sống, người người sợ uy, dám giận mà không dám nói. Một khi Tôn Sách mất, người người lại không vùng dậy sao? Rõ ràng, vấn đề Tôn Quyền gặp lúc này đâu phải Tôn Sách “ân rải chưa khắp?” Rõ ràng là “tích oán quá nhiều”, thậm chí “dân oán như sóng cồn”.

Tôn Sách đã có tính toán về điểm này. Vì vậy, Tôn Sách không chọn Tôn Dực – người có tác phong, tính cách giống mình, mà chọn Tôn Quyền – người có thể “dùng người hiền tài, hết lòng hết sức, gìn giữ Giang Đông”. Tôn Sách hiểu rõ, chính quyền thành lập nhờ võ lực và giết chóc là “nghiệp không có đức bền vững”. Sinh ra nhiều phái phản đối như vậy là “bang không có cơ sở vững chắc”. Vì vậy, dù đã chọn Tôn Quyền nhưng Tôn Sách vẫn chưa yên tâm, nên trước lúc lâm chung đã gửi con cho Trương Chiêu. Theo chú dẫn Ngô lịch của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Trương Chiêu truyện, lúc đó Tôn Sách nói với Trương Chiêu, nếu đứa em đó không gánh nổi trọng trách (nếu Trọng Mưu không được việc), thì ngài nhận lấy quyền lãnh đạo (quân hãy tự thay nhận lấy). Như vậy, dù chúng ta không thể thành công ở Giang Đông (không thắng được ở đây), vẫn có thể nghĩ cách về Giang Tây (trở lại miền tây), có gì phải bận tâm (có gì phải lo nghĩ). Như vậy, chính quyền Tôn thị có đứng vững được ở Giang Đông hay không, Tôn Sách chưa chắc chắn lắm.

Chính quyền Tôn thị không chỉ có nội loạn, mà còn có ngoại hoạ. Lúc Tôn Sách tạ thế, Tào Tháo, Viên Thiệu đang kình địch ở Quan Độ. Bất kể ai thắng ai thua, nhất định kẻ thắng sẽ đánh xuống Giang Đông. Đó là ở miền Bắc. Ở miền tây có Lưu Biểu “có hơn mười vạn quân, cách đó chừng mấy ngàn dặm”, ngồi nhìn hai hổ đấu nhau, hai quân Tào và Viên đang phô diễn. Đại tướng Hoàng Tổ thủ hạ của Lưu Biểu, người có cha bị anh em Tôn Sách giết hại, lúc này cũng đang hầm hè ờ Giang Hạ. May sao Lưu Biểu không phải hùng kiệt, thiếu chí lớn, nếu không, một khi Tôn Sách mất, Hoàng Tổ đã đánh thẳng tới đó.

Tôn Quyền – người thay thế lúc đó, có thể nói “tuổi nhỏ, thế cô, nội loạn, ngoại hoạ”. Xa có địch mạnh (Tào Tháo), gần có thù đời (Lưu Biểu), trong còn loạn lạc (sĩ tộc Giang Đông không phục), chưa có công gì (giang sơn không phải tự mình đoạt được), cái nhận được chỉ là miếng khoai nước rát lưỡi. Có phần giống như Gia Cát Lượng tiếp nhận chính quyền Thục Hán, viễn cảnh không mấy lạc quan. Lúc nói tới Thục Hán, tôi đưa ra mười sáu chữ: Lưu Bị dựng nước, cơ sở không vững; Di Lăng bại trận, núi rung đất động. Mấy chữ này cũng thích hợp với Tôn Quyền: Tôn thị vào Ngô, cơ sở không vững; anh cả vừa mất, núi rung đất động. Vì vậy, trong Ngô chủ truyện hay trong Trương Chiêu truyện của Tam quốc chí đều nói, lúc đó Tôn Quyền đã khóc hết nước mắt. Tiếng khóc kinh hãi, vừa lo lắng vừa bi thương. Gia Cát Lượng trở thành nhà chính trị lão luyện khi tiếp nhận chính quyền Thục Hán, còn Tôn Quyền lúc này mới vị thành niên, không khóc sao được?

Nhưng họ đã thành công. Gia Cát Lượng thành công vì biết liên Ngô chống Ngụy, lấy thủ để công, trị nước theo phép, yên nội nhiễu ngoại, xử lý đúng đắn hàng loạt những mâu thuẫn trong lẫn ngoài. Vậy vì sao Tôn Quyền cũng thành công?

Mọi người thường nói, Tào Tháo có thiên thời, Tôn Quyền có địa lợi, Lưu Bị có nhân hoà. Thực đáng ngờ, vì đây là lời các tiểu thuyết gia. Tào Tháo có thiên thời đúng không? Từ lâu đã có người hoài nghi. Lưu Bị có nhân hoà đúng không? Theo tôi, chưa chắc. Thế nào là “thiên thời”? Là xu thế phát triển của xã hội. Xu thế phát triển lúc đó như thế nào? Giai cấp địa chủ sĩ tộc sẽ trở thành vai chính trên vũ đài chính trị. Tào Tháo đại biểu cho xu thế đó chăng? Không. Tư Mã Ý đại diện cho xu thế đó. Tào Tháo đại diện cho giai cấp đó chăng? Cũng không. Viên Thiệu là người đại diện cho giai cấp đó. Đã vậy, sao lại nói Tào Tháo “có thiên thời”?

Chắc gì Lưu Bị đã có “nhân hoà”. Lúc đầu là có. Lưu, Quan, Trương thân như anh em; Gia Cát Lượng Bàng Thống, Pháp Chính hết lòng phò tá. Nhưng sau này thì khó nói, “đấu tranh nội bộ” luôn nổ ra, Lý Nghiêm bị phế, Bành Dạng bị giết, ngay cả con nuôi là Lưu Phong cũng bị ban tội chết, Ngụy Diên và Dương Nghi đều lao vào chỗ chết. Trong thực tế, nội loạn là nguyên nhân quan trọng khiến Thục Hán diệt vong. Tập đoàn Đông châu ngoài hợp trong li, tập đoàn Ích châu li tâm li đức, nhân sĩ Ích châu thì mong mỏi Tào Ngụy sớm đến “giải phóng” cho, mong cho Thục Hán nhanh chóng diệt vong, sao lại nói là “có nhân hoà”?

Tôn Quyền thành công chắc gì vì “có địa lợi”. Thời kỳ đầu, điều lo lắng lớn của Tôn Quyền không phải là miền Bắc (Tào Tháo, Viên Thiệu), cũng không phải là miền tây (Lưu Biểu, Lưu Chương) mà là Giang Đông. Vậy có “địa lợi” gì đáng nói ở đây? Trên thực tế, trước hết vì “có nhân hoà”, Tôn Quyển mới có thể đứng vững, tiếp tục tồn tại và phát triển. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói rất rõ, Tôn Quyền vừa thay thế đã có hai anh hùng cái thế, một văn một võ nhận định “có thành nghiệp lớn” và tình nguyện ủng hộ phò tá (hết lòng phụng sự), còn giúp Tôn Quyền xác lập quyền uy của mình, lẽ nào đó không phải là “nhân hoà”?

Chúng ta đều biết, đó là Chu Du và Trương Chiêu.

Đây là trường hợp vô cùng cảm động. Theo Ngô chủ truyện, Trương Chiêu truyện, lúc Tôn Quyền “khóc gần hết hơi” thì Trương Chiêu xuất hiện nói, hiếu liêm ơi, chẳng nhẽ lúc này là lúc khóc ư? Nay hổ lang, gian tặc đang hoành hành, nếu tiểu tướng quân cứ lo khóc anh trai thì ngang như đã mở cửa mời giặc vào. Đây chẳng phải là “nhân ái” gì (không thể coi là nhân)! Điều quan trọng với người thay thế là biết tiếp nhận cái trước rồi mở rộng và phát triển hoàn thành đại nghiệp, vậy sao cứ khóc lóc mãi như đám thất phu thất phụ kia (tình cảm như lũ thất phu)? Thế rồi Trương Chiêu để Tôn Quyền thay trang phục, đổi mặc nhung trang (cải mặc quyền phục), đỡ Tôn Quyền lên ngựa, bày nghi trượng (dàn quân) tuần sát ba quân (kiểm tra quân lính). Không thể hiểu được, Tôn Quyền đã phản ứng rất nhanh, xuất hiện trước mọi người trong tư thế anh vũ uy nghiêm, hệt như một đấng quân vương. Mọi người biết đó là chúa mới (lòng mọi người đã có chỗ dựa). Trương Chiêu “cùng mọi người lo phò tá”.

Cùng lúc đó, Chu Du cũng từ Ba Khâu (huyện Hạp Giang, Giang Tây ngày nay, không phải Ba Khâu của thị trấn Nhạc Dương, Hồ Nam ngày nay, nơi mà sau này quân Tào bị dịch và Chu Du ốm, qua đời) trở về huyện Ngô (nay là Tô Châu, Giang Tô) với chức danh Trung Hộ quân (tư lệnh quân cận vệ) cùng Trương Chiêu (bí thư trưởng) ờ cạnh Tôn Quyền “cùng nhau lo liệu”. Theo Chu Du truyện, lúc đó Tôn Quyền chỉ là tướng quân. Vì vậy bệ hạ và tân khách luôn đơn giản và tuỳ tiện mỗi khi có lễ với Tôn Sách. Riêng Chu Du thì khác, luôn hành lễ theo quan hệ vua tôi, (một mình tận kính theo lễ thần tử), dẫn đầu trong việc xác lập quyền uy của vua Tôn Quyền. Một người “cùng mọi người lo phò tá”, một người “một mình tận kính theo lễ thần tử”, Tôn Quyền một lúc đứng trên vai hai người, bỗng chốc trở nên cao lớn.

Việc Trương Chiêu và Chu Du ủng hộ là cực kỳ quan trọng vì hai người đó đều không phải là người “Giang Đông”, lại đại diện cho hai thế lực chính trị. Chúng ta đều biết, cũng giống như chính quyền Thục Hán được Lưu Bị xây dựng sau khi vào Thục, chính quyền Đông Ngô do Tôn Quyền thành lập cũng bao gồm ba phái. Có điều, khi Tôn Quyền thay thế ba phái này chỉ là ba thế lực chính trị. Chúng ta cần phải nói thêm về ba thế lực chính trị này, nếu không sẽ không sao rõ được rất nhiều tình hình ở Đông Ngô. Tất nhiên chỉ có thể nói qua. Nếu muốn biết tường tận hơn, xin đọc Con đường Tôn Ngô lập nước của ngài Điền Dư Khánh.

Thế lực chính trị thứ nhất là “Tập đoàn quân sự Hoài, Tứ”, gọi tắt là “Hoài Tứ tướng lĩnh”, bao gồm quân cũ của Tôn Kiên và Tôn Sách, nói rõ hơn là số người từ rất sớm đã theo cha con Tôn Kiên, Tôn Sách Nam chinh Bắc chiến giành thiên hạ. Trong số này người cũ của Tôn Kiên là: Trình Phổ người huyện Thổ Ngân quận Hữu Bắc Bình; Hoàng Cái người huyện Tuyền Lăng, quận Linh Lăng; Hàn Đương người huyện Lệnh Chi, quận Liêu Tây. Quân cũ của Tôn Sách gồm có: Tưởng Khâm người huyện Thọ Xuân, quận Cửu Giang; Chu Thái người huyện Hạ Thái, quận Cửu Giang; Trần Võ người huyện Tùng Tư, quận Lư Giang. Chu Du là nhân vật đại biểu cho phái hệ này. Chu Du người huyện Thư, quận Lư Giang, từ nhỏ đã “thân tình” với Tôn Sách, cùng Tôn Sách từ “Giang Tây” vượt sông đánh tới đây, vừa là “anh em thân thiết” vừa là “anh em cọc chèo” với Tôn Sách, trở thành lãnh tụ của phái hệ này.

Thế lực chính trị thứ hai là “tân khách ngụ cư ở đây”, gọi là “Bắc sĩ lưu vong”. Họ vốn từ phương bắc, chạy loạn tới Giang Đông, lúc đầu nhờ cậy vào thái thú, châu mục ở Giang Đông, về sau theo về với tướng lĩnh Hoài Tứ hoặc đại tộc Giang Đông, nên gọi là “tân khách đến ngụ cư”, như Trương Chiêu người Bành Thành; Gia Cát Cẩn người huyện Dương Đô, quận Lang Nha; Bộ Chất người huyện Hoài Âm, quận Lâm Hoài; Trương Hoành người quận Quảng Lăng; Nghiêm Tuấn người Bành Thành; Thị Nghi người huyện Doanh Lăng, Bắc Hải. Họ đều đến “Giang Đông lánh nạn”, nên gọi là “Bắc sĩ lưu vong”. Thế lực chính trị này tuy là một phái hệ phân tán, thậm chí không thành phái hệ, nhưng vì họ là nhân sĩ từ phương bắc, nên ảnh hưởng thật khó lường.

Thế lực chính trị thứ ba là “đại tộc thế gia Giang Đông”, gọi là “Giang Đông sĩ tộc”, ở đây, quan trọng nhất là “tứ đại gia tộc”: Ngu, Ngụy, Cố, Lục. Ngu thị và Ngụy thị ở quận Cối Kê, Ngu xếp trước, Ngụy xếp sau, nhân vật đại biểu là Ngu Phiên và Ngụy Đằng. Cố thị và Lục thị ở quận Ngô, Cố xếp trước, Lục xếp sau, nhân vật đại biểu là Cố Ung và Lục Tốn. Cơ ngơi của “tứ đại gia tộc” này khác nhau, số phận của bốn nhân vật đại biểu trên cũng khác nhau. Lục Tốn, Cố Ung “ra trận vào triều đều là tướng”, đứng đầu văn võ trong chính quyền Đông Ngô; Ngu Phiên hai lần bị giáng, cuối cùng chết ở nơi đi đầy; Nguy Đằng cũng hai lần suýt bị giết. Có một lần Tôn Sách định giết Nguỵ Đằng, may được Ngô phu nhân cứu sống. Chuyện này đã nói trong tập Cơ nghiệp Đông Ngô.

Đây là “bản đồ chính trị” khu vực Giang Đông sau khi Tôn Sách vượt sông. Ở đó có nhiều chỗ đánh dấu bằng “ba mầu” đỏ, vàng, lam. Màu đỏ là “tướng lĩnh Hoài Tứ”, vàng là “Bắc sĩ lưu vong”, lam là “sĩ tộc Giang Đông”. Hồng là vũ khí, vàng là bút mực, lam là tiền bạc. Thái độ của họ đối với chính quyền của Tôn Sách cũng khác nhau. “Tướng lĩnh Hoài Tứ” (vũ khí) thì ủng hộ; “Bắc sĩ lưu vong” (bút mực) thì chờ xem; “sĩ tộc Giang Đông” (túi tiền) thì chống lại. Phần trước đã nói rõ nguyên nhân, Tôn Sách là hàn tộc ở Giang Đông, phát tích ở Giang Tây, nghịch thần ác bá, xâm nhập quê hương, còn răn đe giết hại anh hào. Chính vì thế mà sĩ tộc Giang Đông phản cảm, cảnh giác, hãi hùng và bài xích.

Nhưng Tôn Quyền muốn thành đại nghiệp, cần phải cắm rễ ở Giang Đông, cần phải được sĩ tộc Giang Đông ủng hộ. Lúc này là buổi đầu chưa có được điều đó, nên phải tìm đến sự ủng hộ khác. Như vậy biểu hiện của Chu Du và Trương Chiêu mang tính chất quyết định. Phần trước đã nói, Chu Du là lãnh tụ “tướng lĩnh Hoài Tứ”. Chu Du ủng hộ Tôn Quyền, Tôn Quyền có vũ khí, sự việc được giải quyết quá nửa. Sự ủng hộ của Trương Chiêu cũng rất quan trọng, Trương Chiêu vốn là “tân khách ngụ cư”, thuộc thế lực chính trị thứ hai. Trương Chiêu tuy không là “lãnh tụ” nhưng lại có sức ảnh hưởng có sức hiệu triệu, có “tác dụng mô phạm dẫn đầu”. Trên thực tế, sau khi Trương Chiêu “đưa đồng liêu đến phò tá” thì số “Bắc sĩ lưu vong” còn có thái độ thăm dò trong thời Tôn Sách, đã bắt đầu bước vào mạc phủ của Tôn Quyền. Như vậy, Tôn Quyền đã có bút mực. Có người được Tôn Quyền chiêu mộ (Thị Nghi), có người tự tìm đến (Gia Cát Cẩn), có người được Trương Chiêu giới thiệu (Nghiêm Tuấn).

Chu Du tiến cử Lỗ Túc với Tôn Quyển, Tôn Quyền và Lỗ Túc, quân thần gặp mặt. Theo Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện, Chu Du đã phải làm việc với cả hai phía. Một mặt, nói Tôn Quyền luôn kính trọng người hiền (thân người hiền, quý kẻ sĩ), thu nhận người kỳ tài (nhận người tài), tương lai đại nghiệp sẽ thành công (cuối cùng có cơ sở là đế). Mặt khác lại nói với Tôn Quyền, “Lỗ Túc có tài phò tá”, cần có nhiều người tài như vậy (phải tìm kiếm những người như vậy), để hoàn thành đại nghiệp (cơ nghiệp mới thành), không thể để họ phiêu bạt đến chỗ khác (không thể đế họ đi). Kết quả Tôn Quyền và Lỗ Túc vừa gặp như đã quen, hợp phách hợp điệu, như cá gặp nước, cuối cùng trờ thành một cặp quân thần bền chặt.

Một sự kiện mang ý nghĩa trọng đại. Trước hết, Lỗ Túc là “nhân tài siêu việt” khó kiếm vào thời đó. Lỗ Túc luôn mưu lợi cho đất nước, giỏi đường trị quân, tinh thông ngoại giao, có tầm nhìn chính trị và chiến lược, có thể vừa là nhà chính trị, ngoại giao vừa là nhà quân sự. Lỗ Túc có nhiều đóng góp đặc biệt cho tập đoàn Tôn Ngô. Lỗ Túc đề xuất mục tiêu chiến lược “dựng hiệu đế vương nhằm lấy thiên hạ”; quy hoạch chiến lược “chia ba thiên hạ” với Tào, Lưu (chỉ Lưu Biểu lúc đó, sau điều chỉnh là Lưu Bị) và cũng chính Lỗ Túc dựng nên “liên minh Tôn – Lưu” (bao gồm chống Tào Tháo và cho mượn Kinh châu) tuy sau này có nhiều cách đánh giá khác nhau (về sau Tôn Quyền cho là “một thiếu sót”), nhưng lúc “đòi lại” Kinh châu, Lỗ Túc một mình đến hội, khuất phục Quan Vũ, không hề mất đi phong độ một đại tướng, bản sắc một anh hùng. Vì vậy, về sau trong lúc trò chuyện với Lục Tốn, Tôn Quyền nói trình độ Lục Tốn còn cao hơn Trương Nghi và Tô Tần (cao hơn Trương xa hơn Tô); địa vị lịch sử của Lỗ Túc ngang hàng với Đặng Vũ – đứng đầu các nguyên huân khai quốc thời Đông Hán) (xem Tam quốc chí – Lã Mông truyện).

Nhưng những điều đó chưa phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng nhất là thân phận của Lỗ Túc và thời cơ, con đường Lỗ Túc đến tham gia với Tôn Quyền, cùng những chức vụ sau đó.

Nói về thân phận trước. Trong Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện nói, Lỗ Túc người huyện Đông Thành, quận Lâm Hoài. Vì không muốn nhận chức huyện trưởng huyện Đông Thành theo sắp xếp của Viên Thiệu, Lỗ Túc liền đem theo cả nhà cùng hơn trăm thanh niên hiệp nghĩa (cả nhà cùng hơn trăm người nghĩa hiệp) xuống miền Nam Cư Sào theo Chu Du (đến miền Nam Cư Sào theo Chu Du), (có người nói Cư Sào là đông bắc thị trận Sào Hồ, An Huy, có người nói Cư Sào thuộc đông nam thị trấn Đồng Thành, An Huy). Đông Thành nay là đông nam huyện Định Viễn, An Huy, vì vậy Lỗ Túc là “người Giang Tây”, không phải là “người Giang Đông”, về điều này, Lỗ Túc giống các tướng lĩnh Hoài Tứ, cùng thứ ngôn ngữ với Chu Du. Lỗ Túc xuống miền Nam theo Chu Du, nên là “tân khách ngụ cư”, về điều này, Lỗ Túc giống các Bắc sĩ lưu vong, cùng thứ ngôn ngữ với Trương Chiêu. Lỗ Túc cự tuyệt sự sắp đặt của Viên Thuật, nên lập trường chính trị lại giống với sĩ tộc Giang Đông, có thể có cùng một tiếng nói với họ. Trong tập đoàn Tôn thị xưa nay chưa hề có ai cùng lúc có ba thân phận như vậy. Tôn Quyền muốn điều hoà “ba màu” trên “bản đồ chính trị của mình”, nên rất cần loại người này. Tất nhiên, chưa hẳn Lỗ Túc đã có được tác dụng như vậy, nhưng việc Lỗ Túc đến tham gia, ít ra cũng có ý nghĩa tượng trưng.

Thứ đến là thời cơ. Phần trên đã nói, sĩ tộc Giang Đông luôn bài xích tập đoàn Tôn thị; Bắc sĩ lưu vong luôn giữ thái độ bảo lưu. Lỗ Túc là “tân khách ngụ cư”, cùng với họ, xem thường tập đoàn Lưu thị. Chúng ta đều biết, lúc Chu Du vượt sông sang đông, Lỗ Túc cũng vượt sông, nhưng khi đến Giang Đông, Lỗ Túc không theo Tôn Sách. Lời chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi nói, Lỗ Túc đã gặp Tôn Sách. Ngài Miêu Việt cho rằng không phải thế. Sự thực, lúc đến Khúc A (nay là thị trấn Đan Dương, Giang Tô), Lỗ Túc đã dừng lại (cả nhà ở lại Khúc A). Khúc A là trị sở của Lưu Do được triều đình cử đến làm Dương châu mục, là vùng đất có nhiều ý nghĩa. Trị sở của Dương châu vốn ở Thọ Xuân (nay là huyện Thọ, An Huy). Lúc Viên Thuật chiếm Thọ Xuân, Lưu Do đành phải dời trị sở về Khúc A “Giang Đông”. Lập tức hình thành hai Dương châu, là Giang Đông (Giang Nam) và Giang Tây (Giang Bắc). Nói về phái hệ thì Tôn Sách thuộc “Giang Tây Dương châu”. Lỗ Túc ngụ ở trị sở “Giang Đông Dương châu” có ý nghĩa chính trị gì không, chúng ta chưa rõ. Sau khi Tôn Sách qua đời, Lỗ Túc không nghĩ chuyện về với Tôn Quyền, đó là sự thực. Lỗ Túc chuẩn bị đến với một người là Trịnh Bảo theo ý của Lưu Tử Dương (một người bạn của Lỗ Túc). Trịnh Bảo là ai? Không biết. Xem ra cũng không phải là người ghê gớm gì. Lỗ Túc tình nguyện sang với Trịnh Bảo, không đến với Tôn Quyền, rõ ràng là chưa biết gì về Tôn Quyền.

Nhưng cuối cùng thì Lỗ Túc đã đến với Tôn Quyền, rõ ràng là có lời khuyên của Chu Du cộng với sự đồng ý của chính Lỗ Túc. Theo tôi, trước đó Lỗ Túc đã phải suy nghĩ nhiều, không phải đơn thuần “Túc nghe lời khuyên”. Lời khuyên đó chỉ có thể là một tín hiệu, cho hay “tân khách ngụ cư” đã thừa nhận Tôn Quyền, thậm chí có thể theo tới đó. Tục ngữ có câu, đến sớm không bằng đến đúng lúc. Với Tôn Quyền, Lỗ Túc đến như là trong tuyết có lửa. Huống hồ khi hai bên gặp nhau, Lỗ Túc nói nhiều về “dựng hiệu đế vương để đoạt thiên hạ”, đề xuất bản Long Trung đối của Đông Ngô “tân khách ngụ cư” nhằm “chia ba thiên hạ”. Tôn Quyền đã hết sức cảm kích, thậm chí là cảm động. Vì vậy, sau nhiều năm, lúc trò chuyện với Lục Tốn, Tôn Quyền nói “Ta cùng nói vui thì đã bàn ngay đến nghiệp lớn đế vương, đó là cái khoái nhất vậy”.

Lại nói tới con đường và chức vụ đến với tập đoàn Tôn thị, không phải bắt đầu từ Lỗ Túc, cũng không phải chỉ có mình Lỗ Túc. Nhưng họ hoặc là được Tôn Quyền chiêu mộ (như Bộ Trắc), hoặc là được Đổng Nhân tiên cử (như Nghiêm Tuấn) và đa phần đảm nhiệm chức văn (như Gia Cát Cẩn là trưởng Sử, Bộ Trắc là chủ ký). Lỗ Túc do Chu Du tiến cử, về sau nhận chức võ. Chính quyền tập đoàn Tôn thị vốn là cơ cấu do Trương Chiêu cầm đầu văn, gồm đa phần là Bắc sĩ lưu vong; Chu Du cầm đầu võ, đa phần là tướng lĩnh Hoài Tứ. Lỗ Túc xuất hiện và nhận chức đã phá vỡ lệ đó. Ít ra cũng chứng tỏ là “thế lực thứ nhất” (tướng lĩnh Hoài Tứ) và “thế lực thứ hai” (Bắc sĩ lưu vong) đã hợp lại. Hơn nữa, Bắc sĩ lưu vong đã có thể nhập vào hệ thống quân sự do tướng lĩnh Hoài Tứ làm chủ, vậy thì sau này sĩ tộc Giang Đông sao lại không thể? Trên thực tế, đã có Lục Tốn – một danh tướng sau Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông, xuất thân từ sĩ tộc Giang Đông, một tộc lớn nhất trong “tứ đại gia tộc” ở Ngô quận.

Phân tích như vậy mới thấy ý nghĩa to lớn của việc Lỗ Túc tham gia liên minh, mới thấy vai trò của Lã Mông. Lã Mông là một trong “tứ đại anh tướng” của Tôn Quyền (bốn vị thượng du thống soái, là Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông, Lục Tốn). Lã Mông là người thay thế chức quân của Lỗ Túc, cũng là người tiến cử Lục Tốn thay thế mình. Cuộc đời Lã Mông cũng khá đặc biệt. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, chúng ta biết, Lã Mông người huyện Phú Pha, quận Nhữ Nam (nay là thị trấn Phụ Dương, An Huy), không thuộc “sĩ tộc Giang Đông”. Từ nhỏ theo anh rể Đặng Đương qua sông xuống miền Nam. Gia cảnh lúc đó nghèo hèn (nghèo khổ không nhà cửa), không được đi học (ít đọc sách), vì vậy không thuộc “Bắc sĩ lưu vong”, chỉ là “bình dân vượt sông xuống Nam”. Tôn Sách phát hiện ra Lã Mông, luôn cho làm thị vệ ở cạnh, về sau được Trương Chiêu tiến cử, lúc anh rể qua đời, được thay làm Biệt bộ tư mã. Lã Mông đã có chức vụ nhỏ và được coi là người trong “tập đoàn quân sự Hoài Tứ”.

Trên thực tế, phải vất vả lắm Lã Mông mới có chức, tuy “Biệt bộ tư mã” chỉ là chức đầu mục trong quân. Sau khi thay thế, Tôn Quyền đã tinh binh giản chính, lúc này “tiểu tư mã” có cơ phải “dịch chuyển ra Quan Đình”. Lã Mông biết điều đó, nên đã vay tiền sắm quân trang, lo luyện quân, khiến Tôn Quyền vô cùng thích thú khi đến thị sát. Từ đó Tôn Quyền bắt đầu chú ý đến Lã Mông, dạy Lã Mông đọc sách, cho Lã Mông quân đội, giúp Lã Mông trưởng thành trong chiến đấu. Lã Mông không phụ sự kỳ vọng đó, để Lỗ Túc gặp mặt mọi người. Vì vậy, về sau mỗi lần trò chuyện với Lục Tốn, Tôn Quyền đều nói, cô chỉ nghĩ Tử Minh (Lã Mông) không sợ gian khó, gan dạ (quả cảm không từ nan), không ngờ Lã Mông “có học vấn, tài mưu lược”, chẳng mấy chốc sẽ như Chu Công Cẩn! Thực tình thì Tôn Quyền có nhiều công sức trong chuyện này. Xét theo nghĩa đó thì Lã Mông là người được Tôn Quyền phát hiện và bồi dưỡng.

Từ đây cho thấy, Lỗ Túc ít nhiều quan hệ với ba thế lực chính trị, tướng lĩnh Hoài Tứ, Bắc sĩ lưu vong, sĩ tộc Giang Đông, còn Lã Mông thì không. Vì vậy, nếu nói đại diện cho ba thế lực chính trị trên “bản đồ chính trị” của Tôn Quyền là ba màu đỏ, vàng, lam, thì đại diện cho Lỗ Túc, Lã Mông là màu nâu.

Nhưng Tôn Quyền rất cần màu nâu. Lúc đầu, Tôn Quyền cần màu nâu để có thể điều hoà với ba màu kia. Sau này càng cần màu nâu làm màu quá độ, để điểu hoà màu sắc chủ đạo trong chính quyền, từ mầu hồng của tướng lĩnh Hoài Tứ, màu vàng của Bắc sĩ lưu vong dẩn dần biến thành màu lam của sĩ tộc Giang Đông. Ngài Điền Dư Khánh nói, con đường dựng nước của Tôn Quyền là quá trình “Giang Đông hoá”. Để làm rõ quan điểm này có thể nhìn vào bốn vị từng nhận chức Thượng du thống soái; Trước hết là Chu Du (tướng lĩnh Hoài Tứ) đến Lỗ Túc (Bắc sĩ lưu vong), đến Lã Mông (bình dân qua sông xuống nam) thứ đến Lục Tốn (sĩ tộc Giang Đông).

Đây là sự phân tích của người đời sau. Còn đối với các nhân vật lịch sử thì đây chỉ là lần mây gió gặp nhau. Đúng như Chu Du nói với Lỗ Túc “là lúc tráng sĩ tựa rồng như gió bay lên”. Chu Du còn mượn lời Mã Viện trả lời Quang Vũ đế thời Đông Hán: “lúc này, quân không chọn thần, thần cũng sẽ chọn quân”. Vậy, vì sao Chu Du và Lỗ Túc lại chọn Tôn Quyền? Ở con người đó có điểm gì hơn người, khiến anh hùng hào kiệt khắp nơi phải tìm đến?

§44. NGỒI MÀ QUYẾT VIỆC Ở ĐÔNG NAM

Khác với Tào Tháo và Lưu Bị – tay trắng, gian khổ dựng nghiệp, từ lúc vị thành niên, Tôn Quyền đã tiếp nhận cả một cơ nghiệp do cha, anh để lại, có cựu thần ủng hộ, người mới phò tá. Nhưng Tôn Quyền lại là người xưng đế cuối cùng trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô. Vì sao Tôn Quyền phải hoãn đi hoãn lại? Phía sau sự âm thầm nhẫn nhịn đó, điều gì là trở ngại, phải khổ tâm? Tôn Quyền đã làm gì trước những khó khăn để đi tới thành công?

Tập trước chúng ta đã nói vấn đề này, cuối cùng thì Tôn Quyền có điểm gì hơn người, hút được đám quần hùng. Vấn đề này đáng được bàn bạc. Chúng ta đều biết, trong “ba cái đầu lớn” Ngụy, Thục, Ngô, Tôn Quyền là người tương đối đặc biệt. Tào Tháo và Lưu Bị tự sáng lập nên cơ nghiệp, phải tự xông pha chiến trận để có được giang sơn. Còn Tôn Quyền, là người thay thế. Có điều, trong số những người thay thế thì Tôn Quyền là đột xuất nhất. Tào Phi chỉ là người hoàn thành lễ đội mũ, nhận “đế nghiệp” do người cha sáng lập, còn Lưu Thiền không giữ nổi cơ nghiệp nhỏ nhoi của mình. Chỉ có Tôn Quyền mới biết phát triển “bá nghiệp” của cha, anh thành “đế nghiệp”, chả trách đời sau đã ca ngợi Tôn Quyền: “tuổi nhỏ đã thành đế nghiệp, không ngơi nghỉ ngồi mà quyết trận ở Đông Nam, Thiên hạ anh hùng ai địch nổi? Con cái Tào, Lưu ai bằng Tôn Trọng Mưu!” (Nam hương tử. Đăng Kinh khẩu bắc cố đình hữu hoài của Tân Khí Tật), đúng là Tôn Quyền rất giỏi.

Mọi người hâm mộ Tôn Quyền. Tào Tháo Nam chinh Bắc chiến, vào sinh ra tử mới từ tay trắng phát triển thành nửa giang sơn. Lưu Bị nằm gai nếm mật, khổ sở trăm bề, mới thoát cảnh ăn đậu ở nhờ, phát triển thành một vùng. Tôn Quyền rất khá, tiếp nhận cơ nghiệp của cha, anh lúc vị thành niên. Trong lúc hãi hùng lo sợ đó, đã được Trương Chiêu và Chu Du, cựu thần lão tướng thời Tôn Sách, như hai cây cột chống trời, kịp ngăn được hoạ lớn, trời sụp. Tiếp đến là Lỗ Túc, Lã Mông, Lục Tốn, Cố Ung trước sau tìm đến như mây gió gặp nhau. Tôn Quyền không giống Tào Tháo, Lưu Bị, mỗi lần ra trận phải xách gươm, cầm giáo xông lên trước. Nhiều lúc, như trong các trận Xích Bích, Di Lăng, Tôn Quyền chỉ ngồi ở hậu phương mà bố lệnh. Vì vậy, nhiều người nói Tôn Quyền thật có phúc, thậm chí ngài Chu Trạch Hùng còn gọi Tôn Quyền là “phúc soái”.

Nhưng Tôn Quyền cũng chẳng dễ dàng gì.

Mọi người đều biết, trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, Tôn Quyền là người xưng đế sau cùng. Do Tôn Quyền không muốn? Đương nhiên không phải. Tôn Quyền không thể chăng? cũng vị tất. Tháng mười năm Kiến An thứ XXV (Công nguyên năm 220), Tào Phi xưng đế, đổi hiệu là Hoàng Sơ. Nửa năm sau, tháng tư niên hiệu Ngụy Văn đế Hoàng Sơ năm thứ II (Công nguyên năm 221), Lưu Bị xưng đế, đổi hiệu là Chương Võ. Nếu lúc này Tôn Quyền cũng làm thế thì chẳng có gì là không được. Ngay như A Q cũng biết, hoà thượng sờ được, sao ta không sờ được? Vả lại Đại Hán mất thì đã mất rồi, bạn không xưng đế thì sẽ xưng thần với ai đây? Sau khi Lưu Bị xưng đế được bốn tháng, Tôn Quyền chọn “xưng phiên” với Tào Phi (vào tháng tám năm Hoàng Sơ thứ II), còn phái sứ giả đến, tỏ rõ sự thần phục, trả tướng Ngụy bị bắt là Vu Cấm. Và sau ba tháng (tháng mười một Hoàng Sơ năm thứ II), Tôn Quyền được Tào Phi sắc phong là Ngô vương. Lần thứ nhất đã bỏ qua cơ hội xưng đế.

Lần thứ hai là tháng tư năm Hoàng Võ thứ II (Công nguyên năm 223), Hoàng Võ là niên hiệu của Đông Ngô. Trước lúc Tào Phi xưng đế, về danh nghĩa vương triều Đại Hán vẫn còn, nên mọi người phải dùng niên hiệu của Hán Hiến đế. Sau khi xưng đế, Tào Phi và Lưu Bị dùng niên hiệu của mình như Hoàng Sơ và Chương Võ. Tôn Quyền tuy chưa xưng đế, nhưng được phong là Ngô vương, là vương quốc độc lập, nên đến năm thứ hai thì đổi niên hiệu là Hoàng Võ. Tức là sau khi Hán Hiến đế bị hạ bệ thì không còn niên hiệu chung. Để có một thái độ chung với ba nước, mỗi khi nói nước nào, tôi sẽ dùng niên hiệu của nước đó. Tuy có phiền hà cho độc giả, nhưng cũng chẳng còn cách nào khác. Đằng sau từng niên hiệu còn ghi ngày theo dương lịch, có thể giúp mọi người thoát được cảnh mơ hồ.

Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, vào tháng tư năm Hoàng Võ thứ II, quần thần có lời khuyên Tôn Quyền làm Hoàng đế, Tôn Quyền đã cự tuyệt (Quyền không theo). Nhìn chung trong lịch sử, mỗi khi các nhân vật cỡ lớn xưng “Tôn hiệu” là vương hay là đế, đều do người dưới có lời khuyên, còn mình thì từ chối và từ chối. Như Tào Tháo từ chối tới ba lần. Lưu Bị không chịu xưng đế, Gia Cát Lượng có lời khuyên. Nhưng lần này Tôn Quyền “không theo”, không phải giả vờ, mà là thực bụng không đồng ý. Theo lời chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi, Tôn Quyền không đồng ý vì thấy không nỡ. Tôn Quyền nói, vương triều Đại Hán suy bại đến nước này (nhà Hán đổ vỡ), quả nhân không cứu được (không thể cứu giúp), còn bụng dạ nào mà tranh giành?

Đương nhiên đúng là dối trá, quỷ cũng không tin. Nếu thực bụng vì Hán thất thì vì sao lại nhận phong hiệu của “giặc Tào”? Nếu đúng là vì tiết nghĩa thì đừng làm Ngô vương nữa! Ngô vương làm được, sao Ngô đế không làm được? Vì vậy quần thần cho Tôn Quyền từ chối là làm trò, vì thế mới kiên trì (mời lại lần nữa). Tôn Quyền hết cách đành phải nói ra một chút sự thực. Tôn Quyền nói, vì sao quả nhân lại nhận phong hiệu của Tào Nguỵ? Vì lúc đó Lưu Huyền Đức sắp đánh tới (chỉ trận chiến ở Di Lăng), phía Tào Nguỵ lại có ý muốn giúp chúng ta. Quả nhân hiểu rõ, giúp đỡ như vậy khác gì là ép buộc. Nếu quả nhân không cúi đầu xưng thần, họ sẽ cùng Lưu Bị đánh thẳng tới (cùng phía tây đánh tới), khiến chúng ta “hai phía đều có giặc”. Hậu quả thực nghiêm trọng, vì vậy, quả nhân không thể không nén nhịn “nhận sự phong vương”. Ý đồ đó (nhận ở dưới người khác), quả nhân biết các vị chưa thực rõ (chưa biết hết), nhân tiện giải thích như vậy (xin nói như vậy)!

Nói như vậy mới đúng có một phần. Điều đó giải thích vì sao năm Hoàng Sơ thứ II (Công nguyên năm 221) lại nhận phong, nhưng chưa giải thích được vì sao năm Hoàng Võ thứ II (Công nguyên năm 223) lại không xưng đế. Vì chúng ta đều biết, lúc này Lưu Bị đã bại trận ở Di Lăng, Tôn Quyền và Tào Phi đã trở mặt. Tôn Quyền và Tào Phi trở mặt trước đó một năm (Công nguyên năm 222). Đây là nguyên nhân khiến Tôn Quyền đổi hiệu Hoàng Võ. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện nói, “Quyền đổi niên hiệu, giữ vững Lâm Giang”. Ý tứ rất rõ ràng: Quả nhân không coi ngươi là hoàng thượng, không dùng niên hiệu của ngươi nữa, muốn đánh thì cứ đến mà đánh! Kể cũng lạ, Tôn Quyền đã trở mặt với Lưu Bị và Tào Phi, thì việc gì còn phải chờ đợi nữa?

Lý lẽ thật đơn giản. Chính vì trở mặt nên không còn cảm giác an toàn. Thực tế thì vấn đề lớn nhất của Tôn Quyền là không còn cảm giác an toàn. Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, trước khi nhận phong hiệu của Tào Phi, Tôn Quyền từng có lệnh đến chư tướng. Tôn Quyền nói, khi sinh tồn thì đừng quên sự diệt vong (tồn không quên vong), khi được an toàn phải nghĩ đến lúc nguy hiểm (an tất nghĩ nguy), đó là bài học tốt nhất mà người xưa để lại (bài học hay của người xưa). Huống hồ các vị đang ở biên cảnh (thân tại biên cương), trước mặt là kẻ địch mạnh (hổ lang giao tiếp), lẽ nào có thể sơ suất không nghĩ tới điều lạ (khinh suất không nghĩ đến tai hoạ)! Rõ ràng, Tôn Quyền luôn coi Tào, Lưu là “hổ báo”, luôn phải đề phòng.

Có điều Tôn Quyền cũng biết, Tào Ngụy không dễ chơi, nhưng có thể tránh được. Vì vậy, sau khi trở mặt “vẫn còn đi lại với Ngụy Văn đế”. Bên phía Lưu Bị cũng không nên đắc tội nhiều, cái gì tốt vẫn nên thu. Tốt nhất, không nên đắc tội với hai nhà hoặc là vừa đẩy vừa kéo, đừng làm điều gì quá đáng. Có thể đây là tâm tư của Tôn Quyền. Không tin thì hãy xem niên hiệu của Tôn Quyền nói lên điều gì? Hoàng Võ. Rõ ràng đây là Hoàng Sơ của Tào Phi thêm Chương Võ của Lưu Bị. Sau này khi xưng đế, niên hiệu của Tôn Quyền là “Hoàng Long” (lúc này niên hiệu của Thục là Kiến Hưng, của Ngụy là Thái Hoà). Ý nghĩa thực rõ ràng: quả nhân khác gì cá chép đã vượt long môn, đành phải thế thôi!

Đó là Tôn Quyền. Tôn Quyền đi đường khác với Tào Tháo và Lưu Bị. Đại sư sử học, ngài Tiễn Bá Tán nói rất hay, Tào Tháo “coi hoàng bào như áo thường”. Từ đây, chúng ta có thể nói: Lưu Bị, coi áo thường là hoàng bào để mặc; Tôn Quyền mặc trái hoàng bào. Hoặc nói, Tôn Quyền tự may hoàng bào cho mình và lộn trái ra mặc. Chờ lúc thời cơ chín muồi, thật thuận tiện mới mặc mặt phải ra ngoài. Trần Thọ nói, Tôn Quyền “có cái hay của Câu Tiễn” (Bình Ngô chủ truyện), không còn gì chuẩn xác hơn. Mọi người nghĩ xem, lẽ nào Câu Tiễn lại là người có thể mặc áo trái? Có điều, áo Câu Tiễn mặc lại chính là vương bào!

Lúc này chúng ta đã có thể trả lời vấn đề đặt ra ở tập trước: Vì sao Tôn Quyền có thể được lão thần ủng hộ, người mới theo về, có thể được nhiều anh hùng hết sức phò tá? Là bởi Tôn Quyền có “cái hay của Câu Tiễn” là “anh tài kiệt xuất”. Không còn nghi ngờ gì, một người có thể may lấy hoàng bào, tự mặc hoàng bào thì đúng là người Chu Du, Lỗ Túc hy vọng phò tá.

Tôn Quyền đúng là một người như vậy?

