NON NƯỚC VIỆT NAM

Cố vấn biên tập: Phạm Từ, Triệu Bôn
Chủ biên: Vũ Thế Bình
Chịu trách nhiệm xuất bản: Vũ An Chương
Chịu trách nhiệm bản thảo: Phạm Ngọc Luật
Biên tập:
Vũ Thế Bình, Lê Nhiệm, Nguyễn Kim Dung, Nguyễn Hồng Hà, Tô Lan Phương
Trình bày:
Nguyễn Trung Sơn, Nhật Vũ
Vẽ bản đồ: Nguyễn Quốc Hưng

Số hóa: tuaans, trang_more, hoi_ls, duongtamnhu, monalisa175, lilypham, tuiiuakha
(thứ tự theo thời gian tham gia).
Tạo lại eBook (04/01/‘16): QuocSan.

MỤC LỤC:

Lời giới thiệu

Lời nói đầu

[I] Giới thiệu Việt Nam

[II] Văn hóa truyền thống

[III] Tiềm năng du lịch các tỉnh, thành phố

Tài liệu tham khảo

Lời giới thiệu

[Viết cho lần xuất bản thứ nhất – tháng 12/1998]

Là một đất nước giàu tiềm năng du lịch, Việt Nam chúng ta có điều kiện trở thành một quốc gia phát triển về Du lịch. Để đạt được mục tiêu đó có rất nhiều việc phải làm, trong đó đẩy mạnh công tác thông tin và xúc tiến Du lịch có một vai trò quan trọng.

Phát triển Du lịch là sự nghiệp của toàn dân, bởi vậy bên cạnh tuyên truyền giới thiệu Việt Nam ra nước ngoài, việc cung cấp một cách có hệ thống các thông tin cơ bản về tiềm năng Du lịch của nước ta cho nhân dân trong nước, cho kiều bào ta ở nước ngoài, cho các nhà quản lý và kinh doanh du lịch, cho các hướng dẫn viên du lịch và sinh viên khoa Du lịch các trường đại học là rất cần thiết. Với mục đích đó, Trung tâm Công nghệ Thông tin Du lịch đã xuất bản cuốn sách “Non nước Việt Nam”, một tài liệu hướng dẫn về Du lịch Việt Nam.

Cùng với các sản phẩm thông tin du lịch trên đĩa CD-ROM và các sách Hướng dẫn du lịch bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, cuốn sách này sẽ rất bổ ích cho những ai quan tâm đến Du lịch Việt Nam.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách “Non nước Việt Nam” cùng các bạn.

Võ Thị Thắng
Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch.

LỜI NÓI ĐẦU

(Cho lần xuất bản thứ 5)

Sách “Non nước Việt Nam” của Trung tâm Công nghệ Thông tin Du lịch, sau 4 lần xuất bản đã được dư luận chú ý và nhiều độc giả yêu thích. Sách đã được khoa Du lịch của một số trường đại học sử dụng làm giáo trình, các hướng dẫn viên du lịch sử dụng như một cẩm nang hướng dẫn và những người quan tâm đến Du lịch Việt Nam thường xuyên khai thác thông tin. Nhiều bạn đọc xa, gần tiếp tục góp ý với chúng tôi về nội dung và hình thức của cuốn sách này. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự đóng góp quý báu đó và cảm ơn bạn đọc đã quan tâm đến cuốn sách này.

Để đáp ứng nhu cầu của bạn đọc, chúng tôi xuất bản lần thứ 5 sách “Non nước Việt Nam”. Trong lần xuất bản này, ngoài việc sửa chữa, đính chính một số thông tin cho chính xác hơn, chúng tôi đã bổ sung thêm nhiều bài viết, thông tin giới thiệu các di tích, danh thắng; các công trình mới được tôn tạo, xây dựng ở Thủ đô Hà Nội và các tỉnh, số liệu diện tích đất tự nhiên của 61 tỉnh, thành.

Mặc dù đã cố gắng, nhưng do nội dung cuốn sách rất đa dạng, đề cập đến nhiều khía cạnh của nền văn hóa truyền thống và trải ra trên cả nước, khó có thể đáp ứng nhu cầu mọi mặt của bạn đọc, bởi vậy lần xuất bản này có thể vẫn còn thiếu sót. Chúng tôi rất mong tiếp tục nhận được các ý kiến của bạn đọc trong và ngoài nước và sẽ trân trọng tiếp thu các ý kiến này để cuốn sách được hoàn thiện hơn trong các lần xuất bản sau.

Hà Nội, ngày 2/1/2003
TM. các tác giả
Chủ biên Vũ Thế Bình.

[I]
GIỚI THIỆU VIỆT NAM

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN

Vị trí địa lý

Tọa độ

Diện tích

Lãnh hải

Bờ biển

Địa hình

Phần đất liền

Núi

Đất

Rừng

Sông

Đồng bằng

Phần biển

Khí hậu

Tài nguyên

Tài nguyên rừng

Tài nguyên thủy hải sản

Khoáng sản

Tài nguyên du lịch

LỊCH SỬ VIỆT NAM

Tóm tắt lịch sử

Thủ đô Việt Nam qua các thời kỳ

54 DÂN TỘC VIỆT NAM

TÔN GIÁO

Giới thiệu

Phật giáo

Nho giáo

Đạo Lão

Ky Tô

Đạo Cao Đài

Đạo Hòa Hảo

Đạo Tin Lành

Đạo Hồi

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN

Vị trí địa lý

Tọa độ

Kinh tuyến: 102°08’ đến 109°28’ Đông

Vĩ tuyến: 8°02’ đến 23°23’ Bắc

Diện tích

329.241 km²

Lãnh hải

Rộng 12 hải lý, tính từ đường cơ sở Vùng đặc quyền kinh tế: rộng 200 hải lý, tính từ đường cơ sở Dân số (2001): 78.685.800 người Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nước độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, các hải đảo, vùng biển và vùng trời. Nhìn trên bản đồ, Việt Nam là một dải đất hình chữ S, nằm ở trung tâm khu vực Đông Nam Á, phía đông bán đảo Đông Dương, phía bắc giáp Trung Quốc, phía tây giáp Lào, Campuchia, phía đông, nam và tây nam là biển Đông.

Bờ biển

Việt Nam dài 3.260 km, biên giới đất liền dài 4.510 km. Trên đất liền, từ điểm cực bắc đến điểm cực nam (theo đường chim bay) dài 1.650 km, từ điểm cực đông sang điểm cực tây nơi rộng nhất 600 km (Bắc Bộ), 400 km (Nam Bộ), nơi hẹp nhất 50 km (Quảng Bình).

Địa hình

Phần đất liền

Núi

Vị trí địa lý cùng với lịch sử phát triển lãnh thổ lâu dài và phức tạp đã tạo cho Việt Nam một hoàn cảnh tự nhiên khá độc đáo. Ba phần tư diện tích đất liền là đồi núi nhưng chủ yếu là đồi núi thấp. Độ cao địa hình dưới 1.000 m (so với mực nước biển) chiếm tới 85%. Núi cao trên 2.000 m chỉ chiếm khoảng 1%. Căn cứ vào lịch sử phát triển của lãnh thổ thì các núi của Việt Nam đều là những núi già được trẻ lại. Trong số những đỉnh núi cao của Việt Nam có đỉnh Phanxipăng (ở Lào Cai) cao nhất, 3.143 m.

Miền Bắc và đông bắc Bắc Bộ (tả ngạn sông Hồng) có các nếp núi uốn dạng hình cánh cung bao quanh khối núi vòm sông Chảy, mở rộng về phía tây bắc, quay mặt lồi về phía đông, một đầu chụm lại ở Tam Đảo.

Các cánh cung đó là Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn và Đông Triều. Địa hình toàn khu vực có hướng nghiêng là tây bắc – đông nam. Phía tây bắc, giáp biên giới Việt Trung có một số đỉnh núi cao trên 2.000 m như Tây Côn Lĩnh cao 2.431 m, Kiều Liên Ti 2.403 m, Pu Ta Ca 2.274 m. Khu vực thuộc địa phận các tỉnh Yên Bái, Tuyên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên hầu như là những đồi núi thấp dần và thoải, chạy ra đến vùng bờ biển (địa phận Quảng Ninh, Hải Phòng) thì độ cao vùng này so với mực nước biển chỉ còn khoảng trên dưới 1 m. Một bộ phận đồi núi chạy ra biển và bị ngập trong nước biển tạo nên một vùng đảo với hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ khác nhau nằm ở địa phận tỉnh Quảng Ninh mang tên vịnh Hạ Long.

Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ (từ hữu ngạn sông Hồng chạy đến núi Động Ngài – Bạch Mã, Thừa Thiên Huế) có những nét khác biệt khá rõ so với địa hình miền Bắc và đông bắc Bắc Bộ. Đây là vùng núi non trùng điệp, hùng vĩ, có nhiều núi cao, vực sâu, sườn dốc, lắm thác, nhiều ghềnh. Núi non toàn khu vực này không phải là một khối duy nhất mà là nhiều dãy núi chạy theo hường tây bắc – đông nam, so le nhau. Xen giữa các dãy núi có nhiều cao nguyên đá vôi rất đồ sộ, điển hình là dãy cao nguyên đá vôi chạy dọc theo thung lũng sông Đà, từ Phong Thổ đến Thanh hóa, dài chừng 400 km, rộng từ 10 đến 25 km, cao từ 600 đến 1.000 m. Hướng nghiêng chung địa hình toàn miền là tây bắc – đông nam.

Các đỉnh núi cao thường phân bố ở phía biên giới tây bắc và thấp dần ra biển. Riêng mạch Trường Sơn có thể coi như một cánh cung lớn, mặt lồi quay về phía biển Đông và có hai sườn không cân đối, sườn phía đông dốc xuống biển còn sườn phía tây thoải dần tới thung lũng sông Mê Kông.

Các mạch núi miền này thường chạy đâm ngang ra sát biển, không còn chỗ cho các đồng bằng châu thổ lớn phát triển nên đồng bằng và thềm lục địa ở đây đều hẹp. Bờ biển khúc khuỷu, gập ghềnh, núi cao trên 2.000 m đứng cạnh các hố biển cũng sâu 2.000 m. Miền này ít có các vùng đồi núi thấp, trung du rõ nét như ở miền Bắc và đông bắc Bắc Bộ.

Địa hình toàn khu vực tạo ra thế hiểm trở, khó thông thương với các khu vực lân cận, nhưng mối giao lưu giữa miền ngược và miền xuôi lại tương đối dễ dàng và thuận lợi. Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ (từ núi Động Ngài và Bạch Mã trở vào phía nam). Phía tây nam Trung Bộ là một vùng sơn nguyên đồ sộ, trong đó nổi lên là các cao nguyên đất đỏ bazan có dạng xếp tầng, chênh nhau tới 500 m, bên cạnh đó là các mạch núi bao quanh phía bắc và phía nam sơn nguyên. Phía đông của Nam Trung Bộ có các mạch núi nam Trường Sơn đâm ngang, chia cắt địa hình thành những ô nhỏ. Phần còn lại nằm ở phía nam là vùng đồng bằng rộng lớn.

Đất

đất nông nghiệp chiếm 22,2%, đất lâm nghiệp chiếm 29,12% diện tích đất tự nhiên. Trên lãnh thổ Việt Nam có nhiều loại đất, nhưng chiếm diện tích lớn hơn cả là hai nhóm đất: Feralit ở các miền đồi núi và đất phù sa ở vùng đồng bằng. Đất Feralit hình thành trên đá vôi (phân bố chủ yếu ở miền Bắc) và trên đá bazan (phân bố chủ yếu ở miền Nam).

Đất phù sa là loại đất được bồi tụ của các con sông. Tùy theo vị trí địa lý, đất phù sa có thể được bồi hàng năm và đất phù sa không được bồi hàng năm. Dù là loại đất nào thì tính năng của mỗi loại vẫn có thể thích ứng cho những loại cây trồng khác nhau tạo nên sự đa dạng, phong phú trong danh mục cây trồng ở Việt Nam.

Rừng

Rừng của Việt Nam là rừng rậm tiêu biểu cho rừng nhiệt đới.

Trong các loài cây rừng đa phần rụng lá vào mùa khô. Nhưng tuỳ theo vị trí và độ ẩm khác nhau mà có rừng rậm đến rừng thưa, xa van và đồng cỏ. Bên cạnh các kiểu rừng nhiệt đới còn có các kiểu rừng cận nhiệt đới trên núi trung bình hay núi cao. Ven biển và miền tây Nam Bộ còn có loại rừng ngập mặn chủ yếu là các cây sú, vẹt, trang, đước …

Do nhiều nguyên nhân khác nhau, hiện tại độ che phủ của rừng Việt Nam chỉ còn dưới 30% diện tích lãnh thổ. Đất trống, đồi núi trọc ngày càng tăng lên, gỗ quý ngày càng hiếm, một số loài thú quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Sông

Việt Nam có 2.860 con sông có chiều dài từ 10 km trở lên. Dọc theo bờ biển; cứ khoảng 20 km lại có một cửa sông. Sông của Việt Nam thường là sông nhỏ, ngắn và dốc. Các sông lớn như Mê Kông, sông Hồng thì chỉ có phần hạ lưu chảy qua lãnh thổ Việt Nam. Hướng chảy của hầu hết các con sông chủ yếu là tây bắc – đông nam. Tuy nhiên cũng có một số sông chảy theo hướng vòng cung, uốn dòng theo các cánh cung của núi như sông Cầu sông Thương, sông Lục Nam.

Nhìn chung, sông ngòi của Việt Nam có tổng lượng nước chảy dồi dào. Hệ thống sông Hồng hàng năm đổ ra biển khoảng 122 tỷ m³ nước. Tổng lượng nước chảy của hệ thống sông Mê Kông khoảng 1.400 tỷ m³.

Tất cả các con sông có lượng nước chảy phân phối không đều trong năm bởi có một mùa lũ và một mùa cạn tương ứng với mùa mưa và mùa khô của khí hậu. Lượng nước trong mùa lũ chiếm tới 70-80% lượng nước cả năm. Sông ngòi ở Việt Nam mang nhiều phù sa. Trong những con sông của Việt Nam thì các con sông ở miền Bắc có lượng phù sa trong nước cao hơn các con sông ở miền Nam. Trong đó, phải kể đến sông Hồng có lượng phù sa lớn nhất (trung bình khoảng 1.000g/m³). Hàng năm, trung bình lượng cát bùn của sông Hồng được tải ra biển khoảng 200 triệu tấn. Vào mùa lũ, lượng phù sa sông Hồng có thể đạt tới 10.000g trong 1 m³ nước.

Đồng bằng

Việt Nam có hai vùng đồng bằng lớn nằm ở Bắc Bộ và Nam Bộ là đồng bằng châu thổ sông Hồng (đồng bằng Bắc Bộ) và đồng bằng châu thổ sông Cửu Long (đồng bằng Nam Bộ).

Đồng bằng Bắc Bộ

Diện tích khoảng 15.000 km² được bồi tụ bởi phù sa của nhiều con sông nhưng chủ yếu là do hệ thống sông Hồng và hệ thống sông Thái Bình. Ngoài ra, ở miền Bắc còn có một số đồng bằng nhỏ vốn là các vùng trũng nằm giữa núi như cánh đồng Than Uyên, Nghĩa lộ, Điện Biên …

Đồng bằng sông Cửu Long

do phù sa của hệ thống sông Cửu Long (sông Mê Kông) bồi đắp, diện tích trên 40.000 km². Địa hình thấp và bằng phẳng. Hiện nay đồng bằng Nam Bộ vẫn tiếp tục phát triển mạnh về phía tây nam (mũi Cà Mau) hàng năm lấn ra biển tới 60-80 m. Địa hình ở đây thấp nên nước biển có thể xâm nhập tới 1/3 diện tích.

Nối hai đồng vùng bằng lớn là một dải đồng bằng hẹp ven biển chạy suốt từ Bắc vào Nam, được ví như cây đòn gánh gánh hai vựa lúa của Việt Nam ở Bắc và Nam Bộ.

Phần biển

Ngày 12 tháng 5 năm 1977, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã công bố văn bản khẳng định vùng lãnh hải rộng 12 hải lý; vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý, tính từ đường cơ sở. Biển của Việt Nam nằm ở phía đông, nam và tây nam phần đất liền của Việt Nam, có diện tích gấp nhiều lần so với diện tích phần đất liền và nằm trong biển Đông – một biển lớn và kín thuộc Thái Bình Dương.

Biển của Việt Nam là biển nóng quanh năm. Nhiệt độ nước trên mặt bao giờ cũng cao hơn nhiệt độ của không khí. Biển ở miền Bắc, nhiệt độ về mùa hạ là 25°C, về mùa đông là 21°C, ở miền Trung nhiệt độ đó là 28°C và 25°C, ở miền Nam là 29°C và 27°C. Độ mặn trung bình của nước biển Đông là 3,4%, về mùa mưa, độ mặn giảm xuống 3,2%, nhưng đến mùa khô lại tăng lên 3,5%.

Chế độ thủy triều trong vùng biển Việt Nam rất phức tạp. Những đoạn bờ biển như Móng Cái – Quảng Bình, Đà Nẵng – Mũi Kê Gà (mũi Ba Kiểm), mũi Cà Mau – Hà Tiên đều có chế độ nhật triều (mỗi ngày đêm chỉ một lần nước lên và một lần nước xuống). Các đoạn bờ biển còn lại có chế độ bán nhật triều (một ngày đêm có hai lần nước lên, hai lần nước xuống).

Trong vùng biển có hai dòng hải lưu lớn, một hải lưu hướng đông bắc – tây nam phát triển mạnh trong mùa đông và một hải lưu hướng tây nam – đông bắc, hoạt động trong mùa hè. Cả hai dòng hải lưu đó hợp thành một vòng tròn thống nhất. Ngoài ra, trong vịnh Bắc Bộ còn có hai dòng hải lưu nhỏ hướng thay đổi theo hướng gió mùa.

Vùng biển Việt Nam có khoảng 4 nghìn hòn đảo, trong đó riêng vịnh Bắc Bộ đã có 3 nghìn đảo lớn nhỏ. Gần bờ biển Trung Bộ có hàng trăm đảo lớn như Hòn Mê, Hòn Mát, Cồn Cỏ, Cù Lao Chàm. Cù Lao Xanh, Hòn Tre, Phú Quý … Xa hơn là các quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Cách Vũng tàu vài chục hải lý có 12 đảo lớn nhỏ lập nên huyện Côn Đảo (thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu). Ngoài khơi biển Kiên Giang có đảo Phú Quốc, xa hơn là quần đảo Thổ Chu … (p.10)

Khí hậu

Việt Nam nằm hoàn toàn trong vòng đai nhiệt đới của nửa cầu bắc, thiên về chí tuyến hơn là phía xích đạo. Vị trí đó đã tạo cho Việt Nam có một nền nhiệt độ cao. Nhiệt độ trung bình năm từ 22°C đến 27°C. Hàng năm có khoảng 100 ngày mưa với lượng mưa trung bình từ 1.500 đến 2.000 mm. Độ ẩm không khí trên dưới 80%. Số giờ nắng khoảng 1.500-2.000 giờ, nhiệt bức xạ trung bình năm 100 kcal/cm².

Chế độ gió mùa cũng làm cho tính chất nhiệt đới ẩm của thiên nhiên Việt Nam thay đổi. Nhìn chung, Việt Nam có một mùa nóng mưa nhiều và mộtt mùa tương đối lạnh, ít mưa. Trên nền chung đó, khí hậu của các tỉnh ở phía Bắc (từ đèo Hải Vân trở ra Bắc) thay đổi theo bốn mùa khá rõ nét là xuân, hạ, thu, đông.

Việt Nam chịu sự tác động mạnh của gió mùa Đông Bắc, nên nhiệt độ trung bình thấp hơn nhiệt độ trung bình nhiều nước khác cùng vĩ độ ở châu á. So với các nước này thì ở Việt Nam nhiệt độ về mùa đông lạnh hơn và mùa hạ ít nóng hơn.

Do ảnh hưởng gió mùa, hơn nữa sự phức tạp về địa hình nên khí hậu của Việt Nam luôn luôn thay đổi trong năm, giữa năm này với năm khác và giữa nơi này với nơi khác (từ Bắc xuống Nam và từ thấp lên cao). Khí hậu của Việt Nam cũng tạo ra những bất lợi về thời tiết như bão (trung bình một năm có 6-10 cơn bão và áp thấp nhiệt đới), lũ lụt, hạn hán … thường xuyên đe doạ.

Tài nguyên

Tài nguyên rừng

Rừng của Việt Nam có nhiều loại cây gỗ quý: đinh, lim, sến, táu, cẩm lai, gụ, trắc, pơ mu … Tính chung, các loài thực vật bậc cao có tới 12.000 loài. Cây dược liệu có tới 1.500 loài. Lâm sản khác có nấm hương, mộc nhĩ, mật ong … Về động vật, ước tính ở Việt Nam có 1.000 loài chim, 300 loài thú, 300 loài bò sát và ếch nhái, chưa kể các loài côn trùng. Ngoài những loài động vật thường gặp như hươu, nai, sơn dương, gấu, khỉ … còn có những loài quý hiếm như tê giác, hổ, voi, bò rừng, sao la, công, trĩ, gà lôi đỏ …

Rừng của Việt Nam hiện đang bị thu hẹp diện tích, nhất là rừng nguyên sinh. Nhiều loài thực vật, động vật quý hiếm đang bị khai thác, săn bắn bừa bãi nên gỗ quý ngày càng hiếm, nhiều loài thú quý đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Tài nguyên thủy hải sản

Diện tích mặt nước kể cả nước ngọt, nước lợ và nước mặn là nguồn tài nguyên phong phú về tôm, cá … trong đó có rất nhiều loài quý hiếm. Chỉ tính riêng ở biển đã có 6.845 loài động vật, trong đó có 2.038 loài cá, 300 loài cua, 300 loài trai ốc, 75 loài tôm, 7 loài mực, 653 loài rong biển … Nhiều loại cá thịt ngon, giá trị dinh dưỡng cao như cá chim, cá thu, mực …

Có những loài thân mềm ngon và quý như hải sâm, sò, sò huyết, trai ngọc … Biển Việt Nam cũng là nguồn cung cấp muối cho sinh hoạt, công nghiệp và xuất khẩu.

Khoáng sản

Việt Nam có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng: Than (trữ lượng dự báo khoảng trên 6 tỉ tấn); dầu khí (ước trữ lượng dầu mỏ khoảng 3-4 tỷ thùng và khí đốt khoảng 50-70 tỷ m³), U-a-ni (trữ lượng dự báo khoảng 200-300 nghìn tấn, hàm lượng U3O8 trung bình là 0,1%); kim loại đen (sắt, măng gan, than); kim loại màu (nhôm, đồng, vàng, thiếc, chì …); khoáng sản phi kim loại (apatit, pyrit …). Việt Nam được xếp vào hàng những quốc gia có nguồn nước dồi dào. Diện tích mặt nước lớn và phân bố đều ở các vùng. Sông suối, hồ đầm, kênh rạch, biển … chính là tiền đề cho việc phát triển giao thông thủy; thủy điện; cung cấp nước cho trồng trọt, sinh hoạt và đời sống …

Hệ thống suối nước nóng và nước khoáng, nước ngầm cũng rất phong phú và phân bố khá đều trong cả nước.

Tài nguyên du lịch

Việt Nam là đất nước thuộc vùng nhiệt đới, bốn mùa xanh tươi. Địa hình có núi, có rừng, có sông, có biển, có đồng bằng và có cả cao nguyên. Núi non đã tạo nên những vùng cao có khí hậu rất gần với ôn đới, nhiều hang động, ghềnh thác, đầm phá, nhiều điểm nghỉ dưỡng và danh lam thắng cảnh như: Sa Pa (Lào Cai), Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Đà Lạt (Lâm Đồng), núi Bà Đen (Tây Ninh) …; động Tam Thanh (Lạng Sơn), động Từ Thức (Thanh hóa), động Phong Nha (Quảng Bình) …; thác Bản Giốc (Cao Bằng), hồ Ba Bể (Bắc Kạn), hồ thủy diện Sông Đà (Hòa Bình – Sơn La), hồ thủy drện Trị An (Đồng Nai), hồ thủy điện Yaly (Tây Nguyên), hồ Thác Bà (Yên Bái), vịnh Hạ Long (Quảng Ninh, đã hai lần được UNESCO công nhận là di sản của thế giới), Côn Đảo (Bà Rịa – Vũng Tàu), đảo Phú Quốc (Kiên Giang). Với 3.260 km bờ biển có 125 bãi biển, trong đó có 16 bãi tắm đẹp nổi tiếng như: Trà Cổ, Bãi Cháy (Quảng Ninh), Đồ Sơn (Hải Phòng), Sầm Sơn (Thanh hóa), Cửa Lò (Nghệ An), Lăng Cô (Thừa Thiên Huế), Non Nước (Đà Nẵng), Nha Trang (Khánh Hòa), Vũng Tàu (Bà Rịa – Vũng Tàu) …

Với hàng nghìn năm lịch sử, Việt Nam có trên bảy nghìn di tích (trong đó khoảng 2.500 di tích được nhà nước xếp hạng bảo vệ) lịch sử, văn hóa, dấu ấn của quá trình dựng nước và giữ nước, như đền Hùng, Cổ Loa, (-p.12) Văn Miếu … Đặc biệt quần thể di tích cố đô Huế, phố cổ Hội An và khu đền tháp Mỹ Sơn đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Hàng nghìn đền, chùa, nhà thờ, các công trình xây dựng, các tác phẩm nghệ thuật – văn hóa khác nằm rải rác ở khắp các địa phương trong cả nước là những điểm tham quan du lịch đầy hấp dẫn.

Với tiềm năng du lịch phong phú, đa dạng, độc đáo như thế, mặc dù còn nhiều khó khăn trong việc khai thác, những năm gần đây ngành Du lịch Việt Nam cũng đã thu hút hàng triệu khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần dáng kể cho nền kinh tế quốc dân. Hơn thế, bằng tiềm năng và sản phẩm du lịch của mình, ngành Du lịch đang tạo điều kiện tốt cho bè bạn khắp năm châu ngày càng hiểu biết và yêu mến đất nước Việt Nam.

LỊCH SỬ VIỆT NAM

Tóm tắt lịch sử

Con người đã xuất hiện khá sớm trên đất Việt Nam. Cho đến nay, các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu vết của người vượn Homo-erectus trong một số hang động ở Lạng Sơn và Nghệ An. Các di chỉ thời đại đá cũ đã được phát hiện tại nhiều nơi trên đất Việt Nam, từ giai đoạn sơ kỳ cho đến giai đoạn hậu kỳ. Đặc biệt là ở hậu kỳ thời đá cũ, với văn hóa Sơn Vi, cách ngày nay khoảng 23.000 năm đến 10.000 năm, con người đã phân bố khá rộng và khá đông trên đất Việt Nam. Người thời Sơn Vi đã là người khôn ngoan Homo sapiens, biết dùng công cụ bằng đá cuội được ghè đẽo ở rìa cạnh. Họ sống ngoài trời hay trong các hang động. Đến văn hóa Hòa Bình – Bắc Sơn, cách ngày nay khoảng 10.000 năm đến 6.000 năm, con người đã sống trong một môi trường và khí hậu gần giống với hiện tại.

Họ dùng công cụ cuội được ghè đẽo một mặt và bắt đầu biết mài rìu đá, làm đồ gốm và có khả năng đã biết đến trồng trọt sơ khai.

Từ 6.000 năm đến khoảng 4.000 năm cách ngày nay, trên đất Việt Nam, đã xuất hiện những nhóm cư dân tiền sử có đặc trưng văn hóa địa phương khá rõ rệt. Đó là những văn hóa mà các nhà khảo cổ học coi là thuộc thời đại đá mới. Ở giai đoạn sớm của thời đại đá mới, có các văn hóa như Cát Bèo ở Cát Bà (Hải Phòng), Đa Bút (Thanh hóa), Quỳnh Văn (Nghệ An, Hà Tĩnh); Bàu Dũ (Quảng Nam) … Ở giai đoạn muộn của thời đại đá mới, có các văn hóa như Hà Giang (ở Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Yên Bái), Mai Pha (ở Lạng Sơn), Hạ Long (ở Quảng Ninh, Hải Phòng), Bàu Tró (ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình), xóm Cồn (Khánh Hòa), Biển Hồ (Tây Nguyên) … Con người trong giai đoạn này đã biết dùng những chiếc rìu đá được mài nhẵn hoàn toàn, những chiếc vòng tay đá được khoan rất khéo, và những đồ gốm có hoa văn rất đẹp.

Từ khoảng 4.000 năm cách ngày nay, hầu hết cư dân trên đất Việt Nam bước vào thời đại đồng thau. Con người đã biết đúc các công cụ và vũ khí cũng như đồ trang sức bằng đồng thau trong những chiếc khuôn làm bằng đất sét hay đá cát. Họ đã biết trồng lúa và chăn nuôi một số gia súc như trâu, bò, lợn, gà. Có thể nhận ra ba nhóm văn hóa phân bố ở ba khu vực. Nhóm thứ nhất, thường được gọi là các văn hóa Tiền Đông Sơn, phân bố trong các lưu vực sông Hồng, sông Mã và sông Cả. Nhóm thứ hai, thường được gọi là các văn hóa Tiền Sa Huỳnh, phân bố ở vùng Nam Trung Bộ. Và nhóm thứ ba, phân bố trong lưu vực sông Đồng Nai ở miền Đông Nam Bộ. (p.14) Ở miền Bắc Việt Nam, các văn hóa Tiền Đông Sơn tương ứng với giai đoạn đầu của thời kỳ Hùng Vương được nhắc đến trong truyền thuyết.

Cho đến khoảng 2.700 năm cách ngày nay, các nhóm văn hóa Tiền Đông Sơn ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đã hội tụ lại thành một văn hóa thống nhất, đó là văn hóa Đông Sơn. Văn hóa Đông Sơn hiện nay được coi là thuộc thời đại sắt sớm vì một số công cụ bằng sắt đã xuất hiện.

Những các chế phẩm bằng đồng thau tinh mĩ là đặc trưng của văn hóa này. Hiện vật tiêu biểu là những chiếc trống đồng lớn có hoa văn trang trí đẹp.

Trong văn hóa Đông Sơn, đã có sự phân tầng xã hội, phân hóa giàu nghèo. Đối chiếu với các thư tịch cổ Trung Quốc và Việt Nam viết về Việt Nam trước thời kỳ thống trị của người Trung Quốc, các học giả hiện nay cho rằng với văn hóa Đông Sơn, tại đây đã xuất hiện một nhà nước sơ khai. Tính thống nhất văn hóa rộng lớn trong thời kỳ Đông Sơn, từ biên giới Việt – Trung ở phía bắc đến bờ sông Gianh ở phía Nam, cũng phản ánh sự tồn tại của một quốc gia của người Việt cổ. Có thể đó là quốc gia Văn Lang của các vua Hùng.

Trong khi đó, ở phần Nam Trung Bộ, các văn hóa Tiền Sa Huỳnh cũng phát triển lên thành văn hóa Sa Huỳnh thời đại sắt. Tiêu biểu cho nền văn hóa này là những khu mộ chum chứa nhiều công cụ bằng sắt, cùng với đồ trang sức bằng mã não hay ngọc bích. Văn hóa này phân bố rộng từ Thừa Thiên cho đến lưu vực sông Đồng Nai. Chủ nhân của văn hóa Sa Huỳnh có thể là tổ tiên của người Chăm, những người đã xây dựng vương quốc Champa.

Tiếp sau quốc gia các vua Hùng là nước Âu Lạc do An Dương Vương Thục Phán thành lập vào giữa thế kỷ 3 trước Công nguyên (theo nhà sử học Trung Quốc là Tư Mã Thiên). Một kỳ tích của An Dương Vương là xây dựng thành Cổ Loa với ba vòng thành, ngày nay vẫn còn dấu tích.

Năm 207 trước Công nguyên, nước Âu Lạc bị Triệu Đà, vua của nước Nam Việt chiếm, đến năm 111 trước Công nguyên, nước Nam Việt bị nhà Hán thôn tính. Âu Lạc bị chuyển sang tay nhà Hán và bị chia thành các quận, huyện. Từ đây, Việt Nam bước vào thời kỳ chịu sự thống trị của các đế chế Trung Hoa, kéo dài trong mười một thế kỷ. Trong suốt thời kỳ này, nhân dân Việt Nam luôn nổi dậy để giành lại nền độc lập, mở đầu là cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40-43 sau Công nguyên). Tiếp đó là là cuộc khởi nghĩa Bà Triệu (năm 248). Giữa thế kỷ 6, Lí Bí đã giành lại nền độc lập, dựng nước Vạn Xuân, nhưng chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn.

Trong thời kỳ dưới ách thống trị của các đế chế Tùy và Đường, nhiều cuộc khởi nghĩa lại bùng lên như cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan (722), của Phùng Hưng (766-791) … và cuối cùng, với chiến thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938 (bằng phương pháp cắm cọc (p.15) trên sông khi nước triều lên, nhử cho quân địch đi qua vùng cắm cọc.

Sau đó, phản công lại, quân địch rút chạy ra phía biển, vướng cọc và bị tiêu diệt), Ngô Quyền đã chấm dứt thời kỳ bị Trung Quốc thống trị hơn một nghìn năm, khôi phục nền độc lập cho đất nước.

Một trang mới của lịch sử Việt Nam bắt đầu ở thế kỷ 10. Các triều đại Ngô (939-965), Đinh (968-980), Tiền Lê (980-1009) đã ra sức củng cố đất nước, xây dựng một quốc gia thống nhất, cố gắng bảo vệ nền độc lập non trẻ, mà tiêu biểu là cuộc kháng chiến chống Tống thắng lợi ở cả hai chiến tuyến trên thủy (sông Bạch Đằng) và trên bộ (Lạng Sơn) do Lê Hoàn chỉ huy vào đầu năm 981.

Từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 14 là hai triều đại Lý – Trần. Vương triều Lý (1009-1225) để lại dấu ấn trong lịch sử Việt Nam với chiến thắng trên sông Như Nguyệt, đập tan đội quân xâm lược của Nhà Tống lần thứ hai vào tháng 3 năm 1077, do Lý Thường Kiệt chỉ huy. Đến thời Nhà Trần (1226-1400), lịch sử Việt Nam lại được tô đẹp thêm những trang mới trong việc chống ngoại xâm. Các vua nhà Trần và Trần Hưng Đạo cùng các tướng lĩnh đã ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông vào các năm 1258, 1285 và 1288. Cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, một đội quân xâm lược mạnh nhất thế giới lúc đó; đặc biệt là trận chiến thắng Bạch Đằng vĩ đại (1288) đó là một trong những trang sử chói lọi nhất trong lịch sử dân tộc. Nó chứng tỏ Việt Nam trong hai vương triều Lý Trần đã trở thành một quốc gia hùng mạnh. Đặc điểm của xã hội trong giai đoạn này là có những yếu tố phân tán. Đó là tầng lớp vương hầu quý tộc có thái ấp riêng và quân đội riêng, nhưng nhà nước vẫn chi phối được các thế lực đó và xây dựng một chính quyền tập trung. Nhà nước có một quân đội mạnh, bao gồm quân triều đình và quân địa phương. Chế độ “ngự binh ư nông” được áp dụng, luôn luôn có sự thay phiên giữa một bộ phận quân đội thường trực và một bộ phận quân đội ở nhà làm ruộng. Khi có chiến tranh, bộ phận quân đội của quý tộc vương hầu cũng được nhà nước huy động.

Nền kinh tế nông nghiệp phát triển, việc đắp đê và khẩn hoang được chú ý. Đã bắt đầu xuất hiện các làng nghề thủ công như làm gốm, đúc đồng hay rèn sắt. Thuyền buôn Trung Quốc và nhiều nước Đông Nam Á vào buôn bán ở một số hải cảng như Hội Thống, Vân Đồn …

Trong thời Lý – Trần, Phật giáo có địa vị ưu thế, ảnh hưởng lớn đến văn học, nghệ thuật và Nho giáo cũng bắt đầu phát triển. Cuối thế kỷ 11, Văn Miếu thờ Khổng Tử được xây dựng. Sang thời Trần, các kỳ thi Nho giáo dần được tổ chức có qui củ. Tầng lớp quan lại xuất thân Nho học ngày càng đông. Chữ Nôm càng ngày càng được dùng nhiều trong sáng tác văn học. Những bộ sử đầu tiên của đất nước được biên soạn.(p.16)

Tiếp theo triều Trần, triều Hồ (1400-1407) đã tiến hành một số cải cách xã hội, mong thoát ra khỏi tình trạng khủng hoảng cuối thời Trần. Hồ Quí Ly đã thực hiện chính sách “hạn điền” (hạn chế số ruộng đất), “hạn nô” (hạn chế nô tỳ), ban hành tiền giấy thay tiền đồng. Nhưng các cải cách đó không có kết quả. Lòng dân ly tán. Vì thế, trước cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Minh ở Trung Hoa, Hồ Quý Ly đã không tổ chức được cuộc phòng thủ đất nước có hiệu quả. Cuối cùng, Việt Nam lại rơi vào tay đế chế Minh.

Một phong trào nổi dậy giành lại độc lập được dấy lên khắp nơi, rồi qui tụ dưới ngọn cờ khởi nghĩa của Lê Lợi ở đất Lam Sơn tỉnh Thanh hóa. Sau mười năm gian khổ, Lê Lợi được sự ủng hộ của nhân dân và sự giúp đỡ của các tướng lĩnh tài ba, trong đó có người anh hùng và nhà văn hóa Nguyễn Trãi, đã tiến hành thắng lợi công cuộc chiến tranh giải phóng. Bài Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi được coi như bản Tuyên ngôn độc lập.

Triều đại Lê, mở đầu với Lê Lợi, kéo dài hơn 350 năm (1428-1788), có lúc thịnh lúc suy và đầy biến động.

Trong thế kỷ 15, xã hội Việt Nam ổn định, nông nghiệp được phục hồi và phát triển, công thương nghiệp đều có những bước tiến mới. Chế độ quân điền, chia ruộng đất cho mọi người, đặc biệt là cho nông dân các làng xã, được thiết lập. Nho giáo trở thành hệ tư tưởng chính thống. Việc đào tạo nhân tài qua khoa cử nho học được tiến hành có nề nếp, đặc biệt là từ Lê Thánh Tông, ông vua có học vấn và văn hóa cao. Cũng trong thời ông vua này, bộ Quốc triều Hình luật, còn gọi là bộ luật Hồng Đức, được soạn thảo, phản ánh trung thực trạng thái chính tri, kinh tế và xã hội Việt Nam thế kỷ 15.

Đến thế kỷ 16, nhà Lê suy yếu, xã hội bắt đầu rối loạn. Năm 1527, Mạc Đăng Dung lật đổ vua Lê, lập ra triều đại Mạc ở Thăng Long (Hà Nội). Nhà Mạc cũng đã có một số cố gắng ổn định tình hình kinh tế và xã hội. Nhưng các vua Mạc đã không có đủ thời gian. Dòng họ Trịnh từ vùng Thanh hóa, với danh nghĩa tôn phù vua Lê, đã làm cuộc chiến tranh chống Mạc. Đến năm 1592, quân họ Trịnh chiếm lại Thăng Long, vua Lê trở lại ngai vàng, nhưng mọi quyền bính đều nằm trong tay các Chúa Trịnh. Nhà Mạc rút lên cố thủ ở Cao Bằng cho đến cuối thế kỷ 17.

Cuộc chiến tranh Trịnh – Mạc chưa chấm dứt thì một thế lực mới hình thành từ phía nam sông Gianh (Quảng Bình) cho đến tận Quảng Ngãi, đó là thế lực của tập đoàn họ Nguyễn. Các chúa Nguyễn đã mở rộng vùng đất của mình về phía nam cho đến đồng bằng sông Cửu Long (Nam Bộ ngày nay), đồng thời tiến hành một cuộc chiến tranh chống họ Trịnh.

Nước Việt Nam bị chia cắt làm hai, phía Bắc vùng thế lực họ Trịnh thường được gọi là Đàng Ngoài; phía Nam vùng thế lực họ Nguyễn, thường được (p.17) gọi là Đàng Trong, lấy sông Gianh làm ranh giới. Cuộc chiến tranh Trịnh – Nguyễn kéo dài từ 1627 đến 1772.

Đây là thời kỳ Việt Nam có nhiều biến động lớn về chính trị cũng như về kinh tế – xã hội. Từ cuối thế kỷ 16, nhất là từ thế kỷ 17, quan hệ ngoại thương với các nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp phát triển. Đây cũng là thời kỳ đạo Thiên Chúa bắt đầu được truyền bá ở Việt Nam.

Thời kỳ này, ở nông thôn Việt Nam đã thấy xuất hiện nhiều làng nghề. Các làng dệt và ươm tơ truyền thống đặc biệt phát triển. Ở Đàng Ngoài, tàu buôn nước ngoài có lúc đã mua tới 920 tạ tơ. Vua chúa quan lại cũng tham gia vào việc thầu tơ để bán cho các lái buôn nước ngoài. Còn ở Đàng Trong, thì như một người nước ngoài là Borri đã nhận xét: “Tơ nhiều đến nỗi không những người Đàng Trong đủ dùng cho nhu cầu riêng mà còn cung cấp cho Nhật Bản và nhiều nước khác”. Đáng chú ý là sự xuất hiện các làng chuyên môn buôn bán, các tụ điểm sản xuất – buôn bán.

Do nền kinh tế hàng hóa có khởi sắc, nhiều đô thị đã hưng khởi. Đàng Ngoài có Thăng Long, Phố Hiến; Đàng Trong có Hội An, Thanh Hà, Nước Mặn.

Nhưng thời kỳ thịnh vượng không kéo dài được bao lâu. Chính sách quân điền bị phá sản. Ruộng đất công làng xã lọt dần vào tay địa chủ. Nông dân mất đất, lưu tán. Những cuộc nổi dậy của nông dân nổ ra mãnh liệt và liên tục ở Đàng Ngoài trong thế kỷ 18, làm chính quyền Lê Trịnh bị suy yếu.

Còn ở Đàng Trong, năm 1771, cuộc khởi nghĩa của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ đã nổ ra ở Tây Sơn (nay thuộc tỉnh Bình Định và Kon Tum), lan rộng ra khắp miền, và cuối cùng lật đổ được sự thống trị của chúa Nguyễn. Một con cháu của chúa Nguyễn là Nguyễn Ánh đã chạy sang Xiêm (Thái Lan) cầu viện, được quân Xiêm đưa về đồng bằng sông Cửu Long năm 1784. Nhưng đầu năm 1785, quân Xiêm đã bị quân Tây Sơn đánh tan ở Rạch Gầm – Xoài Mút (trên sông Mỹ Tho). Quân Tây Sơn lại kéo ra Đàng Ngoài, lật đổ chính quyền chúa Trịnh. Ông vua cuối cùng của nhà Lê là Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc, yêu cầu triều đình nhà Thanh đem quân vào Việt Nam. Năm 1788, Nguyễn Huệ đã lên ngôi vua ở Phú Xuân (Huế) rồi đem quân tiến ra Bắc, đánh tan 29 vạn quân Thanh vào tháng giêng năm 1789 ở Thăng Long.

Quang Trung Nguyễn Huệ, người mở đầu triều đại Tây Sơn, đã bước đầu thi hành một số chính sách về ruộng đất và văn hóa, có lợi cho dân. Nhưng triều đại Tây Sơn chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Năm 1792, Quang Trung chết. Trong khi đó Nguyễn Ánh, với sự giúp đỡ của người Pháp, đã trở lại (p.18) miền đồng bằng sông Cửu Long, tiến hành cuộc chiến tranh chống Tây Sơn.

Cho đến năm 1802, thì toàn bộ lực lượng Tây Sơn bị đánh bại, Nguyễn Ánh chiếm được Phú Xuân. Nguyễn Ánh lên ngôi vua năm 1802, tức Gia Long, mở đầu cho triều đại Nguyễn (1802-1945), đóng đô ở Phú Xuân, tức Huế ngày nay.

Các ông vua đầu thời Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng đã thống nhất đất nước và xây dựng được một chính quyền tập trung vững mạnh, kiểm soát được một vùng lãnh thổ rộng lớn hơn nhiều so các triều đại trước đó. Trong nước, sau khi dập tắt các cuộc nổi dậy của nông dân, nhà Nguyễn đã làm tốt chính sách khai hoang lập đồn điền, phát triển thủy lợi, không những ở Nam Bộ mà cả một số tỉnh miền Trung và vùng ven biển Bắc Bộ. Đối với bên ngoài, Minh Mạng và Thiệu Trị đã cho nhiều thuyền vượt biển để tiếp xúc giao thương với Pháp, Anh, Inđônêxia, ấn Độ … Từ năm 1835 đến 1840, triều đình Huế đã phái 21 thuyền đi buôn bán với các nước Đông Nam Á.

Các vua Nguyễn đã tổ chức biên soạn các sách lịch sử và địa lý quốc gia, in ấn nhiều bộ sách quan trọng, có ý nghĩa đối với việc xây dựng văn hóa dân tộc. Nho giáo chiếm vị trí độc tôn, trở thành hệ tư tưởng thống trị và đấu tranh quyết liệt với Thiên Chúa giáo. Nho giáo dần dần trở thành chỗ dựa cho tư tưởng bảo thủ, cản trở mọi đường lối canh tân đất nước.

Nhà Nguyễn thực hiện chính sách trọng nông ức thương và cuối cùng là bế quan toả cảng. Gia Long và Minh Mạng đã đóng cửa lãnh sự quán Pháp ở kinh đô Huế và khước từ hơn 30 đoàn ngoại giao muốn đặt quan hệ với Việt Nam.

Vào giữa thế kỷ 19, chủ nghĩa tư bản phương Tây đua nhau giành giật thị trường phương Đông và từng bước xâm chiếm các thuộc địa châu Á.

Từ năm 1843, hạm đội Pháp đã thị uy ở Đà Nẵng, đến năm 1857 chính phủ Pháp thông qua quyết định đánh chiếm Việt Nam. Nhưng do sự đánh trả quyết liệt của những người yêu nước Việt Nam, phải sau 30 năm, 1887 thực dân Pháp mới thiết lập được quyền thống trị của họ trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Năm 1887, theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp, thành lập Xứ Đông Dưong thuộc Pháp, gồm 5 vùng là Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Cao Miên (Cam-pu-chia) và Lào. Nhưng bấy giờ, các chính sách kinh tế xã hội của thực dân Pháp mới triển khai trên qui mô nhỏ, có tính chất thể nghiệm.

Đến đầu thế kỷ 20, với đường lối khai thác thuộc địa trên qui mô lớn, các hoạt động kinh tế xã hội của Pháp ở Việt Nam mới thực sự được đẩy mạnh. Người Pháp tập trung đầu tư vốn vào các ngành khai thác mỏ và một số kỹ nghệ. Vốn đầu tư vào nông nghiệp chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ bé. Tuy vậy, nều sản xuất nông nghiệp đã có những biến đổi. Quá trình tư hữu (p.19) hóa ruộng đất và tập trung ruộng đất được đẩy mạnh. Trong một số vùng nông thôn, bên cạnh những mảnh ruộng manh mún, đã có những đồn điền rộng lớn. Bên cạnh cây lúa, đã xuất hiện cây chè, cây cà phê, cao su, thầu dầu … Sản phẩm nông nghiệp bắt đầu trở thành hàng hóa. Thủ công nghiệp cũng dần tách khỏi nông nghiệp để trở thành ngành sản xuất hàng hóa. Gắn liền với những biến chuyển kinh tế là sự ra đời của giai cấp tư sản Việt Nam và giai cấp công nhân Việt Nam.

Để phục vụ cho chính sách khai thác thuộc địa, thực dân Pháp vẫn duy trì ngôi vua và triều đình Việt Nam như một thứ bù nhìn, còn bộ máy bên dưới thì được sử dụng làm công cụ thừa hành các chỉ thị của chính quyền thực dân. Người Pháp cũng thay đổi dần cách đào tạo quan lại viên chức. Năm 1905, ba bậc học phổ thông lúc đó là: tiểu học (Primaire), trung học (secondaire) và tú tài (secondaire – supérieure). Năm 1915, Pháp bãi bỏ chế độ thi cử cũ. Năm 1917, chính thức mở trường đào tạo quan chức theo “ngạch Tây”.

Từ năm 1904, Toàn quyền Đông Dương ban bố Nghị định về Tổ chức lại bộ máy hành chính làng xã, thường được gọi là chính sách “cải lương hương chính”. Thực chất đây là sự can thiệp vào từng làng xã người Việt, muốn đưa tầng lớp địa chủ mới, tiếp thu chế độ giáo dục thực dân, thay thế lớp địa chủ chịu ảnh hưởng của nền giáo dục cũ.

Đối với nhân dân lao động, nhất là nông dân, thực dân Pháp thi hành chính sách cai trị khắt khe, tàn bạo, thông qua hệ thống quan lại và mật thám. Người dân phải đóng nhiều thứ thuế. Chính sách ngu dân của thực dân giam hãm họ trong u tối.

Những người yêu nước Việt Nam, với những khuynh hướng chính trị khác nhau, vẫn tiếp tục cuộc đấu tranh giải phóng đất nước. Lớp này ngã xuống thì lớp khác lại vùng dậy. Khuynh hướng bạo động và phong trào Đông Du, đứng đầu là nhà cách mạng Phan Bội Châu. Những người chủ trương nâng cao dân trí như Phan Chu Trinh hay nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục. Nguyễn Thái Học và các đồng chí Việt Nam Quốc dân đảng của ông đã chết oanh liệt dưới đoạn đầu đài. Nhưng tất cả đều bị thất bại.

Đến năm 1930, Nguyễn Ái Quốc, tức Hồ Chí Minh, đã sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam, sau đổi tên là Đảng Cộng sản Đông Dương, từ đấy những người Cộng sản lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc.

Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, phát xít Nhật đầu hàng, nhân dân Việt Nam đã tiến hành thắng lợi cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945. Ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Tuyên ngôn độc lập ở quảng trường Ba Đình (Hà Nội), khai sinh nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Sau đó, thực dân Pháp đã trở lại xâm lược Đông Dương. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Việt Nam đã tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (p.20) để bảo vệ nền độc lập của mình. Khi quân Anh – ấn vào phía Nam (từ Vĩ tuyến 16 trở vào) để giải giáp quân đội Nhật theo quyết định của đồng minh thì chính quân Anh – ấn đã cho quân Pháp theo gót vào Nam Bộ.

Thực dân Pháp tiến công Sài Gòn ngày 23/9/1945, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai. Đó cũng chính là ngày Nam Bộ kháng chiến. Ngày 26 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi cả nước hết lòng ủng hộ đồng bào miền Nam chiến đấu bảo vệ độc lập của Tổ quốc.

Từ vĩ tuyến 16 trở ra, 20 vạn quân Tưởng Giới Thạch vào giải giáp quân đội Nhật và theo gót quân Tưởng có hai nhóm Việt Nam Quốc dân đảng, Việt Nam Cách mạng đồng minh hội, do Vũ Hồng Khanh, Nguyễn Tường Tam, Nguyễn Hải Thần lãnh đạo.

Quân Tưởng vào phía Bắc thì quân Pháp cũng rập rình để trở lại.

Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa (được thành lập sau tổng tuyển cử toàn quốc 6/1/1946) buộc phải ký Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 để Pháp thay thế quân Tưởng và loại bỏ Quốc dân Đảng và Cách mạng đồng minh hội vì lúc đó họ không còn là lực lượng yêu nước nữa. Vào lúc 20h tối ngày 19/12/1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bắt đầu từ Hà Nội.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam là một cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, đã liên tiếp giành được những thắng lợi vang dội: Năm 1947, phá tan cuộc tiến công lên chiến khu Việt Bắc, đánh bại chiến lược “Đánh nhanh thắng nhanh” của kẻ thù; năm 1950 giải phóng ba tỉnh biên giới phía bắc: Cao Bằng – Bắc Kạn – Lạng Sơn; năm 1951, tấn công trên tuyến phòng thủ của thực dân Pháp ở Trung du Bắc Bộ (chiến dịch Trần Hưng Đạo), đồng bằng Bắc Bộ (chiến dịch Quang Trung ở ba tỉnh Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình và chiến dịch Hoàng Hoa Thám trên quốc lộ 18), tiếp sau là chiến dịch giải phóng thị xã Hòa Bình và đường số 6; năm 1952 mở chiến dịch Tây Bắc giải phóng Sơn La … Từ ngày 13-3 đến 7-5-1954, đại thắng ở chiến trường Điện Biên Phủ, tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương của thực dân Pháp bị tiêu diệt. Tướng De Castries cùng toàn bộ quân Pháp ở Điện Biên Phủ còn sống sót đã đầu hàng.

Sau chiến dịch Điện Biên Phủ, với Hiệp nghị Genève, người Pháp rút khỏi miền Bắc Việt Nam, nước Việt Nam tạm thời bị chia cắt làm hai miền. Ở miền Bắc là nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bắt đầu công cuộc xây dựng đất nước trong hòa bình; ở miền Nam (từ vĩ tuyến 17 trở vào) gọi là Việt Nam Cộng hòa, vẫn diễn ra cuộc chiến tranh giữa một bên là nhân dân miền Nam và một bên là chính quyền Sài Gòn và quân đội Mỹ. Từ năm 1964 đến 1972, quân đội Mỹ hai lần tiến hành cuộc chiến (p.21) tranh phá hoại, dùng không quân đánh phá ra miền Bắc. Nhân dân Việt Nam phải chịu đựng thêm một cuộc chiến tranh ác liệt suốt 20 năm.

Với cuộc Tổng tấn công mùa Xuân năm 1975 mà đỉnh cao là chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, 11 giờ 30 phút ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính quyền Sài Gòn sụp đổ. Đất nước Việt Nam hoàn toàn thống nhất, lấy tên là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thủ đô là Hà Nội.

Thủ đô Việt Nam qua các thời kỳ

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư” lịch sử Việt Nam khởi phát từ họ Hồng Bàng (2879-258 tr.CN). Giai đoạn này bao gồm các triều đại Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Hùng Vương. Các triều đại Kinh Dương Vương và Lạc Long Quân tới nay chưa có đủ cứ liệu để xác định tên nước và kinh đô.

Hùng Vương (2879-258 tr. CN) – thủ đô là Phong Châu (Phú Thọ) Nhà nước độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam là nhà nước Văn Lang với các vua Hùng. Trước đây có một số người cho rằng chuyện các vua Hùng là huyền thoại. Nhưng vài thập kỷ gần đây nhất là cuối những năm 60, thời đại Hùng Vương trở thành đề tài nghiên cứu và thảo luận thu hút sự quan tâm của giới sử học và nhiều ngành khoa học có liên quan.

Bằng sự hợp tác khoa học và bằng phương pháp nghiên cứu liên ngành, một số kết quả cho phép bước đầu xác nhận: thời đại Hùng Vương là có thật trong lịch sử dân tộc bởi vì không những nó được phản ánh trong truyền thuyết, trong thư tịch cổ, mà còn được chứng thực qua hàng loạt di tích khảo cổ học tạo thành một diễn biến văn hóa vật chất liên tục của thời kỳ ấy. Đó là một thời kỳ chuyển biến mạnh mẽ về nhiều mặt kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa, dẫn đến sự sinh thành Nhà nước phôi thai đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

Vậy thủ đô của nước Văn Lang ở đâu? sử sách chép đó là Phong Châu. Nhưng cụ thể là chỗ nào thì chưa rõ, chỉ biết rằng đó là vùng đất nằm ở khu vực sông Lô gặp sông Hồng tương ứng với vùng đất từ Việt Trì đến khu Đền Hùng trên lãnh thổ huyện Lâm Thao ngày nay.

Thời An Dương Vuơng (257-208 tr.CN), thủ đô là Cổ Loa (Hà Nội) Tới năm 257 tr.CN, Thục Phán thay thế Hùng Vương 18, trở thành An Dương Vương. Từ đây đã là chính sử. Ông đặt tên nước là Âu Lạc và đóng đô ở Cổ Loa nay thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội. Công tích lớn của ông là đã đánh thắng cuộc xâm lược của quân nhà Tần và xây kinh thành Cổ Loa. Cổ Loa ở giữa đồng bằng sông Hồng, kinh tế phát đạt, giao thông thủy bộ thuận lợi. Từ bỏ vùng trung du Phong Châu, dời đô về Cổ Loa, chứng tỏ một yêu cầu phát triển mới của nước Âu Lạc.(p.22)

Thời Trưng Vương (40-43) – thủ đô là Mê Linh (Vĩnh Phúc) Năm 208 tr.CN nước Âu Lạc rơi vào tay Triệu Đà, một tướng của nhà Hán. Triệu Đà ghép Âu Lạc vào khu vực mà ông đã cát cứ từ lâu tương ứng với vùng nay là tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc), lập một nước riêng gọi là Nam Việt và kinh đô là Phiên Ngung (nay thuộc thành phố Quảng Châu). Cũng từ đó, người dân lâm vào cảnh bị phương Bắc đô hộ, hết Triệu sang Hán, hết Hán sang Ngô, Tấn, Lương, Đường v.v … kéo dài trên một ngàn năm. Thời gia đen tối này sử gọi là thời kỳ Bắc thuộc. Trong thời kỳ đó, cơ quan đầu não của chính quyền phương Bắc có thời kỳ đóng ở Luy Lâu (nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh), có khi ở Long Biên (chưa rõ vùng nào), có thời kỳ đóng ở Đại La (nay là nội thành Hà Nội). Tuy nhiên, trong thời gian nghìn năm đó không phải là người Việt Nam hoàn toàn chịu cam thân nô lệ. Đã có nhiều cuộc khởi nghĩa giành độc lập nổ ra và một số đã giành thắng lợi. Đó là vào năm 40, Hai Bà Trưng cùng nhân dân đứng lên đánh đuổi được quân Hán. Ngày ấy kinh đô đóng ở Mê Linh. Lâu nay hầu như mọi người coi Mê Linh là làng Hạ Lôi thuộc huyện Mê Linh, Vĩnh Phúc. Nhưng khoảng hai chục năm lại đây có giả thuyết cho rằng Mê Linh cũng là làng Hạ Lôi nhưng là của huyện Thạch Thất, Hà Tây. Dù ở đâu và dù triều đại Trưng Vương chỉ có ba năm thì Mê Linh cũng đã là kinh đô, thủ đô thứ ba của Việt Nam. Sau có nhiều cuộc nổi dậy chống quân xâm lược phương Bắc nhưng không thành công.

Thời Tiền Lý và Triệu (544-602) – thủ đô là Long Biên (chưa xác định địa danh này ở đâu). Đến năm 542, Lý Bí khởi nghĩa chống lại bọn đô hộ nhà Lương và giành được độc lập. Ông đặt quốc hiệu là Vạn Xuân, đóng đô ở Long Biên. Địa điểm này ngày nay chưa khảo ra, chỉ biết là nó ở vào vùng quanh thị xã Bắc Ninh. Nhưng có thể nói chính Lý Bí là người đầu tiên nhận ra vị trí trung tâm đất nước của ngã ba sông Tô – sông Hồng, tức là Hà Nội, nên ông đã cho dựng một tòa thành bằng gỗ ở nơi này. Sau thành Cổ Loa thì thành phố bên sông Tô là tòa thành thứ hai được sử cũ nhắc đến một cách chính thức.

Thời Bố Cái Đại Vương, họ Khúc và họ Dương (thế kỷ 8 – thế kỷ 10) – thủ đô là Đại La (Hà Nội) Sau đó, thế kỷ thứ 8, Phùng Hưng giành lại đất nước từ tay nhà Đường, ông xưng Vương đóng đô ở ngay tại trị sở An Nam đô hộ phủ là thành Đại La (Hà Nội ngày nay). Từ năm 802, đất nước lại rơi vào tay nhà Đường, tới năm 905 Khúc Thừa Dụ nổi lên chống lại nhà Đường và sau này (931), Dương Đình Nghệ nổi lên chống lại nhà Nam Hán. Cả cha con ông cháu họ Khúc và Dương Đình Nghệ khi dựng quyền tự chủ đều đóng đô ở Đại La.(p.23)

Thời Ngô Vương (938-967) – thủ đô là Cổ Loa (Hà Nội) Năm 938, sau chiến thắng vang dội tiêu diệt quân xâm lược Nam Hán trên sông Bạch Đằng, Ngô Quyền đã chấm dứt ngàn năm Bắc thuộc. Ông lên làm vua, đóng đô ở Cổ Loa, với ý nguyện kế tiếp truyền thống của ông cha.

Thời nhà Đinh và Tiền Lê (968-1009) – thủ đô là Hoa Lư (Ninh Bình) Sau khi Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, ông đã lên ngôi vua. Hiệu là Đinh Tiên Hoàng và đóng đô ở quê hương ông: thành Hoa Lư. Kinh đô Hoa Lư kéo dài được 42 năm, trải qua hai triều đại Đinh (968-980) và Tiền Lê (980-1009).

Thời nhà Lý (1009-1225), nhà Trần (1226-1400), thủ đô là Thăng Long (Hà Nội) Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi vua, đổi tên nước thành Đại Việt.

Năm 1010 ông dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Thăng Long (tên mới đặt cho thành Đại La). Có thể nói đến thời điểm này, Thăng Long – Hà Nội bắt đầu trở thành trung tâm kinh tế – chính trị, trái tim của cả nước trong suốt 10 thế kỷ.

Thời nhà Hồ (1400-1407) – thủ đô là Tây Đô (Thanh hóa) Hồ Quý Ly (1400-1407) sau khi đoạt ngôi nhà Trần đã xây kinh đô mới ở Thanh hóa đặt tên là Tây Đô.

Thời nhà Hậu Trần (1407-1414) và Hậu Lê (1428-1788) – thủ đô là Thăng Long (Hà Nội) Sau nhà Hậu Trần, đất nước trải qua 13 năm dưới ách đô hộ của quân xâm lược nhà Minh. Lê Lợi lãnh đạo cuộc chiến đấu giành độc lập từ tay nhà Minh và lên ngôi vua năm 1428; vẫn giữ quốc hiệu Đại Việt và đóng đô ở Thăng Long nhưng đổi tên thành Đông Đô (Hà Nội). Trong thời Hậu Lê có thời kỳ bị nhà Mạc cướp ngôi, thủ đô là Đông Đô (Hà Nội).

Thời Tây Sơn (1788-1802) và nhà Nguyễn (1802-1945) – thủ đô là Phú Xuân (Huế) Cuối năm 1788 Nguyễn Huệ lên ngôi vua để có danh nghĩa huy động quân dân chống giặc Thanh xâm lược. Mặc dù năm 1789 giải phóng được Thăng Long nhưng ông vẫn đóng đô ở Phú Xuân (Huế) để còn lo đối phó với sự rình rập quấy rối của Nguyễn Ánh trong Gia Định (Nam Bộ).

Năm 1802, Nguyễn Ánh thắng Tây Sơn, lên ngôi vua, niên hiệu Gia Long, tiếp tục đóng đô ở Phú Xuân. Nhà Nguyễn cáo chung vào tháng 8/1945.

Từ cách mạng Tháng Tám (1945) đến nay – thủ đô là Hà Nội Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Quốc hội khoá 1 (6-1-1946) đã chọn Hà Nội làm thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. (p.24)

Trong khoảng thời gian 1954-1975, đất nước Việt Nam chia làm hai miền, thành phố Sài Gòn là thủ phủ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Sau chiến thắng mùa Xuân 1975, đất nước Việt Nam hoàn toàn thống nhất. Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khoá 6 (2-7-1976) đã đổi tên nước là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thủ đô là Hà Nội, thành phố Sài Gòn được đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh.

54 DÂN TỘC VIỆT NAM

Cộng đồng người Việt Nam có 54 thành phần dân tộc khác nhau.

Tronq đó dân tộc Việt (Kinh) chiếm gần 90% tổng số dân cả nước, hơn 90% còn 1ại là dân số của 53 dân tộc. Trải qua bao thế kỷ, cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã gắn bó với nhau trong suốt quá trình lịch sử đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, bảo vệ bờ cõi, giành tự do, độc lập và xây dựng đất nước. Mỗi dân tộc hầu như có tiếng nói, chữ viết và bản sắc văn hóa riêng.

Bản sắc văn hóa của các dân tộc thể hiện rất rõ nét trong các sinh hoạt cộng đồng và trong các hoạt động kinh tế. Từ việc ăn, mặc, ở, quan hệ xã hội, các phong tục tập quán trong cưới xin, ma chay, thờ cúng, lễ tết, lịch, văn nghệ, vui chơi của mỗi dân tộc đều mang những nét riêng biệt. Đằng sau sự khác biệt về ngôn ngữ, về tập tục hay lối sống, về trang phục hay sinh hoạt … của các dân tộc lại toát lên những nét chung. Đó là đức tính cần cù chịu khó, thông minh trong sản xuất; với thiên nhiên – gắn bó hòa đồng; với kẻ thù – không khoan nhượng; với con người – nhân hậu, vị tha, khiêm nhường … Tất cả những đặc tính đó là phẩm chất của con người Việt Nam.

54 dân tộc sống trên đất Việt Nam có thể chia thành 8 nhóm theo ngôn ngữ như sau:

Nhóm Việt – Mường có 4 dân tộc là: Việt (Kinh), Chứt, Mường, Thổ.

Nhóm Tày – Thái có 8 dân tộc là: Bố Y, Giáy, Lào, Lự, Nùng, Sán Chay, Tày, Thái.

Nhóm Môn – Khmer, có 21 dân tộc là: Ba Na, Brâu, Bru – Vân Kiều, Chơ-ro, Co, Cơ-ho, Cơ-tu, Giẻ-triêng, Hrê, Kháng, Khmer, Khơ-mú, Mạ, Mảng, M’nông, Ơ-du, Rơ-măm, Tà-ôi, Xinh-mun, Xơ-đăng, Xtiêng.

Nhóm Mông – Dao có 3 dân tộc là: Dao, Mông, Pà Thẻn.

Nhóm Kadai có 4 dân tộc là: Cờ lao, La-chí, La ha, Pu péo.

Nhóm Nam đảo có 5 dân tộc là: Chăm, Chu-ru, Ê-đê, Gia-rai, Ra-glai.

Nhóm Hán có 3 dân tộc là: Hoa, Ngái, Sán dìu.

Nhóm Tạng có 6 dân tộc: Cống, Hà Nhì, La Hủ, Lô Lô, Phù Lá, Si (p.25)

Nghiên cứu cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung hay văn hóa các dân tộc nói riêng là những công việc không có giới hạn. Càng nghiên cứu, tìm hiểu ta càng thấy say mê, cuốn hút và ta càng thấy thêm yêu đất nước mình hơn.

Khai thác những nét đặc sắc của nền văn hóa truyền thống các dân tộc là một tiềm năng to lớn cho sự phát triển của ngành Du lịch Việt Nam.

TÔN GIÁO

Giới thiệu

Trải qua mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, các thế hệ người Việt Nam đã tạo dựng được một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Đồng thời, xuyên suốt chiều dài lịch sử, văn hóa Việt Nam luôn có sự giao lưu với văn hóa của nhiều quốc gia khác.

Tôn giáo là một hiện tượng xã hội – văn hóa nên nó cũng tuân theo những quy luật vận hành của văn hóa nói chung. Có những tôn giáo ra đời và phát triển trong lòng dân tộc (nội sinh), có những tôn giáo từ các dân tộc khác du nhập vào (ngoại nhập). Đó là tình hình chung về tôn giáo ở hầu hết các nước trên thế giới. Tuy nhiên mỗi nước có những đặc thù của mình. Nhìn một cách tổng quát, tôn giáo Việt Nam có một số điểm cơ bản sau đây:

1. Tôn giáo ở Việt Nam chủ yếu thuộc về lĩnh vực tình cảm. Nhiều tín đồ tôn giáo tuy khá sùng đạo nhưng hiểu giáo lý rất ít, thậm chí gia nhập hàng ngũ tín đồ chỉ là do lan truyền tâm lý, hoặc do một sự vận động nào đó. Đối với phần lớn người dân, khi cuộc sống có khó khăn, trắc trở, họ mất lòng tin ở thực tại thì thường tìm đến một tôn giáo để cầu mong một chốn nương tựa về tinh thần, một sự giải thoát và một niềm hy vọng. Vì vậy người Việt Nam không khắt khe trong việc tiếp nhận các tôn giáo.

2. Các tôn giáo có ảnh hưởng lớn trong xã hội Việt Nam đều từ ngoài vào và ít nhiều được Việt Nam hóa. Ngoài tín ngưỡng truyền thống và những tàn dư của tôn giáo nguyên thủy như một nền tảng vững chắc tồn tại trong đời sống tâm linh của người Việt Nam theo chiều dài lịch sử thì Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo đến Thiên chúa giáo là các tôn giáo từ ngoài vào, đã có ảnh hưởng rộng lớn. Các tôn giáo bản địa thì hoặc chưa được điển chế hóa (như tục thờ Mẫu) hoặc ra đời muộn và phạm vi ảnh hường của nó rất hẹp.

3. Quá trình giao lưu, gặp gỡ của các dòng văn hóa thường tạo ra những tiếp biến. Nghĩa là giữa chúng có sự thâm nhập vào nhau, bổ sung cho nhau, cải biến lẫn nhau. Quy luật chung này của văn hóa đã được thể hiện ở quá trình hình thành và phát triển của tôn giáo. Các tôn giáo ngoại nhập khi vào Việt Nam hoặc ít, hoặc nhiều đã bị ảnh hưởng của văn hóa Việt Nam (thường gọi là Việt Nam hóa). Mặt khác, trong tín ngưỡng dân gian truyền thống của người Việt Nam có những nét trùng hợp với tôn giáo du nhập. Như vậy, tôn giáo nói chung đã trở thành một bộ phận hữu cơ, có những đóng góp to lớn trên các lĩnh vực tư tưởng, triết học, đạo đức, nghệ thuật … của nền văn hóa Việt Nam. Nhiều di tích lịch sử là những sản phẩm văn hóa mang màu sắc tôn giáo (hoặc có liên quan đến tôn giáo). Đó là những cống hiến rất quan trọng trong kho tàng văn hóa Việt Nam.

4. Về cơ bản, người Việt Nam giầu tính khoan dung nên có sự hòa hợp giữa các tôn giáo. Đây là một biểu hiện của đoàn kết dân tộc trong tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam. Trong khi đó ở nhiều nơi trên thế giới đã và đang có mâu thuẫn, thậm chí gay gắt giữa các tôn giáo khác nhau.

Hàng nghìn năm qua, Việt Nam có nhiều tôn giáo từ nước ngoài du nhập vào (Phật giáo từ Ân Độ, Nho giáo, Lão giáo từ Trung Quốc, Thiên chú giá, Tin lành từ phương Tây …). Bên cạnh đó có những tôn giáo nảy sinh từ một bộ phận trong cộng đồng người Việt Nam (như Cao Đài, Hòa Hảo …) Với nhiều tôn giáo như vậy nhưng ở Việt Nam không có xung đột tôn giáo. Nhìn toàn cục thì tôn giáo ở Việt Nam có sự hòa hợp, cùng tồn tại, cùng phát triển. Các tín đồ dù thuộc các tôn giáo khác nhau nhưng đều chung một mục đích “tốt đời đẹp đạo”, cùng phấn đấu cho một đất nước Việt Nam phồn thịnh.

Lòng nhân ái, khoan dung vốn là bản chất của người Việt Nam. Hơn nữa khi tiếp xúc với tư tưởng bác ái của nhà Phật, những điều răn làm việc thiện của Chúa Trời hay giáo lý nhân đạo của các tôn giáo khác thì dễ dàng đồng cảm và chấp nhận.

Tín ngưỡng dân gian thờ Mẫu Trong đời sống tâm linh của người Việt Nam đã từng tồn tại nhiều hình thức tín ngưỡng tôn giáo khác nhau. Đó là các tục thờ cúng tổ tiên, rồi mở rộng ra là thờ Thành Hoàng (được coi là tổ tiên làng xóm) gồm các nhân thần tức là những con người thật, có nhiều công đức với dân, như các anh hùng trong lĩnh vực chiến đấu, các vị lập ra làng xóm, các tổ nghề …

Cũng có thể là các nhiên thần tức nhân vật tượng trưng cho các thế lực thiên nhiên hoặc do óc tưởng tượng của con người tạo ra nhân một sự kiện xã hội, nhân sinh nào đó.

Từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ các thần, đặc biệt ở người Việt có tín ngưỡng thờ Mẫu. Một số nhà nghiên cứu muốn coi tục thờ Mẫu cũng là một đạo, một tôn giáo dân gian sơ khai.

Mẫu là Mẹ. Tục thờ Mẫu có thể là dư âm của tục thờ Nữ Thần thời cổ đại. Dù sao, đến thời trung đại, Mẫu đã được thờ ở các đền, phủ.

Trong thần điện của “Đạo” này có các hàng. Đứng đầu là “hàng Mẫu” với các Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải và Mẫu Liễu Hạnh. Hai vị trên có nguồn gốc là các nữ thần núi rừng và sông nước. Vị dưới được chỉ định cụ thể là một phụ nữ quê ở Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, sống khoảng thế kỷ thứ 16 nhưng là con gái của Ngọc Hoàng đầu thai xuống hạ giới, nên có nhiều phép thuật li kỳ! Dưới hàng Mẫu là các “hàng” Quan (quan lớn Triệu Tường, quan lớn Tuần Tranh …), Chầu (Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị …), Ông Hoàng (Hoàng Đôi, Hoàng Mười …), Cô (Cô Bơ, Cô Chín …), Cậu (Cậu Bơ, cậu Bé …), rồi Ngũ hổ, Rắn (ông Lốt) … gọi chung là Chư vị.

Vì chưa phát triển thành một tôn giáo mà còn ở dạng một tập tục thờ cúng nên “đạo” Mẫu chưa được điển chế hóa như Phật giáo, Thiên Chúa giáo cho nên mỗi thời, mỗi vùng việc thờ cúng có khác biệt. Như gọi là Tam tòa Thánh Mẫu, nhưng có người lại nêu là bốn toà: Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải và coi bà Liễu Hạnh chính là Mẫu Thiên! Hoặc gọi là ngũ vị quan lớn nhưng rồi có nơi lại cho là những mười vị! Nơi thờ các Mẫu cùng các hàng quan, hàng chầu v.v … gọi là đền.

Nhưng tuỳ từng địa phương, thần điện được bổ sung thêm, nào là Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Bà Chúa Kho, các ông quan lớn Tuần Tranh, Triệu Tường và nhiều Quan, nhiều Cô, Cậu khác nữa v.v …

Đền nào mà chủ thể thờ cúng chính là bà Liễu Hạnh thì gọi là Phủ, Phủ nổi tiếng nhất là Phủ Dày ở ngay làng quê của bà (Nam Định).

Đền thờ Mẫu mà đặt trong khuôn viên chùa thì gọi là điện Mẫu. Ngoài ra nhiều gia đình cũng lập các tĩnh, các am để thờ Mẫu.

Tục thờ Mẫu và Chư vị vốn phát sinh ở miền Bắc. Vào đến miền Nam, “đạo” này đã đưa vào thần điện của mình các nữ thần trong tín ngưỡng thờ cúng địa phương, như Thánh Mẫu Thiên Y-a-na (Huế), Thánh Mẫu Linh Sơn (Tây Ninh) v.v …

Trong thực tế thờ cúng của “đạo” Mẫu có sự hội nhập các hình thức của nhiều tôn giáo khác, chủ yếu là Đạo giáo.

Ngày nay, vì được coi là tín ngưỡng bản địa nên nhiều đền, phủ vốn bị hư hỏng, đổ nát trong chiến tranh, nay đang được khôi phục, sửa chữa và hoạt động trở lại.

Phật giáo

Việt Nam nằm trên đường giao lưu ấn Độ – Trung Quốc. Khi Phật giáo từ ấn Độ truyền ra nước ngoài theo hai đường nam, bắc thì Việt Nam tiếp xúc được với cả hai con đường truyền bá đó. Sử sách ghi năm 159 là năm đầu tiên người nước Thiên Trúc (tức ấn Độ cổ đại) đến miền Trung Việt Nam. Năm 161 họ lại đến. Hiện còn những chứng tích về một nhà tu hành ấn Độ tên gọi Khâu Đà La (Kaudra hay Ksudra) đến tu hành tại Dâu (tỉnh Bắc Ninh) lập nên sơn môn Dâu vào khoảng năm 187 đến năm 189. Như (p.28) vậy, Phật giáo có thể đã du nhập trực tiếp từ ấn Độ qua đường biển đến Việt Nam trong khoảng 159 đến năm 189 sau Công nguyên, chủ yếu là dòng Nam Tông.

Phật giáo Bắc Tông ở Trung Quốc cũng đến Việt Nam và dưới ảnh hưởng này, tầng lớp tăng lữ Việt cũng đã đóng góp vào kho tàng lý luận Phật giáo, với những nhà sư nổi tiếng như Mâu Bác, Khương Tăng Hội …

Đặc biệt, một thời gian dài, dưới các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần (thế kỷ 10, đến thế kỷ 14) Phật giáo đã phát triển cực thịnh, trở thành quốc đạo, đóng góp rất lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Nhiều nhà sư đã trực tiếp tham gia công việc triều chính như các sư Khuông Việt đời Đinh và Tiền Lê, Pháp Thuật đời Tiền Lê, Vạn Hạnh đời Lý … Vua Lý Thái Tổ nguyên cũng là một chú tiểu chùa Tiên Sơn.

Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, tuy không xuất gia nhưng tham gia hai phái Thiền Vô Ngôn Thông và Thảo Đường. Đời nhà Trần vua Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông đều là những nhà Phật học lỗi lạc. Bản thân vua Trần Nhân Tông, sau khi chiến thắng Nguyên Mông đã xuất gia sáng lập phái Thiền Trúc Lâm.

Thời kỳ này, chùa trở thành trung tâm văn hóa của làng xã, nhà sư là người hướng dẫn giáo dục về văn hóa, đạo đức.

Có thể nói rằng suốt đời Lý và hầu hết đời Trần, Phật giáo được coi là quốc giáo nên hoạt động sôi nổi, khắp nơi. Làng nào cũng có chùa, có tháp. Người ta học chữ, học kinh, hội hè, họp chợ ngay ở trước chùa. Hội chùa là một hoạt động văn hóa hơn là hoạt động tôn giáo. Biết bao mối duyên lành được se kết trong vườn chùa. Chùa làng quả đã từng một thời đóng vai trò trung tâm văn hóa tinh thần của cộng đồng làng xã.

Đến thế kỷ 15, Nho giáo thay chân Phật giáo trong lĩnh vực thượng tầng xã hội. Phật giáo từ giã cung đình nhưng vẫn vững vàng trong làng xã. Đình xuất hiện trở thành trung tâm hành chính của làng nhưng chùa vẫn là niềm tin và hy vọng của người dân lam lũ.

Nho giáo

Ở Việt Nam trước đây có ba học thuyết tôn giáo: Nho, Phật, Đạo (Lão), thường gọi là Tam Giáo. Nho và Đạo ra đời ở Trung Quốc, từ đó trực tiếp truyền vào Việt Nam từ những ngày đầu Bắc thuộc. Nho giáo đã bắt đầu xuất hiện từ ngàn năm trước Công nguyên nhưng chỉ đến khi có vai trò của Khổng Tử (551-478 tr.CN) mới trở thành một hệ thống. Đó là một học thuyết đạo đức chính trị chủ trương con người sống có trách nhiệm, thương yêu con người, vì đời, cứu đời, không lo nghĩ đến những chuyện không thiết thực ở kiếp sau, ở thế giới bên kia.

Mối quan tâm của họ là xã hội loạn ly do con người vì tham lam, chạy theo tham vọng nên sinh ra tranh giành, chiến tranh. Phương sách cứu (p.29) đời của Nho giáo là xây dựng một xã hội hòa mục, ổn định, giống như một gia đình êm ấm cha từ, con hiếu, anh em vợ chồng thuận hòa, trên thương dưới và dưới nghe trên.

Trật tự trên dưới thuận hòa như vậy theo Nho giáo là biểu hiện của “đạo” trong trời đất. Thiết lập một trật tự như vậy ở khắp nơi, trong gia đình, ngoài xã hội, giữa dân với Nhà nước là phù hợp với “đạo” đó. Trong phạm vi xã hội, trật tự trên dưới căn cứ vào họ hàng thân sơ, tuổi tác lớn nhỏ và tước vị cao thấp.

Đứng đầu mọi dãy trật tự là Thiên tử. Thiên tử là con Trời là chúa tể, là cha, là thầy của mọi người. Thiên tử hay Vua đối với dân cũng như cha đối với con, có trách nhiệm thương yêu, chăm lo nuôi nấng dạy dỗ. Mà dân đối với Vua cũng như con đối với cha, có trách nhiệm phục tùng biết ơn và lo báo đáp.

Làm cơ sở cho xã hội tốt đẹp là những gia đình êm ấm là làng nước có trật tự trên dưới phân minh, là quốc gia thống nhất và ngôi Vua chính thống. Vua sắp xếp cho mọi thần dân có phân vị rõ ràng và thần dân theo phân vị mà sống: ăn mặc, nói năng, hành động theo lễ qui định. Để đạt đến xã hội như vậy, mọi người từ Thiên tử cho đến dân thường đều phải lo tu dưỡng đạo đức. Nhà nước phải quan tâm đến việc giáo hóa cho mọi người sống theo đạo đức, nhân nghĩa, trung hiếu, lễ nhượng, yên phận, yên mệnh.

Trị nước là công việc của người làm vua, làm quan. Theo quan niệm của Nho giáo chính là công việc của người làm cha mẹ dân: tu thân và nêu gương, yêu thương và chăm lo cho dân, giáo hóa cho dân giữ cương thường, đặt lên hàng đầu việc dùng đức, dùng lễ nhạc để giáo hóa chứ không phải dùng pháp luật, thưởng phạt để cưỡng chế.

Trình bày ở trên là những nội dung chủ yếu của Nho giáo, nhưng cũng chỉ là lý thuyết và lý tưởng. Trong thực tế, các nhà nước phong kiến khi sử dụng Nho giáo đã lái học thuyết này theo mục đích của mình. Nhiều vua chúa tận dụng chiêu bài “Mệnh Trời” che đậy các tội ác đẫm máu, lợi dụng cương vị “Con Trời” để chuyên chế tàn bạo, sử dụng thuyết “Yên phận, yên mệnh” để hãm người dân trong thân phận phục tùng.

Các triều đại phong kiến Việt Nam sau khi thu về trong tay cả lãnh thổ rộng lớn với nền độc lập vững vàng, đứng trước nhiệm vụ ổn định đất nước và sẵn sàng đối phó với nạn ngoại xâm (từ phương Bắc và cả phương Nam) đều có ý thức lựa chọn Nho giáo làm quốc giáo. Từ đời Lý đã lập Văn Miếu (1070), lập Quốc Tử Giám và tổ chức thi cử (1076), mở đầu cho việc trọng dụng Nho giáo, tổ chức việc học hành thi cử theo Nho học. Từ đó về sau, Nho học càng ngày càng phát đạt. Những người theo Nho học, đậu đạt trong các kỳ thi được giao cho nắm giữ hầu hết các chức vụ quan trọng trong chính quyền. Nhất tà từ thế kỷ 15, khi Nho giáo (p.30)

thành độc tôn, khoa thi mở đều đặn, người đi học ngày càng đông, từ kinh đô cho đến các làng xóm hẻo lánh. Nho giáo được lựa chọn vì nhu cầu của Nhà nước trung ương tập quyền và phát triển sâu rộng nhờ chế độ giáo dục và khoa cử.

Nho giáo chiếm lĩnh đời sống tinh thần. Tư tưởng Khổng, Mạnh qua kinh, truyện theo các chú giải của các nhà nho đời Tống được sùng bái, coi là chuẩn mực của mọi tư duy, ngôn luận và hoạt động học thuật, nghệ thuật. Tuy nhiên có nhiều nhà nho Việt Nam như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Võ Trường Toản … đã không câu nệ, giáo điều theo lý thuyết Nho giáo.

Thái độ ít câu nệ về tư tường, tôn giáo cũng lại biểu hiện trong nhân dân, nhưng theo một cách khác. Người Việt Nam thờ cúng tổ tiên, ứng xử trong các quan hệ gia đình, họ hàng làng xóm, với vua, quan theo những chuẩn mực lễ nghĩa Nho giáo. Nhưng họ cũng thờ Phật, thờ Thần, cầu cúng ở đạo quán. Nói chung họ sống theo quan niệm thương người, làm việc thiện, tôn trọng kỷ cương.

Ba học thuyết – tôn giáo trên đều có ảnh hưởng ít nhiều, khác nhau theo từng vùng, tới các tầng lớp xã hội. Song Nho giáo bám chắc vào cơ chế chính trị xã hội, vào chế độ giáo dục khoa cử, vào tầng lớp trí thức làm chủ học thuật, văn hóa nên có ảnh hưởng sâu sắc nhất.

Do ảnh hưởng Nho giáo, một mặt Nhà nước phong kiến Việt Nam quan tâm rất sớm và rất nhiều đến việc mở mang giáo dục, chú ý đào tạo nhân tài, sưu tầm và biên soạn sử sách. Mặt khác, nhân dân vì vậy cũng trở thành hiếu học, tôn sư trọng đạo, quý trọng văn hóa. Cả hai phía góp phần làm cho Việt Nam thành nước có văn hiến sớm hơn nhiều nước khác trong vùng.

Với nền kinh tế nông nghiệp và cuộc sống định cư thành làng, Nho giáo cũng góp phần củng cố trật tự xã hội, củng cố tình làng nghĩa xóm và khi nước gặp nạn, nhiều người vì nghĩa khí mà chiến đấu hy sinh anh hùng. Tinh thần đạo đức nhân nghĩa, hòa với truyền thống yêu quê hương, đất nước, góp phần giáo dục làm cho con người bớt tàn bạo. Mặt khác, Nho giáo cũng dạy người ta thờ cúng các vị thần chính trực, bảo quốc hộ dân mà chống thờ cúng nhảm nhí.

Tuy vậy, Nho giáo cũng là công cụ trong tay chế độ chuyên chế bảo vệ dòng chính thống, biến trung nghĩa thành vật cản cho tinh thần đấu tranh chống áp bức tàn bạo; nó bảo vệ trật tự và ổn định, biến sự hòa mục thành sự áp bức của người trên đối với người dưới.

Nho giáo đề cao văn hiến, lễ nhạc, đề cao việc học nhưng chỉ chú ý văn và sử, coi thường khoa học và kỹ thuật. Về sau, gắn với chế độ khoa cử, việc học tuy mở rộng nhưng lại kinh viện, từ chương và mưu cầu danh vị. Lối giáo dục của Nho giáo không làm cho con người hướng tới tự do, tự (p.31) lập, tự cường, mà thích quẩn quanh danh vị, chờ đợi ơn trên. Sống êm thấm, hòa mục, trật tự, ổn định không phải không có mặt hấp dẫn. Nhưng sống như vậy cũng đòi hỏi giữ yên, không xáo trộn, nhân nhượng và nghe theo bề trên, coi đấu tranh, nhất là đấu tranh cho hạnh phúc, cho quyền lợi vật chất là thiếu cao thượng và không dễ chấp nhận cải cách để tiến bộ.

Đó là những mặt hạn chế của Nho giáo. Ở Việt Nam Nho giáo mất độc quyền cùng với việc người Pháp xoá bỏ các khoa thi hương, thi hội thời gian 1915-1919. Nhưng tư duy Nho giáo – cả mặt tích cực và hạn chế – thì vẫn dai dẳng tồn tại ở người này và người kia, ở thời này và thời nọ. Điều đó có giúp cho xã hội giữ được nền nếp, đạo lý song cũng gây trở ngại cho việc dân chủ hóa, cho việc đổi mới tư duy và phát triển.

Đạo Lão

Đạo Lão (Lão giáo) có nguồn gốc từ Trung Quốc. Ở Việt Nam đạo Lão khá phát triển từ đời Đinh Tiên Hoàng (cuối thế kỷ 10). Đến đời Lý, đạo Lão phát triển cùng với đạo Phật và đạo Nho (đạo Khổng). Đến đời Lê, vua Lê Anh Tông cho phép Trần Lộc lập đạo nội trạng. Từ đó về sau, đạo Lão vẫn tồn tại nhưng không phát triển như trước đó.

Đạo Lão do Lão Tử khởi xướng. Lão Tử họ Lý, tên là Nhĩ, tự là Bá Dương, thụy là Đam, người làng Khúc Nhân, huyện Hỗ, nước Sở, sinh năm thứ ba vua Định Vương đời Đông Châu cùng thời với Khổng Tử.

Theo truyền thuyết, bà mẹ mang thai 80 năm mới sinh ra ông, lúc sinh thì đầu đã bạc nên gọi là Lão Tử. Lão Tử làm quan Trụ hạ sử đời Châu, sau thấy nhà Châu suy nhược bèn thôi làm quan đi ở ẩn.

Triết học Lão Tử chứa đựng những nhân tố duy vật tự phát, vô thần và biện chứng. Lão Tử lấy những quan niệm duy vật nguyên thủy ở Trung Quốc (như khí, âm dương) làm cơ sở cho hệ thống triết học của mình.

Lão giáo coi thể xác là nguồn cội khổ sở, tâm trí là cái gốc phiền lụy. Làm gì cũng phải xem xét cho thấu hết việc đời, hiểu cho rõ hết tình người, đem một tấm lòng thanh tịnh hư không mà giao thiệp với đời, không có sự vương vấn nào đến tâm trí thì mới thấu hiểu được đạo đạt đến cái thú ung dung, nhàn nhã, sung sướng, khoan thai. Còn các việc đời thì khi xảy đến việc gì hãy ứng đối việc ấy, dùng cái lẽ tự nhiên mà thù ứng các việc tự nhiên rồi thì đâu sẽ vào đó. Phàm việc gì ở trên đời cũng đều là phù phiếm hư không. Những quan điểm này của đạo Lão đối nghịch với chủ thuyết của đạo Nho (tôn thờ thuyết Thiên mệnh), bởi vậy những người tôn thờ đạo Nho bác đi mà không cho là chính đạo.

Đạo Lão xâm nhập vào Việt Nam thông qua tầng lớp trí thức đương thời, đó là các nho sỹ. Lúc đầu chỉ ảnh hưởng đến các tầng lớp trên. Dần dần đạo Lão đi vào các tầng lớp bình dân và nó nghiêng về xu thế thần (p.32) tiên, bí hiểm với các biểu hiện như phù chú, sấm ký, chầu đồng … Từ lâu, đạo Lão ở Việt Nam không còn là môn phái cường thịnh như các đạo khác nhưng sự ảnh hưởng của nó vẫn còn khá nặng nề trong nhân dân qua nhiều hiện tượng (như mê tín, dị đoan chẳng hạn). Ngoài ra, nó còn xâm nhập vào các tôn giáo khác như Phật giáo với sự hiện diện của các bộ tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào, Bắc Đẩu ở trong điện Phật.

Đạo Cao Đài cũng coi đạo lão là một trong ba hàng chức sắc thuộc ba ngành đạo được tôn thờ (Khổng giáo, Phật giáo và đạo Lão).

Ky Tô

giáo Môn phái Ky Tô giáo được truyền vào Việt Nam là đạo Công giáo Rôma.

Từ những năm 1533 đến năm 1614, các giáo sĩ dòng Phranxicô thuộc Bồ Đào Nha và Đaminh thuộc Tây Ban Nha đã đến Việt Nam, nhưng những giáo sĩ đó chưa biết tiếng và chưa quen thung thổ nên không thu được mấy kết quả.

Từ năm 1615 đến năm 1624 các giáo sĩ dòng Tên (Jésuites) Bồ Đào Nha vào Việt Nam. Những giáo sĩ này nhiều người thông thạo tiếng Việt, lại hoạt động khôn khéo nên chỉ một thời gian không lâu đã lôi kéo được khá nhiều tín đồ. Đạo phát triển mạnh, các giáo sĩ dòng Tên nghĩ đến việc cần có Giám mục phụ trách để thúc đẩy cho đạo phát triển nhanh hơn.

Năm 1658, Giáo hoàng đã phong cho Pallu và Lambert de la Motte đều là người Pháp làm Giám mục, có nhiệm vụ phụ trách việc truyền đạo ở Đông Dương. Năm 1659 hai giáo phận đầu tiên ở Việt Nam (đàng Trong và đàng Ngoài) được thành lập do hai Giám mục này phụ trách.

Năm 1664, Hội Thừa sai truyền giáo Paris (MEP) ra đời và được Giáo hoàng giao cho độc quyền truyền đạo ở Việt Nam.

Những việc trên đây đã gây ra mâu thuẫn hết sức gay gắt giữa các giáo sĩ dòng Tên Bồ Đào Nha với các giáo sĩ Hội Thừa sai truyền giáo Paris. Các giáo sĩ Bồ Đào Nha không thừa nhận quyền điều khiển của hai Giám mục người Pháp. Họ kiện lên Giáo hoàng, nhưng người Pháp mạnh hơn nên đã thắng.

Năm 1862, Giáo hoàng ra lệnh cho các giáo sĩ dòng Tên rút hết khỏi Việt Nam. Từ đấy việc truyền giáo ở Việt Nam hoàn toàn thuộc quyền Hội Thừa sai truyền giáo Paris. Các giáo sĩ Hội Thừa sai truyền giáo Paris, đồng thời với việc mở mang “nước chúa” đã có lúc phục vụ cho sự xâm lược của thực dân.

Do những hoạt động thiếu trong sáng của một số giáo sĩ Thừa sai và những điều của giáo lý công giáo trái với phong tục tập quán cổ truyền, đã làm cho các Vua chúa Việt Nam lúc đó nghi ngại, dẫn đến những việc (p.33) cấm đạo, bức hại đạo quyết liệt. Việc đó đã tạo ra cái cớ để thực dân Pháp lợi dụng đem quân xâm lược Việt Nam.

Sau khi đã chiếm được Việt Nam, thực dân Pháp đã cho các giáo sĩ Thừa sai rất nhiều đặc quyền, đặc lợi. Thực dân Pháp đã ra sức lợi dụng để thực hiện những mưu đồ nhằm củng cố và bảo vệ nền thống trị của chúng. Chúng đã dùng nhiều thủ đoạn, kể cả thần quyền, giáo lý hòng đẩy người Công giáo Việt Nam đối lập với dân tộc, có lợi cho chúng.

Tuy từng nơi từng lúc việc này có đánh lừa được một bộ phận tín đồ, nhưng không xoá được tinh thần dân tộc và lòng yêu nước của đông đảo giáo dân. Bất cứ thời kỳ nào của cách mạng Việt Nam trong các phong trào yêu nước đều có người Công giáo tham gia. Gần đây nhiều cá nhân, nhiều tập thể giáo dân đã được phong là chiến sĩ thi đua, là anh hùng trong lao động sản xuất và chiến đấu bảo vệ tổ quốc. Nhiều linh mục, tu sĩ cũng góp phần tích cực của mình cho các phong trào yêu nước đó.

Điều đáng chú ý: Hội Thừa sai truyền giáo cũng có áp dụng một sự phân biệt đối xử về mọi mặt giữa các giáo sĩ Thừa sai với các giáo sĩ bản xứ. Sự phân biệt đối xử đó đã gây ra mâu thuẫn trong nội bộ Giáo Hội.

Phải đến năm 1933 sau 400 năm đạo được truyền vào Việt Nam mới có vị Giám mục người Việt Nam tiên khởi (Giám mục Nguyễn Bá Tòng, giáo phận Phát Diệm).

Đến đầu thập niên năm mươi, khi cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống Pháp thắng lợi liên tiếp, thì một loạt các Giám mục người Việt Nam được phong chức để thay thế cho các Giám mục Thừa sai già yếu hoặc chuyển đi nơi khác.

Năm 1960, khi phong trào chống Mỹ, cứu nước sục sôi trong cả nước, mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, đế quốc Mỹ nhìn thấy nguy cơ thất bại ở Việt Nam thì hàng giáo phẩm Việt Nam được thiết lập Giáo hội Việt Nam được chia thành 3 giáo tỉnh (Hà Nội, Huế, Sài Gòn) với ba vị Tổng Giám mục là người Việt Nam phụ trách. Tất cả các tòa Giám mục ở Việt Nam từ “hiệu toà” được nâng lên “chính toà”.

Năm 1976, sau khi nước Việt Nam hoàn toàn độc lập thống nhất, vị Hồng Y Giáo chủ tiên khởi là người Việt Nam: Hồng Y Trịnh Như Khuê.

Năm 1980, một Hội đồng Giám mục Việt Nam chung cho cả nước được thành lập, với bức thư chung nổi tiếng, xác định đường lối của Giáo hội Việt Nam: “sống phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”, kêu gọi giáo dân “tích cực góp phần cùng đồng bào cả nước bảo vệ và xây dựng tổ quốc”.

Hiện tại, tín đồ Ky Tô ở Việt Nam có khoảng 10% dân số cả nước, hai địa phương tập trung đông giáo dân nhất là Ninh Bình và Biên Hòa (Đồng Nai).

(p.34)

Đạo Cao Đài

Người sáng lập ra đạo này là ông Phủ Ngô Văn Chiêu, công chức ở Phú Quốc. Đạo Cao Đài còn mệnh danh là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, tôn thờ ba đấng tối cao là Đức Phật, Đức Giê Su và ngôi cuối cùng là Đức Cao Đài.

Đạo Cao Đài ra tuyên ngôn chính thức thành lập ngày 7 tháng 10 năm 1926 ở miền Nam Việt Nam. Thống đốc Nam Kỳ phê chuẩn cho phép hành đạo. Lễ ra mắt của đạo đồng thời cũng là lễ tẩn phong các chức sắc trong đạo, được tổ chức long trọng ở chùa Từ Lâm gần Tây Ninh trong ba ngày 18, 19, 20 tháng 10 năm 1926. Tại lễ này có Toàn quyền Đông Dương, Thống đốc Nam Kỳ tới dự. Ông Lê Văn Trung được tôn là Đức Giáo Tông (người điều khiển chung, đứng đầu Cửu Trùng Đài), có nhiệm vụ thi hành phép tắc của đạo. Đức Giáo Tông có ba hàng chức sắc thuộc ba ngành Khổng giáo (mặc áo đỏ), Phật giáo (mặc áo vàng) và Lão giáo (mặc áo lam) phụ tá. Ba màu đó tượng trưng cho uy tín, đức hạnh và sự bao dung của đạo. Đức Giáo Tông có ba vị Chưởng Pháp thuộc ngành Lão giáo mặc áo trắng. Các nữ chức sắc cũng mặc áo trắng. Các chức sắc Khổng giáo, Lão giáo đều có phần trách nhiệm riêng của mình như công tác nhân sự, tổ chức, nội vụ, tài chính …

Trong thánh thất, hình tượng “Con Mắt” là hình thiêng của đạo Cao Đài vì mắt là cửa tâm hồn “Nhãn Thị Chủ Tâm”, cần phải thấy được bản lĩnh thể chân tâm để bước vào thiện nghiệp. Khi hành lễ, bức mành được kéo lên để lộ ra Con Mắt tối cao, có thắp một ngọn nến, năm nén hương và đốt trầm.

Gần đây, đạo Cao Đài chia ra làm nhiều môn phái. Tín đồ theo đạo Cao Đài lan rộng ra cả miền Trung, Tây Nguyên và miền Bắc.

Đạo Hòa Hảo

Đạo Hòa Hảo là một tôn giáo mới ở Việt Nam, có nguồn gốc từ đạo Phật. Giáo chủ là Huỳnh Phú Sổ, quê ở làng Hòa Hảo, huyện Tân Châu – An Giang, sáng lập ra đạo này lúc 21 tuổi (1939). Tên của đạo lấy tên quê của giáo chủ. Mặt khác, tên của đạo cũng nói lên tôn chỉ, mục đích hướng tới sự hòa thuận. Tuy là một tôn giáo mới, nhưng đạo Hòa Hảo đã tập hợp được nhiều tín đồ ở miền Tây Nam Bộ. Nền tảng của triết lý Phật giáo Hòa Hảo là lý tưởng từ bi, bác ái, đại đồng và luật nhân quả của nhà Phật. Phật giáo Hòa Hảo bài trừ những điều mê tín, dị đoan. Không sử dụng thịt, cá cúng Phật và không dùng giấy tiền, vàng bạc, phướn xá, trai đàn. Đạo Hòa Hảo không thờ hình tượng, đề cao thuyết “Phật tức tâm” nên phương thức hành đạo giản dị.

Đạo Hòa Hảo cúng Phật bằng nước lạnh, hương (nhang), hoa (nước lạnh tượng trưng cho sự trong sạch, hoa tượng trưng cho sự tinh khiết còn hương để thanh trừ mọi uế tạp). Tín đồ Hòa Hảo ăn chay 4 ngày trong tháng (theo âm lịch): 14, 15, 29 và 30 (nếu tháng thiếu thì lấy ngày mồng một tháng sau thay cho ngày 30). Khi tế lễ, nếu có hương thì tốt, trường hợp không có hương thì nguyện cũng được, miễn là tâm thành.

Hiện tại, tín đồ theo đạo Hòa Hảo có khoảng trên một triệu người, tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ.

Đạo Tin Lành

Đạo Tin Lành là Ky Tô giáo cải lương (hay còn gọi là Cơ Đốc Tân Giáo). Đạo Tin Lành có cùng giáo lý với Ky Tô giáo, nhận chúa Giê Su là chúa cứu thế và thờ phụng đức Chúa Trời. Đạo này chỉ thờ Chúa, không thờ các hình tượng. Đức tin thờ Chúa thể hiện qua sự tin theo kinh thánh.

Tiết lễ dạo Tin Lành giống như Ky Tô giáo, nhưng quan niệm và cách tổ chức có những điểm khác. Tín đồ đạo Tin Lành không quá câu nệ vào ngày lễ, với họ ngày lễ không chi phối được đức tin và đời sống tín ngưỡng. Các tín đồ Tin Lành chỉ dùng ngày lễ để tôn vinh Chúa. Mục sư của đạo Tin Lành được phép kết hôn.

Đạo Tin Lành du nhập vào Việt Nam năm 1911. Lúc đầu chỉ được truyền đạo ở các vùng nhượng địa của Pháp. Đến năm 1920, mới được tự do truyền giáo ở khắp Việt Nam. Số tín đồ theo đạo Tin Lành tập trung đông nhất ở vùng Tây Nguyên. Hiện tại ở Việt Nam có khoảng bốn trăm nghìn tín đồ theo đạo Tin Lành.

Đạo Hồi

Đạo Hồi du nhập vào Việt Nam khá sớm. Tín đồ Hồi giáo ở Việt Nam khoảng vài vạn người. Hầu hết trong số họ là những người thuộc dân tộc Chăm, dân tộc Khmer và một bộ phận nhỏ người gốc Malayxia, Indonexia và Nam ấn Độ.

Phần lớn tín đồ Hồi Giáo sống ở các tỉnh miền Trung và Nam Bộ. Sinh hoạt tôn giáo của những người theo đạo Hồi ở Việt Nam vẫn duy trì những nghi lễ Hồi giáo chung như cầu kinh Koran, thờ linh vật, kiêng ăn thịt lợn, trang phục, khăn chít trên đầu … Ngoài những nét sinh hoạt chung đó, tín đồ Hồi Giáo của Việt Nam còn có những nét riêng, họ không có tục hành hương tập thể đến thánh địa Mecca hàng năm trong lễ ăn chay, hoặc chỉ đọc kinh mỗi tuần một ngày thay vì đọc kinh 5 lần một ngày …

Nhiều nghi lễ tôn giáo của người Chăm nói riêng và nghi lễ tôn giáo của những tín đồ Hồi giáo nói chung cũng như các tôn giáo khác đều được cộng đồng các dân tộc và Nhà nước Việt Nam tôn trọng. Những nhà thờ đạo Hồi tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh, thành phố khác đã được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, tới nay vẫn được duy trì nề nếp hoạt động đều đặn, là nơi hành lễ tôn nghiêm cho các tín đồ trong đạo (p.36)

[II]
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG

PHONG TỤC TẬP QUÁN

Làng phường

Thờ Thành Hoàng

Tục thờ cúng

Gia tộc

Mừng được mùa

Tục ăn trầu

Lễ cưới

Tục mừng nhà mới

Mừng thọ

Tang lễ

Trang phục

Áo dài

Nón lá

CHỢ

Chợ quê

Chợ vùng cao

Chợ nổi miền Tây Nam bộ

Chợ âm Dương

Chợ Xuân Gia Lạc

NGÔN NGỮ VÀ VĂN HỌC

Ngôn ngữ

Tiếng nói

Chữ viết

Chữ Hán

Chữ Nôm

Chữ quốc ngữ

Văn học Việt Nam

Văn học dân gian

Văn học Hán Nôm

Văn học hiện đại

Một số tác giả tiêu biểu

Nguyễn Trãi (1380-1442)

Lê Quí Đôn (1726-1784)

Nguyễn Du (1766-1820)

Hồ Xuân Hương

Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888)

Hồ Chí Minh (1890-1969)

Hồ Biểu Chánh (1885-1958)

Ngô Tất Tố (1894-1954)

Nguyễn Công Hoan (1903-1977)

Nguyên Hồng (1918-1982)

Nam Cao (1917-1951)

MỸ THUẬT CỔ TRUYỀN

Tranh dân gian

Tranh Đông Hồ

Tranh Hàng Trống

Tranh Kim Hoàng (xã Vân canh, Hoài Đức – Hà Tây)

Tranh làng Sình (Huế)

Điêu khắc cổ Việt Nam

Điêu khắc thời Tiền Sử

Điêu khắc nhà mồ Tây Nguyên

Điêu khắc Champa

Điêu khắc thời Lý (1010-1225)

Điêu khắc thời Trần (1225-1426)

Điêu khắc thời Lê Sơ (1427-1527)

Điêu khắc thời Lê – Trịnh – Tây Sơn

Điêu khắc thời Nguyễn (1802-1945)

Hình tượng con rồng trong mỹ thuật dân gian

Rồng thời Lý

Rồng thời Trần

Rồng thời Lê

Gốm sứ cổ truyền

Thời kỷ đồ đồng

Thời đại đồ sắt

Thời Lý- Trần

Sau thế kỷ 14

Đến thời Gia Long

KIẾN TRÚC VIỆT NAM

Kiến trúc thế kỷ thứ 3 tr.CN

Kiến trúc thời Bắc thuộc (thế kỷ 1 – thế kỷ 9)

Kiến trúc thời Lý (thế kỷ 1 1-12)

Kiến trúc nhà Trần

Kiến trúc nhà Hồ

Kiến trúc nhà Lê, nhà Nguyễn

Kiến trúc ngày nay

Kiến trúc ở các vùng

NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN

Sân khấu

Chèo

Tuồng

Cải lương

Múa rối nước

Múa

Múa dân tộc

Múa dân gian

Múa tín ngưỡng

Múa cung đình

Múa tôn giáo

Âm nhạc cổ truyền

Một dòng chảy từ xa xưa …

Một số nhạc khí

Đàn Đá

Đàn T’rưng

Cồng – chiêng

Khèn

Klông pút

Đàn K’ni

Đàn nguyệt (đàn kìm)

Đàn đáy

Đàn bầu

Một vài thể loại ca nhạc

Hát Quan họ

Sli bốc

Hát văn

Hát then

Hát xẩm

Hát ả đào (ca trù)

Ca nhạc Huế

Ca nhạc trong lễ hội Rija

Dân ca bài chòi

Nhạc võ Tây Sơn

Nhạc cưới cổ truyền Khmer

Lý Nam Bộ

LỄ HỘI

Tết Nguyên Đán

Tết Trung Thu

MỘT SỐ NGHỀ THỦ CÔNG

Nghề gốm

Nghề kim hoàn

Nghề chạm gỗ

Nghề khảm

Nghề dệt lụa

Nghề thêu

Nghề đan lát mây tre

Nghề sơn mài

Nghề chạm khắc đá

Nghề đúc đồng

Nghề làm tranh

Nghề làm nón

Nghề làm chiếu

MỘT SỐ MÓN ĂN CỔ TRUYỀN

Bánh chưng

Giò lụa

Phở

Chả cá

Bánh cuốn

Bún

Tôm chua Huế

Cơm hến Huế

Cao lầu Faifo

Bò tái Cầu Mống

Hủ tiếu Mỹ Tho

Nem rán

Lẩu mắm

Canh chua cá linh bông so đũa

Chạo tôm

Mắm thái Châu Đốc

Yến

Ăn chay

Cốm

Bánh cáy

Bánh tôm

Bánh xèo

Bánh đậu xanh

ĐỒ UỐNG

Nước uống

Rượu

HOA

Hoa sen

Hoa đào

Hoa huệ

Hoa lan

Hoa mai vàng

Hoa cúc

Hoa súng

Hoa quỳnh

Hoa thiên lý

Hoa thủy tiên

TRÁI CÂY

Bưởi

Chôm chôm

Chuối

Dứa

Đu đủ

Hồng

Na

Mít

Mơ

Nhãn

Sầu riêng

Vải

Vú sữa

Xoài

PHONG TỤC TẬP QUÁN

Nước Việt Nam có 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều có nhiều nét riêng rất phong phú trong phong tục tập quán và trang phục. Bởi vậy, ở đây chỉ xin cố gắng nêu một số nét chung nhất và một số phần được căn cứ vào phong tục tập quán ở một dân tộc có số người đông đảo nhất là dân tộc Việt (Kinh).

Làng phường

Nền văn hóa Việt Nam được tạo trên cơ sở của nền văn minh nông nghiệp. Cuộc sống của người Việt Nam gắn bó mật thiết với xóm làng, quê hương. Làng có nhiều tên gọi khác nhau trong ngôn ngữ của mỗi dân tộc (kẻ chợ, làng trong tiếng Việt; chiềng trong tiếng Tày – Thái; bản trong tiếng Mường; buôn play trong tiếng của một số dân tộc Tây Nguyên …).

Nông thôn Việt Nam có nhiều loại làng. Nếu dựa vào thế đất để phân loại thì có làng ven biển, làng trên đảo, làng đất trũng, làng trong đồng, làng ngoài đê … (ở miền Bắc). Làng trên vùng giồng duyên hải, làng trên vùng phù sa nước ngọt sông Tiền, sông Hậu, làng trên vùng thấp ngập nước … (ở miền Nam). Nếu dựa vào nghề nghiệp để phân loại lại có làng thuần nông, làng thủ công, làng bán nông bán công, làng bán nông bán thương, làng vạn chài, làng rèn, làng gốm …

Ở Việt Nam, làng, phường là một tổ chức chặt chẽ về mặt xã hội. Làng, phường có lệ riêng (hương ước, phường ước). Những người sống trong cộng đồng của làng, phường thường thờ chung một Thành Hoàng, họ gắn bó mật thiết với nhau trong một quan hệ dòng họ, xóm làng hay nghề nghiệp … Chính vậy, những tập tục, tín ngưỡng, lễ nghi mỗi làng có sắc thái riêng.

Trong ký ức của mỗi người Việt Nam có lẽ không bao giờ phai mờ hình ảnh cây đa, giếng nước, mái đình, con sông, bến đò, cánh đồng cò bay thẳng cánh. Hình ảnh những ngày hội làng giữa sân đình, cờ xí rợp trời cùng tiếng trống, chiếng rộn rã đã trở thành một phần của tình yêu quê hương đất nước của người Việt Nam.

Thờ Thành Hoàng

Người Việt Nam có truyền thống “uống nước – nhớ nguồn”, do vậy hầu hết ở mọi làng quê hay phố nghề (nơi thị thành) đều lập đình (hoặc đền, miếu) thờ vị Thành Hoàng của làng hay phường hội. Thành Hoàng là người có công với dân, với nước, lập làng, dựng ấp hay sáng lập nên một nghề (ông Tổ của nghề). Dưới các triều vua thường có sắc phong cho Thành Hoàng, và hầu hết Thành Hoàng đều có công với nước. Dân làng, (p.38) hay phường hội đi lập nghiệp nơi khác cũng xây miếu, đền thờ Thành Hoàng quê gốc của mình tại nơi ở mới.

Hàng năm, ngày giỗ Thành Hoàng là ngày hội đông vui nhất của làng, của phố. Trong những ngày hội làng, ngoài việc làm cỗ, ăn uống còn rất nhiều nghi lễ: như diễn lại sự tích về Thành Hoàng, tế lễ, rước kiệu hay các trò vui: đấu võ, chọi gà, thổi cơm thi, bơi chải, đánh đu, đánh cờ người, hát chèo, diễn tuồng … Không khí vui vẻ cả ngày lẫn đêm (có nơi hai, ba ngày), từ các lão ông, lão bà đến mỗi cháu bé, và chờ đợi nhất, vui nhất là những tuổi trai gái đương lứa, hội hè đình đám là dịp gặp gỡ, kết bạn, tỏ tình.

Ngày nay, ngày giỗ Thành Hoàng, người dân nhiều địa phương đồng thời thờ cúng các anh hùng, liệt sỹ đã hy sinh vì dân vì nước. Họ được ghi nhớ công ơn hoặc lưu danh trên bia mộ.

Tục thờ cúng

Tín ngưỡng phổ biến của người Việt Nam là thờ cúng tổ tiên. Khắp nơi, nhà nào cũng có một bàn thờ gia tiên ở vị trí trang trọng nhất. Người dân Việt Nam quan niệm rằng dù người đã khuất bao đời, nhưng hồn người chết vẫn thường về với con cháu trên trần gian. Người đã chết và người đang sống vẫn có những quan hệ tâm linh cho nên người sống hưởng thế nào, buồn vui ra sao, không được quên người chết.

Trước thềm năm mới vào ngày tất niên, tất cả các gia đình đều cúng “tiên thường” mời các cụ dưới âm về vui Tết với cả nhà. Những ngày cuối năm giáp tết, cả nhà đi tảo mộ, đó là lệ thăm nom mồ mả gia tiên, cũng như người ta sửa sang nhà cửa để đón năm mới của người trên trần thì người dưới âm cần phải tươm tất như vậy. Ngày kỵ (ngày giỗ) con cháu họ hàng đoàn tụ làm cỗ cúng người đã khuất và cầu mong sự chở che cho con cháu được khỏe mạnh, hạnh phúc.

Từ bao đời nay tục thờ cúng vẫn được giữ gìn, duy trì. Hình thức thờ cúng ở mỗi dân tộc trong cộng đồng người Việt Nam có thể khác nhau nhưng bao trùm một quan niệm chung là sống nhân ái, thủy chung và luôn biết ơn công sinh thành, dưỡng dục.

Gia tộc

Mọi người khi sinh ra đều mang một tên gọi. Trong thành phần tên gọi của mỗi người gồm có hai bộ phận chính: một bộ phận biểu hiện cho dòng họ gắn cho mỗi người, nếu theo chế độ phụ hệ thì con mang họ của cha, nếu theo chế độ mẫu hệ thì con mang họ của mẹ (họ: Nguyễn, Lê, Trần, Phạm …)và một bộ phận biểu hiện cho cá nhân mỗi người (tên riêng: Trung, Dũng, Cúc, Mai …). Giữa tên họ và tên riêng có một bộ phận gọi là tên đệm.

Tên đệm của đa số nữ giới có từ “thị”, số khác chữ đêm thể hiện bằng một hay vài từ.

Cho tới nay, duy trì huyết thống, dòng tộc vẫn là một vấn đề thiêng liêng của mỗi người ở mọi thế hệ. Dòng tộc là cộng đồng những người có cùng chung một cụ tổ, cùng mang một họ trong tên của mình. Đứng đầu một dòng họ có một người trưởng họ – chức cao nhất trong họ. Trưởng họ (tộc trưởng) là người con trai trưởng của chi thứ nhất (còn gọi là chi trưởng). Chức trưởng họ không phải do sự lựa chọn theo kiểu bầu bán, mà đó là một vị trí được cha truyền con nối. Trong trường hợp không có con trai (sinh toàn con gái hoặc không sinh con) thì chức trưởng họ chỉ truyền lại trong nội bộ chi trưởng, không truyền cho các chi bên dưới.

Trưởng họ có trách nhiệm trông nom nhà thờ họ (nếu có), tổ chức cúng lễ vào ngày giỗ kỵ của dòng họ; chủ trì hoặc tổ chức các lễ nghi khi thành viên trong họ có việc lớn: tang, cưới xin, làm nhà mới; tảo mộ, xây mồ mả, sinh hoạt họ thường kỳ … Thông thường người trưởng họ là người không những có uy quyền trong họ mà còn là người hiểu biết tập tục, có đức, sống gương mẫu để thu phục các thành viên trong họ. Về quyền lợi, trưởng họ là người được kế thừa hương hoả của dòng tộc, từ đời này sang đời khác.

Ngày xưa, người ta căn cứ số con trai trong họ nhiều hay ít để phân định sự phát triển của họ. Họ nào có số con trai nhiều (đa đinh) gọi là họ to nếu con trai ít thì họ bé. Khi trong làng có việc khao vọng, đình đám hoặc phân công gánh vác nghĩa vụ sưu, thuế … chức dịch trong làng đều căn cứ vào số đầu đinh (đàn ông – con trai) của mỗi gia đình. Như vậy quyền lợi và nghĩa vụ đểu lấy số đinh làm căn cứ. Chính vì vậy gia đình nào cũng cố sinh được nhiều con trai, coi đó là được phúc lớn. Ngược lại nếu không sinh được con trai thì vợ chồng cảm thấy như có lỗi với tổ tiên. Gia đình và xã hội đều có tư tưởng trọng nam giới và coi “nữ nhi ngoại tộc.”

Ngày nay, quan niệm trọng nam khinh nữ dần dần được loại bỏ, không nặng nề như xưa. Số con sinh bình quân cho một cặp vợ chồng ngày càng giảm (đa số là hai con) do vậy sinh con trai hay con gái đều mang lại niềm vui cho các cặp vợ chồng.

Tuy nhiên, trong một dòng tộc, chức trưởng họ (ở hầu hết người Việt) như nói ở trên không hề thay đổi, vẫn cha truyền con nối. Mặt khác, thành phần chính đến sinh hoạt họ ở nhiều nơi chỉ có các thế hệ nam giới (có nơi đã và đang thực hiện mời cả nữ giới, con gái và con dâu của họ, đến sinh hoạt là một nét rất mới). Hai biểu hiện đó cho thấy tổ chức một dòng họ mang nặng quan niệm phong kiến (như truyền ngôi của vua chúa) bền chặt tồn tại từ bao đời nay. Tuy nhiên không khí “dân chủ” trong các dòng họ đã thay đổi theo hướng tiến bộ, khác xa với trước. Những cuộc họp họ là những dịp mọi người trong dòng tộc giải quyết những công việc của dòng tộc và phát huy những truyền thống tốt dẹp của dòng họ mình. (p.40)

Mừng được mùa

Tất cả các dân tộc anh em sống trên đất Việt Nam đều có tục mở hội mừng được mùa, tỏ lòng biết ơn trời đất, biết ơn thiên nhiên. Tuỳ theo tập quán và thời vụ nông nghiệp mà mỗi dân tộc, mỗi nơi chọn thời gian thích hợp trong năm để tổ chức lễ hội này.

Các dân tộc vùng Tây Nguyên. Việt Bắc hay Tây Bắc thường tổ chức mừng được mùa sau vụ thu hoạch trên nương, rẫy, khi ngô lúa đã thu hoạch xong, cái ăn đã chắc chắn trong nhà. Có nơi tổ chức hội mùa lần lượt ở từng nhà trong làng, bản. Hội có khi kéo dài suốt tháng, đến khi ngoài trời có mưa mới, lại bắt đầu vào vụ.

Ở các vùng đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long, những nơi có người Việt sinh sống, tết mừng được mùa gọi là tết cơm mới ngày 10 tháng 10 (âm lịch) đương giữa mùa gặt.

Ở thành thị các phường nghề, phố nghề cũng có ngày lễ tạ ơn các tổ nghề và tạ an trời đất, tương tự lễ mừng được mùa ở các vùng thôn quê.

Vui được mùa, mong được mùa, ý nghĩa to lớn ấy là cầu mong mùa sau lại gặp mưa thuận, gió hòa. Phong tục, truyền thống ân nghĩa ấy có từ xa xưa tới nay.

Tục ăn trầu

Tương truyền có từ thời Hùng Vương và gắn liền với một chuyện cổ tích nổi tiếng “chuyện trầu cau”. Miếng trầu gồm 4 thứ nguyên liệu: cau (vị ngọt), lá trầu không (vị cay), rễ (vị đắng) và vôi (vị nồng). Ăn trầu thể hiện nếp sinh hoạt mang đậm tính dân tộc độc đáo của Việt Nam. Sách xưa ghi rằng “ăn trầu làm thơm miệng, hạ khí, tiêu cơm.”

Miếng trầu, làm cho người ta gần gũi, cởi mở với nhau hơn. Miếng trầu nhân lên niềm vui, khách đến chơi nhà được mời trầu; tiệc cưới có đã trầu để chia vui, ngày lễ, tết, ngày hội miếng trầu với người lạ để làm quen, kết bạn; với người quen miếng trầu là tri ân tri kỷ. Miếng trầu cũng làm người ta ấm lên trong những ngày đông lạnh giá, làm nguôi vợi bớt nỗi buồn khi nhà có tang, có buồn được sẻ chia cảm thông bởi họ hàng, bạn bè, làng xóm. Miếng trầu còn là sự thể hiện lòng thành kính của thế hệ sau với các thế hệ trước cho nên trên mâm cỗ thờ cúng gia tiên của người Việt bao giờ cũng có trầu cau.

Sẽ là thiếu nếu nhắc đến trầu mà không nhắc đến thuốc lào. Đa số giới nữ ăn trầu và miếng trầu là đầu câu chuyện, còn đàn ông, thuốc lào gắn bó với họ lúc vui, lúc buồn. Có người ngỡ thuốc lào được sản xuất từ nước Lào, nhưng hoàn toàn không phải thế. Loại thuốc này chỉ có ở Việt Nam, nó đã đi vào ca dao tục ngữ Việt Nam từ rất xa xưa “Nhớ ai như nhớ thuốc lào. Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên.” Hơn thế nữa, trong 54 dân tộc anh em, hầu như dân tộc nào cũng biết hút thuốc lào. (p.41)

Thuốc lào được hút bằng điếu bát loại thông dụng cho hầu hết các gia đình. Điếu ống dùng trong những gia đình quyền quý. Để cho tiện dụng khi xa nhà, những người lao động lại hút bằng điếu cày – loại điếu để hút thuốc trong lúc cày bừa ở đồng ruộng nên gọi là điếu cày. Cùng với cơi trầu, chiếc điếu và bộ đồ pha trà là những đồ dùng tiếp khách trong mỗi gia đình.

Trầu xanh, cau trắng, chay hồng,
Vôi pha với nghĩa, thuốc nồng với duyên
Ca dao

Lễ cưới

Ngày trước, người nông dân Việt Nam quan niệm có ba sự kiện quan trọng trong đời người “làm nhà, cưới vợ, tậu trâu”. Như vậy, lễ cưới là sự kiện rất quan trọng trong cuộc đời của mỗi người Việt, đó là thời điểm trai gái trở thành vợ chồng. Bởi vậy trình tự một lễ cưới ngày xưa rất phức tạp: Đầu tiên là lễ dạm hỏi (nhà trai mang đồ lễ đến nhà gái ăn hỏi). Sau lễ dạm hỏi, đôi trai gái được coi là đã hứa hôn với nhau; sau đó là lễ sêu (nhà trai mua hoa quả đến biếu nhà gái); lễ thành hôn (cưới) tiến hành theo ngày, giờ đã chọn (ngày lành tháng tốt), nhà trai đến nhà gái đón dâu. Hôm sau là lễ lại mặt, vợ chồng mới cưới đưa nhau về nhà vợ làm lễ gia tiên.

Nghi lễ cưới ngày xưa khá phức tạp và tốn kém. Đám cưới thường là đi bộ (vì hai nhà ở gần nhau). Đi đầu là một cụ già có uy tín trong họ, hai tay nâng một bó hương toả khói nghi ngút (để cúng Nguyệt Lão, hoặc trừ tà ma quấy nhiễu đám cưới). Tiếp đến là những người dẫn lễ thắt lưng vải điều, đội mâm cau hoặc quả, bánh trái, khiêng lợn, gánh vò rượu … Chú rể đi cùng người thân, có phù rể đi kèm. Khi đến nhà gái, chủ hôn bên nhà gái khấn gia tiên trước khi chú rể vào lễ. Chú rể phải lễ gia tiên, lễ bố mẹ vợ. Khi ấy dâu rể thường được bố mẹ vợ cho tiền làm vốn, cho đồ nữ trang (do phù rể, phù dâu nhận hộ). Sau khi kết thúc mọi nghi lễ bên nhà gái, nhà trai mới được đón dâu về.

Mấy chục năm gần đây, trình tự dẫn đến lễ cười thường có bốn bước: tìm hiểu, ăn hỏi, đăng ký kết hôn và cưới. Nghi lễ trong mỗi bước cũng đơn giản nhiều do cuộc sống ngày càng hiện đại hơn.

Tuy vậy, tiệc cưới vẫn được hai bên gia đình (nhà trai, nhà gái) tồ chức rất trang trọng và vui như một ngày hội. Hai họ cùng tổ chức báo tin vui (báo hỷ) cho họ hàng thân thích, bạn bè xa gần. Nếu có điều kiện thì mời dự liên hoan để mọi người chung vui mừng cho đôi vợ chồng trẻ và gia đình hai họ. Đôi vợ chồng trẻ thề nguyện từ đây cùng sống bên nhau thủy chung, hạnh phúc đến trọn đời. (p.42)

Trên đây mới chỉ tóm tắt về lễ cưới của dân tộc Việt, còn ở 53 dân tộc khác thì có thể viết thành một cuốn sách riêng.

Tục mừng nhà mới

Ngày xưa, người nông dân Việt Nam quan niệm làm nhà là một trong ba việc lớn của cả cuộc đời. “An cư mới lạc nghiệp” nghĩa là chỗ ở có yên ổn mới lo được sự nghiệp. Quan niệm ấy đến nay vẫn gắn bó với người dân Việt Nam. Bởi thế ai ai cũng phấn đấu để có được một chỗ ở, một cơ ngơi riêng. Nhiều người có khi đến cuối đời mới cố xây được một ngôi nhà mặc dù sống chẳng được bao lâu nhưng sau này để lại cho con cháu. Có người khi chết vẫn chưa có chỗ nương thân thì rất khổ tâm.

Với ý nghĩa quan trọng như vậy nên một phong tục rất phổ biến ở người Việt Nam là tục mừng nhà mới. Chủ nhân khi làm xong một ngôi nhà mới (thậm chí chỉ sửa chữa, nâng cấp nhà hay di chuyển đến nơi ở mới) đều sắm một lễ cúng. Hàng xóm, bạn bè, họ hàng được mời đến uống chén rượu, chén trà mừng cho gia chủ, chúc cho gia chủ bình yên, làm ăn gặp may, phát đạt. Tục lệ này đến nay vẫn còn khá phổ biến đối với người Việt Nam.

Mừng thọ

“Kính lão đắc thọ” – Kính trọng những người cao tuổi đó là truyền thống tết đẹp của người Việt Nam. Bởi vậy, với mỗi người thêm một tuổi là thêm sự tôn vinh, kính trọng của gia đình, họ hàng, làng xóm.

Ngày xưa, người bốn mươi tuổi đã được trong làng, trong họ quí như lão ông. Lịch sử Việt Nam, đời nhà Trần thế kỷ 12 và 13, vua Trần bốn mươi tuổi nhường ngôi cho con lên trông coi việc nước, còn nhà vua thì nghỉ ngơi và đi tu.

Trong làng, năm mươi tuổi làm lễ lên lão. Dẫu không phải các nhà chức sắc trong làng, nhưng những dịp hội hè đình đám, các cụ lão ra chốn đình trung ngồi riêng cỗ trên chiếu cạp điều. Phong tục trọng lão ấy đến bây giờ vẫn được giữ gìn và còn sâu xa ý nghĩa hơn.

Ngày nay, trong gia đình khi có ông bà, cha mẹ ở tuổi 70, 80, 90 … thì con cháu thường tổ chức mừng thọ. Lễ mừng thọ thường nhằm dịp sinh nhật hoặc ngày xuân (dịp tết Nguyên đán). Đây là dịp con cháu báo hiếu ông bà, cha mẹ. Lễ tổ chức to hay nhỏ đều thể hiện được ngày vui của gia đình vì có người sống thọ. Mỗi xã, mỗi phường ngày nay hầu hết có Hội thọ của các cụ cao tuổi. Các lão ông, lão bà được trọng vọng như nhau. Khi các cụ bảy, tám mươi tuổi được Hội thọ đến chúc mừng, chụp ảnh, tặng quà lưu niệm. Những dịp như thế này mang lại cho các cụ tình cảm ấm áp của thế hệ các con các cháu, của phố phường, làng xã mà không cảm thấy cô đơn khi tuổi già, sức yếu lúc cuối đời. (p.43)

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn gửi áo lụa chúc mừng đại thọ tới tất cả các cụ già sống trăm tuổi trở lên ở khắp nơi trong cả nước.

Tang lễ

Người Việt Nam quan niệm rằng “nghĩa tử là nghĩa tận” nên khi có người chết, tang lễ được tổ chức trọng thể. Trình tự lễ tang ngày trước như sau: người chết được tắm rửa sạch sẽ, thay quần áo tươm tất, rồi lấy một chiếc đũa đặt giữa hai hàm răng, bỏ vào miệng một dúm gạo và ba đồng tiền xu gọi là lễ ngậm hàm. Sau đó đặt người chết nằm xuống chiếu trải sẵn dưới đất (theo quan niệm “từ đất sinh ra lại trở về với đất”). Tiếp đó là lễ khâm liệm (liệm bằng vải trắng) và lễ nhập quan (đưa thi hài vào quan tài) Sau khi nhập quan là lễ thành phục, chính thức phát tang. Con trai, con gái và con dâu của người quá cố, đội khăn sô, mũ chuối (hoặc mũ tết bằng rơm), mặc áo sô. Cháu chắt họ hàng, thân thích chít khăn để tang.

Những ngày quàn người chết trong nhà đều phải cúng cơm sớm, chiều. Phường nhạc cử nhạc ai, bà con, bạn bè, làng nước đến viếng. Sau khi chọn được ngày, giờ tốt làm lễ đưa tang. Đám tang có câu đối, linh sàng, nhà táng (nơi đặt linh cữu). Người đưa tang đi sau linh cữu, dọc đường có rắc vàng thoi (bằng giấy). Đến huyệt làm lễ hạ huyệt và đắp mộ. Chôn cất xong về nhà làm lễ tế. Ba ngày sau tang chủ làm lễ viếng mộ (lễ mở cửa mả), được 49 ngày làm lễ chung thất, thôi cúng cơm cho người chết. Sau 100 ngày làm lễ tốt khốc (thôi khóc). Sau một năm làm lễ giỗ đầu, sau ba năm (ở nhiều nơi là hai năm) làm lễ hết tang.

Ngày nay, lễ tang được tổ chức theo nghi thức đơn giản hơn: lễ khâm liệm, lễ nhập quan, lễ viếng, lễ đưa tang, lễ hạ huyệt và lễ viếng mộ.

Người trong gia đình để tang bằng cách chít khăn trắng, hoặc đeo băng tang đen.

Trang phục

Việt Nam có 54 dân tộc, hầu hết mỗi dân tộc đều có trang phục riêng, mang đậm bản sắc truyền thống. Nhìn chung đa phần trang phục của các dân tộc được trang trí hoa văn có màu sắc rực rỡ, khá tương phản: đen – trắng, đen – đỏ, xanh – đỏ hoặc xanh – trắng … Nhiều dân tộc trên trang phục có nét hoa văn tạo nên vẻ đẹp huyền bí gây ấn tượng mạnh. Hầu hết trang phục của các dân tộc ở Việt Nam đều được dệt từ sợi có nguồn gốc tự nhiên vừa đẹp, bền, thoáng mát, phù hợp với khí hậu nhiệt đới như sợi gai, tơ tằm, tơ dứa, sợi bông …

Trong một đề mục nhỏ này, thật khó mà miêu tả chi tiết hàng chục, hàng trăm loại trang phục của các dân tộc khác nhau trong cộng đồng 54 dân tộc ở Việt Nam, chưa kể ở mỗi dân tộc lại có nhiều chủng loại trang phục khác nhau cho mỗi đối tượng: già trẻ, nam nữ; mặc ở mỗi hoàn (p.44) cảnh: trang phục khi đi lễ hội, khi có tang ma, khi cưới xin … Trong bài viết này chỉ xin đề cập một vài loại thường phục của một dân tộc có số dân đông nhất Việt Nam đó là dân tộc Việt.

Thời phong kiến quy định rất nghiêm ngặt về màu sắc trong trang phục, người dân chỉ được mặc các màu đen, trắng, nâu. Màu vàng dành cho nhà vua; màu tía, đỏ dành cho các quan lớn; màu xanh, lục dành cho các quan nhỏ. Thường phục truyền thống của người Việt với đàn ông là quần trắng, áo nâu, đầu vấn khăn, chân đi guốc hoặc dép. Bộ lễ phục thêm áo dài màu đen bằng vải hoặc the, đầu đội khăn xếp. Đối với phụ nữ, trang phục diêm dúa hơn: váy đen, yếm trắng, áo tứ thân, đầu chít khăn mỏ quạ, thắt lưng hoa lý. Bộ lễ phục gồm ba chiếc áo, ngoài cùng là áo dài tứ thân bằng the thâm hay màu nâu non, kế đến là chiếc áo màu mỡ gà và trong cùng là chiếc áo màu cánh sen. Khi mặc, cả ba chiếc áo chỉ cài khuy bên sườn, phần từ ngực đến cổ lật chéo để lộ ba màu áo.

Bên trong là chiếc yếm thắm. Đầu đội nón trông rất duyên dáng và kín đáo Tới nay, trang phục truyền thống của người Việt đã thay đổi. Bộ âu phục dần thay thế cho bộ đồ truyền thống của đàn ông. Chiếc áo dài của phụ nữ ngày càng được cải tiến và hoàn thiện hơn như ngày nay, mặt khác do yêu cầu của lao động, công việc, không phải lúc nào phụ nữ cũng mặc áo dài mà chỉ những ngày trang trọng, ngày vui … thì mới có dịp để “thể hiện mình”.

Đối với nhiều dân tộc khác ở Việt Nam, trang phục truyền thống cũng đang dần dần mất đi nét riêng và thay thế bởi những hàng may sẵn, vừa tiện dụng, rẻ lại thêm rất nhiều ưu điểm khác trong cuộc sống hiện tại cho bản thân và gia đình họ.

Áo dài

Theo một số tài liệu lưu truyền thì chiếc áo dài của phụ nữ Việt Nam khởi phát từ thời chúa Nguyễn Phúc Khoát (khoảng cuối thế kỷ 18).

Xuất phát từ ý đồ muốn thay đổi trang phục của người dân, xoá đi một thói quen cũ tạo một nề nếp mới cho vương quốc. Nền tảng là chiếc áo dài của phụ nữ Chăm, kết hợp với chiếc áo tứ thân và một số trang phục của những dân tộc khác, triều thần ở Phú Xuân đã sáng tạo nên một mẫu mới – chiếc áo dài. Chính nó là sản phẩm kế thừa được cái đẹp của trang phục ở cả hai miền Nam – Bắc.

Khởi phát từ Huế nhưng nó là sản phẩm văn hóa đại diện cho cả ba miền Bắc, Trung, Nam và từ lâu nó đã trở thành tài sản chung của cả dân tộc.

Theo thời gian, đường nét chiếc áo dài cũng biến đổi đôi chút. Lúc thì rộng, lúc thì ôm sát thân hình của người phụ nữ. Lúc cổ cao, lúc cổ thấp, (p.45) lại có lúc cổ tròn, cổ bẹt. Lúc áo dài chấm gót, lúc lại lưng lửng gần đầu gối. Chiếc áo dài hiện tại có thân tương đối bó sát thân người, làm cho thán thể phụ nữ hiện lên được đường cong mềm mại, phù hợp với vóc người nhỏ nhắn của phụ nữ Việt Nam. Hai tà áo thả xuống ngang nửa ống chân, thướt tha bay trong gió, quấn quýt từng bước đi. Thân áo xẻ hơi cao, tay áo nới rộng vừa phải có thể hơi loe, chiều dài có khi chỉ ba phần tư cánh tay tạo dáng khoẻ, trẻ trung. Tất cả đều thể hiện cái đẹp trang nhã, kín đáo nhưng vẫn mềm mại. Chiếc áo dài hàm chứa nhiều điều về cái đẹp của người phụ nữ Việt Nam: kín đáo, thuỳ mỵ, dịu dàng …

Gần đây, các mốt thời trang của nước ngoài được du nhập vào Việt Nam, nhưng bộ áo dài truyền thống vẫn được phụ nữ Việt Nam sống ở trong và ngoài nước ưa chuộng.

Nón lá

Chiếc nón xuất hiện ở Việt Nam từ thế kỷ 13 (thời nhà Trần). Từ đó đến nay, nón gắn bó với người dân Việt Nam như hình với bóng. Không phân biệt giới tính, tuổi tác, địa vị … nón đều là bạn. Phải chăng vì thế mà người ta lấy nón là một trong những biểu trưng khi nói đến người Việt Nam? Chiếc nón được làm từ một vài thứ vật liệu sẵn có ở Việt Nam: lá cây để lợp khung xương bằng tre, dây móc để khâu. Nón lá có nhiều loại: nón chóp của đàn ông, nón dấu binh lính dùng; nón tu lờ nhà sư dùng; nón lông, làm bằng lông ngỗng; nón bài thơ, có hình trang trí giữa hai lớp lá; nón thúng quai thao, quai có rủ tua … Mỗi loại có hình dáng, kiểu cách khác nhau và có khi cho một đối tượng sử dụng.

Chiếc nón đã gắn bó mật thiết với người Việt Nam nên nón đã đi vào thơ, vào nhạc một cách tự nhiên. Nón không chỉ là vật che mưa, che nắng; nón còn thay quạt lúc trưa hè; nón làm cơi đựng trầu khi gặp bạn; nón là quà tặng, vật kỷ niệm cho nhau; nón là lá chắn khi bạn bè chòng ghẹo … Chẳng thế mà khách nước ngoài khi kết thúc một chuyến đến Việt Nam hình như ai cũng muốn có một vài cái nón trong hành trang khi về nước.

CHỢ

Chợ quê

Ở nông thôn Việt Nam, thường mỗi xã hoặc một vài làng liền kề nhau có một cái chợ. Chợ là nơi trao đổi hàng hóa của cư dân địa phương. Chợ đặt ở làng nào, xã nào thường lấy tên của làng, xã ấy mà gọi. Nói nôm na đó là loại chợ quê. Quang cảnh chợ quê rất đơn giản, vài cái lều lợp gianh, lợp lá trên mấy cái cọc xiêu vẹo. Có khi không có lều quán mà chỉ là một bãi đất trống. Người bán bày sản phẩm thành hàng, thành dãy hai (p.46) bên lối đi. Chủng loại hàng hóa, đa phần là những sản vật địa phương do vậy mà thay đổi theo mùa, vụ.

Chợ quê cũng có sự “phân cấp” một cách tự nhiên thành chợ làng, chợ xã, chợ huyện, chợ tỉnh … Người ta gọi chợ theo cấp hành chính và quy mô chợ cũng từ đó mà to dần lên. Ngày nay chỉ còn dấu vết chợ quê ở làng, ở xã, còn chợ huyện, chợ tỉnh hầu như đã biến thành những trung tâm buôn bán lớn trong vùng. Do nhu cầu trao đổi, mua bán nên ngày nào cũng họp chợ. Vì vậy mà mất đi phiên chợ truyền thống ngày trước.

Chợ quê lại có hai loại, chợ phiên và chợ hôm. Chợ phiên họp vào những ngày theo một chu kỳ nhất định. Khi nói chợ họp ngày ba và ngày tám, có nghĩa là phiên chợ họp vào những ngày mồng ba, mồng tám, mười ba, mười tám, hai ba, hai tám hàng tháng (theo âm lịch). Gần đây nhiều chợ chọn ngày chủ nhật làm phiên họp chính. Phiên chợ chính bao giờ cũng đông người hơn phiên chợ xép (chợ họp không đúng phiên).

Ngoài những sản phẩm địa phương, ở chợ phiên mặt hàng đa dạng hơn bởi sự góp mặt của các hàng công nghiệp đắt tiền.

Chợ hôm, ngày nào cũng họp. Người mua người bán chỉ thưa thớt, trao đổi những hàng thiết yếu hàng ngày, hàng tươi sống như rau, hoa quả, dầu, muối, tôm cá, trứng … Chợ thường họp vào buổi sáng sớm hay chiều. Nếu chợ họp vào buổi chiều người ta hay gọi là chợ chiều.

Chợ vùng cao

Vùng cao – là vùng đất có nhiều đồi, núi cao – thường là nơi sinh sống của những dân tộc ít người. Chợ ở những vùng này thường họp theo phiên. Người đi chợ mặc những bộ trang phục đẹp, hăm hở trèo đèo, leo dốc, lội suối, đi cả ngày đường, có khi mấy ngày. Họ đến chợ bằng ngựa hoặc bằng chính đôi chân của mình. Hiện nay, một số nơi có điều kiện họ có thể đến chợ bằng nhiều phương tiện khác.

Chợ ở những vùng này, ngoài sản vật địa phương còn có nhiều hàng hóa khác như dầu, muối, cá khô, vải, giấy … từ dưới xuôi mang đến, từ các địa phương khác mang về. Chính vậy mà phiên chợ ở đây từ lâu đã là nhu cầu giao lưu kinh tế của vùng.

Chợ họp thường chỉ một ngày, nhưng nhiều người đến chợ từ chiều hôm trước để gặp bạn, múa hát, thổi khèn, thổi sáo, vui chơi cùng bạn bè. Họ hát múa từ chiều tới tối khuya có khi suốt đêm. Vui nhất là những thanh niên nam nữ. Họ đến chợ là đến nơi hò hẹn tìm hiểu, kết bạn … Chính vì vậy mà chợ ở đây không chỉ là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa mà còn là nơi giao lưu, sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Chợ nổi miền Tây Nam bộ

Gọi là chợ nổi vì chợ họp ở trên sông. Giữa một vùng sông nước bao la là hàng trăm chiếc ghe, xuồng của người quanh vùng về đây tụ tập mua bán. (p.47) Chợ họp suốt cả ngày, nhưng nhộn nhịp nhất là vào buổi sáng.

Thuyền, ghe tấp nập đi lại, luồn lách trên mặt nước. Tiếng chào mời mua bán, tiếng cười nói gọi nhau, tiếng nổ của động cơ … làm vang động cả một vùng, quang cảnh nhộn nhịp và sôi động. Trên thuyền chất đầy hàng hóa, nhiều nhất vẫn là trái cây, mùa nào thức nấy: chôm chôm, xoài, cam, quít, bưởi, măng cụt, sầu riêng …, sản vật của vùng sông nước kênh rạch như: cá, rùa, rắn, cua, tôm, chim đồng, bông súng, rau tươi … Chủ nhân vài ghe, thuyền treo lủng lẳng một vài thứ trái cây, hàng hóa hay một bảng hiệu quảng cáo trên chiếc sào nơi thuyền của mình, cái cao cái thấp, cái thẳng cái nghiêng trông thật lạ mắt.

Các loại dịch vụ ăn uống, hớt tóc, may vá … cũng diễn ra ngay trên ghe, xuồng, rất tiện dụng và dường như thoả mãn mọi nhu cầu mua sắm, sinh hoạt đời thường của người dân vùng này.

Các chợ nổi lớn của miền Tây như Phụng Hiệp, Phong Điền, Cái Răng (Cần Thơ); Cái Bè (Tiền Giang) … Phần lớn nông sản hàng hóa ở đây được bán sỉ cho những thương nhân rồi từ đó được chuyển tới các nhà máy chế biến thực phẩm, hoa trái hay chở ra tận Hà Nội và các địa phương miền Bắc. Chợ nổi là nét sinh hoạt độc đáo của người dân vùng châu thổ sông Cửu Long.

Chợ âm Dương

Nghe đến cái tên chợ đã có vẻ huyền bí, nhưng nó là có thật. Chợ nằm ở địa phận làng ó, xã Võ Cường – thị xã Bắc Ninh. Mỗi năm, chợ chỉ họp một lần vào đêm mồng 4 rạng ngày mồng 5 Tết (tháng giêng âm lịch). Tương truyền nơi đây xưa là bãi chiến trường do đó có nhiều người chết. Chợ họp là để tạo cơ hội cho người chết và người sống gặp nhau.

Chợ bắt đầu họp vào lúc lên đèn, trên một bãi đất trống, cạnh ngôi miếu có tiếng là linh thiêng. Không có lều, quán, không sử dụng đèn, nến.

Nhiều người đi chợ mang một con gà đen đã được chăm sóc cẩn thận làm vật tế Thành Hoàng làng. Trong chợ cũng có những dãy hàng mã, hương, nến, cau, trầu …

Ở đây, người mua không mặc cả, người bán không đếm tiền. Trong bóng đêm, chỉ thấy bóng người đi lại và tiếng thì thào. Người ta “mua may, bán rủi”. Người cõi trần đi chợ với người ở cõi âm. Ở đầu chợ, người ta đặt một chậu nước để thử tiền âm hay tiền dương. Có người sớm hôm sau xem trong túi đựng tiền toàn là vỏ hến, lá đa, thậm chí cả một mẩu yếm sồi. Họ đều rất vui vẻ vì coi đó là dịp làm điều phúc, điều thiện với người đã chết. Chợ tan khi còn đêm.

Sau khi tan chợ, những người đi chợ mời nhau uống nước, ăn trầu và hát Quan họ cho đến sáng. Đây chính là một sinh hoạt văn hóa mang màu sắc tín ngưỡng dân gian rất đặc trưng của vùng Kinh Bắc. Bởi họ (p.48) quan niệm rằng có như vậy việc làm ăn hoặc mùa vụ năm đó mới được thuận lợi, phải chăng nó cũng tương tự một lễ hội cầu mùa ở các địa phương khác.

Chợ Xuân Gia Lạc

Trong ba ngày Tết ở tất cả các vùng quê hay thành thị khác, các chợ đều ngừng mua bán để mọi người nghỉ Tết. Thế nhưng có một chợ lại mở vào những ngày này và chỉ họp trong ba ngày Tết mà thôi – Đó là chợ Gia Lạc – Huế.

Theo nghĩa Hán, Gia Lạc có nghĩa là “nhà nhà vui tươi” hoặc “thêm vui”. Như vậy, chợ này lập ra để tăng thêm nguồn vui cho mọi người.

Chợ có từ năm 1826 thời Minh Mệnh (1820-1840) do con thứ tư của vua Gia Long là Định Viễn công Nguyễn Phước Bình lập ra bên bờ sông Hương. Lúc đầu chợ chỉ là nơi vui chơi, trao đổi hàng hóa của hoàng tộc.

Sau thấy vui, nhân dân quanh vùng đến mua bán, rồi bày ra các trò chơi dân gian. Do vậy, chợ Gia Lạc trở thành một hình thức hội chợ vui xuân, chợ phiên ngày Tết.

Địa điểm họp chợ tại ngã ba giáp ranh làng Nam Phổ, trên hai nẻo đường một về Dương Nỗ, một về Ngọc Anh, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 3 km, cách bờ sông Hương khoảng 300 m. Đối diện với chợ Dinh bên kia sông Hương.

Hàng hóa ở chợ rất phong phú, từ những đồ chơi cho trẻ, đồ ăn, thức uống … đa phần là sản vật địa phương: cau Nam Phổ vỏ mỏng, nhỏ tơ, ruột trong; trầu chợ Dinh nổi tiếng và được gọi là trầu hương. Đồ chơi cho trẻ là chim, cá, trái cây, con giống, ông Trạng cưỡi ngựa, Bà Trưng cưỡi voi. Tất cả đều làm từ chất liệu dân gian: bột sắn, bột gạo nhuộm màu hay đất sét. Thức ăn có rất nhiều thứ nhưng một món mà không bao giờ vắng mặt trong ba ngày chợ ở đây đó là thịt bò thui.

Chợ Gia Lạc còn là điểm tập trung vui chơi trong ba ngày tết với các trò chơi dân gian: bài chòi, bài ghế, hò giã gạo, bài thai, bài vụ, bầu cua cá …

Trang phục của những người đi chợ Gia Lạc đẹp. Y phục nữ thường theo lối cổ truyền áo mớ ba, mớ bảy. Mọi người đến đây đều tỏ ra dễ tính, nói năng nhẹ nhàng, ứng xử lịch sự. Riêng ở hàng hoa, người ta kiêng dùng từ “mua, bán” mà thay bằng từ “biếu, tặng”. Tuyệt nhiên ở chợ này không có hiện tượng cãi cọ, to tiếng với nhau.

Chợ Gia Lạc là một sinh hoạt văn hóa mang phong cách Huế rất rõ nét. (p.49)

NGÔN NGỮ VÀ VĂN HỌC

Ngôn ngữ

Tiếng nói

Trên đất nước Việt Nam có 54 dân tộc anh em. Mỗi dân tộc có tiếng nói riêng. Một số dân tộc có chữ viết riêng. Hiện nay, để khôi phục vốn quý văn học dân gian của mỗi dân tộc, Chính phủ Việt Nam khuyến khích và giúp đỡ các dân tộc khôi phục và phát triển tiếng nói và chữ viết của mình. Tuy nhiên, do dân tộc Việt (Kinh) chiếm trên 80% số dân, nên tiếng nói và chữ viết của dân tộc Việt được sử dụng rộng rãi nhất, trở thành tiếng nói, chữ viết phổ thông và là ngôn ngữ chính thức của Việt Nam.

Chữ viết

Chữ Hán

Trong một giai đoạn dài (từ đầu Công nguyên đến đầu thế kỷ 20), người Việt đã sử dụng chữ Hán là chữ viết chính thức. Chữ Hán là chữ Trung Quốc, được người Việt đọc theo âm Việt, nhưng không phải là chữ viết riêng của người Việt mà là ngôn ngữ trung gian. Thực chất, ngôn ngữ Hán là một ngoại ngữ đối với người Việt Nam, nó không diễn đạt được đầy đủ ngữ nghĩa phong phú của người Việt Nam. Vì vậy mặc dù, đã tồn tại và sử dụng trên 2.000 năm nhưng chữ Hán vẫn không thể trở thành chữ viết chính thống của người Việt Nam.

Chữ Nôm

Để có thể diễn đạt được ngôn ngữ Việt Nam, một số nhà nho (những người thông thạo chữ Hán) đã cải biên và lắp ghép các “bộ” của chữ Hán thành một loại chữ mới, gọi là chữ Nôm. Chữ Nôm mượn từ tượng hình Hán để ghi lại âm tiếng Việt, đọc theo âm Việt. Vì vậy, chữ Nôm là chữ đầu tiên của người Việt Nam. Chữ Nôm xuất hiện từ thế kỷ 8, phát triển mạnh nhất vào thế kỷ 18, dưới thời Tây Sơn và được tiếp tục sử dụng đến đầu thế kỷ 20. Sự xuất hiện của chữ Nôm đánh dấu sự trưởng thành trong ý thức dân tộc của người Việt và là nền tảng cho sự phát triển rực rỡ cho nền văn học Việt Nam.

Chữ quốc ngữ

Vào thế kỷ thứ 16, Việt Nam bắt đầu tiếp xúc và giao lưu với phương Tây, chủ yếu theo đường biển. Những con đường viễn dương châu Âu, châu Á, châu Mỹ đã đưa các nhà buôn, nhà truyền giáo phương Tây đến Việt Nam. Nhiều cửa biển, người Bồ Đào Nha, người Anh, người Nhật đã tới mở hiệu buôn như ở Kẻ Chợ (Hà Nội), phố Hiến (Hưng Yên), Hội An (Quảng Nam), Gia Định ở miền Nam. Nhiều làng mạc ven biển có người đi đạo Gia Tô.

Vào khoảng giữa thế kỷ 16 đã có một số giáo dân Việt Nam theo học giáo sỹ đạo Thiên Chúa tên là Pesaro. Họ đã sử dụng mẫu tự La tinh để (p.50) ký âm tiếng Việt. Sau đó giáo sỹ Borri đã viết sách bằng Việt ngữ được La tinh hóa. Có thể coi đây là bước khởi đầu cho việc các giáo sỹ tiếp tục dùng chữ cái La tinh ghi âm tiếng Việt để làm sách giảng đạo, soạn từ vựng An Nam – Bồ Đào và từ vựng Bồ Đào – An Nam. Năm 1651, linh mục Alêchxăng Đờ Rốt (1591-1660) xuất bản từ điển An Nam – Bồ Đào Nha – La tinh ở Rôma (ý). Năm 1836, linh mục Pinhô Đờ Bêhen (tức Bá Đa Lộc) xuất bản từ điển An Nam – La Tinh. Tới thế kỷ sau, khi quân đội Pháp chiếm Việt Nam, dần dà chữ Hán bị thay thế. Mặc nhiên, chữ Nôm mai một theo và chữ viết theo kiểu La tinh được phổ biến rộng rãi, trở thành Quốc ngữ.

Người Việt Nam đã nhanh chóng sử dụng Quốc ngữ. Người Pháp qui định bắt buộc dùng Phép ngữ trong giấy tờ và mọi giao tiếp hành chính.

Mặc dù sự nghiệp xây dựng và hoàn thiện chữ Nôm còn dang dở, nhưng nó đã tạo tiền đề cho Quốc ngữ chiếm lĩnh được vị trí quan trọng thể hiện đời sống tư tưởng con người, mà trước nhất là trong văn học dân gian và văn học thành văn.

Trong cả hai thời kỳ đô hộ, chữ Hán và chữ Pháp đều sử dụng phổ biến ở tầng lớp trên. Đến khi có chữ Nôm rồi chữ Quốc ngữ thì văn học dân gian đã là chất men tạo nên văn học bác học thực sự của dân tộc rồi phát triển thành nền văn học Việt Nam hiện nay: Đó là con đường đi cũng như đặc điểm ra đời và sự liên quan của văn học dân gian và văn học bác học Việt Nam.

Văn học Việt Nam

Việt Nam có một nền văn học phát triển khá sớm. Trải qua nhiều thử thách khắc nghiệt của lịch sử (đặc biệt là nạn ngoại xâm), nền văn học ấy vẫn giữ được bản sắc riêng và chứng tỏ có một sức sống bền bỉ, mãnh liệt. Nước Việt Nam phát triển cho đến ngày nay, bao gồm nhiều dân tộc gắn bó với nhau. Dân tộc nào cũng có văn học của mình (thành văn hay chưa thành văn), tất cả góp chung lại tạo nên trên đất nước này một nền văn học có nhiều sắc thái. Một số tộc ít người đã có văn học viết, nhất là từ sau Cách mạng tháng Tám 1945. Tuy nhiên, tính cho đến nay, thành tựu văn học độc đáo nhất, xuất sắc nhất, phong phú nhất của các tộc ít người vẫn là những tác phẩm dân gian. Về văn học viết (văn học thành văn), đóng góp của người Việt dồi dào và tiêu biểu hơn cả. Vì thế, trừ văn học dân gian, lịch sử văn học Việt Nam lấy sáng tác của người Việt làm bộ phận chủ đạo.

Văn học dân gian

Dòng văn học này xuất hiện ngay từ thuở sơ khai, đó là sản phẩm tinh thần của người bình dân, nảy sinh trong quá trình sinh hoạt, lao động, xây dựng và đấu tranh. Nó xuất phát từ dòng văn học truyền miệng, ở đó các (p.51) truyện kể, ca dao, tục ngữ được truyền từ đời này đến đời khác thành một kho tàng đồ sộ và quý báu. Ở Việt Nam, mỗi dân tộc đều có các nền văn hóa dân gian đặc sắc của mình. Người Mường có trường ca “Đẻ đất đẻ nước”, người Thái có trường ca “Xống trụ xôn xao”, dân tộc Ê-đê ở Tây Nguyên có trường ca Đam San, Xinh Nhã, … Dân tộc Việt có hàng ngàn truyện kể, truyền thuyết như Lạc Long Quân – Âu Cơ, Thánh Gióng, Tấm Cám, …

Văn học dân gian Việt Nam có nhiều thể loại như thần thoại, sử thi, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười, truyện ngụ ngôn, truyện thơ, tục ngữ, ca dao, câu đố, vè … số lượng rất lớn. Lâu nay các cơ quan chức năng đang cố gắng sưu tầm, bảo tồn kho tàng văn hóa dân gian của các dân tộc. Coi đó là tài sản vô giá của đất nước.

Văn học Hán Nôm

Chữ Hán bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ khi Việt Nam rơi vào thời kỳ Bắc thuộc (năm 207 trước Công nguyên đến 938 – chiến thắng Bạch Đằng). Trong 11 thế kỷ đó, chữ Hán được coi là chữ viết chính thức, nhưng nền văn học Việt Nam chưa phát triển.