Đúng. Trời phú cho con người Tôn Quyền có một số đặc thù. Tam quốc chí – Ngô chủ truyện dẫn lời Lưu Uyển, Tôn Quyền “hình mạo kỳ vĩ, cốt thể bất thường”. Thế nào là “cốt thể bất thường”? Lời chú dẫn Hiến đế Xuân Thu của Bùi Tùng Chi nói, “dài trên ngắn dưới”. Thế nào là “hình mạo kỳ vĩ”? Chú dẫn Giang Biểu truyện nói “Di vuông miệng lớn, mắt sáng lung linh”. Di, là hai bên má. “Di vuông, miệng lớn” có vẻ là uy vũ hùng tráng, “mắt sáng lung linh” tức là trong mắt có thần. Tính cách của Tôn Quyền cũng rất tốt, “rộng rãi, nhân từ và hào hiệp”. Điều quan trọng nhất, từ rất sớm Tôn Quyền đã tham dự chính sự cùng Tôn Sách (cùng bàn mưu kế), Tôn Sách luôn kinh ngạc về những phát biểu của Tôn Quyền (Sách thường thấy lạ, cho rằng mình không bằng). Vì vậy, Tôn Sách để Tôn Quyền luôn đi theo bên mình và mỗi lần gặp gỡ quần thần Sách luôn quay lại nói với Quyền, người anh em, sau này các vị đây sẽ là đại tướng của ngươi.

Tôn Sách không nhìn nhầm Tôn Quyền. Chúng ta đều biết, Tôn Quyền thay thế lúc mới mười tám tuổi, đang độ khí huyết phương cương lại sẵn có hiệp khí trong người, nên vừa nhận chính quyền đã nhanh chóng ổn định. Phần trên đã nói, vào năm Tôn Quyền vừa thay thế, Lỗ Túc được Chu Du khuyên tiến đã về với Tôn Quyền, đã có quy hoạch to lớn giúp Tôn Quyền, xác định phải “dựng hiệu đế vương giành thiên hạ”. Lúc đó Tôn Quyền đã nói như thế nào? Tôi nói một câu chẳng mặn mà gì: để phò tá Hán thất, Tôn mỗ sẽ làm việc hết mình (tận lực để phò tá Hán thất). Bởi tướng quân chưa thể nghĩ và chưa thể làm được như điều ngài nói (chưa theo được lời đó). Theo tôi, đó là mấy lời khách sáo. Vì tình hình lúc đó, đúng như Lã Bố nói, “Quận quận muốn làm đế, huyện huyện muốn xưng vương” (xem lời Lã Bố và Tiêu Kiến Thư ghi trong chú dẫn Anh hùng ký của Bùi Tùng Chi ở Tam quốc chí – Lã Bố truyện) không ít người muốn làm Hoàng đế. Người khác muốn, Tôn Quyền không muốn chăng? Theo tôi là muốn. Theo Tam quốc chí – Lỗ Túc truyện, Tôn Quyền xưng đế sau 22 năm, trước khi lên đàn còn quay lại nói với mọi người, bấy giờ Lỗ Tử Kính đã nghĩ tới hôm nay, thực là “thấu rõ sự đời”. Rõ ràng “chưa theo được lời đó” là chưa thành thực, “thấu rõ sự đời” mới là thực. Có điều, thực lực của tập đoàn Tôn thị, năng lực của cá nhân Tôn Quyền khi đó chưa đủ để thực hiện ước mơ làm Hoàng đế, vì vậy mới qua loa vài câu cho xong chuyện.

Sự việc đó nói rõ điều gì? Tôn Quyền biết nhẫn nhịn. Nhẫn nhịn là tố chất cần thiết của nhà quân sự, nhà chính trị. Những ai đã đọc Tào Quế luận chiến thì đều rõ: “Ra trận phải có dũng khí. Hăng xong rồi sẽ yếu, yếu rồi sẽ kiệt”. Tức là, khi hai bên đang dàn trận, ai biết nhẫn nhịn người đó sẽ hơn. Nếu địch mạnh ta yếu, lại càng phải nhẫn nhịn, nếu không là tự chuốc lấy diệt vong. Vì vậy, các nhà chính trị, nhà quân sự thành công đều là những người nhẫn nhịn trước, sau mới khắc địch, giành thắng lợi. “Địch tiến ta lui, địch ngừng ta quấy, địch mỏi ta đánh, địch chạy ta đuổi”, trước hết là phải nhẫn nhịn (địch tiến ta lui), sau đó làm cho địch không nhịn được (địch ngừng ta quấy), cuối cùng mới có thể khắc địch giành thắng lợi.

Thực tế là trong quá trình sáng nghiệp, Tôn Quyền luôn biết nhẫn nhịn. Theo lời chú của Bùi Tùng Chi cuối thiên Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, Phó Huyền thời Tấn nói tới sự khác nhau giữa Tôn Sách và Tôn Quyền, nói tác phong của Tôn Sách “sáng suốt độc đoán, sức mạnh hơn người”, sách lược của Tôn Quyền “biết chờ thời cơ, binh không manh động”, cho nên “đánh ít bại và Giang Nam yên ổn”. Đúng, Tôn Quyền tuy “Làm chủ Đông Nam, chiến tranh không dứt” nhưng về cơ bản chỉ đánh những trận có đảm bảo. Và đã chủ động xuất kích thì luôn giành thắng lợi hoặc không có tổn thất lớn. Như năm Kiến An thứ VIII đánh Hoàng Tổ, kết quả “phá tan quân thuyền”; năm thứ XII lại đánh Hoàng Tổ, kết quả “dân chúng đến hàng”, năm thứ XIII, lần thứ ba đánh Hoàng Tổ, kết quả là “đánh vào thành” và “bắt kẻ cầm đầu”; năm thứ XIV đánh Tào Nhân, kết quả “Nhân bỏ thành mà chạy”; năm thứ XIX đánh Hoàn thành, kết quả là “phá thành”. Được như vậy, vì “binh không manh động”.

Duy còn một điều mọi người thấy khó hiểu là trận chiến Xích Bích.

Đúng. Nhiều người lấy làm khó hiểu vì sao Tôn Quyền lại liên Lưu chống Tào. Thứ nhất, cuộc chiến vốn chẳng có liên can gì, nhưng vì sao Tôn Quyền lại phải nhảy vào hố nước đó? Thứ hai, cuộc chiến đó không chắc thắng, vì sao Tôn Quyền phải mạo hiểm? Thứ ba, cuộc chiến đó một bên không thân thiết (Lưu Bị), một bên không lễ tiết (Tào Tháo) thì vì sao Tôn Quyền lại nghiêng về một bên? Vì vậy, nhiều người cho rằng Tôn Quyền bị Lỗ Túc, Chu Du, Gia Cát Lượng kéo xuống nước, việc hình thành liên minh Tôn – Lưu quy công cho Lỗ Túc, Chu Du và Gia Cát Lượng. Trong quyển đầu Phẩm Tam Quốc, tôi cũng nói vậy.

Nhưng lúc này có thể nói với mọi người, người tạo dựng chính, liên minh Tôn – Lưu là Tôn Quyền, không phải Lưu Bị, không phải Khổng Minh, không phải Lỗ Túc, không phải Chu Du. Thực tế thì mấy truyện trong Tam quốc chí đã nói rất rõ. Ngô chủ truyện nói, Chu Du và Lỗ Túc “Tranh cãi xong xuôi, ý giống với Quyền”. Chu Du truyện dẫn lời Quyền “Ngài nói rất rõ, hợp ý cô đây”; Lỗ Túc truyện dẫn lời Tôn Quyền cũng nói, “ý của mọi người làm cô thất vọng, nay khanh có kế lớn, rất giống ý cô”. Lời chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Chu Du truyện cũng nói, buổi tối Chu Du gặp Tôn Quyền muốn có 5 vạn tinh binh, Tôn Quyền nói lại “đã chọn 3 vạn người, thuyền lương, chiến cụ đầy đủ”, rồi để Chu Du, Lỗ Túc và Trình Phổ đi trước, mình hỗ trợ ở Sài Tang. Nếu bọn Chu Du ra quân thất lợi, Tôn Quyền chuẩn bị sống mái một trận với Tào Tháo (cô quyết chiến với Mạnh Đức).

Không còn gì rõ ràng hơn, quyết tâm liên Lưu chống Tào không phải ai khác, mà chính là Tôn Quyền. Nếu không, thì sao Tôn Quyền lại nói, kiến nghị của bọn Trương Chiêu “khiến cô thất vọng”, lại nói, ý kiến của Lỗ Túc, Chu Du “chính giống ý cô”, “rất hợp ý cô”? Sao đã chuẩn bị xong cho Chu Du 3 vạn người, đến thuyền bè, lương thảo, vũ khí cũng đều có đủ? Sao lại có thể nói với Chu Du “gặp nhau có gì bất lợi sẽ trở lại, cô quyết đấu với Mạnh Đức một phen”? Rõ ràng là Tôn Quyền đã quyết định. Đôi mắt ngời sáng của Tôn Quyền đã nhìn thấu qua sông, qua lớp sương mù, tới làn khói nhẹ tận vùng thượng du.

Dù vậy, Tôn Quyền vẫn giữ kín, xưa nay chưa từng chủ động nói rõ suy nghĩ của mình với người khác. Trong quá trình tìm quyết sách, Tôn Quyền luôn hỏi ý kiến mọi người. Lỗ Túc nói, Tôn Quyền vẫn muốn nghe Gia Cát Lượng nói. Gia Cát Lượng nói rồi, Tôn Quyền vẫn muốn nghe Chu Du nói. Mọi người có cảm giác như, Tôn Quyền đều nghe ý kiến mọi người. Tôn Quyền có đầy đủ tố chất một lãnh tụ. Tôn Quyền biết rất rõ, muốn có một quyết sách lớn, phải có sự bàn bạc kỹ lưỡng, phải có sự ủng hộ kiên quyết. Nói tới chủ chiến, tốt nhất là nghe ý kiến của phái chủ chiến (Lỗ Túc, Chu Du); nói tới liên minh, tốt nhất phải xem người chủ trương liên minh nói gì (Gia Cát Lượng). Có người bất đồng ý kiến (Trương Chiêu), không sao, đây đúng là lúc xem lại thái độ chính trị và lập trường chính trị của cá nhân người đó. Thời gian có kéo dài ra cũng không sao, Tôn Quyền biết nhẫn nhịn. Tôn Quyền hiểu rõ, chỉ có nhẫn nhịn mới có quyết sách đúng đắn, mới có thể khắc địch, thắng lợi.

Tôn Quyền nhẫn nhịn, thay đổi sắc mặt. Trong đời mình, không biết bao nhiêu lần Tôn Quyền đã trở mặt, Tôn Quyền và Lưu Biểu có thù đời đời, nhung khi Lưu Biểu mất, Tôn Quyền cử Lỗ Túc đến viếng; Tôn Quyền và Lưu Bị là bạn liên minh, nhưng khi Quan Vũ đánh Tương Phàn, Tôn Quyền đã chọc dao ở sau lưng. Tôn Quyền liên Lưu rồi phản Lưu, hàng Tào rồi lại bội Tào, cho mượn Kinh châu rồi đoạt Kinh châu, thờ Tào rồi lại chửi Tào. Trước trận chiến Xích Bích, Tào Tháo khí thế dũng mãnh, Tôn Quyền chống lại; sau trận chiến Xích Bích, Tào Tháo thế công đã giảm, Tôn Quyền đầu hàng. Quan Vũ uy trấn Hoa Hạ, Tôn Quyền lén đánh; lúc Lưu Bị đại bại ở Di Lăng, Tôn Quyền xin hoà. Tôn Quyền giống như nhân vật trong truyện Cổ Long, vào lúc không thể bàn bạc được ở góc độ bế tắc, Tôn Quyền lại có chiêu có thể bàn bạc được, Tôn Quyền đánh cho Tào, Lưu đầu hôn mắt hoa, không biết phải làm gì nữa!

Xem ra Tôn Quyền là nhà chính trị thiên tài, bởi đã hiểu thế nào là chính trị. Thế nào là chính trị? Chính trị kỳ thực là quan hệ và có ba loại quan hệ chính trị: địch, ta và bạn. Ai là địch? Tào Ngụy (bao gồm Tào Tháo, Tào Phi, Tào Duệ). Ai là bạn? Lưu Bị là bạn. Nhưng “địch” là Tào Ngụy, luôn không nên đắc tội; còn “bạn” là Lưu Bị, lại luôn có thể trở mặt, không nhận. Vì vậy còn phải điều chỉnh sách lược, hóa địch thành bạn, hoặc anh trở mặt, tôi cũng trở mặt. Sau trận chiến Xích Bích, Tôn Quyền đánh Tào Tháo, đánh cả với Lưu Bị; và hoà với Lưu Bị cũng hoà cả với Tào Tháo. Coi đó là ngón nghề được Tôn Quyền dẫn rất khéo. Như tháng bảy năm Hoàng Sơ thứ II (Công nguyên năm 221), Lưu Bị đến đánh, Tôn Quyền liền xưng thần với Tào Phi. Tháng sáu năm sau (Công nguyên năm 222), Tôn Quyền đánh bại Lưu Bị, đã trở mặt luôn. Chừng đến tháng Chín, Tào Phi sai Tào Tu, Tào Nhân, Tào Thực chia quân làm ba đường đánh tới, Tôn Quyền liền quay lại xin hoà với Lưu Bị, mặc dù lúc này Lưu Bị đang là bại tướng dưới trướng. Rõ ràng đây không phải là phản phúc vô thường mà là cung cách của người hay bị đánh, biết phải làm gì để từ trong kẽ hở đó có thể sinh tồn và phát triển.

Có người, đã biết điều đó, như Lưu Hoa, Lưu Hoa cho rằng không nên tin việc Tôn Quyền xưng thần. Theo Tam quốc chí – Lưu Hoa truyện, Lưu Hoa nói với Tào Phi, người Ngô ở xa, ngoài Trường Giang và Hán Thuỷ (xa xôi bên ngoài Giang và Hán), từ lâu đã không có ý thần phục (không có bụng thần phục từ lâu), sao bỗng dưng chạy đến biểu lộ sự trung thành? Nhất định vì “ngoại bức trong loạn” mới đến làm chúng ta dao động. Trên thực tế, Tôn Quyền đâu chỉ làm dao động một lần? Trước đây đã thường làm dao động. Phía Đông Ngô không chỉ có Tôn Quyền biết làm dao động? Nhiều người khác cũng biết. Lúc Quan Vũ đánh Tương, Phàn, Lã Mông và Lục Tốn đã làm cho Quan Vũ dao động đấy thôi? Đó là cái gì? Như lời của Bùi Tùng Chi trong chú dẫn Phó tử, đó là “cái lợi của nước nhỏ”. Nhược tiểu, không nên cứng quá, phải có biện pháp, phải biết uốn mình cầu toàn, thậm chí phải quanh co để cứu nước.

Làm được như vậy không phải dễ, không chỉ phải nhẫn nhịn, biết trở mặt, còn phải biết cong lưng uốn gối. Tôn Quyền làm được điều này. Cứ như việc nhận sách phong của Tào Phi, thực không đơn giản. Trước đây, cùng đứng cùng ngôi, bây giờ phải cúi đầu xưng thần, một sự thay đổi lớn? Trước đây chỉ mặt mắng chửi người ta là “giặc Hán”, lúc này lại uốn gối gọi người ta là “hoàng thượng” liệu có làm được như vậy không? Trước đây luôn miệng là “hết sức phò tá nhà Hán”, bây giờ đến làm “Ngụy thần”, biết giải thích sao đây? Vì vậy có nhiều người ở Giang Đông không đồng tình. Tôn Thịnh cũng nói, nếu theo “lời bàn của quần thần” thì cả đời xưng là “Hán tướng”, không xưng là “Ngụy thần”, há chẳng phải “đạo nghĩa hợp tình, mà đức nhân cảm hoá trăm đời sao?” Tôn Thịnh còn nói, giữ nghĩa thì không nhục, đến như Bá Di, Thúc Tề, Lỗ Trọng Liên còn chịu được hai chữ “thất phu”, đàng này chỉ là “vua một nước” trong “thiên hạ chia ba” sao không làm được?

Đó là lời nói trong sách vở. Làm người cũng nên như Bá Di, Thúc Tề “không ăn gạo nhà Chu” hoặc Lỗ Trọng Liên “vì nghĩa không chịu tôn xưng Tần làm đế”. Nhưng là một nhà chính trị thì không thể chỉ nghĩ đến danh dự đạo đức của cá nhân mà phải nghĩ tới đại thế thiên hạ và lợi ích đất nước. Trên thực tế thì ngay như Gia Cát Lượng có lúc cũng phải biến hoá. Theo chú dẫn Hán Tân Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện, thời Thục Hán năm Kiến Hưng thứ VII (Công nguyên năm 229), Tôn Quyền xưng đế, đã phái sứ giả đến Thục Hán, mong muốn “hai đế cùng tồn tại”, tức là nước Ngô thừa nhận Thục đế là Hoàng đế, nước Thục cũng thừa nhận Ngô đế là Hoàng đế và đều không thừa nhận Ngụy đế là hoàng đế. Kết quả là triều đình Thục Hán đã bàn luận sôi nổi. Và theo đạo đức truyền thống thì, trời không thể có hai mặt, người không thể thờ hai vua, vậy làm sao có đến hai Hoàng đế trong thiên hạ? Vì vậy tất cả nhất trí chủ trương (người người không nên) tuyệt giao với Ngô (xoá bỏ liên minh).

Nhưng Gia Cát Lượng đã ngược lại, chủ trương thừa nhận Ngô đế, vì Thục Hán cần có sự “giúp đỡ của phía đó”. Rõ ràng, điều mà Gia Cát Lượng suy nghĩ không phải là hai chữ “đại nghĩa” chung chung mà suy nghĩ đến lợi ích của đất nước một cách thực tế. Quan trọng là Gia Cát Lượng đã nêu rõ một điều, quyết sách chính xác của nhà chính trị kiệt xuất phải “quyền thông biến hoá, nhìn xa trông rộng”, tuyệt không phải “nỗi bực của kẻ thất phu”. Cũng tức là, nhà chính trị cần phải biết thời rõ thế (ứng quyền), nhìn thời mà biến hoá (thông biến), mưu sâu kế xa (nghĩ rộng), nghĩ tới lợi ích cơ bản, lợi ích lâu dài của nhân dân đất nước (lợi ích xa) không cần sự bực dọc của thất phu, không cần chủ nghĩa giáo điều. Lời nói rất hay! Mấy lời nói của Gia Cát Lượng khiến cho kẻ “thất phu phẫn nộ” kia có thể nghỉ được rồi.

Thực tế thì Tôn Quyền đã “nhìn thời thế mà biến hoá, nghĩ đến lợi ích lâu dài”. Tôn Quyền tuy phải khom lưng uốn gối với Ngụy, có sự so sánh không xác đáng lắm, là “bán nghệ nhưng không bán thân”, nhưng bản thân vẫn là bản thân, giữ được nguyên tắc, giữ được đường lối. Ví dụ Tào Ngụy nhiều lần muốn Tôn Quyền cho con cái đến kinh thành làm con tin, nhưng Tôn Quyền đâu có nghe. Rõ ràng không phải là thực bụng quy thuận, Ngô chủ truyện, “ngoài công việc ra, thành tâm là không thực”. Đây không phải là trò hai mặt, mà là bất đắc dĩ. Và Tôn Quyền còn công khai sự “không thành tâm” của mình. Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, sau khi tiếp nhận phong hiệu Ngô vương, Tôn Quyền phái đô uý Triệu Tư sang sứ nước Ngụy. Vừa có mặt, Tào Phi đã hỏi Triệu Tư, “Ngô vương là loại chủ thế nào?” Triệu Tư nói: “Là chủ thông minh, nhân trí và hùng lược”. Tào Phi cảm thấy thú vị, hỏi tỉ mỉ hơn, Triệu Tư cứ giải thích từng chữ một (nhận Lỗ Túc giỏi giang là thông vậy; phái Lã Mông ra trận là minh vậy; thu Vu Cấm và không hại là nhân vậy; lấy Kinh châu, quân không đổ máu là trí vậy), cuối cùng nói thêm: “giữ ba châu nhìn thiên hạ chằm chằm là hùng vậy; khuất mình dưới bệ hạ là lược vậy”. Rõ ràng chưa! “Khuất mình dưới bệ hạ” là sự dao động, “nhìn thiên hạ chằm chằm” mới là thực.

Vấn đề không phải ở chỗ Tôn Quyền có thể nghĩ như vậy, có thể nói như vậy, mà đây là lời nói của sứ thần trước mặt Tào Phi, thế mới là giỏi. Điều đó nói lên điều gì? Nói rõ Tôn Quyền không chỉ có thể khom lưng mà còn có thể ngẩng đầu. Và ngay cả khi “Khuất mình dưới bệ hạ” thì đầu vẫn ngẩng lên. Tôn Quyền khom lưng nhưng không quỳ gối, quỳ gối nhưng không đầu hàng, ngạo xương nhưng không ngạo khí, có thể co có thể duỗi, có thể duỗi có thể co. Sứ thần của Tôn Quyền cũng chẳng kém cạnh gì trước mặt Tào Phi. Theo chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, Triệu Tư còn có buổi nói chuyện nữa với Tào Phi, cậy mình học vấn tốt là nhà thơ lớn nhà lý luận lớn, Tào Phi với bộ mặt trào lộng đã hỏi Triệu Tư: Ngô vương cũng hiểu học thuật chứ? Triệu Tư nói, Ngô vương giữ hàng ngàn dặm đường sông, thống soái trăm vạn hùng binh, dẫn đầu nhiều người hiền tài. Chí hướng Tôn Quyền cao như núi dài như sông. Vì vậy, Tôn Quyền tuy đọc hàng đống sách nhưng không hề bới lông tìm vết, tầm chương trích cú. Tào Phi lại hỏi trẫm có thể đánh nước Ngô không? Triệu Tư nói, bệ hạ có quân đội của bệ hạ, vua của thần có sự phòng vệ của Người (nước lớn có quân chinh phạt, nước nhỏ có phòng vệ kiên cố). Tào Phi hỏi nữa, nước Ngô có sợ Đại Ngụy của ta không? Triệu Tư nói, tinh binh cường tướng trăm vạn hùng binh, Trường Giang Hán Thuỷ lại có thành cao hào sâu, sợ cái gì! Tào Phi hỏi tiếp, bên nước Ngô, người giống như các hạ đây có nhiều không? Triệu Tư nói, có chừng chín, mười người thông minh đặc biệt! Còn như thần đây thì “vô khối, không sao đếm xuể”.

Triệu Tư nói đúng, trong thâm tâm Tôn Quyền đang nhìn “thiên hạ chằm chằm”. Và Tôn Quyền biết nhẫn nhịn, biết trở mặt, biết khom lung, biết ngẩng đầu, nên cuối cùng đã thực hiện được mục đích của mình. Theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, mùa xuân niên hiệu Hoàng Long năm đầu (Công nguyên năm 229), quần thần lần nữa khuyên tiến. Lần này Tôn Quyền không từ chối và đã lên ngôi Hoàng đế ở Nam giao Vũ Xương (nay là thị trấn Ngạc Châu, Hồ Bắc). Vì sao lúc này Tôn Quyền lại không sợ? Vì ba năm trước Tào Phi đã qua đời, Tào Duệ kế vị, Tôn Quyền thấy không đáng sợ. Bên phía Thục Hán, Gia Cát Lượng cầm quyền, là người kiên quyết chủ trương phải có liên minh Ngô – Thục. Chính quyền trong nước đã “Giang Đông hoá”, bước đầu ổn định. Từ lâu Lục Tốn đã là thống soái, Cố Ung là thừa tướng (niên hiệu Hoàng Võ năm thứ IV, tức Công nguyên năm 225). Tôn Quyền có thể yên tâm, lộn phải hoàng bào, mặc vào người.

Tôn Quyền tính toán không sai. Tôn Quyền xưng đế được các nước láng giềng thừa nhận. Tháng sáu, Gia Cát Lượng phái Vệ uý Trần Chấn đến chúc mừng. Hai nước ký “điều ước không xâm phạm lẫn nhau”, cùng nhau tiêu diệt Tào Ngụy, “phi Hán và Ngô, không ai thăng nhiệm được” và hẹn nhau “Nếu ai hại Hán thì Ngô sẽ đánh; nếu ai hại Ngô thì Hán sẽ đánh”. Trên giấy họ còn có dự án phân chia địa bàn của Tào Ngụy: Dự châu, Thanh châu, Từ châu, U châu thuộc Ngô, Duyện châu, Ký châu, Tinh châu, Lương châu thuộc Thục, Tư châu mỗi nhà một nửa. Lúc này cách lúc Tào Phi xưng đế (Công nguyên năm 220) là 9 năm, cách lúc Lưu Bị xưng đế (Công nguyên năm 221) là 8 năm. Tôn Quyền thực biết nhẫn nhịn.

Thực tế Tôn Quyền không phải tầm thường mà rất anh vũ, thậm chí đã tự lên ngựa bắn hổ. Tôn Quyền cũng không hề để lộ mình là nhạy bén, như ở trận Xích Bích. Nhưng Tôn Quyền rất hiểu, trước hết bản thân phải là “vị vua biết giữ”, sau đó mới thành “vị vua khai sáng”. Con đường của Tôn Quyền trước hết phải thức thời, sau mới thành tuấn kiệt; trước hết vờ là Tôn Tử, sau mới thành bá vương. Vì vậy Tôn Quyền có thể che giấu sự sắc sảo của mình, hoặc “đôi lúc mới lộ ra”. Trần Thọ nói: Tôn Quyền có “sự kỳ tài của Câu Tiễn”, có thể là nguyên nhân đó. Cũng tức là, đặc điểm của Tôn Quyền là anh vũ hào hùng lại có tài che giấu nhẫn nhịn.

Xem ra, Tôn Quyền còn là người có sức hấp dẫn, nhưng như vậy là chưa đủ. Hạng Võ, Viên Thiệu cũng có sức hấp dẫn, nhưng vì sao lại không thành công? Vì không biết dùng người. Tôn Quyền thành công vì Tôn Quyền biết dùng người. Vậy, Tôn Quyền có đặc điểm gì lúc dùng người?

§45. TÌNH TRỜI HẬN BIỂN

Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị, Gia Cát Lượng là người lãnh đạo chủ yếu thời Tam Quốc. Đặc điểm của họ là biết dùng người, vì vậy mới được mọi người ủng hộ, tạo nên thế chân vạc. Nhưng tác phong và cách làm của từng người là khác nhau. Vậy đặc điểm của Tôn Quyền là gì? Tác phong của Tôn Quyền biểu hiện ở mặt nào? Và được hình thành như thế nào, đã đầy đủ chưa?

Ở tập trước, chúng ta đã nói sơ qua về con đường thành công của Tôn Quyền. Ở đây, chúng ta nhìn thấy nguyên nhân về mặt sách lược chính trị và tố chất con người Tôn Quyền, tức là lòng có chí lớn, không lộ sự sắc bén, hiểu đời biết thế, co được duỗi được. Như lời Triệu Tư – sứ thần nước Ngô, tức là “hùng lược”. Nhưng đây chỉ là một trong những nguyên nhân khiến Tôn Quyền thành công. Muốn nói tương đối toàn diện e phải dùng tám chữ trong lời bình Ngô chủ truyện của Trần Thọ là “Uốn mình nhẫn nhục, sử dụng kế hay”. Trần Thọ cho rằng, vì thế nên Tôn Quyền mới có thể độc chiếm Giang Đông (tự chiếm Giang Biểu), hình thành thế chân vạc. Cũng tức là nói, Tôn Quyền thành công vì có ba nguyên nhân: nhẫn nhục với trọng trách, túc trí đa mưu, khéo biết dùng người. Hai nguyên nhân đầu, ít nhiều đã nói ở tập trước. Ở tập này, chúng ta nói tới cách dùng người của Tôn Quyền.

Chúng ta đều biết, Tam Quốc là thời đại nhân tài như mây gió gặp gỡ. Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị, Gia Cát Lượng là những người lãnh đạo chủ yếu của thời Tam Quốc và đều là những người giỏi dùng người. Đúng như lời Triệu Dực nói trong Nhị thập nhị sử trát ký, “nhân tài thịnh nhất ở thời Tam Quốc, chủ của thời Tam Quốc đều biết dùng người, nên được nhiều người ủng hộ, mới thành được thế chân vạc”. Nếu cần có “bảng xếp thứ tự” (chỉ là việc dùng người; không phải đánh giá toàn diện) thì Tào Tháo là người xếp hàng đầu. Tào Tháo giỏi dùng người, từng nổi tiếng thời đó. Tôn Quyền nói về cách dùng người của Tào Tháo “Từ xưa ít có”. Tôn Quyền đã nói với Gia Cát Lượng như vậy, ý muốn nói, Tào Ngụy ngày một sa sút “Phi so với Tháo, vạn lần không bằng, nay Duệ không bằng Phi, do Phi không bằng Tháo vậy”. Nhưng Tôn Quyền đánh giá Tào Tháo lại rất “nghiêm khắc”. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Cẩn truyện, Tôn Quyền nói với Gia Cát Lượng, Tào Tháo có phần quá đáng khi sát phạt (dùng sát phạt là hơi quá); về phần li gián thân tình cốt nhục thì thực khốc liệt (li gián cốt nhục người khác quá khốc liệt). Còn như việc dùng người (Khanh tướng), xưa nay ít thấy (từ xưa ít có).

Lời của Tôn Quyền có thể nói lại. Nói Tào Tháo “sát phạt có phần quá đáng” là không đúng, phải nói là “rất quá đáng”. Bản thân Tôn Quyền cũng giết người, nên đã nói như vậy. Còn việc đánh giá cách dùng người của Tào Tháo, cần phải nói công bằng khách quan, vì đây là cuộc chuyện trò giữa những người trong nhà với nhau, không cần phải nịnh bợ Tào Tháo – vừa là “kẻ thù” vừa là kẻ “sát nhân”. Vả Tôn Quyền cũng là “chủ nhân” cũng biết dùng người, việc gì phải cố ý tâng bốc người khác? Trên thực tế, mức độ dùng người của Tôn Quyền cũng chỉ ở dưới Tào Tháo. Trong Lưu Bị truyện, ngài Trương Tác Diệu cũng nói, “đạo dùng người của Tôn Quyền cao hơn Lưu Bị”. Ngay như nước địch cũng không thể không bái phục Tôn Quyền giỏi dùng người. Vào tháng chín, niên hiệu Hoàng Võ thứ III (Công nguyên năm 224), lúc thống lĩnh đại quân chuẩn bị đánh Ngô, Tào Phi từng đứng trên bờ Trường Giang mà cảm thán “Đây có người tài, chưa thể lấy được”, rồi cho lui quân. Trong Tam quốc chí – Ngô chủ truyện có ghi lời này. Cũng vậy, khi Gia Cát Lượng nói vì sao không thể trở mặt với Đông Ngô, một trong những lí do là “ở đó người tài quá đông, người người tập mục”. Xem lời chú dẫn Hán Tấn Xuân Thu của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Gia Cát Lượng truyện. Tập mục là hoà mục. “Ở đó người tài quá đông, người người tập mục” là người tài chật ních, trên dưới cùng lòng cùng đức. Đó là đặc điểm thời đầu của tập đoàn Tôn Quyền (thời cuối thì ngược lại, sau này sẽ nói). Hơn nữa, nhân tài là thủ hạ của Tôn Quyền nhiều không kể hết. Về võ tướng, sau Chu Du có Lỗ Túc, sau Lỗ Túc có Lã Mông, sau Lã Mông có Lục Tốn, về năng lực trình độ, trên dưới gần như nhau. Lục Tốn văn võ toàn tài. Về văn thần có Trương Chiêu, Cố Ung, Gia Cát Cẩn, Bộ Trắc, một thời nổi danh.

Thực kỳ lạ, vì sao Đông Ngô lại có sức hút mạnh như vậy?

Đương nhiên, nguyên nhân có ở nhiều mặt nhưng khẳng định rằng, một trong những nguyên nhân quan trọng là Tôn Quyền giỏi dùng người. Vì sao Tôn Quyền lại giỏi dùng người? Phải nói thế này, Tôn Quyền hiểu rất nhiều người tài ở nước khác và rất muốn có họ. Ví dụ Tôn Quyền từng đoán rằng một khi Gia Cát Lượng qua đời thì Dương Nghi và Ngụy Diên “tất sẽ nhiễu loạn”, chuyện này đã nói trong tập “Hoạ từ bên trong”. Tôn Quyền trò chuyện với Phí Y; Tôn Quyền rất tán thưởng Phí Y. Lần đầu Phí Y sang sứ nước Ngô, Tôn Quyền rất xem trọng, theo Tam quốc chí – Phí Y truyện, lúc đó với thân phận là “Chiêu tín hiệu úy”, Phí Y sang sứ nước Ngô, theo lệ Tôn Quyền mở tiệc khoản đãi. Tôn Quyền vốn là người giỏi ăn giỏi nói (tính tình vui vẻ), bắt đầu những câu chuyện vui (hết sức trào lộng). Bọn thủ hạ của Tôn Quyền như Gia Cát Khắc, người người mồm mép ghê gớm. Kết quả bữa tiệc thành nơi “cười cợt không dứt”, về phần Phí Y vẫn “đáp lại bằng những lời đầy lý lẽ, nghĩa tình chân thành”. Tôn Quyền vô cùng tán thưởng, nói với Phí Y, trên đời này, ngài là người đức tài đầy đủ (thiên hạ hiền minh) nhất định sẽ trở thành rường cột của nước Thục (tất là bầy tôi chủ chốt của triều Thục), từ nay e sẽ khó được gặp lại.

Phí Y đã đấu lại với quần nho ra sao, không thấy ghi trong Phí Y truyện. Nhưng lời chú dẫn Khắc biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Gia Cát Khắc truyện có ghi, còn là chuyện vui chưa từng nghe. Nghe nói lúc Phí Y vào phòng tiệc, mọi người đang cúi đầu ăn uống, riêng Tôn Quyền đứng dậy ra đón, trước đó Tôn Quyền đã vẫy gọi Phí Y. Vừa gặp mặt, Phí Y đã đọc bốn câu thơ: “Phượng hoàng bay lượn, kỳ lân vất vả. Lừa kia vô tri, mải ăn những gì”. Như vậy, bên phía Đông Ngô còn mặt mũi nào nữa! Thế rồi Gia Cát Khắc cũng đọc luôn mấy câu: “Thích trồng Ngô đồng, chờ đón phượng hoàng. Có con chim sẻ, cũng đến lượn lờ. Sao không bắn ngay, chốn cũ đuổi về”, coi là sự trả miếng. Ở đây, Phí Y chỉ cười cợt quần thần Đông Ngô (họ cũng “đáng bị như vậy”) và vẫn giữ sĩ diện cho Tôn Quyền (kỳ lân vất vả), về cách điệu rõ ràng là hay hơn Gia Cát Khắc.

Loại “Khẩu thuỷ chiến” như thế này là chuyện thường tình trong lịch sử ngoại giao của Ngô – Thục, không trở ngại gì đến tình cảm bang giao giữa hai nước. Đây chỉ là một “bông hoa”, không phải là nội dung đàm phán ngoại giao. Sứ Ngô Phí Y nhất định sẽ còn nhiều biểu hiện tinh tế hơn, Tôn Quyền hết sức tán thưởng. Theo chú dẫn Phí biệt truyện của Bùi Tùng Chi trong Phí Y truyện, Tôn Quyền còn “tặng luôn cả bảo đao cầm trong tay”. Một việc làm hết sức tình cảm. Trung Quốc xưa có câu nói, bảo đao tặng liệt sĩ, hàng cốt bán cho người sành. Quân nhân tặng nhau vũ khí, bước đầu coi nhau như hảo hán. Huống chi một nguyên thủ quốc gia tặng sứ thần nước ngoài và tặng phẩm lại là thứ vũ khí đeo trên người. Điều đó bao hàm rất nhiều ý nghĩa: là kính trọng, tán thường, tín nhiệm. Phí Y vô cùng xúc động. Phí Y nói, thần tài đức gì mà được coi trọng nhường ấy? Có điều, đao, dùng để “đánh kẻ chưa phục, câm bạo loạn”, vậy cung kính không bằng tuân lệnh. Mong đại vương “xây dựng nghiệp lớn, cùng hưởng với Hán thất”. Thần tuy ngu muội, nhưng nhất định sẽ không phụ sự trông đợi của đại vương.

Ở đây, chúng ta thấy rõ đặc điểm dùng người của Tôn Quyền, tức là “bằng tình cảm”. Với mười hai chữ, tôi có thể khái quát được đặc điểm dùng người của những vị lãnh đạo chủ yếu trong thời Tam Quốc (bao gồm cả Gia Cát Lượng, thực thế chỉ là hạt nhân lãnh đạo, không phải quân chủ): Tháo lấy trí, Quyền lấy tình, Bị lấy nghĩa, Lượng lấy pháp. Tức là, Tào Tháo dựa vào trí tuệ, Tôn Quyền dựa vào tình cảm, Lưu Bị dựa vào nghĩa khí, Gia Cát Lượng dựa vào pháp chế. Và, chính vì Gia Cát Lượng công khai, công minh, công bằng trị nước theo phép, dùng người theo phép, vì vậy trong chính phủ mới không có quan lại tham ô (lại không dung gian), ai nấy cần mẫn, quên mình vì công việc (cần phải quên mình). Có thể nói, chính phủ của Gia Cát Lượng giống chính phủ nhất.

Chính phủ của Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị không ra một chính phủ. Tào Tháo có chút giống như xa lông, Lưu Bị hơi giống bang hội, đó cũng là ý muốn của họ. Bởi vì Tào Tháo, Lưu Bị và cả Tôn Quyền nữa, đều là một quá trình từ không đến có, từ nhỏ đến lớn, từ quân phiệt đến đế vương. Tương ứng với đó, bộ hạ của họ cũng có một quá trình diễn biến, trước đó là tướng quân mạc phủ, sau này mới là triều đình đế vương. Mạc phủ mang nhiều sắc thái cá nhân. Quan tính cách thế nào thì mạc phủ cũng có phong cách tương tự. Tháo lấy trí nên mạc phủ tựa như xa lông; Bị lấy nghĩa, đương nhiên mạc phủ giống bang hội, cũng giống như “cái bang”.

Vậy, mạc phủ của Tôn Quyền là thế nào?

Giống một gia đình. Trương Chiêu là “trọng phụ”, Chu Du là “huynh trưởng”. Địa vị “trọng phụ” của Trương Chiêu được xác định ngay từ thời Tôn Sách, chúng ta đã nói tới trong tập “Giang Đông cơ nghiệp”. Chu Du từ bé chỉ “chơi bời hữu hảo” với một mình Tôn Sách, hai người từng “thăng đường bái mẫu, vô cùng hoà hợp”, là anh em keo sơn. Về sau, mẹ Tôn Quyền là Ngô phu nhân đã dặn dò, ta coi Chu Du như con ruột (coi như con), muốn Tôn Quyền phải gọi Chu Du là anh (người cùng anh lo việc), trong tập “Để trụ giữa dòng nước”, chúng ta đã nói tới. Chu Du cùng Tôn Quyền thân như người nhà, cùng Lỗ Túc thân như anh em, vì vậy Tôn Quyền cũng thân tình với Lỗ Túc. Thực tế thì Lỗ Túc chạy sang với Tôn Quyền, Tôn Quyển đã chu cấp cho mẹ Lỗ Túc quần áo, chăn màn, đồ dùng sinh hoạt, giống như cháu đối với thím vậy. Việc này có ghi trong Lỗ Túc truyện, còn Lỗ Túc thì sao? Đã nhận mẹ Lã Mông là mẹ, Lỗ Túc và Lã Mông khác gì anh em. Việc này có ghi trong Lã Mông truyện. Lã Mông và Lỗ Túc là anh em, Lỗ Túc và Chu Du là anh em, Chu Du và Tôn Quyền là anh em, nên gọi là gì? “Anh em liên hoàn”.

Cũng giống như bên phía Lưu Bị, thân như anh em, trọng tình trọng nghĩa. Nói chung là, Lưu Bị trọng nghĩa hơn, Tôn Quyền trọng tình hơn. Có thể đây là sự khác biệt trong văn hoá Nam và Bắc. Người miền Nam trọng tình, người miền Bắc trọng nghĩa. Vì vậy, quan hệ giữa Lưu Bị và Quan Vũ, Trương Phi, trước sau xuyên suốt qua chữ “nghĩa”, bên phía Tôn Quyền thì tình cảm là màu sắc nồng hậu nhất. Trong Chu Du truyện nói, lúc Chu Du qua đời, Tôn Quyền “mặc tang phục cử lễ tang, người người đều cảm động”, Tôn Quyền đến tận Vu Hồ nhận linh cữu. Mãi về sau, Tôn Quyền không thể quên được Chu Du, nói Chu Du đã có công đánh bại Tào Tháo, đoạt Kinh châu, vì vậy “cô nhớ Công Cẩn, lẽ nào quên được” (Đó là sự hàm ơn, nhớ chuyện cũ, tình cảm vô cùng).

Tôn Quyền đối với Lỗ Túc, Lã Mông cũng vậy. Theo Lỗ Túc truyện, lúc Lỗ Túc qua đời, Tôn Quyền “cử ai” và “tham gia chôn cất”. Lã Mông truyện nói, lúc Lã Mông bệnh nặng, Tôn Quyền đón Lã Mông vào trong điện, tìm danh y khắp nơi đến cứu chữa. Lúc đó, bệnh của Lã Mông phải được châm cứu. Mỗi lần kim châm, Tôn Quyền đều thấy đau đớn (khi châm kim, Quyền thấy đau đớn). Tôn Quyền muốn xem sắc thái của Lã Mông như thế nào, nhưng lại sợ như vậy Lã Mông phải hành lễ, phải vất vả, đành phải chọc lỗ ở trên tường, lén nhìn sang. Thấy Lã Mông ăn được chút gì đó thì Tôn Quyền mặt mày rạng rỡ. Nếu Lã Mông không ăn được, Tôn Quyền liền thở ngắn than dài, suốt đêm trằn trọc. Thế chẳng phải như đối với người thân sao?

Bộ ba của Tôn Quyền đều có cảm giác đó, ít ra cũng được như Chu Du. Chu Du nói quan hệ của mình với Tôn Quyền “ngoài là nghĩa vua tôi, trong là tình cốt nhục”. Đó là lời Chu Du nói với Tưởng Cán. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Chu Du truyện, Tưởng Cán đẹp người, tài mạo song toàn, “có nghi dung, tài biện luận, cả vùng Giang Hoài không ai bì kịp”, Tưởng Cán người Cửu Giang, Chu Du ở Lư Giang. Bấy giờ Cửu Giang và Lư Giang đều thuộc Dương châu, hai người coi là đồng hương. Đồng hương gặp đồng hương, hai mắt ứa lệ. Tào Tháo liền cử Tưởng Cán làm thuyết khách. Theo Tư trị thông giám, thời gian cụ thể là vào năm Kiến An thứ XIV, không thể có cái gọi là đạo sách. Cụ thể là sau thất bại ở trận chiến Xích Bích, Tào Tháo biết Chu Du là nhân vật lợi hại, mới có bụng sách phản, muốn để Tưởng Cán đến lôi kéo Chu Du.

Chu Du biết rõ bụng dạ của Tào Tháo. Vì vậy, lúc Tưởng Cán vừa đến doanh trại, Chu Du đứng ở cửa đã cười ầm lên, nói: Tử Dực thực vất vả! Đường sá xa xôi tới đây, để làm thuyết khách cho Tào Tháo phải không? Ba hôm sau, Chu Du còn đưa Tưởng Cán đi tham quan và mở tiệc khoản đãi. Trong tiệc, Chu Du nói với Tưởng Cán, nam tử hán đại trượng phu thực khó để có được “người chủ tri kỷ”, có thể “ngoài là nghĩa quân thần, trong là tình cốt nhục, cùng nhau lo liệu, hoạ phúc cùng hưởng”. Có được buổi quân thần gặp gỡ như vậy thì ngang như Trương Nghi, Tô Tần, Lệ Thực sống lại, Chu Du còn sờ vai Tưởng Cán, cười hì hì từ chối Tưởng Cán (sờ vào vai, cắt lời nói), huống chi là túc hạ? Tưởng Cán biết là không lay chuyển được Chu Du, nên chỉ vui vẻ mà không nói gì cả (chi cười và không nói). Sau khi trở về, Tưởng Cán nói với Tào Tháo, Chu Du là người khoan dung đại lượng, phẩm hạnh cao thượng (nhã lượng rất cao), không hề li gián bằng mấy lời hoa mỹ, giảo hoạt (không thể li gián bằng lời), cho qua việc này.

Đương nhiên, Chu Du “nhã lượng rất cao”, nhưng Tôn Quyền đã biểu hiện “tình như cốt nhục”. Rõ ràng, không phải mọi người đều có cảm nhận của Chu Du. Chẳng phải là trong một gia đình, một gia tộc cũng luôn có sự thân sơ, xa cách hay sao? Lúc này ở Tôn Quyền đã hình thành phong cách dùng người như vậy, cũng là chuyện thường, bởi vì chính quyền Đông Ngô của Tôn Quyền vốn là một “công ty gia tộc”. Tôn Quyền, từ bé đã lăn lộn trong “công ty” đó, cùng với số tướng lĩnh Hoài Tứ vào sinh ra tử, kết nối tình hữu nghị sâu sắc rất tự nhiên. Huống chi tập đoàn Tôn thị khi đó cũng chỉ là một đội ngũ, không phải vương triều, không có gì là phức tạp, nhiều vẻ. (Chu Du truyện nói lúc Tôn Quyền thay thế “chủ tướng, tân khách cùng làm lễ đơn giản”) thân như người nhà, không có gì là lạ. Lúc đọc Tam quốc chí, chúng ta luôn phát hiện thấy Tôn Quyền thường uống rượu vui vẻ với quần thần, có thể đó là tình hình lúc sáng nghiệp còn rơi rớt lại.

Điều khó thấy là Tôn Quyền lại có thể đưa tình cảm vào trong lĩnh vực chính trị. Ví dụ sau đây nói rõ điều đó. Theo Tam quốc chí – Chu Thái truyện, vào năm Kiến An thứ XVIII (Công nguyên năm 213), Tào Tháo lui quân về Nhu Tu khẩu. Tôn Quyền nhiệm mệnh Chu Thái, một người xuất thân bần tiện là Bình Lỗ tướng quân ra trấn giữ vùng đó, Chu Nhiên và Từ Thịnh là phó. Tôn Quyền biết là Chu Nhiên và Từ Thịnh không phục, nên mới mượn cớ đi tuần sát, yến tiệc với chư tướng. Tôn Quyền lần lượt rót rượu cho từng người. Lúc đến trước mặt Chu Thái, Tôn Quyền bảo Chu Thái cỏi áo ra, mọi người không hiểu, giương mắt nhìn. Thì ra trên người Chu Thái đầy những vết thương, không còn chỗ nào lành lặn. Tôn Quyền chỉ tay vào từng vết thương và hỏi lý do. Chu Thái lần lượt trả lời từng bị thương ở những chiến trường nào. Theo chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi, lúc đó Tôn Quyền đã khóc. Tôn Quyền ôm Chu Thái, miệng gọi tên cúng cơm, Ấu Bình ơi Ấu Bình, ngươi liều mạng chiến đầu vì anh em cô! Sao cô lại không thể coi ngươi như anh em thân thiết (sao cô lại không đãi khanh như tình cốt nhục), sao lại không thể giao ngươi trọng trách (uỷ khanh nắm trọng quyền binh mã)? Cứ yên tâm, đừng vì xuất thân nghèo hèn mà e ngại (đừng vì nghèo hèn mà chùn bước), cô và ngươi có tình thân thích, vinh nhục cùng chịu (cô và khanh cùng vinh nhục, như thân thích)! Mọi người đều khâm phục, kể cả Chu Nhiên và Từ Thịnh.

Tôn Quyền lấy “tình cốt nhục” xử sự với các tướng lĩnh Hoài Tứ, những người đã cùng Tôn Sách giành giang sơn như Chu Du, Chu Thái, xử sự với nhiều người khác như Gia Cát Cẩn. Theo Tam quốc chí – Gia Cát Cẩn truyện. Trước trận chiến Di Lăng, Gia Cát Cẩn là anh Gia Cát Lượng từng có thư khuyên Lưu Bị lui quân. Có người phao tin nói Gia Cát Cẩn “thông với nước ngoài”. Và theo lời chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi, sự việc trở nên ầm ĩ (truyền ra ngoài), ngay như Lục Tốn cũng cảm thấy khó chịu, kiến nghị Tôn Quyền tìm cách dập tắt tin đồn. Tôn Quyền một mặt nói rõ, “Cô và Tử Du có lời thề sống chết bên nhau”, Tử Du sẽ không phản cô, cô cũng vậy không hề phản Tử Du. Đồng thời Tôn Quyền còn có thư gửi Lục Tốn, cô và Tử Du đã nhiều năm “tình như cốt nhục”, hiểu rõ Tử Du là người “không làm điều trái đạo, không nói lời phi nghĩa”. Nhớ năm nào khi ngài Khổng Minh sang sứ nước ta, cô muốn Tử Du giữ Gia Cát Lượng lại (chọc phá đối phương), cô nói với Tử Du, em phải theo anh, xưa nay vẫn vậy! Nếu Khổng Minh ưng thuận, cô sẽ nói rõ với Lưu Huyền Đức. Biết Tử Du nói gì không? Tử Du nói, xá đệ đã theo Lưu Dự Châu thì sẽ “không hai lòng”. Xá đệ sẽ không ở lại đâu, giống như tại hạ sẽ không bao giờ chạy sang với Lưu Dự Châu. Thấy chưa, lòng thành đó đã được thần thánh chứng giám! Vì vậy, cô đã trao hết số thư cáo giác đó cho Tử Du. Lá thư này của khanh cô cũng sẽ gửi đi, để Tử Du là “thần giao”, sẽ không có lời đường mật nào li gián nổi.

Rõ ràng là “dùng người thì không nghi ngờ”. Đó cũng là nguyên tắc cơ bản trong cách dùng người. Nhưng Tôn Quyền có điều hay riêng của mình, tức là “ngôn hành theo kế” và “tình như cốt nhục”. Tôn Quyền với Gia Cát Cẩn là “tình như cốt nhục”, với Chu Du, Chu Thái “tình như cốt nhục”, mạc phủ tướng quân của Tôn Quyền lẽ nào còn khác một gia đình? Tôn Quyền tín nhiệm ngoài lý tính ra (biết đối phương và tín nhiệm) còn có cả tình cảm nữa. Lúc Tôn Quyền biểu lộ tình cảm với Gia Cát Cẩn, lẽ nào những người khác lại không cảm nhận được những tình cảm đó? Và một khi tất cả đều cảm nhận được, lại không “bốn biển đều là anh em sao”? Thực tế đã có người từ nước khác, vì cảm động trước tình cảm của Tôn Quyền mà sau này trở thành trọng thân của Tôn Quyền như Phan Tuấn.

Phan Tuấn vốn là người của Lưu Bị, là một viên quan nhỏ. Lúc Quan Vũ bị giết đã theo Tôn Quyền. Theo lời chú dẫn Giang Biểu truyện của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Phan Tuấn truyện, lúc đó quan lại Kinh châu đều quy thuận Tôn Quyền, riêng Phan Tuấn “cáo bệnh không gặp”, thực tế là không chịu đầu hàng. Sau khi biết chuyện, Tôn Quyền đã sai người đến mời, cho nằm lên giường khênh ra tận nơi. Phan Tuấn cúi đầu, nằm bất động, nén đau thương, nước mắt giàn giụa. Tôn Quyền gọi tên Phan Tuấn, thăm hỏi an ủi (có lời uý lạo), còn cho người lấy khăn lau nước mắt cho. Phan Tuấn vô cùng cảm động, sau này đã hết lòng phò tá Tôn Quyền. Nhân đây nói thêm, sau này lần nữa Phan Tuấn lại cảm động, như chuyện của Gia Cát Cẩn, có người tố cáo, nhưng vẫn được Tôn Quyền tín nhiệm như cũ.

Việc dùng người của Tôn Quyền còn nhiều điều hay, cũng giống Tào Tháo, dùng người không câu nệ, không nhìn gia cảnh, không nhìn thân phận, bỏ qua oán thù, cứ có tài là dùng. Như Bộ Trắc “Trồng dưa tự cung tự cấp”, Hán Trạch “đời đời làm nông nghiệp”, Trần Biểu “thuộc chi thứ tướng gia”, Trương Lương “chưa từng biết tiếng”, Lưu Cơ là con của kẻ thù, Cam Ninh là tướng của nước thù địch, Lăng Thống hay giết người, Hồ Tông Thị coi rượu như mệnh, Tôn Quyền đều sử dụng hết khả năng của từng người. Ngoài ra Tôn Quyền còn biết nghe lời can gián, biết tự xét về mình, chẳng khác gì Tào Tháo.

Còn một điểm nữa hai người cũng khá giống nhau, những ưu điểm của họ thường bộc ra từ sớm, thời kỳ đầu; sau này thực khó nói. Những năm cuối, Tôn Quyền không còn “tình cốt nhục” với quần thần, ngay cả với người nhà cũng vậy. Tôn Quyền có cả thảy bảy con trai. Con đầu là Tôn Đăng, thứ hai là Tôn Lự, thứ ba là Tôn Hoà, thứ tư là Tôn Bá, thứ năm là Tôn Phấn, thứ sáu là Tôn Hưu, thứ bảy là Tôn Lượng. Tôn Đăng nhiệm thái tử, chết trước mặt Tôn Quyền, được coi là phạm tội không quá lớn. Tôn Lự mất lúc hai mươi tuổi được coi là vô tội. Tôn Hưu là hoàng đế thứ ba của nước Ngô, ở ngôi được sáu năm thì mất lúc ba mươi tuổi, Ích hiệu là Cảnh hoàng đế, được coi là có tài. Nhưng hoàng hậu và hai người con của Tôn Hưu đều bị Tôn Hạo giết rất thảm. Đó là chuyện sau này.

Thảm nhất là bốn người khác. Người con thứ ba là Tôn Hoà (người thứ hai là thái tử) và người thứ tư là Tôn Bá (Lỗ vương), vì tranh giành nên một người bị phế (Tôn Hoà), một người bị ban cho chết (Tôn Bá). Tôn Hoà không chỉ bị phế về sau còn bị giết bởi quyền thần Tôn Tuân (là cháu Tôn Tĩnh và là em Tôn Kiên). Người con thứ năm là Tôn Phấn, sau này cũng bị Tôn Hạo giết chết. Người con thứ bảy là Tôn Lượng làm hoàng đế lúc mười tuổi. Năm mười sáu tuổi bị quyền thần lật đổ, sau này bị Hoàng đế thứ ba (cũng là ngươi anh) Tôn Hưu bức chết hoặc đầu độc. Tôn Hưu giết em là Tôn Lượng, còn hoàng hậu và con của mình lại bị Tôn Hạo là con của anh trai Tôn Hoà giết chết. Nói xem, như thế là thế nào? Cha giết con (Tôn Quyền giết Tôn Bá), anh giết em (Tôn Hưu giết Tôn Lượng), cháu giết chú (Tôn Hạo giết Tôn Phấn), Tôn thất giết hoàng tộc (Tôn Tuấn giết Tôn Hoà), đó là “tình cốt nhục” chăng? Không! Là “cốt nhục giết lẫn nhau”.

Đó là việc trong gia đình. Lại nói tới việc triều đình. Tình hình triều đình Tôn Quyền về sau ra sao? Quân vương có bụng nghi kỵ, quần thần lo lắng kinh hãi. Vì sao vậy? Vì lúc này Tôn Quyền bắt đầu thống trị bằng đặc vụ. Giữa những năm Gia Hoà (Công nguyên năm 232 đến năm 237), tức là sau lúc Tôn Quyền 51 tuổi, Tôn Quyền bắt đầu tín nhiệm quan hiệu sự là Lã Nhất. Hiệu sự còn gọi là điển hiệu, hiệu tào, hiệu lang, hiệu quan. Tào Ngụy, và Tôn Quyền đều có loại quan này. Theo lời giải thích trong Tam quốc chí tuyển chú thì người này là tai mắt của Hoàng đế, theo dõi việc làm và lời nói của quân dân, nói thẳng ra là đặc vụ. Lã Nhất là đặc vụ và là đặc vụ điên cuồng nhất – Cố Ung truyện nói: “Huỷ diệt đại thần, hại người vô cớ” – Bộ Trắc truyện nói: “Bới lông tìm vết, vu cáo trọng tội”. Nhưng Tôn Quyền lại nghe Lã, kết quả triều đình đều thấy nguy cấp. Theo Tam quốc chí – Thị Nghi truyện, một lần Lã Nhất vu cáo Điêu Gia nguyên là thái thú Giang hạ, đã phỉ báng triều đình. Tôn Quyền lập tức nổi giận, hạ ngục Điêu Gia, tra xét đồng đảng. Những người liên lụy đều rất sợ, đều nói Điêu Gia công kích ác độc triều đình, chỉ có Thị Nghi nói không nghe thấy. Tôn Quyền càng giận, bức hỏi càng gấp, tất cả sợ hãi đến hết hơi (quần thần sợ hãi không dám thở), Thị Nghi nói, dao đã kề cổ tôi còn dối trá gì nữa? Không nghe thì bảo là không nghe, vậy thôi! Lúc này Tôn Quyền mới thả Điêu Gia. Khó mà tưởng tượng nổi, nếu không có Thị Nghi thì vô duyên vô cớ một cái đầu nữa đã lìa khỏi cổ!

Thực tế thì sau này Tôn Quyền quá mẫn cảm, nghi thần nghi quỷ, buồn vui thất thường. Như danh sĩ Ngu Phiên suýt nữa đã bị Tôn Quyền giết, chỉ vì trong tiệc dám giả vờ say (xem Tam quốc chí – Ngu Phiên truyện). Thái tử thái phó Trương Ôn trước khi sang sứ nước Thục, Tôn Quyền “rất coi trọng”. Sau khi về nước, không hiểu vì sao Tôn Quyền sinh nghi, nghi Trương Ôn “tư thông với nước ngoài”, còn ghen tị vì người này “danh tiếng quá lớn” và cho rằng “không thể dùng được nữa” rồi bằng trăm phương ngàn kế tìm ra sở hở để trị. Nhân có vụ án liên can đến Trương Ôn, Tôn Quyền cho bắt Trương Ồn giam vào đại ngục, sau đó thì trừng phạt bằng cách cho làm lao dịch ở huyện nhà (xem Tam quốc chí – Trương Ôn truyện). So với lúc trẻ; thời kỳ đầu hay “tình như cốt nhục” thì Tôn Quyền lúc này như biến thành người khác. Vì vậy trong Tam Quốc sử thoại tuỳ bút, ngài Nghiêm Lãnh nói, e Tôn Quyền đã mắc bệnh si, bệnh ngớ ngẩn của người già.

Đương nhiên đó là lời nói đùa. Đằng sau chuyện của Ngu Phiên, Trương Ôn còn có nguyên nhân chính trị vô cùng phức tạp, sau này sẽ nói tỉ mỉ hơn. Nhưng chế độ quân chủ vẫn là nguyên nhân cơ bản. Chế độ quân chủ là chế độ gia trưởng mở rộng, Tôn Quyền có tác phong gia trưởng điển hình. Những người này luôn coi mình là độc tôn, thường trở mặt với mọi người. Trên thực tế, cái gọi là “hùng lược chi chủ” xưa nay vẫn thế, nhất là vào những năm cuối cùng. Như Tào Tháo, Lưu Bang và cả Câu Tiễn trước kia đều là vậy. Trần Thọ nói trong lời bình về Ngô chủ truyện, Tôn Quyền “anh tài kỳ lạ như Câu Tiễn”, một lời mà có hai mặt. Thực tình thì Tôn Quyền rất giống Câu Tiễn, có thể nhẫn nhịn gánh vác, cũng có thể trở mặt với người khác. Đó là đặc điểm chung của loại người này, mặc dù họ một người là Việt vương, một người là Ngô đế.

Huống hồ, con người Tôn Quyền rất hay nghi ngờ, Trần Thọ nói “tính đa nghi, ưa giết chóc”, càng về cuối đời lại càng nghiêm trọng (càng về sau càng trở nên nghiêm trọng). Không có gì là lạ. Bất kỳ sự vật nào cũng có hai mặt, bất kỳ đặc điểm nào cũng như dao hai lưỡi. Tôn Quyền rất trọng tình cảm, nhưng người ta đa tình thì hay đa nghi, tình trời luôn đi đôi với hận biển. Tình sâu hận cũng nặng, vì vậy “Tình như cốt nhục” và “ưa giết chóc” chỉ là hai mặt sấp ngửa của đồng tiền. Vì vậy Tôn Quyền trở nên ghê gớm, cũng là hợp lý, kể cả việc Tôn Quyền lạnh nhạt với Trương Chiêu, bức chết Lục Tốn.

Vì sao hai vị trọng thần này bị đãi ngộ bất công đến như vậy?

§46. ĐỜI NGƯỜI NÓNG LẠNH

Trương Chiêu và Lục Tốn là hai vị trọng thần của Tôn Quyền, từng lập công lớn cho Tôn Quyền. Nhưng cuối đời hai người lại không may. Trương Chiêu bị lạnh nhạt, Lục Tốn bị bức tử. Vậy đằng sau sự kiện này đã có nguyên nhân chính trị hoặc bối cảnh thời đại nào chăng? Hãy từ đời người nóng lạnh của Trương Chiêu và Lục Tốn xem có nhìn ra được điều gì không?

Ở tập trước chúng ta đã bàn tới cách dùng người của Tôn Quyền. Bàn tới vấn đề này không thể không nói tới Trương Chiêu và Lục Tốn. Chúng ta đều biết, võ tướng quan trọng nhất là Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông, Lục Tốn; văn thần quan trọng nhất là Trương Chiêu, Cố Ung. Có điều ba vị trước tuổi thọ không nhiều. Chu Du 36 tuổi; Lỗ Túc 46 tuổi; Lã Mông 42 tuổi. Tuổi thọ của Trương Chiêu và Lục Tốn tương đối dài, Trương Chiêu 81 tuổi, Lục Tốn 63 tuổi. Nhưng hai người này về cuối đời lại không may, thậm chí có thể nói Lục Tốn chết không phải do mệnh. Phần trước đã nói, Tôn Quyền là người luôn trọng tình nghĩa, luôn luôn thể hiện “tình cốt nhục” với người khác. Vậy vì sao Tôn Quyền lại xử sự với Trương Chiêu và Lục Tốn như vậy?

Nói về Trương Chiêu trước.

Trương Chiêu là đại công thần của Tôn Quyền. Nhớ lại năm đó nếu Trương Chiêu không “cùng quần thần thề phò tá” thì địa vị của Tôn Quyền không thể vững được. Trương Chiêu còn là đại quản gia của Tôn Quyền. Nếu năm đó không thu xếp ổn thoả mọi việc trong cũng như ngoài thì việc của Tôn Quyền đã không thành. Lúc Tôn Quyền vừa thay thế, Trương Chiêu đã dâng biểu lên triều đình (dâng biểu lên Hán thất), ban bố công văn tới các quận, huyện (dưới đến thuộc thành), còn mệnh lệnh các thuộc tướng, quan viên phải có mặt ở vị trí (trong ngoài tướng hiệu, tất cả tại chức), có khác gì một tể tướng? Vì vậy, lúc Tôn Quyền xưng đế, gần như mọi người đều coi Trương Chiêu là tể tướng (mọi người bàn là Chiêu) kết quả Tôn Quyển lại bổ nhiệm Tôn Thiệu. Tôn Thiệu người Bắc Hải. Lúc Khổng Dung làm tướng Bắc Hải, Tôn Thiệu là công tào của Khổng Dung, về sau lại theo Lưu Do xuống phía nam, là “tân khách Tôn Quyền, nhưng chưa hề có cống hiến gì đột xuất, tài hoa cũng chưa thấy, chỉ biết Khổng Dung gọi Tôn Thiệu là “người giữ miếu”, nhưng cũng chẳng có một chứng cớ nào. Mọi người lấy làm khó hiểu khi thấy Tôn Thiệu là thừa tướng. Theo Tam quốc chí – Trương Chiêu truyện, Tôn Quyền giải thích, nay nhiều việc, chức lớn thì trách nhiệm cũng lớn. Nếu để Trương công là thừa tướng thì còn gì là ưu đãi (không phải là ưu đãi), về sau khi Tôn Thiệu mất, mọi người lại tiến cử Trương Chiêu (trăm quan lại cử Chiêu). Tôn Quyền lại không đồng ý, mà cắt cử Cố Ung vào việc. Trương Chiêu vốn hy vọng có thể làm được việc gì đó lớn lao thì kết quả là không có việc, đành phải ngồi viết mấy cuốn, như Xuân Thu Tả thị truyện giải và Luận Ngữ chú.

Thực kỳ lạ, vì sao Tôn Quyền hết lần này đến lần khác không theo mọi người, không để Trương Chiêu làm thừa tướng? Có nhiêu cách nói. Thứ nhất, Tôn Quyền là kẻ vong ân bội nghĩa. Con người Tôn Quyền là như vậy. Tam Quốc sử của ngài Mã Thực Kiệt nói Tôn Quyền bạc tình với Tôn Sách. Tôn Sách không được truy tôn là đế (chỉ được là Trường Sa Hoàn vương), con trai chỉ được phong hầu. Trần Thọ cũng thấy bất bằng vì chuyện đó. Ở tập trước tôi nói Tôn Quyền nhớ cũ, hàm ân, nhưng nếu quan sát kỹ thì đó chỉ là câu nói cửa miệng. Sau khi Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông qua đời thì con cháu họ đều không được thăng tiến, cả ba nhà đều không trở thành đại tộc, thế chẳng phải là tình nhẹ ân sơ sao?

Có điều giải thích như vậy chưa phải là hay. Bởi vì lúc này Trương Chiêu vẫn còn, đâu phải người vừa đi thì trà đã nguội. Vì vậy, thứ hai, Tôn Quyền đã hận Trương Chiêu. Cụ thể là, năm đó Trương Chiêu chủ trương hàng Tào. Tôn Quyền không quên được điều này. Trong tập Lực cản sóng giữ, lúc đăng cơ, Tôn Quyền đã nói với Trương Chiêu, nếu năm đó trẫm nghe lời ông thì không biết bây giờ sẽ phải đi ăn xin ở đâu! Trương Chiêu phủ phục dưới đất, mồ hôi ra ướt cả áo. Rõ ràng Tôn Quyền hận Trương Chiêu, đương nhiên sẽ không để Trương Chiêu làm thừa tướng.

Tài liệu này đã được Bùi Tùng Chi ghi trong Trương Chiêu truyện “Quyền xung tôn hiệu, Chiêu nói bệnh tật hoàn trả quan vị”. Lời nói đã liên hệ hai sự kiện làm một, lý lẽ đầy đủ, ý tứ rõ ràng. Chẳng phải ông đã muốn trẫm phải hàng Tào Tháo? Nếu trẫm hàng Tào thì làm gì còn Hoàng đế mà xưng? Trẫm không là Hoàng đế thì ông có gì để làm thừa tướng? Về cơ bản ông không thể là thừa tướng thì lúc này cũng không nên làm! Không chỉ không thể là thừa tướng mà mọi quan vị, quyền lực cũng nên giao hết ra (về danh nghĩa Trương Chiêu đã trả lại). Vì sao vậy? Cứ chờ đấy rồi sẽ tính nợ sau!

Có điều, sự “báo thù” hoặc “ác tâm” như vậy chỉ cần một lần là đủ. Huống chi sau trận chiến Xích Bích, lúc có thư dụ hàng Tôn Quyền, Tào Tháo đã ghi tên Trương Chiêu vào “sổ đen”, coi như tội danh “nịnh Tào” của Trương Chiêu đã được rửa sạch. Vậy, nếu Trương Chiêu xứng với chức thừa tướng, thì lúc Tôn Quyền qua đời, sao Trương Chiêu không là thừa tướng?

Có người nói, Tôn Quyền không hận mà là sợ Trương Chiêu. Đây là cách nói thứ ba. Trần Thọ bình cuối thiên Trương Chiêu truyện nói, “vì nghiêm mà sợ, vì cao mà xa”, tức là nghiêm khắc mà đâm sợ, địa vị cao mà xa dần. Vì vậy, không chỉ không là thừa tướng mà ngay đến các chức thái sư, thái phó, thái bảo cũng không.

Trần Thọ nói có lý. Trương Chiêu nghiêm không? Nghiêm. Chúng ta đều biết, theo Tam quốc chí – Ngô chủ truyện, lúc thay thế, Tôn Quyền đã “để Trương Chiêu là sư phó”. Vì vậy, Trương Chiêu có những yêu cầu chặt chẽ với Tôn Quyền và thái độ rất nghiêm. Trương Chiêu nghĩ thật đơn giản, chẳng phải ông đã cử ta làm sư phó sao? Vì vậy ta phải xử sự như một người thầy. Vì vậy Trương Chiêu luôn muốn quản Tôn Quyền. Trương Chiêu truyện nói, Tôn Quyền thích cưỡi ngựa săn bắn, tự mình bắn hổ dữ (nói như Tô Đông Pha “tự bắn hổ, nhìn Tôn lang”). Như vậy thực nguy hiểm, từng có chuyện hổ đã xông tới cắn vào yên ngựa. Trương Chiêu mặt biến sắc, bước lên nói, sao tướng quân lại làm vậy? Là quân vương cần không chê anh hùng, không phải là tuấn mã, cần đối phó với kẻ thù, không phải là dã thú. Vạn nhất xảy ra chuyện gì chẳng phải để thiên hạ cười chê! Tôn Quyền đành nhận sai, nói mình còn trẻ chưa hiểu việc, nhưng trong lòng lại cảm thây xấu hổ.

Chừng đã xảy ra mẩy lần như vậy. Tôn Quyền cứ nhận sai, nhưng không hề sửa. Vẫn cứ bắn hổ dữ, có điều không cưỡi ngựa mà đi xe. Tôn Quyền cho thợ làm riêng một “cỗ xe bắn hổ”, ngồi trên xe mà bắn tên. Dù vậy, mãnh hổ vẫn cứ xông tới, Tôn Quyền lấy việc đấu với hổ làm vui. Đương nhiên là Trương Chiêu lại quản, lại nói. Tôn Quyền như đã quen, chỉ yên lặng và cười (thường cười và không đáp).

Ở đây chúng ta lại có cảm giác mặc phủ tướng quân Tôn Quyền như một gia đình. Đại thúc Trương Chiêu như một bà già, Tôn Quyền giống một đứa cháu ngang bướng khó bảo, có điều “cháu” là ông chủ còn đại thúc là người “làm công”. Có thể như vậy lắm chứ. Đại quản gia câu thúc cậu cả, trong lịch sử không phải là không có. Vân đề là “cháu” càng lớn càng mạnh và vai trò “ông chủ” cũng càng lớn, cuối cùng lên làm Hoàng đế, tất phải bỏ mối quan hệ đó. Nhưng Trương Chiêu vẫn muốn như cũ. Một lần Tôn Quyền bày tiệc lớn ở đài Lâm Câu, Vũ Xương (nay là thị trấn Ngạc châu, Hồ Bắc). Mọi người đã say tuý luý, Tôn Quyền vẫn chưa thôi, sai người hất nước vào mặt quần thần nói, hôm nay không say ngã xuống đài thì chưa được. Trương Chiêu nghe vậy không nói gì, xịu mặt, chạy thẳng ra ngồi lên xe ở bên ngoài mà rầu rĩ. Tôn Quyền cho người ra mời, chẳng phải hôm nay vui lắm sao? Vì sao Trương công phải tức giận? Trương Chiêu nói, năm nào Âu Trụ vương cũng mở hồ rượu uống cả đêm, cũng rất vui, có gì là không tốt. Tôn Quyền không còn gì để nói lại, đành phải tuyên bố bãi tiệc.

Tiếp đến Trần Thọ nói: “Lúc đầu, Quyền định chọn thừa tướng, mọi người đều nói là Chiêu”. Kể như vậy chỉ để làm vui. Thực tế thì, Trần Thọ nói chuyện ở đài Lâm Câu trước, nói chuyện chọn thừa tướng sau là muốn giải câu đố vì sao Trương Chiêu không làm được thừa tướng. Ý muốn nói, sở dĩ Trương Chiêu không được làm thừa tướng vì Trương Chiêu đã quản việc quá chặt, quá nghiêm. Ngoài ra, Trương Chiêu địa vị càng cao thì tính tình càng cứng nhắc. Có lẽ đó là “nghiêm quá nên sợ, cao quá nên xa dần”!

Đúng vậy, Trương Chiêu trình độ rất cao, năng lực rất mạnh, tư cách đàng hoàng, có nhiều công lao, nên lời nói việc làm đều rất uy nghiêm (sắc mặt nghiêm nghị, có uy phong). Ngay như Tôn Quyền cũng không dám tuỳ tiện trò chuyện với Trương Chiêu (cô không dám nói bừa với Trương công). Một người như vậy làm cố vấn thì được, làm tổng lý thì không hợp. Thực tế thì Tôn Quyền cũng nói như vậy. Lần thứ hai lúc quần thần tiến cử Trương Chiêu, Tôn Quyền nói, hình như mọi người nghĩ là trẫm không muốn dùng Tử Bố? Không phải thế. Công việc của chức thừa tướng thì nhiều mà tính tình của Trương công lại không hay (công quá cứng). Nếu Trương công không chịu nghe ý kiến của mọi người thì oán hận và sai lầm lại tiếp tục xảy ra, thật không có lợi cho Trương công (không ích gì)!

Vấn đề là, Tôn Quyền chọn Tôn Thiệu có thích hợp không? Có vẻ không thích hợp. Tôn Thiệu không hề có mặt trong Tam quốc chí. Trong lời chú dẫn Ngô lục của Bùi Tùng Chi qua Ngô chủ truyện cũng chỉ có mấy câu. Nên Tôn Thiệu bất luận là thừa tướng trước hoặc thừa tướng sau thì chính tích cũng là bình thường, có gì đáng nói, có gì là thích hợp?

Kỳ thực đáp án là ở đây – Tôn Quyền có yêu cầu gì đặc biệt với chức thừa tướng của Tôn Thiệu.

Với sự gợi ý của ngài Điền Dư Khánh tôi kết luận như vậy. Ngài Điền Dư Khánh nói tới vấn đề này trong An Kí Diễm và vấn đề liên quan có hai câu: “Trương Chiêu là bề tôi mưu lược, nhưng không còn nắm chủ sự; Tôn nắm quyền lớn trong tay, cũng không riêng dựa vào Trương Chiêu”. Ý muốn nói, Trương Chiêu đã không quan trọng, Tôn Quyền cũng không cần chức thừa tướng quan trọng của Trương Chiêu.

Nhưng nói như vậy lại có vẻ lạ. Tôn Quyền đã không hy vọng chức thừa tướng quan trọng của Trương Chiêu, Trương Chiêu cũng đã hết quan trọng, vậy vì sao lại không thể tiến cử Trương Chiêu? Rất đơn giản, Trương Chiêu không quan trọng vì “không trực tiếp nắm chủ sự” (Theo chú dẫn Ngô thư của Bùi Tùng Chi trong chuyện này, Trương Chiêu sau mấy lần chỉ huy mấy trận đánh nhỏ, không còn là tướng soái nữa, chỉ còn là mạc liêu cao cấp). Làm thừa tướng, nắm chủ sự, lẽ nào không phải là quan trọng? Vì vậy ngài Điền Dư Khánh nói: “Dùng Chiêu thì tướng quyền quá lớn, Tôn Quyền không thể chấp nhận”. Ý muốn nói, một khi cắt cử Trương Chiêu là thừa tướng thì Trương Chiêu quan trọng, tướng quyền cũng quan trọng.

Vậy chúng ta muốn hỏi: Tôn Quyền không muốn Trương Chiêu ở thế mạnh hay không muốn thừa tướng ở thế mạnh?

Theo ý tôi, có cả hai quan niệm đó. Trước hết hãy nói vì sao không mong Trương Chiêu ở thế mạnh. Chúng ta đều biết, lúc Tôn Quyền xưng đế các vị lão thần, trọng thần thời sáng nghiệp còn lại không bao nhiêu. Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông đều đã mất; Gia Cát Cẩn, Bộ Trắc không thể sánh vai cùng Trương Chiêu. Vì Trương Chiêu là cố mệnh đại thần được Tôn Sách thác cô, hơn nữa Tôn Sách nói: “nếu Trọng Mưu không làm được thì ngài cứ tự lấy đi”. Đây tuy là lời nói lúc đặc biệt, lúc thác cô đặc biệt, không nhất thiết phải theo, nhưng cũng không có ai tuyên bố thủ tiêu (đương nhiên, không thủ tiêu nổi). Vạn nhất khi vua và tướng có sự bất hoà, Trương Chiêu giở con bài này ra thì sẽ như thế nào? Vì vậy, trong Tam quốc chí chú chứng di của Chu Thọ Xương cho đây là điều mấu chốt khiên Trương Chiêu không được làm thừa tướng.

Trên thực tế Trương Chiêu dám “quản giáo” Tôn Quyền cũng bởi có “thế thác cô”. Sau khi Trương Chiêu lui về tuyến hai, Tôn Quyền đến thăm. Trương Chiêu nói, năm đó thái hậu (là mẹ Tôn Quyền, Ngô phu nhân) và Hoàn vương (Tôn Sách) “không giao lão thần cho bệ hạ, mà giao bệ hạ cho lão thần”, nên lão thần muốn nói gì thì đã nói và nói hết. Tiếc là lão thần thô kệch, thiếu nhìn xa trông rộng (ý nghĩ nông cạn), làm phật lòng bệ hạ (vi nghịch thịnh chỉ), tự thấy phần đời còn lại sẽ phải chết nơi đồng không mông quạnh (tự biết phận hẩm hiu, bỏ hoài nơi khe hác). Không ngờ còn có thể được Triệu Kiến (không ngờ còn được gặp), lại được về bên bệ hạ (được hầu dưới trướng). Có điều, những gì lão thần làm được thì đã hết lòng hết sức báo đáp triều đình. Còn như việc xu thời phụ thế, nhìn gió bẻ thuyền, lão thần không sao làm được. Ý tứ rất rõ ràng, Hoàn vương thác cô, thái hậu di huấn, không phải giao thần cho bệ hạ mà là giao bệ hạ cho thần. Cái gì quản được thì thần đã quản, đáng nói đã nói và nên quản thế nào, nên nói thế nào thần đã làm đủ. Tôn Quyền không biết nói thế nào, đành phải xin lỗi (Quyền đành từ tạ).

Trương Chiêu đã nói như vậy và làm như vậy. Tháng mười niên hiệu Gia Hoà năm đầu (Công nguyên năm 232), thái thú Liêu Đông nước Ngụy là Công Tôn Uyên đã dâng biểu xưng thần lên Tôn Quyền. Tôn Quyền hết sức vui mừng, sách phong Công Tôn Uyên là Yên vương. Cả triều văn võ với thừa tướng cố Ung cầm đầu đều nói, Công Tôn Uyên là kẻ phản phúc vô thường, không trị được, nhưng Tôn Quyền không nghe ai, cứ làm theo ý mình. Trương Chiêu bàn luận nhiều lần, càng nói càng hăng. Tôn Quyền không nhịn được nữa, tay đặt lên đốc kiếm nói với Trương Chiêu, kẻ sĩ nước Ngô chúng ta vào cung bái trẫm, xuất cung bái khanh. Trẫm kính trọng lấy lễ đãi các hạ coi đã đủ! Nhưng các hạ không giữ sĩ diện cho trẫm, nhiều lần chống đối trẫm trước mặt mọi người (nhiều lần cãi trẫm trước chúng), trẫm sợ mình không khắc chế nổi mà phạm sai lầm (cô sợ giữ không nổi)! Trương Chiêu nhìn kỹ Tôn Quyền rồi nói, lão thần biết có nói cũng vô ích. Nhưng vì sao vẫn cứ nói? Bởi vì di chúc của thái hậu như còn văng vẳng bên tai? Mấy lời đó, trước lúc băng hà, thái hậu gọi thần đến bên sập mà nói! Nói xong, Trương Chiêu “nước mắt nhoà lệ”. Tôn Quyền ném kiếm đi và oà lên khóc, quân thần hai người cùng khóc.

Có điều Tôn Quyền khóc thì cứ khóc nhưng làm thì cứ làm. Tháng giêng năm sau, Tôn Quyền liền cử hai người quan trọng (Thái thượng Trương Di, Chấp kim ngô Hứa Yến) thống lĩnh vạn người sang Liêu Đông. Trương Chiêu tức giận, từ đó “cáo bệnh không lên triều”. Tôn Quyền cũng tức giận, hạ lệnh lấy đất bịt kín của nhà Trương Chiêu. Trương Chiêu vẫn tỉnh táo, cho xây tường bên trong cửa. Trương Di và Hứa Yến vừa đến Liêu Đông đã bị giết, thủ cấp đem nộp cho phía Tào Ngụy. Tôn Quyền xấu hổ, nhiều lần cho người đến xin lỗi Trương Chiêu, Trương Chiêu vẫn không chịu ra. Chẳng còn cách nào khác, nhân lúc ra ngoài, Tôn Quyền đến cửa nhà Trương Chiêu, Trương Chiêu vẫn không chịu ra gặp. Tôn Quyền rất rối đành hạ lệnh phóng hoả. Ngược lại, Trương Chiêu cho gài cửa chặt thêm nữa. Tôn Quyền hết cách, hạ lệnh cứu hoả và cứ chờ ở cửa. Mấy người con của Trương Chiêu thấy không nên náo động thêm, liền vực cha dậy, đưa ra xe, cùng Tôn Quyền vào cung. Sau khi về cung, Tôn Quyền xét mình nghiêm khắc (xem xét trách nhiệm), lúc này Trương Chiêu mới miễn cưỡng đồng ý tham dự triều hội. Các bạn nghĩ xem, lúc này Trương Chiêu gần như đã nghỉ mà còn cứng như vậy, nếu làm thừa tướng thì liệu sẽ thế nào?

Đó là nguyên nhân Tôn Quyền không muốn Trương Chiêu ở thế mạnh. Vậy vì sao Tôn Quyền cũng không cần thừa tướng ở thế mạnh?

Theo tôi có hai nguyên nhân. Nguyên nhân một, chính ngài Điền Dư Khánh đã nói rõ, chính quyền Tôn Ngô cần phải “Giang Đông hoá”. Lúc Tôn Quyền xưng đế, thống soái vùng thượng du là sĩ tộc Giang Đông (Lục Tốn), quan văn ở vùng giữa cũng cần phải “Giang Đông hoá”, nhất là quan viên kề bên. Nhưng lực lượng tướng lĩnh Hoài Tứ và Bắc sĩ lưu vong còn rất lớn. Triều nghị muốn Trương Chiêu là tướng đã phản ánh yêu cầu cố chấp của họ. Tôn Quyền đành phải chọn người khác làm bước quá độ là Tôn Thiệu. Nhân vật quá độ không cần và không thể ở thế mạnh, đó là điểm thứ nhất.

Nguyên nhân thứ hai cũng như lời ngài Điền Dư Khánh, Tôn Quyền chọn tướng vốn không cần người đó phải mang vác quá nặng, làm quá nhiều việc, chỉ cần phù hợp là được. Nói dễ nghe “không mong có vị tướng vạn cơ”, nói khó nghe, chỉ để làm vật trang trí. Rõ ràng Trương Chiêu không thích hợp với yêu cầu đó. Người thích hợp là Tôn Thiệu và Cố Ung. Tôn Thiệu là thừa tướng chưa có cống hiến nào đột xuất, xem ra cũng chỉ là A di đà phật! Nói dễ nghe là trầm tĩnh, Ổn định, thành tâm lo việc nước, nói khó nghe là “bình hoa cao cấp”. Cố Ung không phải là “bình hoa”, ít nhiều làm được một số việc. Nhưng Cố Ung không giống với Trương Chiêu. Thứ nhất, Cố Ung ít khi chủ động nêu ý kiến. Tôn Quyền không hỏi thì không nói. Thứ hai, cần nói thì nói trước mặt, không nói lung tung sau lưng. Tam quốc chí – Cố Ung truyện nói: “quân quốc được mất, làm được hay không, nói ngay trước mặt, miệng ít nói”. Thứ ba, tuy là nói trước mặt, nhưng không nói nhiều, luôn ôn hoà bình tĩnh. Không giống như Trương Chiêu, lời nói hiện ra sắc mặt, khảng khái và kích động. Có một lần lên triều, Trương Chiêu vẻ không hài lòng, nói một thôi nào là pháp lệnh quá nhiều, hình phạt còn nặng. Tôn Quyền mặc nhiên, quay lại hỏi Cố Ung: thừa tướng thấy thế nào? Cố Ung chỉ đáp vẻn vẹn một câu: Những ý kiến mà thần nghe được cũng giống như ý Trương Chiêu.

Từ đây có thể thấy, Cố Ung coi thừa tướng là cố vấn và làm cố vấn một cách thấu đáo, không nhỡ việc, không phiền hà. Xem ra Cố Ung rất rõ Tôn Quyền cần một thừa tướng như thế nào. Như thế nào? Làm đúng chức năng không vượt quyền, giúp việc không thêm việc, có việc thì có cố vấn, không việc thì để trang trí. Cố Ung nắm rõ chừng mực, đã làm thừa tướng 19 năm. Niên hiệu Xích Ô thứ VI (Công nguyên năm 243) đã tạ thế khi đang làm việc, hưởng thọ 76 tuổi.

Thay Cố Ung làm thừa tướng là “Thượng đại tướng quân” Lục Tốn 62 tuổi. Nhìn vào việc này thấy rõ điều mà ngài Điền Dư Khánh nói “Giang Đông hoá”. Chúng ta đều biết, Lục Tốn và Cố Ung đều xuất thân từ sĩ tộc Giang Đông. Phần trước đã nói, Giang Đông có “tứ đại gia tộc”: Ngu, Ngụy, Cố, Lục. Ngu và Ngụy thì ở Cối Kê, Cố và Lục thị ở Ngô quận. Ngô quận cũng có “tứ đại gia tộc”: Cố, Lục, Chu, Trương. Cố Ung là Cố, Lục Tốn là Lục đều thuộc “Ngô quận tứ đại gia tộc” còn thuộc “Giang Đông tứ đại gia tộc”, bối cảnh các gia tộc đều vô cùng hiển hách. Trước hết Tôn Quyền để Lục Tốn là thống soái, Cố Ung là thủ phụ, về sau lại để Lục Tốn thay thế Cố Ung là tướng đó chính là tiêu chí “Giang Đông hoá”.

Thực tế thì Lục Tốn là nhân vật tiêu biểu cho “Giang Đông hoá” trong chính quyền Tôn Ngô. Vì Lục Tốn không chỉ là người của “tứ đại gia tộc” Giang Đông và Ngô quận mà giữa Lục gia và Tôn gia còn có hiềm khích. “Tòng tổ phụ” (anh hoặc em trai của tổ phụ) của Lục Tốn là Lục Khang. Lục Khang là thái thú Lư Giang những năm cuối thời Đông Hán. Theo Hậu Hán thư – Lục Khang truyện, lúc Viên Thuật ở Thọ Xuân đến cầu viện Lục Khang về quân lương, Lục Khang nghĩ Viên Thuật là “phản nghịch” nên bỏ mặc. Viên Thuật tức giận, sai Tôn Sách đi đánh Lục Khang. Chiến tranh kéo dài hai năm, cuối cùng thì thành bị phá, hơn một tháng sau, Lục Khang 70 tuổi phát bệnh qua đời, hơn một trăm người trong gia tộc Lục thị đi theo Lục Khang cũng lâm nạn và chết quá nửa (gặp cảnh đói khát mà chết gần nửa).