Chỉ khi giành được độc lập (năm 938), các triều đại phong kiến Việt Nam, với tinh thần tự lực, tự cường đã phát triển nền văn hóa Việt Nam và sử dụng chữ Hán để ghi lại. Từ đó hình thành một nền văn hóa Hán – Việt. Nhiều áng văn thơ bất hủ bằng chữ Hán của những người anh hùng vẫn còn lại đến ngày nay: Bài thơ của Lý Thường Kiệt (được coi là bản Tuyên Ngôn Độc Lập thứ nhất), Hịch Tướng Sĩ của Trần Hưng Đạo, Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi (được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai). Trong giai đoạn này nhiều nhà văn hóa lớn của Việt Nam xuất hiện mà tác phẩm còn đến ngày nay: Chu Văn An, Lê Quý Đôn, Nguyễn Bỉnh Khiêm, …

Văn học chữ Nôm xuất hiện từ thế kỷ 8, được phát triển đỉnh cao bởi Danh nhân Văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Sau đó nhiều nhà văn hóa khác phát triển thêm. Đại diện ưu tú cho nền văn học chữ Nôm là Nguyễn Du với tác phẩm bất hủ – Truyện Kiều; Hồ Xuân Hương, Bà Chúa Thơ Nôm; Nguyễn Đình Chiểu với tác phẩm Lục Vân Tiên … Có thể nói chữ Nôm là một sáng tạo của ông cha ta và là nhân tố quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc.

Lâu nay các cơ quan nghiên cứu của Việt Nam đang cố gắng sưu tầm, bảo tồn và khai thác vốn văn học Hán – Nôm.

Văn học hiện đại

Việc xuất hiện chữ Quốc Ngữ là tiền đề sản sinh nền văn học mới, văn học hiện đại. Một trong số tác phẩm đầu tiên, đánh dấu sự xuất hiện của văn học quốc ngữ là tiểu thuyết “Ai làm được” của Hồ Biểu Chánh, xuất (p.52) bản ở Sài Gòn 1912. Sau đó là hàng loạt các tác phẩm văn xuôi, thơ bằng chữ quốc ngữ ra đời cùng với với các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Nguyên Hồng, Nam Cao, …

Các tác phẩm văn học hiện đại của Việt Nam gắn liền với cuộc sống, con người Việt Nam, với cuộc đấu tranh giành độc lập cho dân tộc, phản ánh hiện thực xã hội và dự báo trong từng giai đoạn. Nền văn học Việt Nam phát triển nhanh và có đủ các loại hình: văn xuôi, thơ, phê bình lý luận, … Ngày nay đội ngũ nhà văn với gần 1.000 người là một lực lượng xã hội quan trọng, đóng góp lớn vào sự nghiệp phát triển văn hóa Việt Nam. Văn học Việt Nam gắn bó với lịch sử đất nước, phản ánh cuộc sống, tình cảm của các thế hệ người dân Việt Nam. Văn học Việt Nam coi trọng tình thương yêu con người, thương yêu đồng loại, thắm tình đoàn kết và nhân hậu. Văn học Việt Nam giàu tính kế thừa và tiếp nhận tinh hoa văn học của nhân loại nhưng không mất đi bản sắc riêng của dân tộc.

Một số tác giả tiêu biểu

Trải qua hàng ngàn năm, nền văn học Việt Nam được xây đắp bởi toàn dân tộc mà trong đó những chiến sỹ tiên phong là các nhà văn, nhà thơ, nhà văn hóa. Họ là những biểu tượng nòng cốt của nền văn hóa Việt Nam. Sau đây, xin giới thiệu một số gương mặt tiêu biểu của nền văn học Việt Nam.

Nguyễn Trãi (1380-1442)

Nguyễn Trãi – nhà tư tưởng, nhà chính trị, quân sự, ngoại giao, nhà thơ lớn. Ông sinh ở Thăng Long, quê nội ở làng Nhị Khê (Thường Tín – Hà Tây). Mẹ là Trần Thị Thái, con gái Trần Nguyên Đán – quan Đại tư đồ nhà Trần. Bố là Nguyễn Phi Khanh – làm quan triều nhà Hồ. Nguyễn Trãi từng làm quan nhà Hồ, sau theo Lê Lợi, giúp vua đánh giặc và xây dựng đất nước.

Sự nghiệp văn học to lớn của Nguyễn Trãi để lại trong tập Quân trung từ mệnh tập, những bức thư luận chiến ngoại giao và tiêu biểu nhất là tác phẩm Bình Ngô Đại cáo, tờ hịch gửi toàn dân khi đánh đuổi được quân xâm lược, giang sơn thu về một mối.

Nguyễn Trãi là nhà văn lớn thế kỷ 15 của văn học Việt Nam, cũng là ngôi sao sau thế kỷ hình thành văn học Việt Nam. Giá trị và công lao, những tác phẩm ông viết bằng chữ Hán và đặc biệt nhiều tác phẩm viết bằng chữ Nôm. Tập thơ ức Trai thi tập còn lại, mà chưa phát hiện, sưu tầm được đầy đủ và tập Gia huấn ca chỉ mới tìm được 5 bài: bài ca dạy vợ con, bài ca dạy con ở cho có đức, bài ca dạy con gái ở cho có đức hạnh, (p.53) bài ca vợ khuyên chồng, bài ca khuyên học trò chăm học. Nguyễn Trãi đã phát triển văn Nôm lên một đỉnh cao.

Lê Quí Đôn (1726-1784)

Lê Quí Đôn, nhà bác học, nhà văn Việt Nam sáng tác thơ chữ Hán, chữ Nôm. Ông xuất thân từ một gia đình khoa bảng huyện Hưng Hà (Thái Bình). Là người thông minh chăm học từ nhỏ, ông đỗ Giải Nguyên lúc 17 tuổi, Bảng Nhãn lúc 27 tuổi và đã giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới triều Lê – Trịnh.

Kiến thức và sáng tác hết sức uyên bác và đa dạng của Lê Quý Đôn đã tập hợp được tri thức văn hóa cao nhất của thời bấy giờ. Ông đã nghiên cứu, biên soạn những tác phẩm giá trị về lịch sử như Đại Việt thông sử, Phủ Biên tạp lục, Bắc Sứ thông lục … các tác phẩm triết học như Dịch kinh phụ khuyết, Thư kinh diễn nghĩa. Trong tác phẩm nghiên cứu văn học Toàn Việt thi lục ông đã tuyển và giới thiệu được 2.391 bài thơ của 175 tác giả các thế kỷ trước. Việc sáng tác tập thơ Quế Đường thi tập cùng với việc nghiên cứu và biên soạn những tài liệu bách khoa như Vân Đài loại ngữ, Kiến Văn tiểu lục đã có thể gọi ông bằng nhiều danh hiệu khác: nhà chính trị học, nhà kinh tế học, nhà xã hội học, nhà nông học, nhà địa lý học, nhà ngôn ngữ học, nhà văn, nhà thơ …

Bùi Huy Bích (1744-1818) đã viết về Lê Quí Đôn: “Thông minh nhất đời, đọc rộng các sách, soạn ra văn chương đủ dạy đời và lưu truyền về sau. Nước ta trong vài trăm năm nay mới có một người như ông”.

Nguyễn Du (1766-1820)

Nguyễn Du là nhà thơ cổ điển lớn, quê ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân từ một gia đình quan lại quý tộc, cha và anh đều làm tể tướng dưới triều Hậu Lê. Mặc dù nổi tiếng về văn chương nhưng ông chỉ đỗ tú tài.

Thiên tài Nguyễn Du đã mở đầu cho văn học Việt Nam bằng chữ Nôm với tác phẩm Truyện Kiều. Nếu người đời tung hô nữ sĩ Hồ Xuân Hương là Bà chúa thơ Nôm thì Nguyễn Du thực xứng danh là Ông hoàng thơ Nôm.

Thơ Hán, thơ Nôm của Nguyễn Du đều tuyệt tác. Bằng chữ Hán, ông làm thơ, viết ký, bút ký, nhật ký về xã hội và tâm tư. Các tập Nam Bắc hành tạp lục hay Thanh Hiên thi tập mà Nguyễn Du đã ghi lại khi chạy loạn phải ở ẩn tại Thái Bình và khi làm quan đi sứ sang Trung Quốc.

Sự nghiệp Nguyễn Du lớn lao nhất ở những tác phẩm chữ Nôm. Văn học chữ Nôm của Nguyễn Du là một thành tựu khẳng định vị trí văn học của chữ Nôm. Khi còn trẻ, Nguyễn Du đã mải mê thơ Nôm, bây giờ còn truyền tụng các bài hát ví Thác lời trai phường nón và Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu.(p.54)

Trong văn học bác học đương thời, Nguyễn Du đã đưa lời ăn tiếng nói hàng ngày với âm hưởng tục ngữ, ca dao vào kiệt tác như Văn chiêu hồn hay là Văn tế thập loại chúng sinh và Truyện Kiều. Cho tới nay, Truyện Kiều đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.

Hội đồng Hòa bình thế giới xếp Nguyễn Du vào hàng các nhà văn hóa được Thế giới kỷ niệm.

Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương sinh vào thế kỷ 18 (chưa rõ lai lịch thân thế). Qua thơ của bà người ta giả thiết bà sống thời Lê Mạt, Nguyễn Sơ và lưu truyền Bà là người làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu – Nghệ An. Con ông Hồ Phi Diễn, một ông đồ nghèo, bỏ quê đi dạy học ở Hải Dương, sau chuyển lên Khán Xuân, huyện Vĩnh Thuận (gần Hồ Tây bây giờ). Thời ấy, trong gia đình và ngoài xã hội, phong kiến Việt Nam trọng nam khinh nữ. Thân thế nữ sĩ Hồ Xuân Hương như thế nào không biết, chỉ nghe truyền lại.

Là người có học, có tài, giao thiệp rộng, giỏi thơ văn, nhưng vì là nữ nên không được đi thi và trong đời riêng bà vất vả gian truân đường chồng con.

Cho tới nay đã sưu tầm được khoảng 50 bài thơ Nôm cực kỳ độc đáo của nữ sĩ Hồ Xuân Hương. Những cảnh ngộ riêng tư, những sự việc hàng ngày mắt thấy tai nghe vào thơ Hồ Xuân Hương, bài nào cũng có thể khơi gợi hai mặt ý nghĩa tục và thanh ở mọi hoàn cảnh và cả thiên nhiên. Thơ của bà tưởng như nhả nhớt, lả lơi, ong bướm, nhưng lại là những đòn đả kích dữ dội vào xã hội phong kiến, từ đám sĩ tử đến quan lại, vua chúa.

Là cây bút nữ kỳ tài, ngôn ngữ trong thơ Hồ Xuân Hương khai thác và sáng tạo trong thực tế thời ấy đã ở trình độ cao, lời thơ đã xoá đi mọi cách bức thời kỳ và thời gian, thơ đạt tới thơ muôn thuở.

Hồ Xuân Hương là một hiện tượng độc đáo trong văn học Việt Nam và có thể là một nét lạ của văn học trên thế giới.

Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888)

Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn ở miền Nam. Ông sinh ở phủ Tân Bình (Gia Định) và đã gặp nhiều đau khổ trong cuộc đời. Ông đỗ tú tài nhưng bỏ thi hội về chịu tang mẹ. Trên đường về bị ốm nặng rồi bị mù cả hai mắt. Sau đó ông lại bị vợ chưa cưới bội ước. Vượt lên hoàn cảnh, ông mở trường dạy học, làm thuốc.

Nguyễn Đình Chiểu có Hán học, nhưng chủ yếu ông sáng tác bằng chữ Nôm. Những sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu phản ánh tinh thần yêu nước, đề cao trung, hiếu, tiết, nghĩa, khí phách của ông và thời thế ông sống. Tất cả các bài phú, văn tế, thơ vịnh của Nguyễn Đình Chiểu đều có thể đặt vào một đề mục: Hịch kêu gọi nghĩa binh đánh Tây. Ông là cây bút cuối cùng của dòng văn học Hán Nôm. (p.55)

Những tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Đình Chiểu là Lục Vân Tiên, Ngư tiều y thuật vấn đáp, Văn tế nghĩa sỹ Cần Giuộc. Trong số các tác phẩm đó có truyện thơ Lục Vân Tiên – một câu chuyện đề cao đức hạnh, thủy chung, tiết, nghĩa. Tác phẩm có giá trị lớn về nhiều mặt. Nhưng có điều đặc biệt nhấn mạnh là trong văn học, khi chữ Nôm hưng thịnh có Truyện kiều của Nguyễn Du và Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu – mỗi tác giả sống cách nhau gần một thế kỷ và quê mỗi người ở một nơi, nhưng tác phẩm của các ông đều sống mãi trong lòng những người dân lao khổ, nói lên tiếng nói chung của họ trong xã hội bấy giờ. Những tác phẩm đó xưa kia cũng như ngày nay đã truyền tụng rộng rãi khắp cả nước, điều đó chứng tỏ sức mạnh chữ Nôm đã có mặt mọi nơi, mà chữ quốc ngữ sau này đã thay thế.

Hồ Chí Minh (1890-1969)

Từ điển Văn học Việt Nam 1983 đã viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Người là nhà báo, nhà văn, nhà thơ lớn có vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam”.

Thuở trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bôn ba qua các đại dương sang châu Âu, châu Phi, châu Mỹ rồi trở về châu Á và đất nước quê hương. Người thuần thục nhiều ngoại ngữ. Những nơi Người ở và hoạt động lâu như ở Pháp và Trung Quốc, Người đã sử dụng ngôn ngữ nước đó đế viết báo, viết sách, viết truyện, phóng sự và làm thơ. Hoạt động chính trị của Người bao giờ cũng gắn liền với hoạt động văn học với một phương châm sáng tạo và chiến đấu.

Năm 1921, ở nước Pháp, Người đã viết và đưa in phổ biến cuốn Bản án chế độ thực dân Pháp. Trên báo Nhân đạo (Pháp), Người đã cho đăng nhiều phóng sự, bút ký, truyện ngắn. Cũng thời kỳ này, vở kịch Con Rồng tre của Người chế diễu, đả kích nhà vua An Nam được biểu diễn ở câu lạc bộ ngoại ô Paris.

Năm 1942, trên đường từ Cao Bằng sang biên giới tìm liên lạc với lực lượng Đồng minh chống phát xít, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch ở địa phương bắt giam trên một năm, phải qua nhiều nhà ngục ở Quảng Tây. Trong thời gian này, Người đã viết một tập thơ Nhật ký trong tù bằng chữ Hán thể hiện tư tưởng và tình cảm, tinh thần gang thép của người chiến sĩ cách mạng.

Cuối năm 1943, Người trở về nước. Chiến khu Cao Bằng, mảnh đất đầu tiên của Tổ quốc đón Người trở lại sau nhiều năm bôn ba. Người đã sáng lập và làm báo Việt Nam Độc lập phát hành trong khu giải phóng ở Việt Bắc. Tháng 8/1945, Người lãnh đạo Tổng khởi nghĩa toàn quốc. Trở về Hà Nội, trong mọi công tác bộn bề, Người vẫn liên tiếp viết báo, viết sách, làm thơ. (p.56).

Người đã soạn thảo Tuyên ngôn độc lập trịnh trọng tuyên bố trước thế giới sự ra đời của nhà nước Việt Nam độc lập. Tuyên ngôn độc lập và Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh là áng văn hào hùng, là Bình Ngô đại cáo của văn học thời hiện đại.

Nghệ thuật sáng tạo trong văn học của Chủ tịch Hồ Chí Minh bao giờ cũng nhằm mục đích, đối tượng cụ thể không bao giờ tách rời nghệ thuật, mà chính là trong nghệ thuật có mục đích và dự báo. “Thơ Văn chủ tịch Hồ Chí Minh có tác dụng to lớn đối với quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam mấy chục năm qua, không những đã mở đầu và là đỉnh cao của văn học Việt Nam mà có vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn học và đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam” (Từ điển văn học Việt Nam 1983).

Đối với quá trình đời sống văn học, thơ văn Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhịp cầu quan trọng cho thời kỳ mở đầu văn học quốc ngữ, mà với phương châm sáng tác của Người, cũng là một tín hiệu cho sự phát triển hiện đại của văn học Việt Nam.

Hồ Biểu Chánh (1885-1958)

Hồ Biểu Chánh là một trong số các nhà văn đầu tiên của văn học Việt Nam bằng quốc ngữ. Tiểu thuyết Ai làm được của Hồ Biểu Chánh xuất bản ở Sài Gòn từ năm 1912. Pháp xâm lược, các tỉnh phía Nam nước ta bị chiếm đóng sớm nhất làm thuộc địa, nhưng chữ quốc ngữ lại phổ biến trước ở các tỉnh phía trong. Cắt nghĩa hiện tượng ấy, thoạt đầu có thể tưởng như khó hiểu, nhưng thật ra đấy là bộc lộ lòng yêu nước của đồng bào miền Nam đối với chữ nước nhà thật sâu sắc.

Hồ Biểu Chánh là người có Tây học, ông chuyên viết truyện ngắn và tiểu thuyết. Thời kỳ đầu nhiều cốt truyện ông phỏng theo các tác giả văn xuôi lớn của văn học Pháp đương đại. Nhưng truyện Hồ Biểu Chánh diễn đạt nôm na “tả chân” khác hẳn lối văn biền ngẫu rơi rớt ảnh hưởng văn Nôm. Trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh quang cảnh người và việc, màu sắc, phong tục, tập quán nổi bật tính cách con người ở phía Nam.

Cho tới 1936, Hồ Biểu Chánh đã viết và in được một số tác phẩm đồ sộ: 64 tiểu thuyết, 12 truyện ngắn.

Ngô Tất Tố (1894-1954)

Ngô Tất Tố, một nhà văn tiêu biểu mọi mặt của buổi giao thời khi quốc ngữ đã phổ biến rộng ở miền Bắc. Ông là một nhà nho bước vào văn học mới.

Ngô Tất Tố cũng như nhiều nhà văn có Hán học, có Tây học thời kỳ này đã chú trọng nhiều về dịch thuật. Ngô Tất Tố đã dịch nhiều cổ văn, từ triết học đến văn học, từ thơ Đường đến tiểu thuyết mới. Đồng thời, ông cũng là nhà báo cự phách, nổi tiếng ở Hà Nội cũng như ở Sài Gòn. Đến (p.57) khi kháng chiến chống Pháp, Ngô Tất Tố vẫn chăm chú dịch nhiều tác phẩm mới của các nhà văn Xô Viết và Trung Quốc.

Về sáng tác, Ngô Tất Tố chuyên sâu đề tài lịch sử, từ cuộc khởi nghĩa của Đề Thám đến quang cảnh trường thi chế độ cũ (như tiểu thuyết phóng sự Lều Chõng) và đặc biệt đề tài nông dân, vấn đề nông thôn. Phóng sự Việc làng, tiểu thuyết Tắt đèn miêu tả và đả kích những hủ bại của tầng lớp trên và nỗi cơ cực của người ở trong làng.

Nguyễn Công Hoan (1903-1977)

Tác phẩm đầu tiên của Nguyễn Công Hoan là tiểu thuyết Kiếp hồng nhan in năm 1923. Thời kỳ này, các nhà văn đều có vốn Tây học hoặc chịu ảnh hưởng Tây học.

Nhiều người sau này là nhà văn nổi tiếng đã học cùng trường, cùng lớp ở bậc trung học với Nguyễn Công Hoan, như nhà tiểu thuyết tâm lý Hoàng Ngọc Phách, nhà thơ trào phúng Tú Mỡ, nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan, nhà báo Phùng Bảo Thạch.

Cùng với các nhà văn này, Nguyễn Công Hoan đã sáng tác hàng chục tiểu thuyết, hàng trăm truyện ngắn. Với phương pháp hiện thực phê phán, các tác phẩm của ông đã vạch trần những thối nát của tầng lớp quyền quý, nỗi thống khổ của những người bần cùng trong xã hội.

Nguyễn Công Hoan là một đại biểu xuất sắc trong làng văn học Việt Nam thế kỷ 20.

Nguyên Hồng (1918-1982)

Đến thế hệ nhà văn Nguyên Hồng, các nhà văn Việt Nam đã sáng tạo và hoàn chỉnh mọi thể loại trong văn học Việt Nam.

Cùng với Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan. Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng đi sâu vào mọi mặt, mọi tầng lớp xã hội. Nhưng ở Nguyên Hồng có đặc điểm: ông là dân nghèo, ông đã sinh ra trong lớp người dưới đáy nhưng đông đảo nhất ở các đô thị. Cả đời văn Nguyên Hồng, từ tự truyện Những ngày thơ ấu và tất cả các sáng tác khác của ông đều lặn lội trong lớp người khốn khổ bần cùng này.

Nam Cao (1917-1951)

Nam Cao khai thác chủ yếu tầng lớp tiểu tư sản trí thức và chính những nhân vật tiểu tư sản trí thức ấy cũng chính là ông. Thực trạng xã hội Việt Nam và sự biến đổi của nhân vật (tức là con người) ở giai đoạn này loài người sắp lâm vào chiến tranh thế giới lần thứ hai, con người Việt Nam đã trong những quằn quại để biến đổi và phá vỡ cái “Sống mòn” (tiểu thuyết Sống mòn của Nam Cao). Tháng 10/1951, Nam Cao đã hy sinh trong vùng bị giặc chiếm ở đồng bằng sông Hồng. (p.58)

Hầu hết các nhà văn thế hệ này, từ Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nam Cao đều đứng lên trong Tổng khởi nghĩa 1945 và tham gia cuộc trường kỳ kháng chiến. Các nhà văn thời kỳ ấy đã là hình ảnh, là mục tiêu hướng tới trong sự nghiệp của nửa thế kỷ phong trào và lực lượng văn học Việt Nam vừa qua.

MỸ THUẬT CỔ TRUYỀN

Việt Nam có 54 dân tộc. Mỗi dân tộc dường như đều có một truyền thống văn hóa riêng. Kho tàng văn hóa truyền thống của Việt Nam thể hiện sự đa dạng muôn hình muôn vẻ của các dân tộc cùng sống trên dải đất này. Trong kho tàng văn hóa đó phải kể đến sự đóng góp của các tác phẩm mỹ thuật đã và đang có mặt ở khắp mọi miền đất nước. Những sản phẩm đó tồn tại dưới nhiều thể loại khác nhau: điêu khắc, gốm, hội hoạ … bằng nhiều chất liệu khác nhau: đất, đá, đồng, sắt, gỗ, giấy …

Hiện vật còn lưu giữ đến nay cho ta thấy từ xa xưa, người Việt Nam đã sớm có một nền mỹ thuật truyền thống: Các hình chạm trong một hang ở Hòa Bình cách ngày nay khoảng 10.000 năm, chiếc muôi đồng được tìm thấy ở Hải Phòng, lưỡi mác bằng đồng tìm thấy ở Thanh hóa có từ thế kỷ 4 trước Công nguyên; các hình chạm trên mặt các trống đồng v.v … đều là những sản phẩm với những đường nét, hình khối hàm chứa những giá trị thẩm mỹ của nghệ thuật cổ truyền Việt Nam.

Cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã viết nên những trang sử đẹp chống ngoại xâm và cũng chính những bàn tay đánh giặc, cày cuốc đó lại khéo léo tạo nên những sản phẩm giàu tính thẩm mỹ và cũng rất đặc trưng của dân tộc.

Mỹ thuật cổ truyền Việt Nam là một phạm trù rất rộng, bao gồm nhiều thể loại, sản phẩm lại phong phú, đa dạng và được sáng tạo ở nhiều thời đại khác nhau. Trong vài trang viết này không thể trình bày một cách đầy đủ, sâu sắc được Những nét khái lược sau đây chỉ nhằm giới thiệu một vài loại hình có tính đặc trưng để bạn đọc tham khảo.

Tranh dân gian

Tranh dân gian gồm hai loại, tranh Tết và tranh thờ. Tranh dân gian có nguồn gốc từ rất xa xưa được giữ gìn, bảo tồn và phát triển qua các giai đoạn lịch sử của đất nước. Tranh dân gian không những là tài sản riêng của các làng tranh mà còn là tài sản chung của cả dân tộc.

Việt Nam với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nhân hóa các hiện tượng thiên nhiên thành các vị thần nên cùng với tranh Tết, tranh thờ cũng có rất sớm. Cả hai đã trở thành nhu cầu của nếp sống văn hóa, là thành tố của mỹ thuật cổ truyền và hợp thành văn hóa truyền thống của dân tộc.

Do nhu cầu của tục chơi tranh Tết và thờ cúng, tranh dân gian phải có số lượng lớn nên người Việt Nam từ lâu đã biết đến kỹ thuật khắc ván để in. Vào thời Lý (thế kỷ 12) đã có những gia đình chuyên làm nghề khắc ván. Cuối thời Trần đã in được tiền giấy. Đến thời Lê Sơ lại tiếp thu thêm kỹ thuật khắc ván in của Trung Quốc và cải tiến thêm một bước nữa. (p.60)

Cũng từ đây, trong dòng chảy của mỹ thuật truyền thống – dân gian bắt đầu có sự phân hóa để ngày càng phát triển đậm nét.

Trong bối cảnh đó, đến thời Mạc (thế kỷ 16) tranh dân gian phát triển khá mạnh, được cả các tầng lớp quý tộc ở kinh thành Thăng Long sử dụng vào dịp Tết mà bài thơ Tứ thời khuê vinh của nhà thơ đương thời Hoàng Sơ Khải đã xác nhận sự hiện diện của các loại tranh thờ, tranh gà và tranh Tố nữ: “Chung Quỳ khéo vẽ nên hình Bùa đào cấm quỷ, phòng linh ngăn tà Tranh vẽ gà cửa treo thiếp yểm Dưới thềm lầu hoa điểm Thọ Dương.”

Đến thế kỷ 18-19 tranh dân gian Việt Nam đã ổn định và phát triển cao. Bảo tàng Lịch Sử (Hà Nội) còn giữ được những ván khắc từ thời Minh Mạng thứ 4 (tức 1823). Địa bàn làm tranh dàn trải trong cả nước. Dựa theo phong cách nghệ thuật, kỹ thuật in vẽ và nguyên vật liệu làm tranh, có thể quy về một số dòng tranh gọi theo tên những địa danh sản xuất.

Mỗi dòng tranh có một phong cách riêng, song tất cả đều được dựng hình theo kiểu “đơn tuyến bình đồ” dùng nét khoanh lấy các mảng màu và bao lại toàn hình. Với lối dựng hình “thuận tay hay mắt”, tranh dân gian không phụ thuộc vào viễn cận một điểm nhìn mà được diễn tả theo lối quan sát di động với nhiều góc độ khác nhau. Thần thánh luôn được vẽ to ở giữa, phía trên, còn người bình thường thì sàn sàn nhau, con vật và cảnh sắc thì tuỳ tương quan mà vẽ to hay nhỏ để bức tranh gây ấn tượng sâu sắc.

Trong giao lưu văn hóa, tranh dân gian Việt Nam vừa phát triển những vốn quý của các thời trước tích tụ lại, vừa tiếp nhận những tinh hoa của các dòng tranh khác để rồi khẳng định những gì thích hợp với dân tộc, làm phong phú hơn bản sắc của mình.

Ngày nay, tranh dân gian đã bị tranh hiện đại lấn át, hầu hết đã thất truyền. Tuy nhiên, có một dòng tranh vẫn còn tồn tại trước những thử thách của thời gian, như tranh Đông Hồ. Dòng tranh này không những có chỗ đứng ở trong nước mà nó đã và đang có mặt ở nhiều nước trên thế giới như Nhật, Pháp, Mỹ …

Tranh Đông Hồ

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về

Làng Mái có lịch, có lề

Có sông tắm mát, có nghề làm tranh

(p.61).

Đó là câu ca xa xưa của một làng nhỏ nằm ven bờ nam sông Đuống, tỉnh Bắc Ninh, thuộc Kinh Bắc xưa.

Người dân làng Hồ khi nhớ đến câu ca dao ấy, lòng thấy tự hào về nghề tranh của mình đã một thời hưng thịnh, kéo dài từ cuối thế kỷ 17 đến nửa thế kỷ 19. Trải qua bao thời loạn ly, tranh vẫn được duy trì, tồn tại đến ngày nay. Tranh Đông Hồ, từ tranh vẽ đến tranh in thủ công, đều mang một phong cách riêng. Từ các khâu như vẽ mẫu, khắc bản in, sản xuất và chế biến màu rồi đến in vẽ tranh, đều có những khác biệt hợp thành cái độc đáo về kỹ thuật, mỹ thuật của một dòng tranh. Màu in tranh ở đây được chế biến từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên: màu trắng từ sò, điệp; đen từ than rơm hay lá tre; hồng từ gỗ vang; đỏ từ son; xanh từ gỉ đồng; lam từ lá chàm; vàng từ hoa hoè, quả dành dành … Kỹ thuật pha màu và in của tranh làng Hồ tạo cho sắc tranh trong sáng, óng xốp.

Về đề tài của tranh khá phong phú, nó phản ánh những sinh hoạt, quan hệ xã hội ở nơi thôn dã và luôn được thay đổi hay bổ sung. Thời phong kiến có tranh cóc, chuột, hái dừa, đánh ghen, khiêng trống, đánh vật … Thời Pháp thuộc có cóc Tây múa kỳ }ân, văn minh tiến bộ, phong tục cải lương, nhảy đầm … Đến thời kỳ kháng chiến có Việt Nam độc lập, sản xuất tự túc, bình dân học vụ, rồng lửa Thăng Long, bắt sống giặc lái máy bay, được mùa lúa xuân, lúa ngô khoai sắn, Bác Hồ về thăm làng …

Ngày trước, cứ đến Tết dường như nhà nào ở nông thôn vùng Bắc Bộ cũng có một vài tờ tranh Đông Hồ, nó làm bừng sáng những căn nhà đơn sơ thấp bé nhưng là tổ ấm của gia đình. Bức tranh ngày tết cùng góp vui và reo lên những tiếng cười trong trẻo trong cuộc sống khốn khó của người dân thôn quê Việt Nam. Tranh Đông Hồ phản ánh đúng tâm tư nguyện vọng và những ước mơ bình dị, gần gũi với cuộc sống đời thường của người dân. Những nghệ nhân vẽ tranh cùng cảnh nghèo khó như bao người dân lao động nghèo khó khác. Do vậy tranh ở đây thật sự đã gây được ấn tượng sâu sắc và sự hâm mộ của họ. Có lẽ vì thế mà tranh được sản xuất, bán ra khá nhiều và rộng khắp từ các chợ làng quê đến thành thị ở mọi miền đất nước. Năm này qua năm khác, sau mỗi mùa gặt hái, người ta lại nhắc nhở nhau: Dù ai buôn bán trăm nghề Mồng sáu tháng chạp nhớ về buôn tranh.

Tranh Hàng Trống

Dòng tranh Hàng Trống phát triển ở các phố Hàng Trống, Hàng Nón (Hà Nội). Cách diễn hình tinh vi, phong phú trong khuôn khổ bức tranh và trong nhiều loại tranh. Khuynh hướng tranh trục cuốn phương Đông được sử dụng mạnh mẽ nhằm tạo không gian có nhiều mảng trống, gợi cảm và thanh cảnh theo thị hiếu của dân thành thị. (p.62)

Tranh Hàng Trống nét mảnh, tinh, yểu điệu. Do sử dụng được màu phẩm nên hòa sắc của tranh Hàng Trống rất phong phú, gợi được khối của không gian. Mầu thường là lam – hồng, có thêm lục – đỏ, da cam – vàng.

Mầu phẩm tô bằng tay sau khi đã in các nét đen, pha ít hay nhiều nước mà có màu đậm nhạt. Tranh chỉ tạo khối ở nhân vật, không có khái niệm về không gian xa, gần.

Các tác phẩm tranh dân gian nổi tiếng như: Lý ngư vọng nguyệt, Thất đồng, Ngũ hổ, Tố nữ, bộ tranh truyện: Hoa Tiêu, Kiều … bộ tranh về cảnh dạy học, cảnh nhà nông hay các kiểu khác: canh, tiều, ngư, mục (nhà nông, tiều phu, đánh cá); các tranh thờ: Tam tòa Thánh Mẫu, Phật, Tứ phủ, Ngọc hoàng … làm cho dòng tranh có thể sánh ngang với bất cứ dòng tranh đồ hoạ danh tiếng nào.

Ước vọng hạnh phúc và dùng nhiều mô típ tượng trưng, màu sắc tươi sáng, nội dung vui vẻ, ngộ nghĩnh, đơn giản hóa các khái niệm triết học là tinh thần chính của dòng đồ hoạ trên, tranh thường được bán vào các dịp tết âm lịch. Hành nghề có tính phường thợ, cha truyền con nối.

Tranh Kim Hoàng (xã Vân canh, Hoài Đức – Hà Tây)

Bên cạnh hai dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống, dòng tranh Kim Hoàng phát triển từ thế kỉ 18 đến thế kỉ 19. Sự hợp nhất hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng thành Kim Hoàng tiến tới xây dựng đình chung “Trưởng bảng hội đình” vào ngày 3-2 năm Chính Hòa thứ 22 (1701), cũng có lẽ chuẩn bị cho bắt đầu của nghề in tranh trong làng. Hàng năm, người Kim Hoàng làm tranh từ rằm tháng một (tháng 11 âm lịch) đến giáp tết, thoạt đầu thì cúng tổ nghề. Các ván in do một chủ phường có tài năng vẽ và khắc. Sau ngày giỗ tổ mới phát cho các gia đình. Trong quá trình in họ trao đổi ván cho nhau. Hết mùa tranh họ lại giao ván cho các chủ phường khác cất giữ.

Tranh Kim Hoàng cũng đủ loại tranh thờ cúng, chúc tụng như một số dòng tranh khác cùng thời (Đông Hồ, Hàng Trống). Nhưng tranh Kim Hoàng lại kết hợp được nhiều ưu điểm của hai dòng tranh đó. Tranh Kim Hoàng có nét khắc thanh mảnh, tỷ mỉ hơn tranh Đông Hồ; màu sắc tươi như tranh Hàng Trống. Về màu, tranh Kim Hoàng dùng mực tàu, trắng là thạch cao, phấn; chàm, xanh chàm từ mực tàu hòa với nước chàm và các màu hóa học. Giấy in không quét điệp như tranh Đông Hồ, cũng không dùng giấy xuyến như tranh Hàng Trống mà in trên giấy màu đỏ, giấy hồng điều, giấy tàu vàng. Tranh lợn bột in hình con lợn mình đen, viền trắng cách điệu rất ngộ nghĩnh giống như những con lợn đất bán ở chợ, trên nền giấy đỏ tạo một vẻ đẹp riêng gây ấn tượng mạnh mẽ của tranh Kim Hoàng. (p.63)

Tương truyền, dòng họ Nguyễn Sĩ là dòng họ làm tranh sơ khởi người Thanh Hóa theo mẹ ra Thăng Long rồi lập nghiệp ở đây. Trận lụt năm 1915 làng mạc ngập trắng từ Phùng đến Cầu Giấy, cuốn trôi nhiều ván in tranh của làng. Tranh Kim Hoàng dần bị thất truyền, đến năm 1945 thì hoàn toàn không còn sản xuất nữa. Ngày nay, một vài ván in của dòng tranh này còn được lưu giữ ở bảo tàng Mỹ Thuật Việt Nam.

Tranh làng Sình (Huế)

Làng Sình có tên chữ là Lại Ân thuộc tổng Hoài Tài, huyện Tư Vang, phủ Triệu Phong, xứ Thuận hóa, Phú Vang. Làng nằm ở ven bờ Nam hạ lưu sông Hương, cách Huế không xa (bên kia sông Bảo Vĩnh). Làng Sình nổi tiếng về hội vật mùng mười tháng giêng. Nhưng làng Sình còn nổi tiếng về một nghề làm tranh thờ in ván khắc. Trước kia hầu hết tranh thờ in ván bày bán ở chợ vùng này là do dân làng Sình làm, nên gọi là “tranh Sình”.

Thời hưng thịnh của tranh Sình, những người trong các gia đình ở đây đều biết in và tô màu cho tranh. Tranh làm ra bán buôn ngay tại nhà hoặc bán cho hàng mã ở chợ, có khi được đặt từ trước. Giấy in tranh là giấy mộc, màu trước kia lấy màu từ tự nhiên (thực vật, kim loại, sò điệp), sau là phẩm hóa học gồm các màu cơ bản đỏ, vàng, xanh và đen. Bản khắc từ gỗ mít. Tranh ở đây in lối ngửa ván rồi dùng tay vuốt giấy cho phẳng, in lấy một nét và mảng đen, sau dựa vào đấy mà tô màu. Một số tranh in đen xong là hoàn chỉnh.

Tranh Sình chủ yếu là tranh thờ, tranh cúng lễ phục vụ tín ngưỡng dân gian. Tranh làng Sình có khoảng 50 đề tài khác nhau, phản ánh tín ngưỡng cổ sơ, tư tưởng của người Việt cổ nước một thiên nhiên hoang sơ thần bí. Cuộc sống của con người bị chi phối bởi nhiều tai hoạ nên họ cần đến sự che chở của thần linh. Người ta cúng tranh để cầu mong người yên, vật thịnh, phụ nữ sinh nở được “mẹ tròn con vuông”, trẻ nhỏ mau lớn, người ốm chóng khỏi …

Bên cạnh ý nghĩa thờ cúng, tranh Sình còn khắc hoạ bằng hình ảnh sinh động những sinh hoạt văn hóa, xã hội, lao động. Nhóm tranh muông thú rất gần gũi với mọi nhà (lợn, ngựa, voi …), các đồ vật quen thuộc (chậu, hoa, thuyền bè …). Tranh Sình đơn giản nhưng đẹp một cách bình dị, tự nhiên. Một trong những đề tài khá phổ biến và đẹp là bộ tranh tố nữ, mỗi bức vẽ một cô đứng biểu diễn một loại nhạc cụ. Trang phục của các cô đều giống nhau là áo “mã tiên”, áo trắng dài mặc trong, áo cánh màu bận ngoài, mầu áo có thể thay đổi khi tô màu sao cho vui.

Tranh làng Sình nặng về tính chất thờ cúng, chưa đáp ứng được yêu cầu thưởng ngoạn của dân gian, chưa phản ánh được niềm lạc quan, yêu đời như tranh tết, tranh sinh hoạt Đông Hồ. Tranh làng Sình đã bị thất (p.64) truyền từ lâu, nhưng dẫu sao thì nó đã có một thời gần gũi với bao gia đình ở miền Trung.

Điêu khắc cổ Việt Nam

Trong di sản nghệ thuật truyền thống, điêu khắc có một lịch sử phát triển liên tục và cô đúc hình ảnh con người Việt Nam từng miền, từng thời, dù dưới dạng thần linh hay con người thế tục. Dưới bầu trời rạng rỡ của hai nền văn hóa ấn Độ và Trung Hoa lân cận, đôi khi người ta quên mất di sản này và nếu có biết thì coi như những ảnh hưởng phái sinh của tinh thần ấn Độ – Trung Hoa, và không có gì đồ sộ so ngay với cả người láng giềng Khmer. Tính chất cát cứ từng xuất hiện trong lịch sử của một đất nước hình thành lâu dài, sự đa dân tộc, bên cạnh khối dân tộc Việt chiếm đại đa số khiến cho hình ảnh của nền điêu khắc rất đa dạng có thể thấy các bộ phận điêu khắc như sau: 1. Điêu khắc vương quốc Phù Nam và Chân Lạp ở Nam Bộ; 2. Điêu khắc Champa ở Trung Nam Bội; 3. Điêu khắc Đại Việt ở Bắc Bộ; 4. Điêu khắc nhà mồ của thổ dân Tây Nguyên. Những ảnh hưởng của Ân Độ giáo chủ yếu ở Trung và Nam Bộ, không vượt quá đèo Ngang và chi phối sâu sắc hệ thần trong điêu khắc Phù Nam và Champa. Những ảnh hưởng của tam giáo Nho, Lão và Phật giáo Đại thừa theo dòng Trung Hoa ít tới miền Nam. Tuy vậy, giao lưu ngôn ngữ nghệ thuật vẫn diễn ra, ít nhất thấy rõ trong thời kỳ Lý – Trần với sự cộng tác của các nghệ nhân Champa. Đời sống đóng kín của nông thôn Bắc Bộ đã di dưỡng một tinh thần nghệ thuật nhân văn – tôn giáo đặc sắc mà vẻ đẹp của điêu khắc thể hiện ở tính chân dung nông dân của nó. Dù khói lửa chiến tranh liên miên, mỗi làng vẫn bảo tồn một cụm đình – đền – chùa với nhiều tượng Phật và các phù điêu.

Điêu khắc thời Tiền Sử

Thời Tiền Sử Việt Nam được tính từ nền văn hóa Núi Đọ cách đây ba vạn năm đến nền văn hóa Đông Sơn cách đây 2.500 năm. Thời kỳ này chắc hẳn mọi hoạt động văn hóa chưa phân chia rõ ràng, huống hồ là nghệ thuật. Không thể có một nền điêu khắc tiền sử, mà chỉ có những biểu hiện có tính điêu khắc mà thôi. Đáng kể nhất là những hình khắc trên hang Đồng Nội (Lạc Thuỷ, Hòa Bình) cách đây 10.000 năm, khắc ba mặt người và một mặt thú một cách sơ lược, trên đầu có cắm sừng hay lông chim. Người Hòa Bình đã nhìn thấy gương mặt mình dù chưa rõ ràng nhưng đã khôn ngoan đội lốt thú khi săn bắn một cách khái quát. Tượng gốm và đá nhỏ vài cm xuất hiện trong các di chỉ Phùng Nguyên. Đồng Đậu Gò Mun chỉ như những hình thể trang trí gắn với các trang sức và công cụ lao động. Đến nền văn hóa Đông Sơn nổi tiếng về các trống đồng, điêu khắc nhỏ gắn với đồ tế khí, gia dụng đẹp một cách tinh tế trong thẩm mỹ mang tính bạo lực. Đó là các tượng người biến hình thành (p.65) cán dao găm, các tượng voi, cóc, hươu, rùa trên trống, thạp, ấm bằng đồng. Đặc biệt là bốn cặp tượng nam nữ giao phối trên nắp thạp đồng Đào Thịnh với một nhãn quan phồn thực. Thờ thần mặt trời, tế lễ cầu mùa hay tang ma là âm hưởng chủ đạo qua các hình khắc trống đồng Đông Sơn, còn điêu khắc đóng vai trò nhấn mạnh tính hình khối rõ ràng của nhạc khí, tế khí và đồ dùng.

Điêu khắc Tiền Sử hoàn toàn thuần Việt trước khi các cuộc xâm lăng từ phương Bắc tràn xuống.

Điêu khắc nhà mồ Tây Nguyên

Bốn tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắn Lắk, Lâm Đồng chiếm trọn cao nguyên phía tây Nam Trung Bộ, nếu tính cao nguyên như là sự lan rộng của dãy núi thì địa bàn Tây Nguyên còn rộng hơn. Nơi đây không rõ lý do gì bảo lưu một nền văn hóa rực rỡ của các dân tộc có nguồn gốc từ thổ dân Đông Nam Á và Đa Đảo. Hệ ngữ Môn – Khmer và Malayo – Polinesia đóng vai trò chính trong ngôn ngữ Tây Nguyên cũng như tập tục tang ma trọng thể thấy phổ biến ở dân hoang đảo quanh xích đạo địa cầu. Tiêu biểu là lễ bỏ mả và làm nhà mồ của người Giarai và Ba Na. Trong đó, phần tạc tượng rào quanh nhà mồ rất quan trọng. Những tượng nam – nữ giao hợp, tượng bà chửa, tượng người ngồi khóc, tượng thú vật, voi và chim cũng được đẽo phạt từ tâm linh sâu thẳm đối với thế giới bên kia, nơi mà các linh hồn sẽ trở về với tổ tiên và ông bà. Con thuyền tang lễ được gắn vào nóc nhà mồ. Cột Klao, cột Kút dẫn linh hồn về trời được dựng lên trong tiếng nhạc cồng, chiêng trầm hùng và ai oán.

Điêu khắc Champa

Vương quốc Champa hình thành ở Nam Trung Bộ, chia thành một số khu vực tự nhiên ứng với các dải đồng bằng ven biển là Amaravati (Quảng Nam), Vijaya (Bình Định), Kauthara (Nha Trang) và Paduranaga (Phan Rang). Sự liên kết giữa hai thị tộc Cau và Dừa dẫn đến một Nhà nước phong kiến theo ấn Độ giáo đầy mâu thuẫn và hiếu chiến. Người Champa ẩn chứa trong mình năng lực sáng tạo dồi dào, cũng mạnh mẽ như khát vọng chiến tranh của họ. Từ thế kỷ 2 là thời sơ khai của vương quốc mà người Trung Hoa gọi là Lâm ấp. Nhưng phải đợi đến thế kỷ 7-8 nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa mới trở nên rực rỡ cùng phong trào Phật giáo hóa và ấn Độ giáo lan rộng khắp Đông Nam Á. Tháp Champa xây bằng gạch không vữa, thường có một cổng, một tháp phụ có mái hình con thuyền, một tháp chính ở trung tâm khối vuốt lên cao nở ra ở nhiều góc và các múi vòm. Trên đó thường gắn các phù điêu chạm khắc hình thần Siva hay các tiên nữ Apsara. Cửa chính quay về phía nam hoặc đông nam. Trong lòng tháp đặt biểu tượng thờ Linga và Yoni (dương vật và âm vật). Điêu khắc tượng tròn được bố trí hài hòa với xung quanh kiến (p.66) trúc và tuỳ theo chức năng tháp mà đục đẽo các tượng thần. Người ta thường chia nghệ thuật Champa làm sáu giai đoạn chính: 1. Mỹ Sơn E1 (nửa đầu thế kỷ 8); 2. Hòa Lai (nửa đầu thế kỷ 9); 3. Đồng Dương (cuối thế kỷ 9); 4. Trà Kiệu (cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10); 5. Tháp Mẫm (thế kỷ 12-13), 6. Pô Klaung Giarai (cuối thế kỷ 13, 14 đến 16). Năm 1470, Lê Thánh Tông dứt điểm bình định phương Nam, sau đó là công cuộc Nam tiến của các Chúa Nguyễn, nền nghệ thuật Champa và Phù Nam – Chân Lạp chỉ còn lại các di sản đặc sắc với một quá khứ huy hoàng.

Điêu khắc thời Lý (1010-1225)

Đại Việt trở thành quốc gia độc lập, hùng cường sau khi Lý Công Uẩn lên ngôi và dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long. Phật giáo trở thành quốc đạo phát triển tới mức, như sử gia Lê Văn Hưu nói: “nhân dân quá nửa là sư sãi, trong nước chỗ nào cũng có chùa chiền”. Các trung tâm Phật giáo ở Quảng Ninh, Hà Nam, Nam Định và đặc biệt ở Bắc Ninh, quê hương Nhà Lý được xây dựng đồ sộ theo kiểu thức kiến trúc Đông Nam Á, kéo theo một nền điêu khắc Phật giáo. Các chùa thời Lý thường có 4 cấp, ăn sâu và cao dần theo triền núi, hoặc có mặt bằng hình vuông, hình tròn, trung tâm là tháp cao có tượng Phật đặt trong. Tượng A Di Đà chùa Phật Tích làm năm 1057 là tác phẩm đầu tiên của thế giới Phật giáo vĩnh hằng ở Bắc Bộ. Các tượng Kim Cương chùa Long Đọi, tượng đầu người mình chim, chạm khắc chùa Bà Tấm, chùa Chương Sơn đều thống nhất một tinh thần viên mãn, cá tính bị tan biến sau lớp đăng ten trang trí hoa văn dầy đặc trên bề mặt. Cột biểu chùa Dạm (1086) vay mượn từ biểu tượng Linga – Yoni Champa, là tác phẩm đồ sộ cao 5,4 m có tính hoành tráng. Tinh thần Thiền nhà Lý đã chi phối tính ôn hòa và mạnh mẽ bên trong của các tác phẩm điêu khắc vừa khái quát về tổng thể, kỹ lưỡng về chi tiết ở các công trình kiến trúc kỳ vĩ mà từ đó các bậc Thiền sư có thể “Hú lên một tiếng lạnh cả trời”.

Điêu khắc thời Trần (1225-1426)

Nhà Trần thay thế nhà Lý suy tàn trong sự phát triển đi lên của phong kiến Việt Nam. Ba lần chống quân Nguyên – Mông thắng lợi, bảo tồn giang sơn đã tạo nên một hào khí oai hùng cho dân tộc và thấm đẫm trong văn học nghệ thuật; mặt khác chiến tranh nhiều lần tàn phá đất nước, hoạt động nghệ thuật bị hạn chế, cuối cùng chế độ điền trang thái ấp cũng tan vỡ trong cuộc cải cách của Hồ Quý Ly vào cuối thế kỷ 14. Dù chùa chiền không được đồ sộ nhưng đạo Phật vẫn thịnh hành. Điêu khắc Phật giáo hiện chưa tìm được pho tượng nào nhưng còn lại rất nhiều bệ tượng đá hoa sen hình hộp trên đặt tượng Tam Thế (Quá khứ – Hiện tại – Vị lai) ở các chùa Thầy, chùa Bối Khê, chùa Dương Liễu. Chạm khắc gỗ trang trí kiến trúc thấy ở chùa Phổ Minh (Nam Định), chùa Thái Lạc (Hưng Yên) với các đề tài “Rồng chầu lá đề”, “Tiên nữ dâng hoa”, “Tiên nữ tấu (p.67) nhạc”, “Tiên nữ dâng hương”. Phong cách hài hòa Lý đã biến đổi, phong cách Trần mạnh mẽ, khái quát và quan tâm đến tính biến động của cấu trúc tổng thể hơn là hình mô tả. Trong các lăng mộ đời Trần, điêu khắc đá chủ yếu là tượng người, tượng thú chầu và làm thần canh giữ cho thế giới vĩnh viễn của ông vua có vẻ đẹp trầm mặc và sinh động. Tượng hổ ở lăng Trần Thủ Độ, tượng trâu và chó ở lăng Trần Hiển Tông, tượng quan hầu ở lăng Trần Anh Tông là lối điêu khắc lăng mộ đầu tiên ở Việt Nam, mà cách tạo hình luôn gắn với sự xác định trong không gian quần thể kiến trúc lộ thiên.

Điêu khắc thời Lê Sơ (1427-1527)

Trong trăm năm của triều đại Lê Sơ, Phật giáo đã bị đẩy lùi về các làng xã, Nho giáo lên ngôi và kinh tế nông nghiệp với quan hệ địa chủ – nông dân cũng phát đạt. Ngoài ba pho tượng đá chùa Ngọc Khám (Bắc Ninh) đến nay hình ảnh điêu khắc Phật giáo thời Lê Sơ rất mờ nhạt. Thay vào đó là nền điêu khắc lăng mộ của các vua Lê ở Lam Sơn (Thanh hóa).

Tám lăng vua Lê và hai bà Hoàng hậu đều theo hình thức của lăng vua Lê Thái Tổ làm năm 1433, mặt bằng hình vuông, chính giữa là đường thần đạo dẫn đến mộ phần ở đáy lăng, hai bên có hai dãy tượng chầu gồm quan hầu, lân, tê giác, ngựa, hổ. Bên ngoài lăng là nhà bia. Các lăng khác đều tương tự, tuy các con vật chầu có chút ít thay đổi. Sau 20 năm chiến tranh với nhà Minh (1407-1427), đất nước trở nên hoang tàn, sản vật bị vơ vét, sách vở bị đốt, đền chùa bị phá, thợ giỏi bị đưa về Trung Quốc. Vua Lê đành phải dùng những nông dân lân cận tạc tượng, xây lăng. Tính thô mộc, giản dị, sự cần kiệm của một chính thể mới lên đã dẫn đến một nền điêu khắc đơn điệu, nghèo nàn, dù con mắt kiến trúc tổng thể khá đặc sắc.

Điêu khắc thời Lê – Trịnh – Tây Sơn

Nhà Mạc thay thế nhà Lê Sơ 1528 đến 1598. Nông thôn Việt Nam tạm yên ổn và phát triển một phong cách điêu khắc đình làng, từ chối tính tôn giáo và phong kiến trước đó. Nội chiến bắt đầu giữa Nhà Mạc với các quan lại họ Trịnh và Nguyễn ủng hộ con cháu nhà Lê, còn gọi là chiến tranh Nam – Bắc triều.

Nhà Mạc thất bại. Thế kỷ 17 họ Trịnh nắm binh quyền ở Bắc Bộ chi phối vua Lê. Họ Nguyễn cát cứ Nam Bộ. Chiến tranh Trịnh – Nguyễn xảy ra tới bảy lần trong suốt thế kỷ 17. Nhân tâm náo loạn. Phật giáo phục hưng như một cứu cánh tinh thần. Thế kỷ 17-18 cũng là giai đoạn phát đạt nhất của văn hóa nghệ thuật. Điêu khắc đạt số lượng và loại hình đáng kể chi phối toàn bộ tinh thần thẩm mỹ người Việt. Có các bộ phận sau: điêu khắc Phật giáo trong các chùa làng, điêu khắc lăng mộ của vua quan Lê – Trịnh, điêu khắc trong các đền thờ với tín ngưỡng bản địa.

Tượng Phật Bà Quan âm “nghìn mắt nghìn tay” chùa Hạ (Vĩnh Yên), cao (p.68) 3,7 m; 42 tay là tác phẩm đồ sộ của thế kỷ 16. Tượng Phật Bà Quan âm “nghìn mắt nghìn tay” chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) cao 3,7 m; 42 tay lớn; 952 tay nhỏ kết thành quầng mắt và ánh sáng rực rỡ tiêu biểu cho nghệ thuật thế kỷ 17. Kết thúc thế kỷ 18 là nhóm điêu khắc các vị tổ chùa Tây Phương được làm năm 1794 thời Tây Sơn. Điêu khắc đình làng như các đình Phù Lão, Chu Quyến, Thổ Tang, Liên Hiệp, Hương Lộc … mang đến một nguồn sinh khí mới với nét chạm tự do, cấu trúc đồ sộ như nghệ thuật Baroque. Cá tính và phong cách cá nhân chìm lẫn trong các hình tượng Thần Phật và được dung dưỡng bởi đời sống làng xã vừa khép kín vừa đa dạng như những tế bào gộp nên nền văn hóa nông nghiệp Việt Nam.

Điêu khắc thời Nguyễn (1802-1945)

Nhà Nguyễn dời đô vào Huế, xây dựng kinh thành Huế và quần thể lăng mộ cho các bậc đế vương ở phía tây kinh thành, điêu khắc lăng mộ phong kiến Huế nghèo nàn về ngôn ngữ và cứng nhắc về quy phạm. Các lăng Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Khải Định tuy khác nhau về kiến trúc nhưng tương đối thống nhất về điêu khắc.

Tượng quan hầu, lính hầu, voi và ngựa nghiêm trang hai bên thần đạo, kích thước gần nguyên mẫu nhưng rất thiếu sinh khí. Ở Bắc Bộ, điêu khắc Phật giáo tiếp tục phát triển với một tinh thần chung của xã hội phong kiến cuối mùa. Tượng thì to ra, nhưng vẻ sinh động giảm thiểu. Tác phẩm Quan Âm 112 tay chùa Tây Phương, tượng Phật chùa Bà Đá, chùa Hồng Phúc là những ánh sáng loé lên cuối cùng khi một thời đại mới bắt đầu.

Năm 1925, trường-cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ra đời. Mỹ thuật Việt Nam có bước ngoặt mới, hội hoạ với các nghệ sỹ có tên tuổi bắt đầu thay thế địa vị độc tôn của nghệ thuật điêu khắc cổ.

Trên đây là những nét khái lược trình bày một cách cô đọng đặc tính điêu khắc từng thời đại. Bên cạnh mảng điêu khắc tập trung ở chốn đình chung, chúng ta còn kho tàng khổng lồ các tác phẩm điêu khắc dân gian có mặt ở khắp đó đây trên đất nước. Đó là sản phẩm điêu khắc của những người thợ trong kiến trúc nhà cửa, vật dụng, đồ thờ, công cụ …

Càng đi sâu nghiên cứu, khai thác, chúng ta càng hiểu biết thêm những giá trị văn hóa của nó. Với một vài trang viết không thể miêu tả đáy đủ những giá trị văn hóa to lớn còn tiềm ẩn trong đó. Hy vọng qua đây bạn đọc đã có một khái niệm chung nhất về một mảng nghệ thuật của nước nhà.

Hình tượng con rồng trong mỹ thuật dân gian

Trong mỹ thuật dân gian Việt Nam, ta thường gặp hình tượng bốn con vật thiêng (tứ linh), đó là: long, ly, quy, phượng. Trong số bốn con vật đó thì con rồng (long) – một con vật mang ý nghĩa thần thoại, thường gặp nhiều hơn cả. Con vật cao quý này được sử dụng nhiều trong kiến trúc (p.69) cung đình, đình, chùa, trang phục … Hình tượng con rồng cung thay đổi theo dòng lịch sử qua các triều đại. Việc xác định phong cách thể hiện con rồng qua các thời kỳ sẽ là một căn cứ để đoán định niên đại công trình kiến trúc nào đó. Những nét cơ bản sau đây sẽ giúp bạn có thêm một chút tư liệu về mỹ thuật dân gian qua một vài thời kỳ phát triển trong lịch sử dân tộc.

Rồng thời Lý

Tuy xuất hiện ít nhưng đều mang một phong cách thống nhất, chứng tỏ nó đã được ổn định về mặt tạo dáng, dựa trên một quan điểm thống nhất về con vật vũ trụ này. Trên các hiện vật điêu khắc đá và gốm còn lại, ta chỉ thấy rồng được tạc dưới dạng phù điêu, không thấy chạm chìm và chạm tròn. Đó là những con rồng thân khá dài, tròn lẳn, uốn khúc mềm mại, thon nhỏ dần từ đầu đến đuôi, nhiều khi không có vảy. Nhiều nhà nghiên cứu gọi nó là rồng hình “giun” hoặc hình “dây” nhưng điều đập vào mắt ta rõ ràng nhất là nó mang ngoại dạng một con rắn.

Một chi tiết đặc trưng nhất của rồng thời Lý là cái đầu thường ngước lên, miệng há to như để hướng (?) một vật hình tròn, mép trên của miệng không có mũi, kéo dài ra thành một cái vòi uốn mềm mại, vươn lên cao, vuốt nhỏ dần về cuối. Một chiếc răng nanh mọc từ cuối hàm trên, uốn cong và vắt qua vòi mép ở trên, có trường hợp răng nanh này rất dài, uốn lượn mềm mại để vươn lên, hoặc với vòi trên bao lấy một vật tròn mà có người cho đó là viên ngọc.

Thân rồng dài, dọc sống lưng có một hàng vảy thấp tỉa riêng từng cái, đầu vây trước tua vào hàng vây sau. Những con rồng nhỏ, thân thường để trơn không chạm vảy. Bụng rồng là những đốt ngắn như bụng rắn.

Rồng có bốn chân, mỗi chân có ba ngón phía trước, không có ngón chân sau. Vị trí của chân bao giờ cũng đặt ở chỗ nhất định. Chân trước mọc gần giữa khúc uốn thứ nhất, chân đối xứng phía bên kia nằm gần cuối khúc uốn này. Hai chân sau bao giờ cũng mọc gần khoảng giữa khúc uốn thứ ba. Cả bốn chân đều có khuỷu phía sau và có móng giống chân của loài chim.

Rồng thời Trần

Từ nửa cuối thế kỷ thứ 14, con rồng dã rời khỏi kiến trúc cung đình để có mặt trong các kiến trúc dân dã, không những chỉ có trên điêu khắc đá và gốm, mà còn xuất hiện trên điêu khắc gỗ ở các chùa. Rồng cũng không chỉ có ở các vị trí trang nghiêm mà rồng còn cỏ mặt ở các bậc thềm (như ở chùa Phổ Minh).

Thân rồng thời Trần vẫn giữ dáng dấp như thời Lý, gồm các đường cong tròn nối nhau, các khúc trước lớn, các khúc sau nhỏ dần và kết thúc như đuôi rắn. Vảy lưng vẫn thể hiện từng chiếc, nhưng không tựa đầu vào nhau như rồng thời Lý. Có khi vảy lưng được làm theo hình răng cưa lớn, (p.70) nhọn. đôi khi từng chiếc vây được chia làm hai tầng. Chân rồng thường ngắn hơn, những túm lông ở khuỷu chân không “bay ra” theo một chiều nhất định như rồng ở thời Lý mà có thể bay lên phía trước hay sau tuỳ theo khoảng trống trên bức phù điêu.

Riêng cái đầu rồng, bắt đầu có những biến đổi không còn phức tạp như rồng ở thời Lý. Rồng vẫn có vòi hình lá, vươn lên trên nhưng không uốn nhiều khúc như trước. Chiếc răng nanh phía trên khá lớn, vắt qua sống vòi. Miệng rồng há to nhưng nhiều khi không định đớp quả cầu tròn.

Rồng thời Trần lượn khá thoải mái với động tác dứt khoát mạnh. Bố cục tròn, rồng thường có thân mập chắc, trong tư thế vươn lên phía trước.

Cách thể hiện rồng không chịu những quy định khắt khe như thời Lý.

Hình ảnh rồng chầu mặt trời sớm nhất là con rồng trong lòng tháp Phổ Minh (Nam Định) có niên đại khoảng 1305-1310. Đôi rồng ở đây được bố trí trong một ô tròn, chạy ngược chiều kim đồng hồ, đầu ngoái lại chầu một vòng tròn nhỏ ở giữa. Thể hiện mặt trời dưới dạng một vòng tròn đơn giản.

Rồng thời Lê

Đến thời Lê, những con rồng vẫn uốn khúc mềm mại từ to đến thót đầu như rồng thời Lý – Trần. Mép trên của miệng rồng vẫn kéo dài nhưng được vuốt gần như thẳng ra, bao quanh có một hàng vảy răng cưa kết lại như hình chiếc lá. Răng nanh cũng được kéo dài lên phía trên và uốn xoắn thừng ở gốc. Lông mày vẫn giữ hình dáng biểu tượng ômêga, nhưng được kéo dài ra và đuôi vuốt chếch lên phía sau. Trên lông mày và chiếc sừng hai chạc, đầu sừng cuộn tròn lại. Rồng có râu ngắn và một chân trước thường đưa lên đỡ râu tư thế thường thấy ở những con rồng thuộc đời sau. Cổ rồng thường nhỏ hơn thân, một hiện tượng ít thấy ở những con rồng trước đó. Như vậy rồng mang dạng thú xuất hiện cuối thời Trần đã thấy phổ biến ở đời Lê Sơ nhưng vẫn còn mang dáng dấp truyền thống của loài rắn.

Gốm sứ cổ truyền

Việt Nam là một trong những quốc gia có nghề gốm xuất hiện khá sớm. Theo các tài liệu cổ, gốm đã xuất hiện ở Việt Nam một vạn năm trước đây. Sau đây, xin nêu vài nét khát quát sự có mặt của gốm qua quá trình phát triển lịch sử đất nước.

Thời tiền sử Những sản phẩm đất nung được phát hiện cho thấy ở giai đoạn đầu thường thô có pha lẫn cát hoặc các tạp chất khác, được nặn bằng tay, hoa văn đơn giản ở phía ngoài như các vạch chéo, vân sóng, vân chải răng lược … Các hoa văn này được tạo ra khi sản phẩm còn ướt, một số được tạo bằng bàn dập hoặc dùng que nhọn để vẽ, vạch.(p.71)

Các nhà chuyên môn cho rằng trong suốt thời gian dài, từ lúc phát minh ra đồ gốm tới đầu thời kỳ đồ đồng, phần lớn gốm được hình thành bởi bàn tay của phụ nữ (vân tay để lại trên sản phẩm cho thấy điều đó); được nung ngoài trời, nhiệt độ thường dưới 700°C. Các sản phẩm gốm thời kỳ này là đồ đựng, đồ đun nấu, về cuối ta thấy xuất hiện thêm các loại đồ dùng để ăn uống, trang sức.

Thời kỷ đồ đồng

Ở Việt Nam (cách đây 4 nghìn năm), hầu hết các sản phẩm gốm được hình thành bằng bàn xoay một cách khá thành thạo, do vậy tạo nên sự phong phú của các chủng loại và kiểu dáng sản phẩm: ngoài các sản phẩm đun nấu còn thấy những sản phẩm gốm để chứa đựng, dụng cụ ăn uống, trang sức, công cụ lao động và gốm mỹ thuật. Về trang trí, gốm đất nung chủ yếu có các hoa văn hình họa, nét chìm là chính. Một số sản phẩm được xoa một lớp áo bằng nước đất khác màu nhưng chưa phải men. Các hoa văn trang trí và cách tạo dáng của gốm giai đoạn này có ảnh hưởng đến tạo dáng và trang trí trên đồ đồng cùng thời.

Thời đại đồ sắt

Gốm đất nung được sản xuất hầu như khắp các vùng trong nước. Chất lượng gốm còn non lửa và vẫn thô sơ nhưng về tạo dáng và trang trí thì chưa có thời kỳ nào đặc sắc và phong phú bằng. Hiện vật thời kỳ này cho thấy nghề gốm vẫn gắn bó với nghề nông nhưng nam giới đã đóng vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất.

Đến thế kỷ 2 trước Công nguyên Việt Nam bị rơi vào ách thống trị của phong kiến phương Bắc. Nghề gốm tiếp tục phát triển trên vốn kinh nghiệm cổ truyền, có tiếp thu ảnh hưởng của gốm Trung Hoa. Về chủng loại sản phẩm, xuất hiện thêm loại gốm kiến trúc như gạch, ngói. Ngoài ra còn có các tượng động vật nhỏ như lợn, bò với kiểu nặn sơ sài. Phong cách gốm thời kỳ này mang phong cách Hán hoặc kết hợp hoa văn Việt và hoa văn Hán. Nhiều sản phẩm gốm Hán khác được cải biên theo phong cách Việt.

Thời Lý- Trần

Thế kỷ 10 đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử Việt Nam. Thời kỳ phục hồi độc lập dân tộc sau hơn mười thế kỷ đô hộ của phong kiến Trung Hoa. Suốt bốn thế kỷ, từ nhà Lý sang nhà Trần, đồ gốm đạt được những thành tựu rực rỡ. Quy mô sản xuất, chủng loại sản phẩm, chất liệu … đều được mở rộng. Nhiều loại men được ứng dụng và ổn định về công nghệ. Đặc biệt men trắng cũng xuất hiện ở thời kỳ này ngoài men tro và men đất. Ba yếu tố cơ bản tạo nên vẻ đẹp của đồ gốm là hình dáng, hoa văn trang trí, men màu. Sự phát triển của kỹ thuật và trình độ thẩm mỹ cao đã tạo nên sản phẩm gốm thời kỳ này có ba loại nổi tiếng là gốm men trắng ngà chạm đắp nổi, gốm hoa nâu, gốm men ngọc.

Về tạo dáng gốm Lý – Trần ngoài những hình mẫu trong thiên nhiên như hoa, quả là cách tạo dáng của những đồ đồng trước đó. Trang trí trên (p.72) gốm Lý – Trần, hoa văn hình học chiếm vị trí phụ. Những hoạ tiết chính ở đây là hoa lá, chim, thú, người. Hoa văn trang trí với cách miêu tả giản dị, mộc mạc rất gần gũi với thiên nhiên và con người Việt Nam. Một đặc điểm nữa là nét chìm được làm “bè” ra, một bên rõ cạnh, một bên biến dần vào sản phẩm, làm chỗ chảy dồn men, tạo nên độ đậm nhạt cho hoạ tiết như trên gốm men ngọc hoặc làm giới hạn để tô nâu.

Về kỹ thuật, lò nung cho gốm thời Lý – Trần có một bước tiến lớn như việc sử dụng các lò cóc, lò nằm, có khi cả lò rồng để nâng nhiệt độ nung cho sản phẩm lên đến 1200°C – 1280°C. Việc sử dụng bao nung và kỹ thuật nung chồng bằng con kê (lòng dong) dược ứng dụng rộng rãi đối với nhiều loại sản phẩm đã cho thấy đạt trình độ sản xuất gốm cao cấp, nhất là gốm men ngọc. Nhiều địa phương sản xuất gốm ở Thanh hóa, Hà Nội, vùng Nam Định … chứng tỏ sự hình thành gốm tập trung và mang tính chuyên nghiệp.

Gốm Lý – Trần đã tạo nên sự chuyển hóa bước đầu giữa yêu cầu sử dụng với chất liệu. Điều này nó thể hiện bước tiến bộ về mặt kỹ thuật và nghệ thuật, phản ánh tư tưởng duy lý trong quá trình sáng tạo gốm và ứng dụng nó vào đời sống một cách tốt đẹp nhất, phù hợp nhất.

Sau thế kỷ 14

Nhiều trung tâm sản xuất gốm chuyên môn hóa nổi tiếng như Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng, Hương Canh, Hàm Rồng, Mỹ Thiện, Phú Vinh … chứng tỏ sức sống mạnh mẽ của nghề. Nhiều sản phẩm gốm ghi lại địa phương, ngày tháng và người sáng tạo ra nó. Nhiều quốc gia đã nhập gốm từ Việt Nam, đặc biệt thợ giỏi của Nhật Bản còn bắt chước gốm của Việt Nam.

Tiêu biểu cho kỹ thuật và nghệ thuật gốm Việt Nam thời kỳ này là gốm hoa lam; gốm chạm đắp nổi tinh tế, có bản sắc riêng. Ngoài ra còn có loại gốm vẽ men mà người Nhật thời đó trong trà đạo rất ưa chuộng, gọi là “Hồng An Nam”.

Về kỹ thuật, các loại lò rồng cỡ lớn đã được sử dụng khá rộng rãi, nhiệt độ và chế độ nung, điều khiển lửa một cách chủ động. Loại men tro trấu, tro cây được dùng nhiều. Kỹ thuật vẽ hoa đã đạt tới trình độ thành thục, nét trang trí phóng bút mang nhiều chất hội hoạ.

Đến thời Gia Long

(Đầu thế kỷ 19), nghề gốm có dấu hiệu xuống dốc bởi việc nhập gốm từ Trung Hoa theo các đơn đặt hàng của triều đình Huế. Một vài cơ sở sản xuất gốm ở Biên Hòa, Lái Thiêu đã phát triển một loại gốm men lửa trung (thường gọi là gốm Biên Hòa) được sử dụng khá rộng rãi ở các địa phương lân cận. Đầu thế kỷ 20. ở miền Bắc, một vài cơ sở đã nhập thiết bị từ nước ngoài và nghiên cứu sản xuất đồ sứ, nhưng kết quả không đáng kể.

Trong những năm chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ người Việt Nam không có điều kiện để phát triển nghề thủ công nói chung và nghề (p.73) gốm nói riêng. Nghề gốm bị sa sút và có lúc tưởng chừng bị mất nghề.

Sau ngay đất nước thống nhất, hầu hết các nghề thủ công được hồi sinh, trong đó nghề gốm là một nghề đã được khôi phục và phát triển rất nhanh Nhiều trung tâm gốm trở lại hoạt động sôi nổi và rất năng động như Bát Tràng, Đông Triều, Phù Lãng, Biên Hòa … May mắn thay, các lớp nghệ nhân cũ vẫn còn và các lớp nghệ nhân mới đang xuất hiện. Sản phẩm gốm của Việt Nam từ lâu đã là một mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao và hôm nay nó còn là một mặt hàng lưu niệm không thể thiếu đối với nhiều du khách gần xa.

KIẾN TRÚC VIỆT NAM

Cũng như nhiều ngành văn hóa nghệ thuật khác, kiến trúc Việt Nam đã sớm ra đời, có thể xuất hiện từ thời vua Hùng dựng nước (cách nay khoảng 4.000 năm). Các di vật đến nay vẫn còn chứng minh cho điều đó.

Làng xóm cũng xuất hiện vào thời kỳ này. Người Việt bấy giờ “bắc gỗ làm nhà để tránh hổ sói” (Lĩnh Nam chích quái). Trên các trống đồng có thể thấy hai loại hình nhà sàn chủ yếu: Loại hình thuyền và loại hình mai rùa.

Địa hình nhiều.sông hồ, đầm lầy. khí hậu nhiệt đới ẩm, vật liệu xây dựng chủ yếu là tre gỗ đã đưa đến hình thức ở nhà sàn trên cọc thấp. Loại nhà sàn này tồn tại đến ngày nay ở các vùng núi và vùng trung du; cuối thế kỷ trước tồn tại cả ở vùng đồng bằng.

Kiến trúc thế kỷ thứ 3 tr.CN

Thục Phán dựng nước Âu Lạc và xây dựng thành Cổ Loa gồm nhiều vòng đắp đất kiểu bố cục tự do hình xoắn ốc, phù hợp với địa hình, sông hồ.

Kiến trúc thời Bắc thuộc (thế kỷ 1 – thế kỷ 9)

Bao gồm các loại hình thành quách, mộ táng, dinh lũy, nhà ở dân gian. Khi Phật giáo vào Việt Nam có thêm kiến trúc chùa.

Kiến trúc thời Lý (thế kỷ 1 1-12)

Nhìn chung có 5 loại hình chính thống là: thành quách, cung điện, lâu đài chùa tháp và đền thờ bên cạnh kiến trúc nhà ở dân gian.

Nhà Lý vào thế kỷ 1 1, trong việc xây dựng nhà nước phong kiến thống nhất của dân tộc, đã mở ra một cục diện mới cho sự phát triển kiến trúc.

Thành Thăng Long là một quần thể cung điện, nhiều điện gác cao 3; 4 tầng. Văn hóa Thăng Long bấy giờ là văn hóa chùa – tháp.(p.74)

Theo ông Đặng Thái Hoàng thì kiến trúc thời Lý có những đặc điểm cơ bản: Tính quần thể cao; hình thức kiến trúc và chi tiết kiến trúc giàu sức biểu hiện (thể hiện ở các bộ phận kiến trúc mái, bộ cửa, bậc cấp, lan can và các tượng tròn, các hình thức trang trí gạch, ngói); phong cách nhẹ nhàng, khiêm tốn, phù hợp với khí hậu, tập quán Việt Nam.

Thành quách, cung điện của thời kỳ này đến nay còn lại ít dấu vết vì chiến tranh cũng như do tác động khắc nghiệt của thiên nhiên nhiệt đới.

Phường phố, chợ quán, nhà đất và nhà sàn trong mảng kiến trúc dân gian tiếp tục phát triển song song với kiến trúc cung đình.

Kiến trúc nhà Trần

Với nhà Trần, kiến trúc chủ yếu là cung điện, chùa – tháp, nhà ở, đền và thành quách. Một số công trình nổi bật như tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc), chùa và tháp Phổ Minh (Nam Định), chùa Thái Lạc (Hưng Yên).

Hình thức kiến trúc và trang trí, điêu khắc đều nói lên bàn tay khéo léo và kỳ công trong lao động nghệ thuật và sự gần gũi với các chủ đề thuộc về con người.

Cách bố cục, cấu trúc chùa Phổ Minh có thể được đưa ra làm hình mẫu cho một loại hình kiến trúc ngày càng trở nên phổ biến ở thời Trần cũng như nhiều thế kỷ sau:

- Mặt bằng kiểu chữ “tam” với ba dãy nhà chính: tiền đường, thiêu hương, thượng điện. Mỗi nhà kết cấu khung bốn hàng cột kiểu “tứ trụ”, rất thông dụng và chắc chắn.

- Sân trong, vườn hoa, cây cảnh … góp phần làm đẹp cảnh quan, gắn thiên nhiên với môi trường cảnh quan, tạo nên ngôn ngữ kiến trúc truyền thống, thể hiện quan niệm vũ trụ á Đông.

Kiến trúc cung điện bấy giờ thường có “các” (gác) và hệ thống hành lang nối các nhà tạo nên một hệ thống không gian mở cần thiết cho sinh hoạt của con người xứ nóng. Phố xá lúc bấy giờ tuy đông vui nhưng nhà cửa vẫn dùng vật liệu tre gỗ là chính.

Kiến trúc nhà Hồ

Đời Hồ (chỉ có 7 năm) nhưng để lại một công trình kiến trúc lớn: tòa thành Tây Đô ở Thanh hóa. nay vẫn còn lại các cổng khá đồ sộ.

Kiến trúc nhà Lê, nhà Nguyễn

Đầu thế kỷ 15. thời nhà Lê trị vì, kiến trúc chính thống ghi nhận có hai loại hình phát triển chính là cung đình và lăng mộ.

Thế kỷ 16 và 17, hoạt động kiến trúc tôn giáo và kiến trúc thế tục như đền, chùa, đình, có những thành tựu mới. (p.75).

Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) xây dựng lúc bấy giờ đã để lại nhiều nét kiến trúc đặc thù về kiến trúc chùa, tháp và tượng Phật.

Khi chế độ phong kiến suy yếu, nghệ thuật dân gian vẫn in đậm nét trong các công trình kiến trúc, với những đường nét chạm trổ, đắp nổi trên các chi tiết miêu tả cảnh chèo đò, săn bắn, đi cày, đốn gỗ, đánh ghen, đấu vật v.v …

Vào thế kỷ 18, nghệ thuật xây dựng chùa tháp và đình làng tiếp tục được đẩy mạnh lên một mức cao mới. Hai viên ngọc quý của kiến trúc bấy giờ là đình Đình Bảng và chùa Tây Phương.

Đầu thế kỷ 19, hoạt động xây dựng ở Bắc Hà có lắng xuống do Kinh đô nhà Nguyễn chuyển vào Huế. Ở Thăng Long, hoạt động kiến trúc đóng khung trong việc xây dựng lại thành quách, một số công trình văn hóa như Khuê Văn Các, đền Ngọc Sơn và sự phát triển một số khu dân cư mới ở Hà Nội.

Trung tâm văn hóa và các công trình xây dựng phát triển mạnh mẽ lúc bấy giờ là Huế. Bức tranh kiến trúc chủ yếu là thành quách, cung điện và lăng tẩm. Kiến trúc nhà vườn ở Huế đã làm phong phú thêm cho bức tranh kiến trúc truyền thống của Việt Nam, khác hẳn với kiến trúc nhà ống ở Hà Nội.

Kiến trúc Huế được coi là tổng kết những giá trị truyền thống còn bảo tồn rõ nét cho đến hiện tại, về các mặt công năng mặt phẳng, kết cấu, quy hoạch thành quách và đô thị, trang trí nội thất và kiến trúc phong cảnh.

Kiến trúc thời kỳ cận đại Cuối thế kỷ 19, sau khi Pháp đặt xong nền đô hộ, đặc điểm của kiến trúc thời này bị ảnh hường của kiến trúc phương Tây trong các công trình xây dựng hay quy hoạch đô thị. Mỗi công trình kiến trúc thời kỳ này đều hàm chứa sự chuyển hóa, hòa trộn giữa hai trường phái kiến trúc Pháp và kiến trúc truyền thống á Đông.

Cũng từ thế kỷ thứ 19, bức tranh kiến trúc Việt Nam xuất hiện thêm một nét mới, đó là những nhà thờ đạo Thiên Chúa: Sài Gòn, Huế, Hà Nội và nói chung ở các thành phố, thị xã, các xứ đạo, nơi nào cũng thấy những tháp chuông nhà thờ thấp thoáng. Có điều đáng lưu ý, khá thú vị, ngay những công trình kiến trúc đậm đặc phong cách châu Âu ấy khi xây trên đất Việt Nam, nhiều công trình đã được pha lẫn với bóng dáng đình chùa và những nét kiến trúc truyền thống của Việt Nam, mà tiêu biểu nhất là nhà thờ Phát Diệm. (p.76).

Kiến trúc ngày nay

Từ sau ngày đất nước thống nhất (1975) kiến trúc Việt Nam phát triển khá mạnh mẽ. Nhiều khu dân cư tập trung xuất hiện: đô thị, khu công nghiệp, làng xóm mới. Nhiều công trình kiến trúc bề thế, hiện đại, có giá trị cao về nghệ thuật lần lượt mọc lên. Do nhu cầu ngày càng tăng về mức sống, mặt khác nguyên vật liệu truyền thống không thoả mãn yêu cầu kiến trúc đương đại nên kiến trúc truyền thống đang bị thay thế cho kiến trúc hiện đại mang nhiều dáng vẻ bởi sự pha tạp, nhất là các công trình kiến trúc về nhà ở của tư nhân. Khi đất nước mở cửa về kinh tế, bạn bè bốn phương cũng mang đến cho bức tranh kiến trúc nước nhà sự đa dạng bởi văn hóa nhiều màu sắc. Chính vì vậy kiến trúc Việt Nam cũng bị ảnh hưởng, hoặc ít hoặc nhiều.

Nói chung kiến trúc ngày nay bao gồm bốn mảng lớn: thiết kế nội thất, thiết kế kiến trúc, thiết kế quy hoạch đô thị, thiết kế môi trường và quy hoạch vùng. Hiện nay những vấn đề về phát triển tự phát đô thị, bảo vệ di tích kiến trúc trong khung cảnh cơ chế thị trường, chiến lược xây dựng nhà ở đang là những vấn đề cấp bách đòi hỏi các cơ quan chức năng và mỗi người phải để tâm.

Kiến trúc ở các vùng

Trên đây là tóm lược những nét chính về kiến trúc ở Việt Nam qua các công trình đền chùa, lăng tẩm, thành quách … trong suốt quá trình lịch sử của đất nước.

Sau đây, xin dành để nêu vài nhận xét qua các bức tranh phong cảnh kiến trúc ở các miền quê.

Ai đã có dịp đi suốt chiều dài đất nước, hẳn sẽ thú vị nhận thấy nhà cửa, làng mạc ở Việt Nam tuy bình dị, dân dã, mà hóa ra không vùng nào giống với vùng nào; đều xuất phát từ điều kiện và hoàn cảnh sinh sống từng vùng, phản ánh cả tâm tính con người từng vùng rất rõ nét và hợp lý.

Nam Bộ ít có bão tố, nhiều kênh rạch, con người phải dồn sự chăm chút cho ghe xuồng và vườn lược nên nhà cửa khá tạm bợ. Một ít cây que làm cột, làm kèo; một ít lá dừa nước vừa lợp mái vừa thưng vách, là đã có một ngôi nhà ấm cúng.

Lên Tây Nguyên nắng lửa, mưa ngàn, mái nhà nhọn vút, kèo cột vững chãi, hoa văn và tượng gỗ trang trí nhà cho người sống và trang trí cả nhà mồ cho người chết.

Vùng khu Bốn cũ cát trắng, đất sỏi, gió Lào, mưa lắm, bão cũng nhiều nên nhà mái thấp. Nhiều nơi khi vào nhà, ta tự nhiên muốn khom người vì sợ đụng đầu vào mái tranh. Mái lợp rất dày, cột lớn. chân cột kê đá tảng, mộng mạng chắc chắn như đúc, nhà có thể khiêng đi nơi khác mà không hư hỏng. (p.77).

Đồng bằng Bắc Bộ vùng đất cổ, làng cổ. Nhà cửa thể hiện ý thức cha truyền con nối rất rõ. Bão lũ không ít không nhiều, nên nhà cửa cao ráo.

Nhà ngói sân gạch là một công thức để con người đủ yên tâm cho đời mình và cho cả con cháu đời sau.

Lên Tây Bắc, Việt Bắc xa biển, gần rừng, sẵn mưa nhưng ít bão nên nhà sàn cao, mái doãng, lợp ngói máng (thứ ngói chỉ xếp tiếp vào nhau, không cần ràng buộc), hoặc lợp bằng những mảnh gỗ pơ mu, gỗ hoàng la chẻ mỏng. Thời môi trường chưa bị tàn phá, nhà nào cũng phải có hàng rào nứa vát nhọn cao một đầu một với vây quanh để chống thú dữ.

Trên các rẻo cao, miền Trung hay miền Bắc đều thế, những tộc ít người, du canh du cư, nhà cửa ở lẫn trong mây, nhìn từ xa lốm đốm như những cái tổ chim nhạn bám ghé vào nền mây màu đá xám. Đặc biệt, có một tộc người trên Tây Bắc gọi là tộc Lá Vàng, nhà lợp bằng lá xanh, đủ cho một mùa rẫy, khi nào lá lợp nhà ngả màu vàng úa thì lại dắt díu nhau đi nơi khác.

NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN

Sân khấu

Chèo

Cái nôi của sân khấu chèo là đồng bằng Bắc bộ, địa bàn phổ biến là từ Nghệ – Tĩnh trở ra. Khởi đầu chèo bằng hình thức trò nhại, trò diễn xướng dân gian từ thế kỷ thứ 11. Lúc đầu xuất hiện ở các làng quê, dần trở thành loại hình sân khấu tiêu biểu của người dân đồng bằng Bắc Bộ.

Xưa kia phường chèo do một ông trùm cầm đầu đi diễn ở các thôn, xã.

Mỗi phường chèo chỉ khoảng mươi mười lăm người kể cả nhạc công mà bộ gõ chiếm vị trí quan trọng. Người đóng trò gồm đào, kép, lão, mụ, hề.

Có khi chỉ cần một đào, một kép, một hề xuất sắc là nổi đình đám. Tính chất ước lệ của sân khấu chèo không chỉ thể hiện ở diễn xuất mà cả về trang trí. Chẳng có phông, màn, chỉ một tấm vải nhuộm màu ngăn đôi buồng trò và sàn diễn. Hai chiếc chiếu trải ở giữa, khán giả ngồi vây ba mặt, đó là sân khấu chèo sân đình. Buổi diễn thường mở đầu bằng điệu hát vỡ nước, một hồi trống rung lên, một người ra giáo đầu, buổi diễn kết thúc có hát vãn trò và trống giã đám.

Chèo thuộc loại sân khấu tự sự (kể chuyện). Giữa người xem và người diễn có sự giao lưu khăng khít. Người diễn ra xưng danh, người xem dễ theo dõi. Cũng như sân khấu tuồng, ở đây trống chầu giữ vai trò đặc biệt.

Trống chầu do một người có vai vế, uy tín hoặc tay sành sỏi điều khiển, để cầm trịch buổi diễn, để tỏ ý thưởng phạt, giám định diễn xuất của đào, kép. (p.78).

Nghệ thuật chèo bao gồm múa, hát, âm nhạc và văn học trong tích trò. Văn chèo đậm màu sắc trữ tình của ca dao, tục ngữ, tràn đầy tính lạc quan trong những cái cười dân dã, thông minh, hóm hỉnh và không kém phần trí tuệ. Tinh nhân văn trong các vở chèo rất rõ nét. Quyền con người, thiện thắng ác luôn được đề cập, được khẳng định. Các vở chèo cổ bao giờ cũng kết có hậu theo truyền thống phương Đông. Nhiều vở được xếp vào vốn quý của sân khấu cổ truyền dân tộc.

Từ khi ra đời đến nay, tiếng trống chèo có ma lực cuốn hút bao thế hệ khán giả, không kể tuổi tác, địa vị xã hội hay quốc tịch. Nhưng có giai đoạn sân khấu chèo Việt Nam đã trải qua những khó khăn tường chừng không đứng vững nổi. Giờ đây, sân khấu chèo đang được khôi phục nhằm giữ gìn và bảo tồn một loại hình nghệ thuật đậm đà bản sắc dân tộc.

Tuồng

Tuồng (hát bội hay hát bộ) – Một loại hình nghệ thuật sân khấu mang tính cổ điển khá độc đáo của Việt Nam. Ngôn ngữ của tuồng là văn chương bác học kết hợp nhuần nhuyễn văn chữ Hán với văn Nôm. Theo một số tài liệu thì tuồng ảnh hưởng của hí khúc (Trung Quốc) do quân lính nhà Nguyên bị giữ làm tù binh dưới thời nhà Trần (thế kỷ 13) biểu diễn.

Nhưng tuồng Việt Nam có nét riêng của nó. Lúc đầu tuồng chỉ xuất hiện ở miền Bắc, sau đó theo binh lính chúa Nguyễn vào Đàng Trong và phát triển cực thịnh ở đó. Tuồng phát triển mạnh vào thế kỷ 17-18. Sang triều Nguyễn (thế kỷ 19) tuồng vẫn giữ vị trí xứng đáng trong đời sống văn hóa ở cung đình và trong dân dã.

Có lúc người ta phân loại tuồng thành tuồng thầy (mẫu mực), tuồng ngự (cho vua xem), tuồng cung đình (diễn trong hoàng cung), tuồng pho (nhiều hồi diễn nhiều đêm), tuồng đồ (phóng tác, không có trong sử sách), tuồng tân thời (chuyển thể từ các tiểu thuyết). Nhưng tựu chung có thể chia làm hai loại tuồng kinh điển và tuồng dân gian. Ngày nay có ba lưu phái tuồng: Bắc, Nam Bộ và Trung Bộ. Tuồng Trung bộ phong phú và mang màu sắc dân tộc hơn cả. Bình Định là cái nôi của tuồng, trở thành đất tuồng với những tên tuổi tiêu biểu ‘sau này: Đào Tấn, Nguyễn Hiển Dĩnh …

Nghệ thuật biểu diễn tuồng mang tính ước lệ cao và có những quy định chặt chẽ trong các lối nói, hát và các bộ múa. Không gian và thời gian được gói gọn trong những câu hát, động tác múa với những đạo cụ thô sơ … nhờ đó mà khán giả có thể tưởng tượng ra núi, sông, sáng sớm, chiều hôm, trận mạc, đi ngựa, xuống thuyền … Bởi vậy, tuồng cổ không cần đến trang trí mỹ thuật, phông màn. Diễn viên hóa trang thường theo một số “mẫu” chung, vai trung mặt đỏ râu dài, vai nịnh mặt rằn râu ngắn … Nam diễn viên gọi là “kép”, có kép văn, kép võ, kép rừng … Khi (p.79) vào vai lão có lão văn, lão võ, lão tiều, lão chài … Nữ diễn viên gọi là đào” có đào chiến, đào lẳng …

Kho tàng các vở diễn tuồng cổ Việt Nam ước có đến vài trăm nhưng lâu dần bị thất lạc phần lớn, trong đó có thể kể vài vở đặc trưng như Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương, Đào Phi Phụng, Trưng nữ vương … Tuồng đã trở thành vốn quý của sân khấu truyền thống và mãi mãi là viên ngọc trong kho tàng văn hóa của dân tộc.

Cải lương

Cải lương là loại hình sân khấu kịch hát dân tộc ra đời vào đầu thế kỷ 20. Nguồn gốc của cải lương là các bài hát lý, ca nhạc tài tử ở miền Tây Nam Bộ. Từ những hình thức ca nhạc thính phòng, tiến tới cách diễn xướng, vừa hát vừa biểu diễn bằng động tác để minh hoạ, gọi là ca ra bộ.

Ca ra bộ là cây cầu nối giữa đàn hát thính phòng và sân khấu hát kịch cải lương sau này. Khi mới ra đời Cải lương gắn bó với những người dân Nam bộ, do đặc điểm phát âm ngọt ngào nên giọng Nam bộ ca cải lương rất “mùi mẫn”. Dần dần cải lương phát triển rộng ra cả nước.

Cũng như các nghệ thuật kịch hát dân tộc khác, cải lương bao gồm múa, hát, âm nhạc (không kể kịch bản tích trò). Dàn nhạc cải lương không dùng bộ gõ như tuồng, chèo mà đàn ghi ta phím lõm và đàn nguyệt là hai nhạc cụ chủ đạo.

Mặc dù sinh sau nhưng sân khấu cải lương nhanh chóng tạo cho mình khối lượng kịch mục phong phú. Nhiều vở diễn được các tác giả cho ra đời đã nhanh chóng được công chúng đón nhận: Lục Vân Tiên, Lưu Bình Dương Lễ, sau này chuyển từ đề tài lịch sử, xã hội mở ra các vở diễn về các tích thần tiên, các vở diễn chuyển thể từ tiểu thuyết lãng mạn đương thời có nhiều tình tiết ly kỳ, hoặc các lớp “nhảy cửa sổ, đấu dao găm” …

Sân khấu cải lương hình thành, đáp ứng thị hiếu của công chúng đô thị và ngày càng phát triển mạnh mẽ. Mặc dù còn trẻ tuổi, nhưng nghệ thuật cải lương có một sức sống kỳ diệu nhiều khi muốn lấn át cả hai loại hình kịch hát dân tộc đàn anh. Trong tiến trình hoàn thiện và phát triển, cải lương đã trải qua những thể nghiệm đổi mới về âm nhạc và trở thành một bộ môn sân khấu được công chúng mến mộ.

Múa rối nước

Múa rối hầu như dân tộc nào cũng có, còn múa rối nước thì có lẽ chỉ có riêng ở Việt Nam. Nghệ thuật múa rối nước xuất hiện từ thời Lý (1009-1225). Chứng tích về sự ra đời của rối nước còn lưu lại ở nhiều nơi, ví dụ như nhà Thuỷ Đình (hồ Long Trì – Chùa Thầy). Văn bia còn ghi lại “giữa dòng nước lung linh, một chú rùa vàng nổi lên đội ba hòn núi …” hay “chim có sừng họp nhau thành đội …” Ngày trước, những người làm nghề múa rối thường tổ chức thành phường rối. Mỗi phường rối có khoảng bảy, tám chục người do một ông (p.80) trùm đứng đầu để điều hành công việc. Trong một phường chỉ khoảng 20 người hoạt động nghệ thuật thực sự, số còn lại phục vụ cho phường hoạt động biểu diễn. Phường rối vừa là một tổ chức hoạt động nghệ thuật nghiệp dư, vừa là một tổ chức tương tế. Hàng năm, phường rối làm lễ tế tổ và nhận thêm người mới. Người mới được kết nạp mang trầu, rượu đến lễ tổ, trình phường thề giữ bí mật nhà nghề. Lệ không nhận phụ nữ vào phường, sợ khi lấy chồng xa mang theo bí truyền múa rối của phường.

Một vở rối nước thường có nhiều “nhân vật”. Mỗi “nhân vật” (con rối) là một tác phẩm điêu khắc dân gian, mang dáng vẻ khác nhau, thể hiện tính cách cũng khác. Con rối được làm bằng gỗ, bên ngoài phủ sơn ta để chống thấm nước. Nhân vật tiêu biểu nhất của rối nước là chú tễu với thân hình tròn trĩnh và nụ cười hóm hỉnh lạc quan. Vùng đồng bằng Bắc Bộ có nhiều ao, hồ đã trở thành những sân khấu múa rối nước vô cùng sinh động. Bờ ao, hồ là nơi khán giả quây quần xem biểu diễn vào những ngày hội hè, đình đám. Buổi diễn bắt đầu là chú tễu ra giới thiệu. Với bộ mặt nghịch ngợm, trang phục ngộ nghĩnh, hai tay chỉ trỏ, miệng hát lời “dọn đám” chú tễu mang lại tràng cười sảng khoái ngay từ phút đầu. Nghệ nhân khi biểu diễn phải ngâm mình dưới nước đế điều khiển con rối thông qua máy sào, máy dây. Nhạc đệm cho cuộc diễn là bộ gõ gồm trống, mõ, thanh la …

Kho tàng các vở rối nước rất lớn và ngày càng được bổ sung những vở diễn mới có nội dung thích hợp với cuộc sống đương đại và sở thích của khán giả. Nghệ thuật rối nước của Việt Nam là một loại hình sân khấu dân tộc cổ truyền được ưa chuộng trong nước và được giới thiệu ở rất nhiều nước trên thế giới.

Múa

Múa dân tộc

Từ thuở bình minh của loài người, nghệ thuật múa đã hiện diện với tư cách là một thành tố văn hóa, một nhu cầu văn hóa – xã hội không thể thiếu. Múa nảy sinh, phát triển trong tiến trình phát triển lịch sử dân tộc và gắn bó với môi trường tự nhiên, lao động, văn hóa, xã hội của cộng đồng người Việt nam.

Thuở xa xưa múa gần gũi, gắn bó với trình độ, phương thức sản xuất còn thô sơ của con người: săn bắn, hái lượm, trồng tỉa … nên múa thời kỳ này là những động tác tái hiện các hoạt động trong cuộc sống, lao động sản xuất: ném đá, bắn cung, trọc lỗ tra hạt … Sau thời gian lao động, từng bầy người quây quần bên đống lửa trong tiếng hò, reo, nhịp vỗ tay, nhịp đập của chân; âm thanh của đá, tre, nứa … Tạo nên nguồn cảm hứng cho những người múa. Đó là những yếu tố manh nha của nghệ thuật múa.(p.81) Những hình ảnh miêu tả người múa trên nhiều trống đồng cổ ở Việt Nam đã minh chứng điều đó.

Sự phát triển của xã hội con người Việt Nam đã thúc đẩy sự sáng tạo để múa ngày một hoàn thiện thành một loại hình nghệ thuật thể hiện tư tưởng, tình cảm của con người bằng ngôn ngữ biểu cảm riêng mang tính thẩm mỹ và chức năng giáo dục.

Hình thái xã hội thay đổi về bộ máy Nhà nước, về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo … là tiền đề và thúc đẩy cho sự ra đời và phát triển các hình thái múa ở Việt Nam. Mặt khác, múa còn mang đặc trưng văn hóa tộc người, văn hóa vùng, miền. Múa các tộc người vùng Tây Nguyên hồn nhiên, duyên dáng, sôi nổi, nồng nhiệt, dân dã, cổ xưa. Múa các tộc người vùng Tây Bắc nhẹ nhàng, duyên dáng, tế nhị, mềm mại. Múa các dân tộc vùng Việt Bắc rộn ràng, mềm mại, vui hoạt. Múa tộc người Việt vùng đồng bằng mềm mại, uyển chuyển, có tính cách. vui, hóm hỉnh.

Nghệ thuật múa truyền thống Việt Nam có thể chia thành bốn hình thái múa: múa dân gian, múa tín ngưỡng, múa cung đình và múa tôn giáo.

Múa dân gian

Múa dân gian là hình thái múa phổ biến của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam. Múa dân gian là do dân chúng sáng tạo được lưu truyền từ đời này qua đời khác. Múa dân gian được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Nó tiêu biểu cho bản sắc văn hóa của từng cộng đồng và là cơ sở để phát triển các hình thái múa khác.

Mỗi tộc người đều có những điệu múa dân gian đặc trưng của mình. Người Việt có múa rồng, trống, sênh, mõ, sư tử … Người Mường có múa sạp, chàm đuống, chàm thau … Người Tày có múa quạt, nhạc, giã gạo …

Người Thái có múa xòe, nón, nhạc, khăn, xoè vòng … Người Kh’mer có múa Xayăm, mạt nạ, rồm vông … Người Chăm có múa quạt Pì điền, chà thông, đoa pụ … Người Êđê có múa khiên, trống … Người Bana có múa khiên, soang … người Katu có múa Katu …

Múa tín ngưỡng

Múa tín ngưỡng rất gần gũi, gắn bó với những nghi lễ, tín ngưỡng, phong tục, tập quán các tộc người ở Việt Nam. Các nhà chuyên môn còn gọi là múa tín ngưỡng dân gian, bởi nó phản ánh khía cạnh tâm linh trong sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của dân chúng. Đó là các điệu múa hầu đồng của người Việt; Kim Pang Then của người Thái; Then của người Tày; Cúng trăng của người Khơme; Yang va – thần Lúa của người Chơro; cấp sắc của người Dao; đạp lửa, Vãi chài của người Chăm; Mo, Mỡi của người Mường …(p.82)

Những điệu múa tín ngưỡng thường do thày mo, thày chàng, ông bà đống, ông bà then thực hiện, gọi chung là thầy cúng.

Múa cung đình

Múa cung đình ở Việt Nam chỉ có ở cộng đồng người Việt, người Chăm là được định hình rõ rệt. Nó tồn tại và phát triển trong quá trình kiến lập và ổn định vương triều. Hình thái múa này chỉ phục vụ cho tầng lớp vua quan trong triều. Loại múa này có quy cách, kỹ thuật, kết cấu, môi trường trình diễn tương đối ổn định, có yếu tố chuyên nghiệp và tính chuyên nghiệp.

Như múa vũ nữ (Trà Kiệu), cảnh múa hát cung đình (Chăm); múa tứ linh, lục cúng, tam tinh chúc thọ, bát dật, vũ phiên … (của người Việt) Múa cung đình của triều Nguyễn được tiến hành trong các trường hợp lễ tế giao, lễ tịch điền, lễ kết hôn của các hoàng tử, công chúa …

Múa tôn giáo

Múa tôn giáo là hình thái múa được nảy sinh trong quá trình phát triển và nhu cầu của tôn giáo. Việt Nam dã từng tồn tại 3 tôn giáo lớn là Phật giáo, Kitô giáo và Bà La Môn. Tuy không có nhiều điệu múa tôn giáo nhưng nó cũng định hình một hình thái riêng như múa chạy đàn, lục cúng, dâng hương, dâng hoa của Phật giáo; múa chắc, trống của Kitô giáo; múa Xiva của Bà La Môn giáo …

Âm nhạc cổ truyền

Một dòng chảy từ xa xưa …

Âm nhạc Việt Nam có một truyền thống khá lâu đời. Ngay từ thời cổ cư dân ở Việt Nam đã rất say mê âm nhạc. Đối với họ âm nhạc là một nhu cầu không thể thiếu. Bởi vậy trong quá trình phát triển lịch sử cư dân ở đây đã sáng tạo nên rất nhiều loại nhạc khí và thể loại ca nhạc để bộc lộ tâm tư tình cảm, để có thêm sự phấn chấn và sức mạnh trong lao động, trong chiến đấu, để giáo dục cho con cháu truyền thống của ông cha, đạo lý làm người, để giao tiếp với thế giới thần linh trong tâm tưởng và để bay lên với những ước mơ về một cuộc sống tươi đẹp, hạnh phúc trong hiện tại và trong tương lai …

Trải qua bao biến thiên, ngày nay tại Việt Nam còn lưu giữ một kho nhạc khí đủ loại từ những dạng đơn sơ nhất cho tới những dạng có sự phát triển khá cao với những kỹ thuật diễn tấu tinh tế.

Tại đây ta có thể nghe những điệu hát ru, những bài đồng dao của trẻ nhỏ, những thể loại ca nhạc trong các nghi thức cúng lễ hoặc dùng trong việc giao tiếp giữa các thành viên cộng đồng, trong lao động, trong vui chơi giải trí với những thể hát đố, hát đối đáp thi tài của trai gái, những điệu hát khi chơi bài hoặc khi kể những áng trường ca, những câu ca (p.83) tiếng đàn của những người hát rong, của các ban “tài tử” cùng những thể loại ca kịch truyền thống …

Âm nhạc cổ truyền Việt Nam phong phú bởi sự tích đọng những thể loại thuộc nhiều thời đại khác nhau và bởi cả tính đa sắc tộc. Cùng một thể loại ca nhạc song ở mỗi sắc tộc lại có phương thức biểu hiện, diễn tấu và âm điệu riêng. Điệu hát ru Việt khác ru Mường, ru Thái, ru Tây Nguyên … Có tộc dùng lời ca tiếng hát để đưa trẻ vào giấc ngủ. Có tộc lại ru con bằng tiếng đàn, tiếng sáo êm ái.

Xưa kia âm nhạc cổ truyền đã từng đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống của người Việt Nam. Ngày nay nó vẫn giữ một vị trí đáng kể trong xã hội. Một số thể loại ca nhạc vẫn tồn tại trong cuộc sống dân dã. Một số khác đã bước lên sân khấu, tiếp tục làm đẹp cho đời và phát huy tác dụng trong cuộc sống mới.

Một số nhạc khí

Đàn Đá

Nhạc khí tự thân vang, thuộc loại xylophone, metallophone. Mỗi nhạc cụ là một bộ gồm nhiều thanh đá hợp thành. Mỗi thanh đá có kích thước và hình dáng khác nhau, được chế tác bằng phương pháp ghè đẽo thô sơ. Vật liệu để làm đàn là những loại đá sẵn có ở vùng núi Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ.

Căn cứ vào bộ đàn tìm được ở di chỉ khảo cổ học Bình Đa (Đồng Nai) được biết rằng việc chế tác những thanh đá này đã xuất hiện từ trên dưới 3.000 năm trước.

Cho tới những năm đầu thập kỷ 90 đã tìm được gần 200 thanh đàn đá rải rác ở các tỉnh Đắk Lăk, Khánh Hòa, Đồng Nai, Ninh Thuận, Bình Dương, Bình Phước, Lâm Đồng, Phú Yên. Số lượng thanh ở mỗi tập hợp được phát hiện là 3-15. Bộ đầu tiên tìm được tại Ndut Lieng Krak (Đắk Lăk) vào năm 1949 hiện được bảo quản tại viện bảo tàng “Con người” ở Paris. Nhiều bộ khác đang được bảo quản tại Việt Nam.

Một số tộc ở Tây Nguyên coi những thanh đá được phát hiện như những vật thiêng và giữ gìn như của gia bảo. Có tộc dùng chúng trong những lễ hội lớn để cúng thần, có tộc lại dùng làm dàn đá giữ rẫy.

Đàn T’rưng

Nhạc khí rất phổ biến trong các tộc ở Tây Nguyên. Đàn gồm một số ống buộc song song, chủ yếu bằng các loại tre nứa,.một đầu kín, đầu kia vát một đoạn. Số ống trước đây thường là 2-3 hoặc 5-6, nay nhiều hơn. Khi diễn tấu người ta dùng hai dùi bằng tre hoặc gỗ gõ lên các ống.

Người Ê-Đê có loại dùi 3 thanh vừa đi giai điệu vừa đệm quãng theo hàng âm của dân tộc. Cũng có khi hai người cùng diễn tấu trên một đàn. (p.84) Là nhạc cụ của nam giới, trong dân gian t’rưng là nhạc cụ để giải trí trên nương rẫy và để đuổi chim thú phá hoại cây trồng. T’rưng thường bị kiêng đánh trong nhà và trong buôn, song cũng có tộc dùng trong vào những dịp vui trong buôn làng để đệm cho hát, múa hoặc hòa tấu với một số nhạc cụ khác.

T’rưng đã được các nghệ sĩ chuyên nghiệp cải tiến và đưa lên sân khấu. Nó trở thành nhạc cụ quen thuộc với những người yêu ca nhạc ớ trong và ngoài nước.

Cồng – chiêng

Cồng – Chiêng là loại nhạc khí bằng hợp kim đồng, có khi pha vàng, bạc hoặc đồng đen. Cồng là loại có núm, chiêng không núm. Nhạc cụ này có nhiều cỡ, đường kính từ 20 đến 50-60cm, loại cực đại tới 90-120cm.

Cồng chiêng có thể được dùng đơn lẻ hoặc dùng theo dàn, bộ từ 2 đến 12 hoặc 13 chiếc, thậm chí có nơi tới 18-20 chiếc. Ở người Mường và nhiều tộc dọc Trường Sơn – Tây Nguyên, các dàn cồng chiêng không chỉ làm nhiệm vụ điểm nhịp, đi tiết tấu hoặc giai điệu một bè mà còn hòa tấu nhạc đa âm. Các dàn cồng chiêng của họ thường gồm nhiều bộ. Mỗi bộ có số lượng khác nhau và đảm nhiệm những chức năng riêng trong cuộc hòa tấu.

Cồng chiêng có thể được gõ bằng dùi, đấm bằng tay. Có tộc còn áp dụng kỹ thuật chặn tiếng bằng tay trái hoặc tạo giai điệu trên một chiếc chiêng. Ở nhiều tộc chỉ nam giới mới được đánh cồng chiêng. Dàn cồng sắc bùa của người Mường lại do nữ giới diễn tấu. Ở một số tộc khác nam và nữ đều có thể đánh cồng chiêng. Các kiêng kỵ trong cách sử dụng cồng chiêng cũng khác biệt ở mỗi tộc.

Với tộc Mường và nhiều tộc ở Tây Nguyên cồng chiêng có một ý nghĩa lớn và giá trị cao. Hầu như gia đình nào cũng đều có cồng chiêng, thậm chí có gia đình có tới vài bộ. Cồng chiêng gắn bó với người Tây Nguyên từ thuở ấu thơ. Chúng theo sát cộng đồng và từng thành viên của cộng đồng trong mọi sự kiện trọng đại, lúc vui cũng như lúc buồn.

Nhìn chung, cồng chiêng là loại nhạc cụ thiêng, chủ yếu dùng cho các nghi lễ cúng tế, tang ma, cưới xin mừng năm mới, mừng nhà mới, mừng lúa mới và các nghi lễ nông nghiệp, mừng chiến thắng, đưa và đón các chiến binh, cầu sức khoẻ và may mắn …

Ở Trường Sơn – Tây Nguyên âm thanh của chúng còn là chất men lôi cuốn gái trai vào những điệu múa hào hứng của cả cộng đồng trong những ngày hội của làng buôn. Đó là một bộ phận không thiếu trong đời (p.85)

sống tinh thần của nhiều tộc trên đất nước Việt Nam từ thuở xa xưa cho tới nay.

Khèn

Khèn là một loại nhạc khí bản địa rất cổ đã có mặt ở Việt Nam từ trước Công nguyên. Trên các di vật của nền văn hóa Đông Sơn cổ đại còn lưu lại hình ảnh những người thổi khèn trong nhiều tư thế và bối cảnh khác nhau. Ngày nay nhiều tộc ở Việt Nam vẫn sử dụng phổ biến loại nhạc khí này.

Khèn ở Việt Nam có nhiều kiểu dạng với số lượng ống, hàng âm và kích thước khác nhau. Các ống được làm bằng các loại tre nứa nhỏ. Lưỡi gà bằng đồng hoặc bằng tre. Bầu khèn bằng loại gỗ dẻo hoặc vỏ quả bầu khô rỗng ruột. Số lượng ống thường chẵn, từ 6 tới 12, 14 ống, cá biệt là khèn của người Xá Phó – gọi là ma nhí, có 5 ống. Mỗi ống có 1 lỗ bấm để thổi ra một cao độ theo hàng âm của từng tộc.

Là nhạc cụ đa thanh, khèn có thể dùng để đệm hát, múa, hòa tấu cùng các nhạc cụ khác và độc tấu. Trong sinh hoạt dân gian nó được dùng vào nhiều trường hợp và địa điểm khác nhau, tuỳ theo phong tục của từng tộc.

Ở Tây Nguyên người Ê Đê chỉ được dùng khèn trong nhà để thổi những bài nhạc buồn và đệm cho trai gái hát ayray vào những ngày tang lễ. Ngoài nương rẫy khèn được dùng thoải mái đệm cho múa trong những ngày hội đông vui hoặc thổi những điệu trữ tình để giải trí và đuổi thú rừng.

Các tộc ở miền núi phía Bắc dùng khèn tự do hơn. Đặc biệt, với người H’mông kềnh (khèn) giống như cơm ăn nước uống. Nó theo họ khắp nơi khi lên nương, lúc xuống chợ, vào ngày hội vui cũng như ngày buồn Trong tay các chàng trai H’mông, khèn đồng thời là nhạc cụ và đạo cụ để họ vừa thổi vừa múa trổ tài trước các cô gái trong những dịp đông người.

Với họ, khèn có khả năng biểu cảm rất lớn: “Nghe khèn, biết khóc hay cười” Sáo H’mông.

“Sáo” là danh từ tiếng Việt để chỉ loại nhạc cụ hơi một ống bằng tre hoặc trúc, có 6 lỗ bấm và thổi ngang. Tuy vậy, “sáo” cũng thường được dùng để chỉ nhiều loại nhạc khi hơi khác của các tộc ít người mà cấu trúc hết sức đa dạng: gồm 1 hoặc 2 ống không gắn cũng như có gắn lưỡi gà, không lỗ bấm cũng như có 1-2 cho tới 6-7 lỗ bấm, thổi dọc cũng như thổi ngang. Tên gọi “sáo H mông” (hoặc “sáo Mèo”) vì vậy mà xuất hiện.

Sáo H’mông là dạng sáo đơn, có gắn lưỡi gà, tiếng dân tộc gọi là trà pùn tử. Âm thanh của sáo H’mông có màu sắc độc đáo. Có những tiếng thô đục và rè bên cạnh những tiếng trong trẻo êm ái như tiếng người thủ thỉ, thấm sâu vào lòng người. Bởi vậy từ khi được giới thiệu trên sân khấu (p.86) ca múa nhạc chuyên nghiệp nó lập tức chiếm được trái tim thính giả khắp nơi và không ngừng được cải tiến để mở rộng khả năng diễn tấu và biểu hiện.

Trong dân gian sáo H’mông là nhạc cụ của các chàng trai. Họ thường mang theo người như một người bạn đường, bạn trong lao động và là người hỗ trợ đắc lực trong việc chinh phục trái tim các cô gái. Tiếng sáo say đắm gọi người yêu và thổ lộ tâm tình cùng nàng trong những đêm trăng sáng trên các triền núi cao …

Klông pút

Một trong số không nhiều nhạc khí dành cho nữ giới. Tên gọi tiếng Xê- đăng này đã trở nên phổ thông để chỉ loại nhạc khí hơi của một số tộc ở Tây Nguyên như Xê – đăng, Ba-na, Gia – rai, Hrê …

Klông pút là một dàn gồm 2-3 cho tới 5-12 ống nứa, lồ ô hoặc tre cỡ tương đối lớn. Đường kính các ống khoảng 5-8cm, chiều dài 60-120cm, có khi tới 200cm. Có loại klông pút kín một đầu và có loại rỗng hai đầu. Khi diễn tấu các ống được đặt nằm ngang vừa tầm tay người vỗ trong tư thế đứng lom khom hoặc quỳ. Dùng hai bàn tay khum vỗ vào nhau trước miệng ống, các cô gái tạo nên luồng hơi lùa vào ống làm vang lên âm thanh.

Klông pút được coi là nhạc cụ gắn với sản xuất nông nghiệp và là nơi trú ngụ của Mẹ Lúa. Vì vậy klông pút là nhạc cụ của giới nữ và chỉ được chơi trên rẫy vào mùa tra lúa và trong buôn làng vào ngày lễ đóng cửa kho lúa hoặc vào dịp tết của tộc và lễ hội ăn lúa mới với số lượng bài hạn chế. Ngày nay klông pút đã được đưa lên sân khấu ca múa nhạc chuyên nghiệp để diễn tấu nhiều loại bài bản khác nhau.

Đàn K’ni

Tên gọi mà người Ba-na và Ê-đê dùng để chỉ loại đàn một dây dùng cật tre làm cung kéo của một số tộc sống trên dọc Trường Sơn – Tây Nguyên như Ba-na, Gia-rai, Ê-đê, Xê-đăng, Pa-kô, Hrê …

Thân đàn là một khúc nứa, tre hoặc gỗ tròn nhỏ, không có bầu cộng hưởng. Trên thân có gắn phím bấm. Dây đàn được mắc dọc theo thân đàn. Cung kéo chỉ là một đoạn tre nhỏ hoặc một thanh tre khi diễn tấu người ta cọ phần cật vào dây.

Cấu trúc đơn giản nhưng nét đặc sắc của k’ni là ở phương thức khuyếch đại âm thanh và thay đổi âm sắc bằng khoang miệng nhờ một sợi dây nối từ dây đàn tới miệng người kéo đàn. Vừa kéo cung và bấm vào phím tại những vị trí khác nhau trên dây để tạo nên các cao độ, người chơi đàn vừa thay đổi khẩu hình lúc khép lúc mở theo lời thơ họ muốn diễn đạt. âm thanh của đàn do đó bị biến dạng theo, nghe gần như tiếng người. Những người hiểu tiếng dân tộc và quen nghe k’ni có thể hiểu được nội dung ca từ mà nhạc công truyền đạt qua tiếng đàn. Chính vì vậy có (p.87) tộc cho rằng “k’ni hát”. Có nơi đồng bào Ê-đê còn sử dụng k’ni để đọc những bài thơ xen vào khi kể Chơ-nắc.

Âm lượng nhỏ và với đặc tính như trên, k’ni chủ yếu là nhạc khí để bộc lộ tâm sự, tình cảm của các chàng trai với các cô gái vào những lúc thanh vắng tĩnh mịch. Đôi khi người Ê-đê cũng dùng k’ni để đệm cho hát khóc trong lễ tang. Gần đây k’ni cũng bắt đầu được khai thác và giới thiệu trên sân khấu ca nhạc chuyên nghiệp.

Đàn nguyệt (đàn kìm)

Đàn nguyệt được sử dụng rộng rãi trong dòng nhạc dân gian cũng như cung đình bác học cổ truyền của người Việt. Xuất hiện trong mỹ thuật Việt Nam từ thế kỷ 11, cho tới nay nó vẫn giữ một vị trí rất quan trọng trong sinh hoạt âm nhạc của người Việt và là nhạc cụ chủ yếu dành cho nam giới.

Nhờ có cần tương đối dài và những phím cao, nhạc công có thể tạo được những âm nhấn nhá uyển chuyển, mềm mại.

Tiếng dàn trong, vang, khả năng biểu hiện phong phú – khi thì sôi nổi ròn rã, lúc lại nỉ non sâu lắng, do đó đàn nguyệt có mặt cả trong những cuộc hòa tấu nhạc lễ trang nghiêm, những cuộc hát văn lôi cuốn, những lễ tang bùi ngùi xúc động cũng như những cuộc hòa tấu thính phòng thanh nhã với những hình thức diễn tấu khác nhau: đệm cho hát, hòa tấu và độc tấu.

Đàn đáy

Đàn đáy là nhạc khí đặc trưng trước kia chỉ dùng để đệm cho một thể loại hát duy nhất với hai nhánh mà ngày nay người Việt thường gọi là Hát cửa đình và Hát ả đào (hoặc Ca trù). Chỉ nam giới mới chơi nhạc cụ này.

Có lẽ đàn được sáng tạo từ thế kỷ 15 với sự định hình của thể loại hát nói trên.

Cũng có những phim cao nhưng cần đàn rất dài nên đàn đáy thuộc loại nhạc cụ trầm và có một kỹ thuật độc đáo là ngón chùn làm cho ậm thanh bị thấp xuống so với ngón bấm bình thường.

Âm sắc trầm, đục, ấm nhưng ngắn của đàn đáy tạo nên sự tương phản làm nổi bật âm sắc của những người bạn hòa tấu với nó.

Ngoài thể loại nói trên, ngày nay đàn đáy còn được dùng để đệm cho ngâm thơ. Bởi tính chất khiêm tốn, nhũn nhặn của tiếng đàn trong khi đệm cho hát, có người đã ví đàn đáy như một “triết gia ẩn dật”.

Đàn bầu

Đàn một dây của người Việt, gảy bằng que hoặc miếng gảy. Hộp đàn xưa kia bằng ống bương, tre, nay thường được làm bằng gỗ cứng. Dây đàn được cuốn vào trục ở phía dưới mặt đàn, đầu kia buộc vào vòi đàn (p.88) nơi có gắn núm một quả bầu khô (nay được làm bằng gỗ). Do có núm bầu này mà có tên là “đàn bầu.”

Vòi đàn vót từ cật tre hoặc sừng trâu cắm xuyên qua mặt đàn xuống tới đáy ở phía đầu đàn. Đó là bộ phận cơ bản để tạo nên các cao độ. Nhờ chiếc vòi dẻo này người chơi dàn có thể điều chỉnh độ căng – chùng của dây đàn để tạo nên những chuỗi âm cao thấp nối tiếp nhau khi khoan khi nhặt một cách mềm mại uyển chuyển chỉ với một lần gảy trên dây. Một nét đặc sắc nữa là trong kỹ thuật diễn tấu hoàn toàn chỉ sử dụng âm bồi, do đó âm sắc của đàn bầu đặc biệt êm dịu, tinh khiết. Kết hợp với khả năng luyến láy rất mềm mại nói trên, âm thanh đàn bầu vì vậy rất gần với giọng người.

Đàn được dùng để đệm cho hát, cho ngâm thơ, độc tấu và tham gia hòa tấu trong nhiều loại dàn nhạc cổ truyền cũng như dàn nhạc mới.

Một vài thể loại ca nhạc

Hát Quan họ

Hát Quan họ (hay Quan họ Bắc Ninh) là “đặc sản” dân ca của người Việt ở tỉnh Bắc Ninh. Nó bắt nguồn từ những lối hát đối đáp nam nữ có từ rất lâu đời.

Hát Quan họ chủ yếu chỉ được tổ chức ở mỗi làng mỗi năm một lần vào dịp hội làng. Nó gắn với tục kết bạn nam nữ, kết nghĩa giữa hai làng khác nhau. Ngoài một bộ phận nhỏ mang nội dung chúc tụng, khẩn cầu, đại bộ phận các bài ca mà các anh Hai, chị Hai Quan họ (cách gọi nhau theo truyền thống) đối đáp với nhau đều mang nội dung giao duyên trữ tình rất thắm thiết. Tuy nhiên, theo tập tục cổ truyền trai gái trong các nhóm kết bạn hát với nhau lại không bao giờ lấy nhau.

Các cuộc Hát Quan họ có thể diễn ra ở trong nhà cũng như ngoài trời.

Phương thức sinh hoạt ở các làng khá đa dạng, song nhìn chung, ngoài một số nét khác biệt, trong Hát Quan họ chứa đựng cả những nét có ở nhiều thể loại hát đối đáp nam nữ của các tộc trên đất nước. Hát Quan họ bao giờ cũng hát đôi, trình tự hát vừa theo nội dung vừa theo làn điệu, đối lời kèm đối giọng.

Trải qua một quá trình phát triển lâu đời trên một vùng đất có sự giao lưu rộng và phát triển sớm, Hát Quan họ đã trở thành một điểm sáng trong dân ca Việt Nam. Dân ca Quan họ có khoảng 180 bài khác nhau, không tính các dị bản – một trong những kỷ lục của các thể loại dân ca Việt Nam.

Lời hay ý đẹp, ngôn ngữ bình dân nhưng tinh tế, ý nhị, giàu hình tượng và cảm xúc; âm điệu phong phú, trữ tình; lối hát mượt mà với kỹ thuật nảy hạt độc đáo, phong cách lịch thiệp – tất cả làm nên vẻ đẹp và sức hấp dẫn của dân ca Quan họ Bắc Ninh. (p.89)

Sli bốc

Sli bốc là một trong số những lối hát giao duyên hai bè của một số ngành Nùng ở vùng núi phía Bắc.

Là hình thức hát đối đáp của thanh niên nam nữ trong sinh hoạt thường ngày ở ngoài trời, trong quá trình làm quen, tìm hiểu nhau trên đường đi chợ, Sli bốc được hát ứng khẩu, không nhất thiết phải theo trình tự nào. Nội dung của nó rất đa dạng, trong đó chủ đề trung tâm là tình yêu nam nữ.

Cũng như một số thể loại hát đối đáp nam nữ khác, phương thức hát Sli bốc là hát đôi: một cặp nam hát đối đáp với một cặp nữ. Tuy nhiên nét độc đáo của nó là ở chỗ mỗi cặp không hát đồng giọng mà một người hát giai điệu chính ở bè cao, một người đi bè thấp tạo nên sự hòa quyện giọng êm ái.

Hát văn

Gắn với một phức hợp tín ngưỡng của người Việt, sau nhiều thế kỷ phát triển Hát văn (hoặc Hát chầu văn) đã xây dựng được nhiều kiểu gõ nhịp và một hệ thống làn điệu, bài bản phong phú với những qui ước về cách vận dụng cho từng hàng Thánh và từng loại Phủ.

Bên cạnh ba hệ thống làn điệu của riêng mình – Cờn, Dọc, Xá, Hát văn còn thu nạp nhiều bài bản, làn điệu từ các thể loại dân ca nhạc cổ khác.

Nhịp điệu và bộ gõ có vai trò đặc biệt quan trọng trong sinh hoạt tín ngưỡng này. Chúng tạo nên một không khí hưng phấn cao, góp phần giúp người ngồi đồng có cảm giác thoát xác để nhập thân với các vị Thánh, đồng thời kết hợp với yếu tố tâm linh chúng góp phần tạo nên một trạng thái tinh thần đặc biệt khiến người ta có thể thực hiện những việc mà ở trạng thái bình thường khó có thể làm nổi.

Hát văn cùng với tục hầu bóng tiêu biểu cho một loại hình sinh hoạt tín ngưỡng tồn tại ở nhiều tộc trong nước. Ngoài yếu tố tâm linh, sự hấp dẫn của phần ca nhạc xưa kia đã từng khiến nhiều người say mê. Ngày nay những diệu Hát văn được giới thiệu với nội dung mới trên các sóng phát thanh và trên sân khấu ca múa nhạc vẫn là những tiết mục được công chúng yêu thích.

Hát then

Hát then là một thể loại ca nhạc tín ngưỡng của người Tày, Nùng. Có thể xem Hát then là một cuộc diễn xướng trường ca mang màu sắc tín ngưỡng tường thuật lại cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin Ngọc hoàng giải quyết một vấn đề gì đó cho gia chủ.

Các bản trướng ca thường gồm nhiều chương đoạn với độ dài ngắn và nội dung chi tiết ít nhiều khác biệt. Bản dài nhất đã sưu tầm được dài tới 4.949 câu với 35 chương đoạn. (90).

Hát then là một hình thức diễn xướng tổng hợp bao gồm cả ca nhạc, múa, diễn với nhiều tình huống khác nhau. Trong cuộc lễ, ngoài nhiệm vụ thực hiện các nghi thức cúng, then hoặc giàng đồng thời phải đảm nhiệm chức năng của một diễn viên tổng hợp. Họ vừa hát, tự đệm, vừa múa và diễn để thể hiện nội dung các câu hát, đôi khi còn biểu diễn cả những trò nhai chén, dựng trứng, dựng gươm …

Âm nhạc luôn luôn là yếu tố xuyên suốt cuộc Hát then. Hát then có nhiều bài bản, làn điệu. Nhạc cụ đệm đơn giản song ở đây có thể gặp những đoạn hát hai – ba bè lý thú.

Người Tày, Nùng bất kể tuổi tác, giới tính, những người mê tín cũng như không mê tín rất thích nghe Hát then. Một vài tộc khác như H’mông, Việt ở trong vùng cũng tiếp nhận thể loại hát này trong đời sống tinh thần của mình.

Hát xẩm

Hát xẩm là một trong những thể loại hát rong của người Việt thủa xưa và là thể loại đặc trưng của những người hỏng mắt. Họ thường đi từng tốp 2-3 hoặc 4-5 người, nhiều khi là những thành viên trong cùng một gia đình để biểu diễn ở những tụ điểm đông người ngoài trời.

Sức hấp dẫn của hát Xẩm là ở những làn điệu hát với nhịp trống phách tươi vui cuốn hút khéo hòa cùng tiếng bầu, tiếng nhị nỉ non réo rắt và ở cả nội dung hết sức phong phú của lời ca. Người hát Xẩm tự sự về thân phận của mình, họ kể về nỗi khổ của những người nghèo khó, những cảnh đời ngang trái. Lại có những chuyện vui nhẹ nhàng hóm hỉnh, những bài châm biếm sâu cay các thói hư tật xấu, lên án những hủ tục, tố cáo tội ác của kẻ áp bức thống trị, đả kích bọn bán dân hại nước, nêu cao gương anh hùng liệt sĩ. Những người hát Xẩm cũng là những người kể tài ba những truyện thơ được nhân dân yêu thích.

Các làn điệu chính của hát Xẩm gồm: Huê tình, Ba bậc, Thập ân, Hà liễu … Ngày nay những người hát Xẩm rong hầu như không còn nữa, song nghệ thuật của họ vẫn tồn tại và được trân trọng.

Hát ả đào (ca trù)

Hát ả đào được định hình với tư cách là một thể loại ca nhạc có đặc trưng, phong cách riêng vào khoảng thế kỷ 15. Ban đầu nó là lối Hát cửa đình. Dần dần thể loại này tách ra để trở thành lối hát thính phòng rất được ưa thích của người Việt ở phía Bắc.

Từ một thể loại có nguồn gốc dân gian, do được giới quan lại, nho sĩ và cả các vua chúa ưa thích, lại có những mối quan hệ mật thiết với dòng ca nhạc cung đình, Hát ả đào dần được bác học hóa. Kỹ thuật hát rất tinh tế, công phu như thể ca sĩ nắn nót, chau chuốt từng chữ. Nhạc cụ được tinh giản với sự tương phản âm sắc đã làm tôn vẻ đẹp của từng thành phần tham gia hòa tấu. (p.91).

Hát ả đào là nghệ thuật hát thơ. Nó đã từng có một hệ bài bản phong phú quy định cho từng lối hát thờ, hát chơi và hát thi.

Có hiểu thấu nội dung và nghệ thuật ngôn từ trong các bài ca cùng sự biểu hiện tinh tế của các ca nữ trong sự phối hợp nhịp nhàng với ngón đàn, khổ phách … mới thấy hết vẻ đẹp và giá trị của loại hình nghệ thuật này.

Ca nhạc Huế

Ca nhạc Huế là loại ca nhạc thính phòng có nguồn gốc cung đình, được định hình vào đầu thế kỷ 19 dưới triều nhà Nguyễn. Ca nhạc Huế phát triển cực thịnh trong dòng cung đình dưới thời vua Tự Đức. Sang nửa cuối thế kỷ 19 nó dần được truyền bá rộng ra ngoài dân gian và được bổ sung những điệu Hò, Lý trong dân ca Bình Trị Thiên. Do đó trong Ca nhạc Huế ngày nay thường thấy sự đan xen, liên kết giữa những điệu hát dân gian và những bài bản có nguồn gốc cung đình.

Trong Ca nhạc Huế, yếu tố khí nhạc đã phát triển khá cao để có thể trình tấu những tiết mục khí nhạc thuần tuý như: độc tấu, song tấu, tam tấu, ngũ tuyệt …

Vào nửa đầu thế kỷ 20, Ca nhạc Huế đã được sân khấu hóa để trở thành một loại hình sân khấu truyền thống mới của người Việt – Kịch ca Huế.

Ca nhạc Huế mang một âm hưởng riêng độc đáo của dân ca người Việt ở miền Trung. Trong nó có hòa quyện nhiều yếu tố âm nhạc của cả các tộc Chăm, Hoa. Ca nhạc Huế là sự kết tinh của cả hai dòng nhạc dân gian và bác học, là nơi bảo tồn những tinh hoa của nền nhạc Việt trong suốt quá trình phát triển lịch sử.

Ca nhạc trong lễ hội Rija

Rija là tên chung mà người Chăm dùng để gọi rất nhiều lễ hội liên quan tới nông nghiệp hoặc dòng họ … như Rija Prong, Rija Nưgar, Rija Yâup …

Đến với các lễ hội Rija là đến với các điểm ca nhạc cổ truyền phong phú nhất của người Chăm. ở đây người dự hội sẽ gặp những nhạc cụ tiêu biểu, rất phổ biến trong âm nhạc Chăm hiện nay: trống baranưng, trống đôi kinăng, kèn saranai và dàn kanhi bằng mu rùa.

Ngoài những điệu hát lễ, những điệu kèn saranai và trên 50 điệu trống kinăng đệm cho các điệu múa phục vụ nghi thức cúng lễ trong đó có múa đạp lửa độc đáo, người dự hội còn được thường thức điệu hát Vãi chài với nhịp điệu khoẻ khoắn và tính diễn xướng đầy hấp dẫn trong đêm kết thúc lễ hội Rija Prong. Nó góp một tiết mục đặc sắc vào thể loại hò hát trong lao động hoặc có nguồn gốc lao động hết sức phong phú của cư dân ở Việt Nam. (p.92).

Dân ca bài chòi

Dân ca bài chòi được hình thành từ lối chơi bài trên các chòi trong hội Xuân của người Việt ở miền Trung.

Từ chỗ chỉ là lời hô tên các con bài, qua năm tháng với sự sáng tạo của các nghệ nhân dần hình thành một thể loại dân ca độc lập có thể diễn xướng ở mọi nơi, mọi lúc. Yếu tố diễn xướng cũng ngày càng được tăng cường theo sáng kiến của các nghệ sĩ dân gian trong các gánh bài chòi trải chiếu đi hát khắp chợ cùng quê.

Dân ca bài chòi đã được sân khấu hóa với sự ra đời của Kịch dân ca bài chòi vào những năm 30 của thế kỷ 20.

Nhạc võ Tây Sơn

Nhạc võ Tây Sơn gắn với lò võ nổi tiếng của người Việt ở Bình Định.

Tương truyền loại nhạc này do ba anh em người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ đặt ra cho quân khởi nghĩa luyện võ. Với một bộ trống 17 chiếc, người tập võ sẽ dùng hai tay để đánh 12 chiếc, còn lại 5 chiếc đánh bằng đầu, 2 gót chân và 2 khuỷu tay. Người tập võ đánh được 17 trống được xem là “võ thuật như thần”.

Sau khi ba Ngài mất, mỗi dịp tế lễ để tưởng niệm những vị anh hùng đã lãnh đạo quân sĩ quét sạch quân xâm lược ra khỏi bờ cõi, nhân dân ở quê các Ngài vẫn đánh trống võ. Nhạc võ Tây Sơn gồm 4 bài: Xuất quân, Hành quân, Hãm quân, Khải hoàn. Nó đã trở thành một loại nhạc lễ trong di sản nghệ thuật của người Việt Nam.

Nhạc cưới cổ truyền Khmer

Ca nhạc là một phần không thể thiếu trong đám cưới cổ truyền của người Khmer ở Nam Bộ cũng như của nhiều tộc khác ở Việt Nam.

Ngày nay, lễ cưới của người Khmer ở Nam Bộ đã có nhiều đổi thay, song những bài hát cưới cổ truyền vẫn còn được lưu giữ trong nhân dân.

Các nhà nghiên cứu đã sưu tầm được hàng chục bài hát lễ thức dành riêng cho đám cưới và những bài dân ca thông thường được sử dụng cho đám cưới thêm vui tươi. Tập hợp những bài đã sưu tầm được có thể dựng nên một liên ca khúc phản ánh mọi nghi thức của đám cưới cổ truyền Khmer từ lúc đưa chú rể sang nhà gái, xin mở rào để vào nhà gái, bắt đầu cuộc vui, các lễ thức cắt tóc, giã thuốc nhuộm răng, cắt hoa cau để làm lễ rắc hoa cau cho cô dâu chú rể, lễ rút gươm khỏi bao, lễ buộc chỉ cổ tay, lễ lạy mặt trời, lễ nhập phòng, lễ quét chiếu, lễ chào cha mẹ, họ hàng … cho tới khi tiễn khách ra về.

Lý Nam Bộ

Lý là một loại dân ca của người Việt. Lý có ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam của Việt Nam, nhưng có lẽ nơi phát triển mạnh nhất là Nam Bộ.

Lý Nam Bộ không chỉ phong phú về số lượng mà cả về đề tài, nội dung cũng như đặc tính âm nhạc. Nó đề cập đến các sinh hoạt, các công việc và tâm trạng của người dân. Lý còn kể về các loài vật, các loại cây, các thứ hoa trái, nói về tình yêu nam nữ, tình nghĩa vợ chồng … Đó thực sự là một thể loại phản ánh cuộc sống, ước mơ, cách suy nghĩ và tính cách của người Việt ở Nam Bộ với những khía cạnh đa dạng.

Mặc dầu ở Lý Nam Bộ có đủ mọi sắc thái nhưng dường như ở đây có những nét buồn sâu đậm hơn và đặc biệt nổi lên là vẻ hồn nhiên mộc mạc và sự hóm hỉnh ngộ nghĩnh. Nó mang âm hưởng riêng của một vùng dân ca Việt.

Xưa kia Lý có mặt ở mọi nơi mọi lúc. Nó gia nhập cả những thể loại ca nhạc cổ truyền – tín ngưỡng cũng như thế tục, với những phương thức diễn xướng nhiều vẻ. Ngày nay nhiều bài Lý đã được chỉnh lý, cải biên, phục vụ các chương trình ca múa nhạc.

Lý Nam Bộ vẫn đang chinh phục trái tim thính giả mọi miền …

LỄ HỘI

Việt Nam là một dân tộc đã có hàng nghìn năm lịch sử. Cũng như nhiều quốc gia khác trên thế giới, Việt Nam có một nền văn hóa mang bản sắc riêng. Chính những nét riêng đó đã làm nên cốt cách, hình hài và bản sắc của dân tộc Việt Nam.

Trong kho tàng văn hóa của dân tộc Việt Nam, sinh hoạt lễ hội là loại hình văn hóa rất đặc trưng ở Việt Nam. Lễ hội là sinh hoạt văn hóa dân gian có mặt hầu như ở khắp mọi miền đất nước. Nhiều lễ hội ra đời cách ngày nay hàng nghìn năm nhưng vẫn được gìn giữ và duy trì. Lễ hội ở Việt Nam bao giờ cũng hướng tới một đối tượng thiêng cần suy tôn là nhân thần hay nhiên thần. Xét đến cùng cội rễ thì đó chính là hình ảnh hội tụ những phẩm chất cao đẹp nhất của con người. Giúp con người nhớ về nguồn cội, hướng thiện và nhằm tạo dựng cho mỗi con người một cuộc sống tốt lành, yên vui.

Lễ hội truyền thống của Việt Nam chính là dịp để con người giao lưu cộng cảm, trao truyền những đạo lý, tình cảm, mỹ tục và khát vọng cao đẹp Nó mang lại cho con người sự thanh thản nơi tâm linh, gạt bỏ hay quên đi những lo toan thường nhật để về với cội nguồn, với thiên nhiên mà thêm yêu đất nước.

Hầu hết lễ hội ở Việt Nam thường diễn ra vào mùa Xuân và mùa Thu là hai mùa đẹp nhất trong năm, đồng thời cũng là lúc nhà nông có thời gian nhàn rỗi. Trong số các lễ hội lớn ở Việt Nam phải kể đến những lễ hội chi phối hầu hết các gia đình trên mọi miền đất nước, đến mọi dân tộc, tôn giáo, đó là Tết Nguyên Đán, rằm tháng bảy và tết Trung thu. Còn những lễ hội khác diễn ra ở từng địa phương, từng vùng sẽ được giới thiệu ở phần các tỉnh.

Tết Nguyên Đán

Ngày trước, tết kéo dài từ 23 tháng Chạp (lễ ông Táo) đến ngày bảy tháng giêng (lễ hạ cây nêu). Tết Nguyên Đán là lễ hội lớn nhất trong năm, ngày hội gia đình, của làng xã, cộng đồng người Việt Nam. Ai đi xa cũng tìm cách về nhà trong dịp tết bởi vì tết Nguyên Đán là Tết xum họp gia đình. Tết Nguyên Đán có nhiều nghi lễ trong việc thờ cúng gia tiên, thờ cúng Thành Hoàng, Thần thánh, Thổ công … Trong quan niệm của người Việt Nam, những ngày Tết là những ngày kết thúc năm cũ để bước sang năm mới, do vậy ai cũng muốn gột rửa những điều xấu, rủi ro của năm cũ, chờ đón, mong muốn những điều tốt đẹp sẽ đến vào năm mới. Chính vì suy nghĩ đó mà người ta có ý thức rất nghiêm túc, nỗ lực và tự giác rất cao chuẩn bị cho giờ phút đón chào năm mới: hoàn thành những công việc còn dở dang, thanh toán hết nợ nần, giải toả những hiềm khích bất hòa trong năm cũ, để sang năm mới con người tràn đầy niềm vui tươi, tình thân ái, chỉ nghĩ những ý nghĩ tốt đẹp nhất, chỉ nói những lời thân thiện nhất, chỉ cầu mong cho nhau những điều may mắn nhất.

Thiêng liêng nhất là giờ phút giao thừa, thời khắc năm cũ kết thúc và năm mới bắt đầu. Vào thời điểm này các gia đình thường sắp cỗ cúng gia tiên, gọi là cúng giao thừa. Sau lễ cúng gia tiên, chủ nhà ra vườn hái một nhánh lá bất kỳ, mang vào nhà xem rồi trân trọng đặt lên bàn thờ ngày tết hoặc cắm vào lọ. Tục này gọi là hái lộc đầu xuân. Nếu là nhánh cây đẹp sẽ mang nhiều may mắn cho gia đình trong năm mới. Người hái lộc thường là chủ gia đình, thay mặt cho cả nhà xin lộc trời đất rồi xông nhà luôn.

Sau giờ khắc thiêng liêng đó là lúc cả nhà quây quần bên nhau, trước khi vào bữa cỗ giao thừa, mọi người trong gia đình chúc nhau những lời tốt đẹp nhất, mọi người cùng ăn, uống vui vẻ bởi quan niệm ăn lúc này để lấy may.

Mọi người tin rằng từ giờ phút đó, một năm mới tốt đẹp sẽ đến. Nhiều người sau khi đón giao thừa ở nhà lại tiếp tục đi “xông đất” và chúc tết bạn bè, làng xóm, những người thân thích hoặc chơi xuân cùng bè bạn có khi đến sáng.

Ngày nay, tết không duy trì thời gian dài như ngày trước (phổ biến là 4 ngày: 30 tháng chạp năm cũ; ngày một, hai và ba tháng giêng năm mới) nhưng mọi lễ thức, quan niệm thiêng liêng về Tết vẫn giữ nguyên trong tâm linh của mỗi người Việt Nam.(p.95).

Tết Trung Nguyên (lễ Vu Lan) Đó là ngày rằm tháng Bảy âm lịch. Theo đạo Phật, ngày này Diêm vương cho các âm hồn được lên trần hưởng lộc. Các gia đình đều làm cỗ cúng gia tiên, cúng xong đốt mã cho vong hồn dùng. Ngoài ra còn có lễ vật cúng cho những cô hồn lang thang, không người hương khói. Lễ vật này thường là những món ăn thông thường cốt no lòng như cháo, bỏng gạo, bánh đa, hoa quả … Các gia đình có người mới mất cũng đốt vàng mã làm cỗ chay vào ngày này. Nhiều người còn đổ cháo vào các lá đa khoanh hình phễu gài vào một cái que cắm ở các bụi cây, góc vườn. Vì họ quan niệm làm như vậy cho các vong hồn cô đơn, già yếu không thể tranh cướp nổi cũng được hưởng.

Những lễ vật sau khi cúng xong chia cho trẻ nhỏ để lấy khước.

Tết Trung Thu

Rằm tháng tám âm lịch hàng năm, trước đây là Tết nông nghiệp mùa thu, sau đổi thành tết của trẻ nhỏ. Các gia đình thường làm cỗ cúng thần linh, gia tiên. Tối đến hầu như gia đình nào cũng có một mâm cỗ trông trăng. Cỗ Trung thu rất phong phú nhiều trái cây: na, hồng, bưởi, ổi, chuối, mía, cốm … nhiều bánh, kẹo: bánh nướng, bánh dẻo được tạo dáng theo hình thù các con giống, to nhỏ khác nhau. Trẻ nhỏ là đối tượng chính của ngày tết. Chúng được bố mẹ mua cho nhiều quà và đồ chơi. Những gia đình có điều kiện thì làm đèn kéo quân cho con cháu chơi. Tối đến là lúc bọn trẻ vui sướng nhất. Chúng đeo mặt nạ, chơi trống bỏi, rước đèn ông sao, đèn lồng … hay mang các đồ chơi làm bằng nhiều chất liệu, chủng loại khác nhau: giấy, sắt tây, con thú bột gạo … ra sân đình chung vui. Ngõ xóm đầy tiếng cười nói, quang cảnh tối Trung thu thật tưng bừng, náo nhiệt. Dưới ánh trăng rằm là đèn, nến với nhiều màu sắc xanh, đỏ, vàng, tím phát ra từ các đồ chơi của trẻ nhỏ. Tiếng trống rộn ràng suốt tối hôm đó.

Thanh niên nam nữ tụ tập hát trống quân ở sân đình. Một vài tốp múa sư tử đến các ngõ xóm, các gia đình trong làng. trong phố để múa cầu may. Sau khi kết thúc một bài múa thường được gia chủ thưởng. Chẳng ai bảo ai nhưng nhóm múa sư tử có một đội quân đông đảo hầu hết là tí hon đi theo cổ động.

Người lớn vừa ngắm trăng, uống trà, chuyện trò vui vẻ. Những nơi tập trung dân cư như các thành phố lớn, tối Trung thu là một ngày hội đua tài cho những người khéo tay, bày cỗ cho khách đến xem.

Trước khi kết thúc tối Trung thu thường là lúc cả người lớn và trẻ nhỏ tập trung lại vừa ngắm trăng và phá cỗ. (p.96).

MỘT SỐ NGHỀ THỦ CÔNG

Nghề gốm

ở Việt Nam nhiều nơi có nghề làm gốm. Bắc Giang có Thổ Hà, Phù Lãng, Vĩnh Phúc có Hương Canh; Quảng Ninh có Đông Triều; Thanh hóa có Lò Chum; Hội An có Thanh Hà; Đồng Nai có Biên Hòa v.v … Nhưng có lịch sử lâu đời nhất thì phải là Bát Tràng ở Hà Nội. Từ thế kỷ 15 sử sách đã ghi chép sản phẩm của làng này. Gốm sứ Bát Tràng nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả ở nhiều nơi trên thế giới.

Sản phẩm gốm sứ truyền thống của Việt Nam có bát, đĩa, ấm chén, lộc bình, đôn, chậu … Nay gốm, sứ Việt Nam đã rất đa dạng về chủng loại phong phú về màu sắc, hình dáng nhưng nét truyền thống vẫn giữ được phong cách riêng. Gốm sứ Việt Nam đã có mặt tại nhiều thị trường trên thế giới: bát khắc hoa sang Thụy Điển, lọ quả dưa sang Nga, lọ chè sang Pháp và nhiều mặt hàng mới nữa như các loại lọ hoa, các loại đèn gốm và cả vật liệu xây dựng cao cấp.

Trong nghề gốm, ngoài các yếu tố về đất, nhiệt độ nung, tạo dáng … còn rất quan trọng ở màu men. Có một số màu men độc đáo sau một thời gian dài tưởng đã bị thất truyền, nhưng do sự mày mò, khám phá của những nghệ nhân nghề gốm, nay đã dần dần được khôi phục lại, như các loại men rạn, men lá dong, men xêradông …

Nghề kim hoàn

Khoảng thế kỷ 2-3, người Việt Nam đã dùng vàng bạc làm đồ trang sức Tương truyền đất tổ của nghề vàng là Định Công, huyện Thanh Trì, Hà Nội, đất tổ nghề bạc là Đồng Xâm ở huyện Kiến Xương, Thái Bình. Còn nghề đúc vàng đúc bạc thì gốc ở Châu Khê, Bình Giang, Hải Dương.

Đây là nghề gia công đồ trang sức, hàng mỹ nghệ bằng vàng, bạc.

Thực ra có mấy nghề khác nhau: nghề chạm, tức làm nổi các hình, hoa văn lên mặt đồ vàng bạc, trổ là tạo hoa văn thủng; nghề đậu, tức kéo vàng, bạc đã nấu chảy thành những sợi chỉ rồi uốn ghép thành hình hoa lá, chim thú; nghề trơn những hàng chỉ có đánh bóng. Trong thực tế, các nghề này thường phối hợp với nhau tạo nên những mặt hàng đẹp. Những nét chạm trổ uyển chuyển mềm mại, những sợi chỉ vàng chỉ bạc uốn lượn hài hòa kết hợp với màu sắc của vàng và cái bóng ánh của bạc, đã làm cho những sợi dây chuyền, vòng tay, hoa tai, nhẫn, đã bạc, chén bạc, hộp đồ trang sức … đáp ứng những thị hiếu khác nhau của khách bốn phương. (p.97).

Nghề chạm gỗ

Nghề chạm gỗ có từ lâu đời ở Việt Nam. Người thợ chạm sử dụng những công cụ để tạo nên những hình khối nổi (chạm: làm nổi, trổ: làm thủng) trên nguyên liệu là gỗ loại tốt. Bàn tay khéo léo của người thợ tài hoa đã thổi hồn vào và biến những đoạn gỗ vô tri thành những câu chuyện cổ tích vui buồn, hoa lá chim muông, trích đoạn Kiều, miêu tả phong tục tập quán như lễ ăn hỏi, cưới xin hay những trò chơi của con trẻ ngộ nghĩnh … Tất cả chỉ ở trên một lá lèo hay một diện tích gỗ nhỏ bé.

Sản phẩm gỗ được chạm rất đa dạng như: các hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè, bàn ghế, kiệu, tượng Phật, đồ thờ … Những sản phẩm này sau khi được chạm rồng bay, phượng múa, lân chầu, những tích tuồng cổ … đã làm tăng giá trị lên gấp bội. Sản phẩm gỗ chạm của Việt Nam đã có mặt rất phổ biến ở trong nước mà còn có mặt ở nhiều nước trên thế giới.

Làng mộc hiện nay có rất nhiều như Lỗ Khê (Đông Anh – Hà Nội), Nội Duệ, Đồng Kỵ (Tiên Sơn – Bắc Ninh), Kim Bồng (Hội An – Quảng Nam), La Xuyên (ý Yên – Nam Định) nhưng nổi tiếng và có nghề chạm gỗ từ lâu đời là La Xuyên. Hiện trong làng có trên dưới 600 hộ làm nghề này, thu hút hàng ngàn lao động. Nơi đây đã và đang làm sống lại một nghề cổ truyền mà mấy năm về trước tưởng chừng đã bị thất truyền.

Nghề khảm

Người hoạ sĩ dùng sơn màu, thuốc nước, người thợ thêu dùng chỉ màu làm chất liệu chính để sáng tác tạo hình, còn người thợ khảm dùng nguyên liệu là gỗ – thường là gỗ tốt, sơn ta (để gắn) và vỏ trai ốc để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật hay các hàng thủ công mỹ nghệ cao cấp. Nói là trai ốc nhưng thực ra có nhiều loại: xà cừ là ốc ở biển, vỏ có vân ngũ sắc; xác là hến biển vỏ trắng như bông, có khi lại vàng như nghệ; cửu khổng là trai vỏ có 9 lỗ, vân đẹp bảy sắc cầu vồng … Từ những chất liệu đó, người thợ đầu tư bao công đoạn: vẽ mẫu, mài, cưa, đục mảnh, chạm, hạ mặt, mài, đánh bóng …

Hàng khảm có nhiều loại như đồ gỗ cao cấp: sập, tủ chè, ghế bành … hàng mỹ nghệ như các bức tranh phong cảnh, chân dung; các đồ dùng gia đình như hộp đựng đồ khâu, đồ trang sức, album, khay … Nghề khảm đã làm cho các hàng gỗ, mỹ nghệ tăng giá trị lên bội phần. Tương truyền đất tổ của nghề này là làng Chuồn (Chuyên Nghiệp) ở huyện Phú Xuyên, Hà Tây.

Nghề dệt lụa

Nghề dệt lụa có từ lâu đời trên đất Việt Nam. Thế kỷ 15, lụa Việt Nam đã theo chân các thương gia lên tàu biển đi tới bè bạn xa gần bốn (p.98) phương. Nghề dệt lụa của Việt Nam có ở nhiều nơi, các địa danh nổi tiếng như Vạn Phúc (Hà Đông), Phương Thành – Trực Ninh (Nam Định).

Tơ lụa có 4 loại. Tơ mắc dùng để hồ làm sợi dọc. Tơ mốt sợi to hơn dùng để dệt tuýt xo. Loại sợi xấu nhất, xù xì để dệt sồi nái, đũi. Loại sợi mảnh nhất là tơ mành dùng để dệt sợi ngang, tạo nên loại lụa mịn. Công đoạn đầu tiên phải phân loại tơ xấu, tốt, guồng vào ống nứa. Chọn sợi xong đem hồ, nước hồ phải quấy nhuyễn, lọc cho trong, chải cho sợi tơ trơn, bóng. Vuốt hồ thật kiệt, quạt cho khô nước hồ sao cho các sợi săn rời nhau rồi mới đánh thành suốt.

Dệt lụa trơn giống như dệt vải, còn dệt lụa hoa phải theo mẫu vẽ trước. Dùng kim xỏ từng sợi ngang, đếm từng sợi dọc luồn vào, sau đó mới mắc lên go xà và đòn chặn. Khi dệt, chân giậm mạnh để sợi dọc đan chéo, rồi lại luồn sợi ngang khác. Lần lượt như vậy cho tới lúc dệt xong hoa theo mẫu.

Ngày nay, nhắc đến hàng lụa ở Việt Nam phải nói đến lụa vân của làng Vạn Phúc – một làng nghề có truyền thống dệt lâu đời và vẫn đang phát triển. Tương truyền tổ nghề dệt ở đây là bà Lã Thị Nga, một nữ thần đã khai sáng cho dân làng dệt.

Em về Vạn Phúc cùng anh

áo lụa em mặc thêm thanh vẻ người.

Nghề thêu

Ngày trước hàng thêu chủ yếu phục vụ các nhà giàu sang quyền quí, đền chùa và phường tuồng. Kỹ thuật cũng đơn giản, quanh quẩn có 5 mầu chỉ: vàng, đỏ, xanh, tím, lục.

Nay hàng thêu ngoài mục đích sử dụng còn mang tính nghệ thuật.

Ngày càng có thêm nhiều nguyên liệu, vật liệu mới như xa – tanh, chỉ tơ, thuốc nhuộm nhiều màu nên nghề thêu phát triển, kỹ thuật tinh vi và ra đời loại thêu hàng trắng, hàng nổi, thêu kết hợp dua (ajour), ren (dentelle). Những mặt hàng mới, đáp ứng yêu cầu và thị hiếu của thời đại: mặt gối, áo Kimono, khăn trải giường … Nhưng tinh xảo nhất phải là thêu tranh chân dung, tranh phiên bản. Bằng cây kim và những sợi chỉ màu khác nhau (có tới năm sáu chục màu) người thợ thêu đã “vẽ” nên bức tranh như nguyên bản và các bức chân dung người như thật.

Tương truyền đất tổ của nghề này là Quất Động, huyện Thường Tín, Hà Tây.

Nghề đan lát mây tre

Chưa có tài liệu nào ghi lại nghề đan lát ở Việt Nam ra đời từ bao giờ, nhưng sản phẩm mây tre đã xuất hiện từ hàng ngàn năm nay, cha truyền con nối. Nghề đan không ngừng phát triển để thoả mãn nhu cầu sử dụng (p.00) cho mỗi gia đình, trở thành hàng hóa ở trong nước và nước ngoài. Tại hội chợ Paris 1931 và nhiều hội chợ quốc tế khác mặt hàng mây tre của Việt Nam rất được hoan nghênh.

Cây tre (hoặc họ nhà tre), cây song và cây mây là đặc sản của xứ sở Việt Nam nhiệt đới. Những loại cây này trở thành nguồn nguyên liệu vô tận của những người thợ thủ công làm hàng mây tre. Bàn tay khéo léo của người thợ Việt Nam đã cho ra đời nhiều mẫu mã dẹp, hấp dẫn. Đó là những sản phẩm như bàn ghế, giường, tủ, những đồ gia dụng như rổ, rá, thúng, đã, khay bày hoa quả, lẵng cắm hoa, làn, giỏ, chao đèn …

Những sản phẩm mây tre như tủ, giường, xa lông đặt trong bố cục có kiến trúc, không gian hợp lý, sẽ cho ta một cảm giác như đang sống giữa thiên nhiên. Một ưu điểm đặc biệt của mặt hàng mây, song là không những bền, đẹp, nhẹ mà chúng không bao giờ bị mọt.

Hiện nay, địa phương nồi tiếng làm những mặt hàng này phải kể đến Phú Vinh, Ninh Sở (Hà Tây), Quảng Xương, Quảng Phong (Thanh Hóa) …

Nghề sơn mài

Trên thế giới nhiều nước có nghề làm sơn mài. Một số nước trồng được cây sơn lấy nhựa. Nhưng nhựa cây sơn của Việt Nam trồng ở đất Phú Thọ là có nhiều đặc tính tốt nhất, hơn hẳn nhựa sơn trồng ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Chính vì vậy, hàng sơn mài Việt Nam đã nổi tiếng đẹp lại bền.

Hàng sơn mài phải qua ba khâu: làm vóc, vẽ và mài. Thế kỷ thứ 18 ở Thăng Long (Hà Nội hiện nay) đã có phường Nam Ngư chuyên làm hàng sơn mài. Ban đầu sơn mài chỉ có bốn màu: đen, đỏ, vàng, nâu. Dần dần do khoa học kỹ thuật phát triển, bảng màu của sơn mài ngày càng phong phú, tạo cho mặt hàng này đẹp lộng lẫy và sâu thẳm.

Ngày nay các mặt hàng sơn mài như tranh treo tường, bình phong, lọ hoa, hộp đồ nữ trang, hộp đựng thuốc lá, khay, bàn cờ … đã trở thành mặt hàng không thể thiếu trên thị trường trong nước và quốc tế.

Nghề làm hàng sơn mài, kéo theo nghề sản xuất các lá vàng, lá bạc cực mỏng để dát vào sản phẩm sơn mài. Mỗi một lá vàng hoặc lá bạc, sau khi dát mỏng được gọi là một “quỳ”.

Nghề chạm khắc đá

Ngay khi con người xuất hiện, họ đã biết sử dụng đá làm công cụ lao động. Vì vậy đồ dùng bằng đá có tuổi ngang với lịch sử loài người. Nhưng chạm khắc đá trở thành một nghề thì cách đây chưa lâu. Nghệ thuật tạo hình dân gian này đã mang lại cho con người thêm nhiều đồ dùng, đo trang sức, sản phẩm mỹ thuật, đồ thờ … bằng chất liệu sẵn có từ thiên nhiên rất phong phú và đẹp mắt. (p.100).

Từ những khối đá cẩm thạch, người thợ phải qua ba công đoạn: phác thảo, chạm hình nét và đánh bóng tạo màu rất tỷ mẩn và công phu. Xưa kia sản phẩm từ đá là những rồng, phượng trong các cung điện của nhà vua, hay bia, tượng, voi … trong các chùa, đền. Ngày nay, sản phẩm đá được chạm khắc rất phong phú về thể loại, kích cỡ, phong cách thể hiện như tượng Phật, tượng thánh, tượng thiếu nữ, muông thú, đồ trang sức, tranh truyền thần, tranh phiên bản … đáp ứng mọi nhu cầu trong và ngoài nước.

Nghề chạm khắc đá nổi tiếng của Việt Nam phải kể đến dân làng Quan Khái, Hòa Khê dưới chân núi Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng). Nơi đây người dân sống bằng nghề chạm khắc đá từ thế kỷ 18 đến nay, cha truyền con nối.

Nghề đúc đồng

Nghề đúc đồng là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời và nổi tiếng ở Việt Nam. Những sản phẩm đa dạng bằng đồng đạt trình độ cao về kỹ thuật, mỹ thuật còn lưu lại được từ trước đến nay trên khắp đất nước đã cho thấy sự tài hoa, khéo léo của người thợ thủ công Việt Nam.

Cách đây khoảng 3.000 năm, người Việt xưa đã biết đúc các công cụ, vũ khí và đồ trang sức bằng đồng thau, mở đầu thời đại kim khí. Đặc biệt các sản phẩm bằng đồng còn lưu giữ đến ngày nay là những bằng chứng cho một thời phát triển huy hoàng của nghề đúc đồng Việt Nam. Sau này, kế thừa và phát huy tài hoa ấy của cha ông, người thợ thủ công đã sáng tạo ra nhiều sản phẩm phong phú, tinh xảo hơn để phục vụ các nhu cầu về kinh tế, quân sự, phong tục, tín ngưỡng …

Sự hình thành các trung tâm đúc đồng theo địa bàn cư trú của người Việt, đến nay nhiều nơi vẫn giữ được nghề. Ở miền Bắc có các địa phương nổi tiếng: Cầu Nôm, Đại Bái (Bắc Ninh), Ngũ Xã (Hà Nội), miền Trung có phường Đúc (Huế), Phước Kiều (Quảng Nam).

Các tác phẩm nổi tiếng như hàng loạt trống đồng phát hiện được đúc vào nhiều thời kỳ hoặc những sản phẩm bằng đồng hiện có ở nhiều nơi như chuông chùa Trung Quang (Bắc Ninh); tượng đồng đen đền Quán Thánh (1667), tượng Phật Di Lặc chùa Ngũ Xã (Hà Nội); vạc đồng ở Đại Nội (1659-1684), khánh (1677) và chuông (1710) chùa Thiên Mụ, Cửu Vị Thần Công (1803-1804), Cửu Đỉnh (1835-1837). Ở Huế và nhiều địa phương khác là những thành tựu rực rỡ của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam.

Nghề làm tranh

Sáng tác tranh (hay vẽ tranh) vốn là nghề của các hoạ sỹ. Nhưng ở Việt Nam có một số vùng có nghề sản xuất tranh của những người thợ thủ công thuần chất hầu như không được đào tạo ở trường ở lớp chính quy nào. Họ là những người làm tranh cha truyền con nối từ đời này qua đời khác. Chính vì vậy mà thành một nghề nổi tiếng lâu nay.

Nghề làm tranh ở Việt Nam có rất nhiều nơi. Nhưng nổi tiếng nhất vẫn là hai dòng tranh: tranh làng Mái (Đông Hồ – Bắc Ninh) và tranh Hàng Trống – Hà Nội. Hai dòng tranh này cho đến nay vẫn tồn tại và phát triển. Ngoài ra còn có dòng tranh Kim Hoàng (Hà Tây) và tranh làng Sình (Huế) mà ngày xưa khá nổi tiếng nhưng nay đã thất truyền.

Nghề làm nón

Theo một số tài liệu thì nghề làm nón có từ thời Nhà Trần, nếu đúng như vậy thì khoảng thế kỷ 13. Chiếc nón được làm từ ba loại vật liệu chủ yếu: Tre để làm vành, lá để lợp và sợi móc (nay được sử dụng bằng sợi ni lông) để khâu. Nón có nhiều chủng loại. mỗi loại cho đối tượng khác nhau sử dụng: Nón Tam Giang cho các ông già bà cả; nón lá cho nhà giàu, quyền quý; nón tu lờ cho nhà sư; nón chéo vành cho lính.. Mỗi vùng, mỗi thời lại có kiểu dáng nón khác nhau. Kiểu nón thời xưa là chiếc nón rộng vành, phẳng, lá lợp khá dày và nặng. Nay chiếc nón đã cải tiến cả về kiểu dáng, kết cấu và vật liệu thay thế. Hình dáng chiếc nón như bây giờ là được cải tiến vào đầu thế kỷ 20. Trông thanh thoát, nhẹ nhàng và duyên dáng.

Một chi tiết nhỏ của cái nón cũng cần phải nói ở đây đó là cái quai. Thời xưa, quai nón dược làm bằng mây hoặc lạt tre, tuy được vót rất mỏng và mềm nhưng xét về thẩm mỹ chưa đẹp, vẫn còn độ cứng. Dần dần kỹ nghệ dệt vải phát triển, người ta thay thế cái quai nón bằng một băng vải nhỏ, đủ màu sắc và rất mềm mại. Chi tiết tuy là nhỏ nhoi này đã tôn thêm nét duyên dáng cho người đội nón bội phần.

Không biết tự bao giờ và ý nghĩa sâu xa nào mà người ta đã lấy chiếc nón là một biểu tượng trong trang phục của người Việt Nam.

Những nơi làm nón nổi tiếng ở Việt Nam từ xưa đến nay là làng Chuông (Hà Đông), Quảng Bình, Huế. Chiếc nón Huế đã đi vào thơ ca và còn là một mặt hàng xuất khẩu của địa phương.

Nghề làm chiếu

Theo tài liệu ghi lại thì nghề làm chiếu có nguồn gốc từ Trung Quốc, do Phạm Đôn Lễ làm quan thời Tiền Lê (908-1009), người làng Hải Triều (Hới – Thái Bình) đi sứ sang Trung Quốc và học được ở Ngọc Hồ – Quảng Tây. Từ đó dân làng Hới được Phạm Đôn Lễ truyền nghề mà có.

Trải qua nhiều thế kỷ, nghề làm chiếu đã phát triền cả phạm vi, quy mô và chất lượng, chủng loại sản phẩm: chiếu cải, chiếu đậu, chiếu đót, chiếu trơn, chiếu cạp điều có hoạ tiết, chim, hoa trang trí, chiếu trải giường, trải xa lông … Đồ mỹ nghệ và gia dụng khác bằng cói như chim công, đĩa, làn, giỏ, túi …

Người Việt Nam từ xa xưa đến nay dùng chiếu để trải giường, bởi giường trải chiếu về mùa hè nằm mát, mùa đông nằm lại ấm, giặt mau khô, hợp vệ sinh.

Những vùng có nghề làm chiếu nổi tiếng của Việt Nam như Thái Bình, Nga Sơn (Thanh hóa), Tiên Kiều (Hưng Yên), Phát Diệm (Ninh Bình), nhất là chiếu Hới – Thái Bình, chẳng thế mà dân vùng này có câu thành ngữ: Ăn cơm Hom, nằm giường hòm, đắp chiếu Hới.

MỘT SỐ MÓN ĂN CỔ TRUYỀN

Bánh chưng

Bánh chưng là món ăn dân tộc, là thành phần không thể thiếu trong những lễ vật cúng tổ tiên vào dịp tết Nguyên Đán của người Việt Nam. Chính vì vậy mà tết đến, các gia đình đều chuẩn bị một vài cặp bánh chưng để ăn tết.

Bánh chưng hình vuông (người Nam Bộ gói bánh hình tròn dài gọi là bánh tét), có màu xanh của lá tượng trưng cho trái đất. Theo truyền thuyết bánh chưng – bánh dầy xuất hiện vào đời vua Hùng, khi hoàng tử Lang Liêu dâng lên vua cha, được vua ngợi khen và nhường ngôi.

Gói bánh chưng khá công phu. Gạo nếp để gói bánh chưng phải chọn loại nếp ngon, ngâm kỹ trước khi gói bánh. Nhân bánh là thịt lợn (thường chọn miếng có đủ cả bì, mỡ, nạc) và đậu xanh đểu hạt, ngâm đãi sạch vỏ. Lá dong để gói bánh cũng phải chọn những lá có bản to đều còn tươi xanh. Khi gói, không chặt quá và cũng không lỏng quá. Bánh gói xong cho vào nồi luộc khoảng trên mười tiếng liên tục. Luộc bánh bằng củi, mùn cưa, trấu và lửa cháy đều thì bánh mới chín nhừ và ngon.

Hiện nay, do cơ cấu mùa vụ thay đổi nên quanh năm có gạo để gói bánh chưng, muốn ăn có thể mua bất cứ lúc nào. Nhưng chỉ thưởng thức miếng bánh chưng vào dịp tết Nguyên Đán thì mới cảm nhận được đầy đủ mới thấy hết được hương vị của nó. Lúc này cùng với đĩa bánh chưng còn có thêm nhiều thứ đồ ăn khác của ngày Tết: giò lụa, hành muối chua … để ăn kèm. Hơn nữa, ngoài hương vị riêng của bánh, của đồ ăn ngày Tết còn có không khí ngày xuân, cành đào (hay mai), cây quất, ngoài trời mưa giăng giăng, tiết trời còn đang lạnh, mọi người đang tràn dầy niềm vui khi năm mới đang đến mới thấy ý nghĩa trọn vẹn của nó.

Theo truyền thống dân tộc, trước tết vài ba ngày, bên bếp lửa hồng cả gia đình ngồi quây quần bên nồi bánh chưng ôn lại chuyện cũ và chuẩn bị đón chào năm mới với niềm hy vọng chứa chan vào những điều tốt đẹp sẽ đến.

Giò lụa

Giò lụa là một món ăn độc đáo, tinh tế chỉ có ở Việt Nam. Ở Nam Bộ giò lụa còn gọi là chả lụa. Khách nước ngoài có dịp thưởng thức rất mê món giò lụa Việt Nam.

Ngon nhất của giò lụa là cái đầu dày. Đầu dày sở dĩ ngon, thơm là vì nó tụ hết hương vị lá chuối vào. Lớp trong cùng là lá chuối non vàng nhợt màu lụa, lớp ngoài gói lá chuối già. Giò lụa thơm đậm vì mùi thịt tươi với mùi thơm chát ngậy của lá chuối tươi luộc chín.

Không phải thịt lợn nào cũng giã được giò lụa. Thịt mà ướp tủ lạnh thì “trời” mới giã nổi. Thịt phải tươi, để tay vào còn âm ấm, lúc thái ra miếng thịt còn phải như nhảy trên mặt thớt, không cẩn thận thì thái ngón tay mình vào đấy. Nhưng khâu giã bằng chày mới là khâu quyết định và cũng là lúc lao động ra trò. Lúc đầu chỉ giã bằng một chày cho giập rồi cho hàn the, đường, muối, nước mắm ngon, gia vị khác. Sau đó giã bằng hai chày tới lúc thịt thật quánh là được. Trong khi giã, không cần mạnh quá, cốt giã đều và bền. Nghe tiếng giã giò, người giàu kinh nghiệm có thể đoán được mẻ giò được hay không. Làm pa-tê, xúc xích thì có thể nghiền bằng cối xay điện, chứ giò lụa thì không thể.

Từ xa xưa, những vùng quê làm giò nổi tiếng đất kinh kỳ về nghề làm giò chả là Ước Lễ (Thanh Oai – Hà Tây) và Đình Bảng (Bắc Ninh).

Phở

Phở, một món ăn kỳ diệu của tất cả người Việt Nam. Theo những tài liệu nghiên cứu được thì phở đã có gần 100 tuổi. Phở như cây cổ thụ đã bắt rễ, đâm chồi, lan toả sâu vào lòng đất và khẳng định địa vị độc tôn của nó trong nền văn hóa ẩm thực Việt Nam. Thống kê từ các sách, từ điển có khoảng 17 loại phở từ Bắc vào Nam nhưng thực ra vẫn chưa đủ, có những món phở chưa được thừa nhận chính thức nhưng vẫn có nhiều người mê mẩn như phở mọc, phở thập cẩm …

Phở là món bình dân, ăn vào bất cứ giờ nào cũng được. Phở còn tài tình ở chỗ là mùa nào ăn cũng thấy có ý nghĩa thâm thuý. Người Việt Nam khi còn ẵm ngửa đã được nếm phở rồi. Cái bát phở tuổi ấu thơ chưa cần phức tạp, không cần hành hăng, húng láng, chanh chua, ớt cay cho đúng kiểu. Con nhà nghèo, nhiều khi lại không cần cả thịt nữa. Bát phở nhi đồng vẫn là bánh và nước dùng thôi.

Cái cơ bản của phở là làm bằng thịt bò. Có thể có nhiều loại thịt khác nấu ngon hơn thịt bò, nhưng đã là phở thì phải là bò. Muốn đổi cái hương vị chính thống của phở bò, ăn một vài lần phở gà trong đời mình cũng không sao.

Ăn cho đúng cái “gu” của phở, phải ăn thịt chín. Thịt chín thơm hơn thịt tái, mùi thơm miếng thịt chín mới biểu hiện đúng cái hồn của phở. Về mặt thẩm mỹ bao giờ miếng thịt chín cũng đẹp hơn miếng thịt tái. Phở đang phát triển mạnh ở khắp các miền Việt Nam trong đó khởi thủy được người Việt xem như sinh ra trên đất Hà Nội. Vì cho tới ngày nay, phở Hà Nội vẫn giữ được bí quyết khiến nó trở thành độc đáo, không nơi nào bắt chước được. Người Việt Nam còn thì còn bát phở, bát phở trong tương lai cũng phải luôn luôn nóng sốt như bây giờ. Phở bát Việt Nam không thể thành một thứ đồ hộp được, một nghìn lần không thể có sự thô bạo ấy.

Chả cá

Món chả cá đã có cách đây khoảng 100 năm mà người sáng lập ra món này đầu tiên là gia đình họ Đoàn ở số nhà 14 phố Chả Cá – Hà Nội.

Phố Chả Cá trước đây gọi là phố Hàng Sơn. Ngày nay ở phố này đã có thêm một vài nhà hàng bán loại đặc sản này, nhưng ngon nhất vẫn là nhà hàng chả cá Lã Vọng này. Khách có thể dễ dàng nhận ra ngay được nhà hàng vì trước cửa có tượng ông Lã Vọng một tay cầm cần câu và một tay xách xâu cá.

Nguyên liệu để làm món này có thể là cá nheo, cá chiên, cá ngạnh, cá quả nhưng ngon nhất vẫn là làm bằng cá lăng. Thịt cá lăng ngọt, bùi, đậm, không ngấy, chắc, thơm mà lại ít xương. Cá được lạng lấy thịt, bỏ xương. Riềng nghệ giã nhỏ lọc lấy nước cho thêm nước mẻ, nước mắm ngon rồi đổ cá vào ướp. Cá ướp khoảng 2 tiếng đồng hồ thì đem nướng được.

Điều thú vị nhất của món ăn này là khách hàng có thể tự chuẩn bị cho mình các loại gia vị mà mình thích. Khách ngồi nhấm chén rượu khai vị với đĩa lạc rang đã sát vỏ màu vàng xếp bên cạnh đĩa bún nhỏ trắng phau, rau thơm, rau mùi, húng láng, thìa là xanh mướt, hành củ chẻ nhỏ trắng toát như cánh hoa huệ đặt bên cạnh bát mắm tôm vắt chanh đánh ngầu bọt điểm thêm những lát ớt tươi đang đợi những gắp cá nướng.

Nhà hàng bê tiếp ra một cái lò than trên đặt một chảo mỡ đang sôi. Chả cá được nướng bằng cặp tre trên bếp than hoa, nướng vừa chín tới được mang ra phục vụ khách. Những cặp cá vuông vắn, vàng ngậy đặt lên lớp rau thìa là xanh sẫm, được gỡ ra cho vào chảo mỡ đang sôi, khói thơm bốc lên ngào ngạt thật là hấp dẫn. Khi ăn, khách tự tay gắp vào bát cho nóng.

Bánh cuốn

Bánh cuốn là món quà điểm tâm buổi sáng được nhiều người ưa thích.

Bánh cuốn được làm từ bột gạo. Gạo để làm bánh được chọn kỹ, ngâm từ đêm hôm trước, sớm hôm sau vớt ra xay bằng cối đá quay tay. Bột xay xong được pha một tỷ lệ hàn the vừa phải thì bánh sẽ nở, xốp, không bở và bóng mịn. Một khuôn vải làm sẵn được đặt vừa khít trên miệng một nồi nước sôi trên một lò than hồng. Bột gạo lỏng đổ lên khuôn bánh, đậy vung lại chờ bột chín. Khi bánh róc lấy que tre nhúng nước lạnh, gạt nhẹ, bóc lớp bánh mỏng lên. Sau đó cuộn tròn bánh để vào đĩa, rắc hành đã phi vàng lên trên. Bánh cuốn ngon phải được tráng mỏng, có màu trắng mượt, ăn dẻo và không bị bở. Vị ngon của bánh còn được tôn lên gấp nhiều lần nhờ bát nước chấm pha khéo và đúng kiểu: không mặn, có vị ngọt, chua cay vừa phải và thơm mùi cà cuống. Bánh cuốn chay thường được ăn kèm với chả quế.

Ở ngoại thành Hà Nội có làng Thanh Trì nổi tiếng về nghề làm bánh cuốn.

Ngày nay để tiện lợi, người ta đã chế biến thêm món bánh cuốn có nhân. Nhân ở đây được làm bằng thịt nạc vai và tôm nõn bóc vỏ, nấm hương mộc nhĩ thái chỉ, thêm hành, nước mắm, hạt tiêu đem xào chín tới. Khi bánh cuốn chín chỉ cần bốc một nhúm nhỏ nhân đã xào sẵn cho vào giữa cuốn lại, đặt vào đã, trên rắc hành đã phi thơm.

Trong món bánh cuốn, còn một thứ đặc biệt được coi trọng, là nước chấm. Trong nước chấm, thì hấp dẫn nhất là vị hương cay cà cuống. Việc pha chế nước chấm bánh cuốn trở thành những bí quyết riêng đối với từng nhà, từng tiệm bán bánh. Không dễ gì họ chịu phổ biến những bí quyết này cho người ngoài.

Bánh cuốn là một món ăn dân dã, vừa rẻ lại vừa ngon.

Bún

Bún ở Việt Nam vừa là món ăn sang trọng, vừa là món ăn bình dân. Bún có nhiều tên gọi khác nhau dường như theo cách tạo hình: bún rối, bún nắm, bún lá, bún đếm trăm (loại bún lá nhưng nhỏ như con hến, bán từng trăm) … Trong miền Nam có nơi gọi bún là “miến tàu”. Có nhiều món để ăn cùng vớt bún: ăn với thịt nướng gọi là bún chả; với nem rán gọi là bún nem; với ốc gọi là bún ốc; với trứng tráng, giò lụa, thịt gà … gọi là bún thang; với riêu cua đồng gọi là bún riêu; với thịt chân giò lợn, giò sống làm mọc gọi là bún mọc; với thịt bò giò heo gọi là bún bò giò heo …

Mỗi miền, mỗi vùng dân cư, thậm chí mỗi nhà hàng lại có món bún khác nhau về thành phần thực phẩm, cách chế biến, chủng loại gia vị … bí quyết nhà nghề để có tên gọi riêng, cách ăn riêng, hương vị riêng rất đặc trưng của xứ sở.

Ở miền Bắc, bún thang và bún mọc có thể coi là hai loại bún cao cấp nhất. Còn nếu có dịp đến Huế bạn chớ nên quên thưởng thức món bún bò ở đây. Bí quyết nhà nghề trong món ăn thể hiện rất rõ từ sợi bún dai, ướt và ngọt đến nước xáo; cách pha chế nước chấm, miếng thịt, gia vị … tất thảy đều cho bạn một khoái cảm rất riêng, khó mà quên được bởi món ăn nổi tiếng bên dòng sông Hương này.

Tôm chua Huế

Những người Huế tha hương sau chuyến thăm nhà thường mang theo một vài thứ hương vị quê hương và trong những thứ đó, dường như không thể thiếu thẩu tôm chua. Du khách trước khi dời Huế đều muốn mua vài thẩu về cho người thân. Tôm chua giờ đây nhiều nơi khác trong nước có thể làm được theo công thức. Song thật ra, chỉ ở Huế, tôm chua mới ngon, cũng như cơm hến vậy.

Tất cả các loại tôm đều làm được, tôm càng tươi càng ngon. Đặc biệt là tôm rằn, lúc chín tôm có màu đỏ tự nhiên rất hấp dẫn. Bởi là một món đặc sản ngon nên việc làm tôm chua nhiều năm trở lại đây đã trở thành một nghề nuôi sống nhiều người. Ngày trước, mỗi khi có giỗ, tiệc, các gia đình thường tự làm lấy. Nay thì đa số ra chợ mua, chỉ còn người “kén” ăn thích tự mình làm cho bảo đảm chất lượng.

Chọn tôm tươi sống, đều con, cắt râu, rửa sạch để ráo, ngâm với rượu cho đến khi hết mùi rượu, vớt ra để ráo nước. Măng vòi (phần non), tỏi xắt lát mỏng, củ riềng xắt rối, ớt thái thành lát dài. Trộn đều tôm, xôi, măng vòi, tỏi, ớt, riềng, nước mắm ngon hoặc muối, cho vào thẩu thủy tinh hoặc thẩu men, lấy vài thanh tre mỏng gài lại và đậy nắp, để nơi có nắng ấm độ 3 ngày. Sau đó đưa vào nơi khô ráo và mát. Từ 5 đến 7 ngày, màu trắng của xôi, măng, riềng, tỏi, màu đỏ của tôm, ớt cho ta một thẩu tôm chua chín vừa, đẹp và thơm ngon. Ở các gian hàng bán tôm chua khi khách mua, nếu có yêu cầu, họ thêm riềng vào. Bởi vì với tôm chua, tép chua, càng nhiều riềng ăn càng ngon. Khi ăn, gia thêm ớt, tỏi, đường, bột ngọt. Có thể thay rau sống bằng dưa giá, củ kiệu. Một miếng ăn ghém, vị ngọt bùi của tôm, vị béo của thịt, vị cay, thơm của riềng, tỏi, ớt, vị chua của khế, vị chát của vả, hương thơm của rau … Tất cả dồn lên đầu lưỡi một vị tuyệt vời.

Cơm hến Huế

Người Việt Nam ăn cơm kiểu nào cũng là cơm nóng chỉ có cơm hến nhất thiết phải là cơm nguội. Với người Huế hình như để bày tỏ quan điểm rằng chẳng có vật gì trên đời đáng bỏ đi nên mới bầy ra món cá lẹp kẹp rau mưng. Cơm nguội với những con hến nhỏ lăn tăn làm sốt ruột người chế biến món ăn.

Hến ở Huế, ngon nhất là hến Cồn. Hến là vị chủ của cơm hến, xào kèm theo bún tàu (miến), măng khô và thịt heo thái chỉ. Món thứ ba trong cơm hến là rau sống. Rau sống làm bằng thân chuối hoặc bắp chuối xắt mảnh như sợi tơ, trộn lẫn với môn bạc hà, khế và rau thơm thái nhỏ, đôi khi còn điểm thêm những cánh bông vạn thọ vàng, nhìn tươi mắt và có thêm mùi hương riêng.

Nước luộc hến được múc ra từ chiếc nồi bung bốc khỏi nghi ngút bằng chiếc gáo làm bằng sọ dừa xinh xắn, cho vào đầy một cái tô đã có đủ cơm nguội, hến xào, rau sống và được gia thêm đủ vị đồ màu. Nước hến có giã thêm gừng, màu trắng đùng đục. Mê nhất là cái màu đùng đục ấy ăn cơm hến mà chê nước đục là … dại.

Bộ đồ màu của cơm hến là nhiêu khê nhất thiên hạ gồm 10 vị; ớt tương, ớt màu, ruốc sống, bánh tráng nướng bóp vụn, muối rang, hạt đậu phộng rang mỡ giã hơi thô thô, mè rang, da heo rang giòn, tóp mỡ, vị tinh. O bán cơm hến múc bằng những cái gáo mù u nhỏ xíu thoăn thoắt như đang vẩy nước thánh.

Hương vị bát ngát suốt đời người của tô cơm hến là mùi ruốc thơm dậy lên tận óc và vị cay đến trào nước mắt. Người mê cơm hến vẫn chưa vừa lòng với vị cay sẵn có còn đòi thêm một trái ớt tươi để cắn kêu cái rốp. Nước mắt đầm đìa, mồ hôi ròng ròng nhỏ thế mà cứ xì xụp, xuýt xoa kêu ngon.

Cao lầu Faifo

Cao lầu, món ăn gắn liền với phố cổ Hội An (Faifo là tên người Pháp đặt cho vùng thương cảng xưa), được biết đến qua nhiều lời kể. Không nhiều người được thường thức vì món ngon này vốn khiêm nhường như phố cổ, thầm lặng vang danh mà ít phổ biến.

Sợi cao lầu được chế biến công phu. Dùng gạo tại địa phương, chọn gạo không cũ, không mới (tránh quá khô hoặc quá dẻo). Gạo ngâm với nước tro lấy từ củi tràm ở Cù Lao Chàm. Dùng nước giếng ở khu Bá Lễ để làm bột thì mới được sợi cao lầu dai và chắc. Sau đó gạo được xay, bồng, rã nước, nhồi bột, hấp sơ qua rồi xắt sợi và hấp chín. Sợi cao lầu chỉ giữ được trong ngày, khi ăn trụng với nước sôi, để ráo. Trong các công đoạn làm sợi, cách nhồi để có bột dẻo và khô quyết định chất lượng sợi. Sợi cao lầu có màu gạo lứt hoặc nhuộm vàng.

Để làm nhân ăn với sợi cao lầu, chọn thịt đùi heo nạc, ướp gia vị và ngũ vị hương để làm xá xíu. Dùng sợi cao lầu xắt từng đoạn dài cỡ ngón tay, phơi khô rồi chiên giòn. Đậu phộng rang giã nhỏ phi với tỏi. Các thứ này đặt trên sợi cao lầu. Nước sốt khi làm xá xíu rưới lên, ai cần đậm đà thì thêm nước mắm thấm.

Cao lầu “kết bạn” cùng rau húng lủi. Kèm theo có bánh đa nướng, loại bánh miền Trung tráng dày với nhiều mè trắng và một ít nước cốt dừa. Cũng không thể thiếu rau đắng hoặc cải con (loại cải ngắn cỡ ngang tay, cọng nhỏ, ăn giòn ngọt) đi theo cho đủ bộ.

Ngày nay cao lầu được cải tiến thêm chén nước súp nấu từ xương gà, phần nhân thêm thịt gà nạc xắt vuông xào cho thấm vào tép bạc luộc lột vỏ đặt lên.

Món ăn cao lầu tuy không phổ biến khắp mọi miền đất nước, nhưng ở Sài Gòn hương vị cổ vẫn còn giữ được thuần chất tại quán Phố Xưa, 156/19 Đặng Văn Ngữ – Phú Nhuận. Hàng ngày món ăn tường chỉ còn trong sách vở và hồi tưởng này vẫn được nấu, bán cho khách sành điệu.

Bò tái Cầu Mống

Món thịt bò tái Cầu Mống là món ăn đặc sản ngon và khá quen thuộc với hầu hết các khách sành ăn mỗi khi có dịp về Quảng Nam – Đà Nẵng. Cầu Mống là một địa danh ở bên quốc lộ 1A, cách Đà Nẵng 15 km, thuộc địa phận xã Điện Phương, huyện Điện Bàn. Nơi đây có hàng chục quán phục vụ món thịt bò tái được pha thái khéo léo (từng miếng thái có cả phần thịt lẫn da) ăn với mắm nêm pha tương, ớt, tỏi, đường, chanh và các loại rau kèm theo như chuối chát, khế chua, rau thơm … bánh tráng mè nướng giòn.

Thịt bò ở đây được chọn từ những con bò nuôi trên vùng đất Gò Nổi, vì bò ăn cỏ ở đó cho thịt có vị ngọt và thơm. Trước khi thui bò, người ta nhét vào bụng nó một số lá thơm: ổi, chanh … Thui cả con trong thời gian nhất định sao cho thịt có màu hồng đào, hương thơm từ lá cây thấm vào từng thớ thịt cho một mùi thơm đặc trưng. Bò tái Cầu Mống ngày càng xuất hiện ở nhiều nơi trên đất Quảng Nam – Đà Nẵng, thậm chí ngay tại thành phố Hồ Chí Minh cũng có biển hiệu “Bò tái Cầu Mống”. Nhưng hương vị thịt bò Cầu Mống vẫn giữ được nét riêng khó mà lẫn được.

Hủ tiếu Mỹ Tho

Hủ tiếu Mỹ Tho khác hủ tiếu Tàu, hủ tiếu Nam Vang, phở Bắc, bún bò Huế ở chỗ không ăn với xà lách, giấm, rau ghém, mà dùng giá sống, chanh, ớt, nước tương. Điều làm nên hương vị riêng khiến cho hủ tiếu Mỹ Tho trở nên nổi tiếng và nhiều người “bén mùi” kể từ thập niên sáu mươi nhờ sự hoàn thiện từ khâu chọn hột gạo làm ra cọng bánh tới nồi nước lèo cùng tuyệt kỹ pha chế của các đầu bếp trứ danh đất Mỹ Tho, như: Phánh Ký, Nam Sơn, Tuyền Ký.. cùng các lớp thợ nấu sau này.

Nhiều người cho biết, hủ tiếu ngon nhất phải là loại làm bằng gạo Gò Cát (đặc sản như tàu hương, nàng thơm chợ Đào). Đây là vùng trồng lúa thơm địa phương của xã Mỹ Phong, ngoại thành Mỹ Tho. Cũng cần nói thêm, gạo Gò Cát làm bún, bánh tráng, bánh nghệ nức tiếng ở Mỹ Tho hơn 40 năm nay. Nhưng hủ tiếu ngon phải là bánh khô, khi nấu trụng sơ nước sôi, tươm mỡ hành phi, cọng trong bóng, bắt mắt.

Hồi trước hủ tiếu Mỹ Tho ngoài thịt, lòng còn có con tôm chẻ đôi bày trên mặt, trông ngon mắt. Giờ để giá thành hợp túi tiền của số đông, người ta thay bằng sườn, cặp trứng cút.

Ngón gia truyền không ai chịu hé răng. Hơn kém nhau còn tuỳ thuộc vào nồi nước lèo. Về cơ bản, chất ngọt của nước lèo từ xương ống hầm kỹ, thịt và khô mực nướng, cùng một số nguyên liệu, gia vị đặc trưng, được các đầu bếp gia giảm theo khẩu vị khách hàng của mình. Mỗi lần mở nồi hầm chan bánh, hương thơm ngào ngạt mời gọi khách làm nhiều người qua đường cầm lòng không đậu. Vì vậy, dù hàng quán khu vực Cầu Quay – Mỹ Tho tuềnh toàng, thực khách vẫn cứ nườm nượp. Thậm chí, trong cẩm nang của nhiều hãng du lịch lữ hành quốc tế giới thiệu hẳn tên những hiệu ăn nổi tiếng của nơi đây.

Hủ tiếu Mỹ Tho là món ăn đặc sản đậm đà tính dân tộc luôn gợi nhớ đối với những ai đã từng tri âm tri kỷ với đất Mỹ Tho. Thật hiếm có món ăn nào làm theo cách thức của người dân Nam bộ lại vừa miệng cả giới Tây, Tàu.

Nem rán

Người miền Bắc gọi món này là nem rán, còn ở phía Nam gọi là chả giò.

Nem rán là một món dễ chế biến, nó trở thành món ăn quen thuộc của mọi nhà. Nem rán có mặt trong các bữa tiệc sang trọng, hay ở các quán cơm bình dân nó cũng thường có trong thực đơn dành cho những thực khách ít tiền.

Nguyên liệu làm nhân nem bao gồm: thịt nạc băm nhỏ, cua bể hoặc tôm nõn, nấm hương, mộc nhĩ, hành khô, củ đậu (hoặc giá sống), trứng, hạt tiêu, muối, gia vị … Tất cả trộn đều rồi dùng bánh đa nem gói lại cho vào chảo mỡ đang sôi, rán chín vàng. Bánh đa nem phải kén loại tráng mỏng và dai thì khi gói đỡ bị vỡ.

Nước chấm phải được pha chế thật ngon gồm nước mắm ngon, đường, bột ngọt, giấm, nước lọc và thêm ít hạt tiêu, ớt … sao cho vừa đủ độ mặn ngọt chua cay, dậy mùi tỏi. Dưa góp có thể làm bằng đu đủ hoặc su hào, cà rốt.

Đĩa nem rán nóng giòn đặt cùng với đĩa dưa góp, đĩa rau sống (xà lách, mùi, húng láng, kinh giới, giá sống), bát nước chấm kèm những lát ớt đỏ tươi ăn cùng với bún thật hấp dẫn.

Lẩu mắm

Lẩu mắm, đó là món ăn của thời khẩn hoang để nay ta có miền Tây lục tỉnh. Rau đồng, cá ngọt linh tinh lang tang, ăn no đặng lo mở cõi. Nhưng sau mấy trăm năm. giờ lẩu mắm đã trở thành món ăn cao cấp. Dân nhà giàu Sài Gòn, Chợ Lớn đãi khách bằng lẩu mắm mới sang. Cũng đáng tự hào, cái gốc thời khẩn hoang được nâng cấp ở thời hiện đại kinh tế thị trường.

Rau, cá, thịt, mắm thành một món với cái lẩu, một kiểu ẩm thực của văn hóa cộng đồng của người Việt – Hoa – Khmer ở miền Tây. Mắm cá sặc, vốn của người Việt, được kho theo kiểu bún nước lèo là sở thích của bà con Khmer, nấu trong lẩu theo cách của người Hoa. Cá, tôm, rau đồng, cỏ nội, chẳng thiếu thứ gì ở phương Nam hào phóng.

Hai đĩa rau to tướng, đếm thử, tới 22 loại: Ngó sen, bông súng, rau nhút, hẹ, ngò gai, ngò ôm, cải bắc thảo, cải xanh, rau muống, rau ngổ, cần đước, đậu rồng, cù nèo, tai tượng, tần ô, rau đắng, càng cua, bông so đua, bông điên điển, cà phổi, giá, bắp chuối. Chưa kể khổ qua, đậu bắp, nấm rơm bỏ vào khi lẩu vừa sôi với mớ “thập cẩm” tươi vừa chín: lươn, cá rô, cá kèo, cá chạch, cá ngát, cá bông lau, cá ba sa, cá lóc. Còn “đã chín” thì có thịt ba rọi, mực, tôm, tàu hũ, cùng “lên lửa” với nước cốt mắm sặc thơm lựng. Cũng không thế thiếu chén ốc lác làm “ngọc trầm thủy thượng” dưới đáy lẩu sôi sùng sục. Thêm hai đĩa bún khi chán cơm, ba xị rượu thuốc ngon, một đĩa ớt hiểm, tỏi …

Đất trời, âm dương phối triển trong món lẩu mắm. Một kiểu ẩm đạo giao hòa với thiên nhiên hiếm có. Lại thấy mỗi loại rau có một chút thi vị cuộc đời. Tỉ như rau nhút, có thể sánh với một câu ca dao hay, bình dân mà bác học. Vì nó chỉ hợp với lung, bàu nước sạch, đất màu, đưa nó về ao đìa nước dơ giặt giũ áo quần, nó không thèm sống nữa. Hoặc như trong lẩu còn có bông súng như một cô gái quê dậy thì e ấp.

Canh chua cá linh bông so đũa

Nước bắt đầu rút trên Đồng Tháp Mười thì ở dưới hạ lưu như Bến Tre người sành ăn cũng bắt đầu thưởng thức món canh chua cá linh nấu với bông so đũa. Cá linh được các ghe bầu ở miệt trên chở xuống còn sống, bán cho bạn hàng ở chợ Bến Tre. Mấy bà nội trợ đi mua cá, người bán vớt ra làm trước mặt cho khách hàng coi (có khi cũng làm sẵn nhưng như thế cá kém tươi, nấu canh chua không ngon). Cá linh chọn con lớn, cắt ngang phía dưới mang, nặn cho mật vọt ra còn ruột thì để nguyên. Cá mùa này mỡ bám đầy, thịt béo ngậy! Hễ có cá linh là đúng lúc so đũa ra hoa. Bông so đũa đầu mùa ăn rất ngọt, cuối mùa thì đắng lại có nhiều sâu, cũng là lúc cá linh ăn hết béo. Khi mua chọn so đũa còn búp hoặc mới nở, đã được nhặt sạch hết nhụy, cuống.

Canh chua cá linh ăn một lửa mới ngon, không hâm lại vì cá mềm, dễ nát. Có thể dùng me hoặc chanh để nấu canh chua. Còn rau nêm nên dùng rau om hoặc ngò gai … Nên chuẩn bị sẵn một tô nêm, gồm có các loại gia vị: rau thơm xắt nhỏ, ớt, đường, muối hoặc nước mắm … Khi nước sôi bỏ cá vào rồi đậy nắp lại. Canh chừng xem nồi canh sôi lại cho bông so đũa vào, dùng đũa đè chìm bông ngập nước nóng. Bắc nồi canh xuống rồi mới nêm. Nêm canh chua cũng là một nghệ thuật: nêm sao cho có vị không chua quá cũng không quá ngọt, mà ngót ngót là được. Múc canh chua ra tô lớn, nhìn những chấm mỡ li ti của cá linh nổi lên trên mặt nước canh và khói từ tô canh bốc lên thơm ngạt ngào rất … thèm ăn! Ăn canh chua, dù nấu với cá nào, cũng nên ăn với nước mắm nguyên chất. Đừng quên cho thêm vào đĩa nước mắm vài khoanh ớt!

Chạo tôm

Có người bạn nước ngoài một lần ăn món chạo tôm đã buột miệng khen ngợi: “Quả là món ăn phi thường từ những vật liệu bình thường”.

Tôm mua về lột sạch vỏ, rút chỉ đen trên lưng, chà muối, rửa sạch, ngâm trong nước dừa xiêm. Rồi vớt ra để ráo và chuẩn bị chế biến.

Đây chính là khâu quan trọng nhất, quyết định cây chạo tôm có giòn hay không. Nếu cho vào máy xay, tôm sẽ rất nhuyễn nhưng không còn giòn nữa. Chỉ có quết bằng cối đá thì thịt tôm mới trở nên dẻo quánh và quyện thành một khối trắng hồng. Nhờ vị thơm của tỏi, vị mặn của muối, cay của tiêu, tôm có một mùi riêng rất hấp dẫn.

Mỡ thịt (mà phải là mỡ ngon), được xắt hột lựu rồi ướp sơ với đường đem hong gió, vài phút sau trở nên trong vắt, đem trộn vào tôm với một chút mắm ngon.

Mía lau được gọt vỏ, vót cho tròn cạnh như cây đũa bếp, tôm được chia đều bằng với số mía lau và ém đều khắp cây mía chỉ chừa hai đầu để cầm nướng.

Lò than cháy hồng liếm nhẹ vào cây chạo tôm, thịt mỡ sôi xèo xèo, bốc lên mùi thơm nức mũi, không thể lẫn vào đâu được. Chất ngọt của mía và tôm đã tạo thành một vị ngọt thanh.

Nói đến chạo tôm mà không nhắc đến nước chấm là một điều thiếu sót rất lớn. Có lẽ không một món ăn nào mà nước chấm lại cần chế biến cầu kỳ đến vậy. Gan heo băm nhuyễn, chè đậu trắng tán nhuyễn, me chín dằm nát, tương ngọt trộn đều với một ít nước lèo, tất cả được đun sôi rồi rắc đậu phộng rang giã nát, điểm thêm một chút tỏi, ớt. Vậy là món chạo tôm đã sẵn sàng chờ các bạn thưởng thức!

Món chạo tôm hấp dẫn hơn với màu xanh của rau sống và khế, màu đỏ của ớt chín, màu trắng của chuối chát, màu vàng của đậu phộng. Cắn một miếng chạo tôm nghe đủ vị chua, cay, mặn, ngọt, béo, bùi.

Mắm thái Châu Đốc

Mắm Châu Đốc

Dốc Nam Vang

(Tục ngữ)

Mắm thái Châu Đốc là một món ăn truyền thống đã được thi sĩ Tản Đà tấm tắc khen ngợi trong dịp ghé làng Long Kiến thăm chủ bút Nguyễn Thành Út. Tản Đà đã khen ngon, chắc chắn khó ai chê.

Nhà văn Đoàn Giỏi lúc tập kết ở miền Bắc nhớ da diết món mắm thái trứ danh đặc sản quê hương Nam Bộ, đã ký thác qua tác phẩm Đất Rừng Phương Nam: “ … Mắm trứ danh lừng lẫy từ xưa, nổi tiếng khắp Nam Kỳ lục tỉnh là mắm Châu Đốc – Long Xuyên. Những người đồng bằng sông Cửu Long xa xứ, mới nghe nhắc Châu Đốc – Long Xuyên đã thấy dậy lên trong tiềm thức mùi thơm cực kỳ hấp dẫn của mắm. Nó khiến mồm mình ứa nước miếng ra, cảm thấy đói bụng, đồng thời cũng hiện ra bao nhiêu hình ảnh kỷ niệm khiến lòng mình rưng rưng xao xuyến …”

Cá làm mắm thái, thường là cá lóc hoặc cá bông tuyển chọn con lớn, mập, rồi đập đầu đánh vảy, cạo vi, rửa sạch đem ngâm với muối trong khạp độ 15 ngày, dùng gạo lứt rang cho thật vàng, xay nhuyễn làm thính. Thắng đường thốt nốt cho có chỉ, chao vô mắm. Độ mươi, mười lăm ngày cho thấm, mắm vừa ăn, vớt cá đem ra chặt đầu, lóc xương, lột da, lấy thịt và thái nhỏ cỡ chiếc đũa, rồi ướp đường, bột ngọt, nước mắm biển xăm xắp. Trộn đu đủ mỏ vịt xắt nhuyễn từng sợi, vắt bỏ mủ phơi một ngày cho đu đủ dẻo, xong cho mắm vào khạp, rải thính đều hết, ém đậy thật khít khao, không cho hơi gió lọt vô. Mắm thái nhận vô khạp, vô hũ độ một tuần lễ là ăn được, để lâu mắm sẽ bị chua hoặc bị “trở gió”.

Ăn mắm thái cần có rau sống, khế chua, chuối chát, gừng lát, lá gừng, ớt để nguyên trái, thịt ba rọi luộc chín xắt miếng hoặc dưa đầu heo. Bánh tráng cuốn mắm, bún và các “thứ” kể trên chấm với nước mắm Phú Quốc (làm với tỏi, ớt, chanh). Khi ăn cần dậm thêm trái ớt, tép tỏi mới càng thấy đậm đà vị mắm hơn.

Yến

Yến là món ăn đặc sản cao cấp, được chế biến từ yến sào. Yến sào là tổ của loài chim hải yến (một loại chim biển). Từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau (âm lịch) là mùa làm tổ. Đêm về, chúng tiết nước bọt từ miệng để cuộn thành tổ hình vỏ sò gọi là tai yến. Dãi yến dính, dẻo kéo thành sợi nhỏ như sợi miến. Yến kiếm ăn bằng cách vừa bay vừa đớp mồi nên hàng ngày có con bay tới hàng trăm km để kiếm mồi, đêm bay về tổ. Chúng làm tổ dính trên các hang đá, vách đá cheo leo ngoài đảo. Lúc đầu tai yến có màu trắng đục, sau trắng dần rồi “già”. Mỗi tai yến nặng khoảng 10g. Mùa khai thác tổ yến vào tháng 3 âm lịch.

Thu được tai yến, người ta phải sơ chế trước khi tiêu thụ: loại bỏ lông chim, phân, mùn đất. Sau đó phân hạng, căn cứ vào kích thước, màu sắc và khối lượng để phân thành 6 loại: huyết hồng, quan, thiên, bài, địa và vụn.

Chế biến món ăn từ yến, trước hết ngâm yến vào nước cho mềm, bỏ hết tạp chất, gỡ thành sợi nhỏ như sợi miến. Nếu là yến ngọt thì cho đường phèn vào hấp cách thủy. Nếu là yến mặn thì cho nước dùng gà vào và cũng hấp cách thủy. Người ta coi yến không những là món ăn đặc sản quý hiếm mà theo y học cổ truyền còn là một vị thuốc quý để chữa nhiều bệnh: lao phổi, hen, viêm xương, viêm hậu môn …

Vì là sản phẩm quý, hiếm nên trước đây yến được coi là món ăn cho riêng vua chúa: Các tỉnh Nam Trung bộ là quê hương của nghề khai thác yến sào: Khánh Hòa, Cù lao Chàm (Hội An), Bình Định.

Ăn chay

Ăn chay là ăn những món ăn có nguồn gốc thảo mộc, hoa trái, không ăn những đồ ăn có nguồn gốc động vật để thực hiện đức hiếu sinh. Ăn chay chia làm hai loại: ăn chay kỳ và ăn chay trường.

Ăn chay kỳ, là ăn chay có kỳ hạn nhất định trong một tháng hay trong một năm:

- Nhị trai, ăn chay hai ngày mỗi tháng (1 và 15 – theo âm lịch).

- Tứ trai, mỗi tháng ăn chay 4 ngày (1, 8, 15 và 23).

- Lục trai, ăn chay sáu ngày mỗi tháng (1, 8, 14, 15, 23, 29 hay 30).

- Thập trai, ăn chay mười ngày (ngày 1, 8, 14, 15, 18, 23, 24, 28, 29, 30, nếu tháng thiếu thì lấy các ngày 27, 28, 29;

- Nhất nguyệt trai, ăn chay suốt cả tháng (tháng giêng hay tháng bảy).

- Tam nguyệt trai, ăn chay ba tháng (tháng giêng, bảy, chín hay mười) hoặc ăn chay liên tiếp ba tháng liền.

- Ăn chay trường tức là cả đời ăn chay.

Ngày trước ăn chay là nhu cầu riêng của những người tu hành, nhưng lâu nay, ăn chay ngày càng được nhiều người mến mộ bởi ăn chay có thể chữa được một số căn bệnh, nhất là những bệnh mãn tính như cao huyết áp, béo phì … ăn chay còn giúp cho người ta nâng cao sức khoẻ và tuổi thọ. Chính vì vậy, nhu cầu các món chay ngày càng phong phú.

Nấu món chay qua nhiều công đoạn chế biến nhưng phải nhanh gọn. Chế biến phải có nghệ thuật, hợp khẩu vị, trình bày có thẩm mỹ. Phải biết điều chỉnh hợp lý các dưỡng chất, hương vị: đạm, dầu, đường, gia vị … để phát huy tác dụng tích cực của món chay.

Ngày nay, theo một số tài liệu thì ăn chay đã có tới hàng trăm món khác nhau. Người Việt Nam có truyền thống khéo tay để làm nên các món chay mang hương vị riêng, thay đổi từng bữa nên người ăn cảm thấy không bị nhàm chán mà vẫn rất hấp dẫn. Chính vì nhu cầu tăng và đa dạng về các món chay mà ở một số thành phố lớn đã có nhiều nhà hàng chuyên làm món chay phục vụ khách rất nổi tiếng.

Tất nhiên các món chay của Việt Nam sẽ có hương vị riêng so với món chay của Ấn Độ, Trung Quốc … hay bất kỳ một đất nước nổi tiếng về các món chay.

Những địa phương có món chạy nổi tiếng ở Việt Nam là Đà Nẵng, Huế, TP Hồ Chí Minh, Hà Nội …

Cốm

Hàng năm đến tiết thu (khoảng tháng 9-10 dương lịch) khi gió heo may mang theo hơi sương lành lạnh thổi về thì cũng là lúc những bông lúa nếp uốn câu chờ quả chín vì hạt lúa đã căng đầy, sữa lúa đang đông lại báo hiệu mùa cốm đã về.

Hơn ai hết, người nông dân biết lúc nào thì lúa có thể gặt về làm cốm. Lúa được gặt về, tuốt lấy hạt (gọi là thóc bao tử), rang chín, để nguội rồi đổ vào cối đá dùng chày gỗ giã nhẹ tay nhưng nhịp phải nhanh, đều thì hạt cốm mới xanh. Xong một lượt giã lại xảy bớt trấu, phải giã đủ bảy lượt. Khi xong, cốm được gói trong lá sen giữ cho cốm không bị khô và thấm hương thơm từ sen vào cốm.

Cốm là món quà rất sang trọng nhưng cũng rất bình dân. Người ta thưởng thức cốm với chuối tiêu trứng cuốc hoặc với quả hồng chín màu hổ phách. Ăn cốm phải ăn thong thả, nhai kỹ mới cảm nhận hết được vị thơm, dẻo của hương lúa non.

Cốm còn là nguyên liệu cho rất nhiều món ăn trong danh mục ẩm thực nổi tiếng của Việt Nam: cốm xào, bánh cốm, chè cốm …

Cốm ở Việt Nam có lẽ ở đâu cũng có, nhưng dẻo, ngon và có hương vị riêng thì vẫn chỉ có cốm làng Vòng. Làng Vòng cách Hà Nội 5 km, làng này đã có nghề làm cốm từ nhiều đời nay, những bí truyền của nghề không nơi nào có được, chỉ khi nào ăn cốm Vòng mới thấy được nét riêng của nó.

Bánh cáy

Bánh cáy là đặc sản của làng Nguyên Xá thường được gọi là làng Nguyễn, cách thị xã Thái Bình 10 km.

Bánh cáy có hương vị khá đặc biệt vừa dai, giòn, thơm ngậy. Công đoạn làm bánh cáy tương đối công phu. Gạo nếp đem ướp cùng gấc, nước quả dành dành, nước lá nếp rồi thổi thành xôi có 3 màu vàng, đỏ, xanh. Sau đó đem giã xôi thành bánh dày. Phủ bánh cho se mặt, đem thái thành những thanh nhỏ, dài như những que tăm, cho vào mỡ rán phồng. Ngoài ra còn phải bỏng nẻ, lạc, vừng rang. Nếp dùng để rang bỏng nẻ phải kén loại nếp cái hoa vàng. Rang đến nhiệt độ vừa đủ để không nở tung toé. Vừng đã xát vỏ đem rang vừa chín tới, thơm họng. Lạc phải kén củ đều luộc chín rồi đem rang để tránh có mùi khét. Mỡ lợn chọn phần mông, ướp từng tảng trong đường khoảng 15 ngày, đem thái hạt lựu xào lên cho tới khi miếng mỡ trong vắt và rắn lại. Đường kính pha thêm một phần mạch nha, đun nhỏ lửa, khi đường sôi lấy đũa sên lên, đường chảy thành một dòng dẻo mềm thì đổ tất cả nguyên liệu vào trộn đều. Sau đó đổ bánh vào khuôn. Lòng khuôn đã rắc vừng để tạo ra lớp bọc ngoài đẹp mắt và hấp dẫn. Bánh cáy có hình khối chữ nhật dài 40cm và mỗi cạnh kia 6cm được bọc giấy hồng điều.

Bánh cáy làng Nguyễn ngày nay đã được nhiều người biết đến và luôn được khách xa gần trầm trồ khen ngợi loại bánh đặc sản dân dã này.

Bánh tôm

Đến Hà Nội bạn có thể ăn bánh tôm ở nhiều nơi nhưng có lẽ ngon nhất và thú vị nhất vẫn là ở nhà hàng Hồ Tây (nằm trên đường Thanh Niên).

Thú vị vì bánh tôm ở đây được làm từ loại tôm tươi “còn nhảy tanh tách”, cùng với tài chế biến khéo léo của người làm bánh đã làm tăng thêm vị ngon của bánh lên rất nhiều. Một đĩa bánh vàng rộm điểm xuyết những con tôm đỏ au trên mặt bánh nóng hổi cùng đĩa rau tươi, bát nước chấm pha khéo léo đủ vị mặn, ngọt, chua, cay với những lát ớt tươi trông đã thấy muốn ăn rồi. Ngồi thưởng thức món bánh tôm ở giữa khung cảnh đẹp thoáng mát của Hồ Tây, phong cảnh nên thơ của đường Thanh Niên quả hiếm có nơi nào sánh được. Vì vậy mà nhà hàng “Bánh Tôm Hồ Tây” lúc nào cũng đông khách.

Bánh xèo

Một trong những món ăn được ưa chuộng ở miền Nam là bánh xèo.

Nguyên liệu chính để làm món bánh này là bột gạo pha với nước cốt dừa, bột nghệ cùng nhiều thứ gia vị khác. Bánh được tráng bằng chảo lớn, bằng thứ củi chắc lõi, đượm than, ít khói. Người tráng bánh phải thật nhanh tay và có sự ước lượng thời gian một cách chính xác thì bánh mới mỏng và giòn đều. Chiếc bánh nhỏ hơn vành nón lá một chút, mỏng tang, vàng rộm ở giữa là nhân thịt xào (thịt gà, thịt lợn) với trứng cút, giá đỗ, tôm, hành hoa … thơm ngào ngạt. Khi bánh chín gấp đôi lại, mỗi chiếc bánh xếp cách nhau một tấm lá chuối mỏng đặt trong đĩa to.

Đĩa bánh xèo, đặt lên bàn cùng với đĩa rau sống và chén nước chấm đỏ ớt trong vắt trông thật đơn giản và vô cùng hấp dẫn. Nhưng để làm được món bánh hấp dẫn này thật không đơn giản chút nào từ khâu chế biến bột, làm nhân cho đến việc sắm sửa các loại rau ăn kèm, chén nước chấm. Rau gồm có xà lách, húng cây, lá cách, lá lốt … nước chấm phải chọn loại nước mắm thơm đậm, ớt tỏi giã nhuyễn trộn với đường cát trắng, bột ngọt vắt thêm lát chanh, dầm với dưa chua củ cải thành món nước chấm vừa cay ngọt vừa thơm nồng. Ăn bánh xèo cũng phải ăn bằng tay, có dân dã như vậy mới thưởng thức trọn vẹn hương vị độc đáo của món bánh xèo: Chua, cay, thơm ngọt, nồng thắm mà mượt mà.

Bánh xèo là món ăn rất gần gũi, đượm tính dân tộc. Món bánh này đã được gìn giữ bao đời nay trên mảnh đất phía Nam của nước Việt Nam.

Bánh đậu xanh

Bánh đậu xanh ngày xưa nổi tiếng là bánh đậu Hải Dương. Ngày đó, bánh đậu xanh là thứ bột khô, nhỏ tơi như phấn, đóng hình vuông, ăn không khéo có khi bị sặc. Nay bánh đậu xanh là thứ bột ướt, có trộn mỡ, dùng khi uống trà. Bánh đậu xanh ngọt, béo với vị đắng, chát của trà lại rất hợp gu.

Bánh đậu xanh hiện nay có nhiều nơi làm và chất lượng thì thật khó mà phân biệt nổi đâu là bánh đậu Hải Dương và đâu là bánh Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Đào, Hàng Đường … và còn bao nhiêu hàng khác nữa. Mỗi thứ mỗi vẻ, mỗi thứ bánh “mang” trong nó một bí quyết riêng của người chủ khai sinh ra nó. Chiêu xong một hớp trà, thả một miếng bánh vào miệng, một cảm giác lan toả ở trong hương vị của bột đậu nguyên chất tan đều nơi đầu lười là vị ngọt, béo, “ăn ngẫm nghĩ rồi mới thấy béo, suy xét rồi mới thấy thơm” (Thạch Lam).

Bí quyết làm nên viên bánh ngon, để người ăn và nhớ dai là bánh đậu “chính hiệu”. Được làm từ đậu xanh nguyên chất, hương thơm thuần khiết từ sản phẩm của tự nhiên mà không có bất kỳ một thứ hương liệu công nghiệp nào. Bánh đậu, không cần cầu kỳ mà thật giản dị, mộc mạc như nó vốn sinh ra vậy. Nhưng đã là đồ ăn, thức uống đâu dễ trăm người như một. Món ngon cũng chỉ “tính” theo sở thích của số đông. Chắc chắn còn nhiều nơi khác làm nên thứ bánh ngon nhưng tiếng tăm chưa nổi đó thôi.

ĐỒ UỐNG

Nước uống

Nước uống truyền thống của người Việt là nước uống có nguồn gốc từ thảo mộc: lá, nụ, hoa, hạt (có khi cả cành) của các cây vối, cây chè hay gạo rang … Lá cây vối ủ từ 4 đến 5 ngày, phơi khô khỏi ngái và giữ được lâu, cất đi để sử dụng dần trong năm. Nụ vối cũng phải ủ và phơi khô. Một số vùng, người dân sử dụng lá chè tươi để nấu nước uống hàng ngày (gọi là nước chè xanh), phổ biến nhất là ở vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh. Những người khá giả hơn sử dụng chè búp sấy khô để hãm lấy nước uống. Ngày xưa, đây là thứ nước uống cao cấp, nhất là sau khi búp chè được ướp với hoa sen, hoa ngâu, hoa nhài …

Cách sử dụng các loại nguyên liệu trên làm nước uống rất đơn giản: rửa sạch lá, nụ … cho vào bình (xưa là các ấm bằng đất nung) hãm lấy nước hoặc nấu sôi. Uống nóng hoặc uống nguội. Các loại đồ uống này vừa có tác dụng giải nhiệt và đôi khi còn chữa được một số bệnh.

Một số ít người sử dụng đồ uống từ cà phê, sữa hay nhiều thứ đồ uống sản xuất theo phương pháp công nghiệp hiện đại đang tràn ngập thị trường hiện nay như bia, Coca-cola, Sprite, Fanta … nhưng so với đại đa số dân chúng thì đối tượng này không phải nhiều. Mặt khác các thứ đồ uống này có nguồn gốc từ nước ngoài du nhập vào Việt Nam, không phải thứ đồ uống truyền thống.

Rượu

Cũng như nhiều dân tộc khác trên hành tinh, lẽ thường khi có cuộc vui, giỗ tết, hội hè … thì người Việt Nam thường lấy rượu làm đồ uống. Có lẽ vì vậy mà rượu là thứ đồ uống rất gần gũi với mọi người.

Rượu được làm từ lương thực: có thể là gạo, có thể là ngô, khoai, sắn. Nhưng rượu được làm từ gạo mà đặc biệt là gạo nếp cái hoa vàng vẫn là thứ rượu ngon nhất. Rượu cũng có thể được nấu (chưng cất) hoặc không cần nấu. Thường sau khi chưng cất, ta được thứ rượu không có màu, gọi là rượu trắng. Loại rượu này được dùng rất phổ biến ở khắp nơi và có một tên gọi chung – rượu trắng (rượu ngang, rượu đế).

Qua nhiều khâu, nấu cơm, ủ men, sau đó là chưng cất. Chưng cất xong, rượu được đựng trong các vò, hũ sành, ché, nút bằng lá chuối khô để sử dụng lâu dài. Khi dùng thì rót ra cái nậm làm bằng sứ (có loại được làm bằng vỏ quả bầu). Chén để uống rượu là loại chén gốm hay sứ tráng men nhỏ (chén mắt trâu). Người xưa thường uống rượu 4 tuần (4 chén), do vậy mới có câu “trà tam, tửu tứ” (nghĩa là uống trà chỉ uống đến nước thứ 3, còn rượu thì dùng đến chén thứ 4 thì nên dừng).

Rượu trắng ở Việt Nam là thứ đồ uống rất phổ biến. Mỗi vùng thường có một vài địa phương nấu rượu nổi tiếng như: rượu Vân (Bắc Ninh), rượu Bắc Hà (Lao Cai), rượu Cúc Phủ Lỗ, rượu Sen Tây Hồ (Hà Nội) … Mỗi loại rượu đều có bí quyết, hương vị riêng. Rượu trắng sau khi ướp với hoa để lấy hương ta có một loại rượu với tên gọi khác như rượu sen (với hoa sen), rượu cúc (với hoa cúc), rượu nhài (với hoa nhài) … Còn rượu thuốc là rượu được ngâm với thuốc, rượu rắn nếu ngâm với rắn …

Ngoài rượu trắng, ở Việt Nam còn có nhiều loại rượu khác: rượu cẩm (làm từ gạo nếp cẩm, có mầu nâu), rượu cần (làm lừ gạo nương, men lá, không phải chưng cất), rượu vang (lên men từ trái cây, cũng không phải chưng cất) … Uống rượu cũng có những cách khác nhau, theo sở thích cá nhân, theo thói quen của địa phương hay đối với từng loại rượu cũng có cách uống khác nhau, chẳng hạn muốn uống rượu cần phải có các ống hút bằng tre cắm vào bình rượu, khi rượu trong bình vơi lại đổ thêm nước vào rồi lại tiếp tục uống cho đến khi rượu nhạt thì thôi …

HOA

Hoa sen

Hoa sen là loại cây thân mềm sống chủ yếu ở các ao hồ. Sen có giống hoa màu đỏ, cánh kép gọi là sen quì. Một giống khác có thân, lá, hoa đều nhỏ gọi là sen tịch thượng (ngồi trên) vì giống này được trồng vào chậu nước hay bể cạn. Có thuyết cho rằng sen đã có mặt trên trái đất hàng trăm triệu năm trước đây. Gần đây các nhà khoa học đã phát hiện được một hạt sen hóa thạch, khi đem ươm giống vẫn mọc được bình thường.

Ở Việt Nam, hoa sen được xếp vào bộ tứ quí (bốn mùa): lan, sen, cúc, mai. Trong đó, sen là biểu tượng của mùa hạ. Sen cũng được xếp vào một trong bốn cây biểu tượng cho đức tính thanh cao “tứ quân tử” là tùng, trúc, sen, cúc. Cây sen có rất nhiều công dụng chữa bệnh, nâng cao thể lực trong một số bài thuốc cổ truyền: ngó sen (liên ngẫu), lá sen (liên diệp), bát sen (liên phòng), nhị sen (liên tụ), nhân sen (liên tâm), hạt sen đã thông tâm (liên nhục). Hoa sen không chỉ làm đẹp cho đời – những con người đang sống trên dương thế, sen còn là một trong những loại hoa dùng để thờ cúng – lễ vật cho người cõi âm. Nhụy sen có những hạt trắng gọi là hạt gạo dùng để ướp với trà để cho một thứ trà sen cao cấp. Lá sen dùng để gói hàng, gói cốm, phơi khô bảo quản hàng và chống ẩm rất tốt. Hạt sen còn để nấu chè, hầm chim, gà … đều là những món ăn ngon và bổ.

Cây sen là giống cây rất ưa ánh sáng. Hoa sen nở về mùa hè, mùi thơm dịu nhẹ. Vào mùa hoa sen nở, hương sen thoang thoảng lan xa trong gió.

Hoa đào

Cây đào chỉ trồng được ở miền Bắc (từ Hà Tĩnh trở ra), là loại hoa nở vào mùa xuân, dịp tết Nguyên Đán. Nhiều người chuộng chơi hoa đào trong dịp Tết vì hoa đào có màu đỏ sẽ mang lại sự may mắn trong năm. Người xưa cho rằng cắm cành đào trong nhà để cản gió độc, đuổi tà khí ra ngoài. Vườn trước nhà nào có trồng đào là nhà phú quý.

Đào có 4 giống. Giống đào bích có màu hồng thẫm, sai hoa là một loại đào dùng để lấy hoa chơi trong các ngày tết, ngày xuân. Đào phai hoa màu hồng nhạt cũng sai hoa và thường được trồng để lấy quả. Đào bạch ít hoa hơn, có màu trắng, tương đối khó trồng. Đào thất thốn, cây thấp nhỏ, hoa nhỏ và nhiều màu, màu đỏ thẫm thường được trồng vào chậu uốn thành các dạng thế.

Mặc dù hoa đào nở vào dịp xuân, nhưng để có vụ hoa nở đúng vào tết Nguyên Đán là vấn đề khá phức tạp về mặt khoa học và phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm của người trồng hoa.

Đã từ lâu, cứ vào dịp năm mới đến, cành đào là một thứ không thế thiếu đối với nhiều gia đình ở miền Bắc để đón xuân. Cành đào còn là món quà quý cho những người thân sống ở phía Nam, cành đào Việt Nam cũng đã có mặt ở nhiều nước châu Âu xa xôi.

Hoa huệ

Cây hoa huệ thuộc họ thủy tiên, trông từa tựa cây tỏi. Hoa huệ có hai giống, huệ đơn còn gọi là huệ xẻ, cây thấp hoa ngắn và thưa. Huệ kép còn gọi là huệ tứ diện, cây cao, hoa dày và bông dài hơn.

Hoa huệ có màu trắng, bao hoa hình phễu, hương ngào ngạt, toả hương về ban đêm. Người ta cho rằng hương thơm của huệ không tốt cho sức khoẻ nên ít ai cắm huệ trong phòng ngủ, nếu có thì ban đêm phải đưa ra ngoài sân. Huệ là thứ hoa được dùng nhiều trong việc cúng, lễ mà ít dùng để tặng nhau. Cắm huệ vào bình nên rửa chân hoa và thay nước hàng ngày để giữ hoa được lâu. Nước cắm hoa nên nhỏ vài giọt thuốc tím hay thuốc đỏ để diệt khuẩn gây thối chân hoa.

Cây hoa huệ là cây ưa ánh sáng, cho hoa quanh năm. Tuy nhiên, hoa huệ nở chủ yếu vào mùa hè còn mùa đông cho ít hoa, hoa nhỏ, bông ngắn hơn.

Hoa lan

Nói đến hoa lan là nói đến một giống cây vốn mọc tự nhiên, có nhiều loại hoa đẹp, nhiều loại hoa đẹp một cách quý phái, đẹp đến mê hồn. Nó cũng là một trong bốn cây tượng trưng cho người quân tử: cúc, trúc, sen, lan. Hoa lan có rất nhiều loại khác nhau, có thể chia thành 410 chi với 12.000 loài. Như vậy chỉ kể tên các loại lan cũng phải in thành một cuốn sách. Căn cứ vào cách sinh trưởng, có thể chia lan ra làm bốn nhóm: Lan địa sinh, lan phụ sinh, thạch lan và lan hoại sinh.

Lan địa sinh là lan sống trên đất; lan phụ sinh (phong lan) là lan bám trên các cây, sống nhờ vào các “cây mẹ”, rễ ký sinh thõng xuống; lan hoại sinh là lan sống trên các đống mùn của lá cây, thân cây mục ở rừng rễ ít, ngắn và thạch lan là lan sống bám trên các vách đá, leo bằng thân quấn và có rễ phụ ký sinh.

Những loại hoa lan ta thường gặp như: “bạch cập”, “mạc lan”, “tố tâm”, “hoàng vũ”, “ánh kim”, “hạc đỉnh”, “loan điểm”, “chu đình”, “hài vệ nữ” … màu sắc rực rỡ, cánh hoa mỏng manh nhưng sắc hoa lại bền với thời gian. Hương lan dịu nhẹ và thanh khiết. Chính vì vẻ đẹp đáng yêu, kiều diễm mà từ các vùng rừng núi, hoa lan đã có mặt ở các làng hoa nổi tiếng ở đồng bằng, bắt đầu trở thành mặt hàng xuất khẩu. Vườn hoa Đà Lạt có thể nói là một bộ sưu tập khá phong phú về các loại hoa lan quí hiếm của Việt Nam.

Hoa mai vàng

Nếu như hoa đào, chi mai là đặc sản của miền Bắc, thì hoa mai vàng lại là đặc sản của miền Nam. Mai vàng thuộc họ hoàng mai, vốn là một loại cây rừng. Cây mai vàng cũng rụng lá vào mùa Đông, thân, cành mềm mại hơn cành đào. Hoa mai vàng mọc thành chùm và có cuống dài treo lơ lửng bên cành, ở cuống lá và hơi thưa. Hoa mai màu vàng, có mùi thơm, e ấp và kín đáo. Mai vàng còn có giống sau khi cho hoa còn kết quả màu đỏ nhạt bóng như ngọc. Mai tứ quý là mai nở hoa bốn mùa, còn nhị độ mai là mai nở hai lần trong năm (khác với mai thường, chỉ nở hoa một lần).

Nhân giống mai bằng chiết cành hoặc trồng từ hạt. Có thể trồng mai vàng ngoài vườn, vào bồn hay vào chậu đều được, mai ưa ánh sáng và đất ẩm. Người miền Nam chơi hoa mai vàng vào những ngày tết nên rất kiêng kỵ hoa héo. Còn giống hoa được gọi là mai chiếu thủy, cây lá nhỏ, hoa mọc thành chùm, màu trắng, nhỏ và thơm, thường trồng vào núi đá non bộ, ra hoa mùa xuân, cây và cành được uốn tỉa lại thành cây thế. Những năm gần đây, hoa mai vàng miền Nam đã được trồng ở miền Bắc. Việc trồng mai vàng ở đất Bắc cần nhất là tránh gió rét mùa đông. Nhưng cây mai trồng ở miền Bắc thường cho hoa muộn vào cuối tháng hai (âm lịch).

Hoa cúc

Người xưa coi cúc là một trong bốn cây cảnh được ví như bốn người bạn thân “tứ hữu” (tùng, trúc, cúc, mai). Cúc tượng trưng cho tâm hồn thanh cao của những người muốn xa lánh vòng danh lợi.

Dáng hoa cúc rất đẹp, mùi thơm dịu dàng và kín đáo, thơm cả lá và cành. Hoa cúc không rụng cánh như hoa hồng và nhiều loài hoa khác nên rất được ưa cắm trên bàn thờ. Các giống hoa cúc đều có màu sắc thanh nhã.

Hoa cúc được chơi theo nhiều cách, có thể cắm bình, lọ, bát hoặc trồng trong bồn, chậu để trang trí trong nhà, đặt trên đôn ghế hay ở ngoài sân, ngoài hiên, trên ban công. Người ta phân loại cúc theo dạng hoa đơn và hoa kép. Có giống hoa màu vàng, màu trắng, loại hoa nhỏ thường có nhiều cành hoa và mỗi cành cho nhiều bông. Cây cúc được trồng và cho hoa quanh năm.

Hoa cúc không chỉ đẹp mà còn được dùng để ướp trà, lấy hương để pha chế thành một loại rượu ngon hoặc sử dụng như một vị thuốc chữa nhức đầu. Cúc là một người bạn tâm tình, là một thứ hoa có nhiều ý nghĩa cả về mặt nghệ thuật và y học.

Hoa súng

Cây súng là một giống cây mọc ở dưới nước (ao, hồ, đầm, phá). Thân củ to bằng quả trứng dưới mặt đất, lá nổi trên mặt nước. Hoa súng màu tím có nhiều lá noãn gắn vào nhau thành một bầu nhiều ô, hoa có 4 lá dài, 10-30 cánh hoa, 10-50 nhị. Hoa súng để làm cảnh trong các bể trước chùa hay ao đình. Những gia đình có bể nước với hòn non bộ, người ta hay trồng hoa súng. Trên một gốc súng, bao giờ cũng có một cặp hai bông súng mọc và tàn cùng. Vì hoa mọc trong nước nên khi cắt hoa để cắm vào lọ sẽ không được bền lâu.

Có hai loại cây súng: súng sen được trồng ở trong các hồ nước ở đình, chùa, ao làng, cho hoa tím đỏ và to; súng dại là loại cho hoa màu trắng hoặc tím. Cây súng dại cuống lá nhỏ, hoa nhỏ mọc dại ở các đầm, phá, mương nước (có vùng gọi cây này là cây trang). Người miền Nam hay dùng thân cây súng sen để làm rau sống. Củ súng sen là một vị thuốc bổ thận có tên là khiếm thực, có thể luộc ăn rất ngon và bùi.

Muốn ăn bông súng, mắm kho

Thì vô đồng Tháp ăn no đã thèm.

(Ca dao)

Hoa quỳnh

Cây hoa quỳnh thuộc họ xương rồng, có nguồn gốc từ châu Mỹ. Nhìn cây hoa quỳnh người ta khó phân biệt đâu là lá, đâu là thân bởi có bộ phận thân giống như phiến lá, bản rộng, dẹp, màu xanh và có gân ở giữa. Hoa mọc ở kẽ những vết khía của thân (phần dẹp và rộng bản). Bên cạnh cây hoa quỳnh, người ta thường trồng cây giao. Cây giao là một loại cây chỉ có cành mà lại không có lá. Khi cây giao trồng cạnh cây quỳnh thì cây quỳnh chóng có hoa và hoa ra nhiều hơn. Trong truyện Kiều (của Nguyễn Du), có câu “Hài văn lần bước dặm xanh. Một vùng như thể cây quỳnh cành giao”, nói lên vẻ đẹp rất hài hòa trên người Kim Trọng, giữa Kim Trọng với cảnh sắc chung quanh ví như sự hài hòa giữa cây quỳnh với cành giao.

Cánh hoa quỳnh mỏng như lụa, màu trắng ngà, nhị màu vàng, đẹp lộng lẫy. Hoa quỳnh chỉ nở về đêm, toả hương thơm ngát nhẹ nhàng, thanh tao, rất quyến rũ. Ngồi ngắm hoa quỳnh nở, người ta có thể quan sát bằng mắt thường các cánh hoa từ từ hé nở. Sau khi nở hết cỡ là hoa cụp trở lại, héo tàn dần. Hoa nở vào khoảng 9 đến 10 giờ tối, vì thế hoa quỳnh càng trở nên hiếm hoi. Người chơi hoa quỳnh phải chờ đợi công phu, kiên nhẫn mới có dịp được tận mắt ngắm hoa nở.

Vào những đêm trăng sáng, vừa uống trà, vừa ngắm trăng, vừa đọc thơ và nhìn hoa quỳnh nở là một thú chơi tao nhã của lớp người cao sang quyền quý ngày xưa, “khi xem hoa nở, khi chờ trăng lên”.

Quỳnh được trồng trong bồn, chậu để dễ khiêng đi khiêng lại khi xem hoa nở. Trồng quỳnh bằng cách cắm cành. Hiện nay ở Đà Lạt còn có loại hoa quỳnh màu vàng, đỏ nở ban ngày rất đẹp. Hoa quỳnh phơi khô còn là một vị thuốc chữa bệnh tiểu đường.

Hoa thiên lý

Thiên lý là một cây dây leo chằng chịt. Hoa nở thành từng chùm ở nách lá, nụ hoa màu xanh lục, lúc hoa nở có màu vàng rất nhẹ (màu thiên lý). Hương thơm toả vào ban đêm và sáng sớm. Khoảng đầu hè đến giữa thu là mùa hoa thiên lý nở. Sang đông cây rụng lá rồi chết các cành nhỏ, chỉ còn thân chính và gốc vẫn sống. Tháng 2-3 hàng năm, từ thân chính và gốc, thiên lý lại nảy chồi và phát triển.

Cây thiên lý được trồng thành giàn vừa làm cảnh, vừa cho bóng mát và lấy hoa. Giàn rộng đến đâu, cây bò lan tới đó. Hoa lý là một loại hoa dùng để cúng, cũng có thể dùng để xào, nấu canh với thịt lợn nạc, giò sống, cua đồng … cho ta một món ăn mang hương vị đồng quê.

Giàn thiên lý là một nét khá đặc trưng cho những gia đình ở thôn quê. Hoa thiên lý đã đi vào những áng văn, thơ trữ tình của nền văn học Việt Nam.

Hoa thủy tiên

Thuỷ tiên là một loài hoa đẹp từ rễ đến hoa. Hương thơm quyến rũ của hoa thủy tiên toả ra khắp nhà, nhất là về đêm. Thời trước, chỉ những gia đình giàu sang, quyền quý, quan lại … mới dám chơi loại hoa này. Cây có nguồn gốc từ Trung Quốc và Nhật Bản.

Hoa thủy tiên, có củ như hành tây, lá giống lá tỏi nhưng mảnh hơn xếp hai bên. Hoa có 6 cánh, ở giữa chân của nhị đực phình to xếp sát vào nhau thành “chảu” hình chén, màu ngọc – lục nhạt. Giống thủy tiên có cánh màu trắng gọi là “ngọc chảu ngân đài”. Giống thủy tiên có cánh màu vàng gọi là “ngọc chảu kim đài”.

Để có hoa thủy tiên chơi vào dịp tết, trước đó hai năm người ta đã phải trồng để lấy củ (củ hoa thủy tiên phải có hai năm tuổi mới cho hoa). Trồng củ hoa là một công đoạn cực kỳ phức tạp, phải giàu kinh nghiệm chăm bón, tỷ mẩn và kỳ công để có củ như ý, không khuyết tật và sao cho có đủ 5 giò đều đặn. Người buôn củ hoa cũng phải giữ gìn để tránh bị xây sát, mầm sẽ mọc luôn thẳng (không bị cong, lệch), bảo quản củ trong hộp kín. Hoa thủy tiên có hai loại: thủy tiên đơn và thủy tiên kép.

Chơi hoa thủy tiên đơn (thủy tiên kép thì trồng vào chậu cát) phải có loại bình riêng trong suốt bằng thủy tinh (hay pha lê càng quý). Đặt củ hoa vào trong một cái bình, đổ nước mưa tinh khiết vào, ta sẽ chiêm ngưỡng từ rễ đến hoa. Bộ rễ của cây thủy tiên trắng muốt, uyển chuyển (bộ rễ cũng là một yêu cầu của thú chơi, không mọc lệch, tạo dáng đẹp) Thuỷ tiên đơn là giống quý, hoa trắng vừa đẹp lại vừa thơm. Củ thủy tiên đơn nhẹ và xốp, bẹ lá dài, rễ hơi nhỏ so với giống hoa kép. Có được củ thủy tiên, người chơi hoa phải cắt tỉa, bóc rửa, ngâm nước mưa, hãm hoặc kích thích để sao cho hoa nở đúng vào thời khắc giao thừa (hoa nở đúng giao thừa là điềm lành của chủ nhân trong năm mới). Người chơi hoa nếu có vụng thì cũng phải nở vào ngày mồng một tết còn có thể chấp nhận được.

Ngày nay, hoa thủy tiên đã được “công nghiệp hóa” từ khâu trồng tới khâu bán. Giá một bát hoa chỉ trên dưới một trăm ngàn đồng, tương đương giá một cành đào, cây quất đẹp mà thôi.

TRÁI CÂY

Bưởi

Ở Việt Nam có rất nhiều loại bưởi ngon thường được gắn liền với tên địa phương. Miền Bắc có bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), miền Trung có bưởi đường Phúc Trạch (Hà Tĩnh), miền Nam có bưởi Tân Triều (Biên Hòa) … Mỗi loại bưởi đều có vị riêng của nó. ăn một múi bưởi đường Phúc Trạch, bạn sẽ cảm nhận được vị ngọt của đường hòa tan trong múi bưởi – một vị ngọt mát, nhẹ nhàng ngấm dần vào cơ thể giúp cho tinh thần sảng khoái. Bưởi Tân Triều cũng có nhiều hương vị khác nhau: ngọt dịu và hơi chua là bưởi Thanh Trà, ngọt lịm là bưởi đường, ruột hồng có vị ngọt mát dịu là bưởi xiêm. Bưởi Năm Roi (Đồng Tháp) không có hạt, khi chín có màu vàng, ngọt lịm như bưởi đường.

Chôm chôm

Chôm chôm cùng họ với trái vải, nhãn. Ở Việt Nam có ba loại: chôm chôm thường, chôm chôm tróc vỏ và chôm chôm nhãn. Trái chôm chôm mọc thành chùm màu đỏ, vàng hay vàng cam. Vỏ có nhiều lông nhọn, mềm và cong. Cơm thường dính vào hột nhưng cũng có giống cơm tách rời hột dễ dàng. Cơm dày, trắng trong, ít nước hơn vải, vị hơi chua giống như nho. Chôm chôm ngoài việc ăn tươi còn có thể chế biến thành đồ hộp.

Chôm chôm có giá trị dinh dường cao, nhiều vitamin C và chất khoáng. Chôm chôm cũng có công dụng về mặt y được, quả có thể dùng làm thuốc tẩy giun. Rễ chôm chôm nấu với nước làm thuốc hạ sốt.

Chuối

Chuối là loại quả rất phong phú về chất khoáng, hàm lượng dinh dưỡng cao và lại dễ tiêu. Quả chuối không chỉ ăn chín mà ngay khi còn xanh đã có thể sử dụng để nấu canh như một loại rau. Hoa chuối thái nhỏ là một món rau sống phổ biến. Thân chuối non để dùng làm rau, củ chuối cũng có thể dùng nấu canh cá, canh chua hoặc làm nộm.

Ở Việt Nam nơi nào cũng thích hợp để trồng chuối, mùa thu hoạch của chuối quanh năm. Việt Nam có rất nhiều giống chuối. Phổ biến nhất là chuối tiêu, quả cong, khi chín toả hương thơm, ăn rất ngọt. Tiếp đến là các loại chuối ngự, chuối cau quả tuy nhỏ nhưng vỏ mỏng, hương thơm, vị ngọt. Chuối tây, chuối sứ có khi dùng để chiên (rán) hoặc nấu, chuối tây buồng nặng, quả to và ngắn, thẳng. Chuối trà bột được trồng khá phổ biến ở miền Nam. Vỏ hơi dày đôi khi nứt ra, màu vàng, khi chín có những vệt màu nâu, thịt trắng, khi chưa chín kỹ thì có vị chua. Ở miền Đông Nam bộ có nhiều chuối bom. Loại này hơi giống chuối cau nhưng vỏ dày hơn, chất lượng thấp hơn, nếu chưa chín kỹ có vị chua.

Chuối là một thứ trái ngon của Việt Nam, người ta còn sơ chế thành một sản phẩm khác từ chuối, đó là chuối sấy. Chuối sấy có thể bảo quản dược lâu, vận chuyển dễ dàng, nó là sản phẩm rất phổ biến ở các tỉnh Nam Bộ. Khi ăn chuối sấy cho ta hương vị riêng rất ngon.

Dứa

Dứa là một trong các loại quả nhiệt đới ngon. Cùng với xoài, dứa được coi như “vua của các loại quả”. Dứa có đủ đặc tính của một loại quả ngon: hương thơm hấp dẫn, chứa nhiều loại vitamin nên hàm lượng dinh dưỡng cao.

Việt Nam phổ biến có hai loại dứa tây và dứa ta. Dứa tây quả nhỏ nặng chừng 0,5 kg đến 1,5 kg, ít nước nhưng ngọt và thơm hơn. Dứa ta quả to hơn dứa tây, có quả nặng tới 2,5 kg, nước nhiều nhưng vị chua hơn dứa tây. Dứa có thể ăn tươi, đóng hộp hoặc chế biến bằng cách ép lấy nước, cho lên men thành rượu. Dứa còn là một thứ nguyên liệu quan trọng để chế biến nhiều món ăn rất hấp dẫn.

Dứa được trồng ở khắp nơi, nhiều nhất là ở vùng Trung du Bắc Bộ (Vĩnh Phúc, Phú Thọ). Các tỉnh Nam Bộ dứa cũng được trồng rất nhiều ở hầu khắp các tỉnh.

Đu đủ

Đu đủ là một loại quả bình dân, có nhiều chất khoáng, chứa nhiều vitamin, đặc biệt là vitamin A và C.

Ở miền Nam, thường trồng loại đu đủ ruột đỏ, dày, giòn, thơm ngon nhưng ít ngọt. Loại này trồng nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long và giáp biên giới Campuchia. Những vùng trồng nhiều là vùng Định Quán (Đồng Nai), Đồng Tháp và Tiền Giang. Ở miền Bắc người ta ít trồng đu đủ vì hay gặp lạnh kéo dài, quả sẽ chín chậm.

Đu đủ ruột đỏ có trái hình bầu dục, đầu nhọn, màu xanh, hơi vàng khi chín. Đu đủ ruột vàng có rất nhiều trái, hình dáng tròn, ngắn và có màu vàng khi trái chín, ruột mỏng và mềm. Một giống nữa ở miền Nam có ruột màu vàng hay vàng cam, trái hình bầu dục và ngọt nhưng ít thơm bằng loại đu đủ đỏ.

Hồng

Việt Nam có nhiều loại hồng, được trồng phổ biến ở các vùng núi, Trung du Bắc bộ, Bắc Trung bộ và Đà Lạt. Hồng có nhiều dạng: quả dài, quả tròn, quả có cạnh (gần như vuông), quả hình trái trứng. Lúc còn non, quả có màu xanh nhạt, lúc chín chuyên sang màu vàng hoặc đỏ tuỳ theo loại.

Có hai loại hồng là hồng ngâm thường có vị chát (quả hồng hái lúc chín già, vàng đậm, ngâm nước tro khoảng 2-3 ngày đêm cho hết nhựa, ăn giòn, ngọt, không chát). Trái hồng chát khi còn xanh không ăn được, nhưng nếu để già, mềm thì hết chát và ngọt. Hồng mọng là loại hồng không chát, ăn ngọt, có thể ăn được ngay khi quả vẫn còn cứng hoặc khi trái bắt đầu đổi màu (quả để chín đỏ trên cây, hái xuống ủ vào lá chuối khô cho chín hẳn, vỏ mỏng, mọng). Hồng là một loại quả chứa nhiều đường, nhiều vitamin A.

Hồng chín vào mùa thu, trùng với mùa cốm và mùa cưới. Hồng có thể dùng ăn tươi, ép, sấy, phơi khô hoặc làm mứt.

Có những loại hồng nổi tiếng như hồng lạng ở Lạng Sơn, hồng hạc ở Hạc Trì … Miền Nam, do thời tiết nóng, hồng chỉ có thể trồng ở vùng Đà Lạt.

Cây hồng ngoài việc cho quả, làm cây cảnh cũng rất đẹp (khi lá rụng quả hồng màu vàng kim vẫn treo lủng lẳng trên cành). Đông y cho hồng là một loại quả lành, ăn hồng có thể hạ huyết áp, giảm đau ruột.

Na

Ở Việt Nam có hai giống na (miền Nam gọi là mãng cầu ta): na dai và na bở. Hình dáng trái na đủ loại: tròn, thuôn, bầu dục hay hình nón, đường kính cỡ 5-10cm. Trái có nhiều múi mắt lồi, dễ bóc khi trái chín. Trái na có vỏ dày, xanh lục hơi vàng, có sáp trắng hay xanh phủ đầy ngoài trái. Thịt quả na có màu trắng hay vàng lợt, mềm, ngọt và thơm. Na dai không tách ra từng múi, nhiều thịt ít hạt. Hạt na dai hay na bở đều có màu đen sáng.

Na dai được trồng nhiều ở miền Nam như các tỉnh Ninh Thuận, Vũng Tàu, chín rộ vào tháng bảy. Cũng ở miền Nam còn trái mãng cầu xiêm, trái hình bầu dục hay hình tim, nhìn vào thấy hơi méo mó, vỏ xanh có gai và khi trái chín thì gai chuyển sang màu đen. Trái khá to, nhiều trái nặng trên 1,5kg. Cơm trắng, thịt dai hơn mãng cầu ta, khi ăn có vị hơi chua.

Mít

Quả mít chứa nhiều hàm lượng đường, có nhiệt lượng cao. Vỏ ngoài trái mít tua tủa gai ngắn. Trái mọc ngay trên thân cây, trên cành chính, đôi khi ngay cả trên rễ phần nổi lên khỏi mặt đất ở dưới gốc cây.

Múi mít khi chín màu vàng, vị ngọt. Mít không hạt được trồng nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long, trái rất sai và ngon. Đặc biệt, giống mít tố nữ là một loại mít trái nhỏ, khi chín màu vàng sẫm. Múi mít dính vào lõi chặt hơn vào vỏ nên khi mít chín cầm cuống rút ra có thể kéo theo toàn bộ các múi. Ngoài mít tố nữ, còn có khá nhiều loại mít khác mà nhiều người xếp vào hai nhóm: mít dai (mít khô) múi dày, vị ngọt đậm và giòn; mít mật (mít ướt) múi mềm, hơi nát vị ngọt mát.

Mít ăn trái, còn thân cây mít là một loại gỗ quý, dùng để tạc tượng, khắc dấu, khắc bản in, làm khuôn đóng xôi, oản … Hạt mít dùng để chế biến một số món ăn: hầm chân giò lợn, phơi khô giã bột làm bánh … Người miền Trung còn sử dụng xơ mít muối dưa, dùng mít làm món nhút (món nộm làm bằng mít và cà thái nhỏ trộn với thính rồi để chua).

Mơ

Quả mơ hình tròn, mặt ngoài có lông tơ. Vào tháng 2; 3 âm lịch, là mùa mơ chín. Quả mơ khi chín có mùi thơm, màu vàng dịu, nhiều nước. Các tỉnh trồng nhiều mơ nhất nước ta là Hà Tây, Hòa Bình, Nam Định, Lạng Sơn, Sơn La … có những giống mơ rất ngon.

Mơ càng chín thì độ chua càng cao, tỉ lệ đường tương đối thấp nên ít người ăn tươi quả này. Loại mơ vàng có nhiều giống như mơ gié, mơ đào, mơ chùa Hương … có quả nặng đến 15 gam. Loại mơ này người ta thường gọi là Thanh Mai. Mơ Đông Mỹ ở vùng Hà Nội cũng khá nổi tiếng là loại mơ to nhất ở Việt Nam. Mơ Hải Hậu là giống lai giữa mận và mơ. Quả trông rất giống mận, khi chín không vàng mà lại xanh.

Ngoài ra, mơ rừng cho quả nhỏ, khi chín chuyển sang màu vàng nhạt pha trắng. Loại này thường gọi là Bạch Mai. Mơ ngâm đường hoặc ngâm muối làm được giải khát, ô mai chữa ho rất tốt.

Nhãn

Nhãn cùng họ với cây vải, chôm chôm, là một loại cây đã được trồng ở Việt Nam trên 2.000 năm.

Ở cả hai miền Nam, Bắc đều có nhãn nhưng trồng những giống khác nhau. Giống miền Bắc cây to, giống miền Nam cây bé hơn nhiều. Trái nhãn có độ ngọt cao. Có hai loại nhãn là nhãn nước và nhãn cùi. Trái nhãn có hạt đen tuyển ở phía trong, cơm màu trắng đục. Ở miền Bắc có loại nhãn lồng Hưng Yên khá nổi tiếng (mỗi chùm nhãn được bảo vệ bằng một cái lồng để chim, dơi khỏi ăn nên gọi là nhãn lồng).

Có loại nhãn được gọi là nhãn tiêu, vì hột của nó có khi chỉ bằng hột tiêu được trồng nhiều ở Châu Thành (Đồng Tháp). Loại này trái không to lắm nhưng nhiều nước, vỏ màu gan gà, cơm dày.

Sản phẩm chế biến từ quả nhãn rất nhiều. Sấy khô cùi nhãn gọi là long nhãn. Long nhãn có mùi thơm, có thể ăn như mứt, hoặc làm thuốc an thần (theo truyền thuyết, có một cái cây mọc lên từ bên mắt hỏng của một con rồng, vì thế quả của cây đó được gọi là long nhãn – mắt rồng). Cùi nhãn lại có thể chế đồ hộp. Hạt sen hầm nhừ, lồng vào cùi nhãn để nấu thành chè sen long nhãn là một thứ chè ngày xưa cho nhà vua dùng. Mật ong hoa nhãn được xem là thượng đẳng, thơm ngọt và có giá trị dược liệu cao. Gỗ cây nhãn cũng được coi là một thứ gỗ quý. Theo kinh nghiệm dân gian năm được mùa nhãn thì năm đó nước sông lên to vì trời mưa nhiều.

Sầu riêng

Truyện kể rằng, ngày xưa có một chàng trai Nam Bộ bỏ quê hương đi kiếm sống ở đất chùa tháp (Campuchia). Chàng chữa khỏi bệnh cho một cô gái rồi sau đó lấy cô làm vợ. Cuộc sống của đôi vợ chồng rất hạnh phúc. Nhưng chẳng được bao lâu thì người vợ mất. Chàng buồn bã trở về quê mang theo những hạt tu-rên về trồng để tường nhớ đến người vợ thân yêu. Mùa quả chín, chàng hái quả về cúng vợ rồi mời bà con đến ăn thử. Mọi người đều khen ngon. Chưa hết mùa quả chín, chàng đã chết. Bà con làng xóm thương tiếc đặt tên cho cây là sầu riêng.

Sầu riêng là một cây ăn quả nhiệt đới khá đặc biệt, người đã quen ăn thì cho là tuyệt vời, còn những người chưa quen thì không chịu được mùi thơm quá mạnh của nó.

Trái sầu riêng màu vàng hay xanh lợt, vỏ dày gai nhọn và ngắn, nặng từ 1 đến 4 kg. Khi trái chín thì vỏ nứt ra năm ngăn, mỗi ngăn có hai hoặc ba múi có hột lớn hoặc lép, cơm dày ăn béo như mỡ, nhiều xơ dính vào hột.

Hương vị của trái sầu riêng thật khó tả. Đó là một thứ tổng hợp các vị trứng, bơ, sữa, gia vị, thoang thoảng có vị kem pho mát, sốt hành sơri lên men. Mặc dù vậy nó vẫn hoàn mỹ và ăn không biết chán.

Thành phần dinh dưỡng của trái sầu riêng cho thấy đây là một quả khác thường. giá trị dinh dưỡng rất cao so với các loại khác.

Trái sầu riêng ngoài ăn tươi còn là nguyên liệu làm bánh, kẹo và bổ sung hương vị cho các loại kem, nước giải khát.

Ở Việt Nam, sầu riêng được trồng nhiều ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, trong đó Tiền Giang, Bến Tre và Cần Thơ là những nơi trồng nhiều hơn cả.

Vải

Ở Việt Nam, cây vải xuất hiện đầu tiên ở vùng biên giới phía Bắc, giáp Trung Quốc. Quả vải nhiều nơi còn gọi là quả tu hú vì mùa trái chín chính là mùa chim tu hú gọi bạn.

Quả vải khi chín có vỏ màu đỏ nâu, mỏng, mặt ngoài sần sùi. Cùi dày, có nhiều nước ngọt (hoặc chua) và hột màu nâu sẫm. Nổi tiếng trong các giống vải là vải thiều được trồng ở Thanh Hà (Hải Dương), hạt chỉ nhỏ như đầu cái tăm, thậm chí ăn không tìm ra hột. Trái vải có hàm lượng dinh dưỡng cao, lại thêm mùi thơm thanh khiết do đó từ lâu vải đã được xem là một trong những loại quả nhiệt đới ngon nhất. Quả vải còn có thể chữa được một số bệnh đường ruột và nhiều công dụng khác nữa.

Mùa vải từ tháng 5 đến tháng 7 (âm lịch). Ở Việt Nam có rất nhiều giống, nhưng ngon và nổi tiếng vẫn là giống vải thiều trồng ở hai tỉnh Hải Dương (Thanh Hà) và Bắc Giang (Lục Ngạn).

Vào vụ thu hoạch, vải chín rộ, vải tươi không thể tiêu thụ hết ngay trong một thời gian ngắn, do vậy người ta đã chế biến thành vải khô, vừa bảo quản được lâu và cũng rất hợp khẩu vị với nhiều người.

Vú sữa

Ở việt Nam, vú sữa được trồng nhiều ở miền Nam, sau đó lan dần ra miền Bắc.

Trái vú sữa hình cầu, vỏ nhẵn, màu xanh hoặc tía. Khi chín trông rất hấp dẫn. Cắt ngang ở giữa quả có những ngăn hình sao 5 cánh, vì vậy trai vú sữa còn có tên gọi khác là “táo sao”, hạt đen nằm lỏng lẻo trong ngăn.

Thịt quả phía ngoài cùng cứng, càng vào trong thịt càng mềm vào trong cùng phần thịt bọc chung quanh hạt trong như thạch và rất ngọt. Giống quả xanh ngọt và có vị rất thơm. Cách ăn tiện nhất là dùng dao cắt đôi, ăn bằng muỗng, để lại một phần thịt bên ngoài dính với vỏ.

Nhiều người cho rằng ăn dùng dao không ngon bằng lăn cho mềm nhũn sau đó mới bóp mạnh cho quả nứt ra rồi mút lấy nước như bú sữa mẹ. Có lẽ vì vậy nó có tên là vú sữa.

Xoài

Xoài là trái cây của xử nhiệt đới. Ở Việt Nam xoài là một loại quả quý và ngon.

Mùa xoài chín rộ là tháng 4-5 âm lịch. kéo dài đến tháng bảy. Xoài trồng ở những vùng nhiều nắng thì trái mới ngon. Xoài chín có màu lụa tơ tằm, vàng hay pha lẫn các màu sắc này. Trái xoài thường cân nặng 400-500 gam trở lên, hột dẹt, cơm má không xơ hay rất ít xơ, đặc biệt là không hôi mùi nhựa thông, ngọt, thơm ngon. Một vài loại xoài trái nhỏ vàng đềuu, không xơ hột nhỏ cũng được nhiều người ưa thích

Xoài ở Việt Nam hầu như trồng khắp các tỉnh trong cả nước nhưng ở miền Bắc được trồng nhiều ở vùng Yên Châu (Sơn La). Miền Nam có nhiều giống xoài ngon và to hơn, nổi tiếng là xoài Cao Lãnh (Tiền Giang). Xoài có nhiều loại: xoài tượng, xoài thanh ca, xoài xiêm, xoài hòn, xoài cát. Giá trị dinh dường của xoài khá cao. Quả xoài, ăn lúc trái chín rất tuyệt nhưng khi trái còn xanh cũng có thể ăn được (nhưng rất chua). Xoài xanh có thể dùng để nấu canh chua, kho cá … Xoài chín lại cũng có thể dùng làm nguyên liệu, chế biến thành nước xoài, nectar xoài (cô đặc), chutney (xoài xắt từng miếng trộn với đường dấm) xuất khẩu dễ hơn quả tươi.

Cùng họ với cây xoài, ở miền Bắc còn có cây muỗm, quéo, hình dáng giống quả xoài nhưng nhỏ hơn và thường chua, có nhiều xơ.

[III]
TIỀM NĂNG DU LỊCH CÁC TỈNH, THÀNH PHỐ

HÀ NỘI

KHU VỰC HÀNH CHÍNH

Quận Ba Đình

Quận Đống Đa

Quận Hai Bà Trưng

Quận Tây Hồ

Quận Thanh Xuân

Quận Cầu Giấy

LỊCH SỬ

VĂN HÓA

Sân khấu

Âm nhạc

LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG

Hội đền Cổ Loa

Lễ hội Phù Đổng

Hội Đống Đa

Hội đền Đồng Nhân

Hội làng Lệ Mật

Hội làng Triều Khúc

Hội thổi cơm thi Thị Cấm

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Thành Cổ Loa và đền thờ An Dương Vương

Văn Miếu

Khu Thái học – Quốc Tử Giám

Thành Hà Nội

Bắc Môn

Hậu Lâu

Đoan Môn

Cột cờ

Đền Quán Thánh

Đền Hai Bà Trưng

Đền Phù Đổng

Đền Voi phục

Đền Ngọc Sơn

Phủ Tây Hồ

Chùa Trấn Quốc

Chùa Một Cột

Chùa Láng

Chùa Bà Đá

Chùa Hoè Nhai

Chùa Liên Phái

Chùa Kim Liên

Chùa Quán Sứ

Nhà Thờ Lớn

Cửa ô Quan Chưởng

Phủ Chủ Tịch

Nhà hát lớn thành phố (HN) và quảng trường CMT8

Nhà lưu niệm 90 phố Thợ Nhuộm

Nhà lưu niệm 48 Hàng Ngang

Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Quảng trường Ba Đình

Viện bảo tàng Lịch sử Việt Nam (số 1, Tràng Tiền)

Bảo tàng Quân đội (số 28A, Điện Biên Phủ)

Bảo tàng Cách Mạng (số 25, Tông Đản)

Bảo tàng Hồ Chí Minh (Số 3 Ngọc Hà)

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (số 66, Nguyễn Thái Học)

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (số 36, Lý Thường Kiệt)

Di tích lịch sử Hoả Lò

DANH THẮNG

Cầu Long Biên

Cầu Thăng Long

Cầu Chương Dương

Phố cổ – phố nghề

Hồ Hoàn Kiếm

Hồ Tây – Đường Thanh Niên (đường Cổ Ngư)

Hồ Trúc Bạch

Chợ Đồng Xuân

Công viên Thống Nhất (công viên Lê Nin)

Vườn thú Thủ Lệ

Công viên nước Hồ Tây

Làng gốm Bát Tràng

Làng rắn Lệ Mật

THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG

HẢI PHÒNG – MỘT TRUNG TÂM DU LỊCH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Chọi trâu (HP)

Lễ hội Đền Trạng

Múa rối cạn và múa rối nước

Hội đu xuân ở Thủy Nguyên

Lễ hội xuống biển

Hội đình Dư Hàng

Hội đền Phò Mã (đền Dẹo)

Hội đền Nghè

Hội đua thuyền truyền thống trên biển (đảo Cát Hải)

Hội đền An Lư

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Dư Hàng (Phúc Lâm tự)

Đình Hàng Kênh

Khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Đền Nghè

Đình Nhân Mục

Chùa Phổ Chiếu

DANH THẮNG

Biển Đồ Sơn

Núi Voi

Đảo Cát Bà và Vườn Quốc gia Cát Bà

Sông Bạch Đằng

Thắng cảnh Tràng Kênh

Quán Hoa

Nhà hát lớn thành phố (HP)

Chợ Sắt

HÀ TÂY

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội chùa Hương

Lễ hội chùa Thầy

Hội chùa Tây Phương

Hội làng Chuông

Hội làng Đa Sĩ

Hội đền Và

Lễ hội làng Nhị Khê

Hội diều Bá Giang

Hội Giã La

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Hương

Chùa Thầy và chùa Tây Phương

Chùa Đậu

Đình Chu Quyến

Chùa Mía

Đình Tây Đằng

Chùa Trăm Gian

Chùa Trầm

Thành cổ Sơn Tây

Đền Dầm

Linh Tiên Quán

DANH THẮNG

Khu du lịch và Vườn Quốc gia Ba Vì

Hồ Quan Sơn

Thắng tích núi Trầm

Làng lụa Vạn Phúc

Làng mây tre đan Phú Vinh

Làng thêu ren Quất Động

Làng nón Chuông

Làng sơn mài Hạ Thái

Làng cổ Đường Lâm

Làng Nhị Khê và khu tưởng niệm Nguyễn Trãi

Khu du lịch Đồng Mô

Khoang Xanh – Suối Tiên

Khu du lịch sinh thái Thác Đa

HẢI DƯƠNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đền Kiếp Bạc

Hội đền Yết Kiêu

Hội đền Quát

Lễ hội đền Cao

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích danh thắng Côn Sơn

Giếng ngọc

Bàn Cờ Tiên

Thạch Bàn

Đền Kiếp Bạc

Khu Kính Chủ – An Phụ

Chùa Giám

Đình Mộ Trạch

Đền cao

Văn Miếu Mao Điền

Bến Bình Than

Làng Cò

Khu danh thắng Phượng Hoàng

HƯNG YÊN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Chử Đồng Tử

Hội Phù Ủng

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Pháp Vân

Chùa Phú Thị

Đền thờ Chử Đồng Tử

Đền Phượng Hoàng

Chùa Hiến

Phố Hiến

HÀ NAM

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội vật võ Liễu Đôi

Lễ hội đền Trúc (còn gọi là hội Quyển Sơn)

Hội chùa Đội Sơn

Hội đền Trần Thương

Hội làng Duy Hải

Hội làng Võ Giảng

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Long Đọi

Chùa Đình Xá

Đền Trúc – Ngũ Động Sơn

Hang Luồn – Ao Dong

Danh thắng Kẽm Trống

Chùa Bà Đanh – Núi Ngọc

NAM ĐỊNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Phủ Dày

Hội chợ Viềng

Hội chùa Keo Hành Thiện

Hội đền Bảo Lộc

Hội chùa Cổ Lễ

DI TÍCH – DANH THẮNG

Di tích cung điện Nhà Trần

Chùa Phổ Minh

Khu di tích Phủ Dày

Chùa Cổ Lễ

Chùa Keo Hành Thiện

Đền Thượng

Đình Hương Lộc

Đền Bảo Lộc

Khu bảo tồn thiên nhiên Giao Thủy

Làng cây cảnh Vị Khê

Nghề chạm gỗ La Xuyên

Bãi biển Thịnh Long

THÁI BÌNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội làng Dương Xá

Hội làng An Cố

Hội chùa Am

Hội đền Hét

Hội đền Đồng Xâm

Hội đền Tiên La

Hội La Vân

Hội đền Đồng Bằng

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Keo (Thần Quang Tự)

Đền Tiên La

Đền Lưu Phương

Đền Hét

DANH THẮNG

Làng chạm bạc Đồng Xâm

Bãi biển Đồng Châu

Làng vườn Bách Thuận

Làng nghề Nguyên Xá

Làng Hới – nghề làm chiếu

NINH BÌNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Trường Yên

Lễ hội Yên Cư

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Cố đô Hoa Lư

Đền vua Đinh

Đền vua Lê Đại Hành

Đền Thái Vy

Chùa Bích Động

DANH THẮNG

Núi Non Nước

Núi Ngọc Mỹ Nhân

Bích Động

Tam Cốc

Vườn Quốc gia Cúc Phương

Nhà thờ Phát Diệm

Động Tiên

Động Hoa Sơn

Động Địch Lộng

Suối nước nóng Kênh Gà

Hồ Đồng Chương

Động Vân Trình

HÀ GIANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội mùa xuân

Lễ mừng nhà mới dân tộc Lô Lô

DI TÍCH – DANH THẮNG

Thị xã Hà Giang

Suối Tiên (Hà Giang)

Hang Phương Thiện

Hang Chui

Động Tiên

Cổng trời Quản Bạ

Động Én

Đồng Văn – “Cổng trời”

Dinh họ Vương

Chợ tình Khâu Vai

CAO BẰNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội mời Mẹ Trăng

Hội Lồng Tồng (lễ hội Xuống Đồng)

Hội Chùa (dân tộc Tày – Nùng)

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Đền Xuân Lĩnh

Chùa ở Viên Minh

Di tích Pắc Bó

DANH THẮNG

Thác Bản Giốc

Hồ Thang Hen

Làng rèn Phúc Sen

LÀO CAI

VĂN HÓA LỄ HỘI

Hội múa xòa ở Tà Chải

Hội chơi núi mùa Xuân

Tết Nhảy của người Dao Đỏ

Hội Lồng Tồng của người Tày (huyện Văn Bàn, huyện Bắc Hà)

Lễ hội Roóng Pọoc của người Giáy

Lễ Lập tịch của người Dao (Khe Mạ – Bảo Thắng)

Lễ hội đền làng Lão Nhai (tên gọi cũ là Lão Cai)

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Mẫu

Đền Thượng

Đền Bảo Hà

Sa Pa

Núi Phan-xi-păng

Bãi đá cổ Sa Pa

Khu du lịch núi Hàm Rồng

Thác Bạc

Cầu Mây

Hang động Tả Phìn

Chợ Sa Pa

Nước khoáng Tắc Kô

Chợ phiên Bắc Hà

Chợ Mường Hum

Lâu đài Hoàng Yến Chao

Quần thể hang động Mường Vi

Suối thác Cốc San

BẮC KẠN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội xuân Ba Bể

Lễ hội Phủ Thông

Lễ hội Lùng Tùng (hội xuống đồng)

Hội chùa Thạch Long

Hội Xuân Dương

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Thạch Long

Đền Thắm

Di tích lịch sử Pò Két

Di tích hầm bí mật Dốc Tiệm và Hội trường chữ U

ATK (An toàn khu)

DANH THẮNG

Khu du lịch và Vườn Quốc gia Ba Bể

Vườn Quốc gia Ba Bể

Động Puông

Thác Đầu Đẳng

Ao Tiên

Thác Roọm

Phya Khao

Khu bảo tổn thiên nhiên Kim Hỷ

Động Nàng Tiên

Thác Nà Đăng

LẠNG SƠN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Kỳ Lừa

Hội đền Bắc Lệ

Hội chùa Tà Và

Lễ hội Hai

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Tam Thanh

Chùa Tam Giáo – động Nhị Thanh

Chùa Tiên

Đền Tả Phủ

Đền Kỳ Cùng

Đền Bắc Lệ

Chùa Diên Khánh

Di tích Bắc Sơn

Di tích thành cổ Đoàn Thành Lạng Sơn

Thành Nhà Mạc

Ải Chi Lăng

DANH THẮNG

Núi Tô Thị (Vọng Phu)

Núi Mẫu Sơn

Chợ Kỳ Lừa

Chợ và thị trấn Đồng Đăng

TUYÊN QUANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Lồng Tông (Tuyên Quang)

Lễ hội bản Giếng Tanh

Lễ hội quá tang của người Dao

DI TÍCH, DANH THẮNG

Khu di tích Tân Trào

Đình Tân Trào

Cây đa Tân Trào

Đình Hồng Thái

Hang Bòng

Lán Nà Lừa

Di tích lịch sử Kim Bình

Di tích lịch sử ATK Kim Quan

Di tích lịch sử Đá Bàn

Rừng nguyên sinh Nà Hang

Suối khoáng Mỹ Lâm

Thác Mơ

YÊN BÁI

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Đông Cuông

Lễ tết nhảy

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đông Cuông

Đền Gia Quốc Công

Chùa Bách Lẫm

Đền Tuần Quán

Di tích Căng và đồn Nghĩa Lộ

Khu di tích mộ Nguyễn Thái Học

Hồ Thác Bà

THÁI NGUYÊN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đền Đuổm

Hội Hích

Lễ hội chùa Hang

Hội làng Cơm hòm

DI TÍCH LỊCH SỰ – VĂN HÓA

Chùa Hang

Chùa Cao

Đình Phương Độ

Di tích khảo cổ học Thần Xa

Khu di tích núi Văn, núi Võ

Di tích lịch sử ATK Định hóa

Di tích lịch sử làng Quặng

Di tích rừng Khuân Mánh

Di tích lịch sử cách mạng xã Tiên Phong

Di tích lịch sử Căng Bá Vân

Di tích lịch sử nhà tù Chợ Chu

Di tích Điềm Mạc

Di tích đền Đuổm

Bảo tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam

DANH THẮNG

Hồ Núi Cốc

Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà

PHÚ THỌ

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Đền Hùng

Hội Bạch Hạc

Hội Chu Hóa

Hội mở cửa rừng

Hội đánh cá

Hội Cầu tháng giêng

Hội Phết Hiền Quang

Hội Xoan

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích Đền Hùng

Chùa Xuân Lũng

Chùa Phúc Thánh

Núi Thắm

Đầm Ao Châu

Hang động Xuân Sơn và rừng Xuân Sơn

VĨNH PHÚC

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đình Tích Sơn

Hội Sơn Đồng

Hội Hạ Lôi

Hội Dưng

Hội xuân làng Thổ Tang

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Bình Sơn

Danh thắng Tây Thiên

Đình làng Phú Mỹ

Đình Hương Canh

Đình Thổ Tang

DANH THẮNG

Khu du lịch Tam Đảo

Hồ Đại Lải

Làng nghề gốm sứ Hương Canh

Chợ Tam Lộng

BẮC GIANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Yên Thế

Lễ hội Cầu Vồng

Hội trám rụng

Hội Xuân

Hội đền Suối Mỡ

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích Suối Mỡ

Đình Phúc Long

Chùa Đức La

Chùa Bổ Đà

Đình Lỗ Hạnh

Đình Thổ Hà

Di tích cách mạng Hoàng Vân

Di tích thành Xương Giang

DANH THẮNG

Hồ Cấm Sơn

Khu du lịch Khuôn Thần

Rừng cấm nguyên sinh Khe Rỗ

Các điểm du lịch khác

BẮC NINH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Lim

Hội Đình Bảng

Hội Đông Hồ

Hội chùa Phật Tích

Lễ hội đền Đô

Lễ hội chùa Dâu

Hội chùa Tổ

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đô

Đền Bà Chúa Kho

Chùa Dâu

Chùa Bút Tháp

Chùa Phật Tích

Đình làng Đình Bảng

Đình Cổ Mễ

Đình Đông Hồ

Di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt

Di tích Núi Dinh

Đình Diềm

Làng tranh Đông Hồ

QUẢNG NINH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Bạch Đằng

Hội đền Cửa Ông

Hội chùa Long Tiên

Lễ hội Thập Cửu Tiên Công

Hội đình Trà Cổ

Lễ hội đình Quan Lạn

Lễ hội Yên Tử

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Quỳnh Lâm

Đền Cửa Ông (Đông Hải Linh Từ)

Đình Quan Lạn

Miếu Tiên Công

Bãi cọc Bạch Đằng

Đình Trung Bản

Di tích An Sinh

Đình Trà Cổ

Chùa Vạn Linh Khánh (Chùa Trà Cổ)

Đền Thiên Hậu Thánh Mẫu (Đền Trà Cổ)

Nhà thờ Trà Cổ

DANH THẮNG

Vịnh Hạ Long

Bãi Cháy

Núi Bài Thơ

Hang Đầu Gỗ

Động Sửng Sốt

Hang Trinh Nữ – Hang Trống

Động Thiên Cung

Động Hang Hanh

Hòn Đỉnh Hương (Lư Hương hay Bình Phong)

Hòn Trống Mái (Gà Chọi, Cặp Gà)

Hòn Đũa

Hòn Yên Ngựa

Đảo Khỉ

Núi Yên Tử

Đảo Tuần Châu

Vân Đồn

Trà Cổ

LAI CHÂU

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên

Lễ Hạn khuống

Lễ hội Mừng măng mọc

Lễ Cúng bản của người Cống

Tết Cơm mới của người La Hủ

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đại Giá Đại Vương

Cụm di tích Điện Biên Phủ

Di tích Noọng Nhai

Thành Xam Mứn

Đèo Pha Đin

Hồ Pa Khoang

Hang động khác

Hang Thẩm Báng

SƠN LA

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Hoa Ban

Trò tung còn tìm bạn, tìm duyên (dân tộc Tày)

Hội Pang – Cẩu Nó (dân tộc Khơ mú, Xinh Mun)

Tết Cơm mới (dân tộc Khơ mú, Sơn La)

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Chiến Viện

Nhà tù và Bảo tàng Sơn La

Thị xã Sơn La

Hang Thẩm Tét Toòng

Hang Thẩm Ké

Suối nước nóng Bản Mòng

Bản Hìn

Cao nguyên Mộc Châu

Danh thắng Yên Châu

HÒA BÌNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Xên bản, Xên mường (dân tộc Thái)

Hội Cầu mưa (dân tộc Thái)

Lễ Cầu mát

Lễ hội Cầu phúc bản mường

Lễ Cơm mới

Lễ Khẩn Chiêm

Hội Xéc bùa (hội cồng chiêng)

DI TÍCH -DANH THẮNG

Đền Thác Bờ

Chùa Tiên – Động Phú Lão

Chùa Kè

Tam Động Sơn

Hang Bụt

Thung lũng Mai Châu

Bản dân tộc Mường

Suối nước nóng Kim Bôi

Công trình thủy điện Hòa Bình

Khu du lịch Suối Ngọc – Vua Bà

THANH HÓA

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội đền Dương Sơn

Lễ hội Lam Kinh

Lễ hội đền Sòng

Lễ hội đền Bà Triệu

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Di tích Đông Sơn

Đền Bà Triệu

Thành nhà Hồ

Di tích Lam Kinh

Lăng Lê Thái Tổ (Vĩnh Lăng)

Bia Vĩnh Lăng

Đền Độc Cước

Đền Cô Tiên

Di tích Đa Bút

Khu di tích Hàm Rồng

Chiến khu Ngọc Trạo

DANH THẮNG

Bãi biển Sầm Sơn

Hòn Trống Mái

Núi Vọng Phu

Vườn quốc gia Bến En

Sông Mã – Núi Rồng – Núi Ngọc

Cụm thắng cảnh Tiến Nông

Động Từ Thức

Động Hồ Công

Khu di tích thắng cảnh Phố Cát

Danh thắng Biện Sơn

Hang cá Cẩm Lương

Hang Con Moong

Làng Nhồi – làng chạm khắc đá

NGHỆ AN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội đền Cuông

Lễ hội đền Nguyễn Sư Hồi

Lễ hội đền Quả

Lễ hội vua Mai

Lễ hội Hang Bua

Hội Quỳnh

Hội Thanh Đàm (rước hến)

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Đền Cuông

Đền Cờn

Đền Quả Sơn

Đình Hoành Sơn

Đền Hồng Sơn

Chùa Sư Nữ (Chùa Cầu Linh)

Hồ Thành

Khu du lịch núi Quyết

Di tích lưu niệm cụ Phan Bội Châu

Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh

Quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh

Làng Sen (quê nội)

Làng Chùa (quê ngoại)

Ngôi nhà thờ

Ngôi nhà cụ Hoàng Đường

Phần mộ bà Hoàng Thị Loan (1858-1901)

DANH THẮNG

Bãi biển Cửa Lò

Hang Thẩm Ồm

Thác Khe Kẽm

Thác Xao Va

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát

Chợ vùng biên Nậm Cắn

HÀ TĨNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội chùa Hương Tích

Hội Chiêu Trưng

Hội Hạ thủy

Hội đền Bích Châu (Đền Bà Hải)

Hội đua thuyền (Hà Tĩnh)

Hội Xuân Điển

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Chân Tiên

Chùa Tượng Sơn

Đền Thái Yên

Đền Cả

Đền Củi

Đền thờ Đặng Tất, Đặng Dung

Miếu Biên Sơn

Đền thờ Nguyễn Biểu

Mộ Trạng nguyên Bạch Liên

Di tích lưu niệm Lê Hữu Trác

Di tích lưu niệm Nguyễn Công Trứ

Khu lưu niệm Nguyễn Du

Mộ Phan Đình Phùng

Di tích lưu niệm Trần Phú

Di tích lưu niệm Bác Hồ

Di tích lịch sử Ngã Ba Nghèn

Đình Tứ Mỹ

Đền Nguyễn Thị Bích Châu

Ngã ba Đồng Lộc

DANH THẮNG

Núi Thiên Cầm

Núi Hồng Lĩnh

Hồ Kẻ Gỗ

Cửa Sót – Nam Giới

Bãi biển Xuân Thành

Đèo Ngang – Hoành Sơn Quan

Vườn Quốc gia Vụ Quang

QUẢNG BÌNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Cầu Ngư

Hò khoan Lệ Thủy

Hội trải Quảng Bình

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Hoằng Phúc

Quảng Bình Quan

Luỹ Đào Duy Từ

Thành Đồng Hới

Mộ Nguyễn Hữu Cảnh

DANH THẮNG

Động Phong Nha

Đèo Ngang

Khu danh thắng Lý Hòa

Bãi tắm Nhật Lệ và di tích Bàu Tró

Suối nước khoáng Bang

Làng biển Cảnh Dương

QUẢNG TRỊ

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Thượng Phước

Hội Cướp cù

Lễ hội La Vang

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Sắc Tứ

Nhà thờ La Vang

Khe Sanh

Thành cổ Quảng Trị

Sông Bến Hải – cầu Hiền Lương

Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn

Địa đạo Vịnh Mốc

Hàng rào điện tử Mắc-na-ma-ra

DANH THẮNG

Đường Trường Sơn

Khu danh thắng Đakrông

Cửa khẩu Lao Bảo

Cửa Tùng

Rú Lịnh

Suối nước nóng Tân Lâm

THỪA THIÊN HUẾ

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Điện Hòn Chén

Lễ hội Cầu ngư ở Thái Dương Hạ

Hội chợ Xuân Gia Lạc

Hội vật võ làng Sình

Hội đua trải

Hội thả diều

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Kinh thành Huế

Ngọ môn

Điện Thái Hòa

Thế Miếu

Cửu Đỉnh

Hiển Lâm Các

Cung Thất

Lăng, tẩm

Lăng Gia Long (Thiên Thọ lăng)

Lăng Minh Mạng (Hiếu lăng)

Lăng Tự Đức (Khiêm lăng)

Lăng Khải Định (Ứng lăng)

Hổ Quyền

Chùa Thiên Mụ

Chùa Diệu Đế

Chùa Từ Đàm

Chùa Thuyền Tôn

Chùa Thánh Duyên

Bảo tàng cổ vật Huế

Phân viện bảo tàng Hồ Chí Minh (Huế)

A Lưới

Làng Dương Nỗ

DANH THẮNG

Thành phố Huế

Sông Hương

Núi Ngự Bình

Đồi Vọng Cảnh

Cầu Trường Tiền

Chợ Đông Ba

Làng vườn

Rừng Quốc gia Bạch Mã

Bãi Thuận An

Bãi tắm Lăng Cô

Bãi biển Cảnh Dương

Suối Voi

Suối nước khoáng Mỹ An

THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Quán Thế Âm – Ngũ Hành Sơn

Lễ hội Cá Ông

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Bảo tàng Chăm

Bảo tàng Đà Nẵng

Chùa Phổ Đà

Chùa Tam Bảo

Chùa Pháp Lâm

Chùa Tam Thai

Chùa Linh Ứng

Chùa Quán Thế Âm

Hội thánh truyền giáo Cao Đài – Đà Nẵng

DANH THẮNG

Ngũ Hành Sơn – Non Nước

Động Huyền Không

Động Tàng Chơn

Động Huyền Vi

Động Quan Âm

Bãi biển Non Nước

Đèo Hải Vân

Khu du lịch Bà Nà – Núi Chúa

Bán đảo Sơn Trà

Công viên 29-3

Làng đá mỹ nghệ Non Nước

Làng cổ Phong Nam (huyện Hòa Vang)

QUẢNG NAM

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Bà Thu Bồn

Lễ hội Long Chu

Lễ hội Cầu Bông

Lễ vía Bà Thiên Hậu

Lễ Nguyên Tiêu

Lễ tế cá ông

Lễ cúng tổ Minh Hải

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Địa đạo Kỳ Anh

Giếng Nhà Nhì (bảy dũng sĩ Điện Ngọc)

Khu di tích cách mạng Khu uỷ khu V

Khu di tích Nước Oa

Di tích Núi Thành

Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng

Mộ Hoàng Diệu

Di sản văn hóa thế giới Hội An

Cầu Nhật Bản (chùa Cầu)

Hội quán Quảng Đông

Miếu Quan Công (Chùa Ông)

Hội quán Phước Kiến

Chùa Phước Lâm

Chùa Chúc Thánh

Tháp Bằng An

Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn

Tháp Chiên Đàn

Tháp Khương Mỹ

Kinh thành Trà Kiệu

Nhà thờ Trà Kiệu

DANH THẮNG

Bãi tắm Cửa Đại

Cù Lao Chàm

Sông Thu Bồn

Bãi tắm Tam Thanh

Bãi Rạng

Mỏm Bàn Than

Thắng cảnh Hòn Kẽm – Đá Dừng

Suối Tiên (Quế Sơn)

Hồ Phú Ninh

Làng mộc Kim Bồng

Làng gốm Thanh Hà

Đúc đồng Phước Kiều

QUẢNG NGÃI

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội cúng Cá Ông

DI TÍCH – DANH THẮNG

Di tích khảo cổ Sa Huỳnh

Thành cổ Châu Sa

Chứng tích Sơn Mỹ

Chùa Ông

Di tích chùa Hang

Di tích Ba Tơ

Di tích Chiến thắng Vạn Tường

Chùa Thiên Ấn

Núi Thiên Ấn – sông Trà Khúc

Bãi biển Sa Huỳnh

Bãi biển Mỹ Khê

BÌNH ĐỊNH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ cúng Cá Ông (Bình Định)

Lễ hội Tây Sơn

Lễ hội Đổ Giàn

Hội làng Thị Tứ

Hội xuân chợ Gò

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Nhà bảo tàng Quang Trung

Thành Hoàng Đế (thành Trà Bàn)

Thành Thị Nại

Chùa Thập Tháp (Thập Tháp Di Đà Tự)

Chùa Long Khánh

Chùa Sơn Long (chùa Hang)

Chùa Hang (chùa Thạch Cốc)

Tịnh xá Nguyên Thiều

Hệ thống Tháp Chàm

Tháp Dương Long

Tháp Bánh Ít

Tháp Cánh Tiên

Tháp Đôi

DANH THẮNG

Ghềnh Ráng

Bãi tắm Hoàng Hậu

Bán đảo Phương Mai – Thị Nại

Suối nước nóng Hội Vân (suối Tiên)

Thắng cảnh Hầm Hô

PHÚ YÊN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội ăn trâu của người Ba Na

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Nhạn

Thành Hồ

Chùa Đá Trắng (chùa Từ Quang)

Chùa Bảo Tịnh

Mộ và đền thờ Lê Thành Phương

Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh

DANH THẮNG

Khu bảo tồn thiên nhiên Krong Trai

Đầm Ô Loan (huyện Tuy An)

Ghềnh Đá Đĩa

Bãi biển Mỹ Á (Long Thủy)

Vịnh Xuân Đài

Vũng Rô – khu bảo tồn thiên nhiên bắc đèo Cả

KHÁNH HÒA

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội cá Voi

Lễ hội Tháp Bà

Lê hội Am Chúa

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Bà (tháp Pô Nagar)

Thành cổ Diên Khánh

Chùa Long Sơn

Mộ bác sĩ Yersin

Nhà thờ Chánh tòa Nha Trang

DANH THẮNG

Hòn Chồng

Hồ cá Trí Nguyên

Viện Hải Dương học

Bãi Trũ

Vịnh Văn Phong

Dốc Lết

Suối Ba Hồ

Suối Tiên

Bãi biển Đại Lãnh

Trường Sa

NINH THUẬN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Katê (tưởng niệm đấng cha)

Lễ hội Cha Bun (tưởng niệm đấng mẹ)

Lễ hội Rija Nưga

Lễ hội Jòn Jang (cầu đảo, cầu thần nông)

Lễ Đền ơn đáp nghĩa Cha Mẹ (dân tộc Raglai)

Di TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Pôklông Garai

Tháp Pôrômê

Tháp Hòa Lai

Bẫy đá Pi Năng Tắc

DANH THẮNG

Bãi tắm Ninh Chữ

Làng du lịch Cà Ná

Vịnh Vĩnh Hy

Núi Đá Trắng

BÌNH THUẬN

VĂN HÓA LỄ HỘI

Hội đền Dinh Thày

Lễ hội Mbăng Katê

Lễ hội cầu yên

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Khu di tích trường Dục Thanh

Nhà lưu giữ bảo vật Vương quốc Chăm

Đền thờ Poklong-MơhNai (huyện Bắc Bình)

Nhóm di tích tháp cổ Pô-Sha-Nư

Chùa Hang (Chùa Cổ Thạch)

Chùa Bảo Sơn

Đền thờ Cố Hỷ Phu Nhân

Chùa Linh Sơn Trường Thọ

Vạn Thủy Tú

DANH THẮNG

Mũi Né

Khu du lịch Hòn Rơm

Hòn Lao Câu

Suối Tiên

Bãi biển Đồi Dương

Khu du lịch Vĩnh Hảo – Tuy Phong

Hồ Biển Lạc

Khu nghỉ mát Novotel Ocean Dunes

KON TUM

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ cúng Đất làng

Lễ ăn Trâu

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Bác Ái

Chùa Hồng Từ

Ngục Kon Tum

Chiến trường Đắk Tô và đồi Charlie

Nhà Rông

Nhà mồ Tây Nguyên

Thác Yaly

Làng Ba Na

GIA LAI

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội ăn Trâu (còn gọi là lễ Đâm Trâu)

Lễ ăn cơm mới

DI TÍCH – DANH THẮNG

Quần thể di tích Tây Sơn Thượng Đạo

Chùa Bửu Nghiêm

Chùa Bửu Thắng

Tịnh xá Ngọc Phúc

Làng kháng chiến Ster

Nhà tù Pleiku

Biển hồ Tơ Nưng

Thác Xung Khoeng

Núi Chơ Hơ Rông

Hồ Ayun Hạ

ĐẮK LẮK

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đua voi ở Buôn Đôn

Hội Xuân

Lễ Lớn Khôn (MPUH)

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Khải Đoan

Nhà tù Buôn Ma Thuột

Tháp Yang Prong

Du lịch Buôn Đôn

Khu sinh thái rừng, hồ Đakmin

Di tích nhà sàn cổ

Hố Lắk và biệt điện Bảo Đại

Thác Đ’ray Sap

Thác nước ở Đắk Nông

Bãi đá sông Krông Bông

Vườn quốc gia YokDon

LÂM ĐỒNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội ăn trâu (dân tộc Cơ Ho)

Lễ cúng thần Suối (dân tộc Mạ)

Lễ cúng thần Bơ Mung (thần Đập nước – dân tộc Chu Ru)

Tết Mạ, K’Ho – lễ cúng cơm mới

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Nhà bảo tàng tổng hợp Lâm Đồng

Chùa Linh Sơn

Chùa Linh Phong (chùa Sư Nữ)

Chùa Linh Quang

Chùa Thiên Vương Cổ Sát (chùa Phật Trầm, chùa Tàu)

Thiền viện Trúc Lâm

Các dinh thự

Nhà thờ Đà Lạt

Ga Đà Lạt

DANH THẮNG

Thác Prenn

Thác Cam Ly

Hồ Xuân Hương

Vườn hoa Đà Lạt

Sân golf Đà Lạt

Chợ Đà Lạt

Thung lũng tình yêu

Hồ Than Thở

Thác Đatanla – hồ Tuyền Lâm

Núi Langbian – Xã Lát

Đankia và suối Vàng

Thác Guga

Hồ Đa Nhim – Đèo Ngoạn Mục

Thác Pông-gua

Thác Đambri

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TIỀM NĂNG DU LỊCH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội trong ngày giỗ vua Hùng

Ngày giỗ Trần Hưng Đạo

Lễ giỗ Lê Văn Duyệt

Lễ đền thờ Phan Công Hớn

Hội chùa Ông Bổn

Lễ Kỳ Yên đình Phú Nhuận

Lễ hội miếu ông Địa

Lễ Giáng sinh

Lễ Kỳ Yên đình Bình Đông

Lễ hội ngư dân (Cần Giờ)

Lễ giỗ tổ nghề Kim Hoàn

Lễ giỗ tổ cải lương, hát bội

Lễ hội người Chăm

Lễ hội của người Hoa

Lễ hội của người Khmer

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Giác Lâm

Chùa Giác Viên

Chùa Vĩnh Nghiêm

Chùa Nam Thiên Nhất Trụ

Chùa Xá Lợi

Bát Bửu Phật Đài

Chùa Ấn Quang

Chùa Phụng Sơn (Chùa Gò)

Chùa Linh Sơn

Thiền Viện Vạn Hạnh

Đền thờ Trần Hưng Đạo

Nhà thờ Đức Bà

Nhà thờ Huyện Sỹ (còn gọi là nhà thờ Chợ Đũi)

Nhà thờ Tin Lành

Nhà thờ Chợ Quán

Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê (Nhà thờ Cha Tam)

Nhà thờ Thánh Jeanne d’Arc (Nhà thờ Ngã Sáu)

Bảo tàng lịch sử Việt Nam tại TP. HCM

Bảo tàng cách mạng thành phố (dinh Gia Long cũ)

Bảo tàng Chủ tịch Tôn Đức Thắng

Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ

Khu lưu niệm Chủ tịch HCM

Hội trường Thống nhất

Bảo tàng chứng tích chiến tranh

Địa đạo Củ Chi

Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược

Dinh Xã Tây – Trụ sở UBND Tp. Hồ Chí Minh

Bưu điện Sài Gòn

DANH THẮNG

Thảo Cầm Viên

Công viên Đầm Sen

Khu du lịch Kỳ Hòa

Công viên Văn hóa TP. HCM

Khu du lịch Văn Thánh

Công viên nước Sài Gòn

Khu du lịch Suối Tiên

Khu du lịch “Một thoáng Việt Nam”

Mười tám thôn Vườn Trầu

Vườn cò Thủ Đức

Khu rừng Sác ngập mặn Cần Giờ

Chợ Lớn

Chợ Bến Thành

Chợ An Đông

BÌNH PHƯỚC

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tết mừng lúa mới của người M’Nông

DI TÍCH – DANH THẮNG

Núi Bà Rá

Đoạn cuối đường Hồ Chí Minh

Khu du lịch Sóc Xiêm

Khu du lịch Suối Lam

TÂY NINH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Xuân Núi Bà

Hội Vía Bà

DI TÍCH – DANH THẮNG

Căn cứ Trung ương cục Miền Nam

Tháp cổ Bình Thạnh

Tòa thánh Cao Đài

Chùa Phước Lưu

Núi Bà Đen

Hồ Dầu Tiếng

BÌNH DƯƠNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội dân gian chùa bà Thiên Hậu

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hội Khánh

Chùa Núi Châu Thới

Chùa Long Hưng

Chùa Bà

Vườn cây ăn trái Lái Thiêu (huyện Thuận An)

Làng sơn mài Tương Bình Hiệp

Làng nghề gốm sứ

ĐỒNG NAI

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ Kỳ Yên (Cầu an)

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Mộ cổ Hàng Gòn

Đền thờ Nguyễn Tri Phương

Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (xã hiệp Hòa-thành phố Biên Hòa)

Đình Tân Lân

Đình An Hòa

Tòa Hành chính Long Khánh (thị trấn Xuân Lộc)

Chùa Long Thiền (phường Bưu Hòa-Tp. Biên Hòa)

Chùa Bửu Phong

DANH THẮNG

Khu du lịch Bửu Long – Hồ Long Ẩn

Khu du lịch Đảo Ó – Đồng Trường

Thác Trị An

Thác Đá Hàn

Vườn quốc gia Cát Tiên

Làng bưởi Tân Triều

Làng gốm ven sông Đồng Nai

Danh thắng Đá Chồng Định Quán

BÀ RỊA – VŨNG TÀU

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Dinh Cô

Lễ Nghinh Ông (lễ thờ cá voi)

Lễ hội đình Thần Thắng Tam

DI TÍCH – DANH THẮNG

Thích Ca Phật Đài

Niết Bàn Tịnh Xá

Chùa Quan Thế Âm Bồ Tát

Linh Sơn Cổ tự

Tượng chúa Jêsus

Khu di tích Đình Thắng Tam

Đình Thần Thắng Tam

Miếu Bà

Lăng Cá Ông

Bạch Dinh (Villa Blanche)

Hải Đăng Vũng Tàu

Bãi Sau (bãi Thuỳ Vân)

Bãi Trước (bãi Tầm Dương)

Bãi Nghinh Phong (bãi Ô Quắn)

Bãi Dứa

Bãi Dâu

Hòn Bà

Núi Nứa

Nhà Lớn (đền Ông Trần)

Thắng cảnh Dinh Cô

Bãi tắm Long Hải

Chùa cổ Long Bàn

Nhà tưởng niệm nữ anh hùng Võ Thị Sáu

Khu căn cứ cách mạng Minh Đạm

Suối Tiên (Tân Thành)

Suối nước nóng Bình Châu

Côn Đảo

An Sơn miếu

LONG AN

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ Cầu Mưa

DI TÍCH – DANH THẮNG

Cụm di tích Bình Tả

Lăng Nguyễn Huỳnh Đức (xã Khánh Hậu, thị xã Tân An)

Nhà bảo tàng Long An

Ngôi nhà 120 cột

Đồn Rạch Cốc

Chùa Tôn Thạnh

Chùa Linh Sơn (chùa Núi)

Chùa Kim Cang

Khu du lịch sinh thái Đồng Tháp Mười

Cụm vườn Thanh Long (Châu Thành)

Vườn hoa kiểng Thanh Tâm

ĐỒNG THÁP

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Gò Tháp

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Khu di tích Gò Tháp

Đền thờ thượng tướng Trần Ngọc (Đền Đốc Binh Vàng)

Văn Thánh Miếu

Chùa Kiến An Cung

Chùa Hương (Sa Đéc) (Phước Hưng Cổ Tự)

Chùa Bà (Sa Đéc)

Đình Tân Phú Trung

Đình Định Yên

Đình Long Khánh

Lăng cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc

Khu căn cứ Xẻo Quít

DANH THẮNG

Vườn quốc gia Tràm Chim

Vườn cò Tháp Mười

Vườn hoa Tân Qui Đông

Cồn Tiên

Bãi tắm An Hòa

Chợ chiếu Định Yên

AN GIANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội Bà Chúa Xứ

Hội đền Nguyễn Trung Trực

Lễ hội Chol Chnam Thmay

Lễ Đôn Ta (lễ cúng ông bà)

Lễ hội đua bò của dân tộc Khmer

Lễ hội Hát Gi (Haji hay còn gọi Roja Haji)

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Cù lao Ông Hổ và nhà lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng

Khu di tích lịch sử Tức Dụp

Thành cổ Óc Eo

Di tích lịch sử quản cơ Trần Văn Thành

Chùa Xã Tón (Xray Tôn)

Miếu Bà Chúa Xứ

Lăng Thoại Ngọc Hầu

Chùa Tây An

Chùa Giồng Thành

Thánh đường hồi giáo Ma Ba Rák (chùa Chăm)

DANH THẮNG

Khu du lịch núi Cấm (huyện Tịnh Biên)

Khu du lịch núi Sam

TIỀN GIANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội Vàm Láng

Hội Tứ Kiệt

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Di tích Văn hóa óc Eo Gò Thành (xã Tân Thuận, huyện Chợ Gạo)

Di tích lịch sử Rạch Gầm – Xoài Mút

Chùa Vĩnh Tràng

Chùa Hội Thọ

Chùa Linh Thứu

Chùa Thanh Trước

Đình Long Hưng

Di tích Ấp Bắc

Đình Tân Hiệp

Lũy Pháo Đài

Lăng Trương Định

Mộ Thủ Khoa Huân

Lăng Hoàng Gia

Mỹ Tho đại phố

DANH THẮNG

Cồn Thới Sơn

Trại nuôi rắn Đồng Tâm

Đồng Tháp Mười

Chợ nổi Cái Bè và Cù lao Tân Phong

VĨNH LONG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

DI TÍCH – DANH THẮNG

Văn Thánh Miếu (Vĩnh Long)

Đình Long Thanh

Chùa Phước Hậu

Chùa Tiên Châu (Chùa Tô Châu)

Chùa Kỳ Sơn

Tịnh xá Ngọc Viên

Chùa Pháp Hải

Chùa Giác Thiên

Cù lao An Bình và Bình Hòa Phước

Khu du lịch Trường An

Cầu Mỹ Thuận

BẾN TRE

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đền Phú Lễ

Hội tế thần Cá Ông (Ba Tri)

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hội Tôn

Chùa Tuyên Linh

Chùa Viên Minh

Làng du kích Đồng Khởi

Mộ Nguyễn Đình Chiểu

Mộ Võ Trường Toản

Mộ Phan Thanh Giản

Cồn Phụng (Cồn Đạo Dừa)

Cồn Qui

Cồn Tiên

Sân chim Vàm Hồ

Vườn cây ăn trái Cái Mơn (Chợ Lách)

KIÊN GIANG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội tưởng niệm Nguyễn Trung Trực

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Mộ và đền thờ Nguyễn Trung Trực

Chùa Tam Bảo (Rạch Giá)

Chùa Làng Cát

Nhà thờ, lăng mộ dòng họ Mạc

Chùa Phù Dung

Chùa Tam Bảo

Tịnh xá Ngọc Sơn

Nhà tù Hà Tiên

DANH THẮNG

Cảnh đẹp Hà Tiên

Bãi Dương

Chùa Hang

Thạch Động

Cảnh đẹp Đông Hồ

Đảo Phú Quốc

Dương Đông

Suối Tranh

Suối Đá Bàn

Bãi Kem

Bãi Trường

Nhà lao Cây Dừa

Quần đảo An Thới

CẦN THƠ

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hội đình Bình Thủy

Di TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Nam Nhã

Hội Linh Cổ tự

Chùa Ông (Quảng Triệu Hội Quán)

Đình Bình Thủy (Long Tuyền cổ miếu)

Chùa Khánh Quang

Khu di tích căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ (Căn cứ Bà Bái)

Mộ danh nhân Phan Văn Trị

Bến Ninh Kiều

Vườn du lịch ở Cần Thơ

Chợ nổi Phụng Hiệp

Di tích Long Mỹ

Vườn cò Bằng Lăng

TRÀ VINH

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ hội cúng biển Mỹ Long (lễ hội Nghinh Ông)

Lễ hội khác hàng năm của người Khmer

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hang

Chùa Angkortte Pali (Chùa Âng)

Chùa Nôdol

Chùa Sam-rông-ek

Chùa Lưỡng Xuyên (Chùa Long Phước)

Chùa Di Đà (Chùa Tiên Châu hoặc Chùa Tô Châu)

Đền thờ Bác Hồ (Trà Vinh)

Cồn Nghêu (Cồn Nạnh)

Ao Bà Om (Ao Vuông)

Bãi biển Ba Động

SÓC TRĂNG

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ Ok om bok và hội đua ghe ngo

Hội tế thần linh

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Khmer ở Sóc Trăng

Chùa Kh’leang

Chùa Dơi (Chùa Mã Tộc, Chùa Ma-ha-tuc)

Nhà Bảo tàng Văn hóa Khmer

Căn cứ Tỉnh ủy Sóc Trăng

Chùa Đất Sét

Cồn Mỹ Phước

Hồ nước ngọt

Vườn cò Thanh Trị

Khu du lịch Bình An

BẠC LIÊU

VĂN HÓA – LỄ HỘI

DI TÍCH – DANH THẮNG

Tháp cổ Vĩnh Hưng

Chùa Xiêm Cán

Chùa Quan Đế (Chùa Ông)

Chùa Mới Hòa Bình

Chùa Vĩnh Hòa

Chùa Minh (Vĩnh Triều Minh Hội Quán)

Quần thể kiến trúc nhà Tây ở Bạc Liêu

Sân chim Bạc Liêu

CÀ MAU

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lễ cúng Kỳ Yên (Cà Mau)

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Quan âm

Chùa Hưng Quảng

Đình Tân Hưng

Hồng Anh Thư Quán

Vườn chim trong thành phố

Hòn Khoai

Đất Năm Căn

Mũi Cà Mau

Hòn Đá Bạc

Rừng Sác

Sân chim Ngọc Hiển

HÀ NỘI

Diện tích: 921 km²

Dân số (2001): 2.841.700 người

Các quận: Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Tây Hồ, Thanh Xuân, Cầu Giấy.

Các huyện: Gia Lâm, Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm và Sóc Sơn.

Hà Nội là thủ đô của nước Việt Nam.

Hà Nội nằm ở trung tâm đồng bằng sông Hồng, phía bắc giáp tỉnh Thái Nguyên, phía nam giáp tỉnh Hà Tây, phía đông và đông nam giáp tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và Hưng Yên, phía tây giáp tỉnh Hà Tây, Vĩnh Phúc.

Thành phố Hà Nội ở vị trí từ 20°25’ đến 21° 23’ vĩ độ Bắc và từ 105° 15’ đến 106° 03’ kinh độ Đông. Hà Nội nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới có gió mùa. Nếu phân chia thật chi tiết và tinh tế, Hà Nội có đủ bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông. Nhưng để giúp người ở xa dễ nhận biết khí hậu Hà Nội khi chuẩn bị đến thủ đô này, có thể tạm chia thành 2 mùa chính là mùa khô và mùa mưa. Mùa khô từ tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau, đây là thời kỳ giá lạnh, không mưa to. Từ tháng 1 đến tháng 3 vẫn có giá lạnh nhưng vì là tiết xuân nên có mưa nhẹ (mưa xuân) đủ độ ẩm cho cây cối đâm chồi nảy lộc. Từ tháng 5 đến tháng 9 là mùa nóng có mưa to và bão. Trong các tháng 8, 9, 10, Hà Nội có những ngày thu. Mùa thu Hà Nội trời trong xanh, gió mát. Những ngày cuối thu se se lạnh và nhanh chóng hòa nhập vào mùa đông.

Nhiệt độ trung bình mùa đông: 17,2°C (năm thấp nhất xuống tới 2,7°C). Trung bình mùa hạ: 29,2°C (năm cao nhất lên tới 42,8°C). Nhiệt độ trung bình cả năm: 23,2°C. Mưa trung bình hàng năm: 1.800 mm.

Sông

Là vùng đất cổ, Hà Nội được sông Hồng và các phụ lưu bồi đắp tạo nên, do đó Hà Nội gắn bó với sông Hồng mật thiết như con với mẹ. Xưa kia người ta đã gọi sông Hồng là sông Cái – sông Mẹ. Tên gọi Hà Nội có ý nghĩa là vùng đất bên trong sông. Đoạn sông Hồng ôm lấy Hà Nội dài gần 100 km chiếm 1/5 chiều dài của sông Hồng trên đất Việt Nam.

Các sông khác chảy qua Hà Nội là: sông Đuống, Cầu, Cà Lồ, Đáy, Nhuệ, Tích, Tô Lịch và sông Kim Ngưu. Đặc biệt sông Tô Lịch đã được nhắc đến nhiều trong văn chương Hà Nội xưa như một con sông đẹp chảy trong lòng thành phố.

Ngày nay, sông Tô Lịch và sông Kim Ngưu chỉ có tác dụng như một hệ thống thoát nước cho thành phố. Nhà nước đã có kế hoạch cải tạo hai con sông này để trả lại vẻ đẹp ban đầu.

Hồ

Hà Nội là thành phố của những hồ đẹp. Những hổ nổi tiếng đã đi vào văn thơ là hồ Hoàn Kiếm (hồ Gươm), hồ Tây, Trúc Bạch, Thiền Quang, Bảy Mẫu, Thủ Lệ, hồ Giảng Võ … đó còn là những lá phổi xanh của thành phố với vườn hoa và hàng hàng, lớp lớp cây xanh tạo cho thành phố nguồn sinh lực trong thiên nhiên tươi mát.

Giao thông

Hiện nay Hà Nội đang chuyển mình cùng cả nước. Hàng loạt phố mới, với những đại lộ, đường cao tốc ra đời. Nhiều khách sạn, công sở cao tầng hiện đại, đan xen với các khu phố cổ tạo nên một dáng vẻ mới cho thành phố 1000 năm. Sân bay quốc tế Nội Bài cách trung tâm thành phố khoảng 35 km. Đây là một trong hai sân bay lớn nhất nước với nhiều đường bay trong và ngoài nước. Sân bay dang được xây dựng lại thành một sân bay hiện đại. Từ sân bay về thành phố khoảng 40 phút xe ca.

Đường sắt

Từ ga Hà Nội toả đi các nhánh đường sắt: Hà Nội – Lạng Sơn, Hà Nội – Thái Nguyên; Hà Nội – Lào Cai; Hà Nội – Hải Phòng, Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh.

Đường bộ

Từ các bến xe ô tô phía Nam, Kim Mã, Gia Lâm toả đi khắp các nơi trên toàn quốc bằng các tuyến quốc lộ 1A xuyên Bắc – Nam; quốc lộ 2: đi Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Giang, Tuyên Quang; quốc lộ 3: đi Thái Nguyên, Cao Bằng; quốc lộ 5: đi Hải Phòng; quốc lộ 6: đi Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu; quốc lộ 32 đi Sơn Tây.

Đường thủy

Bến phà Đen có tàu thủy đi Hưng Yên, Nam Định, Thái Bình, Việt Trì; bến Hàm Tử Quan có tàu thủy đi Phả Lại.

KHU VỰC HÀNH CHÍNH

Hà Nội chia thành 7 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành: Quận Hoàn Kiếm là trung tâm thủ đô, có các cơ quan đầu não của thành phố, các khu thương mại lớn, có các nghề thủ công truyền thống. Toàn bộ khu phố cổ trong danh mục bảo tồn di sản nằm trong quận này.

Quận Ba Đình

là khu vực có nhiều cơ quan Chính phủ, nhiều đại sứ quán các nước, có quảng trường Ba Đình lịch sử và lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh. Quận Ba Đình còn bao gồm nhiều khu phố, đường xá mới như Giảng Võ, Thành Công, Thủ Lệ …

Quận Đống Đa

có nhiều khu dân cư lớn mới xây dựng trong vòng hai, ba thập kỷ gần đây như: khu Kim Liên, Trung Tự. Quận Đống Đa còn nhiều di tích lịch sử như gò Đống Đa, chùa Bộc, chùa Láng …

Quận Hai Bà Trưng

nhiều công trình mới xây dựng đã và đang hình thành trên trục đường Giải Phóng (Quốc lộ 1). Một làng đại học phía Nam thành phố đã hình thành bên cạnh Bộ Giáo dục và Đào tao như các trường Đại học Bách Khoa, Xây dựng, Kinh tế Quốc Dân v.v …

Quận Tây Hồ

được thành lập tháng 10 năm 1995 do yêu cầu phát triển của Thủ đô. Mặt nước hồ chiếm 48% diện tích toàn quận. Nơi đây đã nổi danh với những làng hoa đào Nhật Tân, làng quất Quảng Bá, làng cây cảnh Nghi Tàm … và hơn 20 di tích lịch sử được Nhà nước xếp hạng là thế mạnh của quận. Một dự án xây dựng quận Tây Hồ thành trung tâm du lịch của Hà Nội đã được trình lên Chính phủ.

Quận Thanh Xuân

mới thành lập tháng 1 năm 1997. Địa bàn quận nằm theo trục đường lớn mang tên danh nhân Nguyễn Trãi. Có nhiều trường đại học như: Ngoại ngữ, Kiến trúc, Cao đẳng sư phạm nhạc hoạ, An ninh v.v..

Quận Cầu Giấy

mới thành lập tháng 8/1997. Nơi đây là khu dân cư mới xây dựng, bên cạnh đường cao tốc Thăng Long – Nội Bài. Nhiều trường học, viện nghiên cứu được xây dựng ở quận Cầu Giấy.

5 huyện ngoại thành là: Gia Lâm, Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm và Sóc Sơn.

LỊCH SỬ

Kể từ khi dựng nước, vùng đất Hà Nội vẫn là mảnh đất thiêng, tiêu biểu cho cả nước. Cách đây 23 thế kỷ, Cổ Loa (nay thuộc huyện Đông Anh) đã là kinh đô nước Âu Lạc của Thục An Dương Vương. Hơn một ngàn năm nối tiếp sau, Hà Nội luôn luôn là trung tâm của phong trào đấu tranh chống quân xâm lược phương Bắc giành độc lập cho dân tộc. Với địa hình và vị trí thuận lợi, trung tâm của đồng bằng sông Hồng, nơi đây dần dần được mở mang xây dựng thành một điểm dân cư trù phú. Đã có nhiều giai đoạn, thành Đại La (khu vực Hà Nội ngày nay) được chọn là thủ phủ của quận Giao Chỉ (phần đất miền Bắc Việt Nam dưới thời thống trị của phong kiến phương Bắc). Tuy nhiên, chỉ đến khi Việt Nam giành được độc lập, Thăng Long mới được lựa chọn là thủ đô của nước Đại Việt. Mùa thu năm Canh Tuất (1010), Lý Công Uẩn tức Lý Thái Tổ, người sáng lập triều Lý đã dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La [Trước đó từ mùa Xuân. Lý Thái Tổ đã viết chiếu dời đô:

“… thành Đại La, đô cũ của Cao vương (tức Cao Biền) ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa nam bắc đông tây, tiện nghi núi sông sau trước. Vùng này mặt đất rộng mà phẳng, thế đất cao mà sáng sủa, dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh. Xem khắp nước Việt đó là nơi thắng địa, thực là chỗ tụ hội quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh sư mãi mãi muôn đời …”].

Khi đoàn thuyền của vua Lý vừa cập bến sông Nhị (sông Hồng ngày nay), bỗng thấy có Rồng Vàng hiện ra. Nghĩ là điềm lành, vua Lý cho đổi tên Đại La thành Thăng Long (rồng bay), còn cố đô Hoa Lư đồi tên thành phủ Trường Yên (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Năm 1010 trở thành năm lịch sử đối với Hà Nội nói riêng và với cả nước nói chung.

Qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Hà Nội đã phát triển thành một kinh thành hùng mạnh, với hàng trăm cung điện, chùa chiền nguy nga, tráng lệ. Trong thời gian này, mảnh đất Thăng Long đã chứng kiến, đã là đấu não chỉ huy tạo nên những chiến công hiển hách chống quân xâm lược, mà điển hình là 3 lần chiến thắng quân Nguyên – Mông (1258, 1285, 1288). Thăng Long trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa của cả nước. Đạo Phật, đạo Nho phát triển mạnh mẽ. Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam đã được thành lập và đào tạo hàng ngàn nhân tài cho đất nước. Các ngành nghề thủ công, văn hóa dân gian phát triển mạnh mẽ. Trong gần một ngàn năm, lúc là Thăng Long, lúc là Đông Kinh, Đông Đô và sau này là Hà Nội (1831), mảnh đất thiêng này luôn là trái tim của cả nước.

Quá trình hình thành và phát triển của Hà Nội

- Năm 208 trước Công nguyên, An Dương Vương chọn Cổ Loa là Kinh đô.

- Từ thế kỷ 2 trước Công nguyên đến thế kỷ 4: thuộc quận Giao Chỉ.

- Năm 454-456: thành lập huyện Tống Bình (gồm Hà Nội).

- Năm 544: Lý Nam Đế đóng đô ở Long Biên, dựng thành ở ven sông Tô Lịch.

- Năm 866: Cao Biền xây thành Đại La.

- Năm 1010: Lý Thái Tổ dời kinh đô về Đại La, đặt tên là Thăng Long.

- Năm 1397: Hồ Quý Ly đổi tên thành Đông Đô.

- Năm 1428: Lê Lợi đổi tên thành Đông Kinh.

- Năm 1831: Minh Mạng lập tỉnh Hà Nội.

- Năm 1888: Tổng thống Pháp ra sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội.

- Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu ra Quốc hội. Quốc hội khoá này xác định Hà Nội là thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sau khi thống nhất đất nước. Quốc hội khoá VI họp ngày 02/7/1976 đã quyết định Hà Nội là thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Tên xa xưa của Hà Nội là Thăng Long (nghĩa là rồng bay) với các di tích lịch sử văn hóa đã có hàng ngàn năm. Những di tích này mang những dấu ấn lịch sử của quá trình dựng nước và giữ nước, đồng thời gắn liền với những truyền thuyết hào hùng của vùng đất ngàn năm văn hiến. Đến Hà Nội, du khách có thể hiểu sâu sắc về đất nước và con người Việt Nam. Khi thăm thành ốc Cổ Loa, thăm đền Phù Đổng trên núi Sóc Sơn … du khách sẽ được nghe truyền thuyết Thánh Gióng, sự tích Rùa Vàng đã giúp vua An Dương Vương xây thành và câu chuyện tình Mỵ Châu, Trọng Thủy …

Hà Nội nổi tiếng với Quốc Tử Giám – Trường Đại học đầu tiên của Việt Nam được xây dựng năm 1076, và nhiều di tích lịch sử khác như chùa Trấn Quốc, chùa Một Cột, chùa Quán Sứ, đền Quán Thánh …

Hà Nội còn có những di tích gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại và hàng loạt các bảo tàng quốc gia. Bên cạnh khu phố cổ, Hà Nội còn có nhiều thắng cảnh đẹp như Hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm … đã và đang thu hút khách du lịch trong nước và ngoài nước. Hà Nội là một trung tâm du lịch lớn của cả nước.

VĂN HÓA

Hà Nội là mảnh đất ngàn năm văn hiến, là một trung tâm văn hóa lớn của cả nước. Hà Nội là một dải đất cổ nên văn học Hà Nội cũng rất phong phú, từ văn học truyền miệng, văn học chữ Hán, chữ Nôm đến chữ quốc ngữ. Các truyền thuyết, truyện kể dân gian đến ca dao tục ngữ đều mang những nét rất Hà Nội, thanh lịch và tinh túy. Văn học chữ viết có chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ với những tác phẩm lớn, những áng văn bất hủ. Hà Nội còn lưu giữ gần 2000 di tích lịch sử văn hóa, kiến trúc nổi tiếng, trong đó có 600 ngôi đền, chùa, nhiều phố cổ và các phố buôn bán ồn ào náo nhiệt. Hà Nội có nhiều cơ sở hoạt động văn hóa văn nghệ, rạp chiếu phim, sân khấu, nhà hát. Có nhiều nhà xuất bản, báo và tạp chí, các loại ấn phẩm in bằng các thứ tiếng Việt, Anh, Pháp. Có nhiều thư viện lớn ở Hà Nội như thư viện Quốc gia, thư viện Hà Nội … Cả thành phố có 8 bảo tàng lớn là Bảo tàng Lịch sử, Cách mạng, Quân đội, Mỹ thuật, Phụ nữ, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc, có nhiều nhà triển lãm, thông tin.