Vì vậy, hai nhà Lục, Tôn có thù nhà hận nước. Tôn Quyền và Lục Tốn đều vẫn còn giữ điều đó trong lòng. Một mặt do nhu cầu chính trị, Tôn Quyền không thể không lựa chiều để trọng dụng Lục gia, ví như đem con gái của Tôn Sách gả cho Lục Tốn. Mặt khác, lúc cần trọng dụng Lục Tốn, Tôn Quyền cũng có phần do dự. Theo Lục Tốn truyện và Chu Nhiên truyện trong Tam quốc chí, có hai lần Lã Mông đã tiến cử người thay thế mình. Lần thứ nhất là lúc Quan Vũ đánh Tương Phàn, Lã Mông vờ ốm trở về Kiên Nghiệp, Tôn Quyền hỏi, “ai thay thế khanh”. Lã Mông tiến cử Lục Tốn- Trong tập Áo trắng vượt sông, chúng ta đã nói truyện này. Nhưng lúc bấy giờ Lã Mông chỉ vờ rời chức, đưa Lục Tốn lên thay là để lung lạc Quan Vũ, nên Tôn Quyền bằng lòng ngay. Chờ khi chiến tranh kết thúc, Lã Mông thực sự ốm nặng, Tôn Quyền lại hỏi “Ai là người thay thế”, Lã Mông liền tiến cử Chu Nhiên.

Điều này đáng được bàn thêm. Thứ nhất, Lục Tốn đã chính thức thay Lã Mông nhận chức, vậy vì sao Tôn Quyền còn phải hỏi nữa? Rõ ràng Tôn Quyền vẫn còn hận thù. Thứ hai, vì sao khi Tôn Quyền hỏi, Lã Mông lại phải nói khác? Nên nhớ, trong cuộc chiến tranh lần này, Lục Tốn biểu hiện rất tốt! Theo tôi, có thể Lã Mông đã hiểu được tâm tư của Tôn Quyền nên mới tiến cử Chu Nhiên.

Việc tiến cử của Lã Mông rất có ý nghĩa. Chu Nhiên là con nuôi của Chu Trị. Chu Nhiên người Giang Đông, huyện Cố Chương, quận Đan Dương. Nhưng trong Tam quốc chí – Chu Trị truyện cho chúng ta hay, từ rất sớm, Chu Trị đã “theo Tôn Kiên chinh chiến”, về sau còn giúp Tôn Sách, được coi là “tướng lĩnh của Hoài Tứ”. Chu Nhiên là con nuôi của Chu Trị, đã trưởng thành trong “tập đoàn quân sự Hoài Tứ”, được gọi là “gốc chính”. Chu Nhiên từng là bạn học của Tôn Quyền, tình cảm rất tốt, gọi là “quan hệ thép”. Hơn nữa Chu Nhiên gốc người Giang Đông, thuộc hệ Hoài Tứ, có thể tiếp nhận từ hai phía, hợp với việc quá độ từ tướng lĩnh Hoài Tứ sang sĩ tộc Giang Đông. Lã Mông tiến cử vậy là có nhiều hiểu biết, là hợp với đường lối chính trị.

Tôn Quyền tiếp nhận ý kiến của Lã Mông, để Chu Nhiên cầm tiết trượng ra trấn thủ Giang Lăng, quyền hơn cả Lục Tốn. Nhưng trong cuộc chiến Di Lăng, Lục Tốn là đại đô đốc, Chu Nhiên lại trở thành bộ thuộc của Lục Tốn, tại sao lại như vậy?

Có thể có nhiều nguyên nhân. Nguyên nhân trực tiếp e là do Lưu Bị thân cầm quân, khí thế mạnh mẽ, không thể không để Lục Tốn thống lĩnh ba quân. Hơn nữa lúc đó, việc “Giang Đông hoá” cũng chưa xong, nếu cứ giằng dai mãi e đêm dài lắm mộng, chi bằng nhân cơ hội này giành lấy thành công luôn. Ngoài ra, biểu hiện của Lục Tốn cũng làm cho Tôn Quyền vừa lòng. Ngài Điền Dư Khánh nói Lục Tốn “cẩn thận xử thế, trung thành hết mực”, rất chu đáo. Tôn Quyền cần những người như vậy.

Một lần Tôn Quyền trò chuyện với Lục Tốn, có ghi lại trong Lã Mông truyện. Tôn Quyền đánh giá ba người: Chu Du, Lỗ Túc, Lã Mông, đây được xem là chứng cứ Tôn Quyền giỏi biết dùng người. Nhưng tôi vẫn có cảm giác đây không phải là cuộc trò chuyện bình thường, mà có thâm ý khác. Hãy xem Tôn Quyền nói những gì? Nói Công Cẩn uy vũ mạnh mẽ, gan dạ hơn người, rất khó có người kế tục được sự nghiệp đó (khó có ai kế tục được), lúc này ngài đã kế thừa (nay ngài đã tiếp tục). Rõ ràng, Tôn Quyền đã coi Lục Tốn như “Chu Du thứ hai”, mong rồi sẽ vượt qua Lỗ Túc và Lã Mông. Tôn Quyền nói như vậy vào lúc nào? Không rõ. Tư trị thông giám cũng chỉ dùng chữ “sau”, tức là ngày, tháng, năm nào đó sau lúc Lã Mông qua đời. Và sự thật là, Lục Tốn không phụ sự kỳ vọng đó. Vì vậy, Cố Ung qua đời, Tôn Quyền đã để Lục Tốn thay thế. Vị nhân tài số một của Giang Đông cuối cùng đã “xuất tướng nhập tướng”.

Nhưng thực kỳ lạ, Lục Tốn làm tướng chưa bao lâu đã bị Tôn Quyền bức tử, lại có chuyện gì đây?

“Nam Lỗ đảng tranh” là nguyên nhân trực tiếp của sự việc. Nam, là Nam cung, chỉ thái tử. Lỗ là Lỗ vương, chỉ Tôn Bá. Phần trên đã nói, Tôn Quyền có bảy người con trai. Tôn Đăng là con cả, người đầu tiên là thái tử và đã mất lúc 33 tuổi. Lúc này con thứ là Tôn Lự cũng vừa mất (20 tuổi), người con thứ ba Tôn Hoà 19 tuổi, người thứ hai là thái tử. Tôn Hoà là đứa con được Tôn Quyền quý mến, mẹ của Tôn Hoà là Vương phu nhân cũng được Tôn Quyền sủng ái. Vấn đề là ở chỗ Tôn Quyền quý cả đứa con thứ tư là Tôn Bá và phong Bá là Lỗ vương. Theo Tam quốc chí – Tôn Bá truyện, Tôn Bá được ân sủng đãi ngộ chẳng kém gì thái tử (sủng ái đãi ngộ chẳng khác gì Hoà). Một số người bắt đầu đơm đặt về chuyện này, còn có người đưa chuyện để li gián. Theo Tam quốc chí – Tôn Hoà truyện, bấy giờ người con gái đầu lòng của Tôn Quyền là công chúa Toàn có mâu thuẫn với mẹ con Tôn Hoà, đã chạy đến chỗ Tôn Quyền nói xấu về họ. Tôn Quyền phẫn nộ, Vương phu nhân lo nghĩ và qua đời. Thế rồi Tôn Hoà bị thất sủng (mất sủng ái), lo sợ bị phế (sợ bị phế truất). Tôn Bá những muốn Tôn Hoà bị phế bỏ để mình được là thái tử (ham muốn vô cùng). Triều thần quý thích cũng vì thế mà chia thành hai phái, gây nhiều rắc rối. Trong Tôn Hòa truyện, Bùi Tùng Chi đã dẫn lời ở thông ngữ của Ân Cơ là văn thần võ tướng trong, ngoài triều đình “cả nước sôi sục”. Một sự chia rẽ lớn. Vào tháng tám niên hiệu Xích Ô thứ XIII (Công nguyên năm 250), Tôn Quyền phế truất Tôn Hoà, ban chết Tôn Bá. Vì sao phế truất Tôn Hoà? Rất đơn giản: trẫm còn sống thì ngươi đừng ầm ĩ. Vì sao phải giết Tôn Bá? Cũng rất đơn giản, trẫm không cho thì ngươi đừng cướp!

Một cuộc giết chóc lớn. Các tướng lĩnh thân binh ủng hộ Tôn Hoà như Trần Chính, Trần Tượng bị diệt tộc, Phiêu Kỵ tướng quân Chu Cứ, Thượng thư bộc xạ Khuất Hoảng bị đòn, mười mấy nhà liên lụy bị giáng, bị giết. Vây cánh của Lỗ vương Tôn Bá như Toàn Ký, Ngô An, Tôn Kỳ, Dương Trúc đều bị giết, xác Dương Trúc còn bị ném xuống sông. Đảng của thái tử và đảng của Lỗ vương đều chẳng hay ho gì.

Lục Tốn vì muốn bảo vệ thái tử nên bị bức chết, việc này xảy ra vào tháng hai niên hiệu Xích Ô thứ VIII (Công nguyên năm 245). Theo Lục Tốn truyện, câu chuyện như sau, Tôn Quyền không theo ý kiến của Lục Tốn, không muốn gặp Lục Tốn, mà luôn cho người đến trách cứ Lục Tốn. Mấy đứa cháu ngoại của Lục Tốn, vì gần gũi thái tử, đều bị miễn chức, đi đầy. Thái tử thái phó Ngô Sán vì đã báo tin cho Lục Tốn nên đã bị hạ ngục xử tử. Lục Tốn buồn bực cho đến chết (phẫn hận đến chết), thọ 63 tuổi. Sau khi qua đời “gia sản không còn gì”. Còn như Tôn Quyền “luôn sai sứ đến trách Tốn”, có đưa hộp cơm rỗng hay không, chúng ta không biết, có thể không có.

Vì sao Tôn Quyền lại bức chết Lục Tốn? Nhìn bề ngoài, vì Lục Tốn đã dính vào “Nam Lỗ đảng tranh”, bị coi là lãnh tụ của “thái tử đảng”. Nhưng sau khi Lục Tốn mất, nhân vật số hai của “thái tử đảng” là Gia Cát Khắc lại được thăng làm Đại tướng quân, thay thế Lục Tốn “lo việc Kinh châu”; nhân vật hàng đầu của “Lỗ vương đảng” là Bộ Trắc thay thế Lục Tốn làm thừa tướng, nhân vật số hai là Lã Đại thăng là Thượng đại tướng quân, nhân vật số ba là Toàn Tông thăng Hữu đại tư mã. Xem ra vấn đề không đơn giản chút nào.

Thế nên chúng ta phải hỏi, liệu đàng sau án này còn điều gì bí mật, sâu xa nữa đây?

§47. NGƯỢC DÒNG MÀ LÊN

Lục Tốn là nhân vật đại biểu cho “Giang Đông hoá” trong chính quyền Tôn Ngô, là thống soái và ở tướng vị, có thể coi là tới đỉnh. Nhưng lúc hành trình của đời người đạt tới đỉnh điểm lại bị Tôn Quyền bức chết. Cùng thời đó, một số nhân vật cũng dính vào thái tử và Lỗ vương đảng tranh, lại được thăng quan. Vậy, đằng sau sự kiện này liệu còn nguyên nhân chính trị nào, bối cảnh chính trị sâu sắc nào nữa? Những nguyên nhân, bối cảnh đó quan hệ gì tới con đường dựng nước của Tào Tháo, Lưu Bị và Tôn Quyền?

Tập trước chúng ta nói tới cái chết của Lục Tốn. Cảnh ngộ của Lục Tốn giống ai đây? Thôi Diễm hay Tuân Úc? Xem ra giống mà cũng không giống. Lục Tốn cũng như Tuân Úc đều vì lo, giận mà chết (Tuân Úc chết vì lo), Lục Tốn “lo, giận đến chết”. Nhưng Tuân Úc chết vì lý tưởng, Tuân Úc và Tào Tháo có khoảng cách lớn về mặt chính trị, Lục Tốn không phải như vậy. Trong vấn đề lập tự, Tôn Quyền thái độ hàm hồ, xử lý không thoả đáng; và chưa rõ ràng gì là muốn lập Tôn Bá. Cuối cùng thì Tôn Bá được ban cho chết, có thể vì Tôn Bá muốn làm thái tử, coi như tự chuốc hoạ vào thân. Vì vậy, Lục Tốn chết không rõ ràng gì cả. Lúc này Lục Tốn lại có vẻ giống Thôi Diễm. Có điều, Thôi Diễm chết theo ý của Tào Tháo. Theo Tam quốc chí – Thôi Diễm truyện, “ban Diễm chết”. Lục Tốn không phải ban chết mà là tức đến chết, điều này lại không giống với Thôi Diễm.

Thực tế thì còn phải bàn nhiều về cái chết của Thôi Diễm. Trong tập Chân tướng mệnh án, tôi đã suy đoán rất nhiều, nhưng vẫn cảm thấy cứ thiếu cái gì đó. Sau này đọc Quốc sử khái yếu của ngài Phàn Thụ Chí mới hiểu ra nhiều điều. Ngài Phàn quy cái chết của Thôi Diễm và cái chết của Khổng Dung, Nễ Hành vào một loại, vì họ đều là “danh sĩ”. Như vậy là đúng. Thực ra thì vấn đề của Lục Tốn cũng là vậy. Tập trước chúng ta đã nói, sau khi Lục Tốn chết thì số người cùng dính vào “Nam Lỗ đảng tranh”, như nhân vật số hai của “Thái tử đảng” là Gia Cái Khắc; nhân vật hàng đầu như Bộ Trắc, hàng hai như Lã Đại, hàng ba như Toàn Tông trong “Lỗ vương đảng” đều không bị trừng phạt, ngược lại còn được thăng quan. Nguyên nhân là vì sao? Bởi vì bối cảnh chính trị và gia đình xuất thân không giống nhau. Xem lại thì rõ, Bộ Trắc là “tị nạn Giang Đông”, Lã Đại “lánh nạn vượt sông xuống phía nam”, đều là “Bắc sĩ lưu vong”. Gia Cát Khắc là đời sau của “Bắc sĩ Giang Đông”, cha là Gia Các Cẩn “tránh loạn Giang Đông”. Toàn Tông vốn là người Giang Đông (người Tiền Đường Ngô quận), nhưng khi Tôn Sách đến Ngô, Toàn Tông đã đưa đội ngũ của mình đến ngay (cử binh theo ngay), coi là “thần theo rồng”, ít nhiều có dáng dấp của “Hoài Tứ tướng lĩnh”. Còn một người nữa là Đằng Dận Thái thú Cối Kê, nhân vật số năm của “Thái tử đảng”, tuy không thăng quan nhưng vô sự. Lúc Tôn Quyền lâm chung, người này còn là cố mệnh đại thần. Nguyên nhân rất đơn giản, vì người này giống như Gia Cát Khắc đều là đời sau của “Bắc sĩ lưu vong”. Ngoài ra còn một nhân vật đặc biệt nữa là Thị Nghi. Thị Nghi là sư phụ của Lỗ vương Tôn Bá, từ năm thứ V niên hiệu Xích Ô (Công nguyên năm 242) đã chủ trương giảm bớt sự đãi ngộ của Tôn Bá, thậm chí xin ra khỏi kinh thành, nhưng cũng không việc gì. Đương nhiên là không việc gì. Thị Nghi người Doanh Lăng, Bắc Hải, thời cuối Hán đã “chạy loạn tới Giang Đông”, như vậy đúng là “Bắc sĩ lưu vong”!

Ngược lại, nhìn vào án Nam Lỗ, là người Giang Đông thì không một ai là không bị chỉnh trị. Thái tử thái phó Ngô Sán là người Ô Trình, Ngô quận, bị mất chức đi đầy. Lai lịch của Cố Đàm rất đặc biệt, là cháu của Cố Ung, anh em con dì con già của Lục Tốn, đó lại là điều đen đủi. Có điều, Cố Đàm là nhân vật số ba của “Thái tử đảng”, lại còn nhảy cao (dâng thư lên Tôn Quyền), “ứng vào tội” là phải. Người em trai của Cố Đàm cũng bị đi đầy như anh, e đó là bị liên lụy.

Để vấn đề được rõ ràng, mọi người hãy xem danh sách ở phía dưới:

Thái tử đảng:

Lục Tốn, người huyện Ngô, quận Ngô, là một trong “Tứ đại gia tộc” ờ Giang Đông và Ngô quận, bị bức “tức giận đến chết”.

Gia Cát Khắc, người Dương Đô, Lang Nha, đời sau của “Bắc sĩ lưu vong”, thăng quan.

Cố Đàm, người huyện Ngô, quận Ngô, là một trong “Tứ đại gia tộc” ở Giang Đông và Ngô quận, anh em con dì con già với Lục Tốn, bị miễn chức, đi đầy.

Chu Cứ, người huyện Ngô quận Ngô, là một trong “Tứ đại gia tộc” ở Ngô quận, niên hiệu Xích Ô thứ XIII, bị giáng chức, về sau được ban chết.

Đằng Dận, người huyện Kịch, Bắc Hải, đời sau của “Bắc sĩ lưu vong”, vô sự.

Ngô Sán, người Ô Trình, quận Ngô, hạ ngục xử tử.

Thị Nghi, người Doanh Lăng, Bắc Hải, “Bắc sĩ lưu vong”, vô sự.

Lỗ vương đảng:

Bộ Trắc, người Hoài Âm Lâm Hoài, “Bắc sĩ lưu vong”, thăng quan.

Toàn Tông, người Tiền Đường quận Ngô, thuộc phái hệ “Hoài Tứ tướng lĩnh”, thăng quan.

Điều này rất rõ ràng, trong án này, Tôn Quyền không hoặc không hoàn toàn căn cứ vào thái độ của thái tử và Lỗ vương. Vào tháng tám niên hiệu Xích Ô năm thứ XIII (Công nguyên năm 250), Tôn Quyền phế truất Tôn Hòa, ban chết Tôn Bá. Tháng hai niên hiệu Xích Ô thứ VIII (Công nguyên năm 245), Tôn Quyền bức chết Lục Tốn. Hai sự việc trên cách nhau năm năm rưỡi, rõ ràng lúc bức chết Lục Tốn, Tôn Quyền chưa hề nghĩ sẽ giải quyết triệt để vấn đề “Nam Lỗ đảng tranh”; và “Thái tử đảng” và “Lỗ vương đảng” làm “náo động cả nước” cũng vừa mới bắt đầu. Vì vậy, Nam Lỗ đảng tranh, không phải nguyên nhân chủ yếu để Lục Tốn bị chỉnh, cũng không phải là tiêu chuẩn để Tôn Quyền vạch ranh giới.

Vậy, tiêu chuẩn để Tôn Quyền vạch ranh giới là gì? Đương nhiên là phái hệ. Trong “Thái tử đảng”, người bị chỉnh đều là người Giang Đông, những người khác thì không sao, Gia Cát Khắc còn được thăng quan. Rất rõ ràng, người khác (tướng lĩnh Hoài Tứ và Bắc sĩ lưu vương) tham gia qua loa vào việc lập tự thì còn được, các sĩ tộc Giang Đông thì không được, Lục Tốn lại càng không được! Trên thực tế, những người cần trị trong án Lục Tốn đều là người Giang Đông, là người có quan hệ với Lục Tốn. Ví dụ Cố Đàm là con dì con già với Lục Tốn, Ngô Sán người báo tin cho Lục Tốn. Còn một nhân vật quan trọng khác nữa là Chu Cứ, tuy là “Thái tử đảng” nhưng thuộc “Tứ đại gia tộc” Ngô quận, nên mãi mãi năm năm rưỡi sau mới bị trừng trị. Vậy theo ý tôi, bảo vệ thái tử chỉ là nguyên nhân bên ngoài để Lục Tốn phải trừng trị; thân là sĩ tộc Giang Đông cũng chỉ là nguyên nhân bộ phận. Rốt cuộc chỉ là Tôn Quyền muốn trừng trị Lục Tốn.

Vậy, vì sao Tôn Quyền phải trừng trị Lục Tốn?

Theo Tam Quốc sử của ngài Mã Thực Kiệt thì có bốn nguyên nhân. Thứ nhất, Lục Tốn là sĩ tộc Giang Đông và là một trong số những người có thế lực mạnh nhất. Con em Lục gia thường có hôn nhân với các nhà quan cao lộc hậu, địa vị hiển hách bên Ngô. Thứ hai, Lục Tốn trấn thủ Võ Xương, danh vọng cao xa. Trên từ thái tử Tôn Đăng, dưới đến những người nắm quyền quan trọng ở nước Ngô, đều đi lại với Lục Tốn. Chỉ riêng hai điểm này, Tôn Quyền đã ghen tị và thấy sợ. Vì vậy mới dẫn tới nguyên nhân thứ ba, tức là Tôn Quyền sợ người thay thế mình không khống chế nổi Lục Tốn, nên cần phải loại bỏ khi mình còn sống. Thứ tư, Lục Tốn là con rể Tôn Sách, Tôn Quyền không muốn thế lực con cái Tôn Sách quá mạnh. Rõ ràng Lục Tốn có nhiều cái không nên có. Một – Lục Tốn không nên là sĩ tộc; Hai – là sĩ tộc, nhưng không nên là sĩ tộc lớn nhất; Ba – là sĩ tộc, nhưng không nên làm quan chỗ Tôn Quyền; Bốn – là quan, nhưng không nên là quan lớn nhất. Chỉ riêng bốn điểm này Lục Tốn đã đáng chết, huống chi Lục Tốn còn tham gia vào việc tranh giành ngôi vị thái tử, thế chẳng phải là tự tìm đến cái chết sao? Nên nhớ, đó là “việc trong nhà” của người ta, tham gia vào làm gì?

Nhưng Lục Tốn lại không nghĩ vậy, vì nghĩ mình là “Sĩ”. Đặc điểm của Sĩ là gì? Là người có trách nhiệm với thiên hạ. Thiên hạ là của ai? Từ góc độ kẻ sĩ, thiên hạ là của Hoàng đế, cũng là cây cột giữ thái bình cho thiên hạ. Sĩ nhân là giường cột của đất nước, không chỉ phò tá Hoàng đế trị lý thiên hạ, còn phải giúp Hoàng thượng xử lý tốt vấn đề lập thái tử. Vì thái tử quan hệ tới vẫn mệnh đất nước. Thái tử không mạnh đất nước sẽ lung lay. Bảo vệ thái tử là trách nhiệm của sĩ nhân đất nước. Vì vậy, Lục Tốn không coi đó là “việc nhà” của Tôn Quyền và cho rằng đó là “quốc sự” của Đông Ngô. Lục Tốn không nghĩ rằng mình đã lắm chuyện, cho đó là sự trung thành tận tụy. Nhưng bầu nhiệt huyết của Lục Tốn như bị giội gáo nước lạnh, còn bị đao kiếm uy hiếp, bức bách, khiến lòng dạ trở nên băng giá, chẳng trách đã “bi phẫn đến chết”.

Thực tế, Lục Tốn quá ngây thơ. Cứ tưởng chính quyền Tôn Ngô đã “Giang Đông hóa”, sĩ tộc Giang Đông đã “Tôn Ngô hóa”, chính quyền Tôn Ngô, sĩ tộc Giang Đông đã dung hòa, thành “người một nhà”. Lục Tốn đâu có biết, bất đắc dĩ Tôn Quyền mới phải “Giang Đông hóa”. Tôn Quyền chỉ lợi dụng sĩ tộc Giang Đông, không hề tin tưởng họ. Lục Tốn càng không biết, với những nguyên nhân đã nói, từ lâu Tôn Quyền đã muốn trị Lục Tốn, nhưng chưa có dịp. Chẳng qua lần này chỉ là mượn cớ để gây khó khăn.

Tôn Quyền biết mượn lại một chuyện để chỉnh trị người khác chăng? Biết. Đó là án của Trương Ôn. Cảnh ngộ của Trương Ồn làm cho mọi người có thể hiểu được thế nào là “đời người nóng lạnh”. Trương Ôn là danh sĩ Giang Đông, xuất thân Trương gia “Tứ đại gia tộc” (Cố, Lục, Chu, Trương) của Ngô quận. Tố chất trong con người Trương Ôn là rất hay. Tam quốc chí – Trương Ôn truyện nói: “Nhỏ đã tiết tháo, dung mạo kỳ vĩ”. Theo ngài Điền Dư Khánh, năm ba mươi hai tuổi Trương Ôn ra làm quan. Có thể rất nhiều người đã tiến cử Trương Ôn, khiến Tôn Quyền phải chú ý. Tôn Quyền hỏi quần thần, Trương Ôn có thể sánh với ai? Đại Tư nông (bộ trưởng nông nghiệp) Lưu Kỳ nói: “Sánh được với Tuy nam tướng quân, Tiền Đường hầu Toàn Tông”. Thái Thường (bộ trưởng đứng đầu, trông nom việc tế lễ) Cố Ung lại nói: “Nay chưa có ai sánh được với Trương Ôn” (nay chưa có ai). Tôn Quyền liền triệu kiến Trương Ôn. Lần triệu kiến đó, Trương Ôn phong thái ngời ngời, đối đáp lưu loát, những người chung quanh nghiêng vai rướn cổ, nghe đến mê mẩn, Tôn Quyền càng thêm kính trọng. Buổi triệu kiến kết thúc, Trương Chiêu liền kéo tay Trương Ôn nói: “Lão phu có lời thăm hỏi chúc mừng, ngài nên rõ về ý của lão phu!” Ý của Trương Chiêu là gì, chúng ta không biết. Nhưng Trương Chiêu nhìn Trương Ôn bằng con mắt khác thì rõ ràng. Có thể nói, Trương Ôn được nhiều người tiến cử, đăng đàn vinh quang. Trương Ôn bước vào chính quyền Đông Ngô như đi trong buổi trời quang mây tạnh, thong dong tiến tới, trong vài ba năm thăng chức liên tục, từ nghị lang, tuyển Tào thượng thư đến Thái tử Thái phó, rồi sang sứ Thục Hán với thân phận là Phụ nghĩa Trung lang Tướng.

Nhưng sau khi từ nước Thục trở về, tình thế của Trương Ôn đã biến đổi như trời long đất lở. Tôn Quyền bắt đầu nghi, hận Trương Ôn đến kỳ lạ, cuối cùng thì tìm ra chỗ hở để hạ ngục Trương Ôn, sau này lại phạt Trương Ôn làm khổ sai ở trong huyện, sáu năm sau Trương Ôn lâm bệnh, qua đời. Hai người em trai cũng bị phế. Ba người chị em gái bị liên lụy, số phận thê thảm vô cùng.

Vậy, từ án nào mà Trương Ôn đã bị trừng trị?

Án này nói là phức tạp thì phức tạp, nói là giản đơn thì giản đơn. Nói gọn lại, một viên quan tên là Kí Diễm kiểm tra Tam thự đã tìm ra sai sót. Tam thự là Ngũ quan Trung lang Tướng thự, Tả Trung lang Tướng thự, Hữu Trung lang Tướng thự. Quan viên trong Tam thự gọi là lang, lang quan, hữu lang trung, trung lang, thị lang. Lúc thường, những người này luôn ở cạnh Hoàng đế, Túc vệ Hổ tòng, bồi dưỡng rèn luyện. Có dịp cho ra làm quan. Vì vậy, ngài Điền Dư Khánh gọi “Tam thự” là nơi “cơ cấu nuôi dưỡng và chuẩn bị” hàng ngũ quan viên của nước Ngô. Lang quan trong Tam thự có tên là “đệ Tam thê đội” như ngày nay. Lúc đó Kí Diễm lo việc chọn Tào thượng thư, phụ trách việc tuyển chọn, cất nhắc các quan. Kí Diễm phát hiện thấy trong Tam thự có điều phức tạp, rồng tôm lẫn lộn, nhiều người bằng quan hệ hoặc chạy chọt theo cửa sau mà chui vào, đã lớn tiếng đòi chỉnh đốn. Kết quả là đắc tội với các nhà quyền quý, bị vu cáo và tự sát, họa đến với Trương Ôn. Vì sao lại liên lụy đến Trương Ôn? Có ba nguyên nhân. Một – Trương Ôn và Kí Diễm đều là người Ngô quận. Hai – Trương Ôn đã tiến cử Kí Diễm. Ba – Hai người có chung quan điểm và thường đi lại mật thiết (nhiều lần có thư sớ, đi lại thăm hỏi). Kí Diễm bị bức tử, theo đó Trương Ôn cũng đen đủi (trách tội Ôn). Theo Tam quốc chí – Trương Ôn truyện, đại để chuyện diễn ra là như vậy.

Rõ ràng đây là án oan. Kí Diễm oan, Trương Ôn lại càng oan. Kí Diễm giúp Tôn Quyền giám sát quan viên, sàng lọc trị tốt, đánh vào tà ý, sao lại đáng chết? Hai người chỉ qua lại thân mật, Trương Ôn càng không có tội. Hãy xem những tội danh mà Tôn Quyền khoác lên người Trương Ôn, là “cực kỳ hung ác, luôn có ý khác”, là “nhìn qua trung gian, nguyên hình bại lộ”, là “mượn quốc ân, tạo hình thế”, là “tâm địa gian ác, không gì không làm”. Dịch ra ngôn ngữ hiện đại là, cực kỳ hung ác, nguyên hình lộ rõ, dùng quyền mưu riêng, ác độc không tha, đúng là hận đến xương tuỷ.

Vì sao Tôn Quyền lại hận Trương Ôn đến như vậy? Liên hệ tới án của Lục Tốn sau này, người người có cảm giác Tôn Quyền rất hận sĩ tộc Giang Đông. Nhưng điều đó không đúng. Trương Ôn đúng là một trong “Tứ đại gia tộc” ở Ngô quận, Kí Diễm cũng là người Ngô quận. Việc hai người kiểm tra Tam thự, chỉnh đốn lại trị, thì trước hết là mắc tội với sĩ tộc Giang Đông. Đúng như ngài Điền Dư Khánh nói, thông qua Tam thự để làm quan và lọt vào chính quyền Đông Ngô chính là “lợi ích của đại tộc Giang Đông, nhất là bốn họ ở Ngô”. Những người phản đối việc làm của Trương Ôn, như Lục Tốn, Lục Mạo, Chu Cứ cũng đều thuộc “Tứ đại gia tộc” Ngô quận. Qua đây có thể thấy, tính chất án của Trương Ôn và Lục Tốn là khác nhau. Lần này ngược lại Tôn Quyền đã ủng hộ lợi ích cơ bản của sĩ tộc Giang Đông.

Càng xem càng thấy kỳ lạ! Đây vừa là án oan vừa là kỳ án, lúc đó, dư luận vô cùng sôi nổi, ngay như Gia Cát Lượng cũng cảm thấy khó hiểu. Theo chú dẫn Cối Kê điển lục của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Trương Ôn truyện, Gia Cát Lượng nghe chuyện của Trương Ôn rồi nghĩ mãi mà vẫn chưa hiểu. Sau mấy hôm, bỗng vỡ ra, Ta hiểu rồi! Trương Ôn đã nhìn quá rõ, phân chia rành mạch những việc như: đúng sai thiện ác, sàng lọc vẩn đục (thanh trừng rõ ràng, thiện ác phân minh)!

Lời của Gia Cát Lượng đáng được quan tâm. Đúng vậy, người, không thể không có đúng sai, không có thiện ác; không thể không hiểu về chính nghĩa, càng không thể khoan dung quá làm lợi cho kẻ gian. Nhưng việc gì cũng phải có “mức độ”. Gạn đục khơi trong, nhưng không nên quá trong; thiện ác phải phân nhưng đừng phân quá. Đại gian đại ác đương nhiên không thể dung, nhưng lỗi nhỏ thì đừng quá rạch ròi. Nhưng từ những ghi chép trong Trương Ôn truyện, trong chỉnh đốn lại trị, hai người này “không hề bỏ qua một trường hợp nào”. Toàn bộ lang trong Tam thự đều bị giáng cấp (từ cao đến thấp đều bị giáng), không còn mấy người được nguyên chức (trong mười không có một được giữ nguyên). Mọi người có cảm giác chỉ có họ mới là người tốt. Nên nhớ, nước trong quá thì làm gì có cá, người không thể không có sai lầm. Cứng quá thì dễ gãy, trắng quá thì dễ ố. Chỉ có tôi là trong, đã gây nên bao lời trách móc oán than, người người rời xa. Xem ra Trương Ôn không hiểu điều này.

Trương Ôn không hiểu và một người bạn là tướng quân Lạc Thống cũng không hiểu. Sau khi Trương Ôn bị hạ ngục, Lạc Thống dâng biểu biện hộ cho Trương Ôn, khiến Tôn Quyền lại tăng thêm tội danh cho Trương Ôn. Bùi Tùng Chi cho rằng giúp như vậy chẳng bằng đừng giúp. Trong lời chú Trương Ôn truyện, Bùi Tùng Chi nói Trang Tử từng giảng: “Danh cao là không tốt, đừng nên cao quá”. Một người danh vọng quá cao là không hay. Trương Ôn bị trị là bởi “danh vọng quá cao”, vì thế Tôn Quyền đã nghi, hận. Thế nhưng trong thư Lạc Thống còn nói: “Cao hơn mọi người, vượt trội thế gian, người đời không ai bì kịp”, như vậy là lửa đổ thêm dầu?

Gia Cát Lượng nói, Trương Ôn đen đủi vì quá thẳng thắn; Bùi Tùng Chi lại nói, Trương Ôn đen đủi vì quá phô trương. Hai người nói đều có lý. Bởi vì thẳng thắn và phô trương lại là đặc điểm chung của loại người như Trương Ôn. Vậy “loại người như Trương Ôn” là loại người nào?

Là danh sĩ.

Trương Ôn là danh sĩ? Đúng. Không chỉ là danh sĩ, mà theo lời ngài Điền Dư Khánh nói trong án của Kí Diễm và vấn đề tương quan, còn là “có đủ những đặc trưng một thủ lĩnh danh sĩ từ cuối thời Hán tới nay”. Danh sĩ có đặc trưng nào? Hoặc nói, tiêu chuẩn của danh sĩ là gì? Theo tôi có mấy điều sau. Một – Gia thế thanh bạch, xuất thân danh môn là tốt nhất. “Tướng mạo xấu xí” như Tào Tháo thì đừng hòng là danh sĩ. Hai – Tài hoa lỗi lạc, tốt nhất là đọc đủ thi thư, bụng đầy kinh luận. Còn giống như Lưu Bị “Không thích đọc sách, thích chó ngựa, âm nhạc, quần áo đẹp” cũng không được. Ba – Địa vị vừa phải, không làm quan hoặc không làm quan cao, quan lớn hoặc làm mà như không làm. Điều này vốn là điều kiện cơ bản của danh sĩ. Vì vậy “danh sĩ” là chỉ “người có tiếng mà không làm quan”, Trịnh Huyền từng nói “danh sĩ không phải là quan”. Có điều, một sĩ nhân, nếu trước khi ra làm quan đã có tiếng, sau khi ra làm quan giữ được thân phận danh sĩ, quan niệm danh sĩ, lập trường danh sĩ, tư thế danh sĩ, quan hệ danh sĩ thì vẫn được coi là danh sĩ. Nhưng một người giống như Tôn Quyền, mười lăm tuổi là huyện trưởng, mười tám tuổi trở thành chủ nhân thì rõ ràng là không phải.

Đương nhiên, danh sĩ được gọi là danh sĩ, bởi họ đã nổi tiếng. Nguyên nhân để nổi tiếng có rất nhiều, như xuất thân từ danh gia vọng tộc, như người có chủ trương riêng, như người học vấn sâu rộng, luôn được người đời kỳ vọng, ngưỡng mộ. Một khi họ phát biểu thì lập tức ảnh hưởng tới dư luận. Những người này thường hay phát biểu, bất luận là trong triều hay ngoài ruộng, họ thường coi mình là người trong dân gian để phát biểu trên lập trường dân gian, gọi là “thanh nghị”. Từ đây thấy rõ, “danh sĩ” là “lãnh tụ ý kiến” hoặc gọi như ngày nay là “nhân vật của công chúng”.

Có điều danh sĩ cũng có nhiều loại. Trung Quốc thông sử của ngài Phạm Văn Lan chia danh sĩ cuối thời Hán làm ba loại. Loại một là những người “cầu danh không cần quan”, chúng ta gọi luôn là “thanh cao phái”. Loại này cả đời không làm quan, nhưng cả đời vẫn luôn nổi danh. Vì mỗi lần họ từ chối lời mời của quan phủ là mỗi lần danh vọng họ lại cao hơn. Càng không chịu làm quan thì danh tiết lại càng cao, cuối cùng thì địa vị xã hội thực tế cũng “ngang như một viên quan lớn”. Loại hai “nói làm nhất mực, ghét ác như thù”, có thể gọi luôn là “ngay thẳng phái”. Họ luôn sống có đạo đức (cơ bản là các nhà nho), chỉ cần thấy điều không thuận mắt là không cho qua, luôn mắng chửi xỉ vả. Những người này thường phát biểu về “thanh nghị”. Loại ba, là những người “nghênh hợp phong khí”, chúng ta gọi luôn là “phái thời thượng”. Họ thường phán đoán thời cuộc để chọn cho mình lập trường chính trị và thái độ chính trị, thích hợp tác với nhà đương cục, được nhà đương cục hoan nghênh. Loại một tuy không hợp tác nhưng cũng không thêm việc thêm loạn. Loại hai là những người làm cho nhà đương cục phải đau đầu nhất, đó là “danh sĩ phái ngay thẳng”.

Trương Ôn là “danh sĩ phái ngay thẳng”, một người danh tiếng hiển hách khác là Ngu Phiên cũng vậy. Ngu Phiên người Dư Diêu, Cối Kê, xuất thân từ Ngu gia “Giang Đông Tứ đại gia tộc” (Ngu, Ngụy, Cố, Lục). Họ Ngu học vấn khá, từng viết Chu Dịch chú, được Khổng Dung tôn sùng, đến nay người đời còn dẫn dụng. Vì vậy danh khí lớn, Triều đình và Tào Tháo có lời mời, nhưng đều cự tuyệt, ở lại Đông Ngô làm chức quan nhỏ. Tất cả đều phù hợp với tiêu chuẩn của danh sĩ. Nên, chỉ cần nhìn vào Ngu Phiên chúng ta hiểu được “danh sĩ phải ngay thẳng” là thế nào.

Theo Tam quốc chí – Ngu Phiên truyện, Ngu Phiên tính tình giản dị thẳng thắn (Phiên tính đơn giản thẳng thắn), là người biết tự lập (tính không thoả hiệp), không hoà hợp được với nhiều người. Trần Thọ nói: “thẳng thắn nhất xưa nay”, cương nghị, thẳng thắn. Người như vậy thường thích nói thẳng, thích va đập trực diện (nói năng trước mặt), không nể nang ai. Trong chiến dịch Tương Phàn, tướng Ngụy Vu Cấm đầu hàng Quan Vũ, bị nhốt ở Giang Lăng. Sau khi Tôn Quyền chiếm Giang Lăng, liền cho thả Vu Cấm và đối đãi hơn người khác. Một lần Tôn Quyền đưa Vu Cấm ra ngoài, hai người cưỡi ngựa song hành. Ngu Phiên liền xông lên trước, lớn tiếng hạch Vu Cấm, ngươi là kẻ hàng phục, sao dám ngang hàng với chúa công ta? Còn lấy roi vụt Vu Cấm, nhung bị Tôn Quyền ngăn lại. Sau này, lúc Tôn Quyền thết tiệc quần thần trên lầu thuyền, Vu Cấm “nghe nhạc mà rơi lệ”, Ngu Phiên liền lớn tiếng vạch trần Vu Cấm, ngươi vờ làm bộ mặt thương cảm để cầu xin miễn tội (người giả vờ để xin được miễn)? Kết quả là Tôn Quyền rất không hài lòng (Quyền thấy bất bằng).

Ngu Phiên xử sự với Vu Cấm như vậy có thể xuất phát từ một tình cảm chính nghĩa. Chúng ta đều biết, danh sĩ của những năm cuối thời Đông Hán là những người có sự “trong trắng về đạo đức”. Sự “trong trắng” đó có khi là thực có khi là vờ. Nhưng không kể là thực hay giả, tất cả đều biểu hiện ra ngoài. Ngu Phiên là như vậy, luôn biểu hiện sự khinh miệt đối với lũ hàng tướng, vẫn theo Ngu Phiên truyện, một lần Ngu Phiên ngồi thuyền gặp Mi Phương chỗ đường sông hẹp. Bộ hạ của Mi Phương tưởng rằng Ngu Phiên sẽ nhường đường, nên đã gào ầm lên: “nhanh nhanh tránh đường cho thuyền của tướng quân ta!”. Chúng ta đều biết, Mi Phương vốn là bộ hạ của Quan Vũ. Lúc Lã Mông lén đánh Kinh châu, Mi Phương và Sĩ Nhân đã xin hàng Tôn Quyền, dâng hai thành Giang Lăng và Công An. Ngu Phiên luôn xem thường những người như vậy. Đương nhiên là Ngu Phiên không chịu nhường đường. Không chỉ không nhường đường, mà còn đứng trên thuyền quát mắng. Ngu Phiên nói: “Vứt cả trung thành và tín nghĩa thì còn gì để phò tá quân vương? Bán rẻ hai ngôi thành lại còn dám to tiếng tự xưng là tướng quân sao?”. Kết quả, Mi Phương phải trốn trong khoang thuyền, không dám nói một câu nào, chỉ lệnh cho thuyền phải nhường đường cho Ngu Phiên.

Chuyến này Ngu Phiên nở mày nở mặt, biểu hiện rõ tình cảm đạo đức của mình. Nhưng có thể khẳng định, Tôn Quyền sẽ không vui. Thực tế thì đừng nói tới Tôn Quyền mà ngay cả Tào Tháo, Lưu Bị, Gia Cát Lượng cũng sẽ thấy không vui. Ví như Pháp Chính, được Lưu Chương phái đi đón Lưu Bị, Pháp Chính đã thao túng để Lưu Bị đoạt lấy Ích châu. Theo truyền thống đạo đức thì hành vi đó rõ ràng là “bán chủ cầu vinh”, nhưng vì sao Gia Cát Lượng lại không chê trách mà khẳng định đó là cống hiến của Pháp Chính. Rõ ràng quan điểm của nhà chính trị và kẻ mọt sách là khác nhau. Cái gọi là “tình cảm đạo đức” của kẻ mọt sách chắc gì đã được họ thích thú. Ví như Tôn Quyền và Vu Cấm đang du ngoạn trên ngựa, vốn là một động tác để mọi người nhìn, thì Ngu Phiên lại nói tới thân phận của Vu Cấm, bảo Tôn Quyền có vui được không?

Ngu Phiên thì chẳng nghĩ gì việc Tôn Quyền vui hay không vui chỉ biết nói và làm theo tính cách của mình. Một lần, Tôn Quyền và Trương Chiêu bàn luận về thần tiên, Ngu Phiên liền xen vào, chỉ Trương Chiêu nói với Tôn Quyền, họ đều là người đã chết rồi, còn bàn gì tới thần tiên nữa! Ở đời làm gì có thần tiên! Tôn Quyền vốn không thể nhẫn nhịn với Ngu Phiên nữa (tức giận không chỉ một lần). Lần này thì không thể khoan dung, lệnh được ban, đầy Ngu Phiên đến Giao Châu (nay là một phần của Quảng Đông, Quảng Tây và Việt Nam). Cuối cùng thì Ngu Phiên đã chết ở đó.