Hà Nội là nơi nuôi dường và phát triển các loại hình văn hóa truyền thống.

Sân khấu

Chèo, tuồng: Trước đây, Hà Nội có những gánh chèo, tuồng đi biểu diễn lưu động ở các phường phố, làng xóm, các sân đình, bến sông. Thời Pháp thuộc nhiều rạp hát dược xây dựng. Ban đầu biểu diễn tuồng, chèo cổ sau được cách tân dần. Có rạp dành biểu diễn tuồng cổ.

Cải lương: Có nguồn gốc ở Nam bộ, xuất hiện ở Hà Nội vào khoảng năm 1920 và rất được hâm mộ ở Hà Nội. Khoảng năm 1935 thì xuất hiện rạp chuyên biểu diễn cải lương.

Kịch nói: Đây là một ngành sân khấu hiện đại, xuất hiện ở Hà Nội vào khoảng giữa năm 1920.

Xiếc: Xiếc đã có ở Hà Nội từ trước năm 1945. Các đoàn xiếc hồi đó có tên Tạ Duy Hiển, Long Tiên. Đến thập niên 60, xiếc được thành phố đầu tư và phát triển.

Múa rối nước: Là một hoạt động nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam. Múa rối nước đã xuất hiện từ lâu ở vùng đồng bằng Bắc bộ, ở trong các ngày hội làng, ngày lễ … Sau một thời gian lãng quên, loại hình nghệ thuật này đã được khôi phục và trở thành một nét riêng của văn hóa Việt Nam.

Âm nhạc

Dân ca: có các loại hát ru, hát hò lao động, hát giao duyên (hát ví, hát đình, hát trống quân, hát xẩm), ca nhạc thính phòng có hát ca trù.

Nhạc nghi lễ. nơi triều đình có đại nhạc, tiểu nhạc, đồng văn, nhã nhạc. Nơi thôn làng có phường bát âm và dàn trống thường biểu diễn trong các buổi hành lễ (cúng tế, tang lễ).

Nhạc tôn giáo: có hát chầu văn, hát cửa đình, ở các đền phủ, các, tụng niệm trong chùa, ca nhạc trong nhà thờ Thiên Chúa giáo.

Thời Pháp thuộc, âm nhạc Tây phương du nhập với các nhạc cụ mới và điệu thức mới.

Từ năm 1954 âm nhạc Hà Nội mang màu sắc mới. Đặc biệt từ 1975 đến nay, âm nhạc Hà Nội đa dạng hóa từ nội dung đến hình thức biểu diễn. Có nhiều đoàn ca múa nhạc, đoàn nhạc giao hưởng và nhiều loại hình sân khấu phong phú.

LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG

Hội đền Cổ Loa

Xã Cổ Loa thuộc huyện Đông Anh, ngoại thành Hà Nội. Lễ hội Cổ Loa hàng năm diễn ra từ ngày 6 đến 16 tháng 1 âm lịch để tưởng nhớ Thục Phán An Dương Vương, người đã được vua Hùng thứ 18 nhường ngôi. An Dương Vương đã đặt tên nước là Âu Lạc và đóng đô ở Cổ Loa. Lễ hội gắn liền với sự tích truyền thuyết nỏ thần và câu chuyện tình Mỵ Châu – Trọng Thủy.

Lễ hội đền Cổ Loa có đám rước thần của 12 xóm. Ngoài ra trong lễ hội còn có nhiều trò chơi khác nhau: chơi đu, thổi cơm thi, hát ca trù, hát chèo …

Lễ hội Phù Đổng

Nhiều địa phương thuộc Hà Nội tổ chức hội suy tôn Thánh Gióng: Phù Đổng, Chi Nam (Gia Lâm), Xuân Đỉnh (Từ Liêm), đền Sóc (Sóc Sơn). Trong số bốn hội trên thì Hội Gióng Phù Đổng (Gia Lâm, Hà Nội) có quy mô và tổ chức công phu nhất. Hội mở từ ngày 9 đến 12/4 âm lịch hàng năm. Trước đó, ngày 6/4 là lễ rước nước từ giếng nước đền thờ Mẫu. Lễ tế có phường Ải Lao múa hát thờ thần; diễn trận nhắc lại sự tích ông Gióng đánh giặc Ân với hai cuộc múa cờ “Ba ván thuận” và “Ba ván nghịch” được cách điệu, người xem có thể liên tưởng đến sự tích ông Gióng. Những ngày tiếp theo có nhiều trò vui như lễ cắm cờ, mừng thắng trận, cáo trời đất và nhiều trò vui khác …

Hội Đống Đa

Lễ hội Đống Đa (thuộc quận Đống Đa – Hà Nội) hàng năm diễn ra vào ngày mồng 5 tết Nguyên Đán (5/1 âm lịch). Đây là lễ hội chiến thắng, mừng công tích lẫy lừng trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, do Hoàng đế Quang Trung (Nguyễn Huệ), người anh hùng áo vải Tây Sơn lãnh đạo. Cuộc tế diễn ra ở đình Khuông Thượng, lễ cầu siêu ở chùa Đồng Quang. Sau đám rước “rồng lửa Thăng Long” là lễ dâng hương, lễ đọc văn. Hội còn có nhiều trò chơi vui khoẻ đua tài, đua trí trên bãi rộng trước gò Đống Đa lịch sử.

Hội đền Đồng Nhân

Đền Đồng Nhân thuộc quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Đền thờ Hai Bà Trưng là những vị nữ anh hùng đã có công đánh giặc ngoại xâm giành độc lập cho đất nước, làm rạng ngời trang sử vẻ vang của dân tộc. Tại đây hàng năm thường mở lễ hội từ ngày 3 tới ngày 6 tháng 2 âm lịch để tưởng nhớ công ơn của Hai Bà. Cuộc tế được tiến hành rất trang nghiêm, phần hội có nhiều tiết mục đặc sắc vui tươi, nhiều trò chơi.

Hội làng Lệ Mật

Làng Lệ Mật thuộc xã Việt Hưng, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Hàng năm tại đây mở hội vào ngày 23/3 âm lịch tưởng nhớ chàng trai họ Hoàng (Thành Hoàng làng Lệ Mật) là người đã có công khai hoang lập ấp. Điều nổi bật của lễ hỏi là trò múa rắn độc đáo trên sân đình vì dân làng Lệ Mật có biệt tài bắt rắn. Hội làng Lệ Mật là cơ hội để hàng năm con cháu ở trong làng và những người đi xa có dịp gặp gỡ nhau ôn lại trang sử dựng làng đầy gian nan thử thách từ xa xưa, cùng chung niềm vui và lòng biết ơn đối với tổ tiên.

Hội làng Triều Khúc

Làng Triều Khúc thuộc xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội, xưa kia đã nổi tiếng về nghề làm nón quai thao, nghề thêu, may, đồ thờ tự và nhiều nghề thủ công khác. Hội làng Triều Khúc diễn ra hàng năm từ ngày 10 đến 12 tháng giêng âm lịch tại đình Sắc và đình Lớn nhằm ghi nhớ công ơn người anh hùng dân tộc Phùng Hưng và tôn vinh nghề dệt. Trong thời gian tế lễ có múa Bồng – một điệu múa cổ rất đặc sắc. Sau tế lễ có các trò múa lân, đấu vật, hát chèo … Kết thúc hội bằng trò múa cờ (còn gọi là chạy cờ).

Ngoài những lễ hội tiêu biểu, Hà Nội còn có hàng trăm lễ hội lớn nhỏ khác nữa.

Hội thổi cơm thi Thị Cấm

Làng Thị Cấm ở ngoại thành Hà Nội, theo đường 32 di Sơn Tây, qua Cầu Diễn rẽ trái khoảng 3 km là tới. Tương truyền làng có ngôi đình thờ vị tướng của vua Hùng thứ 18 đã đóng quân ở đây và thường tổ chức cho quân lính thổi cơm thi. Ông được tôn làm Thành Hoàng làng và hàng năm vào ngày 8 tháng Giêng âm lịch dân làng thường mở hội thổi cơm thi để nhắc lại tích xưa.

Hội thổi cơm thi Thị Cấm gồm có ba phần: thi chạy lấy nước, thi kéo lửa và thi thổi cơm. Mỗi phần thi đều có các giải nhất, nhì, ba. Sôi nổi nhất vẫn là phần thi nấu cơm. Cuộc thi này cung phải có tới ba công đoạn: giã thóc, sàng thóc lấy gạo; giã gạo, lấy gạo trắng; thổi cơm. Khi đã có lửa, người dự thi lúc này rất khẩn trương bắc nồi đất lên bếp. Khi niêu cơm đã cạn nước, người ta dùng tro rơm vùi kín niêu cơm để sao cho cơm dẻo, trắng, hạt cơm không nát, không bị sống và ai có niêu cơm chín trước, lại ngon là người đoạt giải.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Thành Cổ Loa và đền thờ An Dương Vương

Đây là tòa thành cổ vào bậc nhất Việt Nam được vua Thục An Dương Vương xây từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên để làm kinh đô nước Âu Lạc (tên nước Việt Nam thời đó).

Thành được xây dựng kiểu vòng ốc (nên gọi là Loa thành) gồm ba vòng: thành ngoài, thành giữa và thành trong. Dưới thành ngoài là hào sâu ngập nước thuyền bè đi lại được.

Từ trung tâm thành phố, đi 18 km đến xã Cổ Loa thuộc huyện Đông Anh, bạn sẽ tìm thấy vết tích còn lại của ba vòng thành xưa bằng đất và nơi các nhà khảo cổ tìm được hàng vạn mũi tên đồng, lười cày, rìu sắt. xương thú vật …

Trong khu vực thành còn có đình làng Cổ Loa, am thờ Công chúa Mỵ Châu và đền thờ An Dương Vương – ông vua rất mực yêu thương con gái Mỵ Châu, nhưng vì mất cảnh giác, ông đã để Cổ Loa trở thành sân khấu của tấn bi kịch nước mất, nhà tan.

Văn Miếu

Văn Miếu là một trong số di tích quý của thủ đô Hà Nội. Bao quanh quần thể di tích có tường xây bằng gạch Bát Tràng và là 4 phố: Quốc Tử Giám, Tôn Đức Thắng, Nguyễn Thái Học và Văn Miếu. Bên trong có tường ngăn thành 5 khu. Khu thứ nhất bắt đầu từ cổng chính (trước cổng là phố Quốc Tử Giám), trên cổng có dòng chữ Văn Miếu Môn, hai bên lối vào cổng có đôi rồng đá mang phong cách đời Lê Sơ (thế kỷ 1 5). Từ cổng một lối đi ở giữa dẫn đến Đại Trung Môn. Từ đây bắt đầu khu thứ hai. Đại Trung Môn có hai cổng nhỏ hai bên tên là Thành đức và Thành đạt. Vẫn lối đi ở giữa dẫn tới Khuê Văn Các (gác vẻ đẹp của sao khuê, sao chủ về văn học). Hai bên gác có hai cổng nhỏ có tên là Súc Văn và Bí Văn (văn hàm súc và văn sáng đẹp).

Khu thứ 3 từ gác Khuê Văn tới Đại Thành Môn. Giữa khu này là giếng Thiên Quang (giếng trời trong sáng) xây kè xung quanh, lối đi vòng quanh giếng. Hai bên là 8 ngôi nhà, trong đó đặt 82 bia đá lưu danh những người đỗ tiến sỹ, từ khoa thi Đại Bảo thứ 3 (năm 1442) đến Cảnh Hưng thứ 40 (năm 1779). Đó là những di vật quý nhất của cụm di tích này. Qua cửa Đại Thành tới khu thứ tư. Một sân rộng, hai bên là nhà tá vu và hữu vu thờ các danh nho. Cuối sân là nhà Đại Bái, kiến trúc đẹp và hoành tráng. Tại đây có một số hiện vật quý: một chuông lớn đúc năm 1768; một khánh đá, mặt trong khắc hai chữ Thọ Xương, mặt ngoài khắc bài minh viết kiểu chữ lệ, nói về công dụng của loại nhạc khí này. Tiếp sau Đại Bái là Hậu Cung nơi đặt tượng Khổng Tử và 4 môn đệ là Nhan Tử, Tăng Tử, Mạnh Tử, Tử Tư. Sau khu Đại Bái là trường Quốc Tử Giám đời Lê.

Khu Thái học – Quốc Tử Giám

Quốc Tử Giám là một phần trong cụm di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Tính từ “Văn Miếu Môn” vào, đây là khu thứ năm, sau Hậu Cung.

Quốc Tử Giám được xây dựng năm 1076. Thời gian đầu, đây là nơi dạy chữ cho các hoàng tử, sau mở rộng đối tượng thu nhận cả những học trò giỏi trong thiên hạ.

Năm 1253 Quốc Tử Giám đổi tên là Quốc Học Viện, năm 1483 lại đổi thành Thái Học Viện (thái có nghĩa là cao, thái học nghĩa là học cao). Đến đời vua Gia Long (Nhà Nguyễn), trường Quốc Tử Giám rời vào Huế nên địa điểm này chuyển thành đền Khải Thánh. Sau nhiều năm chiến tranh và thiên nhiên tàn phá công trình đã bị hư hỏng hoàn toàn. Quốc Tử Giám xưa không còn dấu tích nên không có cơ sở để trùng tu, tôn tạo. Thực hiện dự án tôn tạo di tích chuẩn bị đón lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, các nhà khoa học, khảo cổ, kiến trúc lấy hình mẫu của Thái Học Viện, theo phong cách truyền thống, sử dụng vật liệu cổ truyền như gỗ quý, gạch Bát Tràng. ngói mũi hài … để tái tạo công trình này. Ngày 13/7/1999, di tích Thái Học đã được khởi công tái dựng trên nền cũ, bao gồm các công trình: nhà tiền đường, hậu đường, tả vu, hữu vu, sân vườn và các công trình phụ. Giai đoạn một đã hoàn thành vào dịp kỷ niệm ngày Giải phóng Thủ đô 10/ 10/ 2000. Diện tích sử dụng 1.530 m². Tới thăm di tích Thái Học – Quốc Tử Giám, một di tích quý về trường đại học đầu tiên của nền giáo dục nước nhà.

Thành Hà Nội

Trên đất Thăng Long từng tổn tại trong 8 thế kỷ một tòa thành bề thế, hoa lệ. Thời Lý thành Thăng Long xây dựng trên vị trí thành Đại La. Đến nhà Trần, nhà Hậu Lê thành vẫn ở trên vị trí cũ nhưng có sửa sang lại. Đến nhà Nguyễn, kinh đô dời vào Phú Xuân (Huế), thành Hà Nội là Tổng Trấn Bắc. Quy mô thành Hà Nội thời kỳ này nhỏ hơn so với các thành trước đó.

Kết cấu thành cổ Hà Nội xưa có ba vòng (tam trùng thành quách). Thành nhỏ nhất ở trong cùng là Tử Cấm Thành, nơi chỉ dành cho vua, hoàng hậu và số ít cung tần mỹ nữ ở. Thành này có nhiều tên gọi qua các triều đại: Cung Thành (thời Lý), Long Phượng Thành (thời Trần) và Cấm Thành (thời Lê). Cửa duy nhất giữa Tử Cấm Thành và Hoàng Thành là Đoan Môn.

Vòng thành thứ hai (ở giữa) là Hoàng Thành, khu triều chính, nơi ở và làm việc của các bậc quan lại trong triều. Giữa Hoàng Thành với Kinh Thành có rất nhiều cửa nhưng đến nay chỉ còn lại một cửa là Bắc Môn, hiện thuộc địa phận phố Phan Đình Phùng.

Vòng thành ngoài cùng đắp bằng đất, gọi là Kinh Thành. Kinh Thành là nơi ở và sinh sống của dân cư. Nối giữa kinh thành với bên ngoài có nhiều cửa. Thời Lê kinh thành Thăng Long có 16 cửa ô, đến thời Nguyễn có 12 cửa ô. Đầu thế XX vẫn còn năm cửa ô: Ô Chợ Dừa, Ô Đống Mác, Ô Cầu Dền, Ô Cầu Giấy và Ô Quan Chưởng … Đến nay chỉ còn lại cửa Ô Quan Chưởng (tên cổ là “Đông Hà Môn”, nghĩa là cửa cho thuyền ra vào trên sông), bốn cửa ô kia chỉ còn trong hoài niệm của người Hà Nội. Dấu vết một số đoạn thành đất của kinh thành xưa còn lại như đường Đại La, Hoàng Hoa Thám, La Thành.

Chuẩn bị đón các sự kiện trọng đại của Thăng Long – Hà Nội, thành Thăng Long – Hà Nội là một trong các công trình trọng điểm được trùng tu, tôn tạo để giới thiệu với du khách khi về thăm Thủ đô.

Bắc Môn

Bắc Môn (Cửa Bắc) là cổng duy nhất còn lại trong khu Hoàng Thành của thành Hà Nội thời nhà Nguyễn, nó có chức năng qua lại giữa hoàng Thành – khu triều chính và Kinh Thành là khu dân cư. Trước kia bên ngoài của Hoàng Thành còn có con kênh rộng chừng 20 m.

Bắc Môn đã hoàn tất việc trùng tu tôn tạo và đang khai thác du lịch. Tuy nhiên vết tích quả đạn pháo từ tàu chiến của Pháp bắn ngày 25/4 năm 1873 vẫn in dấu trên mặt tường phía ngoài của chính Bắc Môn.

Hai cánh cổng bằng gỗ cũng được trùng tu, diện tích mỗi cánh 12 m², trọng lượng khoảng 16 tấn, chạy trên bánh xe bằng đồng nặng chừng 80kg.

Hậu Lâu

Hậu Lâu là một tòa lầu xây ở sau cụm kiến trúc chính – Hành Cung của thành Hà Nội. Hậu Lâu nằm ở phía sau và cũng là phía bắc Hành Cung.

Theo phong thủy thì ngôi lầu sẽ giữ yên bình phía bắc Hành Cung nên mới có tên là Tĩnh Bắc Lâu. Tương truyền xưa kia mỗi lần vua đi tuần du thì lầu này là nơi nghỉ ngơi của công chúa nên còn có tên Lầu Công Chúa.

Đoan Môn

Đoan Môn là tên gốc, chưa bị thay đổi. Đây là cổng duy nhất nối Cung Thành và Hoàng Thành. Đoan Môn có cấu trúc theo kiểu tam quan cửa vòm cuốn. Cửa chính giữa chỉ dành cho nhà vua qua lại, hai cửa bên cho các đối tượng khác. Phía trên có vọng lâu được xây kiên cố bằng gạch, đá. Công trình mới được mở cửa đón khách thăm quan, du lịch từ tháng 10 năm 2001.

Cột cờ

Cột cờ được xây dựng năm 1812 dưới triều vua Gia Long, là một trong những công trình kiến trúc thuộc khu vực thành cổ Hà Nội còn nguyên vẹn, nằm trong khuôn viên viện Bảo tàng Quân đội.

Cột cờ gồm ba tầng bệ, thân cột và hệ thống cầu thang xoáy ốc bên trong. Ba tầng dưới là ba khối vuông xây chồng lên nhau từ to đến nhỏ, trên cùng là thân cột cao khoảng 20 m hình lục lăng. Đỉnh cột hình bát giác có trụ để cắm cờ.

Đền Quán Thánh

Ba chữ Hán tạc trên nóc cổng đền là “Trấn Vũ Quán” nghĩa là quán thờ ông Thánh Trấn Vũ.

Thánh Trấn Vũ là một hình tượng kết hợp giữa một nhân vật thần thoại Việt Nam (ông Thánh giúp An Dương Vương trừ ma quấy rối khi xây dựng thành Cổ Loa) và nhân vật thần thoại Trung Quốc (một ông Thánh coi giữ phương Bắc). Đến Quán Thánh được xây dựng vào đời vua Lý Thái Tổ (1010-1028). Năm 1893 đền được tu sửa lớn như diện mạo ngày nay.

Đặc biệt có pho tượng Thánh Trấn Vũ bằng đồng đen, đúc năm 1677. Tượng nặng 3.600 kg, cao 3,96 m, chu vi 3,48 m. (p.146)

Đền còn có một bức tượng đồng đen cỡ nhỏ, tương truyền đó là tượng ông trùm Trọng người thợ cả đúc đồng tài hoa đã chỉ huy hiệp thợ đúc tượng Trấn Vũ và quả chuông trên gác tam quan. Để ghi công thầy, những học trò của ông đã đúc tượng ông và xin được thờ trong đền này.

Đền Hai Bà Trưng

Đền còn có tên gọi là Đồng Nhân, vì đền được dựng vào khu đất thuộc làng Đồng Nhân nay là quận Hai Bà Trưng. Đền được lập từ năm 1142 đời vua Lý Anh Tông để thờ hai vị nữ anh hùng Trưng Trắc và Trưng Nhị.

Trong hậu cung đền có tượng Hai Bà Trưng bằng đất luyện, hai bên tả hữu là tượng 12 nữ tướng đã cầm quân theo Hai Bà đánh giặc. Hàng năm đến ngày mồng 5 và 6 tháng 2 âm lịch, nhân dân nô nức kéo về Đồng Nhân dự lễ hội tưởng niệm Hai Bà.

Đền Phù Đổng

Đền thuộc xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Đền thờ đức Thánh Gióng, theo truyền thuyết là một vị anh hùng thời vua Hùng thứ 6 đã dẹp tan được giặc Ân.

Đền được vua Lý Thái Tổ cho lập ngay từ khi dời đô ra Thăng Long (1010) và đã được trùng tu sửa chữa nhiều lần. Ngôi đền hiện nay gồm bái đường, hậu cung, nhà thủy đình để múa rối nước ở ao trước đền, dựng vào thế kỷ 19. Tượng Thánh Gióng khá lớn ngồi giữa, hai dãy là tượng các quan hầu. Quý nhất ở đền là đôi rồng đá cách điệu ở bậc thềm, đôi sư tử đá tạc vào thế kỷ 19, cỗ ngai vàng chạm trổ đẹp, tấm bia khắc năm 1660 và đôi choé sứ.

Tại xã Phù Đổng còn có đền thờ Mẫu (mẹ Thánh Gióng) xây vào năm 1693.

Hàng năm tại đền Gióng cứ vào ngày 9/4 âm lịch làng lại mở hội Gióng diễn lại tích Thánh Gióng đánh giặc Ân.

Đền Voi phục

Đền được lập từ thời Lý Thái Tông (1028-1054) ở góc phía tây nam thành Thăng Long cũ thuộc địa phận làng Thủ Lệ nay là công viên Thủ Lệ. Đền thờ Linh Lang đại vương. Tương truyền Linh Lang là hoàng tử Hoằng Châu con vua Lý Thái Tông. Lớn lên Linh Lang xin cầm quân, đánh thắng quân Tống. Vua cha muốn nhường ngôi nhưng chàng từ chối, về ở tại nơi nay là đền. Một hôm chàng hóa thành rồng đến cuốn quanh một phiến đá rồi xuống Hồ Tây biến mất. Vua lập đền thờ tại ngay nơi ở của hoàng tử. Trong đền có 2 pho tượng đồng và hòn đá to có vết lõm. Cửa đền có đắp hai con voi quỳ vì vậy đền còn có tên là đền Voi Phục. (p.148)

Trong giai đoạn đầu chống Pháp, nghĩa quân Việt Nam đã phục kích tại cổng đền này, tiêu diệt một toán quân Pháp trong đó có viên chỉ huy quan ba tên là Ba-luy.

Đền Thủ Lệ ngoài ý nghĩa lịch sử, đền cũng là một thắng cảnh đẹp của thủ đô.

Đền Ngọc Sơn

Đền được xây dựng từ thế kỷ 19, trên đảo Ngọc của hồ Hoàn Kiếm. Lúc đầu gọi là chùa Ngọc Sơn, sau đổi gọi là đền Ngọc Sơn vì trong đền chỉ thờ thần Văn Xương là ngôi sao chủ việc văn chương khoa cử và thờ Trần Hưng Đạo, vị anh hùng có công phá quân Nguyên thế kỷ 13.

Ngôi đền ngày nay do công lao tu sửa của Nguyễn Văn Siêu, một nhà văn hóa lớn của Hà Nội. Ông đã cho xây Tháp Bút, trên thân tháp có tạc ba chữ Hán “Tả Thanh Thiên” (viết lên trời xanh) nói lên ý chí của con người chân chính.

Phủ Tây Hồ

Tây Hồ là một làng cổ của kinh thành Thăng Long nằm ở phía đông của Hồ Tây. Ở ngay đầu làng có một ngôi đền thờ bà chúa Liễu Hạnh, một người đàn bà tài hoa, giỏi đàn ca, thơ phú, đức độ nên đã được dân gian thần thánh hóa tôn làm Thánh Mẫu (Thánh Mẹ). Hàng năm vào rằm tháng giêng âm lịch, khách hành hương về đây rất đông, vừa đi lễ Mẫu xin Mẫu ban cho điều lành và mọi sự may mắn, vừa đi thưởng ngoạn cảnh đẹp của thủ đô.

Chùa Trấn Quốc

Chùa nằm trên một hòn đảo của Hồ Tây, là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam, được khởi dựng từ năm 541. Đứng ở cuối đường Thanh Niên đã nhìn thấy nhiều ngọn tháp nhấp nhô trên mặt hồ. Trong chùa có pho tượng quý Phật Thích Ca nhập niết bàn, kiệt tác của nghệ thuật tạc tượng Việt Nam.

Trong khuôn viên chùa còn có cây bồ đề nay đã xum xuê cành lá, là quà tặng của Tổng thống ấn Độ khi ông đến thăm Hà Nội năm 1959.

Chùa Một Cột

Tên chữ là chùa Diên Hựu (nghĩa là phúc lành dài lâu) Chùa ở quận Ba Đình, xây dựng năm 1049 thời vua Lý Thái Tông. Tương truyền khi ấy vua Lý Thái Tông đã cao tuổi mà chưa có con trai nên nhà vua thường đến các chùa cầu tự. Một đêm Vua chiêm bao thấy Đức Phật Quan âm hiện trên đài hoa sen ở một hồ nước hình vuông phía tây thành Thăng Long, tay bế đứa con trai đưa cho nhà vua. ít lâu sau, Hoàng hậu sinh con trai. Nhà vua cho dựng chùa Một Cột có dáng dấp như đã thấy trong giấc mơ để thờ Phật Quan âm. (p.149)

Chùa Một Cột nhỏ, nhưng có kiến trúc độc đáo, được tạo dáng như một bông sen từ dưới nước lên.

Chùa Láng

Chùa được khởi dựng vào đời vua Lý Anh Tông (1138-1175) tại làng Yên Lãng, huyện Từ Liêm, nay thuộc phường Láng, quận Đống Đa, Hà Nội.

Chùa được xây theo kiểu “Nội Công Ngoại quốc”, tam quan 3 gian, lầu bát giác 4 gian. Các ngôi nhà chính đều gồm 9 gian vì vậy chùa trông rất bề thế.

Trong chùa còn lại nhiều đồ thờ cổ. Ở hậu cung ngoài các pho tượng Phật, có tượng vua Lý Thần Tông (bằng gỗ), tượng Thiền sư Từ Đạo Hạnh đan bằng mây, ngoài quét sơn. Hai dãy hành lang thờ 18 vị La Hán, có rất nhiều nét sinh động, ngồi thiền.

Chùa Láng đã qua nhiều lần trùng tu. Lần trùng tu lớn nhất vào năm 1656. Chùa Láng là một ngôi chùa có kiến trúc đẹp, bố cục của chùa tạo nên một không gian hài hòa, sâu thẳm, tĩnh mịch, cổ kính uy nghi.

Chùa Bà Đá

Chùa có tên chữ là Linh Quang tự ở số 3 phố Nhà Thờ, cạnh bờ hồ Hoàn Kiếm. Chùa được xây từ đời Lê Thánh Tông (1460-1497). Tương truyền khi đào đất đắp thành Thăng Long thì một người dân đã đào được một pho tượng bằng đá hình dáng một phụ nữ nên đã lập đền thờ gọi là đền Bà Đá. Sau này thờ Phật nên gọi là chùa Bà Đá.

Chùa có tiền đường xây theo kiểu chữ nhất, trung đường xây theo kiểu chữ đinh, được nối liền với nhau, tạo nên một khối kiến trúc vuông vắn.

Trong chùa có nhiều tượng gỗ. Chùa có 2 quả chuông được đúc vào năm 1823 và 1881, một khánh đúc năm 1842.

Chùa Bà Đá nguyên là tổ đình của thiền phái Lâm Tế, hiện nay là trụ sở của thành hội Phật giáo Hà Nội.

Chùa Hoè Nhai

Chùa có tên chữ là Hồng Phúc tự ở số 19 phố Hàng Than, phường Nguyễn Trung Trực, quận Ba Đình, Hà Nội. Tương truyền chùa được xây dựng từ đời nhà Lý. Trong chùa có tấm bia dựng năm 1703 xác định vị trí của chiến thắng Đông Bộ Đầu chống quân Nguyên (1258) ở gần chùa Hoè Nhai hiện nay.

Chùa được xây dựng theo kiểu chữ công (1). Thượng điện còn giữ được nhiều bức chạm hình tứ linh và các cửa võng sơn son thếp vàng. Chùa có nhiều tượng Phật được bày làm 6 lớp. Tổng số tượng ở chùa gồm 68 pho, được làm bằng nhiều chất liệu khác nhau như đồng hun, gỗ quý, đất nện, (p.150) được sơn son thếp vàng. Chùa có một quả chuông mang niên hiệu Tự Đức 17 (1864), một khánh đồng cao 1 m, rộng 1,5 m, đúc năm Giáp Dần niên hiệu Long Đức 3 (1734). Sân chùa có 2 ngọn tháp cao 3 tầng. Ở phía bắc của chùa có một tháp kỷ niệm Hòa thượng Thích Quảng Đức đã tự thiêu ở Sài Gòn để phản đối Ngô Đình Diệm đàn áp Phật giáo. Trong chùa còn có 28 tấm bia.

Chùa là “chốn tổ” của phái Tào Động – một phái Phật giáo lớn ở miền Bắc Việt Nam.

Chùa Liên Phái

Chùa ở trong ngõ Liên Phái, phố Bạch Mai, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Chùa lập vào năm 1726. Lúc mới xây dựng chùa có tên là Liên Hoa, sau đổi tên là Liên Tông và đến năm 1840 đổi tên là chùa Liên Phái.

Trước cổng chùa có ngôi tháp Diệu Quang hình lục lăng cao 10 tầng có kiến trúc thanh nhã cổ kính. Trong tháp có hài cốt đã hoả táng của vị sư tổ Diệu Quang cùng với 5 vị sư khác. Nhà bia có 34 tấm ghi sự tích chùa và các lần trùng tu. Qua sân rộng đến nhà bái đường và Tam bảo là nơi thờ Phật.

Khu vườn tháp sau chùa gồm 9 ngôi tháp xây 3 hàng. Hàng giữa có tháp Cửu sinh xây bằng đá, tương truyền đây là nơi táng hài cốt vị sư tổ thứ nhất Lâm Giác Thượng sĩ. Tháp Cửu sinh đã có trên 250 năm. Đây là ngôi tháp cổ nhất trong khu vực nội thành Hà Nội. Ngoài ra chùa còn có một ngọn tháp cao 9 tầng kiến trúc đẹp, được xây vào khoảng năm 1890.

Chùa đã qua nhiều lần trùng tu và đã được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật từ năm 1962.

Chùa Kim Liên

Chùa được dựng trên doi đất của làng Nghi Tàm bên bờ Hồ Tây. Một con đường đất từ làng dẫn đến chùa xung quanh là mặt nước hồ và những đầm sen thơm ngát về mùa hè. Nguyên vị trí ngôi chùa đã tạo cho du khách đến chiêm ngưỡng được hưởng sự yên tĩnh của xứ bồng lai.

Thế kỷ thứ 12, nàng công chúa Từ Hoa con gái vua Lý Thần Tông đã đưa cung nữ đến khu đất này mở trại trồng dâu, chăn tằm. Về sau một ngôi chùa được dựng lên tại đây và đến năm 1771 chùa được mang tên là Kim Liên (bông sen vàng).

Chùa Quán Sứ

Chùa có từ thế kỷ 17 nằm ở phố cũng mang tên là phố Quán Sứ. Năm 1934 Hội Phật giáo Bắc kỳ lấy chùa này làm Hội quán. Năm 1942 chùa được xây dựng lại như ngày nay. Từ năm 1958, Hội Phật giáo Việt Nam đặt trụ sở tại chùa. (p.151)

Nhà Thờ Lớn

Nhà Thờ lớn được dựng trên khu đất hơi cao mặt nhìn ra phố mang tên phố Nhà Thờ, được khánh thành đúng đêm lễ Noel 24-12-1887. Lúc đầu nhà thờ mang tên là nhà thờ Xanh-Giô-dép, sau gọi là Nhà Thờ lớn, vì đây là công trình Kitô giáo lớn nhất Hà Nội. Hàng năm, tại đây diễn ra những ngày lễ trọng thể của Kitô giáo, đông đảo con chiên và người ngoài đạo đến dự.

Cửa ô Quan Chưởng

Cửa ô đầu phố Hàng Chiếu, gần đê sông Hồng. Đây là cửa ô duy nhất còn lại ở Hà Nội. Thực ra tên chính của cửa ô Quan Chưởng là Đông Hà Môn. Cửa ô gồm có một cửa chính và một vọng lâu. Bên tường phía trái có gắn một tấm bia khắc năm 1882 ghi lệnh của Tổng đốc Hoàng Diệu cấm binh lính sách nhiễu dân chúng qua lại.

Phủ Chủ Tịch

Phủ là tòa nhà 4 tầng nhìn ra đường Hùng Vương được xây dựng từ năm 1901 đến 1906. Thời Pháp thuộc đây là nơi ở và làm việc của Toàn quyền Pháp ở Đông Dương vì vậy từng có tên là Phủ toàn quyền.

Hiện nay, đây là nơi các vị đứng đầu nhà nước ta tiếp đón các đoàn khách quan trọng nước ngoài, cũng là nơi đại sứ các nước trình quốc thư.

Kỳ họp thứ 4 của quốc hội khoá 1 (3/1955) đã họp tại đây. Cũng tại đây Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì nhiều cuộc họp của Hội đồng Chính phủ.

Ngày 19/5/1975 Phủ chủ tịch đã được Bộ Văn hóa công nhận là một trong những di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nhà hát lớn thành phố (HN) và quảng trường CMT8

Nhà hát được hoàn tất vào năm 1911 theo kiến trúc của nhà hát Opera Paris. Phòng khán giả có hơn 900 chỗ ngồi, sân khấu cao 30 m, theo kiến trúc Hy Lạp. Nhà hát lớn là một công trình văn hóa nghệ thuật quan trọng của Hà Nội. Nhà hát nhìn ra quảng trường không lớn nhưng đẹp vì gắn liền với trục đường Tràng Tiền – Hàng Khay. Đó là quảng trường Cách mạng Tháng Tám. Tại đây ngày 17-8-1945 nhân dân Hà Nội đã chứng kiến sự xuất hiện của lá cờ đỏ sao vàng trên bao lơn tầng hai nhà hát. Cũng từ quảng trường này, nhân dân Hà Nội biến cuộc mít tinh thành cuộc tuần hành ủng hộ Cách mạng Tháng Tám.

Được sự giúp đỡ của Chính phủ Pháp, năm 1997, nhà hát được cải tạo theo đúng nguyên mẫu ban đầu. Nhà hát có đủ khả năng để trình diễn nhiều loại hình nghệ thuật sân khấu với những trang thiết bị kỹ thuật hiện đại (p.152)

Nhà lưu niệm 90 phố Thợ Nhuộm

Nhà số 90 phố Thợ Nhuộm trước đây là nhà riêng của Đuy-ô. một công chức cao cấp Phủ toàn quyền. Năm 1930 đồng chí Trần Phú từ Liên Xô về nước đã được bố trí ở ngay tại tầng hầm cùng với nơi ở của anh bếp, bồi … Chính tại đây đồng chí Trần Phú đã dự thảo bản Luận cương chính trị của Đảng. Với văn kiện này, công nhân và nhân dân Việt Nam có một cương lĩnh cách mạng phản ánh đúng quy luật khách quan của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, đáp ứng được những đòi hỏi cấp bách của lịch sử.

Tầng hầm đó nay đã được xếp đặt đúng như hồi đồng chí Trần Phú đã làm việc tại khu nhà này. Địa chỉ: số 90, phố Thợ Nhuộm trở thành nhà lưu niệm.

Nhà lưu niệm 48 Hàng Ngang

Phố Hàng Ngang nằm trong khu phố cổ Hà Nội. Tại số nhà 48 Hàng Ngang, trong một phòng gác nhỏ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

Ngày 25/8/1945, sau khi từ Tân Trào trở về, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở tại đây và ngôi nhà này đã được chọn làm một trong số các nơi hội họp của Bác và các đồng chí Trung ương quyết định nhiều vấn đề của thời cuộc. Phòng khách Bác dùng để tiếp đại biểu các tầng lớp nhân dân trong nước, Việt kiều và khách nước ngoài. Cạnh phòng khách có một căn phòng nhỏ, rộng chừng 20 m², đồ đạc đơn giản: một tủ nhỏ, một ghế đi-văng, một bàn tròn và một ghế bành. Bác đã viết bản Tuyên ngôn độc lập tại chính căn phòng này. Tất cả đều được giữ nguyên vẹn như ngày xưa.

Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Quảng trường Ba Đình

Sau hai năm xây dựng, ngày 29-8-1975 khánh thành công trình lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mặt chính lăng nhìn ra Quảng trường Ba Đình lịch sử.

Lăng gồm ba lớp với chiều cao 21,6 m. Lớp dưới tạo dáng bậc thềm tam cấp, cấp dưới của bậc thềm là lễ đài dành cho Đoàn chủ tịch các cuộc mít tinh tổ chức ở quảng trường. Lớp giữa là kết cấu trung tâm của lăng gồm phòng di hài và những hành lang, cầu thang lên xuống. Lớp trên là mái lăng cũng hình tam cấp. Mặt chính lăng có dòng chữ “Chủ Tịch Hồ Chí Minh” bằng đá hồng ngọc màu mận chín.

Lăng là nơi gìn giữ di hài Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người đã được UNESCO tặng danh hiệu Danh nhân văn hóa thế giới và Anh hùng giải phóng dân tộc nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người (1890-1990).

Đây là kết quả lao động nghệ thuật của các nhà khoa học hai nước Việt Nam và Liên Xô (cũ) tỏ lòng tôn kính Chủ tịch Hồ Chí Minh. (p.153)

Quảng trường Ba Đình có chiều dài 320 m, rộng 100 m với 240 ô cỏ xanh tươi suốt bốn mùa đã trở thành nơi trang nghiêm của Hà Nội.

Bên phía tây của quảng trường là khu lưu niệm Hồ Chủ tịch. Nơi đó có bảo tàng Hồ Chí Minh, có ngôi nhà sàn của Người, có hồ cá, rặng cây dừa và nhưng hàng rào dâm bụt … đã đi vào thơ ca Việt Nam.

Viện bảo tàng Lịch sử Việt Nam (số 1, Tràng Tiền)

Bảo tàng Lịch sử Việt Nam thành lập tháng 9/1958, nằm phía sau Nhà hát Thành phố Hà Nội. Tại đây lưu giữ và trưng bày nhiều sưu tập, hiện vật có giá trị thuộc các thời kỳ lịch sử của dân tộc Việt Nam.

Bảo tàng Lịch sử là một công trình kiến trúc đẹp có diện tích trưng bày hơn 2000 m². Tầng trệt có phòng trưng bày mang chủ đề Thời tiền sử, Việt Nam thời dựng nước đến Triều đại Nhà Trần. Tầng hai từ Việt Nam thời Nhà Hồ đến Nhà Nguyễn và khu vực trưng bày Văn hóa Chăm.

Gần 7000 hiện vật và tư liệu đã khắc hoạ rất rõ nét quá trình phát triển bền bỉ, liên tục, kiên cường, anh dũng của cộng đồng người Việt Nam từ hàng nghìn năm trước đến khi giành thắng lợi trong cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Tại đây, việc tra cứu, khai thác thông tin tại chỗ thông qua hệ thống máy tính đặt ở vị trí thích hợp trong khu trưng bày đã mang lại hiệu quả thiết thực.

Hiện vật trưng bày đã cung cấp những thông tin một cách hệ thống, khoa học, tin cậy cho những ai muốn tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Đây cũng là điểm luôn hấp dẫn du khách trong và ngoài nước.

Bảo tàng Quân đội (số 28A, Điện Biên Phủ)

Bảo tàng quân đội được thành lập 22/12/1959, trên diện tích đất khoảng 10.000 m². Nội dung trưng bày chia thành 6 phần:

- Lịch sử của dân tộc và sự ra đời của Quân đội Nhân dân Việt nam.

- Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

- Cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.

- Quân đội Việt Nam tiến lên chính quy hiện đại.

- Quân dân một lòng – bách chiến bách thắng.

Những hiện vật trưng bày ngoài trời (máy bay, xe tăng, trọng pháo, thiết giáp, tên lửa, súng cối, bom …) Bảo tàng Quân đội là nơi tập trung khá đầy đủ cho ý chí “Không có gì quý hơn độc lập tự do” của nhân dân Việt Nam. (p.154)

Bảo tàng Cách Mạng (số 25, Tông Đản)

Bảo tàng Cách mạng được thành lập tháng 1/1959. Khu trưng bày có 29 phòng với hàng ngàn hiện vật, tư liệu, hình ảnh. Bảo tàng giới thiệu tổng hợp về đất nước và con người Việt Nam từ giữa thế kỷ 20 tới nay. Hệ thống trưng bày chia thành ba phần:

- Cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam từ 1858 đến 1945 (phòng 1 đến 9).

- Ba mươi năm kháng chiến chống xâm lược, bảo vệ độc lập dân tộc và thống nhất đất nước từ 1945 đến 1975 (từ phòng 10 đến 24).

- Việt Nam xây dựng kinh tế từ 1976 đến nay. Cũng tại đây được trưng bày các bộ sưu tập về Kinh tế Việt Nam năm 1975-2000 (phòng số 26 và 27); bộ sưu tập tặng phẩm của nhân dân Việt Nam và nhân dân thế giới tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam (phòng số 28 – và 29).

Đặc biệt, Bảo tàng Cách mạng còn có một kho lưu trữ với hàng trăm ngàn hiện vật, tư liệu quý khác về Cách mạng Việt Nam từ năm 1858 đến nay.

Bảo tàng Hồ Chí Minh (Số 3 Ngọc Hà)

Bảo tàng Hồ Chí Minh nằm ở khu vực quảng trường Ba Đình Hà Nội, bên cạnh lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bảo tàng khánh thành ngày 19/5/1990 nhân kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đây là tòa nhà cao 20,5 m gồm 4 tầng với tổng diện tích sử dụng là 10.000 m². Công trình được thiết kế như một bông hoa sen nở, tượng trưng cho phẩm chất thanh cao, trong sáng của Hồ Chủ Tịch.

Phần trưng bày của bảo tàng rộng gần 4.000 m² giới thiệu 117.274 hiện vật gốc, hình ảnh phản ánh cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, gắn liền với các sự kiện lịch sử quan trọng của Việt Nam và thế giới từ cuối thế kỷ thứ 19 đến nay.

Tại Bảo tàng còn có khu triển lãm, các kho lưu trữ, thư viện chuyên đề, hội trường lớn, các hội trường vừa và nhỏ phục vụ tham quan, nghiên cứu, sinh hoạt khoa học và văn hóa.

Từ ngày mở cửa, Bảo tàng đã đón hàng triệu lượt khách trong nước và quốc tế đến tham quan.

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (số 66, Nguyễn Thái Học)

Ngày 26/6/1966 tòa nhà ở địa chỉ này chính thức trở thành Viện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Có hai khối nhà chính dùng để trưng bày các tác phẩm nghệ thuật. Hệ thống trưng bày được chia thành 5 phần chính: (p.155)

- Mỹ thuật thời tiền sử – sơ sử, gồm các hiện vật từ thời đồ đá, đồ đồng và sơ kỳ đồ sắt cổ từ thế kỷ XI – XIX, thuộc các triều đại từ Lý, Trần, Lê đến Mạc, Tây Sơn và Nguyễn.

- Mỹ thuật thế kỷ XX, mỹ thuật cận đại (1925-1945) và hiện đại (1945 đến nay).

Bên cạnh các sưu tập được trưng bày theo tiến trình lịch sử, tại đây còn giới thiệu hai bộ sưu tập:

- Mỹ thuật dân gian.

- Nghệ thuật gốm Việt Nam

Bảo tàng Mỹ thuật là một kho tư liệu quý giới thiệu quá trình phát triển nền mỹ thuật Việt Nam. Các tác phẩm cho thấy sự phong phú, đa dạng, mang đậm tính nhân văn và tính dân tộc. Ngày nay Bảo tàng Mỹ thuật đã trở thành một địa chỉ văn hóa hấp dẫn du khách bốn phương.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Bảo tàng nằm trên diện tích đất chừng 3 ha thuộc đường Nguyễn Văn Huyên, quận Cầu Giấy, phía tây Hà Nội, khánh thành 11/1997. Ngay sau khi ra đời, bảo tàng đã thu hút sự quan tâm của nhiều khách du lịch và các nhà nghiên cứu văn hóa, dân tộc trong và nước.

Bảo tàng Dân tộc học lưu giữ 10.000 hiện vật, 15.000 bức ảnh, hàng trăm băng ghi hình, băng ghi âm, miêu tả mọi mặt đời sống, sinh hoạt, phong tục, lập quán của 54 dân tộc Việt Nam. Du khách đến đây có thể hiểu rõ hơn sự đa dạng, nét văn hóa đặc trưng của từng dân tộc, từng vùng cũng như giá trị truyền thống chung của các dân tộc Việt Nam.

Hiện vật trưng bày được sắp xếp, bố trí một cách khoa học, dễ hiểu, dễ cảm thụ. Khu trưng bày thường xuyên trong nhà được chia làm 9 phần:

- Giới thiệu chung

- Giới thiệu dân tộc Việt (Kinh)

- Các dân tộc Mường, Thổ, Chứt

- Các dân tộc nhóm ngôn ngữ Tày

- Thái và Kadai

- Các dân tộc nhóm ngôn ngữ Hmông – Dao, nhóm Tạng và các dân tộc Sán Dìu, Ngái.

- Các dân tộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khme

- Các dân tộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo

- Các dân tộc Chăm, Hoa, Khme.

- Giao lưu, hội nhập giữa các dân tộc

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là địa chỉ luôn thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. (p.156)

Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (số 36, Lý Thường Kiệt)

Trong khuôn viên rợp bóng cây phượng, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam khánh thành ngày 20/10/1995, nhân dịp kỷ niệm 65 năm ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bảo tàng Phụ nữ là nơi trưng bày, gìn giữ, bảo quản các tài liệu, hiện vật giới thiệu vai trò của phụ nữ Việt Nam trong quá trình phát triển của dân tộc. Bảo tàng cũng là nơi phục vụ mục đích nghiên cứu, giao lưu văn hóa giữa phụ nữ Việt Nam và phụ nữ thế giới vì mục tiêu “bình đẳng, phát triển và hòa bình”.

Với diện tích trưng bày khoảng 1.200 m² trong hai khối nhà lớn liên hoàn, bảo tàng tập trung giới thiệu 5 chuyên đề:

- Phụ nữ Việt Nam trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

- Phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

- Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam và sự nghiệp đấu tranh giải phóng phụ nữ.

- Nét văn hóa của phụ nữ Việt Nam qua những sản phẩm thủ công truyền thống.

- Trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam.

Sự độc đáo trong cách lựa chọn, bố trí sắp xếp hiện vật, tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ đã tạo được sức hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.

Di tích lịch sử Hoả Lò

Di tích này xưa thuộc nhà tù Hoả Lò, nằm ở phố Hoả Lò. Trước đây thực dân Pháp đã sử dụng nơi này làm nơi giam giữ nhiều nhà yêu nước và những người tù cộng sản. Từ khi hòa bình lập lại (1954), đây là nơi dùng để giam giữ các tù nhân phạm tội. Năm 1996, nhà tù Hoả Lò đã dời ra ngoại thành nhường chỗ cho một tháp trung tâm cao 26 tầng dùng để làm khách sạn và văn phòng. Một phần của khu đất này và cổng nhà tù được giữ lại để làm di tích. Tại khu di tích này có đài tưởng niệm nhà tù Hỏa Lò, có mô hình tái tạo hình ảnh các chiến sĩ cách mạng bị cùm chân trong đại lao, có chiếc máy chém mà nhiều chiến sĩ cách mạng đã bị hành quyết. Cũng tại nơi đây, nhiều phi công Mỹ đã bị giam trong thời kỳ chiến tranh đánh phá của Mỹ trên miền Bắc. (p.157)

DANH THẮNG

Cầu Long Biên

Cầu Long Biên còn có tên là cầu Paul Doumer (tên của viên Toàn quyền Đông Dương). Cây cầu bắc qua Sông Hồng nối thị trấn Gia Lâm và nội thành Hà Nội, khởi công xây dựng tháng 9/1898, khánh thành ngày 28/2/1902, do hãng Eiffel thiết kế, hãng Daydé-pillié thi công. Cầu chính dài 1682 m, cầu dẫn dài 880 m. Kết cấu ban đầu 19 nhịp dầm bằng thép đặt trên 20 trụ cao hơn 40 m. Thời chiến tranh phá hoại, không quân Mỹ đã ném bom đánh sập nhiều lần, phải sửa chữa nên kết cấu cũ đã bị biến dạng. Thời gian đầu, cầu chỉ có đường xe lửa, đến năm 1919 mới mở thêm phần đường bộ ở hai bên. Hiện tại cầu dùng cho xe lửa, xe thô sơ và người đi bộ qua lại.

Cầu Long Biên, một chứng tích lịch sử của Thủ đô Hà Nội.

Cầu Thăng Long

Đây là cây cầu lớn nhất Đông Nam Á, bắc qua sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 12 km. Đầu cầu phía bắc là địa phận huyện Đông Anh, phía nam là huyện Từ Liêm. Khởi công xây dựng vào cuối năm 1974, đưa vào sử dụng năm 1985. Cầu có hai tầng, tầng trên rộng 20 m, chia thành 4 làn xe, mỗi bên hai làn giành cho xe cơ giới; tầng dưới, ở giữa là hai làn đường sắt; hai bên là đường dành cho xe thô sơ và khách đi bộ. Phần cầu chính dài 1.688 m, được đỡ bởi 15 nhịp dầm thép. Chiều dài toàn bộ tính cả cầu dẫn là 5.503 m. Cầu dẫn kết cấu bởi các dầm bê tông dự ứng lực. Cầu dẫn của đường bộ dài 550 m; của đường xe lửa dài 3.000 m.

Cầu Chương Dương

Cầu được xây dựng năm 1979, khi đó là một chiếc cầu cáp nối từ bến tàu thủy cũ ở bờ nam sông Hồng qua bãi Phúc Tân với bờ bắc sông Hồng tại bến Bồ Đề (thuộc xã ái Mộ, Gia Lâm) cách cầu Long Biên không xa lắm. Đến năm 1983 thì chuyển sang làm cây cầu bằng dầm thép. Cầu Chương Dương được khởi công xây dựng tháng 6/1983 đến ngày 19/51/1985 thông xe nội bộ và đưa vào sử dụng tháng 7/1985. Đây là cây cầu lớn đầu tiên do kỹ sư và công nhân Việt Nam tự thiết kế và thi công.

Cầu Chương Dương dài 1.213 m gồm 11 nhịp dầm thép, mỗi nhịp dài 90 m, mặt cầu rộng 18,55 m, ở giữa có 2 làn đường cho xe ô tô, hai bên là đường cho xe mô tô rộng 5 m. Cầu dẫn có 9 nhịp, phía bờ nam nối với đường Trần Nhật Duật, phía bờ bắc là đường Nguyễn Văn Cừ. (p.158)

Đầu năm 2001, nút giao thông bờ nam cầu Chương Dương được xây dựng lại. Ngoài 2 lối lên xuống cũ được cải tạo còn làm thêm 2 cầu dẫn hình tròn cho xe đi lại rất thuận tiện không gây ách tắc giao thông. Công trình này được đưa vào sử dụng ngày 30/4/2001 góp phân làm cho Thủ đô ngày càng đẹp và khang trang hơn.

Phố cổ – phố nghề

Đặc điểm chung của các phố cổ Hà Nội là nhiều tên phố bắt đầu bằng từ “Hàng”, tiếp đó là một từ chỉ một nghề nghiệp nào đó. Thí dụ: Hàng Đào, Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Thiếc …

Du khách mới đến Hà Nội, xin mời dạo qua khu phố cổ – phố nghề để thấy được nét khác biệt giữa Hà Nội và các thủ đô các nước mà du khách đã đi qua. Từ phía bắc hồ Hoàn Kiếm (nơi có đài phun nước) du khách hãy đi bộ lần lượt qua các phố Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường là đến chợ Đồng Xuân. Phố Hàng Đào hình thành từ thế kỷ 15, dân ở đây làm nghề nhuộm vải. Thời đó họ thường nhuộm màu đỏ, màu hồng, màu hoa đào … nên có tên gọi là Hàng Đào.

Từ đời Lê (thế kỷ 15) nhiều người Trung Quốc được phép cư trú ở Thăng Long (Hà Nội), họ rủ nhau đến làm ăn buôn bán ở phố Hàng Ngang. Xưa kia ở hai đầu phố có dựng hai cái cổng chắn ngang đường, tối đến đóng lại. Do đó thành tên Hàng Ngang.

Như tên gọi, Hàng Đường có rất nhiều cửa hàng bán đường, mật, bánh, kẹo …

Sát với chợ Đồng Xuân là phố Hàng Mã. Mặt hàng truyền thống làm từ các loại giấy màu ở phố này gần như không thay đổi từ khi lập phố. Có khác chăng bây giờ nhiều chủng loại hàng hơn trước. Hàng năm, vào dịp tết Trung thu của trẻ em (15/8 âm lịch) cả phố Hàng Mã trở thành một chợ bán đổ chơi muôn màu sắc: đèn ông sao, đèn xếp, đèn kéo quân, đầu sư tử …

Từ đầu phố Hàng Mã đi thẳng sang phố Hàng Chiếu (nơi bán nhiều loại chiếu bằng cói) là đến ô Quan Chưởng (cửa Đông Hà) di tích khá nguyên vẹn của một trong 36 phố phường Thăng Long xưa.

Một phố nghề rất điển hình: Hàng Thiếc. Đến đây bạn sẽ nghe râm ran tiếng búa gõ vào những mảnh tôn, mảnh thiếc trắng lấp lánh. Những người thợ thiếc ở phố này suốt ngày cặm cụi làm các đồ dùng từ nhỏ đến lớn như chân đèn, thùng, chậu, gáo múc nước, hòm, bể nước … Người các tỉnh cũng về Hàng Thiếc buôn hàng đưa về bán ở các địa phương. (p.159)

Hồ Hoàn Kiếm

Hồ nằm ở vị trí trung tâm thành phố nên được ví như một lẵng hoa giữa lòng Hà Nội. Hồ gắn với truyền thuyết trả gươm: vua Lê Thái Tổ có một thanh gươm quý luôn ở bên mình ông suốt 10 năm kháng chiến chống quân Minh (thế kỷ 15). Sau chiến thắng, một lần vua Lê du thuyền trên hồ bỗng có con rùa nổi lên, vua rút gươm báu ra trỏ cho quân sĩ biết thì rùa liền đớp ngay thanh gươm rồi lặn xuống nước. Nghĩ rằng trước đây thần đã giúp mang gươm cho mình đánh thắng giặc, nay đất nước đã thanh bình, thần lấy lại gươm, nên vua đặt tên cho hồ là Hoàn Kiếm (trả lại gươm).

Hồ Tây – Đường Thanh Niên (đường Cổ Ngư)

Đây là một quần thể cảnh đẹp ở phía tây thành phố. Có thể ví đường Thanh Niên như một cái cầu bắc ngang hai hồ nước, một bên là Hồ Tây, một bên là hồ Trúc Bạch. Đoạn đường này dài 992 m, đường đôi, giải phân cách là một hàng cây xanh, hai bên đường là những hàng cây phượng, cây liễu, cây bằng lăng …

Nếu đứng ở đầu đường nơi có đền Quán Thánh thì Hồ Tây ở bên tay trái. Hồ rộng khoảng 500 hécta, lớn nhất trong các hồ của Hà Nội. Con đường vòng quanh hồ dài 17 km qua các làng hoa Nghi Tàm, Tây Hồ, vườn đào thôn Nhật Tân và các đình chùa đẹp nổi tiếng như phủ Tây Hồ, chùa Kim Liên … Từ xa xưa các triều đại vua chúa phong kiến đã xây dựng cung điện quanh hồ làm nơi nghỉ ngơi hưởng lạc. Ngày nay, Hồ Tây nằm trong quy hoạch xây dựng làng du lịch của Hà Nội.

Hồ Trúc Bạch

Hồ cách hồ Tây bởi con đường Thanh Niên. Thế kỷ 18, chúa Trịnh Giang cho xây một cung nghỉ mát ở gần hồ gọi là viện Trúc Lâm. Sau viện này trở thành nơi an trí những cung nữ có tội buộc phải tự dệt lụa để nuôi thân. Lụa do cung nữ dệt rất đẹp, nổi tiếng khắp kinh thành, có tên là lụa làng Trúc, vì vậy hồ được gọi là hồ Trúc Bạch.

Ven bờ hồ Trúc Bạch cũng có nhiều di tích lịch sử và công trình kiến trúc đặc sắc. Mặt hồ phẳng lặng, êm ả. Phía tây nam hồ là đền Quán Thánh, bờ đông có chùa Châu Long, góc bắc hồ có một đảo nhỏ trên đó có ngôi đền Cẩu Nhi.

Chợ Đồng Xuân

Trong số hàng chục chợ ở thủ đô như chợ Mơ, chợ Hôm, chợ Cửa Nam, chợ Ngọc Hà … thì chợ Đồng Xuân là lớn nhất. Chợ ra đời từ năm 1889 trên địa phận phường Đồng Xuân. Ban đầu chợ họp ngoài trời, sau (p.160) được xây thành chợ với năm cầu khung sắt, lợp tôn tráng kẽm, dài 52 m, cao 19 m.

Nằm gần ga đầu cầu Long Biên bên sông Hồng, chợ Đồng Xuân là điểm thuận lợi để hàng hóa bốn phương dồn về đây cũng như từ đây toả đi các nơi. Ở chợ Đồng Xuân hầu như có đủ tất cả các mặt hàng, ngành hàng phục vụ sinh hoạt và đời sống. Chợ Đồng Xuân là chợ bán buôn lớn nhất của miền Bắc.

Ngày nay, chợ Đồng Xuân được xây dựng lại với qui mô lớn hơn gồm ba tầng hiện đại, khang trang, rộng rãi nhưng vẫn giữ lại một phần kiến trúc mặt tiền của chợ cũ.

Chợ Đồng Xuân còn là chiến lũy oanh liệt của các chiến sĩ cảm tử bảo vệ Hà Nội năm 1946.

Công viên Thống Nhất (công viên Lê Nin)

Bốn cạnh của công viên này là các phố Trần Nhân Tông, Nguyễn Đình Chiểu, Đại Cồ Việt, Lê Duẩn. Với diện tích hơn 50 ha, công viên Thống Nhất là một thắng cảnh thiên nhiên lớn nhất Hà Nội. Hồ Bảy Mẫu trong công viên có đảo Hòa Bình nơi tụ hội của họ hàng nhà cò, cũng là nơi nghỉ ngơi thư giãn tinh thần nơi tổ chức các cuộc đấu cờ, bình thơ.

Đây là một khu vui chơi dành cho thiếu nhi có đu quay, đu tiên, tàu hoả, máy bay v.v …

Hàng năm vào dịp tết Nguyên Đán, có hội Hoa Xuân trong công viên, các loài hoa, cây cảnh từ khắp đất nước tụ hội về dự thi.

Vườn thú Thủ Lệ

Nằm ở phía tây thành phố trên một khu đất rộng 20 hai có hồ nước, thế đất tự nhiên như hình rồng lượn khá đẹp mắt.

Vườn thú được chia làm nhiều khu. Khu bò sát có trăn, rắn, kỳ đà v.v … ở ngay sát hồ nước. Khu chim muông có công, trĩ, uyên ương, hạc, cò, hoạ mi, hoàng yến v.v … Khu thú dữ có hổ, báo, gấu, voi, sư tử v.v … Đáng kể hơn là có gần 40 loài động vật trong “sách đỏ” của Việt Nam và một số động vật quí là tặng phẩm của các nước.

Vườn thú Hà Nội đã là thành viên của Hiệp hội vườn thú Đông Nam Á (SEAZA) và có quan hệ với trên 30 vườn thú và tổ chức bảo tồn động vật thế giới.

Công viên nước Hồ Tây

Công viên nước Hồ Tây có diện tích 35.560 m² chia thành 5 khu vui chơi. Ngày 19/5/2000, công viên này khai trương giai đoạn một, gồm các hạng mục: 7 đường ống trượt với độ cao trung bình là 12 m kể từ tháp tiếp nhận. Trong đó phải kể đến 2 đường trượt cao tốc, độ cao 14,5 m lần đầu tiên được lắp đặt tại Việt Nam. Bể tạo sáu loại sóng, tối đa là 1,2 m, độ (p.161) sâu tối đa là 3 m dành cho những người thích cảm giác mạnh như dây đu tử thần, cẩu treo Tây Tạng. Bể mát xa (bể sủi) có độ sâu 0,6 m tạo cảm giác thư thái dễ chịu. Bể lặn có độ sâu 3,5 m dành cho những người thích mạo hiểm, cũng tại đây có thể tập lặn bằng khí tài hoặc chơi nhảy cầu. Dành cho trẻ em có bể vầy, các đường trượt mini, các trò chơi dưới nước; dòng sông trôi có chiều dài 450 m, rộng 4,5 m chảy dưới năm cây cầu.

Công viên nước Hồ Tây là điểm vui chơi hấp dẫn của Hà Nội.

Làng gốm Bát Tràng

Làng Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội nằm trên bờ sông Hồng, là một làng nghề truyền thống nổi tiếng từ xa xưa về làm các loại gốm sứ thủ công.

Gốm Bát Tràng làm từ một loại đất sét trắng đặc biệt. Từ loại đất sét này, người thợ dùng bàn xoay thủ công để tạo hình các sản phẩm sau đó phơi sấy cho khô rồi vẽ hoa, tráng men và nung trong các lò nhỏ. Nhiệt độ của lò nung ảnh hưởng đến màu sắc của sản phẩm. Sản phẩm của gốm Bát Tràng là các loại bát đĩa, chén, lọ bình, lư hương … Điều đặc biệt là chất liệu men của các sản phẩm có độ óng, sâu mịn và đều, cách trang trí, vẽ hoạ tiết trên các loại sản phẩm này rất độc đáo.

Ngày nay, đến làng gốm Bát Tràng vào bất cứ thời điểm nào trong ngày cũng thấy làng quê này luôn sôi động. Từng đoàn xe tấp nập chở nguyên vật liệu vào làng và rồi lại chở sản phẩm đi tiêu thụ, và có cả các đoàn khách du lịch đến tham quan, mua quà lưu niệm. Gốm sứ Bát Tràng nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả ở nhiều nước trên thế giới. Các sản phẩm đạt chất lượng cao, mẫu mã đẹp, độc đáo không thua kém gốm sứ Trung Quốc.

Làng rắn Lệ Mật

Từ Hà Nội, du khách đi qua cầu Long Biên đến thị trấn Gia Lâm, theo quốc lộ 5 chừng gần 1 km rồi rẽ trái, đi qua một cánh đồng lúa là đến làng Lệ Mật. Nơi đây là một làng quê có nghề truyền thống nuôi rắn, bắt rắn cách đây 900 năm.

Vào thăm các gia đình nuôi rắn có hạng như gia đình ông Nguyễn Đặng Pháo và ông Trần Như Bản. Ông Pháo đã có hơn nửa thế kỷ trong nghề. Bốn con trai ông được huấn luyện thuần thục các khâu nuôi, bắt và chế biến sản phẩm rắn. Công dụng của rắn có nhiều: xương rắn để nấu cao, mỡ rắn bôi vết thương; mật rắn làm thuốc giải cảm, tiêu đờm; nọc rắn chữa động kinh, hen phế quản, rong huyết v.v … Rượu rắn là thuốc bổ gân cốt, chữa thấp khớp …

Du khách có thể thưởng thức một chút rượu rắn và các món ăn chế biến từ rắn ngay tại làng quê này. (p.162)

THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG

Diện tích: 1.519 km².

Dân số (2001): 1.711.100 người.

Các huyện: Thị xã Đồ Sơn; huyện: Thủy Nguyên, An Hải, An Lão, Kiến Thụy, Tiên Lãng, Vĩnh Bảo, Cát Hải, Bạch Long Vĩ.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Tày, Nùng.

Hải Phòng – thành phố biển, một trong những trung tâm du lịch lớn của Việt Nam, nằm bên bờ biển Đông – Thái Bình Dương; phía bắc giáp tỉnh Quảng Ninh, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp tỉnh Hải Dương, phía nam giáp tỉnh Thái Bình, cách thủ đô Hà Nội 102 km. Hải Phòng nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình 23-24°C, lượng mưa hàng năm 1.600-1.800 mm, quanh năm thời tiết ấm áp, bốn mùa cây trái xanh tươi.

Với di chỉ khảo cổ Cái Bèo (Cát Bà) chứng tỏ mảnh đất này cách đây trên 6.000 năm đã có người sinh sống. Hiện nay, Hải Phòng còn giữ được nhiều di tích lịch sử, nhiều danh lam thắng cảnh, nhiều đền, chùa, lăng miếu, sinh hoạt văn hóa dân tộc trên từng làng xã.

Hải Phòng là một cảng biển lớn nằm trên đường hàng hải quốc tế Đông – Tây, Bắc – Nam. Hàng trăm năm nay người Trung Quốc, Nhật Bản, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha … đã đến đây buôn bán.

Hải Phòng thực sự là một trung tâm thương mại, một thành phố công nghiệp lâu đời, một đầu mối giao thông quan trọng với hệ thống các đường giao thông thủy, bộ, đường sắt, hàng không, phục vụ việc giao lưu hàng hóa và hành khách cho các tỉnh miền Bắc Việt Nam, một số tỉnh phía Nam Trung Quốc, cho cả nước và quốc tế.

HẢI PHÒNG – MỘT TRUNG TÂM DU LỊCH

Nằm trong tuyến du lịch Hà Nội – Hải Phòng – vịnh Hạ Long. Hải Phòng có khu nghỉ mát với những bãi biển lượn quanh bán đảo Đồ Sơn, vươ ra biển Đông tới 5 km. Từ nhiều năm nay, Đồ Sơn đã trở thành một khu nghỉ mát và giải trí nổi tiếng trong nước và quốc tế. Hiện nay Đồ Sơn đã và đang được xây dựng thành trung tâm du lịch và giải trí theo tiêu chuẩn quốc tế.

Từ Đồ Sơn bằng tàu biển cao tốc, du khách có thể tới thăm đảo và vườn quốc gia Cát Bà, thăm vịnh Bái Tử Long và vịnh Hạ Long. Quần đảo đá vôi Cát Bà, nằm kề bên vịnh Hạ Long với hàng trăm núi, đảo lớn nhỏ mọc giữa biển cả. Đảo chính Cát Bà có vườn quốc gia, những vạt rừng nguyên sinh nhiệt đới tồn trữ nhiều loại cây rừng và thú hiếm, những dãy (p.163) núi đá vôi hùng vĩ mang trong lòng nhiều hang động kỳ thú, những bãi tắm thiên tạo, nước biển trong xanh xen kẽ những vụng biển tĩnh lặng nằm giữa các đảo đá, những suối đầu nguồn trên các dốc núi và cả hồ trên núi. Xa xa là đảo Bạch Long Vĩ nằm giữa vịnh Bắc bộ.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tới thăm Hải Phòng vào mùa xuân, du khách có thể tham dự lễ hội, thăm các di tích lịch sử. Vào mùa hè, tham gia những chuyến du lịch và vui chơi giải trí tại bờ biển Đồ Sơn, hải đảo Cát Bà, vịnh Bái Tử Long và vịnh Hạ Long. Vào mùa thu, tham dự các hội Chọi trâu và các hoạt động văn hóa dân gian. Vào mùa đông, có thể giải trí với thú vui leo núi, thăm hang động tại Cát Bà, Núi Voi.

Người Hải Phòng sẽ làm hài lòng du khách với những món ăn đặc sản của biển và những cuộc du lịch vui vẻ trên biển cả mênh mông trong nắng ấm của miền nhiệt đới.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Chọi trâu (HP)

Đây là lễ hội độc đáo và nổi tiếng của Đồ Sơn (Hải Phòng). Lễ hội diễn ra trong 2 ngày (tử 8 đến 9/8 âm lịch). Lễ nghi thật trang trọng, có lọng che, kiệu rước thần, phường bát âm …

Mở đầu trận đấu là màn múa cờ tưng bừng của mấy chục nam nữ thanh niên khoẻ. Sau tiếng loa từng cặp trâu vào sới chọi. Có nhiều cặp trâu thi đấu, chúng xông vào nhau, dùng sức mạnh để húc, để ghì, khoá sừng nhau. Con nào bỏ chạy là thua. Trâu thắng vào chung kết ngày mồng 9 tháng 8 âm lịch, trâu nào giành giải nhất được rước về đình trong tiếng hò reo, hân hoan của cộng đồng. Trâu thắng hay thua đều bị làm thịt để cúng thần và chia cho mọi người gọi là “lộc”.

Lễ hội Đền Trạng

Lễ hội tưởng niệm Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thường được tổ chức nhân ngày sinh (10/4 âm lịch) và ngày mất của cụ (28/11 âm lịch).

Địa điểm lễ hội là khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm lại thôn Trung Am, xã Lý Học, Vĩnh Bảo.

Đây là sự kiện văn hóa lớn của thành phố, thu hút nhiều khách trong và ngoài nước. (p.164)

Múa rối cạn và múa rối nước

Múa rối là một môn nghệ thuật dân gian lâu đời của Hải Phòng. Tương truyền, phường múa rối cạn có tới 7 đời ở Bảo Hà, xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo cách trung tâm Hải Phòng hơn 30 km.

Nghệ thuật múa rối Bảo Hà ngày một phát triển. Ngày nay khi biểu diễn đều kèm theo âm nhạc, lời nói và ca hát. Múa rối cạn đã mang tính chất sân khấu kịch hát.

Múa rối nước Nhân Hòa là một loại hình sân khấu rối kết hợp với thiên nhiên và lửa pháo. Con rối nước Nhân Hòa làm bằng gỗ sơn then, không mặc quần áo. Nơi biểu diễn rối nước thường là hồ ao. Ngày nay người ta tạo ra bể nước để có thể diễn rối nước trong rạp hát.

Hội đu xuân ở Thủy Nguyên

Hàng năm cứ vào dịp tết Nguyên Đán, nhiều nơi ở Thủy Nguyên thường tổ chức vui xuân bằng cây đu quen thuộc. Từ 28, 29 tháng chạp âm lịch, mỗi địa phương đều trồng từ một đến vài cây đu trên nhiều địa điểm khác nhau.

Đánh đu là một cuộc đua tài, kích thích sự hoạt động và lòng dũng cảm của người chơi đu. Có đu một người, đu đôi, hai nam hay hai nữ.

Nhưng hào hứng nhất cho cả người xem lẫn “đấu thủ” là đu đôi – một trai, một gái.

Đây là một trò chơi thể thao dân tộc có từ lâu được tuổi trẻ rất thích và cũng là dịp để trai gái gặp gỡ nhau thi tài và tìm hiểu …

Lễ hội xuống biển

Lễ hội được tổ chức tại làng chài Trân Châu (Cát Bà) từ ngày 4 đến 6 tháng giêng (âm lịch) hàng năm. Sau khi làm lễ Thủy Thần, Long Vương, một hồi trống lệnh vang lên, hàng trăm trai tráng tay cầm chèo hò reo chạy tới thuyền của mình để kịp ra nhanh nhất nơi quy định. Một người chèo, một người tung lười và gõ nhịp vào mạn thuyền. Gõ càng mạnh, càng dồn dập, cá càng hoảng sợ chạy mắc vào lưới càng nhiều. Đến trưa nổ pháo lệnh thu quân. Mọi người khênh cá của mình lên sân đình để các bô lão chấm thi. Con cá ngon nhất được chọn nướng ngay trên đống lửa đỏ rực ở sân đình để tế thần, còn lại chia cho mọi người. Ai đánh được cá to nhất hoặc nhiều cá nhất được trao giải.

Hội đình Dư Hàng

Lễ hội diễn ra tại đình Dư Hàng, xã Dư Hàng Kênh, huyện An Hải vào ngày 18 tháng 2 âm lịch hàng năm. Lễ hội được tồ chức trang nghiêm có nhiều cuộc tế, rước lớn, rước Thần vị sang các xã giao hiếu như Đông (p.166) Khê, Hàng Kênh, Phụng Tháp. Trước sân đình có các trò đấu vật, đánh cờ, chọi gà, tổ tôm, ca trù, diễn chèo, hát chầu văn.

Hội đền Phò Mã (đền Dẹo)

Đền Phò Mã thuộc thị trấn Núi Đèo, huyên Thủy Nguyên, thờ danh tướng Lại Văn Thành là tướng giỏi của đời nhà Trần. Hàng năm, vào ngày 15 tháng 1 âm lịch, lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ công tích của danh tướng.

Hội đền Nghè

Đền Nghè ở phố Lê Chân, quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng, thờ Lê Chân – một tướng giỏi của Hai Bà Trưng. Lễ hội hàng năm được tổ chức từ ngày 8 đến ngày 10 tháng 2 âm lịch ghi nhớ công tích của Bà.

Phần tế lễ có lễ rước (mũ, ấn) từ đền Nghè về đình, cỗ tế chay hoặc mặn. Có đấu vật, cờ tướng trong những ngày diễn ra lễ hội.

Hội đua thuyền truyền thống trên biển (đảo Cát Hải)

Cứ đến ngày mồng 1 tháng 4 (dương lịch), nhân kỷ niệm ngày Bác Hồ về thăm làng cá Cát Bà và cũng là ngày truyền thống của ngành Thủy sản Việt Nam, hội đua thuyền rồng truyền thống lại được tổ chức. Đây là ngày vui đầu vụ cá ở vùng biển Bắc bộ và cũng là dịp các đội thuyền tranh tài đọ sức, tìm ra những tay chèo giỏi. Cuộc đua thuyền rồng rất hấp dẫn thu hút hàng vạn người tham dự.

Hội đền An Lư

Đền An Lư thuộc xã An Lư, huyện Thủy Nguyên, thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và An Sinh Vương Trần Liễu (thân phụ Trần Hưng Đạo). Hàng năm vào ngày 11/11 âm lịch lễ hội được tổ chức nhằm ghi nhớ công đức của người đã có công đánh tan giặc Nguyên Mông cứu nước. Lễ dâng hương được tổ chức rất trang nghiêm. Sau phần lễ tế là phần hội với những trò vui như chơi đu, hát đúm nam nữ, chọi gà, cờ tướng.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Dư Hàng (Phúc Lâm tự)

Chùa thuộc phường Hồ Nam, quận Lê Chân, cách trung tâm Hải Phòng 2 km về phía tây nam. Chùa được xây dựng vào đời Tiền Lê (980-1009). Vua Trần Nhân Tông (1258-1308) vị vua mộ đạo Phật đã từng đến giảng đạo tại Phúc Lâm Tự. Chùa đã được trùng tu nhiều lần. Ngày nay chùa Dư Hàng được xếp hạng là một di tích lịch sử. Chùa còn lưu giữ (p.167) nhiều hiện vật quý: tượng Phật, đỉnh đồng, chuông, khánh, đặc biệt là bộ sách kinh Tràng A Hàm là tài liệu cổ về giáo lý đạo Phật.

Đình Hàng Kênh

Đình được dựng vào khoảng thế kỷ 17-18, đến năm 1905 được mở rộng như ngày nay. Đình còn có tên là đình Nhân Thọ.

Đình Hàng Kênh là công trình có giá trị lớn về điêu khắc gỗ. Trong đình có 156 mảng chạm khắc, con rồng là đề tài chính. Toàn bộ công trình chạm khắc tới 308 hình rồng to, nhỏ khác nhau. Trong đình có tượng vua Ngô Quyền và kiệu bát cống là hiện vật có giá trị mỹ thuật cao.

Hàng năm từ ngày 16 đến 18-2 âm lịch, đình mở hội có tế lễ, diễn chèo, tuồng, ca trù, chầu văn và các trò chơi cờ tướng, đấu vật, chọi gà … thu hút đông đảo nhân dân tham dự.

Khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Khu di tích thuộc thôn Trung Am, xã Lý Học, Vĩnh Bảo, Hải Phòng, gồm 9 hạng mục: Tháp bút Kình Thiên, đền thờ dựng sau khi cụ mất (1585) với ba gian tiền đường, hai gian hậu cung, phía trước có hai hồ nước tượng trưng cho trời và đất, bức hoành phi trong đền ghi 4 chữ “An Nam Lý Học”, nhà trưng bày thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm, phần mộ cụ thân sinh ở phía sau đền; tượng Nguyễn Bỉnh Khiêm bằng đá cao 5,7 m, nặng 8,5 tấn, hồ bán nguyệt rộng khoảng 1000 m²; chùa Song Mai; Nhà Tổ có tượng thờ bà Minh Nguyệt, vợ của Nguyễn Bỉnh Khiêm và Quán Trung Tân, nơi lưu giữ quan niệm mới về chữ “Trung” hướng lòng theo “chí trung chí thiện”.

Ngày nay khu di tích đã được xây dựng khang trang, trở thành điểm du lịch văn hóa lớn của khu vực, là nơi tổ chức các lễ hội lớn kỷ niệm danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Đền Nghè

Đền nằm ở trung tâm thành phố, cách Nhà hát thành phố chừng 600 m về phía tây – nam.

Đền thờ bà Lê Chân, một nữ tướng của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thế kỷ thứ 1 (40-43), người lập ra làng An Biên, tiền thân của thành phố Hải Phòng sau này.

Lúc đầu, đền là một miếu nhỏ. Năm 1919, tòa Hậu cung của đền được xây dựng, năm 1926 tòa Tiền bái được xây dựng. Đây là một tổng thể di tích lịch sử gồm voi đá, ngựa đá, sập đá, bia đá và các tòa kiến trúc.

Đình Nhân Mục

Đình ở làng Nhân Mục, xã Nhân Hòa, huyện Vĩnh Bảo, được xây dựng vào thế kỷ 17. Đình đã được trùng tu nhiều lần. Lần trùng tu cuối cùng vào năm 1941.

(p.168) Đình gồm 5 gian tiền đường, dài 15 m, rộng 5 m Hậu cung dài 9 m, rộng 1 m. Đình lợp ngói mũi hài. Ngôi đình hiện nay còn giữ được những nét kiến trúc tiêu biểu của thế kỷ 17. Đao đình là sư tiếp nối của bờ xối kết hợp với mái tàu. Đặc biệt đình có bộ khung sườn bằng gỗ tử thiết được liên kết bằng vì kèo xà với kỹ thuật sâm mộng.

Đình Nhân Mục có nhiều cổ vật quý được gìn giữ như kiệu bát cống thế kỷ 17, bia đá cao 1,8 m, dài 0,26 m là tác phẩm chạm khắc tuyệt vời vào năm 1694, bình pha trà gốm men ngọc thế kỷ 14. Đình Nhân Mục còn là nơi bảo lưu những sinh hoạt văn hóa cổ truyền của dân tộc. Hàng năm tại đây trong ngày hội có nghệ thuật múa rối nước rất độc đáo của vùng.

Chùa Phổ Chiếu

Chùa được xây dựng vào năm 1953 do sư Ngô Chân Tử kiến lập và trụ trì, ở xã Dư Hàng Kênh, huyện An Hải.

Lúc đầu, chùa thờ Tam Giáo đồng nguyên. Đến năm 1954, một hòa thượng thuộc phái Lâm Tế về trụ trì, trùng tu và mở rộng ngôi chùa, thờ Phật, đổi tên chùa là Phổ Chiếu.

Chùa hiện còn giữ một số di vật bằng đất nung và đá cổ, các mảng trang trí ở tháp cổ Tường Long, những tháp đất nung cổ, 4 tầng, có 4 cạnh, cao 0,35 m.

DANH THẮNG

Biển Đồ Sơn

Thị xã Đồ Sơn cách trung tâm thành phố Hải Phòng 22 km về phía đông nam, nằm giữa hai cửa sông Lạch Tray và sông Văn úc. Đây là một bán đảo với đồi núi, rừng cây nối tiếp nhau vươn ra biển đến 5 km.

Từ xưa, người Pháp đã xây dựng khu Đồ Sơn thành khu nghỉ mát dành cho quan chức Pháp và giới thượng lưu người Việt. Năm 1950, sân bay Đồ Sơn được xây dựng.

Bãi biển Đổ Sơn được chia làm ba khu, mỗi khu đều có bãi tắm, đồi núi, rừng thông yên tĩnh. Ở khu II có tòa nghỉ mát của Bảo Đại, ông vua cuối cùng của triều Nguyễn. Khu III có công trình kiến trúc nhỏ dáng dấp mô phỏng như ngôi chùa nên từ lâu thành tên gọi là Pagodon. Đặc biệt cuối bán đảo là đồi đất cao trên đó có Hotel de la Pionte nay tà khách sạn Vạn Hoa và khu vui chơi giải trí Casino. Đây ‘à công trình kiến trúc đẹp nhất Đồ Sơn. Khu Casino Đồ Sơn là liên doanh đầu tiên giữa chính phủ và một công ty ở Hồng Kông đã đi vào hoạt động từ năm 1994, thu hút được khá đông du khách nước ngoài đến với dịch vụ này. (p.159)

Núi Voi

Núi Voi là một quần thể thiên nhiên đa dạng, cách trung tâm thành phố Hải Phòng 20 km về phía tây nam.

Núi Voi là một ngọn núi cao nhất ở phía bắc Kiến An, bên bờ sông Lạch Tray. Ngay dưới chân núi có động Long Tiên. Trong động thờ bà Lê Chân, một nữ tướng của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, người đã lập ra làng An Biên, Hải Phòng ngày nay. Núi Voi có nhiều hang động đẹp: hang Họng Voi, hang Chiêng, hang Cá Chép, hang Bể … Phía nam núi Voi có động Nam Tào, phía bắc có động Bắc Đẩu. Trong hang động có nhiều nhũ đá, măng đá với muôn hình kỳ lạ như rồng chầu, hổ phục, đầu voi … Trên đỉnh núi Voi có một khoảng đất tương đối bằng phẳng gọi là bàn cờ cõi tiên. Trên núi còn nhiều dấu vết đền chùa và vết tích thành nhà Mạc được xây dựng vào thế kỷ 16. Đặc biệt các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều di vật của người xưa như rìu, đục bằng đá, đồng cách đây gần 3.000 năm.

Đảo Cát Bà và Vườn Quốc gia Cát Bà

Cát Bà là một quẩn đảo có 366 đảo lớn, nhỏ. Đảo chính là Cát Bà rộng khoảng 100 km². Cát Bà nằm về phía tây nam vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long cách cảng Hải Phòng 60 km. Thiên nhiên đã ưu đãi cho Cát Bà nhiều cảnh quan đẹp, tài nguyên rừng và biển phong phú, một quần thể đảo và hang động trên biển làm mê hồn du khách.

Vườn Quốc gia Cát Bà nằm trên đảo Cát Bà, có diện tích được quy hoạch bảo vệ là 15.200 ha, trong đó có 9.800 ha rừng và 5.400 ha biển. Địa hình vườn đa dạng, chủ yếu là núi đá vôi, nhiều hang động kỳ thú và xen kẽ là những bãi cát trắng phau, mịn màng như bãi Cát Cò, Cát Dứa. Các ngọn núi đá vôi có độ cao trung bình 150 m, cao nhất là đỉnh Cao Vọng với 322 m so với mặt biển.

Thời tiết ở Cát Bà chịu ảnh hưởng trực tiếp của khí hậu nhiệt đới gió mùa, và mang tính chất hải dương. Về mùa hè khí hậu mát mẻ, dễ chịu, nhiệt độ trung bình năm khoảng 23-24°C.

Tại Vườn Quốc gia Cát Bà, hệ động vật có 32 loài thú, 69 loài chim, 20 loài bò sát và lưỡng cư. Đặc biệt là loài voọc đầu vàng tìm thấy ở các vách núi đá cheo leo ven biển Cát Bà. Đây là loài thú quý được ghi vào sách đỏ để bảo vệ, trên thế giới hầu như không còn loại này. Loài voọc đầu vàng đang được bảo vệ nghiêm ngặt và trở thành biểu tượng của Vườn Quốc gia Cát Bà. Tại đây còn có khỉ vàng, sơn dương và nhiều loài chim đẹp như cao cát, bói cá, hút mật, đầu rìu …

Vườn quốc gia Cát Bà là nơi có những cánh rừng nguyên sinh nhiệt đới lớn của Việt Nam. Theo điều tra bước đầu, ở đây có 620 loài thực vật (p.170) bậc cao gồm có 438 chi và 123 họ, trong đó có 350 loài cây thuốc. Nhiều cây quý cần bảo vệ như chò đôi, trai lý, lát hoa, kim giao, cọ Bắc Sơn …

Sông Bạch Đằng

Sông Bạch Đằng ở phía đông bắc Hải Phòng, cách trung tâm thành phố 20 km. Bạch Đằng là con sông nổi tiếng với những chiến công vang dội trong lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân Việt Nam.

- Năm 938, Ngô Quyền đã đánh tan các đạo thủy binh lớn của quân Nam Hán.

- Năm 981, tướng Lê Hoàn (tức vua Lê Đại Hành) cũng đã tiêu diệt các đạo quân thủy binh của quân Tống trên sông Bạch Đằng.

- Năm 1288, quân dân nhà Trần dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Trần Hưng Đạo đã nhấn chìm hàng trăm chiến thuyền của quân Nguyên – Mông, bắt sống tướng Ô Mã Nhi, chấm dứt âm mưu thôn tính Việt Nam của quân xâm lược Nguyên Mông.

Hàng năm trên dòng sông lịch sử này thường có các hội thi bơi truyền thống vượt sông Bạch Đằng.

Thắng cảnh Tràng Kênh

Tràng Kênh là một quần thể đồi núi đá vôi hang động, sông, nước với cảnh trí thiên nhiên nên thơ, thuộc huyện Thủy Nguyên cách trung tâm thành phố Hải Phòng 20 km về phía đông bắc.

U Bò là một ngọn núi trong quần thể đồi núi này, tương truyền đây là nơi Trần Hưng Đạo đã đứng để chỉ huy trận thủy chiến chống quân xâm lược Nguyên – Mông. Đứng trên núi U Bò, du khách có thể ngắm nhìn toàn cảnh sông Bạch Đằng Sông núi tĩnh lặng, trời nước mênh mang với nhiều huyền thoại làm cho cảnh sắc nơi đây càng thêm hấp dẫn.

Quanh Tràng Kênh có nhiều động kỳ thú. Hang Vua thuộc xã Minh Tân, cao 18 m, rộng 10 m. Trong hang có nhiều ngách, có suối nước quanh năm trong mát. Gọi là hang Vua vì tương truyền rằng vua Hùng thứ 18 đã lập li cung ở đây. Đền thờ vua Hùng được đặt ở chính giữa hang, tượng vua được tạc bằng đá, trông rất sinh động.

Tràng Kênh đã được các nhà khảo cổ phát hiện ra nơi đây là xưởng chế tác đồ trang sức của người xưa, cách nay trên 4000 năm. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, đây còn là một căn cứ cách mạng của quân và dân Hải Phòng.

Quán Hoa

Quán Hoa được xây dựng vào cuối năm 1944 dùng để bán hoa. đây là một dãy gồm 5 quán hoa nhỏ xinh xinh, mái cong ngói vẩy với 4 cột tròn như (p.171) mang đậm nét kiến trúc phương Đông. Quán Hoa ẩn mình dưới tán lá xanh, hoa đỏ của hàng cây phượng vĩ mang vẻ đẹp dịu dàng như chính vẻ đẹp truyền thống của Hải Phòng.

Nhà hát lớn thành phố (HP)

Nhà hát lớn nằm ở khu trung tâm – quảng trường thành phố, xây dựng từ năm 1904, bản vẽ, thiết kế, nguyên vật liệu xây dựng mang từ Pháp sang, do kiến trúc sư Pháp mô phỏng theo các Nhà hát của Pháp thời Trung cổ. Nhà hát lớn cao hai tầng, có hành lang, tiền sảnh, phòng gương, phòng gửi quần áo, căng tin … và một sân khấu chính với khán trường 400 ghế. Trần khán trường hình vòm có trang trí lẵng hoa và ghi tên các văn nghệ sĩ nổi tiếng.

Quảng trường Nhà hát là nơi hội họp vào những ngày lễ lớn của dân tộc.

Chợ Sắt

Nằm bên bờ của ngã ba sông Cấm và sông Tam Bạc, chợ Sắt là chợ lớn nhất thành phố Hải Phòng. Trước kia, nơi đây là chợ phiên An Biên tấp nập người đến mua, kẻ bán. Khi thành phố được thành lập (1888), chợ được xây dựng với những gian nhà lớn, vật liệu chủ yếu là sắt thép, nền xi măng, có tháp nước, vì thế được gọi là “chợ Sắt”.

Tháng 5/1992 chợ Sắt được xây dựng thành một trung tâm thương mại, dịch vụ sáu tầng. Diện tích mặt bằng 13.210 m²; diện tích sử dụng 39.824 m². Tầng 1, 2, 3 là nơi buôn bán với hơn 2.000 gian hàng. Tầng 4, 5 và 6 là khách sạn, nhà hàng, vũ trường và các văn phòng đại diện khác.

Chợ Sắt hàng ngày không chỉ tiếp đón khách hàng đến mua và bán mà đây cũng là địa chỉ hấp dẫn du khách mỗi khi có dịp đến Hải Phòng.

(p.172)

HÀ TÂY

Diện tích: 2.192 km².

Dân số (2001): 2.432.000 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Hà Đông.

Các huyện, thị: Thị xã Sơn Tây, huyện: Ba Vì, Phúc Thọ, Đan Phượng, Thạch Thất, Hoài Đức, Quốc Oai, Chương Mỹ, Thanh Oai, Thường Tín, Mỹ Đức, ứng Hòa, Phú Xuyên.

Dân tộc: Việt (Kinh), Mường, Dao, Tày.

Tỉnh Hà Tây thuộc vùng châu thổ sông Hồng. Phía bắc giáp tỉnh Vĩnh Phúc, phía tây giáp tỉnh Hòa Bình, Phú Thọ, phía đông giáp Hà Nội, Hưng Yên, phía nam giáp Hà Nam. Địa hình của tỉnh tương đối đa dạng bao gồm đồi, núi và đồng bằng. Do ảnh hưởng của địa hình, khí hậu Hà Tây có nhiều tiểu vùng khí hậu nóng ẩm nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,8°C. Vùng gò đồi có nhiệt độ trung bình 23,5°C, khí hậu lục địa chịu ảnh hưởng của gió Lào. Vùng Ba Vì có khí hậu mát mẻ, nhiệt độ trung bình 18°C. Hà Tây có nhiều hồ lớn và đẹp. Giao thông đường bộ, đường thủy, đều thuận tiện.

Nằm ở cửa ngõ của thủ đô Hà Nội, Hà Tây là tỉnh có nhiều di tích và danh thắng, là một vùng đất giàu tiềm năng du lịch. Về di tích lịch sử, tỉnh Hà Tây chỉ đứng sau Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều lễ hội nổi tiếng ở Hà Tây đã là điểm dừng chân và làm say lòng bao du khách.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là một tỉnh có các dân tộc ít người cư trú, Hà Tây có một kho tàng văn học dân gian phong phú: ca dao, dân ca, tục ngữ, truyện thơ, truyện cổ tích, truyện cười có giá trị văn học. Hà Tây là vùng đất sản sinh ra nhiều danh nhân dân tộc tiêu biểu như Phùng Hưng, Ngô Quyền, Nguyễn Trãi, Phan Huy Chú. Mảnh đất này cũng chính là nơi bảo tồn nhiều di sản văn hóa dân tộc tiêu biểu là hàng trăm đình chùa, miếu mạo có giá trị về kiến trúc điêu khắc, nghệ thuật tôn giáo. Trên địa bàn tỉnh có trên 900 làng nghề, trong đó 120 làng được tỉnh công nhận “làng nghề truyền thống”.

Nghệ thuật dân gian của tỉnh cũng khá phong phú. Người Kinh có hát chèo, hát trống quân, hát cò lả, hát cửa đình, múa rối nước. Người Mường có hát xéc bùa, hát ví, hát đúm, hát ru, hát đồng dao. Nhạc cụ có trống, kèn … Cồng chiêng là một loại hình âm nhạc độc đáo của dân tộc Mường. Người Dao có múa rùa, múa chung, múa chim. (p.173)

Hà Tây là một tỉnh có nhiều lễ hội truyền thống, có thể điểm ra dưới đây một số lễ hội tiêu biểu:

Hội chùa Hương

Đây là lễ hội có thời gian dài nhất ở Việt Nam (2 tháng, từ 1 5 tháng 1 đến 15 tháng 3 âm lịch). Trong dịp lễ hội, hàng chục vạn người đến viếng thăm phong cảnh tươi đẹp của núi non, hang động và cầu may, cầu phúc tại các ngôi chùa rải rác khắp một vùng rừng núi.

Lễ hội chùa Thầy

Chùa Thầy ở xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai. Chùa thờ đức Phật Thích ca, thờ Pháp sư Từ Đạo Hạnh với 3 kiếp sống của ông. Hàng năm lễ hội diễn ra từ ngày 5 đến ngày 7 tháng ba âm lịch. Trong các ngày diễn ra lễ hội còn có nhiều trò chơi, đặc biệt là múa rối nước ở nhà Thủy Đình.

Trẩy hội chùa Thầy ngoài lễ Phật, khách còn được hưởng thú vui leo núi, thưởng ngoạn cảnh trí thiên nhiên của xứ Đoài. Du khách được chiêm ngưỡng 3 pho tượng chuyển tiếp ba kiếp của pháp sư Từ Đạo Hạnh.

Hội chùa Tây Phương

Lễ hội hàng năm được tổ chức vào ngày 6 tháng 3 âm lịch tại chùa Tây Phương (xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất). Khách thập phương đến dự lễ hội vừa cầu kinh niệm Phật để cầu phúc vừa để thăm quan thắng cảnh chùa Tây Phương, một công trình kiến trúc nổi tiếng thời Hậu Lê và nghệ thuật điêu khắc gỗ các tượng Phật ở chùa, đặc biệt là 18 pho tượng La Hán.

Hội làng Chuông

Đây là lễ hội làng nghề khâu nón hàng năm được tổ chức vào ngày 10 tháng 1 âm lịch tại làng Đôn Thư, huyện Thanh Oai, nhằm tưởng nhớ Thánh sư dậy dân làng khâu nón. Trong phần hội đặc biệt có thi nấu cơm cuốn hút nhiều người tham gia.

Hội làng Đa Sĩ

Hội mở vào ngày 12-15 tháng 1 âm lịch tại làng Đa Sĩ – ngoại ô thị xã Hà Đông. Đây là lễ hội mang truyền thống văn hóa và tưởng nhớ danh y Hoàng Đôn Hoàng và vợ là công chúa Phương Hoa. Ông đã chữa bệnh cho công chúa con vua Càn Long và đã dạy cho dân làng trồng nhiều cây thuốc nam để chữa bệnh.

Hội đền Và

Đền thuộc xã Trung Hưng, thị xã Sơn Tây thờ thần Tản Viên. Lễ hội được tổ chức 3 năm một lần vào ngày 15 tháng 1 âm lịch. Mở đầu là lễ (p.175) rước kiệu Thánh Tản Viên từ Đông cung lên đền thờ Thánh trên núi Ba Vì.

Sau đó có tục lệ đánh cá, lấy nước sông Hồng tắm tượng thánh ở đền.

Lễ hội làng Nhị Khê

Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 15 tháng 10 âm lịch tại xã Nhị Khê, huyện Thường Tín. Lễ hội nhằm tưởng nhớ ông tổ của nghề tiện (gỗ, sừng) Doãn Văn Tài. Thợ tiện ở các tỉnh kéo về giỗ tổ rất đông. Phần hội có đánh cờ, hát chèo.

Hội diều Bá Giang

Lễ hội tổ chức vào ngày rằm tháng ba âm lịch, tôn vinh Thần Nguyễn Cả, người có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 xứ quân.

Vào ngày hội, tại miếu ông Cả có nghi lễ trình diều, lễ dâng bánh dầy, phẩm vật. Sau đó là cuộc thi thổi cơm; thi thả diều. Cuộc thi thả diều diễn ra từ miếu ông Cả đến đền Châu Trần (thờ thần bản thổ). Ban tổ chức thường trực tại đền Châu Trần. Cuối cuộc thi chọn ra ba giải nhất, nhì, ba.

Tiêu chuẩn diều được giải là bay cao, không đảo, tiếng sáo hay, dây buộc tại hàng cột đền Châu Trần nhưng vị trí diều ứng với nóc miếu ông Cả.

Người dân quan niệm rằng năm nào cuộc thi diều mãn nguyện thì năm ấy dân làng sẽ “hòa cốc phong đăng”.

Những người được nhận giải vào đền lễ tạ. Hội thi kết thúc nhưng tiếng sáo diều vẫn ngân nga không dứt. Hội diều Bá Giang là một lễ hội văn hóa đặc thù, nổi tiếng ở huyện Đan Phượng, Hà Tây.

Hội Giã La

Hội Giã La là hội chung của hai làng La Nội và Ỷ La, xã Dương Nội, huyện Hoài Đức tỉnh Hà Tây (Giã La, có nghĩa là kết thúc hội La). Đông vui nhất là 14 tháng giêng. Lễ hội suy tôn Thành Hoàng chung của hai làng, ông có tên huý là Dương Cảnh, một vị quan thời vua Hùng Duệ Vương, có công phò vua cứu nước và đặc biệt là trừ diệt ác thú bảo vệ dân làng. Hội tổ chức từ ngày 6 đến 14 tháng giêng âm lịch hàng năm, cứ 3 năm hoặc 5 năm một lần mở hội lớn (đại đám). Thần phả hiện còn cho biết hội có từ thế kỷ thứ XI duy trì đến ngày nay, đình làng La còn lưu giữ 22 bộ sắc phong, dân gian vẫn lưu truyền câu ca dao:

Bơi Đăm, rước Giá, hội Thầy

Vui thì vui vậy, chẳng tầy Giã La.

(Bơi Đăm ở xã Tây Tựu, rước Giá ở xã Yên Sở, hội chùa Thầy ở xã Sài Sơn). Nhiều nghi lễ có từ xa xưa đến nay vẫn duy trì: lễ tế tự, lễ rước, diễn lại cuộc săn hổ (đánh biệt), rước hoàn cung … Lễ rước quy định Kiệu ông (p.176) bao giờ cũng phải có tấm da của con hổ “lang vàng mép” còn đủ đầu, đuôi và bốn chân lót sàn kiệu. Hội Giã La là một hội lớn thu hút cư dân trong vùng.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Hương

Chùa Hương là một trong những danh thắng nổi tiếng nằm trong khu di tích danh thắng Hương Sơn, thuộc huyện Mỹ Đức, cách Hà Nội 70 km.

Từ Hà Nội đi ô tô qua thị xã Hà Đông, tới Vân Đình, đến Bến Đục thì dừng xe để chuyển sang đi thuyền trên dòng suối Yến Vĩ chừng 3 km là đến đường bộ vào chùa. Ai không muốn ngồi thuyên, có đường bộ xuyên qua rừng mơ.

Hội chùa Hương hàng năm bắt đầu từ sau tết Nguyên Đán, kéo dài từ giữa tháng 1 đến giữa tháng 3 âm lịch. Mỗi mùa hội có tới ba, bốn chục vạn người đến chùa Hương. Từ cụ già sáu, bảy chục tuổi đến em nhỏ được bố mẹ cõng trên lưng đều nô nức đi hội. Gặp nhau trên đường vào chùa, tất cả đều chào nhau bằng câu niệm Phật: “A-di-đà-phật”.

Điều hấp dẫn của chùa Hương là cảnh núi cao, rừng thẳm, suối dài được kết hợp hài hòa, xếp đặt tài tình giữa một vùng đồng bằng có các đồng lúa xanh mơn mởn.

Nếu chỉ đi chương trình một ngày, du khách hãy thăm động đẹp nổi tiếng nhất: Hương Tích. Thế kỷ 17, chúa Trịnh Sâm đến vãn cảnh động, đã tự tay đề năm chữ Hán lên cửa động “Nam Thiên đệ nhất động” (Động đẹp nhất trời Nam). Động được tìm ra cách đây hơn 2.000 năm. Bước vào động, một sắc cảnh kỳ diệu hiện ra trong ánh sáng huyền ảo. Chính giữa động có pho tượng đức Phật Quan Thế âm Bồ Tát. Xung quanh là nhũ đá tạo thành những hình cây vàng, cây bạc, buồng tằm, nong kén, núi cô, núi cậu … và đây là tòa cửu long hình chín con rồng nhũ đá long lanh ánh biếc đang châu đầu xuống trần thế … Người Việt Nam ham thích đi chùa Hương để lễ Phật cầu phúc và để được hòa mình với thiên nhiên bao la.

Chùa Thầy và chùa Tây Phương

Chùa Thầy thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, cách Hà Nội 30 km. Chùa được xây trên sườn núi Phật Tích. Trước mặt chùa là dãy núi Long Đầu, có hồ nước Long Trì, giữa hồ có nhà Thuỷ Đình dùng để biểu diễn rối nước. Trên hồ có nhà cầu, lợp ngói, dựng từ năm 1602.

Chùa Tây Phương nằm trên ngọn núi Câu Lậu, được xây dựng khoảng thế kỷ thứ 8. Bạn hãy leo hơn 200 bậc thang bằng đá ong để lên chùa chiêm ngưỡng hàng trăm pho tượng gỗ sơn son thiếp vàng cỡ lớn, tinh (p.177) hoa của nghệ thuật tạc tượng cổ truyền. Có thể nói, đây là bảo tàng tượng Phật Việt Nam.

Chùa Đậu

Chùa toạ lạc ở thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín. Chùa thờ thần Pháp Vũ nên còn có tên là chùa Pháp Vũ. Theo văn bia còn lại ở chùa thì chùa được dựng từ thời Lý và đã qua nhiều lần trùng tu.

Chùa được dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Tam quan chùa đồng thời là gác chuông, bên trong có quả chuông đúc năm Cảnh Thịnh thứ 9 đời Tây Sơn.

Hiện nay, chùa còn lưu giữ nhiều di vật và đồ thờ tự đặc biệt là nhục thân Thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường. Tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh ngồi theo tư thế nhập thiền, mình gập hẳn, đầu hơi cúi về phía trước. Toàn bộ pho tượng nặng 7kg, cao 57cm. Tượng Thiền sư Vũ Khắc Trường được quét sơn trắng, môi tô son, mắt và lông mày được tô vẽ. Hai pho tượng này đang được các nhà nghiên cứu khoa học quan tâm tìm hiểu.

Đình Chu Quyến

Đình Chu Quyến thuộc xã Chu Minh, huyện Ba Vì, thờ Nhã Lang con trai của Lý Phật Tử. Đây là ngôi đình lớn của tỉnh Hà Tây. Đình dài 30 m, ba gian, hai chái, bố cục hình chữ nhất, mỗi vì kèo có 6 cột theo lối chồng rường.

Cột cái có chu vi khoảng 2 m. Mái đình thấp nhưng các góc đao lại vút cong lên nên trông ngôi đình rất trang nghiêm. Trang trí nghệ thuật ở trên các xà, cốn, ván long, cửa võng là rồng, phượng và các cảnh sinh hoạt của con người như gảy đàn, múa hát, chọi gà …

Chùa Mía

Chùa toạ lạc ở làng Mía, xã Đường Lâm, huyện Ba Vì, trên một ngọn đồi đá ong. Chùa có tên chữ là Sùng Nghiêm tự, được xây dựng lại vào năm Đức Long thứ 4 (1632) thời Lê Thần Tông.

Chùa Mía có tới 287 pho tượng lớn nhỏ, trong đó một nửa bằng gỗ, một nửa bằng đất luyện. Tất cả được sơn son thếp vàng rất đẹp. Tiêu biểu nhất là tám bộ Kim Cang ở tòa thượng điện, bằng đất luyện. Pho tượng “Quan âm Tống Tử” với đường nét chạm khắc mềm mại, sinh động, độc đáo là một tác phẩm nghệ thuật tuyệt tác.

Chùa còn lưu giữ nhiều cổ vật như đại hồng chung đúc năm 1743, khánh đồng (1846), bia Bà Chúa Mía dựng năm 1632. (p.178)

Đình Tây Đằng

Đây là ngôi đình to và đẹp nổi tiếng thuộc huyện Ba Vì. Đình Tây Đằng được dựng vào khoảng cuối thế kỷ 16 gồm 5 gian 4 mái và 48 cột lớn nhỏ. Các đầu đao đều uốn cong có gắn long, li, quy, phượng bằng đất nung màu gan trâu. Xà, đấu, kèo, cốn đều có chạm khắc. Các hình chạm khắc rồng đều mang phong cách rồng đời Trần, chim phượng được chạm theo lối phượng múa xoè cả hai cánh …

Nét độc đáo ở đình Tây Đằng còn được thể hiện qua những bức chạm khắc trên các cấu kiện kiến trúc mà đề tài thiên về hoạt động của con người trong làng xã Việt Nam thế kỷ 16 như bơi thuyền, đốn củi, uống rượu, gánh con, múa hát …

Ngoài giá trị về mặt kiến trúc chạm gỗ đặc sắc, đình Tây Đằng còn là nơi thờ Tản Viên – Sơn Tinh một nhân vật anh hùng theo truyền thuyết đã chế ngự được thiên nhiên, được dân chúng suy tôn là bậc thánh, nên có rất nhiều người lui tới viếng thăm.

Chùa Trăm Gian

Chùa Trăm Gian còn có tên là chùa Tiên Lữ, toạ lạc ở thôn Tiên Lữ, xã Tiên Phương, huyện Hoài Đức.

Chùa được xây dựng từ thời Lý và đã được trùng tu nhiều lần. Chùa có đủ trăm gian, tam quan có 8 mái đứng sừng sững trên cao hàng trăm bậc gạch.

Ngôi chùa hiện nay còn giữ được nhiều di vật quí. Ở thượng điện có một bệ hình khối chữ nhật bằng đất nung. Sân chùa có gác chuông hai tầng, tám mái dựng năm 1693, trên đó còn có khánh đồng đúc năm 1749, có chiều ngang 1,42 m. Trong chùa có pho tượng Tuyết Sơn bằng gỗ mít đen. Xung quanh chùa có nhiều cây cổ thụ tùng, bách, có các bảo tháp xây kiên cố.

Chùa Trăm Gian là một trong những di tích đẹp của tỉnh Hà Tây.

Chùa Trầm

Chùa tọa lạc ở khu vực thắng cảnh núi Trầm thuộc thôn Long Châu, xã Phụng Châu, huyện Chương Mỹ.

Chùa còn có tên gọi là Long Tiên, được xây dựng vào năm Cảnh Trị thứ 7 (1669). Chùa đã qua nhiều lần trùng tu. Chùa hiện nay còn giữ được nhiều tượng Phật mang phong cách nghệ thuật thế kỷ 18-19 với nghững nét chạm khắc công phu, tinh tế. Trên nền cao tam cấp bằng đá của chùa. Ở phiến đá chính giữa có chạm nổi hai con thằn lằn rất đẹp. (p.179)

Thành cổ Sơn Tây

Thành thuộc thị xã Sơn Tây, cách Hà Nội 42 km. Thành được xây dựng từ năm 1822, có hình vuông, mỗi chiều dài gần 400 m. Tường thành được xây bằng đá ong, loại đá rất rắn. Thành có 4 cổng: Đông, Tây, Tiền, Hậu, mỗi cổng đều có Vọng Lâu. Xung quanh thành có hào sâu 3 m, rộng 20 m, chu vi khoảng 2.000 m. Trong thành có 4 khẩu súng ở 4 góc thành, có điện Kính Thiên (nơi nghỉ của nhà Vua khi đi kinh lý), có dinh thự và công đường của các quan đầu tỉnh, kho lương thực, trại lính …

Thời gian và chiến tranh đã hủy hoại nhiều công trình trong khu vực thành cổ. Hiện nay, thành cổ Sơn Tây chỉ còn lại vết tích một số đoạn tường thành, cổng thành và một vài công trình còn sót lại trong khu vực thành cổ.

Di tích này hiện nay đang được gìn giữ và tu tạo lại.

Đền Dầm

Du lịch trên sông Hồng, du khách có dịp đến thăm một ngôi đền cổ nhất trong vùng nhưng còn ít người biết đến. Đền Dầm thuộc xã Ninh Sở, huyện Thường Tín tỉnh Hà Tây. Khu di tích có ba ngôi đền gần nhau: Đền Lộ, Đền Sở và Đền Dầm. Lễ hội mùa xuân ở đây cùng diễn ra từ ngày 1 đến 10 tháng 2 âm lịch.

Đền Dầm nằm trên đất thôn Xâm Dương thờ “Thủy Cung Thánh Mẫu” tức Mẫu Đệ Tam một trong ba Thánh Mẫu của tiềm thức dân gian người Việt. Theo Ngọc phả, Mẫu Đệ Tam thờ tại đây là Hoàng Long công chúa trên Thiên Đình đầu thai xuống Thủy Cung làm con vua hủy Tề. Nàng đã hiển linh giúp dân trị bệnh; giúp Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đánh tan giặc Nguyên Mông và được vua Trần Nhân Tông phong thần, có chiếu chỉ cho nhân dân đời đời thờ phụng.

Đền Dầm còn giữ được 7 sắc phong. Cũng tại đây còn có cây đa trên 400 tuổi; Cổ Lầu – một tòa nhà 2 tầng, mái hình lục giác; Nghinh Môn với sáu cột trụ lực lương uy nghiêm … Đi vào giữa làng, phía trong đê có đình làng Xâm Dương, nơi thờ một vị quan võ thời Hùng Vương thứ XVIII.

Nhiều chuyện huyền bí xung quanh loài Cá Thần vẫn được lưu truyền trong các thế hệ người dân địa phương.

Linh Tiên Quán

Quán thuộc thôn Cao Xá, xã Giang Xá, huyện Hoài Đức, cách Hà Nội khoảng 25 km theo quốc lộ 32 đi thị xã Sơn Tây.

Theo truyền thuyết và tấm văn bia còn lại thì quán đã có khoảng hai ngàn năm tuổi. Hiện nay quán còn được gọi là chùa, thờ tượng phật nhưng vẫn giữ được hệ thống tượng khá hoàn chỉnh của Đạo giáo như (p.180) tượng Tam Thanh (Thái Thanh, Thượng Thanh, Ngọc Thanh), tượng Thái Thượng lão quân … Trong hậu cung có một hố sâu mà dân địa phương quen gọi là huyệt đan sa (lò luyện đan của các đạo sĩ). Tại quán còn có một chuông đúc đời Tây Sơn năm Cảnh Thịnh thứ 5 (1797). Đây là quả chuông Tây Sơn lớn nhất hiện thấy ở địa bàn Hà Nội và phụ cận.

DANH THẮNG

Khu du lịch và Vườn Quốc gia Ba Vì

Từ Hà Nội đi khoảng 42 km đến thị xã Sơn Tây, đi tiếp 16 km đến suối Hai. Tại đây du khách có dịp dạo trên hồ bằng thuyền, ghé lên các đảo trồng cây dược liệu, đảo chim, đảo cò v.v … để tận hưởng cảnh sắc thiên nhiên. Xe ô tô sẽ đưa du khách đến sườn phía bắc của núi Ba Vì, thăm thác Ao Vua. Một dòng nước đổ từ trên cao tạo thành ba tầng thác. Tầng thác cuối cùng đổ ào ạt xuống một hồ nhỏ, nước xanh như ngọc thạch, đó là Ao Vua. Du khách có thể leo lên cả ba tầng thác nơi có những bậc đá và cây cỏ mọc bên sườn núi. Nếu muốn, du khách tiếp tục leo núi thăm đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, đền thờ Thần Tản Viên hay tìm lại dấu vết còn lại của khu nghỉ mát do người Pháp xây dựng từ năm 1940. Theo đường xe ô tô chạy vòng quanh núi đưa du khách lên độ cao 1.200 m để hưởng cái thú nghỉ lại một đêm ở nhà khách …

Ngày hôm sau, xuống núi, du khách hãy thám hiểm vườn Quốc gia Ba Vì có diện tích quản lý 7.377ha, phân bố rải rác ở độ cao từ 200 m đến 1.300 m so với mặt nước biển. Khí hậu ở đây rất ôn hòa. Tại đây có thảm thực vật phong phú với 450 loài, nhiều loài quý, 128 loài thực vật bậc cao, cây thuốc có 250 loài. Động vật có 45 loài thú, 113 loài chim thuộc 40 họ và 7 bộ. Lưỡng cư có 15 loài, côn trùng có 86 loài thuộc 17 họ và 9 bộ.

Những loài động vật quí hiếm như chồn bạc má bắc, gấu ngựa, cầy vằn, sóc bay, trĩ, gà lôi trắng … Động vật thủy sinh gồm thực vật nổi và các loài tảo lục.

Hồ Quan Sơn

Từ Hà Nội theo quốc lộ 6 qua thị xã Hà Đông đi tiếp theo quốc lộ 22 đến Tế Tiêu (Mỹ Đức – Hà Tây), rẽ theo đường 76 khoảng 5 km, rẽ phải là tới hồ Quan Sơn. Du khách không khỏi ngỡ ngàng trước cảnh đẹp trời mây, sông nước, núi non trùng điệp ở nơi đây.

Qua cầu Đông, điểm đầu tiên du khách đặt chân tới là bến đò hồ Giang Nội. Giang Nội là một trong ba hồ lớn của Quan Sơn, rộng ước chừng trên 800 ha. Đứng trên bờ, du khách đã nhìn thấy những dãy núi đá trùng điệp của thiên nhiên soi mình dưới làn nước xanh mát của hồ. (p.181)

Núi ở đây có tới 20 ngọn lớn, nhỏ, kéo dài ôm ấp các hồ nước ở Quan Sơn. Lại có nhiều hòn núi đá vách dựng đứng nằm giữa lòng hồ trông xa như những bán đảo nhỏ. Thuyền sẽ lần lượt đưa du khách thăm hồ Quan Sơn và ghé thăm các ngọn núi với nhiều tên gọi khác nhau: núi Trâu Trắng, đảo Sư Tử, núi Quai Chèo, đồi Voi Phục … Đến núi Quai Chèo, du khách có thể leo núi hoặc vào rừng cây chơi. Thuyền tiếp tục đưa du khách tới khu Đầm Sen, rồi vòng quanh đảo Sư Tử, núi Treo Tranh, thăm Linh Sơn Động, Ngọc Long Động. Mỗi động là một kỳ quan kỳ thú của tạo hóa với những măng đá, nhũ đá mang hình long, li, quy, phượng, hổ báo, chim muông. Vào mùa mưa, từ trên các triền núi cao, thác nước ngày đêm đổ xuống mặt hồ, tung bọt trắng xoá khiến cảnh sắc nơi đây thêm ngoạn mục. Vượt qua núi Đá Trượt, lên đập Tràn Ngái, du khách có thể thoả sức hít thở bầu không khí trong lành và ngắm nhìn toàn cảnh khu du lịch Quan Sơn. Núi non trùng điệp uốn lượn quanh hồ, điểm xuyến thêm là màu xanh của rừng, của các cánh đồng lúa đã tạo nên một Quan Sơn đầy ấn tượng. Khách có thể ghé thăm các làng mạc quanh hồ và đặc biệt vào tháng 10 dương lịch cho tới tháng 3 năm sau, du khách sẽ được ghé thăm thung lũng Voi, sân chim của Quan Sơn với đủ các loài chim về đây trú ngụ xây tổ.

Quan Sơn còn có nhiều chùa. Chùa Linh Sơn nằm ngay ở chân núi Linh Sơn, soi bóng xuống hồ Giang Nội. Chùa được xây dựng theo kiến trúc chùa cổ thế kỷ 17. Tương truyền chùa có từ thời nhà Mạc. Cạnh chùa là động Linh Sơn. Động không lớn nhưng có nhiều nhũ đá rủ xuống lung linh huyền ảo. Ngoài ra còn có chùa Cao, chùa Hàm Yên.

Khách đến Quan Sơn, ngoài thú vui vãn cảnh còn có thể cắm trại trong rừng, đi câu cá, bơi thuyền, leo núi, tắm hồ … và được thưởng thức nhiều món ăn đặc sản của vùng nước ngọt như ba ba, gỏi cá, …

Là một thắng cảnh đẹp, nằm ở huyện Mỹ Đức cách Hà Nội chưa đầy 50 km, Quan Sơn rất thích hợp cho loại hình du lịch cuối tuần. Tuy nhiên, điểm du lịch này còn hoang sơ cần phải đầu tư nhiều. Công ty du lịch Quan Sơn đang khẩn trương hoàn thiện các nhà nghỉ, trang bị thêm thuyền, ca nô, kịp phục vụ cho nhu cầu du lịch vào mùa tới.

Thắng tích núi Trầm

Quần thể di tích núi Tử Trầm ở thôn Long Châu, xã Phụng Châu, huyện Chương Mỹ, cách Hà Nội khoảng 20 km, theo quốc lộ 6.

Núi Tử Trầm là một món quà quí của thiên nhiên ban tặng cho con người. Giữa một vùng đồng bằng trù phú lại có một dãy núi đá vôi nổi cao lên, thế non nước nơi đây thật đẹp. Năm 1516, vua Lê Chiêu Tông đã cho dựng hành cung rồi sai đào sông, khai suối quanh núi để du ngoạn mỗi khi nhàn rỗi. Hiện nay xung quanh núi Tử Trầm còn lưu giữ nhiều di tích (p.182) kiến trúc của nhiều thời như chùa Long Tiên, chùa Quan Âm, chùa Vô Vi, chùa Ba Lang, đền thờ Cao Sơn, đền Mẫu …

Núi Tử Trầm còn có nhiều hang động kỳ thú. Động Long Tiên là một động đẹp, cửa hang không lớn nhưng lòng hang rất rộng và cao. Trên trần và vách hang buông rủ xuống hàng trăm nhũ đá với nhiều hình thù kì lạ. Trong động có nhiều di vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt là pho tượng A Di Đà ngồi trong tư thế thiền trên tòa sen với vẻ mặt đôn hậu, trầm mặc suy tư, miệng thoáng cười cảm thông cứu độ. Tượng được chau chuốt tinh xảo đến từng chi tiết nên trông rất sinh động. Trên trần và vách đá gần cửa hang có nhiều bút tích của các danh tài nho sĩ từ cuối thời Lê đến đầu thời Nguyễn với gần 20 bài minh văn, thơ ca ngợi cảnh đẹp của núi Tử Trầm.

Ở khu vực núi Trạo liền kề với núi Tử Trầm còn có chùa Vô Vi là một ngôi chùa cổ dựng nắm 968, lưu giữ được nhiều văn bia có giá trị sử liệu và nghệ thuật.

Núi Tử Trầm là một thắng tích quí của tỉnh Hà Tây. Lễ hội hàng năm được mở vào ngày 2 tháng 2 âm lịch thu hút rất nhiều khách hành hương về dự lễ và vãn cảnh.

Làng lụa Vạn Phúc

Nằm bên bờ sông Nhuệ, thuộc thị xã Hà Đông, cách trung tâm Hà Nội chừng 10 km. Làng Vạn Phúc có nghề dệt lụa tơ tằm từ xa xưa. Hiện trong làng còn đền thờ bà tổ dạy nghề dệt cho dân làng tên là Lã Thị Nga. Lâu nay dân các nơi tụ về đây học nghề, làm thuê cho các khung dệt. Lụa tơ tằm Vạn Phúc nổi tiếng “mịn mặt, mát tay”, là mặt hàng quí được nhiều người ưa dùng, với tên quen thuộc: lụa Hà Đông.

Ngày nay, dân làng vẫn tiếp tục làm nghề cổ truyền với qui mô lớn.

Lụa tơ tằm Vạn Phúc không chỉ dùng trong nước mà còn xuất sang nhiều nước khắp các châu lục.

Du khách đến với làng lụa Vạn Phúc cảm thấy thư thái và đắm mình trong không gian tĩnh mịch của một làng cổ Việt Nam với cảnh chùa Vạn Phúc có vườn hoa, cây trái với hồ sen, giếng nước …

Làng mây tre đan Phú Vinh

Làng ở huyện Chương Mỹ, cách thị xã Hà Đông 15 km bên quốc lộ 6, rất nổi tiếng về nghề đan lát mây tre. Ở Phú Vinh gia đình nào cũng có người đan hàng mây tre. Nghề đan đã giải quyết được việc làm cho người dân lúc nông nhàn, việc làm cho phụ nữ, trẻ em và người tàn tật. Nhờ vậy cuộc sống của người dân Phú Vinh tương đối khá giả.

Hàng mây tre đan của Phú Vinh có tới trên 500 mẫu mã, nhiều loại đặc biệt như tranh chân dung, phong cảnh, hoành phi, câu đối, chim (p.183) thú … Nhìn những mặt hàng này tưởng như thêu bằng nan. Loại thứ hai tương đối phức tạp đó là các lẵng hoa quả, khay đã, cặp mũ, nón, chao đèn … với nhiều kiểu dáng phong phú. Loại thứ ba là các loại sản phẩm gia dụng khác. Các mặt hàng mây tre đan của Phú Vinh đang cung cấp cho nhiều nước trên thế giới.

Về thăm làng quê Phú Vinh, du khách không những chỉ thăm một làng nghề truyền thống mà còn được vãn cảnh một làng quê của nông thôn Việt Nam ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Làng thêu ren Quất Động

Làng thuộc huyện Thường Tín, cạnh quốc lộ 1A, cách Hà Nội khoảng 20 km. Làng có truyền thống thêu ren từ khoảng thế kỷ thứ 17. Ban đầu người thợ thêu ren chỉ làm những mặt hàng đơn giản như thêu câu đối, trướng, nghi môn treo ở đình, chùa; các loại khăn chầu, áo ngự cho vua chúa. Càng ngày, nghề thêu ở Quất Động càng phát triển, mẫu mã phong phú, hoa văn mềm mại sinh động, màu sắc tự nhiên đã đáp ứng được nhu cầu của nhiều khách hàng, kể cả những người khó tính nhất.

Nghệ nhân Thái Văn Bôn người làng Quất Động đã nổi tiếng ở nhiều hội chợ quốc tế với những sản phẩm tuyệt tác hiếm có.

Làng nón Chuông

Làng thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, cách thị xã Hà Đông khoảng 20 km nổi tiếng về nghề làm nón:

Muốn ăn cơm trắng, cá mè

Muốn đội nón tốt thì về làng Chuông.

Nghề làm nón ở làng Chuông có từ rất lâu đời, lúc đầu chỉ dùng bán ở quanh vùng, sau ngày càng nổi tiếng và được tiến dâng vào cung vua, phục vụ hoàng gia và giới thượng lưu. Công đoạn làm nón của người làng Chuông rất tỉ mỉ và công phu: lá phẳng, trắng, không nhăn, không rách, vòng tròn và nhẵn; khuôn đẹp và cân đối, khoảng cách các khấc đều nhau, cước nhỏ và trắng, guột cạp vòng đều sợi …

Nón làng Chuông rất đa dạng về chủng loại, kể cả các mặt hàng cao cấp, đòi hỏi tay nghề cao, phục vụ nhiều đối tượng ở trong và ngoài nước.

Làng sơn mài Hạ Thái

Theo các nhà nghiên cứu cho rằng nghề sơn có ở Hạ Thái từ khoảng thế kỷ 16. Tuy không phải là phường đất tổ nghề sơn của Việt Nam nhưng phường sơn Hạ Thái ngày trước được trọng dụng vì có nhiều thợ tài hoa, khéo léo, sáng tạo. Ngoài những sản phẩm truyền thống trang trí đình chùa ở đây còn xuất hiện loại sản phẩm mới đó là tranh sơn mài.

Người có công lớn trong việc sáng tạo và phát triển nghề của làng là cụ Đinh Văn Thành. Năm 1925 cụ đã có tranh phong cảnh bằng sơn mài. (p.184)

Cuộc tìm kiếm, khám phá thêm chất liệu tạo màu đã khiến tranh sơn mài ở đây đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình với nhiều sắc độ mầu khá nhau.

Kỹ thuật làm hàng sơn mài ở Hạ Thái ngày càng phát huy được vốn cổ truyền và còn gắn bó chặt chẽ với nghề khảm, tiện … Người Hạ Thái còn sử dụng cách khắc trên sơn để tạo nên những đường nét mềm mại, uyển chuyển, sinh động. Việc sử dụng các chất liệu mới như tre nứa làm vóc càng tạo nên sự độc đáo cho sản phẩm. Do vậy sản phẩm sơn mài ở đây đã đáp ứng được thị hiếu của nhiều đối tượng trong và ngoài nước. Hạ Thái, làng nghề cổ truyền thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây.

Làng cổ Đường Lâm

Làng Đường Lâm cách thị xã Sơn Tây khoảng 4 km, là một làng Việt cổ ở trung du. Đây là quê hương của Phùng Hưng và Ngô Quyền, hai vị anh hùng dân tộc đã có công đánh đuổi quân xâm lược phương Bắc vào thế kỷ thứ 8 và thứ 10.

Làng Đường Lâm có tới 21 đồi gò, 18 rộc sâu và có con sông Tích nước xanh trong uốn lượn quanh làng. Tại đây có đình thờ Phùng Hưng, đình và lăng Ngô Quyền với các chuông đồng, khánh đá, đồ gốm sứ, các bức chạm và các bia đá cổ lớn, xung quanh nơi đây còn có đồi Hùm, Giếng Ngọc, Rặng Duối buộc voi.

Tại nhà truyền thống xã Đường Lâm còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như rìu đá, di chỉ đồ đá mới, cọc gỗ Bạch Đằng, gần đó còn có những rộc sâu, tương truyền xưa kia là hồ sen, nơi Ngô Quyền thường cùng bạn bè thuở nhỏ chơi trò thủy chiến.

Làng Nhị Khê và khu tưởng niệm Nguyễn Trãi

Làng Nhị Khê thuộc huyện Thường Tín cách Hà Nội khoảng 20 km, theo quốc lộ 1A, đến Quán Gánh rẽ phải là tới cổng làng Nhị Khê. Đi tiếp theo con đường lát gạch một quãng ngắn sẽ tới khu tưởng niệm Nguyễn Trãi. Phía trước ngôi nhà thờ danh nhân Nguyễn Trãi có hồ bán nguyệt và tượng toàn thân của Nguyễn Trãi đặt trên bệ cao. Nhà thờ Nguyễn Trãi còn lưu giữ nhiều di vật quý: bức ảnh chân dung ông khá cổ, nhiều đạo sắc phong, hoành phi câu đối.

Ở làng Nhị Khê còn có một số di tích nữa như “Ao Huê”, “Trại ối” là những nơi thân phụ của Nguyễn Trãi mở trường dạy học. Nhà bia Bãi Sếu còn lưu giữ được tấm bia cổ dựng năm 1690 ghi tên những người đỗ đạt, quê ở Nhị Khê và Trung Thôn. Đình Nhị Khê – một ngôi đình cổ của làng. Nhà thờ ông tổ nghề tiện. (p.185)

Làng Nhị Khê là điểm nằm trong tuyến du lịch Hà Đông – Thường Tín – Hà Nội.

Khu du lịch Đồng Mô

Từ Hà Nội đến khu du lịch Đồng Mô là 50 km, theo đường 32 lên thị xã Sơn Tây rồi đi tiếp khoảng 10 km là tới. Khu du lịch Đồng Mô có hồ nước rộng khoảng 1.300 ha, với nhiều đảo và bán đảo bên hồ. Khu du lịch này có sân gôn Đồng Mô 18 lỗ trên đảo vua (còn gọi là đảo Đầm) nằm ngay chính giữa lòng hồ Đồng Mô với diện tích khoảng 350 ha.

Khu du lịch Đồng Mô có rừng cây, hồ nước, sân gôn và những biệt thự xinh đẹp ẩn mình bên bìa rừng, soi bóng xuống hồ nước, lại ở vị trí rất thuận tiện về giao thông là một điềm du lịch nghỉ ngơi, an dưỡng lý tưởng cho du khách.

Khoang Xanh – Suối Tiên

Khoang Xanh – Suối Tiên là điểm du lịch có môi trường sinh thái còn tương đối nguyên vẹn, nơi có nhiều người Mường sinh sống, cách thị xã Sơn Tây khoảng 20 km.

Từ Hà Nội theo đường 32 đi Sơn Tây qua xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Hà Tây là đến khu du lịch này. Từ bãi xe, du khách đã có thể nghe thấy tiếng thác nước ào ào, cùng với cảnh núi rừng hùng vĩ xung quanh khiến phong cảnh nơi đây càng thêm ngoạn mục. Đi khoảng 500 m, du khách sẽ được đắm mình trong một thung lũng xanh thơ mộng bên núi Tản Viên, có dòng Suối Tiên vắt mình từ trên cao, len lỏi qua các sườn đá chảy xuống trông như một dải lụa bạc khổng lồ. Thác nước từ trên cao đổ xuống tung bọt trắng xoá. Có đoạn suối, nước chảy róc rách, dòng nước trong vắt, mát lạnh. Từ thác Tràn ngược lên đến Hòn Chồng khoảng 1 km, có nhiều thác đẹp với các tên gọi như thác Mơ, thác Mâm Xôi, thác Hòa Lan … Trên đường đi, nếu mệt du khách có thể dừng chân nghỉ trên những phiến đá to nằm rải rác dọc theo bờ suối. Sau khi tắm thác, lội suối thoả thuê, du khách có thể leo lên đỉnh núi Vua, nơi có khu rừng nguyên sinh với hệ động thực vật phong phú và các loài cây cổ thụ quí hiếm.

Khu du lịch Khoang Xanh – Suối Tiên rất thích hợp cho các loại hình du lịch cuối tuần, leo núi, tắm suối, thăm bản dân tộc Mường … Khu du lịch này hiện đang thu hút rất nhiều khách du lịch, để lại cho du khách những ấn tượng khó quên.

Khu du lịch sinh thái Thác Đa

Thác Đa thuộc thôn Mường Cháu, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây, cách Hà Nội 60 km về phía tây, là một khu du lịch sinh thái rất hấp dẫn.

Từ Hà Nội theo đường Láng – Hòa Lạc, đến điểm du lịch Khoang Xanh, rẽ phải đi khoảng 1 km nữa là tới khu du lịch Thác Đa. Đến đây du (p.186) khách sẽ được hưởng bầu không khí trong lành của vùng núi cao Ba Vì, được vùng vẫy trong làn nước trong xanh của thác được đổ từ trên cao xuống. Du khách sẽ được nghỉ ngơi trong những căn phòng xinh xắn được xây dựng lưng chừng núi rất nên thơ. Du khách có thể tắm ở bể bơi, hoặc dạo chơi trong vườn cây ăn quả, thăm khu tượng người Việt cổ bên dòng suối Trúc. Ngoài ra khách có thể thăm Khe Cạn, thác Dốc Mông, khuôn viên Tình Yêu, vườn Địa Đàng hoặc leo núi, câu cá, thưởng thức các món thịt rừng nướng hay múa sạp cùng các cô gái Thái trong đêm lửa trại …

Khu du lịch sinh thái Thác Đa mới được khai thác, môi trường sinh thái rất trong lành đang hấp dẫn khách du lịch, nhất là tour nghỉ cuối tuần.

HẢI DƯƠNG

Diện tích: 1.648 km²

Dân số (2001): 1.670.800 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Hải Dương

Các huyện: Chí Linh, Nam Sách. Thanh Hà. Kinh Môn, Kim Thành, Gia Lộc, Tứ Kỳ, Cẩm Giàng, Bình Giang, Thanh Miện, Ninh Giang.

Dân tộc: Việt (Kinh), Sán Dìu, Hoa, Mường.

Hải Dương là một tỉnh nằm ở trung tâm châu thổ sông Hồng, phía bắc giáp Bắc Ninh và Bắc Giang, phía đông giáp Hải Phòng, Quảng Ninh, phía tây giáp Hưng Yên, phía nam giáp Thái Bình.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chia làm hai mùa. Mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 10, mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23°C. Địa hình của tỉnh tương đối bằng phẳng. Giao thông đường bộ, đường sông, đường sắt đều thuận lợi.

Hải Dương là một tỉnh có tiềm năng du lịch dồi dào. Hải Dương, một miền đất trù phú có phong cảnh thiên nhiên hữu tình, có di tích thắng cảnh Côn Sơn – Kiếp Bạc được nhiều người biết đến. Nhiều di tích lịch sử đã được nhà nước công nhận và xếp hạng.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hải Dương là một trong những cái nôi của nền văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam. Lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc đã để lại cho vùng đất này một tài sản vô giá với hàng trăm di tích lịch sử văn hóa. Vùng đất này gắn bó với tên tuổi và sự nghiệp của nhiều danh nhân nước Việt như Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trãi, Mạc Đĩnh Chi, Phạm Sư Mạnh, nơi sinh ra và lớn lên của đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Đây cũng chính là mảnh đất đã tạo nên những làng nghề truyền thống với những sản phẩm tinh xảo đã từng nổi tiếng từ nhiều thế kỷ. Hải Dương với đặc sản vải Thanh Hà đã có mặt hầu hết mọi miền trong cả nước. Hải Dương cũng chính là nơi có nền văn hóa dân gian đặc sắc của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng với các loại hình nghệ thuật: hát ca trù, hát chèo, hát xẩm …

Về với Hải Dương, chúng ta trở về với những lễ hội truyền thống của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, tiêu biểu là các lễ hội: Lễ hội Côn Sơn.

Chùa Côn Sơn ở huyện Chí Linh, thờ Huyền Quang (Lý Đạo Tái) một trong ba vị sáng lập thiền phái Trúc Lâm và Nguyễn Trãi – nhà văn lớn của Việt Nam thế kỷ 15, nhà quân sự, chính trị thiên tài của nghĩa quân (p.188)

Lam sơn. Hội xuân từ 16 đến 22 tháng giêng âm lịch nhằm tưởng nhớ vị tổ thứ 3 của thiền phái Trục Lâm. Hội Thu từ 15 đến 20 tháng 8 âm lịch tưởng niệm Nguyễn Trải. Khách thập phương đến với lễ hội để tưởng niệm và vãn cảnh danh thắng.

Hội đền Kiếp Bạc

Lễ hội đền Kiếp Bạc diễn ra hàng năm từ ngày 18-20 tháng 8 âm lịch tại đền Kiếp Bạc, xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh. Đền Kiếp Bạc thờ Trần Hưng Đạo, vị tướng kiệt xuất thời Trần, tài đức song toàn. Lễ hội gồm có lễ rước, diễn thủy binh trên sông Lục Đầu. Khách về dự hội rất đông vừa để vãn cảnh, vừa để tham dự ngày giỗ của tướng quân Trần Hưng Đạo. Hội đền Quan lớn Tuần Tranh.

Theo truyền thuyết đền thờ thần Sông Nước để thuyền bè đi ngang qua được bình an. Lễ hội hàng năm được mở vào ngày 25 tháng 2 âm lịch gần bến đò Tranh, Ninh Giang, Hải Dương để cúng thần Sông, cầu bình an. Ngoài nghi thức lễ bái, hội có lên đồng, hầu bóng, hát chầu văn.

Hội đền Yết Kiêu

Đến Yết Kiêu ở làng Hạ Bì, Hải Dương thờ Yết Kiêu là tướng tài của Trần Hưng Đạo. Hạ Bì là quê hương ông. Lễ hội hàng năm được mở vào ngày 8 tháng 2 âm lịch để ghi nhớ công ơn của ông trong cuộc khách chiến chống quân Nguyên. Sau phần nghi lễ, phần hợi có đánh cờ, bơi, đánh đáo địa.

Hội đền Quát

Đền Quát thuộc xã Yết Kiêu, huyện Gia Lộc, thờ Yết Kiêu. Lễ hội được mở vào ngày 15 tháng 8 dương lịch để tưởng nhớ công ơn của ông. Hội có bơi trải và bơi triềng trình làng.

Lễ hội đền Cao

Lễ hội đền Cao mở trong 3 ngày từ ngày 22 đến ngày 24 tháng giêng âm lịch hàng năm. Ngày rước thánh là ngày 22. Tất cả kiệu nước, nghi trang, cờ quạt tán lọng đều được sắp sửa ở đền Cả, đến ngày 23 sẽ rước về đền Cao và làm lễ dâng hương. Sáng 23, lễ hội bắt đầu bằng đám rước kiệu. Đi trước là đội cồng và kỳ lân, tiếp sau có 6 kiệu. Kiệu thứ nhất rước bài vị sắc phong của năm anh em họ Vương. Kiệu thứ hai rước ông anh cả là Vương Đức Minh. Kiệu thứ ba rước ông Vương Đức Xuân. Kiệu thứ tư rước ông Vương Đức Hồng và thứ năm rước bà Vương Thị Đào và Vương Thị Liễu. Ngoài ra còn có kiệu rước Thành Hoàng làng. Đoàn rước xuất phát từ đền Cả qua đền Bến Cả, đền Bến Tràng rồi dừng ở đền Cao. Sau lễ dâng hương các kiệu được đặt an vị trong đền Cao. Sau đó là lúc mọi người trẩy hội và thắp hương. Ngày cuối cùng của lễ hội, bốn kiệu rước được đưa về đền Cả. Cảnh lễ hội diễn ra thật náo nức, sống động

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích danh thắng Côn Sơn

Khu di tích ở xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh, nằm giữa hai dãy núi Phượng Hoàng – Kỳ Lân, cách Hà Nội khoảng 70 km.

Khu di tích, danh thắng này gồm có núi non, chùa tháp, rừng thông, khe suối và các di tích nổi tiếng gắn liền với cuộc đời của nhiều danh nhân trong lịch sử. Ngay từ thời Trần, chùa Côn Sơn là một trong ba trung tâm của thiền phái Trúc Lâm (Côn Sơn – Yên Tử – Quỳnh Lâm). Mảnh đất này đã gắn bó với tên tuổi và sự nghiệp của nhiều danh nhân đất Việt như Trần Nguyên Đán, Huyền Quang và đặc biệt là anh hùng dân tộc – danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Côn Sơn đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thâm và đọc bia về Nguyễn Trãi.

Ngày nay, Côn Sơn còn lưu giữ được những dấu tích văn hóa thời Trần và các giai đoạn lịch sử kế tiếp. Tiêu biểu là: “Chùa Côn Sơn”.

Chùa có tên chữ là Tư Phúc Tự, hay còn gọi là chùa Hun, tọa lạc ở ngay dưới chân núi Côn Sơn, có từ trước thời Trần. Vào đời Lê, chùa được trùng tu và mở rộng rất nguy nga đồ sộ. Trải qua biến thiên về lịch sử và thời gian, chùa Côn Sơn ngày nay chỉ còn là một ngôi chùa nhỏ ẩn mình dưới tán lá xanh của các cây cổ thụ. Chùa được kiến trúc theo kiểu chữ công gồm Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện. Thượng điện thờ Phật, có những tượng Phật từ thời Lê cao 3 m. Phía sau chùa là nhà Tổ, có tượng Trúc Lâm tam tổ (Trần Nhân Tông – Pháp Loa – Huyền Quang), tượng ông bà Trần Nguyên Đán, hai pho tượng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ.

Sân chùa có cây đại 600 tuổi, 4 nhà bia, đặc biệt là bia “Thanh Hư động” tạo từ thời Long Khánh (1373-1377) với nét chữ của vua Trần Duệ Tông và bia hình lục lăng, “Côn Sơn thiện tu bi phác tự” đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc khi Người về thăm di tích này (15/2/1965).

Giếng ngọc

Giếng nằm ở sườn núi Kỳ Lân, bên phải là lối lên Bàn Cờ Tiên, phía dưới chân Đăng Minh Bảo Tháp. Tương truyền đây là giếng nước do Thiền sư Huyền Quang được thần linh báo mộng ban cho chùa nguồn nước quí. Nước giếng trong vắt, xanh mát quanh năm, uống vào thấy khoan khái dễ chịu. Từ đó có tên là Giếng Ngọc và nước ở giếng được các sư dùng làm nước cúng lễ của chùa.

Bàn Cờ Tiên

Từ chùa Côn Sơn leo khoảng 600 bậc đá là đến đỉnh núi Côn Sơn (cao 200 m). Đỉnh Côn Sơn là một khu đất bằng phẳng, tại đây có một phiến đá khá rộng, tục gọi là Bàn Cờ Tiên. Hiện nay Bàn Cờ Tiên có dựng nhà bia theo kiểu Vọng Lâu đình, hai tầng cổ các tám mái. Đứng từ đây, du khách có thể bao quát cả một vùng rộng lớn.

Thạch Bàn

Bên suối Côn Sơn có một phiến đá gọi là Thạch Bàn, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân nghỉ khi Người tới thăm di tích này. Từ chân núi đi theo lối mòn có kê đá xuống phía chân núi có một tảng đá lớ, mặt phẳng và nhẵn nằm kề ven suối gọi là Thạch Bàn lớn. Tương truyền khi xưa Nguyễn Trãi lấy làm “chiếu thảm” nghỉ ngơi, ngắm cảnh, làm thơ và suy tư việc nước.

Đền Kiếp Bạc

Đền ở xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, cách Hà Nội khoảng 80 km và cách Côn Sơn 5 km. Kiếp Bạc là tên ghép của hai làng Vạn Yên (làng Kiếp) và Dược Sơn (làng Bạc). Nơi đây là thung lũng trù phú, xung quanh có dãy núi Rồng bao bọc tạo cho Kiếp Bạc có một vẻ đẹp vừa kín đáo, vừa thơ mộng.

Vào thế kỷ 13, đây là nơi đóng quân và là phủ đệ của Trần Hưng Đạo, người anh hùng dân tộc, người chỉ huy quân sự tối cao trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông.

Đền thờ ông được dựng vào đầu thế kỷ 14, trên một khu đất ở trung tâm thung lũng Kiếp Bạc. Trong đền hiện còn 7 pho tượng bằng đồng: tượng Trần Hưng Đạo, phu nhân, 2 con gái, Phạm Ngũ Lão, Nam Tào, Bắc Đẩu và 4 bài vị thờ 4 con trai.

Hàng năm, hội đền được tổ chức vào ngày mất của Trần Hưng Đạo (ngày 20 tháng 8 âm lịch).

Khu Kính Chủ – An Phụ

Đứng trên đỉnh núi An Phụ, nơi có tượng đài Trần Hưng Đạo, nhìn về hướng bắc là dãy núi Dương Nham như hòn non bộ khổng lồ giữa thung lũng Kinh Thầy. Phía bắc núi Dương Nham là dòng sông Kinh Thầy lượn sát chân núi tạo nên cảnh sơn thủy hữu tình. Phía tây nam là một làng quê cổ kính có tên Kính Chủ, đây còn là làng của những người thợ đá. Núi Dương Nham còn có tên là Bổ Đà, Xuyến Châu, Thạch Môn. Nơi đây đã từng là vị trí đóng quân thời vua Trần Nhân Tông ngăn chặn mũi thủy công của giặc Nguyên – Mông. Núi Dương Nham ngoài động Kính Chủ đẹp nhật còn có nhiều hang động khách như Hang Vang, Hang Luồn, Hang Trâu, Hang Tiên Sư, Bàn Cờ Tiên.

Nền động Kính Chủ cao khoảng 20 m so với ruộng đồng ở chân núi. Trong động là chùa Kính Chủ, thờ Phật, Minh Không thiên sư, Lý Thần Tông, Huyền Quang và nhiều tượng trong kinh Phật tạc bằng đá. Hơn 40 văn bia tạc trên vách đồng ghi lại tình cảm của các bậc tiền nhân khi đến thăm động và chùa, trong đó có vua, chúa, quan lại và các danh nhân suốt bảy thế kỷ qua.

Kính Chủ – An Phụ là khu di tích, danh thắng mang dấu ấn của nhiều thời đại. Đến thăm nơi đây du khách thêm yêu quý đất nước ta.

Chùa Giám

Chùa tọa lạc ở xã Cẩm Sơn, huyện Cẩm Giảng. Chùa được dựng vào thế kỷ 17 thời Hậu Lê. Trước đây, chùa ở ngoài đê sông Thái Bình. Sau năm 1971, chùa được dời vào địa điểm ngày nay. Chùa là nơi danh y Tuệ Tĩnh sống, học tập và nghiên cứu về y dược nhiều năm. Chùa mang kiến trúc tiêu biểu của thế kỷ 17-18, đặc biệt là tòa cửu phẩm liên hoa đồ sộ, điêu khắc tinh tế.

Đình Mộ Trạch

Đình được xây dựng vào năm 1658 tại xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, thờ Thành Hoàng làng.

Mộ Trạch là làng văn hiến nổi tiếng về truyền thống hiếu học và thành đạt của xứ Đông xưa. Làng có 36 tiến sĩ. Di tích lịch sự Mộ Trạch bao gồm: đình làng, chùa Diễn Phúc, miếu thở Thành Hoàng, giếng thờ, nhà thờ Trung Viễn, quán Linh Ứng

Đền cao

Đền Cao nằm ở trên một ngọn đồi thuộc xã An Lạc, huyện Chí Linh, cách Hà Nội 80 km. Ngôi đền là điểm văn hóa, di tích lịch sử, danh thắng nổi tiếng của nước ta.

Đền thờ Vương Đức Minh – Thiên Bồng đại tướng quân Đại vương.

Đền xây dựng theo kiến trúc chữ “đinh” nằm trên ngọn núi Thiên Bồng. Chung quanh đền là rừng lim già.

Khi leo hết hơn 100 bậc gạch rêu phong, du khách sẽ được nhìn thấy 99 con voi bằng đá. Theo truyền thuyết, đây chính là những con voi vừa thắng trận trở về, chúng tung vòi gầm vang chen nhau xuống dòng Nguyệt Giang mềm mại để uống nước. Ở gian chính điện có bức đại tự viết theo lối đá thảo 4 chữ lớn “Thanh Thọ vô cương”. Trước cửa đền, dưới tán lim cổ thụ là hai hàng voi đá, ngựa đá. Ngoài đền Cao còn có ngôi đền nữa với kiểu kiến trúc độc đáo.

Đền Cao là điểm hẹn của những người biết trân trọng lịch sử và văn hóa dân tộc.

Văn Miếu Mao Điền

Mao Điền là trung tâm văn hóa, ngoại giao, chính trị, quân sự và kinh tế của tỉnh Hải Dương xưa. Năm 1807, xây Khai Thánh từ thờ bố mẹ Không Tử, gác Khuê Văn, hai nhà giải vũ và hai lầu chuông khánh đối nhau. Năm Minh Mạng thứ tư (1823), Văn Miếu đã được đại tu và trở thành một công trình văn hóa to và đồ sộ trên gò đất cao rộng ở xã Cẩm Điền, huyện Cẩm Giăng.

Bến Bình Than

Tên một bến sông trên Lục Đầu Giang thuộc làng Trần Xá, huyện Chí Linh. Đây là một di tích nổi tiếng, gắn liền với một sự kiện lịch sử. Vào năm 1282, khi nhà Nguyên Mông sắp cử đại binh sang xâm lược nước ta. Trước tình hình đó vua Trần Nhân Tông bèn ngự ra bến Bình Than họp các vương hầu và trăm quan bàn cách giữ nước. Đây là hội nghị rất quan trọng, thường được nhắc đến trong lịch sử dân tộc.

Làng Cò

Làng Cò thuộc xã Chi Lăng, huyện Thanh Miền. Gọi là làng Cò vì làng có một đảo nhỏ nằm giữa hồ nước rộng mênh mông với hàng vạn con cò về đây trú ngụ, xây tổ. Trên đảo có tới 9 loại cò: cò trắng, cò lửa, cò bộ, cò ruồi, cò đen, cò hương, cò nghênh, cò ngang, diệc. Ngoài ra trên đảo còn có tới ba bốn ngàn con vạc và các loại chim quý hiếm như bồ nông, mòng két, le le cùng trú ngụ ở nơi đây.

Đến nơi đây vào lúc hoàng hôn hay sớm mai là lúc “giao ca” thú vị giữa cò và vạc trong cuộc mưu sinh hàng ngày.

Khu danh thắng Phượng Hoàng

Khu danh thắng thuộc xã Văn An, huyện Chí Linh, Phượng Hoàng là khu danh thắng có rừng thông bát ngát, suốt trong róc rách, núi đá lô xô, chùa tháp cổ kính. Khu danh thắng này có tới 72 ngọn núi ngoạn mục, có mộ và đền thờ Chu Văn An, một người thầy tiêu biểu cho tài cao đức trọng của nền giáo dục Việt Nam; có chùa Huyền Thiên, cung Tử Cục, điện Lưu Quang, am Lệ Kỳ, Miết Trí, Giếng Soi …

Khu danh thắng này rất thích hợp cho loại hình du lịch dã ngoại, vãn cảnh, leo núi, thăm di tích lịch sử.

HƯNG YÊN

Diện tích: 928 km²

Dân số (2001): 1.091.000 người

Tỉnh lỵ: thị xã Hưng Yên

Các huyện: Mỹ Hào, Văn Lâm, Yên Mỹ, Khoát Châu, Văn Giang, Ân Thi, Kim Động, Phù Cừ, Tiên Lữ

Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Núng, Hoa

Hưng Yên là tỉnh nằm ở trung tâm đồng bằng Bắc bộ, phía bắc giáp Bắc Ninh, phía đông giáp Hải Dương, phía đông nam giáp Thái Bình, phía tây và tây bắc giáp Hà Tây và Hà Nội, phía nam và tây nam giáp Hà Nam.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chia làm hai mùa, mùa nóng và mùa lạnh.

Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23°C. Địa hình của tỉnh tương đối bằng phẳng. Sông hồ chảy trên địa bàn của tỉnh nhiều vì vậy giao thông đường bộ, đường sông, đường sắt đều thuận lợi.

Hưng Yên có di tích Phố Hiến, là một thương cảng sầm uất từ thế kỷ 17. Nhiều di tích lịch sử, văn hóa độc đáo như chùa Kim Chung, anh Nam Hiến … đặc biệt có nhãn lồng là loại cây đặc sản nổi tiếng, từng được là loại quả quý để tiến vua.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hưng Yên cũng là một trong những địa bàn cư trú của người Việc cổ. Các nhà khảo cổ học đã phát hiện mộ thuyền ở Từ Lạc, tu đồng, trống đồng của người Lạc Việt.

Phố Hiến ở thị xã Hưng Yên ngày nay, từ cuối thế kỷ 13 đã là một thương cảng, Tại đây còn lưu giữ nhiều di tích kiến trúc cổ với nhiều đền, chùa.

Hưng Yên là quê hương của nhiều danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc và đây cũng là mảnh đất phát sinh và bảo tồn vốn văn hóa dân gian đặc sắc của Việt Nam như hát xẩm, hát ả đào, hát chèo …

Các loại nhạc cụ truyền thống là đàn bầu, sáo, nhị …

Các lễ hội truyền thống tiêu biểu:

Hội Chử Đồng Tử

Lễ hội Chử Đồng Tử hàng năm diễn ra trong 3 ngày từ ngày 10 đến 12 tháng 2 âm lịch tại đền thờ Chử Đồng Tử ở hai đền Đa Hòa (xã Bình Minh) và Da Trạch (xã Da Trạch), huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên cách Hà Nội hơn 25 km.

Đức thánh Chử Đồng Tử là một trong “Tứ bất tử” của người Việt có công trong việc chữa bệnh cứu người, mở mang nghề nông, phát triển buôn bán. Lễ tế có đám rước rồng, có nhiều trò vật võ, múa sư tử, hát chèo, bơi thuyền …

Lễ hội chùa Tứ Pháp

Chùa Tứ Pháp thuộc huyện Văn Lâm, thờ bốn bà Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện. Hàng năm, làng thường mở lễ hội vào ngày 8 tháng 4 âm lịch. Điều đặc biệt ở lễ hội có cuộc rước lớn giữa các làng thờ 3 Bà Vân, Vũ, Lôi đến với Bà Điện (ở chùa Un, làng Ôn Xá). Đây cũng là lễ hội cầu cho mùa màng tươi tốt.

Hội Phù Ủng

Lễ hội diễn ra hàng năm từ ngày 11 đến 25 tháng 1 âm lịch tại xã Phù Ủng, huyện Ân Thi. Đền Phù Ủng thờ tướng quân Phạm Ngũ Lão, một danh tướng thời Trần, đã có nhiều công lao đánh đuổi giặc Nguyên Mông thế kỷ 13.

Đặc biệt có đám rước tượng quận chúa Thủy Tiên, con gái độc nhất của Phạm Ngũ Lão về đền chính và có hội Kỳ anh là hội của các vị chức sắc (trên 50 tuổi) tế ngoài. Trong lễ hội còn có các trò đánh cờ, thi vật, tổ tôm, hát chèo …

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Pháp Vân

Chùa tọa lạc ở xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm. Chùa được xây dựng từ thời Trần (đầu thế kỷ 14) theo kiểu “nội công ngoại quốc” và đã được trùng tu nhiều lần. Đền thờ Phật và thờ Tứ Pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện.

Hiện nay, chùa còn lưu trữ được các bức chạm khắc bằng gỗ rất tinh tế như chạm rồng, nhạc công, thiếu nữ dâng hoa, người đá trụ …tiêu biểu cho nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ thứ 14.

Chùa Phú Thị

Chùa tọa lạc ở thôn Phú Thị, xã Mẽ Sở, huyện Văn Giang.

Chùa được xây dựng vào thời Hậu Lê trên một khuôn viên rộng. Chùa được kiến trúc theo kiểu chữ “đinh”, cửa nhìn về hướng tây nam. Tiền đường gồm 5 gian, kiến trúc theo kiểu chồng diêm, cao ráo, thoáng mát, bốn hàng cột lim đều đặn. Trên xà ngang trng tâm tiền đường được bài trí một cửa võng chạm nổi “lường long chầu nguyệt” sơn son thếp vàng. Giáp tường phía trong đặt 6 pho tượng “ông Thiện, ông Ác, Thần Sấm, Thần Sét” làm tăng vẻ uy linh của tiền đường. Tiếp nối liền đường là 4 gian hậu cung. Đây là một kiến trúc khá đặc biệt: bệ kèo gỗ được gia công theo hình càng cua, trên trần gỗ hình cuốn vòm khiến cho hậu cung như sâu thêm và làm cho cảnh Phật càng thêm trầm tĩnh, ưu tư. Hòa nhập với mái trần uốn cong, phía dưới được sắp đặt đặt bệ thờ rất cân xứng để các đề tế tự và tượng Phật. Lần trùng tu gần đây nhất vào năm 1991. Chùa còn giữ được nhiều di tích và nhiều pho tượng gỗ.

Đền thờ Chử Đồng Tử

Đền thờ Chử Đồng Tử có ở nhiều nơi trên đất Việt Nam. Tại huyện Khoái Châu tỉnh Hưng Yên, cách Hà Nội chừng 27 km theo đê sông Hồng, cỏ hai ngôi đền thờ Đức thánh Chử Đồng Tử, một ngôi đền nằm ở địa phận thôn Đa Hòa xã Bình Minh, bên dòng sông Hồng, nhìn ra bãi Tự Nhiên nơi nàng công chúa Tiên Dung con gái vua Hùng thứ 18 xinh đẹp kỳ ngộ và nên duyên với chàng Chử nghèo khó; ngôi đền thứ hai thuộc địa phận thôn Yên Vĩnh, xã Dạ Trạch, nơi chàng Chử cùng nhị vị phu nhân hóa về trời.