Thực tình thì từ lâu Tôn Quyền đã muốn phế bỏ Ngu Phiên. Sau khi Tôn Quyền là Ngô vương đã bày tiệc mừng công với quần thần. Trước khi tiệc rượu kết thúc, Tôn Quyền đứng dậy tay rót rượu mời quần thần. Ngu Phiên đã vờ say, lăn xuồng đất, không nhận chén rượu mời. Tôn Quyền đi khỏi, Ngu Phiên lại bò dậy vào chỗ ngồi. Rõ ràng đó là việc làm mất mặt Tôn Quyền. Thế là Tôn Quyền nổi giận, rút kiếm định giết Ngu Phiên. Khi đó mọi người sợ đến bạc mặt, chỉ có đại tư nông Lưu Kỳ dám bước tới ôm lấy Tôn Quyền và nói: “Đại vương uống rượu xong lại giết danh sĩ, dù người đó có tội nhưng ai biết? Hơn nữa, nước Ngô được thiên hạ ngưỡng mộ chẳng phải vì điện hạ tôn hiền kính sĩ hay sao? Nay chỉ vì Ngu Phiên mà vứt mất tiếng thơm đó, có đáng không? Tôn Quyền tức giận vừa thở vừa nói: “Tào Mạnh Đức còn giết cả Khổng Dung kia! Sao quả nhân lại không thể giết Ngu Phiên!” Lưu Kỳ nói: “chính vì Tào Tháo lạm sát danh sĩ, nên người đời mới chửi rủa mãi! Điện hạ muốn là Nghiêu Thuấn sao có thể học Tào Tháo?” Tôn Quyền suy nghĩ rồi buông Ngu Phiên. Nhưng việc hay thì phải làm tới chót, Tôn Quyền đã có quy định: “say rượu nói tới giết” thì không tính.

Điều đáng chú ý trong án này là câu nói của Tôn Quyền: “Tào Mạnh Đức đã giết Khổng Văn Cử, sao cô không thể giết Ngu Phiên”. Lời nói đáng được chú ý, vì người khác cũng nói đại loại như vậy, người này là Gia Cát Lượng. Theo Tống thư – Vương Vi truyện, khi Gia Cát Lượng giải quyết vấn đề Lai Mẫn từng nói, “Lai Mẫn loạn quần, tội còn hơn Khổng Văn Cử”. Chuyện của Lai Mẫn, chúng ta đã nói trong tập Nước lửa khó dung. Theo Tam quốc chí – Lai Mẫn truyện, người này xuất thân “danh tộc Kinh Sở”, cha là Lai Diễm từng là tam công (nguyên tư đồ). Người này học vấn uyên bác, tinh thông học thuật, là danh sĩ điển hình. Cũng như nhiều danh sĩ khác, người này thích bàn luận, can dự chính sự, kết quả bị Gia Cát Lượng khép tội “loạn quần” mà bãi quan.

So sánh như vậy là rất hay. Tôn Quyền coi Ngu Phiên như Khổng Dung, Gia Cát Lượng coi Lai Mẫn như Khổng Dung, Tào Tháo đã giết Khổng Dung. Tuy Tôn Quyền và Gia Cát Lượng không giết Ngu Phiên, Lai Mẫn, nhưng lại không cho rằng không thể giết. Ý của Tôn Quyền rất rõ ràng: Tào Tháo giết được Khổng Dung, ta cũng có thể giết Ngu Phiên. Ý của Gia Cát Lượng cũng rất rõ ràng, tội của Lai Mẫn nhiều hơn tội của Khổng Dung, không giết mà chỉ bãi quan là đã khoan dung nhiều lắm! Điều này nói lên điều gì? Nói rõ ba điểm. Một – Khổng Dung, Ngu Phiên, Lai Mẫn là một mẫu người “danh sĩ phải ngay thẳng”. Hai – Mẫu nhân vật này đâu cũng có, Lai Mẫn là Khổng Dung nước Thục, Ngu Phiên lại là Khổng Dung nước Ngô. Ba – Mẫu người này đi đến đâu cũng ít được hoan nghênh, Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị, Gia Cát Lượng, những người lãnh đạo chủ yếu của Tam Quốc đều không thích họ, chỉ có điều khi xử lý thì khoan nghiêm khác nhau. Không thích là đương nhiên rồi sẽ nói tới lý do. Khoan nghiêm cũng là đương nhiên, sau này sẽ nói tới lý do.

Bây giờ hãy tổng kết ba vụ án đã nói tới ở tập này. Lục Tốn bị trị vì bản thân là sĩ tộc. Ngu Phiên bị chỉnh vì bản thân là danh sĩ. Trương Ôn bị chỉnh vì bản thân vừa là sĩ tộc vừa là danh sĩ. Mâu thuẫn giữa Tôn Quyền và ba người đó là mâu thuẫn giữa Tôn Quyền và sĩ tộc, danh sĩ. Đây cũng là vấn đề mà Tào Tháo, Lưu Bị, Gia Cát Lượng đã gặp phải. Tức là ba chính quyền lớn Ngụy, Thục, Ngô đã xung đột với sĩ tộc. Ba nhà lãnh đạo chủ yếu của Tam Quốc đã đấu tranh với danh sĩ. Trên thực tế, khoảng giữa của Hán và đế quốc Đường, đại thống nhất có thời kỳ Tam Quốc ở thế chân vạc, tiếp đến có Lưỡng Tấn thống nhất một nửa và Nam Bắc triều chia cắt, tất cả đều liên can đến mâu thuẫn này. Bởi vì sĩ tộc và những người đại diện cho danh sĩ vẫn là một lực lượng chính trị trên, theo Đông Hán, dưới, tiếp Lưỡng Tấn. Trong lúc lực lượng chính trị này đấu tranh, xung đột với Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền, nhưng do chưa nắm được chính quyền nên được coi là “ngược dòng mà lên”. Còn Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền là đại biểu cho xu thế tất yếu của lịch sử phát triển nên cũng được coi là “ngược dòng mà lên”. Chính từ hai ý nghĩa của “ngược dòng mà lên” này đã quyết định con đường dựng nước khác nhau của Ngụy, Thục, Ngô và cuối cùng đều phải đồng quy về Tấn. Vậy con đường của họ là thế nào, ý nghĩa việc quy về Tấn là thế nào?

§48. ĐƯỜNG RIÊNG ĐỒNG QUY

Mâu thuẫn xung đột giữa Tôn Quyền và danh sĩ, sĩ tộc, đã từng tồn tại ở chỗ Tào Tháo, Lưu Bị và Gia Cát Lượng. Bởi vì ba nước Ngụy, Thục, Ngô đều không do những người xuất thân từ sĩ tộc xây dựng. Họ cũng không muốn xây dựng một chính quyền của sĩ tộc và giai cấp địa chủ. Điều đó đã quyết định con đường dựng nước của họ chẳng bằng phẳng chút nào, chính quyền của họ cuối cùng sẽ diệt vong. Vậy, con đường của họ có điểm nào giống và khác nhau, vì sao ba nhà Ngụy, Thục, Ngô phải đồng quy về Tấn?

Tập trước chúng ta đã nói tới mâu thuẫn xung đột giữa Tôn Quyền và sĩ tộc, danh sĩ. Đây cũng là vấn đề mà Tào Tháo, Lưu Bị, Gia Cát Lượng từng đã gặp. Tào Tháo giết Biên Nhượng, giết Khổng Dung, giết Thôi Diễm, giết Dương Tu, Lưu Bị giết Trương Dụ, Gia Cát Lượng giết Bành Dạng, phế Lai Mẫn, phế Liêu Lập, đều là những biểu hiện của loại mâu thuẫn xung đột này. Vậy vì sao Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị, Gia Cát Lượng lại hay mâu thuẫn xung đột với danh sĩ và sĩ tộc?

Muốn hiểu rõ ván đề này thì trước hết phải làm rõ thế nào là sĩ tộc.

Sĩ tộc là những gia tộc đòi đời làm quan. Vì sao một gia tộc lại có thể đời đời làm quan? Vì thời đó làm quan đâu có dễ. Trung Quốc thông sử của ngài Phạm Van Lan nói, thời Hán, một người muốn làm quan bằng con đường chính quy thì cần có ba điều kiện. Một – Phải là sĩ nhân; Hai – Phải thông hiểu kinh học; Ba – Phải đậu hiếu liêm. Hiếu liêm là hiếu tử liêm sĩ, đó là yêu cầu về đạo đức. Thông hiểu kinh học cũng gọi là minh kinh, đây là yêu cầu về tài. Phải là sĩ nhân, là yêu cầu về thân phận. Sĩ ở thời nhà Chu là quý tộc thấp nhất. Đến đời Hán lại biến thành bình dân cao nhất. Bình dân lại chia làm bốn loại, sĩ nông công thương. Sĩ là sĩ dân; nông là nông dân; công là công dân; thương là thương nhân. Nông dân làm nông, công dân làm công, thương nhân làm thương, sĩ dân đọc sách. Sĩ lấy đọc sách làm nghiệp, là thứ lao động về đầu óc. Nói cách khác, sĩ là “người lao động bằng não lực”, là “người lao tâm”. Người lao tâm trị người, người lao lực bị người trị. Vì vậy sĩ nông công thương thì địa vị của sĩ là cao nhất, địa vị của thương là thấp nhất, thậm chí họ không có quyền làm quan.

Nói như vậy là ai cũng hiểu, lúc đó người có thể đạt được ba tiêu chuẩn này là không nhiều. Chưa nói tới điều khác, riêng việc thông hiểu kinh học đã rất khó, vì không phải ai cũng có sách đọc và đọc tốt. Nếu còn yêu cầu không làm gì cả, chỉ luôn luôn đọc sách lại càng khó! Vì vậy, chỉ có những người có sách đọc, đọc được, đọc vào, đọc tốt và không làm gì cả (nông công thương) mới có khả năng làm quan. Làm quan cần phải đọc sách, đọc sách là để làm quan, đọc sách và làm quan biến thành một sự kiện, biến thành nghề nghiệp, một gia tộc, lấy đọc sách làm quan làm nghề nghiệp thì gọi là “sĩ tộc”. Nếu đời đời đọc sách và làm quan thì gọi là “thế tộc”. Vì vậy, “sĩ tộc” tức là “thế tộc”.

Từ đây có thể thấy, gọi là “sĩ tộc” là do đời đời đọc sách và làm quan, và trong giai cấp bình dân đã phân hoá, sản sinh ra một tầng lớp đặc thù. Tính đặc thù của họ biểu hiện ra ba mặt, là lũng đoạn con đường làm quan, là khống chế dư luận, là biến thành cường hào. Vì sao sĩ tộc lại lũng đoạn con đường làm quan? Vì một người đã có điều kiện đọc sách lại làm quan thì con cháu của họ tự nhiên sẽ có điều kiện đọc sách, làm quan hơn nhiều người khác. Thế là người đọc sách trở nên nhiều hơn, người có đời ông đời cha làm quan thì dễ dàng hơn trong cuộc giành giật làm quan với những người đọc sách khác. Thế là sẽ xuất hiện một hiện tượng, người làm quan có thể đời đời đều làm quan, thậm chí đều làm quan lớn, như nhà họ Viên “Tứ đại tam công”. Như vậy, nghề làm quan có thể bị một số gia tộc nào đó lũng đoạn hoặc lũng đoạn một số quan chức nào đó. Đây là nguyên nhân thứ nhất.

Thứ hai, một người làm quan thì có quyền tiến cử, có thể tiến cử người khác ra làm quan. Họ sẽ tiến cử loại người nào đây? Có hai loại. Một loại là người của mình, một loại nữa là những người đọc sách mà địa vị xã hội tương đối thấp. Những người này ít có cơ hội làm quan, một khi được tiến cử, họ sẽ cám ơn, báo ơn, thậm chí họ sẽ có quan hệ lệ thuộc, tình cảm cha con với người tiến cử; họ sẽ trở thành “thành viên không cùng huyết thống trong gia tộc”. Một người quan càng cao thì quyền tiến cử cũng càng lớn; Thời gian làm quan càng dài thì càng nhiều cơ hội để tiến cử; nếu như đời đời làm quan thì sẽ hình thành một cục diện “môn sinh cố lại khắp thiên hạ”. Số “môn sinh cố lại” đó cũng có thể tiến cử người khác làm quan. Nhưng họ là “môn sinh cố lại” của một gia tộc nào đó, nên khi sử dụng quyền tiến cử họ phải nhìn xem sắc thái của số gia tộc đó hoặc cống hiến một thứ gì đó để báo ân. Vì vậy, “môn sinh cố lại” của một gia tộc nào đó càng nhiều thì quyền tiến cử của họ cũng càng nhiều. Thời gian dài, họ trở thành người lũng đoạn quyền làm quan.

Thứ ba, người có quyền tiến cử còn có thể tiến cử lẫn nhau, tôi tiến cử người của anh, anh tiến cử người của tôi. Phương pháp “ở đào báo lý” này cũng là một “quy tắc ngầm” trong chốn quan trường, người người điều biết, nên cứ tiến hành công việc mà không cần phải mặc cả. Cuối cùng thì quyền tiến cử, quyền làm quan đã bị một số sĩ tộc lớn bé chia nhau.

Vậy thì vì sao sĩ tộc lại có thể khống chế được dư luận? Bởi vì họ từ đọc sách rồi mới làm quan và do làm quan mới thành sĩ tộc, đương nhiên họ là người có học vấn nhất có văn hoá nhất. Vì vậy, là lãnh tụ giới tư tưởng, giới văn hoá, giới học thuật, sĩ tộc càng dễ đoàn kết hàng loạt người có văn hoá gồm các danh sĩ và thái học sinh. Thái học sinh là sinh viên trong thái học (học viện cán bộ quốc gia), như nay nói là “cán bộ hậu bị”. Danh sĩ là nhân sĩ có tiếng trong xã hội, nay nói là “xã hội hiền đạt”. Danh sĩ không nhất thiết xuất thân sĩ tộc, có danh sĩ thân phận khác nhau, như Đậu Vũ là ngoại thích kiêm danh sĩ, Lưu Biểu là tông thất kiêm danh sĩ. Nhưng bất luận là thân phận gì, họ đều quan hệ mật thiết với sĩ tộc. Đại thể sĩ tộc là chỗ dựa của danh sĩ, danh sĩ làm vẻ vang sĩ tộc, thái học sinh trở thành vật độn của họ. Ở tập trước chúng ta đã nói, “danh sĩ” là “lãnh tụ ý kiến” của thời đại, là “nhân vật công chúng”. Việc những người này thích nhất là phát biểu ý kiến, nói về người khác, bàn về thời sự chính trị. Thời đó gọi loại ý kiến này là “thanh nghị”. Thanh nghị có ảnh hưởng rất lớn, khả năng sát thương cũng rất mạnh. Một người được thanh nghị khen thì giá trị tăng thêm gấp bội; nếu bị thanh nghị chê thì thôi hết chỗ nói. Lực lượng thanh nghị đứng cùng phía với sĩ tộc, lại có thái học sinh hưởng ứng, đương nhiên sĩ tộc sẽ khống chế được dư luận.

Sĩ tộc nắm quyền làm quan, sẽ không chế được quan trường; nắm quyền phát ngôn, sẽ không chế được dư luận. Có được hai điều kiện đó, họ biến thành cường hào chẳng khó khăn gì. Trở thành cường hào cũng chẳng có gì là lạ, vì chính quyền Đông Hán vốn do cường hào dựng nên (chủ yếu là cường hào Nam Dương). Chúa tể của vương triều luôn là cường hào, như ngoại thích, hoạn quan, đại thương nhân. Họ cũng đều là đại địa chủ. Sĩ nhân xuất thân từ địa chủ nhỏ, trung bình, vốn không phải là cường hào. Nhưng sau khi nhân sĩ biến thành sĩ tộc thì tình hình lại khác. Vì ngẫu nhiên khi họ được làm quan sẽ biến thành đời đời làm quan. Làm quan, địa vị cao, sẽ nổi danh. Làm quan có nhiều quyền lực, có nhiều lợi. Vừa có danh vừa có lợi, gia tộc của họ có thể lợi dụng vốn chính trị, ưu thế chính trị vốn có để không ngừng phát triển lớn mạnh, từ địa chủ nhỏ, trung bình biến thành đại địa chủ, trở thành cường hào nhìn thiên hạ, xưng bá một vùng. Một hào tộc to lớn được gọi là “thế gia đại tộc”, gọi là “y quan vọng tộc”, hoặc “danh môn vọng tộc”, đơn giản gọi là sĩ tộc, vọng tộc, thế tộc. Thế gia, tức là đời đời làm quan; y quan, là thi thư chuyên gia. Thi thư chuyên gia, tất nhiên có danh vọng, vì vậy gọi là “vọng tộc”, là “danh môn”. Đời đời làm quan, tất nhiên sẽ có quyền thế, vì vậy gọi là “thế tộc”. Còn nhà thứ dân không quyền không thế, không danh vọng, gọi là “hàn môn”, là “thứ tộc”, là “hàn tộc”.

Hiển nhiên, sĩ tộc là giai tầng rất đặc biệt. Họ không phải quý tộc (hoàng thân quốc thích), cũng không phải thứ tộc (phổ thông bình dân). Thuộc giai cấp bình dân nhưng cao quý hơn bình dân; không thể thế tập quan chức, nhưng có thể lũng đoạn con đường làm quan. Nói về tính chất, họ là “chuẩn quý tộc nửa thế tập”, nói về địa vị, họ như “bình dân cao cấp” gần với quý tộc. Họ quan hệ mật thiết với danh sĩ, có quan hệ vừa có khác biệt. Khác biệt ở chỗ: sĩ tộc là một tộc danh sĩ là một người; sĩ tộc tất phải làm quan, danh sĩ thì không nhất thiết. Nhưng với một số đông như vậy thì danh sĩ và sĩ tộc có được sự nhất trí về lập trường giai cấp, về quan niệm chính trị và lí tưởng chính trị. Vì vậy sĩ tộc là ông chủ đứng sau hậu đài của danh sĩ, danh sĩ là người phát ngôn của sĩ tộc.

Lý tưởng chính trị của sĩ tộc là gì? Đương nhiên là xây dựng một chính quyền của giai cấp mình. Chí ít cũng có được những vị trí trong chính quyền đó. Điều này tất sẽ phát sinh mâu thuẫn xung đột với Tào Tháo. Tôn Quyền, Lưu Bị và Gia Cát Lượng. Bởi vì người chủ của Tam Quốc không phải sĩ tộc và họ cũng không muốn để sĩ tộc trở thành giai cấp thống trị. Có điều, tình hình ở ba nước Ngụy, Thục, Ngô có khác nhau, chúng ta sẽ nói riêng từng nước, để xem giai cấp sĩ tộc đấu tranh với họ như thế nào và sau đó sẽ quy họ về một mối như thế nào.

Nói về Tào Ngụy trước.

Con đường dựng nước của Tào Ngụy, tôi gọi là “diễn biến không hoà bình”. Vì sao lại gọi như vậy? Vì thiên hạ Tào Ngụy là do dùng vũ lực mà chiếm được, nên không phải là “diễn biến hoà bình”. Nhưng tính hợp pháp của chính quyền này lại có từ sự “nhường ngôi” cùng hàng loạt những phong thưởng trước đó của Hán Hiến đế, bao hàm gia Cửu tích, phong Ngụy công, tấn Ngụy vương, lại có hương vị của “diễn biến hoà bình”, nên chỉ có thể gọi là “diễn biến không hoà bình” hoặc “chính biến không cung đình”.

Tập đoàn Tào Tháo lựa chọn con đường này, phải chăng đây là kế hoạch từ trước? Không phải. Tào Tháo từng bước từng bước tìm ra con đường này. Dã tâm của Tào Tháo cũng lớn dần từng ngày. Chí ít chúng ta cũng có thể khẳng định, trước lúc thành lập liên quân Quan Đông, Tào Tháo chưa nghĩ gì về việc xây dựng chính quyền. Tam quốc chí – Vũ đế kỷ nói thế nào? “Tháng giêng Sơ Bình năm đầu, Hậu tướng quân Viên Thuật, Ký châu mục Hàn Phức, Dự châu thứ sử Khổng Do, Duyện châu thứ sử Lưu Đại, Hà Nội thái thú Vương Khuông, Bộc Hải thái thú Viên Thiệu, Trần Lưu thái thú Viên Di, Tế Bắc tướng Pháo Tín, khởi binh cùng lúc, hàng mấy vạn người, tôn Thiệu là minh chủ, Thái Tổ là Phấn Võ tướng quân”. Rõ ràng, trong “Tập đoàn công ty” liên quân Quan Đông, Tào Tháo không có “cổ phần” Tháo không phải là “ông chủ”, không phải cổ đông, chỉ là “chân chạy”, có suy tính gì đây?

Chừng vào lúc nào thì Tào Tháo mới có suy nghĩ? Theo tôi, phải từ sau trận chiến Quan Độ, trước trận Xích Bích. Nếu coi chính quyền “thượng tầng kiến trúc” như xây phòng ở, coi việc thành lập chính quyền mới như “lợp một căn phòng” thì cả Trung Nguyên khi đó mới có một mình Tào Tháo là “nhà thầu” kiêm “kiến trúc sư” trong việc “lợp mới một căn phòng”. Tháo nghênh đón thiên tử mới có được đất, đánh thắng Viên Thiệu mới có vốn liếng. Một người vốn đã nhẫn nhịn về mặt này, nay đã có được hai điều đó mà không suy nghĩ để tiến tiếp thì đó mới là kỳ cục! Tháng sáu năm Kiến An thứ XIII (Công nguyên năm 208), Tào Tháo khôi phục chế độ thừa tướng đã bị bãi bỏ từ lâu và tự mình làm thừa tướng, coi đây là tín hiệu để Tào Tháo ra tay tiếp.

Vậy “căn phòng mới” của Tào Tháo có sơ đồ gì không? Không có. Đặc điểm con người Tào Tháo, có lý tưởng nhưng không có sơ đồ. Tào Tháo muốn xây dựng một “chính quyền không có sĩ tộc” – Thôi Hạo và Khấu Khiêm Chi của ngài Trần Dần Khắc nói, đó là “chính quyền Tào nguỵ của pháp gia hàn tộc”. Cứ theo lời nói và việc làm của Tào Tháo, chúng ta biết, Tào Tháo không tin thiên mệnh, thi hành pháp trị, vừa mời vừa ép, phá lệ dùng người, đề xướng tiết kiệm, không mộ hư danh, không có điểm nào là không xung đột với sĩ tộc? Nhất là điểm “cứ có tài là dùng”, coi như đã đào mộ tổ tầng lớp sĩ tộc! Nếu chế độ dùng người được cải cách như vậy thì liệu sĩ tộc còn lũng đoạn được quan trường nữa không? Ngay cả việc cha con Tào Tháo cùng thích văn học cũng khiến cho sĩ tộc không hài lòng. Vì cái mà sĩ tộc coi trọng là “kinh nghĩa” tu thân trị quốc, không phải là mấy “lời lẽ” chải chuốt bỏng bẩy, vô bổ.

Vì vậy sĩ tộc đã chống lại Tào Tháo, danh sĩ đã cười nhạo Tào Tháo. Tào Tháo bị bất ngờ chưa hề có chuẩn bị. Tào Tháo biết rõ mình đã đắc tội với sĩ tộc, biết rõ phần lớn danh sĩ sẽ cùng cánh với sĩ tộc. Tào Tháo chỉ còn cách là chém giết. Tào Tháo những muốn giết Dương Bưu, nhưng không thành. Đã giết Khổng Dung, Dương gia (Dương Bưu) cũng giống Viên gia ( Viên Thiệu) đều là vọng tộc sắc nhất trong số sĩ tộc. Dương gia còn hơn Viên gia, năm đời là tam công. Khổng Dung là danh sĩ nổi nhất trong số các danh sĩ, là cháu đời thứ hai mươi của Khổng Tử. Tào Tháo muốn giết Dương Bưu, dám giết Khổng Dung, rõ ràng Tào Tháo rất chú ý đến sĩ tộc (nếu không, không phải giết) và không mấy quan tâm đến danh sĩ (nếu không, không dám giết). Sĩ tộc chống đối, danh sĩ phản đối, không phải khó khăn lớn nhất đối với Tào Tháo.

Vốn liêng mới là khó khăn của Tào Tháo. Vốn liếng của Tào Tháo là gì? Phụng thiên tử lệnh những kẻ chưa thần phục. Dựa vào cái vốn đó để có được đất đai. Nhưng như vậy, Tào Tháo phải đứng trước một thực tế, không thể giỡ bỏ những căn nhà cũ trên mảnh đất đó, xây nên một căn nhà mới. Ngược lại, Tào Tháo còn phải ra vẻ muốn giữ gìn những căn nhà cũ đó, giống mấy vị quản gia tận tâm, tận trách, không thể cưỡng chế, giỡ bỏ làm nơi buôn bán. Dựng được một căn phòng mới rõ ràng là điều khó khăn với Tào Tháo.

May sao Tào Tháo là người có lý tưởng, không cần sơ đồ, có thể vừa làm vừa nghĩ. Tào Tháo còn là người có biện pháp, biện pháp đó là “phục trang tu sửa”. Biện pháp “phục trang tu sửa” là cải tạo dần, cuối cùng thì biến nhà của người khác thành của mình. Biện pháp này tốt thì tốt thật, nhưng vẫn có một tiền đề, tức là “phòng cũ” không thể phá bỏ. Dù bên trong có nát vụn thì cột kèo vẫn phải giữ lại. Cột kèo trong căn “phòng cũ” của triều Đông Hán là gì? Ba cột nhà và một nóc nhà. Cột nhà là ngoại thích, hoạn quan và sĩ tộc, nóc nhà là thiên tử Đại Hán. Tào Tháo nghênh đón thiên tử về là nóc nhà đã có, ba chiếc cột thì đã đổ mất hai. Trước khi Đổng Trác vào kinh thành, ngoại thích và hoạn quan đã tàn sát lẫn nhau, người thì bại kẻ thì thương tích đầy người, không sao đứng lên được. Nếu không cần chiếc cột còn lại (sĩ tộc) thì căn phòng sẽ đổ.

Tào Tháo thấy khó và sĩ tộc cũng thấy khó. Cái khó của Tào Tháo là không thể phá bỏ căn phòng, vì vậy chiếc cọc kia không thể đổ; Tào Tháo phải trang trí và tu sửa; nói thẳng ra, phải lén thay kèo thay cột, không thể không động vào chiếc cột đó. Sĩ tộc cũng thấy khó khăn, xưa nay cột dùng để chống nóc, cột chỉ có thể đi cùng nóc. Lúc này nóc nhà đã chạy đến chỗ Tào Tháo, cột nên hay không nên tới đó? Nếu đi, thì rõ ràng đã biến thành cột của Tào Tháo. Nếu không đi thì coi như nhà không có nóc. Nhà không nóc thì cần cột làm gì? Đúng là khó khăn đến chết người.

Nói rõ điểm này thì dễ dàng giải thích được vấn đề sau, vì sao Tào Tháo lại thực hành “đường lối pháp gia hàn tộc”, Tào Tháo đâu có xuất gia từ sĩ tộc, đâu phải là danh sĩ mà phải tìm đến với sĩ tộc nhiều hơn những người khác. Vì sao vậy? Vì Tào Tháo rất rõ, không có mấy người này thì “trang trí tu sửa” ra sao! Sĩ tộc và danh sĩ cũng hiểu rất rõ, dù có đi Hứa Đô, cũng không phải là chạy đến với Tào Tháo; Dù có đến với Tào Tháo, cũng không phải là đã thay đổi; và dù có thay đổi, cũng không phải là cùng đường với Tào Tháo cho đến chết. Cũng tức là, Tào Tháo, sĩ tộc và danh sĩ ai cũng tính toán: lợi dụng đối phương thực hiện mục đích của mình.

Thế là, Tào Tháo và sĩ tộc, danh sĩ có quan hệ lợi dụng lẫn nhau và cảnh giác với nhau. Vì vậy, danh sĩ ở cạnh Tào Tháo nhiều hơn những người khác và cũng bị Tào Tháo giết nhiều hơn những người khác. Vì vậy Tào Tháo không thể không đề phòng, thậm chí luôn lo sợ, nghi thần nghi quỷ, lạm sát vô cớ. Như bức chết Tuân Úc, giết Thôi Diễm, giết Dương Tu. Mọi người luôn thấy khó hiểu cảm thấy Tào Tháo luôn sinh chuyện, chuyện bé xé ra to. Nhưng chỉ cần nhớ rằng những người đó đều là đại tộc danh sĩ thì hiểu ngay được những bí mật trong đó.

Việc Tào Tháo lạm sát cần phải phê phán, còn việc Tào Tháo hoài nghi thì không sai. Sự thực, không ít danh sĩ có những ý nghĩ khác, ở đây có ba loại người đáng nói. Loại một, chỉ thấy nóc nhà, không thấy người tu sửa và cũng không muốn Tào Tháo trang trí tu sửa, như Khổng Dung. Loại hai, thấy đỉnh nhà, thấy người tu sửa, còn muốn góp phần, hy vọng Tào Tháo sửa sang được như cũ và trả lại cho chủ cũ, như Tuân Úc. Loại ba, anh sửa được thì tôi cũng sửa được. Bề ngoài là giúp anh sửa nhưng thực tế là tôi sửa. Chờ khi sửa gần xong mới bảo với anh, phòng phải được sửa sang như ý của tôi kia, như Trần Quần. Tháng giêng năm Kiến An thứ XXV (Công nguyên năm 220), Tào Tháo bệnh và qua đời ở Lạc Dương, Tào Phi kế vị trở thành Ngụy vương. Ít lâu sau, Trần Quần “kịp thời” đề xuất để Tào Phi đưa ra “Cửu phẩm quan nhân chi pháp” (Cửu phẩm trung chính chế). “Cửu phẩm quan nhân pháp” nói thẳng ra là, sĩ tộc lũng đoạn quan quyền rồi phân phối quan vị, quan chức trong sĩ tộc tuỳ theo danh vọng, môn phiệt, thế lực cao thấp lớn bé. Tào Phi tiếp nhận ý kiến của Trần Quần và hạ lệnh thi hành. Chẳng bao lâu, Tào Phi được sĩ tộc Trung Nguyên ủng hộ, lên làm hoàng đế, nóc nhà đế quốc này (lúc này chỉ còn hơn một nửa) từ tay họ Lưu đã chính thức “sang tay” họ Tào.

Đây là thắng lợi của Tào Phi và cũng là thất bại của Tào Tháo; kịch vui của Tào Phi và cũng là kịch buồn của Tào Tháo. Nên nhớ rằng, để xây dựng một chính quyền không sĩ tộc, Tào Tháo đã khổ sở vất vả, bị chửi cũng nhiều, giết chóc cũng nhiều, cuối cùng đành theo biện pháp “trang trí tu sửa” để “đổi phòng”. Nhưng khi tu sửa xong phòng, chờ giấy “chứng nhận quyền tài sản” mới phát hiện thấy “cây cột” vừa thay đã trở thành “nền móng”, thậm chí biến thành cơ cấu chủ thể của căn phòng. Nói xem, ở dưới suối vàng, Tào Mạnh Đức biết điều này thì nên cười hay nên khóc?

Tào Phi tiếp nhận ý kiến của Trần Quần là bởi Tào Phi đã hiểu được điều, như lời ngài Phạm Văn Lan nói: “sĩ tộc làm trở ngại việc Tào Tháo thay Hán làm Hoàng đế, nói là ủng hộ nhà Hán, chi bằng nói là đang trao đổi đặc quyền làm quan với Tào Tháo”. Và, Tào Ngụy đúng là một “chính quyền pháp gia hàn tộc” “không sĩ tộc”. Một khi tính chất cải biên, biến thành chính quyền của giai cấp địa chủ sĩ tộc thì còn có giá trị, ý nghĩa gì nữa? Vì vậy, triều Ngụy của Tào Phi không còn là nước Ngụy của Tào Tháo. Ngày Tào Phi thành công thay Hán cũng là lúc Tào Ngụy diệt vong. Để sĩ tộc Tư mã gia tộc cầm đầu, lật đổ chính quyền Tào Ngụy xây dựng không sĩ tộc, chỉ là lần nữa thêm mũ cho cho chính quyền sĩ tộc. Đây là đường đi của Tào Ngụy và cũng là nguyên nhân cơ bản khiến Tào Ngụy diệt vong.

Vậy còn Tôn Ngô và Thục Hán thì sao?

Về cơ bản thì Tôn Ngô và Thục Hán không có tư cách lập nước. Nhờ vào vũ lực, cha anh Tôn Quyền đã cướp được địa bàn, về mặt lí luận thì đó là một căn nhà của đế quốc Đại Hạ, Tôn Quyền chưa có giấy chứng nhận quyền sở hữu. Lưu Bị đáng thương hơn, nói gì tới nhà cửa, đến một căn phòng cũng chẳng có, chỉ biết đi ở nhờ. Về sau cũng có được nhà cửa, phải cảm tạ Tào Tháo đã mở mang cho, cảm ơn Tào Tháo đã dạy cho kinh nghiệm về hai mặt chính, phản diện. Mặt chính diện là: sĩ tộc thực không đáng sợ, không sĩ tộc cũng có thể đoạt được thiên hạ. Mặt phản diện là: thế lực sĩ tộc cực lớn, chỉ nên sử dụng, không nên đối kháng.

Vì vậy Tôn Quyền và Lưu Bị đã có được một phương châm chiến lược, đường lối dựng nước khác với Tào Tháo. Nếu nói Tào Tháo ngược dòng mà lên thì Tôn Quyền và Lưu Bị một người thuận thế mà làm, một người đi đường vòng. Tôn Quyền thuận thế mà làm. Tức là “Giang Đông hoá”, cũng tức là “bản sĩ hoá”. Phần trước đã nói, chủ thể trong chính quyền Đông Ngô vốn là tướng lĩnh Hoài Tứ, Chu Du là đại diện; và Bắc sĩ lưu vong mà Trương Chiêu là đại diện. Những người này đều là lực lượng từ ngoài đến, người không đông, thế không mạnh, lực vừa phải, có thể yên tâm sử dụng. Nhưng cũng chính vì vậy, Tôn Quyền không thể chỉ dựa vào họ để dựng nước. Chỉ dựa vào tướng lĩnh Hoài Tứ và Bắc sĩ lưu vong thì Đông Ngô mãi mãi chỉ là một chính quyền non yếu. Vì vậy, Tôn Quyền chỉ có thể “Giang Đông hoá” và cần phải “Giang Đông hoá”. Thế là Tôn Quyền kiên quyết chia một phần chính quyền và một phần binh quyền giao cho Cố Ung và Lục Tốn. Con em “Tứ đại gia tộc” (Cố Lục Chu Trương) ở Ngô quận làm quan ở chỗ Tôn Quyền có đến cả ngàn. Như vậy, Giang Đông sĩ tộc và chính quyền Tôn Ngô đã được buộc vào với nhau, hình thành một lợi ích cộng đồng. Lợi ích của chính quyền Tôn Ngô và cũng là lợi ích của sĩ tộc Giang Đông. Để bảo vệ địa vị chính trị và lợi ích chính trị của mình, sĩ tộc Giang Đông phải ra sức bảo vệ chính quyền Tôn Ngô. Đó cũng chính là một trong những nguyên nhân để chính quyền Tôn Ngô trị lý đất nước kém nhất trong Tam Quốc lại có thời gian tồn tại dài nhất.

Nhưng mọi sách lược đều như con dao hai lưỡi. “Giang Đông hoá” tuy có làm cho chính quyền Tôn Ngô thêm vững mạnh nhưng nó đã làm thay đổi tính chất của chính quyền này. Tôn Quyền mong muốn có điều trước nhưng lại lo sợ vì điều sau. Nó làm cho nội bộ Tôn Ngô chia rẽ, tâm lý biến dạng, tác phong càn rỡ, việc làm trái ngược, đối với Giang Đông sĩ tộc càng thêm nghi thần nghi quỷ. Tập trước có nói tới mấy cái án người người lấy làm khó hiếu, có thể là từ nguyên nhân này. Trên thực tế, lúc lâm chung, Tôn Quyền chỉ định hai cố mệnh đại thần, một là đại tướng quân Gia Cát Khắc, một là thái thú Cối Kê Đằng Dận, đều là đời sau của “Bắc sĩ lưu vong”. Cho tới lúc chết, Tôn Quyền chưa thực tin tưởng Giang Đông sĩ tộc. Vì vậy Tôn Quyền mới tự hành độc đoán, dùng hình nghiêm khắc, cả Đông Ngô ngôn luận không thông, li tâm li đức. Nước Ngô trở thành một đất nước nội bộ không ổn định nhất. Hơn nữa, Giang Đông sĩ tộc cũng đấu không lại với sĩ tộc phương bắc, vì vậy, Tôn Ngô bị mất trong tay nước Tấn.

Nếu nói Tào Ngụy là “diễn biến không hoà bình”, Tôn Quyền là “bản thổ hóa sinh tồn”, vậy, Thục Hán sẽ là “sinh ra ngoài kế hoạch”. Theo lý, Lưu Bị không có tư cách dựng nước. Tuy là hoàng tộc, tông thất, là Tả tướng quân, đầu hàm Dự châu mục, nhưng đều là “ngân phiếu khống”, hết tác dụng. Lưu Bị cũng có một tập đoàn nhỏ của mình, nhưng “mạnh về võ yếu về mưu” (lời Phạm Văn Lan), chẳng làm nên trò trống gì. Nên lúc quần hùng đuổi hươu, chẳng ai coi Lưu Bị là đối thủ. “Bản Long Trung đối Đông Ngô” của Lỗ Túc cũng chỉ nói chia ba thiên hạ với Tào Tháo và Lưu Biểu. Thực tế thì Thục Hán là chính quyền tòi ra “ngoài kế hoạch”.

Lưu Bị đã thành công, một phần là do công sức của mình, phần nữa là do may mắn. May mắn bao gồm hai phương diện. Một – Lưu Bị được Gia Cát Lượng, Bàng Thống, Pháp Chính phò tá, từ chỗ “võ mạnh mưu yếu” thành võ và mưu đều mạnh; Hai – Hai người cùng họ với Lưu Bị là Lưu Biểu và Lưu Chương, võ sĩ, mưu sĩ và bản thân đều yếu hoặc võ sĩ, mưu sĩ đều mạnh nhưng không biết sử dụng, kết quả Lưu Bị đã cướp được địa bàn. Đương nhiên, Lưu Bị được Gia Cát Lượng, Bàng Thống, Pháp Chính phò tá và cũng có sự cố gắng của mình, đó gọi là cầu hiền như khát nước. Nhưng một người cầu hiền như khát nước, và cũng phải có người hiền để mà cầu, để mà khát, đó chính là gặp may. Và cái yếu của Lưu Biểu, Lưu Chương chính là cái may của Lưu Bị.

Chính quyền Thục Hán được thành lập trên cơ sở đó, tin rằng, Lưu Bị chưa hề có suy nghĩ gì về tính chất của chính quyền này. Đúng như ngài Điền Dư Khánh nói, Lưu Bị chỉ là “người thuận theo dòng chảy, chưa hề có một chiến lược rõ ràng nào”. May sao Lưu Bị là người thông minh. Lưu Bị cứ nhìn Tào Tháo và làm ngược lại (Lưu Bị từng nói với Bàng Thống “cứ làm ngược lại với Tào Tháo thì bao giờ cũng thành công”). Tào Tháo cứ ngược dòng mà lên, Lưu Bị lại đi đường vòng, tránh mọi xung đột trực diện với sĩ tộc. Tam quốc chí – Tiên chủ truyện từng đánh giá cao sự sắp xếp nhân sự của Lưu Bị sau lúc vào Thục. Như Đổng Hoà, Hoàng Quyền, Lý Nghiêm là bộ ba của Lưu Chương; Ngô Nhất, Phí Quan là thân gia với Lưu Chương, Bành Dạng từng bị Lưu Chương chê bai; Lưu Ba từng bị nghi hận, tất cả đều được sắp xếp ở những vị trí xứng đáng (ở vị trí cao), khiến mọi người được phát huy hết tài năng của mình (hết mọi khả năng), kết quả “có chí thì đều thành công”.

Gia Cát Lượng trị nước còn có nhiều điểm rất hay. Trong hai tập Tình trời hận biển và Bất lực về trời, Gia Cát Lượng cầm quyền theo kiểu, trị nước theo phép, dùng người theo phép, kết quả trong chính phủ không có loại quan tham (quan không được gian), người người cần mẫn làm việc. Gia Cát Lượng chú ý đặc biệt việc dùng nhân tài tại chỗ, kết quả được người Ích châu hết sức khâm phục (được người Tây Thổ thành tin phục, Lượng tận dụng tài năng của từng người). Trương Duệ người Thành Đô, Thục quận hết lời ca ngợi Gia Cát Lượng. Theo Tam quốc chí – Trương Duệ truyện, Trương Duệ thường nói với mọi người, Gia Cát xét công ban thưởng không để sót một người xa lạ nào (thưởng không quên ai); trừng phạt không thiên lệch vì người thân (phạt không vì từng thân); không có công thì không có tước vị (không công thì không tước); có quyền thế cũng không tránh được trừng phạt (hình không vì thế mà miễn). Đó chính là nguyên nhân khiến mọi người Thục đều làm việc quên mình (hiền hay ngu đều quên mình). Gia Cát Lượng làm việc công khai, công minh, công bằng, vì vậy chính phủ mới đúng là chính phủ. Dưới sự chủ trì của Gia Cát Lượng, Thục Hán trở thành một nhà nước có cách trị lý tốt nhất trong Tam Quốc.

Vậy, vì sao Thục Hán lại diệt vong sớm nhất trong Tam Quốc?

Có ba nguyên nhân. Thứ nhất, lý tưởng chính trị của Gia Cát Lượng là trị nước theo phép, không theo tình cảm. Theo phép thì không thể “theo người”; pháp trị, không phải “nhân trị”. Điều đó khác hẳn với lý tưởng, tình cảm của giai cấp sĩ tộc. Sĩ tộc muốn “theo người” và “người trị”. “Theo người” là theo danh vọng, môn đệ của gia tộc, hoàn toàn “vô pháp vô thiên”. Vì vậy, bề ngoài thì Thục Hán đi đường vòng, thực tế cũng là ngược dòng mà lên. Tào Ngụy lớn mạnh, cần mất nhiều sức; Thục Hán nhỏ yếu thì chống lại sao được?

Thứ hai, Thục Hán không chỉ là “chính quyền không sĩ tộc” mà còn là “chính quyền ngoại lai”, nên không thể không có mâu thuẫn với sĩ tộc bản địa (Ích châu sĩ tộc). Nếu Thục Hán cũng “địa phương hoá” như Đông Ngô thì chắc là tình hình sẽ khác đi. Nhưng Lưu Bị và Gia Cát Lượng vẫn một mực “Kinh châu là tập đoàn thứ nhất, Đông châu là tập đoàn thứ hai và Ích châu là tập đoàn thứ ba”. Những người kế cận Gia Cát Lượng như Tưởng Uyển, Phí Y, Khương Duy đều không phải là nhân sĩ Ích châu. Không những thế, chính quyền Thục Hán còn nghĩ cách moi tiền từ sĩ tộc, cường hào Ích châu chi phí cho việc quân vô cùng tốn kém. Thục Hán còn đối mặt với cái gọi là “nhân sĩ người Thục, chuyên quyền phóng túng”, định ra nhiều pháp luật nhằm trấn áp sự phản kháng của họ. Rõ ràng, sĩ tộc Ích châu đã bị rẻ rúng gạt ra ngoài lề. Về mặt chính trị họ bị bãi xích, về kinh tế bị rút ruột, về pháp luật bị ngăn cấm, không còn hy vọng gì con đường làm quan, họ không còn là “người cùng đường” với chính quyền Thục Hán, ngược lại trở thành “mặt đối lập”. Lợi ích của sĩ tộc Ích châu không còn nhất trí với lợi ích chính quyền Thục Hán, thậm chí đã có mâu thuẫn xung đột. Họ không muốn giữ nhà giữ nước như sĩ tộc Giang Đông, nhìn những việc không liên quan, họ đều lờ đi hoặc chê bai bài xích, thậm chí thấy nạn là vui thấy hoạn là mừng, trong ứng ngoài hợp. Lúc này thì những người chủ trì chính quyền Thục Hán có ưu tú đến mấy, cúc cung tận tụy đến mấy, mẫu mực đến mấy, phỏng còn có tác dụng gì. Lợi ích đã quyết định mọi hành động của sĩ tộc Ích châu.

Thứ ba, Gia Cát Lượng đánh giá quá cao về lời kêu gọi lý tưởng chính trị của mình. Gia Cát Lượng không biết (có thể không biết thật hoặc vờ không biết), Tào Ngụy lúc này không còn là Tào Ngụy năm nào, “Hưng phục Hán thất”, đã sớm thành lỗi thời. Đối với giai cấp địa chủ sĩ tộc mà nói, thực hành “Cửu phẩm quan nhân pháp” của Tào Ngụy hay hơn Đông Hán nhiều, họ cần gì đến “Hưng phục Hán thất” nữa? Ngược lại Thục Hán kiên trì với chế độ nhà Hán hoàn toàn mất sức hấp dẫn. Vì vậy, sĩ tộc Ích châu không mấy ủng hộ lí tưởng chính trị và đường lối dựng nước của Gia Cát Lượng. Điều mà họ mong đợi nhất, Tào Ngụy sớm đến “giải phóng” để họ được thực hiện lý tưởng của mình. Chúng ta đều biết, là “người Thục trị Thục” và “Cửu phẩm quan nhân”.

Lúc này chúng ta có thể tạm kết luận, Ngụy, Thục, Ngô về bản chất đều là “chính quyền không sĩ tộc”. Vì vậy, giữa họ và giai cấp sĩ tộc luôn có mâu thuẫn, xung đột và đấu tranh. Kết quả đấu tranh khiến Tào Ngụy vứt bỏ, Tôn Quyền thoả hiệp, Thục Hán quyết giữ. Chính vì quyết giữ nên Thục Hán mới mất sớm. Vì vứt bỏ nên Tào Ngụy cũng mất. Tôn Quyền thoả hiệp nên mới kéo dài thêm được ít nữa, nhưng rồi cũng mất. Vì chỉ có Tấn mới là chính quyền hoàn toàn thuộc về giai cấp địa chủ sĩ tộc.

Công nguyên năm 263, Ngụy diệt Thục; Công nguyên năm 265, Tấn diệt Ngụy; Công nguyên năm 280, Tấn diệt Ngô. Trung Quốc từ đây trở thành thời đại của giai cấp địa chủ sĩ tộc trong phạm vị cả nước. Lịch sử Tam Quốc đã kết thúc. Còn như chúng ta nên nhìn nhận thế nào về giai đoạn lịch sử này, lại là vấn đề khác.

Lời kết thúc: TRƯỜNG GIANG CUỒN CUỘN CHẢY VỀ ĐÔNG

Nội dung của Bình Tam Quốc đã nói xong, còn chuyện Tam Quốc thì chưa nói hết và cũng không thể nói hết. Đây là câu chuyện vô tận không thể nói hết, bàn hết trong một lúc. Từng người có thể nói lên quan điểm, cách nhìn của mình. Nhưng, đằng sau những quan điểm, cách nhìn đó đều có những quan điểm lịch sử làm chỗ dựa làm bối cảnh. Vì vậy, chúng ta cần có lịch sử quan như thế nào? Với sự chỉ đạo của lịch sử quan đó, chúng ta sẽ đánh giá giai đoạn lịch sử đó và những nhân vật trong đó như thế nào?

Ở tập ILVIII trước, tôi đã nói qua, nói đơn giản về lịch sử giai đoạn Tam Quốc. Mấy lời đó là không toàn diện, không hệ thống, không hoàn chỉnh và cũng không thể toàn diện, hệ thống và hoàn chỉnh. Vì cuốn sách (và những tiết mục điện ảnh có liên quan) chỉ là Bình Tam Quốc, không phải Tam Quốc sử, chúng ta không thể đòi hỏi theo tiêu chuẩn của Tam Quốc sử. Nhưng dù là “bình”, có một số vấn đề không thể không trả lời. Như, Tam Quốc là một đoạn lịch sử như thế nào? Nên nhìn nhận giai đoạn lịch sử này như thế nào? Nên đánh giá những nhân vật trong đó như thế nào?

Vấn đề là rất khó, đòi hỏi chúng ta phải có lịch sử quan và phương pháp luận khoa học.

Tôi liền nhó tới cuốn sách, của K.Marx Ngày mười tám tháng sương mù của Louis Bonaparte, tôi đọc lại bộ sách kinh điển đó và đã hiểu ra. Hiểu ra điều gì? Sau khi đứa cháu của Napole’on làm chính biến, mọi người đều “cảm thấy kinh dị”, nhưng “không ai hiểu nó”. “Về đạo nghĩa ai cũng phẫn nộ”, cũng có người phân tích qua loa. Chỉ có Mác trả lời một vấn đề: Vì sao Louis Bonaparte, một con người “dung tục đáng buồn cười” đó “có thể phô diễn một vai anh hùng”. Vì sao vậy? Vì cuộc đấu tranh giai cấp ở Pháp đã “tạo nên một điều kiện và cục thế”. Chính nhờ “điều kiện và cục thế” đó, anh ta có thể phấn son đăng đàn, làm nên một câu chuyện chấn động cả giới chính trị ở châu Âu. Có thể nói, một nhân vật lịch sử nào đó trở thành anh hùng, chủ yếu là nhờ vào “điều kiện và cục thế” lúc đó. Ở đây, “điều kiện và cục thế” quan trọng hơn tố chất và phẩm chất của cá nhân. Phân tích “điều kiện và cục thế” cũng quan trọng hơn nhiều so với “vì đạo nghĩa mà phẫn nộ”.

Rõ ràng phương pháp luận và lịch sử quan của Mác có đầy sức sống. Nó hợp với lịch sử Tam Quốc. Tam Quốc là thời đại của những anh hùng, anh hùng Tam Quốc vị tất là “dung tục và buồn cười” nhưng cũng được tạo nên từ một “điều kiện và cục thế”. Chúng ta cần phải “thoát ra khỏi Tam Quốc để xem Tam Quốc”, từ góc độ hùng tráng xem lại đại thế thiên hạ thời đó.

I. Sĩ tộc thay thế quý tộc

Nói ra thì, lịch sử Tam Quốc rất đặc biệt, thậm chí không thể dứt. Bởi vì nửa phần trước thuộc về Đông Hán, nửa phần sau thuộc về Ngụy Tấn. Sau Đông Hán là Ngụy Tấn. Năm Kiến An thứ XXV của Hán là năm Hoàng Sơ đầu tiên của Ngụy. Tam Quốc “như Hán không phải Hán, như Ngụy không phải Ngụy”, người thứ ba đã chen chân, hoàn toàn là đoạn xen kẽ.

Kỳ thực, Ngụy Tấn cùng Nam Bắc triều sau này, sao lại không thể coi là một đoạn xen kẽ? Có điều so với Tam Quốc, Ngụy Tấn và Nam Bắc triều được coi là đoạn xen kẽ lớn nhất. Ngụy Tấn và Nam Bắc triều có 369 năm không ngắn, và tình thế chính trị, hình thái đất nước của những nước này là xưa nay chưa từng có. Trước và sau đều có hai vương triều thống nhất và phần trước thì ngắn, phần sau thì dài. Trước thì có Tần và Hán và thời gian của Tần thì ngắn, thời gian của Hán thì dài; phần sau là Tuỳ và Đường, thời gian của Tuỳ thì ngắn, thời gian của Đường thì dài. Có điều, thời gian của Tần và Tuỳ tuy ngắn nhưng là thống nhất. Thời gian của Ngụy Tấn và Nam Bắc triều tuy dài, nhưng thống nhất một nửa, chia cắt một nửa và thời gian thống nhất là ngắn, thời gian chia cắt là dài. Đây không thể nói là trùng hợp, mà phải giải thích bằng tính hợp lý của lịch sử.

Nói về nước Tần trước. Vì sao Tần lại ngắn? Vì đây là lúc “thay đổi” của lịch sử Trung Quốc, vừa thay giai cấp thống trị vừa thay hình thái đất nước. Trước Tần, ai là giai cấp thống trị? Là giai cấp lãnh chúa. Còn sau Tần? Là giai cấp địa chủ. Hình thái đất nước trước Tần là thế nào? Là bang quốc. Còn sau Tần? Là đế quốc. Bang quốc và đế quốc có gì khác nhau? Bang quốc là chế độ phong kiến, đế quốc là chế độ quận huyện. Phong kiến, là “phong đất dựng nước”. Thế nào là “phong đất dựng nước”? Phong đất, tức là hoạch định khu vực; dựng nước, là chỉ định vua của nước. Nói cụ thể, một vùng từ trời đến đất gọi là “thiên hạ”, thiên hạ có một vị vua chung, gọi là “thiên tử”. Thiên tử chia thiên hạ thành nhiều lĩnh vực và phong cho các “chư hầu” gọi là “quốc”. Chư hầu lại chia “quốc” thành nhiều phần rồi phong cho “đại phu”, gọi là “gia”. Đại phu, chư hầu, thiên tử đều có “lãnh địa”, vì vậy đều là “lãnh chúa”. Có điều, đại phu có lãnh địa nhưng không có chính quyền, chỉ có thể gọi là “gia”. Chư hầu có lãnh địa, có chính quyền, nên gọi là “quốc”. Giữa quốc và quốc có thể giao chiến, hoà hợp, liên minh, thông thương, nhưng đều phải tôn thờ thiên tử là “chủ chung của thiên hạ”. Đây là “phong kiến chế” cũng là “bang quốc chế”.

Nghĩa lớn của “phong kiến chế” là “phong đất dựng nước”, đặc điểm quận huyện chế là “Trung ương tập quyền”. Phong kiến chế là “một thiên hạ có nhiều quốc gia; một thiên tử, có nhiều quốc quân”, quận huyện chế lại là “một thiên hạ, một quốc gia, một nguyên thủ, một chính phủ”. Một số “quốc” vốn có chủ quyền độc lập, không còn nữa, hợp thành một quốc gia thống nhất, như Tần hoặc Hán. Đồng thời cũng là thiên hạ. Một số quốc quân vốn có chủ quyền độc lập cũng không còn nữa, đã hợp lại thành quốc quân, như Tần Thuỷ Hoàng và Hán Cao Tổ. Đồng thời cũng có thiên hạ. Thiên tử là quốc quân của một quốc gia thống nhất, cũng là nguyên thủ quốc gia duy nhất của thiên hạ. Không còn gọi là vương mà là hoàng đế. Vì vậy, chế độ này gọi là “đế quốc chế”. Đế quốc chế chỉ thừa nhận một quốc gia, một nguyên thủ, vậy, dù “quốc” có chủ quyền độc lập hay một “gia” không có chủ quyền độc lập thì đều không được tồn tại. Quốc và gia trong thời đại bang quốc, cần phải trở thành quận, huyện của đế quốc. Quan hệ giữa quận huyện và đế quốc là quan hệ giữa địa phương và trung ương. Người quản lý quận, huyện là quan viên do chính phủ trung ương bổ nhiệm. Gọi là chế độ quận huyện.

Quận huyện chế và phong kiến chế cũng có chỗ khác biệt, thiên tử, chư hầu, đại phu trong thời đại phong kiến (thời đại bang quốc) đều là thế tập; thời đại quận huyện (thời đại đế quốc) chỉ có hoàng đế là thế tập, quận thú và huyện lệnh thì không thế tập. Không chỉ quận thú, huyện lệnh mà mọi quan viên của đế quốc, bất luận là ở trung ương hay địa phương, về nguyên tắc đều không thế tập. Thế tập là quý tộc, không thế tập là quan viên. Vì vậy, phong kiến chế đồng thời cũng là quý tộc chế, quận huyện chế, đồng thời cũng là quan liêu chế.

Bây giờ chúng ta đã rõ. Bang quốc chế, và phong kiến chế, quý tộc chế là ba vị một thế, đế quốc chế cùng quận huyện chế, quan liêu chế là ba vị một thể. Thòi đại bang quốc, thiên tử, chư hầu, đại phu đều là lãnh chúa; vì vậy giai cấp thống trị nó là giai cấp lãnh chúa. Thời đại đế quốc, quan liêu là người quản lý đất nước. Quan liêu không có lãnh địa, không thế tập, vì vậy giai cấp thống trị đế quốc là giai cấp địa chủ. Tần diệt sáu nước, thống nhất thiên hạ, không còn là phong kiến, biến quý tộc chế thành quan liêu chế, biến phong kiến chế thành quận huyện chế, biến bang quốc chế thành đế quốc chế, do giai cấp địa chủ thay thế giai cấp lãnh chúa trở thành giai cấp thống trị. Rất rõ ràng, đây là lần “thay đổi lớn”, vì mâu thuẫn xã hội rất gay gắt, xung đột giai cấp rất kịch liệt. Thêm vào đó, giai cấp thống trị mới thiếu kinh nghiệm, chọn hình thái ý thức (pháp gia học thuyết) sai lầm, cùng với phương thức thống trị (phương thức bạo lực) sai lầm, khiến cho người oán trời giận đất, kết quả sau hai đời đã mất. Giai cấp thống trị thời Hán nhận được bài học của đời Tần, đã thay đổi hình thái ý thức (trước là Đạo gia học thuyết, sau là Nho gia học thuyết), đồng thời cải biên cả phương thức thống trị (trước là để dân nghỉ ngơi, sau là tạp dụng vương bá), nên thiên hạ thái bình, nhà Hán dài hơn 400 năm.

Lịch sử nhà Tần tuy ngắn, nhưng Tần là người khai sáng. Hán chỉ là người chấp hành di chúc chính trị của triều Tần. Không chỉ Lưỡng Hán mà các triều đại sau này đều thực hành chế độ do nhà Tần sáng lập nên. Giai cấp thống trị thời đại đế quốc đều là giai cấp địa chủ. Nhưng giai cấp địa chủ cũng có nhiều loại hình. Vì vậy có nhiều loại giai cấp địa chủ khác nhau giữ vai trò thống trị trong các thời kỳ lịch sử khác nhau. Cụ thể là, Tần Hán là địa chủ quý tộc, Ngụy Tần là địa chủ sĩ tộc, Tuỳ Đường sau này là địa chủ thứ tộc.

Phong kiến lãnh chúa dần chuyển biến thành địa chủ quý tộc. Phong kiến lãnh chúa đều là quý tộc, nên còn được gọi là giai cấp lãnh chúa quý tộc. Sau khi Tần diệt được 6 nước đã phế bỏ “phong kiến chế” của “phong đất dựng nước” thay thế bằng “quận huyện chế” của “Trung ương tập quyền”. Lãnh chúa đều biến thành địa chủ. Địa chủ từ lãnh chúa biến thành, nên vẫn còn ít tính chất quý tộc. Vì vậy, chỉ có địa chủ quý tộc, mới là những địa chủ lớn nhất, địa chủ cầm quyền, địa chủ khống chế được nhà nước và chính phủ trung ương. Đó chính là hoàng tộc và ngoại thích cũng những công hầu có thực ấp. Trong số họ có người được phong tước, có người được phong đất, nhưng đều là những người “có sản quyền không có trị quyền”, hoặc nói “có tài quyền không có chính quyền”, không thể hành sử chủ quyền quốc gia độc lập, chỉ có thể hưởng thụ lợi ích kinh tế, thuế má. Không chính quyền, về chính trị là địa chủ; có tài quyền, về kinh tế là lãnh chúa. Những người như vậy, nên gọi là “nửa lãnh chúa nửa địa chủ”, chẳng ngại gì gọi là “quý tộc địa chủ”. Họ là người thống trị của đế quốc Tần Hán. Vì vậy, Tần Hán là thời đại giai cấp địa chủ quý tộc.

Nhưng, bản chất của chế độ đế quốc là không có quý tộc. Vì vậy, trong nội bộ giai cấp thông trị đế quốc cũng phải “thay đổi”, do địa chủ quý tộc đổi thành địa chủ sĩ tộc, cuối cùng “rơi thành” địa chủ thứ tộc. Trong tập Đường riêng đồng quy chúng ta đã nói, sĩ tộc, là gia tộc đời đời làm quan, còn gọi là vọng tộc (có danh vọng), thế tộc (có quyền thế). Những nhà thứ dân vừa không có quyền thế vừa không có danh vọng, gọi là “Hàn môn”, còn gọi là “Thứ tộc” hoặc “Hàn tộc”. Vì sao địa chủ thứ tộc lại là giai cấp thống trị cuối cùng của đế quốc trong một thời gian dài từ Tuỳ Đường tới Minh Thanh? Bởi vì giai cấp này rất phù hợp với yêu cầu của đế quốc. Địa chủ thứ tộc là giai cấp địa chủ địa vị xã hội thấp nhất, để vào được chính quyền đất nước, họ phải thông qua học tập và thi cử. Đời đời phải học tập và thi cử, không có thế tập. Điều đó hoàn toàn hợp điệu, mọi người rất yên tâm.

Chế độ để thành viên giai cấp thứ tộc vào chính quyền đất nước bằng học tập và thi cử gọi là “khoa cử chế”. Khoa là mở khoa thi; cử, là tuyển chọn quan viên. Chế độ thông qua việc thi để chọn người giỏi, gọi là “khoa cử”. Thi cử thì từ lâu đã có, thời kỳ Lưỡng Tấn có chế độ “Hiếu liêm thi kinh, tú tài thi sách”. Nhưng, mãi tới lúc Tuỳ Văn đế bãi bỏ cửu phẩm trung chính chế thì khoa cử chế mới được chính thức đăng đàn lịch sử. Vì vậy, Tuỳ, cũng là thời đại có sự “thay đổi” và cũng giống như Tần thời gian rất ngắn. Đương nhiên, đây là sự “thay đổi nhỏ”. Những cuộc đấu tranh ở đây không kịch liệt như thời Tần. Ở đây, đế quốc đã tìm được một chế độ thích hợp nhất với yêu cầu của mình về nhân sự và giai cấp thống trị, nên việc thay triều đổi đại sau này chỉ là việc trong nội bộ giai cấp địa chủ thứ tộc, tức là chỉ thay đổi người thông trị, giữ nguyên giai cấp thống trị.

Có điều lịch sử phát triển cần một quá trình, giai cấp địa chủ quý tộc không thể một lúc biến thành giai cấp địa chủ thứ tộc. Rõ ràng cần có sự quá độ và có tác dụng quá độ ở đây là giai cấp địa chủ sĩ tộc. Sĩ tộc và quý tộc có gì khác nhau? Quý tộc dựa vào quan hệ huyết thống để trở thành quý tộc, sĩ tộc dựa vào học hành và làm quan để trở thành sĩ tộc. Và sĩ tộc, thứ tộc lại khác nhau những gì? Thứ tộc qua đọc sách và thi cử để làm quan, sĩ tộc xét về xuất thân gia đình là chủ yếu để làm quan. Vì vậy, sĩ tộc nửa giống quý tộc nửa giống thứ tộc, nên có tác dụng quá độ. Ngụy Tấn Nam Bắc triều chính là thời kỳ quá độ.

Là thời kỳ quá độ, chế độ chính trị của Lưỡng Tấn Nam Bắc triều là “chế độ môn phiệt”, hoặc “chế độ sĩ tộc”. “Chế độ môn phiệt”, một người muốn làm quan, ngoài việc học còn phải xét danh vọng tiếng tăm, đẳng cấp sang hèn, công lao từng trải của gia tộc người đó. Danh vọng tiếng tăm là “môn vọng”, đẳng cấp sang hèn là “môn đệ”, công lao từng trải là “phiệt duyệt”. Thời đó, trước cổng các nhà sĩ hoạn thường có hai cột trụ để ghi chép công lao từng trải của gia tộc. Ở bên trái gọi là “phiệt” ghi rõ công lao. Ở bên phải gọi là “duyệt” ghi rõ quá trình từng trải. Phiệt và duyệt đều từ chữ “môn”. Chữ môn tức là “gia môn”, cũng tức là gia tộc. Môn vọng, môn đệ, phiệt duyệt hợp lại gọi là “môn phiệt”. Môn vọng có cao có thấp, danh vọng cao thì gọi là “vọng tộc”. Môn đệ cũng có cao có thấp, đẳng cấp cao gọi là “cao môn”. Một gia tộc đọc sách, làm quan, thậm chí đời đời làm quan thì được gọi là vọng tộc, cao môn. Làm quan mới có phiệt duyệt, có phiệt duyệt mới có danh vọng, đẳng cấp. Vì vậy, môn vọng, môn đệ, phiệt duyệt là ba trong một thể nên mới gọi là “môn phiệt”. Môn phiệt chỉ một gia tộc cao sang hiển hách làm quan thời đó. Chế độ môn phiệt là chế độ bảo vệ lợi ích chính trị của giai cấp. Nó thực thi phương án “Cửu phẩm quan nhân pháp” hoặc “Cửu phẩm trung chính chế”.

Đương nhiên sĩ tộc thích có một chế độ như vậy. Nhất là sĩ tộc lớp trung bình và cao lại càng thích, vì họ có thể lũng đoạn quyền lợi làm quan. Cuối cùng thì chế độ này cũng được thực thi. Vì sĩ tộc cuối những năm Đông Hán đã bắt đầu lũng đoạn quyền làm quan. Đúng như trong Trung Quốc thông sử của ngài Phạm Văn Lan đã nói: “Cửu phẩm quan nhân pháp” là “một quy định pháp luật đã thành sự thực”. Nhưng, lũng đoạn quyền làm quan là biển quan chức không thể thế tập thành thế tập, lập nên “thế tập chế không phải là thế tập”, hoặc là bán thế tập chế của tập đoàn quan liêu. Hiển nhiên, không phù hợp với yêu cầu của chế độ đế quốc. Chế độ đế quốc yêu cầu không có thế tập trong quan liêu. Do đó chế độ môn phiệt cần phải rút khỏi vũ đài lịch sử, nhường chỗ cho chế độ khoa cử hoàn toàn không có thế tập trong quan liêu. Giai cấp địa chủ sĩ tộc cũng phải rời khỏi vũ đài lịch sử, nhường chỗ cho giai cấp địa chủ thứ tộc không lũng đoạn quyền làm quan. Chính vì vậy, chúng ta mới nói Ngụy Tấn Nam Bắc Triều là sự “xen kẽ lớn” trong lịch sử.

Điều rất vui là, trước sự “xen kẽ lớn” đó còn có một đoạn “xen kẽ nhỏ”. Đó là Tam Quốc. Trong tập Đường riêng đồng quy, chúng ta đã nói, trong những năm cuối thời Đông Hán, sĩ tộc đã lũng đoạn con đường làm quan, khống chế dư luận, biến thành cường hào. Lũng đoạn đường làm quan là chiếm lĩnh thượng tầng kiến trúc; khống chế dư luận, là nắm lấy hình thái ý thức; biến thành cường hào, là nắm trọn cơ sở kinh tế. Như vậy là đã nắm cả đất nước. Nếu cứ thế này mà phát triển tiếp thì giai cấp địa chủ sĩ tộc sẽ trở thành giai cấp thống trị đế quốc. Vậy thì, lịch trình của lịch sử sẽ không loạn, bàn tính như ý của sĩ tộc sao có thể vứt đi được?

Nhưng thực là bất hạnh, môn phiệt gặp phải quân phiệt.

II. Môn phiệt gặp phải quân phiệt

Quân phiệt là lũ cường hào địa phương có lực lượng vũ trang độc lập của riêng mình. Loại cường hào này đã có từ rất sớm, là loại thổ hào được sinh ra do vương triều Đông Hán đã không lưu tâm, không khống chế nổi. Cuối thời Đông Hán, nhất là sau lúc Khăn vàng khởi nghĩa, năng lực khống chế địa phương của chính phủ trung ương trở nên yếu ớt, thế lực bọn thổ hào càng thêm mạnh. Trong số họ, có người xưng hùng xưng bá ở địa phương, gọi là “hào bá”; có người xây dựng đội vũ trang riêng, gọi là “hào soái”; có người lợi dụng quan chức được triều đình bổ nhiệm để cát cứ, trở thành “chư hầu”. Vì họ đều có lực lượng vũ trang, nên đều là “quân phiệt”. Có điều, trước lúc Hán Linh đế tạ thế, họ chưa là gì cả.

Cần có điều kiện tiên quyết để quân phiệt trò thành một lực lượng, đó là chính phủ trung ương phải đổ, hoặc danh còn, lực hết. Trung ương không khống chế được địa phương, cường hào liền xưng bá; quan văn không trị lý được quốc gia, quân phiệt liền hoành hành. Suýt nữa thì họ trở thành sĩ tộc của giai cấp thống trị, chỉ có thể trao lại quyền thống trị. Trên thực tế sĩ tộc (bao gồm cả các thế lực chính trị khác) thế lực đã rất lớn, nhưng nguyên nhân cơ bản là tập đoàn trung ương, triều đình còn có thể hiệu lệnh thiên hạ. Nhưng nếu hoàng đế đã thực sự trở thành đơn độc, thậm chí “thiên tử” đã biến thành “lãng tử”, mục thú các địa phương không theo sự chỉ huy, họ cũng chẳng còn cách nào khác. Lúc này, đơn thuần là môn đệ danh vọng cao cũng vô dụng, đến như ân tín cũng vứt, chỉ còn có súng là nói chuyện được. Ai cầm chắc cây súng? Quân phiệt. Ai cho chính phủ trung ương còn cái danh nhưng quyền thì hết? Cũng chính là quân phiệt. Và chúng ta biết rõ đó chính là Đổng Trác.

Đổng Trác là quân phiệt đầu tiên đánh vào vũ đài lịch sử. Đổng Trác vốn là cường hào địa phương ở Lương Châu, là người sớm biết dùng binh. Bộ thuộc của Đổng Trác, như lời ngài Phạm Văn Lan, là “thổ bá” một số địa phương, là “hào thủ” của tộc Khương tộc Hồ. Đó đều là quân phiệt. Đổng Trác vào Lạc Dương không phải để làm quân phiệt, mà để xây dựng một trật tự mới. Vấn đề ở chỗ, Đổng Trác không hề biết trật tự mới phải xây dựng như thế nào, bản thân Đổng Trác cũng chẳng có chủ ý gì. Kết quả, chưa xây dựng được trật tự mới thì mệnh của trật tự cũ lại sắp hết.

Món nợ này đương nhiên không thể đổ hết lên đẩu Đổng Trác, nói đến cùng thì vì vương triều Đông Hán đã quá mục nát chỉ cần đụng nhẹ là đổ. Trong tập “Đường riêng đồng quy” chúng ta đã nói, đế quốc Đại Hạ của vương triều Đông Hán có ba cây cột chống đỡ. Ba cây cột đó là ai? Ngoại thích, Hoạn quan và sĩ tộc. Ngoại thích là nhà mẹ của hoàng hậu, hoàng thái hậu, nói thông thường là hoàng thân quốc thích. Một người con gái nếu được làm hoàng hậu thì người nhà mẹ cô ta chẳng khác gì gà, chó được lên trời. Nếu hoàng đế chết sớm, tân hoàng đế tuổi nhỏ phải lo liệu việc nước, thái hậu phải lên triều, triều chính dễ dàng rơi vào tay người nhà thái hậu, tức là ngoại thích. Thời Đông Hán là như vậy. Thời Đông Hán có mười ba vị hoàng đế, bao gồm cả thiếu đế Lưu Biện. Ngoài Quang Vũ đế đẩu tiên thọ 62 tuổi, thứ đến Hán Minh đế thọ 48 tuổi, cuối cùng là Hán Hiếu đế thọ 30 tuổi, mười một người khác đều không đến 20 tuổi. Tuổi lớn nhất, Hán Chương đế 19 tuổi; tuổi ít nhất, Hán Thương đế chỉ có 100 ngày. Hán Xung đế chỉ có 2 tuổi. Triều Đông Hán có sáu lần thái hậu lâm triều, ngoại thích chấp chính. Thòi Hán Hoà đế, Đậu thái hậu lâm triều, Đậu Hiếu chấp chính; thời Hán An đế, Đặng thái hậu lâm triều, Đặng Chất chấp chính; Thời Bắc Hương hầu, Diêm thái hậu lâm triều, Diêm Hiển chấp chính; Thời Hán Hoàn đế, Lương thái hậu lâm triều, Lương Ký chấp chính; Thời Hán Linh đế, Lương thái hậu lâm triều, Đậu Vũ chấp chính; Thời Hoằng Nông vương, Hà thái hậu lâm triều, Hà Tiến chấp chính. Thấy rõ, vương triều Đông Hán có tới gần nửa thời gian do thái hậu và ngoại thích lo việc nước.

Ngoại thích cầm quyền, đương nhiên hoàng đế không vui. Vì vậy số hoàng đế nhỏ tuổi này sau khi thân chính đều muốn đoạt quyền. Họ được các hoạn quan giúp đỡ. Hoạn quan vì lợi ích của mình, có thể giúp hoàng đế, thậm chí thay hoàng đế giết ngoại thích. Ví dụ, Công nguyên năm 92… giết Đậu Hiến, Công nguyên năm 121 giết Đặng Chất. Công nguyên năm 125 giết Diêm Hiển, Công nguyên năm 159 giết Lương Ký, Công nguyên năm 168 giết Đậu Vũ, Công nguyên năm 189 giết Hà Tiến. Điều này rất có ý nghĩa. Vương triều Đông Hán, sáu lần thái hậu lâm triều, ngoại thích chấp chính. Cả sáu vị ngoại thích chấp chính đều bị giết do hoàng đế dựa vào hoạn quan hoặc hoạn quan giúp hoàng đế, thậm chí tự hoạn quan có chủ trương giết họ.

Vì vậy hoạn quan và ngoại thích mâu thuẫn rất lớn. Sử cung đình Đông Hán, gần như là sử đấu tranh giữa hoạn quan và ngoại thích. Trong cuộc đấu tranh này, sĩ tộc luôn thiên về ngoại thích, tuy họ chẳng thích gì cách lấn quyền của ngoại thích, nhưng họ còn căm ghét hơn lũ hoạn quan tham lam, lũ tiểu nhân theo chân hoạn quan, tranh đoạt quyền lợi hòng làm quan. Vì vậy, sau khi Hán Hiến đế qua đời, sĩ tộc mà đại biểu là Viên Thiệu đã liên hợp cùng ngoại thích mà đại biểu là Hà Tiến để đấu tranh sống mái với tập đoàn hoạn quan. Kết quả là hoạn quan giết chết Hà Tiến, Viên Thiệu giết hoạn quan, ngoại thích lẫn hoạn quan đều hết đời. Ba cột chống của đế quốc Đại Hạ đã đổ mất hai, còn lại một cây rất khó chống.

Lúc này thì Đổng Trác được sĩ tộc (Viên Thiệu) mời đến. Đây là thời khắc mấu chốt. Nếu Đổng Trác là sĩ tộc, hoặc là người sĩ tộc có thể tiếp nhận thì có lẽ lịch sử đã sang trang. Mặc cho Đổng Trác muốn dựa vào sĩ tộc để xây dựng lại một trật tự mới cho đế quốc, nhưng sĩ tộc không muốn hợp tác với Đổng Trác và Đổng Trác cũng chẳng biết phải làm gì để hợp tác với sĩ tộc. Đổng Trác là kẻ làm bừa, hoành hành lấn quyền, không tuân theo pháp chế, không giữ lễ nghĩa, nên đã bị sĩ tộc hô hào “cả nước cùng giết, thiên hạ cùng đánh kẻ thù của nhân dân”. Vương Doãn cầm đầu triều quan tìm cách ám sát; Viên Thiệu cầm đầu ngoại quan, khởi binh đánh đuổi. Triều dã một phen hỗn loạn.

Lúc này, đế quốc vốn đã lộn xộn bất an càng thêm lộn xộn, thiên hạ của môn phiệt biến thành thiên hạ của quân phiệt. Một mặt triều đình phái châu mục, thứ sử, thái thú đến các vùng, cầm quân tự lo tự làm, cát cứ một phương; mặt khác thế gia đại tộc cũng vứt bút bỏ bừa đua nhau chiêu binh mãi mã, kéo bè kết đảng, chiếm núi xưng vương, “to lớn thì liền quận quốc, trung bình thì chiếm thành ấp, nho nhỏ thì tụ tập cả trăm cả ngàn” (Tào Phi Điển luận), danh nghĩa là đánh Đổng Trác, thực tế là chiếm địa bàn. Đổng Trác, một quân phiệt không muốn là quân phiệt, đã khiến nhiều người thành quân phiệt.

Lịch sử đã bước vào thời đại quân phiệt, nên, chỉ có quân phiệt mới giải quyết được cục diện, môn phiệt phải bó tay. Thế nào là môn phiệt? Là các gia tộc đời đời hiển hách được quý trọng. Thế nào là quân phiệt? Là những tập đoàn dùng binh tự liệu. Đời đời hiển quý hoặc dùng binh tự liệu đều có địa vị và lực lượng đặc biệt, chi phối toàn bộ xã hội, vì vậy đều gọi là phiệt. Nhưng môn phiệt dựa vào danh vọng môn đệ trở thành phiệt, còn quân phiệt lại dựa vào lực lượng vũ trang để thành phiệt. Danh vọng môn đệ không đấu nổi với lực lượng vũ trang, vì vậy, môn phiệt cũng đấu không lại với quân phiệt. Môn phiệt gặp quân phiệt như tú tài gặp lính, có lý mà không được nói, trừ phi họ đều là quân phiệt.

Sĩ tộc không phải là không cố gắng về mặt này. Viên Thiệu và Viên Thuật đều là “môn phiệt kiêm quân phiệt”. Lưu Biểu và Lưu Yên lại là “Tông thất kiêm quân phiệt”. Đúng là họ đã một thời phong quang. Nhất là Viên Thiệu, áo mão vọng tộc, bốn đời tam công, môn sinh là quan lại khắp thiên hạ, còn có cả đất của bốn châu Ký, Thanh, Tinh, U, hơn nửa phương bắc, có thể coi là trời đã hậu đãi riêng, nhưng vì tài lớn khí thô, nên không thể trọn đời. Thiệu trở thành minh chủ liên minh đánh Đổng Trác. Rõ ràng là giai cấp sĩ tộc đã khoác bảo giáp lên người Thiệu. Nhưng rồi thế nào? Đều đã thất bại. Vì sao lại thất bại? Vì Tào Tháo vừa xuất hiện.

Tào Tháo không phải sĩ tộc, Tháo xuất thân từ gia đình hoạn quan từng bị sĩ tộc miệt thị và căm ghét nhất. Tào Tháo vốn không phải là quân phiệt, Tháo tay trắng chạy đến Lạc Dương, không quân, không tướng, không quan chức, về sau “vung tiền, tập hợp nghĩa binh” ở Trần Lưu, thực lực là có hạn. Vì vậy, “tập đoàn công ty” liên quân Quan Đông mới không coi Tháo là “cổ đông”. Tào Tháo tự biết mình chẳng mấy vốn liếng, nên, cam chịu làm quân tốt trong liên quân. Nhưng chư hầu Quan Đông lại là lũ tự tư tự lợi, mắt chuột mơ hồ, lại rụt đầu rụt cổ, khiến Tháo vô cùng thất vọng. Cuối cùng thì Tào Tháo đã hiểu, thế gia đại tộc chỉ là hư danh, môn phiệt đấu không lại quân phiệt. Tào Tháo quyết định biến mình thành quân phiệt, sau đó mới giành lấy giang sơn.

Trên thực tế, người không để sĩ tộc diễn trò chính là Tào Tháo. Sau nhiều năm cố gắng, Tào Tháo đã biến thành quân phiệt, nhưng là quân phiệt khác hướng. Rất nhiều quân phiệt thời đó (như Lưu Yên) chỉ muốn cát cứ một phương xưng hoàng đế. Riêng Tháo lại muốn thống nhất thiên hạ. Đây là điểm một. Điểm hai, Tháo còn suy nghĩ khác sau khi Trung Quốc được thống nhất. Suy nghĩ của Tháo, như đã nói trong tập Đường riêng đồng quy, xây dựng một “chính quyền không sĩ tộc”, ít ra không đi vào đường cũ của Đông Hán, phải đổi mới về mặt chính trị. Đây là điều khác với Viên Thiệu. Viên Thiệu cũng muốn lập lại trật tự và là thứ trật tự cũ đại diện cho lợi ích giai cấp địa chủ sĩ tộc. Đó là điều khác biệt giữa Đổng Trác, Viên Thiệu và Tào Tháo. Đổng Trác phá vỡ trật tự cũ, Viên Triệu ủng hộ trật tự cũ, Tào Tháo muốn xây dựng một trật tự mới. Đổng Trác chỉ biết phá hoại, không biết xây dựng, vì vậy Tào Tháo liên hợp với Viên Thiệu chống lại Đổng Trác và ra sức xây dựng lại trật tự bị Đổng Trác phá hoại. Nhưng phải xây dựng lại một trật tự như thế nào thì họ lại khác nhau về lập trường về quan điểm, cả về đường lối, vì vậy họ phải hậm hực chia tay, thậm chí quyết một trận sống mái.

Vậy, với Tào Tháo có dễ dàng gì không? Không dễ dàng.

Giai cấp sĩ tộc phản đối kịch liệt hành vi của Tào Tháo. Biểu hiện rõ nhất trong hai trận chiến, Duyện châu và Quan Độ. Trận đánh ở Duyện châu chúng ta đã nói rõ trong tập “Tiến thoái hết chỗ tựa”, đó là mùa hạ thời Hán Hiến đế Hưng Bình năm đầu (Công nguyên năm 194), Trương Mạc và Trần Cung nhân lúc Tào Tháo đi đánh Từ châu đã phản biến, liên hợp với Lã Bố cướp căn cứ địa của Tào Tháo. Nếu không có Tuân Úc và Trình Dục, Hạ Hầu Đôn giữ vững Quyên Thành, Phạm huyện, Đông A thì Tào Tháo đã như chó nhà có tang. Trương Mạc và Trần Cung là bạn cũ của Tào Tháo, vì sao phải làm phản? Vì trước đó, Tào Tháo đã giết Biên Nhượng danh sĩ Duyện châu, khiến sĩ tộc và danh sĩ công phẫn (điều này Hậu Hán thư và Tư trị thông giám nói khác nhau). Ở đây nói theo Tư trị thông giám. Tháo giết Biên Nhượng nhằm uy hiếp sĩ tộc, kết quả suýt nữa chết không có đất chôn. Phản đối sĩ tộc đâu có dễ dàng!

Nhưng sĩ tộc vẫn chưa đè bẹp được Tào Tháo và lực lượng của Viên Thiệu cũng ngày một mạnh hơn. Vì vậy trận chiến Quan Độ mới xảy ra. Nếu nói trận chiến Duyện châu là sự tập kích đột xuất của thế gia đại tộc vào Tào Tháo, thì trận chiến Quan Độ là trận quyết chiến lớn giữa hai đường lối của hai giai cấp. Ngài Điền Dư Khánh nói đúng, chiến tranh giữa Viên và Tào là chiến tranh giữa sĩ tộc và hàn tộc trong xã hội, về hình thái ý thức là chiến tranh giữa Nho gia và Pháp gia (“chiến tranh Tào Viên và thế gia đại tộc”). Viên Thiệu thắng, thiên hạ là sĩ tộc và Nho gia; Tào Tháo thắng, chính quyền mới và trật tự mới sẽ do hàn tộc và Pháp gia xây dựng. Vì vậy, chiến tranh Quan Độ là chiến tranh quyết định vận mệnh và tiền đồ Trung Quốc lúc đó.

Trận chiến đó thực kinh điển và quyết liệt. Bấy giờ không chỉ có giai cấp địa chủ sĩ tộc mặc giáp trụ cho Viên Thiệu mà ngay cả một số người không là sĩ tộc cũng xem trọng Viên Thiệu, xem thường Tào Tháo. Đổng Thừa chính biến, Lưu Bị phản chạy, Dự Châu nhiều nơi hỗn loạn, Từ châu quận huyện hàng Viên, Lưu Biểu ngấm ngầm làm phản, Tôn Sách mưu mô đánh lén, lãnh tụ danh sĩ Khổng Dung đồn thổi tin tức ra khắp Hứa Đô, nói rằng không thể đánh bại được Viên Thiệu, xung quanh Tào Tháo là lời ca của nước Sở. Nếu không được Tuân Úc và những người khác kiên quyết chống đỡ e Tháo khó bề đứng vững. Trong tập “Thiên hạ quy tâm”, chúng ta nói tới chuyện, sau khi chiến thắng Viên Thiệu, Tháo cho đốt hết tất cả thư tín vừa thu được, là “giấy tờ tư thông với Viên Thiệu”. Tào Tháo giải thích “cô còn không tự giữ được”, sao trách người khác! Việc này luôn được xem là Tào Tháo rộng lượng hoặc quyền thuật. Kỳ thực là rộng lượng hay quyền thuật là do buộc phải thế, về cơ bản Tào Tháo không dám truy cứu tiếp.

Cuối cùng thì Tào Tháo đã thắng, Viên Thiệu thất bại. Lúc này thì lịch trình lịch sử đã rối loạn đến tận cùng. Lúc Đổng Trác đánh tới, giai cấp địa chủ sĩ tộc tuy bị trọng thương, nhưng họ vẫn có thể kỳ vọng ở Viên Thiệu “sĩ tộc kiêm quân phiệt”, được coi là kỳ ngộ và khiêu chiến để sinh tồn. Viên Thiệu bại trận thì mọi hy vọng đều biến thành mây khói. Họ Viên là vọng tộc lợi hại nhất trong sĩ tộc đã không thể thành công thì những người khác sẽ ra sao? Xem ra, trong thời đại quân phiệt này, người xuất thân từ sĩ tộc không còn trò để diễn, trừ phi họ tự biến mình thành quân phiệt. Chỉ có thể là người xuất thân không phải sĩ tộc mới nên chuyện, như Lưu Bị và Tôn Quyền.

Lưu Bị và Tôn Quyền đều không phải sĩ tộc và đều là quân phiệt, đây là điểm họ giống với Tào Tháo. Cái khác là, chính quyền của họ đều xây dựng ở miền Nam. Và cũng chính vì họ ở miền Nam, mới có thể thành thế chân vạc của Tào Tháo. Vì vậy, Tào Tháo chiến thắng Viên Thiệu là hàn tộc chiến thắng sĩ tộc; Tôn Lưu chống lại Tào Tháo là miền Nam chống lại miền Bắc. Vậy, vì sao miền Nam có thể chống lại miền Bắc? Đằng sau sự chống đối này có điều gì là huyền diệu?