Tuy hai ngôi đền đều thờ đức thánh Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân, kiểu dáng kiến trúc truyền thống nhưng có sự khác biệt đáng kể. Ngôi đền ở Đa Hòa (được nhà nước xếp hạng di tích văn hóa năm 1962) nằm trong khuôn viên chữ nhật diện tích khoảng 18.700 m², cảnh quan đẹp, mặt hướng chính tây. Tổng thể kiến trúc có 18 ngôi nhà mái ngói cổ như 18 con thuyền mũi cong tượng trưng cho 18 đời vua Hùng. Trong đền đang lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu, tượng thờ quý tôn vinh công ơn của đức thánh Chử Đồng Tử, mối tình đẹp đẽ của chàng; quá trình xây dựng, trùng tu đền.

Đền Dạ Trạch nằm trong không gian thoáng đãng cạnh đầm Dạ Trạch (được nhà nước xếp hạng di tích năm 1989). Kết cấu chính từ ngoài vào trong gồm có lầu chuông, hồ bán nguyệt, qua sân là đến điện thờ gồm ba toàn nhà. Toàn bộ nội, ngoại thất, kiến trúc ngôi đền toát lên nét cổ kính, linh thiêng.

Lễ hội Chử Đồng Tử được tổ chức từ ngày 10 đến 12 tháng hai âm lịch hàng năm ở cả hai ngôi đền này.

Đền Phượng Hoàng

Đền được dựng ở thôn Phượng Hoàng, xã Minh Tiến, huyện Phù cừ, thờ Cúc Hoa – một người con gái có nhan sắc, con nhà giàu nhưng lại biết trọng lẽ phải và thương người nghèo.

Đền kiến trúc theo hình chữ tam. Hai đầu là hai cột trụ, đầu cột tạo dánh hình búp sen. Kiến trúc thanh tao thời Nguyễn, theo kiểu chồng giường đấu xen. Hàng kèo hiên chạm hoa dây mềm mại. Trung tâm tòa tiền tế bài trí một bàn thờ, hai bên là hai câu đối ca ngợi công đức của Cúc Hoa. Bên trái treo quả chuông lớn đúc thời Bảo Đại. Tòa trung từ, gian chính điện được đặt một cỗ khám lớn. Trong khám là tượng Cúc Hoa. Hai bên khám thờ Đức ông và Thành Hoàng. Phần trong cùng được kiến trúc theo kiểu chồng diêm, bài trí tượng Phật.

Những di tích còn lại của đền: pho tượng Cúc Hoa, tượng A-di-đà, 5 cỗ ngai, một bộ kiệu long đình, một quả chuông.

Chùa Hiến

Chùa tọa lạc ở xã Hàng Châu, thị xã Hưng Yên. Chùa được xây dựng vào thời Hậu Lê, cùng thời gian với đình Hiến. Chùa được dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc” gồm 3 gian tiền đường, 3 gian Thiêu hương thờ Phật, 3 gian Hậu cung thời Mẫu (Tam toàn Thánh Mẫu). Kiến trúc tòa Thiêu hương nổi bật với hai lớp mái và ống thoát khói hương mang kiến trúc chùa Huế.

Chùa Hiến là một công trình kiến trúc xưa của Hưng Yên, một thắng cảnh của Phố Hiến.

Phố Hiến

Rất nhiều người Việt Nam biết “cái thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Kinh kỳ là thủ đô Hà Nội ngày nay. Phố Hiến nay là thị xã Hưng Yên của tỉnh Hưng Yên, cách Hà Nội 60 km.

Từ Hà Nội đi theo đường số 5, qua phố Nối, rẽ theo đường 39A qua những cánh đồng ngô lúa, những vùng nhãn um tùm là đến Phố Hiến.

Từ thế kỷ 13, Phố Hiến đã là một thương cảng. Thế kỷ 15 trở đi những tàu buôn của Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Ma-lai-xia, In-đô-nê-xi-a, Anh, Pháp đã cập bến Phố Hiến.

Nhưng vì sông Hồng ngày càng lùi xa, Phố Hiến nhường dần vị trí thương cảng cho Hải Phòng, mà giữ lại cho mình những giá trị văn hóa lâu đời Phố Hiến ngày nay còn gìn giữ được một quần thể kiến trúc cổ gồm 60 di tích lịch sử, 100 bia ký và nhiều đền chùa. Phố Hiến có một đặc sản nổi tiếng cả nước là nhãn lồng (gọi là nhãn lồng vì cây nhãn rất nhiều quả, người ta phải làm lồng bảo vệ cho chim quả để chim chóc không ăn được). Nhãn lỗng chỉ dày, vỏ mọng, hạt nhỏ, ăn ngọt mát như chè đường. Xưa kia nhãn lồng Phố Hiến đã được chọn để tiến vua. Cây nhãn tổ có từ thế kỷ thứ 16, nay vẫn xum xuê cành là.

Đến thăm Phố Hiến, bạn không nên quên vào chợ Phố Hiến, một chợ quê hoàn toàn yên ả như mặt nước hồ bán nguyệt ở trung tâm Phố Hiến.

HÀ NAM

Diện tích: 849 km²

Dân số (2001): 800.400 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Phủ Lý

Các huyện: Duy Tiên, Kim Bảng, Lý Nhân, Thanh Liêm, Bình Lục

Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Mường, Hoa

Hà Nam là tỉnh ở phía nam châu thổ sông Hồng, cửa ngõ phía nam của thủ đô Hà Nội. Phía bắc tỉnh Hà Nam giáp Hưng Yên và Hà Tây, phía đông giáp Thái Bình, phía tây giáp Hòa Bình, phía đông nam và nam giáp Nam Định và Ninh Bình.

Địa hình của tỉnh đa dạng bao gồm chủ yếu là vùng đồng bằng chiêm trũng, vùng đồi núi, nửa đồi núi. Tỉnh có hai con sông lớn chảy qua đó là sông Đáy và sông Châu Giang.

Đất đai của tỉnh phần lớn là đất phù sa, độ phì nhiêu cao, thuận tiện cho việc phát triển nông nghiệp.

Khí hậu nhiệt đới, chia làm hai mùa: mùa khô từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10. Nhiệt độ trung bình khoảng 23°C.

Giao thông đường sắt, đường bộ, đường thủy đều thuận lợi. Thị xã Phủ Lý cách Hà Nội khoảng 60 km, nằm trên tuyến đường giao thông sắt – bộ Bắc Nam.

Tỉnh Hà Nam có nhiều tiềm năng về trồng cây lương thực, cây hoa màu.

Hà Nam là địa phương có nền văn hiến lâu đời. Trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Thị xã đã bị san phẳng tới ba lần. Ngày nay, thị xã Phủ Lý là trung tâm văn hóa, chính trị, kinh tế của tỉnh. Tỉnh tuy nhỏ nhưng có khá nhiều di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh như Núi Cấm, Ngũ Động Sơn, chùa Bà Đanh, hang Luồn, động Cấm Khả Phong …

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hà nam là tỉnh có cội nguồn là văn minh lúa nước, có nền văn hóa dân gian khá phong phú. Nền văn hóa được thể hiện qua các làn điệu hát chèo, hát chầu văn, hầu bóng, ả đào, đặc biệt là làn điệu hát giậm (vừa hát, vừa giậm chân theo lối người chèo thuyền …): Đây cũng là vùng đất có nhiều hội làng truyền thống đặc biệt là vật võ Liễu Đôi đã nổi tiếng trong cả nước. Mỗi khi có dịp hội hè, cả làng quê lại sống động bởi các nhạc cụ như nhị, sáo trúc, kèn, trống …

Từ xa xưa, Hà Nam đã là vùng đất hiếu học. Đây còn là quê hương của nhà thơ trào phúng Nguyễn Khuyến, của nhà văn nổi tiếng Nam Cao, của anh hùng Đinh Công Tráng …

Các lễ hội truyền thống tiêu biểu

Hội vật võ Liễu Đôi

Hội được tổ chức vào ngày 5 tháng 1 âm lịch hàng năm tại làng Liễu Đôi, xã Liêm Túc, huyện Thanh Liêm để ghi nhớ công lao của chàng trai họ Đoàn giỏi võ, sức khỏe phi thường, đã có công đánh giặc cứu nước, được nhân dân tôn làm thánh họ Đoàn. Đây là lễ hội có sức thu hút lớn đối với người dân trong làng và các vùng phụ cận tham gia đấu võ. Ngoài ra, trong hội còn tổ chức thi nấu các món ăn dân dã chế biến từ các loại đặc sản của địa phương như ốc, ếch, cá …

Lễ hội đền Trúc (còn gọi là hội Quyển Sơn)

Đền Trúc thuộc xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, thờ vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt. Lễ hội có hát giậm Quyển Sơn, múa bơi trải.

Hội chùa Đội Sơn

Chùa Đội Sơn thuộc xã Đội Sơn, huyện Duy Tiên, thờ Phật, thời vua Lê Thái Tông, bà Nguyên phi Ỷ Lan và vua Lê Đại Hành. Lễ hội hàng năm diễn ra vào ngày 21 tháng 3 âm lịch. Sau phần tế lễ đến phần hội gồm có đấu vật, hát chèo.

Hội đền Trần Thương

Hội mở vào ngày 20 tháng 8 âm lịch hàng năm tại đền Trần Thương, xã Nhân Đạo, huyện Lý Nhân. Đền thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn – người anh hùng dân tộc có công đánh đuổi giặc Nguyên – Mông. Đây là lễ hội lớn của vùng, ngoài phần tế lễ còn có phần hội trong đó có bơi trải và nhiều trò vui khác.

Hội làng Duy Hải

Đình làng Duy Hải thuộc huyện Duy Tiên, thờ Trần Khánh Dư, lễ hội hàng năm tổ chức vào ngày 2 tháng 1 âm lịch. Trong hội, ngoài tế lễ ở đình Thượng còn có các tục thi chạy giật cờ, diễn trò thủy trận, thủy quân, làm bánh dày cúng thần.

Hội làng Võ Giảng

Hội làng Võ Giảng hàng năm được tổ chức vào ngày 15 tháng 2 dương lịch tại đình làng Võ Giảng, xã Thanh Thủy, huyện Thanh Liêm.

Đình làng thờ ông Vũ Cố, một tướng tài của Lê Lợi đã tham gia cầm quyền đánh đuổi giặc Minh trên đoạn sông Đáy. Hội có tế, lễ thánh, đưa thuyền, phóng lao, hát đối đáp nam nữ trên thuyền, hát giao duyên.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Long Đọi

Chùa tọa lạc trên núi Long Đọi thuộc xã Đội Sơn, huyện Duy Tiên.

Chùa còn có tên khác là Duyên Ứng, được tạo dựng từ thời Lý (khoảng năm 1121).

Ngôi chùa hiện nay đã được trùng tu. Hiện chùa còn giữ được nhiều di vật quý, như pho tượng Kim Cương bằng đá ở cửa tháp Long Đọt, cao 1,57 m; tượng Phật Di Lặc ở chánh điện; tấm bia đá được tạc vào thời Lý, cao 2,66 m, rộng 1,67 m và dày 0,29 m; đặt trên đế đá chạm rồng. Hình chạm khắc và hoa văn trang trí còn lại cho ta thấy đặc trưng phong cách thời Lý.

Chùa Đình Xá

Chùa tọa lạc ở xã Đình Xã, huyện Kim Bảng, có tên chữ là Lam Yếm Bảo Sơn Bà Đanh tự. Theo bia chùa thì năm Cảnh Hưng thứ 37 (1776), chùa bị đổ nát, dân làng đã quyên tiền xây lại chùa như ngày nay. Chùa còn lưu giữ bia đá “Lam Yếm Bảo Sơn Bà Đanh” dựng năm 1776. Bia có 2 mặt.

Đền Trúc – Ngũ Động Sơn

Khu danh thắng đền Trúc – Ngũ Động Sơn thuộc thôn Quyển Sơn, xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, cách thị xã Phủ Lý hơn 7 km theo quốc lộ 21A. Khu danh thắng này rộng khoảng 10 ha, có phong cảnh thiên nhiên hữu tình, có núi non trùng điệp, rừng trúc nên thơ. Đền Trúc được xây dựng trên rừng trúc thờ người anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt khi đi chinh phục giặc phương Nam đã dừng chân tại nơi đây. Khi đại thắng trở về ông lại cho dừng quân trên núi ăn mừng chiến thắng.

Bên cạnh đền Trúc là Ngũ Động Sơn của núi Cấm. Ngũ Động Sơn gồm 5 động liên hoàn

(có động lớn chứa được hàng ngàn người) nằm trong dãy núi Cấm, đã đi vào thơ ca Việt nam từ xa xưa.

Đến Ngũ Động Sơn, bạn sẽ được chiêm ngưỡng muôn hình kỳ lạ của nhũ đá và nghe thấy những bản hòa tấu của gió, của đá trong một sân khám thiên nhiên đầy huyền ảo.

Hang Luồn – Ao Dong

Hang Luồn ở cách Ngũ Động Sơn 1 km. Đây là một hang nước rất đẹp, dài 500 m, rộng 20-30 m. Để vào hàng, du khách phải ngồi thuyền. Ao Dong nằm trong lòng hang động rộng khoảng 0,7 ha. Xung quanh

hang Luồn là núi cao, rừng rậm, cảnh quan tuyệt đẹp. Tới đây du khách được trở về với thế giới của thiên nhiên, không khí thoáng đãng, chim hót véo von, rất vui và sinh động. Thắng cảnh này là nơi hội tụ của các loài chim về đây xây tổ và trú ngụ.

Danh thắng Kẽm Trống

Kẽm Trống (thuộc xã Thanh Hải, huyện Thanh Liêm) là danh thắng có sông, núi, đồng ruộng và cây cảnh hòa nhập thành một quần thể với phong cảnh trời nước hữu tình, sông núi ngoạn mục. Danh thắng Kẽm Trống đã đi vào thơ ca của bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương “Hai bên là núi giữa là sông …”.

Chùa Bà Đanh – Núi Ngọc

Chùa Bà Đanh thuộc thôn Đanh Xá, xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam, cách thị xã Phủ Lý khoảng 10 km. Chùa nằm ở hữu ngạn sông Đáy, trong một khuôn viên rộng và tĩnh mịch, xa làng xóm, soi mình bên dòng sông Đáy nên thơ.

Đầu tiên đây chỉ là một ngôi đền nhỏ thờ thần Tứ Pháp. Sau đến đời Lê Hy Tông (1675-1705) đền được xây dựng to đẹp khang trang hơn.

Dân làng thấy phong cảnh đẹp và đền linh thiêng nên mới chuyển ngôi đền nơi thường bị ngập lụt và rước tượng Phật về phối thờ chung ở đây, từ đó gọi là chùa Bà Đanh. Trên điện thờ có nhiều tượng Phật và tượng Bồ Tát. Đặc biệt chùa có pho tương Phật bằng đồng cao 20 m, nặng 10 tấn, được đúc cách đây 5 thế kỷ bởi các nghệ nhân làng Ngũ Xá (Hà Nội).

Sau khi thắp hương ở chùa, du khách đi tiếp lên núi Ngọc. Ở đây có vườn cây trái xum xuê, có cây si già ngàn năm tuổi.

Với cảnh quan trời mây sông nước hữu tình, lại có chùa Bà Đanh rất linh thiêng, điểm du lịch này ngày càng thu hút đông đảo khách thập phương đến lễ Phật và vãn cảnh. (p.204).

NAM ĐỊNH

Diện tích: 1.637 km²

Dân số (2001): 1.916.400 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Nam Định

Các huyện: Vụ Bản. Mỹ Lộc, Ý Yên. Nam Trực, Trực Ninh, Xuân Trường. Giao Thủy. Nghĩa Hưng, Hải Hậu.

Dân tộc: Việt (Kinh). Tày, Mường, Hoa

Nam Định là một tỉnh phía nam châu thổ sông Hồng. Bờ biển dài 72 km, cách thủ đô Hà Nội 90 km về phía đông nam. Giao thông đến Nam Định tương đối thuận tiện: có tuyến đường sắt Bắc – Nam và quốc lộ 21 nối từ quốc lộ 1A đến trung tâm thành phố; quốc lộ 10 từ thị xã Ninh Bình qua Nam Định sang Thái Binh, Hải Phòng, Quảng Ninh. Nền kinh tế của tỉnh chủ yếu là nông nghiệp, nhiều làng nghề thủ công mỹ nghệ. Tỉnh có tiềm năng du lịch đa dạng và phong phú với nhiều di tích lịch sử, văn hóa; nhiều điểm tham quan du lịch.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Nam Định là tỉnh có bề dày lịch sử và văn hóa, nơi phát tích của vương triều Trần, một triều đại hưng thịnh vào bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam với các di tích như: đền Trần, chùa Tháp, chùa Cổ Lễ, chùa Keo Hành Thiện, Phủ Dày … Nam Định còn là quê hương của các bậc võ tướng anh hùng, đồng thời cũng là quê hương của các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Trần Tế Xương (Tú Xương), Nguyễn Bính, …

Nằm trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, Nam Định có nền văn hóa dân gian phong phú. Nền văn hóa này bắt nguồn từ đời sống của nhân dân và được phát triển với nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa đa dạng với các loại hình nghệ thuật như hát chèo, hát văn, rối nước, hát xẩm … với những hội làng truyền thống như vật võ, bơi trải, rước kiệu …

Lễ hội Phủ Dày

Phủ Dày là nơi thờ bà chúa Liễu Hạnh, thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, cách thành phố Nam Định 15 km. Hội Phủ Dày mở hàng năm từ mồng 1 đến mồng 10 tháng 3 âm lịch, chính hội là mồng 3 tháng 3. Trong dân gian bà Chúa Liễu Hạnh được suy tôn là Thánh Mẫu, là “tứ bất tử” của điện thần Việt Nam. Nghi lễ rước Thánh Mẫu và hội kéo chữ là những nét tiêu biểu của hội. Trong hội còn có nhiều trò vui như hát chèo, hát trống quân, hát xẩm, hát văn, múa hầu bóng … và các hình thức thi đấu (p.205) như đấu vật, kéo co, chọi gà, đánh cờ … Hội Phủ Dày còn là ngày hội chợ.

Dân trong vùng bày bán nhiều loại sản phẩm của địa phương như giường tủ, đồ khảm, hoành phi, câu đối … Đặc biệt ở đây còn có món đặc sản thịt bò thui chấm tương gừng và các cây cảnh được trồng, tỉa cầu kỳ, đẹp mắt.

Hội chợ Viềng

Chợ họp một lần duy nhất trong năm vào ngày 8 tháng giêng âm lịch tại thôn Trung Thành, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, gần khu di tích Phủ Dày. Sự độc đáo của hội chợ Viềng là các sản phẩm đem ra mua và bán ở đây chủ yếu là các cây trồng, vật nuôi: cây để lấy gỗ, cây hoa, cây cảnh, các loại cây ăn quả; tư liệu sản xuất của nhà nông như cày, cuốc, đôi quang thúng, cái đòn gánh cùng hàng ngàn vật dụng linh tinh khác.

Ngoài ra có một thứ hàng thực phẩm, đó là thịt bê thui rất được người mua ưa thích. Điều đặc biệt nữa là ở phiên chợ này có tục người bán không hề nói thách và người mua cũng không mặc cả. Có lẽ đây là một quan niệm tâm linh của cả người bán và người mua rằng chỉ cần bán hoặc mua được một vật gì đó dù là rất nhỏ thì họ sẽ được gặp nhiều điều tốt lành và may mắn trong năm mới. Sau phiên chợ cả người bán, người mua đều cảm thấy rất hỉ hả và chính vì lẽ đó mà hội chợ Viềng còn có tên gọi là hội chợ “Cầu May”.

Khách thập phương về hội chợ không những chỉ để cầu may mắn mà còn là dịp đi lễ chùa, đền phủ và vãn cảnh trên vùng đất “địa linh nhân kiệt” nơi phát tích của vương triều Trần, nơi có phủ thờ bà chúa Liễu Hạnh đã được tôn thờ là “Mẫu Nghi Thiên Hạ”.

Hội chùa Keo Hành Thiện

Hàng năm vào các ngày từ 10 đến 15 tháng 9 âm lịch, lễ hội được tổ chức rất long trọng tại chùa Keo Hành Thiện, thuộc xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, suy tôn thiền sư Không Lộ là người giỏi chữa bệnh lại giỏi cả thơ văn, nhà đúc đồng, nhà kiến trúc tài giỏi có công phò vua giúp nước: giảm sưu cao thuế nặng cho dân, ân xá kẻ có tội, thả cung tần mỹ nữ, được nhân dân rất kính mộ.

Lễ hội có nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa, thể thao truyền thống như múa rồng, thi bơi chải, đánh cờ người …

Hội đền Bảo Lộc

Đền Bảo Lộc thuộc huyện Mỹ Lộc, thờ Trần Hưng Đạo. Đây là là quê hương của ông. Lễ hội mở vào ngày 20 tháng 8 âm lịch hàng năm (ngày ông mất). Lễ hội có tế lễ và nhiều trò vui dân gian. (p.207).

Hội chùa Cổ Lễ

Chùa Cổ Lễ thuộc thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, thờ Phật và Thiền sư Khổng Minh Không. Hội mở từ ngày 15 đến 20 tháng 9 âm lịch hàng năm. Hội có tổ chức lễ giảng kinh và đua trải.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Di tích cung điện Nhà Trần

Làng Tức Mặc ở phía bắc ngoại thành Nam Định, cách trung tâm thành phố 3 km. Đây là quê hương của nhà Trần, nơi sinh ra Trần Hưng Đạo, vị anh hùng dân tộc. Khu di tích rộng tới hàng chục hecta, từ đền Thiên Trường, Cổ Trạch thờ các vua Trần và Trần Hưng Đạo đến chùa tháp Phổ Minh.

Sử cũ cho biết, vào năm 1239, nhà vua cho xây hành cung ở làng quê mình để lúc thư nhàn về thăm. Đến năm 1262, Thượng Hoàng đến chơi hành cung ở Tức Mặc, ban yến tiệc cho dân và thăng làng Tức Mặc lên là phủ Thiên Trường, dựng tiếp cung Trần Quang để cho các vua đã nhường ngôi (Thái Thượng hoàng) về ở. Phía tây cung đình là chùa Phổ Minh, lại dựng một cung riêng cho các vua đương triều mỗi khi về thăm Thái Thượng hoàng thì về nghỉ tại đó.

700 năm trôi qua, khu cung điện không còn nữa, nay có đền Thiên Trường thờ 14 vị vua Trần, đền Cổ Trạch thờ Trần Hưng Đạo và chùa Phổ Minh với cây tháp Phổ Minh nổi tiếng.

Chùa Phổ Minh

Chùa Phổ Minh ở thôn Tức Mặc, xã Lộc Vượng ngoại thành Nam Định, cách thành phố Nam Định 3 km về phía tây bắc.

Ngôi chùa nguyên được xây dựng từ thời Lý đã được vương triều Trần mở rộng vào năm 1262. Đây là một ngôi chùa có quy mô to lớn. Trong chùa có nhà Thuỷ Tạ, có hồ sen, có nhiều cây cổ thụ sum suê. Trước cửa chùa có đỉnh đồng nặng trên 7 tấn. Qua nhiều lần tu sửa đến nay quy mô của chùa đã bị thu hẹp nhiều so với trước. Tuy vậy kiến trúc đời Trần ở đây còn lại khá nhiều: 96 chân tảng đá chạm hoa sen, nhiều đôi sóc đá, hai đôi rồng chạm đá trước bái đường. Đặc biệt còn có cây tháp được xây dựng trước cửa bái đường vào năm 1305. Đây là loại tháp hình hoa sen có 13 tầng cao 21 m. Bệ và tầng một xây bằng các phiến đá xanh trang trí tinh vi, các tầng trên xây bằng gạch, trên cùng là bút tháp bằng đá.

Tháp có hình chóp, đây vuông, mỗi cạnh dài 5,2 m. Các tầng tháp đều có mái cong ở 4 phía. Trọng lượng tháp nặng khoảng 700 tấn trên một tiết diện nhỏ 30 m² lại ở vùng chiêm trũng nhưng vẫn đứng vững suốt 7 thế (p.208) kỷ qua. Trước đây chùa có khoảng trên 100 pho tượng nay chỉ còn 50 pho, trong đó có nhiều pho mang tính nghệ thuật cao.

Khu di tích Phủ Dày

Khu di tích này thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, nơi thờ bà chúa Liễu Hạnh, một trong Tứ Bất Tử của Việt Nam (Thánh Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, bà chúa Liễu Hạnh).

Phủ Dày là một quần thể di tích gồm ba di tích chính: phủ Tiên Hương (phủ chính), phủ Vân Cát và lăng bà Chúa Liễu.

Phủ Tiên Hương là một công trình đẹp được xây dựng từ thời Lê Cảnh Trị (1663-1671) và đã qua nhiều lần trùng tu. Phủ Tiên Hương có 19 tòa với 81 gian lớn nhỏ, mặt phủ quay về phía tây nam nhìn về dãy núi Tiên Hương. Trước phủ có hồ và một sân rộng, có 3 tòa nhà dàn hàng ngang hai tầng, tách mái đó là phượng du nơi đón khách tới hành hương. Một hồ bán nguyệt có lan can thấp bao quanh, có bình phong và hai cầu vượt đều bằng đá chạm khắc hình con rồng với móng vuốt sinh động tinh xảo.

Phủ có 4 lớp thờ (4 cung): đệ nhất, đệ nhị, đệ tam, đệ tứ. Các cung đều được tập trung các nghệ thuật chạm khắc tinh vi, thể hiện đủ các mảng đề tài: rồng, phượng, hổ … Chính cung (cung đệ nhất) có một khám thờ khảm trai, bề thế và tinh xảo. Đây chính là nơi đặt 5 pho tượng có giá trị mỹ thuật cao của thế kỷ thứ 19.

Phủ Vân Cát được xây dựng trên khu đất rộng gần 1 ha, mặt quay về hướng tây bắc. Phủ Vân Cát hiện nay còn có 7 tòa với 30 gian lớn nhỏ.

Phía trước có hệ thống cửa ngọ môn với 5 gác lầu; phía ngoài ngọ môn có hồ bán nguyệt, giữa hồ là nhà thủy lâu, 3 gian, mái cong. Phủ Vân Cát cũng cỏ 4 cung như ở phủ Tiên Hương. Trung tâm là nơi thờ chúa Liễu, bên trái là chùa thờ Phật, bên phải là đền thờ Lý Nam Đế.

Lăng Bà Chúa Liễu được xây dựng vào năm 1938. Lăng được xây dựng bằng đá xanh, chạm trổ đẹp, với diện tích 625 m², gồm có cửa vào lăng theo hướng đông tây, nam bắc. Các cửa đều có trụ cổng trên đặt bông sen. Giữa lăng là ngôi mộ hình bát giác, mỗi cạnh chừng 1 m. Toàn lăng có 60 búp sen hồng trông xa như một hồ sen cạn.

Di tích Phủ Dày có giá trị rất cao về trình độ kiến trúc nghệ thuật cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Đến với Phủ Dày vừa để thưởng ngoạn cảnh đẹp, vừa mong Mẫu ban cho điều lành và sự may mắn.

Chùa Cổ Lễ

Chùa Cổ Lễ thuộc thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh. Từ thành phố Nam Định, qua cầu treo trên sông Đào, đi theo đường 21 khoảng 15 km là tới thị trấn Cổ Lễ, qua một cây cầu nhỏ rẽ phải khoảng 200 m là đến chùa. (p.209).

Chùa Cổ Lễ vốn có từ rất lâu đời. Tương truyền chùa do thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý sáng lập. Ngôi chùa hiện nay do hòa thượng Phạm Quang Tuyên xây dựng vào tháng 11 năm 1920. Trước chùa có tháp Cửu Phẩm Liên Hoa 12 tầng được xây dựng vào năm 1926-1927.

Tầng đế tháp có 8 mặt, đặt trên lưng một con rùa lớn hướng vào chùa. Trong lòng tháp có một cột trụ rất lớn, có 60 bậc thang từ đế tháp lên đỉnh tháp theo đường xoáy trôn ốc. Từ đỉnh tháp du khách có thể ngắm nhìn phong cảnh quanh vùng. Qua một cây cầu cong là tới khu “Phật giáo hội quán” xây dựng năm 1936. Từ khu này qua hai cầu giữa núi là tới chùa chính. Giữa sân chùa có chuông lớn nặng 9 tấn, cao 3,2 m được đúc vào năm 1936. Tòa Thượng điện có tượng Phật Thích Ca cao 4 m, rộng 3,5 m, bằng gỗ sơn son thiếp vàng. Nhà Tổ có pho tượng Phạm Quang Tuyên.

Chùa Cổ Lễ là một thắng cảnh đẹp của tỉnh Nam Định, ngoài thờ Phật, chùa còn thờ thiền sư Nguyễn Minh Không. Nơi đây còn nhiều di vật văn hóa quí hiếm như đại hồng chung, một trống đồng thời Lý và một túi đựng đồng. Chùa Cổ Lễ đã được nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa.

Chùa Keo Hành Thiện

Chùa Keo Hành Thiện, tên chữ là Thần Quang Tự thuộc làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường.

Chùa do thiền sư Không Lộ dựng năm 1061, đến năm 1167 đời vua Lý Anh Tông đổi tên chữ thành Thần Quang Tự. Chùa được xây dựng theo kiểu “nội nhị công, ngoại thất quốc” trên diện tích 5 mẫu Bắc Bộ. Chùa có qui mô bề thế với 13 dẫy nhà dài gồm 121 gian tạo thành những cụm kiến trúc hài hòa, cân đối. Chùa còn giữ được nhiều mảng chạm khắc mang đậm phong cách thời Hậu Lê và nhiều cổ vật, cổ thư có giá trị như sập thờ, tượng đại pháp thiền sư Không Lộ bằng đồng; chuông, khánh đồng) bia kí; hoành phi, câu đối và các sắc phong của nhiều triều đại.

Sau chùa là đền Thánh thờ Đức Thánh Tổ đại pháp thiền sư Không Lộ, người đã chữa khỏi bệnh cho vua Lý Nhân Tông và được nhà vua trọng thưởng và phong là Quốc sư.

Đền Thượng

Đền nằm trên đỉnh núi Tiên Phong (còn gọi là đền Mẫu Thượng Ngàn). Ở phía nam đền Thượng có ngôi chùa cổ, có cây hương đá (khắc bài kinh cúng Phật) từ đầu thế kỷ 18 và cây tháp 14 tầng, kiến trúc thời Nguyễn gần núi Tiên Hương có đền thờ Thiền sư Không Lộ. (p.210).

Đình Hương Lộc

Đình ở xã Nghĩa Thịnh, huyện Nghĩa Hưng, được dựng từ lâu đời. Đến năm Thành Thái thứ 4 (1893) được trùng tu và gần như làm lại vào năm Bảo Đại thứ 4 (1930). Đình thờ Phạm Cự Lượng, danh tướng thời Tiền Lê đã có công đánh quân xâm lược Tống. Nét đặc sắc nhất của ngôi đình là tòa hậu cung với 3 gian dọc, ba vì kết cấu lối chồng rường với những hình chạm trổ như đàn rồng, chim, mây, những cô gái cưỡi rồng dang tay múa, trong đó nổi bật lên hình ảnh đôi trai gái tình tự giữa đám bạn bè. Đây là ngôi đình cổ của tỉnh Nam Định.

Đền Bảo Lộc

Làng Bảo Lộc thuộc xã Mỹ Phúc, huyện Mỹ Lộc là quê hương của Trần Hưng Đạo, vị anh hùng kiệt xuất của dân tộc. Để tưởng nhớ công ơn to lớn của ông, nhân dân đã lập đền thờ tại nơi ông đã được sinh ra và gọi là đền Bảo Lộc. Đền được dựng vào năm 1928, kiến trúc theo kiểu chữ đinh, đằng trước có dãy non bộ, tiền đường rộng 7 gian, trung đường 5 gian, hậu đường 3 gian. Đền giữa thờ Quốc Công Tiết chế Trần Hưng Đạo. Bên trái là chùa thờ Phật, bên phải là phủ thờ Mẫu, phía sau là đền Khải Thánh thờ thân phụ Hưng Đạo Vương.

Đền Bảo Lộc cùng một số di tích khác tạo thành một quần thể kiến trúc lịch sử di tích nhà Trần là một điểm du lịch hấp dẫn khách trong và ngoài nước.

Khu bảo tồn thiên nhiên Giao Thủy

Khu bảo tồn Giao Thủy nằm hầu hết ở địa phận xã Giao Thiện, huyện Xuân Thuỷ, Nam Định, trải dài qua Cồn Lu, Cồn Ngạn, Cồn Xanh. Vùng đất cửa sông Hồng này mỗi năm lấn ra biển từ 120 đến 150 m do phù sa bồi đắp. Trong hơn 12.000ha đầm nước lợ có 4000ha đã được quy hoạch để nuôi trồng thủy sản, khu vực còn lại với thảm thực vật rộng chừng 7000ha là khu quản lý theo công ước Ramsa đầu tiên của Việt Nam.

Giao Thuỷ được chọn làm trạm dừng chân của hàng ngàn con chim di trú với rất nhiều giống, loài trên đường tìm về phương nam khi mùa đông về cuối tháng 11 âm lịch và khi chúng từ phương nam quay lại vào khoảng cuối tháng 2, đầu tháng 3 hàng năm.

Rừng sú vẹt Giao Thủy là nơi cư ngụ của nhiều loài chim, mèo biển, cáo biển, rái cá … Dưới nước là các loại tôm, cá, cua, rắn, ngao, sò … là nguồn thức ăn phong phú của các loài chim. Vào mùa hoa sú vẹt, hương thơm tỏa mát là dịp hội tụ của những đàn ong mật.

Đến Giao Thủy du khách được sống trong không gian bao la của đất trời, mây nước, hít thở không khí trong lành, ngắm nhìn giang sơn của (p.211) những đàn chim trời: sếu, cò, giang, bồ nông, ngỗng, vịt trời và nhiều loài chim khác đang cần mẫn kiếm mồi hoặc bay lượn tung tăng.

Giao Thuỷ cách Hà Nội khoảng 160 km, một điểm du lịch sinh thái lý thú cho những ai thích tìm hiểu đời sống những loài chim di trú và sống với thiên nhiên hoang dã.

Làng cây cảnh Vị Khê

Làng Vị Khê ở xã Nam Điền, huyện Nam Trực, cách thành phố Nam Định 4 km chuyên trồng hoa và cây cảnh.

Không ai biết tường tận nghề trồng cây cảnh Vị Khê có từ bao giờ mà chỉ nghe truyền lại rằng từ thời Lý, làng hoa này đã rất nổi tiếng về nghệ thuật uốn tỉa cây thế và trồng cây cảnh. Hàng trăm năm trước vào mỗi mùa xuân ở kinh đô nhà vua thường mở hội thi cây cảnh và có nhiều năm người Vị Khê chiếm được giải cao. Chính vì vậy mà tiếng tăm lâng hoa Vị Khê đã được nhiều người chơi hoa, cây cảnh biết đến.

Ngày nay, du khách đến làng Vị Khê sẽ được chủ nhân của làng vườn say mê giới thiệu về các loại cây cảnh như vạn tuế, trà bạch, lan hạc tím, đỗ quyên tím, cây hồng vàng … Hoa và cây cảnh Vị Khê đã xuất hiện nhiều ở các địa phương phía Bắc. Đặc biệt nhất là giống quất Vị Khê đã có mặt ở thị trường Hà Nội và các tỉnh phía Nam.

Nghề chạm gỗ La Xuyên

Làng La Xuyên ở cách Hà Nội 70 km thuộc xã Yên Ninh, huyện Ý Yên, nổi tiếng về nghề chạm gỗ có từ lâu đời. Các hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè được trang trí rồng bay, phượng múa, lân chầu rất đẹp và tinh xảo. Chỉ trên một lá lèo, người ta có thể thấy lễ cưới xin, ăn hỏi hay những trò chơi trẻ con rất ngộ nghĩnh được chạm tỉ mỉ, chau chuốt. Đây là một làng nghề chạm trổ cổ truyền. Các sản phẩm chạm gỗ của La Xuyên được khách hàng trong nước và ngoài nước rất ưa chuộng.

Bãi biển Thịnh Long

Từ thành phố Nam Định theo đường 21 đến thị trấn Hải Thịnh thuộc huyện Hải Hậu là đến bãi tắm Thịnh Long.

Thịnh Long là một bãi tắm mới đưa vào khai thác sử dụng vài năm nay. Bãi tắm Thịnh Long có cát mịn, thoải dài hàng cây số. Nước biển có độ mặn cao, sóng lớn rất hấp dẫn du khách trong mùa hè oi bức. Du khách đến với biển Thịnh Long là đến với vẻ đẹp nguyên sơ, nước sạch chưa hề bị ô nhiễm. Những hàng phi lao trên bờ biển xa ngút tầm mắt tô điểm cho biển Thịnh Long một vẻ đẹp thuần khiết, khoáng đạt. Các loại đặc sản biển ở đây nhiều và rẻ.

Bãi tắm Thịnh Long hiện nay đang đông dân. Trong tương lai, lượng khách đến Thịnh Long sẽ không thua kém các bãi tắm khác. (p.212).

THÁI BÌNH

Diện tích: 1.542 km²

Dân số (2001): 1.814.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Thái Bình

Các huyện: Hưng Hà, Quỳnh Phụ, Thái Thuỵ. Đông Hưng. Vũ Thư, Kiến Xương. Tiền Hải.

Dân tộc: Việt (Kinh), Ngái, Tày, Ra Glai.

Thái Bình là một tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, là một trong những vựa lúa của miền Bắc. Phía bắc và đông bắc giáp tỉnh Hải Dương và Hải Phòng, phía đông giáp biển Đông, phía tây và tây bắc giáp Hà Nam và Hưng Yên, phía nam giáp Nam Định. Thái Bình không có rừng núi, bốn phía là sông, biển bao quanh (một mặt là biển, ba mặt là sông Hồng, sông Luộc, sông hóa). Bờ biển dài 50 km có cảng biển Diêm Điền đang được xây dựng.

Thái Bình chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23-24°C. Mùa đông thường ấm hơn so với các tỉnh nằm sâu trong đất liền. Mùa hè nóng nhưng có gió biển mát mẻ. Giao thông thuận lợi đặc biệt là giao thông đường thủy.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Thái Bình là một tỉnh có nền văn hóa mang những nét rất đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc bộ, của người Việt cổ. Trong các loại hình nghệ thuật ở đây, phải kể đến hai thể loại là chèo và múa rối nước. Có thể nói Thái Bình là cái nôi đã sản sinh ra hai loại nghệ thuật truyền thống này. Ngoài ra còn có hát văn, hát trống cơm … Nhạc cụ được sử dụng chủ yếu là kèn, sáo, nhị …

Thái Bình là một trong những tỉnh có nhiều di tích lịch sử, văn hóa đã được xếp hạng. Nơi đây có nhiều làng nghề thủ công truyền thống như chạm bạc, thêu ren, dệt đũi, dệt chiếu … Thái Bình còn có bãi biển Đồng Châu, có các đảo cồn Vành, cồn Thủ và có làng vườn Bách Thuận bốn mùa ngát thơm hoa trái. Đó chính là tiềm năng du lịch của tỉnh.

Là một địa phương giàu truyền thống văn hóa, ở Thái Bình hàng năm có rất nhiều lễ hội. Tiêu biểu nhất là các lễ hội: Hội chùa Keo.

Chùa Keo thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư. Hàng năm, hội chùa Keo diễn ra trong 3 ngày từ ngày 13 đến 15 tháng 9 âm lịch, suy tôn Đức Thiền sư Không Lộ là người rất giỏi Phật pháp, giỏi cả pháp thuật, có công (p.213) chữa bệnh cho vua Lý. Lễ hội chùa Keo diễn ra rất đông vui tấp nập với nhiều nghi lễ tôn giáo và một số tập tục cổ truyền để tưởng nhớ vị thiền sư đã có công với nước. Trong lễ hội có nhiều trò vui, hình thức biểu diễn nghệ thuật dân gian đã phản ánh được lối sống của vùng dân cư ven sông, mang màu sắc văn hóa nông nghiệp của đồng bằng Bắc bộ.

Hội làng Dương Xá

Trần Nhật Hiệu là một danh tướng giỏi, có công với nhà Trần, đã được dân làng Dương Xá tôn thờ làm Thành Hoàng. Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 5 và 6 tháng 1 âm lịch. Mở đầu lễ hội là các nghi lễ tế thần, lễ Phật, lễ mừng thắng trận. Phần hội có các trò vui, các điệu múa, đánh gậy, bơi trải, hát chầu văn …

Hội làng An Cố

Đình làng An Cố thuộc xã Thụy An, huyện Thái Thụy, thờ Phạm Hải hiệu là Nam Hải Đại vương. Phạm Hải được dân làng tôn vinh là Thành Hoàng làng vì đã có công khuyến khích dân sản xuất, bảo vệ mùa màng, trừ thiên tai dịch bệnh.

Lễ hội hàng năm được mở vào ngày 10 tháng 2 âm lịch. Sau phần tế lễ và rước kiệu là các trò vui như đánh cờ, đấu vật và hát chèo ở sân đình.

Điều đặc biệt ở lễ hội này là phần tế lễ có 24 người chầu tế, mũ dạ, đi hia, áo giáp với những nghi lễ riêng.

Hội chùa Am

Chùa Am thuộc xã Vũ Tây, Kiến Xương, thờ ông Khổng Minh Không là Quốc sư triều Lý.

Lễ hội có tục bơi trải gắn với sự tích Minh Không.

Hội đền Hét

Đền Hét thuộc làng Bích Du, Thái Thụy, thờ tướng công Phạm Ngũ Lão. Tương truyền khi đóng quân tại đây, Phạm Ngũ Lão đã cho quân sĩ luyện tập sức khoẻ bằng cách đá cầu. Lễ hội hàng năm tổ chức từ ngày 6 đến 9 tháng 3 âm lịch.

Hội đền Đồng Xâm

Đền Đồng Xâm ở xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương thờ Nguyễn Kim Lâu, tổ sư nghề chạm bạc Đồng Xâm. Hàng năm lễ hội được mở vào ngày 1, 2, 3 tháng 4 âm lịch. Lễ hội lớn có trưng bày hàng hóa với những kỹ thuật chạm bạc rất tinh tế. Lễ hội có tổ chức bơi trải, diễn chèo, hát ca trù. (p.215).

Hội đền Tiên La

Đền Tiên La thuộc xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, thờ Thục Nương, nữ tướng của Hai Bà Trưng. Lễ hội diễn ra vào tháng 3 âm lịch nhằm tưởng nhớ công ơn của bà.

Hội La Vân

Chua La Vân ở xã Quỳnh Hồng, huyện Quỳnh Phụ. Làng La Vân là một làng nghề có truyền thống ươm bèo dâu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Lễ hội diễn ra từ ngày 20-26 tháng 3 âm lịch hàng năm. Ngày 20 có lễ rước nước, rước Thành Hoàng từ miếu, rước thánh từ đền ra để khai hội. Trong phần hội còn có màn trình nghề cấy bèo dâu rất hấp dẫn.

Ngoài ra còn có trò đấu vật, múa lân, cờ tướng.

Hội đền Đồng Bằng

Lễ hội được mở vào ngày 20 tháng 8 âm lịch và kéo dài 7 ngày tại thôn Đào Động, xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ. Đền thờ Hưng Đạo Vương và 2 vị tướng là những người có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thế kỷ 13. Lễ hội được tổ chức hàng năm nhằm tưởng nhớ công ơn của ông. Phần hội có rước, đua trải, đấu vật, múa lân, hát chèo. Đây là một lễ hội lớn của tỉnh Thái Bình.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Keo (Thần Quang Tự)

Từ Hà Nội đi ô tô đến Nam Định, qua phà Tân Đệ rồi rẽ phải đi theo đê sông Hồng khoảng 10 km là đến chùa Keo. Đứng trên đê, du khách nhìn được toàn cảnh chùa nổi lên giữa đồng lúa xanh rờn thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư.

Chùa có 21 ngôi nhà, với 124 gian. Toàn bộ khuôn viên chùa rộng 108.000 m², trong đó diện tích xây dựng 17 công trình kiến trúc chiếm tới 58.000 m². Gác chuông chùa Keo là một công trình nghệ thuật bằng gỗ độc đáo tiêu biểu cho kiến trúc cổ Việt Nam thế kỷ 17.

Đền Tiên La

Đền thờ Bát Nàn Công chúa là người đã có công giúp Hai Bà Trưng đánh giặc Tô Định. Sau thắng lợi, nàng xin về tu ở chùa Tiên La và mất tại đó. Dân làng Tiên La đã dựng đền thờ nay thuộc xã Tiên La, huyện Hưng Hà.

Đền Lưu Phương

Đền ở xã Lưu Phương, huyện Tiền Hải, thờ Dinh Điền sứ Nguyễn Công Trứ. Ông là người đã có công trong việc chiêu mộ dân khai khẩn (p.216) đất hoang, lập ra 2 huyện Kim Sơn (Ninh Bình) và Tiền Hải (Thái Bình).

Dân trong vùng đã lập đền thờ ông từ lúc ông còn sống.

Đền Hét

Đền ở làng Bích Du, xã Thái Thượng, huyện Thái Thụy, thờ Phạm Ngũ Lão, danh tướng nhà Trần. Tương truyền khi đóng quân ở Bích Du, ông đã cho quân lính rèn luyện thể lực bằng môn đá cẩu độc đáo. Hàng năm mở hội đền từ 6-9 tháng 3 âm lịch.

DANH THẮNG

Làng chạm bạc Đồng Xâm

Làng nằm ở phía bắc của huyện Kiến Xương, thuộc xã Hồng Thái.

Đây là một làng nghề chạm khắc trên mặt kim loại. Theo người làng kể lại cách đây hơn 300 năm có nghệ nhân nghề chạm bạc tên là Nguyễn Kim Lâu theo thuyền dọc sông Trà Lý về lập nghiệp ở đây. Ông đã truyền nghề chạm bạc cho dân làng. Trải qua nhiều thời kỳ đến nay nghề vẫn được duy trì và ngày càng phát triển. Sau khi ông mất, để tưởng nhớ đến công lao của ông, họ đã lập đền thờ ông ở ngay làng gọi là đền Đồng Xâm.

Bãi biển Đồng Châu

Bãi biển Đồng Châu thuộc huyện Tiền Hải, cách thị xã Thái Bình chừng 30 km đi theo quốc lộ 39B.

Bãi tắm chạy dài 5 km, mang nhiều nét hoang sơ. Điều thú vị nhất là từ bãi tắm Đồng Châu, du khách có thể đi tàu, xuồng gắn máy ra thăm và tắm biển ở cồn Thủ, cồn Vành cách đất liền khoảng 7 km. Cồn Thủ và cồn Vành nổi lên như hai ngọn sóng xanh trên cồn cát rộng khoảng 5 ha.

Trên cồn có rừng thông, phi lao xanh ngát, có những bãi tắm nhỏ yên tĩnh thơ mộng. Bãi biển Đồng Châu không đẹp lắm nhưng khí hậu thật trong lành. Bãi tắm luôn luôn lộng gió rất thích hợp cho việc nghỉ ngơi, dưỡng bệnh. Đặc biệt hải sản ở đây rất ngon và rẻ.

Làng vườn Bách Thuận

Làng nằm cách thị xã Thái Bình 40 km theo hướng bến phà Tân Đệ đi Nam Định thuộc huyện Vũ Thư. Đây là một làng vườn trù phú, rìa làng là bãi phù sa nơi trồng dâu nuôi tằm và chuối, mía. Trong làng là những vườn cây ăn quả, cây cảnh. Đến Bách Thuận, du khách như lạc vào một công viên thu nhỏ với đủ các gam màu đậm nhạt … Dọc hai bên đường làng là màu xanh thẫm của ngâu và màu xanh tươi của hoè. Thiên nhiên đã ưu đãi cho Bách Thuận phát triển nghề vườn truyền thống: ở đây có đủ các loại hoa. quả bốn mùa: táo, ổi, roi, mận, chanh, nhăn. vải, hồng (p.217) xiêm, cam, quýt, chuối, mít … Bên cạnh những vườn cây ăn quả là những vườn cây cảnh, cây thế. Mỗi loại cây cảnh đều mang một dáng nét riêng với những tên gọi khác nhau tuỳ theo sự uốn tỉa của chủ nhân.

Vào dịp nước lên, đường làng Bách Thuận ngập nước, biến thành những dòng sông nhỏ, từ nhà nọ muốn sang nhà kia đều đi bằng thuyền.

Thật tuyệt vời khi du khách được ngồi trên những con thuyền nhỏ thăm vườn cảnh, với tay hái những chùm quả trĩu ngọt để thường thức hương vị hoa quả làng vườn.

Bách Thuận còn là một làng quê cổ, tiêu biểu cho các làng quê ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nơi đây có chùa Từ Vân và Bách Tính đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử, là một điểm du lịch để du khách tới thắp hương, vãn cảnh. Du khách trong và ngoài nước rất thích thú với cảnh quan, môi trường sinh thái ở làng vườn Bách Thuận.

Làng nghề Nguyên Xá

Làng ở cách thị xã Thái Bình 10 km, thuộc huyện Đông Hưng. Làng là căn cứ kháng chiến trong thời kỳ chống thực dân Pháp.

Làng Nguyên Xá nổi tiếng về dệt lụa và làm bánh cáy. Đặc sản bánh cáy làng Nguyên Xá được khách trong và ngoài nước rất ưa thích.

Làng Hới – nghề làm chiếu

Làng Hải Triều (làng Hới) thuộc huyện Tiền Hải, là làng nghề dệt chiếu nổi tiếng. Chiếu làng Hới nổi tiếng do sợi được se, mềm, dễ giặt, mau khô, thoát nước nhanh, trải nằm mát mùa hè, đắp ấm mùa đông.

Người có công trong nghề làm chiếu là ông Phạm Đôn Lễ (quan thời Tiền Lê 980-1009), người làng Hới đã học nghề làm chiếu ở Quảng Tây – Trung Quốc trong thời gian ông đi sứ và đã về dạy cho dân làng. Các sản phẩm chiếu của làng Hới dệt ra như chiếu cải, chiếu đơn, chiếu đót, trơn, cạp điều có họa tiết trang trí đẹp rất được khách hàng ưa chuộng.

NINH BÌNH

Diện tích: 1.382 km²

Dân số (2001): 891.800 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Ninh Bình

Các huyện: Thị xã Tam Điệp; huyện: Nho Quan, Gia Viễn, Hoa Lư, Yên Mô, Yên Khánh, Kim Sơn.

Dân tộc: Việt (Kinh), Mường, Tày, Thái

Ninh Bình là tỉnh ở phía nam của vùng đồng bằng Bắc bộ, nơi tiếp giáp và ngăn cách miền Bắc với miền Trung bởi dãy núi Tam Điệp hùng vĩ. Phía bắc và đông bắc giáp tỉnh Hòa Bình và Hà Nam, phía nam giáp tỉnh Thanh hóa và biển Đông, phía đông giáp tỉnh Nam Định, phía tây giáp Thanh Hóa.

Địa hình phân bố khá phức tạp. Vùng đồi núi, vùng nửa đồi núi phân bố rải rác theo các vùng đồng bằng xen kẽ, Ninh Bình có 18 km bờ biển.

Giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy đều thuận lợi.

Khí hậu của tỉnh thuộc vùng tiểu khí hậu của đồng bằng sông Hồng. Nhiệt độ trung bình năm là 23,4°C. Thời tiết trong năm chia làm 2 mùa rõ rệt; mùa khô và mùa mưa.

Về kinh tế, Ninh Bình có đủ điều kiện phát triển một nền nông nghiệp đa dạng, có thế mạnh về trồng các loại cây công nghiệp, cây ăn quả, trồng rừng, chăn nuôi các loại gia súc.

Ninh Bình là một tỉnh giàu tiềm năng về du lịch. Thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất này nhiều danh lam thắng cảnh kỳ thú, nhiều hang động nổi tiếng như Tam Cốc – Bích Động, Địch Lộng, động Tiên, động Hoa Sơn …

Vườn quốc gia Cúc Phương nổi tiếng với hệ động thực vật phong phú đặc biệt là cây chò 1.000 năm tuổi. Mảnh đất này từ xa xưa đã từng là kinh đô của nước Đại Cồ Việt (tên của Việt Nam xưa) từ năm 968 đến 1010. Vì vậy, vùng đất này có rất nhiều di tích lịch sử như cố đô Hoa Lư, quần thể nhà thờ đá Phát Diệm, chùa Non Nước … Tất cả những di tích và danh lam thắng cảnh này đã trở thành những tuyến du lịch rất hấp dẫn khách trong và ngoài nước.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Cộng đồng các dân tộc sinh sống trong tỉnh gồm có nhiều dân tộc ít người nhưng các dân tộc ở đây chịu ảnh hưởng sâu sắc của phong tục tạp quán và truyền thống văn hóa của người Việt (Kinh). (p.219).

Trong các dân tộc ít người cư trú ở đây, dân tộc Mường định cư khá lâu đời ở các xã thuộc các huyện miền núi, vì vậy các phong tục tập quán sinh hoạt, truyền thống văn hóa mang những nét giống như cộng đồng dân tộc Mường của Việt Nam.

Là vùng đất lịch sử, là cố đô từ hơn 1.000 năm trước, Ninh Bình có nhiều lễ hội phong phú. Tiêu biểu là một số lễ hội:

Lễ hội Trường Yên

Lễ hội Trường Yên diễn ra hàng năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch trên mảnh đất cố đô Hoa Lư của nước Đại Cồ Việt xa xưa để tưởng niệm công đức của vua Đinh và vua Lê. Hội thường kéo dài 3 ngày, ngày 10 tháng 3 là chính hội. Phần lễ tế được tiến hành rất trang nghiêm ở đền vua Đinh, vua Lê. Phần hội có nhiều trò chơi trong đó có trò cờ lau tập trận và trò chơi kéo chữ.

Lễ hội Yên Cư

Lễ hội Yên Cư hàng năm diễn ra vào ngày 20 tháng 8 âm lịch ở xã Khánh Cư, huyện Yên Mô. Đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo, phu nhân và các quận chúa. Phần lễ có rước kiệu qua sông Đáy tới làng Phú Hào.

Điều đặc biệt ở trong lễ hội này cá kéo về quần tụ ở đây như mừng hội.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Cố đô Hoa Lư

Kể từ năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế ở Hoa Lư thì Kinh đô Hoa Lư tồn tại 41 năm (968-1009) trong đó 12 năm là triều đại Đinh (Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, hiệu là Đinh Tiên Hoàng, đặt tên nước là Đại Cồ Việt) và 29 năm kế tiếp là triều đại Lê (mà người đầu tiên là Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế hiệu là Lê Đại Hành).

Vua Lê Đại Hành đã mở mang xây dựng cung điện làm cho kinh thành càng nguy nga tráng lệ.

Đến năm 1010 vua Lý Thái Tổ rời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long.

Ngày nay du khách đến thăm Hoa Lư, trên nền cung điện năm xưa là hai ngôi đền cách nhau chừng 500 m. Một đền thờ Đinh Tiên Hoàng và một đền thờ Lê Đại Hành đều nằm trên địa phận xã Trường Yên, huyện Hoa Lư. Cũng vì hai ngôi đền thờ hai vị hoàng đế ở rất gần nhau nên nhân dân quen gọi là đền Đinh – Lê.

Đền vua Đinh

Đền toạ lạc ở làng Trường Yên Thượng, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư trên khuôn viên rộng 5 ha. (p.221). Đền được xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ 17, theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Lớp ngoài là Ngọ môn quan (cổng ngoài) có 3 gian lợp ngói.

Qua một sân ngắn vào đến lớp thứ hai là đến Nghi môn (cổng trong) 3 gian dựng bằng gỗ lim kiến trúc theo 3 hàng chân cột. Bốn góc ngoài của Nghi môn nội có xây bốn cột trụ cao. Đi hết chính đạo, qua hai cột trụ lớn là đến sân rồng. Giữa sân rồng có một long sàng bằng đá xung quanh chạm nổi, dài 1,8 m, rộng 1,4 m. Hai bên sập rồng có 2 con nghê đá chầu, được tạc trên hai tảng đá xanh nguyên khối đẹp.

Từ sân rồng bước lên là Bái đường 5 gian, kiến trúc độc đáo. Tiếp đến là Thiêu hương, kiến trúc theo kiểu ống muống, nơi thờ tứ trụ triều đình nhà Đinh. Đi hết tòa Thiêu hương du khách bước vào chính cung 5 gian.

Gian giữa thờ tượng vua Đinh được đúc bằng đồng đặt trên bệ thờ bằng đá xanh nguyên khối. Hai bên bệ đá có hai con rồng chầu bằng đá, tạc theo kiểu yên ngựa. Gian bên phải thờ tượng Đinh Phụng Lang (ngoài), Đinh Đế Toàn (trong) đều quay mặt về phía bắc, là hai con thứ của vua Đinh Tiên Hoàng. Gian bên trái thờ tượng Đinh Liễn quay mặt về phía nam là con trưởng của vua Đinh Tiên Hoàng.

Đền Đinh Tiên Hoàng là một kiến trúc độc đáo trong nghệ thuật chạm khắc gỗ và đá của các nghệ sĩ dân gian Việt Nam ở thế kỷ 17-19. Đền vua Đinh nằm giữa các tán cây đại thụ, các vườn cây ăn quả, cây cảnh đan xen nhau càng tạo nên vẻ bề thế, hoành tráng tôn nghiêm của ngôi đền.

Đền vua Lê Đại Hành

Cách đền vua Đinh chừng 500 m là đến đền thờ vua Lê Đại Hành.

Đền nằm ở làng Trường Yên Hạ nên còn gọi là đền Hạ. Đền soi bóng xuống mặt nhánh sông Hoàng Long. Trước mặt đền là núi Đèn, sau lưng là núi Đìa. Đền cũng được xây theo kiểu “nội công ngoại quốc” nhưng qui mô nhỏ hơn đền vua Đinh. Qua Nghi môn ngoại (cửa ngoài) theo đường chính đạo lát gạch, phía bên trái là một hòn non bộ lớn, cao 3 m tượng hình chim phượng múa, mỏ quay vào đền, hai cánh như đang bay. Bên tay phải là nhà Tiền bái, ở mặt tiền có hòn non bộ “Hổ phục” gồm gốc cây duối thân to có 9 núi, tuổi thọ trên 300 năm. Bên trái nhà Tiền bái có hòn non bộ có dáng “voi quỳ” được khắc hai chữ Hán “Bất di”.

Theo đường chính đạo bên phải còn cỏ hồ nước rộng. Qua Nghi môn nội (cửa trong) cũng 3 gian, theo chính đạo kiến trúc đăng đối là hai vườn hoa, tiếp đó là hai dãy nhà vọng. ở giữa vườn hoa bên phải có hai non bộ “Phượng ấp”, bên trái là hòn non bộ “Long Mã”. Ở sân rồng gần gian giữa của Bái đường cũng có long sàng bằng đá.

Đền cũng có ba toà: tòa ngoài là Bái đường, tòa giữa là Thiêu hương thờ Phạm Cự Lượng, người có công với vua Lê Đại Hành đặt ở chính giữa. (p.22). Bên phải là tượng Lê Ngọa Triều tức Lê Long Đĩnh (con thứ 5 của vua Lê Đại Hành). Bên trái là tượng hoàng hậu Dương Vân Nga.

Điều đặc biệt ở đền thờ vua Lê Đại Hành là nghệ thuật chạm khắc gỗ ở thế kỷ 17 đã đạt đến trình độ điêu luyện, tinh xảo. Đền được xây dựng để tỏ lòng biết ơn của nhân dân đối với hai ông vua đã có công lớn lao trong việc xây dựng đất nước vào thế kỷ thứ 10.

Đền Thái Vy

Đền Thái Vy được xây dựng ở phía tây thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải ngày nay. Đền thờ Trần Thái Tông, Hoàng hậu Thuận Thiên và Trần Thánh Tông là ông vua đã có công rất lớn đối với làng Văn Lâm.

Đền Thái Vy được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”, trước đền có giếng ngọc xây bằng đá xanh. Qua Nghi môn phía bên phải là gác chuông hai tầng, tám mái, xây theo kiểu chồng diêm. Gác chuông làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài, các đầu đao cong vút như đuôi chim phượng. Bên hông có quả chuông đúc năm 1698.

Từ sân rồng bước theo các bậc đá có độ cao 1,2 m là đến Ngũ Đại môn (5 cửa lớn) sừng sững, có 6 hàng cột đá tròn song song đều được chạm khắc nổi chầu vào chính điện.

Qua 5 cửa lớn là đến Bái đường 5 gian uy nghi cũng có 6 cột đá vuông chạm khắc câu đối ở mặt ngoài, các mặt khác chạm khắc nổi: long. ly, quy, phượng, cá chép hóa long. Tiếp theo hàng 4 cột, đều được chạm khắc nổi long vân.

Qua Trung đường vào 5 gian Chính tẩm cũng có 8 cột đá tròn được chạm khắc nổi: cầm, kỳ, thi, họa. Trong cung khám của Chính tẩm giữa là tượng Trần Thánh Tông (con trưởng Trần Thái Tông). Bên trái là tượng Trần Thái Tông, bên phải là tượng hoàng hậu Thuận Thiên, vợ vua Trần Thái Tông. Ngoài ra trong Chính tẩm còn phối thờ Trần Nhân Tông (bài vị thờ) là con đầu của Trần Thánh Tông; Trần Anh Tông là con trưởng của Trần Nhân Tông. Như vậy, đền Thái Vy thờ 4 đời vua nhà Trần.

Du khách sau khi thăm động Thiên Hương sẽ ghé thăm vãn cảnh, tháp hương ở đền Thái Vy.

Chùa Bích Động

Chùa Bích Động thuộc địa phận thôn Đam Khê, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư. Chùa được xây dựng theo kiểu chữ “Tam” dọc theo sườn núi từ thấp lên cao: Hạ, Trung, Thượng.

Chùa được xây ở trên sườn núi, dựa vào thế núi. Chùa Hạ có 5 gian xây trên một nền cao dưới chân núi. Chùa thờ Phật. Gian giữa phía ngoài treo bức đại tự “Mạo Cổ Thần Thanh”. Phía bên phải chùa Hạ, men quanh sườn núi leo khoảng 80 bậc đá là đến chùa Trung. Đây là một ngôi (p.223) chùa nằm ở lưng chừng núi bán mái ra phía ngoài, một nửa ngôi chùa gắn vào hang động, một nửa lộ thiên. Chùa gồm có 3 gian thờ Phật. Từ gian bên trái chùa Trong qua cửa hậu, vào trong hang, bước lên 20 bậc đá, lên cao khoảng 6 m là đến động Tối. Ngay cửa động treo một chiếc chuông đồng lớn đúc năm 1707, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 3, triều vua Lê Dụ Tông. Bước vào động, một cảnh trông tuyệt vời hiện ra trước mắt du khách. Những nhũ đá được thiên nhiên gọt rửa tạo nên tiên ông, cô tiên, tiểu đồng, rồng lượn, rùa bơi, chim đại bàng … Gần cửa động bên phải có ba tượng Phật bằng đá uy nghi sừng sững.

Leo tiếp 30 bậc đá theo sườn núi là lên tới chùa Thượng. Chùa còn được gọi là chùa Đông vì quay mặt ra hướng đông. Trong chùa có tượng Phật Bà Quan âm. Hai bên chùa có hai miếu thờ Sơn thần và Thổ địa.

Từ trên chùa Thượng, du khách có thể ngắm nhìn một phần cảnh quan của Hoa Lư. Xa xa, du khách thấy một quả núi nhỏ, đá xếp từng lớp gọi là núi Chồng Sách. Sau núi Chồng Sách là một quả núi lớn gọi là núi Voi 5 ngọn núi bao quanh chùa Bích Động là “Ngũ Nhạc Sông Sơn” trông như 5 cánh hoa sen.

Bích Động là một ngôi chùa cổ, dáng nét trang nghiêm mang đậm tính phương Đông. Núi, động và chùa đan quyện, hài hòa lại ẩn hiện giữa những cây đại thụ xanh biếc làm cho cảnh trí ở đây càng thêm thâm nghiêm, huyền hoặc. Đây là điểm du lịch nằm trong tuyến du lịch Tam Cốc – Bích Động rất hấp dẫn khách trong và ngoài nước.

DANH THẮNG

Núi Non Nước

Núi Non Nước còn gọi là núi Dục Thúy nằm ở phía đông bắc thị xã Ninh Bình, cao khoảng 70 m, đỉnh núi tương đối bằng phẳng. Qua gần 100 bậc đá thì tới đỉnh. Không khí trên cao trong lành thoáng mát. Núi nằm ở ngã ba sông Đáy và sông Vân Sàng đã tạo nên vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của thị xã Ninh Bình. Tại đây có hơn 40 bài thơ của các danh nhân lịch sử tạc trên vách đá. Núi Non Nước xưa kia còn là vọng gác tiền tiêu của cố đô Hoa Lư.

Núi Ngọc Mỹ Nhân

Núi nằm ở phía đông thị xã Ninh Bình, còn có tên gọi là núi Cánh Diều. Núi gắn liền với truyền thuyết về sự hóa thân của Cao Biền – một tướng giỏi, đồng thời là một pháp sư đời nhà Đường (Trung Quốc). Núi có 3 ngọn, ngọn giữa cao, hai ngọn tả hữu chĩa ra như hai cánh chim. Trên núi có chùa, xung quanh có nhiều hang động u minh. Núi có tên gọi là Ngọc Mỹ Nhân vì nhìn vào núi du khách như thấy hình một cô gái đẹp tóc xoã, mình trần nằm trên cánh đồng rộng mênh mông.

Núi Ngọc Mỹ Nhân là một ngọn núi đẹp nhất của tỉnh Ninh Bình.

Bích Động

Động nằm trong dãy núi Ngũ Nhạc Sơn thuộc địa. phận thôn Đam Khê, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư. Năm 1773, cụ Nguyễn Nghiễm (thân sinh của đại thi hào Nguyễn Du) đã đến thăm động. Nhìn toàn cảnh núi động, sông nước, đồng ruộng, bầu trời ở đây đều phủ một màu xanh ngợp mắt nên cụ đã đặt cho động một cái tên rất đẹp và mộng mơ “Bích Động” (có nghĩa là Động Xanh). Đến đây du khách sau khi viếng thăm chùa, con thuyền nhỏ sẽ đưa du khách đi quanh co trong hang núi huyền ảo. Bích Động đã được mệnh danh là “Nam Thiên đệ nhị động” (động đẹp thứ nhì ở trời Nam).

Tam Cốc

Từ Bích Động du khách tiếp tục ngồi thuyền đi thăm Tam Cốc. Tam Cốc nghĩa là ba hang: hang Cả, hang Hai và hang Ba. Lúc thuyền luồn vào ba hang, du khách sẽ cảm thấy mát lạnh. Thạch nhũ từ trần hang rủ xuống lô nhô óng ánh như những khối châu ngọc kỳ ảo.

Vườn Quốc gia Cúc Phương

Rừng cách Hà Nội hơn 100 km về phía tây nam, ở vị trí giáp ranh giữa ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh hóa và chỉ cách biển 60 km. Rừng có diện tích 22.000 ha, trong đó 3/4 là núi đá vôi cao từ 300 đến 600 m so với mặt biển.

Khu rừng nguyên sinh này được phát hiện năm 1960 đến năm 1962 được công nhận là rừng quốc gia. ở đây có hang Đăn Đắn, động Người Xưa, có suối nước nóng 38°C, có cây chò xanh, cây sấu cổ thụ … đều trên, dưới 1.000 năm tuổi, cao từ 50 đến 70 m. Con số thống kê cho biết Cúc Phương có tới 2.000 loài cây, cỏ khác nhau. Riêng hoa phong lan tới 50 loài, có loài cho hoa và hương thơm quanh năm.

Cúc Phương có 262 loài động vật có xương sống, nhiều loài chim, thú quý như: gấu, ngựa, lợn lòi, hổ, báo, chồn, sóc, khỉ v.v … có khu chăn nuôi nửa tự nhiên với các loài hươu sao, nai, khỉ vàng, vọoc quần đùi, sóc bay, thằn lằn bay v.v … Cúc Phương còn là quê hương của hàng trăm loài chim lạ và đẹp.

Nhà thờ Phát Diệm

Nhà thờ Phát Diệm được khởi công xây dựng năm 1875 đến năm 1898 cơ bản hoàn tất. Khu nhà thờ rộng gần 22 mẫu tại xã Lưu Phương, thị trấn Phát Diệm của huyện Kim Sơn, cách Hà Nội 120 km. Nhà thờ có (p.225) nhiều hạng mục công trình được chia làm 2 khu vực chính: khu nhà thờ và khu nhà chung (nơi ở và dạy giáo lý).

Nhà thờ chính tòa xây dựng năm 1891, đây là hạng mục lớn nhất của công trình nhà thờ Phát Diệm. Nhà thờ chính tòa dài 80 m, rộng 24 m, cao 18 m, bao gồm 48 cột lim, mỗi cột chu vi 2,4 m. Hai gian thánh điện có 14 bức phù điêu bằng đá mô tả cuộc đời chúa Kitô. Mặt chính nhà thờ chính tòa nhìn ra một hồ nước rộng 4 mẫu, giữa hồ có đảo nhỏ, trên đảo dựng tượng chúa Kitô cao 3 m.

Năm 1889, xây dựng điện Trái tim Đức Bà toàn bằng đá. Điện dài 15 m, rộng 9 m, từ nền điện đến cột, xá hoành … đều bằng đá trắng.

Nhà thờ Phát Diệm là quần thể kiến trúc Thiên Chúa giáo lớn, mô phỏng phong cách kiến trúc đình chùa Việt Nam. Đến nay, nhà thờ Phát Diệm đã tồn tại hơn 100 năm trên vùng đất bùn lầy mà vẫn vững bền không có dấu hiệu bị lún.

Động Tiên

Động ở thôn Đam Khê, xã Ninh Hải và còn có tên là Động Móc. Động ở cách Bích Động khoảng gần 1 km, có thể ngồi thuyền hoặc đi bộ.

Động gồm có ba hang lớn, rộng, cao thăm thắm. Đường vào động phải đi qua một kẽ hang nhỏ mấp mô. Trần động là vân đá cao, nhũ đá rủ xuống lấp lánh bảy sắc cầu vồng. Nhiều khối nhũ đá từ trên nóc động rủ xuống nền hang cao hơn chục mét trông như những rễ cây đa có thụ.

Nhiều nhũ đá với các tên gọi cây tiền, cây thóc, ông tiên, cô tiên, con voi, con hổ, kỳ đà … Xung quanh thành động và nền động cũng toàn là nhũ đá. Những nhũ đá được thiên nhiên chạm trổ vừa phóng khoáng, vừa tinh xảo và sống động. Đứng nhìn bao quát từ ngoài, do sự phối sáng kỳ ảo, động Tiên như một lâu đài nguy nga tráng lệ như trong truyện thần thoại.

Đến thăm động Tiên, du khách như đang đứng trước cảnh bồng lai, tiên cảnh. Du khách có thể thoả sức ngắm nhìn cảnh trí trong hang, được hòa mình vào thiên nhiên tươi đẹp ở nơi đây.

Động Hoa Sơn

Hoa Sơn Động là một trong những động đẹp của tỉnh Ninh Bình ở thôn áng Ngũ, xã Ninh Hòa, huyện Hoa Lư. Động ở lưng chừng quả núi, thuộc dãy núi phía đông nam kinh thành Hoa Lư xưa.

Qua 153 bậc đá là đến động. Trước cửa động có hai pho tượng bằng đá được đánh bóng thờ hai ông bà có công tu sửa chùa “Bà Đẻ” ở trong động. Cửa động Hoa Sơn có mây vờn, sương phủ linh thiêng, nước rơi tí tách quanh năm từ các nhũ đá. Chiều dài của động bằng chiều ngang của núi, dài khoảng 100 m xuyên qua núi gồm có 3 hang liền nhau là hang Hạ, Trung và Thượng. (p.226).

Qua cửa tiền đi lên cao gần 3 m là hang Hạ và đây cũng chính là một ngôi chùa thờ Phật. Hai bên chùa là hai lối lên hang Trung. Hang Trung giống như một ngôi nhà vòm cao rộng (khoảng 30 m). Trần và hành lang bên trái có một số nhũ đá với những hình dáng sinh động. Từ hang Trung lên khoảng 8 m nữa là đến hang Thượng. Bước lên cao gần 2 m nữa là ra tới cửa Hậu. Đứng ở đây du khách lại có dịp ngắm nhìn một phần cảnh đẹp của non nước Ninh Bình.

Động Hoa Sơn là động xuyên qua núi nên mùa hè mát mẻ, mùa đông rất ấm áp. Đứng trước cửa Tiền động Hoa Sơn, du khách sẽ có dịp ngắm nhìn toàn cảnh thiên nhiên thoáng đãng, có non cao, động thẳm, sông ngòi kỳ thú.

Động Địch Lộng

Động thuộc xã Gia Thành, huyện Gia Viễn, được nhân dân phát hiện từ năm 1739.

Trong động có một nhũ đá giống tượng Phật nên đã lập bàn thờ Phật. Đến năm 1740, động mới được biến thành chùa để thờ Phật. Động rộng chừng 10 gian nhà. Trong động được bày nhiều tượng Phật, tượng La Hán, tượng Hộ pháp đặt trên các bệ đá. Đặc biệt có hai tượng Phật được tạc bằng đá xanh nguyên khối rất đẹp. Động gồm có ba hang nối liền nhau. Hang ngoài thờ Phật rồi đến hang Tối, hang Sáng. Vào động Địch Lộng, du khách như đang lạc vào cõi trùng điệp của đá. Nhiều nhũ đá mang hình dáng như voi uống nước, voi chầu, hổ phục, phượng múa, rồng uống nước, khỉ cõng con … Mỗi không gian của vách động, trần động là một bức tranh nghệ thuật, một nét chạm khắc tuyệt vời của thiên nhiên, của thời gian trên đá.

Một điều rất độc đáo là nhũ đá trong động thay đổi màu theo ánh sáng mặt trời. Lúc rạng đông chúng có màu hồng, buổi trưa lấp lánh như pha lê nhưng chuyển màu đỏ thẫm khi hoàng hôn. Trong động còn có lối lên trời, lối xuống âm phủ. Lối xuống âm phủ của động đầy huyền bí bởi nước của các nhũ đá đều đặn nhỏ giọt tạo nên một bản nhạc không bao giờ dứt.

Cảnh đẹp mê hồn ở nơi đây đã được nhiều thi sĩ làm thơ ca ngợi. Vua Minh Mạng đã ban tặng cho động 5 chữ “Nam thiên đệ tam động” (Động đẹp thứ 3 ở trời Nam).

Suối nước nóng Kênh Gà

Suối nước nóng thuộc thôn Kênh Gà, xã Gia Thịnh, huyện Gia Viễn.

Thuyền sẽ đưa du khách len lỏi giữa không gian lồng lộng gió núi, ngọt ngào hương lúa đồng chiêm để đến với suối nước nóng Kênh Gà.

Dòng suối này đã có từ rất lâu nhưng mãi đến năm 1940 mới được người Pháp nghiên cứu và biết đến. Đây là loại nước khoáng tốt, chứa nhiều (p.227) muối Natri Clorua, Kali Clorua, Canxi, Magie Clorua và muối Bicacbonat. Nước không có màu, trong, nhiệt độ ổn định là 53°C. Mỗi giờ nguồn nước chảy ra khoảng 5.000 m³.

Thiên nhiên đã ban tặng cho Ninh Bình non nước hữu tình lại còn có suối nước nóng để tắm nghỉ dưỡng và chữa bệnh thì quả là tuyệt diệu.

Nước khoáng Kênh Gà hiện nay còn được xử lý, đóng chai để cung cấp thêm nguồn nước khoáng cho du khách.

Hồ Đồng Chương

Hồ nằm ở địa phận hai xã Phú Lộc và Phú Long, huyện Nho Quan.

Đây là một hồ nước rộng, nước trong xanh, xung quanh hồ là những dải đồi thông xanh mướt reo vi vút soi bóng xuống mặt hồ làm cho cảnh sắc nơi đây thật mộng mơ. Du khách có thể đi thuyền dạo quanh hồ, thả hồn hòa cùng thiên nhiên thơ mộng. Cảnh sắc cứ hiện dần ra như những bức tranh thủy mạc.

Gần hồ Đồng Chương còn có thác Ba Tua và dòng chín suối. Sau khi ngồi thuyền du khách có thể leo lên đồi thông để xem Ao Trời. Ao ở trên đỉnh đồi cao, nước trong xanh và không bao giờ cạn.

Du khách đến hồ Đồng Chương sẽ thấy được vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người nơi đây.

Động Vân Trình

Động Vân Trình là một trong số hàng chục hang động trên vùng đất ngập nước Vân Long thuộc huyện Nho Quan, Ninh Bình – một khu danh thắng đẹp của thiên nhiên ban tặng.

Động nằm trong một quả núi cao chừng hơn trăm mét. Cửa vào động ở lưng chừng núi, cao khoảng 40 m so với mặt đất. Lách qua cửa hẹp theo bậc dẫn xuống động chính, bạn sẽ bàng hoàng tưởng như lạc vào một mê cung. Bộ sưu tập điêu khắc đá với đủ hình thù, kích cỡ; ở trên trần, trên vách, dưới nền với các nhân vật trong truyện cổ tích, các nhà sư, các vĩ nhân, chim thú, hoa lá … tất cả đều sống động. Dường như chúng bị hóa đá trong khoảnh khắc bởi phép thần. Sâu vào trong ta gặp những “Giếng Rồng” nước tuôn từ dưới lên ùng ục, trong vắt, mát lạnh.

Một khoang động khác nhỏ hơn nhưng vẻ đẹp kỳ vĩ hơn. Các nhũ đá ở đây “mọc” từ dưới lên tựa những gốc cây bụt mọc. Luồng ánh sáng trời lọt qua một lỗ hổng trên đỉnh chiếu vào động như thực như hư. Nước giọt thánh thót từ trên trần xuống lấp lánh như những hạt ngọc càng làm cho cảnh động thêm huyền diệu.

Một lần đến Vân Trình là dịp khám phá thêm những bí ẩn của tự nhiên, đón nhận cảm giác nhẹ nhõm, khoan khoái bởi không khí trong lành giữa cảnh trời mây, non nước. (p.228).

HÀ GIANG

Diện tích: 7.884 km²

Dân số (2001): 625.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Hà Giang.

Các huyện: Đồng Văn. Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ, Bắc Mê, Hoàng Su Phì, Vị Xuyên, Xin Mần, Bắc Quang.

Dân tộc: H’Mông, Tày, Dao, Việt (Kinh) Sán Dìu …

Hà Giang, mảnh đất địa đầu cực Bắc của Việt Nam, nơi có những ngọn núi cao lưng trời và nhiều sông suối.

Phía bắc tỉnh Hà Giang giáp Trung Quốc (chiều dài đường biên 274 km), phía đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía tây giáp Yên Bái và Lào Cai, phía nam giáp tỉnh Tuyên Quang.

Địa hình của tỉnh Hà Giang khá phức tạp, có thể chia làm 3 vùng.

Vùng cao núi đá phía bắc nằm sát chí tuyến bắc, có độ dốc khá lớn, thung lũng và sông suối bị chia cắt nhiều. Khí hậu mang nhiều sắc thái ôn đới, chia làm 2 mùa, mùa mưa và mùa khô. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 24-28°C, mùa đông nhiệt độ có khi xuống -5°C. Vùng cao núi đất phía tây thuộc khối núi thượng nguồn sông Chảy, sườn núi dốc, đèo cao, thung lũng và lòng suối hẹp. Khí hậu vùng này chia làm 2 mùa, mùa mưa và mùa khô. Vùng thấp trong tỉnh gồm vùng đồi núi, thung lũng sông Lô và thị xã Hà Giang. Tại vùng này, nhiệt độ trung bình năm 21-23°C.

Hà Giang có nhiều núi non hùng vĩ, có đỉnh Tây Côn Lĩnh cao tới 2.419 m, có nhiều khu rừng nguyên sinh, rừng có nhiều gỗ quí, có tới 1.000 loại cây dược liệu quí hiếm. Động vật có hổ, công, trĩ, phượng, tê tê và hàng trăm loại chim thú khác.

Hà Giang có cao nguyên Đồng Văn nên thơ hùng vĩ, có chợ tình Khâu Vai hấp dẫn du khách trong và ngoài nước.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hà Giang là nơi có nhiều sản phẩm văn hóa đặc sắc từ truyền thống lâu đời của hơn 20 dân tộc, một địa danh du lịch đáng nhớ bởi cảnh quan thiên nhiên và con người ở đây không giống với bất kỳ một nơi du lịch nào trong nước. Đến với Hà Giang, du khách có thể thấy được những sản phẩm kết tinh từ truyền thống văn hóa độc đáo của đồng bào miền núi, đó là các loại khăn thêu, túi vải, áo váy với các loại hoa văn rực rỡ. Du khách sẽ được tham dự những phiên chợ vùng cao đầy thơ mộng. (p.229).

Một số lễ hội truyền thống của tỉnh

Lễ hội mùa xuân

Đây là lễ hội vui xuân của dân tộc H’Mng và dân tộc Dao, thường được tổ chức vào những ngày sau tết Nguyên Đán kéo dài từ 3 đến 7 ngày. Lễ hội mang tính chất tổng hợp mừng công, cầu mưa, cầu con trai.

Lễ hội có thi bắn nỏ, hát giao duyên, ném pa páco uống rượu, mở tiệc đãi khách.

Lễ mừng nhà mới dân tộc Lô Lô

Lễ mừng nhà mới kéo dài khoảng 2 ngày 2 đêm ở ngôi nhà mới của dân tộc Lô Lô. Cả bản kẻé tới ăn mừng cho ngôi nhà mới. Thầy cúng vừa đi vừa hát, sau đó có ăn uống vui chơi.,hòa tấu kèn sáo và hát giao duyên nam nữ.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Thị xã Hà Giang

Thị xã Hà Giang là một thị xã đẹp nằm trong một thung lũng, bốn bên là núi, có dòng sông Lô chảy qua thị xã. Thị xã Hà Giang có chợ lớn buôn bán sầm uất, là trung tâm kinh tế, chính ‘rị, văn hóa của tỉnh. Thị xã có khu di chỉ khảo cổ học Đồi Thông nằm ngay trong lòng thị xã, nơi đã tìm thấy hàng ngàn di vật từ thời tiền sử và được xác định là một trong những vùng văn hóa sớm nhất của Việt Nam.

Suối Tiên (Hà Giang)

Cách thị xã Hà Giang 2 km về phía bắc, là thắng cảnh Suốt Tiên đẹp nổi tiếng. Phong cảnh ở đây rất nên thơ, nước trong xanh. Du khách có thể đến đây nghỉ ngơi, tắm mát và ngắm cảnh. Tỉnh Hà Giang đang có dự án quy hoạch Suối Tiên thành khu nghỉ hiện đại và xây dựng làng văn hóa các dân tộc Hà Giang.

Hang Phương Thiện

Cách thị xã Hà Giang 7 km xuôi về phía nam. (?) Đây là nơi có nhiều phong cảnh đẹp, nhiều hang động tự nhiên tuyệt đẹp như hang Dơi, hang Làng Lò, hang Phương Thiện.

Tại đây du khách có thể thưởng thức các loại hoa trái đặc sản của vùng như mận, lê, cam, táo và loại chè tuyết san cổ thụ mọc trên độ cao 900 m. (p.231).

Hang Chui

Hang ở khu vực Phương Thiện, cách thị xã Hà Giang 7 km về phía nam. Hang ăn sâu vào lòng núi khoảng 100 m. Cửa hang hẹp phải lách người mới qua được. Vào trong lòng hang mở rộng, vòm hang cao vút, nhiều nhũ đá rủ xuống đủ mọi hình thù. Đặc biệt hang có nhiều dơi. Đi tiếp thêm, du khách sẽ thấy một dòng suối dâng cao đổ xuống thành thác trông rất đẹp và ngoạn mục.

Động Tiên

Động ở cách thị xã Hà Giang 2 km. Động có suối Tiên rất đẹp. Tương truyền xưa kia các tiên nữ vẫn thường xuống động này tắm vào dịp tết nên được đặt tên là Động Tiên. Nhân dân quanh vùng vẫn thường đến động Tiên lấy nước để rửa và cầu may mắn vào lúc giao thừa.

Trong tương lai động Tiên sẽ thành một khu nghỉ mát hiện đại và xây dựng làng văn hóa các dân tộc Hà Giang.

Cổng trời Quản Bạ

Cách thị xã Hà Giang khoảng 40 km về phía bắc. Đây là một vùng núi non trùng điệp, có truyền thuyết về núi Cô Tiên đầy thơ mộng. Khí hậu mát mẻ quanh năm rất tốt cho việc nghỉ dưỡng. Trong tương lai vùng núi Cô Tiên – Quản Bạ sẽ trở thành khu điều dưỡng, một khu nghỉ mát lý tưởng không thua kém Sa Pa, Tam Đảo.

Động Én

Động Én ở cách thị xã Hà Giang 60 km thuộc địa phận huyện Yên Minh. Từ thị xã Hà Giang qua cổng trời Quản Bạ, qua những cánh rừng thông ngập chìm trong sương sẽ tới động Én. Hang động còn mang nhiều nét hoang sơ nhưng lại đẹp đến kỳ lạ khiến cho nhiều du khách không khỏi bàng hoàng, sửng sốt. Đây là một trong những điểm du lịch không thể thiếu được khi du khách tới thăm Hà Giang.

Đồng Văn – “Cổng trời”

Đồng Văn là một huyện vùng cao biên giới của Hà Giang. Độ cao vùng này khoảng 1.000 m so với mặt biển, địa hình hầu như chỉ thấy núi đá. Huyện ly cách thị xã Hà Giang 146 km nhưng giao thông rất khó khăn. Huyện có 19 xã thì 9 xã có đường biên giới với Trung Quốc. Mùa đông nhiệt độ có lúc xuống đến 1°C, nhưng mùa hè nóng nhất chỉ khoảng 24°C. Bầu trời hầu như quanh năm mưa và mù nên ở đây người dân có câu: “thấy nhau trong tầm mắt, gặp nhau mất nửa ngày” và “đất không ba bước bằng, trời không ba ngày nắng”. Đồng Văn có điểm cực Bắc của Việt Nam tại Lũng Cú. Người ta nói rằng nếu chưa lên Lũng Cú thì coi như (p.232) chưa đến Đồng Văn, bởi Lũng Cú là “nóc nhà của Việt Nam” nơi mà “cúi mặt sát đất, ngẩng mặt đụng trời”.

Đồng Văn nổi tiếng về trái ngon: đào, mận, lê, táo, hồng … về cây dược liệu quý: tam thất, thục địa, hồi, quế … Đồng Văn còn nổi tiếng về phong cảnh như núi non, hang động, những rừng hoa đủ sắc màu …

Chính nơi đây đã tạo cho các nghệ sỹ nguồn cảm hứng sáng tác nên những tác phẩm hội hoạ, nhiếp ảnh có một không hai trên thế giới về thiên nhiên: núi rừng, ruộng bậc thang …

Đến với Đồng Văn là dịp để thử lòng can đảm của bạn bởi đèo cao vực thẳm, nhiều khi phải đi bộ. Nhưng đổi lại, bạn được những ngày đắm mình với thiên nhiên hùng vĩ, sống bên những con người còn nghèo khó nhưng vẫn tràn đầy niềm vui và hạnh phúc trong cuộc sống. Bạn cũng sẽ được thả hồn trong tiếng khèn, tiếng sáo. Biết đâu nó sẽ làm bạn phải ngẩn ngơ khi rời chốn xa xôi này.

Dinh họ Vương

Tại huyện Đồng Văn xa xôi, hiện có một điểm du lịch lý thú đó là dinh họ Vương (Vương Chí Sình) thuộc địa phận xã Sà Phìn.

Quy mô của dinh không lớn nhưng đây là một công trình kiến trúc đẹp hiếm có và rất độc đáo của vùng cao nguyên này. Đoạn đường dẫn vào dinh chỉ dốc thoai thoải, được lát bằng những phiến đá lớn, vuông vức, phẳng lỳ.

Dinh được bao bọc bởi hai vòng tường thành xây bằng đá hộc. Vòng thành ngoài là một bức tường dày khoảng 40cm, cao khoảng 2,0 m. Vòng thành trong dày và kiên cố hơn vòng thành ngoài. Cả hai vòng thành đều có lỗ châu mai. Giữa hai vòng thành là một dải đất rộng khoảng 50 m, trồng toàn trúc.

Dinh có ba ngôi nhà sàn. Ngôi nhà chính quay mặt ra cổng thành, hai ngôi nhà phụ song song nhau và vuông góc với ngôi nhà chính ở phía đầu hồi. Cả ba ngôi nhà đều được làm bằng gỗ từ cột, kèo, sàn, vách bằng gỗ quý đến mái cũng lợp bằng gỗ pơmu. Ngôi nhà chính là nơi ở của “vua” họ Vương, ở đó hiện vẫn còn bức hoành phi với bốn chữ “Biên chinh khả phong” được vua Nguyễn ban cho. Hai ngôi nhà kia dành cho những người phục vụ và lính bảo vệ.

Dinh họ Vương là một điểm dừng chân đáng để bạn quên đi mọi vất vả sau những chặng đường cheo leo hiểm trở, bởi toàn bộ cảnh trí dinh họ Vương toát lên vẻ thâm nghiêm trong khung cảnh tĩnh mịch nơi vùng cao biên giới.

Chợ tình Khâu Vai

Chợ chỉ họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch tại xã Khâu Vai huyện Mèo Vạc. (p.233).

Truyện kể rằng, ngày xưa một đôi trai gái thuộc hai bộ lạc yêu nhau. Người con gái rất xinh đẹp, bộ lạc của cô không muốn cô lấy chồng sang bộ lạc khác; còn bộ lạc bên chàng trai lại muốn cô về làm dâu bộ lạc của mình. Chính vì vậy mà hiềm khích giữa hai bộ lạc xảy ra. Mối thù của hai bộ lạc càng nhân lên khi tình yêu của họ càng thắm thiết. Một ngày kia, khi người con trai đang ngồi với người yêu của mình trên núi thì nhìn thấy cảnh tượng hai bộ lạc đang đánh nhau rất quyết liệt ở phía dưới. Họ biết tình yêu của họ là nguyên nhân chính. Để tránh đổ máu giữa hai bộ lạc, hai người đau đớn quyết định chia tay và hẹn sẽ gặp nhau mỗi năm một lần đúng vào ngày ấy. Địa điểm gặp nhau tại nơi họ vẫn thường hò hẹn – Khâu Vai. Dần sau đó, Khâu Vai trở thành nơi hò hẹn chung cho tất cả những người yêu nhau trong vùng.

Chợ Khâu Vai ban đầu họp không có người mua, không có người bán.

Họ đến đây chỉ nhằm để nhìn lại bóng dáng mà lòng đã trao thương gửi nhớ. Nếu gặp lại người xưa thì trò chuyện cho thoả nỗi nhớ mong; nếu chưa biết thì làm quen, kết bạn. Bất kể tuổi tác, già hay trẻ. Họ mang đến đây thức ăn sẵn, khi đến bữa bỏ ra cùng ăn với nhau gói cơm nếp, củ sắn, miếng bánh … tất cả đều là sản phẩm tự làm mang đi từ nhà và những bữa ăn như vậy càng làm cho họ có thêm những giờ phút hạnh phúc bên nhau.

Là người ở xa, người ta đến chợ từ chiều hôm trước để sáng sớm hôm sau đã có mặt ở chợ. Họ chờ đợi suốt một năm ròng cho nên tâm trạng của người đi chợ thật háo hức. Sáng sớm là lúc họ dớn dác tìm nhau.

Người tìm được bạn rồi thì trò chuyện với nhau không dứt. Người chưa tìm được bạn thì bồn chồn ngóng đợi, mỏi mắt chờ mong. Còn những người mới đến lần đầu để tìm bạn thì muốn nhanh chóng tìm được một người bạn để tâm tình. Khi có bạn rồi cũng là lúc họ say đắm bên nhau … Buồn nhất là lúc chiều về, lúc họ phải chia tay, thật bịn rịn chẳng muốn rời nhau. Dẫu sao, sự hội ngộ đã để lại trong họ một điều gì đó rất thiêng liêng. Với đôi bạn trẻ biết đâu năm đó họ sẽ nên vợ nên chồng, hoặc có khi phải hẹn nhau chợ phiên năm tới …

Khoảng chục năm trở lại đây, do nhu cầu cuộc sống nên ngày chợ họp ngoài việc hò hẹn, gặp gỡ, người ta mang cả hàng hóa đến bán ở chợ. Do vậy đến chợ Khâu Vai, bạn cũng có thể mua, bán, trao đổi những sản vật. Hy vọng, Khâu Vai sẽ mang lại cho bạn những hoài niệm về một địa danh gắn với câu chuyện tình đã đi vào huyền thoại … (p.234).

CAO BẰNG

Diện tích: 6.691 km²

Dân số (2001): 501.800 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Cao Bằng.

Các huyện: Bảo Lạc, Hà Quảng, Thông Nông, Trà Lĩnh, Trùng Khánh, Nguyên Bình, Hòa An,Phục Hòa, Quảng Uyên, Hạ Lang.,Thạch An.

Dân tộc: Tày, Nùng, Dao, H’Mong, Việt (Kinh), Sán Chay.

Cao Bằng là một tỉnh miền núi ở phía bắc Bắc bộ. Phía bắc và phía đông Cao Bằng giáp Trung Quốc, phía tây giáp Tuyên Quang và Hà Giang, phía nam giáp Bắc Cạn và Lạng Sơn. Địa hình của tỉnh tương đối phức tạp vì vậy giao thông giữa các huyện trong tỉnh bị hạn chế. Cao Bằng có khí hậu ôn đới. Một năm có 4 mùa xuân, hạ, thu, đông. Nhiệt độ trung bình mùa hè là 25-28°C, mùa đông là 1-10°C Một số vùng núi cao như Trùng Khánh, Trà Lĩnh về mùa đông có tuyết rơi.

Nhìn chung khí hậu Cao Bằng mát mẻ quanh năm lại có nhiều núi cao, phong cảnh thiên nhiên hữu tình rất thích hợp cho nghỉ ngơi, du lịch.

Từ Hà Nội theo quốc lộ 3 đến thị xã Cao Bằng khoảng 272 km.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là một tỉnh có nhiều dân tộc sinh sống, Cao Bằng có nền văn hóa truyền thống rất phong phú. Người Tày chiếm số lượng khá lớn trong tỉnh, sống ở hầu hết các huyện. Họ có truyền thống văn hóa lâu đời, có chữ viết riêng (nhóm ngôn ngữ Tày – Nùng), có điều kiện kinh tế khá hơn các dân tộc khác. Nét đặc sắc về văn hóa của người Tày được thể hiện trong các hội làng, ca hát đối đáp, hát ví, hát then. Về nhạc cụ, đàn tính là loại đàn dân tộc đặc trưng của người Tày. Dân tộc Nùng sống đan xen với dân tộc Tày nên về mặt văn hóa chịu nhiều ảnh hưởng của dân tộc Tày.

Dân tộc Dao sống chủ yếu ở vùng núi thấp, văn hóa còn có ít nhiều hạn chế, đặc biệt còn có nhiều phong tục tập quán lạc hậu. Dân tộc Mông sống ở vùng núi cao hẻo lánh, có ngôn ngữ thuộc nhóm Mông – Dao.

Họ thường sử dụng các loại nhạc cụ như khèn và đàn môi để gọi bạn tình và ca ngợi vẻ đẹp của cuộc sống quê hương.

Lễ hội truyền thống của tỉnh Cao Bằng là nét đặc trưng của các dân tộc sinh sống trong vùng, tiêu biểu là các lễ hội: (p.235)

Hội mời Mẹ Trăng

Đây là lễ hội của người Tày vùng Đông Khê, được tổ chức vào đầu mùa xuân sau tết Nguyên Đán, kéo dài từ 10 đến 15 ngày. Hội chỉ mở riêng trong từng bản, hoặc có mời thêm một số người thân thuộc từ các bản lân cận cùng tham gia. Mọi nhà trong bản đều nô nức tham gia lễ hội. Lễ hội mang mục đích cầu Mẹ Trăng ban điều lành, điều tốt cho dân bản, mùa màng bội thu, gia súc sinh sôi, không bị dịch bệnh … Không khí hội như trộn lẫn giữa thực tại và huyền ảo trong mối giao lưu tình cảm giữa người trần tục và người cõi tiên của tiết trời xuân. Trong thời gian diễn ra lễ hội có các trò chơi như chọi gà, đánh quay, đánh yến … Lễ kết thúc hội gọi là “Slống Hai” – tức là lễ tiễn trăng về trời diễn ra ở ngoài đồng. Sau cùng là bữa cơm vui hội của bản làng.

Hội Lồng Tồng (lễ hội Xuống Đồng)

Lễ hội của dân tộc Tày – Nùng ở Cao Bằng. Lễ hội diễn ra từ ngày 2 đến 30 tháng giêng âm lịch để mở mùa gieo trồng mới. Mở đầu lễ hội là trưởng bản đọc bài tế các thần, sau đó một lão nông cày tượng trưng ở ruộng. Trong thời gian diễn ra lễ hội có múa lân, ném còn giao duyên, cờ tướng, đánh đu … Đặc biệt các điệu hát sli (Nùng) lượn (Tày) quen thuộc được biểu diễn một cách rất tự nhiên ở trong làng, ở bên suối hay ở các cánh rừng.

Hội Chùa (dân tộc Tày – Nùng)

Hội diễn ra vào khoảng tháng 3 âm lịch hàng năm. Hội gắn liền với truyền thuyết có đôi trai gái yêu nhau nhưng họ không lấy được nhau và tự vẫn ở giếng. Cảm thương trước tình yêu của đôi trai gái, dân bản đã lập miếu thờ và cứ mỗi dịp tiết thanh minh các đôi trai gái tới miếu dâng hoa cúng lễ và ngồi bên bờ giếng trò chuyện ôn nhớ chuyện xưa.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Đền Xuân Lĩnh

Đền ở xã Xuân Lĩnh, huyện Thạch An, thờ Trần Quyết, người huyện Thạch An. Năm 1682, ông làm tướng tiên phong đi đánh nhà Mạc, bị trọng thương chết tại trận, ông đã được phong là phúc thần, tên hiệu là Kỳ Lịch đại vương, dân bản đã dựng đền thờ ông.

Chùa ở Viên Minh

Chùa ở xã Xuân Lĩnh, huyện Thạch An. Chùa dựng từ thời Lê, đầu đời Cảnh Hưng, chùa bị hoang phế. Đến lúc yên hàn, chùa được mở rộng tiền đường Phật điện, đúc chuông lớn chu vi 7 thước 5 tấc. Chùa đã trở thành điểm du lịch hấp dẫn trong vùng.

Di tích Pắc Bó

Di tích thuộc xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, nằm sát đường biên giới Việt Trung. Tên Pắc Bó có nghĩa là “miệng nguồn”. Tại đây có hang Cốc Bó được Chủ tịch Hồ Chí Minh chọn làm nơi ở sau 30 năm bôn ba ở nước ngoài trở về tổ quốc ngày 8/2/1941. Tại hang Cốc Bó có một nhũ đá được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên là Các Mác. Trong hang còn lưu giữ một tấm gỗ là giường nằm của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Dưới chân núi có dòng suối chảy qua, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên là suối Lê Nin.

Tại Khuổi Nậm, một địa điểm cách hang Pác Bó khoảng 1.000 m Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì hội nghị lần thứ 8 của Trung ương đảng Cộng sản Đông Dương (nay là đảng Cộng sản Việt Nam) tháng 5-1941, quyết định thành lập Mặt trận Việt minh, lập các căn cứ địa Cách mạng.

Nơi đây trở thành một địa điểm thiêng liêng đối với mỗi người dân Việt Nam. Với phong cảnh sơn thủy hữu tình, Pác Bó còn là một điểm du lịch đặc sắc của Việt Nam.

DANH THẮNG

Thác Bản Giốc

Từ thị xã Cao Bằng đi tiếp 65 km nữa đến huyện lỵ Trùng Khách.

Thác Bản Giốc cách huyện lỵ Trùng Khánh, Cao Bằng. Ngay từ xa du khách đã nghe thấy tiếng thác nước réo ào ào. Từ độ cao trên 30 m những khối nước lớn đổ xuống qua nhiều bậc đá vơi. Giữa thác có một mô đá rộng phủ đầy cây đã xẻ dòng sông thành 3 luồng nước như ba dải lụa trắng. Ngày đêm thác nước cuồn cuộn đổ xuống những tảng đá phẳng làm tung lên vô vàn hạt bụi trắng tỏa mờ cả một vùng rộng lớn.

Vào những ngày nắng, làn hơi nước còn tạo thành cầu vồng lung linh huyền ảo.

Dưới chân thác Bản Giốc là mặt sông rộng, phẳng như gương. Hai bên bờ là những thảm cỏ, vạt rừng xanh ngắt, lác đác điểm những chùm hoa phong lan, những đàn trân, bò ung dung gặm cỏ làm cho cảnh sắc càng thêm sinh động. Động Ngườm Ngao ở ngay bên cạnh thác, dài khoảng 3 km được đánh giá là một trong những hang động đẹp của Việt Nam. Thác Bản Giốc đã đi vào nghệ thuật tạo hình với những tác phẩm hội họa và nhiếp ảnh đặc sắc. Cùng với núi, sông và các hang động kỳ thú ở xung quanh, thác Bản Giốc không chỉ là một điểm du lịch hấp dẫn mà còn là một nguồn thủy điện lớn trong tương lai.

Hồ Thang Hen

Đứng trên đỉnh núi cao của huyện nhìn xuống, ta thấy một cảnh đẹp hiện ra với những hàng cây xanh vươn mình trên các vách đá cheo leo đang soi bóng xuống mặt nước xanh ngát, uốn vòng theo lòng lũng mấp mo những mỏ đá ngầm. Đấy là hồ Thang Hen, một hồ đẹp trong số 36 hồ đẹp ở trên những đỉnh núi cao, cheo leo cách mặt biến hàng nghìn mét. Hồ Thang Hen hình thoi chiều rộng chừng 300 m, chiều dài 1.000 m, giữa rừng trám nắng, trám đen nhô lên nhiều khối đá tai mèo.

Phía bên kia là miệng một cái hang động, từ trong đó một nguồn nước chảy ra. Đặc biệt nước hồ Thang Hen hàng ngày vẫn có 2 đợt thủy triều lên xuống. Mùa nước lũ trong khi các hồ khác nước đỏ lựng thì nước hồ Thang Hen vẫn trong xanh.

Bên cạnh hồ Thang Hen với độ sâu 50 sải tay còn có hồ Thăng Luồng, giữa hồ nhô lên một quả núi trông rất ngoạn mục.

Làng rèn Phúc Sen

Làng rèn Phúc Sen là một làng nghề truyền thống thuộc huyện Quảng Uyên, Cao Bằng, có cách đây khoảng hơn 1.000 năm.

Phúc Sen là một vùng sơn cước toàn đá. Bước chân vào làng, đâu đâu cũng có lò rèn. Những lò rèn góp phần không nhỏ trong đời sống hàng này không những chỉ của dân nơi đây mà còn của cả cư dân ở nhiều vùng lân cận. Sản phẩm nghề rèn của làng làm ra là các công cụ bằng sắt thép được tạo nên không phải bằng những lò luyện kim cao tần mà chỉ cần nhìn bằng mắt và bằng đôi bàn tay cùng với bí quyết của làng nghề, người thợ rèn có thể xác định được độ chín của các công cụ trên các bếp lửa than để kịp đem nhúng vào chậu nước bên cạnh bể thụt hơi. Chính vì vậy mà những con dao quăm, cái rìu, cái kéo đều đạt những độ cứng, độ dẻo cần thiết phù hợp với công dụng của nó.

Những công cụ cầm tay của làng nghề Phúc Sen có mặt hầu khắp cách chợ trong tỉnh Cao Bằng, được bà con trong vùng rất tín nhiệm.

LÀO CAI

Diện tích: 8.057 km²

Dân số (2001): 616.500 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Lào Cai

Các huyện: Mường Khuông, Bát Xát, Bắc Hà, Bảo Thắng, Sa Pa, Bảo Yên, Than Uyên, Văn Bàn, Si Ma Cai

Dân tộc: Việt (Kinh), H’mông, Tày, Dao

Lào Cai là một tỉnh vùng cao biên giới. Phía bắc giáp Vân Nam (Trung Quốc) với 203 km đường biên, phía tây giáp Lai Châu, phía đông giáp tỉnh Hà Giang, phía nam giáp Yên Bái và Sơn La.

Địa hình của tỉnh gồm có núi, đồi và thung lũng. Hệ thống sông suối của tỉnh Lào Cai chằng chịt, lắm thác ghềnh. Lào Cai có đường giao thông huyết mạch nối liền Vân Nam (Trung Quốc) với Việt Nam nên Lào Cai có vị trị quan trọng cả về kinh tế, chính trị, văn hóa, quân sự.

Khí hậu chia ra làm nhiều vùng. Ở các vùng thấp: khí hậu mang tính chất nhiệt đới. Nhiệt độ trung bình năm ở các vùng này từ 20-22°C. Ở các vùng cao từ 700 m trở lên: khí hậu mang tính chất á nhiệt đới pha ôn đới. Nhiệt độ trung bình năm từ 18-28°C, riêng ở Sa Pa (Lào Cai) có khi nhiệt độ xuống dưới 0°C và có mưa tuyết.

Lào Cai có nhiều dải rừng lớn, rừng có nhiều gỗ quý như pơ mu, lát hoa, chò chỉ … Nhiều cây dược liệu và các động vật quý hiếm như lợn rừng, hổ, báo, hươu, nai …

Tỉnh Lào Cai không chỉ giàu về tài nguyên thiên nhiên mà còn có nhiều cảnh đẹp tự nhiên như ruộng bậc thang trên sườn núi, mùa đông các đỉnh núi cao đều có tuyết phủ trắng xóa, mùa xuân có hoa đào nở rộ khắp núi đồi. Lào Cai có nhiều hang động và danh thắng đẹp, có Sa Pa nơi nghỉ mát lý tưởng về mùa hè …

VĂN HÓA LỄ HỘI

Lào Cai là tỉnh có nhiều dân tộc cùng sinh sống. Mỗi dân tộc đều có tiếng nói, phong tục tập quán, ăn mặc, ca múa, văn hóa riêng. Đặc điểm này đã tạo cho Lào Cai bức tranh văn hóa rất đa dạng và phong phú. Nét văn hóa đặc sắc nhất của tỉnh là những phiên chợ vùng cao (Lào Cai có 14 chợ). Chợ không chỉ là nơi mua bán, trao đổi hàng hóa, mà phiên chợ ở đây còn là một nơi giao lưu văn hóa, hát múa, chơi khèn, thổi sáo. Chợ còn là nơi trai gái hò hẹn, gặp gỡ, tìm hiểu bạn đời.

Các dân tộc trong tỉnh có một kho tàng văn hóa dân gian rất đa dạng như truyện cổ, thơ ca, tục ngữ. Người Tày có lối hát giao duyên khá phổ biến với các làn điệu lượn, Phong Sút. Người Mường có hát xéc bùa hát bọ giêng, hát đồng dao, hát ru …Người Dao thích múa, người Thái có các điệu múa xòe, hát thơ … Người H’mông lại thích thổi khèn, Họ dùng khèn lá, đàn môi để trao đổi tâm tình.

Lễ hội của các dân tộc sinh sống trên đất Lào Cao rất nhiều, sơ bộ liệt kê trong năm có tới 24 lễ hội: Tết “Nhảy” của người Dao Đỏ, hội “Gầu Tào” của người H’Mông, hội “Lồng tồng” của người Tày ở Văn Bàn, ở Bắc Hà; hội “Róng Poọc” của người Giáy ở thị xã Lào Cai, ở Sa Pa; hội “Khu già già” của người Hà Nhì ở Bát Xát … Mỗi lễ hội đều có nét riêng nhưng lại có chung những sắc thái văn hóa, tín ngưỡng từ xa xưa của cư dân địa phương còn giữ được cho đến ngày nay.

Sau đây là một vài lễ hội

Hội múa xòa ở Tà Chải

Lễ hội của người Tày ở Tà Chải, Sapa diễn ra vào rằm tháng giêng hàng năm để suy tôn Thần Nông – vị thần cai quản ruộng nương. Đây cũng là dịp chơi của dân bản. Nghi lễ vào hội khá đơn giản với một mâm lễ vật đặt tại chân cây nêu to, đó là sự biếu thị lòng thành kính của dân bản đối với Thần, cầu mong mùa màng tốt tươi, thóc lúa đầy nhà; trâu, ngựa, lợn, gà đầy chuồng.

Sau lễ cầu khấn, Thầy Mo gióng chuông khai hội. Dường như chỉ chờ giây phút này là tiếng chiêng, tiếng trống đồng loạt nổi lên. Một vòng xòe được hình thành, lúc đầy chỉ một vài phụ nữ, rồi đồng loạt bứt ra khỏi đám đông nhập vào vòng xòe. Tiếng trống, chiêng thúc giục mời gọi, cuốn mọi người vào vòng xòe tìm bạn, tay trong tay, mắt trong mắt. Vòng xòe rộng dần rồi tỏa ra thành một vòng, hai vòng, ba vòng, hết điệu này đến điệu khác và kéo dài trong thời gian lễ hội.

Cũng như nhiều điệu múa khác, múa xòe ở Tà Chải phản ánh phong tục tập quán sinh hoạt của người Tày trong vùng. Bắt đầu là xòa tập hợp, làm quen, gặp gỡ mang tính cộng đồng, đến giao lưu tình cảm của mọi người; tiếp theo là xòe đôi, xòe bốn (đồng cảm), chạm vai (tỏ tình), bắt cá, gieo ngô (lao động sản xuất) và cuối cùng là xòe chào.

Cũng như hoa thơm quả ngọt ở xứ Bắc Hà, xòe Tà Chải hồn nhiên, duyên dáng như cây như đất, là dịp để mọi người nối rộng vòng tay.

Hội chơi núi mùa Xuân

Đây là lễ hội của dân tộc H’mông còn được gọi là Gầu Tào hoặc Sán Sải (có nghĩa là đi chơi ngoài trời hoặc chơi núi). Lễ hội thường diễn ra sau tết Nguyên Đán, từ mồng 3 đến 5 tháng giêng. Địa điểm là khu đồi thoai thoải gần bản. Lễ hội mang màu sắc tín ngưỡng dân gian: cầu con, cầu mệnh, cầu may, cầu phúc. Lễ hội là những ngày vui lớn của xóm bản. Trai giái xúng xính trang phục mới. Hội còn tổ chức nhiều cuộc vui: thi bắn súng, bắn nỏ, hát giao duyên, múa khèn, múa võ, ném pa pác (giống quả còn), thi biểu diễn khèn, mở tiệc đãi khách …

Tết Nhảy của người Dao Đỏ

Khoảng cuối giờ Thìn, đầu giờ Tỵ, ngày 1 hoặc mồng hai Tết, ba dòng họ lớn ở Tà Phía (Lào Cai) là Lý, Bàn và Triệu tổ chức Tết Nhảy ở trong nhà ông trưởng họ.

Nghi lễ chính là các điệu nhảy do một tốp nam thanh niên thể hiện.

Toàn bộ có 14 điệu nhảy mở đường, bắc cầu đưa đón thần linh; chào tổ tiên, bố mẹ, mời tiên nương, tiểu nữ giáng trần, tổ sư thầy cả về dự tết.

Mỗi điệu nhảy đều có những động tác diễn tả khác nhau. Sau nghi lễ nhảy múa là lễ rước và tắm tượng tổ tiên. Tượng là tác phẩm nghệ thuật rất độc đáo của người Dao. Sau lễ tắm tượng, con cháu lại nhảy điệu dâng gà trống đỏ, gà trống vàng …

Tết Nhày của người Dao Đỏ ở Tà Phối giàu bản sắc, độc đáo, đậm tính nhân văn.

Hội Lồng Tồng của người Tày (huyện Văn Bàn, huyện Bắc Hà)

Lễ hội được tổ chức vào tháng giêng (thường là ngày 5 hay 15). Địa điểm là khu ruộng gần bản, trung tâm lễ hội là cây còn. Hội Lồng Tồng là sinh hoạt cộng đồng đặc sắc nhất của người Tày. Thông qua lễ hội cho ta hiểu thêm về những giá trị về dân tộc, nhân văn, nghệ thuật …Lễ hội phản ánh ước nguyện được mùa, con người khỏe mạnh, sinh nhiều con cháu. Phần lễ có nhiều nghi thức trang trọng: rước nước, cúng thần bản, thần suối, thần núi, cúng cây còn. Trong lễ hội có nhiều cuộc vui như khi ném còn, kéo co, chọi gà bằng hoa chuối, chọi trâu bằng măng vầu. Nam nữ đến hội để múa xòe, hát giao duyên kết bạn …

Lễ hội Roóng Pọoc của người Giáy

Lễ hội của Giáy ở Tả Van, huyện Sapa, tổ chức vào ngày tám tháng giêng âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội cầu mùa, mong người yên vạt thịnh, mưa thuận gió hòa. Những năm gần đây lễ hội thu hút đông đảo cư dân quanh vùng Mường Hoa nên đã trở thành lễ hội chung. Địa điểm mở hội là bãi đất bằng phẳng ở gần bản. Trung tâm hội là cột còn, trên đỉnh gắn vòng tròn một mặt dán giấy đỏ tượng trưng cho mặt trời, mặt kia dán giấy vàng tượng trưng cho mặt trăng. Khai hội là lễ cúng thần linh. Lễ vật có vải, trứng cá, măng, bạc trắng và 6 quả còn (được tết bởi các cô gái chưa chồng) tượng trưng cho sự no ấm. Tiếp sau là những trò chơi mang tính nghi lễ: ném còn, kéo co. Vào cuộc ném còn, những người cao tuổi (nam một bên, nữ một bên) dùng 6 quả còn có tua xanh đỏ, ném tượng trưng 3 lần khai cuộc. Sau đó là cuộc chơi của mọi người. Nếu quả còn ném thủng phông giấy là báo hiệu năm đó được mùa. Trò kéo co cũng quy ước nam nắm phần gốc cây song, đứng phía đông (tượng trưng cho dương, mặt trời), phải luôn thắng. Nữ nắm phần ngọn đứng phía tây (tượng trưng cho âm, mặt trăng), phải giả vờ thua. Như vậy năm đó sẽ được mùa.

Kết thúc phần nghi lễ là cuộc chơi cho mọi người. Trong khi các trò chơi tiếp diễn, nhiều đôi nam nữ lặng lẽ tìm nơi tâm tình qua đàn môi, lời hát …Cuộc vui đến hồi kết thúc, giài làm lễ tạ và hạ cột còn. Hai thanh niên khỏe mạnh cùng hai con trâu mộng cày 5 đường “xuống đồng” tượng trưng một mùa vụ mới bắt đầu.

Lễ Lập tịch của người Dao (Khe Mạ – Bảo Thắng)

Lễ thường được tổ chức vào dịp nông nhàn thường là trước hoặc sau tết Nguyên Đán. Địa điểm tại gia đình hoặc khuôn viên người làm “Lập tịch” (được chính thức nhận vào dòng họ). Đây là nghi lễ của các gia đình khi có con trai 14-15 tuổi thì mời thầy đến làm lễ. Nghi lễ có nhảy từ tháp cao xuống lưới võng, lễ răn dạy …Lễ hội là ngày vui của cả cộng đồng. Sau phần nghi lễ trang trọng có múa hát rất tưng bừng, múa trống đất, múa sạp, múa gà …

Lễ hội đền làng Lão Nhai (tên gọi cũ là Lão Cai)

Lễ hội tổ chức trong ba ngày 11, 12 và 13 tháng giêng âm lịch, tại đền thờ Thánh Mẫu cùng Thiên Hậu Nương Nương và khu vực bãi sông. Phần lễ có rước Thánh Mẫu cùng Thiên Hậu Nương Nương từ đền qua các phố, qua cầu Cốc Lếu sau đó quay lại đền để làm lễ. Lễ tế vào ngày 12, lễ tạ vào ngày 13. Người ta đi lễ để cầu “người yên, vật thuận, buôn bán may mắn. Phần hội có nhiều trò vui như thổi cơm thi, múa hát …

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Mẫu

Đền Mẫu xây dựng từ đầu thế kỷ 18 thuộc địa phận làng Lão Nhai (nay là thị xã Lào Cai) ngay ngã ba sông Hồng và sông Nậm Thi. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã có từ lâu. Đây là một công trình thể hiện tín ngưỡng đó của người Việt sống trên vùng đất biên cương của tổ quốc.

Đền Thượng

Cách đền Mẫu khoảng 300 m là một ngôi đền cổ nằm trong một khuôn viên rộng hàng chục hecta. Đó là đền Thượng – thờ Trần Hưng Đạo, biểu tượng văn hóa là nơi thờ Cha. Đền được xây dựng từ đầu thế kỷ 19, đã trùng tu nhiều lần. Trong khuôn viên đền, một cây đa cổ thụ rất đẹp càng tôn thêm vẻ cổ kính, u tịch của khu đền. Khách trong và ngoài nước rất thích đến vãn cảnh đền mỗi khi có dịp ghé thăm Lào Cai.

Đền Bảo Hà

Đền Bảo Hà thờ ông Hoàng Bẩy, một anh hùng miền sơn cước đánh giặc phương Bắc bảo vệ bản làng đã hiển thánh được thờ ở điện thờ đạo Mẫu Việt Nam. Đến Bảo Hà xây dựng vào thế kỷ 17, được triều đình nhà Lê phong tặng “Trấn An Hiển Liệt”. Hàng năm cứ mỗi mùa xuân đến và ngày lễ thờ ông Hoàng Bẩy (17/7 âm lịch), hàng vạn người dân từ trong Nam ngoài Bắc đều đến đền kính cẩn thắp nén nhanh tưởng nhớ người anh hùng huyền thoại.

Sa Pa

Sa Pa là một thị trấn nghỉ mát đẹp và thơ mộng nằm ở độ cao 1.600 m so với mặt biển, cách Hà Nội 333 km, cách thị xã Lào Cai 38 km. Khí hậu mát mẻ quanh năm, nhiệt độ trung bình năm từ 15 đến 18 oC, mùa hạ không nóng gay gắt như vùng đồng bằng ven biển. Mùa đông thường có mây mù bao phủ và rất lạnh, nhiệt độ có khi xuống dưới 0°C, có năm tuyết rơi. Thời tiết ở Sa Pa một ngày có tới bốn mùa: sáng, chiều là thời tiết của mùa xuân, mùa thu. Buổi trưa là thời tiết của mùa hạ, thường có nắng nhẹ, trời quang mây nhưng khí hậu vẫn dịu mát. Đêm đến trời lạnh là thời tiết của mùa đông. Từ tháng 5 đến tháng 8 ở Sa Pa có mưa nhiều. Ở ngay trung tâm thị trấn, xen giữa rừng đào thơ mộng và những rặng sa mu xanh ngát là những biệt thự cổ kính xen cùng biệt thự hiện đại kiến trúc theo kiểu phương Tây khiến cho thị trấn mang nhiều dáng dấp của thành phố Châu Âu. Dọc theo các sườn đồi là những ngôi nhà xinh xắn với tường vôi ngói đỏ, “hình khối đa dạng ẩn hiện khi lên cao, lúc xuống dưới thấp dọc theo các trục lộ làm cho thị trấn càng trở nên thơ mộng. Từ thị trấn Sa Pa nhìn sang phía tây là dãy Hoàng Liên Sơn xanh thẳm, bốn mùa sương giăng buổi sớm. Nơi đây có đỉnh Phan-xi-păng cao 3.143 m rất hấp dẩn những ai mê leo núi.

Sa Pa còn có nhiều cảnh đẹp tự nhiên như thác Bạc, cầu Mây, cổng Trời, rừng Trúc, hang động Tả phìn.

Khí hậu Sa Pa trong lành, nổi tiếng với những vườn rau ôn đới như bắp cải su hào, su su …cây dược liệu quý và nhiều loại cây ăn quả như đào, mận, lê …

Những ngày phiên chợ ở Sa Pa thật nhộn nhịp vào tối thứ 7 hàng tuần, chợ Sa Pa có sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách từ phương xa tới.

Núi Phan-xi-păng

Tuy chỉ cách thị xã Lào Cai không xa, nhưng nếu đi leo núi bạn phải mất 6 đến 7 ngày mới tới đỉnh núi. Phan-xi-păng nằm ở phía tây nam Sa Pa, là một ngọn núi cao nhất của bán đảo Đông Dương (3.143 m). Phan-xi-păng nằm ở giữa các ngọn núi trong dãy Hoàng Liên Sơn có độ cao hơn 3.000 m so với mặt biển (Lang Cung, Pu Luồng, Sapin).

Địa hình của Phan-xi-păng có thể chia thành nhiều loại. Thung lũng Mường Hoa ở vị trí thấp nhất 950-1.000 m so với mặt biển. Loại thứ hai ở độ cao 1.300-1.400 m được cấu tạo bởi một dải hẹp ở chân núi phía đông. Những loại địa hình khách ở các độ cao 1.700-1.800 m, 2.100-2.200 m và 2.700-2.800 m. Nếu đứng ở điểm thấp nhất nhìn lên đỉnh Phan-xi-păng và một số đỉnh núi khác chỉ thấy hiện ra lờ mờ phía xa. Hệ thực vật ở Phan-xi-păng khá phong phú. Có tới 1680 loại cây chia làm 679 chi thuộc 7 nhóm. Có một số loại thuộc nhóm quý hiếm. Phan-xi-păng rất hấp dẫn với khách du lịch ưa mạo hiểm. Du khách đến đây để khám phá và chinh phục nó.

Bãi đá cổ Sa Pa

Đây là một di tích bao gồm những tảng đá với nhiều lớp chạm khắc cổ nằm trong thung lũng Mường Hoa, rải rác xen giữa những thửa ruộng bậc thang của đồng bào dân tộc thiểu số ở đây, rộng 8 km². Di tích này đã được nghiên cứu lần đầu tiên vào năm 1925 gồm khoảng trên 200 hòn đá kích thước khác nhau, lớn nhất là Hòn Bố dài 15 m, cao 6 m. Các lớp chạm khắc trên đá gồm nhiều loại hình khác nhau như tranh vẽ tả thực, hoa văn trang trí, trong đó đáng chú ý nhất là các hình vẽ người, nhà sàn và các dấu hiệu có thể là một hình thức phôi thai của chữ viết đến nay vẫn chưa giải mã được. Trong di tích bãi đá cổ này đáng chú ý nhất là tảng đá vợ, đá chồng, đàn hổ đá và tấm bia trên có khắc chữ mà theo truyền thuyết đó chính là những câu thần chú của nhóm thợ đá để tiêu diệt đàn hổ đến quấy phá dân làng. Còn tảng đá vợ, đá chồng nói về mối tình chung thủy của đôi trai gái vượt lên mọi gian nan, mong tìm được hạnh phúc, cho dù họ có bị hóa đá vẫn hướng về nhau, hai tảng đá như vẫn lần tìm dấu nhau.

Khu di tích này đã được các nhà khảo cổ chứng minh nó đã có từ lâu đời và là một di sản của cư dân Việt cổ. Hiện nay, di tích này thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và đang đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Khu du lịch núi Hàm Rồng

Ở cách trung tâm thị trấn. Sa Pa khoảng 2 km ngay sau khách sạn Hàm Rồng có một dãy núi gầm 2000 m, gồm nhiều dãy đá nhấp nhô mang nhiều dáng vẻ khác nhau đó là núi Hàm Rồng. Cã dãy núi giống như một con rồng khổng lồ đang uốn khúc. Sự tích núi Hàm Rồng được kể lại rằng. Từ xa xưa mọi sinh vật đều sống hỗn độn. Một hôm Ngọc Hoàng ban lệnh tất cả các sinh vật hãy lập lấy địa phận của mình. Các sinh vật tranh nhau tìm chỗ trú ngụ. Lúc này ba anh em nhà Rồng đang sống trong hồ lớn, khi nghe tin vội chạy sang hướng đông thì đã hết chỗ, họ bèn chãy sang hướng tây. Hai người anh chạy nhanh hơn nên ở đó chờ người em. Người em chạy chậm lạc vào đám đông toàn sư tử hổ báo. Người em sợ quá rùng mình cho người, há mồm để tự vệ. Vừa lúc đó lời ban của Ngọc Hoàng đã hết thời hạn. Thế là hai người anh nhà Rồng hóa thành đá quay về hướng Lào Cai, còn người em út hóa đá có dáng đầu ngẩng cao mồm há to nhe răng nhìn về dãy Hoàng Liên Sơn và được gọi là núi Hàm Rồng.

Để lên được đỉnh núi Đầu Rồng, du khách phải leo qua các khu vườn lan 1, vườn lan 2, trạm vi ba, vườn hoa Sa Pa, cổng trời. Trên đỉnh núi Hàm Rồng có nhiều cảnh quan đẹp, nhiều hang động, núi đá nhấp nhô rất ngoạn mục, lý thú. Hàm Rồng là điểm du lịch hấp dẫn của Sa Pa.

Thác Bạc

Thác Bạc cách thị trấn Sa Pa khoảng 12 km. Từ trên khe núi cao hàng trăm mét, dòng nước ầm ầm đổ xuống, bọt tung trắng xóa như những đóa hoa vì vậy gọi là thác Bạc. Từ xa đã nghe thấy tiếng thác đổ ào ào, tiếng vang được lập lại trong rừng thẳm càng tăng thêm cảm giác hoang dã và huyền bí. Thác ở ngay gần đường quốc lộ, rất thuận tiện cho khách du lịch.

Cầu Mây

Cầu Mây là một cây cầu treo bắc qua dòng sông Mường Hoa chảy trong một thung lũng ở cách thị trấn Sa Pa khoảng 17 km về phía đông nam. Từ đường cái, du khách có thể men theo con đường mòn nhỏ dài khoảng 3 km dẫn xuống cầu Mây.

Hang động Tả Phìn

Cách thị trấn Sa Pa 12 km về hướng đông bắc có một dãy núi đá vôi, một nhánh của dãy Hoàng Liên Sơn, trên đó có hang động Tả Phìn. Cửa hang cao khoảng 5 m, rộng 3 m có một lối đi xuyên xuống đất. Vào sâu 30 m sẽ lập một hang động. Vào trong động, du khách sẽ nhìn thấy có tảng đá giống như thiếu phụ đang bồng con, những tảng đá giống như các nàng tiên, chỗ thì những mâm xôi khổng lồ …Tại chỗ rộng nhất trong hang, các nhũ đá rủ xuống như dải đăng ten uốn lượn, nhấp nhô, long lanh màu ngọc bích. Gần động Tả Phìn có bản Tả Phìn, nơi có dân tộc Dao và H’Mông cư trú. Sau khi thăm hang động Tả Phìn, du khách có thể ghé thăm bản để tìm hiểu thêm về phong tục tập quán của họ.

Chợ Sa Pa

Chợ của người H’mông, người Dao, …được họp vào tối thứ 7 hàng tuần, một hoạt động kinh tế và văn hóa rất độc đáo và hấp dẫn của vùng núi cao Việt Nam. Đây là nơi trao đổi mua bán nhiều loại hàng hóa, sản phẩm địa phương, đồng thời là dịp cho bà con vùng cao đi chơi phố, chơi chợ và thanh niên nam nữ các dân tộc hẹn hò gặp gỡ, ca hát giao duyên để tìm hiểu bạn đời qua khúc hát tỏ tình, qua tiếng sáo, tiếng khèn, đàn môi …

Khi chiều xuống, trong khu vực chợ đã thấy chỗ này, chỗ kia túm tụm dăm bảy trai gái H’mông, người Dao đầu mày, cuối mắt nhìn nhau. Rồi khi màn đêm buông xuống, trong khu chợ rỗng không hàng quán, tù mù dưới bóng điện vàng nhạt, họ ngồi bên nhau ca hát, trò chuyện thâu đêm. Khi đã tìm được bạn tâm tình, họ trao kỷ vật cho nhau để rồi hẹn chợ sau gặp lại.

Hoạt động văn hóa này đã có từ ngàn xưa và nay vẫn còn gìn giữ được. Chợ Sa Pa là nơi hấp dẫn khách du lịch thích tìm hiểu văn hóa các dân tộc.

Nước khoáng Tắc Kô

Là một mạch nước ngầm trong vắt, nằm ở địa phận Mường Tiên. Nước ở đây rất ngọt và mát, có tác dụng giải khát và chữa bệnh. Mạch nước khoáng Tắc Kô là nguồn nguyên liệu sản xuất nước giải khát dồi dào, phục vụ khách du lịch nghỉ dưỡng ở Sa Pa.

Chợ phiên Bắc Hà

Thị trấn Bắc Hà cách Sa Pa 80 km. Bắc Hà là nơi có phiên chợ thuộc loại lớn nhất vùng cao biên giới. Đây là nơi giao lưu và trao đổi hàng hóa, gặp gỡ của trai gái, bạn bè, người thân, một hình thức sinh hoạt đặc trưng của người H’mông và người dân trong vùng. Người ta thồ trên lưng ngựa đủ mọi thứ hàng hóa để bán và trao đổi. Đặc biệt chợ phiên Bắc Hà có món “thắng cố” (chảo canh) là món ăn ưa thích của người H’mông và của người dân trong vùng.

Chợ Mường Hum

Từ thị xã Lào Cai, con đường nhựa dài 20 km đưa bạn tới huyện lỵ Bát Xát, đi thêm 24 km đường đèo sẽ đến chợ Mường Hum. Chợ phiên Mường Hum họp vào chủ nhật hằng tuần, đông vui như một ngày hội.

Mường Hum nằm trong một thung lũng nhỏ lọt giữa vùng núi cao, kề bên một con suối nước trong vắt. Ngày thường thung lũng Mường Hum có vẻ đẹp bởi cảnh sơn thủy hữu tình nhưng hiu hắt buồn chỉ đến phiên chợ mới ồn ào, tấp nập. Nhiều người rời bản làng đi chợ từ chiều hôm trước để gặp bạn. Người, ngựa dập dìu đi lại trên cây cầu bắc qua con suối. Những con ngựa đợi chủ với đủ sắc lông, thỉnh thoảng cất tiếng hí vang khiến bức tranh sơn cước càng thêm sinh động, hiếm có ở nơi khác.

Phiên chợ độc đáo không chỉ vì cảnh ồn ào, tấp nập, đông vui mà còn bởi sắc màu rực rỡ từ trang phục, nhất là của thiếu nữ. Hình ảnh gây ấn tượng cho nhiều du khách từ xa tới là những bà mẹ địu trên lưng đứa trẻ bụ bẫm, xinh xắn, ngộ nghĩnh.

Chợ phiên Mường Hum sẽ còn nhiều lý thú gây bất ngờ cho du khách khi đến nơi này.

Lâu đài Hoàng Yến Chao

Lâu đài Hoàng Yến Chao là một công trình kiến trúc độc đáo kết hợp phong cách phương Đông với phương Tây, được xây dựng vào đầu thế kỷ 20. Lâu đài nằm trên địa phận bản Tà Hối Thổ, huyện Bắc Hà (qua chợ Bắc Hà khoảng 300 m là tới nơi).

Lâu đài được kiến trúc hai tầng là nơi của Hoàng Yến Chao (sau này là con trai – Hoàng A Tưởng), đồng thời cũng là một pháo đài phòng thủ, nằm ở vị trí quan trọng chi phối cả thung lũng Bắc Hà. Lâu đài có hệ thống lô cốt, thành lũy xây kiên cố (vữa xây có mật mía) hiện đã bị hỏng khá nhiều. Hệ thống lỗ châu mai tỏa ra bốn hướng. Từ xa bạn có thể nhìn thấy lâu đài màu trắng nổi lên giữa thung lũng rất ngạo nghễ, uy nghiêm.

Quần thể hang động Mường Vi

Mường Vi thuộc huyện Bát Xát có quần thể hang động đẹp, nổi bật là hang Mường Vi. Chiều sâu của hang khoảng hơn 1 km, lòng hang động có nhiều cửa ra vào. Trong hang nhũ đá được bào mòn rủ xuống lòng hang tạo thành muôn hình kỳ ảo: có Phật ngồi thiền, có các nàng tiên bay, có cảnh bản Mường, ruộng bậc thang, đụn rơm, cây rạ …Khi gõ nhẹ vào thành hang tạo thành các âm thanh như tiếng đàn đá ở Tây Nguyên.

Suối thác Cốc San

Về phía tây nam thị xã Lào Cao khoảng 5 km, theo quốc lộ 4D từ Lào Cai đi Lai Châu là con suối Cốc San. Suối bắt nguồn từ dãy núi Hoàng Liên Sơn, chảy qua Sa Pa, Bát Xát và đổ vào sông Hồng tại địa phận thị xã Lào Cai. Qua mỗi vùng đất, dòng suối lại được góp thêm nước từ các con khe, con lạch nên càng mạnh mẽ, nước chảy càng xiết hơn. Có một đoạn suối nên thơ và đẹp đẽ nhất là khu vực thuộc địa phận xã Cốc San, huyện Bát Xát.

Đoạn suối này dài hơn 2 km nhưng có hàng chục thác lớn, nhỏ. Trong đó, thác cao và đẹp nhất là thác Sam Ca (thác ba chân), Hứa Ly, Phai Na. Thác Sam Ca chia nước thành ba nhánh đổ xuống vực xoáy, sâu trên 10 m. Bụi nước bay xa, trùm kín cả một vùng. Đứng cách xa vài trăm mét ta đã có cảm giác mát lạnh. Dọc theo lòng suối là những tảng đá lớn nằm so le nhau như cố tình chắn giữ dòng chảy tạo nên tiếng gầm man dại triền miên đập vào vách dựng đứng hai bờ. Ngày thường, nhìn dòng suối với những phiến đá phẳng lì trải rộng, xen lẫn những tảng đá cao thấp nhấp nhô thoáng trông như những cánh buồm đang mải miết ngược dòng. Cứ như vậy, ghềnh tiếp ghềnh, thác tiếp thác kéo dài hết địa phận Cốc San.

Vẻ đẹp tự nhiên của suối, thác Cốc San kín đáo, dung dị như một cô gái quê dậy thì. Nơi đây quả là một điểm du lịch mới mẻ đầy hấp dẫn của vùng.

BẮC KẠN

Diện tích: 4.857 km²

Dân số (2001): 283.000 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Bắc Kạn.

Các huyện: Ba Bể, Ngân Sơn, Chợ Đồn, Na Ri, Chợ Mới, Bạch Thông.

Dân tộc: Tày, Dao, Việt (Kinh). H’Mông.

Bắc Kạn là tỉnh thuộc miền núi và trung du, phía bắc giáp Cao Bằng, phía đông nam giáp Lạng Sơn, phía tây giáp Tuyên Quang, phía nam giáp Thái Nguyên. Địa hình của tỉnh chủ yếu là đồi núi, trung du, hệ thống sông ngòi dày đặc. Khí hậu của tỉnh chia làm 2 mùa: mùa mưa và mùa khô. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 25°C. Giao thông đường bộ, đường thủy đều thuận lợi.

Bắc Kạn có tiềm năng khoáng sản đa dạng, tiềm năng về rừng, đặc biệt là các khu rừng nguyên sinh với hệ thống động thực vật rất phong phú.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Bắc Kạn là một tỉnh có truyền thống cách mạng. Đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Pháp, có thể nói đây là một cái nôi của cách mạng Việt Nam. Tỉnh Bắc Kạn có rất nhiều di tích lịch sử, cách mạng đã được Bộ Văn hóa công nhận. Bắc Kạn là một trong những tỉnh có nhiều dân tộc cư trú, vì vậy nền văn hóa cũng mang nhiều sắc thái, nhiều lễ hội truyền thống phong phú, đa dạng thường được tổ chức vào sau tết Nguyên Đán với nhiều trò chơi mang đậm đà bản sắc dân tộc. Bắc Kạn là tỉnh miền núi có rất nhiều phong cảnh thiên nhiên thơ mộng, hữu tình, nhiều di tích lịch sử, cách mạng. Đây là một tỉnh có tiềm năng về du lịch khá lớn. Tỉnh Bắc Kạn có nhiều khả năng phát triển để có thể trở thành một trung tâm du lịch của vùng trung du và miền núi phía bắc.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội xuân Ba Bể

Lễ hội được tổ chức ngay bên bờ hồ Ba Bể, thuộc xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể vào ngày 10 tháng 1 âm lịch hàng năm. (p.251).

Lễ hội là nơi phô diễn những bản sắc dân tộc của đồng bào địa phương với nhiều trò chơi truyền thống như: đua thuyền độc mộc, ném còn, chọi bò, mùa khèn, đấu võ dân tộc … cùng nhiều hoạt động văn hóa của đồng bào dân tộc.

Lễ hội diễn ra một ngày và thu hút từ 1,5-2 vạn du khách tới tham dự.

Lễ hội Phủ Thông

Lễ hội được tổ chức vào ngày 10 tháng 1 âm lịch hàng năm, tại thị trấn Phủ Thông. Lễ hội là nơi tập trung những trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, hát sli, hát lượn. Bên cạnh đó lễ hội còn là dịp để nhân dân địa phương và du khách thăm lại chiến trường xưa nơi đã diễn ra trận đánh đồn Phủ Thông.

Lễ hội Lùng Tùng (hội xuống đồng)

Lễ hội được tổ chức tại hầu hết các địa phương trong tỉnh vào sau tết Nguyên Đán, tiêu biểu có hội Lùng Tùng được tổ chức tại xã Bằng Khẩu, huyện Ngân Sơn (vào ngày 15 tháng 1 âm lịch hàng năm). Hội Lùng Tùng là nơi bà con các dân tộc tập trung vui chơi nhiều trò chơi truyền thống như: múa kèn, thổi sáo, tung còn, trai gái hát giao duyên. Sau đó nhân dân trong vùng làm lễ cầu khấn thần linh, trời đất ban cho những vụ mùa bội thu nhân dịp một năm mới tốt lành.

Hội chùa Thạch Long

Lễ hội được tổ chức vào 2 ngày 6, 7 tháng 1 âm lịch hàng năm tại chùa Thạch Long, xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới.

Lễ hội là dịp nhân dân địa phương tổ chức dâng hương tưởng nhớ đến tổ tiên, ngoài ra lễ hội còn có những trò chơi hoạt động văn hóa; thể thao như kéo co, hát lượn, múa … và leo núi thưởng ngoạn phong cảnh hùng vĩ của hang động, núi rừng.

Hội Xuân Dương

Lễ hội được mở vào ngày 25 tháng 3 âm lịch tại vùng các dân tộc Tày sinh sống ở Xuân Dương, huyện Na Rì. Đây là dịp gặp mặt trong ngày hội cuối cùng của mùa xuân. Hội có hát dân gian của các dân tộc Tày, Nùng, Dao …

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Thạch Long

Chùa nằm bên trong một hang đá vôi thuộc xã Cao Kỳ, huyện Chợ Mới. Hang động này lại bao gồm 2 tầng thông với nhau được gọi là tầng (p.253) thiên và tầng âm (thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, quân đội ta đã sử dụng nơi này làm xưởng sản xuất binh khí). Hiện nay, chùa là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương trong vùng, chùa thờ Phật và Thánh Mẫu.

Đền Thắm

Đền thuộc thị trấn Chợ Mới, huyện Chợ Mới, được xây dựng một nửa gắn vào lòng núi, một nửa lộ thiên. Trước đền là con sông Cầu uốn khúc chảy lơ thơ tạo nên phong cảnh “sơn thủy hữu tình”. Đền là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương trong vùng.

Di tích lịch sử Pò Két

Di tích thuộc xã Văn Học, huyện Na Rì, là một cơ sở của cách mạng và là nơi đồng chí Phùng Chí Kiên và các đồng chí cách mạng của Đảng thường dừng chân trên đường liên lạc từ La Hiên – Văn Học – Ngân Sơn thời kỳ 1931-1941.

Di tích hầm bí mật Dốc Tiệm và Hội trường chữ U

Di tích thuộc phường Phùng Chí Kiên, thị xã Bắc Kạn là nơi năm 1947 trên đường đi công tác đến thị xã Bắc Kạn, đồng chí Trường Chinh nhờ hầm bí mật này đã thoát hiểm.

Nhà hội trường chữ U là nơi Bác Hồ đã đến và nói chuyện với đại biểu của tỉnh Bắc Kạn về nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà ở miền Nam.

ATK (An toàn khu)

Di tích này thuộc thị trấn Bằng Lũng, huyện Chợ Đồn, là nơi cơ quan Trung ương làm việc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

DANH THẮNG

Khu du lịch và Vườn Quốc gia Ba Bể

Đây là khu du lịch sinh thái, văn hóa lớn và hấp dẫn nhất trong khu vực miền núi Đông Bắc, bao gồm khoảng 20 điểm di tích danh thắng đặc sắc, độc đáo. Trong đó tiêu biểu là những điểm sau đây: Hồ Ba Bể.

Từ Hà Nội theo đường số 3 qua Thái Nguyên, đến thị xã Bắc Kạn và đi tiếp khoảng 40 km là đến hồ Ba Bể (gần chợ Rã).

Con sông Năng chảy dưới chân núi đá vôi, giữa những bờ vách đứng xuyên qua núi Lung Nham, nơi đó gọi là động Puông. Thuyền nhỏ luồn trong động Puông chập chờn trong ánh sáng mờ ảo, những thạch nhũ hình thù kỳ lạ hiện lên trước cửa động. Đi khỏi cửa động chừng 4 km vào địa phận hồ Ba Bể, một hồ tự nhiên lớn nhất miền Bắc Việt Nam giữa (p.254) vùng đá phiến và đá vôi. Hồ dài hơn 8 km, rộng 3 km, sâu khoảng 20 đến 30 m. Đoạn giữa hồ hơi thắt lại. Có hai đảo nhỏ nổi lên giữa hồ, một đảo giống như con ngựa đóng cương đang lõi nước, nên có tên là đảo An Mã.

Hồ Ba Bể ở độ cao 145 m so với mặt nước biển, diện tích mặt hồ khoảng 500 ha được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi có nhiều hang động và những suối ngầm khi ẩn khi hiện. Toàn cảnh hồ như một bức tranh thủy mặc làm say lòng nhiều du khách từ xưa đến nay.

Vườn Quốc gia Ba Bể

Vườn quốc gia Ba Bể cách Hà Nội 250 km về phía bắc thuộc địa phận huyện Ba Bể, bao gồm diện tích đất xã Nam Mẫu, một phần các xã Khang Ninh, Cao Thượng và Cao Trĩ. Đây là một di sản thiên nhiên quí, có diện tích quản lý 7.610ha. Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi bao bọc xung quanh hồ nước trong xanh. Thảm thực vật trong Vườn Quốc gia Ba Bể có 417 loài thực vật, 299 loài động vật có xương sống, trong đó có 12 loại thú quí hiếm được ghi trong sách đỏ, đặc biệt là loài voọc mũi hếch.

voọc đen má trắng, phượng hoàng đất, gà lôi. Lớp chim có 11 loài, lớp bò sát và lưỡng cư có 24 loài, hơn 400 loài bướm.

Vườn Quốc gia Ba Bể đã xây dựng một chương trình phát triển du lịch sinh thái với 3 loại hình hấp dẫn khách du lịch: du lịch truyền thống, du lịch văn hóa, du lịch mạo hiểm. Cùng với thắng cảnh hồ Ba Bể, Vườn Quốc gia Ba Bể là một di sản thiên nhiên đẹp của nước ta đang được bảo vệ, khai thác phục vụ khách tham quan, nghỉ dưỡng, nghiên cứu.

Động Puông

Động Puông nằm trên dòng sông Năng, cách huyện lỵ Ba Bể 5 km. Động là nơi con sông Năng chảy xuyên qua một dãy núi đá vôi tạo thành.

Động có chiều dài khoảng 200 m, chiều cao trung bình của động từ 25-30 m với nhiều hình thù, nhũ đá, cột đá hùng vĩ. Trong động còn có đàn dơi hàng chục vạn con sinh sống và trú ngụ. Động Puông là một điểm du lịch sinh thái độc đáo và hấp dẫn.

Thác Đầu Đẳng

Thác Đầu Đẳng cách huyện Ba Bể 16 km, cách hồ Ba Bể 3 km. Con sông Năng chảy đến địa phận tỉnh Tuyên Quang thì nằm giữa hai dãy núi đá vôi có độ dốc lớn, trên chiều dài khoảng 2 ki lô mét, tạo nên thác nước chảy xiết quanh năm. Giữa khung cảnh tự nhiên và rừng nguyên sinh tạo cho du khách cảm giác hùng vĩ rất ấn tượng. Không những vậy, tại đây còn xuất hiện loại cá chiên (có những con nặng trên 10kg) là loại cá hiếm thấy hiện nay.

Ao Tiên

Ao Tiên là một hồ nước trong xanh huyền ảo diện tích chừng 3 ha nằm trên đỉnh núi đá vôi. Xung quanh hồ là cây cối và các ghềnh đá nên khí (p.255) hậu ở đây rất mát mẻ và trong lành. Tương truyền đây là nơi ngày xưa các nàng tiên trên trời thường xuống tắm và chơi cờ.

Thác Roọm

Thác Roọm thuộc xã Quang Thuận, huyện Bạch Thông, nằm cách thị xã Bắc Kạn 8 km theo tỉnh lộ Bắc Kạn – Chợ Đồn. Khu thác Roọm bao gồm một quần thể bãi đá, sông núi rất đẹp hòa với cảnh thiên nhiên của núi rừng. Thác Roọm là nơi con sông Cầu bị chắn bởi bãi đá lô nhô dài chừng 1 km tạo nên phong cảnh kỳ thú. Hiện nay, sở Thương mại – Du lịch tỉnh Bắc Kạn đang có quy hoạch thác Roọm thành điểm du lịch phụ cận của khu vực thị xã Bắc Kạn, biến nơi đây thành khu du lịch cuối tuần với các loại hình vui chơi, giải trí, thể thao, leo núi, cắm trại, nghỉ dưỡng …

Phya Khao

Điểm du lịch Phya Khao thuộc huyện Chợ Đồn, là nơi có khí hậu ôn hòa, môi trường trong sạch. Độ cao trung bình so với mặt biển là 800 m, khí hậu ở đây ấm về mùa đông va mát về mùa hè. Trước kia khi còn đang đô hộ nước ta, thực dân Pháp đã tìm ra địa điểm có khí hậu tuyệt vời này và đã cho xây dựng nhà nghỉ mát tại đây.

Khu bảo tổn thiên nhiên Kim Hỷ

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ thuộc huyện Na Rì với diện tích hàng chục ngàn hecta, là nơi lưu giữ và bảo tồn của nguồn gen động, thực vật quý hiếm. Đây còn là một điểm du lịch, nghiên cứu sinh thái trong tương lai.

Động Nàng Tiên

Động Nàng Tiên thuộc xã Lương Hạ, huyện Na Rì, là một trong hang động tự nhiên ăn sâu vào trong lòng núi đá tạo nên một cảnh đẹp thiên nhiên kỳ thú.

Thác Nà Đăng

Thuộc xã Lương Thành, huyện Na Rì, là một thác nước chảy từ đỉnh núi xuống với độ cao trên 100 m tạo nên một cảnh đẹp thiên nhiên kỳ thú. (p.256)

LẠNG SƠN

Diện tích: 8.305 km².

Dân số (2001): 715.300 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Lạng Sơn.

Các huyện: Tràng Định, Văn Lãng, Văn Quan, Bình Gia, Bắc Sơn, Hữu Lũng, Chi Lăng, Cao Lộc, Lộc Bình, Đình Lập.

Dân tộc: Nùng, Tày, Việt (Kinh), Dao.

Lạng Sơn là một tỉnh nằm ở biên giới phía bắc có đường biên giới với Trung Quốc dài 253 km. Phía bắc giáp tỉnh Cao Bằng, phía nam giáp tỉnh Bắc Giang, phía đông giáp tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), phía đông nam giáp tỉnh Quảng Ninh, phía tây, tây nam giáp tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên.

Địa hình của tỉnh chủ yếu là rừng núi. Hệ thống sông suối tương đối dày đặc đã tạo nên những cánh đồng thung lũng màu mỡ thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp. Lạng Sơn có tiềm năng về khoáng sản, nông lâm sản mà nổi bật là hoa hồi, tiềm năng du lịch và thương mại. Khí hậu ôn hòa mát mẻ, nhiệt độ trung bình năm 21,5°C. Giao thông đường bộ, đường sắt đều thuận tiện. Quốc lộ 1A nối liền Hà Nội – thị xã Lạng Sơn dài 154 km, Hà Nội – Lạng Sơn – Đồng Đăng dài 170 km.

Là địa đầu của tổ quốc, Lạng Sơn là tỉnh có nhiều danh lam thắng cảnh, non nước hữu tình, có nhiều di tích lịch sử với nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, nơi có di tích văn hóa Bắc Sơn, văn hóa Mai Pha. Các danh lam thắng cảnh cùng nhiều di tích lịch sử, văn hóa là những tiềm năng to lớn cho việc phát triển du lịch của tỉnh Lạng Sơn, làm cho Lạng Sơn có sức cuốn hút lạ kỳ với du khách.

Từ xa xưa, trong ca dao của người Việt đã có câu:

Đồng đăng có phố Kỳ Lừa.
Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh.

Câu ca dao đó đã làm nổi bật tiềm năng du lịch của tỉnh Lạng Sơn.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là một trong những nơi phát hiện ra các di chỉ của người Việt thời sơ sử, tiền sử, Lạng Sơn in đậm dấu ấn của các nền văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt. Nhiều dân tộc cư trú ở Lạng Sơn như Tày, Nùng có các phong tục tập quán và lễ tết rất phong phú. (p.257).

Dân tộc Nùng có một kho tàng văn hóa dân gian phong phú và nhiều làn điệu dân ca đậm đà bản sắc dân tộc. Sli là lối hát giao duyên nam nữ độc đáo và rất gây ấn tượng. Then là thể loại ca nhạc tín ngưỡng tổng hợp có lời, có nhạc làm say đắm lòng người. Đặc biệt tục mời nhau uống rượu chéo chén có lịch sử từ lâu đời và đã trở thành tập quán của dân tộc Nùng.

Dân tộc Tày có nền văn hóa cổ truyền phong phú. Tục ngữ ca dao chiếm một khối lượng đáng kể trong kho tàng văn học của người Tày.

Các điệu dân ca phổ biến nhất là hát lượn, hát đám cưới, ru con. Sình ca là hình thức sinh hoạt văn nghệ rất phổ biến của người Sán Chay. Họ còn có nhiều điệu múa như múa đâm cá, múa thắp đèn, múa chim gâu … Người Sán Chay còn có nhiều loại nhạc cụ phong phú gồm các loại thanh la, não bạt, chiêng, kèn, … Người Ngái có lối hát giao duyên nam nữ gọi là sường cô rất phong phú và đặc sắc. Họ có thể hát đối đáp 5 đến 7 đêm liền vẫn không bị trùng lặp. Người H’Mông dùng khèn để gọi bạn tình, để ca ngợi quê hương, ca ngợi cuộc sống. Người Dao có nhiều loại truyện cổ, bài hát, thơ ca. Trong các lễ hội người Dao thích chơi đu, đi cà kheo.

Với truyền thống văn hóa phong phú như vậy, Lạng Sơn có khả năng khai thác thế mạnh này phục vụ cho phát triển du lịch.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Kỳ Lừa

Đây là lễ hội lớn ở thị xã Lạng Sơn, hàng năm tổ chức từ 22 đến 27 tháng Giêng. Lễ hội suy tôn ông Thân Công Tài, quan đầu phủ, có công sáng lập phố Kỳ Lừa, mở mang giao thương giữa Việt Nam và nhiều địa phương của Trung Quốc. Đặc trưng nhất của lễ hội này là nghi lễ rước kiệu Thần từ đền Tả Phủ về đền Kỳ Cùng nơi thờ quan Tuần Chanh vào sáng ngày khai hội và rước trở lại vào ngày giã hội. Cuộc rước diễn ra trang nghiêm sùng kính.

Lễ hội làm sống lại nhiều nghi lễ truyền thống, các trò chơi dân gian: múa rồng, múa sư tử, đặc biệt là tục cướp đầu pháo tạo nên không khí phấn khởi đầu xuân năm mới. Lễ hội cũng là dịp thu hút nhiều du khách từ Trung Quốc sang dự hội, vui xuân.

Hội đền Bắc Lệ

Đền Bắc Lệ thuộc xã Tân Thanh, huyện Hữu Lũng thờ bà chúa Thượng Ngàn (Nữ thần Núi) và các cô, các cậu. (p.259).

Hội hàng năm diễn ra từ ngày 10/1 đến 15/2 âm lịch có tục lệ rước cô Bơ Bắc Lệ (từ đền Kẻng) lên đền Bắc Lệ (cô Bơ lên hầu Đức Mẫu Thượng Ngàn). Trong hội đền Bắc Lệ có lên đồng, hầu bóng.

Hội chùa Tà Và

Chùa Tà Và ở xã Chi Lăng, huyện Tràng Định thờ Đức Phật, Thần Nông, Quan Công và Lưu Bị. Lễ hội hàng năm diễn ra từ ngày 12 đến ngày 15 tháng 4 âm lịch. Đây chính là lễ hội cầu mùa, có tục rước bát hương từ chùa ra đồng để cúng (lập bàn thờ ngay tại ruộng) sau đó cúng lễ ở chùa.

Lễ hội Hai

Lễ hội này còn được gọi là hội Mời mẹ Trăng, tổ chức ở vùng đồng bào dân tộc Tày, Nùng thuộc tỉnh Lạng Sơn vào giữa tháng 1 đến giữa tháng 2 âm lịch. Hội thường mở vào các đêm trăng với nghi lễ cúng mẹ Trăng và 12 tiên nữ là con gái của mẹ Trăng – người chăm lo, bảo vệ mùa màng cho dân bản. Lễ hội diễn ra trong không khí pha trộn giữa hiện thực và ước mơ huyền ảo. Điều đặc sắc trong lễ hội là các điệu hát lượn với hàng trăm bài ca cầu mùa, cầu sức khoẻ và tình yêu.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Tam Thanh

Ngôi chùa nằm trong động Tam Thanh, phường Tam Thanh thị xã Lạng Sơn. Chùa được dựng thời Hậu Lê. Lòng động có chiều dài khoảng 50 m, gần cửa hậu có lối Thông Thiên (lên trời), trong động có Hồ Cảnh (hồ Âm Ty) nước chưa bao giờ cạn.

Ngoài vẻ đẹp tự nhiên của nhũ đá trong động tạo nên, chùa còn có nhiều di vật quý như các tấm bia đá ghi lại quá trình tôn tạo chùa và cảm tác của các danh nho đương thời ca ngợi vẻ đẹp ở đây, trong đó xưa nhất là tấm bia Thiền Động Pháp Luân Thường Chuyền, khắc năm 1677. Hệ thống tượng Phật khá phong phú, trong đó quý nhất là bức tượng A Di Đà mang phong cách thời Lê – Mạc (thế kỷ 16-17), tư thế đứng, tượng có chiều cao khoảng 2 m, chiều ngang 65cm, được trạm nổi trên vách đá.

Chùa Tam Thanh là một trong “Trấn doanh bát cảnh” của Xứ Lạng, được nhà nước xếp hạng năm 1962. Cách Tam Thanh không xa là núi Vọng Phu, thành cổ Nhà Mạc, chùa Nhất Thanh, Nhị Thanh đều là những di tích, thắng cảnh nổi tiếng của Lạng Sơn.

Lễ hội chùa Tam Thanh tổ chức hàng năm vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch. (p.260).

Chùa Tam Giáo – động Nhị Thanh

Chùa Tam Giáo – động Nhị Thanh là một trong 8 cảnh đẹp của Xứ Lạng (Trấn doanh bát cảnh): Theo tài liệu ghi lại. Ngô Thì Sỹ là người có công đầu tôn tạo ngôi chùa vào năm 1779. Ông chọn hang cao hơn bên trái làm chùa thờ ba vị Khổng Tử, Phật Thích Ca và Lão Tử.

Động Nhị Thanh nằm phía dưới chùa Tam Giáo, đây là một động đá tự nhiên dài khoảng 500 m, có nhiều nhũ đá hình dáng sinh động. Khu di tích này có 20 văn bia tạc trực tiếp trên vách đá ghi lại nhiều tư liệu quý và còn là lưu bút của các danh nho đương thời khi có dịp ghé thăm. Trong động còn có tượng Ngô Thì Sỹ tạc vào năm 1779, là một.tác phẩm được đánh giá cao về mỹ thuật.

Lễ hội chùa Tam Giáo – động Nhị Thanh từ 15 đến 17 tháng giêng hàng năm. Di tích này được Nhà nước xếp hạng năm 1962.

Chùa Tiên

Thị xã Lạng Sơn có một ngọn núi trông xa giống hình voi phục và được gọi là núi Đại Tượng. Trong lòng núi có một động lớn, có chùa Tiên ngoạn mục được dựng vào thời Lê Thánh Tông (1460-1497). Vào chùa Tiên du khách sẽ thấy một nhũ đá to nhô lên tựa hình người ngồi trên bệ đá lớn. Tương truyền đó chính là Tiên ông đã xuống trần dẫm chân xuống đá thành giếng nước, giúp dân chống hạn. Giếng nước đó gọi là Giếng Tiên, nước đầy trong vắt quanh năm không cạn. Dân đã lập bàn thờ để thờ Tiên ông, còn gọi là Thần Nông. Hàng năm cứ đến 18 tháng giêng âm lịch, dân đến đây mở hội lễ cúng Thần Nông.

Đền Tả Phủ

Ngôi đền thờ viên tướng thời Hậu Lê có tên là Thân Công Tài, Tả Đô Đốc vì vậy dân quen gọi là đền Tả Phủ. Ông là người có công mở mang giao thương buôn bán với Trung Quốc góp phần tạo nên thị xã Lạng Sơn sầm uất như ngày nay. Đền thờ của ông còn được lập ở 13 địa phương của Trung Quốc.

Đền Tả Phủ có quy mô không lớn, gồm hai tòa nhà tạo thành kiến trúc hình chữ “công”. Đây là công trình kiến trúc nghệ thuật lưu niệm danh nhân, được xây dựng năm 1683 tại phố Kỳ Lừa, thị xã Lạng Sơn. Lễ hội đền Tả Phủ diễn ra từ 22 đến 27 tháng giêng hàng năm.

Đền Kỳ Cùng

Đền Kỳ Cùng nằm ở phố Đầu Cầu, bên bờ sông Kỳ Cùng. Chưa xác định được đền xây dựng từ bao giờ. Về tín ngưỡng thờ cúng trong đền đã (p.261) có sự thay đổi. Khi đền mới lập thờ Thần Giao Long, về sau và đến nay đền thờ Quan Tuần Chanh, tướng Nhà Trần có công với dân với nước.

Kiến trúc đền theo kiểu chữ “Đinh”. Trong đền còn giữ được nhiều di vật quý như bia đá, bộ hoành phi từ năm 1784, các pho tượng và đồ thờ tự khác … Ngôi đền được xếp hạng di tích năm 1993. Lễ hội đền Kỳ Cùng luôn gắn với lễ hội đền Tả Phủ.

Đền Bắc Lệ

Đền thuộc xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, thờ bà chúa Thượng Ngàn – một trong 3 vị Mẫu vẫn được thờ phụng trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam.

Đền nằm trên đồi cao, dưới bóng những cây cổ thụ hàng trăm tuổi Đền chính được dựng theo kiểu chữ đinh gồm có tiền tế và hậu cung.

Trên nóc mái nhà tiền tế có tượng long chầu lưỡng nghi tượng trưng cho trời và đất, vạn vật sinh sôi. Nhà bái đường gồm 6 gian, gian phía trong thờ Hoàng Thượng đế, ông Hoàng Mười, Hoàng Bảy. Gian chính cung thờ Tam tòa Thánh Mẫu, 2 bên có am thờ Trần Hưng Đạo và chúa Sơn Trang.

Chùa được trùng tu vào năm 1922 và 1933. Đây cũng là điểm du lịch để du khách tới lễ Mẫu và vãn cảnh.

Chùa Diên Khánh

Chùa nằm ở đầu cầu Kỳ Lừa, đối diện là đền Kỳ Cùng, phía bắc thị xã Lạng Sơn.

Chùa được dựng từ thời Lê, kiến trúc theo kiểu “nội công ngoại quốc” bao gồm: tiền tế, hậu cung, nhà tổ, nhà trai. Bàn thờ có tòa Cửu Long, tượng Phật, tượng La Hán. Đặc biệt chùa có quả chuông do nhân dân địa phương và khách buôn Trung Quốc cúng tiến vào năm 1671 (thời Lê Huyền Tông).

Di tích Bắc Sơn

Bắc Sơn là một huyện có nhiều dãy núi đá vôi thuộc tỉnh Lạng Sơn, cách Hà Nội khoảng 200 km. Đây là nơi phát sinh ra nền “văn hóa Bắc Sơn” thuộc thời đồ đá sơ kỳ. Các nhà khảo cổ đã tìm ra nhiều công cụ đá và nhiều di chỉ về sự cư trú của người Việt cổ trong các hang động núi đá vôi ở Bắc Sơn.

Bắc Sơn còn là nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa vũ trang của quân du kích năm 1940, chống phát xít Nhật vào xâm chiếm Lạng Sơn. Cuộc khởi nghĩa đã gây cho địch nhiều tổn thất nặng nề. Khởi nghĩa Bắc Sơn đã ghi vào lịch sử Việt Nam, một bài học về sức mạnh của sự đoàn kết đấu tranh giữ nước.

Ngày nay, di tích Bắc Sơn được gìn giữ như là một di tích cách mạng. (p.262).

Di tích thành cổ Đoàn Thành Lạng Sơn

Đoàn Thành Lạng Sơn là thành cổ được xây dựng từ lâu đời, là một trọng trấn án ngữ cửa ngõ phía bắc. Ngày xưa, thành được xây dựng với qui mô rất lớn. Bên trong thành có nhiều binh lính, xung quanh thành là chợ và phố xá đông đúc như Kỳ Lừa, Trường Thịnh, Đồng Đăng … Buôn bán giao lưu với Trung Quốc diễn ra khá tấp nập. Thời Pháp có xây thêm nhiều trại lính, nhiều dinh thự trong thành.

Trải qua thời gian, Đoàn Thành bị phá hủy gần hết. Dấu vết còn lại của Đoàn Thành là một cổng thành cổ, cây cối mọc um tùm mà khi du khách tới Lạng Sơn, dạo qua những dãy phố nhỏ yên tĩnh của khu hành chính sẽ nhìn thấy.

Thành Nhà Mạc

Thành cổ Nhà Mạc là dấu tích nằm cạnh ngọn núi có tượng nàng Tô Thị, cách động Tam Thanh không xa. Bước theo những bậc xây, du khách đặt chân lên vạt đất khá bằng nằm giữa hai quả núi. Hai phía khe núi được xây chặn bằng đá. Trên mặt tường thành cứ một đoạn lại có một ô trống, có lẽ là vị trí bắn cung hay đặt súng của các chiến binh xưa. Đây là công trình kiến trúc quân sự từ thời Nhà Mạc còn lại ở Lạng Sơn. Công trình do Mạc Kính Cung chỉ huy xây dựng vào thế kỷ thứ 17. Vị trí này rất hiểm yếu, có thể kiểm soát con đường độc đạo giữa Việt Nam và Trung Quốc thời đó.

Công trình có quy mô không lớn nhưng dấu ấn một thời “huynh đệ tương tàn” giữa Nhà Mạc và Lê – Trịnh.

Có giả thuyết cho rằng đây không phải là thành mà là “đấu đong quân”. Theo giả thuyết này thì quân lính được đưa về đây, cứ đầy lòng “đấu” thì sẽ biết được số quân hiện có là bao nhiêu.

Ải Chi Lăng

Ải Chi Lăng là một vị trí hiểm yếu nhất trên con đường từ Pha Lũy đến Đông Quan, cách Pha Lũy khoảng 60 Km. Toàn bộ khu vực này như một thung lũng nhỏ, hình bầu dục, dài khoảng 4 km, chỗ rộng nhất khoảng 1 km. Phía Tây là núi đá vôi vách dựng đứng bên dòng sông Thương. Phía Đông là dãy núi Thái Hòa và Bảo Đài trùng trùng điệp điệp. Một lòng chảo hẹp lại có 5 ngọn núi nhỏ: Hàm Quỷ, Nà Nông, Nà Sản, Kỳ Lân và Mã Yên. Hai phía bắc – nam mạch núi khép lại, tạo thành hai cửa ải rất hiểm trở.

Với vị trí đó, ải Chi Lăng đã bao lần làm mồ chôn quân giặc. Trong kháng chiến chống Tống đời Lý, chống Nguyên – Mông đời Trần và trận tiêu diệt quân viện binh do Liễu Thăng chỉ huy bị nghĩa quân Lam Sơn đánh bại ngày 10/10/1427 (tức 20/9 Đinh Mùi). Ải Chi Lăng không chỉ là (p.263) một di tích lịch sử mà ngày nay còn là một địa điểm du lịch trên tuyến quốc lộ 1 từ Hà Nội đi Lạng Sơn.

DANH THẮNG

Núi Tô Thị (Vọng Phu)

Chếch về phía tây bắc động Tam Thanh là núi Tô Thị hay còn gọi là núi Vọng Phu đã đi vào truyền thuyết của dân tộc. Trên đỉnh núi có tảng đá tự nhiên giống hình người phụ nữ bồng con nhìn về phương xa. Từ xưa, tảng đá hình người đã được gắn với truyện cổ tích nàng Tô Thị bồng con chung thủy đứng chờ chồng đi đánh trận phương Bắc. Chờ mãi không được, nàng cùng con đã hóa đá. Vì thế nên người đời cũng gọi tảng đá là nàng Tô Thị. Trải qua bao năm tháng, do tác động của thiên nhiên và con người, di tích này đã bị hủy hoại. Tỉnh Lạng Sơn đã cho dựng lại như nguyên bản để gìn giữ một di tích đã đi vào tình cảm của người dân Việt Nam.

Núi Mẫu Sơn

Cách thị xã Lạng Sơn 30 km về phía đông là đỉnh núi Mẫu Sơn nằm ở độ cao 1.541 m so với mặt biển, khí hậu ôn hòa rất thích hợp cho nghỉ dưỡng. Núi Mẫu Sơn được bao bọc bởi hàng trăm quả núi nhỏ, mùa đông đỉnh núi luôn bị sương mù bao phủ. Về mùa hè, trong sắc nắng vàng rực rỡ, đỉnh núi Mẫu Sơn hiện lên sừng sững, cao ngất trông thật ngoạn mục.

Vào mùa xuân, cả vùng Mẫu Sơn đã đỏ rực sắc hoa đào. Đào trái của Mẫu Sơn vừa to vừa ngọt. Một đặc sản nữa của Mẫu Sơn là chè Mẫu Sơn. Vị chè thơm ngọt, uống một lần để rồi nhớ mãi. Người ta đem so sánh Mẫu Sơn của Lạng Sơn đẹp chẳng kém gì Sa pa của Lào Cai. Trong tương lai Mẫu Sơn có thể xây dựng thành khu nghỉ dưỡng và phát triển loại hình du lịch leo núi.

Chợ Kỳ Lừa

Chợ đã có từ hàng trăm năm nay, nằm ở trung tâm thị xã Lạng Sơn, là một trung tâm buôn bán sầm uất của nhân dân trong vùng cũng như khách ngoài tỉnh và các vùng lân cận. Chợ Kỳ Lừa cũng là nơi giao lưu văn hóa của các dân tộc ít người. Vào các ngày phiên chợ, thanh niên các dân tộc Tày, Nùng, Dao nô nức về đây để mua sắm hàng hóa, để tìm bạn gặp gỡ, trao đổi tâm tình. Chợ Kỳ Lừa nổi tiếng từ xưa đến nay, vì vậy du khách đã đến Lạng Sơn ai cũng rẽ vào chợ Kỳ Lừa vừa để biết, để chiêm ngưỡng và mua vài món quà kỷ niệm cho chuyến đi. (p.264)

Chợ và thị trấn Đồng Đăng

Từ Lạng Sơn đi tiếp 14 km là đến Đồng Đăng – một thị trấn biên giới. Phía đông là biên giới Việt – Trung chỉ cách Đồng Đăng 3 km. Đứng từ Đồng Đăng có thể thấy cửa khẩu Hữu Nghị. Từ những thế kỷ trước, nơi đây đã là cửa khẩu buôn bán trao đổi hàng hóa quan trọng ở vùng biên giữa hai nước. Ngày nay cửa khẩu biên giới đã mở thông thương. Mọi việc buôn bán và giao lưu văn hóa du lịch giữa nhân dân Việt Nam và Trung Quốc rất thuận tiện. Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị Quan trở thành một cửa khẩu quan trọng của tỉnh giúp cho các hoạt động thương mại và du lịch của tỉnh Lạng Sơn phát triển không ngừng. (p.265).

TUYÊN QUANG

Diện tích: 5.868 km².

Dân số (2001): 692.500 người.

Tỉnh lỵ: thị xã Tuyên Quang.

Các huyện: Nà Hang, Chiêm Hóa, Hàm Yên, Yên Sơn, Sơn Dương

Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Dao, Sán Chay.

Tuyên Quang là tỉnh ở vùng núi cao phía bắc. Phía bắc và tây của tỉnh Tuyên Quang giáp Hà Giang, phía đông giáp Thái Nguyên, phía đông bắc giáp Cao Bằng, phía tây giáp Yên Bái, phía nam giáp Phú Thọ. Thị xã Tuyên Quang cách Hà Nội 165 km.

Địa hình của tỉnh bao gồm ba vùng: vùng núi phía bắc, vùng đồi núi giữa tỉnh và vùng đồi núi phía nam. Tuyên Quang mang đặc điểm khí hậu nhiệt đới, chịu ảnh hưởng của khí hậu lục địa Bắc Á trung hòa, có 2 mùa là mùa khô và mùa mưa. Nhiệt độ trung bình năm là 22-24°C. Mùa hè nóng ẩm và mưa nhiều.

Hệ thống sông suối của tỉnh khá dày và phân bố tương đối đều giữa các vùng.

Tuyên Quang là tỉnh có tiềm năng về khoáng sản, lâm thổ sản. Rừng nguyên sinh có nhiều loại động, thực vật quý hiếm.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tuyên Quang là tỉnh có rất nhiều di tích lịch sử, cách mạng. Tỉnh Tuyên Quang có nhiều dân tộc ít người cư trú như Tày, H’mông, Dao, Nùng, Sán Dìu …Nhân dân các dân tộc trong tỉnh sống đan xen, đoàn kết, cần cù lao động, có tinh thần cách mạng. Tuyên Quang là căn cứ cách mạng trong kháng chiến chống Pháp như xã Tân Trào thuộc huyện Sơn Dương. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhân dân các dân tộc Tuyên Quang đã đóng góp sức người, sức của làm nên chiến thắng của cả nước.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Lồng Tông (Tuyên Quang)

Đây là hội xuống đồng tiêu biểu cho văn hóa truyền thống người Tày nói chung và của dân tộc Tày ở Chiêm Hóa nói riêng được tổ chức vào ngày 8 tháng giêng âm lịch hàng năm mang ý nghĩa một lễ hội cầu phúc cho mọi nhà, mong mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên, no ấm. Hàng vạn người từ các bản làng gần xa nô nức rủ nhau về dự hội. Sau phần lễ là cuộc thi hát với các làn điệu dân tộc như hát then, hát lượn, hát cọi, páo dung. Những trò chơi truyền thống như tung còn, đánh bàm, đi cầu lót, cầu leo … Sôi nổi hơn cả là trò tung còn. Cuộc chơi kết thúc khi mặt nguyệt trên đỉnh cây nêu cao hơn 20 m bị ném thủng.

Lễ hội bản Giếng Tanh

Nghi lễ được tổ chức trang trọng theo phong tục của người Cao Lan vào ngày 10 tháng giêng âm lịch hàng năm, thu hút đông đảo bà con dân bản tới tham dự. Các thiếu nữ Cao Lan, Tày, Dao Quần Trắng … mặc những bộ trang phục đẹp nhất đến hội. Tại đây cũng có trò tung còn, chơi đu, đi cà kheo, múa hát dân gian theo phong tục của các dân tộc trong vùng.

Lễ hội quá tang của người Dao

Đây là lễ hội cấp sắc dành cho nam giới của dân tộc Dao. Theo tục lệ của dân tộc, con trai từ 18 tuổi trở lên đều được làm lễ để công nhận là người đã được trưởng thành. Sau phần lễ trang nghiêm là sang phần hội. Tiếng cồng, chiêng, chũm chọe và tiếng khèn hòa tấu rộn ràng theo những làn điệu dân ca, vũ hội của người Dao. Mọi người vừa múa, vừa hát, vừa uống rượu cần và tổ chức các trò vua chơi.

DI TÍCH, DANH THẮNG

Khu di tích Tân Trào

Tân Trào là một thung lũng nhỏ thuộc huyện Sơn Dương, nằm lọt giữa núi cao và rừng bạt ngàn, cách thị xã Tuyên Quang hơn 40 km về phía tây bắc (cách Hà Nội 200 km).

Tân Trào là khu di tích lịch sử, căn cứ địa cách mạng Việt Nam thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám, là thủ đô lâm thời của khu giải phóng, nơi mà Đảng Cộng sản Đông Dương tiến hành hội nghị toàn quốc (13/8/1945) quyết định tổng khởi nghĩa. Đại hội quốc dân họp ngày 16/8/1945 tại Tân Trào thông qua 10 chính sách lớn của Việt Minh, bầu ra Chính phủ lâm thời do cụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch và là nơi quân giải phóng Việt Nam làm lễ ra quân.

Những di tích chính ở Tân Trào là đình Tân Trào, đình Hồng Thái, cây si và cây đa cách đình Tân Trào khoảng 100 m về phía bắc. Lán ở của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng 6 đến tháng 8/1945 trước khi người về Hà Nội.

Đình Tân Trào

Một ngôi đình nhỏ thờ các thần sông, núi của làng Tân Lập. Đình được dựng vào năm Quí Hợi (1923) theo kiểu nhà sàn cột gỗ, ba gian, hai chái, mái nhà lợp lá cọ, sàn lát ván. Dưới mái đình này ngày 16/8/1945 các đại biểu khắp mọi miền đất nước đã về họp Quốc dân đại hội. Quốc dân đại hội họp đã tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng, thông qua lệnh khởi nghĩa và 10 chính sách lớn của Việt Minh, quy định quốc kỳ là cờ đỏ sao vàng, Quốc ca là bài “Tiến quân ca” và cử ra Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam tức là Chính phủ Lâm thời do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc lời thề thiêng liêng trong lễ ra mắt quốc dân ở tỉnh Tân Trào.

Cây đa Tân Trào

Dưới bóng đa cổ thụ này, chiều ngày 16/8/1945, quân giải phóng Việt Nam đã làm lễ xuất quân trước sự chứng kiến của nhân dân Tân Trào và 60 đại biểu về dự Quốc dân đại hội. Đồng chí Võ Nguyên Giáp đọc bản quân lệnh số 1 và quân giải phóng đã lên đường qua Thái Nguyên về giải phóng Hà Nội.

Cây đa Tân Trào lịch sử ở cách đình Tân Trào khoảng 500 m.

Đình Hồng Thái

Đình Hồng Thái là điểm dừng chân đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đường Người đến Tân Trào (đầu tháng 5/1945).

Đình còn là nơi tiếp đón các đại biểu cả nước về dự Đại hội (8/1945). Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình còn là trạm thường trực của ATK của Trung ương đóng ở Tân Trào.

Đình Hồng Thái cách đình Tân Trào khoảng 1 km thuộc huyện Sơn Dương.

Hang Bòng

Hang nằm trên lưng chừng núi Bòng, dưới chân núi là dòng sông Đáy uốn khúc và không xa là đình Hồng Thái, Tân Trào. Vào năm 1950-1951, Bác Hồ đã ở hang này. Ngày 22/2/1950, Bác Hồ đã ký sắc lệnh tổng động viên nhân tài và vật lực cho kháng chiến. Ngày 25/7/1950 Bác trả lời phỏng vấn của nhà báo Mỹ can thiệp vào Đông Dương. Cũng chính tại hang này Bác đã đi chỉ đạo chiến dịch biên giới 1950 và dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 2 năm 1951.

Lán Nà Lừa

Lán là nơi Bác Hồ đã ở và làm việc từ tháng 6 đến tháng 8/1945 chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa. Lán được dựng bằng tre lá theo kiểu nửa sàn, nửa đất. Chính tại nơi đây Bác Hồ đã triệu tập hội nghị cán bộ ngày 4/6/1945 bàn việc củng cố căn cứ địa, thành lập “khu giải phóng quân giải phóng”, Bác chuẩn bị cho Hội nghị toàn quốc của Đảng từ 13 đến 15/8/1945 quyết định Tổng khởi nghĩa và chuẩn bị cho Quốc dân đại hội ngày 16/8/1945.

Hiện nay lán vẫn được giữ gìn để khách đến tham quan.

Di tích lịch sử Kim Bình

Kim Bình là nơi diễn ra Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 2. Kim Bình thuộc huyện Chiêm Hóa đã được Bộ Văn hóa công nhận là di tích lịch sử.

Di tích lịch sử ATK Kim Quan

Là an toàn khu trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Di tích này đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử năm 1993.

Di tích lịch sử Đá Bàn

Khu di tích nằm ở địa bàn làng Ngòi, xã Mỹ Bằng, huyện Yên Sơn. Đây là nơi ở và làm việc của Hoàng thân Sufanuvông từ năm 1945-1951. Khu di tích này nằm ở trong một khu rừng rậm có nhiều cây cổ thụ. Di tích này gắn liền với ngài Hoàng thân Sufanuvông là biểu tượng của tình hữu nghị sắt son bền vững giữa 2 dân tộc Việt – Lào và đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử.

Rừng nguyên sinh Nà Hang

Khu rừng Nà Hang là nơi tiếp giáp vớ hồ Ba Bể. Rừng có thảm thực vật khá dày và phong phú về chủng loại và nhiều loại động thực vật quí hiếm trong đó có loài voọc mũi hếch là loại thú hiếm của thế giới. Rừng Nà Hang đã được bảo tồn và đang trở thành điểm du lịch sinh thái hấp dẫn, đầy triển vọng của Tuyên Quang.

Suối khoáng Mỹ Lâm

Suối khoáng Mỹ Lâm nằm cách thị xã Tuyên Quang 15 km, giao thông thuận tiện. Nguồn nước khoáng Mỹ Lâm có nhiệt độ nóng 62°C, có nhiều lưu huỳnh, magiê, canxi và các loại khoáng chất có tác dụng chữa bệnh tốt. Ở đây đã hình thành khu du lịch phục vụ khách đến tắm nước khoáng và chữa bệnh.

Thác Mơ

Thác Mơ nằm giữa khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hang, cách thị xã Tuyên Quang khoảng 100 km. Đường vào thác Mơ tương đối thuận tiện. Từ xa đã nghe thấy tiếng nước đổ ào ào. Càng đến gần thác khí hậu càng lạnh. Tới thác du khách tưởng như đang bước vào chốn bồng lai tiên cảnh. Thác ẩn dưới chân ngọn núi mà dưới đó là một hồ nước trong veo. Du khách sẽ lên một con xuồng nhỏ để tới thác. Ngồi trên xuồng, du khách được dịp thư giãn, thỏa sức ngắm nhìn bức tranh thiên nhiên “núi ôm mây mây ấp núi”.

Một khối nước bạc khổng lồ đã hiện ra trước mắt du khách. Thác gồm có 3 tầng, muốn lên tầng thác thứ 2 du khách phải leo khoảng hơn 10 m thang dây. Tại chân tầng thác thứ 2 có một hồ nước nhỏ, trong vắt. Lên tầng này du khách được đắm mình trong khung cảnh kỳ vĩ với những hang động nhũ đá lung linh huyền ảo. Tại tầng thác này nước chảy êm ả hơn, luồn qua những kẻ đá, trên những khối đá to rêu phủ xanh rì trông như những tấm thảm nhung xanh. Bám tiếp thang dây du khách sẽ tới đỉnh tầng thứ 3 của thác. Nước từ trên cao đổ xuống ào ào như một máng nước khổng lồ. Hơi nước toát ra lành lạnh đã xua tan mệt mỏi, tạo cho du khách niềm cảm hứng mới khi đứng trên đỉnh ngọn thác hùng vì này để chiêm ngưỡng toàn cảnh thị trấn Nà Hang với 99 ngọn núi trùng điệp bao quanh. Nếu thích, xin mời du khách tiếp tục tản bộ vào khu rừng nguyên sinh để khám phá những điều kỳ diệu ở nơi đây. Tiếng thác nước ào ào, tiếng chim kêu vượn hú, ánh nắng bàng bạc xuyênq qua tán lá rừng rậm rạp khiến cho du khách như đang được sống lại thời tiền sử.

Thác Mơ, một điểm du lịch sinh thái lý tưởng của Tuyên Quang đang chờ đón du khách ưa phiêu lưu, mạo hiểm.

YÊN BÁI

Diện tích: 6.883 km²

Dân số (2001): 699.900 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Yên Bái.

Các huyện, thị: thị xã Nghĩa Lộ, huyện: Lục Yên, Văn Yên, Mủ Cang Chải, Trấn Yên, Yên Bình, Văn Chấn, Trạm Tấu.

Dân tộc: Việt (Kính), Tày, Dao, H’Mông.

Yên Bái là tỉnh nằm sâu trong nội địa nhưng lại là cửa ngõ của miền Tây Bắc, là đầu mối giao thông giữa đông bắc và tây bắc, giữa cửa khẩu Lào Cai và Hà Nội. Phía bắc tỉnh Yên Bái giáp Lào Cai, phía tây giáp Sơn La, phía đông giáp Tuyên Quang, phía nam giáp Phú Thọ.

Địa hình của tỉnh gồm có núi, đồi và thung lũng. Hệ thống sông suối chằng chịt lắm thác ghềnh.

Yên Bái là tỉnh có nhiều dải rừng lớn. Rừng có nhiều gỗ quí như pơmu, lát hoa, chò chỉ …Nhiều cây được liệu và nhiều loại động vật quí hiếm. Sản vật của tỉnh Yên Bái là quế Văn Yên, chè suối Giàng, nếp Tú Lệ. Yên Bái có mỏ đá quí nổi tiếng Lục Yên.

Khí hậu chia làm hai vùng, vùng thấp và vùng cao. Nhiệt độ trung bình năm từ 18-28°C.

Thị xã Yên Bái là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh. Tỉnh Yên Bái có nhiều di tích lịch sử văn hóa. Thắng cảnh Yên Bái còn giữ được nhiều vẻ hoang sơ, môi trường sinh thái chưa bị ô nhiễm rất hấp dẫn đối với khách du lịch.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Yên Bái là nơi sinh tụ của nhiều dân tộc. Mỗi dân tộc đều có bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Nét văn hóa đặc sắc của người Tày thể hiện qua những làn điệu hát ru truyền thống, ca ngợi tình yêu lứa đôi, các tấm gương sáng trong lao động xây dựng quê hương bản làng, đoàn kết đấu tranh chống giặc ngoại xâm và thiên tai. Người Dao giỏi săn bắn thú rừng và làm nương rẫy. Y phục phụ nữ Dao được thêu thùa với những họa tiết hoa văn đẹp và cầu kỳ. Người Dao rất thích lao động, thích hát giao duyên. Người Dao có những nét đẹp trong việc cưới xin vui tươi lành mạnh. Người H’Mông có truyền thống lịch sử văn hóa phong phú, cư trú ở các triền núi cao.

Yên Bái còn là địa bàn sinh tụ của người Việt cổ. Những công cụ bằng đá, bằng đồng thau liên tiếp tìm thấy trên địa bàn Yên Bái đã làm cho các cứ liệu sử học phong phú thêm và làm dày thêm truyền thống văn hóa của các dân tộc trong tỉnh. Thạp đồng Đào Thịnh được chạm khắc hoa văn đẹp cùng với thạp đồng Hợp Minh độc đáo là những tác phẩm nghệ thuật cổ xưa, vô giá đã đóng góp một phần rất lớn vào kho tàng văn hóa của tỉnh cũng như của Việt Nam.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Đông Cuông

Đến Đông Cuông ở cách thị xã Yên Bái khoảng 50 km. Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn và đã nổi tiếng từ lâu, thu hút nhiều khách thập phương tới lễ bái. Lễ hội Đông Cuông hàng năm được mở vào sau tết âm lịch. Phần tế lễ được tiến hành nghiêm trang, phần hội có nhiều trò chơi dân gian truyền thống của các địa phương.

Lễ tết nhảy

Cũng được tổ chức vào dịp tết Nguyên Đán được biểu diễn bằng những điệu múa thể hiện hình thức tín ngưỡng, tôn giáo và mang màu sắc văn hóa văn nghệ vui tươi khỏe mạnh, mang tính sinh hoạt cộng đồng của người Dao.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đông Cuông

Đền ở cách thị xã Yên Bái 50 km. Đền còn có tên gọi là đền thờ thần Vệ quốc vì ngoài thờ Mẫu Thượng Ngàn, đền còn thờ các vị có công với nước chống giặc Nguyên Mông (thế kỷ 13), đó là một số tướng người dân tộc ở địa phương. Đền còn thờ Đức Ông ở miếu phía hữu ngạn sông Hồng.

Tại khu vực xung quanh đền Đông Cuông, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều di vật thuộc văn hóa Sơn Vi (hậu kỳ đá cũ).

Đền được xây dựng ở nơi có phong cảnh sơn thủy hữu tình, núi sông hòa hợp nên vừa là di tích, vừa là thắng cảnh đẹp của tỉnh Yên Bái.

Đền Gia Quốc Công

Đền ở huyện Yên Bình, thờ Vũ Văn Mật, người ở Hải Dương lên xóm Khau Bàn sống và đã giết chết tên tù trưởng Châu Thu Vật là kẻ tham tàn. Sau đó ông tự xưng là Gia Quốc Công đến quy thuận nhà Lê, được vua Lê cho trấn giữ miền Tuyên Quang. Sau khi ông qua đời nhân dân đã lập đền thờ ông.

Chùa tháp Hắc Y (Áo Đen)

Đây là một di tích đồng thời là thắng cảnh của tỉnh Yên Bái. Chùa tọa lạc trên đỉnh đồi Hắc Y, cách thị xã Yên Bái 80 km. Chùa mang kiến trúc độc đáo thời Trần. Quần thể di tích này gồm có tháp Hắc Y, đình Bến Lãn, núi Thần Áo Đen, đền Đại Cại.

Trên đồi Hắc Y có tháp Hắc Y, thành đất, bãi quần ngựa, đấu đong quân … đã ghi dấu ấn lâu đời về lịch sử đấu tranh giữ nước.

Các di tích này phần lớn đã bị đổ nát đang được phục chế. Đình Bến Lăn hiện chỉ có những tảng đá kê chân cột đình đường kính 0,72 m. Núi Thần Áo Đen là một dãy núi đá cao, trên đỉnh có ao cá, vườn cây, dấu tích của công trình tôn giáo thời Lý – Trần. Đền Đại Cại được dựng cạnh bờ sông Chảy, mặt chính của đền nhìn ra ngã ba sông và cửa đồi Hắc Y. Đền được dựng trong một khuôn viên rộng, có nhiều cây xanh và đường ven sông ngoạn mục.

Tại khu vực Đại Cại, Bến Lăn còn tìm được nhiều công cụ đá cuội có đặc trưng văn hóa Sơn Vi. Chùa tháp Hắc Y là một di tích thắng cảnh đang được đề nghị nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa.

Chùa Bách Lẫm

Chùa tọa lạc trong một khuôn viên rộng, nhiều cây xanh, mát mẻ cạnh sông Hồng. Cảnh quan của chùa Bách Lẫm đẹp và cổ kính. Hiện nay trong khu chùa này dân còn lập thêm đền Bách Lẫm, thu hút nhiều khách thập phương đến thờ cúng.

Đền Tuần Quán

Đền có từ lâu đời. Xưa kia khu đền Tuần Quán rất sầm uất thuộc phủ Quy Hóa, trấn Hưng Hóa. Từ thời Lê Cảnh Hưng, Thánh mẫu Tuần Quán được triều đình phong sắc vì vậy tiếng tăm đền Tuần Quán được lưu truyền khắp dải sông Hồng. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, đền bị hư hại. Hiện nay đền đã được trùng tu khang trang, thu hút nhiều khách thập phương đến chiêm bái.

Di tích Căng và đồn Nghĩa Lộ

Đây là di tích lịch sự ghi lại nơi thực dân Pháp giam giữ tù chính trị với sự kiện 9 chiến sĩ vượt ngục bị giết chết cùng chôn chung một hố. Tại đây còn ghi dấu tích chiến thắng đồn Nghĩa Lộ, bắt sống toàn bộ ban tham mưu và quan lính đồn trú của Pháp (18/10/1952) góp phần giải phóng Tây Bắc.

Khu di tích này còn có suối nước nóng bản Bon, và từ đây có thể thấy suối Giàng ở độ cao 1.371 m, cùng những cây chè tuyết san cổ thụ. Đặc sản chè suối Giàng đã nổi tiếng trong cả nước.

Khu di tích này còn có bản các dân tộc Mường, Thái cư trú. Đến khu di tích này vào đúng lễ hội Thẩm Hoa, Thẩm Lệ du khách sẽ được thưởng thức những điệu múa xòe của các dân tộc Thái, Mường và được thăm chợ văn hóa Mường Lò độc đáo.

Di tích Căng và đồn Nghĩa Lộ đã được nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa.

Khu di tích mộ Nguyễn Thái Học

Khu di tích này là nơi thực dân Pháp xử chém Nguyễn Thái Học và 16 chiến sĩ đã cùng ông tham gia khởi nghĩa Yên Bái vào tháng 2/1930. Khu mộ nằm ở ngay thị xã Yên Bái, được bảo tồn. Đây là điểm du lịch của khu khách khi đến Yên Bái. Mọi người đều tới đây để thắp hương tưởng nhớ anh linh các chiến sĩ yêu nước đã hy sinh anh dũng với lời hô “Việt Nam vạn tuế”. Khu mộ đã được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.

Hồ Thác Bà

Hồ Thác Bà là hồ nước nhân tạo có diện tích mặt nước 23.400 ha, có 1.331 đồi đảo với thảm thực vật và cảnh quan sinh thái đa dạng. Nước hồ trong xanh, in bóng những vạt rừng già bao quanh hồ. Hàng ngàn đồi đảo trên hồ với các hang động như hang Hùm, hang Cẩu Cuội, động Bạch Xà … và đền Thác Bà luôn tạo nên sự cuốn hút đối với du khách.

Hồ Thác Bà không chỉ là một thắng cảnh đẹp mà còn là một di tích lịch sử. Tại đây vào năm 1285 đã diễn ra trận Thu vật do Trần Nhật Duật chỉ huy đánh tan một đạo quân Nguyên Mông. Có dãy núi Cao Biển soi bóng ven hồ. Ở vùng thượng hồ còn có một số nơi là cơ sở hoạt động của các cơ quan trung ương thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Giữa hồ Thác Bà có động Mông Sơn là nơi Tỉnh Ủy Yên Bái làm việc trong cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

Nhà máy thủy điện Thác Bà là công trình thủy điện đầu tiên ở nước ta được xây dựng tại khu vực hồ này.

Hồ Thác Bà là một thắng cảnh đẹp, nơi đang có kế hoạch phát triển thành một trung tâm du lịch sinh thái, kết hợp giữa giải trí trên hồ và leo núi, thám hiểm rừng.

THÁI NGUYÊN

Diện tích: 3.541 km².

Dân số (2001): 1.061.700 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Thái Nguyên.

Các huyện, thị: thị xã Sông Công; huyện: Định Hóa, Đại Từ, Võ Nhai,

Đồng Hỷ, Phú Lương, Phú Bình, Phổ Yên.

Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Nùng, Sán Dìu.

Thái Nguyên là tỉnh miền núi và trung du nằm ở phía Đông Bắc Việt Nam. Phía bắc giáp Bắc Kạn, phía tây và tây nam giáp Tuyên Quang và Vĩnh Phúc, phía đông và đông nam giáp Lạng Sơn và Bắc Giang, phía nam giáp Hà Nội.

Địa hình của tỉnh chủ yếu là đổi núi, có hệ thống sông ngòi dày đặc. Khí hậu chia làm hai mùa rõ rệt: mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa nóng từ tháng 5 đến tháng 10. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 25°C.

Thái Nguyên là địa phương có truyền thống cách mạng, có nhiều di tích lịch sử gắn liền với truyền thống cách mạng. Tỉnh có nhiều thắng cảnh đẹp như hồ Núi Cốc, chùa Hang, hang Phượng Hoàng … rất hấp dẫn khách du lịch.

Thành phố Thái Nguyên nằm trên quốc lộ số 3 (Hà Nội – Cao Bằng). Đường sắt từ đây nối liền với hệ thống đường sắt của cả nước.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Thái Nguyên là tỉnh có nhiều dân tộc cùng sinh sống, vì vậy truyền thống văn hóa của tỉnh khá phong phú. Mỗi dân tộc đều có bản sắc văn hóa riêng. Người Nùng có kho tàng văn hóa dân gian phong phú và có nhiều làn điệu dân ca đậm đà bản sắc dân tộc. như hát sli, hát then. Người Tày có kho tàng tục ngữ, ca dao khá phong phú. Các điệu dân ca phổ biến nhất là hát lượn, hát đám cưới, ru con. Các loại nhạc cụ gồm có thanh la, não bạt, trống, chiêng, kèn, tù và sáo.

Các lễ hội truyền thống tiêu biểu

Hội đền Đuổm

Lễ hội hàng năm diễn ra tại đền Đuổm (xã Động Đạt, huyện Phú Lương) vào ngày 6/1 âm lịch nhằm tưởng nhớ phò mã Dương Tự Minh và hai người vợ của ông là Diên Bình Công chúa và Thiên Dung Công chúa có công đánh giặc Tống. Trong lễ hội có dâng hương, hát thờ thẩn, hát giao duyên nam nữ.

Hội Hích

Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 15/1 tại xã Hòa Bình, huyện Đồng Hỷ. Đây là lễ hội vui xuân của dân tộc Sán Dìu và dân tộc Nùng cư trú tại đây. Lễ hội có hát giao duyên nam, nữ, các điệu tình ca sli (Nùng) và xoọng cô (Sàn Dìu).

Lễ hội chùa Hang

Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 20/1 tại chùa Hang, cách thành phố Thái Nguyên 2 km về phía tây bắc. Đây là lễ cầu Phật, chúc phúc, cầu may mắn. Trong lễ hội có rất nhiều trò chơi dân gian.

Hội làng Cơm hòm

Lễ hội hàng năm được tổ chức vào ngày 6 tháng 1 âm lịch tại đình Tiên Phong, Phổ Yên. Tương truyền đình thờ mộg người đàn bà vô danh có công bày mưu đánh giặc Minh thời Hậu Lê. Lễ hội có nhiều trò vui trong đó có tục thời xôi nén trong hòm.

DI TÍCH LỊCH SỰ – VĂN HÓA

Chùa Hang

Chùa thuộc huyện Đồng Hỷ, cách thành phố Thái Nguyên 2 km về phía tây bắc. Chùa được xây dựng trong hang núi. Trong chùa có một tấm bia khắc vào đá có tên Tiên Lữ Đông Lâu, với nội dung ca ngợi chùa Hang là nơi có núi cao trăm trượng, cỏ cây chen lá, đá chen hoa, là nơi du khách thường xuyên lui tới viếng thăm. Bia đá khắc vào thời Lê Hồng Đức năm thứ 27 (1487). Tấm bia này là hiện vật lịch sử ghi dấu một thời vua sáng tôn hiền.

Núi chùa Hang là một danh thắng được nhiều người biết đến ở Thái Nguyên bởi có núi cao trông như ngọn tháp bút, phong cảnh sơn thủy hữu tình. Du khách đến đây vừa để lễ Phật, vừa để vãn cảnh.

Chùa Cao

Chùa còn được gọi là Đôi Cao ở xã Tân Hương, huyện Phổ Yên.

Chùa được dựng vào thời Hậu Lê và đã qua nhiều lần trùng tu. Ngôi chùa ngày nay xây dựng hoàn chỉnh vào năm 1992. Trong khuôn viên chùa còn giữ nguyên một số tháp cổ, bia cổ và cột đá. Trong đó đáng chú ý là tấm bia dựng vào thế kỷ 17. Điện Phật còn rất nhiều tượng.

Đình Phương Độ

Đình thuộc xã Xuân Phong, huyện Phú Bình, cách thành phố Thái Nguyên 30 km về phía đông nam. Đình Phương Độ (Tân Đình) là di tích đặc trưng của Việt Nam. Đình được xây dựng thời Lê, ban đầu dựng ở gần bờ ruộng, đến năm 1901 được chuyển vào giữa làng (vị trí ngày nay). Những nét đặc trưng của kiến trúc thời Lê vẫn giữ nguyên vẹn. Đình làng có 3 gian, 2 chái, mái lợp ngói múi, bốn góc mái bằng gỗ cong vút, các cột bằng gỗ lim chuyển từ trong Thanh Hóa ra, ván lát xung quanh được chạm trổ các bộ tứ linh (Long, Ly, Quí, Phượng) rất khéo léo công phu. Đình thờThành Hoàng của làng là Cao Sơn Quý Minh Đại Vương – tức Dương Tự Minh một phò mã thời nhà Lý, người có công lớn trong việc giữ gìn đất nước và phát triển kinh tế phủ Phú Lương xưa. Phía sau đình có chùa, tạo nên một quần thể văn hóa tín ngưỡng của nhân dân.

Cảnh quan xung quanh đình cũng rất đẹp, có sông Cầu làm án, cây đa cổ thụ trải bóng mát u tịch, thâm nghiêm. Xuân thu nhị kì, nhân dân quanh vùng Phương Độ tổ chức lễ hội vào rằm tháng giêng, rước kiệu Thánh, khao vọng tế thần và 10 tháng 10 lễ hội lớn hơn, có rước kiệu Thánh, rước bánh dày, hoa quả và nhiều đồ tế lễ khác. Hội đình Phương Độ thực sự trở thành ngày hội sinh hoạt văn hóa của nhân dân quanh vùng.

Di tích khảo cổ học Thần Xa

Xã Thần Xa thuộc huyện Võ Nhai, cách thành phố Thái Nguyên 40 km đi theo quốc lộ 1A rẽ trái. Năm 1972, khoa sử trường đại học Sư phạm Việt Bắc kết hợp với viện khảo cổ học Việt Nam khảo sát một số hang động ở vùng Thần Xa, Xẻng Mộc, Thương Chung và khai quật hang Phiêng Tung (Thần Xa). Kết quả nghiên cứu đã đưa ra những nhận định về quá trình phát triển của con người ở vùng này từ trước thời văn hóa Bắc Sơn.

Năm 1973, viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và ty văn hóa Thông tin Bắc Thái tiếp tục điều tra khu vực Thần Xa và có thêm một bộ sưu tập mới về hang Phiêng Tung. Năm 1980, kết hợp với khoa Bảo tàng trường cao đẳng Nghiệp vụ Văn hóa (nay là trường đại học Văn hóa Hà Nội) tiếp tục nghiên cứu hang Phiêng Tung và tìm thấy thêm hang Miệng Hổ cùng một số di chỉ khác.

Những di chỉ khảo cổ về con người sống cách chúng ta chừng 2 đến 3 vạn năm được phát hiện ở di chỉ Phiêng Tung, Ngườm, Thẳm Choong, Nà Ngườm chứng minh rằng tại đây đã tồn tại một nền văn hóa cổ, gọi là văn hòa Thần Xa. Đây là nền văn hóa cổ nhất được biết đến (cho đến nay) ở Việt Nam và cả vùng Đông Nam Á lục địa. (p.280).

Khu di tích núi Văn, núi Võ

Núi Văn, núi Võ nằm dưới chân núi Tam Đảo, thuộc 2 xã Vân Yên và Kỳ Phú. huyện Đại Từ, cách thành phố Thái Nguyên 30 km về phía tây là một di tích gắn liền với tên tuổi một danh tướng của nghĩa quân Lam Sơn tên là Lưu Nhân Chú. Lưu Nhân Chú từng dự thề Lũng Nhai năm 1416, kết nghĩa anh em với Lê lợi và các chiến hữu khác mưu khởi nghĩa chống giặc Minh. Năm 1425, ông cùng Nguyễn Xí mang quân đánh úp Tây Đô. Năm 1426 chỉ huy chiến dịch giải phóng một vùng đồng bằng rộng lớn từ sông Hồng đến tận Lạng Sơn. Năm 1427 ông cùng Lê Sát chỉ huy trận quyết chiến ở ải Chi Lăng, chém tướng giặc Liễu Thăng và trận Xương Giang, đánh tan hoàn toàn 10 vạn viện binh. Ông cùng hoàng tử Tứ Tế (con cả Lê Lợi) xây thành Đông Quan và chính bản thân ông đã “làm con tin” đàm phán buộc Vương Thông rút về nước để Đại Việt ta “mở nền thái bình muôn thủa”. Năm 1485, Lê Thánh Tông truy phong ông tước “Thái phó Vinh Quốc công”.

Di tích lịch sử ATK Định hóa

ATK là tên gọi tắt của An toàn khu, là trung tâm lãnh đạo của kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp xâm lược. Chủ tịch Hồ Chí Minh, các vị lãnh đạo của Đảng nhà nước, các cơ quan của Trung ương Đảng và Chính Phủ đã làm việc ở nơi đây từ năm 1947 đến năm 1954.

Trung tâm ATK cũng là nơi diễn ra các hoạt động ngoại giao của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Nơi đây cũng có nhiều dấu tích về nơi ở và làm việc của Hồ Chủ tịch và các vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước.

Bên cạnh các di tích lịch sử ATK còn nhiều địa danh đã đi vào lịch sử như núi Hồng, đèo De, đồi Tỉn Keo (xã Phú Đình), đồi Khau Tý, xóm Phụng Hiển (xã Điềm Mạc), xóm Bảo Biên (xã Bảo Linh) … phong cảnh thật hữu tình thơ mộng với rừng cọ, đồi chè, thác nước, suối trong xanh …

Di tích lịch sử làng Quặng

Làng Quặng thuộc xã Định Biên, huyện Định hóa, cách thành phố Thái Nguyên 60 km, là nơi gắn liền với lịch sử trưởng thành của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ngày 15/5/1945 tại đình làng Quặng, 2 đội quân vũ trang cách mạng là đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân (do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy) và Cứu quốc quân II (do đồng chí Chu Văn Tấn chỉ huy) đã làm lễ hợp nhất thành đội Việt Nam giải phóng quân, nay là Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Hơn 3 tháng sau, đội Việt Nam giải phóng quân do đống chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy tiến về giải phóng tỉnh lỵ Thái Nguyên (20/8/1945).

Di tích rừng Khuân Mánh

Rừng Khuân Mánh thuộc xã Tràng Xá, huyện Võ Nhai, cách thành phố Thái Nguyên 50 km về phía đông bắc. Đây là nơi trung đội Cứu quốc quân II, một tổ chức đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Sau khi cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn thất bại, thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng về bảo toàn và tiếp tục củng cố lực lượng, ngày 15/9/1941 thay mặt Thường vụ Trung ương Đảng, ông Hoàng Quốc Việt đã đến căn cứ chứng kiến lễ thành lập và trao nhiệm vụ cho đội Cứu quốc quân II. Ông Chu Văn Tấn là chỉ huy trưởng, ông Nguyễn Văn Phấn làm chỉ huy phó. Lúc đầu trung đội có 36 người (3 nữ) sau đó lên 46 người. Trang bị vũ khí thô sơ, chủ yếu là súng kíp và giáo mác …

Sau lễ thành lập, trung đội bắt tay vào xây dựng cơ sở chính trị trong nhân dân, đẩy mạnh hoạt động du kích ở vùng Tràng Xá, Đình Cả gây cho địch nhiều tồn thất. Tháng 11/1944 đã diễn ra nhiều trận chiến đấu ác liệt giữa đội Cứu quốc quân, nhân dân địa phương với quân đội Pháp tại cầu Đông Thu, đèo Khế, gốc đa La Hán, núi Đá Đỏ, hang Mỏ Gà …

Các địa anh này vẫn lưu dấu chiến công oanh liệt của quân và dân Võ Nhai hồi đó.

Di tích lịch sử cách mạng xã Tiên Phong

Nhà ông Ngô Hải Long là trụ sở và nơi làm việc của các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt trong Xứ ủy Bắc kỳ thời kì năm 1941, 1942. Nhà bà Hoàng Thị Tỳ nơi đặt cơ sở in báo “Cờ giải phóng” của Trung ương Đảng, nhà bà Lưu Thị Phận, nơi đồng chí Trường Chinh chủ trì cuộc họp, phổ biến chủ trương Hội nghị Trung ương lần thứ 8 (12/1942) và Soi Quýt nơi đồng chí Trường Chinh trú ẩn khi bị giặc đuổi bắt (từ ngày 19/11 11942). Tại xã Hoàng Vân, Hiệp Hòa, Bắc Giang, Trung ương Đảng mở lớp tập huấn chính trị cho cán bộ các tỉnh. Khi lớp học kết thúc, vào lúc 4 giờ 30 phút sáng ngày 21/11/1942 bọn mật thám và lính ập đến bất ngờ vây bắt đồng chí Trường Chinh, đồng chí đã thoát ra bờ sông Cầu và được hai bố con ông Ninh làm nghề chài lưới đưa qua sông và ẩn nấp ở Soi Quýt. Tiên Phong cách tỉnh lỵ Thái Nguyên 40 km về phía nam, là một trong 3 xã ở ven bãi Sông Cầu được Xứ uỷ chọn làm An toàn khu II từ năm 1942 đến năm 1945. Đây không những là nơi đặt các cơ quan của các xứ uỷ mà còn là điểm dừng chân của cán bộ Trung ương về Xứ uỷ và từ vùng xuôi lên căn cứ địa Việt Bắc.

Di tích lịch sử Căng Bá Vân

Di tích thuộc xã Bình Sơn, huyện Phổ Yên, là nơi thực dân Pháp xây dựng thành nhà tù để giam giữ và tra khảo các chiến.sĩ cộng sản. Tại đây hơn 200 người mà thực dân Pháp coi là những phần tử cộng sản nguy hiểm từ các tỉnh đã bị tập trung giam giữ. Nơi đây những người cộng sản vẫn tiếp tục cho ra đời tờ báo “Sông Công” phản ánh tình hình sinh hoạt nội bộ, diễn biến tình hình trong nước và thế giới. Tháng 7 năm 1944, chi bộ Căng Bá Vân bí mật họp bàn thực hiện nghị quyết của Xứ uỷ, trong đó có việc rút một số đồng chí ra khỏi Căng, bổ sung cho phong trào cách mạng đang sôi sục ở bên ngoài. Ngày 21/8/1944, tám Đảng viên Cộng sản đã bí mật vượt Căng an toàn đó là các đồng chí Trần Kiên, Khoát Hổ, Phạm Bá Thoan, Hà Kế Tấn, Hoàng Đức Viên, Nguyễn Danh Đích, Nông Văn Đô, Bùi Văn Hách. Sau thất bại này thực dân pháp giải tán Căng vào tháng 10 năm 1944 và chuyển số tù nhân còn lại về các nhà tù Sơn La, Nghĩa Lộ.

Di tích lịch sử nhà tù Chợ Chu

Nhà tù Chợ Chu do thực dân Pháp xây dựng từ năm 1916 để giam giữ những người yêu nước và các chiến sĩ cách mạng. Từ năm 1933, chúng đã giam ở đây những người chiến sĩ cộng sản đưa từ nhà tù Sơn La và một số nơi khác về. Năm 1940 sau khi cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn thất bại, thực dân Pháp đã bắt nhiều gia đình vợ con của các chiến sĩ khởi nghĩa ở đây về giam giữ. Năm 1943 chúng đã tiếp tục đưa gần 100 chính trị phạm từ các nhà tù Hoả Lò (Hà Nội), Sơn La, Hòa Bình, Thái Nguyên về nhà tù Chợ Chu, là một trại giam lớn và kiên cố của thực dân Pháp. Nhưng trong tù vẫn có tổ chức chi bộ đảng hoạt động bí mật. Ngày 21/0/1944 dưới sự chỉ đạo của Trung ương và Xứ uỷ Bắc Kỳ, các chiến sĩ cách mạng đã tổ chức cho 12 đồng chí vượt ngục thành công, đó là các đồng chí Song Hào, Nhị Quí, Lê Hiến Mai, Tạ Xuân Thu, Phạm Ngọc Bảy, Vũ Phong, Chu Nhừ, Hoàng Bá Sơn, Lê Cung Đình, Nguyễn Cao, Trần Tùng, Trần Thị Môn.

Di tích nhà tù Chợ Chu còn tương đối nguyên vẹn có giá trị nghiên cứu tham quan, giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.

Di tích Điềm Mạc

Xã Điềm Mạc thuộc vùng sâu, vùng xa của huyện Định hóa, Thái Nguyên. Sống ở dây đa số là người dân tộc Tày. Địa hình của xã núi non hiểm trở. Tại đây có dãy núi Hồng như bức tường thành che chắn, có cánh đồng màu mỡ, đồi chè, đồi cọ xanh tươi. Tháng 11-1946 ông Nguyễn Lương Bằng và ông Trần Đăng Ninh lựa chọn vùng này chuẩn bị căn cứ cho Trung ương.

Ngày 20-5-1947, Hồ Chủ tịch về ở trên đồi Khau Tý thuộc xã Điềm Mạc. Nhiều cơ quan và cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước đã ở tại đây như các vị Tôn Đức Thắng, Nguyễn Lương Bằng, Trường Chinh, Đỗ Mười … Nhân dân các dân tộc ở đây đã bảo vệ, che trở, nuôi dưỡng cán bộ lãnh đạo, góp phần cho kháng chiến thành công. Hàng chục năm đã qua, bao kỷ vật thời ấy còn được người dân và chính quyền lưu giữ rất trân trọng như con dao, chiếc thạ đựng mỡ, mảnh lụa hoa Bác Tôn tặng cho gia đình ông Thạch …

Cụm di tích này thuộc danh mục các di tích lịch sử được đầu tư, tôn tạo bảo vệ để các thế hệ mai sau hiểu rõ hơn về một vùng đất cách mạng.

Di tích đền Đuổm

Đền nằm ở chân núi Đuổm, xã Động Đạt, huyện Phú Lương, sát ngay quốc lộ 3, cách thành phố Thái Nguyên 24 km về phía tây bắc. Đền được xây dựng từ thời nhà Lý, thờ phò mã Dương Tự Minh và hai người vợ là Diên Bình Công chúa và Thiều Dung Công chúa. Di tích này gồm đền Thượng, đền Trung và đền Hạ đến nay đã dược sửa chữa nhiều lần.

Các công trình trong cụm di tích đền Đuổm được xây dựng trên một vùng thiên nhiên đẹp. Đây là nơi thác của phò mã Dương Tự Minh khi về già. Ba chỏm núi ở giữa cánh đồng trông như những cánh nhạn bay. Đền được xây dưới chân núi Điểm Sơn. Phía trước đền là cánh đồng rộng, có sông Phú Lương chảy qua và xa xa là những dãy núi trùng điệp.

Đền Đuổm vừa là di tích lịch sử, vừa thắng cảnh của Thái Nguyên.

Bảo tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam

Bảo tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam được xây dựng vào năm 1960 trên một khuôn viên rộng, có nhiều cây cổ thụ tại trung tâm thành phố Thái Nguyên. Bảo tàng có tổng diện tích 28.000 m² với hơn 3.000 m² sử dụng cho việc trưng bày, kho bảo quản hiện vật và các hoạt động khác. Bảo tàng đã trưng bày, giới thiệu được di sản văn hóa truyền thống của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Hiện nay, Bảo tàng lưu giữ hơn 10.000 đơn vị tài liệu, hiện vật thuộc di sản văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam.

Hệ thống trưng bày gồm 6 phòng sử dụng gần 2.000 tài liệu khoa học.

- Phòng mở đầu: khái quát đặc trưng văn hóa các dân tộc Việt Nam.

- Phòng Việt – Mường gồm dân tộc: Việt, Mường, Thổ, Chứt.

- Phòng Tày – Thái gồm các dân tộc: Tày, Nùng, Thái, Lào, Lự, Sán Chạy, Bố Y.

- Phòng Mông – Dao và nhóm Nam Á khác gồm dân tộc: H’mông, Dao, Pà Thẻn, La Chí, La Ha, Cờ Lao, Pu Péo.

- Phòng Môn – Khmer gồm các dân tộc: Khơ Mú, Mảng, Kháng, Xinh Mun, Ơ Đu, Khmer, Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, H’rê, Mnông, Xtiêng, Bru- Vân Kiều, Cờ Tu, Giẻ Triêng, Mạ, Co, Tà Ôi, Chơ Ro, Brâu, Rơ Măm.

- Phòng Hán – Hoa, Tạng Miến, Mạ, Ô-pô-li-nê-di gồm các dân tộc: Hoa, Ngái, Sán Dìu, Hà Nhì, La Hủ, Phù Lá, Lô Lô, Cống, Sila, Gia Rai, Êđê, Chăm, Raglai, Chu-ru.

Bảo tàng đã thu hút nhiều khách trong nước, ngoài nước và kiều bào đến thăm quan, tìm hiểu bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

DANH THẮNG

Hồ Núi Cốc

Hồ cách trung tâm thành phố Thái Nguyên 15 km về hướng tây nam. Đi theo tỉnh lộ Đán – Núi Cốc trải nhựa phẳng phiu, uốn lượn qua những cánh rừng bạt ngàn, tít tắp là tới khu du lịch Núi Cốc. Hồ nằm giữa một khung cảnh thiên nhiên kì thú “sơn thủy hữu tình”. Nơi đây đã nổi tiếng bởi nét đẹp thiên tạo tư bao năm. Núi Cốc tên gọi một vùng đất, vùng hồ nên thơ, lung linh sắc màu huyền thoại của câu chuyện tình thủy chung trong truyền thuyết Nàng Công – Chàng Cốc.

Hồ Núi Cốc là hồ nhân tạo, chắn ngang dòng sông Công, nằm trên địa phận huyện Đại Từ, ở trên cao lưng chừng núi. Hồ được khởi công xây dựng năm 1993, hoàn thành cơ bản năm 1994. Hồ gồm một đập chính dài 480 m và 6 đập phụ. Diện tích mặt hồ rộng 25 km². Lòng hồ sâu 23 m, dung tích nước hồ là 175 triệu m³. Hồ có khả năng khai thác từ 600-800 tấn cá/năm. Trên mặt hồ rộng mênh mông có tới hơn 89 hòn đảo, có đảo là rừng cây xanh, có đảo là nơi trú ngụ của đàn cò, có đảo là quê hương của loài dê, có đảo có đền Bà chúa Thượng Ngàn. Hồ Núi Cốc là danh thắng và là nơi nghỉ mát đẹp. Hiện nay hệ thống nhà nghỉ và bến tắm đã được quy hoạch và xây dựng tương đối tốt, phục vụ khách du lịch đến thăm quan nghỉ ngơi, vui chơi giải trí.

Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà

Hang nằm ở trên đỉnh núi Phượng Hoàng cách thành phố Thái Nguyên 42 km theo quốc lộ 1B Thái Nguyên – Lạng Sơn. Từ chân núi lên tới cửa hang phải leo qua 100 m toàn là đá tai mèo, mất khoảng nửa giờ. Từ dưới nhìn lên, núi có hình hai con chim phượng hoàng nằm ấp nhau. Sở dĩ núi mang tên Phượng Hoàng vì theo huyền thoại ngày xưa trên núi có một đôi chim phượng hoàng sống rất hạnh phúc và đã sinh hạ được một cặp trứng. Ngày ngày, chim bố đi kiếm mồi cho chim mẹ nằm ấp trứng. Một ngày kia mải theo đàn mái mới, chim bố đã quên nhiệm vụ và không trở về. Rồi một hôm chợt nhận ra, nó quay trở về nhưng chim vợ đã hóa đá. Quá ân hận, nó nằm ở ngọn núi đối diện ngóng sang để mong người vợ trở lại đời thường, nhưng đợi mãi nó cũng đã hóa đá và từ đó núi mang tên Phượng Hoàng. Lên tới cửa hang, từ đây du khách có thể phóng tầm mắt bao quát được phong cảnh ở vùng này. Hang gồm có 3 tầng: tầng thượng là hang Dơi, tầng giữa gọi là hang Sáng, tầng cuối gọi là hang Tối. Hang Sáng rộng và thoáng, ánh sáng ở cả 3 cửa hang chính chiếu vào những nhũ đá trong hang lung linh, huyền ảo. Đứng trước những nhũ đá muôn hình vạn trạng, du khách thoả sức tưởng tượng: nào là hình người mẹ cõng con lên nương, nào là từng bầy người nguyên thủy đang săn đuổi thú, nào là hình đèn lồng ngàn tấn. Tất cả đều rất hấp dẫn khách du lịch.

Dưới núi có hang Suối Mỏ Gà. Cửa hang rộng chừng 100 m, có nước suối chảy từ trong lòng hang ra. Phía trước hang có nhiều thác nước nhỏ nhiều bến tắm, nhiều mô đá, đảo đá bậc ngồi, nước mát trong, phong cảnh hữu tình. Sau khi du khách vãn cảnh trên núi Phượng Hoàng, suối nước và bến tắm hang Mỏ Gà là nơi tắm mát, nghỉ ngơi lý tưởng cho du khách những mùa oi ả …

Núi Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà là một quần thể thăng cảnh dẹp vào bậc nhất của tỉnh Thái Nguyên bởi phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, hang động đẹp. Điểm du lịch này hiện đang thu hút rất nhiều khách du lịch.

PHÚ THỌ

Diện tích: 3.519 km²

Dân số (2001): 1.288.400 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Việt Trì

Các huyện: Thị xã Phú Thọ; huyện: Hạ Hòa, Thanh Ba, Đoan Hùng, Lâm Thao, Yên Lập, Thanh Sơn, Tam Nông, Thanh Thủy, Phù Ninh, Cẩm Khê.

Dân tộc: Việt (Kinh), Mường, Dao, Sán Chay

Phú Thọ là tỉnh thuộc miền núi trung du Bắc bộ. Phía bắc giáp Tuyên Quang và Yên Bái, phía đông giáp Vĩnh Phúc; phía đông nam giáp Hà Tây; phía tây giáp Sơn La; phía nam giáp Hòa Bình. Phú Thọ cách Hà Nội 90 km.

Địa hình của tỉnh chủ yếu là đồi núi. Phú Thọ có 3 con sông lớn chảy qua: sông Hồng (sông Thao), sông Lô và sông Đà. Giao thông bằng đường bộ, sắt và thủy đều thuận lợi.

Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,4°C.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Phú Thọ là một vùng đất tổ cội nguồn của dân tộc Việt Nam. Nơi đây các vua Hùng đã dựng Văn Lang – quốc gia đầu tiên của Việt Nam, thủ đô là Phong Châu. Nhân dân Phú Thọ có truyền thống dựng nước và giữ nước, có nền văn hóa rực rỡ từ lâu đời. Những di chỉ khảo cổ văn hóa Sơn Vi, Đồng Đậu, Làng Cả và nhiều đình, chùa, lăng, tẩm còn để lại quanh vùng núi Nghĩa Lĩnh cho thấy đất Phong Châu là một trung tâm văn hóa của dân tộc. Phú Thọ là mảnh đất có nhiều dân tộc cùng sinh sống, có truyền thống văn hóa, âm nhạc phong phú. Đây là vùng đất có nhiều lễ hội, đáng kể nhất là lễ hội đền Hùng (10/3 âm lịch). Người Mường có nhiều truyện thơ, ca dao, tục ngữ, hát xéc bùa, hát ví, hát đúm. Họ hát trong lao động sản xuất, trong các dịp hội hè, cười xin. Người Việt nổi bật có hát xoan, hát ghẹo. Hát xoan là lối hát nghi lễ, phổ biến ở Kim Đức, An Thái. huyện Lâm Thao. Hát ghẹo là lối hát giao duyên nam nữ (tựa như hát Quan họ). Hát ghẹo phổ biến ở vài xã của huyện Tam Nông và huyện Thanh Sơn.

Lễ hội truyền thống hàng năm thường diễn ra vào mùa xuân, dưới đây là một số lễ hội tiêu biểu:

Hội Đền Hùng

Lễ hội đền Hùng là dịp giỗ tổ thiêng liêng. Hàng năm vào cuối xuân, nhân dân cả nước lại hướng về đất tổ, nô nức hành hương tưởng niệm các vua Hùng, dòng vua mở nước và dựng nghiệp, lập ra nhà nước Văn Lang cổ đại. Lễ hội hàng năm được tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch, ngày giỗ tổ Hùng Vương. Chính hội từ ngày 8 tháng 3 và kết thúc vào ngày 11 tháng 3 âm lịch. Sáng mồng 10 là buổi quốc lễ, sau đó là các đám rước đặc sắc, các cuộc hát thi (hát ca trù, hát xoan …), cùng các trò chơi truyền thống của người Việt, người Mường. Hội đền Hùng là một ngày hội quần tụ ca ngợi sự hưng thịnh của nòi giống, là biểu tượng của tinh thần cộng đồng, nhắc nhở người dân Việt Nam chung sức xây dựng đất nước ngày một phồn vinh. Lễ hội năm nào cũng nhộn nhịp, chào đón hàng chục vạn người hành hương từ mọi miền đất nước, cũng như kiều bào và khách nước ngoài.

Hội Bạch Hạc

Hội Bạch Hạc hay còn gọi là hội tung còn, hàng năm diễn ra từ ngày 3 đến ngày 5 tháng 1 âm lịch tại xã Bạch Hạc, thành phố Việt Trì, thờ Thổ lệnh Đại vương. Lễ hội có tục tế, rước thánh qua sông Lô sang làng kết nghĩa Tiên Cát (thờ Thạch Khanh, anh em sinh đôi với Thổ Lệnh Đại vương). Trong lễ hội có trò thi tung còn ở Đền Cả, lễ tiến còn, ngâm thơ còn và cúng cơm còn. Ngày cuối lễ hội có lễ hạ còn và cướp còn cầu may.

Hội Chu Hóa

Lễ hội hàng năm diễn ra tại xã Chu Hóa, huyện Lâm Thao vào ngày 5 tháng 1 âm lịch nhằm tường nhớ 3 anh em Cả Đông, Nhị Đông, Tam Đông là tướng giỏi của vua Hùng thứ 18. Trong lễ hội có diễn trò “chạy kem” diễn lại sự tích thần làng.

Hội mở cửa rừng

Lễ hội diễn ra ngày 6-15 tháng 1 âm lịch hàng năm. Mở đầu là lễ cúng cung tên để mở hội săn bắn hàng năm. Sau đó từng đôi nam nữ múa theo điệu “gà phủ” thực hiện tín ngưỡng phồn thịnh.

Hội đánh cá

Hội đánh cá được tổ chức ở vùng đồng bào Mường thuộc xã Thanh Liệt, huyện Thanh Sơn. Đây là lễ hội mừng xuân tại khu vực ở sát bản. Ngày 3 tháng 1 dương lịch, tất cả dân bản dùng gậy và các thứ đập để khuấy nước làm cá hoảng sợ chui vào các giọ ẩn nấp, sau một hồi chuông người ta kéo giọ lên. Cá to dành cho lễ cúng, còn lại chia đều cho các gia đình.

Hội Cầu tháng giêng

Lễ hội mở vào ngày 27 đến 28 tháng 1 âm lịch ở tại làng Đào Xá, huyện Thanh Thủy. Người dược thờ cúng trong lễ hội là Thành Hoàng làng. Sau nghi lễ là các trò vui. tiêu biểu có múa voi và thổi cơm thi.

Hội Phết Hiền Quang

Lễ hội hàng năm được tổ chức vào ngày 13 tháng 1 dương lịch tại Hiền Quang, Tam Nông để tưởng nhớ Thiều Hoa, một nữ tướng giỏi của Hai Bà Trưng. Trong ngày hội có trò đánh phết (đánh cầu gỗ bằng gậy cong ở đầu).

Hội Xoan

Lễ hội được mở từ ngày 7 đến 10 tháng 1 âm lịch tại Kẻ Xoan, Hương Nha, Tam Nông để tưởng nhớ Xuân Nương, một nữ tường của Hai Bà Trưng. Trong hội có mở tiệc cầu xuân (cỗ chay), có trò trình nghề ở bãi sông trước đình.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích Đền Hùng

Từ Hà Nội theo quốc lộ số 2 đến thành phố Việt Trì (84 km). Đi tiếp 10 km nữa đến khu di tích Đền Hùng. Nơi đây gắn liền với truyền thuyết 18 đời vua Hùng xây dựng nên nước Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu.

Lăng vua Hùng: Tương truyền là mộ vua Hùng thứ 6. Sau khi Thánh Gióng đánh thắng giặc Ân bay lên trời, vua Hùng thứ 6 cởi áo vắt lên cành cây kim giao rồi hóa ở đó.

Đền Giếng: Nằm ở chân núi, phía đông nam. Trong đền có giếng Ngọc nên gọi là đền Giếng. Tương truyền hai nàng công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa con vua Hùng thứ 18 thường soi xuống giếng để chải tóc, chít khăn.

Trên núi Nghĩa Lĩnh ngày nay còn lưu nhiều di vật và phế tích từ thời nước Văn Lang đến thời nước Đại Việt như rìu đá, giáo đồng, bát đĩa gốm, sứ cột đá, thạp đất nung, gạch ngói v.v..

Khu vực đền Hùng là mảnh đất thiêng đối với dân tộc Việt Nam. Nơi đây cũng là điểm du lịch nổi tiếng, hàng năm đón hàng vạn lượt người đến tham quan.

Chùa Xuân Lũng

Chùa toạ lạc ở xã Xuân Lũng, huyện Lâm Thao. Chùa được khởi dựng vào đời Lý Trần. Chùa đã được trùng tu nhiều lần. Di tích còn lại hiện nay ở chùa là một bia đá có chiểu ngang 3,2 m, rộng 1,23 m, cao 0,95 m có niên đại 1377-1388 ở chính diện.

Chùa Phúc Thánh

Chùa tọa lạc ở trên núi Ngọc Phúc, xã Hương Nộn, huyện Tam Nông. Chùa do bà phu nhân Lê Thị Lan Xuân (vợ thứ 5 của vua Lý Thần Tông) dựng năm 1145 (đời vua Lý Anh Tông). Bà đã tu hành và mất tại đây (1171). Trên điện chùa còn có tượng bà gọi là tượng Thánh Mẫu. Mộ bà táng ở phía tây chùa.

Chùa Phúc Thánh là một trong số ít những ngôi chùa thời Lý còn lại đến nay với nét kiến trúc cổ kính làm bằng gỗ chò chỉ.

Núi Thắm

Núi Thắm còn có tên là núi Đầu Rồng, dài gần 4 km, chạy dọc theo đường lên khu công nghiệp Thanh Ba. Trên đỉnh núi có một cái ao nhỏ gọi là Ao Tiên, nước trong xanh, không bao giờ cạn. Xung quanh núi Thắm là hàng trăm ngọn dồi thoai thoải nằm kề nhau, nhấp nhô như bát úp. Trên vùng đồi này đã được quy hoạch trồng các loại cây công nghiệp như chè, sơn, trẩu … Nơi đây cũng đã mọc lên nhà máy chè, nhà máy xi măng, rượu, phân lân nung chảy và những trại chăn nuôi trâu, bò. Núi Thắm vừa là cảnh đẹp, vừa là một trung tâm kinh tế của vùng trung du.

Đầm Ao Châu

Ao Châu là một hồ nước lớn diện tích khoảng 2 km² nằm trên địa phận ba xã Ấm Thượng, Ấm Hạ và Y Sơn thuộc huyện Hạ Hòa cách thành phố Việt Trì 70 km. Du khách có thể đi bằng đường bộ, đường sắt hoặc đường thủy đến Ao Châu rất thuận tiện.

Đầm Ao Châu có hình dạng như đầu của con trâu khổng lồ có hai sừng choãi về hai phía sông Thao và sông Chảy. Mặt đầm trải rộng mênh mông, phẳng lặng, nước hồ trong xanh quanh năm. Vào những đêm trăng sáng, đầm Ao Châu trông giống như một bức tranh thủy mạc với rừng cọ, đồi chè, đồi vải, đồi mơ soi bóng lung linh trên mặt nước. Đến đầm Ao Châu. du khách sẽ được hít thở bầu không khí trong lành, được thường thức hoa trái và các món ăn đặc sản của địa phương như cá chép, ba ba, cua ốc … Đầm có 99 ngách là các con suối lớn nhỏ đan xen giữa các quả đồi. Thật thú vị khi du lịch trên thuyền vào sâu các ngách với gần 100 đảo, đồi nằm rải rác trong đầm, du khách như lạc vào một thế giới thiên nhiên kỳ thú. 99 ngách của đầm được ví như 99 con giao long đang trườn vào đầm ngậm nước. Xung quanh hồ là những đồi cây trĩu quả.

Ao Châu cùng với hệ thống hang động rừng Xuân Sơn, Ao Giời, suối Tiên đang là điểm du lịch hấp dẫn của tỉnh Phú Thọ. Du khách có thể lưu lại đây nhiều ngày mà vẫn không cảm thấy buồn tẻ, hiu quạnh

Hang động Xuân Sơn và rừng Xuân Sơn

Đây là một quần thể hang động kỳ ảo, nằm sâu trong rừng cây bạt ngàn bí ẩn thuộc xã Xuân Sơn, huyện Thanh Sơn, nằm về phía tây bắc của tỉnh Phú Thọ. Vào thăm hang động ở đây, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của các nhũ đá rủ xuống thành muôn hình kỳ lạ. Động Tiên là một hang ngầm trong lòng núi đá cẩm thạch dài 10 km. Trong hang có đường thông gió lên thẳng đỉnh núi, làm cho không khí trong lành mát dịu. Hồ nước có nhiều loài cá lạ hấp dẫn.

Rừng Xuân Sơn cỏ nhiều loại cây lạ, trong một ngày thay đổi màu lá tới bốn lần. Rừng có nhiều loại động vật quý hiếm như cầy bay, sóc bay … Khí hậu thiên nhiên môi trường ở đây rất trong lành, có thể phát triển nhiều loại hình du lịch. Xuân Sơn đang là điểm thu hút khách du lịch trong nước.

VĨNH PHÚC

Diện tích: 1.371 km²

Dân số (2001): 1.115.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Vĩnh Yên

Các huyện: Lập Thạch, Tam Dương, Bình Xuyên, Vĩnh Tường, Yên Lạc, Mê Linh

Dân tộc: Việt (Kinh). Sán Dìu, Sán Chay, Tày

Vĩnh Phúc là tỉnh thuộc miền núi trung du Bắc bộ, cách thủ đô Hà Nội 60 km về phía bắc, tiếp giáp các tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên về phía bắc, phía đông và đông nam giáp Hà Nội, phía tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía nam và tây nam giáp Hà Tây.

Địa hình của tỉnh chủ yếu là trung du và đồng bằng, đồi núi thấp. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,4°C. Vùng núi Tam Đảo khí hậu mát mẻ, nhiệt độ trung bình năm khoảng 21°C, là nơi nghỉ mát lý tưởng của miền Bắc.

Nền kinh tế của tỉnh trong những năm gần đây đã dần đi vào ổn định. Năng suất cây trồng khá, chăn nuôi gia súc, thủy sản phát triển ở hầu hết các địa phương của tỉnh.

Hệ thống giao thông của tỉnh đa dạng và tương đối phát triển. Tỉnh Vĩnh Phúc nằm gần kề ngay sân bay quốc tế Nội Bài, là điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế đối ngoại.

Vĩnh Phúc là tỉnh nằm ở trong vùng du lịch Bắc bộ, thiên nhiên đã tạo cho Vĩnh Phúc nhiều cảnh quan kỳ thú như Tam Đảo, Tây Thiên, hồ Đại Lải …

Nhiều di tích lịch sử của tỉnh đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Vĩnh Phúc là tỉnh thuộc vùng đất cổ của nước Việt Nam, nơi có nền văn hóa lâu đời đậm đà bản sắc dân tộc. Vĩnh Phúc cũng là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc ít người, nhiều lễ hội truyền thống được phục hồi và phát triển.

Dân tộc Mường ở Vĩnh Phúc có nền văn hóa dân gian khá phong phú. Các truyện thơ, ca dao, tục ngữ Mường phản ánh cuộc đấu tranh của con người với thiên nhiên, của nhân dân lao động đối với bọn áp bức thống trị, ca ngợi lao động, tình yêu lứa đôi.

Người Mường rất hay hát, thậm chí cả lúc thờ cúng, ma chay. Hát “xéc bùa” là điệu hát rất được ưa chuộng, cứ xong một bài hát lại có một đoạn nhạc cồng chiêng đánh theo một giai điệu nhất định. Ngoài ra dân tộc Mường còn có hát ví, hát đúm.

Người Việt (Kinh) có hát chèo, hát xoan, nhiều điệu múa dân gian của vùng đồng bằng trung du Bắc bộ.

Người Dao có vốn văn nghệ dân gian phong phú, nhiều truyện cổ, bài hát thơ ca. Phụ nữ Dao mặc y phục rất sặc sỡ. Các loại hoa văn của người Dao độc đáo. Họ in hoa văn trên vải bằng sáp ong. Phong tục cưới xin. ma chay mang đậm màu sắc tôn giáo.

Một số lễ hội tiêu biểu

Hội đình Tích Sơn

Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 3 tháng 1 âm lịch tại đình Tích Sơn thuộc phường Tích Sơn, thị xã Vĩnh Yên. Đình thở 7 thần Lỗ Bình Sơn (7 anh em nhà họ Lỗ, đời nhà Trần). Trong lễ hội có trò thi nấu cơm, thi kéo co nam nữ.

Hội Sơn Đồng

Lễ hội diễn ra hàng năm tại xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch từ ngày 4 đến 6 tháng 1 âm lịch. Hội có lễ tế thờ ông Bách (lạc tướng vua Hùng) và ông Điền (trông coi nghề cầy cấy). Lễ hội có trò trình nghề nông.

Hội Hạ Lôi

Lễ hội diễn ra tại đền Hạ Lôi thuộc huyện Mê Linh vào ngày 6 tháng 1 âm lịch hàng năm thờ Hai Bà Trưng và ông Thi Sách. Hội có tục rước kiệu. Tương truyền ngày 6 tháng 1 âm lịch là ngày khao quân của Hai Bà. Sau lễ rước kiệu là các trò vui dân gian.

Hội Dưng

Hội được mở từ ngày 6 tháng 1 đến 10 tháng 2 âm lịch hàng năm tại làng Văn Trưng, xã Thượng Trưng, huyện Vĩnh Tường. Hội có nhiều cuộc vui như đua thuyền, đốt pháo, đấu gậy, thổi cơm … Ngoài ra hội còn có trò vui “bắt chạch trong chum”.

Hội xuân làng Thổ Tang

Lễ hội bắt đầu từ ngày 14 tháng 1 âm lịch và kéo dài trong 10 ngày tại đình Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường. Đình Thổ Tang thờ Tản Viên và 3 vị thần Đất. Theo truyền thuyết Lâu Hổ Hầu tức Phùng Lộc Hộ là người có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông rồi hóa ở Thổ Tang. Tưởng nhớ công ơn của ông, dân làng đã lập đình thờ ông và hàng năm tổ chức lễ hội để kỷ niệm chiến công của ông. Trong hội có lễ rước từ miếu Trúc về đình làng và nhiều trò vui.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Bình Sơn

Tháp nằm gần kề với chùa Vĩnh Khánh (chùa Then) thuộc địa phận thôn Bình Sơn, xã Tam Sơn, huyện Lập Thạch. Tháp được xây dựng vào đời Lý – Trần.

Tháp Bình Sơn cao khoảng gần 16 m. Tháp có 11 tầng, mỗi tầng có mái lượn cong. Lòng tháp rỗng, bệ tháp hình vuông mỗi cạnh dài 4,45 m và được thu nhỏ dần đến đỉnh. Tầng trên cùng của tháp mỗi cạnh dài 1,55 m. Tháp được xây bằng gạch đất nung già, màu đỏ sậm, rắn chắc như sành, móng tháp được xây bằng gạch vồ, sâu tới hơn 1 m. Mặt ngoài các tầng tháp được ốp gạch mịn mặt, màu đỏ sậm, có hoa văn trang trí với đường nét cầu kỳ tinh xảo, hài hòa giữa các tầng tạo thành một khối kiến trúc hoàn hảo ở mọi góc độ.

Trải qua nhiều thế kỷ, tháp đã bị nghiêng lệch và sụt lở một số chỗ và đã được trùng tu năm 1972, nền tháp được tôn cao 4 m bằng một bệ bê tông, kiến trúc được bảo tồn như cũ.

Tháp Bình Sơn là một di sản của nghệ thuật kiến trúc độc đáo đời Lý – Trần còn được bảo tồn nguyên vẹn cho tới ngày nay.

Danh thắng Tây Thiên

Quần thể di tích Tây Thiên bao gồm: đền Chân Suối, đền Dầu, đền Cả, đền Thỏng, đền Cô, đền Cậu, chùa Đồng Cổ và đền Tây Thiên thuộc địa phận xã Đại Đình, huyện Tam Dương. Đền Tây Thiên ở độ cao 600 m, thờ Nữ Chúa Tam Đảo Năng Thị Tiêu. Tục truyền Bà là một trong bảy tiên nữ được Ngọc Hoàng phái xuống hạ giới để chữa bệnh, cứu độ chúng sinh. Bà đã kết duyên cùng vua Hùng Vương thứ 6 (Lang Liêu) và Bà đã có sắc phong là Quốc Mẫu Tây Thiên.

Đường lên đền Tây Thiên phải vượt qua nhiều khe, suối sâu, sườn núi dốc, rừng rậm. Cách Tây Thiên khoảng 500 m gần Thác Bạc (cùng tên với Thác Bạc ở Tam Đảo) là động Sách Hoa. Đi theo hướng Tây khoảng 1 km có chùa Đồng Cổ, đang lưu giữ 2 pho tượng đồng quí.

Đến Tây Thiên, là chuyến hành hương, leo núi, vãn cảnh. Khu danh thắng này đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1991.

Đình làng Phú Mỹ

Đình thuộc làng Phú Mỹ, huyện Mê Linh. Đình thờ vợ chồng Hùng Thiên Bảo – Trần Hang, hai tướng của Hai Bà Trưng.

Đình Phú Mỹ là một công trình kiến trúc mang đậm phong cách thế kỷ 18. Đại đình gồm 5 gian hai chái có chuôi vồ theo kiểu “tàn đao lá mái”.

Các đầu đao cong vút, bang đao bịt gỗ thành nhiều lớp tạo nên hoa văn lá sồi. Kiến trúc của đình nổi tiếng về điêu khắc và trang trí. Các đầu dư, đầu bẩy, câu đầu, ván giỏ được chạm nhiều đề tài: tam đa, người giao tranh với rồng, người cưỡi rồng, mây, tứ linh … Đình còn rất nhiều bức chạm mang phong cách kiến trúc thế kỷ 18.

Đình Hương Canh

Đình Hương Canh thuộc huyện Bình Xuyên. Đình được xây dựng vào đời Vĩnh Thịnh (1705-1719), kiến trúc theo kiểu chữ công gồm phương đình, thượng điện và hậu cung.

Đình thờ 7 vị thần: Thiên đệ Hoàng đế, Đông Ngạc Đại vương, Linh Quang Thái hậu …

Trong đình có nhiều bức tranh chạm trổ tinh vi với các chủ đề “Tứ linh”, “Tứ quý” ở các bức cốn, cửa võng … mang đậm phong cách nghệ thuật điêu khắc thời Hậu Lê.

Đình Hương Canh là một di tích văn hóa đã được xếp hạng.

Đình Thổ Tang

Đình thuộc xã Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 17. Đình Thổ Tang với kiến trúc cổ truyền phản ánh tư duy dân dã của người nông dân bằng những bức chạm trổ thể hiện cảnh sinh hoạt của người nông dân, cảnh trai gái tình tự, đá cầu, đánh hổ, đánh vật, chuốc rượu …

Đình Thổ Tang là một ngôi đình cổ.

DANH THẮNG

Khu du lịch Tam Đảo

Tam Đảo là một dãy núi lớn, rộng từ 10-15 km, dài khoảng 80 km theo hường tây bắc – đông nam. cách Hà Nội 86 km. Khu nghỉ mát Tam Đảo có diện tích 253 ha nằm trên độ cao 900 m so với mặt biển. Đây là một trong’những khu nghỉ mát giữa thiên nhiên, khí hậu rất hấp dẫn của Việt Nam.

Tam Đảo dược biết đến từ thời Lý – Trần (thế kỷ 13). Cho mãi đến đầu thế kỷ 20 (1904-1906), Tam Đảo mới được người Pháp xây dựng thành khu nghỉ mát, với 200 biệt thự, khách sạn, nhà hàng, sân chơi thể thao, bể bơi, sàn nhảy. Núi Tam Đảo có 3 đỉnh nổi lên như 3 hòn đảo: đỉnh giữa có tên Bàn Thạch cao 1.388 m; bên trái là đỉnh Thiên Nhị (chợ trời) cao 1.375 m, trên có tháp truyền hình cao 93 m, bên phải là đỉnh Phù Nghĩa cao 1.400 m. Thời tiết về mùa hè ở đây rất mát mẻ, trung bình thường từ 20-22°C.

Tới dây du khách có dịp đi thăm Thác Bạc, viếng thăm đền Bà Chúa Thượng Ngàn, leo lên đỉnh núi Phù Nghĩa, cầu Đài Tuyết, Am Gió, thang Mây, hồ Xạ Hương, đập làng Hà và rừng nguyên sinh cũng là những điểm tham quan và nghỉ ngơi lý thú ở Tam Đảo.

Vườn Quốc gia Tam Đảo có diện tích 36.883 ha. Thảm thực vật ở đây đặc trưng cho 5 kiểu rừng. Hệ thực vật có 904 loài thuộc 478 chi, 213 họ thực vật bậc cao, trong đó có 64 loài thực vật quí hiếm được ghi vào Sách Đỏ Việt Nam. Động vật gồm có 307 loài, trong đó 56 loài động vật quí hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (gồm 22 loài thú, 9 loài chim, 17 loài bò sát, 7 loài lưỡng cư và 1 loài côn trùng).

Tam Đảo đã và đang trở thành điểm du lịch tham quan hấp dẫn. Vào mỗi mùa hè, điểm du lịch này thu hút hàng ngàn du khách tới nghỉ ngơi, dưỡng bệnh.

Hồ Đại Lải

Đại Lải là một hồ nước nhân tạo thuộc địa phận huyện Mê Linh, cách Hà Nội khoảng 50 km.

Hồ rộng 525 ha. Trên mặt hồ có đảo chim rộng 3 ha, chỗ cao nhất trên 23 m, phía tây và tây nam hồ là núi Thằn Lằn. Đứng trên đỉnh núi có thể quan sát được toàn cảnh khu vực hồ. Mặt hồ trong xanh, nhiều bãi tắm nhân tạo đẹp và bằng phẳng chạy theo những chân đồi lúp xúp.

Đại Lải là một điểm du lịch nghỉ ngơi và an dưỡng của tỉnh Vĩnh Phúc cũng như các vùng phụ cận. Khí hậu ở đây mùa hè mát mẻ, mùa đông ấm áp, phong cảnh thiên nhiên đẹp. Rừng Ngọc Thanh ở khu vực hồ có 500 ha rừng tự nhiên, 300 ha rừng mới trồng với hệ động thực vật phong phú. Đại Lải là một điểm du lịch rất thích hợp cho loại hình du lịch cuối tuần, ngày càng hấp dẫn du khách.

Làng nghề gốm sứ Hương Canh

“Ai về mua vại Hương Canh”

Câu ca dao còn lưu truyền cho tới ngày nay đã chứng minh được sức sống của làng nghề gốm sứ vốn đã nổi tiếng từ lâu đời của tỉnh Vĩnh Phúc. Hương Canh cách Hà Nội khoảng 52 km.

Làng nghề gốm sứ Hương Canh ngày xưa chuyên sản xuất các loại đồ sành sứ bình dân phục vụ cho sinh hoạt hàng ngày của tầng lớp nhân dân như vại, chum đựng nước, ấm đun nước, sắc thuốc … Các mặt hàng của Hương Canh đều có mặt ở hầu hết các nơi trên đất nước bởi trình độ nung tốt cũng như kỹ thuật nhào nặn và khuôn mẫu đạt đến độ tinh xảo. Khác với gốm sứ Bát Tràng là loại gốm sứ tráng men, còn gốm sứ Hương Canh chuyên về mộc nhưng vẫn đứng vững trên thị trường.

Ngày nay, sản phẩm ở Hương Canh ngày càng đa dạng hóa, ngoài các sản phẩm truyền thống họ còn sản xuất thêm mặt hàng ngói lợp nhà và các loại bình, đồ giả cổ với chất lượng và mẫu mã đẹp.

Làng nghề gốm sứ Hương Canh đang ngày một phát triển giúp cho đời sống người dân ở đây có công ăn việc làm và thu nhập khá. Làng nghề sôi động hẳn lên nhờ lượng khách đến tham quan và mua hàng.

Chợ Tam Lộng

Đây là phiên chợ “cưới” họp hàng năm vào ngày 25 tháng 12 của đồng bào H’mông quanh vùng xã Tam Lộng.

Ngày phiên chợ trai gái H’mông tới đây rất đông có cả ông bà già đi theo, quần áo chỉnh tề. Trai gái gặp gỡ nhau trao đổi tâm tình. Chợ họp đến chiều tối thì tan. Sau những lời giao ước với bạn bè, trước khi chia tay, những cặp trai gái đã ý hợp tâm đầu dắt nhau vào chợ ăn uống. Những cặp trai gái làng sẽ thành vợ chồng, cưới xin theo tục lệ của bản

BẮC GIANG

Diện tích: 3.822 km²

Dân số (2001): 1.522.000 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Bắc Giang

Các huyện: Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế, Lạng Giang, Yên Dũng, Việt Yên, Tân Yên và Hiệp Hòa

Dân tộc: Việt (Kinh), Nùng, Tày, Sán Chay, Sán Dìu, Hoa

Bắc Giang là tỉnh ở miền trung du và giáp với châu thổ đồng bằng Bắc bộ. Phía bắc và đông bắc giáp tỉnh Lạng Sơn, phía tây và tây bắc giáp Hà Nội, Thái Nguyên, phía nam và đông nam giáp tỉnh Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh.

Địa hình: đồng bằng, trung du, miền núi.

Khí hậu: chia làm 2 mùa: mùa đông từ tháng 10 đến tháng 3; mùa hè từ tháng 4 đến tháng 9. Nhiệt độ trung bình năm 24°C.

Giao thông: Tương đối thuận tiện

Đường sắt: Từ Bắc Giang có thể về thủ đô Hà Nội, lên Lạng Sơn, sang Thái Nguyên và vùng công nghiệp mỏ Quảng Ninh.

Đường bộ: Hệ thống đường bộ thuận lợi có quốc lộ 1A chạy qua. Nhiều tuyến tỉnh lộ và huyện lỵ.

Đường sông: Tỉnh Bắc Giang có nhiều sông lớn (sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam) chảy qua tỉnh, thuận tiện cho vận tải đường sông, góp phần tưới tiêu nước phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, du lịch.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Bắc Giang là một vùng có nhiều cảnh đẹp và di tích lịch sử. Nhiều hồ chứa nước lớn tạo nên phong cảnh kỳ vĩ, phát triển được tiềm năng du lịch như hồ Cấm Sơn, Khuôn Thần.

Bắc Giang là một tỉnh vừa có truyền thống lễ hội văn hóa của đất Kinh Bắc, vừa có hội xuân của các dân tộc ít người. Là mảnh đất có nhiều dân tộc sinh sống như Việt, Nùng, Tày, Sán Chay, Sán Dìu, Hoa … vì vậy truyền thống nghệ thuật văn hóa ở đây cũng khá phong phú. Ngoài các làn điệu dân ca: hát xẩm, ả đào, chèo, Quan họ … còn có hát soong haocủa các dân tộc ít người sinh sống ở đây.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Yên Thế

Lễ hội hàng năm diễn ra vào ngày 16 tháng 3 dương lịch nhằm tưởng nhớ đến lãnh tụ nông dân Hoàng Hoa Thám đã lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp ròng rã suốt 30 năm trời. Cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã ghi thêm trang sử chói lọi vào lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta. Lễ hội diễn ra tại xã Phồn Xương, Yên Thế, nơi còn dấu ấn của đồn đất Phồn Xương, căn cứ của nghĩa quân Yên Thế khi xưa.

Lễ hội Cầu Vồng

Lễ hội Cầu Vồng diễn ra hàng năm vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch tại đình Cầu Vồng huyện Tân Yên (cách Hà Nội chừng 60 km về phía bắc) để tưởng nhớ công ơn những vị có công vì nước, 18 vị Quận công của dòng họ Dương. Sau lễ khai mạc. lễ dâng hương tường niệm là các màn trình diễn miêu tả chiến công của các anh hùng năm xưa. Trong hội còn có nhiều trò chơi dân gian như chơi cờ, vật võ, chơi đu …

Lễ hội Cầu Vồng gắn liền với truyền thống thượng võ của đồng bào Yên Thế. Nơi đã sản sinh nhiều danh tướng mà người nối tiếp xứng đáng là anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám. Truyền thống đó được đúc kết trong câu ca dao có tử hàng trăm năm trước: “Trai Cầu Vồng – Yên Thế, gái Nội Duệ – Cầu Lim”.

Hội trám rụng

Lễ hội thường được tổ chức vào mùa trám rụng khoảng tháng 8 âm lịch tại xã Đồng Vương, huyện Yên Thế. Quả trám là thức ăn ngon phải phân phối đều cho mọi người. Trong lễ hội thầy mo làm lễ, cầm trám tung cho mọi người nhặt để lấy may mắn.

Hội Xuân

Hội vui xuân của đồng bào dân tộc Sán Dìu và đồng bào Nùng. Lễ hội thường diễn ra vào ngày 15 tháng 1 âm lịch. Trong lễ hội có hát giao duyên nam nữ, các điệu tình ca sli (Nùng) và soọng cô (Sán Dìu).

Hội đền Suối Mỡ

Suối Mỡ thuộc xã Nghĩa Phương, huyện Lục Ngạn. Đền Suối Mỡ thờ thần bản thổ. Hàng năm lễ hội được mở vào ngày mồng 1 tháng 4 âm lịch nhằm cầu mong mùa màng tươi tết. Trong lễ hội còn có nhiều trò vui, đặc biệt là nam nữ hát giao duyên.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Khu di tích Suối Mỡ

Cách thị xã Bắc Giang 37 km, theo đường 31 và đường 293 về phía đông là tới suối Mã. Đền Suối Mỡ nơi thờ bà chúa Thượng Ngàn (công chúa Quế Mỵ Nương đời vua Hùng thứ 16), gồm đền Hạ, Trung, Thượng, nằm dọc theo dòng suối Mỡ Từ đền Hạ đến đền Thượng đi bộ khoảng 1 giờ, đi theo suối phải mất 2 giờ. Phong cảnh hữu tình. dòng suối có nhiều thác nước tung bọt trắng xoá

Đình Phúc Long

Đình Phúc Long được xây dựng vào thời Lê cách thị xã Bắc Giang 8 km về phía nam.

Đình thờ 6 vị Đại vương và Anh Tôn Công chúa là những người có công lớn với dân với nước.

Tòa đại đình gồm 5 gian, hai chái. Mái lợp ngói mũi hài. Đình có kết cấu khá độc đáo, vì kèo chồng giường, giá chiêng và bảy hiên, gỗ làm đình bằng gỗ lim với những mảng chạm khắc tinh vi. mang đậm màu sắc dân tộc.

Hiện nay đình còn lưu giữ được một số tài liệu và hiện vật có giá trị nghiên cứu khoa học và giáo dục truyền thống đó là các bức đại tự, hương án, đồ thờ cúng, một bài vị bằng đá, một bài vị bằng gỗ sơn son thếp vàng, một ngựa gỗ, hai câu đối …

Chùa Đức La

Chùa có tên chữ là Vĩnh Nghiêm tự. cách Hà Nội 80 km về phía bắc. Chùa tọa lạc tai thôn Quốc Khánh, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng.

Chùa được xây dựng vào đầu đời Trần. Chùa nằm trên một khu đồi thấp, sau lưng là dãy núi Cô Tiên, bên trái sát bờ sông Lục. Trước mặt chùa là những cánh đồng rộng, xen ke xóm làng, mờ xa là dãy núi Nham Biền nên thơ.

Kiến trúc chùa Đức La gồm có 4 khối chính. Khối thứ nhất gồm có chùa Hộ, tòa Thiêu Hương, chùa Phật. Chùa Hộ có bài trí nhiều tượng. Tòa Thiêu Hương lộng lẫy với ba lớp hoành phi và cửa võng thếp vàng, gian thứ hai bày nhiều tướng Phật và tượng các vị La Hán. Chùa Phật là thế giới của tượng Phật, mang dấu ấn kiến trúc thời Lê. Khối thứ hai là nhà Tổ đệ nhất. Kiến trúc đơn giản, đặc biệt là có tấm hoành phi “Trúc Lâm hội thượng” với ba pho tượng Trúc Lâm Tam tồ. Khối thứ ba là gác chuông cao hai tầng mái và khối thứ 4 là nhà Tổ đệ nhị, có 2 pho tượng Tổ tiêu biểu cho nghệ thuật tạc tượng thời Nguyễn.

Trải qua thời gian, cả bốn khối kiến trúc vẫn còn nguyên vẹn. Chùa từng là nơi thuyết pháp của Trúc Lâm Tam tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và là nơi định chức danh các tăng sĩ thời Trần. Chùa đã được trùng tu nhiều lần

Chùa Bổ Đà

Chùa thuộc xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên là trung tâm Phật giáo thời nhà Lê, vốn có nguồn gốc từ thời Lý thế kỷ thứ 11.

Chùa nằm trong một khuôn viên rộng có cảnh núi non đẹp, hấp dẫn du khách. Hiện nay chùa Bổ Đà vẫn là nơi huấn luyện tăng ni, Phật tử của hội Phật giáo tỉnh.

Đình Lỗ Hạnh

Đình ở xã Đông Lỗ, huyện Hiệp Hòa, là công trình kiến trúc độc đáo được xây dựng thời nhà Mạc, thế kỷ 16 (1576).

Lúc đầu đình Lỗ Hạnh chỉ là một tòa đại đình hình chữ “nhất”. Năm 1850, đình được sửa chữa thêm hậu cung thành kiểu chữ “công” và hai dãy tả, hữu vu phía trước. Đình gồm 5 gian, 2 trái, 48 cột. Chu vi cột cái 1,42 m, cao 4,61 m. Nền đình dài 23,5 m, lòng đình rộng 12,3 m. Các vì gian giữa kết cấu theo kiểu chồng giường- giá chiêng; vì gian bên kiểu kẻ chuyền – giá chiêng, các xà ngang liên kết các vì chuyền vươn xa đưa đầu mái vượt ra không gian khá lớn. Nhìn chung kiến trúc đình Lỗ Hạnh trông đồ sộ mà không nặng nề nhờ các bờ cong của 4 mái tương phản với mặt sân rộng trong điểm trung tâm của làng xã.

Đình Lỗ Hạnh hiện nay còn giữ được nhiều di vật khác: bộ tranh gỗ phủ sơn thế kỷ 18-19 vẽ cảnh bát tiên dài 2,23 m, cao 1 m; đôi nghè gỗ thế kỷ 17 sơn son thếp vàng, tượng bà chúa Tiên Dung cùng bài vị Cao Sơn Đại Vương, thần Thành Hoàng làng.

Đình Lỗ Hạnh đã được khắc ghi “Đệ nhất Kinh Bắc”.

Đình Thổ Hà

Đây là ngôi đình cổ được dựng vào đời Lê Hy Tông trên khu đất rộng 3.000 m² có nhiều cây cổ thụ thuộc làng Thổ Hà, huyện Việt Yên.

Đình được dựng theo kiểu chữ công, tòa bái đường dài 27 m, rộng 16 m, dựng trên nền cao 0,5 m xung quanh bó đá tảng xanh chia làm ba cấp, mái đình lợp ngói mũi hài to bản, bốn góc là những đầu đao cong vút. Đầu bờ nóc uốn quanh hình lười liềm, góc mái có gắn nghê, thú nhỏ bằng sành nung già lửa đỏ tía. Có tất cả 22 đầu bẩy lực lưỡng, chạm rồng, mây, nghê, thú rất trau chuốt. Bái đường chia làm 7 gian, 48 cột lim, bộ khung mái chạm trổ tinh vi, nhiều cảnh trí sinh động. Đặc biệt có khá nhiều hình thiếu nữ mặc váy dài, yếm, tóc búi trần hoặc chít khăn với nét mặt rạng rỡ trong tư thế cười phượng, đè rồng, hoặc đang nhảy múa giữa các lớp mây bồng bềnh. Lòng bái đường lát đá xanh nhẵn bóng. Bức cửa võng thếp vàng chạm trổ lộng lẫy làm cho bái đường càng thêm trang nghiêm cổ kính.

Theo tấm bia cổ để lại, đình Thổ Hà là kết quả công sức đóng góp của toàn thể dân làng Thổ Hà. Đình là niềm tự hào của dân làng.

Di tích cách mạng Hoàng Vân

Di tích thuộc huyện Hiệp Hòa, được gọi là ATK, là căn cứ chuẩn bị cho công cuộc giành độc lập, nơi ở của các đồng chí lãnh đạo Trung ương Đảng thời kỳ tiền khởi nghĩa (1940-1945). Nơi đây có 7 di tích được công nhận là di tích lịch sử cách mạng như đình Hoàng Vân, đình Vân Xuyên, Nghè Sư, đình Xuân Biểu, xóm Đá …

Di tích thành Xương Giang

Thành nằm ở xã Thọ Xương, cách thị xã Bắc Giang 4 km, bên cạnh quốc lộ 1A đi Lạng Sơn. Thành này do nhà Minh xây dựng vào thế kỷ 15 để trấn giữ nơi cửa ngõ đường rút quân phía bắc. Nghĩa quân Lam Sơn của Lê Lợi do tường Trần Nguyên Hãn chỉ huy sau gần một năm vây hãm, đánh chiếm thành Xương Giang trước khi viện binh của quân Minh qua ngả biên giới Lạng Sơn kéo xuống nước ta. Chính tại đây đã diễn ra trận đánh lịch sử thắng 10 vạn quân Minh. Hệ thống thành cổ Xương Giang hiện nay vẫn còn dài 600 m, có 4 cổng chính, diện tích khoảng 27 ha.

DANH THẮNG

Hồ Cấm Sơn

Hồ nằm trong địa phận huyện Lục Ngạn giáp ranh với Lạng Sơn. Bình thường mặt hồ rộng 2.600 ha nhưng đến mùa mưa, lũ nhiều, nước dâng cao, mặt hồ lúc này có thể rộng tới 3.000 ha. Chiều dài hồ gần 30 km, bề ngang nơi rộng nhất 7 km, chỗ hẹp nhất 200 m.

Xung quanh hồ là những dãy núi cao bao bọc, hay nói một cách khác bờ của hồ chính là những ngọn núi điệp trùng và cây cao bóng cả.

Với những dự án quy hoạch xây dựng xung quanh khu vực hồ Cấm Sơn, không bao lâu nữa, Cấm Sơn sẽ trở thành nơi tham quan nghỉ mát hấp dẫn với nhiều loại hình du lịch: bơi thuyền, leo núi, câu cá, đi bộ vào các làng xóm của đồng bào dân tộc, hay đi chơi rừng v.v..

Đi ô tô từ Hà Nội qua Bắc Ninh (31 km) qua Bắc Giang (51 km) đến sông Hóa (98 km) rồi rẽ vào Cấm Sơn.

Khu du lịch Khuôn Thần

Từ Bắc Giang đi ngược lên vùng Đông Bắc 40 km (phố Chũ) rẽ trái 10 km là tới khu du lịch Khuôn Thần thuộc địa phận huyện Lục Ngạn (nằm trong dự án đầu tư của nhà vua Thái Lan đang được triển khai).

Diện tích hồ 240 ha, xung quanh là dãy núi được phủ xanh, chủ yếu là thông. Lòng hồ có 5 đảo nhỏ được trồng thông xanh có tuổi từ 15-20 năm.

Diện tích rừng Khuôn Thần khoảng 700 ha, rừng tự nhiên 300 ha, rừng thông 400 ha. Xung quanh khu vực Khuôn Thần là vườn cây đặc sản: vải Thái Lan, vải thiều, hồng, na …

Tại khu vực này có đền Từ Mã, thờ danh tường thời Trần đã được nhà nước xếp hạng di tích văn hóa.

Du khách đến đây, có thể nghỉ ngơi ở những camping, dạo chơi trên hồ bằng thuyền đạp chân hoặc thuyền máy. Bạn sẽ được thưởng thức những sản phẩm địa phương như mật ong, rượu tắc kè, hạt dẻ … và tham dự các buổi sinh hoạt văn hóa với dân địa phương như hát soong hao của người Sán Chỉ, Cao Lan, Nùng, Tày.

Rừng cấm nguyên sinh Khe Rỗ

Khu rừng cấm thuộc xã An Lạc, huyện Sơn Động, có diện tích 7.153 ha với hệ thống thực vật phong phú gồm 236 loài thực vật, cây lấy gỗ, 255 loại dược liệu quý, 37 loài thú, 73 loài chim, 18 loài bò sát, đặc biệt có 7 loài thuộc loại động vật quý hiếm. Khu rừng có nhiều dòng suối nước trong vắt, chảy quanh co uốn khúc. Đây là’ một khu rừng cấm nguyên sinh còn giữ được vẻ hoang sơ rất thích hợp cho du khách tham quan và nghiên cứu.

Các điểm du lịch khác

Đình Phù Lãi (huyện Lạng Giang) là công trình kiến trúc đẹp, độc đáo. Đình chùa Tiên Lục (huyện Lạng Giang) có cây Dã Hương 1.000 năm tuổi. Hồ Hố Cao là nơi nghỉ mát tốt ở huyện Lạng Giang. Hồ Cầu Rễ thuộc huyện Yên Thế cảnh trí thiên nhiên đẹp. Trong huyện Yên Thế có đập Suối Cấy và đền Suối Cấy được coi là rất thiêng, là nơi có nhiều du khách tới viếng lễ.

BẮC NINH

Diện tích: 804 km²

Dân số (2001): 957.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Bắc Ninh

Các huyện: Quế Võ, Yên Phong, Tiên Du, Từ Sơn, Thuận Thành, Gia Bình, Lương Tài.

Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Nùng, Mường

Bắc Ninh là một tỉnh thuộc vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ. Phía bắc giáp Bắc Giang, phía đông và đông nam giáp Hải Dương, phía tây giáp Hà Nội, phía nam giáp Hưng Yên. Tỉnh lỵ Bắc Ninh cách Hà Nội hơn 30 km, theo quốc lộ 1A. Tỉnh có nhiều sông lớn, vì vậy hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt và đường sông đều thuận lợi cho việc phát triển kinh tế và văn hóa. Địa hình chủ yếu là đồng bằng, có nhiều địa danh đẹp đã nổi tiếng trong thơ ca: sông Cầu, núi Thiên Thai … Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,4°C.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Theo các kết quả nghiên cứu khảo cổ học thì người Việt cổ đã cư trú tại Bắc Ninh từ mấy ngàn năm trước đây. Những dấu vết còn lại về đô thị cổ Luy Lâu đã chứng minh rằng Bắc Ninh từng là một trong những đô thị cổ, một trung tâm thương mại khá phồn thịnh của người Việt từ thế kỷ thứ II tới thế kỷ X. Kinh Bắc là vùng đất đạo Phật sớm thâm nhập ngay từ những thế kỷ đầu công nguyên. Đến đời nhà Lý, Phật giáo đã đạt đến độ cực thịnh. Nhiều chùa, tháp được xây dựng ở đất Kinh Bắc và đã trở thành danh thắng, di tích lịch sử văn hóa, là nơi thăm quan vãn cảnh của khách thập phương.

Bắc Ninh là một vùng đất cổ, là một trong những chiếc nôi của nền văn minh Việt Nam, nơi hội tụ của nhiều nền văn hóa và tôn giáo lớn. Chính vùng đất này đã hình thành những huyền thoại đi vào tâm linh của cư dân người Việt. Vùng đất này đã sinh thành ra vương triều Lý- một triền đại đã khai mở nền văn minh Đại Việt. Đây cũng chính là nơi sinh ra nhiều danh nhân văn hóa lịch sử, quân sự kiệt xuất của đất nước như Lý Công Uẩn, Lý Nhân Tông, Nguyên Phi Ỷ Lan … Mảnh đất này là quê hương của những làn điệu dân ca Quan họ đặc sắc, tiêu biểu cho loại hình dân ca trữ tình Bắc Bộ, đậm đà bản sắc dân tộc.

Bắc Ninh còn là quê hương của chùa tháp, lễ hội và các sinh hoạt văn hóa dân gian. Mỗi lễ hội đều gắn với nét đẹp văn hóa truyền thống và những trang sử hào hùng của dân tộc.

Bắc Ninh ngày nay là một vùng đất có nhiều ngành nghề thủ công nổi tiếng cả nước: gỗ Đồng Kỵ, tranh Đông Hồ, đồng Đại Bái … đó là các điều kiện cho du lịch phát triển. Trên vùng đất cổ thấm đẫm bề dày văn hóa, cứ mỗi độ xuân về, người Kinh Bắc lại rộn ràng vui trẩy hội.

Hội Lim

Hội diễn ra vào 11 đến 13 tháng giêng âm lịch hàng năm. Lễ hội này gắn liền với một truyền thống văn hóa nổi tiếng của đất Kinh Bắc là hát Quan họ. Các “liền anh, liền chị” hát đối đáp từng cặp, hát trên đồi, hát trên thuyền, hát sau chùa … với đủ các làn điệu Quan họ khác nhau. Cung như các hội khác, hội Lim cũng cỏ đủ các phần từ lễ rước đến lễ tế cùng nhiều trò vui khác.

Hội Đình Bảng

Đình làng Đình Bảng thuộc huyện Từ Sơn, thờ 3 nhiên thần là Cao Sơn đại vương (thần Núi), Thủy Bá đại vương (thần Nước), Bạch Lê đại vương (thần Trồng trọt) và 6 nhân thần là 6 vị tổ của 6 dòng họ, có công dựng làng vào thế kỷ 15. Lễ hội hàng năm diễn ra từ ngày 12 đến ngày 16 tháng 3 âm lịch, dân làng Đình Bảng mở hội để tưởng nhớ công lao của các phúc thần. Trong ngày hội, trên bãi rộng trước cửa đình có các cuộc vui như đánh cờ, đánh vật, đánh đu, chọi gà, hát chèo, hát Quan họ trên hồ …

Hội Đông Hồ

Lễ hội diễn ra từ mồng 4 đến mồng 7 tháng giêng tại đình làng Đông Hồ, huyện Thuận Thành. Đây là một lễ hội mang tính chất hội làng nghề, nơi sản xuất tranh dân gian nổi tiếng. Tại đình làng có bán tranh dân gian và các loại hàng mã thờ cúng.

Hội chùa Phật Tích

Hội thường diễn ra trong 2 ngày từ 4 đến 5 tháng giêng âm lịch tại chùa Phật Tích nhằm tưởng nhớ công ơn của vua Lý Thánh Tông. Hàng năm lễ hội được mở ra cho khách hành hương đến để lễ Phật, nghe kinh, cầu yên, cầu phúc, đồng thời để thăm di tích và thắng cảnh của đất Kinh Bắc.

Lễ hội đền Đô

Lễ hội hàng năm được tồ chức tại đền Đô (nơi thờ 8 vị vua nhà Lý), làng Đinh Bảng, huyện Từ Sơn vào ngày 15 tháng 3 âm lịch. Lễ hội diễn ra trong 4 ngày. Hội mở vào ngày vua Lý Thái Tổ lên ngôi (còn gọi là lễ đăng quang). Hội có lễ trình thánh, có thi đấu cờ người, đấu vật và các trò vui khác. Đặc biệt có cuộc rước kiệu long trọng vào ngày chính hội (16-3) rất đông vui.

Khách thập phương đến dự lễ hội vừa để cúng lễ, vừa để vãn cảnh đẹp của đền Đô.

Lễ hội chùa Dâu

Hội mở vào ngày 8 tháng 4 âm lịch tại làng Dâu, Thanh Khương, huyện Thuận Thành. Chùa Dâu thờ Phật Mẫu Man Nương. Đây là lễ hội tiêu biểu cho sự hội nhập của tín ngưỡng nông nghiệp vào đạo Phật. Trong hội có lễ rước tượng bà Dâu đi qua các chùa trong hệ thống chùa Tứ Pháp, chùa Đậu, chùa Dâu, chùa Tưởng. Phần hội có thi làm bánh dầy là đặc sản của làng Dâu.

Hội chùa Tổ

Làng Vạn Ty, Thái Bảo, huyện Gia Bình, là quê hương của Huyền Quang (tức Lý Đạo Tái), một trong ba vị sáng lập thiền phái Trúc Lâm đời Trần. Lễ hội hàng năm diễn ra từ 18 đến 23 tháng 1 âm lịch. Sau lễ dâng hương cúng Phật là đến phần hội có thi vật, bơi trải và diễn xướng dân gian.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đô

Đền được xây dựng dưới thời nhà Lê. Đền đã được trùng tu nhiều lần, lớn nhất là vào triều Lê Trung Hưng thế kỷ 17 với kiểu “nội công ngoại quốc” xung quanh có tường thành vây bọc.

Đền được chia làm hai khu vực: nội thành và ngoại thành. Nội thành gồm nội thất và ngoại thất. Nội thất gồm nhà hậu cung đặt ngai thờ và bài vị tám vị vua Lý. Bao quanh nội thất có tường gạch cao 3 m, rộng 1 m. Ngoại thất gồm nhà vuông kiến trúc kiểu chồng diêm, 8 mái gồm nhà chủ tế, nhà kho, nhà khách, đền vua Bà (Lý Chiêu Hoàng). Giữa khu ngoại thất là 5 cửa rồng có đường lát đá xanh đi thẳng lên nhà vuông.

Khu vực ngoại thành sát với tường thành ở hai đầu hồi nhà khách, mỗi bên 4 gian nhà kiệu. Từ 5 cửa rồng đi thẳng tới sát bờ hổ là nhà biểu diễn rối nước theo kiểu chồng diêm 8 mái, 8 đao cong. Bên hồ bán nguyệt là nhà bia.

Đền Đô còn giữ được nhiều cổ vật quí, nhiều tài liệu lịch sử quan trọng, đặc biệt là tấm văn bia cổ của Trạng nguyên Phùng Khắc Khoan khắc vào năm 1602. Đền Đô không những chỉ là một di tích lịch sử văn hóa mà còn là một thắng cảnh đẹp của đất Kinh Bắc. (p.310).

Đền Bà Chúa Kho

Từ Hà Nội theo quốc lộ 1A qua ga Thị Cầu, rẽ trái đi khoảng 500 m là đến làng Cổ Mễ, xã Vũ Ninh, thị xã Bắc Ninh, nơi có đền thờ Bà Chúa Kho. Tương truyền Bà là một người phụ nữ Việt Nam đã khéo tổ chức sản xuất, tích trữ lương thực, trông nom kho tàng Quốc gia trong và sau chiến thắng Như Nguyệt (1076). Khi Bà qua đời, nhân dân đã lập đền thờ để ghi lại công ơn của Bà.

Đền thờ Bà được xây dựng theo kiến trúc thời Nguyễn, theo kiểu tam ban. Ban hạ kiến trúc kiểu tiền kê, hậu bẩy; ban trung theo kiểu thượng chồng rường, hạ kê trong, còn ban thượng dựng kiểu chồng rường, giá chiêng.

Đền Bà Chúa Kho hiện nay được tu sửa khang trang, thu hút nhiều khách thập phương từ Bắc đến Nam về lễ để xin cầu tài, cầu lộc, cầu may mắn.

Chùa Dâu

Chùa ở thôn Khương Tự (còn gọi là làng Dâu), xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành (cách Hà Nội 30 km). Chùa được dựng vào đầu thế kỷ thứ 3 ở vị trí là giao điểm những con đường lớn, nơi tiếp thu đạo Phật và trở thành trung tâm Phật giáo thời bấy giờ. Trong Phật điện chính có pho tượng lớn nữ thần Pháp Vân (nữ thần Mây) ngồi trên tòa sen, vì vậy chùa còn được gọi là Pháp Vân tự.

Trong khuôn viên chùa có ngọn tháp nổi tiếng, xây dựng thế kỷ thứ 6, với ý nghĩa như một thạch trụ ngăn cản luồng gió nghiệp chướng. Vì vậy, tháp mang tên Hòa Phong.

Chùa Bút Tháp

Chùa có tên chữ là Ninh Phúc tự, tọa lạc ở phía tây thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, cách Hà Nội khoảng 30 km. Chùa được dựng vào thời hậu Lê (thế kỷ 17), theo kiểu “nội công ngoại quốc”, ngoài cùng là tam quan, tiếp đó là gác chuông hai tầng tám mái, rồi đến chùa Hộ. Sau chùa Hộ là nhà thượng điện có bày các bộ tượng Tam thế, Tam thân, tượng Phật Bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay cao 3,7 m có 11 đầu, gần 1.000 tay, 1.000 mắt đặt trên tòa sen do rồng đội, bên dưới là các hình trang trí sóng nước, tôm cua, ốc rùa … bốn góc bệ là bốn pho tượng lực sĩ trông rất sống động. Trong chùa có nhiều cổ vật quí giá, nhiều tháp đẹp. Nổi tiếng nhất là tháp Báo Nghiêm, nơi đặt xá lị của Thiền sư Chuyết Chuyết. Tháp xây bằng đá, tám mặt, năm tầng, cao 13 m, đỉnh tháp hình nấm rượu. Tháp Tôn Đức năm tầng cao 10 m nơi đặt xá lị thiền sư Minh Hanh, vị tổ thứ 2 của chùa. (p.311).

Chùa được trùng tu nhiều lần. Đây là một trong những ngôi chùa danh tiếng vào bậc nhất ở Việt Nam.

Chùa Phật Tích

Chùa được khởi dựng vào khoảng thế kỷ 7-10 ở sườn núi Phật Tích, xã Phật Tích, huyện Tiên Du.

Đến đời Lý, chùa được trùng tu đại qui mô. Năm 1057, vua Lý Thánh Tông cho dựng cây tháp báu và đúc pho tượng mình vàng. Năm 1947, chùa bị hỏng nặng. Năm 1991 chùa được trùng tu theo kiến trúc như xưa.

Một số di vật khác hiện còn lại ở chùa như tượng Phật A Di Đà tạc bằng đá xanh ngồi trên tòa sen cao 1,87 m, một vườn tháp, bức chạm đá nhạc công và vũ nữ …

Đình làng Đình Bảng

Đình làng Đình Bảng thuộc huyện Từ Sơn, cách Hà Nội 20 km. Đây là một ngôi đình cổ kính nổi tiếng nhất của đất Kinh Bắc.

Đình được xây dựng năm 1700 và đến năm 1736 mới được hoàn thành. Đình thờ 3 vị Thành hoàng: Cao Sơn đại vương (Thần Đất), Thuỷ bá đại vương (Thần Nước) và Bạch lệ đại vương (Thần Trồng Trọt).

Tòa Bái Đường của đình có hình chữ nhật, dài 20 m, rộng 14 m chia làm bảy gian, hai chái nằm trên nền cao bó đá xanh có bậc cấp. Vẻ đồ sộ của đình thể hiện qua phần mái toả rộng và những cột lim hiếm thấy ở những ngôi đình khác. Có khoảng 60 cột lim lớn nhỏ có đường kính từ 0,55-0,65 m. Hoa văn trang trí trên các cấu kiện kiến trúc rất đa dạng, chạm trổ tinh vi, chau chuốt, hài hòa. Kết cấu bộ khung đình khá vững chắc, gắn với nhau bằng các loại mộng. Trong đình có bức chạm nổi “Bát mã quần Phi” với đường nét tài hoa phóng khoáng diễn tả các cảnh sinh hoạt trông thật vô cùng sống động.

Đình Đình Bảng là ngôi đình cổ rất hấp dẫn khách du lịch.

Đình Cổ Mễ

Đình Cổ Mễ là một ngôi đình lớn, được dựng vào năm 1681 tại làng Cổ Mễ. Đình được dựng theo kiểu chữ nhất với 5 gian, 2 vì. Đình thờ Trương Hồng, Trương Hát là những anh hùng có công giúp Triệu Quang Phục (549-570) chống giặc Lương.

Các mảng chạm khắc gỗ trong đình Cổ Mễ rất đẹp, thể hiện theo các đề tài Long Vân đại hội, Ngũ hổ tranh châu.

Kiến trúc đình Cổ Mễ mang những nét rất tiêu biểu cho làng quê Việt Nam. (p.312).

Đình Đông Hồ

Đình Đông Hồ còn gọi là đình tranh thuộc làng Đông Hồ, huyện Thuận Thành. Đình vừa là nơi thờ Thành Hoàng làng, vừa là chợ tranh của làng, là nơi giao lưu buôn bán tranh với khách hàng gần xa.

Đình hiện nay gồm có 5 gian bái đường, 2 gian hậu cung, kiến trúc theo kiểu chữ đinh mái lợp ngói mũi hài nhỏ. Đình còn giữ nhiều di vật quý. Đình Đông Hồ không chỉ là di tích mà còn là nơi sinh hoạt văn hóa của làng.

Di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt

Di tích lịch sử này thuộc thôn Thọ Đức, Tam Đa, huyện Yên Phong. Tại Thọ Đức, Lý Thường Kiệt đã cho xây dựng nhiều trại quân lớn hiện vẫn còn dấu tích trong lòng đất: trại Chĩnh, trại Chùa, trại Quýt, trại Mái ấm. Trên khu vực bãi Miễu, Lý Thường Kiệt cho xây dựng một phòng tuyến lớn chặn giặc ở cửa sông Thọ Đức. Xung quanh là các khu hậu cần: kho Dốc Gạo, kho Cung ở Gò Cung, kho Gươm ở gò Gươm.

Trong kháng chiến chống Tống 1077, khu vực Thọ Đức được xây dựng thành phòng tuyến kiên cố trong hệ thống phòng tuyến sông Như Nguyệt. Cánh quân đóng ở đây có nhiệm vụ chặn mũi tiến quân của giặc từ phía núi Tiêu Lát tràn sang và làm nhiệm vụ ứng cứu cho hai cánh quân ở khu vực Như Nguyệt và Thị Cầu. Cùng với hai cánh quân này đã tạo nên chiến thắng vang dội của quân dân nhà Lý mùa xuân năm 1077, đập tan nạn xâm lăng của nhà Tống.

Toàn bộ khu vực Thọ Đức hiện nay vẫn nằm trên một doi đất cao so với xung quanh. Đình, đền, chùa Thọ Đức cũng là những di tích lịch sử nằm trong hệ thống phòng tuyến Như Nguyệt trong cuộc kháng chiến chống Tống (1077).

Di tích Núi Dinh

Núi Dinh còn có tên gọi là núi Thanh hay núi Pháo Đài, nằm trên đất của hai phường Thị Cầu và Đáp Cầu. Trong lịch sử các cuộc kháng chiến chống xâm lược, núi Dinh luôn là điểm đóng quân, là phòng tuyến chống quân xâm lược, là nơi diễn ra nhiều cuộc chiến đấu ác liệt giữa ta và địch.

Tại núi Dinh, trong cuộc kháng chống Tống thế kỷ 11, Lý Thường Kiệt cho quân và dân xây dựng phòng tuyến sông Cầu thành một phòng tuyến chống giặc vững chắc. Dưới sự chỉ huy của Lý Thường Kiệt, đại quân đóng ở núi Dinh đã tổ chức phòng ngự và tấn công đánh bại đạo quân chủ lực của Quách Quỳ.

Thế kỷ 13, trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông, Trần Quốc Tuấn cũng cho xây dựng hệ thống phòng thủ ở Xương Giang và Thị Cầu. (p.313).

Đầu thế kỷ 15, quân Minh sang xâm lược và đã đóng quân ở đây (thành Thị Cầu). Đến tháng 3/1427 toàn bộ quân Minh đóng ở thành Thị Cầu đã kéo nhau ra đầu hàng.

Thời Tây Sơn, khu vực núi Dinh – thành Thị Cầu cũng là nơi đóng quân của nghĩa quân. Tại đây đã xảy ra cuộc giao chiến ác liệt giữa quân ta do tướng Phan Văn Lân chỉ huy với quân xâm lược Mãn Thanh.

Tháng 3/1946, núi Dinh là nơi đón tiếp chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người về thăm Bắc Ninh.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, trận địa pháo cao xạ đóng trên núi Dinh cùng với các trận địa xung quanh đã bắn rơi 5 máy bay Mỹ.

Núi Dinh là một di tích lịch sử, một điểm tham quan của du khách khi tới thăm vùng đất Kinh Bắc thơ mộng.

Đình Diềm

Ngôi đình thuộc thôn Viêm Xá (Diềm), xã Hòa Long, Yên Phong, Bắc Ninh, là một trong số những ngôi đình nổi tiếng còn lại ở làng quê Việt Nam. Đình thờ Trương Hồng và Trương Hát, có công đánh quân xâm lược nhà Lương. Đình được xây dựng vào đời Lê Hy Tông (1692). Làng Diềm là một làng cổ, nằm bên núi Quả Cảm và Sông Cầu, tạo nên vẻ đẹp “sơn thủy hữu tình”.

Đình nằm ở đầu làng, phía trước là đường vào làng, tiếp đến là một sân gạch rộng, rồi ba khối kiến trúc: đại đình, ống muống và hậu cung.

Đại đình được dựng trên nền cao bó đá xanh, bốn cột cái cao to đỡ bộ khung nâng mái. Nổi bật nhất trong tòa đại đình là tấm võng lớn, kiểu hình hộp lồng vào nhau, sơn son thiếp vàng rực rỡ, dày đặc các hoạ tiết trang trí trau chuốt, tỉ mỉ và sinh động. Tấm cửa võng án ngữ hết chiều rộng phía trên gian giữa từ thượng lương buông xuống và lùi dần về phía sau tới hai cột cái ở trong rồi chuyển thành ba mảng diềm bọc lấy khung cửa cấm. Ngoài những hình trang trí thường gặp như: rồng, phượng, mây, hoa, lá, muông thú … còn có những hình thiếu nữ trong tư thế cưỡi rồng duyên dáng. Trong đình còn có đôi phỗng bằng gỗ hình thù kỳ dị, khuôn mặt rất hài hước; có chiếc độc bình gốm lớn, trang trí hổ phù, rùa phun nước, rồng phượng chầu mặt trời …

Tại đây hàng năm làng tổ chức lễ hội. Đình Diềm là một di tích kiến trúc nghệ thuật đã được nhà nước xếp hạng.

Làng tranh Đông Hồ

Đây là một làng nghề vẽ tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam ở làng Đông Hồ, huyện Thuận Thành.

Nghề vẽ tranh dân gian của làng Đông Hồ đã có từ rất lâu đời. Trước đây họ vẽ tranh phục vụ tết Nguyên Đán. Ngày nay, họ vẽ tranh còn để (p.314) bán cho khách hàng có nhu cầu bất kỳ lúc nào. Nguyên liệu để vẽ tranh là giấy dó (giấy được làm bằng cây dó giã nhỏ, lọc và cán mỏng), màu vẽ lấy từ chất liệu thiên nhiên như gạch non, lá cây, rễ cây, đốt thành than, mài ra. Để tạo ra màu nền lấp lánh, họ phải dùng vỏ con sò, nghêu (còn gọi là điệp) nung lên thành vôi, giã nhỏ, trộn với nhựa cây, phết đều lên giấy dó để tạo ra màu nền. Hầu hết tranh Đông Hồ đều phản ánh ước nguyện hòa bình, hạnh phúc, ấm no. Có một số tranh vẽ về động vật như bò, lợn, chó, mèo là những con vật gần gũi với người nông dân. Đặc biệt một số tranh với mảng đề tài “hứng dừa”, “đám cưới chuột”, “đánh ghen” rất hấp dẫn khách trong và ngoài nước. Hiện nay, làng tranh Đông Hồ còn làm thêm đồ hàng mã để phục vụ việc tế, lễ.

Hàng năm, chợ tranh được họp vào dịp tết Nguyên Đán tại đình Đông Hồ. Khách ở quanh vùng và ở các tỉnh xa nô nức về chợ để mua tranh.

Hội thi đồ mã cũng được tổ chức tại đình từ chiều 14 tháng 3 đến ngày 18 tháng 3 âm lịch hàng năm. Chợ tranh và hội thi đồ mã được tổ chức hàng năm phần nào phản ánh được nét đặc thù trong hoạt động kinh tế – văn hóa của người dân làng Đông Hồ. (p.315).

QUẢNG NINH

Diện tích: 5.899 km².

Dân số (2001): 1.029.900 người.

Tỉnh lỵ: hành phố Hạ Long.

Các huyện, thị: thị xã Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái; các huyện: Bình Liêu, Hải Hà, Đầm Hà, Tiên Yên, Ba Chẽ, Vân Đồn, Hoành Bồ, Đông Triều, Cô Tô, Yên Hưng.

Dân tộc: Việt (Kinh), Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chay, Hoa.

Tỉnh Quảng Ninh là một tỉnh thuộc miền Đông Bắc Việt Nam. Phía bắc giáp Trung Quốc với 170 km đường biên giới. Phía nam giáp Hải Phòng.

Phía đông giáp vịnh Bắc bộ. Phía tây giáp các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang và Hải Dương. Bờ biển dài 250 km.

Nhiệt độ trung bình cả năm 25°C. Quảng Ninh có rừng, có biển, nhiều hải sản quý. Đặc biệt trữ lượng than đá ở Quảng Ninh chiếm 90% tổng trữ lượng than của Việt Nam.

Quảng Ninh với vịnh Hạ Long, di sản thiên nhiên thế giới, với hàng trăm di tích lịch sử, văn hóa, thiên nhiên khác là một trung tâm du lịch lớn của Việt Nam. Đến đây du khách có thể thăm các kỳ quan thiên tạo cũng như tìm hiểu các truyền thống văn hóa đặc sắc của địa phương.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Quảng Ninh là một vùng đất cổ. Các di tích khảo cổ ở Tấn Mài, Cửa Lục và một số đảo cho thấy ở đây có niên đại khoảng 300 ngàn năm, thuộc sơ kỳ Đồ Đá cũ đã có con người sinh sống. Nơi đây có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có phong tục tập quán riêng nhưng tất cả đều đoàn kết để xây dựng và bảo vệ quê hương. Vùng đất này đã chứng kiến bao chiến công hiển hách chống giặc ngoại xâm mà nổi bật là chiến thắng Bạch Đằng lịch sử, phá tan giặc Nguyên Mông thế kỷ 13.

Truyền thống anh hùng ấy đã thấm sâu vào nền văn hóa dân gian ở đất Quảng Ninh. Hàng năm, các lễ hội được tổ chức ở nhiều nơi trong tỉnh là để lường nhớ đến các sự kiện hào hùng đó.

Lễ hội Bạch Đằng

Dòng sông Bạch Đằng đời đời còn ghi chiến tích của những người anh hùng dân tộc chống giặc ngoại xâm. Đó là: Ngô Quyền với trận địa cọc gỗ đánh tan quân Nam Hán (năm 938), Lê Hoàn (năm 981); Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và các danh tường nhà Trần (năm 1288). (p.316).

Sau này, nhân dân tổ chức lễ hội kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng vào ngày 8-4 (âm lịch) có năm kéo dài tới 4 ngày đêm.

Phần lễ có dâng hương tại đền thờ Đức ông, miếu Vua Bà. Dân làng rước kiệu dọc bờ sông và giống như nghi lễ của cư dân sông nước, tục bơi trải là một nghi lễ quan trọng. Trên dòng sông lớn, cuộc đua tài của nhiều thuyền đua hình lá tre lao vun vút, tiếng hò reo của người dự hội trên bờ sông như làm sống dậy âm hưởng của trận chiến năm xưa.

Cùng với bơi trải, các trò chơi cũng được tổ chức ở nhiều nơi như đấu vật, đánh cờ người, chọi gà, … Trước kia hội còn tổ chức trò diễn, tái hiện cuộc tập trận của quân dân đời nhà Trần.

Lễ hội Bạch Đằng diễn ra trên vùng đất cổ với bao nhiêu chứng tích hào hùng, thu hút hàng vạn người khắp vùng châu thổ sông Hồng về dự.

Hội đền Cửa Ông

Đền Cửa Ông là một trong những di tích nhà Trần nổi tiếng ở vùng Đông Bắc. Đền có 3 khu: đền Hạ, đền Trung và đền Thượng tạo thành quần thể kiến trúc hình chân vạc trông ra vịnh Bái Tử Long hùng vĩ. Trong chiến tranh, đền Trung và đền Hạ đã bị phá hủy, ngày nay đền Hạ đã được phục hồi. Đền Cửa Ông thờ Trần Quốc Tảng, con thứ 3 của Trần Hưng Đạo cùng nhiều tướng lĩnh nhà Trần có công đánh giặc và trấn ải vùng Đông Bắc. Đền Cửa Ông còn thờ Hoàng Cầu, một tướng lĩnh người địa phương có công dẹp giặc.

Hàng năm, hội đền Cửa Ông chính thức mở vào ngày mùng hai tháng giêng cho đến hết tháng 3 (âm lịch). Đền Cửa ông có tiếng linh thiêng từ khi mới chỉ là một thảo am dưới gốc cây cổ thụ bên bờ cửa Suốt.

Vào mùa hội, đền Cửa Ông nườm nượp du khách từ khắp mọi miền đất nước. Khách đến dự hội có thể đi bằng đường bộ qua thành phố Hạ Long, cũng có thể đi bằng đường thủy ven vịnh Hạ Long, qua vịnh Bái Tử Long đến sát cửa đền Hạ.

Trước kia nhân dân ở địa phương có tổ chức ngày hội chính vào ngày mùng 2 tháng 3 âm lịch. Lễ hội được tổ chức linh đình tế lễ và rước kiệu bài vị Trần Quốc Tảng từ đền ra miếu ở xã Trác Chân, tên tục là Vườn Nhãn (theo truyền thuyết là nơi Đức Ông hóa trôi dạt vào …) và quay trở về đền tượng trưng cho cuộc tuần du của Đức Ông.

Hội chùa Long Tiên

Chùa Long Tiên được xây dựng cách đây không lâu (năm 1941) nhưng là ngôi chùa lớn nhất ở thành phố Hạ Long. Chùa tọa lạc ngay dưới chân núi Bài Thơ, một di tích lịch sử danh thắng nổi tiếng. (p.318).

Có thể nói chùa Long Tiên ngày nào cũng là hội. Khách du lịch Việt Nam và nước ngoài vào vãn cảnh chùa, các tín đồ dâng hương cúng Phật, tụng kinh … nhưng đông nhất là ngày rằm và mồng một hàng tháng và đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán.

Hội chùa Long Tiên không chỉ dành riêng cho các tín đồ đạo Phật, nó mang ý nghĩa tâm linh cao cả cho mọi người. Khi xuân đến, vào mùa trẩy hội của cả vùng Quảng Ninh, người ta gọi chùa Long Tiên là chùa Trình.

Ai cũng muốn đến chùa Long Tiên dâng hương trước rồi mới tiếp tục cuộc hành hương tới Yên Tử, tới hội đền Cửa Ông …

Trước kia, chùa Long Tiên mở hội chính vào ngày 24/3 (âm lịch), hội có tổ chức rước kiệu qua đền Đức Ông (đền thờ Trần Quốc Nghiễm là con cả Trần Hưng Đạo) đến đền thờ An Dương Vương ở Vụng Đâng qua Loong Toòng rồi quay lại chùa. Các cụ già vẫn thường kể lại các cuộc thi kiệu của nhiều đám rước, nhiều kiệu chạy nhanh đã bay qua các con ngòi như trong chuyện cổ tích …

Lễ hội Thập Cửu Tiên Công

Đền Thập Cửu Tiên Công (còn gọi là miếu Tiên Công) thuộc xã Cẩm La, đảo Hà Nam, huyện Yên Hưng. Ngôi đền này thờ 19 vị Tiên Công – những người có công đầu tiên quai đê lấn biển lập nên khu đảo Hà Nam trù phú, làng xóm đông vui như ngày nay.

Hàng năm dân làng mở hội vào ngày 7 tháng giêng (âm lịch) để tưởng nhớ công lao của các vị Tiên Công. Truyền thuyết kể lại rằng ngày mở hội chính là ngày các vị Tiên Công tìm ra mạch nước ngọt trên đảo cách đây trên 500 năm.

Tại đền Tiên Công các vị chức sắc làm lễ cáo yết Tiên Công và bình chọn 4 cụ thượng thọ khoẻ mạnh, gia đình hòa thuận, con cái chăm ngoan để làm lễ động thổ.

Ngày mồng 7, các cụ thượng thọ từ 70 tuổi trở lên cùng con cháu ra đền lễ Tiên Công. Con cháu đội các mâm lễ vật đi trước. Mâm lễ có trầu cau, rượu, xôi, gà hoặc thủ lợn, đặc biệt là các hương án trên có con long mã kết bằng hoa quả. Các cụ thượng thọ đi sau. Các cụ già yếu thì được con cháu khiêng bằng võng, che bằng lọng. Mỗi gia đình, dòng họ tạo thành một đám rước. Các đám rước nhập lại khi đến gần đền tạo nên một không khí tưng bừng náo nhiệt nhưng rất trang trọng, thiêng liêng.

Các cụ thọ vào đền dâng lễ vật và tế Tiên Công, đến giữa trưa phần lễ kết thúc.

Sau lễ tế đến lễ động thổ: bốn cụ đã được chọn bẻ bốn hòn đất đắp đê tượng trưng trước hương án Tiên Công và diễn trò đánh vật, nhằm biểu (p.319) thị tinh thần đấu tranh với thiên nhiên, tiếp tục sự nghiệp của các Tiên Công quai đê lấn biển, bảo vệ xóm làng.

Sau lễ động thổ, dân làng và dân các nơi khác đến bắt đầu vào cuộc hội náo nhiệt với các trò chơi như chọi trâu, chọi gà, đánh cờ người, chơi đu trai gái còn hát đám, hát chèo đường suốt ngày hôm đó.

Hội đình Trà Cổ

Trà Cổ nằm ở nơi ta “đặt nét bút đầu tiên để vẽ hình chữ S của bản đồ đất nước”. Trà Cổ có bãi biển đẹp lý tưởng cho du khách. Cư dân Trà Cổ vốn gốc ở Đồ Sơn.

Khoảng 600 năm trước đây, người Trà Cổ đã xây dựng được ngôi đình làng để thờ các vị tổ (Thành Hoàng làng).

Quận He (Nguyễn Hữu Cầu) một lãnh tụ nông dân khởi nghĩa thời Lê – Trịnh cũng được thờ tại đình. Ngôi đình lớn đại diện cho kiến trúc đỉnh làng của người Việt hiện nay vẫn được bảo tồn.

Hội đình Trà Cổ hàng năm diễn ra từ ngày 30/5 đến 6/6 (âm lịch).

Ngày 25/5 đoàn thuyền rước từ Trà Cổ về quê tổ Đồ Sơn. Ngày 30/5 thì thuyền từ Đồ Sơn quay về đến Trà Cổ.

Ngày 1/6, bắt đầu vào hội là lễ rước Vua ra bể (còn gọi là rước vua ra miếu), với nghi thức một đội quân cầm vũ khí, cờ thần, phường bát âm, bát bửu, tiếp đến là người cầm cờ vía phải là người cường tráng trẻ đẹp và có đạo đức được làng bầu chọn từ cuối hội năm trước cùng những người khiêng kiệu.

Sau lễ rước là cuộc thi các sản phẩm chăn nuôi trồng trọt, biểu thị chủ yếu là thi các chú lợn mà người ta gọi là các “Ông Voi”. Các Ông Voi được các cai đám và dân làng chăm sóc chu đáo từ nhiều tháng trước khi vào hội.

Nét độc đáo của hội đình Trà Cổ là hội thi làm cỗ, thi nấu ăn, ai nấu ăn giỏi đều được cả làng biết đến.

Ngày 6 là ngày kết thúc hội có múa bông. Trong ngày múa bông, người ta cầu mong trời đất thần linh phù trợ cho đánh bắt được nhiều cá tôm, buôn bán phát đạt, chăn nuôi, trồng cây tươi tốt, cuộc sống ấm no.

Lễ hội đình Quan Lạn

Lễ hội đình Quan Lạn (còn gọi là hội đua bơi Quan Lạn), là hội làng của người dân xã đảo Quan Lạn, một hòn đảo nằm ở khu trung tâm thương cảng cổ Vân Đồn.

Lễ hội được tổ chức vào ngày 18 tháng 6 (âm lịch) hàng năm nhưng hội kéo dài từ ngày 10 đến hết ngày 20 tháng 6. (p.320).

Lễ hội đình Quan Lạn vừa kỷ niệm chiến thắng giặc Nguyên Mông năm 1288 và chiến công của Trần Khánh Dư, một danh tướng của nhà Trần vừa là ngày hội cầu được mùa của cư dân vùng biển.

Hội được tổ chức trên bến Đình, nơi có đình Quan Lạn, một ngôi đình cổ trong số ít những ngôi đình còn giữ được cho đến ngày nay.

Ngày 10 tháng 6: khoá làng (một tục làm trong lễ hội của người Việt), dân trong làng không được đi bất cứ đâu nhưng những người làm ăn ở xa và khách thập phương lại có thể về làng dự hội.

Hội đình Quan Lạn có tục đua thuyền khác với bơi trải. Dân làng chia làm 2 phe Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ lập doanh trại riêng từ ngày 13 để luyện quân, chuẩn bị thuyền đua. Thuyền đua thường là thuyền đi biển trọng tải năm, sáu tấn, rộng và sâu lòng, được hạ buồm, trang trí đầu rồng ở mũi thuyền.

Ngày 16 làm lễ nghinh thần. Dâng lễ rước bài vị của Trần Khánh Dư từ nghè (cách đình 1,5 km) về đình. Dưới bến đôi thuyền đua tập luyện tạo một không khí tưng bừng náo nhiệt.

Ngày 18 tháng 6 vào 3 giờ chiều (năm nào cũng vậy thường lúc này nước triều lên tới sát bến cửa đình) hai bên bắt đầu xuất phát. Lính bên văn áo trắng quần xanh, chân quấn xà cạp xanh, lính bên võ quần áo xám hoặc đen. Tiếng chiêng trống, tiếng hô vang, cờ bay phần phật đầy khí thế. Mỗi khi 2 đàn giáp nhau ở sân đình, quân lính cùng dân chúng hét lớn vang dậy cả một vùng. Hai tướng múa những đường đao đẹp mắt, hai đoàn quân gặp nhau 3 lần, tượng trưng cho 3 lần đánh thắng quân Nguyên thời Trần. Tới lần thứ 3 hai đoàn quân tập hợp trước miếu, 2 vị tướng vào tế, khi quay trở ra thì cuộc đua thuyền mới chính thức bắt đầu.

Lễ hội đình Quan Lạn mang dấu ấn của một hội làng truyền thống nhưng đặc biệt hoành tráng thể hiện tinh thần thượng võ của dân tộc chống giặc ngoại xâm bảo vệ chủ quyền đất nước của những người dân vùng biển.

Lễ hội Yên Tử

Vùng núi Yên Tử ở xã Thượng Yên Công, thị xã Uông Bí. Nơi đây là trung tâm Phật giáo của nước Đại Việt thuở trước, nơi phát tích của thiền phái Trúc Lâm.

Trong quân thể di tích Yên Tử rộng lớn hiện có 11 chùa và hàng trăm am tháp. Chùa Đồng ở trên đỉnh cao nhất 1.068 m (so với mặt nước biển). Lên chùa Đồng du khách cảm tưởng như đi trong mây (“nói cười ở giữa mây xanh” – Nguyễn Trãi). Ở Yên Tử có ngọn tháp cổ cao 3 tầng bằng đá. Ngọn tháp có niên đại “Cảnh Hưng thập cửu niên – 1758”. Cũng không đâu có rừng tháp như khu Tháp Tổ ở Yên Tử gắn liền với những sự tích huyền thoại về ông vua nhà Trần và phái Thiền Trúc Lâm. (p.321).

Hội Yên Tử bắt đầu từ ngày 9 tháng giêng (âm lịch) và kéo dài hết tháng 3. Du khách đến hội chùa Yên Tử để được tách mình khỏi thế giới trần tục, thực hiện cuộc hành hương tôn giáo giữa thiên nhiên hùng vĩ.

Thú vui “như hội” là leo núi, lên đỉnh cao nơi có chùa Đồng. Trên đường đi chốc chốc lại gặp ngôi chùa, ngọn tháp, con suối, rừng cây mỗi nơi là một truyện cổ tích sâu lắng tình người. Lên đến đỉnh cao sau khi thắp nén nhang ai nấy như mình đang đứng giữa trời, lòng lâng lâng thoát tục. Khi trời quang mây tạnh, từ nơi đây có thể phóng tầm mắt dõi nhìn khắp vùng biển miền Đông Bắc.

Ca dao có câu:

Trăm năm tích đức, tu hành.

Chưa đi Yên Tử, chưa thành quả tu.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Quỳnh Lâm

Chùa Quỳnh Lâm nằm trên đồi trong dãy núi vòng cung Đông Triều, thuộc xã Tràng An, huyện Đông Triều, đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là di tích lịch sử và nghệ thuật (số 2009 QĐ/VH ngày 15/11/1991). Phía trước là hồ nước lớn, 3 phía còn lại là đồi núi bao bọc. Với thế đất này được gọi là thế ngai vàng, hay thế “Rồng chầu hổ phục”.

Chùa được hình thành từ đời Tiền Lý (khoảng cuối thế kỷ 5, đầu thế kỷ 6) và được tu sửa qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê. Đặc biệt chùa được tôn tạo và hoàn chỉnh vào thời Lý, Trần. Trong các thế kỷ 11-14, thời kỳ cuối Lê và thế kỷ 17-18 Quỳnh Lâm đều trở thành trung tâm Phật giáo lớn nhất của Việt Nam.

Vào thời Lý, nhà sư Không Lộ đã cho đúc một pho tượng Di Lặc bằng đồng cao 6 trượng, được coi là một trong “An Nam tứ đại khí” (bốn báu vật lớn của Việt Nam) và một tấm bia đá lớn cao 2,5 m, rộng 1,5 m với hoa văn hình rồng uốn lượn mềm mại. Nhưng chùa Quỳnh Lâm thực sự trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng trong thế kỷ 14 với hoạt động của Pháp Loa Đồng Kiên Cương – vị tổ thứ 2 của phái Thiền Trúc Lâm.

Trên cơ sở chùa Quỳnh Lâm cũ, năm 1316 Pháp Loa cho xây dựng và thành lập viện Quỳnh Lâm với một kiến trúc đồ sộ và hoàn chỉnh vào năm 1329, Quỳnh Lâm trở thành “Đệ nhất danh lam cổ tích của nước An Nam”. Đây là nơi trung tâm truyền kinh giảng đạo và đào tạo hàng ngũ sư sãi cho đạo Phật, nhiều hội lớn có tiếng trong sử sách được tổ chức tại đây như hội “Thiên Phật bảy ngày, bảy đêm” (1352) … (p.322).

Trải qua thăng trầm của lịch sử, các công trình kiến trúc cổ của chùa Quỳnh Lâm đã bị hủy hoại, nhưng những hiện vật như tấm bia đá lớn thời Lý, khánh đá và vườn tháp … vẫn còn.

Lễ hội chùa Quỳnh Lâm diễn ra từ ngày mồng 1 đến ngày mồng 4 tháng 2 âm lịch, nhưng không khí lễ hội diễn ra trong suốt 3 tháng xuân với lòng thành kính của tất cả các tín đồ Phật tử gần xa tín tâm về đây dâng hương lễ Phật.

Đền Cửa Ông (Đông Hải Linh Từ)

Đền Cửa Ông tọa lạc trên một ngọn núi trông ra vịnh Bái Tử Long thuộc phường Cửa Ông, thị xã Cẩm Phả, đã được Bộ Văn hóa Thông tin cấp bằng công nhận là di tích thắng cảnh thuộc khu vịnh Hạ Long.

Đền được xây dựng từ đầu thế kỷ 19 gồm 3 khu vực chính: đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, được phân bố ở 3 vị trí khác nhau theo chiều lên cao dần. Đền Hạ thờ Mẫu, khu đền Thượng gồm đền chính thờ Trần Quốc Tảng, lăng Trần Quốc Tảng, đền Quan Châu, đền Quan Chánh và chùa. Đền chính lúc đầu thờ Hoàng Cầu, người anh hùng của địa phương, sau thờ Trần Quốc Tảng, con trai thứ 3 của Trần Quốc Tuấn, người có công trấn ải vùng cửa Suốt.

Kiến trúc đền chính theo kiểu chữ công (I) gồm 3 gian tiền đường, 2 gian ống muống và 3 gian hậu cung. Đây là đền duy nhất thờ đầy đủ gia thất Trần Quốc Tuấn và các cận thần của ông còn lại đến ngày nay. Với 34 pho tượng lớn nhỏ đã được các nghệ nhân chạm trồ công phu tỉ mỉ, sắc nét với tư thế ngồi trong ngai, khám, long đình rất cân đối mang giá trị nghệ thuật cao. Đó là tượng Trần Quốc Tuấn, tượng Thánh Mẫu (vợ ông), 2 công chúa (con ông), Trần Quốc Tảng, Trần Anh Tông, Trần Khánh Dư, Yết Kiêu, Dã Tượng, Phạm Ngũ Lão, Lê Phu (Phụ) Trần, Đỗ Khắc Chung … và một số câu đối, đồ thờ tự khác.

Từ lâu, đền Cửa Ông đã nổi tiếng linh thiêng không chỉ đối với nhân dân Quảng Ninh, mà nhân dân các tỉnh trong nước cũng lần lượt tìm đến để dâng hương, trẩy hội. Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra từ ngày 3/2 âm lịch và kéo dài suốt 3 tháng xuân.

Đình Quan Lạn

Đình Quan Lạn nằm trong cụm di tích Đình, Chùa, Miếu, Nghè thuộc xã đảo Quan Lạn, huyện Vân Đồn, đã được Bộ Văn hóa Thông tin cấp bằng công nhận là cụm di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật số 575 QĐ ngày 14/7/1990.

Đình được xây dựng từ thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ 17) và được sửa chữa nhiều lần vào thời Nguyễn để thờ Thành Hoàng làng là các vị tiên (p.323) công đã có công lập ra xã Quan Lạn và thờ Trần Khánh Dư, người có công lớn trong trận đánh đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ ở Vân Đồn Cửa Lục góp phần quan trọng vào đại thắng Bạch Đằng năm 1288.

Đình Quan Lạn xây theo kiểu chữ công gồm 5 gian 2 chái tiền đường, 3 gian ống muống và 1 gian 2 chái hậu cung. Đề tài trang trí ở đây chủ yếu là hình tượng rồng, phượng và hoa lá, được thể hiện với các sắc thái khác nhau trên mỗi bức cổn, đầu bẩy, đầu dư, câu đầu, cửa võng … Hiện vật có giá trị nhất còn lưu giữ lại ở đình là pho tượng Trần Khánh Dư và 18 sắc phong của các vua triều Nguyễn phong cho Thành Hoàng làng Trần Khánh Dư.

Đến với Quan Lạn, ngoài việc thưởng thức giá trị văn hóa, du khách còn được thỏa sức đùa rỡn cùng sóng biển với 2 bãi cát dài phẳng mịn (bãi trước, bãi sau).

Lễ hội ở đây được diễn ra vào ngày 18/6 âm lịch nhưng không khí của lễ hội thì kéo dài trong suốt tháng 6.

Miếu Tiên Công

Miếu Tiên Công nằm ngay cạnh Uỷ ban Nhân dân xã Cẩm La, huyện Yên Hưng, đã được Bộ Văn hóa Thông tin cấp bằng công nhận là di tích lịch sử số 34 VH/QĐ ngày 9/1/1990.

Miếu được xây dựng từ lâu, đến năm Gia Long thứ 3 (1804) thì xây dựng lại và được trùng tu sửa chữa nhiều lần về sau. Miếu xây dựng để thờ 17 vị Tiên Công có công đầu tiên trong việc quai đê lấn biển, lập nên đảo Hà Nam với xóm làng trù phú gồm 7 xã như ngày nay. Xưa kia đảo Hà Nam là một bãi bồi ngập nước ở cửa sông Bạch Đằng.

Năm 1434 khi vua Lê Thái Tông lên ngôi, cho mở mang kinh thành, 17 cụ quê ở phường Kim Hoa, phủ Hoài Đức, thành Thăng Long (trong đó có 4 cụ là Quốc tử giám sinh và 3 cụ là hiệu sing) đã rủ nhau xuống đây tìm đất mới. Các cụ đã dựa vào các đường đất cao ở bãi bồi này cùng với dân vạn chài ở đây quai đê lấn biển, lập nên phường Bông Lưu (sau thành xã Phong Lưu gồm Cẩm La, Yên Đông, Phong Cốc).

Miếu kiến trúc theo kiểu chữ nhị (=) gồm 3 gian, 2chái tiền đường và 3 gian hậu cung, khám thờ bài vị, bìa đá, câu đối, đại tự được chạm trổ điêu khắc mang dấu ấn thời Nguyễn. Lễ hội “miếu Tiên Công” vào ngày 7 tháng giêng âm lịch hàng năm.

Bãi cọc Bạch Đằng

Bãi cọc Bạch Đằng nằm trong khu đầm nước của xã Yên Giang giáp đê sông Chanh thuộc xã Yên Giang, huyện Yên Hưng, đã được Bộ Văn hóa Thông Tin cấp bằng công nhận là di tích lịch sử (số 191 VH/QĐ ngày 22 tháng 3 năm 1988) nhân kỷ niệm 700 năm chiến thắng Bạch Đằng. (p.324).

Bãi cọc Bạch Đằng tồn tại cùng thời gian là chứng tích trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta. Nơi ghi dấu thiên tài quân sự của anh hùng dân tộc Trần Quốc Tuấn ở thế kỷ 13.

Vào thế kỷ 13, sau 2 lần tiến quân xâm lược Việt Nam bị thất bại thảm hại (1258, 1285) năm 1288 quân Nguyên Mông quyết tâm xâm lược nước ta một lần nữa với 30 vạn quân do Thoát Hoan chỉ huy và 70 vạn hộc lương do Trương Văn Hổ chỉ huy tiến vào Thăng Long bằng đường bộ và đường thủy. Trước sức mạnh đó vua quan nhà Trần đã thực hiện kế hoạch rút lui chiến lược, xây dựng chiến tranh du kích để tiêu hao sinh lực địch. Sau một thời gian bị tiêu hao sinh lực, mệt mỏi vì khí hậu, hơn nữa đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ đã bị quân của Trần Khánh Dư đánh chìm ngay khi vào đến Vân Đồn Cửa Lục, buộc quân địch phải rút lui. Biết trước được âm mưu đó, Trần Quốc Tuấn đã dựa vào chiến thuật cắm cọc gỗ xuống lòng sông Bạch Đằng của Ngô Quyền năm 938 và kết hợp với 2 dải đá ngầm ở ghềnh Cốc và ghềnh sông Chanh tạo thành phòng tuyến chặn đường rút lui của quân giặc.

Ngày 9 tháng 4 năm 1288 khi đao binh của Ô Mã Nhi vào đến cửa sông Bạch Đằng, Trần Quốc Tuấn đã cho thuyền nhỏ ra khiêu chiến, khi nước triều rút, các cánh quân mai phục từ các nhánh sông mới lao ra quyết chiến làm cho quân địch không kịp trở tay, kết hợp với chiến thuật hoả công chỉ trong vòng một ngày hơn 3 vạn quân của Ô Mã Nhi và gần 400 chiến thuyền đã bị quân dân nhà Trần tiêu diệt và bắt sống.

Chiến thắng Bạch Đằng 1288 là một chiến công chói lọi đã ghi vào trang sử hào hùng chống giặc ngoại xâm và bãi cọc đầm Yên Giang là chứng tích hùng hồn của chiến công đó.

Đình Trung Bản

Đình Trung Bản nằm trên gò đất thuộc Xóm Thượng, thôn Trung Bản, xã Liên Hòa, huyện Yên Hưng. Đình được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhân là di tích lịch sử số 1548 QĐ ngày 30/8/1991 bổ sung cho di tích bãi cọc Bạch Đằng.

Đình xây dựng từ thế kỷ 15 và đã trải qua nhiều lần trùng tu, đến triều vua Khải Định xây dựng như ngày nay. Đình thờ Thành Hoàng làng là vị anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo.