III. Miền Nam chống lại miền Bắc

“Miền Nam” chỉ là ba châu: Ích, Kinh và Dương ở về một bên của Trường Giang. Thời đó, ba châu này thuộc loại “Vùng kém phát triển”. Chính vì “kém phát triển”, nên vào “thời đầu Tam Quốc” (Đổng Trác vào kinh đến trận chiến Xích Bích), đây là chiến trường chủ yếu trong đấu tranh chính trị và quân sự. Ngoài việc Viên Thuật chiếm cứ miền Bắc Dương châu với ý đồ xưng vương xưng bá ở đó, thì quân phiệt vừa có dã tâm vừa có thực lực theo đúng nghĩa của nó như Tào Tháo và Viên Thiệu vẫn là lực lượng trong “tranh giành Trung Nguyên”. Còn quân phiệt xếp hạng nhất như Lã Bố, thì chiến trường chinh chiến là ở miền Bắc. Miền Nam “kém phát triển” trở thành nơi triều đình và những người tai to mặt lớn có thể sờ tới, nhất thời là nơi không còn có thể tự lo tự liệu. Và như vậy, số quân phiệt thực lực tương đối nhỏ có thể sẽ hết, ở ba châu nói trên, chư hầu cát cứ một phương chỉ còn là Lưu Yên, Lưu Biểu và Tôn Sách.

Tôn Sách có thể làm nên chuyện ở phía Nam, kể đó cũng là việc lạ, vì ba châu ở bên Trường Giang này vốn là của họ Lưu. Theo Hậu Hán thư – Lưu Yên truyện thời Hán Linh đế, niên hiệu Trung Bình thứ V (Công nguyên năm 188), để đối phó với cuộc khởi nghĩa của Khăn vàng, triều định tiếp nhận ý kiến của Lưu Yên, gia thêm quyền cho các quan châu, đổi thứ sử là châu mục, phái trọng thần triều đình và hoàng thất “ra lo giữ”. Cắt cử lần thứ nhất có thái phó (bộ trưởng trông coi việc xe ngựa cho thiên tử) Hoàng Uyển nhận Dự châu mục; Tông chính (bộ trưởng trông coi tông thất hoàng tộc) Lưu Ngu, là U châu mục. Bản thân Lưu Yên là Ích châu mục. Ba vị châu mục này có hai vị là Tông thất, Lưu Yên và Lưu Ngu. về sau triều đình còn bổ nhiệm Lưu Biểu là bốn vị trong tông thất là châu mục, Ích châu mục Lưu Yên, U châu mục Lưu Ngu, Kinh châu mục Lưu Biểu và Dương châu mục Lưu Do. Niên hiệu Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), Tào Tháo tiến cử Lưu Bị là Dự châu mục, có thể vì Lưu Bị là tông thất, có thể nhiệm mệnh theo lệ. Đương nhiên, đó là chuyện sau này.

Lưu Yên, Lưu Ngu, Lưu Biểu, Lưu Do, trong bốn vị là châu mục, có ba vị ở vùng Trường Giang. Lưu Yên ở Ích châu, Lưu Biểu ở Kinh châu, Lưu Do ở Dương châu. Tình hình ở ba châu này là khác nhau, cảnh ngộ của ba vị châu mục cũng khác nhau. Về mặt phát triển, chừng như Dương châu là tốt nhất, thứ đến Kinh châu, Ích châu là kém nhất. Nói về tình cảnh của ba người thì ngược lại, Lưu Yên có vẻ tốt nhất, thứ đến Lưu Biểu, Lưu Do là kém nhất. Bản thân Lưu Do không có tài trông giữ biên cương, đất Dương châu cũng bị chia làm đôi. Phía tây Trường Giang (Giang Đông), bị Tôn Sách dòm ngó. Kết quả, Lưu Do binh bại, lâm bệnh và mất, bốn trong sáu quận của Dương châu là Ngô quận, Cối Kê, Đan Dương, Dự chương rơi vào tay Tôn Sách, là cơ sở để thành lập chính quyền Tôn Ngô sau này.

Tháng Tư niên hiệu Kiến An thứ V (Công nguyên năm 200), Tôn Quyền tiếp nhận chính quyền Tôn thị. Lúc này Tào Tháo và Viên Thiệu đang đối địch ở Quan Độ, thắng bại thế nào chưa rõ. Nhưng kể từ sau tháng mười năm đó, cũng là lúc Tào Tháo vừa chiến thắng Viên Thiệu, bên cạnh Tôn Quyền đã có người nêu ý kiến “lập hiệu đế vương để lấy thiên hạ”. Người đó chính là Lỗ Túc. Quy hoạch của Lỗ Túc, còn gọi là “Long Trung đối” theo “Đông Ngô bản” ở đó gồm ba bước. Bước một, củng cố Giang Đông, cùng với Trung Nguyên (Tào Tháo), Kinh châu (Lưu Biểu) lập thế châu vạc; bước hai, lúc thích hợp đoạt lấy Kinh châu, chiếm cứ toàn bộ Lưu vực Trường Giang, không theo miền Bắc; bước ba, xưng đế dựng nước, mưu cầu thống nhất thiên hạ. So với bản quy hoạch bảy năm sau Gia Cát Lượng lập cho Lưu Bị ở Long Trung, ở đây có điểm giống nhau đến kỳ lạ, cả hai đều chủ trương “phân ba trước, và thống nhất sau”, và đều là “miền Nam chống lại miền Bắc”. Có điều, Lỗ Túc nói ba nhà, là Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Biểu; Gia Cát Lượng nói, là Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị. Nhưng khái niệm là giống nhau, tức là Trung Nguyên, Giang Đông và Kinh châu. Kinh châu trong tay Lưu Biểu, tức là Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Biểu, Lưu Bị. Trên thực tế, Lưu Biểu qua đời, Lưu Tôn đầu hàng, Lỗ Túc và Tôn Quyền điều chỉnh luôn. Không chỉ đổi “người trong kịch” là Lưu Biểu thành Lưu Bị, mà còn đổi cả sách lược với Kinh châu từ chống đối thành liên hợp.

Từ đây thấy rõ tác dụng của Lỗ Túc là vô cùng quan trọng khi ba nước Ngụy, Thục, Ngô hình thành thế chân vạc. Ai cũng biết, nếu không có liên minh Tôn Lưu thì không có trận chiến Xích Bích; không có trận chiến Xích Bích sẽ không có thế chân vạc của ba nước; và quyền chủ động trong liên minh Tôn Lưu lại thuộc về Tôn Quyền. Tôn Quyền không chịu liên minh thì Lưu Bị, Gia Cát Lượng cũng chẳng có cách gì. Vậy, vì sao Tôn Quyền lại quyết tâm liên Lưu chống Tào? Một trong mấy nguyên nhân đã được Lỗ Túc nói rõ từ bảy năm trước. Trong lần mật đàm lúc “cùng uống rượu ở trên giường”, Lỗ Túc không chỉ có quy hoạch chiến lược cho Tôn Quyền mà còn chỉ rõ căn cứ của quy hoạch đó, tức là “Hán thất không thể phục hưng, Tào Tháo không thể trừ ngay”. Lỗ Túc đã phán đoán đại thế thiên hạ là như vậy và đó là sự phán đoán chính xác. Chúng ta cần biết, điều đáng sợ nhất với một chính trị gia là hình thế không rõ ràng, mục tiêu không chính xác. Lỗ Túc phân tích tình hình, Tôn Quyền đã hiểu rõ. Hán thất đã không thể hưng phục, vậy, “từ bá nghiệp đến đế nghiệp” là có thể; Tào Tháo không thể loại bỏ ngay, vậy, “trước phân ba sau thống nhất” là cần thiết; Tôn Quyền và Tào Tháo đã phải “vạch sông để trị” thì “miền Nam chống lại miền Bắc” là tất yếu. Nhưng, miền Nam nhỏ yếu, miền Bắc lớn mạnh, muốn chống lại miền Bắc thì không thể không liên hợp. Đó chính là nguyên nhân để Lỗ Túc quyết tâm liên minh với Lưu Bị, và đây là nguyên nhân để Tôn Quyền tham gia trận chiến Xích Bích cuộn sóng.

Rõ ràng ý nghĩa Đối sách trên giường của Lỗ Túc không hề thua kém Đối sách Long Trung của Gia Cát Lượng. Trên thực tế, quy hoạch chiến lược của Gia Cát Lượng có cao siêu, sâu xa đến mấy thì với ba lần đến lều tranh lúc đó, Lưu Bị làm gì có điều kiện để thực hiện. Thậm chí sau lúc bại trận chạy đến Đương Dương, điều mà Lưu Bị suy nghĩ là phải chạy tiếp đến với Ngô Cự thái thú Thương Ngô, sau này Lỗ Túc nói vui là “chỉ lo chạy lung tung”, đâu còn nghĩ tới việc thiên hạ chia ba! Đương nhiên, chạy đến với Ngô Cự chỉ là ý định, bởi vì Lưu Bị còn có thể đến với Lưu Kỳ ở Giang Hạ. Và nếu không có Lỗ Túc kiên quyết liên minh và Chu Du kiến quyết chống giặc, không biết tiền đồ của Lưu Bị sẽ ra sao nữa! Chạy đến với Ngô Cự thì sức cùng lực kiệt được kéo dài hơn, chạy đến với Lưu Kỳ thì nguy hiểm rình rập một sáng một chiều. Tào Tháo không đánh mà lấy được Tương Dương, thế như chẻ tre lấy nốt Giang Lăng, đối phó với Lưu Kỳ, Lưu Bị chỉ là việc sớm muộn gì cũng xảy ra. Lúc này thì sinh mệnh của Lưu Bị thực khó giữ, nói chi tới việc thực thi Đối sách Long Trung của Gia Cát Lượng? Vì vậy, sau này khi chạy đến Long Môn, Lưu Bị không chỉ phải cám ơn Gia Cát Lượng mà còn phải cám ơn Lỗ Túc nữa.

Lưu Bị còn phải cám ơn một người, đó là Tào Tháo. Nếu Tào Tháo không đánh Kinh châu hoặc sau khi lấy được Giang Lăng không tiến tiếp về phía đông thì có thể sự việc đã khác. Nhưng xem ra Tào Tháo không đánh trận này không được. Thứ nhất, Tháo phải đoạt được Kinh châu. Kinh châu là nơi then chốt nhất trong ba châu ở tuyến một của Trường Giang. Đoạt được Kinh châu, nhất là chiếm được Giang Lăng, ngược lên có thể đánh lấy Ích châu, xuôi xuống có thể lấy gọn Dương châu. Đây cũng là lý do sau này Lưu Bị và Tôn Quyền phải liều mạng giành lấy Kinh châu. Ngược lại nếu bỏ Kinh châu thì không bao giờ Tháo đến được miền Nam Trường Giang, sự thực từ nay về sau sẽ chứng minh rõ điều này. Vì vậy, khi quy hoạch cho Tào Tháo, Quách gia đã nói: “Phải định Kinh châu trước”. Sau chiến tranh Quan Độ, bản thân Tào Tháo đã hai lần định đánh Lưu Biểu. Một lần là vào mùa xuân năm Kiến An thứ VI (Công nguyên năm 201), Tuân Úc đã can ngăn; một lần khác là vào mùa thu năm Kiến An thứ VIII (Công nguyên năm 203), Tuân Úc lại can. Tuân Úc nêu lý do, thế lực Viên Thiệu chưa bị tiêu diệt, tập đoàn Viên Thiệu “Người vẫn còn, ý chưa hết”. Nhưng đến năm Kiến An thứ IX (Công nguyên năm 204), Tào Tháo đã công phá Nghiệp Thành; năm Kiến An thứ X (Công nguyên năm 205), toàn bộ Ký châu rơi vào tay Tào Tháo; năm Kiến An thứ XII (Công nguyên năm 207), có thế lực cát cứ của Viên Thiệu làm hậu thuẫn, Ô Hoàn cũng bình định xong. Lúc này, Tào Tháo hết lo về hoạ ở phía sau, hoàn toàn có thể đoạt lấy Kinh châu, và cũng cần phải đoạt lấy Kinh châu.

Thứ hai, Tào Tháo cần phải tiêu diệt Lưu Biểu. Lưu Biểu là ai? Lưu Biểu không chỉ là Kinh châu mục mà còn là tông thất, danh sĩ, quân phiệt. Cũng tức là nói, Lưu Biểu vừa là thế lực quân phiệt cát cứ địa phương vừa là nhân vật đại diện cho giai cấp sĩ tộc. Lưu Biểu là nhân vật như vậy còn lại sau lúc Viên Thuật và Viên Thiệu qua đời. Lưu Chương là con Lưu Yên thực không đáng ngại. Dưới con mắt Tào Tháo, ảnh hưởng của Lưu Biểu mạnh hơn “ác liệt” hơn hẳn Lưu Chương. Hậu Hán thư – Lưu Biểu truyện nói, ở Kinh châu, Lưu Biểu tiếp nhận “hàng ngàn” nhân sĩ lưu vong từ phương bắc, còn “bỏ tiền của an ủi giúp đỡ”. Lưu Biểu lại “mở mang trường học, cầu tìm nho thuật”, còn cho người “tuyển chọn chương cú trong Ngũ kinh lưu lại cho đời sau”. Cũng giống như Viên Thiệu, họ đều theo con đường “Nho gia sĩ tộc”. Năm Kiến An thứ XIII (Công nguyên năm 208), Tào Tháo khôi phục chế độ thừa tướng và ra làm thừa tướng, chuẩn bị xây dựng chính quyền của “Pháp gia hàn tộc”, lẽ nào còn dung được Lưu Biểu? Thêm nữa, Lưu Bị cũng đang ở chỗ Lưu Biểu, một lúc có thể diệt được cả hai.

Thứ ba, Tào Tháo còn muốn uy hiếp Tôn Quyền. Năm Kiến An thứ VIII (Công nguyên năm 202), Tào Tháo muốn Tôn Quyền cho con đến làm con tin, Tôn Quyền cự tuyệt, có nhiều khả năng Tào Tháo sẽ ghi tên Tôn Quyền vào sổ đen. Đánh Kinh châu, diệt Lưu Biểu, ít ra cũng là một đòn cảnh cáo Tôn Quyền. Vì thế Tào Tháo mới có “thư đe doạ” Tôn Quyền. Tiếc rằng, cách suy nghĩ của Tào Tháo đã chẳng có tác dụng gì. Tôn Quyền không sợ, còn liên hợp với Lưu Bị, như một bó lửa đốt thẳng vào chỗ Tào Tháo. Lưu Biểu tuy đã chết, nhưng Lưu Bị lại ngày một lớn mạnh. Giang Lăng tuy đã vào tay, nhưng lại mất, coi như chẳng được gì. Tào Tháo lấy được Tương Dương, nhưng Giang Lăng vẫn ở trong tay đối thủ. Tào Tháo cũng không thể bước qua Trường Giang. Trận này Tháo mất nhiều hơn được.

Vì vậy, trận chiến Xích Bích là điểm mấu chốt trong sử Trung Quốc. Do trận chiến này mà thế chân vạc đã xuất hiện, thế đối đầu đã hình thành. Từ đó, Nam Bắc đã có chiến tranh, như Tào Tháo xuống Nam đánh Tôn Quyền, Quan Vũ lên Bắc phá Tương Phàn và không tay trắng trở về (như Tào Tháo) thì cũng tự chuốc lây diệt vong (như Quan Vũ), không ai có thể tiến thêm được, ngang như cuộc mua bán lỗ vốn.

Mãi tới trận chiến Đông Tây mới có kết quả, Lưu Bị đoạt ích châu, Tôn Quyền lấy Kinh châu. Mùa hạ năm Kiến An thứ XIX (Công nguyên năm 214), Lưu Chương đầu hàng, Lưu Bị vào Thành Đô, Ích châu thuộc về Lưu Bị, với thân phận là Kinh châu mục, Lưu Bị kiêm lĩnh Ích châu mục. Mùa đông năm thứ XXIV (Công nguyên năm 219), Quan Vũ bị giết, Tôn Quyền vào Gia Lăng, phần lớn đất Kinh châu thuộc về Tôn Quyền, với thân phận là Từ châu mục, Tôn Quyền kiêm lĩnh Kinh châu mục. Từ đây, quyền sở hữu ba châu ờ vùng Trường Giang đã thay đổi. Ba châu trước đây thuộc ba châu mục là tông thất, Lưu Do, Lưu Biểu và cha con Lưu Yên thì trước sau đều rơi vào tay giang hồ, miền Nam trở thành vũ đài của hai đại quân phiệt Tôn Quyền và Lưu Bị.

Điều này không có gì là lạ. Lịch sử cổ đại Trung Quốc thường vẫn là “lộn xộn, anh vừa hát xong, tôi đã bước ra”, huống chi đây lại là thời đại hỗn loạn! Cần phải xem “phục trang” của các nhân vật đó. Chúng ta đều biết, chức “Từ châu mục” của Tôn Quyền do Lưu Bị tiến cử; chức “Kinh châu mục” của Lưu Bị, cũng được Tôn Quyền đồng ý. Như là họ đã tặng nhau những bộ “trang phục” đó, chí ít cũng là thừa nhận lẫn nhau. Nhưng, Từ châu mục biến thành Kinh châu mục, Kinh châu mục lại biến thành Ích châu mục, cứ bát nháo thế này thì không ai thừa nhận. Lưu Bị không thừa nhận Tôn Quyền là Kinh châu mục, cho rằng Kinh châu là của mình. Tôn Quyền cũng không thừa nhận Lưu Bị là Ích châu mục, còn tuyên bố Ích châu là của Lưu Chương. Điều đó ngang như rạch vào mặt nhau. Vì vậy, liên minh Tôn Lưu tất sẽ vỡ, chiến tranh sẽ nổ ra và là trận chiến Di Lăng.

Trận chiến Di Lăng là chiến dịch quan trọng thứ ba trong sử Tam Quốc cuối thời Hán. Nó xác định cục diện hai miền Đông Tây phía Nam Trung Quốc cùng tồn tại chống lại miền Bắc. Trước đó, hai miền Đông Tây phía Nam Trung Quốc, là tập đoàn Tôn Quyền và tập đoàn Lưu Bị, có liên hợp có đấu tranh. Về phía Tôn Quyền có Chu Du, Lã Mông là đại diện, chủ trương “nuốt Lưu để lớn mạnh”; phía Lưu Bị có Lưu Bị và Quan Vũ là đại diện, luôn có “bụng muốn nuốt Ngô”. Tiêu điểm của mâu thuẫn là Kinh châu. Thế mới có áo trắng qua sông của Lục Tốn lén đánh Giang Lăng; Lưu Bị dốc toàn quân thẳng đến Khiếu Đình. Từ đây mới thấy tính chất quan trọng của Kinh châu – một trong ba châu ở tuyến Trường Giang. Trận chiến Xích Bích cũng là trận chiến Kinh châu; trận chiến Di Lăng cũng là trận chiến Kinh châu. Tào Tháo từng có Kinh châu, nhưng có rồi lại mất. Thế rồi Tào Tháo đành phải lui về miền Bắc, Lưu Bị thì lui về Tây Thục. Vậy cuối cùng thì Tôn Quyền là người có được và giữ được Kinh châu (nói chính xác là Nam quận và Giang Lăng), nhưng sao vẫn không thống nhất được thiên hạ?

Rất đơn giản, là “Trung Nguyên được hươu không do người” (thơ của Ôn Đình Quân).

IV. Đuổi hươu vị tất được hươu

Trước hết hãy nói từ trận chiến Di Lăng.

Là một trong ba chiến dịch lớn (Quan Độ chiến, Xích Bích chiến, Di Lăng chiến) của Tam Quốc cuối thời Hán, chiến dịch Di Lăng vẫn còn nhiều điều khó hiểu. Như trong Nhận thức lại Long Trung đối của ngài Điền Dư Khánh nói, “khiến người ta khó hiểu” về cách bố trí và cách chỉ huy chiến tranh của Lưu Bị. Sử sách cũng không ghi rõ thái độ của Gia Cát Lượng đối với cuộc chiến này, sử gia chỉ có thể mò mẫm suy đoán. Ngoài ra, kết cục của cuộc chiến cũng làm người ta bất ngờ. Lục Tốn giành toàn thắng đã chủ động lui quân, kẻ chiến bại như Lưu Bị lại muốn đánh tiếp. Theo Tam quốc chí – Lục Tốn truyện, sau khi bại trận Lưu Bị chạy về thành Bạch Đế, nhiều tướng lĩnh bên Đông Ngô giành nhau dâng biểu lên Tôn Quyền, cho rằng nên thừa thắng truy kích bắt bằng được Lưu Bị. Lục Tốn và Chu Nhiên, Lạc Thống cho rằng Tào Phi đang điều binh khiển tướng, danh nghĩa là giúp Ngô đánh Lưu Bị, thực tế thì họ đã có dã tâm, vì vậy phải rút khỏi cuộc chiến. Điều này vốn là rất tốt với Thục Hán, nào ngờ Lưu Bị lại tỏ ra già mồm. Theo chú dẫn Ngô lục của Bùi Tùng Chi trong Lục Tốn truyện, khi đó Lưu Bị có thư gửi Lục Tốn, nói lúc này giặc (Ngụy quân) đã tới Giang Lăng, trẫm cũng muốn Đông tiến lần nữa, tướng quân thấy có được không (tướng quân thấy nên chăng)? Kết quả là Lục Tốn đã phải nói thẳng ra, liệu vết đau của các vị đã khỏi chưa, có lẽ chẳng cần phải đến để nộp mạng! Lúc này Lưu Bị mới chịu giảng hoà.

Quyết sách của Lục Tốn là hoàn toàn đúng, và chắc gì Lưu Bị đã muốn đến lần nữa. Họ, bao gồm Tào Phi, Tôn Quyền, đều đã rõ, ba nhà Ngụy, Thục, Ngô đã thành thế chân vạc, chẳng ai có thể nuốt được ai. Hơn nữa, một bên nào đó lớn mạnh, hai bên kia sẽ đến hạn chế. Hai bên giao chiến quyết phải thắng, thua, mà ngay cả khi chưa ra quân, thì bên thứ ba sẽ đến xen vào, can dự. Vì vậy, Lục Tốn chỉ có thể thấy thắng là thu quân, và bên Lưu càng không thể bới việc, tìm việc. Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng chấp chính, sai luôn Đặng Chi sang sứ nước Ngô, nối lại liên minh. Theo Tam quốc chí – Đặng Chi truyện, khi đó Đặng Chi đã nói hết nhẽ với Tôn Quyền, hai bên chúng ta, một bên có “chỗ hiểm để vững chắc”, một bên có “ba con sông để ngăn cản”. Nếu liên hợp lại gắn bó như môi với răng thì “tiến có thể lấy thiên hạ, thoái thành thế chân vạc”. Ngược lại, nếu đại vương chạy sang với Tào Ngụy, còn muốn nước được độc lập, thì kết quả Tào Ngụy sẽ đến đánh đại vương, Thục Hán cũng muốn đánh đại vương, vùng đất Giang Nam sẽ không còn là của đại vương nữa. Tôn Quyền yên lặng hồi lâu, cuối cùng không thể thừa nhận lời nói rất hay. Khi lập thế chân vạc, hai bên nhỏ yếu chỉ có thể chung sống hoà bình, thậm chí còn phải giúp nhau mới có thể chống lại phía mạnh. Vì vậy, tháng tư niên hiệu Hoàng Long năm đầu (Công nguyên năm 229), Tôn Quyền xưng đế, Gia Cát Lượng không còn nói “Trời không có hai mặt, người không thời hai vua”, mà sai sứ sang chúc mừng, ký kết “điều ước không xâm phạm lẫn nhau”, thừa nhận Đông đế (Ngô đế), Tây đế (Thục đế), tôn trọng lẫn nhau, còn dự tính phân chia địa bàn với Tào Ngụy.

Đây cũng là sự kiện lớn của Tam Quốc cuối đời Hán. Bởi vì chỉ đến lúc này thì danh phận trong Tam Quốc mới được thành lập rõ ràng. Dù Tào Ngụy không thừa nhận Thục Hán và Tôn Ngô, Tôn Ngô và Thục Hán cũng không thừa nhận Tào Ngụy, nhưng hai bên Ngô – Thục lại thừa nhận lẫn nhau. Cũng tức là, họ không câu nệ cái gọi là “chính thống”, công nhiên thừa nhận dưới gầm trời này có thể đồng thời có hai hoàng đế, thực tế đây là sự phá cách ghê gớm.

Ở đây phía Thục Hán là khó nói nhất. Nên nhớ, Thục Hán tự cho mình là “chính thống”. Ngược lại, Tôn Quyền vốn không phải là “chính thống” và cũng không thể giành được địa vị “chính thống” lại hết sức thoải mái, “cùng tôn hai đế”, chính họ đã đề ra phương án này. Thực tế thì Tôn Quyền đã sớm nghĩ tới ngày hôm nay. Niên hiệu Kiến Hưng năm thứ II (Công nguyên năm 224) thời Thục Hán, Đặng Chi lần thứ hai sang sứ nước Ngô, Tôn Quyền đã nói rõ ý đó. Tôn Quyền nói với Đặng Chi, nếu tiêu diệt được Tào Ngụy, khôi phục được thái bình, hai nước chúng ta phân chia thiên hạ, như thế mới hay. Đặng Chi nói, trời không có hai mặt người không thờ hai vua. Sau khi kiêm quản được Tào Ngụy, nếu đại vương không biết thiên mệnh ở đâu (cũng tức là không chịu đầu hàng Thục Hán), vậy, hai nước chúng ta đành phải “vua thực thi đức hạnh của mình, thần phải tận tụy tận hiếu” mọi người, lại giương cờ gióng trống. Lúc đó, chiến tranh như vừa mới bắt đầu! Tôn Quyền nghe xong cười ầm lên nói, ngài thành thực lắm!

Nhưng năm năm sau, chưa nói tới Đặng Chi, mà ngay cả Gia Cát Lượng cũng không nói: “Trời không có hai mặt, người không thờ hai vua”. Điều đó nói rõ việc gì? Nói, Gia Cát Lượng đã ý thức được, ba nước ở thế chân vạc đã thành sự thực không thể thay đổi, việc “hưng phục Hán thất” không còn là việc dễ dàng nữa. Kỳ thực, đâu chỉ có không dễ dàng. Theo tôi, không thực hiện được! Theo lời chú dẫn Ngụy lược của Bùi Tùng Chi trong Tam quốc chí – Vũ đế kỷ, lúc Trần Quần và Hoàn Giới khuyên Tào Tháo làm Hoàng đế từng nói: “một người dân, một tấc đất đều không có”. Vương triều Hán một người dân, một tấc đất đều không có, làm sao có thể phục hưng được?

Người chỉ ra sự thực “tàn khốc” đó sớm nhất, phải kể là Lỗ Túc. Phần trước đã nói, trong Đối sách trước giường vào năm Kiến An thứ V (Công nguyên năm 200), Lỗ Túc đã nói rõ với Tôn Quyền “Hán thất không thể phục hưng”. Nhưng bảy năm sau đó, một lần trò chuyện với Lưu Bị ở Long Trung, Gia Cát Lượng lại nói “có thể dựng lại Hán thất”. Thậm chí vào năm Kiến Hưng thứ V (Công nguyên năm 227) thời Thục Hán, Tào Phi đã qua đời, Gia Cát Lượng trước lúc Xuất sư biểu Bắc phạt còn lấy “Phục hưng Hán thất, về lại đô cũ” làm lời hiệu triệu. Qua đây, có người cho rằng Gia Cát Lượng không thức thời. Thực ra đều không đúng. Lỗ Túc không phải ít hiểu biết, mà có con mắt nhạy cảm; Gia Cát Lượng cũng không phải không thức thời, mà là có yêu cầu khác. Ở họ, một người nhìn thẳng vào sự thực, một người có lý tưởng, nhưng họ đáng được chúng ta kính trọng.

Sự thực, ở hai trận doanh Ngô – Thục, quan hệ giữa Gia Cát Lượng và Lỗ Túc là rất tốt. Tam quốc chí phần tiếc mực như vàng nói rất hay, lúc Lỗ Túc qua đời “Gia Cát Lượng đến phát tang”. Chúng ta hoàn toàn có thể hiểu được tình cảm sâu nặng của hai người. Tình cảm hữu nghị đó được hình thành trong quá trình hai người thúc đẩy và ủng hộ liên minh Tôn, Lưu; trong quá trình làm việc, hiểu biết lẫn nhau, thực hiếm hoi! Thực khó để hiểu được, hai người cách nhau rất xa, lại có được tình cảm sâu nặng đến như vậy. Thực tế thì ý niệm chính trị của Lượng, Túc là khác nhau, nhưng không can hệ gì tới phẩm chất và tư tưởng, mà can hệ tới lập trường chính trị. Cũng tức là, lập trường của họ khác nhau, nên mới có ý niệm và phán đoán khác nhau, nhưng không ngăn cản họ trở thành bạn trong liên minh, bè bạn, thậm chí là chiến hữu.

Vậy, lập trường của Gia Cát Lượng và Lỗ Túc là gì? Lập trường của Lỗ Túc là phò tá Tôn Quyền nên “bá nghiệp” rồi “đế nghiệp”. Lập trường của Gia Cát Lượng là phò tá Lưu Bị thành “bá nghiệp” rồi “hưng phục Hán thất”. Mục tiêu giai đoạn đầu là như nhau, nhưng sau cùng là khác nhau. Vì vậy Lỗ Túc và Gia Cát Lượng có thể trở thành bè bạn, nhưng không thể trở thành đồng chí. Và đây cũng là điều mà Tôn Quyền và Lưu Bị có thể liên minh, nhưng rồi ai đi đường nấy, và cuối cùng có thể trở mặt. Trở mặt, đương nhiên vì lợi ích hai nước xung đột; còn đường lối khác nhau lại do một nguyên nhân khác.

Nói tới Tôn Quyền trước. Tôn Quyền không phải Viên Thiệu, không phải thế gia đại tộc; Tôn Quyền cũng không phải Lưu Bị, không phải hoàng tộc, tông thất. Về mặt xuất thân gia đình, Tôn Quyền có điểm giống với Tào Tháo. Tào Tháo xuất thân không tốt, vì “không sạch”; Tôn Quyền xuất thân không tốt, vì “nghèo túng”. Có điều, Tôn Quyền không được như Tào Tháo – có kinh nghiệm vì đã “làm việc trung ương” và ưu thế “phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”. Tôn Quyền chỉ có một danh hiệu là tướng quân (đánh Lỗ tướng quân) và một chính quyền (chính quyền Giang Đông) chưa thực ổn định, nói trắng ra là một quân phiệt không to không nhỏ. Với những cái đó, Tôn Quyền đứng trước một hiện thực, mưu cầu sinh tồn trong một khoảng hẹp. Vì vậy, chủ nghĩa hiện thực của Lỗ Túc hợp với khẩu vị của Tôn Quyền, quy hoạch chiến lược của Lỗ Túc có điều kiện để thực thi. Cũng có Giang Đông, lập thế chân vạc, Tôn Quyền đã làm được, đoạt lấy Kinh châu, chia ra mà đánh, Tôn Quyền cũng đã làm được. Thậm chí Tôn Quyền còn xưng đế dựng nước, có điều muộn hơn người khác. Tôn Quyền cũng có ý đoạt lấy Ích châu, chiếm cứ toàn bộ lưu vực Trường Giang, có điều chưa làm được. Như vậy, Lỗ Túc không phí công có quy hoạch cho Tôn Quyền. Theo Tam quốc chí – Lã Mông truyện, sau này trong buổi trò chuyện với Lục Tốn, Tôn Quyền đã ví Lỗ Túc như Đặng Vũ – người đầu tiên mong Quang Vũ đế Lưu Tú đoạt thiên hạ, xưng đế dựng nước. Rõ ràng, lập trường của Lỗ Túc cũng là lập trường của Tôn Quyền, đường lối của Tôn Quyền cũng là đường lối của Lỗ Túc.

Tình huống của Lưu Bị không như vậy. Nói về xuất thân gia đình thì điều kiện của Lưu Bị tốt hơn Tào Tháo và Tôn Quyền. Tào Tháo là đời sau của yên hoạn, Tôn Quyền xuất thân hàn môn, sĩ tộc đều xem thường họ. Lưu Bị cùng họ với Hoàng đế, còn là học trò của danh nho Lư Thực, ít nhiều đã có vốn liếng về chính trị. Lưu Bị còn biết phải làm gì, trong lúc quân phiệt hỗn chiến, người khác thì mở rộng địa bàn, Lưu Bị mở rộng danh vọng, còn hình thành được cái mà ngài Phạm Văn Lan gọi là tập đoàn nhỏ “Võ sĩ mạnh mưu sĩ yếu”. Vì vậy, dù có người (như Viên Thuật) xem thường Lưu Bị, nhưng rất nhiều đại quân phiệt khác thêm phần coi trọng. Lưu Bị chạy đến chỗ Đào Khiêm, Đào Khiêm tiến cử Lưu Bị là Dự Châu thứ sử, về sau còn gửi cả Từ châu. Lưu Bị chạy đến với Tào Tháo, Tào Tháo tiến cử Lưu Bị là Dự châu mục, Tả tướng quân, còn được “đi cùng xe, ngồi cùng chiếu”. Lưu Bị chạy đến với Viên Thiệu, Viên Thiệu “sai tướng đi nghênh đón”, bản thân ra ngoài thành chừng vài trăm dặm để gặp mặt; đối với Lưu Biểu, Lưu Biểu cũng “tự ra ngoài đón và đối đãi như tân khách”. Chỉ riêng việc Tào Tháo và Viên Thiệu tranh nhau tiếp đãi cũng đủ thấy vai trò của Lưu Bị là không nhỏ.

Các quân phiệt xem trọng Lưu Bị, vì Lưu Bị có sức hấp dẫn đặc biệt với sĩ tộc. Nhất là sau khi Viên Thiệu qua đời, người mà các sĩ tộc phản Tào phục Hán có thể gửi gắm hy vọng cũng chính là Lưu Bị. Gia Cát Lượng nói với Tôn Quyền, Lưu Bị “Dòng dõi vương thất, anh tài cái thế, các sĩ ngượng mộ, như nước chảy ra biển”, tuy là có chút phô trương, nhưng cũng không phải là không thế. Chính việc lựa chọn của Gia Cát Lượng đã nói rõ điều đó. Gia Cát Lượng lựa chọn Lưu Bị, ngoài việc Lưu Bị ba lần đến lều tranh, tỏ rõ thành ý cầu hiền như khát nước, còn có một nguyên nhân quan trọng khác: Lưu Bị là tông thất. Chúng ta đều biết, Gia Cát Lượng muốn “hưng phục Hán thất”. Một “sứ mạng lịch sử” như vậy, đương nhiên, tốt nhất là do tông thất hoàn thành thậm chí chỉ có tông thất mới hoàn thành được. Mở đầu có thể làm như Quang Vũ đế, cần có một vị tông thất cầm đầu nhưng lúc này thì mấy vị tông thất là châu mục như Lưu Yên, Lưu Do, Lưu Ngu đều đã chết, Lưu Do và Lưu Ngu còn làm mất cả địa bàn. Lưu Chương là con của Lưu Yên tiếp tục là Ích châu mục, nhưng chẳng ra hồn, vả Ích châu không phải là nơi tiến thủ. Lưu Biểu là người duy nhất có thể chọn. Nhưng tiếc Lưu Biểu chỉ là kẻ hẹp hòi, không có chí lớn. Bao nhiêu là nhân sĩ Trung Nguyên lánh nạn ở Kinh châu, Lưu Biểu thường chỉ an ủi, không trọng dụng. Ngược lại, Lưu Bị tuy còn phải nhờ vả người khác, nhưng uy vọng lại rất cao. Vì vậy, Gia Cát Lượng đã chọn Lưu Bị, còn đưa ra một quy định chiến lược “Trước lấy Kinh châu, sau đoạt Ích châu, vượt qua Kinh ích để lấy thiên hạ”. Đó là Long Trung đối nổi tiếng. Theo ý tưởng đó của Gia Cát Lượng, Lưu Bị có thể hoàn thành bá nghiệp, hưng phục Hán thất, trở thành hậu duệ của Quang Vũ đế, liên quan tới sự tồn vong của nhà Hán.

Đây là ý tưởng hay, khiến Gia Cát Lượng vừa xuống núi đã nổi tiếng. Nhưng Gia Cát Lượng cũng gặp phải một khó khăn, một khi không thực hiện được ý tưởng đó thì làm thế nào? Trên thực tế, chỉ cần nhìn vào ba chiến dịch lớn đã kể cũng có thể thấy, rất nhiều sự việc không thể thay đổi được bằng ý chí chủ quan của con người. Ba chiến dịch đó có điểm gì giống nhau? Những người gây ra chiến tranh đều thất bại và kết thúc. Viên Thiệu gây chiến ở Quan Độ, Viên Thiệu thất bại; Tào Tháo gây chiến ở Xích Bích, Tào Tháo thất bại; Lưu Bị gây chiến ở Di Lăng, Lưu Bị thất bại. Thế là thế nào? Là mệnh ư? Vận ư? Phong thuỷ ư? Đều không phải. Vậy là gì? Là do thế. Thời thế quyết định đường hướng của lịch sử, sau này cũng sẽ là như vậy. Viên Thiệu thất bại, vì môn phiệt gặp phải quân phiệt; Tào Tháo thất bại, vì miền Nam chống lại miền Bắc; Lưu Bị thất bại, như đã nói trước đây, hai nước Ngô Thục trong một phạm vi nhất định, chỉ có thể thành “bá một phía”, không thể phát triển hơn, nên mới có cái gọi là “Trung Nguyên được hươu không do người”.

Rõ ràng, Gia Cát Lượng, một người có lý tưởng, gặp thực tế đó sẽ hết sức đau khổ. Tào Phi không theo chủ nghĩa lý tưởng, đã nhượng bộ trước sĩ tộc Trung Nguyên, thi hành chế độ “Cửu phẩm quan nhân”. Tôn Quyền cũng không theo chủ nghĩa lý tưởng, vì vậy đã nhượng bộ sĩ tộc Giang Đông, thi hành chế độ “người Ngô trị Ngô” Gia Cát Lượng không theo “Cửu phẩm quan nhân” cũng không theo “người Thục trị Thục”, kết quả Thục Hán diệt vong sớm nhất trong ba nước. Đó là vận may hay là bất hạnh đây?

Điều này làm tôi nhớ tới một người khác, nhớ tới Tuân Úc.

V. Tháo chuông rồi lại buộc chuông

Tuân Úc, Lỗ Túc, Gia Cát Lượng (theo thứ tự trước sau xuống núi), có thể đây là ba vị “mưu sĩ” đáng chú ý nhất trong ba tập đoàn lớn thời đó. Đương nhiên, không có nghĩa là những người khác (như Chu Du, Lã Mông, Lục Tốn bên phía Tôn Quyền) không quan trọng. Nhưng nói tới việc lập nước của Ngụy, Thục, Ngô thì không thể không kể tới ba vị này. Vì họ có ý niệm chính trị và phương lược dựng nước (những Long Trung đối khác nhau) và đều có ảnh hưởng đến vị quân chủ của mình. Từ góc nhìn đó, không thể coi họ là “mưu sĩ” chung chung, thậm chí không nên gọi là mưu sĩ mà gọi là “chính trị gia”. Nhưng ba người đó đã có những kết cục khác nhau. Tuân Úc bất hạnh nhất. Tuân Úc cả đời vất vả phục vụ Tào Tháo, nhưng lúc 50 tuổi đã bị Tào Tháo làm cho rầu rĩ phẫn nộ đến chết. So với Lỗ Túc, Gia Cát Lượng là khác biệt một trời một vực. Gia Cát Lượng được Lưu Bị gửi con, gửi nước; Lỗ Túc được Tôn Quyền đánh giá rất cao (dù chỉ “dăm bảy phần mười”). Tuân Úc được những gì? Được “Ích là Kính”.

Về cái chết của Tuân Úc, chúng ta phân tích trong tập Tiến thoái hết chỗ tựa. Ở đây, cần nói rõ thêm “điều kiện và cục thế” khi đó, đã quyết định thế nào đến số phận các nhân vật lịch sử. Chúng ta đều biết, Tuân Úc là nhân vật đặc biệt trong tập đoàn Tào Tháo. Tuân Úc xuất thân sĩ tộc, ông là huyện lệnh Lang Lăng, cha là quốc tướng Tế Nam, chú Tuân Sảng từng là tam công (tư không). Bản thân Tuân Úc là danh sĩ, được Hà Ngung ở Nam Dương bình là “có tài vương tá”. Hà Ngung là người không đơn giản, là “người trong đảng cố” những năm cuối thời Đông Hán, một nhân vật quan trọng trong tập đoàn danh sĩ, từng vạch mưu giết Đổng Trác. Tuân Úc cũng là một trong hai người nhìn ra Tào Tháo sớm nhất (người kia là Kiều Huyền). Vì vậy, Tuân Úc vừa là sĩ tộc vừa là danh sĩ.

Nhưng Tuân Úc, một người vừa là sĩ tộc vừa là danh sĩ đã chạy đến với Tào Tháo. Hơn nữa, trước đó Tuân Úc còn ở chỗ Viên Thiệu. Chúng ta cần biết, đường lối của Viên Thiệu là “sĩ tộc Nho gia”. Đường lối của Tào Tháo là “Pháp gia hàn tộc”. Tuân Úc bỏ Viên sang với Tào, là chuyện không bình thường. Không bình thường hơn nữa, Tuân Úc sang với Tào Tháo vào năm Sơ Bình thứ II (Công nguyên năm 191) thời Hán Hiến đế. Lúc này Viên Thiệu đã đoạt được địa bàn của Hàn Phức, là Ký châu mục, Tào Tháo mới được Viên Thiệu tiến cử là thái thú Đông quận, về cơ bản chưa sánh được với Viên Thiệu. Phần trước đã nói, trong chiến dịch Quan Độ (Công nguyên năm 200), Tào Tháo đã “phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”. Rất nhiều người chưa biết đến Tào Tháo, đều cho rằng Viên Thiệu sẽ thắng. Thế mà chín năm trước đó, Tuân Úc đã bỏ Viên Thiệu, chẳng nhẽ lại là bình thường?

Vậy, vì sao Tuân Úc lại rời khỏi Viên Thiệu, đến với Tào Tháo? Tuân Úc “đồ rằng Thiệu sẽ không hoàn thành được việc lớn”. “Việc lớn” của Tuân Úc là gì? Giống như Gia Cát Lượng, là “hưng phục Hán thất”. Đáng tiếc, số chư hầu tham gia liên quân Quang Đông khi đó đều không đáng dùng. Trong số đó có hai người hăng hái và có điều kiện nhất là Viên Thiệu và Viên Thuật, nhưng hai người này lại đều muốn làm hoàng đế và không làm nổi. Vì vậy, Tuân Úc mới bằng lòng đến với Tào Tháo, khi đó còn chưa có danh tiếng gì. Thực tế thì Tào Tháo là người gan dạ thao lược, đã sớm biểu hiện ra. Lúc này Tháo mới chỉ là trung thần vương triều Đông Hán, một anh hùng quên mình vì đất nước. Tuân Úc kỳ vọng ở Tào Tháo. Xem Long Trung đối – Tuân Úc bản thấy rõ, Tuân Úc đánh giá Tào Tháo như thế nào? Là “Lòng dạ luôn bên vương thất”, là “có chí giúp rập thiên hạ” Tuân Úc đưa ra cương lĩnh chính trị thế nào cho Tào Tháo? Một là “Phụng chúa thương để lòng dân theo về” hai là “giữ lẽ chí công để hùng kiệt phải thần phục”, ba là “đề cao nghĩa lớn để anh tuấn tìm đến”. Nói như vậy là hết sức rõ ràng.

Vào niên hiệu Kiến An năm đầu (Công nguyên năm 196), Tuân Úc đã đưa ra cương lĩnh chính trị đó. Mười mấy năm trôi qua, vào năm Kiến An thứ XVIII (Công nguyên năm 212), tình hình đã thay đổi. Tào Tháo không còn là “Lòng dạ luôn bên vương thất”, cũng không còn là “phụng thiên tử để lệnh kẻ chưa thần phục”, mà là “Ép thiên tử để lệnh chư hầu”, muốn mình được phong công lập tước. Đây chính là một tín hiệu nguy hiểm. Việc phát triển ở bước sau sẽ ngược lại với lòng trung và lý tưởng của Tuân Úc. Vì vậy, Tuân Úc không thể không ngăn. Nhưng lời khuyên của Tuân Úc chẳng có kết quả gì. Tào Tháo như người đã bước lên “thuyền giặc”, chỉ còn một đường là đi tới tối. Tuân Úc đành phải chia tay với Tào Tháo, tìm đến cái chết. Tuân Úc muốn bằng sinh mệnh của mình để chôn vùi lý tưởng đó, cũng muốn bằng sinh mệnh của mình để khuyên can Tào Tháo lần cuối.

Có nhiều nguyên nhân để Tuân Úc lựa chọn như vậy. Nhưng nói cho cùng, Tuân Úc có thân phận là danh sĩ, có lập trường của sĩ tộc và tư tưởng Nho gia. Vương triều Đông Hán lấy danh giáo dựng nước, lấy thế gia đại tộc và Nho học để lập thân, quan niệm trung quân giữ nước là thâm căn cố đế, thay triều đổi đại là vấn đề nhạy cảm nhất, thậm chí đã trở thành tiêu chuẩn ranh giới. Như Trung Quốc thông sử của ngài Phạm Văn Lan đã phân sĩ tộc Trung Nguyên tụ tập ở Hứa Đô thành hai phái, “giúp Hán” và “giúp Tào”, đều là sĩ tộc cả. Tuân Úc thuộc phái hệ “giúp Tào”, nhưng thực chất là “giúp Hán”, rõ ràng là “người ở bên Tào, lòng ở chỗ Hán”. Chính do mâu thuẫn nội tại này đã nung nấu và trở thành bi kịch của Tuân Úc.

Không nung nấu thành bi kịch cũng có, như Trần Quần. Theo Tam quốc chí – Trần Quần truyện và lời chú dẫn của Bùi Tùng Chi, ông, cha và chú của Trần Quần đều “nổi tiếng” thời đó. Họ đểu làm quan. Bản thân Trần Quần từng được Khổng Dung chọn cử, Trần Quần vừa là sĩ tộc vừa là danh sĩ. Nhưng Trần Quần không hề phản đối Tào Tháo lập nước, thậm chí còn hùn vào, muốn Tào Tháo xưng đế (Đương nhiên Tào Tháo không đồng ý). Như vậy, Trần Quần rõ ràng là thuộc “phái giúp đỡ” nhưng khi Tào Tháo vừa mất, Trần Quần đã đưa “phép cửu phẩm quan nhân” của mình cho Tào Phi, và được thực hiện luôn. Tào Tháo đoạt mất quyền lợi của giai cấp sĩ tộc, Trần Quần cũng “lấy” mất đường về của họ, nói xem Trần Quần thuộc phái nào?

Thực tế thì Tuân Úc và Trần Quần đều không phải “phái giúp Tào” thực bụng. Tuân Úc ủng hộ vương triều Đông Hán sắp diệt vong; Trần Quần ủng hộ giai cấp sĩ tộc đang đà phát triển. Tuân Úc thông minh, hiểu rõ nếu muốn quy về một mối mà chỉ dựa vào hoàng đế là chưa đủ, chi có thể dựa vào thế lực tên “Chung Quỳ” là Tào Tháo để “đuổi quỷ”. Có điều Tuân Úc không ngờ trong quá trình “Chung Quỳ” “đuổi quỷ” thì bản thân mình biến thành “quỷ”, vì thế Tuân Úc phải lấy thân tuẫn đạo. Trần Quần cao minh, biết rằng “người cởi chuông phải là người buộc chuông”, muốn lấy lại quyền lợi của giai cấp sĩ tộc, trước hết phải đánh giá được kẻ đã đoạt quyền. Vì vậy, Trần Quần “Lấy đạo của người để trị người”. Tào Tháo “trộm rường đổi cột”, Trần Quần liền “đổi cột trộm rường”. Tào Tháo giương cờ “giúp Hán” để “tiếm Hán”, Trần Quần liền giương cờ “giúp Tào” để “biến Tào”. Rõ ràng, Tuân Úc là cao thượng, Trần Quần là cao minh.

Lập trường của Tuân Úc không phải là lập trường của Tào Tháo, lập trường của Lỗ Túc lại là lập trường của Tôn Quyền. Vì vậy, kết cục của Lỗ Túc tốt hơn nhiều, vấn đề của Tôn Quyền cũng đơn giản hơn nhiều. Tôn Quyền không phải sĩ tộc. Lỗ Túc cũng không phải danh sĩ, họ không phải chịu một áp lực nào. Vì vậy, Lỗ Túc có thể nói thẳng “Hán thất không thể phục hưng”, Tôn Quyền có thể lúc thì phản Tào lúc thì hàng Tào. Ở chỗ Tôn Quyền giúp Tào hay phản Tào không có mâu thuẫn, hàng Tào và giúp Hán cũng không có mâu thuẫn. Muốn hàng Tào (lúc phải đối phó với Lưu Bị) chỉ cần nói Tào Tháo là “Hán tướng”; muốn phản Tào (lúc liên hợp với Lưu Bị) lại nói Tào Tháo là “Hán tặc”. Một điển hình của chủ nghĩa thực dụng! Đông Ngô nhỏ, e cũng chỉ làm được như vậy. Tôn Quyền cũng không thể hiến thân vì lý tưởng, vả Tôn Quyền cũng không hề có lý tưởng.

Vì vậy Tôn Quyền khá thành thạo trong trò “trở mặt”. Nói khó nghe thì đó là “lựa gió bẻ thuyền”, nói dễ nghe hơn “thức thời độ thế” mục tiêu cơ bản là “Lập hiệu đế vương để lấy thiên hạ”. Nhưng muốn “lấy thiên hạ” là phải “xưng đế vương”; muốn “xưng đế vương” phải “vững Giang Đông”; muốn “vững Giang Đông” phải được sĩ tộc Giang Đông ủng hộ. Vì vậy, Tôn Quyền phải giao cho sĩ tộc Giang Đông phần quyền lực tương đối lớn, để Lục Tốn và Cố Ung chia nhau nắm giữ quân quyền và chính quyền, để phần lớn con em sĩ tộc và mạc phủ, chính phủ, thực hành “Người Ngô trị Ngô”. Tôn Quyền đã thực hiện “bản thổ hoá” và cũng là “sĩ tộc hoá” trong chính quyền Tôn Ngô, chẳng khác gì những việc Tào Phi đang làm ở Trung Nguyên, có thể gọi là “một bản nhưng khác khúc”. Chúng ta đều biết, chính quyền Tôn thị vốn đối lập với sĩ tộc Giang Đông. Lúc này Tôn Quyền lại bắt tay vui vẻ với họ, còn để họ tham gia chính sự. Đúng, chỉ có “Người buộc chuông mới mở được chuông”. Có điều, ờ chỗ Tào Phi thì Trần Quần giúp làm việc này. Ngược lại, Tôn Quyền tự mình làm lấy.

Vì sao Tôn Quyền lại có thể làm được như vậy? Tôn Quyền là người không theo một lý tưởng nào cả. Chính xác hơn, Tôn Quyền chỉ có mục tiêu không có lý tưởng. Bởi vậy, Tôn Quyền không để ý tới việc vương triều Đông Hán còn hay mất, không để ý xem Tào Tháo là trung hay gian, mà chỉ lo giữ địa bàn. Thậm chí còn chẳng để ý xem chính quyền thuộc về giai cấp nào (sĩ tộc hay thứ tộc) miễn là họ Tôn vẫn còn. Tôn Quyền không có một gánh nặng nào cả.

Điều phiền hà chỉ là Lưu Bị và Gia Cát Lượng vẫn còn đó.

Lưu Bị thân phận là tông thất. Thân phận đó khiến Lưu Bị thêm dễ dàng và cũng thêm gánh nặng. Phần trước đã nói, sau khi Viên Thiệu mất, số sĩ tộc và danh sĩ giúp Hán phản Tào chỉ còn biết kỳ vọng vào Lưu Bị. Lưu Bị đã giương cao ngọn cờ thương cảm “Hán thất nghiêng đổ, gian thần nắm mệnh, chúa thượng lao đao”, “muốn lây tín nghĩa giúp thiên hạ”. Đó là vốn liếng chính trị và đồng thời cũng là gánh nặng về chính trị của Lưu Bị. Lưu Bị không thể tuỳ cơ ứng biến như Tôn Quyền, chỉ có thể giương cao ngọn cờ “phản Tào hưng Hán” tới cùng. Chính vì vậy Lưu Bị mới lấy gọn được mảnh đất phong thuỷ đẹp của Lưu Chương, tuy Lưu Chương cũng là “tông thất”. Lưu Bị từng bước từng bước theo con đường dựng nước của Tào Tháo, tuy Tháo là “Hán tặc”. Cứ nhìn vào cung cách làm ăn của Lưu Bị thì thấy rõ. Tào Tháo xứng Ngụy vương, Lưu Bị liền xưng Hán Trung vương; Tào Phi xưng Ngụy đế, Lưu Bị liền xưng Hán đế. Chẳng trách trong Con đường dựng nước của Tôn Ngô, ngài Điền Dư Khánh nói về nước Thục “Sao chép lịch sử, giống như nước láng giềng”. Tóm lại, thời kỳ đầu Thục Hán dựng nước không có phiền hà gì, phiền hà là ở phần sau. Có điều, đó không còn là phiền hà của Lưu Bị, mà là phiền hà của Gia Cát Lượng. Bởi vì, sau hai năm xưng đế, Lưu Bị đã phải cưỡi hạc ra đi, Gia Cát Lượng mới chính thức trị lý nước Thục.

Chính bởi lý tưởng chính trị khiến Gia Cát Lượng gặp phải phiền hà. Lý tưởng của Gia Cát Lượng là gì? Một là “hưng phục Hán thất”, hai là “y pháp trị nước”. Việc trước quan hệ tới “thiên hạ”, không thể thực hiện được, không cần bàn tiếp; việc sau quan hệ tới “đất nước”, là việc Gia Cát Lượng nên làm và làm được, làm tốt. Xin nói thêm mấy câu, Gia Cát Lượng muốn “y pháp trị nước”, là muốn xây dựng một xã hội trong sạch, công bằng, một chính phủ liêm khiết ở mức cao. Nói như Trần Thọ, trạng thái xã hội, chính phủ phải là “không có quan gian, phải tự nghiêm khắc, không rời đạo đức, mạnh không ép yếu, phong hoá thoáng đãng”. Trần Thọ từng mô tả tình trạng nước Thục với sự trị lý của Gia Cát Lượng. Đã làm được như vậy, vì Gia Cát Lượng biết “Vỗ về trăm họ, theo con đường đúng, hạn chế quan chức, tuân theo quyền chế, một lòng thành tâm, ban bố đạo lý”. Cũng tức là trị nước theo phép.

Thực kỳ lạ! Một việc tốt như vậy sao có thể gây phiền hà? Rất đơn giản, vì thế gia đại tộc, và cường hào địa phương không vui. Vì nếu muốn công bằng thì không thể thiên lệch sĩ tộc; muốn ở cấp cao phải xem ở xuất thân; muốn liêm khiết thì không dung tham lam; muốn thanh cao không cho bá đạo. Tóm lại, những điều đó đều ngược với ba đặc điểm lớn của giai cấp địa chủ sĩ tộc là “Lũng đoạn quan trường. Khống chế dư luận, trở thành cường hào”, lẽ nào lại được bọn họ ủng hộ?

Hơn nữa để thực hiện lý tưởng “hưng phục Hán thất” của mình, Gia Cát Lượng không thể thực hiện cái gọi là “người Thục trị Thục” giống như Tôn Quyền thực hiện “người Ngô trị Ngô”. Vì một khi Thục Hán “bản thổ hoá” thì sẽ trở thành “một nước tạm yên” giữ vững ở nơi hiểm yếu. Ai nấy yên tâm với thực tại, không muốn tiến thủ, còn đâu tinh thần Bắc tiến Trung Nguyên? Vả là một người lãnh đạo chính quyền từ ngoài tới, Gia Cát Lượng không tin tưởng hoàn toàn ở những người “địa phương”. Vì vậy, Gia Cát Lượng không chỉ không thể thực hành “người Thục trị Thục”, người lại còn khống chế về mặt chính trị, ổn định về kinh tế đối với sĩ tộc và cường hào vùng Ích châu. Chưa nói tới cái khác, riêng về quân phí to lớn mỗi khi Bắc phạt đều lấy ở họ, vì họ là con “dê mập”. Thực tế, nếu Gia Cát Lượng chấp pháp công bằng, thì người bỏ tiền ra nhiều chính là họ. Nếu muốn họ không oán than, chỉ còn cách không Bắc phạt nữa, không nói tới công bằng nữa. Tiếc thay, tất cả các mục đó đều liên quan tới lý tưởng của Gia Cát Lượng. Vì vậy, chúng ta mới nói tới hai chữ phiền hà, và là sự phiền hà đã kết thành khối, không gỡ ra được. Tức là Thục Hán chỉ có người buộc chuông, không có người cởi chuông. Cuối cùng thì người đến “cởi chuông” là Tào Ngụy.

VI. Sóng sau biến thành sóng trước

Cuối cùng thì Tào Ngụy đã diệt Thục Hán, người người cảm thấy nuối tiếc, không nói thành lời. Không chỉ vì, dưới sự trị lý của Gia Cát Lượng, Thục Hán là nước có nền chính trị tốt nhất thời đó; mà còn vì Tào Ngụy đã trở thành một đất nước không theo lý tưởng của Tào Tháo, ngược lại từ một ý nghĩa nào đó, Thục Hán của Gia Cát Lượng vẫn chấp hành đường lối của Tào Tháo. Nhưng Thục Hán chấp hành đường lối của Tào Tháo lại bị diệt bởi Tào Ngụy sớm đã vứt bỏ con đường của Tào Tháo. Âu đó cũng là ý trời, đâu phải mưu của con người?

Rõ ràng đây là vấn đề lớn. Trước lúc trả lời vấn đề này, chúng ta cần phải làm rõ, “Trên một ý nghĩa nào đó”, Thục Hán của Gia Cát Lượng phải chăng đã chấp hành “đường lối của Tào Tháo”?

Tôi khẳng định điều này.

Với nhiều người, Tào Tháo và Gia Cát Lượng không chỉ đại diện cho tập đoàn chính trị khác nhau mà cơ bản còn là những người không cùng đường. Nói vậy là có lý. Chưa nói tới “Hình tượng văn học” và “Hình tượng dân gian”, họ đã khác nhau một trời một vực, mà ngay cả “Hình tượng lịch sử”, cũng có khác biệt lớn, khiến cho trong tác phẩm văn học, hay truyền thuyết dân gian, họ biến thành “không cùng tồn tại với Hán tặc” trong “hai thứ sắc nhọn đối nhau”. Nhưng nếu chúng ta tạm thời vứt bỏ sự tranh giành vô vị cái gọi là vương triều truyền thống, tạm thời không đánh giá phẩm chất, đạo đức từng cá nhân mà chỉ nhìn vào lập trường giai cấp và đường lối chính trị, thì chẳng khó khăn gì thấy ngay, ở họ có những điểm tương đồng đến dễ sợ. Tức là, ý niệm chấp chính và con đường lập nước của họ khác hẳn với đường lối “Nho gia sĩ tộc” của Viên Thiệu. Không phải nói nhiều về biện pháp của Tào Tháo, hãy nói về đường hướng của Lưu Bị và Gia Cát Lượng.

Phần trước đã nói, người chủ chốt của Tam Quốc đều không phải sĩ tộc, và tình hình của Lưu Bị là tương đối đặc biệt, tiếng là tông thất, nhưng thực là hàn môn. Theo Tam quốc chí – Tiên chủ truyện, Lưu Bị là “Dòng dõi của Trung Sơn Tĩnh vương, cháu xa của Hán Cảnh đế”, vì thế mới “quý”; nhưng từ bé đã “cùng mẹ làm nghề dệt chiếu”, lại là “nghèo”. Vì vậy, Lưu Bị xuất thân không “bần tiện” cũng không “phú quý”, có thể chỉ hợp với hai chữ “bần quý”. Một người xuất thân như vậy là có đầy đủ hai thân phận, nên cả hai mặt sĩ tộc và hàn môn đều hoan nghênh. Nhìn lại thì đúng là Lưu Bị “được nhân hoà” – Theo tôi, Lưu Bị sống như vậy là hay, nhất là việc dệt chiếu bán chiếu. Với cuộc sống ở tầng đáy xã hội đó, Lưu Bị đã hiểu được nỗi khổ trong dân gian, càng hiểu được tính cách của con người. Về mặt này thực giống như Tào Tháo. Một người như Lưu Bị, xuất thân “bần hàn” giống như Tào Tháo xuất thân nơi “vẩn đục”, họ đều không thích danh sĩ và sĩ tộc, nhất là những kẻ luôn hư trương thanh thế tự cho mình là thanh cao. Cả hai người nguyện chung sống với hàn tộc với thứ dân. Thực tế thì những thành viên hạt nhân trong tập đoàn Lưu Bị thời kỳ đầu đều không xuất thân từ danh môn vọng tộc như Quan Vũ và Trương Phi. Nhất là Quan Vũ, luôn xem thường sĩ tộc, danh sĩ và sĩ đại phu (Trương Phi thì ngược lại, xem Tam quốc chí – Trương Phi truyện). Vì sao Tào Tháo lại tán thưởng Quan Vũ đến như vậy, theo tôi, vì một nguyên nhân khó nói nên lời, tức là Quan Vũ còn miệt thị sĩ tộc hơn cả Tào Tháo. Còn Lưu Bị thì sao? Lưu Bị đối với các danh sĩ có phần khách khí hơn. Nhưng từ trong xương tuỷ mà nói, vị tất Lưu Bị đã thích họ. Như danh sĩ Trương Dụ trong Thục, chỉ vì một câu nói không khiêm tốn đã bị Lưu Bị giết. Theo Tam quốc chí – Chu Quần truyện, lúc đó như Lưu Bị nói, ngay cả hoa lan đi nữa, cứ vướng cửa là huỷ (hoa lan vướng cửa, không thể không cuốc đi)! Khẩu khí đó chẳng khác gì khẩu khí của Tào Tháo.

Về phần mình, Gia Cát Lượng có phần đồng tình với danh sĩ hơn. Lúc Lưu Bị giết Trương Dụ, Gia Cát Lượng có đến cứu, nhưng tiếc là không cứu được. Sau khi Gia Cát Lượng tiếp quản chính quyền Thục Hán, mấy danh sĩ trong Thục như Đỗ Vi, Tiều Chu được đối đãi khá hơn (vì vậy Tiều Chu phản Thục Hán, không phản Cát Lượng). Không có gì là lạ, bởi Gia Cát Lượng cũng là sĩ nhân, cũng là Bắc sĩ lưu vong như Pháp Chính, Trương Chiêu, Lỗ Túc (Bàng Thống là danh sĩ ở Kinh châu). Nhưng Gia Cát Lượng không chỉ đơn thuần là sĩ nhân mà còn là thừa tướng Thục Hán. Thân phận và chức tước như vậy đương nhiên là càng quan trọng. Vì vậy, khi mà lời nói và việc làm của các danh sĩ nguy hại đến chính quyền Thục Hán, Gia Cát Lượng sẽ không khách khí thậm chí sẽ “trị tội vì lời nói” như Tào Tháo. Liêu Lập “Người tài của Sở” đã bị phế làm thứ dân với tội danh “phỉ báng tiên đế, trách hạch quần thần”. Lai Mẫn “Danh tộc Kinh Sở” cũng bị phế làm thứ dân với tội danh “loạn quần”. Danh sĩ Ích châu Bành Dạng bị xử tội chết lúc 37 tuổi.

Cái chết của Bành Dạng tương tự như cái chết của Khổng Dung và Nễ Hành. Tội danh của Bành Dạng như là “sách động mưu phản lật đổ chính quyền”, từng nói với Mã Siêu “Khanh ở ngoài, ta ở trong, đủ để định thiên hạ”. Nhưng Bành Dạng lại giải thích, là muốn Mã Siêu lập võ công ở ngoài, bên trong mình sẽ phò tá Lưu Bị, cùng nhau đánh Tào, không có ý mưu phản. Theo tôi, việc này còn khá mơ hồ. Bành Dạng là người “tính tình kiêu ngạo, xem thường hết thảy”, một danh sĩ hàng đầu, nói năng bất chấp hậu quả. Như trước đó, có lần Bành Dạng đã nói với Mã Siêu, Lưu Bị đã “già rồi hết tác dụng”. Về sau, lúc ở trong ngục lại dâng thư nói, “chúa công thực chưa già”, thần chỉ vì rượu mà nhỡ lời. Rõ ràng Bành Dạng quen nết ăn nói lung tung. Lúc này cũng vậy, mở miệng nói bừa. Nhưng Bành Dạng tuy không có ý mưu phản, nhưng đã bị nghi là mưu phản, vì vậy Gia Cát Lượng có thể giết Bành Dạng. Tam quốc chí – Bành Dạng truyện nói rất rõ, bề ngoài Gia Cát Lượng khách khí với Bành Dạng (bề ngoài tiếp đãi), thực tế thì không thích (bên trong thì ghét), nhiều lần đã nhắc nhở riêng Lưu Bị (nhiều lần mật báo tiên chủ), nói không thể trọng dụng Bành Dạng (Dạng tâm rộng chí lớn, khó mà yên được). Lần này là cơ hội tốt, cuốc bỏ “hoa lan” vướng cửa.

Có cùng một nguyên nhân để Gia Cát Lượng ghét Bành Dạng, Tào Tháo ghét Nễ Hành, Khổng Dung. Mấy danh sĩ này thường bị mọi người ghét bỏ, họ là “những kẻ giao tiếp phù hoa”. Loại danh sĩ này có đặc điểm, danh khí lớn tính khí cũng lớn, học vấn nhiều nhu cầu nhiều, thích thú bàn luận, mở miệng nói bừa, thành thì ít bại thì nhiều. Theo Hậu Hán thư – Khổng Dung truyện, trước lúc giết Khổng Dung, Tào Tháo có thư cho Khổng Dung nói, Tào mỗ ta tuy “tiến, chưa làm tốt được việc trong nước, thoái, chưa có đức chưa được lòng người”, nhưng “nuôi dưỡng chiến sĩ, sát thân vì nước”, ta có thừa sức để chỉnh trị “những kẻ giao tiếp phù hoa”. Suy nghĩ của Gia Cát Lượng cũng tương tự như vậy. Lúc phế Lai Mẫn, Gia Cát Lượng nói: “Lai Mẫn loạn quần, còn hơn cả Khổng Văn Cử”. Rõ ràng, Lai Mẫn là Khổng Dung của nước Thục, Bành Dạng lại là Nễ Hành của nước Thục. Những người như vậy, bất luận là ở Tào Ngụy hay ở Thục Hán đều không được hoan nghênh.

Gia Cát Lượng và Tào Tháo là như nhau, đều là những người rất thực tế. Không tin thì cứ xem Long Trung đối của Gia Cát Lượng, liệu có câu nào sáo rỗng không? Không. Các biểu chương, bản tấu, hiệu lệnh, phong cách khác của Gia Cát Lượng đều là như vậy. Ngụy thị Xuân Thu nói, lúc còn ở trong quân, Gia Cát Lượng thường tự chủ trì (tự làm lấy) những lần phạt từ hai mươi gậy trở lên. Không ai tin đó là thực hoặc nói vậy là để chứng minh Gia Cát Lượng không biết quản lý. Đúng vậy, thân là tướng quốc lại hạ mình đến nhường ấy, đương nhiên không tin được hoặc không thể thừa nhận. Nhưng theo tôi, làm gì có khả năng thường xuyên đến hiện trường chủ trì hình phạt, còn như thỉnh thoảng mới đến thì hoàn toàn có khả năng. Vì không thế thì không thể hiện được mẫu mực, không thế thì không đủ để nghiêm minh pháp kỷ, không đủ để ngăn cấm bọn quan lại vi phạm pháp quy, bất chấp pháp luật. Gia Cát Lượng đã thể hiện một tinh thần thực tiễn như vậy. Những người thực tế sao có thể thích thú những “danh sĩ” hay khoa trương, chỉ biết nói mà không biết làm?

Có điều, Tào Tháo giết Khổng Dung, Lưu Bị giết Trương Dụ, Gia Cát Lượng giết Bành Dạng, không hoàn toàn xuất phát từ suy nghĩ tốt xấu của cá nhân, mà xuất phát từ nhu cầu chính trị và cũng không đơn thuần là nhu cầu củng cố chính quyền, mà nhu cầu đó có quan hệ tới đường lối chính trị của họ. Thực tế, thì từ lúc Đổng Trác náo loạn thiên hạ, thì hầu hết những người có chí có hiểu biết đều nghĩ phải xây dựng lại trật tự xã hội. Phần trước chúng ta đã nói, Đổng Trác là kẻ phá hoại trật tự cũ, Viên Thiệu là người ủng hộ trật tự cũ. Tào Tháo là người xây dựng lại trật tự mới. Thực ra thì Gia Cát Lượng cũng là người xây dựng lại trật tự mới. Hơn nữa, Viên Thiệu và Tào Tháo đều cho rằng cần phải xây dựng lại trật tự, còn xây dựng như thế nào thì có điểm khác nhau. Theo cách nói trong bài Tào Viên tranh giành và thế gia đại tộc của ngài Điền Dư Khánh thì điểm khác nhau là, Viên Thiệu muốn thế gia đại tộc dắt dẫn theo đường cũ của Đông Hán; Tào Tháo muốn có cải cách, đưa thế gia đại tộc đi theo.

Về vấn đề này, Gia Cát Lượng và Viên Thiệu khác nhau, với Tào Tháo như nhau, không theo đường cũ của Đông Hán. “Đường cũ của Đông Hán” là tiếp tục để thế gia đại tộc “lũng đoạn quan trường, khống chế dư luận, trở thành cường hào”. Gia Cát Lượng không theo đường cũ mà kiên trì “Sát cử chế” thời đầu nhà Hán, không để sĩ tộc lũng đoạn đường làm quan; Gia Cát Lượng giết Bành Dạng, phế Lai Mẫn, phế Liêu Lập, để sĩ tộc hết khống chế dư luận. Chính sách của Gia Cát Lượng đối với cường hào là hai chữ: ức chế.

Thực tình thì Gia Cát Lượng và Tào Tháo là như nhau, họ vừa là người xây dựng trật tự mới, vừa là người cải cách chế độ cũ. Trung Quốc thông sử của ngài Phạm Văn Lan nói, Tào Tháo ở miền Bắc, Gia Cát Lượng ở nước Thục đều “vứt bỏ số ác chính của Đông Hán”. Mấy vấn đề về Tào Tháo của ngài Điền Dư Khánh nói, Tào Tháo “Bỏ phù hoa, sạch lại trị, chế hào cường”, hình thành một cái gì đó mới mẻ so với Viên Thiệu, chỉ có Gia Cát Lượng “có thể cũng như Tháo”. Đây chính là lời bàn trung thực của các sử gia.

Rõ ràng Gia Cát Lượng đã thi hành “Đường lối Tào Tháo không có Tào Tháo” hoặc “Đường lối Tào Tháo phản lại Tào Tháo”. Hơn thế, Gia Cát Lượng còn đi xa hơn. Con người Tào Tháo có lý tưởng nhưng không có sơ đồ thiết kế. Tào Tháo chỉ biết không nên đi theo đường cũ của Đông Hán, nhưng không biết con đường mới sẽ phải đi như thế nào. Đối với con đường mới bản thân phải đi, Tào Tháo không có ý niệm gì, không có lòng tin tuyệt đối, nên thường phạm sai lầm hoặc chùn bước. Tào Tháo giết Biên Nhượng, làm cỏ thành Từ châu, ra oai với thế gia đại tộc, để lại tiếng xấu muôn đời. Tào Tháo đấu Viên Thiệu, đánh Ô Hoàn, nhưng ý chí không kiên định bằng Tuân Úc, Quách Gia, thậm chí đến phút chót mới giành được thắng lợi. Chính sách quan trọng nhất của Tào Tháo – có tài là dùng, cũng mãi tới năm Kiến An thứ XV (Công nguyên năm 210) mới được đề xuất. Lúc này là sau trận chiến Xích Bích, Tào Tháo đã 56 tuổi. Rõ ràng Tào Tháo cứ phải dò đường mà đi, sai lầm, rồi sửa sai rồi lại sai lầm. Ngay như Đường lối Pháp gia Hàn tộc cũng phải từng bước, từng bước mò mẫm mà thành.

Gia Cát Lượng thì không thế, Gia Cát Lượng vừa có lý tưởng vừa có sơ đồ thiết kế. Cứ xem Gia Cát Lượng trị Thục, có thứ có tự, có đường có hướng, ý niệm rõ ràng. Tức là Gia Cát Lượng có ý niệm chấp chính và đường hướng dựng nước rõ ràng. Thậm chí chúng ta có thể nói, trên cơ sở tổng kết được mất về chính trị của Lưỡng Hán, Gia Cát Lượng xây dựng nên một chế độ quốc gia mới. Từ thực tiễn của Gia Cát Lượng, chúng ta có thể khái quát chế độ mới bằng tám chữ: Vua hờ tướng thực, trị nước theo phép. Phần sau Tào Tháo cũng làm, nhưng Gia Cát Lượng làm tốt hơn. Pháp trị của Tào Tháo còn nhuốm màu người trị, ở Gia Cát Lượng thì tuần túy hơn, công bằng hơn. Chính phủ của Tào Tháo vẫn còn tham nhũng. Chỗ Gia Cát Lượng thì liêm khiết hơn nhiều. Thực tế thì điều này bị chi phối bởi “điều kiện và cục thế”. Tào Tháo bị sĩ tộc và danh sĩ bao vây, Tào Tháo còn phải dựa vào họ, nên không thể không nhượng bộ ít nhiều. Thực tế đúng như trong Lý Nghiêm hương phế và Gia Cát dùng người của ngài Điền Dư Khánh, có rất nhiều sự việc trong hai nước Ngụy Thục không thể nói cùng ngày. Tào Ngụy ở Trung Nguyên, ở Trung ương, sĩ tộc đông đúc, là cục diện lớn; Thục Hán ở Ích châu, ở địa phương, danh sĩ không nhiều, cục diện bé nhỏ. Cùng là một sự kiện, ở chỗ Tào Ngụy sẽ nổi lên một làn sóng lớn, ở Thục Hán chỉ là những làn sóng lăn tăn. Như Gia Cát Lượng giết Bành Dạng, không có ảnh hưởng lớn như Tào Tháo giết Khổng Dung, thậm chí có ít người biết. Ở đây không có ý biện hộ cho Tào Tháo, chỉ muốn nói rõ, phàm việc gì cũng phải là vấn đề cụ thể, phân tích cụ thể.

Tào Tháo cũng trị nước theo phép, riêng vua hờ tướng thực có thể chỉ là lý tưởng chính trị của Gia Cát Lượng. Từ thực tế chúng ta thấy, Tào Tháo là tướng, Gia Cát Lượng là tướng, không có khác biệt, đều là thừa tướng nắm trọn quyền lớn, hoàng đế chỉ là cái tiếng. Hán Hiến đế chỉ là con rối, Lưu A Đẩu có quyền hành gì? Con người Gia Cát Lượng đến chức vụ cũng hệt như Tào Tháo, đều là thừa tướng khai phủ, đều được phong là huyện hầu (Tào Tháo Võ Bình hầu, Gia Cát Lượng Võ Hương hầu), đều là châu mục (Tào Tháo là Ký châu mục, Gia Cát Lượng là Ích châu mục). Nhưng, về sau Tào Tháo còn được phong là Ngụy công, lập Ngụy quốc, xưng Ngụy vương, Tào Phi còn đoạt đế vị. Gia Cát Lượng không làm những việc đó. Đây là điểm khác nhau. Khác nhau những gì? Ai cũng có thể nhận ra, Tào Tháo thực hiện “Vua hờ tướng thực” để sau này sẽ “Tiếm vị đoạt quyền”, Gia Cát Lượng không như vậy. Vì Gia Cát Lượng không phong công, không lập nước, không xưng vương gì gì đó và sau khi qua đời cũng không truyền lại tướng vị cho con. Có thể khẳng định, Gia Cát Lượng thực hiện “vua hờ tướng thực” là công tâm.

Nhưng như vậy thì có không ít người thấy khó hiểu. Đã là trung quân ái quốc, nếu không có bụng tiếm nghịch, thì vì sao lại để cho hoàng đế không có quyền hành gì? Những người muốn bảo vệ danh dự cho Gia Cát Lượng thì khăng khăng cho rằng do Lưu Thiền kém về trí lực. Một số học giả có khả năng từng rõ về Lưu Thiền không khỏi nghi ngờ Gia Cát Lượng muốn có quyền lớn, muốn tiếm quyền. Chúng ta có thể bàn bạc về hai cách nói trên. Với tất cả thiện chí của mình, tôi cho rằng, Gia Cát Lượng thực hiện “Vua hờ tướng thực” là muốn cải cách chế độ, hoàng đế là nguyên thủ quốc gia trên danh nghĩa, tượng trưng cho chủ quyền và sự thống nhất đất nước; thừa tướng là đầu não của chính phủ làm những việc thực tế, phụ trách việc định ra và thi hành các chính sách. Thời đầu nhà Tây Hán là như vậy, và rõ ràng đó là chế độ tốt nhất. Nước Thục của Gia Cát Lượng có thể coi là “đặc khu chính trị” thời đó. Tiếc rằng việc đó chỉ có thực tiễn, không có lý luận, vừa không hình thành pháp luật, vừa không trở thành một chế độ chính thức. Hơn nữa, Gia Cát Lượng đã qua đời lúc còn đầy nhiệt huyết, và thế là hết tất cả, người người lấy làm thương tiếc.

Nhưng đây chưa phải là điều bất hạnh của Gia Cát Lượng. Điều bất hạnh là không có mấy người hiểu rõ những suy nghĩ của Gia Cát Lượng, thêm vào đó là đất nước lại bị diệt vong sớm nhất. Gia Cát Lượng qua đời, thực nghiệm của Gia Cát Lượng cũng ngừng; nước Thục mất, lý tưởng của Gia Cát Lượng mất theo. Ngay cả những người sùng bái thương tiếc Gia Cát Lượng cũng chỉ nghĩ tới “hưng phục Hán thất”, canh cánh bên lòng “xuất sư chưa thành”, không hề nhắc tới “Trị nước theo phép” và “vua hờ tướng thực” là những điều có ý nghĩa nhất, lẽ nào lại không là bất hạnh? Có người nói, nhân vật vĩ đại thường đều cô độc. Tin rằng Gia Cát Lượng là như vậy.

Lẽ nào Tào Tháo không như vậy! Hàng ngàn năm nay, có thể Tào Tháo là nhân vật số một lịch sử được bàn tới nhiều nhất, đến nay người người vẫn còn tranh luận, vinh khắp thiên hạ và phỉ báng cũng khắp thiên hạ. Nhưng có được bao người thực sự hiểu về Tào Tháo? Những lời đánh giá khách quan, công bằng và sâu sắc mà Tháo nhận được có bao nhiêu? Điều mà tôi nghe được chỉ là những lời “phẫn nộ về đạo nghĩa”. Nhưng Engels lại không cho là vậy (xem Lời tựa xuất bản lần thứ ba của Engels viết năm 1885 cho cuốn “Ngày mười tám tháng sương mù Louis Bonaparte” của K.Marx.

Chẳng có cách gì để đánh giá, phân tích đầy đủ về Tào Tháo (với Gia Cát Lượng cũng vậy), chỉ muốn đưa ra vài cách suy nghĩ đơn giản, chưa thật chín với bản thân. Theo tôi, công trạng chủ yếu của Tào Tháo không phải ở thống nhất, vấn đề của Tào Tháo cũng không phải ở gian trá và tàn khốc. Thống nhất không phải đặc quyền của Tào Tháo, cũng không phải việc của một người. Lưu Bị và Tôn Quyền đều có tư cách thống nhất thiên hạ, đã có sự chuẩn bị và cống hiến cho sự thống nhất sau này. Còn như gian trá và tàn khốc thì đúng là có và không cần phải thanh minh hoặc che dấu bớt cho Tào Tháo. Nhưng phải nói, sự gian trá và tàn khốc đó đã bị nói khống lên nhiều, về điều này, từ lâu đã được nhiều sử gia đính chính, không phải nói thêm.

Tào Tháo muốn xây dựng một trật tự mới, theo tôi, đây mới là điều đáng khẳng định nhất. Nói về quan hệ giai cấp thì trật tự mới đó chính là thứ tộc; nói về hình thái ý thức là pháp gia. Vì vậy, điều này và cá nhân Tào Tháo phải được đánh giá rõ ràng. Lịch sử đã chứng minh, địa chủ thứ tộc và giai cấp thống trị thích hợp nhất ở thời đế quốc; và tư tưởng pháp gia không phải là hình thái ý thức thích hợp nhất với đế quốc. Đường lối chính trị từ sau đời Tùy Đường vừa không phải là “Nho gia sĩ tộc” của Viên Thiệu vừa không phải “pháp gia thứ tộc” của Tào Tháo mà là “nho gia thứ tộc”. Nhưng tận sau khi Ngụy Tấn Nam Bắc triều sửa sai vào năm 369, điều đó mới được thực hiện, dùng chính quyền sĩ tộc với Tư Mã gia tộc làm đại biểu cũng là một tất yếu trong lịch sử. Tào Tháo vừa vượt thời gian vừa sai lầm, lẽ nào lại không thất bại?

Lúc này chúng ta đã biết, vì sao giai cấp địa chủ sĩ tộc lại xa rời Tào Tháo đến nhường ấy. Bời vì Tào Tháo đã ngăn đường họ, làm nhỡ thời gian của họ. Phần trước đã nói, vào những năm cuối thời Đông Hán, sĩ tộc đã là lực lượng chủ yếu của tập đoàn thống trị. Họ muốn trở thành giai cấp thống trị, có thể có hai loại phương thức. Một là quá độ hòa bình, hai là đấu tranh vũ trang. Đổng Trác vào kinh; sử dụng phương thức trước và không xong; sau trận chiến Quan Độ, lại sử dụng phương thức sau, cũng trở thành ảo ảnh. Lúc này chỉ có quân phiệt, không xuất thân từ sĩ tộc, mới có thể đoạt được chính quyền. Hơn nữa, chỉ có tạm thời vứt bỏ “đường lối nho gia sĩ tộc” mà Viên Thiệu là đại biểu thì họ mới có thể thành công. Đó là nguyên nhân để Lưu Bị, Tôn Quyền và những người khác thắng lợi “sau thời kỳ Viên Thiệu”. Số quân phiệt không sĩ tộc được lộ mặt, số chính quyền không sĩ tộc có thế, nói rõ ra vì “trước có xe, sau có vết”, nhờ có “tác dụng dẫn đầu” của Tào Tháo. Vì vậy giai cấp địa chủ sĩ tộc mới khẳng định phải trút hết mọi phẫn nộ lên người Tào Tháo, ôm mối thù khắc cốt ghi xương, coi Tháo là “yêu ma hóa”. Thêm vào đó, nhiều lần Tào Tháo đã bất nghĩa, nên không tránh khỏi từ anh hùng trở thành gian hùng.

Huống chi bản thân Tào Tháo lại bị người khác nắm chuôi. Sai lầm lớn nhất của Tào Tháo là đã chuẩn bị điều kiện để sau này Tào Phi xưng đế. Dù lịch sử không thể là giả, nhưng chúng ta cứ coi là giả, như Tào Tháo không xưng Ngụy vương, thậm chí không phong Ngụy công, không lập nước Ngụy, thì dù Tào gia đời đời có làm tướng, chắc sự việc đã khác. Đáng tiếc là Tào Tháo đã bị thứ quyền lực tối cao đó làm cho lú lẫn, rồi tự mình vác đá đập vào chân mình. Nhớ năm đó, khi Louis Bonaparte phát động chính biến giống như người bác Napole’on, Mác đã từng dự đoán: “nếu như hoàng bào được khoác lên người Louis Bonaparte, thì pho tượng đồng của Napole’on sẽ bị đẩy nhào từ đỉnh trụ tròn vườn Vendome xuống”. Chúng ta cũng có thể nói một câu: Khi Tào Phi khoác lên mình tấm hoàng bào, Tào Tháo chỉ có thể chờ để được vẽ thành một bộ mặt trắng bệch.

Lúc Tào Tháo bước vào địa ngục, Gia Cát Lượng cũng bước lên thiên đường. Không thể phủ nhận, trên người Gia Cát Lượng luôn tỏa sáng ánh hào quang. Gia Cát Lượng một lòng vì thiên hạ, lo cho dân cho nước, cúc cung tận tụy, liên kết thận trọng, khép mình trong nguyên tắc, là một mẫu mực ngàn đời. Nhưng Gia Cát Lượng thành thần tiên không hoàn toàn vì những cái đó. Nguyên nhân chủ yếu vì xã hội cần có điển hình. Người thống trị đế quốc cần một trung thần, trăm họ cần một thanh quan, văn nhân sĩ đại phu cần một người phát ngôn. Đó cũng là đạo lý khiến Tào Tháo biến thành quỷ. Xã hội không chỉ cần điển hình chính diện và cũng cần cả điển hình phản diện.

Theo tôi, Gia Cát Lượng và Tào Tháo, hai nhân vật lịch sử, chẳng qua chỉ là con sóng trước con sóng sau của Trường Giang; là hình tượng dân gian, hình tượng văn học, Gia Cát Lượng và Tào Tháo chỉ như hai mặt của đồng tiền. Đồng tiền đó là hai mặt của nhân chính. Người, một nửa là thiên sứ, Tào Tháo chỉ có thể là ma quỷ. Gia Cát Lượng được coi là con “sóng sau”, vậy, Tào Tháo con “sóng trước”, đành phải “chết trên bãi cát”.

Đấy không phải là hy vọng của chúng ta. Chúng ta hy vọng “con sóng sau của Trường Giang đẩy sóng trước, sóng trước không ngừng biến thành sóng mới”. Nhưng, đúng là sông dài lịch sử có thể như vậy sao?

Lời sau cùng

Hơn một năm trôi qua nhanh chóng, cuối cùng bản thảo đã hoàn thành. Lời chưa hết và cũng không thể nói hết được, vẫn phải nói lại một câu: Biểu dương phê bình, đều rất hoan nghênh; hiểu về tôi, trị tội tôi, xin tùy các vị!

Ngày 8 tháng 3 năm 2007
DỊCH TRUNG THIÊN

[*] Để cho mục lục và phần hiển thị gọn hơn, xin mạn phép chuyển cụm “PHẦN MỘT: [/ HAI:/ BA:/ …]” thành dạng “Phần 1. [/ 2./ 3./ …]” và chuyển “Tập thứ nhất: [/ hai:/ ba:/ …]” thành dạng “§1. [/ §2./ §3./ …]”. Hy vọng không ảnh hưởng đến phần nội dung. [QuocSan].

[1] Ván gỗ xếp hai lần bên sườn núi, dùng để đi qua các khu vực núi non hiểm trở.