Đình Trung Bản kết cấu theo kiểu chữ đinh (I) gồm 5 gian tiền đường. 3 gian bái đường và 2 gian hậu cung. Hiện nay đình còn lưu giữ được một số hiện vật có giá trị từ thời hậu Lê, Nguyễn đã được bàn tay khéo léo của các nghệ nhân thể hiện mang đậm phong cách cổ truyền Việt Nam như hai tấm bia đá (1460-1497), kiệu bát cống, sập chân quỳ, quán tẩy, hoành phi, câu đối và 6 đạo sắc của các vua triều Nguyễn phong cho Thành Hoàng làng là Trần Hưng Đạo. Đặc biệt là tượng Trần Hưng Đạo (p.325)

ngồi long ngai với mái tóc để xoã sau lưng, quần, áo, mũ, cân đai được chạm trổ công phu tỉ mỉ sơn son thiếp vàng, đã được các nhà điêu khắc mỹ thuật Việt Nam đánh giá cao và coi như một trong những tượng mẫu chuẩn về Trần Hưng Đạo.

Hội đình Trung Bản diễn ra vào ngày 8/3 âm lịch cùng với hội đình Yên Giang, đền Trần Hưng Đạo – miếu Vua Bà, đền Trung Cốc và bãi cọc Bạch Đằng là ngày kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Di tích An Sinh

Di tích thuộc xã An Sinh, huyện Đông Triều gồm có đền thờ và lăng mộ của các vua Trần (1225-1400).

Mộ và đền thờ Trần Nhân Tông (1279-1293): Được dựng ở núi Ngọc Vân, khoảng thời Hậu Lê, gồm có 3 cấp. Trên cùng là am Ngọc Vân, giữa là cổng tam quan Ngọa Tự Vân, bên trái có miếu Thiên Sơn trong có bia đá dựng năm Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707). Dưới cùng có 2 tháp Phật, lăng thờ vua Trần Nhân Tông và tháp Đoàn Nghiêm.

Mộ Trần Anh Tông (1293-1313): Còn gọi là lăng Đồng Tâm ở đồi Táng Quỷ, xây dựng từ đời Trần. Hiện nay phần mộ này chỉ còn vết tích nền lăng ở đỉnh đồi với các bậc thềm đá và hai bên thềm là rồng đá mang phong cách nghệ thuật đời Trần. Tấm bia dựng năm 1840 xác định đây là lăng vua Trần Anh Tông.

Lăng Trần Minh Tông (lăng Đồng Mục) (1314-1329): Nằm ở chân núi trước lăng Trần Anh Tông. Lăng được dựng từ thời Trần. Tấm bia dựng năm 1840 xác định lăng Trần Minh Tông.

Lăng Trần Hiển Tông (1329-1341): Gọi là Nghệ Sơn, xây từ đời Trần. Vết tích còn lại là một số tượng chó đá, trâu đá, tượng quan hầu bằng đá chắp tay trước bụng. Có bia đá dựng năm 1840 xác định lăng Trần Hiển Tông.

Lăng Trần Nghệ Tông (1370-1372): Ở xóm Bãi Đá, còn gọi là khu Khe Nghệ xây từ đời Trần. Tấm bia đá còn lại xác định là lăng Trần Nghệ Tông.

Đình Trà Cổ

Đình Trà Cổ được xây dựng vào khoảng năm 1550, thờ 6 vị Thành Hoàng có công dựng ấp, lập làng ở giữa nơi biển trời bao la.

Đình được dựng theo kiểu chữ công trên diện tích 400 m². Tòa bái đường 7 gian, bên trong gác dầm lát vát 48 cột gỗ lim, cột cái cao trên 4,5 m, chu vi 1,5 m. Bộ khung mái làm bằng gỗ quí chạm khắc công phu, tinh tế. Bốn đầu đao uốn cong gắn hình rồng, những đầu bẩy lực lưỡng chạm rồng đỡ mái hiên làm cho ngôi đình trông bề thế, đồ sộ. Trong đình, ngoài những bức hoành phi câu đối sơn son thếp vàng rực rỡ là những bức cửa võng lớn chạm tiên cười rồng vượt biển, lưỡng long chầu nguyệt. Đồ thờ phần lớn bằng đồng có kích thước lớn, đặc biệt có đôi hạc gỗ cao trên 1,5 m trông khá sinh động.

Du khách tới Trà Cổ, ngoài thú vui tắm biển còn có dịp viếng thăm đình Trà Cổ, một công trình kiến trúc lịch sử được xây dựng cách đây trên 400 năm.

Chùa Vạn Linh Khánh (Chùa Trà Cổ)

Chùa còn có tên khác là chùa Nam Thọ. Đây là ngôi chùa cổ, được xây dựng vào khoảng 400 năm trước. Chùa tọa lạc trên một khuôn viên rộng trên 5.000 m². Trong chùa vẫn còn những cây chay cổ thụ, dấu tích của một rừng chay mấy trăm năm trước. Trong chùa có trên 50 pho tượng đẹp. Đây là ngôi chùa khá nổi tiếng của vùng biên giới Đông Bắc. Vào những ngày đầu tháng và rằm, chùa đón tiếp rất đông người đến lễ bái và vãn cảnh chùa.

Đền Thiên Hậu Thánh Mẫu (Đền Trà Cổ)

Đây là ngôi đền cổ, xuất hiện cùng với đình Trà Cổ. Đền có tượng ba Thiên Hậu Thánh Mẫu, tương truyền là một pho tượng trôi từ biển vào. Lúc đầu đền chỉ là một lán nhỏ trong rừng chay, dần dần đền đã được tu bổ trở nên khang trang và tọa lạc trên một khu đất rộng. Trong đền có một cây chay cổ thụ có tuổi khoảng 700 năm.

Đền có tiếng là linh thiêng, bởi vậy lễ hội đền hàng năm rất đông người từ nhiều vùng đến tham dự (ngày 23/3 âm lịch, lễ hội 3 ngày).

Nhà thờ Trà Cổ

Mảnh đất Trà Cổ nhỏ bé, dân cư thưa thớt nhưng lại có một ngôi nhà thờ khá lớn, có kiến trúc đẹp. Nhà thờ được xây dựng từ những năm 1880. Trong nhà thờ có một chuông cổ có từ 80 năm trước. Sau một thời gian bị hư hỏng, đến năm 1995 nhà thờ được sửa chữa lớn. Hàng trăm bức phù điêu được khôi phục, trả lại cho nhà thờ dáng vẻ cổ kính khi xưa.

Nhà thờ là điểm tham quan nổi tiếng của vùng Trà Cổ, Móng Cái

DANH THẮNG

Vịnh Hạ Long

Nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, vịnh Hạ Long là một phần vịnh Bắc Bộ bao gồm vùng biển của thành phố Hạ Long, thị xã Cẩm Phả và một phần của huyện đảo Vân Đồn. Phía tây nam Vịnh giáp đảo Cát Bà, phía đông là biển, phần còn lại giáp đất liền với đường bờ biển dài 120 km được giới hạn lừ 106°58’ – 107°22’ kinh độ Đông và 20°45’ – 20°50’ vĩ độ Bắc với tổng diện tích 1553 km² gồm 1969 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó 989 đảo có tên và 980 đảo chưa có tên. Đảo của vịnh Hạ Long có hai dạng là đảo đá vôi và đảo phiến thạch, tập trung ở hai vùng chính là vùng phía đông nam (thuộc vịnh Bái Tử Long) và vùng phía tây nam (thuộc vùng vịnh Hạ Long) có tuổi kiến tạo địa chất từ 250-280 triệu năm. Vùng tập trung dày đặc các đảo đá có phong cảnh ngoạn mục và nhiều hang động đẹp nổi tiếng là vùng trung tâm Di sản thiên nhiên vịnh Hạ Long, bao gồm vịnh Hạ Long và một phần vịnh Bái Tử Long. Vùng Di sản thiên nhiên được thế giới công nhận có diện tích 434 km² bao gồm 775 đảo, như một hình tam giác với 3 đỉnh là đảo Đầu Gỗ (phía tây), hồ Ba Hầm (phía nam), đảo Cống Tây (phía đông) vùng kế bên là khu vực đệm và di tích danh thắng quốc gia được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng năm 1962.

Từ trên cao nhìn xuống, vịnh Hạ Long như một bức tranh khổng lồ vô cùng sống động. Đi giữa Hạ Long, ta ngỡ như lạc vào một thế giới cổ tích bị hóa đá, đảo thì giống hình một người đang đứng hướng về đất liền (hòn Đầu Người), đảo thì giống như một con rồng đang bay lượn trên mặt nước (hòn Rồng), đảo thì lại giống như một ông lão đang ngồi câu cá (hòn ông Lã Vọng), hòn Cánh Buồm, hòn Trống Mái, hòn Lư Hương … Tất cả trông rất thực, thực đến kinh ngạc. Hình dáng những đảo đá diệu kỳ ấy biến hóa khôn lường theo góc độ ánh sáng trong ngày và theo góc nhìn. Tiềm ẩn trong lòng các đảo đá ấy là những hang động tuyệt đẹp như động Thiên Cung, hang Đầu Gỗ, động Sửng Sốt, động Tam Cung … Đó thực sự là những lâu đài của tạo hóa giữa chốn trần gian. Từ xưa, Hạ Long đã được đại thi hào dân tộc Nguyễn Trãi mệnh danh là kỳ quan đất dựng giữa trời cao. Vịnh Hạ Long cũng là nơi gắn liền với sự phát triển của lịch sử dân tộc với những địa danh nổi tiếng như Vân Đồn – nơi có thương cảng cổ nổi tiếng một thời (1149), có núi Bài Thơ ghi bút tích của nhiều bậc vua chúa, danh nhân, xa hơn chút nữa là dòng sông Bạch Đằng – nơi đã từng chứng kiến hai trận thủy chiến lẫy lừng của cha ông ta chống giặc ngoại xâm.. Không chỉ có vậy, Hạ Long ngày nay được các nhà khoa học chứng minh là một trong những cái nôi của con người có nền văn hóa Hạ Long từ Hậu kỳ đồ đá mới với những địa danh khảo cổ học nổi tiếng như Đồng Mang, Xích Thổ, Soi Nhụ, Thoi Giếng … Hạ Long cũng là nơi tập trung đa dạng sinh học cao với những hệ sinh thái điển hình như hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái rạn san hô, hệ sinh thái tùng áng, hệ sinh thái rừng cây nhiệt đới … Với hàng ngàn loài động, thực vật vô cùng phong phú trên rừng dưới biển, cá, mực … Có những loài đặc biệt quý hiếm chỉ có ở nơi đây.

Với những giá trị đặc biệt như vậy, vịnh Hạ Long đã được công nhận là Di sản thiên nhiên Thế giới vào năm 1994. Đến năm 2000 lần thứ hai UNESCO lại công nhận Di sản Thế giới bởi giá trị địa chất, địa mạo của vịnh Hạ Long.

Bãi Cháy

Dọc theo bờ vịnh Hạ Long là khu nghỉ mát có tên là Bãi Cháy. Đây là khu nghỉ mát quanh năm lộng gió biển, nhiệt độ trung bình năm khoảng trên 20°C.

Bãi Cháy là một dải đồi thấp chạy thoai thoải về phía biển kéo dài hơn 2 km ôm lấy hàng thông cổ thụ nằm xen kẽ với những khách sạn cao tầng, những biệt thự nhỏ kiến trúc riêng biệt. Qua con đường rải nhựa, sát bờ vịnh là dải cát trắng và hàng phi lao xanh mát. Những hàng quán nhỏ xinh ẩn mình dưới những rặng phi lao. Tắm biển xong du khách có thể lên bờ ngồi thưởng thức những cốc nước mát lạnh để đón luồng gió biển.

Bãi Cháy – vịnh Hạ Long là một điểm du lịch hấp dẫn khách trong và ngoài nước.

Núi Bài Thơ

Trước đây núi có tên là Truyền Đăng. Ngọn núi đá vôi cao 106 m này nằm ở trung tâm thành phố Hạ Long, kề ngay sát vịnh, một nửa chân núi gắn với đất liền, nửa kia ngâm trong nước biển. Đi thuyền trên vịnh, cách bờ vịnh Hạ Long chừng 300 m đã có thể nhìn thấy bài thơ khắc trên vách núi trong một khung hình vuông, mỗi chiều dài 1,5 m.

Năm 1468, vua Lê Thánh Tông cũng là nhà thơ nổi tiếng khi đi kinh lý vùng Đông Bắc, đã dừng chân trên vịnh Hạ Long ngay dưới chân ngọn núi nên thơ này. Xúc cảm trước thiên nhiên kỳ vĩ, nhà vua đã làm một bài thơ và truyền lệnh khắc vào vách núi. Từ đó có tên gọi là núi Bài Thơ. An Đô Vương Trịnh Cương (1686-1730) cũng có một bài thơ ở núi này.

Leo núi Bài Thơ là một trò chơi đầy hấp dẫn. Đứng ở lưng chừng núi phóng tầm mắt xa xa là biển xanh, đảo đá nhấp nhô, nhìn lên cao là trời mây bồng bềnh và xung quanh là cây, là hoa rừng, là những cánh chim ríu rít chuyển cành …

Hang Đầu Gỗ

Giữa non nước mây trời Hạ Long tuyệt mỹ, một chiếc hang mang tên vô cùng mộc mạc dân dã: hang Đầu Gỗ. Hang nằm trên đảo Đầu Gỗ, xưa đảo này có tên là đảo Canh Độc. Sách Đại Nam Nhất thống chí có ghi “Hòn Canh Độc lưng đảo có động rộng rãi có thể chứa vài ngàn người, gần đó có hòn Cặp Gà, Hòn Mèo, Hòn La ….” Sở dĩ gọi là hang Đầu Gỗ, theo truyền thuyết xưa kể rằng: Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, Trần Hưng Đạo đã cho chuẩn bị nhiều cọc gỗ lim ở đây để dìm xuống lòng sông Bạch Đằng, có rất nhiều mẩu gỗ còn sót lại vì vậy động mang tên là hang Đầu Gỗ. Từ phía xa nhìn lại, cửa hang có màu xanh lam hình một con sứa biển, qua 90 bậc đá xây ta tới cửa động. Nếu động Thiên Cung hoành tráng khoẻ khoắn, hiện đại thì hang Đầu Gỗ trầm mặc uy nghi nhưng cũng rất đồ sộ. Cuốn Meivelle de Monde (kỳ quan thế giới) của Pháp xuất bản năm 1938 chuyên về du lịch giới thiệu về các danh thắng nổi tiếng thế giới đã mệnh danh hang Đầu Gỗ là Grotto des meivellis (động của các kỳ quan). Điều đó hoàn toàn chính xác. Hang được chia làm ba ngăn chính. Ngăn phía ngoài có hình vòm cuốn tràn trề ánh sáng tự nhiên, trần hang là một bức “tranh sơn dầu” khổng lồ, trong đó vẽ phong cảnh thiên nhiên hoang sơ, đó là những đàn voi đang đi kiếm ăn, những chú hươu sao ngơ ngác, chú sư tử lim dim ngủ … với những tư thế vô cùng sinh động. Phía dưới là một chú rùa đang bơi giữa bể nước mênh mông, những rừng măng đá, nhũ đá nhiều mầu với nhiều hình thù kỳ lạ tuỳ theo trí tưởng tượng phong phú của từng người. Đứng dưới vòm hang ta có cảm giác như đang đứng giữa một tòa lâu đài cổ kính, có lối kiến trúc đồ sộ và hùng vĩ. Chính giữa lòng hang là một cột trụ chống trời khổng lồ, hàng chục người ôm không xuể, từ phía dưới chân cột lên trên được bàn tay điêu khắc tài tình của tạo hóa gọt rửa thành những hình mây bay, rồng cuốn, phượng múa, hoa lá, dây leo … Trên đỉnh cột, bất giác ta bắt gặp một vị tu sĩ mặc áo choàng thâm, tay phải cầm gậy tích trượng trong tư thế tụng kinh, niệm Phật. Qua ngăn thứ nhất, vào ngăn thứ 2 bằng một khe cửa hẹp. Ánh sáng chiếu vào đây mờ ảo những bức tranh mới lạ hiện lên long lanh huyền bí. Những chùm hoa đá lúc ẩn lúc hiện, những hình ảnh vừa quen thuộc vừa lạ, … tạo cho con người vừa sợ sệt vừa tò mò. Tận cùng hang là một chiếc giếng tiên bốn mùa nước ngọt trong vắt, chảy tràn trề quanh năm. Bất giác ta nhìn lên phía trên trong ánh sáng mờ ảo, ta nhận ra bốn xung quanh là bức thành cổ, trên đó đang diễn ra một trận hỗn chiến kỳ lạ, những chú voi đang gầm thét, người và ngựa chen chúc, gươm giáo mọc tua tủa, tất cả đang ở trong tư thế xông lên và bỗng dưng bị hóa đá chốn này. Năm 1917, vua Khải Định lên thăm hang Đầu Gỗ, ngỡ ngàng trước vẻ đẹp thần tiên của tạo hóa, ông đã cho khắc một tấm văn bia với nội dung ca ngợi cảnh đẹp của non nước Hạ Long và hang Đầu Gỗ. Hiện nay, tấm bia đá vẫn còn ở phía bên phải cửa động.

Động Sửng Sốt

Nằm ở khu vực trung tâm của Di sản thế giới vịnh Hạ Long. động Sửng Sốt trong đảo Bồ Hòn. Người Pháp đặt cho động cái tên Grotto les suprices (hang của những sửng sốt). Đây là một hang động rộng và đẹp vào bậc nhất của vịnh Hạ Long. Mặt khác hang nằm ở vùng trung tâm du lịch của vịnh Hạ Long (bãi tắm Ti Tốp – hang Bồ Nâu – động Mê Cung – hang Luồn – động Sửng Sốt) và đây cũng là nơi tập trung nhiều đảo đá có hình dáng đặc sắc không nơi nào có được. Đường lên động Sửng Sốt luồn dưới những tán lá rừng, những bậc đá ghép cheo leo, du khách vừa có được cái thú của người leo núi, vừa có cái háo hức như đang đi lên trời vậy. Động được chia làm hai ngăn chính, toàn bộ ngăn một như một nhà hát lớn rộng thênh thang. Trần động được phủ bằng một lớp “thảm nhung” óng mượt, vô số những “chùm đèn treo” bằng nhũ đá rực sáng long lanh, những tượng đá, voi đá, hải cẩu, mâm xôi, hoa lá … tất cả dường như đang chuyển động trong một thế giới huyền ảo như thực như mơ. Chưa hết ngỡ ngàng trước vẻ đẹp thần kì của tạo hóa, ta bước vào ngăn II bằng một con đường nhỏ. Một luồng ánh sáng ùa vào rực rỡ, mở ra một khung cảnh mới hoàn toàn khác lạ, rộng mênh mông có thể chứa được hàng ngàn người, ngay cạnh lối ra vào là một chú ngựa đá và một thanh gươm dài. Truyền thuyết xưa kể rằng, sau khi đánh tan giặc Ân, Thánh Gióng đã giúp dân chúng ở đây đánh đuổi yêu ma, khi dẹp xong Thánh Gióng bay về trời và để lại thanh gươm và con ngựa quý để trấn an dân chúng, xua đuổi yêu quái. Hiện nay trong động còn nhiều hình ảnh tự nhiên dường như là những dấu tích của trận chiến ác liệt đó, vết chân ngựa Gióng trở thành những ao hồ nhỏ xinh xinh cùng nhiều tảng đá to lớn vỡ vụn. Đi vào trong cảnh trí còn lắm điều kỳ lạ, như nhũ đá, cây đa cổ thụ tán lá xum xuê, chú gấu biển, khủng long … Tới đỉnh cao nhất của động, bất ngờ một khu “vườn thượng uyển” mở ra trước mắt, có hồ nước trong vắt, phong cảnh sơn thủy hữu tình, muôn loài cây như si, vạn tuế, đa cổ thụ cùng nhiều loài chim sinh sống. Những ngày đẹp trời, từng đàn khỉ kéo nhau xuống đây tìm hoa quả ăn làm náo động cả một vùng.

Hang Trinh Nữ – Hang Trống

Hang Trinh Nữ nằm trên dãy đảo Bồ Hòn cùng với hệ thống động Sửng Sốt, hồ Động Tiên, Hang Luồn … Cách Bãi Cháy 15 km về phía Nam. Với người dân đánh cá, họ coi hang Trinh Nữ là ngôi nhà thân yêu của họ, còn những đôi trai gái yêu nhau lại coi đây là biểu tượng nơi thề nguyện của tình yêu. Người Pháp xưa đặt cho hang cái tên Le virgin (động của người con gái). Truyền thuyết xưa kể rằng: Xưa có một người con gái vạn chài xinh đẹp, nhà nghèo, gia đình cô phải đi làm thuê cho tên chủ cai quản vùng đánh cá. Thấy cô xinh đẹp, hắn ép gia đình cô gả cô làm vợ bé cho hắn, cô không chịu vì cô đã có người yêu, chàng trai đó đang ra khơi đánh cá để chuẩn bị cho ngày cưới của họ. Không làm gì nổi cô, tên địa chủ đã đày cô ra một đảo hoang nhằm khuất phục ý chí của cô, cô đói lả và kiệt sức. Trong một đêm mưa gió hãi hùng, cô gái đã hóa đá nơi đây. Đó cũng là đêm chàng trai biết tin cô gặp nạn, chàng mải miết bơi thuyền đi tìm cô. Đến đêm, giông bão ập đến thuyền chàng vỡ nát, chàng dạt lên một đảo hoang, trong ánh chớp, chàng nhìn ra phía xa và nhận ra cô gái nhưng những lời chàng gọi đã bị gió mang đi. Chàng dùng hòn đá đập vào vách núi báo cho nàng biết rằng chàng đã đến. Chàng gõ khi máu trên tay chảy đầm đìa, tới khi kiệt sức và chàng hóa đá (hang Trống ngày nay). Ngày nay, khi đến thăm hang Trinh Nữ, bức tượng cô gái nằm xoã mái tóc dài, đôi mắt đang nhìn về đất liền vẫn còn đó. Đối diện với hang Trinh Nữ là hang Trống (còn được gọi là hang Con Trai). Bức tượng chàng trai hóa đá đang quay mặt về phía hang Trinh Nữ vẫn còn. những tiếng gọi tha thiết cùng tiếng gõ vào vách đá của chàng vẫn văng vẳng đâu đây. Những dấu tích của trận cuồng phong đêm đó vẫn còn đến ngày nay – đó là những đổ vỡ của đất đá ngổn ngang trong hang, tiếng gió gầm gào qua vách đá và những bọt sóng vẫn tung lên trắng xoá.

Động Thiên Cung

Trong những hang động đẹp nổi tiếng vịnh Hạ Long mới được phát hiện trong những năm gần đây phải nói đến động Thiên Cung. Động nằm ở phía tây nam vịnh Hạ Long cách bến tàu du lịch 4 km, trên đảo Đầu Gỗ ở độ cao 25 m so với mực nước biển, có tọa độ 107°00’54” Và 20°54’78”. Đảo Đầu Gỗ Xưa Còn có tên là đảo Canh Độc có đỉnh cao 189 m, dãy đảo như một chiếc ngai ôm trong lòng mình hai hang động đẹp. Đường lên động Thiên Cung vách đá cheo leo, hai bên tán lá rừng che phủ um tùm, vào những đêm trăng, những chú khỉ linh nghịch leo xuống tận đây để kiếm hoa quả. Qua một khe cửa hẹp, lòng động đột ngột mở ra không gian có tiết diện hình tứ giác với chiều dài hơn 130 m. Càng vào trong ta càng ngỡ ngàng trước vẻ đẹp lộng lẫy của tạo hóa. Động gắn liền với truyền thuyết về vua Rồng xưa. Chuyện kể rằng sau khi vua Rồng giúp dân ta đánh tan giặc giã, vua Rồng trở vê động của mình an tọa, năm ấy trời hạn hán nặng, dân tình mất mùa nhiều nên họ phải cầu cứu vua Rồng ra tay làm mưa. Bao nhiêu người đã ra đi mà không có ngày trở về. Không sợ nguy hiểm gian nan, đôi trai gái quyết tâm cùng nhau đi tìm gặp vua Rồng. Người con gái của họ ra đời được đặt tên là nàng Mây. Nàng Mây lớn lên đã làm xao xuyến trái tim Hoàng tử Rồng và tình yêu đã giúp họ tìm đến với nhau, đám cưới được tổ chức 7 ngày 7 đêm tại khu vực trung tâm động. Để chúc mừng đám cưới, những chú rồng bay lượn lúc ẩn lúc hiện trong rừng mây nhũ đá, những chú voi con công kênh nhau lên nhảy múa, những con mãng xà lớn trườn mình quấn quanh cây đa cổ thụ, hai chú sư tử đá nhảy múa bờm tóc tung bay, trên cao những chú đại bàng giang rộng đôi cánh khổng lồ trên không trung … Một chú voi lớn được trang trí diêm dúa công phu đang nằm phủ phục chờ cô dâu chú rể bước xuống. Nam Tào, Bắc Đẩu tóc bạc như mây cũng đến dự tiệc vui, cảnh tượng tưng bừng náo nhiệt và vô cùng sống động. Tất cả những hình ảnh đó như vừa được hóa đá nơi này. Trên vách động phía đông là một bức tranh hoành tráng đồ sộ, trong đó chạm nổi những nhân vật trong truyện cổ tích xưa, nét chạm khắc mềm mại uyển chuyển và vô cùng tinh tế sắc sảo tới từng chi tiết nhỏ, những khối điêu khắc dù là đồ sộ hay nhỏ bé đều được bàn tay của tạo hóa trau chuốt tỉ mỉ. Trung tâm động là 4 cột trụ to lớn lực lưỡng chống đỡ thiên đình. Từ chân cột tới đỉnh đều được chạm nổi nhiều hình thù kỳ lạ như chim cá, cảnh sinh hoạt của con người, hoa lá cành … Trên vách động phía bắc là cảnh một bầy tiên nữ đang múa hát chúc mừng đám cưới. Dưới vòm động cao vút, từng chùm nhũ đá rủ xuống muôn màu tạo thành bức rèm đá thiên nhiên lộng lẫy. Đâu đó có tiếng trống bập bùng như trong đêm hội làng xưa. Đó chính là tiếng gió thổi qua kẽ đá. Đứng giữa vòm đông cao vút, màu thạch nhũ xanh như dát ngọc ta ngỡ như đang đứng trong tiên cảnh bồng lai vậy.

Tới ngăn động cuối cùng, những luồng ánh sáng trắng xanh đỏ xen lẫn phối màu tạo nên khung cánh hoa lệ. Một vòi nước tự nhiên bốn mùa tuôn chảy róc rách, nơi đây có ba chiếc ao, nước trong vắt. Đây là nơi nàng Mây thường tắm cho 100 người con của mình và nuôi họ khôn lớn trưởng thành. Một con đường dẫn ra phía ngoài quanh co uốn khúc, đó chính là con đường mà nàng Mây cùng 50 người con của mình ra đi để khai phá vùng đất mới, 50 người con còn ở lại cùng với người cha xây dựng quê hương, di vật mà người mẹ để lại là bầu vú tiên tràn trề sức sống.

Động Hang Hanh

Cách thị xã Cẩm Phả 9 km về phía tây, động Hang Hanh là một hang động đẹp và dài nhất so với các hang động hiện có trên vịnh Hạ Long. Động có chiều dài 1.300 m, chạy xuyên suốt dãy núi đá Quang Hanh ra tới biển. Vì vậy, người Pháp còn đặt tên cho nó là Le tunel (đường hầm). Đi đến thăm động có thể bằng thuyền, canô hoặc bằng xe ôtô, phải chọn vào lúc nước thủy triều xuống kiệt. Lúc ấy cửa động mới lộ rõ. Bên cạnh một phiến đá bằng phẳng chắn ngang ngay bên cửa động là miếu Ba cô. Truyền thuyết xưa kể lại rằng: Xưa có ba cô gái đi biển, gặp hôm trời mưa to, ba cô vào hang trú mưa, thấy cảnh sắc trong hang đẹp quá nên ba người càng mải miết ngắm cảnh, tới lúc nước triều dâng cao ba cô gái bị mắc kẹt ở trong và bỏ mình tại hang và hóa thành thủy thần. Truyền thuyết là vậy, thực tế động Hang Hanh đẹp hơn ta tưởng tượng rất nhiều. Con đò nhỏ dẫn du khách luồn lách qua từng khe đá quanh co dưới ánh đuốc bập bùng, từng chùm nhũ buông rủ xuống từ trần hang ánh lên những sắc màu kỳ diệu, dòng nước êm ả lững lờ trôi, không gian tĩnh mịch chỉ có tiếng mái chèo khua nước nghe thánh thót một thứ âm thanh kỳ ảo. Càng vào sâu, động càng đẹp, mang dáng dấp hoang sơ. Những chùm hoa đá rực rỡ, những trụ kim cương chợt ánh lên bao sắc màu óng ánh, khi ta chiếu đèn vào, những mâm xôi đồ sộ, chùm hoa mẫu đơn, giò phong lan cảnh … Tất cả đang ở trong tư thế vươn ra lay động rung rinh. Đâu đó có tiếng trống bập bùng như đêm hội từ xa vọng lại. Đó là tiếng sóng vỗ nhẹ vào vách đá tạo nên, và còn nhiều nữa những hình ảnh đẹp kỳ lạ.

Hòn Đỉnh Hương (Lư Hương hay Bình Phong)

Hòn Đỉnh Hương nằm chắn ngang giữa con nước, nên rất giống tấm bình phong để che chắn. Khi thủy triều xuống, hòn Đỉnh Hương để lộ 2 chân uốn khúc không khác gì án lư hương.

Hòn Trống Mái (Gà Chọi, Cặp Gà)

Đi qua hòn Đỉnh Hương khoảng chừng 1 km, du khách sẽ nhìn thấy 2 hòn đá thật to như dáng 2 con gà đang giương cánh vờn nhau trên mặt biển.

Hòn Đũa

Hay còn gọi là hòn Ông, cách Bãi Cháy 15 km về phía đông. Đây là ngọn núi đá cao khoảng 40 m có hình tròn trông như chiếc đũa phơi mình trước thiên nhiên. Nhìn từ hướng tây bắc, hòn Đũa giống như vị quan triều đình áo xanh, đầu đội mũ cánh chuồn, hai tay chắp trước ngực, nên dân chài Hạ Long quen gọi là hòn Ông.

Hòn Yên Ngựa

Đây là một ngọn núi nhỏ có dáng rất hùng vĩ, giống như một con ngựa đang lao mình về phía trước, bốn vó tung bay trên mặt nước.

Đảo Khỉ

Đảo ở cách thị xã Cẩm Phả 4 km về phía đông nam, còn có tên gọi là đảo Rều. Từ năm 1962, đảo đã trở thành trại chăn nuôi khỉ. Khỉ ở đây là loài khỉ mũi đỏ. Đây là điểm tham quan của Hạ Long. Đến đây du khách như được hòa mình với thiên nhiên, được sống với thế giới của “hoa quả sơn”.

Núi Yên Tử

Giữa những cánh cung núi trùng điệp của khu Đông Bắc mênh mông, núi Yên Tử cao 1.068 m, vút lên như một tòa tháp. Từ xa xưa cảnh núi rừng Yên Tử đã nổi tiếng là ngoạn mục. Các triều đại vua chúa đã xếp Yên Tử vào hạng “danh sơn” (núi đẹp) của cả nước.

Từ thành phố Hạ Long, đi theo đường 18 chừng 40 km đến thị xã Uông Bí. Tại đây du khách chuẩn bị thêm thực phẩm và nước uống rồi tiếp tục hành trình lên Yên Tử. Tên xưa kia của Yên Tử là Núi Voi, bởi dáng núi giống hình con voi quay đầu về phía biển. Trong sử sách, Yên Tử còn có tên gọi là Bạch Vân Sơn (núi mây trắng) bởi quanh năm đỉnh núi chìm trong mây trắng.

Yên Tử đã đẹp, lại càng nổi tiếng hơn từ khi các vua nhà Trần (thế kỷ 13) dùng núi rừng Yên Tử làm nơi tu hành và phát triển đạo Phật, hình thành phái Trúc Lâm. Cũng từ đó hệ thống chùa tháp uy nghi được xây dựng lên chi chít. Yên Tử càng thêm quyến rũ du khách bốn phương.

Đảo Tuần Châu

Cách hang Đầu Gỗ 3 km về phía tây, rộng khoảng 3 km². Đảo có tên như vậy do việc ghép hai chữ “Linh Tuần” và “Tri Châu” mà thành. Đảo có trồng nhiều rau xanh, là nguồn cung cấp rau xanh cho thành phố.

Trên đảo còn có ngôi nhà đơn sơ làm bằng tre nứa, song mây của nhân dân tỉnh Quảng Ninh làm để chủ tịch Hồ Chí Minh nghỉ ngơi sau mỗi lần đi thăm vịnh. Hiện nay vẫn được gìn giữ bảo vệ làm nhà lưu niệm. Tỉnh Quảng Ninh đang triển khai một dự án lớn, biến đảo Tuần Châu thành một điểm du lịch đặc sắc của quần thể vịnh Hạ Long.

Vân Đồn

Cách thành phố Hạ Long chừng 50 km về phía đông nam là quần đảo Vân Đồn lịch sử, với hơn 600 đảo lớn nhỏ được dàn ra như bức trường thành, một kỳ quan thiên nhiên, một thương cảng sầm uất đầu tiên của Việt Nam từ thời Lý, Trần (thế kỷ 11-12).

Tới Vân Đồn, ta được tận mắt chứng kiến sự giàu có phong phú đa dạng về hải sản của một vùng biển bạc: các đảo Quan Lạn, Minh Châu, Cô Tô … là nơi cư trú sinh sống của hàng ngàn loài cá, trong đó 730 loài đã được định tên.

Vân Đồn còn là một bảo tàng địa chất ngoài trời, một vườn bách thú, một thảo cầm viên. Từ xưa đến nay, Vân Đồn vẫn là địa chỉ tin cậy của các nhà khoa học, các nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Trà Cổ

Bằng canô hay tàu thủy chạy ven biển từ Hải Phòng đến Móng Cái 206 km hoặc từ thành phố Hạ Long, cách 132 km; hoặc theo đường 18 Hà Nội – Hạ Long đến Tiên Yên rồi rẽ đường số 4 đi thị xã Móng Cái, bạn sẽ đến bãi biển Trà Cổ. Đây là một trong những bãi biển đẹp nhất Việt Nam, rất gần thị xã Móng Cái, một thị xã cổ kính khá sầm uất ở sát biên giới với Trung Quốc.

Trà Cổ là bãi biển rộng và bằng phẳng, nền cát trắng mịn chắc, chạy dài tới 15 km, làm thành một bãi tắm lý tưởng. Là rìa bên ngoài của một đảo bồi tự nhiên do tác động của sóng và dòng biển ven bờ tạo nên, Trà Cổ cách đồng bằng Móng Cái bằng một dải phá hàng ngày có thủy triều ra vào. Hiện nay đã có hệ thống đê ngăn và có dường nối đảo với đất liền nên rất tiện đường đi lại.

Ven bờ biển là những cồn cát cao 3-4 m có làng mạc và dân cư đông đúc chủ yếu sống bàng nghề nông và chài lưới. Sát bờ biển là các dải rừng phi lao chắn gió, giữ cát, gần đó còn có hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Do cách xa các thành phố, khu công nghiệp, bến cảng, nên Trà Cổ có khí hậu mát mẻ, không khí trong lành, không gian tĩnh mịch. Nhiệt độ trung bình hàng năm 22,7°C, có 4 tháng nhiệt độ dưới 20°C (tháng 12 đến tháng 3 năm sau). tháng nóng nhất từ 26-28°C.

Trà Cổ thích hợp nhất với các loại hình du lịch nghỉ ngơi, tắm mát, thể thao nước kết hợp tham quan. Trà Cổ vẫn còn rất sơ khai, khá đặc trưng cho một vùng Đông Bắc Việt Nam.

LAI CHÂU

Diện tích: 16.919 km²

Dân số (2001): 616.300 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Điện Biên Phủ

Các huyện, thị: Thị xã Lai Châu; huyện: Mường Tè, Phong Thổ, Sìn Hồ, Mường Lay, Tủa Chùa, Tuần Giáo, Điện Biên, Điện Biên Đông, Mường Nhé, Tam Đường.

Dân tộc: Thái, H’mông, Việt (Kinh), Dao, Giáy

Lai Châu là tỉnh miền núi cao nằm ở phía tây bắc Việt Nam. Tỉnh Lai Châu được cấu tạo bởi những dãy núi chạy dài theo hướng tây bắc – đông nam. Phía bắc giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), phía đông bắc giáp Lào Cai, phía đông nam giáp Sơn La, phía tây bắc và tây nam giáp Lào. Thị xã Điện Biên Phủ cách Hà Nội 474 km theo quốc lộ 6.

Địa hình của tỉnh chủ yếu là núi đồi cao và dốc, xen kẽ nhiều thung lũng sâu và hẹp, có nhiều cao nguyên, sông suối. Sông có nhiều thác ghềnh, dòng chảy lưu lượng lớn nên tiềm năng thủy điện rất lớn.

Mạng lưới giao thông đường bộ khá thuận lợi. Từ Lai Châu có đường đi các huyện trong tỉnh. Có sân bay Mường Thanh phục vụ khách tuyến Hà Nội – Điện Biên Phủ và ngược lại.

Khí hậu của tỉnh mang tính chất khí hậu gió mùa chí tuyến. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 21-23°C. Chia làm 2 mùa, mùa mưa và mùa khô.

Lai Châu là một tỉnh có phong cảnh thiên nhiên hữu tình, giàu tiềm năng du lịch, có di tích lịch sử Điện Biên Phủ, với chiến thắng Điện Biên Phủ 1954, đã gây tiếng vang chấn động địa cầu. Nơi đây còn có những bản làng dân tộc với nhiều phong tục tập quán vẫn nguyên sơ.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Lai Châu là tỉnh có nhiều dân tộc cư trú, mỗi dân tộc đều có những nét riêng trong đời sống văn hóa truyền thống. Dân tộc Thái có tiếng nói, chữ viết riêng, có nghề dệt vải truyền thống. Họ có nhiều tác phẩm cổ viết về lịch sử, phong tục, luật tục và văn học, có hát thơ, đối đáp giao duyên phong phú. Dân tộc H’mông có trang phục đa dạng về màu sắc, kiểu dáng, có vốn văn học nghệ thuật dân gian đặc sắc, có kèn môi độc đáo, kèn lá, khèn bè, … và những điệu múa ô khoẻ mạnh, duyên dáng. Tất cả những áng dân ca trữ tình, những âm sắc của các loại nhạc cụ dân tộc như trống, chiêng, đàn tính, khèn, múa xoè, múa sạp là niềm hân hoan và tự hào của các dân tộc sống ở vùng Tây Bắc Việt Nam.

Dưới đây là một số lễ hội truyền thống tiêu biểu của các dân tộc trong tỉnh Lai Châu:

Kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên

Hàng năm, cứ vào ngày 7 tháng 5, tại Điện Biên – trận địa năm xưa, tỉnh Lai Châu thường tổ chức lễ kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên (thường 5 năm hay 10 năm một lần nhà nước đứng ra tổ chức lớn hơn, có các quan khách từ trung ương và khách quốc tế về dự). Ngay từ sáng sớm, hàng ngàn người đủ các dân tộc, già trẻ, trai gái khắp nơi đổ về đây dự lễ. Trang phục lộng lẫy đủ màu. Lễ kỷ niệm bắt đầu bằng cuộc mít tinh rất trọng thể nhằm ôn lại những chiến thắng oanh liệt của quân và dân năm 1954. Sau cuộc mít tinh, là những trò vui làm cho không khí cuộc lễ rất tưng bừng, náo nhiệt.

Kỷ niệm chiến thắng Điện Biên là một ngày vui của người dân trong vùng. Đã thành nếp, cứ đến ngày này người dân nơi đây coi như một ngày hội lớn mừng chiến thắng vĩ đại của cả dân tộc.

Lễ Hạn khuống

Hạn khuống là một sinh hoạt truyền thống văn hóa vui tươi, lành mạnh, giàu sáng tạo (lời hát, truyện kẽ) trong không khí ấm cúng và tao nhã. Người Thái cùng một số dân tộc Tây Bắc thường tổ chức hạn khuống sau vụ thu hoạch vào khoảng giữa thu – đông. Nơi tổ chức trò vui là trên một khoảng đất rộng thoáng ở bản, thanh niên nam nữ dựng sàn. Sàn cao khoảng 1,5 m, có hàng rào bao quanh bằng phên mắt cáo, chỉ có một cửa ra vào. Cuộc vui mở vào đêm bên bếp lửa sàn. Thanh niên nam nữ đến hát làm quen, vui chơi ca hát và thi tài khéo léo. Nam nữ hát đối đáp với nhau cho đến sáng họ mới chia tay nhau. Đêm hôm sau họ lại tiếp tục ca hát vui đùa trò chuyện. Hạn khuống do bên gái tổ chức thực ra là cuộc vui để tìm hiểu bạn đời và sau đó là để chia tay về nhà chồng. Hạn khuống đã để lại trong tâm khảm tuổi trẻ ấn tượng đẹp về một thời trẻ trung sôi nổi.

Lễ hội Mừng măng mọc

Là lễ hội của các dân tộc Mảng, Kháng, Xinh Mun, La Hủ, Khơ mú, Phù Lá … Ở tỉnh Lai Châu. Lễ hội thường diễn ra vào đầu mùa mưa khi những búp măng bắt đầu mọc mà theo quan niệm của họ là thời điểm bắt đầu của mùa sản xuất trong năm. Người dân ở đây mở hội Mừng măng mọc với niềm vui và nhiều ước mơ về một mùa nương rẫy mưa thuận gió hòa, lúa ngô đầy kho, hy vọng bản làng tươi vui, no ấm đồng thời bày tỏ lòng biết ơn thần Trời, thần Đất …

Lễ Cúng bản của người Cống

Hàng năm, cứ đến tháng 3 âm lịch, các bản đều tổ chức lễ cúng bản trước vụ gieo hạt. Vào ngày lễ, các ngả đường vào bản làm cổng, cắm dấu hiệu kiêng kị một ngày không ai được vào bản. Sau đó từng gia đình làm lễ cúng trên nương. Đây là lễ cầu mùa màng tốt tươi, côn trùng và chim chóc không phá hoại mùa màng.

Tết Cơm mới của người La Hủ

Người La Hủ thường tổ chức tết Cơm mới vào đầu tháng 10 hoặc tháng 11 âm lịch. Điều đặc biệt trong dịp tết Cơm mới, người La Hủ kiêng 3 ngày không đi hái rau, lấy củi, chặt cây, phát cỏ trong rừng để cầu mong cây cỏ tốt tươi quanh năm. Trong dịp lễ tết, người La Hủ dùng trống để giữ nhịp điệu xoè múa.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Đền Đại Giá Đại Vương

Đền được xây dựng ở xã Mường Thanh, huyện Điện Biên. Đền thờ vị tướng đời Trần cầm quân đánh giặc và đã tử trận ở địa phương này. Để tưởng nhớ công ơn ông, dân làng đã lập đền thờ ông.

Cụm di tích Điện Biên Phủ

Điện Biên Phủ là một địa danh không chỉ đi vào lịch sử Việt Nam mà còn được cả thế giới biết đến bởi nơi đây gắn liền với chiến thắng vĩ đại của quân và dân Việt Nam năm 1954 thắng quân đội viễn chinh Pháp. Hàng chục năm đã qua đi, mảnh đất này đã để lại rất nhiều di tích nằm rải rác khắp nơi trong vùng. Sau đây là 10 di tích quan trọng nhất trong cụm di tích Điện Biên Phủ:

1. Quần thể di tích lịch sử chiến thắng Điện Biên Phủ, nằm tại trung tâm thị xã Điện Biên Phủ. Sau 56 ngày đêm chiến đấu, bộ đội Việt Nam tiêu diệt và bắt sống 16.200 quân địch; bắn rơi và phá hủy 62 máy bay các loại, đánh bại kế hoạch Na Va của Pháp và Mỹ. Buộc Pháp phải ký hiệp định Giơ-ne-vơ thừa nhận quyền độc lập và hòa bình của Việt Nam. Toàn bộ quần thể này có rất nhiều hạng mục di tích đã được Nhà nước xếp hạng: các trận địa pháo, máy bay địch, cầu Mường Thanh, sông Nậm Rốm …

2. Bảo tàng Quân đội Nhân dân tại thị xã Điện Biên Phủ. Nơi đây lưu giữ nhiều hiện vật trong cuộc chiến đấu cực kỳ gian khổ của quân và dân Việt Nam để làm nên chiến thắng vang dội của dân tộc mùa xuân 1954. Hiện vật được trưng bày cả ngoài trời và trong nhà.

3. Nghĩa trang đồi A1, là nơi yên nghỉ của những chiến sỹ quân đội đã anh dũng hy sinh trong chiến dịch Điện Biên.

4. Đồi A1, là điểm cao rất quan trọng có tính quyết định cho chiến trường Điện Biên Phủ. Nơi đây bộ đội Việt Nam đã phải chiến đấu suốt 36 ngày đêm cực kỳ gian khổ, hy sinh mất mát khá nhiều, tối ngày 06/5/1954, bộ đội Việt Nam mới làm chủ được trận địa.

5. Sân bay Mường Thanh, cứ điểm 206 năm xưa và cũng là sân bay trung tâm của tập đoàn cứ điểm Điện Biên. Hiện nay sân bay này đã được cải tạo nâng cấp thành sân bay Điện Biên Phủ trong hệ thống đường bay nội địa của hàng không dân dụng Việt Nam.

6. Hầm sở chỉ huy quân đội Pháp (tường De Castries). Vị trí hầm, hình dáng, kích thước, cấu tạo của hầm chỉ huy … vẫn nguyên như nó vốn có nằm ở trung tâm lòng chảo Điện Biên.

7. Đồi Him Lam, trận đánh giải phóng đồi này vào ngày 13/3/1954.

8. Đồi Độc Lập, trận đánh giải phóng đồi này vào ngày 15/3/1954.

9. Các đồi C, D, E là những đồi diễn ra các trận đánh rất ác liệt, giành giật nhau từng tấc đất. Hiện được giữ nguyên trạng và được gắn tên cho quả đồi bằng chữ khá to trên vị trí dễ quan sát nhất (C, D, E), đứng từ xa có thể nhìn rõ.

10. Hầm chỉ huy chiến dịch của bộ đội Việt Nam, nằm trong một khu rừng nguyên sinh tại địa phận xã Mường Phăng. Nơi đây đặt sở chỉ huy chiến dịch Điện Biên.

Tất cả vẫn còn đó như một chứng tích lịch sử cho các thế hệ người Việt Nam và bè bạn năm châu biết đến một trang sử chống ngoại xâm oanh liệt của dân tộc Việt Nam.

Di tích Noọng Nhai

Nơi đây là một tượng đài ghi lại trận ném bom hủy diệt của quân đội Pháp xảy ra vào ngày 25/3/1954 (nay thuộc xã Thanh Xương, huyện Điện Biên). Ngày đó, sau khi bị thua đau trên các chiến trường, quân đội Pháp đã điên khùng trút bom hủy diệt toàn bộ bản Noọng Nhai. Những người dân vô tội bất kể người già, con trẻ đều bị chết oan uổng. Nhưng chúng đã nhầm, chính sự kiện này đã nhân lên sự căm thù của đồng bào và quân dân cả nước, càng hun đúc thêm ý chí quyết tâm đánh giặc trả thù cho đồng bào Noọng Nhai, giải phóng Điện Biên Phủ.

Tượng đài được dựng như một chứng tích nhắc nhở các thế hệ cháu con biết bốn từ Tự do độc lập quý biết nhường nào và hãy giữ gìn đừng để bao giờ lặp lại chiến tranh.

Thành Xam Mứn

Thành Xam Mứn (còn gọi là thành Tam Vạn hay Bàn Phú) được xây dựng vào thế kỷ thứ 15. Diện tích thành tới hàng chục cây số vuông, nằm ở phía nam cánh đồng Mường Thanh (Điện Biên, Lai Châu). Cấu trúc thành ở phía trước có hai chiến luỹ dài tới ba cây số, cao vượt đầu người, chân thành được trồng tre kín mít và đào hào sâu phía ngoài. Xã Xam Mứn ngày nay chính là khu vực trung tâm của thành ngày đó. Giữa thành có ba ngon núi Nàng Nòn, Tạo Nòn và Pú Huổi Chọn (núi Nàng Ngủ, Tạo Ngủ và Suối Chọn) ở ngay ngã ba sông Nậm Rốm.

Giữa thành có hồ U Va, cạnh đó có một đồn canh đặt trên ngọn núi cao. Cách hồ U Va khoảng 1 km có một ngọn đồi rất đẹp tên là Pom Lót, đó là nơi ở của các thủ lĩnh người Lự, tại đó có chùa Vạt Bu Hôm, khoảng đất giữa đồi Pom Lót và hồ U Va bằng phẳng, là nơi tụ họp, tế lễ, hội hè …

Thế kỷ 18, giặc ngoại xâm chiếm mất thành Tam Vạn. Hoàng Công Chất (1739-1769) được giao trọng trách đi giải. phóng Mường Thanh, giành lại thành. Sau khi ông mất, nhân dân lập đền thờ để ghi nhớ công ơn ông. Ngôi đền cách thị xã Điện Biên Phủ khoảng 12 km về phía tây nam. Đền thờ Hoàng Công Chất không những là nơi tưởng nhớ công lao của ông mà còn là điểm du lịch hấp dẫn ở Điện Biên.

Đèo Pha Đin

Từ Hà Nội lên Điện Biên Phủ, nếu đi đường không, chỉ sau một giờ bay, bạn sẽ xuống nhà ga sân bay Mường Thanh. Nếu đi đường bộ, bạn sẽ phải vượt đèo Pha Đin dài 37 km. Pha Đin tiếng địa phương nghĩa là Trời Đất. Theo truyền thuyết địa phương là nơi tiếp giáp giữa trời và đất. Xưa kia, vì có sự tranh chấp ranh giới giữa hai tỉnh Sơn La và Lai Châu, người ta đã giải quyết bằng một cuộc đua ngựa. Từ hai phía đèo, cùng một lúc ngựa hai bên phi hướng về nhau. Nơi gặp gỡ sẽ là ranh giới. Ngựa Lai Châu phi nhanh hơn, nên phần đèo thuộc về Lai Châu dài hơn phần đèo của Sơn La.

Với độ cao trên 1.000 m khi lên dốc, lúc xuống dốc, con đường ngoằn ngoèo, chênh vênh, một bên là vách núi dựng đứng, một bên là vực sâu thăm thẳm, lại nhiều “cua” hiểm trở. Được vượt đèo Pha Đin là một cuộc du lịch đầy thú vị của du khách trước cảnh thiên nhiên hùng vĩ.

Hồ Pa Khoang

Hồ nằm ở xã Mường Phăng, huyện Điện Biên, cách thị xã Điện Biên Phủ khoảng 10 km. Nguyên xưa hồ có tên là suối Pa Khoang, sau được xây dựng thành công trình thủy lợi thành một hồ chứa nước hiền hòa, thơ mộng với hệ thống đập tràn, đập chắn và cống dẫn để điều hòa nước cho hàng ngàn héc ta ruộng.

Hồ Pa Khoang là nơi có phong cảnh hữu tình, diện tích mặt hồ khoảng 600 ha. Những nếp nhà sàn nhỏ xinh xắn soi bóng xuống mặt hồ trong xanh, điểm thêm một vài con thuyền độc mộc lướt trên mặt nước khiến cho cảnh sắc thêm thơ mộng.

Đây là một điểm du lịch của tỉnh Lai Châu, có thể kết hợp các loại hình du lịch sinh thái, thể thao và nghỉ dưỡng.

Hang động khác

Hang Pa Thơm thuộc xã Pa Thanh, huyện Điện Biên; hang Tiên Sơn xã Bình Lư, huyện Phong Thổ; hang Thẳm Khuông xã Chiềng Sinh, huyện Tuần Giáo … đều là những hang, động rất đẹp, hoang sơ, hấp dẫn khách du lịch.

Hang Thẩm Báng

Hang thuộc xã Báng Lao, huyện Tuần Giáo, là một hang cổ, có vẻ đẹp thiên nhiên còn nguyên vẹn.

Lòng hang rộng và sâu, cao gần 100 m, có nhiều ngách. Giữa hang có phiến đá to bằng phẳng như mặt bàn. Nhìn lên các vách đá, nhiều măng đá, nhũ đá tạo thành những hình thù khác nhau như những con rồng, con phượng, sư tử, voi quì hoặc những đoá phong lan tuyệt đẹp. Hang Thẩm Báng không chỉ là một hang động đẹp mà tại đây, nhân dân địa phương còn tìm được các loại rìu, chày nghiền thức ăn bằng đá, một số mẩu xương động vật đã hóa thạch. Hang động Thẩm Báng đã được xếp hạng di tích và đang trở thành điểm tham quan nghỉ mát của khách du lịch.

SƠN LA

Diện tích: 14.055 km²

Dân số (2001): 922.200 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Sơn La

Các huyện: Quỳnh Nhai, Mường La, Thuận Châu, Phù Yên, Bắc Yên, Mai Sơn, Sông Mã, Yên Châu, Mộc Châu.

Dân tộc: Thái, Việt (Kinh), H’mông. Mường, Dao

Tỉnh Sơn La nằm ở phía tây bắc Việt Nam, có nhiều núi cao, phía bắc giáp Yên Bái, Lào Cai, phía tây giáp Lai Châu, phía đông giáp Phú Thọ và Hòa Bình, đông nam giáp Thanh hóa và Hòa Bình, phía nam giáp Lào. Tỉnh lỵ Sơn La cách Hà Nội 308 km theo quốc lộ 6.

Địa hình của tỉnh Sơn La chủ yếu là núi và cao nguyên. Mạng lưới sông suối ở đây khá dày đặc, nguồn nước dồi dào, có tiềm năng về thủy điện. Tài nguyên khoáng sản của tỉnh khá đa dạng và phong phú vì vậy công nghiệp Sơn La có nhiều triển vọng.

Sơn La, một địa bàn lý tưởng để chăn nuôi bò sữa trên cao nguyên Mộc Châu, phát triển cây dâu, nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa, là vùng đất có nhiều ưu thế phát triển cây cà phê, cây chè và nhiều loại cây ăn quả. Một vùng đất có thể phát triển công nghiệp khai khoáng, chế biến chè và nông, lâm sản khác.

Sơn La là một tỉnh có khí hậu đa dạng, nhiều nét đặc thù nhưng vẫn mang tính chất của khí hậu gió mùa chí tuyến. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 21°C, khí hậu chia làm 2 mùa rõ rệt: mùa đông lạnh và khô, ít mưa; mùa hè mưa nhiều và không cỏ bão. Khí hậu rất thích hợp cho việc nghỉ dưỡng.

Giao thông của tỉnh có đường bộ, đường thủy và đường không (sân bay Nà Sản).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tỉnh Sơn La có 12 dân tộc cư trú. Mỗi dân tộc đều có những nét riêng trong đời sống, văn hóa truyền thống. Dân tộc Thái có tiếng nói, chữ viết riêng với hơn 500 bản sách chữ Thái cổ, có những bản trường ca nổi tiếng như Xống trụ xôn xao (tiễn dặn người yêu), có nghề dệt thổ cẩm truyền thống với trên 30 loại hoa văn độc đáo, đậm đà bản sắc dân tộc. Dân tộc H’mông có tiếng hát làm đầu và nghề rèn đúc khoan nòng súng kíp. Dân tộc Khơ-mú có điệu múa tăng bu, hun mạng và tài đan mây tre. Dân tộc Xinh Mun có Tết Hoa Ban … Tất cả dệt nên một bức tranh văn hóa đậm đà tính dân tộc.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu hàng năm

Lễ hội Hoa Ban

Đây là lễ hội của dân tộc Thái còn có tên gọi khác là hội Xên bản, Xên mường, được tổ chức hàng năm vào tháng 2 âm lịch khi hoa ban bắt đầu nở trắng núi ở vùng Tây Bắc. Lễ hội mang tính chất cầu mùa, cầu phúc. Họ gửi gắm vào đó những ước vọng lớn lao về cuộc sống bình yên, no ấm nơi bản mường, đồng thời là dịp thi tài, vui chơi, hát giao duyên đêm trăng.

Ở Sơn La vào ngày hội, nam nữ thanh niên rủ nhau đi hái hoa mừng xuân, vui chơi, ca hát, chơi đàn tính, thổi khèn, múa xoè, trao và đón nhận tình yêu.

Trò tung còn tìm bạn, tìm duyên (dân tộc Tày)

Trò tung còn là một trò chơi thường được tổ chức trong lễ hội mùa xuân. Đây không những chỉ là một trò giải trí mà là một hình thức giao duyên mang màu sắc nghi lễ, tín ngưỡng cộng đồng được tổ chức hàng năm sau ngày 3 tết Nguyên Đán để cầu chúc một năm mới no đủ, trai gái thành đôi. Bãi chơi là một khu đất phẳng ở gần bản. Quả còn được khâu bằng nhiều múi vải màu sắc rực rỡ, bên trong nhồi thóc và hạt bông. Ở giữa bãi đất có một cây tre trên treo một vòng tròn bằng tre dán giấy hồng. Theo lệ mỗi nhà đều có một mâm cơm mang ra bản để làm lễ cúng trời đất, trên mâm còn có hai quả còn. Sau phần lễ nghi là bắt đầu trò chơi. Mọi nhà đều tung còn lên. Lúc này trông những quả còn bay lên như cánh én mùa xuân.

Tung còn đã trở thành đặc trưng văn hóa truyền thống của người Tày cũng như của nhiều dân tộc ở Việt Nam.

Hội Pang – Cẩu Nó (dân tộc Khơ mú, Xinh Mun)

Hội mở hàng năm vào khoảng tháng 3, tháng 4 âm lịch. Đây là hội uống rượu cần, có hát xường và các trò vui.

Tết Cơm mới (dân tộc Khơ mú, Sơn La)

Tết được tổ chức sau vụ gặt tháng 10 âm lịch. Đây là dịp vui của cả bản sau một thời gian lao động mệt nhọc. Tết cơm mới thể hiện sắc thái văn hóa dân tộc đậm nét.

Ngoài ra, họ còn có nhiều nghi lễ liên quan đến nông nghiệp.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Chiến Viện

Chùa tọa lạc ở xã Mộc Thượng, huyện Mộc Châu. Chùa có một pho tượng lớn, 8 pho tượng vừa, 56 pho tượng nhỏ đều được đúc bằng đồng. Ngoài ra, chùa còn có 2 pho tượng bằng thiếc, một pho tượng nhỏ bằng ngà voi.

Nhà tù và Bảo tàng Sơn La

Nhà tù Sơn La do người Pháp xây dựng năm 1908 và mở rộng vào những năm 1930-1940. Lúc đầu chỉ là một nhà tù nhỏ hàng tỉnh. Từ 1930-1945 trở thành nơi giam cầm hàng ngàn người Việt Nam yêu nước. Trong nhiều năm, tại đây nhiều người đã trở thành cán bộ chủ chốt của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc.

Đến khu di tích cách mạng nhà tù Sơn La, thăm lại các xà lim ngầm, xà lim chéo, trại ba gian, trại lớn cũ cùng với hàng trăm hiện vật, người xem chứng kiến hoàn cảnh sống cơ cực của tù nhân, khâm phục ý chí kiên cường của họ trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù dân tộc.

Di tích nhà tù Sơn La được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng năm 1962 là một trong nhiều di tích cách mạng của cả nước.

Bên cạnh khu di tích là nhà Bảo tàng tổng hợp của tỉnh đang được mở rộng với những gian trưng bày mới có nhiều hiện vật quí giới thiệu truyền thống lịch sử, văn hóa của cộng đồng 12 dân tộc đang đoàn kết cùng nhau xây dựng Sơn La thành tỉnh giàu có của Việt Nam.

Hàng năm Bảo tàng tổng hợp của tỉnh và di tích cách mạng nhà tù Sơn La đón hàng chục nghìn khách trong và ngoài nước đến tham quan, du lịch.

Thị xã Sơn La

Đây là một thị xã cao nguyên, ở độ cao 600 m so với mật biển, có sông Nậm Na chảy qua thị xã. Giữa thị xã có nhà tù Sơn La do Pháp xây từ năm 1908 trên ngọn đồi Khau Cả để giam giữ các chiến sĩ cộng sản. Ở đây hiện còn mộ đồng chí Tô Hiệu và cây đào do đồng chí trồng.

Hang Thẩm Tét Toòng

Cách trung tâm thị xã Sơn La khoảng 2 km thuộc xã Chiềng An, thị xã Sơn La. Đây là một hang động núi đá dài trên 150 m, được phân ra nhiều khúc, đoạn. Phía trên hang là những dãy núi trùng điệp trải dài có những rừng cây xanh ngát. Lòng hang là dòng nước trong xanh ngày ngày tuôn trào đổ thác trắng xoá, những hàng cột đá chen chúc nhau, nép mình dọc hai bên vách thẳng đứng như những thân cây trúc. Vào mỗi buổi sáng, khi có ánh nắng ban mai, từ cửa hang nhìn vào là cả thế giới huyền ảo những màu sắc lấp lánh của thạch nhũ nhấp nhô muôn hình, muôn vẻ.

Hang Thẩm Ké

Một hang động đẹp, thuộc xã Chiềng An, thị xã Sơn La. Trong hang có tấm văn bia của vua Lê Thái Tông được khắc trên vách đá năm 1440. Tương truyền vào mùa xuân 1440, trên đường Tây tiến thấy cảnh quan thiên nhiên nơi đây hùng vĩ, nhà vua khắc họa bài thơ “Quế Lâm động chủ ngự chế”.

Suối nước nóng Bản Mòng

Thuộc xã Hua La, thị xã Sơn La, nước khoáng ở đây có nhiệt độ từ 35-40°C. Rất thích hợp cho việc dưỡng bệnh.

Bản Hìn

Một bản dân tộc Thái có truyền thống văn hóa đặc sắc: uống rượu cần, múa xoè … Bản Hìn thuộc xã Chiềng An, cách thị xã Sơn La khoảng 3 km.

Cao nguyên Mộc Châu

Mộc Châu là một cao nguyên ở độ cao khoảng trên 1.000 m so với mặt biển, cách Hà Nội 199 km theo quốc lộ 6. Đây là một cao nguyên lớn dài khoảng 80 km rộng 25 km, có tới hơn 14.000 ha đồng cỏ để chăn nuôi đại gia súc, trồng chè và cây công nghiệp khác. Ở đây có nhà máy chè Mộc Châu chuyên sản xuất chè đen để xuất khẩu và phục vụ nhu cầu trong nước. Năm 1958 nông trường Mộc Châu được thành lập, với hàng ngàn con bò giống Hà Lan thuần chủng và lai tạo giữa bò mẹ Tây Bắc với bò giống Hà Lan. Nông trường đã cung cấp lượng sữa tươi nguyên chất cho Hà Nội và các tỉnh để sản xuất ra sữa hộp, sữa chua và các sản phẩm sữa khác.

Hiện nay cao nguyên Mộc Châu đang là điểm thu hút nhiều du khách đến nghỉ dưỡng, với nhiệt độ mùa hè lý tưởng 20°C, không khí thoáng mát trong lành.

Danh thắng Yên Châu

Nằm trên quốc lộ 6, huyện Yên Châu cách Hà Nội 260 km, cách thị xã Sơn La khoảng 60 km là nơi có nhiều loại cây ăn trái nổi tiếng như chuối, xoài, nhãn … Xoài Yên Châu rất nổi tiếng, khách nước ngoài thưởng thức đểu trầm trồ khen ngợi. Xoài Yên Châu quả nhỏ, vỏ xanh không giống như xoài ở Nam bộ nhưng vị ngọt của nó thật đậm đà, thơm nức khó quên. Mùa xoài vào khoảng tháng 5, 6. Khách đến Sơn La không thể không dừng chân ở huyện Yên Châu để thưởng thức loại trái đặc biệt này. Một điều thú vị nữa là nơi đây còn có một tượng đài về nữ dân quân đã bắn rơi máy bay Mỹ. Sự kiện này đã là đề tài cho một bài ca trong những năm đánh Mỹ.

HÒA BÌNH

Diện tích: 4.663 km²

Dân số (2001): 774.100 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Hòa Bình

Các huyện: Đà Bắc, Mai Châu, Kỳ Sơn, Cao Phong, Lương Sơn. Kim Bôi, Tân Lạc, Lạc Sơn, Lạc Thủy, Yên Thủy.

Dân tộc: Mường, Việt (Kinh), Thái, Tày, Dao

Hòa Bình là một tỉnh miền núi, nằm ở cửa ngõ tây bắc của thủ đô Hà Nội, cách Hà Nội khoảng 70 km về phía tây theo quốc lộ 6. Phía bắc giáp Phú Thọ và Hà Tây, phía nam giáp Ninh Bình và Thanh hóa, phía đông giáp Hà Tây và Hà Nam, phía tây giáp Sơn La.

Địa hình tỉnh Hòa Bình chủ yếu là núi rừng, xen kẽ giữa các sườn núi là các thung lũng hẹp. Khí hậu nóng ẩm, mưa theo mùa. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,9-25°C. Giao thông đường bộ, đường sông thuận tiện.

Hòa Bình là một vùng đất cổ, giàu tiềm năng du lịch. Đây là một trong những tỉnh có nhiều cảnh quan thiên nhiên hang động, nhiều bản làng dân tộc rất hấp dẫn khách du lịch trong và ngoài nước.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hòa Bình là một trong những vùng đất mà các nhà khảo cổ học đã chứng minh đã có người Việt cổ sinh sống cách đây hàng vạn năm. Nơi đây còn đọng lại nhiều dấu ấn của một nền văn hóa Hòa Bình rực rỡ qua việc tìm thấy 47 chiếc trống đồng cổ trong đó có trống đồng sông Đà và Miếu Môn thuộc loại đẹp và cổ.

Hòa Bình là một tỉnh đa dân tộc. Các dân tộc vừa phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình vừa hòa đồng trong cộng đồng. Người Tày, Thái có nhiều nét giống nhau trong sinh hoạt và phong tục. Dân tộc Mường có nền văn học dân gian phong phú, hát vỉ Mường với nhạc trống đồng, nhạc cồng chiêng, trường ca Đẻ đất đẻ nước. Dân tộc Thái có làn điệu dân ca Thái tinh tế (hát khắp Thái) giàu hình tượng. Múa xoè Thái là điệu múa mang tính chất cộng đồng cao. Người H’mông có múa khèn, múa ô. Đặc biệt uống rượu cần là một nét sinh hoạt văn hóa không thể thiếu được trong các dịp lễ tết, hội hè, tiếp khách quý của người Mường và người Thái.

Các dân tộc ở tỉnh Hòa Bình có rất nhiều lễ hội hàng năm, dưới đây là một số lễ hội tiêu biểu:

Hội Xên bản, Xên mường (dân tộc Thái)

Hàng năm vào mùa xuân, khi hoa ban nở trắng khắp núi đồi và có tiếng sấm ở đầu nguồn sông Đà thì dân bản ở huyện Mai Châu bắt đầu tổ chức lễ hội. Lễ hội diễn ra trong 3 ngày. Ngày đầu có đám rước từ nhà chủ mường ra đình làng khấn Thần. Ngày thứ 2 thi bắn cung nỏ tìm người giỏi. Ngày thứ 3 có các trò vui như tung còn, tìm bạn, thi hát đối, thi thổi khèn. Hội Xên bản, Xên mường là hội cầu mùa, cầu phúc của người Thái. Họ gửi gắm vào đó những ước vọng lớn lao về cuộc sống bình yên, no ấm nơi bản mường. là dịp trai gái vui chơi, tìm hiểu nhau qua tiếng hát, tiếng đàn.

Hội Cầu mưa (dân tộc Thái)

Hàng năm cứ khoảng tháng ba hoặc tháng tư âm lịch, thời tiết hanh khô, ít mưa thì dân tộc Thái lại tổ chức lễ hội để cầu mưa. Đầu tiên một đoàn thanh niên nam nữ kéo vào nhà một bà già nhất bản và bắt đầu làm lễ hát cầu mưa. Buổi tối có rước đuốc quanh bản, hát bên bờ suối, té nước vào nhau cho tới ướt hết mới tan hội.

Lễ Cầu mát

Đây là lễ cầu của vùng người Mường, Hòa Bình. Theo quan niệm của người Mường, nhà nào hoả hoạn là do mạch đất nóng quá nên phải làm lễ cầu mát để không bao giờ xảy ra hoả hoạn nữa. Vào buổi lễ, thầy Mo cầu xin 4 vị thần: Trời, Đất, Nước, Lửa phù hộ cho dân bản luôn được mát mẻ. Sau đó một lão nông cầy một luống quanh bản, một người khác lấy nước đổ vào đường cầy đó với ý nghĩa làm mát lòng đất. Lễ thường được tổ chức sau khi có một gia đình nào đó bị hoả hoạn.

Lễ hội Cầu phúc bản mường

Lễ hội được tổ chức ở vùng người Thái, Mai Châu, mục đích để cầu thần phù hộ và cúng rửa lá lúa, xua đuổi thần trùng. Vào hội, các miếu thờ quanh bản và miếu thờ thổ công, thổ địa ở từng nhà phải sạch sẽ. Bờ sông, bờ mương được tu sửa, be cao đón nước về. Phần hội; nam nữ nổi chiêng trống và múa xoè, thi bắn cung nỏ.

Lễ Cơm mới

Lễ tổ chức ở tại các gia đình vùng đồng bào Mường (Mường Bi), Hòa Bình. Nghề nông là nghề chính cho nên đồng bào rất chú trọng vào vụ mùa. Từng gia đình làm cỗ mừng thu hoạch, có gói bánh chưng, có lễ cúng vía lúa và giỗ cúng cha mẹ.

Lễ Khẩn Chiêm

Lễ Khẩn Chiêm (cúng cầu lúa mùa) của vùng người Dao, Hòa. Bình được tổ chức vào ngày 14 tháng 5 (dương lịch) hàng năm. Đây là lễ cầu xin tổ tiên, đất trời cho một năm làm ăn tốt lành.

Hội Xéc bùa (hội cồng chiêng)

Đây là hội lớn của vùng dân tộc Mường, Hòa Bình. Xéc Bùa là xách cồng chiêng đi hát của các phường bùa. Phường bùa gồm những người biết hát và biết đánh cồng chiêng. Khi đi chúc tết hay chúc mừng các gia đình, phường đi theo thứ tự, đánh chiêng, đọc thơ theo lối ứng khẩu, ca ngợi gia chủ, chúc làm ăn phát đạt và bình an. Chủ nhà mang lễ vật ra cùng hát đối đáp. Phường đi hết nhà này sang nhà khác.

DI TÍCH -DANH THẮNG

Đền Thác Bờ

Đền Thác Bờ được xây dựng từ rất lâu đời ở đoạn giữa của Thác Bờ. Đền thờ bà Đinh Thị Vân người Mường ở xã Hào Tráng và một bà người Dao ở xóm Mó Nẻ xã Vầy Nưa đã giúp vua Lê Lợi về quân lương, phương tiện thuyền bè khi nhà vua đi dẹp giặc ở Mường Lễ (Sơn La). Trong đền chính có 38 pho tượng, lớn nhất trong đó có 2 pho tượng đồng.

Sau khi có đập thủy điện Hòa Bình, ngôi đền nằm trong lòng hồ nên được di chuyển lên cao và lập thành hai ngôi đền. Bờ bên trái, đền được dựng lại trên đỉnh đồi Hang Thầu, xã Vầy Nưa, huyện Đà Bắc; bờ bên phải, đền được dựng trên quả đồi thuộc xã Thung Nai, huyện Kỳ Sơn. Du khách đi theo đường thủy từ kênh thủy điện Hòa Bình khoảng 1 giờ là tới đền.

Chùa Tiên – Động Phú Lão

Khu danh thắng này nằm ở phía Tây của dãy núi Hương Tích, cách khu danh thắng Hương Sơn khoảng 5 km.

Các ngôi đình, đền, chùa ở đây mang kiến trúc nghệ thuật đậm sắc thái dân tộc và tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân Việt cổ. Các di tích này nằm dải theo sườn núi, ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ. Động Tiên nằm ở lưng chừng núi có vòm động lớn với các nhũ đá muôn hình vạn trạng.

Vào các dịp đầu xuân và lễ hội, chùa Tiên đã đón hàng ngàn du khách đến lễ bái và thưởng ngoạn cảnh đẹp.

Chùa Kè

Chùa Kè là một ngôi chùa cổ ở xã Phú Vinh, huyện Tân Lạc. Tương truyền trong chùa có một hòn đá gọi là Bụt Mọc. Hội chùa Kè thường được tổ chức vào ngày 16 tháng 2 âm lịch hàng năm để viếng đất Bụt Mọc và còn có nhiều trò vui.

Tam Động Sơn

Chùa ở trong động núi Tam Động, thuộc xã Phục Cổ, huyện Lạc Sơn. Ngọn núi này có ba động là động Ngọc, động Quang và động Bạc. Chùa được dựng trên núi nhìn ra bờ sông, cảnh trí rất nên thơ.

Hang Bụt

Hang nằm ở dãy núi đá vôi thuộc thị trấn Mường Khến, huyện Tân Lạc. Hang Bụt có vô vàn các nhũ đá muôn hình vạn trạng. Gần phía cửa hang có một lối thông thiên, ánh sáng mờ ảo khiến cho hang mang một vẻ đẹp huyền bí. Hang gồm có 3 động: Động phía ngoài thờ Thánh Mẫu, Chúa Thượng Ngàn và Thuỷ cung công chúa. Phía dưới bệ thờ có ban thờ Vua Hổ. Động thứ hai nối với vòm động thứ nhất bằng một lối vào khá rộng. Trên đường vào có một khối nhũ trông giống như một ngôi mộ cổ. Trong động thứ hai này có ban thờ Phật Thiên Thủ Thiên Nhẫn và Phật Quan Âm Bồ Tát.

Hết động thứ hai, rẽ trái qua một bức mành đá rủ từ trên xuống, phía dưới có khối nhũ đá hình đầu voi phủ phục là đến động thứ ba. Giữa nền có một cây nhũ đá mọc thẳng, cao 2,5 m, phía trong có bàn thờ Cô, Cậu bằng đá.

Hàng năm vào các dịp lễ tết, nhân dân trong vùng và khách thập phương về hang Bụt lễ bái rất đông đúc và thành kính.

Thung lũng Mai Châu

Từ Hà Nội đi 70 km đến thị xã Hòa Bình. Đi tiếp 60 km nữa đến Mai Châu. Ở đoạn đường thứ hai này bạn sẽ vượt qua dốc Cun dài 15 km. Gọi là dốc nhưng không phải một lần lên dốc là xong, thực ra đây là một đèo cao, có lúc tưởng như ôtô đang đi vào một biển mây. Khi lên đến đỉnh đèo, không ai qua đây là không dừng lại ngắm cảnh. Huyện ly Mai Châu xinh đẹp hiện ra dưới tầm mắt du khách: một thung lũng xanh rờn cây lá, đồng lúa và những nếp nhà sàn đều tăm tắp như xếp hàng chào đón khách.

Nhà sàn ở đây cao ráo, sạch sẽ. Sàn nhà cách mặt đất khoảng 1,5 m bằng những cột gỗ chắc chắn. Khách đến nhà xin mời múc nước rửa chân trước khi bước lên cầu thang. Sàn nhà bằng tre hoặc bương. Mái nhà lợp lá gồi hoặc lá mây. Các cửa sổ trong nhà có kích thước khá lớn để đón gió mát và cũng là nơi để chủ nhà treo các giò hoa phong lan, lồng chim cảnh. Một khung dệt vải thổ cẩm được đặt cạnh một ô cửa sổ. Đây là nơi làm việc của cô con gái lớn. Người con trai hỏi vợ chỉ cần nhìn lên giá xếp chăn đệm gối sạch sẽ với những màu sắc hoa văn trang trí là biết được sự chăm chỉ và tài nữ công của người vợ tương lai. Còn cô gái, muốn biết về người con trai sắp làm chồng mình thì hãy nhìn lên các cột nhà, nếu thấy vô số vảy cá to và nhất là nhiều đuôi cá dán lên cột thì hãy yên tâm là người con trai trong nhà này lao động giỏi, bắt được nhiều cá. Bạn là khách, sẽ được ông chủ nhà trải chiếu hoa mời ngồi, rồi bày ra giữa chiếu một vò rượu cần bằng nếp cẩm. Còn bà chủ nổi lửa đồ xôi trong cái chõ cao lênh khênh của người Thái. Nhìn qua cửa sổ bạn sẽ thấy ở dưới đất có một ao cá nhỏ hình vuông sát chân cột nhà, những con cá đang bơi lặn ăn mồi trong nước ao trong vắt. Ông chủ sẽ dành cho bạn quyền chỉ vào con cá nào, ông sẽ bắt đúng con đó cho vào nồi cháo cá.

Một đêm nghỉ lại ở nhà sàn Mai Châu, bạn sẽ được xem múa, hát, nghe nhạc cồng chiêng …

Bản dân tộc Mường

Người Mường Hòa Bình sống trong những thung lũng chung quanh các cánh đồng trồng lúa nước. Đến Thung Mây ở độ cao 1.200 m so với mặt biển du khách có thể thấy rõ hơn bức tranh đẹp của xứ Mường, đặc biệt nền văn hóa và đời sống của xứ Mường.

Nền văn hóa xứ Mường được biểu hiện qua trang phục như cạp váy Mường, qua những nghi lễ trong đời sống như cười xin, ma chay, trong những áng mo vĩ dại như “Đẻ đất, dẻ nước”.

Trong âm nhạc Mường, trống và chiêng vẫn giữ vai trò quan trọng. Đến xứ Mường vào những ngày “hội Xuân”, lễ “Xuống đồng”, lễ “Mừng nhà mới” … du khách sẽ được thưởng thức dàn chiêng Mường đủ mười hai chiếc. Trong khung cảnh xứ Mường, giữa thung lũng, trong tiếng suối chảy róc rách và tiếng rì rào của rừng cây, tiếng chiêng có âm hưởng trầm bổng sâu lắng đến khó quên.

Đến với bản Mường, du khách đều là những vị khách quí, được thưởng thức vẻ đẹp trong sáng của văn hóa xứ Mường.

Suối nước nóng Kim Bôi

Từ thị xã Hòa Bình đi 30 km đến nhà nghỉ mang tên một bản của người Mường là nhà nghỉ Mỏ Đá, Kim Bôi. Nhà nghỉ được xây dựng ở bên cạnh nơi có mạch nước khoáng lớn nhất. Vì vậy, ngồi ở trong phòng vẫn nghe tiếng nước phun lên ào ào vô tận. Nước phun lên luôn luôn ở nhiệt độ 36°C. Qua kiểm nghiệm nguồn nước khoáng Kim Bôi có đủ tiêu chuẩn dùng làm nước uống, để tắm, ngâm mình chữa các bệnh viêm khớp, đường ruột, dạ dày, huyết áp …

Nước suối Kim Bôi đã được đóng chai làm nước giải khát, nó cùng loại với nước khoáng Thạch Bích ở Quảng Ngãi, Kum-dua ở Nga và Paven Banis của Bungari.

Công trình thủy điện Hòa Bình

Là công trình thủy điện lớn nhất của Việt Nam do Liên Xô (cũ) giúp xây dựng. Công trình được khởi công ngày 06/01/1979. Các hạng mục công trình gồm có: đập đất đá, tràn xả lũ, hồ chứa nước, nhà máy thủy điện ngầm trong lòng núi, âu thuyền và trạm phân phối điện ngoài trời. Theo thiết kế, nhà máy có 8 tổ máy hoạt động, công suất mỗi tổ máy 240.000 kw.

Ngày nay hồ chứa nước của công trình thủy điện này có bề mặt hàng trăm km², với sức chứa hàng tỷ m³ nước, đã trở thành một tuyến du lịch lòng hồ sông Đà rất hấp dẫn du khách.

Khu du lịch Suối Ngọc – Vua Bà

Theo đường cao tốc Láng – Hòa Lạc, khu du lịch Suối Ngọc – Vua Bà cách Hà Nội khoảng 40 km. Một quần thể du lịch sinh thái mới ra đời trên diện tích khoảng 300 ha. Rừng cây xanh gồm mỡ, keo, thông và nhiều cây ăn quả như nhãn, vải, mít … phủ kín nhưng quả đồi ở đây.

Bạn có thể mắc võng nằm dưới tán cây rừng hay ngủ qua đêm trong những căn nhà sàn xinh xắn. Dưới nắng hè oi bức mời bạn xuống tắm trong những bể nhân tạo hay hồ tự nhiên rộng vài trăm héc ta chứa nước của con Suối Ngọc dẫn từ trên đỉnh núi Vua Bà đổ xuống. Muốn có cảm giác mạnh mời bạn trượt cầu nước từ trên cao …

Suối Ngọc – Vua Bà, nơi xưa kia Hai Bà Trưng đã luyện quân đánh giặc, hôm nay là điểm du lịch hấp dẫn thuộc huyện Lương Sơn tỉnh Hòa Bình. (p.355).

THANH HÓA

Diện tích: 11.106 km².

Dân số (2001): 3.509.600 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Thanh hóa.

Các huyện, thị: thị xã Sầm Sơn và Bỉm Sơn, các huyện: Mường Lát, Quan hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Cẩm Thủy, Lang Chánh, Thạch Thành, Ngọc Lạc, Thường Xuân, Như xuân, Như Thanh, Vĩnh Lộc, Hà Trung, Nga Sơn, Yên Định, Thọ Xuân, Hậu Lộc, Thiệu Hóa Hoằng Hóa, Đông Sơn, Triệu Sơn, Quảng Xương, Nông Cống, Tĩnh Gia.

Dân tộc: Việt (Kinh), Mường, Thái, H’Mông, Thổ.

Thanh hóa là một trong những tỉnh lớn của Việt Nam, nằm ở vị trí cửa ngõ nối liền Bắc bộ với Trung bộ và Nam bộ. Phía bắc giáp tỉnh Sơn La, Hòa Bình, Ninh Bình. Phía nam giáp Nghệ An, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Lào. Thành phố Thanh hóa cách Hà Nội khoảng 150 km.

Địa hình tương đối phức tạp, đa dạng, thấp dần từ tây sang đông gồm có vùng núi, trung du, đồng bằng, vùng ven biển.

Khí hậu thuộc vùng chuyển tiếp giữa Bắc bộ và Trung bộ. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23-24°C. Nằm ở độ cao không lớn lại nằm kề biển nên mùa đông không lạnh lắm, mùa hè dịu mát hơn. Giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy đều thuận lợi.

Thanh hóa là tỉnh có tiềm năng du lịch rất lớn. Những thắng cảnh đặc sắc như bãi biển Sầm Sơn, động Hồ Công, núi Hàm Rồng, … Thanh hóa có nhiều di tích gắn với lịch sử của dân tộc như Lam Kinh, thành nhà Hồ … Đến thăm các di tích này, du khách sẽ hiểu được một giai đoạn hào hùng, đầy biến động của dân tộc. Ngoài ra, với hàng trăm đền, chùa, với những cảnh núi non, sông ngòi tươi đẹp, Thanh hóa có điều kiện để phát triển du lịch.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Thanh hóa là một trong những địa bàn cư trú của người Việt cổ, nơi có nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ với trống đồng Đông Sơn là di vật độc đáo của nền văn hóa này. Nhiều hang động đá vôi là những nơi cư trú của những nhóm người cổ từ hàng mấy ngàn năm trước. Thanh hóa là đất có truyền thống văn hóa lâu đời được gọi là đất “địa linh nhân kiệt” đã cung cấp cho đất nước biết bao danh nhân văn hóa và anh hùng dân tộc, nơi phát tích của các triều Tiền Lê, Hậu Lê, nhà Hồ, chúa Trịnh, chúa Nguyễn mà dấu ấn còn ghi lại ở các làng quê với các đền đài, miếu, mộ, lăng tẩm, thành quách. Hiếm có vùng đất nào lại sinh ra tới “ba dòng vua”, “hai dòng chúa” như ở đất Thanh.

(p.356).

Thanh hóa cũng là nơi có nhiều dân tộc ít người cư trú. Mỗi dân tộc đều có bản sắc văn hóa riêng. Hò sông Mã là một làn điệu dân ca đặc trưng nhất của đất Thanh.

Dân tộc Mường ở Thanh hóa có kho tàng văn học dân gian phong phú với các trường ca, truyện thơ nổi tiếng. Có các làn điệu hát xéc bùa, hát ví và các điệu múa: múa bông, múa quạt, múa sạp … Dân tộc Lào có vốn văn học dân gian phong phú với nhiều truyền thuyết, huyền thoại, cổ tích, dân ca. Đặc biệt phụ nữ Lào không những hát hay mà còn múa rất giỏi các triệu dân vũ. Họ có nhiều nghi thức tín ngưỡng khác liên quan đến nông nghiệp như lễ cầu mưa, tục ăn cơm mới.

Dân tộc Lư ở Thanh hóa có hát Lự (khắp Lự) là điệu hát quen thuộc của thanh niên trai gái Lự. Người con gái che mặt bằng tấm vải màu đỏ ngồi hát theo tiếng sáo do người con trai thổi đệm. Người Lự có lịch riêng.

Thanh hóa có nhiều lễ hội, trong đó tiêu biểu là những lễ hội sau:

Lễ hội đền Dương Sơn

Đền Dương Sơn thuộc huyện Hoằng Hóa. Lễ hội diễn ra từ ngày 4 đến 7 tháng 1 âm lịch để tưởng nhớ công đức của Lê Phụng Hiểu, một danh tướng nhà Lý. Ngày 5 tháng 1 là chính hội, có tế lớn. Lễ hội có nhiều trò thi nấu cơm, thi đồ xôi, thi làm bánh. Ca hát thờ thần, hát trải thờ, múa bài bông, múa đèn, múa Tứ Linh …

Lễ hội Lam Kinh

Khu di tích Lam Kinh thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, cách thành phố Thanh hóa khoảng 50 km, là quê hương của vị anh hùng dân tộc Lê Lợi và nhiều danh tướng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn như Lê Lai, Lê Thạch, Lê Khôi … Đây cũng là khu di tích có quy mô lớn về các đời vua, hoàng tộc nhà Hậu Lê và nhiều danh tướng đương thời.

Hàng năm cứ đến ngày 22 tháng 8 âm lịch, nhân dân khắp nơi nô nức kéo về điện Lam Kinh để dự lễ tưởng niệm Lê Lợi và các danh tướng Nhà Lê đã có công giành độc lập, xây dựng đất nước phồn thịnh. Nghi lễ rước kiệu từ lăng về đền thờ rất trang trọng. Sau lễ dâng hương tưởng niệm, khách trảy hội có dịp tham quan quần thể di tích Lam Kinh, được xem các điệu múa, trò chơi truyền thống đặc sắc như múa Xuân Phả, trò Bình Ngô phá trận …

Lễ hội đền Sòng

Lễ hội được tổ chức vào ngày 15 tháng 3 âm lịch để tưởng nhớ bà chúa Liễu Hạnh (người được tôn là Thánh Mẫu). Lễ hội này rất đông người tham gia, với tấm lòng thành kính, biết ơn và cầu phúc. (p.358).

Lễ hội đền Bà Triệu

Lễ hội được tổ chức hàng năm vào ngày 21 tháng 2 âm lịch. Nhân dân các nơi về dự hội, nhắc lại câu nói đầy khí phách của bà: “Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển khơi, đánh đuổi quân Ngô, cởi ách nô lệ chứ tôi không chịu khom lưng làm tì thiếp người”.

Ngoài ra còn nhiều lễ hội tôn giáo như lễ Giáng sinh hay các lễ hội của các dân tộc thiểu số ở Thanh hóa.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Di tích Đông Sơn

Di tích Đông Sơn nằm bên bờ sông Mã, thuộc phường Hàm Rồng thành phố Thanh Hóa. Nơi đây, những cuộc khai quật năm 1924 đã phát hiện dấu vết của văn hóa đầu tiên ở Việt Nam. Địa danh này (Đông Sơn) đã được đặt tên cho một nền văn hóa tiêu biểu cho dân tộc Việt Nam thời kỳ dựng nước. Văn hóa Đông Sơn là nền văn hóa khảo cổ nổi tiếng của Việt Nam và thế giới.

Đền Bà Triệu

Tên thật của bà là Triệu Thị Trinh, nhưng nhân dân quen gọi là Bà Triệu với lòng kính cẩn, nhớ công ơn bà đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống quân xâm lược Ngô thế kỷ thứ 3.

Đền thờ bà được dựng trên núi Gai (còn gọi là núi ải) sát đường quốc lộ số 1, thuộc làng Phú Điền, huyện Hậu Lộc, cách Hà Nội 137 km. Qua cổng là hồ sen, bốn bề kè đá. Tiếp theo nhà Tiền đường gồm 5 gian, cột đá mài vuông cạnh. Sau nhà Tiền đường là một khoảng sân nhỏ hai bên tả hữu là nhà tiếp khách và sửa lễ. Cuối sân là 3 gian hậu cung, dựng trên mặt bằng cao hơn, dựa vào vách núi. Đối diện với đền trên là núi Gai, ở phía bên kia quốc lộ 1A là núi Tùng – nơi có lăng Bà triệu. Hiện nay lăng tháp vẫn còn, tuy đơn sơ, giản dị nhưng rất trang nghiêm. Trên đường thiên lý ra Bắc vào Nam khách bộ hành thường dừng chân, lên núi Gai, tưởng niệm vị nữ tướng anh hùng, viếng lăng và thưởng ngoạn cảnh đẹp.

Thành nhà Hồ

Thành được xây dựng năm 1397 dưới triều vua Hồ Quý Ly tại huyện Thọ Xuân. Thành có tên là Tây Đô, nhưng nhân dân quen gọi là thành nhà Hồ.

Thành được xây trên một khu đất rộng, bằng phẳng. Thành hình chữ nhật, xung quanh có hào sâu. Phía mặt ngoài của tường thành được xây hoàn toàn bằng đá xanh, chiều cao 5 m, dầy 3 m. Mỗi tảng đá xây trung bình dài 1,5 m, cao 0,8-1 m. Thành có 4 cửa Đông, Tây, Nam, (p.359) Bắc. Mỗi cửa đều ở vị trí chính giữa các mặt thành và được xây thành vòm cuốn bằng đá khối kích thước rất lớn. Tường thành phía nam có hai cổng phụ. Cổng thành xây cuốn xếp đá theo hình múi cam. Trong thành còn dấu vết của nền cung điện xưa và hai con rồng đá ở bậc thềm cung điện.

Các tòa thành cổ trước kia của Việt Nam như thành Hoa Lư, thành Cổ Loa … đều đắp bằng đất, riêng thành nhà Hồ được xây dựng hoàn toàn bằng những khối đá lớn đã nói lên sự sáng tạo và sức lao động phi thường của nhân dân lao động cách đây 7 thế kỷ.

Di tích Lam Kinh

Di tích Lam Kinh thuộc huyện Thọ Xuân, cách thành phố Thanh hóa khoảng 50 km về phía tây bắc, năm 1962 được Bộ Văn hóa xếp hạng.

Sau khi Lê Thái Tổ lên ngôi Hoàng đế, đóng đô ở Đông Kinh (Thăng Long), ông đã cho xây dựng ở quê hương đất tổ Lam Sơn một thành lớn thứ hai, thường được gọi là thành Lam Kinh, còn có tên khác là Tây Kinh.

Phía bắc thành Lam Kinh dựa vào núi Dầu (Du Sơn). phía nam nhìn ra sông Chu, qua sông khoảng 900 m là núi Chúa (Chủ Sơn) làm tiền án, phía đông là dãy núi Phú Lâm và núi Ngọc xếp hình cánh cung, phía tây là núi Hướng và núi Hàm Rồng. Các công trình trong điện xây dựng theo trục nam – bắc, trên khu đồi gò có hình chữ “vương”. Thành có chiều dài 341 m, ngang 254 m. Mặt thành phía bắc xây hình cánh cung, tường dày hơn 1 m.

Mặt trước thành khoảng 100 m còn dấu vết của cổng vào và móng tường kéo đến sát bờ sông Ngọc, móng tường dày 1,8 m. Qua tường khoảng 10 m là con sông đào có tên là Sông Ngọc rộng khoảng 20 m. Bắc qua sông là cây cầu cong Tiên Loan, trên cầu có lầu (thượng gia hạ kiều), qua cầu khoảng 50 m thì đến một giếng cổ hình chữ nhật. Tiếp theo là một sân rộng dẫn đến Ngọ Môn. Giữa sân hai bên lối vào là hai con vật bằng đá tựa hai con nghê, đứng trên bệ hình chữ nhật, trên thân trang trí khá cầu kỳ, đầu vươn về phía trước trong tư thế canh phòng.

Tuy di vật còn lại không nhiều nhưng chúng ta vẫn có thể nhận ra đây là một công trình rất lớn của vua Lê Lợi.

Lăng Lê Thái Tổ (Vĩnh Lăng)

Năm Thuận Thiên thứ 6 (Quý Sửu – 1443) tháng 8 nhuận, ngày 22, Lê Thái Tổ mất. Cũng năm ấy, ngày 23 tháng 10 táng ở Vĩnh Lăng. Lam Sơn Lăng được xây dựng trên vạt đất bằng phẳng ở phía nam chân núi Dầu, phía bắc điện Lam Kinh 50 m, nằm trên trục bắc – nam giữa núi Dầu và núi Chúa, tao thành thế “hậu chẩm bắc sơn, tiền án nam sơn”. Bên trái lăng có núi Ngũ Lâm và núi Hổ, bên phải có núi Hường và núi Hàm Rồng tạo thành hai tay ngai với thế “long chầu hổ phục”. Phía trước lăng (p.360) khoảng 1000 m là sông Chu uốn cong, ôm lấy mặt tiền, dòng chảy từ phải sang trái tạo thành thế “tụ thủy”.

Bố cục và phong cách xây dựng ở Vĩnh Lăng đơn giản nhưng tôn nghiêm, tự nhiên mà trang nhã. Ban đầu mộ đắp bằng đất hình khối vuông, xung quanh xây chèn bằng gạch, lâu ngày bị sạt lở, nay được xây lại bằng đá, mỗi cạnh 4,4 m; cao 1 m.

Trước lăng có hai hàng tượng người và tượng các con vật bằng đá. Đứng đầu hai hàng tượng, ở vị trí gần lăng là hai pho tượng quan văn và quan võ. Kích thước của tượng nhỏ, phong cách dân gian. Kế tiếp là tượng bốn cặp con vật đối nhau theo thứ tự hai sư tử cách điệu như hai con lợn rừng, hai ngựa (không có yên), hai tê giác (không có bành) và hai con hổ ngồi hiền từ. Trước lăng là hương án bằng đá đặt bát hương và lễ vật. Thần đạo giữa hai hàng tượng chầu.

Bia Vĩnh Lăng

Bia Vĩnh Lăng dựng năm 1443 trên đỉnh đồi ở phía đông Tây Hồ, tây nam điện Lam Kinh. Khoảng cách giữa lăng và nhà bia chừng 300 m.

Mặt bia nhìn về hướng nam, cùng hướng với lăng. Bia làm bằng đá nguyên khối cao 2,79 m; rộng 1,94 m, dày 0,27 m, đặt trên lưng một con rùa đá dài 3,46 m; rộng 1,94 m và cao 0,90 m (kể cả đế). Ngày trước có nhà bia nhưng đã bị cháy còn trơ lại các chân cột bằng đá. Nhà bia hiện tại mới được dựng lại năm 1961, nền hình vuông, mỗi cạnh 8,8 m, bốn mái cong, lợp ngói mũi hài, đỡ bằng 16 cột, mỗi góc có 4 cột theo kiểu kiến trúc thời Lê.

Trán bia trang trí hình vuông, trong là hình tròn tượng trưng cho trời và đất. Giữa hình vuông và hình tròn là hình mây cách điệu tinh tế. Chính giữa khắc một đầu rồng nhìn thẳng, thân uốn lượn uyển chuyển quanh mặt trời, biểu trưng là thiên tử (con trời) được sinh ra do trời và đất. Hai bên hình vuông và hình tròn chạm hai con rồng vươn mình chầu vào. Hai bên riềm bia, một bên có 9 hình nửa lá đề, trong mỗi lá đề là rồng uốn lượn, đầu vươn lên trên nối tiếp nhau, phần còn lại chạm hình hoa cúc dây rất tinh xảo.

Văn bia ngắn gọn, cô đọng, mô thuật toàn bộ gia tộc, thân thế, sự nghiệp, công lao của vua Lê Thái Tổ và ca ngợi lòng khoan dung độ lượng đối với kẻ thù. Văn bia do danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi soạn.

Đền Độc Cước

Đền Độc Cước tọa lạc trên đỉnh núi mang tên hòn Cổ Giải thuộc dãy núi Trường Lệ ở thị xã Sầm Sơn, ngay cạnh bãi tắm Sầm Sơn. Đền mang tên Độc Cước nghĩa là một chân, gắn liền với sự tích chàng trai khổng lồ đã tự xé đôi thân mình để vừa đánh giặc quỉ biển ngoài khơi và đánh giặc (p.361) trong đất liền cứu dân làng. Tưởng nhớ công lao của chàng, người dân Sầm Sơn đã lập miếu thờ chàng ngay bên tảng đá có vết lõm dấu chân khổng lồ tương truyền là bàn chân của chàng và sau này là đền Độc Cước.

Muốn lên đền phải qua 40 bậc đá. Đền được lập từ đời Trần (1225-1400), dựng lại vào thời Lê và đã qua trùng tu nhiều lần. Phía sau đền có Môn Lâu dựng năm 1863 bằng gỗ. Trong đền có tượng thần Độc Cước bằng gỗ chỉ có một tay, một chân. Chân tượng dựng vững chắc trên hòn đá tảng, tay tượng có cây búa ở tư thế đang vung về phía sau lấy đá chém loài quỷ biển. Đền có hai pho tượng ngựa đúc bằng đồng, cặp tượng phỗng tạc bằng đá khối, nhiều câu đối chữ nho ca ngợi công đức của thần Độc Cước.

Độc Cước không những chỉ là một ngôi đền đẹp mà còn là một thắng cảnh của Sầm Sơn. Đền rất hấp dẫn đối với du khách trong nước và nước ngoài khi đến tắm mát, nghỉ ngơi ở Sầm Sơn.

Đền Cô Tiên

Đền Cô Tiên là ngôi đền đẹp, được xây dựng từ thời Nguyễn, nằm trên dãy núi Trường Lệ. Đây là một di tích có giá trị văn hóa và cũng nằm trong chương trình du lịch khi khách đến thăm và tắm biển Sầm Sơn.

Di tích Đa Bút

Di tích Đa Bút ở xã Vĩnh Tân, huyện Vĩnh Lộc. Đây là di tích cổ thuộc thời đại đá mới có niên đại 7.800 năm. Tên Đa Bút được lấy để đặt cho văn hóa Đa Bút – một trong những nền văn hóa cổ tiêu biểu đã được khám phá ở Việt Nam.

Khu di tích Hàm Rồng

Di tích thuộc phường Hàm Rồng, thành phố Thanh hóa. Cụm di tích này gồm có đồi Quyết Thắng, đồi C4, cầu Hàm Rồng, nhà máy thủy điện. Các di tích được xếp hạng ở đây gắn với thành tích chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.

Chiến khu Ngọc Trạo

Chiến khu thuộc xã Ngọc Trạo, huyện Thạch Thành. Đây là một trong những cái nôi của cách mạng (1941). Ở đây có một bảo tàng về chiến khu du kích Ngọc Trạo và tượng đài kỷ niệm chiến khu. Vùng núi này trong tương lai sẽ là điểm tham quan du lịch của Thanh hóa. (p.362).

DANH THẮNG

Bãi biển Sầm Sơn

Bãi biển Sầm Sơn cách thành phố Thanh Hóa 16 km. Đây là nơi tắm biển rất tốt mà người Pháp đã biết khai thác từ năm 1906 và Sầm Sơn nhanh chóng trở thành nơi nghỉ mát nổi tiếng của Đông Dương. Từ những thập kỷ trước, đã có nhiều biệt thự nghỉ mát mọc lên ở đây. Vua Bảo Đại, ông vua cuối cùng của triều Nguyễn cũng xây biệt thự riêng ở Sầm Sơn.

Sầm Sơn có nhiều cảnh đẹp: hòn Trống Mái, đền Độc Cước, núi Cô Tiên …

Bờ biển Sầm Sơn dài 10 km bằng phẳng và nhiều hải sản quý như tôm he, cá thu, mực … Sầm Sơn có cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, vùng biển bao la với những thắng tích và huyền thoại mang đậm chất nhân văn và lòng mến khách. Bãi biển Sầm Sơn là một trong những bãi biển rộng và đẹp ở phía bắc.

Hòn Trống Mái

Hòn Trống Mái nằm trên núi Trường Lệ thuộc địa phận thị xã Sầm Sơn. Hòn Trống Mái chính là sự xếp đặt từ 3 khối đá thiên nhiên đã có từ bao đời nay. Hòn lớn bằng phẳng ở dưới trông như cái bệ lớn. Một hòn có đầu nhọn nằm chồng lên trên trông giống hình dáng con gà trống; hòn đối diện nhỏ hơn, có dáng tựa con gà mái. Các khối đá có hình dáng đẹp thơ mộng được gắn với truyền thuyết về một mối tình chung thủy.

Núi Vọng Phu

Núi Vọng Phu thuộc xã Đông Hưng, huyện Đông Sơn, cách thành phố Thanh hóa 3 km về phía tây nam. Đây là một ngọn núi đá vôi được thiên nhiên tạo nên hình một người phụ nữ đang quay mặt về phía biển Đông.

Hình tượng này gắn với truyền thuyết người đàn bà chung thủy chờ chồng đến hóa đá. Vì vậy mà ngọn núi có tên gọi là Vọng Phu.

Vườn quốc gia Bến En

Vườn quốc gia Bến En thuộc địa phận huyện Như Xuân, cách thành phố Thanh hóa 36 km về phía tây nam. Tổng diện tích rừng tự nhiên là 16.634 ha, trong đó diện tích rừng nguyên sinh là 8.544 ha với một quần thể nhiều núi non, sông suối, vùng hồ trên núi với nhiều tên gọi và huyền tích về các địa danh.

Vườn quốc gia Bến En có nhiều sinh vật quí. Tại đây có tới 462 loài cây thuộc 125 họ thực vật, gồm những giống loài quí như lim xanh, lát hoa, chò chỉ, trai lý, bù hương, vàng tâm … Có các loại thú quí hiếm như sói đỏ, gấu ngựa, vượn đen, phượng hoàng đất, gà tiền mặt vàng … (p.363).

Phong cảnh của vườn quốc gia Bến En đầy thơ mộng. Hồ sông Mực rộng 3.000 ha với hơn 20 hòn đảo lớn nhỏ. Nhiều hang động nhũ đá lung linh huyền ảo.

Đến với vườn quốc gia Bến En, du khách được tìm hiểu, nghiên cứu về các loài động thực vật quí hiếm ở đây, được dự những cuộc đi săn thâu đêm, nướng cá bên khe suối … đầy lãng mạn. Trong tương lai Bến En sẽ trở thành một khu du lịch rất hấp dẫn.

Sông Mã – Núi Rồng – Núi Ngọc

Di tích, danh thắng thuộc địa phận thành phố Thanh hóa. Sông Mã là con sông lớn nhất Thanh hóa. Lòng sông Mã rộng, đoạn thượng lưu lắm ghềnh thác, nước sông chảy xiết. Sau khi chảy qua làng Đông Sơn, sông Mã gặp núi Hàm Rồng. Núi Hàm Rồng nằm trong dãy núi Ngũ Hoa Phong gồm 99 ngọn trùng điệp, quanh co chạy dọc theo triền sông. Bên bờ nam sông, dải núi đột ngột vươn cao giống hình dáng đầu rồng nên có tên gọi là Hàm Rồng. Đối diện với núi Hàm Rồng, bên bờ bắc sông Mã là núi Ngọc hay còn gọi là núi Châu Phong. Nhìn xa, dãy núi giống như con rồng đang vờn hạt ngọc.

Cầu Hàm Rồng được gắn với huyền thoại anh hùng thời đánh Mỹ và thắng Mỹ, đã được nhà nước xếp hạng là khu di tích và danh thắng cấp quốc gia.

Cụm thắng cảnh Tiến Nông

Thắng cảnh Tiến Nông thuộc xã Tiến Nông, huyện Triệu Sơn. Cụm thắng cảnh này gồm các di tích chùa Hòa Long, Phúc Vạn và bãi cò Tiến Nông. Thắng cảnh này được tạo nên bởi sự kết hợp giữa nét cổ kính của chùa Hòa Long, Vạn Phúc và cảnh trí tự nhiên của các cây cổ thụ làm thành vườn chim tự nhiên được nhân dân gọi là “Bãi cò Tiến Nông”.

Động Từ Thức

Động thuộc xã Nga Thiện, huyện Nga Sơn, trước đây được gọi là động Bích Đào, sau được đổi tên là động Từ Thức vì gắn với câu chuyện tình “Từ Thức lấy vợ tiên” được lưu truyền rộng rãi trong dân gian. Động Từ Thức rất đẹp và gồm có hai động. Động ngoài hẹp, sáng sủa, có miếu Sơn Thần và có bài thơ của Lê Quí Đôn khắc vào đá. Động trong rộng hơn và có nhiều cảnh trí tuyệt đẹp. Dưới ánh đuốc, thạch nhũ muôn hình vạn trạng lóng lánh sắc màu được nhân hóa thành một thế giới gần gũi với đời sống như “cây bạc”, “cây vàng”, “ao bèo”, “rồng ấp trứng”. Đi sâu vào nữa lại có cả giá chiêng, giá trống, phường bát âm, bàn cờ tiên … trong động có “đường lên trời” và lối “xuống lòng đất”.

Động Từ Thức không những là một danh thắng mà còn là một di tích lịch sử trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. (p.364).

Động Hồ Công

Động nằm trên sườn phía tây của dãy núi Xuân Đào thuộc xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Lộc, là một trong những thắng cảnh nổi tiếng của tỉnh Thanh hóa. Động ở trên cao, gần đỉnh núi, đường lên động tuy khúc khuỷu gập ghềnh nhưng không hiểm trở. Động khá rộng, hai bên cửa động đá núi tạo thành hình voi phục trông khá sinh động. Động có tên Hồ Công gắn liền với truyền thuyết về đạo sĩ Hồ Công, một tiên ông xuống trần để cứu dân, giúp đời. Cuối động có một vách đá mà dấu rêu và ngấn nước tạo thành những đường nét giống hình ảnh một cụ già tương truyền đó là nơi đạo sĩ Hồ Công trú ngụ và lưu lại hình ảnh của ông trên vách đá.

Động Hồ Công rất thuận lợi cho việc tham quan du lịch.

Khu di tích thắng cảnh Phố Cát

Khu di tích thắng cảnh Phố Cát thuộc xã Thành Vân, huyện Thạch Thành. Nơi đây có đền thờ Liễu Hạnh, có thác nước đẹp và cũng là một trong những trung tâm lễ hội dân gian hàng năm.

Danh thắng Biện Sơn

Cụm di tích danh thắng Biện Sơn thuộc vùng cửa biển Lạch Bạng, trên vùng đất hai xã Hải Thượng, Hải Bình, huyện Tĩnh Gia. Đây là vùng cửa sông, có núi, bãi tắm, các di tích lịch sử tạo nên cụm di tích và danh thắng đẹp.

Hang cá Cẩm Lương

Hang cá Cẩm Lương thuộc xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy. Nét đặc biệt nước trong hang chảy ra một con suối dài khoảng 2 km, lòng suối luôn luôn dày đặc cá, giống cá đỏ đuôi, có con nặng tới hơn 10 kg, dân trong vùng gọi là cá thần, không ai được bắt.

Hang Con Moong

Hang Con Moong thuộc bản Nọ, xã Thành Yên, huyện Thạch Thành.

Đây là một hang rộng, có 2 cửa, mang dấu tích của 3 nền văn hóa liên tục từ thời đại đá cũ đến văn hóa thời đại đá mới là: văn hóa Sơn Vi, văn hóa Hòa Bình, văn hóa Bắc Sơn. Di tích này được các đoàn nghiên cứu khoa học ở nhiều nước đến nghiên cứu.

Làng Nhồi – làng chạm khắc đá

Làng Nhồi nổi tiếng với nghề chạm khắc đá, nhất là các sản phẩm đá phục vụ xây dựng, trang trí đình chùa, cung điện, lăng tẩm … Vị tổ nghề ở đây là Thánh Cao Sơn, đền thờ ông đặt trên núi Nhồi. (p.365).

Khánh đá làng Nhồi thế kỷ thứ 3 đã được nhà Tấn (Trung Quốc) sử dụng. Hiện nay ở đây còn lưu giữ nhiều sản phẩm bằng đá từ những thế kỷ trước, đó là niềm tự hào của các thế hệ người dân nơi đây vì nghề chạm khắc đá không chỉ đơn thuần để kiếm sống mà còn là lao động nghệ thuật, sáng tạo, tài hoa và đức kiên trì. Nghệ nhân Lê Văn Ngũ, người làng Nhồi từng tham gia xây dựng, khôi phục những công trình lớn như lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), điện Lam Kinh (Thanh hóa) …

Chiêm ngưỡng những sản phẩm đá chạm khắc công phu, tỉ mỉ thật khó mà tin rằng chúng được ra đời bằng đôi tay với những công cụ thô sơ như búa, bạt, vài loại đục. Để có một tác phẩm nghệ thuật đích thực, người thợ đá ở đây phải trải qua nhiều công đoạn rất nặng nhọc, gian khổ, bằng mồ hôi, tâm trí và kinh nghiệm dày dạn.

Sản phẩm đá làng Nhồi ngày nay rất phong phú như tượng người, tương Phật, con thú, các chi tiết trong kiến trúc đihnh chùa, phục chế các tác phẩm cổ theo truyền thuyết, các sản phẩm gia dụng … Sản phẩm đá làng Nhồi đã tạo nên một mảng sống động, trường tồn trong kho tàng văn hóa cổ truyền Việt Nam. (p.366).

NGHỆ AN

Diện tích: 16.487 km².

Dân số (2001): 2.913.800 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Vinh.

Các huyện, thị: thị xã Cửa Lò; 17 huyện: Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Yên Thành, Đô Lương, Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Nam Đàn, Thanh Chương, Tân Kỳ, Anh Sơn, Con Cuông, Nghĩa Đàn, Quì Hợp, Quì Châu, Quế Phong, Tương Dương, Kỳ Sơn.

Dân tộc: Việt (Kinh), Thái, Thổ, Khơ mú, H’Mông.

Nghệ An là một tỉnh lớn ở phía bắc Trung bộ, phía bắc giáp Thanh hóa, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Lào, phía nam giáp Hà Tĩnh. Địa hình của tỉnh Nghệ An bao gồm núi, đồi và thung lũng, độ dốc thoải dần từ tây bắc xuống đông nam. Hệ thống sông ngòi dày đặc, quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam đoạn chạy qua tỉnh dài 94 km.

Bờ biển dài 82 km, có Cửa Lò là cảng biển quan trọng của miền Trung.

Tỉnh có sân bay Vinh, có đường biên giới với Lào dài 419 km. Giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường hàng không đều thuận lợi.

Nghệ An là tỉnh nằm ở trong vùng chuyển tiếp khí hậu nên khí hậu vừa mang tính đông lạnh của miền Bắc, vừa mang tính nắng nóng của miền Nam. Nhiệt độ trung bình năm 23-24°C.

Thành phố Vinh cách Hà Nội 291 km, là một thành phố công nghiệp, trung tâm kinh tế văn hóa, chính trị của cả vùng đất phía bắc miền Trung.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Nghệ An là một mảnh đất đã sản sinh nhiều danh nhân lịch sử, nhà khoa bảng, nhà khoa học, nhà văn hóa nổi tiếng như Mai Hắc Đế, thi sĩ Hồ Xuân Hương. Đặc biệt Nghệ An là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, một nhà yêu nước lớn, một danh nhân văn hóa thế giới và anh hùng giải phóng dân tộc. Cũng như các tỉnh khác của Việt Nam, truyền thống văn hóa của tỉnh rất phong phú. Là một tỉnh có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc đều mang một bản sắc văn hóa, ngôn ngữ riêng giàu truyền thống. Nghệ An là xứ sở của nền văn hóa dân gian đặc sắc với những điệu hò, hát phường vải, hát đò đưa … Du khách đến với bất kỳ lễ hội nào của tỉnh Nghệ An đều có thể thưởng thức loại hình sinh hoạt văn hóa đặc sắc này. (p.367).

Các dân tộc ít người của tỉnh Nghệ An có những loại hình âm nhạc riêng. Dân tộc Khơ-mú có âm nhạc nữ đuổi chim thú, nhạc khí gắn trên gậy chọc lỗ, tra hạt. Thăm đao là loại nhạc cụ bằng tre nứa; đàn môi được chế tạo bằng những mảnh cật tre vót mỏng. Ngoài ra họ còn có nhiều loại sáo, khèn … Còn người H’Mông lại có nhiều loại khèn và đàn môi để bày tỏ tình cảm, ca ngợi vẻ đẹp của cuộc sống, của quê hương đất nước.

Nghệ An là xứ sở của những lễ hội cổ truyền diễn ra trên sông nước như lễ hội Cầu Ngư, Rước hến, Đua thuyền … Lễ hội làm sống lại những kỳ tích lịch sử được nâng lên thành huyền thoại, giàu chất sử thi, đậm đà tính nhân văn như lễ hội đền Cuông, lễ hội làng Vạn Lộc, làng Sen. Miền núi có các lễ hội như Hang Bua, lễ hội Xàng Khan, lễ Mừng nhà mới, lễ Uống rượu cần.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội đền Cuông

Lễ hội diễn ra vào ngày 15 tháng 2 âm lịch hàng năm tại đền Cuông thuộc xã Diễn An, huyện Diễn Châu, để tưởng nhớ vua Thục An Dương Vương đã có công sáng lập nên nước âu Lạc. Lễ hội diễn ra rất long trọng, trong phần hội có nhiều trò chơi, có hát ví, hát phường vải …

Lễ hội đền Nguyễn Sư Hồi

Đền Nguyễn Sư Hồi ở làng Vạn Lộc, thị xã Cửa Lò, thờ ông Nguyễn Sư Hồi là người có công lớn trong việc khai phá vùng đất phía đông của huyện Nghi Lộc. Lễ hội hàng năm diễn ra vào ngày 15-16 tháng 1 âm lịch để tưởng nhớ công ơn của ông.

Lễ hội đền Quả

Đền Quả thuộc xã Bạch Ngọc, huyện Đô Lương. Đền thờ Lý Nhật Quang (Uy Minh Đại Vương Lý Hoàng, con trai vua Lý Thái Tổ). Lễ hội diễn ra vào ngày 15-16 tháng 1 âm lịch hàng năm. Hội có tế thờ, rước 12 thuyền rồng rẫy, có đua thuyền.

Lễ hội vua Mai

Lễ hội diễn ra vào ngày 14-16 tháng giêng âm lịch hàng năm tại đền thuộc xã Vân Diên, huyện Nam Đàn. Đền thờ Mai Hắc Đế vị vua đã có công lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, chống ách đô hộ của nhà Đường. Trong lễ hội có lễ rước kiệu vua Mai, tế lễ long trọng. Phần hội có trò đấu vật, cướp cờ, đua thuyền, đấu cờ tướng. (p.369).

Lễ hội Hang Bua

Hang Bua nằm trong dãy núi đá vôi “Phà én” thuộc xã Châu Tiến, huyện Quì Châu, cách thành phố Vinh 170 km về phía tây bắc.

Hang Bua là một thắng cảnh tự nhiên đồng thời là một trong những di chỉ khảo cổ học của tỉnh Nghệ An. Hang gồm có 2 cửa: Hang Lớn (Thẩm ồm) nằm ở phía tây bắc, hang Bé (Thằm Nội) nằm ở phía đông nam.

Trước mặt Hang Bua là một thung lũng rộng, cây cối xanh tốt, bản làng sầm uất. Trước cửa Hang Lớn có hai tảng đá giống như hai con ếch đang canh cửa hang. Lòng hang rộng, có nhiều măng đá, nhũ đá tạo nên những hình thù vô cùng sống động.

Lễ hội Hang Bua là một lễ hội lớn của vùng, tổ chức vào mùa xuân để tạ ơn Thần Núi, Thần Đất, theo dân gian là những thần có công với dân, với nước … Sau nghi lễ trang trọng là các hoạt động vui chơi truyền thống: nhảy sạp, khắc luống, ném còn, bắn nỏ, vật …

Hội Quỳnh

Làng Quỳnh là một làng cổ, có lịch sử trên năm trăm năm, thuộc xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu. Đây là một làng nổi tiếng về học thức, đã có 60 người đỗ tiến sĩ. Hàng năm làng mở lễ hội vào ngày 27 tháng 12 âm lịch để ghi nhớ công ơn của tổ các dòng họ đã có công lập làng. Lễ hội có tế lớn, rước thần về đình. Trong lễ hội có đấu vật, đánh đu.

Hội Thanh Đàm (rước hến)

Hội Thanh Đàm diễn ra hàng năm từ 15 đến 18 tháng 2 âm lịch tại làng Thanh Đàm, xã Nam Tân, huyện Nam Đàn. Đây là lễ hội của địa phương cầu no đủ. Vào ngày chính hội, có đoàn rước hến (đủ nghi tượng) đi giữa sông. Chủ tế thả dần từng nắm hến cầu mong thủy thần giúp cho hến sinh nở nhiều để dân có đủ thức ăn.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Đền Cuông

Đền nằm trên núi Mộ Dạ, một ngọn núi thuộc dãy Đại Hải, bên quốc lộ số 1A, trên địa bàn xã Diễn An, huyện Diễn Châu, cách thành phố Vinh khoảng 30 km về phía bắc. Đền thờ Thục An Dương Vương. Kiến trúc đền theo kiểu chữ “Tam”. Tam quan đồ sộ, cổ kính rêu phong, cổng giữa ba lầu, chằng chịt rễ cây si leo bám càng tôn nét cổ kính của ngôi đền. Ngôi trung điện theo kiểu chồng diêm 8 mái, các ngôi khác trong đền đều có kiến trúc 4 mái, đầu đao cong vút. Các ngôi nhà đều đồ sộ, cột to, tường dày nhưng không thô vì hoa văn được đắp, chạm tinh tế. (p.370).

Thượng điện đặt ban thờ Thục An Dương Vương, qua khoảng sân hẹp sang trung điện đặt ban thờ Cao Lỗ, tường giúp vua chế tác nỏ thần.

Đền Cuông có nhiều di vật quý: trống, chiêng, tượng thờ, đồ tế khí … Nơi đây còn lưu giữ nhiều tư liệu bằng chữ Hán trên các bức hoành, cột, trụ biểu nhắc nhở con cháu, muôn dân luôn nhớ ân đức vua Thục An Dương Vương.

Đến đền Cuông là dịp được chiêm ngưỡng vẻ đẹp cảnh quan, nét đẹp kiến trúc và tưởng nhớ vị vua An Dương Vương huyền thoại.

Đền Cờn

Ngôi đền nằm trên Gò Diệc, thế cận biển, kề sông, liền đường, sát núi thuộc địa phận xã Quỳnh Phương huyện Quỳnh Lưu tỉnh Nghệ An; cách Tp.Vinh khoảng 75 km.

Đền được xây dựng kiên cố từ thế kỷ 15, thờ tứ vị Thánh Nương, Đế Bính, Trương Thế Kiệt và Lục Tá Phù. Quy mô của đền tuy không lớn, chiều dài 17,4 m, rộng 9,6 m với ba gian 2 hồi, nhưng hội tụ nhiều nét văn hóa đương thời, từ vật liệu, kỹ thuật xây dựng đến đường nét chạm khắc, tạo hình … Tất cả cho thấy trình độ tay nghề điêu luyện của người xưa. Tại đây còn lưu giữ 142 hiện vật quý hiếm, đặc biệt có 28 pho tượng đá và nhiều tượng gỗ là những tác phẩm nghệ thuật có niên đại từ thời Lê.

Đền Cờn, một danh thắng, một di tích kiến trúc độc đáo, một địa chỉ văn hóa tâm linh của xứ Nghệ.

Đền Quả Sơn

Ngôi đền được xây dựng tại chân núi Quả, xã Bạch Ngọc huyện Đô Lương, là một trong những ngôi đền lớn của tỉnh Nghệ An. Đền thờ Lý Nhật Quang, Tri Châu Nghệ An, một danh tướng, lương thần kiệt xuất.

Đền hiện nay có kiến trúc cuối thời Lê đầu thời Nguyễn, là công trình hội tụ tư duy sáng tạo. bàn tay tài hoa của nghệ nhân xứ Nghệ. Trong đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật quý, trong đó có tượng Lý Nhật Quang to bằng người thật, tư thế ngồi, hai tay bắt quyết để ngửa trên đầu gối. Bức tượng đặt trong cung cấm, chỉ đến ngày lễ trọng mọi người mới được chiêm bái.

Lễ hội Đền Quả diễn ra trong hai ngày 20 và 21 tháng giêng âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội lớn thu hút đông đảo cư dân trong vùng và khách thập phương.

Đình Hoành Sơn

Đình ở xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn. Đây là ngôi đình lớn nhất ở Nghệ An thờ Lý Nhật Quang (còn gọi là Tam tòa Đại vương), người có công lớn trong việc khai phá vùng Nam Kim vào giữa thế kỷ 11 và thờ thần Tứ vị.

Đình được dựng vào năm 1763 dưới triều Lê Cảnh Hưng. Đình gồm 5 gian, 2 chài lớn và hậu cung nhỏ phía sau. Đình có 12 cột chính, 20 cột phụ, mỗi cột có chu vi khoảng 200cm.

Nhìn chung đình Hoành Sơn còn giữ lại được nhiều nét nghệ thuật thời Lê. Kiến trúc của đình có tính chất khái quát cao trong bố cục, sự hài hòa giữa từng phần và toàn cục, giữa đường nét và hình khối.

Đền Hồng Sơn

Đền được xây dựng năm 1839, thờ Quan Vân Trường, toạ lạc trên mảnh đất đẹp, trên đường Hồng Sơn, thành phố Vinh. Đền đã được trùng tu nhiều lần. Hiện tại có 19 hạng mục kiến trúc khá hoàn hảo: tường rào; cổng hồ bán nguyệt; tam quan bắc môn; nhà bia; trụ biểu; sân ngự uyển; gác chuông; lầu trống; tháp miếu; tả vu; hữu vu; 2 cung hậu hiền và hạ hiền; hạ điện; sân giữa; trung và thượng điện. Trong đền còn lưu giữ 383 hiện vật quý như tượng, câu đối, chuông, bia đá … Đền Hồng Sơn là một trong số công trình kiến trúc nghệ thuật và là chốn linh thiêng quý hiếm còn lại trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Chùa Sư Nữ (Chùa Cầu Linh)

Chùa được xây dựng vào khoảng thế kỷ 19 tại thành phố Vinh. Đây là một ngôi chùa đẹp, có nhiều tượng thờ. Khách du lịch khi đến thăm Nghệ An đều ghé vào thăm vãn cảnh chùa.

Hồ Thành

Thành thuộc xã Hồng Long, huyện Nam Đàn, cách thị trấn Nam Đàn 9 km về phía nam, cách Kim Liên 4 km về phía tây. Đây là tòa thành đất, hình chữ nhật, quay theo bốn hướng. Tường thành phía bắc và nam đã bị san bạt làm đường đi, chiều cao chỉ còn lại khoảng 0,5 m. Tường thành phía đông còn lại khá lớn, có chân thành rộng khoảng 8 m.

Khu vực Hồ Thành còn lưu lại một số dấu tích của tháp Nhạn, ngôi tháp cổ có niên đại xây dựng khoảng thế kỷ 5-6 sau Công nguyên.

Khu du lịch núi Quyết

Trên đường vào Nam ra Bắc qua phà Bến Thuỷ, nhìn về phía tây, có một dãy núi nhỏ, đó là rú Quyết ngút ngàn thông reo và trở thành lâm viên núi Quyết, một điểm du lịch kiểu mới của tỉnh Nghệ An.

Khu du lịch núi Quyết rộng gần 160 ha (diện tích núi 56 ha) gồm những khu nhỏ: Khu khách sạn nhà nghỉ ở phía tây nam, nhìn ra bờ sông Lam là các khách san nhà nghỉ theo kiểu biệt thự mini và làng văn hóa dân tộc. Khu vui chơi giải trí gồm bể bơi, cầu trượt nước, thủy cung, nhà hát múa rối nước, rạp chiếu phim, khu cắm trại, sân bãi thể thao, đặc biệt là cáp treo du lịch qua sông Lam nối hai vùng đất Nghệ An – Hà Tĩnh. Khu phục vụ chung gồm siêu thị, nhà thuyền, bãi đỗ xe … Khu di tích thành cổ, nhà bia …

Năm 1998, là năm kỷ niệm 210 năm Phượng Hoàng Trung Đô Vinh, thành phố đã hoàn thành hệ thống đường bao quanh núi dài 5 km, kỳ đài trên đỉnh núi và nhà bia dẫn tích với tổng mức vốn đầu tư khoảng 51 tỷ đồng. Núi Quyết vốn có thế “long ly quy phượng” nhưng thật sự có vị trí nổi bật khi Quang Trung – Nguyễn Huệ chọn làm đất đóng đô: “nhớ lại buổi hồi loan kỳ trước, lúc qua Hoành Sơn, quả cung đã từng mở xem địa đồ, thấy ở huyện Chân Lộc, xã Yên Trường (núi Quyết – Bến Thuỷ) hình thế rộng rãi, khí tượng tươi sáng … thật là chỗ đất đẹp để đóng đô vậy …” (trích trong chiếu của Nguyễn Huệ gửi La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp ngày 3 tháng 9 năm Thái Đức 11, tức 1-10-1788).

Nguyễn Huệ đã cho xây thành, dựng lầu điện tại đây. Phượng Hoàng Trung Đô được xây ở khoảng giữa núi Quyết và núi Kỳ Lân (rú Mèo), nay còn dấu tích của thành hình tam giác. Đó là thành nội, chu vi 1.680 m giữa có lầu rồng ba tầng. Thành ngoại cấu tạo hình thang, chu vi 2.820 m. Từ trên thành có thể nhìn thấy sông Lam, sông Vĩnh Doanh và kênh nhà Lê uốn lượn giữa cánh đồng Hưng Nguyên, Nam Đàn trải rộng. Hướng về phía đông có thể dõi về hòn Ngư, hòn Mát, cận kề với tám cảnh đẹp của Nghi Xuân (Nghi Xuân bát cảnh). Từ chân núi Quyết, du khách có thể đi thuyền xuôi sông Lam đến bãi chim Hưng Hòa, len lỏi trong rừng nguyên sinh hoặc ngược dòng sông La, con sông của niềm thương nỗi nhớ để đến với Hương Sơn, Đức Thọ …

Di tích lưu niệm cụ Phan Bội Châu

Đây là ngôi nhà mà cụ Phan Bội Châu đã được sinh ra và sống ở đây tới năm 38 tuổi. Di tích nằm ở thôn Sa Nam, xã Đông Liệt, thị trấn Nam Đàn. Khu di tích này đã được tôn tạo trở thành khu lưu niệm đón khách trong và ngoài nước đến thăm quan ngôi nhà đơn sơ của nhà văn hóa, nhà yêu nước, nhà thơ Phan Bội Châu.

Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh

Bảo tàng được dựng năm 1960 trong khu nội thành Vinh trên một khuôn viên rộng, đẹp. Đây là công trình văn hóa độc đáo lưu giữ trên 5.000 hiện vật gốc và các tài liệu thể hiện tinh thần cách mạng kiên cường bất khuất của nhân dân Nghệ Tĩnh trong cao trào Xô Viết 1930-1931. Bảo tàng thu hút đông đảo khách trong và ngoài nước.

Quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh

Làng Sen (quê nội)

Từ thành phố Vinh theo đường 49 đến cây số 13 rẽ vào con đường đất đỏ rợp bóng cây bạch đàn và phi lao, đến làng Sen, tên chữ là Kim Liên (bông sen vàng). Làng có nhiều hồ thả sen suốt hai bên đường làng. Ngôi nhà của Chủ tịch Hồ Chí Minh sống thuở nhỏ dựng bằng tre và gỗ, 5 gian, lợp tranh. Trong nhà có những đồ dùng giống như các gia đình nông dân: phản gỗ, chõng tre, cái võng gai, bàn thờ … Nhà được dựng năm 1901 do công sức và tiền của dân làng góp lại làm tặng ông Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi ông Sắc đỗ Phó Bảng đem lại vinh dự cho cả làng.

Làng Chùa (quê ngoại)

Cách làng Sen 2 km, là một làng quê bình dị như bao làng quê của Việt Nam, nhưng lại nổi tiếng ở trong và ngoài nước vì đây là quê ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là nơi người cất tiếng khóc chào đời và được mẹ nuôi dạy trong những năm ấu thơ.

Sau cánh cổng tre rộng mở, du khách bước giữa hai bờ mận hảo sẽ vào thăm hai ngôi nhà tranh bình dị.

Ngôi nhà thờ

Ngôi nhà tranh đơn sơ này được cụ Hoàng Đường lập ra từ năm 1882 để thờ cúng cố nội, ông nội và thân phụ.

Bàn thờ được bài trí giản dị, trang nghiêm. Điều làm mọi người chú ý nhất là trên đôi quyết trước nhà thờ có đôi câu đối nói lên uy danh của dòng họ.

Ngôi nhà cụ Hoàng Đường

Cụ Hoàng Đường là ông ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngôi nhà của cụ gồm có 5 gian và hai trái, trong đó ba gian ngoài thông với nhà thờ rất thoáng mát. Bỏ phản kê ở gian thứ nhất là nơi cụ Đường dạy học.

Gian thứ hai có bộ tràng kỷ bằng tre, chiếc án thư với những dụng cụ dạy học như bút lông, nghiên mực … Gian thứ ba có bộ phản dùng làm nơi nghỉ ngơi của thày và trò. Hai gian còn lại là nơi nghỉ ngơi của cụ bà và là nơi sinh hoạt của gia đình.

Phần mộ bà Hoàng Thị Loan (1858-1901)

Bà Hoàng Thị Loan là người mẹ Việt Nam tiêu biểu có công nuôi dạy nên những người con yêu nước, trong đó có cậu bé Nguyễn Sinh Cung, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Năm 1985, nhân kỷ niệm ngày sinh lần thứ 95 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Nghệ An đã xây phần mộ bà Hoàng Thị Loan trên núi Động Tranh. Từ chân núi đi gần 300 bậc bằng đá lên đến phần mộ bà. Phía trên mô có mái che là dàn bê tông được cách điệu như hình chiếc khung cửi, thuở sinh thời bà Loan vẫn dệt cửi để nuôi con.

DANH THẮNG

Bãi biển Cửa Lò

Từ thành phố Vinh đi 18 km đến bãi biển Cửa Lò. Bãi biển dài gần 10 km. cát trắng phau, mịn màng. Rừng phi lao xanh tốt. Nước biển trong xanh, độ mặn từ 3,4 đến 3,5%. Nhiệt độ mùa đông từ 18 đến 20°C, mùa hè khoảng 25°C.

Từ năm 1907, người Pháp nhận thấy Cửa Lò là vùng biển nghỉ mát tốt đã xây dựng một khu biệt thự dành riêng cho người Pháp. Khu biệt thự đã bị phá hủy trong chiến tranh.

Ngày nay, tại Cửa Lò đã mọc lên nhiều nhà nghỉ và khách sạn phục vụ khách trong và ngoài nước.

Hang Thẩm Ồm

Hang nằm ở địa phận huyện Quì Châu, cách đường 48 khoảng 7 km. Đây là một hang đẹp được thiên nhiên kiến tạo rất đa dạng. Các nhà khảo cổ đã phát hiện được nhiều hiện vật minh chứng được người Việt cổ đã từng sinh sống ở đây. Hiện nay hang Thẩm Ồm còn nhiều nét hoang sơ, đang tiếp tục được tu tạo để đón khách du lịch.

Thác Khe Kẽm

Thác nằm trong khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát, cách trung tâm huyện Con Cuông và quốc lộ 7 khoảng 15 km. Từ độ cao 120 m, nước từ trên cao đổ mạnh xuống qua 3 thang bậc làm tung lên những bọt nước trắng xoá trông rất đẹp mắt. Du lịch Nghệ An đang nỗ lực phấn đấu khai thác điểm du lịch này để có thể sử dụng vào các năm tới.

Thác Xao Va

Thác thuộc xã Tiền Phong, huyện Quỳ Châu, cách quốc lộ 48 khoảng 3 km. Thác không cao lắm (40 m) dòng chảy của thác thoải. Đường giao thông đến thác khá thuận tiện. Điểm du lịch này rất thích hợp cho loại hình du lịch cuối tuần. Du khách đến đây nghỉ ngơi vui chơi, tắm thác, vãn cảnh.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát

Khu danh thắng thuộc địa phận ba huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương. Đây là một khu rừng nguyên sinh rất có giá trị. Về hệ thực vật có tới 986 loài thực vật bậc cao thuộc 552 chi và 153 họ. Trong rừng có tới 220 loài thuốc như hà thủ ô, thổ phục linh, quế, ba kích, hoài sơn … Các loại cây lấy gỗ có trầm hương, gần 100 loại rau, cây ăn quả …

Hệ động vật ở đãy cũng rất phong phú và đa dạng. Bước đầu thống kê được 241 toài thú của 86 họ, 28 bộ. Trong đó có 24 loài thú, 137 loài chim, 25 loài bò sát, 15 loài lưỡng thê có thể kể tên một số loài như: voi, hổ, hoa mai, báo gấm, heo, bò sát, san dương, voọc, vượn đen. gấu chó.

Các loài chim quý như trĩ sao, gà lôi, gà tiêu, cao cát, cá chinh, sao la.

Đây là một khu rừng nguyên sinh đặc biệt quý hiếm. Khách du lịch có thể tham quan nghiên cứu khảo sát hệ động thực vật ở đây.

Chợ vùng biên Nậm Cắn

Chợ ở vùng miền Tây Nghệ An, gần biên giới Việt – Lào, bên kia là đất nước Triệu Voi, giữa là dòng suối Nậm Cắn. Chợ nằm ở khu đất bằng phẳng hình bán nguyệt bao quanh là dòng suối Nậm Cắn. Chợ phiên họp vào đầu và giữa tháng. Đặc biệt nếu đến đây vào mùa xuân, du khách sẽ được tham dự một phiên chợ độc đáo, thắm tình hữu nghị Việt – Lào.

Ngay từ chiều hôm trước phiên chợ, từ hai ngả biên giới, từng đoàn xe chở người và hàng hóa lũ lượt kéo tới tập kết trước đồn biên phòng Nậm Cắn để xuống chợ. Quang cảnh đường biên nhộn nhịp, náo động lạ thường. Họ dựng lều, quán để chuẩn bị cho phiên chợ ngày mai. Ngay từ sáng sớm, tiếng người mua kẻ bán xôn xao. Hàng hóa không được xếp thành quầy mà trải ngay dưới đất cỏ nhưng rất gọn gàng ngăn nắp. Hàng Lào, hàng Việt đan xen. Các thiếu nữ H’mông, thiếu nữ Lào duyên dáng trong các bộ váy dân tộc. Du khách có thể chọn mua những mặt hàng ưa thích, trả bằng tiền Lào hoặc Việt đều được. Hàng hóa ở chợ rất phong phú. Phiên chợ cứ đông vui như vậy cho tới khi mặt trời sấp bóng.

HÀ TĨNH

Diện tích: 6.055 km²

Dân số (2001): 1.284.900 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Hà Tĩnh

Các huyện, thị: thị xã Hồng Lĩnh, các huyện: Hương Sơn, Đức Thọ, Nghi Xuân, Can Lộc, Hương Khê, Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, Vũ Quang.

Dân tộc: Việt (Kinh), Thái, Chứt, Mường

Hà Tĩnh là một tỉnh ở dải đất miền Trung, nằm trong vùng du lịch Bắc Trung bộ. Phía bắc giáp tỉnh Nghệ An, phía nam giáp tỉnh Quảng Bình, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Lào. Hà Tĩnh cách Hà Nội 340 km, giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy đều thuận lợi.

Địa hình đa dạng, chủ yếu là đồi núi. Đồng bằng chỉ là một dải đất hẹp ở ven biển và xung quanh các trục đường quốc lộ. Hà Tĩnh có tới 14 con sông lớn nhỏ và nhiều hồ nước. Bờ biển dài 137 km. Quốc lộ 1A chạy qua tỉnh. Tỉnh có cửa khẩu Kẹo Nưa, thuận tiện cho việc giao lưu với các nước Lào, Thái Lan.

Nhiệt độ trung bình năm 23,7°C.

Hà Tĩnh là tỉnh có nhiều di tích lịch sử, văn hóa và thắng cảnh, quê hương của nhiều bậc danh nhân.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Hà Tĩnh là một tỉnh có dân số chủ yếu là người Việt (Kinh), vì vậy tỉnh HàTĩnh mang đậm sắc thái văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc này. Từ thời Hùng Vương, Hà Tĩnh đã là một trung tâm của nền văn minh Đông Sơn, là đất văn vật nổi tiếng thời Lê-Nguyễn. Đặc biệt người Hà Tĩnh có truyền thống hiếu học. Hà Tĩnh là quê hương và nơi sinh sống của nhiều bậc danh nhân như đại thi hào Nguyễn Du, nhà thơ và nhà kinh tế Nguyễn Công Trứ, nhà sử học nổi tiếng Phan Huy Chú …

Vùng quê Hà Tĩnh lưu giữ được kho tàng văn hóa dân gian độc đáo và phong phú vào bậc nhất nước ta. Hàng ngàn câu hát dân ca, hát ví, hát dặm, là những cống hiến đặc sắc của vùng đất này vào kho tàng văn hóa Việt Nam.

Truyền thống văn hóa còn được thể hiện ở hàng chục lễ hội truyền thống tổ chức hàng năm ở Hà Tĩnh. Có thể nêu một số lễ hội sau:

Hội chùa Hương Tích

Lễ hội được tổ chức tại chùa Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc. Chùa thờ Phật và con gái vua Sở Trang Vương. Hàng năm cứ đến ngày 18/2 âm lịch, nhân dân ở khắp mọi nơi đến hội chùa cúng Phật, cầu yên và thăm cảnh đẹp của chùa. Lễ hội được tổ chức rất tôn nghiêm.

Hội Chiêu Trưng

Lễ hội được tổ chức tại đền Chiêu Trưng, xã Thạch Kim, huyện Thạch Hà. Lễ hội diễn ra ngày 2 tháng 5 âm lịch hàng năm. Trong các ngày lễ hội, nhân dân đến dâng hương và các lễ vật để tưởng niệm ngày mất của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi. Lễ hội nhằm mục đích tưởng nhớ công lao của vị anh hùng Lê Khôi có công với đất nước.

Hội Hạ thủy

Lễ hội được tổ chức tại bãi biển xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên. Cứ sau tết Nguyên Đán, nhân dân trong vùng tổ chức lễ hạ thủy, cầu thần biển giúp cho ngư dân thuận buồm xuôi gió và hứa hẹn một mùa đánh bắt được nhiều tôm cá.

Hội đền Bích Châu (Đền Bà Hải)

Lễ được tổ chức tại đền thờ Chế thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, thuộc xã Kỳ Ninh, huyện Kỳ Anh. Cứ đến ngày 11/2 âm lịch hàng năm, nhân dân đến đây dâng hương và lễ vật để tưởng nhớ công lao của cung phi Bích Châu (thời Trần Duệ Tông) – một người phụ nữ Việt Nam tài sắc vẹn toàn, có công lớn với quê hương.

Hội đua thuyền (Hà Tĩnh)

Hội đua thuyền được tổ chức tại Trung Lương thuộc thị xã Hồng Lĩnh vào ngày 4 tết âm lịch và các ngày lễ lớn trong năm. Ngoài ra hội còn được tổ chức ở Cẩm Nhượng, Cẩm Xuyên vào các ngày lễ lớn.

Hội đua thuyền được tổ chức nhằm chọn ra những tay đua cừ khôi và rèn luyện sức khoẻ cho dân vùng sông nước; đồng thời là truyền thống của nhân dân địa phương để cầu yên cho xóm làng.

Hội Xuân Điển

Lễ hội diễn ra tại làng Phan Xá, Lợi Xá, xã Ích Hậu, huyện Can Lộc. Lễ hội tưởng nhớ thần Tam Lang có công giúp quản Đại Việt đánh thắng giặc ngoại xâm. Lễ hội được tổ chức từ ngày 4 đến ngày 8/1 âm lịch rất trọng thể với nghi thức quốc lễ. Lễ hội có hát tụng thần, có hát chèo, tuồng, thi nấu cơm. Ba năm một lần làng có tổ chức bơi thuyền rồng, rước thần trên kênh trước đền.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Chân Tiên

Chùa nằm trên núi Tiên An, sát bờ biển thuộc địa phận xã Thịnh Lộc, huyện Can Lộc.

Chùa được xây dựng vào đời nhà Trần (thế kỷ 13), thờ Phật tổ và Thánh Mẫu.

Chùa thờ Phật có diện tích 50,2 m², kiến trúc theo kiểu tứ trụ gồm 3 gian lợp ngói âm dương, 4 cột xây, tường bao 3 phía. Hai bên hiên chùa có tượng quan văn, quan võ. Trong chùa có nhiều câu đối cổ.

Chùa thờ Thánh Mẫu còn gọi là “Điện Thánh Mẫu” gồm thượng điện, kiệu Long đình, bái đường có diện tích 56 m², cửa thượng điện có đề 4 chữ Hán “Thiên hạ Mẫu nghi” và hình con phượng đang giang cánh bay lên. Kiệu Long đình là nơi đặt đồ tế lễ, bốn đầu đao trên mái kiệu có 8 hình rồng. Trong kiệu có 8 con hạc chầu. Chùa Chân Tiên hiện còn lưu giữ 14 tượng Phật làm bằng gỗ mít, một bàn thờ, một lư hương, một hương án, một trống, mõ.

Trải qua các thời kỳ lịch sử, chùa Chân Tiên là một di tích lịch sử cách mạng. Đây từng là nơi luyện tập của nghĩa quân Phan Đình Phùng, là nơi hội họp của các chí sĩ yêu nước để đòi giảm sưu thuế trong phong trào chống thuế ở Trung Kỳ năm 1908, của Đảng Tân Việt năm 1928. Trong phong trào Xô Viết – Nghệ Tĩnh, chùa là trung tâm liên lạc, hội họp, in ấn, cất giữ tài liệu của Đảng.

Chùa Chân Tiên vừa là một di tích lịch sử cách mạng, vừa là một danh lam thắng cảnh có giá trị của tỉnh Hà Tĩnh.

Chùa Tượng Sơn

Chùa được xây dựng từ thời Hậu Lê (đầu thế kỷ 18) ở làng Yên Hạ, xã Sơn Giang huyện Hương Sơn. Chùa do thân mẫu của đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sáng lập.

Chùa tọa lạc giữa một khu đất bằng phẳng bốn phía có núi sông, khe suối làng mạc, ruộng đồng bao bọc. Trước mặt chùa là dòng sông Ngàn Phố, sau lưng là ngọn núi Voi đứng sừng sững, có khe suối chảy quanh năm tạo âm thanh rộn rã nơi cửa thiền tĩnh mịch. Chính vì vậy mà chùa có tên gọi là Tượng Sơn tự, hay còn gọi là chùa Ầm Ầm.

Chùa Tượng Son có 3 ngôi là chùa Thượng, chùa Hạ và nhà Tổ. Chùa Thượng chính điện thờ Phật Thích Ca, bên tả thờ ông bà Tham đốc quân công (ông bà ngoại cua danh y Lê Hữu Trác) và bà Bùi Thị Thưởng (thân mẫu của danh y); bên hữu thờ tổ tiên họ Lê Hữu. Chùa Hạ là một lầu chuông 8 mái được chạm trổ tinh xảo theo hoa văn kiểu tứ linh, tầng trên để gác chuông, tầng dưới làm nơi lễ bái. Sát cạnh chùa Thượng là nhà Tổ, thờ tượng Tổ Đạt Ma, Lịch đại tổ sư.

Chùa Tượng Son tuy nhỏ nhưng là một ngôi chùa cổ, một di tích lịch sử gắn liền với đại danh y Lê Hữu Trác. Chùa có nhiều pho tượng Phật có giá trị nghệ thuật với nhiều dáng vẻ độc đáo đặc biệt là pho tượng lớn Bồ Tát Chuẩn đề 18 tay. Chùa Tượng Sơn đồng thời cũng là một danh lam, được nhiều khách thập phương thăm vãn cảnh, chiêm ngưỡng.

Đền Thái Yên

Đền Thái Yên được xây dựng năm 1741, thờ Thành Hoàng – ông tổ của làng mộc Thái Yên.

Đây là một ngôi đền cổ kính rất đẹp, được xây dựng trên khoảng đất rộng chừng 5.000 m². Đền có cấu trúc theo lối tam toà: thượng điện, trung điện, hạ điện. Toàn bộ kiến trúc ngôi đền chứng tỏ đây là một bảo tàng cổ vật về điêu khắc gỗ lâu đời và quý giá của bao lớp thợ Thái Yên nối tiếng trong lịch sử Việt Nam.

Đền Cả

Đền Cả còn có tên là đền Lớn hoặc Tam tòa Đại Vương thuộc xã Ích Hậu, huyện Can Lộc.

Đền thờ ba vị: Lý Nhật Quang (hoàng tử thứ 8 của vua Lý Thái Tổ), Lý Đạo Thành và Lý Thái Giai (là 2 vương hầu của nhà Lý). Ba ông này đã có công hướng dẫn nhân dân vùng tây nam, Hồng Lĩnh khai lập nên một số làng, trong đó có làng Kẻ Nhật. Về sau đền còn thờ 2 vị công thần nhà Trần tiếp tục công việc của 3 ông họ Lý là Trần Quang Khải và Trần Khánh Dư.

Ngày nay, khu vực này được Đảng và các cấp quan tâm, đầu tư, xây dựng đài tường niệm, khu mộ, nhà bia, trồng cây xanh, là nơi dừng chân của hàng vạn khách trong và ngoài nước.

Đền Củi

Đền Củi (Linh Từ Thánh Mẫu) thờ Liễu Hạnh công chúa, sau này hợp tự còn thờ thêm Thánh Trần. Đền nằm trên một ngọn đồi cạnh bờ sông Lam thuộc xã Xuân Hồng, huyện Nghi Xuân.

Đền được xây dựng từ thế kỷ 18 dưới thời Lê Cảnh Hưng, đến nay đã được trùng tu nhiều lần. Đền có ba toà: thượng điện, trung điện, hạ điện. Đây là một ngôi đền mẫu đẹp và rất thiêng. Hàng năm có hàng vạn lượt khách thập phương về đây đi lễ.

Đền thờ Đặng Tất, Đặng Dung

Đền thờ thuộc xã Tùng Lộc, huyện Can Lộc, thờ Đặng Tất và Đặng Dung là hai vị tướng lĩnh quan trọng và có công lao lớn trong cuộc khởi nghĩa chống quân Minh xâm lược. Triều đại nhà Lê đã phong cho hai ông là Tiết nghĩa trung thần.

Cấu trúc đền thờ gồm hai tòa nhà và nhà dâng hương.

Miếu Biên Sơn

Miếu Biên Sơn được xây dựng mới nhà Lê ở huyện Can Lộc, thờ nữ tướng Phan Thị Sơn. Nữ tướng là người có công tham gia khởi nghĩa chống bọn phong kiến nhà Minh và lập chiến công hiển hách. Chiến công của bà được vua thời Hậu Lê (thế kỷ 16) và vua Tự Đức (thế kỷ 19) phong cho đạo sắc Thượng đẳng linh thần.

Nơi đây vào những năm 1930-1931 còn là nơi hội họp cất giấu tài liệu của Đảng để chỉ đạo phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh vùng hạ Can Lộc.

Đền thờ Nguyễn Biểu

Di tích thuộc xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ. Đền được xây dựng vào thời nhà Lê để tưởng nhớ công lao của Nguyễn Biểu. Ông đỗ Thái học sinh cuối đời Trần và làm Điện Tiền thái sử. Ông là một nhà ngoại giao tài tình, được Trần Quý Khoáng cử đi sứ năm 1413.

Hiện nay đền vẫn giữ được nhà bái đường, thượng điện, cột nanh, tắc môn, hai tấm bia đá, ngoài ra các đồ thờ, tượng chạm khắc. câu đối, hoành phi vẫn còn nguyên vẹn.

Mộ Trạng nguyên Bạch Liên

Mộ Trạng nguyên Bạch Liên thuộc xã Thiên Lộc, Can Lộc. Bạch Liên sinh năm 1236 quê ở làng Yên Xá, huyện Đông Thành, Nghệ An. Ông đỗ Trạng nguyên năm 1266 nhưng không ra làm quan. Sau này, ông giúp Trần Quang Khải trấn Nghệ An và có công lớn trong cuộc chống quân Nguyên Mông.

Di tích lưu niệm Lê Hữu Trác

Khu lưu niệm được đặt ở thị trấn Phố Châu. trước trụ sở Y học dân tộc, thuộc xã Son Quang, huyện Hương Sơn.

Toàn cảnh gồm một bình hoa hình trụ lớn trồng các loại tùng, trúc và các loại cây thuốc, có bức tượng toàn thân của Hải Thượng. Nhà thờ được lập năm Thành Thái, nguyên niên 1889 gồm 3 gian kiểu tứ trụ, gỗ mít, gỗ lim, cửa ra vào chạm trổ hoa lá.

Di tích lưu niệm Nguyễn Công Trứ

Di tích thuộc xã Xuân Giang, Nghi Xuân, là nơi tưởng niệm nhân vật kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ 19.

Nguyễn Công Trứ (1778-1858), quê ở làng Tuy Viễn. Ông là một nhà kinh tế, chính trị lỗi lạc, là ông tổ của làng Nghi Xuân. Hiện nay, di tích lưu niệm tại làng quê còn ngôi mộ và nhà thờ.

Khu lưu niệm Nguyễn Du

Nguyễn Du (1765-1820) là Đại thi hào Việt Nam, danh nhân văn hóa của Việt Nam. Đền thờ Nguyễn Du được xây dựng vào năm 1825 tại quê hương ông – làng Tiên Điền, Nghi Xuân.

Toàn bộ di tích lưu niệm Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn, làng Tiên Điền nằm rải rác trong vùng đất rộng chừng 20 ha, từ bờ sông Lam đến giáp xứ Đồng Cùng. Khu lưu niệm rộng khoảng 2 ha từ cổng chính vào lần lượt là nhà khách, nhà tư văn 2, tư văn 1, bia tưởng niệm Nguyễn Quỳnh, đền thờ Nguyễn Du và nhà trưng bày. Nhà trưng bày vẫn còn một số hiện vật quý như nghiên mực, đĩa mai hạc Nguyễn Du được tặng trong thời gian đi sứ, địa bàn ông dùng để đi săn, nậm và chén rượu, hòm sắc của Nguyễn Nghiễm. Mộ Nguyễn Du được táng tại xứ Đồng Cùng gồm 3 phần: bàn thờ, phần mộ, vườn cây. Phần bàn thờ có bia đá thanh, tượng hình án thư, quanh bia khắc hình hoa văn thế kỷ 19.

Mộ Phan Đình Phùng

Mộ Phan Đình Phùng được xây cất tại xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ. Cụ Phan Đình Phùng (1847-1895) hiệu là Châu Phong. Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình nho giáo lớp trên. Năm 30 tuổi ông đỗ cử nhân và năm sau đậu Đình Nguyên tiến sĩ và được bổ nhiệm làm quan Tri huyện ở Yên Khánh, Ninh Bình. Ông là người có tính cương trực, ngay thẳng, liêm khiết nên được quần chúng nhân dân mến mộ. Khi Phan Đình Phùng được triệu về kinh và được bổ vào viện Đô Sát làm Chính ngự sử, do bất hòa trong triều, ông trở về quê năm 1883. Sau đó ông tổ chức cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp. Cuộc khởi nghĩa nổ ra trong 4 tỉnh Thanh – Nghệ – Tĩnh – Bình. Tuy cuộc khởi nghĩa thất bại nhưng ảnh hưởng và ý nghĩa phong trào vô cùng to lớn.

Di tích lưu niệm Trần Phú

Nhà lưu niệm Trần Phú được Bộ Văn hóa quyết định thành lập năm 1959 thuộc xã Tùng Ảnh, Đức Thọ. Đây là quê hương của đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta.

Nhà lưu niệm Trần Phú được xây dựng tại vị trí nhà thờ chi họ Trần gồm 3 gian lớp ngói vẩy, tường bao quanh bằng đá ong không trát, đồ tế khí sơ sài. Từ năm 1984 đến 1988, ngành Văn hóa huyện Đức Thọ đã tôn tạo và xây dựng mới một số công trình. Khuôn viên được mở rộng 2 ha gồm 2 khu vực: nhà trưng bày và khu nhà thờ. Nhà trưng bày có diện tích 90 m², trưng bày trên 200 hiện vật và tài liệu giới thiệu về thời niên thiếu và cuộc đời hoạt động của Trần Phú. Có một số tài liệu nói về quê hương Đức Thọ của đồng chí đã có nhiều thành tích trong lĩnh vực phát triển kinh tế, xã hội, an ninh. quốc phòng.

Nhà thờ ở phía tây, có các đổ tế tự, hoành phi cửa vọng … Đặc biệt có bài vị họ Trần được dịch và đặt lên bàn thờ.

Năm 1994, khu lưu niệm đã được tôn tạo tu bổ khang trang.

Di tích lưu niệm Bác Hồ

Khu di tích thuộc phường Bắc Hà, thị xã Hà Tĩnh.

Sau 50 năm xa quê hương, ngày 15-6-1957, trước khi về quê hương Kim Liên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tới thăm và làm việc với Thường vụ tỉnh uỷ và UBND tỉnh Hà Tĩnh. Để mãi ghi công ơn và thực hiện lời dạy ân cần của Bác Hồ kính yêu, nhân dân Hà Tĩnh đã tu sửa, tôn tạo Hồ Sen và cầu ao nơi Bác Hồ và Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đứng nói chuyện, xây dựng bia tưởng niệm bằng đá hoa cương, trồng cây cảnh quanh khu vực này. Từ trước đến nay nhân dân Hà Tĩnh vẫn quen gọi đây là khu lưu niệm Bác Hồ.

Di tích lịch sử Ngã Ba Nghèn

Đây là di tích lịch sử cách mạng tại xã Đại Lộc, huyện Can Lộc. Cụm di tích Ngã Ba Nghèn là nơi quần tụ nhiều di tích lịch sử văn hóa. Cách Ngã Ba Nghèn khoảng 300 m về phía đông có chùa Nghèn và tháp 9 mặt dựng trên núi nhưng nay không còn nữa. Nơi đây đã xảy ra nhiều cuộc đấu tranh của công nhân và nông dân Can Lộc trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931. Tại cầu Nghèn, dân quân tự vệ địa phương đã bắn rơi 3 máy bay địch. Hiện nay cụm di tích Ngã Ba Nghèn đã được xây dựng gồm Đài tưởng niệm, các mảng phù điêu, nhà bia.

Đình Tứ Mỹ

Đình Tứ Mỹ là di tích lịch sử cách mạng, thuộc xã Sơn Châu, Hương Sơn. Trước đây là ngôi đình của làng, nhưng là nơi tổ chức các cuộc đấu tranh trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931. Đây cũng là nơi chi bộ Đảng được hình thành và phát triển của Hương Sơn. Đình hiện còn lưu giữ một số chân dung của nhiều đồng chí hoạt động cách mạng như đồng chỉ Trần Đoan, đồng chí Trần Đoàn, đồng chí Trần Bình, đồng chí Trần Đinh Linh …

Đền Nguyễn Thị Bích Châu

Đền Nguyễn Thị Bích Châu cỏn có tên là đền Bà Hải thuộc xã Kỳ Ninh, Kỳ Anh. Đền thờ bà Bích Châu, cung phi Vua Trần Duệ Tông, là người phụ nữ tài sắc vẹn toàn có nhiều công đối với đất nước, giúp vua nhiều kế sách trị nước, yên dân. Năm 1373, vua Duệ Tông đem quân đi đánh chiếm Chiêm Thành, bà ngăn không được nên bà đi theo hộ tống, vua bị thua trận, bà bị thương nặng, rồi mất. Vua cho chôn cất và lập miếu thờ tại đây. 90 năm sau, vua Lê Thánh Tông, đời Hồng Đức cho xây ở đây 3 tòa điện lớn để ghi nhớ công ơn bà và ban sắc phong “Chế thắng phu nhân”.

Đền được xây dựng trên khu đất 4.500 m² quay về hướng đông nam, bên phải là cửa Khẩu và núi Cao Vọng, trái là núi Ô Tôn, trước mặt là Vũng Áng và sau lưng là núi Bàn Độ. Qua năm, sáu trăm năm phong hóa, đến nay có những công trình xây dựng đã bị cát vùi chỉ còn lại dấu vết, có thể một phần kiến trúc còn được giữ nguyên vẹn trong lòng cát. Đền hiện nay còn tam quan, cột nanh, bái đường, trung điện, thượng diện, nhà dâng hương, nhà khách, nhà sắc.

Ngã ba Đồng Lộc

Ngã ba Đồng Lộc là giao điểm của 2 đường hàng tỉnh số 5 và 15 của vùng đồi Hà Tĩnh. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ngã ba Đồng Lộc là cửa ngõ giao thông từ miền Bắc và đường mòn Hồ Chí Minh. Máy bay Mỹ đã tập trung khối lượng bom đạn rất lớn đánh phá ngã ba này và đoạn đường xung quanh. Trên một đoạn đường chưa đầy 20 km đã phải hứng chịu 2.057 trận bom.

Tiểu đội nữ thanh niên xung phong đo Võ Thị Tần làm tiểu đội trưởng có 10 cô tuổi từ 17 đến 22, được giao nhiệm vụ sửa đường cho xe qua.

Ngày 24/7/1968 sau nhiều trận bom cày nát đoạn đường, các cô vẫn không rời vị trí. Vừa dứt tiếng bom, các cô lại lao ra dùng cuốc, xẻng san lấp hố bom, vá đường, thông xe. Đến 16 giờ 30 phút, trận bom hủy diệt lại dội xuống Đồng Lộc, cả 10 cô gái hy sinh, trong tay chỉ có cuốc, xẻng.

Ngã ba Đồng Lộc ngày nay đã xanh mướt màu xanh cây lá, vi vút tiếng thông reo. Trên đồi cao, dài liệt sỹ khắc tên 10 cô gái anh hùng.

DANH THẮNG

Núi Thiên Cầm

Núi cách thị xã Hà Tĩnh khoảng 20 km. Núi không cao, lại nằm kề biển, tạo thành một nơi sơn thủy hữu tình. Cách chân núi một trảng cát là chùa Yên Lạc xây dựng từ thế kỷ 13, một di tích đã được nhà nước xếp hạng, nơi có bộ tranh “Thập điện Diêm Vương” nổi tiếng.

Từ đầu thế kỷ, người Pháp đã xây dựng ở Thiên Cầm một khu nghỉ mát nhưng do chiến tranh, các công trình ấy đã bị phá hủy.

Ngày nay, Thiên Cầm đã trở thành điểm du lịch được nhiều người chú ý.

Núi Hồng Lĩnh

Là dãy núi có 99 ngọn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Nơi đây có khoảng 100 ngôi chùa và đền miếu. Có ngôi rất cổ như chùa Hương Tích hay chùa Chân Tiên nơi vẫn còn dấu chân người và chân ngựa trên tảng đá (gắn với truyền thuyết tiên giáng trần). Phong cảnh hùng vĩ, thơ mộng của Hồng Lĩnh là nơi sinh ra nhà thơ vĩ đại của Việt Nam – Nguyễn Du, danh nhân văn hóa được thế giới kỷ niệm.

Hồ Kẻ Gỗ

Công trình thủy lợi hồ Kẻ Gỗ được khởi công xây dựng 26/3/1976, sau gần một năm, ngày 3/2/1977 công trình được đưa vào sử dụng. Hồ có chiều dài 29 km chứa gần 350 triệu m³ nước.

Hồ Kẻ Gỗ góp phần quan trọng trong việc trị thủy và canh tác của người dân hai huyện Cẩm Xuyên, Thạch Hà; mặt khác nó còn góp phần cải tạo môi trường sinh thái, cảnh quan trên vùng rộng lớn. Xung quanh hồ là rừng núi với gần 12.000 ha rừng tự nhiên, gần 300 ha rừng trồng. Nhiều động vật quý hiếm như trĩ sao, vượn đen, gà lôi hồng tía, đặc biệt là gà lôi lam mào đen …

Kẻ Gỗ là một địa chỉ du lịch với nhiều loại hình hấp dẫn.

Cửa Sót – Nam Giới

Đây là một cửa biển, nằm ở phía đông thị xã Hà Tĩnh, cách thị xã 12 km (theo đường quốc lộ).

Trên đường đến Cửa Sót, du khách có thể tham quan di tích đền Võ Miếu, đền Lê Khôi. Ngay bờ biển, phía Nam Cửa Sót có núi Nam Giới, giống như một đầu rồng. Do vậy, khu vực này tạo thành quần thể du lịch sơn thủy hữu tình.

Bãi biển Xuân Thành

Bãi biển Xuân Thành thuộc xã Xuân Thành, huyện Nghi Xuân, cách thị xã Hà Tĩnh 55 km. Từ thị xã Hà Tĩnh theo quốc lộ 1A về phía bắc đến thị trấn Gia Lách đi theo đường tỉnh lộ khoảng 11 km là đến bãi biển. Trên đường vào bãi tắm có khu lưu niệm dòng họ Nguyễn và mộ Đại thi hào Nguyễn Du. Xung quanh điểm du lịch này là những danh thắng nổi tiếng như Sông Lam, núi Hồng, núi Quyết, đền Củi. Bãi biển Xuân Thành cát trắng, bãi thoải, nước trong xanh, môi trường trong sạch. Ở giữa có rặng dương xanh lam, là nơi tránh nắng cho khách tắm biển, phía sau bãi có dòng lạch nhỏ chạy men theo đường vào làm tăng vẻ trữ tình của khu vực.

Đèo Ngang – Hoành Sơn Quan

Đèo Ngang thuộc xã Kỳ Nam, huyện Kỳ Anh, cách thị xã Hà Tĩnh khoảng 75 km trên đường quốc lộ 1A.

Từ thị xã Hà Tĩnh đến đèo Ngang là một tuyến du lịch hấp dẫn. Du khách có thể vào thăm quan các di tích văn hóa lịch sử, khu vực lưu niệm Hà Huy Tập, đình Phượng Giai, đền Bích Châu …, đặc biệt vùng phụ cận với đèo Ngang còn có đền thờ Lê Quảng Chí, đền thờ công chúa Liễu Hạnh.

Phong cảnh đèo Ngang hùng vĩ; bãi tắm sạch đẹp. Địa đanh này là nguồn cảm hứng vô tận cho các nghệ sĩ sáng tác các tác phẩm thơ văn, ca khúc về đèo Ngang – Hoành Sơn Quan, trong đó có bài thơ nổi tiếng của bà Huyện Thanh Quan.

Vườn Quốc gia Vụ Quang

Vườn Quốc gia thuộc địa phận xã Vũ Quang huyện Vũ Quang, diện tích khoảng 56.000 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên chiếm 96,7%.

Vườn Quốc gia Vụ Quang có 307 loài thực vật bậc cao, thuộc 236 chi, 99 họ với 10 loài quý hiếm như pơ mu, trầm hương … Động vật ở đây rất phong phú với 60 loài thú, 187 loài chim, 38 loài bò sát, 26 loài lưỡng cư, 56 loại cá … Đặc biệt ở rừng Vụ Quang đã phát hiện hai loài thú lớn chưa có tên trong danh mục thú trên thế giới là sao la và mang lớn.

Bởi tính đa dạng sinh học cao và việc phát hiện hai loài thú mới, Vụ Quang đã trở thành một địa chỉ du lịch độc đáo của Hà Tĩnh.

Rừng Vụ Quang còn là căn cứ địa của phong trào Cần Vương do Phan Đình Phùng lãnh đạo vào cuối thế kỷ XIX. Vụ Quang là một địa chỉ du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm, du lịch thể thao hấp dẫn của Hà Tĩnh.

QUẢNG BÌNH

Diện tích: 8.052 km²

Dân số (2001): 812.600 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Đồng Hới

Các huyện: Tuyên hóa, Minh hóa. Quảng Trạch, Bố Trạch, Quảng Ninh, Lệ Thủy.

Dân tộc: Việt (Kinh), Bru – Vân Kiều, Chứt, Tày.

Quảng Bình là tỉnh thuộc miền Trung, phía bắc giáp Hà Tĩnh, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Lào, phía nam giáp Quảng Trị. Địa hình tương đối phức tạp, núi rừng sát biển tạo thành độ dốc cao dần từ đông sang tây. Đồng bằng nhỏ hẹp, chủ yếu tập trung theo hai bờ sông chính. Quảng Bình có nhiều sông ngòi. Bờ biển dài 116 km với hai cảng lớn: cảng Gianh và cảng Nhật Lệ. Khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa, chia làm hai mùa: mùa khô và mùa mưa. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 25-26°C. Thị xã Đồng Hới cách Hà Nội 491 km đường bộ và 522 km đường xe lửa. Giao thông tương đối thuận tiện.

Nằm ở cửa ngõ đường vô xứ Huế, gối đầu lên đỉnh đèo Ngang thơ mộng, dải đất Quảng Bình trải ra như một bức tranh hoành tráng về non xanh nước biếc. Phong cảnh ở đây thật kỳ vĩ, sơn thủy hữu tình. Bờ biển Quảng Bình có những bãi cát vàng óng ánh dưới rừng dương xanh với nhiều bãi tắm đẹp, nước biển lung linh màu ngọc bích và chưa bị ô nhiễm. Động Phong Nha là một trong những hang động lớn và đẹp nhất ở Việt Nam. Và còn biết bao điểm du lịch hấp dẫn khác đang chờ đón du khách.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là vùng đất đã một thời là ranh giới giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài, là điểm giao thoa hội tụ của nhiều luồng văn hóa, là chiến trường ác liệt trong hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, Quảng Bình ngày nay còn lưu giữ được nhiều di tích lịch sử, văn hóa của nhiều thời đại khác nhau. Nằm ở vùng Bắc Trung bộ. Quảng Bình mang những nét đặc trưng của truyền thống văn hóa khu vực này. Nhiều lễ hội gắn bó với cuộc sống sông nước như lễ hội cầu mùa, lễ cầu ngư … Tuy nhiên, Quảng Bình cũng là một địa phương có nhiều dân tộc cư trú vì vậy truyền thống văn hóa cũng khá phong phú. Kho tàng văn hóa văn nghệ dân gian đa dạng, thể hiện ở đây có nhiều loại nhạc cụ như trống, thanh la, chiêng núm, kèn, đàn … Đặc biệt là có nhiều làn điệu dân ca khác nhau.

Hát sim là hình thức hát đối nam nữ của người Bru-vân Kiều sống ở tỉnh Quảng Bình. Người Chứt có làn điệu dân ca Kà-tưm, Kà-lềnh, các truyền thuyết và truyện cổ dân gian dồi đào gồm nhiều đề tài khác nhau, nhạc cụ có khèn bè đàn ống, lò ô, sáo 6 lỗ …

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Cầu Ngư

Đây là lễ hội cầu ngư của người dân Quảng Bình. Lễ hội diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 4 âm lịch hàng năm tại xã Bảo Ninh (Đồng Hới). Đình làng thờ nhân thần (hai cha con người đánh cá) và cá ông (cá Voi cứu dân làng khỏi bị đắm thuyền trong một trận bão). Phần lễ mở đầu có tục rước cốt ông từ làng về đình, có diễn “hò khoan, chèo cạn”, múa bông. Tiếp theo là ngày hội xuống biển, có lễ thả thuyền giấy, cá giấy xuống biển, làm lễ cầu khấn của một làng nghề đánh cá với những ước mơ về một mùa bội thu.

Hò khoan Lệ Thủy

Hay còn gọi là hò khoan Quảng Bình, có 9 mái (làn điệu), trong đó có mái cơ bản là: mái chè, mái nện, mái xắp, mái ba, mái ruỗi, mái nhì và hò nậu xăm, hò khơi (miền biển), hò lỉa trâu (miền đồi núi). Trước đây, người ta hò mái chè, mái nện lúc cất nhà, quét vôi, nện móng xây dựng đình chùa, mái nhì lúc cày ruộng, xay lúa một mình; hò mái ruỗi, mái ba lúc chèo dò, chèo nôốc-kết đưa đám … Vào những dịp lễ hội (xuân thu nhị kỳ), nam thanh nữ tú thôn mạc đêm đêm đua tài đối đáp bắt miệng, “đâm bắt” hoặc theo đề tài có sẵn quy ước hò khoan có lối: Nhơn Nghĩa, Xa Cách, Bồn Ba, Hò Kiều … Hò khoan Lệ Thủy đạt đến trình độ điêu luyện, luyến láy tinh vi khiến người nghe dễ xúc động riêng tư’ rung động lòng người, đồng thời cũng có những làn điệu khỏe mạnh, mộc mạc vui nhộn, chân chất của người nông dân. Hò khoan Lệ Thủy là một phần cấu thành dân ca Bình – Trị – Thiên trong âm nhạc truyền thống Việt nam.

Hội trải Quảng Bình

Cũng như dân cư sinh sống ở mọi miền sông biển, người dân Quảng Bình hàng năm mở hội đua thuyền. Hội đua thuyền có từ lâu trên mảnh đất Quảng Bình, trước thời chúa Nguyễn. Ở Bảo Ninh (Đồng Hới), trước đây hội đua thuyền tổ chức sáu năm một lần vào các năm Tỵ và Ngọ. Điều khác lạ là phần kết thúc lễ hội đua thuyền là lễ Buông Phao, tưởng nhớ người đã chết trên sông nước. Hội đua thuyền Lệ Thủy, theo truyền khẩu, được tổ chức hàng năm về mùa xuân hoặc dịp tháng 6 âm lịch kết thúc vụ mùa.

Sau cách mạng tháng Tám, hội trải Bảo Ninh và Lệ Thủy thường tổ chức vào dịp Quốc khánh 2/9, được bổ sung nhiều nét văn hóa mới gắn liền với vùng đất giàu truyền thống lịch sử – văn hóa, nơi sản sinh nhiều danh nhân đi vào huyền thoại.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Hoằng Phúc

Chùa ở làng Thuận Trạch, Lệ Thủy. Xưa kia Hoằng Phúc là một ngôi chùa lớn. Năm 1609, chùa được làm lại và có tên là Kính Thiên. Năm 1716, chùa tu sửa và được chúa Nguyễn Phúc Chu ban cho một biển đề tên chùa, một biển đề đại tự: “Vô song phúc địa” (đất phúc khôn sánh) và 5 câu đối chữ Hán. Chùa có 9 quả chuông nặng hàng ngàn cân.

Quảng Bình Quan

Quảng Bình Quan là công trình kiến trúc gồm có cổng và hệ thống thành luỹ dược xây dựng năm 1630 để bảo vệ từ xa kinh đô Phú Xuân của chúa Nguyễn. Do biến thiên của lịch sử và thời gian, Quảng Bình Quan đã bị hư hại nặng. Hiện nay, Quảng Bình Quan đã được phục chế lại như nguyên bản cách đây hơn ba thế kỷ. Du khách ra Bắc vào Nam, ngang qua địa phận tỉnh Quảng Bình sẽ được chiêm ngưỡng Quảng Bình Quan, một di tích kiến trúc có giá trị lịch sử và nghệ thuật, đã đi vào văn thơ.

Luỹ Đào Duy Từ

Hệ thống luỹ Đào Duy Từ bắt đầu xây dựng từ năm 1630 đến năm 1662 nhằm ngăn chặn quân Trịnh. Hệ thống này gồm có 4 luỹ chính:

- Luỹ Trường Dục: Luỹ dài 10 km bắt đầu từ chân núi Trường Dục đến đầm phá Hạc Hải.

- Luỹ Nhật Lệ: bắt đầu từ cửa biển Nhật Lệ đến núi Đâu Mâu dài 12 km. Lũy cao 6 m, phía ngoài đóng gỗ lim, trong đắp đất làm 5 bậc.

- L uỹ Trường Sa: chạy dọc theo bờ biển phía Nam cửa Nhật Lệ dài 7 km.

- Lũy Trấn Ninh: thuộc địa phận hai xã Động Hải và Trấn Ninh. Đây là dấu ấn của một thời nội chiến đau khổ dưới thời Trịnh – Nguyễn phân tranh kéo dài gần 200 năm.

Thành Đồng Hới

Thành được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1824. Thành có chu vi 1872 m, mặt thành rộng 1,2 m, cao 4,6 m. Thành có 3 cửa: Tả, Hữu, Hậu xây bằng gạch. Dấu tích của thành Đồng Hới còn lại khoảng 500 m.

Mộ Nguyễn Hữu Cảnh

Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm 1650 tại thôn Phước Long, Chương Tín, huyện Phong Lộc (nay là xã Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh, Quảng Bình). Ông mất ngày 9 tháng 5 Canh Thìn (1700), huyền tàng tại Cù Lao Phố cạnh dinh Trấn Biên, Đồng Nai.

Nguyễn Hữu Cảnh là quan có công lớn dưới thời Chúa Nguyễn trong việc đánh giặc, mở cõi, định hình lãnh thổ Việt Nam trong một quốc gia thống nhất. Ông được sắc phong tước Lễ Thành Hầu, Khai Quốc Công Thần, liệt vào hạng Thượng Đẳng Công Thần và thờ ở Thái Miếu. Sau khi ông mất, nhân dân Miền Nam nói chung và nhất là các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long lập miếu thờ ông ở nhiều nơi.

Năm 1802, di hài Nguyễn Hữu Cảnh được hậu duệ cải về an táng tại Thác Ro, thôn Đại Thuỷ, xã Trường Thuỷ, trên ngọn đồi cao, cây cối thoáng mát, cách trung tâm huyện Lệ Thuỷ hiện nay khoảng 13 km về phía thượng nguồn sông Kiến Giang, đúng nơi tiền nhân của dòng họ Nguyễn Hữu đã chọn và truyền lại.

DANH THẮNG

Động Phong Nha

Động nằm ở vùng núi đá vôi Kẻ Bàng, cách thị xã Đồng Hới 50 km về phía tây bắc. Từ Đồng Hới, đi ô tô đến xã Sơn Trạch, sau đó đi thuyền trên sông Son, khoảng 30 phút thì đến động.

Động Phong Nha có chiều dài 13.000 m gồm 14 hang do con sông ngầm hòa tan đá vôi tạo thành. Các hang động có chiều cao từ 10 đến 40 m, ngay ở cửa hang có nhiều nhũ đá rủ xuống giống như hình những cái răng. Càng vào sâu bên trong, cảnh trí tự nhiên càng huyền ảo.

Cách đây mấy năm, một đoàn thám hiểm thuộc Hội địa lý Hoàng gia Anh, được sự cộng tác của khoa địa lý – địa chất trường đại học Khoa học tự nhiên (đại học Quốc gia Hà Nội) đã khảo sát động Phong Nha và một số hang động khác. Bằng phương tiện chuyên dùng, đoàn thám hiểm đã vào sâu trong động tới 4500 m. Càng vào sâu, Phong Nha càng kỳ vĩ lạ lùng, dòng sông ngầm chảy qua đã tạo nên những bãi bồi rộng lớn. Các nhà thám hiểm cho rằng đây là một trong rất ít động trên thế giới có ngầm dài như thế, một kỳ quan đầy hấp dẫn cho những nhà thám hiểm, những người làm khoa học về địa chất và địa chất thủy văn.

Tháng 4-1997, một cuộc hội thảo khoa học về di tích danh thắng Phong Nha – Xuân Sơn được tổ chức tại Quảng Bình. Kết quả nghiên cứu khảo sát cho biết Phong Nha có 7 cái nhất:

1. Hang nước dài nhất

2. Cửa hang cao và rộng nhất

3. Bãi cát và đá rộng đẹp nhất

4. Hồ ngầm đẹp nhất

5. Thạch nhũ tráng lệ và kỳ ảo nhất

6. Dòng sông ngầm dài nhất Việt Nam (13.969 m)

7. Hang khô rộng và đẹp nhất.

Điều đặc biệt lý thú là tại khu di tích Phong Nha – Kẻ Bàng có cả một khu rừng nguyên sinh đang tồn tại nhiều loại động thực vật quí hiếm như vượn bạc má, cá chép tím, rùa vàng, và có cây chò hàng ngàn năm tuổi. Bởi những nét đặc sắc như vậy, động Phong Nha đã và sẽ là một điểm du lịch nổi tiếng của Việt Nam.

Đèo Ngang

Nằm ở phía bắc của tỉnh Quảng Bình, trên trục đường quốc lộ 1A, cách thị xã Đồng Hới 80 km. Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, một mạch núi của dãy Trường Sơn chạy ngang ra biển Đông. Đèo Ngang dài khoảng 6 km. Đường lên đèo quanh co uốn khúc vượt qua nhiều sườn đồi có độ dốc thoai thoải. Vượt Đèo Ngang du khách có cảm giác như đang bồng bềnh giữa các mỏm núi đá hoa cương óng ánh. Đỉnh núi cao khoảng 250 m. Đứng từ đỉnh đèo, một khung cảnh ngoạn mục sẽ hiện ra dưới mắt du khách: phía tây là đỉnh núi nhấp nhô của dãy Hoành Sơn, phía đông là những trảng cát trắng điểm màu xanh của các rặng phi lao. Xa xa là biển cả mênh mông với những hòn đảo lô nhô tận chân trời khiến cho cảnh sắc nơi đây vừa hài hòa, vừa thơ mộng.

Khu danh thắng Lý Hòa

Khu danh thắng nằm bên quốc lộ 1A, cách thị xã Đồng Hới 24 km. Lý Hòa là một đèo nhỏ. Ngay dưới chân đèo Lý Hòa là những dãy đá nhấp nhô trên mặt nước. Cách đó không xa là một bãi cát trắng mịn dài, nước trong xanh, sóng nhẹ được gọi là bãi tắm Đá Nhảy. Phong cảnh ở khu này rất hữu tình, là nơi tắm biển lý tưởng và đây cũng là điểm đón khách đi thăm động Phong Nha bằng đường sông.

Bãi tắm Nhật Lệ và di tích Bàu Tró

Khu danh thắng cách thị xã Đồng Hới 2 km về phía bắc gần cửa sông Nhật Lệ. Bãi tắm Nhật Lệ đẹp, phong cảnh hữu tình, thu hút nhiều khách du lịch đến tắm biển. Đến đây ngoài thú vui tắm biển, du khách còn được thăm di tích Bàu Tró. Năm 1923, nhà địa chất người Pháp đã khám phá và khai quật tìm thấy dấu tích người nguyên thủy thời kỳ đồ đá có niên đại cách đây 5.000 năm. Đó là điểm giao thoa của hai nền văn hóa Việt – Chăm pa.

Suối nước khoáng Bang

Đây là nguồn nước khoáng quí hiếm có nhiệt độ sôi khoảng 105°C, ở cách thị xã Đòng Hới 60 km và cách huyên lỵ Lệ Thủy 21 km về phía tây. Trong tương lai nơi đây sẽ được xây dựng thành khu nghỉ dưỡng chữa bệnh cho khách trong và ngoài nước.

Làng biển Cảnh Dương

Làng biển nằm bên quốc lộ 1A, cách đèo Ngang 10 km, cửa khẩu vùng Roòn, điểm hội tụ của nhiều luồng giao thông thuận tiện đường vào Nam ra Bắc. Làng biển Cảnh Dương là một trong những làng biển sẩm uất và thịnh vượng của các làng biển Quảng Bình. Làng Cảnh Dương có bề dày lịch sử, văn hóa truyền thống. Năm Quý Mùi (1643), những ông tổ đầu tiên của làng từ trang Nghi Lộc (Nghệ An) vào vùng cát cạnh cửa Roòn lập nghiệp. Năm tháng trôi qua, làng đông đúc dần, công việc chài lưới, chế biến hải sản, bán buôn ngày càng phát đạt. Làng trở nên giàu có và thịnh vượng. Sinh hoạt văn hóa ở hương thôn theo đó mà phát triển. Hoạt động văn hóa, văn nghệ dân gian ở Cảnh Dương có nhiều hình vẽ, mang sắc thái địa phương. Xuân thu nhị kỳ, làng mở hội rước thần, hội đánh cờ người, hội nấu cơm thi, hội trải, hát chèo cạn …

Trong hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ Quốc, Cảnh Dương rào làng chiến đấu, biến làng Cảnh Dương thành pháo đài vững chắc chống quân thù.

Cảnh Dương xứng đáng là một trong những làng văn vật (Sơn – Hà – Cảnh – Thổ; Văn – Võ – Cổ Kim) của châu Bố Chính xưa và nay.

QUẢNG TRỊ

Diện tích: 4.746 km²

Dân số (2001): 588.600 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Đông Hà

Các huyện, thị: thị xã Quảng Trị; huyện: Vĩnh Linh. Gio Linh, Cam Lộ, Triệu Phong, Hải Lăng, Hương Hóa, Đa Krong.

Dân tộc: Việt (Kinh), Bru-vân Kiều, Tà Ôi, Hoa

Quảng Trị là một tỉnh miền Trung Việt Nam, nơi có sông Bến Hải – cầu Hiền Lương, giới tuyến chia cắt hai miền Nam – Bắc Việt Nam trong gần 20 năm. Quảng Trị cách Hà Nội 582 km về phía bắc, cách thành phố Hồ Chí Minh 1.121 km về phía nam.

Phía bắc tỉnh Quảng Trị giáp Quảng Bình, phía nam giáp Thừa Thiên Huế, phía tây giáp tỉnh Savanakhét (Lào), phía đông giáp biển Đông. Bờ biển dài 75 km. Địa hình đa dạng bao gồm núi, đồi, đồng bằng, cồn cát và bãi biển chạy theo hường tây bắc – đông nam. Mạng lưới sông ngòi dày đặc, nhất là ở các huyện miền núi vì vậy tiềm năng thủy điện dồi dào. Khí hậu rất khắc nghiệt, có gió Tây Nam và gió Lào rất khô nóng.

Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, Quảng Trị là một trong những mảnh đất nóng bỏng vì bom đạn. Ngày nay Quảng Trị là nơi có nhiều địa danh, di tích lịch sử cách mạng. Qua cầu treo Đakrông là đến đường mòn Hồ Chí Minh lịch sử còn in đậm kỳ tích oai hùng của nhân dân Việt Nam trong thời kỳ chống Mỹ. Thành cổ Quảng Trị là nơi gắn liền với chiến dịch lịch sử mùa hè 1972. Còn phải kể biết bao địa danh khác như nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn, địa đạo Vịnh Mốc, chiến trường Khe Sanh, căn cứ Cồn Tiên – Dốc Miếu, hàng rào điện tử Mác-na-ma-ra … Quảng Trị còn có bãi tắm Cửa Tùng được mệnh danh là Hoàng hậu của các bãi tắm Đông Dương.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Quảng Trị là tỉnh có truyền thống văn hóa muôn màu muôn vẻ. Điển hình nhất là tiếng nói mang đặc điểm thổ ngữ vùng Trung bộ còn bảo lưu nhiều yếu tố cổ của tiếng Việt. Các phong tục khác nhau như ma chay, cưới xin, giỗ chạp với nghi lễ đơn giản. Chùa chiền được xây dựng ít. Chỉ có một số chùa như chùa Thạch Hải, chùa Đông Hà, chùa Linh Quang. Đặc biệt các dân tộc ít người cư trú ở địa phương này thường sử dụng cồng, chiêng, đàn Amam, nhị, đàn môi, trống, sáo. Họ có nhiều truyện cổ truyền miệng, có điệu hát “oát” là loại hát đối giao duyên nam nữ, Prdoak là hát vui trong sinh hoạt, Adang Kon là hát ru trẻ con. Lễ hội, lễ tết không cầu kỳ, ít hấp dẫn.

Hội Thượng Phước

Hội Thượng Phước thuộc xã Triệu Thượng, huyện Triệu Phong. Lễ hội mở ra hàng năm vào ba ngày từ 13 đến 15 tháng 3 âm lịch để ghi nhớ công lao của Quan công Hoàng Dũng, người đã có công lập làng Thượng Phước. Ngày 13-14 tháng 3 âm lịch cả làng đi săn, lấy đầu muông thú để làm lễ vật dâng cúng. Sáng ngày 15 tháng 3 âm lịch, làng bắt đầu tổ chức tế lễ. Cuộc tế lễ, dâng cúng kéo dài đến hết ngày 15.

Hội Cướp cù

Đây là hội làng được tổ chức tại đình An Mỹ, Cẩm Phổ, Gio Mỹ, huyện Gio Linh vào ngày 4 tháng 1 âm lịch hàng năm. Lễ hội kéo dài 2 ngày. Sau phần lễ, tế cầu an là trò cướp cù. Nét độc đáo của lễ hội là bên nào huy động được nhiều người tham gia thì càng dễ thắng cuộc. Người tham gia không kể trẻ, già, trai, gái. Đây là một hình thức thể thao mang tính dân gian.

Lễ hội La Vang

Hàng năm vào các ngày 15 tháng 8 đểu có tổ chức “kiệu”. Song “kiệu” tổ chức vào các năm chẵn lớn hơn “kiệu” tổ chức vào các năm lẻ, cứ 3 năm một lần gọi là “Kiệu đại hội” và “kiệu” 100 năm thì lớn hơn “kiệu” 50 năm, 40 năm … Từ ngày 13 đến ngày 15/8/1998 vừa qua đã tổ chức cuộc hành hương kỷ niệm 200 năm Đức Mẹ hiện hình tại La Vang có hơn 20 vạn lượt giáo dân và quan khách tham dự. Đây là lễ hội khá độc đáo ở Quảng Trị.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Sắc Tứ

Chùa có tên chữ là Tịnh Quang tự, ở xã Ái Tử, huyện Triệu Phong. Chùa do hòa thượng Tu Pháp dựng vào năm 1739 đời vua Lê Ý Tông, đặt tên chùa là Tịnh Nghiệp. Đến đời vua Gia Long được đặt tên là Tịnh Quang. Chùa được trùng tu năm 1941 và đến năm 1975, được xây dựng lại Hiện nay chùa chỉ còn lại một hiện vật cổ có giá trị nghệ thuật là pho tượng đức Phật A Di Đà.

Nhà thờ La Vang

Nhà thờ ở cách thành cổ Quảng Trị khoảng 6 km về phía tây, là nơi “cứu rỗi linh hồn” của đồng bào theo Kitô giáo dưới thời vua Cảnh Thịnh (1793-1801). Tương truyền rằng Đức Mẹ Đồng Trinh Maria hiện hình nơi đám cỏ trên ba gốc đa to để cứu rỗi những linh hồn vướng nạn đang ngày đêm nguyện cầu ơn cứu rỗi của Đức Mẹ. Nhà thờ Đức Mẹ La Vang được xây dựng vào những năm đầu của triều vua Minh Mạng.

Năm 1886, nhà thờ được xây dựng lại khang trang hơn và đến năm 1900 mới hoàn thành. Đến năm 1924 nhà thờ được xây dựng lại lớn hơn. Vào năm 1961, nhà thờ La Vang được giáo hội phong là “Vương Cung Thánh Đường La Vang”.

Khe Sanh

Khe Sanh thuộc tỉnh Quảng Trị, đây là một thung lũng mỗi chiều ngang, dọc chưa đến 10 km, bốn bề là núi rừng trùng điệp, có một dòng khe tên là Khe Sanh chảy qua. Trong những năm 1966-1967 đây là một cứ điểm quan trọng bậc nhất của Mỹ ở miền Trung, một tuyến phòng thủ được coi là bất khả xâm phạm. Các cứ điểm bao quanh Khe Sanh gồm có ba cụm: Cứ điểm Tà Cơn có sân bay dã chiến; cứ điểm Làng Vây ở phía tây nam Tà Cơn, cứ điểm Hương Hóa ở phía đông Làng Vây. Hơn 10.000 quân thường trực đóng tại Khe Sanh, ngoài ra còn lực lượng khác sẵn sàng tiếp viện. Tổng thống Mỹ Giôn-sơn đã từng yêu cầu chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ ký cam kết bằng máu quyết tâm giữ Khe Sanh.

Cuộc chiến đấu diễn ra từ cuối tháng 1-1968 đến ngày 9-7-1968 thì kết thúc. Cờ giải phóng đã tung bay trên cứ điểm Tà Cơn. Khe Sanh thất thủ.

Thành cổ Quảng Trị

Thành được đắp lần đầu tiên bằng đất vào năm 1824. Bốn năm sau thành được xây bằng gạch có bốn cửa theo bốn hướng đông, tây, nam, bắc. Bên ngoài thành là hào sâu ngăn cách.

Năm 1972 tại thành cổ, các chiến sỹ quân Giải phóng miền Nam đã phải đụng đầu ghê gớm với bom đạn và sắt thép của Mỹ. Trên một chu vi chưa đầy 2 km, thành cổ Quảng Trị đã phải chịu đựng một lượng bom đạn có sức công phá bằng 8 quả bom nguyên tử mà Hirosima (Nhật Bản) phải chịu đựng năm 1945.

Các chiến sỹ quân Giải phóng đã kiên cường bám thành chiến đấu liên tục 81 ngày đêm trong điều kiện hết sức khốc liệt. Ngày nay nhìn những phần tường thành còn lại hằn sâu bom đạn, khách hành hương giàu suy tư có thể nghĩ đây chính là một tượng đài hoành tráng nhất về những con người dũng cảm.

Sông Bến Hải – cầu Hiền Lương

Sông Bến Hải đoạn trên thượng nguồn còn có tên là sông Rào Thanh, bắt nguồn từ dải Trướng Sơn chảy đến Cửa Tùng dài 100 km thuộc địa phận tỉnh Quảng Trị. Lòng sông nơi rộng nhất khoảng 200 m, nơi bắc cầu Hiền Lương rộng 170 m.

Theo Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954 về Việt Nam: sông Bến Hải và vĩ tuyến 17 dược chọn làm giới tuyến quân sự tạm thời và cầu Hiền Lương bắc qua sông cũng chia làm hai nửa.

Cầu Hiền Lương do công binh Pháp dựng năm 1950 (trước đấy dân hai bờ qua lại bằng thuyền). Cầu có 7 nhịp, dài 178 m, được lát bằng 894 miếng ván. Theo Hiệp định Giơ-ne-vơ, mỗi bên có chủ quyền 89 m cầu. Điều 6 của Hiệp định ghi rõ: “Giới tuyến quân sự chỉ có tính chất tạm thời, hoàn toàn không thể coi là một ranh giới về chính trị hay về lãnh thổ”. Sau hai năm, việc thống nhất Việt Nam sẽ được tiến hành bằng cuộc tổng tuyển cử trong cả nước.

Nhưng ranh giới trên cầu Hiền Lương và sự chia cắt đôi bờ sông Bến Hải đã kéo dài hơn 20 năm. Cho đến đại thắng mùa Xuân 1975, đất nước hoàn toàn thống nhất, giới tuyến này mới được xoá chính thức. Nơi đây chỉ còn là một địa danh lịch sử, gắn liền với công cuộc kháng chiến hào hùng của nhân dân Việt Nam.

Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn

Nghĩa trang tọa lạc trên một ngọn đồi giữa 8 ngọn đồi khác bao quanh như bông hoa 8 cánh tại xã Vĩnh Trường (huyện Gio Linh). Tổng diện tích khu nghĩa trang 106 ha, trong đó diện tích chính đặt 10.327 ngôi mộ liệt sĩ là 46 ha chia làm 5 khu: khu trung tâm (có tượng đài chính) và 4 khu đặt mộ liệt sĩ theo địa chỉ từng tỉnh. Giữa khu 4 và 5 có quần thể tượng đài biểu trưng tinh thần chiến đấu anh dũng của đoàn 559 và tình đoàn kết Việt Lào.

Hàng năm nghĩa trang đón khoảng 20.000 lượt người trong nước đến viếng mộ liệt sĩ. Nhiều đoàn khách nước ngoài đã vượt hàng vạn dặm đến với nghĩa trang Trường Sơn.

Địa đạo Vịnh Mốc

Địa đạo Vịnh Mốc là một công trình độc đáo trong hàng chục công trình địa đạo lớn, nhỏ của các làng quê Vĩnh Linh (Quảng Trị) được hình thành từ những năm 1965-1966 trong thời kỳ chiến tranh ác liệt chống đế quốc Mỹ xâm lược.

Với hàng ngàn mét đường hầm và các tiểu đạo xuyên lòng đất (nay chỉ còn 1.701 m) cùng hàng ngàn mét giao thông hào chiến đấu, địa đạo Vĩnh Mốc là một hệ thống liên hoàn được kết nối với nhau bằng 13 cửa ra vào (7 cửa thông ra biển và 6 cửa thông lên đồi). Cấu trúc địa đạo chia thành 3 tầng (tầng sâu nhất cách mặt đất 23 m). Các tầng nối nhau bởi đường trục chính dài 768 m, cao từ 1,6-1,8 m, rộng từ 1,2-1,5 m. Hai bên trục chính cứ cách 3-5 m là các ô hộ – nơi sinh hoạt gia đình. Địa đạo có một hội trường lớn, với sức chứa 50-80 người dùng làm nơi hội họp, chiếu phim, biểu diễn, văn nghệ; có trạm phẫu thuật; có nhà hộ sinh (17 cháu bé đã ra đời) … Ngoài ra địa đạo còn có 4 giếng thông hơi, 2 đài quan sát và 3 giếng nước.

Địa đạo Vịnh Mốc là hình ảnh thu nhỏ của một làng quê được xây dựng và kiến tạo trong lòng đất vừa làm nơi sinh hoạt, ăn ở, phòng tránh bom đạn an toàn cho nhân dân, vừa là nơi đóng trụ sở của chính quyền, kho hậu cần cất giữ lương thực, vũ khí chi viện cho đảo Cồn Cỏ và chiến trường miền Nam nhưng cũng là trận địa chiến đấu trực tiếp để giữ vững vùng đất thép Vĩnh Linh anh hùng từ năm 1966 đến năm 1972. Đến với Vịnh Mốc hôm nay, các bạn như được sống lại một thời oanh liệt hào hùng với những con người – Lịch sử đã làm nên kỳ tích đó.

Hàng rào điện tử Mắc-na-ma-ra

Hàng rào điện tử nổi tiếng trong cuộc xâm lược của Mỹ ở miền Nam Việt Nam và đã mang chính tên tác giả của nó Bộ trưởng Quốc phòng Mắc-na-ma-ra. Mỹ thiết lập ra hàng rào điện tử này nhằm kiểm soát và ngăn cản sự chi viện từ Bắc vào Nam của quân dân Việt Nam.

Hàng rào điện từ được thiết lập kéo dài từ sông Cửa Việt tới vùng SêPôn (Lào). Hàng rào gồm có hai hệ thống: hệ thống chống bộ binh và hệ thống chống xe cộ.

Hàng rào chống bộ binh được xây dựng dọc theo sườn phía Nam của khu phi quân sự dài khoảng 20 km. Hàng rào này bổ sung thêm một phần phía bắc khu phi quân sự đến biên giới Việt – Lào.

Hàng rào chống xe cộ nằm ở phía tây khu phi quân sự dài 100 km, rộng 40 km. Đoạn cuối phía đông của hàng rào ra biển được bổ sung bằng hệ thống đồn bốt có người bảo vệ.

Toàn bộ tuyến hàng rào đều có các máy thu tiếng động. Mỗi khi có tiếng chân người, tiếng động cơ, các máy thu tiếng động này lập tức báo về trung tâm. Sau khi nhận được tín hiệu, máy bay sẽ đến oanh kích. Suốt trong 24/24 giờ, máy móc và thiết bị đều làm việc. Hàng rào còn được rải mìn trên một vùng dài 200 km, rộng 5 km. Chi phí cho hàng rào khoảng 800 triệu USD/năm.

Mặc dù thiết lập hàng rào này, chi phi quá tốn kém mà vẫn không ngăn chặn nổi sự chi viện từ Bắc vào Nam. Kế hoạch này đã nhanh chóng bị phá sản với cuộc tấn công và nổi dậy của quân dân miền Nam.

DANH THẮNG

Đường Trường Sơn

Những năm cuối thập niên 50 và đầu thập niên 60, việc tiếp tế từ Bắc vào Nam cho cuộc chiến tranh chống Mỹ chỉ được thực hiện bằng sức người. Hàng gùi trên lưng, đi bộ theo những con đường mòn, mỗi chuyến hàng phải đi mất 6 tháng đến một năm. Nhu cầu của chiến trường ngày càng đòi hỏi cần có phương tiện vận tải bằng xe cơ giới. Tháng 5 năm 1959, con đường Trường Sơn chính thức khai sinh, sau đó ngày càng phát triển chạy dọc, ngang dãy Trường Sơn, từ Bắc vào Nam. Đoạn đi qua vùng đất Quảng Trị được coi là trọng yếu nhất.

Những năm kháng chiến chống Mỹ, đường Trường Sơn đã bị máy bay Mỹ ném bom rất ác liệt. Vì không ngăn chặn được sự chi viện cho tiền tuyến, Mỹ còn sử dụng nhiều cuộc hành quân, nhảy dù để chặn phá; nhiều phương tiện điện tử hiện đại nhất được sử dụng để phát hiện mục tiêu (cây nhiệt đới, hàng rào điện tử, máy thu âm … hoạt động liên tục ngày đêm). Nhu cầu của chiến trường đòi hỏi quân đội Việt Nam bằng mọi giá phải giữ cho con đường luôn thông suốt. Khi các chiến trường mở rộng, đường Trường Sơn cũng phát triển không ngừng. Với 5 trục đường vượt khẩu, 13 đường ngang, 4 hệ thống trục dọc, tổng cộng 20 ngàn km. Tuy vậy, nhiều đoạn đường chỉ sử dụng được vào mùa khô, những tháng mùa mưa lầy lội, việc vận chuyển rất khó khăn.

Con số thống kê cho biết đường Trường Sơn đã tồn tại 5.920 ngày; địch đã ném 2,5 triệu tấn bom với 800.000 phi vụ; 3 vạn lần chiếc máy bay B52; tổ chức 1.300 cuộc hành quân. Bộ đội Việt Nam đã bắn hạ 2.455 máy bay các loại, diệt 18.470 tên địch. Con đường luôn thông suốt, đáp ứng yêu cầu cho chiến trường Miền Nam.

Đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh đã đi vào huyền thoại như một chứng tích lịch sử anh hùng về sức mạnh của cuộc chiến tranh nhân dân, thể hiện ý chí kiên cường và lòng dũng cảm của lớp lớp người Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Khu danh thắng Đakrông

Là tên gọi chung cho một khu vực có khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, trữ tình của vùng núi phía tây Quảng Trị. ở đó có sông Đakrông xinh đẹp ẩn dấu trong mình những huyền thoại đầy chất sử thi và nhân văn, có cầu Đakrông duyên dáng giữa ngút ngàn trời mây, sông nước, núi rừng và có mỏ nước khoáng tự nhiên quý giá. Nơi đây là điểm nút quan trọng của Đường mòn Hồ Chí Minh và Đường 9 – đường xuyên Á qua cửa khẩu quốc tế Lao Bảo – Đen Sa Vẳn. (p.401).

Cửa khẩu Lao Bảo

Lao Bảo là một cửa khẩu quan trọng giữa Việt Nam và Lào, gần nơi có nhà tù Lao Bảo của Pháp xây để giam giữ các chiến sĩ cách mạng. Lao Bảo cách thị xã Đông Hà khoảng 80 km, ngay cạnh sông Sêpôn. Chợ Lao Bảo cách cửa khẩu biên giới khoảng 2 km. Nhiều hàng hóa của Thái Lan mang từ Lào sang được buôn bán ở đây. Chợ ở đây tương đối sầm uất, hàng hóa phong phú. Lao Bảo cách Thái Lan 950 km. Từ năm 1993, Lao Bảo trở thành một cửa khẩu quốc tế quan trọng về thương mại và du lịch giữa Lào, Thái Lan với các tỉnh miền Trung Việt Nam.

Cửa Tùng

Cửa Tùng là một bãi biển đẹp, nơi nghỉ mát lý tưởng của tỉnh Quảng Trị và là cửa của sông Bến Hải đổ ra biển. Bãi tắm Cửa Tùng không rộng và dài nhưng mang một vẻ đẹp rất riêng. Bãi biển bằng phẳng, nước trong xanh, cát mịn. Biển lúc nào cũng lộng gió.

Cửa Tùng như một bức tranh sinh động, thay đổi màu sắc từng giờ dưới ánh nắng mặt trời. Thật thú vị khi được ngồi trên thuyền xuôi dòng Bến Hải để ngắm nhìn cảnh sắc nơi đây. Từ chân cầu Hiền Lương, thuyền sẽ đưa du khách lướt nhẹ trên dòng nước trong xanh, sóng gợn lăn tăn, rì rào gió thổi. Dọc hai bên bờ sông là màu xanh mướt của những ruộng lúa, ngô, màu xanh đậm của các luỹ tre, các rặng phi lao và các làng xóm mờ xa. Vào buổi chiều tà, du khách có thể thoả sức ngắm nhìn những đàn hải âu nhởn nhơ chao liệng đùa giỡn trên những làn sóng thẫm xanh. Đêm đến là thời gian của gió trời và nhạc biển. Tiếng sóng. ầm hòa với tiếng reo triển miền của rặng phi lao đưa du khách vào giấc ngủ êm đềm.

Cửa Tùng thật đúng là một nơi nghỉ dưỡng và nghỉ mát tuyệt vời. Điểm du lịch này hiện nay đang hấp dẫn du khách gần xa.

Rú Lịnh

Là một khu rừng tiêu biểu cho rừng rậm nhiệt đới. Thảm thực vật ở Rú Lịnh thuộc kiểu rừng khép kín, xanh tốt quanh năm với số lượng và chủng loại phong phú có nguồn gốc chủ yếu từ khu hệ thực vật đệ tam Việt Bắc – Hoa Nam với khoảng 200 loại, trong đó có 72 loại họ gỗ với các loại gỗ quý hiếm. Động vật khá đa dạng có trên 13 loại thú và 60 loại chim quý. Đây là nơi du lịch sinh thái lý tưởng.

Suối nước nóng Tân Lâm

Đây là một con suối tự nhiên thuộc hệ chi lưu ở thượng nguồn sông Hiếu. Hai chi lưu thượng nguồn sông Hiếu chảy vòng, vươn cánh tay ôm ấp cả một (p.402) khu vực rộng lớn và cũng chính là đường giao thông thủy vô cùng thuận lợi.

Nổi lên giữa không gian kỳ vĩ ấy là lèn đá vôi, trong lèn có nhiều hang động đẹp. ở bờ trái của sông Hiếu có rất nhiều mạch nước nóng có trữ lượng và hàm lượng tuyệt vời. Đây sẽ là điểm du lịch hấp dẫn và nơi chữa bệnh rất lý tưởng. (p.403).

THỪA THIÊN HUẾ

Diện tích: 5.054 km²

Dân số (2001): 1.078.900 người.

Tỉnh lỵ: thành phố Huế.

Các huyện: Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang, Hương Thủy, Phú Lộc, A Lưới, Nam Đông.

Dân tộc: Việt (Kinh), Tà Ôi, Cờ-tu, Bru – Vân Kiều, Hoa.

Thừa Thiên Huế là một tỉnh ở miền Trung Việt Nam, phía bắc giáp tỉnh Quảng Trị, phía nam giáp thành phố Đà Nẵng, tây nam giáp tỉnh Quảng Nam, phía tây dựa vào dãy Trường Sơn hùng vĩ chính là biên giới Việt – Lào, phía đông trông ra biển. Cách Hà Nội 660 km, cách thành phố Hồ Chí Minh 1.080 km.

Địa hình tỉnh Thừa Thiên Huế có cấu tạo dạng bậc khá rõ. Địa hình núi chiếm khoảng 1/4 diện tích, nằm ở biên giới Việt – Lào và kéo dài đến Đà Nẵng. Địa hình trung du chiếm khoảng 1/2 diện tích, độ cao phần lớn dưới 500 m, có đặc điểm chủ yếu là đỉnh rộng, sườn thoải, phần lớn là đồi bát úp, với chiều rộng vài trăm mét. Đồng bằng của tỉnh là một phần của đồng bằng duyên hải miền Trung, bề ngang hẹp và chiều dọc kéo dài theo hường tây bắc – đông nam, song song với bờ biển. Đồng bằng Thừa Thiên Huế điển hình cho kiểu đồng bằng mài mòn, tích tụ và đồng bằng có cồn cát, đầm phá. Diện tích vùng đồng bằng chiếm khoảng 1.400 km². Trong miền đồng bằng ven biển có nhiều đầm phá, chúng đổ ra biển ở cửa Thuận An, cửa Tư Hiền và cửa Lăng Cô. Ngoài ra ở vùng đồng bằng sát núi có một số hồ nhỏ, nước ngọt. Một dạng địa hình phân bố khá phổ biến trong vùng đồng bằng là những cồn cát chạy song song với bờ biển có độ dài từ 5-30 m, hai sườn không cân xứng.

Hầu hết các sông lớn của Thừa Thiên Huế đều bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn, chảy ngang qua đồng bằng, xuống đầm phá, đổ ra biển như sông Ô Lâu, sông Bồ, sông Hương, sông Truồi, sông Cầu Hai … Trong đó sông Hương là con sông lớn nhất có diện tích lưu vực 300 km².

Bờ biển của tỉnh dài 120 km, có Cảng Thuận An và vịnh Chân Mây với độ sâu 18-20 m, có khả năng xây dựng cảng nước sâu. Sân bay Phú Bài nằm ở trên đường quốc lộ 1A và đường sắt xuyên Việt chạy dọc tỉnh.

Giao thông đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường thủy đều thuận lợi. (p.404).

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đối gió mùa cho nên thời tiết diễn ra theo chu kỳ 4 mùa, mùa xuân mát mẻ, ấm áp, mùa hè nóng bức; mùa thu dịu dàng và mùa đông gió rét. Nhiệt độ trung bình cả năm 25°C. Số giờ nắng cả năm là 2000 giờ. Mùa du lịch đẹp nhất từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau.

Thừa Thiên Huế là tỉnh có đặc thù ưu việt đó là sư đa dạng về cảnh quan thiên nhiên. Thiên nhiên cộng với yếu tố nhân tạo đã tạo ra cho Thừa Thiên Huế một nét đẹp hài hòa, phản ánh đầy đủ những thắng cảnh của một nước Việt Nam thu nhỏ. Sông Hương chảy giữa lòng thành phố, những khu vườn xum xuê, những dòng kênh bao quanh, những đồi thông soi bóng xuống những hồ nước trong xanh, trải rộng, những bãi tắm Thuận An, Cảnh Dương, Lăng Cô nước trong, cát mịn. Tựa lưng vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, Thừa Thiên Huế tự hào có khu nghỉ mát lý tưởng Bạch Mã đã từng được so sánh với các khu nghỉ mát độc đáo của Đông Dương.

Huế là một vùng đất cổ. Vào thế kỷ 13 vùng đất thơ mộng này đã hòa nhập vào Đại Việt bởi là quà tặng của vua Chiêm Thành khi cưới công chúa Huyền Trân nhà Trần. Phong cảnh tươi đẹp, địa hình hiểm trở đã tạo cho Huế có một vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Nơi đây đã được chúa Nguyễn Hoàng chọn làm kinh đô của xứ Đàng Trong (1558), được vua Quang Trung chọn làm kinh đô của triều đại Tây Sơn (1788-1802), vua Gia Long chọn làm kinh đô của triều Nguyễn (1802-1945). Trong hơn 400 năm, Thừa Thiên Huế nói chung và Huế nói riêng đã là trung tâm chính trị, văn hóa của Nhà nước phong kiến Việt Nam.

Chính vì vậy, nơi đây còn lưu giữ hàng trăm di tích lịch sử, văn hóa mà nổi bật nhất là các cung điện, lăng tẩm của các vua chúa nhà Nguyễn.

Với các di tích đó, Huế đã được công nhận là di sản văn hóa thế giới (ngày 11 tháng 12 năm 1993). Thừa Thiên Huế còn là một tỉnh có truyền thống cách mạng oanh liệt, đến nay còn lưu giữ nhiều di tích liên quan đến cuộc đời hoạt động của chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều nhà cách mạng tiền bối khác, cũng như nhiều di tích liên quan đến hai cuộc chiến tranh giữ nước, giành độc lập dân tộc.

Tiềm năng du lịch nổi bật của Thừa Thiên Huế là quần thể các di tích văn hóa Huế được UNESCO công nhận là di sản văn hóa nhân loại với trên 300 công trình kiến trúc bao gồm hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm của các vua triều Nguyễn, các kiến trúc cung đình, kiến trúc dân gian, các chùa chiền, miếu mạo, phủ đệ, hệ thống nhà vườn …

Tất cả yếu tố trên là những điều kiện thuận lại cho việc tổ chức nhiều loại hình du lịch, phục vụ cho nhiều đối lượng du khách khác nhau. Vì vậy du lịch Thừa Thiên Huế có một vị trí quan trọng chiến lược phát triển (p.406) du lịch của cả nước và chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Thừa Thiên Huế.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Nét đặc sắc của văn hóa Thừa Thiên Huế là sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa dân gian và văn hóa cung đình. Những điệu hò, điệu lý dân gian đã được tiếp thu và cải biên phục vụ cho vua chúa trở thành ca, múa cung đình và rồi lại được đưa ra ngoài để trở thành các điệu hát, múa phổ biến cả nước như ca Huế, múa cung đình. Nền văn hóa này ngày nay đang được nâng niu, gìn giữ và phát triển.

Đến Huế du khách sẽ được thưởng thức những nét văn hóa độc đáo từ các nghệ sĩ chuyên nghiệp hay không chuyên nghiệp.

Nét văn hóa Huế còn thể hiện ở hàng chục làng nghề: nghề kim hoàn, nghề đúc đồng, nghề thêu, … mà mỗi tác phẩm như gửi gắm cả tâm hồn người dân xứ Huế.

Văn hóa ẩm thực ở Huế cũng rất phong phú. Hàng chục món ăn cung đình còn giữ đến ngày nay sẵn sàng phục vụ quý khách. Hàng chục loại bánh đặc sắc mà chỉ tìm thấy ở Huế.

Là vùng đất có truyền thống văn hóa phong phú và đặc sắc, Thừa Thiên Huế có rất nhiều lễ hội dân gian. Đặc điểm của các lễ hội ở Thừa Thiên Huế là được tổ chức rất công phu, bài bản và có thể xem đó là các sản phẩm của du lịch văn hóa.

Sau đây là một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Điện Hòn Chén

Lễ hội Điện Hòn Chén diễn ra một năm hai kỳ. Tháng hai (lễ Xuân tế) và tháng bảy (lễ Thu tế). Lễ hội Điện Hòn Chén được tổ chức trên núi Ngọc Trản và đình làng Hải Cát, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Lễ hội suy tôn Thiên Y A Na Thánh Mẫu (Mẹ Xứ Sở) theo truyền thuyết Chăm là Thần đã sáng tạo ra đất đai, cây cối, rừng gỗ quí … và dạy dân cách trồng trọt. Đây là lễ hội dân gian ở Huế với nhiều nghi thức hấp dẫn tạo nên một không khí tôn giáo thiêng liêng giữa khung cảnh thiên nhiên thơ mộng, hữu tình nên thu hút hàng vạn khách thập phương tham dự.

Lễ hội Cầu ngư ở Thái Dương Hạ

Hội của nhân dân làng Thái Dương Hạ, huyện Phú Vang, tổ chức vào ngày 12 tháng giêng âm lịch hàng năm, để tưởng nhớ vị Thành Hoàng của làng là Trương Quý Công (biệt danh của Trương Thiều), người gốc miền Bắc, có công dạy cho dân nghề đánh cá và buôn bán ghe mành. (p.407).

Đặc biệt cứ 3 năm một lần làng tổ chức đại lễ rất linh đình, có tổ chức các trò diễn tả những sinh hoạt nghề biển. Trò diễn “bủa lưới” là trò diễn trình nghề đậm đà tính chất lễ nghi.

Hội chợ Xuân Gia Lạc

Chợ Xuân Gia Lạc ở làng Nam Phổ có từ thời Minh Mạng (1820-1840). Lúc đầu chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, vui chơi, sau thu hút nhân dân quanh vùng đến để mua bán, rồi bày các trò chơi dân gian. Do vậy, chợ Gia Lạc trở thành một hình thức hội chợ Xuân vui chơi, loại chợ phiên trong ngày Tết. Chợ họp từ ngày 1 đến ngày 3 Tết. Chợ bày bán các loại sản phẩm của dân địa phương trong vùng. Cả người bán lẫn người mua ăn nói, ứng xử lịch sự, vui vẻ, không ồn ào, mang những nét văn hóa rất Huế từ phong cách ăn mặc đến ngôn ngữ. Trong những ngày diễn ra hội chợ có các cuộc chơi bài chòi, bài ghế, hát giã gạo, bài thái …

Hội vật võ làng Sình

Hội Vật làng Sình tổ chức ở thôn Lại ân, xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Hàng năm cứ đến ngày 10 tháng 1 âm lịch, các lò vật trong vùng nô nức kéo đến hội vật võ làng Sình để tranh tài, giật giải. Lễ hội vật võ làng Sình diễn ra rất đông vui nhộn nhịp, ngoài trai tráng dân làng còn có hàng ngàn thanh niên nam nữ từ các huyện và thành phố Huế kéo về. Vật võ làng Sình là truyền thống thượng võ đẹp của người dân địa phương trong nhiều thế kỷ qua.

Hội đua trải

Bơi trải là một lễ hội dân gian được tổ chức vào đầu mùa xuân. Tục đua trải có nguồn gốc cầu mưa từ thời cổ sơ của cư dân sống về nông nghiệp. Nó là một bộ phận trong nghi lễ cầu mưa, cầu ngư mong muốn có một vụ mùa thắng lợi.

Tục đua trải hàng năm được tổ chức tại sông Hương (bến Phu Văn Lâu) trước đây do triều đình tổ chức nay vẫn được duy trì. Nghi lễ cúng bái trước cuộc đua được tiến hành rất trang nghiêm. Vào cuộc đua cũng phải thực hiện những qui định nghiêm ngặt.

Đua trải cũng là một cuộc tranh tài thể lực. Cuộc đua này rất hấp dẫn, thể hiện tài năng khéo léo cùng kinh nghiệm của những con người theo nghề sông biển ở Thừa Thiên Huế.

Hội thả diều

Thả diều là một thú chơi khá phổ biến của người dân Huế. Từ trò chơi của con trẻ nơi ruộng đồng dân dã, cánh diều Huế còn thu hút cả các bậc trung niên, người cao tuổi và trở thành thú chơi tao nhã, cao sang của các bậc quan lại quyền quý ở chốn kinh kỳ. (p.408).

Người ta thả diều vào những ngày có gió nồm tháng 6 hay tháng 8 âm lịch. Vì tốc độ gió những ngày này đều đặn rất thích hợp cho cánh diều bay cao. Nhân các ngày lễ trọng của Huế và dân tộc, ở đây thường tổ chức Hội thi thả diều.

Mỗi chiều lộng gió, ngắm những cánh diều đủ màu sắc, hình hài bay tít trên nền trời xanh, nỗi mệt nhọc sẽ tan biến theo mây gió để lại sự thanh thản, thư thái. Bàn tay tài hoa của những nghệ nhân đã làm nên những cánh diều no gió, diệu kỳ hình con giống, đại bàng cắp công chúa … với trên 30 loại khác nhau in trên nền trời xanh xứ Huế.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Kinh thành Huế

Phần kinh thành Huế còn lại đến ngày nay là được xây dựng từ năm 1805 (thời vua Gia Long) và hoàn thành vào năm 1832 (thời vua Minh Mạng), trên khoảng diện tích 5,2 km², bên bờ Bắc sông Hương.

Kinh thành Huế được xây dựng theo kiến trúc của phương Tây kết hợp một cách tài tình với kiến trúc thành quách phương Đông. Kinh thành gồm 3 vòng thành: phòng thành, hoàng thành và tử cấm thành.

Bên trong các lớp thành cao hào sâu là một tổng thể với hàng trăm công trình kiến trúc lớn nhỏ. Tất cả những công trình này được xây dựng xung quanh một trục chính, theo hướng nam bắc. Khởi đầu là Kỳ Đài (cột Cờ), tiếp đến là Ngọ Môn, sân Đại Triều Nghi, điện Thái Hòa, điện Cần Chánh, điện Càn Thành, điện Khôn Thái, điện Kiến Trung và chấm hết ở cửa Hòa Bình. Các công trình kiến trúc còn lại được xây đăng đối ở hai bên đường trục.

Phòng thành là vòng thành ngoài cùng có chu vi 9.950 m, thành có 10 cửa đường bộ và 2 cửa đường thủy, thành dày 21 m có 24 pháo đài.

Hoàng Thành là vòng thành thứ 2 còn có tên là đại nội, chu vi 2450 m. Hoàng Thành có 4 cửa: Ngọ Môn (Nam), Hòa Bình (Bắc), Hiển Nhơn (Đông), Chương Đức (Tây). Ngọ Môn là cửa chính của Hoàng Thành, cửa này ngày xưa chỉ dành cho vua đi. Đây là một công trình kiến trúc còn sót lại gần như nguyên vẹn.

Tử Cấm Thành là vòng thành trong cùng có chu vi 1225 m, có 7 cửa ra vào. Đây là nơi ở và làm việc của vua và gia đình. Hầu như nơi đây được tách biệt với thế giới bên ngoài.

Ngọ môn

Ngọ Môn là một công trình kiến trúc bề thế dài 58 m, rộng 27,5 m và cao 17 m gồm 3 tầng, là cửa chính của Hoàng Thành. (p.409).

Ngọ môn có 5 cửa. Cửa chính giữa chỉ dành cho vua đi, cao 4,2 m rộng 3,7 m, hai cửa liền kề là tả, hữu giáp môn dành cho các quan. Hai cửa ngoài cùng là tả hữu dịch môn dành cho lính hầu và đoàn tuỳ tùng.

Trên vòm cổng là lầu ngũ Phụng, nơi nhà vua ngự trong các dịp lễ. Đây còn là nơi cử hành lễ xướng danh các sĩ tử trúng tuyển trong các khoa thi Hội, thi Đình trước khi đem yết bảng ở Phú Văn Lâu.

Suốt thời nhà Nguyễn, chỉ khi nào vua đi hoặc tiếp các sứ thần thì cửa Ngọ môn mới được mở.

Điện Thái Hòa

Điện được xây dựng năm 1805, theo thể thức chung của các cung điện, miếu tẩm ở kinh thành Huế thế kỷ 19. Mặt bằng kiến trúc của điện khoảng 1300 m². Căn nhà chính dài 43,3 m, rộng 30,3 m. Điện gồm 2 nhà ghép lại, nhà trước là tiền điện, nhà sau là chính điện nơi đặt ngai vàng của vua.

Điện Thái Hòa là trung tâm quan trọng nhất của kinh thành, nơi tổ chức các buổi lễ thiết triều.

Thế Miếu

Đây là một trong nhiều khu miếu thờ cúng các vua, chúa triều Nguyễn. Trong Hoàng thành có 5 ngôi miếu thờ gồm: Triệu Miếu (thờ Nguyễn Kim, được coi là người mở đầu triều Nguyễn), Thái Miếu (thờ 9 chúa Nguyễn), Hưng Miếu (thờ cha của vua Gia Long), Thế Miếu (thờ các vua nhà Nguyễn) và điện Phụng Tiên cũng thờ các vua nhà Nguyễn nhưng dành cho các bà ở nội cung đến lễ vì họ không được vào Thế Miếu.

Thế Miếu được xây dựng năm 1821 để thờ vua Gia Long. Sau đó thờ vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Kiến Phúc, Đồng Khánh, Khải Định.

Vào tháng 1 năm 1959 trước yêu cầu của Hoàng tộc và quần chúng, linh vị ba ông vua có tinh thần chống Pháp là Hàm Nghi, Thành Thái và Duy Tân đã được đưa vào thờ ở Thế Miếu. Cho tới nay Thế Miếu thờ 10 vua.

Thế Miếu là một tòa nhà kép như điện Thái Hòa, dài 55 m, rộng 28 m, mỗi gian trong nội thất của Thế Miếu bày một sập chân quỳ sơn son thiếp vàng, khán thờ, bài vị và một số đồ tế khí quý giá. Tại đây vào ngày mất của các vua triều Nguyễn đời trước, triều đình tổ chức tế lễ rất lớn do đích thân nhà vua đứng ra chủ trì. So với các miếu, điện ở Việt Nam, Thế Miếu là một công trình to lớn bậc nhất.

Cửu Đỉnh

Gồm 9 đỉnh đồng, mỗi đỉnh mang một tên: Cao, Nhân, Chương, Anh, Nghị, Thần, Tuyên, Dụ, Huyền. Lớn nhất là Cao Đỉnh nặng 4.307 cân (p.410) (2601 kg), cao 2,5 m. Huyền Đỉnh là đỉnh bé nhất cao 2,31 m, nặng 3.201 cân (1935 kg). 9 đỉnh này được đúc trong 3 năm từ 1835-1837 và phải sử dụng tới trên 20 tấn đồng thau. Đây chính là những thành tựu xuất sắc về kỹ thuật và nghệ thuật đúc đồng của Việt Nam ở thế kỷ 19.

Mỗi đỉnh tượng trưng cho một vua và cả hàng đỉnh tượng trưng cho sự bền vững của triều đại. Trên thân mỗi đỉnh có 18 họa tiết và chữ đúc nổi, thanh thoát theo mô típ cổ điển về các chủ đề phong cảnh, sản vật, chim muông, hoa lá và những nét sinh hoạt của người Việt Nam. Nhiều người đã coi Cửu đỉnh như một bộ bách khoa thư tóm tắt về đất nước và con người Việt Nam.

Hiển Lâm Các

Hiển Lâm Các nằm chung khu vực với Thế Miếu, dựng bằng gỗ, cao 25 m gồm 3 tầng. Đây là công trình kiến trúc cao nhất trong Hoàng Thành. Nó phá vỡ tính đơn điệu về chiều ngang của các cung điện. Hiển Lâm Các được coi như một đài lưu niệm ghi công những công thần đã góp phần sáng lập ra triều Nguyễn. Nếu các vua Nguyễn được thờ trong Thế Miếu, thì các công thần bậc nhất của triều Nguyễn được thờ trong hai nhà tả tùng tự và hữu tùng tự ở hai bên của Hiển Lâm Các.

Cung Thất

Cung Thất là nơi ở của vua và gia đình. Khu vực này là một bộ phận quan trọng của kinh thành Huế bao gồm các cung: Càn Thành – nơi ở của vua, cung Khôn Thái – nơi ở của hoàng hậu, cung Diên Thọ – dành cho mẹ vua, cung Trường Sinh dành cho bà nội vua. Đáng tiếc khu vực quan trọng này đã bị phá hủy gần hết, hiện còn lại cung Diên Thọ và cung Trường Sinh là khá nguyên dạng.

Cung Diên Thọ được xây dựng từ năm 1804. Điều đặc biệt ở cung Diên Thọ là hệ thống hành lang có mái che nối liền với nơi vua ở, để nhà vua có thể đi thăm mẹ bất kỳ lúc nào.

Lăng, tẩm

Lăng, tẩm là nơi an nghỉ ngàn thu của các vua nhà Nguyễn. Huế có tất cả tám lăng. Các lăng này được xây cất rất công phu và khởi công xây từ khi ông vua đó đang trị vì. Do vậy lăng không còn là cõi chết mà được coi như hành cung thứ hai để vua thưởng ngoạn. Hầu hết các lăng đều được xây về hướng tây nam của kinh thành Huế và gồm có hai khu; khu thờ phụng tưởng niệm (tẩm) và khu phần mộ (lăng). Ngoài những công trình kiến trúc chủ yếu, trong các lăng còn có hồ sen, núi giả, vườn hoa, cây cảnh, đồi thông, đình, cầu quán … tạo thành những cụm kiến trúc gắn bó hài hòa với khung cảnh thiên nhiên. Vây quanh mỗi khu lăng tẩm là một dãy tường thành (la thành), cũng có lăng không xây la thành. Tuy (p.411) nhiên mỗi lăng có một kiểu kiến trúc riêng, điều đó phần nào phản ánh được tư tưởng, quan điểm, thẩm mỹ, cá tính, thị hiếu của từng ông vua.

Lăng Gia Long (Thiên Thọ lăng)

Lăng nằm ở tả ngạn sông Hương, trên đỉnh núi Thiên Thọ cách trung tâm Huế 16 km. Lăng được xây từ năm 1814 và hoàn thành vào năm 1820, giữa một vùng núi hoang sơ rợp bóng thông cổ thụ. Lăng được xây dựng theo kiểu thức đơn sơ nhưng hoành tráng. Trước lăng có hồ bán nguyệt, phía sau hồ là sân chầu với hai hàng võ sĩ, voi, ngựa đá, rồi đến sân Tế cao dần đến Bửu Thành – nơi đặt mộ nhà vua và mộ Thừa Thiên Cao Hoàng Hậu. Bên trái Bửu Thành là nhà bia, bên phải là điện thờ.

Lăng Minh Mạng (Hiếu lăng)

Lăng được xây dựng vào năm 1840, hoàn thành vào năm 1843, rộng khoảng 18 ha, trên vùng đồi Cẩm Khê, huyện Hương Trà, cách Huế khoảng 12 km.

Bao quanh lăng là bức tường thành cao 3 m, dày 0,5 m. Mặt trước thành có 3 cửa ra vào. Trong lăng có 20 công trình kiến trúc lớn nhỏ, được bố trí đăng đối theo một trục thẳng. Lăng Minh Mạng toát lên vẻ đường bệ, uy nghiêm nhưng hết sức hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc.

Lăng Tự Đức (Khiêm lăng)

Lăng được dựng ở hữu ngạn sông Hương, trên núi Dương Xuân, làng Dương Xuân Thượng (cách Huế chừng 8 km), giữa một rừng thông bát ngát. Khởi công năm 1864, hoàn thành năm 1867, trên khoảng diện tích 475 ha.

Toàn bộ lăng được bao quanh bằng một bức tường dày uốn lượn theo địa hình đồi núi. Kiến trúc trong lăng ngoài những yếu tố cần thiết của một lăng còn có những công trình kiến trúc phù hợp với nơi ở của vua Tự Đức.

Lăng Khải Định (Ứng lăng)

Lăng được xây dựng từ 1920 đến 1931, trên đỉnh núi Châu Ê, cách Huế 10 km. Nếu các lăng khác được dựng trên một vùng núi non trập trùng rộng hàng trăm héc ta, thì lăng Khải Định như một tòa lâu đài đồ sộ xây bên triền núi. Từ dưới chân núi lên tới Tẩm điện, qua 109 bậc.

Vật liêu xây dựng lăng Khải Định chủ yếu là sắt thép bê tông và sành sứ. Nét nổi bật trong lăng Khải định chính là nghệ thuật khảm sành, sứ trang trí lộng lẫy trên mặt tường, cột nhà và trần nhà. Đây là sự kết hợp giữa hai nền kiến trúc, văn hóa Đông – Tây rất tinh xảo. (p.412).

Hổ Quyền

Đây là trường đấu giữa voi và hổ. Một công trình kiến trúc độc đáo cách Huế 4 km, nằm trên bờ Nam sông Hương. Hổ Quyền được xây dựng năm 1830 dưới thời vua Minh Mạng gồm hai vòng tường thành hình tròn đồng tâm xây bằng gạch vồ, ngoài trát vôi vữa. Đường kính vòng ngoài 45 m, cao 4,5 m, đường kính vòng trong 35 m, cao 6 m, nơi đây thường tổ chức các cuộc đấu giữa voi và hổ để giải trí cho vua chúa.

Trận đấu cuối cùng được tổ chức tại Hổ Quyền vào năm 1904, dưới thời vua Thành Thái.

Chùa Thiên Mụ

Chùa là một trong những kiến trúc tôn giáo cổ nhất và đẹp nhất ở Huế. Chùa được xây dựng trên đồi Hà Khê bên tả ngạn sông Hương, cách trung tâm thành phố khoảng 7 km về phía tây.

Chùa có từ thế kỷ 14, gắn liền với một huyền thoại bà tiên áo đỏ. Bởi vậy chùa có tên là Thiên Mụ (bà tiên trên trời). Kiến trúc của chùa cũng như nhiều ngôi chùa khác ở Việt Nam nhưng đáng chú ý là ngọn tháp Phước Duyên. Tháp xây hình bát giác cao trên 21 m chia làm 7 tầng. Ở mặt phía nam, mỗi tầng tháp có một cửa cuốn đặt tượng phật như một khán nhỏ.

Riêng tầng trên cùng đặt ba pho tượng (trước bằng vàng, đã bị mất, nay thay tượng bằng đồng).

Chuông chùa Thiên Mụ có tên là Đại Hồng Chung cao 2,5 m, đường kính 1,4 m, nặng 2.632 kg là một trong những thành tựu về nghệ thuật đúc đồng Việt Nam thế kỷ 18.

Bia đá chùa Thiên Mụ được dựng vào năm 1715, cao 2,6 m, rộng 1,2 m đứng trên lưng con rùa lớn làm bằng đá cẩm thạch.

Chùa Diệu Đế

Chùa Diệu Đế nay thuộc địa phận phường Phú Cát. Tuy không đẹp bằng chùa Thiên Mụ nhưng chùa Diệu Đế có vẻ độc đáo riêng, chùa có bốn lầu (hai lầu chuông, một lầu trống và một lầu bia). Chính điện là đại giác, tả hữu chính điện là Thiền Nguyên có hai lầu chuông trống xây cân đối ở hai bên, chính giữa là lầu Hộ pháp, sân trong có la thành, sân trước có hai nhà lục giác, nhà bên tả đặt hồng chung, nhà bên hữu dựng bia lớn khắc bài văn do vua Thiệu Trị soạn.

Chùa Từ Đàm

Từ Đàm là một trong những ngôi chùa lớn ở Huế. Chùa được xây dựng vào cuối thế kỷ 17 (khoảng năm 1695). Hòa thượng Minh Hoàng Tử Dung, là người có công đầu trong việc sáng lập nên ngôi chùa này. (p.413).

Chùa Từ Đàm thuộc khu vực phường Tràng An, nằm ngay trên khoảng đất có địa thế đẹp: cao, rộng và bằng phẳng. Chùa chỉ cách trung tâm thành phố 2 km, theo đường Điện Biên Phủ, qua cầu Nam Giao, vượt hết con dốc đầu tiên là đến cổng chùa. Chùa quay về hướng đông nam, phía trước lấy núi Kim Phụng làm án, bên tả có chùa Linh Quang và nhà thờ vị yêu nước đáng kính Phan Bội Châu. Phía sau sát khuôn viên chùa là chùa Thiên Minh. Bên phải chùa Từ Đàm là đường Điện Biên Phủ.

Chùa Từ Đàm được xây theo kiểu cấu trúc “chùa Hội”. Cổng Tam quan chùa cao và rộng, có mái ngói. Ngay trong cổng cỏ cây bồ đề lớn, toả bóng mát quanh năm. Chùa chính gồm tiền đường và nhà Tổ. Tiền đường được xây trên nền móng bằng đá hoa cương cao 1,5 m, mái xây theo kiểu cổ lầu tạo cho ngôi chùa dáng vẻ cao lớn, uy nghi. Trên các bờ mái và nóc chùa người ta đắp những cặp rồng uốn cong, mềm mại, đối xứng tạo nên vẻ đẹp hài hòa, cân đối. Dưới mái cổ lầu là những bức đắp nổi sự tích Đức Phật. Trên các trụ cột tiền đường có các bức đối dài. Hai bên phía phải và trái sát với tiền đường có hai lầu chuông, trống. Trong điện có pho tượng đức Thế Tôn Thích Ca Mâu Ni ngồi trên tòa sen.

Sân chùa được thiết kế rất rộng. Hàng năm vào ngày lễ Phật Đản, đây là một tụ điểm thường diễn ra lễ hội lớn và đông nhất của Phật tử Huế.

Chùa Thuyền Tôn

Chùa Thuyền Tôn nay thuộc thôn Ngũ Tây, xã Thủy An. Chùa được xây dựng trên một ngọn đồi cao, bên phải là núi Thiên Thai nên ngày xưa có tên là Thiên Thai Thuyền Tôn tự hoặc Thiên Thai Nội tự. Muốn đến thăm chùa, qua đàn Nam Giao theo con đường vào nghĩa trang thành phố, qua chiếc cầu xây bắc ngang kênh thủy lợi nam sông Hương, rẽ bên phải 2,5 km là đến chùa.

Cổng chùa xây bốn trụ biểu lớn, bên cạnh có cây bồ đề cành lá xum xuê quanh năm toả bóng mát. Sân chùa rộng, được trồng nhiều loại cây cảnh, giữa sân có pho tượng Quan âm. Chùa xưa xây dựng theo kiểu chữ Khẩu. Bên triền núi phía đông nam chùa là tháp của Tổ Liễu Quán, người sáng lập chùa. Ngôi tháp có lối kiến trúc rất độc đáo. Trước cổng tháp có đề bảy chữ “Đàm hoa lạc khứ hữu dư hương”, ý nói tuy ngài đã viên tịch nhưng đạo đức ngài còn lưu truyền mãi như hoa ưu đàm đã rã cánh mà hương thơm vẫn còn phảng phất. Sau lưng chùa còn có ngôi tháp kiến trúc uy nghi, đó là tháp của vị Đệ nhị tăng Thống Thích Giác Nhiên, cố trụ trì chùa Thuyền Tôn. Cả hai ngôi tháp này về mặt mỹ thuật kiến trúc được đánh giá là những ngôi tháp đẹp nhất ở Huế, cùng với chùa Thuyền Tôn tạo nên một quẩn thể kiến trúc đẹp, hấp dẫn du khách. (p.414).

Chùa Thánh Duyên

Chùa tọa lạc trên núi Tuý Vân thuộc xã Vinh Hiếu, huyện Phú Lộc, cách Huế khoảng 30 km về phía đông nam.

Chùa do chúa Nguyễn Phúc Chu dựng vào cuối thế kỷ 17. Năm 1825, vua Minh Mạng cho trùng tu lại chùa Thánh Duyên và đổi tên núi thành Túy Hoa.

Qui mô chùa Thánh Duyên gồm có một ngôi chùa chính ba gian hai chái, cao rộng thoáng đãng ở dưới chân núi. Phía sau, ở lưng chừng núi là ngôi Đại Từ các, cũng ba gian, rộng rãi, có nghị môn và la thành riêng và ở đỉnh núi là bảo tháp Điều Ngự hình khối tứ giác, ba tầng cao khoảng 12 m, phía sau tháp cất đình Tiến Sảng.

Chùa chính có ba án thờ và hai án tòng sự. án chính thờ Phật Tam Thế, có phối thờ tượng Quan âm và Thập bát la hán nhỏ, phía ngoài Tôn Trí long vị vua Minh Mạng, chạm nổi trên kim loại đề “Đương kim Minh Mạng Hoàng Đế vạn thọ vô cương” để ghi nhớ công đức của vua. án tiền thờ Phật Di lặc, Quan âm và Thị Giả. Hai án tả hữu tòng sự thiết trí tượng Thập Điện Minh Vương, Thập Bát La Hán Bồ Đề Đạt Ma, Bồ Tát Địa Tạng. Đặc biệt mười tám vị La Hán đều bằng đồng lớn bằng cỡ người thật.

Chùa chính được xây dựng trên một mặt bằng rộng có la thành bao bọc, phía trước là Tam quan có cổ lâu, phía sau là nghi môn thông qua Đại Từ các.

Trên đỉnh tháp Điều Ngự có dựng trụ đồng đặt pháp luôn (luân?) chuyển động theo gió, kèm theo chuông lắc. Tầng trên hết của tháp thờ Trung Thiên Điều Ngự Thích Ca Mâu Ni Văn Phật, Tây Thiên Cực Lạc Pháp Vương.

Tầng giữa thờ Nhân Gian Điều Ngự Phước bị Quần Sanh Vạn Thiện Chí Tôn. Tầng dưới thờ Địa Phủ Điều Ngự Minh Sát Sâm Nghiêm Diện La Chủ Tể.

Bảo tàng cổ vật Huế

Bảo tàng cổ vật Huế là nơi trưng bày các bộ sưu tập đồ đồng, đồ sành, đồ sứ, đồ đá, đồ pháp lam, ao mão và đồ ngự dụng của vua chúa Việt Nam xưa …

Tòa điện dùng làm bảo tàng là một tòa nhà bảy gian, hai chái trùng thiềm điệp ốc, nguyên là điện Long An trong cung Bảo Định ở phường Tây Lộc. Năm 1885, quân Pháp chiếm Cung Bảo Định làm sở chỉ huy, điện Long An bị triệt hạ, vật hạng xếp vào kho cho đến năm 1909, đời Duy Tân chuyển ra chỗ hiện nay (số 3 đường Lê Trực) dựng lại làm Tân Thơ Viện và trụ sở của Hội Đô Thành Hiếu Cổ. Đến năm 1923, đời Khải Định, dùng làm bảo tàng Viện Khải Định (nay là Bảo tàng cổ vật Huế). (p.415).

Ngôi điện Long An dùng làm bảo tàng là một di tích kiến trúc hết sức quí giá. Trên các mặt gỗ của điện có khắc chạm 35 bài văn, bài thơ, bài châm của chính vua Thiệu Trị trước tác.

Phân viện bảo tàng Hồ Chí Minh (Huế)

Phân viên bảo tàng Hồ Chí Minh được đặt trong tòa nhà hai tầng nằm ngay trên đường Lê Lợi, nhìn ra sông Hương. Tại đây trưng bày nhiều hiện vật, tranh ảnh nói về sự nghiệp hoạt động cách mạng của chủ tịch Hồ Chí Minh, đặc biệt giới thiệu về 10 năm Người ở Huế.

Tới thăm Phân viện Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế sẽ giúp du khách hiểu thêm về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc Việt Nam, hiểu về tính cảm kính trọng vô bờ bến của nhân dân Thừa Thiên Huế đối với Người.

A Lưới

Đây là điểm du lịch hấp dẫn cho những du khách muốn tìm hiểu về lịch sử cuộc chiến tranh trường kỳ, gian khổ của nhân dân Việt Nam và tìm hiểu về đời sống các dân tộc ít người. A Lưới nằm ở phía tây nam Huế, cách thành phố Huế khoảng 70 km theo quốc lộ số 49.

Nằm giữa vùng núi non hùng vĩ của dãy Trường Sơn, A Lưới là huyện miền núi biên giới, nơi đồng bào dân tộc Pa Cô, Tà Ôi cư trú. Trải qua bao năm tháng, đồng bào các dân tộc ít người ở đây vẫn bảo tồn được những phong tục tập quán truyền thống của mình.

Du khách đến với A Lưới, ngoài tham quan nghiên cứu những cánh rừng nhiệt đới, còn có cơ hội tìm hiểu phong tục tập quán và các nếp sinh hoạt độc đáo của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi. Sự hấp dẫn của điểm du lịch A Lưới còn được tăng lên gấp bội khi đi thăm di tích đường mòn Hồ Chí Minh, con đường đã đi vào huyền thoại trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc Việt Nam.

A Lưới còn nổi tiếng về nghề dệt, nhất là kỹ xảo dệt vải đặc biệt mà không có ở bất cứ nơi nào trên thế giới bằng cách lồng các hạt cườm vào đồng thời với lúc dệt vải, đã làm cho nhiều du khách nước ngoài và những nhà nghiên cứu nghệ thuật thực sự kinh ngạc.

Làng Dương Nỗ

Dương Nỗ là nơi Hồ Chí Minh thuở nhỏ đã sống cùng cụ thân sinh dạy học. Tại đây, còn lưu giữ ngôi nhà kỷ niệm, cùng những kỷ vật gắn bó với tuổi thơ của Người.

Làng nằm bên con đường đi cửa biển Thuận An, cách Huế chừng 8 km. Đây là một làng người Việt khai phá xây dựng từ khá sớm. Cách đây vài thế kỷ, Dương Nỗ đã là làng quê sầm uất, giàu có là mảnh đất có truyền thống văn võ. Ngôi đình làng được xây cất từ lâu đời. Đình Dương Nỗ khá nổi tiếng bởi kiến trúc quy mô, đẹp và trang nghiêm – một di tích tiêu biểu cho mô hình đình cổ Việt Nam.

Năm 1898, cụ Nguyễn Sinh Huy (thân sinh của Bác Hồ) được ông Nguyễn Viết Tuyên, nhân viên bộ Hình, người làng Dương Nỗ mời về dạy cho các con mình đang chuẩn bị kỳ thi Hương. Thời gian ấy, cậu bé Nguyễn Sinh Cung (tên gọi của Bác khi đó) được theo cha về làng Dương Nỗ. Cậu Cung đã ở với cha tại Dương Nỗ cho đến năm 1900 khi cụ Huy phải đi nhận chức giám thị tại kỳ thi Hương ở Thanh Hóa, cậu trở lại thành nội sống với mẹ là bà Hoàng Thị Loan tại ngôi nhà 112 đường Mai Thúc Loan, Huế …

Sau ngày miền Nam giải phóng, đất nước thống nhất, nhân dân địa phương đã bảo trì và phục chế lại ngôi nhà ở Dương Nỗ theo kiến trúc như xưa để làm khu lưu niệm thể hiện tấm lòng kính yêu và ngưỡng mộ của dân tộc đối với Bác Hồ.

Ngày nay, du khách đến Dương Nỗ, được xem lại ngôi nhà giữ nhiều kỷ niệm tuổi ấu thơ của Bác, thăm lại ngôi đình cổ kính, đồ sộ, dòng sông, bến nước, miếu Am Bà …là những nơi thuở ấy Người thường lui tới, vui chơi với bạn bè.

DANH THẮNG

Thành phố Huế

Huế là tỉnh lỵ của tình Thừa Thiên Huế, một kinh đô cổ của Việt Nam còn tồn tại khá nhiều công trình gần như nguyên dạng. Giá trị to lớn của Huế được thế giới biết đến chính là quần thể kiến trúc cung đình, thành quách, đền miếu, lăng tẩm … của các vua chúa triều Nguyễn, được xây dựng công phu trong phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ dọc hai bên bờ sông Hương. Nếu được so sánh, thì có thể nói vịnh Hạ Long là sự kỳ diệu của thiên nhiên còn cố đô Huế là sản phẩm của sự sáng tạo của trí tuệ Việt Nam. Với những nét đặc sắc đó, tổng thể di tích cố đô Huế đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn Hóa thế giới.

Sông Hương

Du khách đã đến Huế thì không ai bỏ qua chương trình du thuyền trên sông Hương. Bởi Huế mà không có sông Hương thì đâu còn là Huế thơ, Huế mộng …

Đi đâu cũng nhớ quê mình.
Nhớ sông Hương gió mát, nhờ Ngự Bình trăng treo
(Ca dao)

Gọi là sông Hương vì từ xa xưa, dòng sông này chảy qua những cánh rừng nhiều thảo mộc có hương thơm, nên khi vào Huế, dòng sông đem theo hương thơm của cây cỏ thiên nhiên. Với độ dài 80 km, sông Hương uốn lượn trong thành phố Huế như một sự sắp đặt để làm vui lòng du khách. Thuyền sẽ đưa du khách dạo khắp kinh thành dưới các cầu Dã Viên, Phú Xuân, Trường Tiền, đưa du khách lên thăm lăng Minh Mạng, điển Hòn Chén, chùa Thiên Mụ v.v … và xuôi về Thuận An tầm biển. Du khách thích tư duy, xin mời ngược dòng sông lên chơi rừng thông Lăng Thiên Thọ mà nghe vi vút thông reo …

Khi đêm về, dưới ánh sáng trăng, mặt sông như được dát bạc, giọng hò man mác cất lên, du khách hãy đón chén rượu từ tay cô gái Huế mà thưởng thức vị ngọt ngào trong tiếng đàn, giọng hát.

Núi Ngự Bình

Núi còn có tên là Băng Sơn, cách kinh thành Huế khoảng 3 km. Ngự Bình là ngọn núi hình thang, cao 105 m, đỉnh bằng phẳng. Nhìn từ xa, Ngự Bình như bức bình phong che chở cho kinh thành Huế.

Cùng với sông Hương, núi Ngự Bình là quà tặng vô giá thứ hai của tạo hóa, quyện vào nhau tạo nên vẻ sơn thủy hữu tình của Huế. Từ lâu, ngọn núi xinh đẹp này cùng với sông Hương trong xanh đã trở thành biểu tượng của thiên nhiên Huế. Người đã quen gọi Huế là xứ sở của sông Hương – núi Ngự.

Từ bao thế hệ, lớp lớp tao nhân mặc khách từng coi đây là chốn thưởng ngoạn thiên nhiên kỳ thú. Vào những ngày đẹp trời đứng trên đỉnh Ngự Bình, có thể thu vào tầm mắt toàn cảnh thành phố với cung điện nguy nga, mái chùa cổ kính và dòng sông Hương xanh biếc uốn lượn quanh co. Ngay trước tầm mắt là các khu đồi, là rừng thông bát ngát tiếp đến một vùng đồng bằng rộng lớn của các huyện: Hương Thủy, Phú Vang, Hương Trà cỏ cây xanh rờn …, xa hơn là dãy Trường Sơn trùng điệp một màu tím thẫm ẩn hiện sau những tầng mây bạc. Nhìn về phía đông, dải cát trắng mờ phía xa cửa Thuận An với màu xanh thăm thẳm của biển Đông …

Đồi Vọng Cảnh

Cách núi Ngự Bình vài km là đồi Vọng Cảnh, một danh thắng khác của Huế, đứng soi bóng duyên dáng bên dòng sông Hương, nhìn qua núi Ngọc Trản. Từ đồi Vọng Cảnh có thể nhìn thấy những khu vườn cây ăn quả mướt xanh của cau, nhãn, cam, quýt, thanh trà …chen lẫn bóng thông, những mái nhà ngói xám của đền chùa, lăng tẩm cổ kính, trầm mặc …Sông Hương như một dải lụa mềm uốn quanh dưới chân đồi …Du khách có dịp đến đây vào buổi bình minh sương tan hay lúc hoàng hôn mới hiểu hết và thấm thía vẻ đẹp nên thơ nên họa của một ngọn đồi, một khúc sông, một góc trời xứ Huế.

Cầu Trường Tiền

Vắt qua sông Hương có hàng chục chiếc cầu, nhưng chỉ có một cây cầu trở thành một trong những biểu tượng của Huế là cầu Trường Tiền.

Theo sách Đại Nam Nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn: “cầu sắt Trường Tiền ở Đông Nam kinh thành … khởi làm năm Thành Thái thứ 9 (1897) cầu có 6 gian (6 nhịp), dài khoảng 400 m, đến năm 1899 mới xong”.

Đến tháng 8 năm 1904, một cơn bão dữ dội tràn vào miền Trung Việt Nam, cầu bị sập 4 nhịp, chỉ còn 2 nhịp. Năm 1906 cầu được sửa chữa lại. Cầu Trường Tiền hôm nay cũng đã được tu bổ nhiều lần qua thời gian. Ngay bên tả đầu cầu xưa là chợ nhỏ của bến đò Trường Tiền có tên chợ Đông Ba. Nay chợ Đông Ba là một trung tâm thương mại của thành phố.

Chợ Đông Ba

Chợ là trung tâm thương mại lớn nhất của tỉnh Thừa Thiên Huế và khu vực. Chợ Đông Ba nằm bên đường Trần Hưng Đạo, cách đầu Trường Tiền khoảng 100 m về phía bắc. Sau nhiều biến cố và sự tàn phá của thiên nhiên, chợ được xây dựng lại năm 1986. Nơi đây hầu như có đủ các ngành hàng từ hàng tiêu dùng thông thường, hàng công nghiệp giá trị cao đến các sản phẩm địa phương … rất đa dạng và phong phú.

Trong chợ, các sạp bán nón là nơi thu hút nhiều khách hơn cả. Đã từ lâu nón Huế là một thứ hàng nổi tiếng ở trong và ngoài nước. Nón ở đây mỏng, nhẹ, thanh thoát. Đã vậy ở mỗi chiếc nón ta lại thấy có một nét độc đáo riêng khi cầm nón soi lên. Người thợ làm nón đã nói hộ bao người tình cảm của mình với người thân khi được nhận chiếc nón làm quà …

Chợ Đông Ba không chỉ là trung tâm thương mại mà còn là điểm du lịch hấp dẫn khi du khách có dịp đặt chân đến Huế.

Làng vườn

Đến với Huế, du khách được thưởng thức một thú vui khi đến thăm vườn nhà. Bởi vì theo quan niệm mang tính truyền thống của người dân xứ Huế thì khi nói đến nhà là phải nói đến vườn – hai bộ phận gắn liền của một tác phẩm đầy sống động, vừa có tác dụng kinh tế vừa có giá trị thẩm mỹ. Dân xứ Huế thường dành một phần năm đất vườn cho thú chơi hoa, chơi cảnh, nơi này khóm trúc, bụi hồng, nơi kia cành mai, chậu cúc. Bốn phần trăm đất còn lại là để trồng rau và cây ăn quả. Nghề làm vườn ở đây ngoài sự cần cù, chịu khố còn phải có đôi bàn tay khéo léo, đạt tới trình độ nghệ thuật để tỉa tót và lai tạo. Qua bao đời nay, Huế đã cống hiến cho quê hương, đất nước những đặc sản ngon lành nổi tiếng như Thanh Trà Nguyệt Biếu, quýt Hương Cần, nhãn lồng Kim Long, vải trạng Phụng Tiên, cam Mỹ Lợi …

Huế đẹp, Huế nên thơ bởi có dòng sông Hương tươi tắn, ru vỗ quanh năm. Còn vẻ đẹp của sông Hương một phần lại nhờ có các vườn cây xum xuê rủ bóng xuống đôi bờ nặng trĩu trái ngọt, ngan ngát hương thơm của các thôn làng. Đó là những khu vườn đầy mít, chè, thơm của làng Tuần, vườn hoa muôn màu sắc: huệ trắng muốt, dâm bụt và hoa đồng tiền đỏ thắm bãi bồi Nguyệt Biểu. Vườn chùa Huyền Không, một thế giới riêng của hoa, quả và thiền với vườn bông, vườn cây ăn quả và cây cảnh, những giò phong lan quí bốn mùa nở hoa. Làng Kim Long, mảnh đất tụ họp bao hoa thơm trái ngọt từ Bắc vào Nam.

Ở đây, nơi mà mỗi gia đình đều có một khu vườn riêng biệt, có cả măng cụt, chôm chôm Nam Bộ, hồng Lạng Sơn, vải thiều Hải Dương, hoa mai, hoa đào. Vườn An Hiên nổi tiếng bởi sự đa dạng của các loài hoa như lý, nhài, mẫu đơn, tường vi, đồng tiền, phong lan, sim, mua, hải đường, trà mi. Thấp thoáng trong tán lá và hoa trái là mái nhà rường cổ kính với những bộ vì kèo chạm trổ công phu, những bờ nóc, bờ quyết chắp đồ án rồng mây, một mái ngói cổ kính, một lớp tường mờ rêu cùng với màu xanh hoa trái là bức trang đẹp của nhà vườn xứ Huế, là nơi để con người có thể thư giãn, hòa nhập với thiên nhiên.

Rừng Quốc gia Bạch Mã

Rừng cách thành phố Huế khoảng 50 km về phía nam. Đặc điểm khí hậu ở đây gần giống Đà Lạt, Sapa, Tam Đảo, nhưng vì Bạch Mã ở gần biển nên nhiệt độ mùa đông không bao giờ dưới 4°C và nhiệt độ cao nhất vào mùa hè không vượt quá 26°C.

Do những ưu điểm đó, ngay từ những năm 30 của thế kỷ 20, người Pháp đã xây dựng ở Bạch Mã một khu nghỉ mát lớn ở độ cao từ 1.000 m đến 1.444 m. Toàn khu nghỉ có 139 biệt thự và các công trình phụ trợ như bưu điện, ngân hàng, hồ bơi, sân quần vợt v.v … và một hệ thống đường ô tô lên núi dài 19 km nối từ đường quốc lộ 1A đến khu nghỉ mát. Tuy nhiên, do chiến tranh và tác động của con người, thiên nhiên các công trình trên đã bị hư hỏng gần hết.

Với tổng diện tích rừng là 22.031 ha và những tài nguyên sinh vật phong phú ở đây là sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách yêu thích du lịch sinh thái và nghiên cứu.

Tỉnh Thừa Thiên Huế đang tích cực triển khai dự án về Bạch Mã, nhằm nhanh chóng đưa Bạch Mã trở thành một điểm du lịch quan trọng trong cả nước.

Bãi Thuận An

Bãi biển Thuận An nằm bên cạnh cửa Thuận An, nơi sông Hương đổ ra phá Tam Giang, rồi thông ra biển. Đầu thế kỷ 19, vua Minh Mạng đặt tên là cửa Thuận An khi cho xây đài Trấn Hải, lập đồn lũy để phòng ngự. Bãi Thuận An cách thành phố Huế 13 km. Từ trung tâm thành phố, du khách chỉ mất 15 phút đi ô tô là đến nơi tắm biển. Bên trái con đường là dòng sông với cảnh ghe thuyền xuôi ngược bên phải là nhà cửa, am miếu, chùa đến, ruộng vườn nối tiếp nhau. Thuận An là nơi tắm biển thú vị cho mọi du khách sau một ngày tham quan kinh thành, lăng tẩm, chùa chiền, phong cảnh ở Huế. Đây cũng là nơi dân xứ Huế kéo nhau về hóng mát và tắm biển vào dịp hè, bãi biển tấp nập nhất thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 lúc tiết trời nóng bức. Nhiều khi lượng khách quá đông, trên bãi không còn đủ chỗ cắm lều trại. Ngoài thú vui tắm biển, du khách có thể đi thăm miếu Thái Dương với sự tích nữ thần Thái Dương được dân làng hết lòng sùng bái; thăm miếu thờ thần cá voi, con vật linh thiêng của dân miền biển.

Bãi tắm Lăng Cô

Bãi tắm Lăng Cô dài 10 km, nằm cạnh đường 1A gần đèo Hải Vân và cách khu Bạch Mã 24 km. Bãi Lăng Cô có bờ biển thoải, cát trắng, độ sâu trung bình dưới 1 m. Vào mùa tắm biển (từ tháng 4 đến cuối tháng 7), nhiệt độ trung bình 25°C. Khu vực biển Lăng Cô có nhiều loại tôm hùm, tôm sú, tôm bạc, tôm he, tôm vằn, tôm đất, cua, cá thu, cá chim, sò huyết …Gần bãi biển là thắng cảnh Chân Mây, làng cá Lăng Cô …

Bãi biển Cảnh Dương

Cảnh Dương là một bãi biển đẹp nhất ở Thừa Thiên Huế, cách thành phố Huế chừng 60 km. Bãi biển Cảnh Dương dài 8 km, rộng 200 m, hình vòng cung, nằm giữa mũi Châm Mây Tây và Chân Mây Đông, phong cảnh rất hấp dẫn. Bãi biển có độ dốc thoai thoải, cát trắng mịn, nước biển trong xanh và tương đối kín gió rất thuận lợi cho việc tổ chức các loại hình du lịch và thể thao.

Suối Voi

Khu du lịch này cách Huế khoảng 40 km về phía nam, thuộc huyện Phú Lộc. Mặc dù nằm giữa những điểm du lịch rất nổi tiếng như Bạch Mã, Lăng Cô, Chân Mây, song điểm du lịch này vẫn rất được khách du lịch tìm đến bởi môi trường sinh thái và vẻ đẹp hoang sơ của nó.

Thật sống động biết bao, giữa lòng suối trong mát là những tảng đá lớn nhỏ nằm đan xen trông như bầy voi con đang đùa giỡn với nhau. Đặc biệt hơn là hình ảnh chú voi đá nằm phủ phục bên cạnh dòng thác, một dòng nước được phun ra liên tục từ chiếc vòi được đắp thêm, khiến cho bất cứ ai tới đây đều cảm thấy thú vị, tưởng như đang ở trong một khu rừng có nhiều loại động vật quí hiếm.

Suối Voi dài khoảng 500 m gồm có Vũng Voi và Vũng Đu. Tới khu này, du khách được đắm mình dưới làn nước suối mát lạnh, hoặc có thể ngồi trên những tảng đá phẳng để thưởng ngoạn bầu không khí thoáng mát, trong lành hoặc lắng nghe những âm thanh của thiên nhiên: tiếng thác nước ào ào, tiếng lá rừng xào xạc, tiếng du dương của gió, tiếng gọi nhau ríu rít của các loài chim thành bản hòa tấu bất tận với những cung bậc khác nhau. Kì diệu hơn, khi đến Vũng Đu, du khách có thể bám vào những rễ cây rủ từ trên cao xuống để đu người qua suối tìm cảm giác mạnh.

Đường đến suối Voi tương đối thuận tiện. Khu du lịch này không những đã đáp ứng loại hình du lịch cuối tuần của người dân Huế mà còn rất hấp dẫn du khách mọi miền khi tới thăm cố đô.

Suối nước khoáng Mỹ An

Mỹ An thuộc xã Phú Dương, huyện Phú Vang, cách thành phố Huế 7 km về phía đông trên đường đi từ Huế đến bãi biển Thuận An.

Tháng 6/1979, đoàn Địa chất Thủy văn 79 đã phát hiện ra mạch nước tự nhiên này. Sau nhiều cuộc nghiên cứu khoa học, đề tài “Nghiên cứu tác dụng chữa bệnh cụ thể của mạch nước khoáng Mỹ An – Thừa Thiên Huế” đã có kết luận: nước khoáng Mỹ An có đủ các nguyên tố vi lượng cần thiết cho hoạt động của cơ thể, có thể so sánh với nhiều loại nước khoáng nổi tiếng trên thế giới như ở Koundour (Liên Xô cũ) và Paven Banis (Bungari).

Các cuộc điều trị thử nghiệm tại nguồn nước khoáng này đã có kết quả: nước khoáng Mỹ An có thể chữa được một số bệnh ngoài da, khớp, tim mạch, một số bệnh tiêu hóa, thần kinh, hô hấp và một số bệnh mãn tính khác.

Hiện nay có nhiều khách địa phương và quốc tế đã đến Mỹ An để tự chữa bệnh. Công ty Du lịch Hương Giang và tỉnh Thừa Thiên Huế đã và đang bắt tay vào khai thác nguồn nước khoáng này. Đây sẽ là một khu dịch vụ du lịch kết hợp chữa bệnh bằng nước khoáng đầu tiên ở miền Trung.

THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Diện tích: 1.256 km²

Dân số (2001): 715.000 người

Quận nội thành: Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn

Liên Chiểu; 2 huyện: Hòa Vang và Hoàng Sa

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Cờ-lu, Tày.

Thành phố Đà Nẵng nằm ở trung độ đất nước, trên trục đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường hàng không của cả nước và khu vực. Phía bắt giáp tỉnh Thừa Thiên – Huế, phía tây và nam giáp tỉnh Quảng Nam, phía đông giáp biển Đông.

Địa hình thành phố Đà Nẵng khá đa dạng: phía bắc là đèo Hải Vân hùng vĩ, vùng núi cao thuộc huyện Hòa Vang (phía tây bắc của tỉnh) với núi Mang 1.708 m, núi Bà Nà 1.487 m. Phía đông là bán đảo Sơn Trà hoang sơ và một loạt các bãi biển đẹp trải dài từ bán đảo Sơn Trà đến bãi biển Non Nước. Phía nam có núi Ngũ Hành Sơn. Ngoài khơi có quần đảo Hoàng Sa với ngư trường rộng lớn.

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, chia 2 mùa rõ rệt, mùa mưa và mùa khô. Nhiệt độ trung bình năm từ 28-29°C, bão thường đổ bộ trực tiếp vào thành phố các tháng 9, 10 hàng năm.

Thành phố Đà Nẵng được thành lập từ năm 1888, từ xa xưa đã là hải cảng quan trọng của Việt Nam, nay là một trung tâm kinh tế, một thành phố lớn nhất miền Trung. Đà Nẵng không chỉ gắn bó mật thiết với Quảng Nam mà còn với cả miền Trung, Tây Nguyên, nam Lào, đông bắc Cam-pu-chia. Đà Nẵng có khu vực cảng Đà Nẵng với cảng biển Tiên Sa (cảng sâu) và 9 cầu cảng dọc sông Hàn, có sân bay quốc tế Đà Nẵng, có hệ thống thông tin liên lạc hiện đại. Đà Nẵng còn là nơi hội tụ các xí nghiệp lớn của các ngành dệt, sản xuất hàng tiêu dùng, công nghiệp chế biến, công nghiệp cơ khí, công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng …

Đến với vùng đất Đà Nẵng, du khách sẽ có dịp đi thăm các danh lam thắng cảnh nổi tiếng, như núi Bà Nà, Ngũ Hành Sơn, đèo Hải Vân …và có thể bơi lội thỏa thích ở các bãi biển đẹp, cát trắng mịn kéo dài hàng chục ki lô mét. Tiềm năng du lịch của vùng đất Đà Nẵng thật to lớn.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Đà Nẵng là một vùng đất cổ, gắn liền với văn hóa Sa Huỳnh thời kỳ đồ sắt cách đây 3.000 năm. Những cư dân ban đầu đó chính là tổ tiên của người Chăm đã dựng nên Vương quốc Chămpa một thời phát triển rực rỡ. Bao nhiêu cung điện, đền đài, thành quách uy nghi, tráng lệ từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ 13 nay vẫn còn dấu tích và nhiều hiện vật được trưng bày tại bảo tàng Chăm, Đà Nẵng.

Vùng đất Đà Nẵng vốn giàu truyền thống văn hóa. Nơi đây đã sinh ra nhiều nhà văn hóa lớn, nhiều nhà yêu nước nổi tiếng (Trần Quý Cáp, Hoàng Diệu, Thái Phiên, Trần Cao Vân …) và một kho tàng văn hóa dân gian phong phú, nhiều làn điệu dân ca bài chòi, hò khoan, chèo thuyền, các điệu lý, ru con, giã gạo, nói vè …mang đậm nét văn hóa riêng miền Nam Trung bộ.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội Quán Thế Âm – Ngũ Hành Sơn

Lễ hội Quán Thế Âm hàng năm vào ngày 19-2 âm lịch. Lễ hội diễn ra trong ba ngày với quy mô hoành tráng và trang nghiêm. Lễ hội mang màu sắc lễ nghi Phật giáo với các lễ rước ánh sáng, lễ rước kiệu, dâng hoa, lễ cầu nguyện, lễ thuyết giảng về Bồ Tát Quán Thế Âm và đại nguyện của Ngài.

Lễ hội là dịp tổ chức nhiều hoạt động văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc như múa tứ linh, hóa trang, hát dân ca, hát tuồng, thi ca, thư pháp, trưng bày các tác phẩm nghệ thuật, hoa đăng trên sông, lửa trại, đua ghe, kéo co …

Lễ hội Quán Thế Âm có rất đông tín đồ, Phật tử, đoàn thể về cắm trại, đây cũng là một nét đặc thù của lễ hội này. Lễ hội còn là dịp thể hiện lòng bao dung của Bồ Tát nên trong các ngày này còn tổ chức quyên góp cho quỹ từ thiện giúp đỡ những người nghèo khó.

Lễ hội Cá Ông

Lễ hội Cá Ông (còn được gọi là lễ tế cá Voi) là lễ hội lớn nhất của cư dân Đà Nẵng và khu vực. Thờ phụng Cá Ông ở miền đất này không chỉ được xem là sự tôn kính thần linh mà còn gắn liền với sự hưng thịnh của cả làng cá. Lễ hội diễn ra trong 2 ngày vào trung tuần tháng 3 âm lịch hàng năm. Ngày đầu các nhà đều bày hương án để tế lễ. Lễ cầu an được tổ chức vào đêm đầu tiên tại làng. Sáng sớm hôm sau, dân làng làm lễ rước trên biển, có dàn nhạc trình diễn, hát bội. Trong hai ngày hội, các tàu thuyền đều tập trung về bến để tham gia lễ hội.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Bảo tàng Chăm

Bảo tàng nằm trong khu vực yên tĩnh của thành phố Đà Nẵng, ở đầu đường 2 tháng 9, nơi giao nhau của 5 con đường, đối diện Đài truyền hình Đà Nẵng. Bảo tàng được lập ra từ năm 1915, lúc đầu bảo tàng có tên là Hăng-ri Pac-măng-chi-ê về sau đổi tên thành Bảo tàng Chăm. Kiến trúc nhà xây mô phỏng những đường nét kiểu tháp Chàm. Đây là bộ sưu tập cuối cùng về văn hóa Chăm trên thế giới. Hiện nay bảo tàng được mở rộng tu sửa khang trang để trưng bày các hiện vật điêu khắc Chăm bằng đá và đất nung (có niên đại từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 15) khai quật được từ Quảng Bình đến Bình Định.

Bảo tàng được chia theo 2 giai đoạn chính: trước thế kỷ 10 và từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 16, thời kỳ chấm dứt của vương quốc Chămpa. Các hiện vật phát hiện tại Đồng Dương, Khương Mỹ, Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Tháp Mẫm (Bình Định) và một số nơi khác, chủ yếu ở khu vực Đà Nẵng và Quảng Nam, được trưng bày vào 4 phòng mang tên địa danh tìm thấy hiện vật.

Từ phía sân trước đi vào, phòng bên trái trưng bày các công trình điêu khắc Chăm tìm thấy ở Thánh địa Mỹ Sơn (Thánh đô). Các bức tường lớn của thần Siva, tượng nữ thần Uma (vợ của Siva), các bức tượng chạm nổi cảnh sinh hoạt của tầng lớp tăng lữ, quí tộc.

Phòng tiếp theo là các cảnh sinh hoạt của người Chàm ở Kinh thành Trà Kiệu (Simhapura). Sau khu Trà Kiệu là nơi trưng bày các tượng Phật, tượng Hộ Pháp …tương đối lớn được phát hiện ở Đồng Dương. Phần bên phải của Bảo tàng (đối diện với phần Mỹ Sơn) là những di tích tìm được ở Chà Bàn (Bình Định) với các tượng thần, vũ nữ, nhạc công …

Qua 300 tuyệt tác nguyên bản được trưng bày, bảo tàng Chăm Đà Nẵng còn khắc họa một giai đoạn lịch sử vô cùng quan trọng của vương quốc Chămpa trong đó có thời kỳ cực thịnh sáng chói nhất.

Bảo tàng Đà Nẵng

Địa chỉ: số 24, phố Lê Duẩn, thành phố Đà Nẵng. Bảo tàng thành phố được đặt trong tòa nhà 3 tầng rộng rãi khang trang, trước đó là thư viện của Ủy ban Khoa học kỹ thuật tỉnh.

Bảo tàng được trưng bày theo 5 chuyên đề lớn: Văn hóa các dân tộc miền núi, nền văn hóa Sa Huỳnh còn lại ở Quảng Nam – Đà Nẵng; những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc Chăm phát hiện sau năm 1975, những di tích chiến tranh trong thời kỳ chống Mỹ, giới thiệu lịch sử cận – hiện đại từ trước năm 1930 đến năm 1975 của địa phương.

Chùa Phổ Đà

Tọa lạc tại 332 Phan Châu Trinh, Đà Nẵng, chùa được khởi dựng vào năm 1927. Tổ khai sơn là Hòa thượng Thích Tôn Thắng. Chùa được trùng tu vào các năm: 1937, 1945, 1983. Hệ phái gốc: Chính tông Phật giáo.

Chùa Phổ Đà được xây theo hình chữ “khẩu”, bao gồm chánh điện, hai bên là nhà khách, nhà thiền và giảng đường. Trong chánh điện thờ 3 tượng Phật bằng đồng được đúc vào năm 1947. Sân trước chánh điện rộng 500 m², giữa có hồ rộng hình bầu dục, giữa hồ là tượng Quan Thế Âm cao hơn 3 m đứng trên hòn non bộ lớn.

Phổ Đà là một ngôi chùa nổi tiếng vì đây là nơi đào tạo tăng ni của tỉnh hơn 3 thập kỷ qua. Trước có tên là chi nhánh Phật học viện Trung phần. Năm 1961 đổi tên là chùa Phổ Đà. Hiện nay chùa là nơi đặt trường cơ bản Phật học của khu vực Quảng Nam – Đà Nẵng.

Chùa Tam Bảo

Tọa lạc tại 327 Phan Châu Trinh, thành phố Đà Nẵng, chùa được khởi dựng vào những năm 1953-1963 và được trùng tu lớn vào năm 1990. Chùa có 5 tháp cao vút do thợ Quảng Nam – Đà Nẵng pha màu trước khi nung ngói đã tạo nên 5 màu sắc biểu tượng của Phật giáo. Kiến trúc chùa được chia làm 3 phần:

Tầng trên là chính điện chỉ thờ một Phật tổ duy nhất. Bên cạnh điện thờ là tủ sách Tam tạng gồm 3 bộ tạng Kinh, tạng Luật, tạng Luận. Bàn thờ và bàn thuyết giảng ở chính điện được làm bằng gỗ do chính vua Thái Lan trong năm đầu mới lên ngôi tặng.

Tầng dưới là khu giảng đường

Tháp chùa: nơi cất giữ hài cốt của Đức Phật (Xá lợi Phật).

Trước chùa có 2 cây bồ đề là cây con của bồ đề để Đạo trường (nơi Bồ tát thành đạo) được đưa từ Ấn Độ về trồng. Phía sau chùa có 2 cây Sà Lá cũng được lấy từ LumPiNi (nơi Bồ Tát ra đời).

Đây là ngôi chùa theo phái Phật giáo Nam Tông (từ Nam Ấn Độ sang) nên có sức hấp dẫn đối với khách phương Tân sang Việt Nam nghiên cứu về Phật giáo và muốn tận mắt nhìn thấy cách sinh hoạt, ăn mặc, hành lễ của các vị sư trong chùa.

Chùa Pháp Lâm

Tọa lạc tại số 500, phố Ông Ích Khiêm, thành phố Đà Nẵng. Chùa Pháp Lâm khởi công xây dựng từ năm 1936, do một nhóm cư sĩ trí thức của An Nam Phật học – Chi hội Đà Nẵng đứng ra xây dựng. Chùa được trùng tu năm 1970. Trước kia chùa là trụ sở của “Hội An Nam Phật học”, chi hội Đà Nẵng. Từ năm 1975, chùa là trụ sở của tỉnh hội Phật giáo Quảng Nam – Đà Nẵng. Chùa xây dựng theo phong cánh Á Đông, trên diện tích tích khoảng 3.000 m² với các kiến trúc đặc trưng của Phật giáo Việt Nam.

Chùa Tam Thai

Nằm ở phía tây ngọn Thủy Sơn, một trong 5 ngọn núi nổi tiếng của Ngũ Hành Sơn, thuộc xã Hòa Hải, huyện Hòa Vang. Chùa được khởi dựng vào thời Hậu Lê, khoảng năm 1630. Chùa Tam Thai từng là nơi xuất gia tu hành của một người em gái vua Minh Mạng. Chùa được trùng tu lớn vào các năm: 1825, dưới thời vua Thành Thái và sau 1975. Tổng thể chùa được xây dựng theo hình chữ “Vương”, với nhiều đường nét mang tính mỹ thuật cao, là những di sản quí báu đặc trưng cho kiến trúc đình, chùa thời Nguyễn.

Phía bắc sân chùa trước kia là hành cung có tên Đông Thiên Phước, nơi vua ngồi nghỉ mỗi khi viếng cảnh chùa. Cạnh chùa còn có tháp Phổ Đồng, chùa Từ Tâm, vọng Giang Đài (đài ngắm sông). Đứng trên vọng Giang Đài nhìn rõ con sông Cẩm Lệ lượn quanh cánh đồng trù phú của huyện Hòa Vang.

Phía trái chùa Tam Thái là động Huyền Không. Lòng động cao rộng, không khí mát lạnh. Động có nhiều nhũ đá đẹp. Kề bên động Huyền Không là động Linh Nham, động Tàng Chơn và chùa Linh Ứng.

Chùa Linh Ứng

Nằm bên sườn Thủy Sơn trông ra hướng biển. Chùa xây từ thời vua Minh Mạng. Trải qua năm tháng chùa bị hư hỏng nhiều. Năm 1970, các Tăng ni Phật tử góp công của xây lại chùa mới như ngày nay. Trong chùa có bộ tượng La Hán bằng đá trắng. Bên phải chùa là vọng Hải Đài (đài ngắm biển). Đứng ở đài này nhìn rõ biển Non Nước mênh mông.

Chùa Quán Thế Âm

Năm 1956 Hòa Thượng Thích Pháp Nhãn đã phát hiện một hang động khá lớn và đẹp tại ngọn núi Kim Sơn thuộc khu thắng cảnh Ngũ Hành Sơn – Non nước. Đặc biệt trong động có một khối thạch nhũ hình Quán Thế Âm Bồ Tát rất hoàn chỉnh, cao bằng người thật, cân đối, thanh tú tựa như có bàn tay con người tạo nên, có lẽ vì thế mà động có tên “Quan Âm”. Sau đó một thảo am thờ Phật được dựng ở trước cửa động.

Đến năm 1960, một ngôi chùa được xây dựng dưới chân núi, bên phải động Quan Âm, trong chùa thờ tượng Bồ Tát. Ngôi chùa tựa vào vách núi thẳng đứng, phía trước là sông Trường Giang và cánh đồng. Bên bờ sông trước mặt chùa là Bến Ngự. Ngày xưa vua, chúa ngự du thắng cảnh Ngũ Hành Sơn cập thuyền tại đây, hiện vẫn còn một cộg bằng gỗ lim dùng để neo thuyền. Phía bên trái chùa là ngọn núi Hỏa Sơn, ở trên cao của vách núi có khắc dòng chữ Hán rất lớn “Sắc Tứ Dương Hỏa Sơn Minh Mạng thập bát niên, thất nguyệt, nhật cát lợi”. Phía bên phải chùa là ngọn núi Thổ Sơn. Các ngọn núi này đều nằm kế bên sông tạo cho cảnh quan khu vực càng thơ mộng như bức tranh thủy mặc. Giữa khuôn viên ngôi chùa là pho tượng Quán Thế Âm bằng sa thạch nguyên khối cao 4.5 m; trên bệ cao 8 m.

Hội thánh truyền giáo Cao Đài – Đà Nẵng

Tòa Hội thánh truyền giáo Cao Đài miền Trung (Trung Hưng Bửu tòa) được xây dựng từ năm 1956 tại số 35 phố Hải Phòng, thành phố Đà Nẵng, được kiến trúc như tòa thánh Tây Ninh thu nhỏ.

Đạo Cao Đài xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam vào những năm đầu thế kỷ 20 tại Tây Ninh, vì thế Tây Ninh là thánh địa của tôn giáo này. Từ khu vực Đông Nam bộ trở ra Thừa Thiên Huế, đạo Cao Đài phát triển mạnh trong những năm 1934-1960, nhiều thánh thất (họ đạo) ra đời. Hội thánh truyền giáo Cao Đài miền Trung quản lý 14 tỉnh đạo (gồm hơn 60 thánh thất). Tại thánh thất, các vị chức sắc hành đạo cúng 4 lần trong một ngày vào lúc 6h sáng, trưa, 6h chiều và nửa đêm. Tòa thánh có cửa bên trái gắn chữ “nữ phái” dành cho tín đồ nữ, cửa bên phải là “nam phái” dành cho tín đồ nam. Còn các vị chức sắc thì đi cửa giữa. Bên trong nhà chính có 3 tiên ngữ: “Thiên nhân hợp nhất”, “Vạn giáo nhất lý” (các tôn giáo đều như nhau) và “Thiền chân vô ngã”. Bàn thờ tại Cửu trùng đài thờ con mắt trái tỏa sáng trên quả địa cầu. Phía trên là bức tranh năm tín đồ đầu tiên của 5 đạo lớn nhất thế giới là Lão tử, Phật Thích ca, chúa Jesus, Khổng tử và Môhamet gặp nhau ở thế giới thiên đại đồng. Nhà hội trường phía sau có trưng bày ảnh các vị tiền bối của đạo, người tín đồ đầu tiên là ông Ngô Minh Chiêu.

DANH THẮNG

Ngũ Hành Sơn – Non Nước

Ngũ Hành Sơn – Non Nước cách thành phố Đà Nẵg khoảng 8 km về phía đông nam, bên bờ Biển Đông và dòng sông Trường Giang. Năm ngọn núi ngạo nghễ đứng giữa trời mây, mỗi ngọn một dánh vẻ rất ấn tượng. Núi gần biển và sông nên người dân thường gọi là hòn Non Nước.

Quần thể này còn có nhiều tên khá: “Ngũ Uẩn Sơn”, “Ngũ Chỉ Sơn”. Khoảng đầu thế kỷ 19 là Ngũ Hành Sơn và tồn tại cho đến ngày nay. Năm 1837 lần thứ 3 vua Minh Mạng ngự du và nhận ra thế đứng của 5 ngọn núi ở đây theo phương vị ngũ hành của thuyết kinh dịch Đông phương nên đã đặt tên 5 ngọn núi là Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy sơn, Hỏa Sơn, Thổ Sơn và cho khắc tên vào núi. Trong số đó ngọn Thủy Sơn là đẹp nhất. Nhà vua rất thích cảnh non nước hữu tình của Ngũ Hành Sơn nên đã cho xây hành cung tại núi Thủy Sơn. Có lần nhà vua đến và lưu (p.430) lại khá lâu, triều thần phải dâng sớ can ngăn mời vua hồi triều để lo quốc sự.

Thắng cảnh Ngũ Hành Sơn có nhiều hang động: Hoa Nghiêm, Huyền Không, Linh Nham, Thiên Phước Địa, Vân Nguyệt, Tam Thanh, Âm Phủ, Chiêm Thành, Bàn Cờ, Vân Thông, Tàng Chơn …; chùa ở đây cũng có khá nhiều, trong đó hai ngôi chùa được sắc ban Quốc tự là chùa Tam Thai và chùa Linh Ứng. Ngoài ra còn có Vọng Giang Đài (nơi nhìn sông) là nơi có thể nhìn dòng sông uốn khúc chảy quanh co giữa đồng lúa xanh và làng mạc trù phú; Vọng Hải Đài (nơi nhìn biển) là nơi có thể nhìn ra Biển Đông mênh mông xa tít tắp. Đặc biệt trong hang động Ngũ Hành Sơn có nhiều bia đá cổ, như bia “Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật” tại động Hoa Nghiêm, khắc năm Canh Thìn (1640); bia “Ngũ Uẩn Sơn cổ tích Phật tịch diệt lạc” tại động Vân Thông khắc năm Tân Tỵ (1641) … cùng nhiều hiện vật khác có giá trị về văn hóa, lịch sử.

Tại Ngũ Hành Sơn còn có làng nghề chạm khắc đá truyền thống nổi tiếng trong và ngoài nước nên càng làm cho địa danh này thêm hấp dẫn du khách bốn phương.

Động Huyền Không

Phía sau, bên phải chùa Tam Thai, đi qua cổng vòm có ba chữ Huyền Không Quan là động Huyền Không, cửa động tối om, những bậc cấp dẫn sâu xuống lòng núi. Giữ cửa động có 2 pho tượng là ông Thiện và ông Ác, đứng chống kiếm uy nghi như để nhắc nhở con người về cái thiện và cái ác khi đến cõi sắc không của nhà Phật.

Vào trong hang ta thấy có những luồng ánh sáng từ trên cao chiếu qua lỗ trống trên vòm động càng thêm vẻ lung linh huyền ảo. Động thoáng rộng vòm cao, nền rộng rãi, bằng phẳng. Trong động không có thạch nhũ, khiến cho hang động càng thoáng rộng. Bọt đá, nước nhũ bám vào vách động tạo nên muôn hình kỳ thú, sống động như thật. Da đá nổi lên đủ màu từ xanh đậm, xanh nhạt, đen, trắng, vàng, đỏ … rất kỳ lạ. Trên vách động nổi bật một pho tượng Phật rêu phong với thời gian, vẻ trầm tư mặc tưởng trong thế giới tĩnh lặng. Phía bên phải là ngôi chùa nhỏ tên là Trang Nghiêm Tự, bên cạnh chùa có hang Vú Đá và một cái chum gốm, mùa nắng cũng như mùa mưa, nước thường xuyên nhỏ xuống kêu tí tách. Tương truyền, trước đây ai đến cầu tự, đều lấy nước ở đó uống thì sẽ được như mong ước, nhưng từ khi vua Thành Thái sờ tay vào thì một vú đá không nhỏ nước nữa. Ngoài ra trong động còn có nhiều bệ thờ và tượng …

Cảnh trí nơi đây tạo cho ta cảm giác như đang sống giữa thế giới vừa hư vừa thực, huyền ảo lạ lùng.

Động Tàng Chơn

Nằm phía sau chùa Linh Ứng thuộc ngọn Thủy Sơn. Động Tàng Chơn được phát hiện vào thời Lê Cảnh Hưng.

Động Chính giống như một thung lũng nhỏ, chiều dài 10 m chiều ngang 7 m, thoáng đãng nhờ thông lên trời qua cửa hang “Thiên Long Cốc”. Giữa động có miếu thờ Thái Thượng Lão Quân, bên trái thờ Bát Bộ Kim Cương, bên phải thờ thần Chiêm Thành. Ánh sáng trời xuyên qua động càng làm tăng vẻ đẹp trong động.

Ngoài ra còn có năm động nhỏ khác là động Tam Thanh, hang Gió, động Chiêm Thành, động Bàn Cờ, hang Ráy. Động Tam Thanh trước kia thờ 3 vị thánh là Thượng Thanh, Trung Thanh, Hạ Thanh. Kế tiếp là Hang Gió bởi nơi đây quanh năm lộng gió. Động Chiêm Thành có hình bán nguyệt, thờ các vị thần Chiêm Thành của vương quốc Chămpa ngày trước. Từ động chính leo lên khoảng 5 m là tới hang Ráy. Đá nơi đây có màu ngũ sắc, sáng lung linh. Cuối cùng là động Bàn Cờ, tương truyền là nơi các vị tiên hay xuống đây đánh cờ trên bộ bàn ghế đá trong động.

Trải qua hàng nghìn năm, động Tàng Chơn, được coi là động lưu giữ mọi chân lý của vũ trụ, vẻ đẹp nguyên thủy của nó dường như không thay đổi.

Chân núi Ngũ Hành Sơn có làng đá Quan Khái và Hòa Khuê, dân làng có nghề đục đá gia truyền, họ làm ra nhiều sản phẩm đá mỹ nghệ phục vụ khách du lịch và nhân dân trong nước.

Động Huyền Vi

Động nằm ở phía sau lưng chùa Linh Sơn, thuộc ngọn Dương Hoả Sơn ở Ngũ Hành Sơn. Hội Phật giáo xã Hòa Hải đã phát hiện ra động vào năm 1953.

Động Huyền Vi trông như một bức tranh thiên nhiên sống động. Qua cửa hang dày 3 m là vào lòng động có chiều dài khoảng 10 m, chiều ngang 2 m và có nhiều ngách hang nhỏ. Trên các vách hang do nước và gió xâm thực đã tạo nên những hình ảnh cỏ cây, hoa lá, muông thú. Đặc biệt ngay vách cửa hang có một con cá sấu thiên tạo. Một góc khác là hồ nước trong.xanh có tạc pho tượng “Ông Lữ đi câu”, năm phiến đá giống như người đứng, người ngồi do nghệ nhân Nguyễn Chất tác tạo thành 5 pho tượng Phật. Trong động còn có 1 giếng sâu thẳm gọi là tuyền cầm (đàn mối) mà mọi âm thanh tạo ra gần miệng giếng đều phát ra những âm thanh trầm bổng tựa tiếng đàn. Trong cùng là một cái trống bằng đất, nếu như dùng một vật cứng nện xuống nền đất sẽ được nghe những tiếng trống bập bùng, trầm hùng.

Động Huyền Vi là một trong những động đẹp của Ngũ Hành Sơn.

Động Quan Âm

Động Quan Âm ở phía nam của ngọn Kim Sơn. Đường vào động là những bậc đá tự nhiên đi sâu xuống lòng núi. Động dài khoảng 50 m, rộng 10 m và cao khoảng 15 m. Đối diện với cửa động là khối thạch nhũ có hình Thế Âm Bồ Tát hết sức hoàn hảo, cao bằng người thật, cân đối, thanh tú tựa như có bàn tay hào hoa của con người điêu khắc. Một lớp da đá lấp lánh như kim tuyến bề ngang hơn gang tay phủ từ bờ vai chảy dài xuống hết thân làm cho bức tượng rất sống động. Bàn tay phải nâng bình nước Cam Lồ, Người đứng trên đầu con rồng đang cuộn mình giữa tầng tầng sóng nước. Phía sau là Thiện Tài Đồng tử, phía trên bên trái là Chim Khổng hai cánh xòe rộng. Bên phải là khóm trúc, phía sau là một dải mây ngũ sắc lung linh. Có thể nói đây là một bức phù điêu tuyệt mỹ của thiên nhiên.

Vào sâu đến giữa hang động là cột thạch nhũ tròn, lớn, dài hơn 5 m rủ từ vòm xuống gần sát mặt đất. Khi gõ vào thì phát ra tiếng kêu ngân nga như tiếng chuông, một cái “chuông đá” hiếm có trong các hang động ở Ngũ Hành Sơn. Ngoài ra còn có trống, mõ, khánh đều bằng đá. Cuối hang là một hố nước trong vắt mát mẻ ngọt ngào, người dân ở đây gọi là hồ nước Cam Lồ.

Động Quan Âm là một hang động thiên nhiên đặc biệt ở Ngũ Hành Sơn, tất cả những hình khối trong động đều do thiên tạo, cấu trúc bố cục rõ ràng, chặt chẽ và đều có ý nghĩa như trong Kinh Phật.

Bãi biển Non Nước

Là một bãi biển đẹp nằm kề sát với Ngũ Hành Sơn. Bãi biển kéo dài 5 km, cát trắng mịn: phía nam giáp biển Điện Ngọc, bắc giáp biển Bắc Mỹ An. Bãi tắm có độ dốc thoai thoải, sóng êm, nước trong xanh bốn mùa, nguồn nước không bị ô nhiễm đã cuốn hút nhiều khách du lịch tới đây tắm biển, thưởng thức các món hải sản đặc sắc của địa phương và nghỉ ngơi cuối tuần. Bãi biển Non Nước còn là nơi có các loài rong tảo quý hiếm như rong câu chỉ vàng, rong câu chân vịt có giá trị xuất khẩu cao. Hiện nay tại bãi biển Non Nước đang được qui hoạch để xây dựng một khu du lịch biển lớn để phục vụ khách du lịch quốc tế và trong nước.

Đèo Hải Vân

Đèo Hải Vân nằm trải dài theo sườn núi Hải Vân có chiều dài khoảng 20 km kéo dài từ địa phận Thừa Thiên – Huế đến địa phận Đà Nẵng. Dãy núi Hải Vân là một bức tường thành thiên nhiên quan trọng ngăn các đợt gió mạnh từ phương Bắc tràn về. Vì vậy các tỉnh từ Đà Nẵng, Quảng Nam trở vào hầu như quanh năm ấm áp và không có mùa đông. Khách qua đây đều được chiêm ngưỡng một thắng cảnh đẹp nổi tiếng “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”. Từ trên độ cao 496 m của đỉnh đèo Hải Vân, du khách có thể ngắm nhìn toàn cảnh thành phố Đà Nẵng và cảnh thanh bình của làng chài Lăng Cô (ở chân đèo phía bắc đèo Hải Vân). Từ bao đời nay, Hải Vân là nguồn cảm hứng vô tận đối với các nhà văn, nhà thơ Việt Nam.

Khu du lịch Bà Nà – Núi Chúa

Khu du lịch Bà Nà – Núi Chúa cách trung tâm thành phố Đà Nẵng 48 km về phía tây, đỉnh nằm trên độ cao 1487 m so với mặt nước biển, khí hậu dịu mát quanh năm (nhiệt độ trung bình năm 17-20°C). Địa hình bằng phẳng như một cao nguyên nhỏ. Bà Nà có những cánh rừng nguyên sinh đại ngàn, hệ động thực vật phong phú, đa dạng. Thực vật có 136 họ, 379 chi và 543 loài; động vật có 256 loài (lớp thú 61 loài, lớp chim 179 loài, lớp bò sát 17 loài). Bà Nà là nơi nghỉ mát lý tưởng có thể ví như Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo. Từ đỉnh Bà Nà vào lúc trời quang mây tạnh du khách có thể phóng tầm mắt bao quát cả một vùng không gian rộng lớn: thành phố Đà Nẵng, vịnh Vũng Thùng với đường viền hình cung từ chân đèo Hải Vân đến bán đảo Sơn Trà, bãi biển Mỹ Khê, Bắc Mỹ An, Non Nước, Ngũ Hành Sơn, sông Thu Bồn uốn quanh ôm lấy những cánh đồng trù phú. Xa hơn một chút là Cù Lao Chàm giữa nhấp nhô sóng biếc và đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) ẩn hiện bồng bềnh. Thiên nhiên như một bức tranh thủy mặc hiếm nơi nào có được.

Nhìn con đường 15 km lên núi quanh co tựa con trăn khổng lồ đang trườn ven triền núi thật ấn tượng nhưng đó cũng là nơi thử thách lòng can đảm của những tay lái tài ba. Từ cuối thế kỷ trước, người Pháp đã phát hiện khu nghỉ mát Bà Nà và đã xây dựng nhiều biệt thự, khách sạn, sân thể thao. Nhưng đã gần một thế kỷ do chiến tranh và sự khắc nghiệt của thiên nhiên các công trình ở đây đã bị tàn phá nặng nề, trở nên hoang phế.

Ngày nay, khu nghỉ mát Bà Nà – Núi Chúa đang được khôi phục khá hiện dại, hoàn chỉnh với các khách sạn, biệt thự, nhà hàng, sân tennis và các dịch vụ khác. Bà Nà thường tổ chức đêm lửa trại, đặc sản rừng, lều bạt khi dã ngoại. Hệ thống cáp treo đưa bạn đi giữa chốn bồng lai từ đồi Vọng Nguyệt lên đỉnh Bà Nà.

Thiên nhiên hoang sơ ở Bà Nà rất hấp dẫn và quyến rũ. Một đêm nghỉ lai với Bà Nà là dịp du khách được nghe hơi thở của núi rừng và sống giữa thiên nhiên hoang dã. Bà Nà, điểm du lịch mới lạ, hấp dẫn khi bạn có dịp dẫn với thành phố Đà Nẵng.

Bán đảo Sơn Trà

Cách trung tâm thành phố 13 km đường ô tô nhưng bán đảo Sơn Trà đến nay vẫn còn nhiều bí ẩn đối với bao người. Nơi đây xa hẳn tiếng ồn ào, náo nhiệt của phố phường.

Trải qua những năm chiến tranh, Sơn Trà vẫn nguyên vẹn là một bảo tàng rừng tự nhiên. Tư liệu khảo sát lâm sinh cho biết bán đảo có chiều dài 15 km, chỗ rộng nhất 5 km, chỗ hẹp nhất 1,5 km, đỉnh núi cao nhất 696 m, nhiều đỉnh cao trên 500 m. Trên bán đảo hiện còn 4.370 ha rừng nguyên sinh, là nơi giao lưu giữa hai hệ động thực vật tiêu biểu của miền Bắc với miền Nam. Đến nay rừng nguyên sinh Sơn Trà vẫn còn lưu giữ được 289 loài thực vật bậc cao thuộc 217 chi, 90 họ. Về động vật, đây là nơi quần cư của họ hàng nhà khỉ. Hiện nay Sơn Trà còn khoảng 400 con voọc chà và, nhiều khỉ đuôi dài, gà tiền mặt đỏ …

Quanh bán đảo Sơn Trà là biển xanh màu ngọc bích. Bờ biển ở đây có nhiều bãi tắm hoang sơ và hấp dẫn. Phía bắc có bãi Tiên Sa, bãi Bắc; phía nam có bãi Bụt, bãi Xếp, bãi Nam … Du khách có thể đến các bãi tắm bằng thuyền hoặc có thể đến theo những con đường chạy ven sườn núi. Mỗi bãi có nét độc đáo, thích thú riêng. Sơn Trà từ lâu còn là nơi trú ẩn của các tàu thuyền khi biển động, là nơi ghé lại lấy nước ngọt, chất đốt để các con thuyền tiếp tục ra khơi.

Tàu du lịch sẽ đưa du khách vòng quanh bán đảo ngắm rừng xanh, biển rộng, trời mây … có khi ra đến Cù Lao Chàm ở ngoài khơi Hội An. Du khách có dịp tận hưởng không khí trong lành và cảnh quan thiên nhiên kỳ thú nơi đây hoặc nếu thích, bạn có thể leo núi, bơi lặn, câu cá, câu mực, săn tôm hùm, tìm hiểu đời sống cư dân địa phương …

Đến Đà Nẵng là cơ hội để khám phá bán đảo Sơn Trà với bao điều mới lạ.

Công viên 29-3

Nằm trên trục đường lớn ra vào thành phố, công viên 29-3 là một tụ điểm vui chơi lớn nhất của Đà Nẵng. Công viên rộng 21 ha, trong đó một nửa là diện tích mặt nước. Không gian thoáng đãng, những bồn hoa, vườn cây, thảm cỏ đan xen nhau được chăm sóc thường xuyên. Hồ nước trong công viên là nơi du thuyền, xe đạp nước, thuyền rồng. Trong công viên còn có khu vực trò chơi dân gian, trò chơi điện tử, nhà hàng thủy tạ Trùng Dương I, II, khu cây cảnh.

Hàng năm tại công viên có tổ chức Hội hoa xuân vào dịp Tết Nguyên đán. Hàng trăm nghệ nhân trong và ngoài tỉnh đưa về đây chim, hoa, cá cảnh, phong lan, cây thế, cây bon sai. Người xem còn được thưởng thức nghệ thuật cắm hoa, nghệ thuật thả diều … và các trò chơi dân gian khác.

Công viên 29-3 là nơi nghỉ ngơi, thư giãn của người dân thành phố Đà Nẵng.

Làng đá mỹ nghệ Non Nước

Được hình thành vào thế kỷ 18 do một nghệ nhân người Thanh hóa tên là Huỳnh Bá Quát khai phá. Sang thế kỷ 19 thì cả làng Quan Khái (nay là Hòa Hải) đều sinh sống bằng nghề này.

Nguyên liệu để làm ra các sản phẩm mỹ nghệ là đá cẩm thạch trước đây dược khai thác ở núi Ngũ Hành Sơn. Đá núi Ngũ Hành Sơn nhiều vân ngũ sắc, vẻ đẹp cao sang là mặt hàng được ưa chuộng trong xây dựng, kiến trúc.

Sản phẩm mỹ nghệ bằng đá cẩm thạch khá phong phú: tượng Phật, tượng thánh, tượng người, tượng muông thú, … vòng đá đeo tay trơn láng đầy màu sắc chạm trổ tinh xảo, công phu. Đến Ngũ Hành Sơn, du khách có thể chọn lựa thoải mái khi mua những đồ lưu niệm làm bằng đá do bàn tay tài hoa của các nghệ nhân địa phương thực hiện.

Làng cổ Phong Nam (huyện Hòa Vang)

Làng ở gần quốc lộ số 1, cách Đà Nẵng chừng 10 km về phía tây nam. Đây là một làng quê còn giữ được nét đặc trưng của một làng quê Việt Nam truyền thống.

Hiện nay, trong làng còn giữ được nhiều di tích cổ cách đây hàng thế kỷ như nhà thờ tổ, đình, đền, miếu, chùa, giếng nước và nhà cổ … Làng Phong Nam đã trở thành một địa chỉ quen thuộc đối với khách du lịch, những người muốn đi thăm và tìm hiểu cuộc sống người dân quê ở Đà Nẵng.

QUẢNG NAM

Diện tích: 10.408 km²

Dân số (2001): 1.402.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Tam Kỳ

Các huyện: Thị xã Hội An; huyện: Hiên, Đại Lộc, Điện Bàn, Duy Xuyên, Nam Giang, Thăng Bình, Quế Sơn, Hiệp Đức, Tiên Phước, Phước Sơn, Núi Thành, Trà My.

Dân tộc: Việt (Kinh), Cơ Tu, Xơ Đăng, Mnông, Co

Nằm ở giữa miền Trung Việt Nam, phía bắc Quảng Nam giáp tỉnh Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng, phía tây giáp nước Lào, phía nam giáp Quảng Ngãi, phía đông giáp biển Đông, ngoài khơi có đảo Cù Lao Chàm với ngư trường rộng lớn.

Quảng Nam có nhiều đồi và núi (chiếm 72% diện tích) với nhiều ngọn núi cao: núi Lum Heo cao 2.045 m, núi Tion cao 2.032 m, núi Gole – Lang cao 1.855 m (huyện Phước Sơn). Vùng đất thấp ven biển là đồng bằng châu thổ, chiếm gần 25% diện tích đất của tỉnh tập trung ở phía đông, trải dài hai bên quốc lộ. Quảng Nam có nhiều đặc sản nổi tiếng như chè Phú Thượng, quế Trà My, cói Hội An, đường mía Điện Bàn …

Các con sông lớn đều chảy từ dãy Trường Sơn ra biển Đông: sông Vu Gia, sông Thu Bồn, sông Tam Kỳ.

Quảng Nam có 2 loại khí hậu khá rõ rệt là khí hậu của vùng nhiệt đới ven biển và khí hậu ôn đới vùng cao. Nhiệt độ trung bình năm là 25°C. Có 2 mùa: từ tháng 2 đến tháng 4 là khí hậu nóng và khô, từ tháng 9 đến tháng 12 là mùa mưa. Lượng mưa trung bình năm ở Quảng Nam khoảng 2.000 mm.

Trong tiến trình lịch sử, vùng đất Quảng Nam và Đà Nẵng được tạo lập trên con đường phát triển về phía Nam của nhiều thế hệ người Việt. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy dấu tích văn hóa thời đại kim khí ở thế kỷ thứ nhất trước công nguyên, đó là nền văn hóa Sa Huỳnh, sau đó được người Chămpa kế thừa và sáng tạo ra nền văn hóa Chămpa. Vương quốc Chămpa đã có hai thời kỳ cực thịnh với những cung điện, đền đài, thành quách uy nghi tráng lệ được xây dựng từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 9. Năm 1305, vùng đất Quảng Nam trở thành đất cua Đại Việt. Đây là đất sính lễ của vua Chế Mân dâng lên vua Trần Anh Tông khi cưới công chúa Huyền Trân về làm hoàng hậu Vương quốc Chămpa. Năm 1471, dưới thời vua Lê Thánh Tông, Quảng Nam là tuyên thừa thứ 13 của Đại Việt.

Năm 1570-1606 Nguyễn Hoàng (chúa Nguyễn sau này) khi làm lãnh trấn Quảng Nam đã coi Đà Nẵng là cửa ngõ yết hầu miền Thuận Quảng, biến nó thành đất dung nạp những người từ phía Bắc vào khai canh, lập ấp, mở mang sản xuất và dùng thương cảng Hội An khai thông giao lưu với bên ngoài … Năm 1832 được vua Minh Mạng đổi thành Quảng Nam dinh.

Tỉnh Quảng Nam đã được thành lập từ năm 1831, là một tỉnh nông nghiệp. Hai dòng sông Thu Bồn và Tam Kỳ vừa tô điểm cho Quảng Nam vừa là đường giao thông rất tiện lợi.

Phố cổ Hội An (trước đây là cảng Đại Chiêm), một trong những đô thị cổ nhất Đông Nam Á. đến nay vẫn giữ được gần như nguyên vẹn. Cùng với Hội An, quần thể đền tháp ở Mỹ Sơn là hai di sản của Quảng Nam được UNESCO công nhận Di sản Văn hóa thế giới 12/1999.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Quảng Nam là vùng đất giàu truyền thống văn hóa. Cùng với Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế, Quảng Nam được mệnh danh là “đất học”, “vùng văn”, đất sản sinh các nhân tài, các vị khoa bảng, những nhà hoạt động chính trị, những chiến sĩ ái quốc, các văn nhân nghệ sĩ, các nhà khoa học, công kỹ nghệ nổi tiếng. Đây là vùng đất còn giữ được bản sắc trong các loại hình nghệ thuật cổ truyền: hát tuồng, hát hò khoan, đối đáp, hò mái nhì, bài chòi, bả trạo, hát lý … thấm sâu truyền thống xứ Quảng. Ngoài ra, còn có các lễ hội của các dân tộc ít người như: lễ hội cồng chiêng, lễ hội ăn trâu, đàn nước Xơ-đăng.

Đến Quảng Nam, du khách sẽ đắm mình vào thế giới cổ xưa với các đền, tháp ở Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Bằng An, Chiên Đàn, Khương Mỹ; những công trình rêu phong ở Hội An … được xây dựng trong nhiều thế kỷ đều cho thấy sự sáng tạo đạt tới đỉnh cao nghệ thuật kiến trúc, chạm khắc của các thế hệ người xưa ở địa phương. Mặt khác giúp ta hiểu thêm về âm nhạc, vũ điệu, phong tục, lễ hội truyền thống của vùng đất Quảng …

Mảnh đất Quảng Nam còn ghi lại nhiều dấu tích của những năm kháng chiến trường kỳ. Đó là các di tích chiến thắng Núi Thành, địa đạo Kỳ Anh, đường mòn Hồ Chí Minh, căn cứ Chu Lai, chiến khu Trà My, chiến khu Hòn Tàu …

Quảng Nam là mảnh đất có nhiều lễ hội dân gian. Mỗi dịp lễ hội, hàng ngàn người tham dự vừa tỏ lòng tôn kinh tổ tiên, vừa là dịp tham gia các sinh hoạt văn hóa dân gian.

Lễ hội Bà Thu Bồn

Hàng năm cứ đến ngày 12 tháng 2 âm lịch, dân làng Thu Bồn – Quảng Nam lại tổ chức lễ hội tưng bừng, náo nhiệt tại dinh bà Thu Bồn (còn gọi là Bô Bô phu nhân – người Chăm) để tưởng niệm Bà.

Lễ hội diễn ra trong không khí tưng bừng náo nhiệt từ sáng đến tối mịt mới chấm dứt. Ngoài phần tế lễ còn có đua thuyền, rước cộ và hát bội. Người từ nhiều nơi khác đến đây dự đua để tranh tài. Theo tục lệ, thuyền thuộc lăng miếu nào thì được vị thần ở lăng miếu đó bảo hộ. Phía bên kia con sông Thu Bồn có thuyền bà Phường Chào – người Việt, cũng tham gia đua thuyền. Con sông Thu Bồn như cuộn sóng bởi tiếng hò reo và tiếng cổ vũ của nhân dân hai bên bờ. Tiếp theo là lễ rước cộ. Cộ là một bàn lớn hay có thể là một xe kéo được hóa trang lộng lẫy, bên trong để rất nhiều thức ăn như bánh, hoa quả, gạo thịt … Người rước cộ mặc trang phục truyền thống của làng.

Ngày hội đã đem đến cho mỗi người dân niềm vui, tin yêu cuộc sống.

Lễ hội Long Chu

Lễ hội Long Chu là lễ hội của các làng biển quanh thị xã Hội An. Đây là lễ hội của các cư dân vùng biển Hội An để tống ôn và dịch bệnh vào lúc chuyển mùa.

Lễ hội được tổ chức vào ngày 15/7 âm lịch hàng năm ở đình làng hoặc nhà chính quyền thôn, ấp. Trong dân gian Long Chu là thuyền rồng, một biểu tượng oai linh để trừ ôn, tống dịch. Lễ hội có tục rước “Long Chu” (thuyền rồng) bằng cót tre, voi, giấy vải từ đình đến bến nước, đẩy bè, thuyền trôi ra sông, biển …

Trước ngày lễ, các thầy pháp đặt hương án và yểm bùa nơi có ma quỉ, theo sau là đoàn nam nữ thanh niên tay cầm giáo mác phát quang sạch sẽ đường làng, bờ bụi, miệng hát hò đối đáp trong không khí vui vẻ. Vào ngày lễ chính, thầy cả làm lễ tế và sau đó là lễ rước thuyền rồng đi trừ tà ma dịch tế quanh làng. Trong lễ có hát bộ, hát hò khoan, xô cộ, các trò chơi dân gian khác. Dân làng quần tụ ăn uống múa hát đến tận đêm khuya.

Lễ hội Cầu Bông

Lễ hội Cầu Bông được tổ chức vào một ngày đẹp trời, thuận tiện của mùa xuân hàng năm tại sông Hội An thuộc đoạn gần Cửa Đại. Lễ hộ Cầu Bông có ý nghĩa như một nghi lễ mở mùa cho một năm mới. Trong lễ hội luôn luôn có tiết mục đua ghe vừa là thi trí, vừa để cầu cho dân được mùa, nhà nhà bình an và thịnh vượng. Lễ hội Cầu Bông được nhiều người tham gia.

Lễ vía Bà Thiên Hậu

Lễ vía Bà Thiên Hậu của người Hoa sinh sống ở Hội An tổ chức tại Hội quán Phước Kiến và Ngũ Bang vào ngày 23/3 âm lịch hàng năm để cúng một vị nữ thần chuyên cứu trợ tàu thuyền mỗi khi gặp nạn trên biển. Lễ hội gồm 2 phần: phần lễ được tổ chức theo nghi lễ truyền thống của người Hoa, sau đó là phần hội có múa lân, xin xăm. Trong khuôn viên rộng, trang hoàng rực rỡ, con cháu và khách thập phương tham dự đông vui.

Lễ Nguyên Tiêu

Tổ chức tại các hội quán Phước Kiến, Triều Châu, Quảng Triệu và chùa Ông vào ngày 16/1 âm lịch. Đây là lễ cúng đầu năm của cộng đồng người Hoa và cư dân ở Hội An. Ngoài phần nghi lễ truyền thống, trong lễ Nguyên Tiêu còn tổ chức múa lân và nhiều trò vui truyền thống. Lễ hội đã thu hút con cháu người Hoa và khách thập phương về dự.

Lễ tế cá ông

Thường được tổ chức tại lăng ông vào ngày kỵ (ngày mất) của cá ông hoặc có cá ông chết.

Lễ tế cá ông có nguồn gốc tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân vùng duyên hải. Sau lễ tế có tổ chức hát bả trạo, hát bộ và hát hò khoan.

Lễ cúng tổ Minh Hải

Tổ chức tại chùa Chúc Thánh vào ngày 7/11 âm lịch hàng năm. Lễ cúng tổ Minh Hải bao gồm các nghi lễ liên quan đến Phật giáo. Sau phần lễ là các hoạt động vui chơi, giải trí như văn nghệ, cắm trại và thi các trò chơi dân gian.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Địa đạo Kỳ Anh

Địa đạo thuộc xã Tam Thái, thị xã Tam Kỳ; cách trung tâm tỉnh lỵ Tam Kỳ 7 km về phía đông bắc. Địa đạo được nhân dân địa phương xây dựng làm nơi trú ẩn và cất giấu lương thực, đạn dược cho cán bộ, chiến sĩ và du kích. Địa đạo dài 20 km, được đào dưới lớp đất cứng và chắc ở độ sâu từ 1 m đến 1,5 m. Địa đạo được xây dựng vào năm 1967, được trùng tu đợt đầu vào năm 1997.

Giếng Nhà Nhì (bảy dũng sĩ Điện Ngọc)

Giếng Nhà Nhì là một giếng cạn, xung quanh có những bờ mương và hàng dương chạy dài bao bọc. Ngày 26/4/1962, bảy dũng sĩ Điện Ngọc đã dựa vào lợi thế địa hình này để tấn công đánh bại một tiểu đoàn lính Ngụy, gây nên một tiếng vang lớn trên chiến trường miền Nam.

Khu di tích cách mạng Khu uỷ khu V

Thuộc xã Phước Trà, huyện Hiệp Đức, cách thị trấn Tân An khoảng 15 km về phía tây. Đây là nơi Khu ủy khu V tổ chức Đại hội Đảng lần thứ III vào tháng 12 năm 1973, đồng thời là nơi chỉ đao trực tiếp chiến dịch giải phóng Đà Nẵng và một số tỉnh trong khu vực miền Trung mùa xuân năm 1975. Khu di tích gồm 1 hội trường làm bằng gỗ, nhà hầm, nơi ở của đồng chí Võ Chí Công (Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Bí thư Khu uỷ lúc bấy giờ), ao cá, ao rau muống và một số hầm trú ẩn. Khu di tích đã được trùng tu vào năm 1995.

Khu di tích Nước Oa

Thuộc xã Trà Tân, huyện Trà My, tỉnh Quảng Nam, cách thị trấn Trà My 8 km về phía tây nam. Là căn cứ địa cơ bản của Cách mạng trong suốt 2 cuộc kháng chiến và là nơi đặt cơ quan đầu não về chính trị, quân sự của chiến trường Khu V trong kháng chiến chống Mỹ. Khu di tích bao gồm nhà ở, làm việc và hầm trú ẩn nằm giữa vùng rừng núi, được trùng tu vào năm 1996.

Di tích Núi Thành

Thuộc xã Tam Nghĩa, huyện Núi Thành. Năm 1965, Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng và lập căn cứ quân sự ở Chu Lai (Núi Thành). Ngày 26/5/1965, đại đội 2, tiểu đoàn 70 bộ đội địa phương Quảng Nam đã tấn công đánh tan đại đội Mỹ, mở đầu cho phong trào “tìm Mỹ mà đánh” trên toàn miền Nam. Sau trận này, Đảng và Bác Hồ đã khen tặng cho Quảng Nam 8 chữ vàng “Trung dũng kiên cường, đi đầu diệt Mỹ”. Một tượng đài chiến thắng đã được xây dựng gần di tích vào năm 1980.

Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng

Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng thuộc xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước. Di tích là một căn nhà xây 3 gian, lợp ngói là ngôi nhà lưu niệm của cụ Huỳnh Thúc Kháng – Chí sĩ yêu nước, nhà Cách mạng nhiệt thành trong những năm đầu thế kỷ 20.

Mộ Hoàng Diệu

Thuộc xã Điện Quang, huyện Điện Bàn. Ngôi mộ toạ lạc trên khu đất rộng tại làng Xuân Đài (xã Điện Quang, huyện Điện Bàn), là nơi cải táng cụ Hoàng Diệu – một công thần triều Nguyễn đã hy sinh anh dũng để bảo vệ thành Hà Nội ngày 25/4/1882 trước sự xâm lược của quân viễn chinh Pháp.

Di sản văn hóa thế giới Hội An

Thị xã Hội An là một đô thị cổ nằm bên Cửa Đại, nơi con sông Thu Bồn đổ ra Biển Đông. Nơi đây vào thế kỷ 16, 17 đã nổi tiếng với tên gọi Faifoo và rất quen thuộc với các thương nhân Nhật Bản, Inđônêxia, Trung Quốc, Bồ Đào Nha, Italia … Thời đó, thương cảng Hội An rất sầm uất bởi nó là trung tâm buôn bán lớn của vùng Đông Nam Á. Do sự bồi lắng của cửa sông và bao biến động của lịch sử sau nhiều thế kỷ, địa danh Hội An không còn là thương cảng nhưng dấu ấn một thời vàng son của nó vẫn để lại những giá trị văn hóa vô giá. Chính vì lý do đó tháng 12 năm 1999, tổ chức UNESCO đã ghi tên đô thị cổ Hội An vào danh mục Di sản văn hóa Thế giới.

Số liệu năm 1999 toàn thị xã có 1360 di tích thuộc danh mục bảo tồn, nằm ở 12 xã, phường. Mật độ di tích bình quân là 26 điểm/ km². Khu phố cổ là tâm điểm của Di sản văn hóa Hội An nằm trọn trong địa phận phường Minh An, diện tích khoảng 2 km².

Danh mục các di tích gồm chùa cầu, nhà cổ, hội quán, bảo tàng, nhà thờ họ … hầu hết xây dựng vào thế kỷ 19, 20. Các ngôi nhà cổ kiểu nhà ống, mặt tiền hẹp, có khi thông hai phố, chiều cao không quá hai tầng, tường bao phía ngoài bằng gạch, phía trong là ván gỗ. Kiến trúc các công trình đều có dạng mái dốc, lợp ngói âm dương; khung chịu lực bằng gỗ, liên kết bằng mộng và chốt; chạm khắc tinh tế. Kiểu dáng, trang trí nội thất của các công trình bảo tồn phong cách cổ của cư dân người Việt có ảnh hưởng phong cách của người Nhật, người Hoa.

Ngoài những di sản vật thể, cộng đồng người Hội An còn bảo tồn, lưu giữ những vốn cổ trong cuộc sống, hoạt động văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ, ẩm thực … Tất cả các yếu tố này tạo cho đô thị cổ Hội An dáng vẻ riêng đậm nét xưa.

Đặc biệt, tại Hội An đã hình thành một sinh hoạt văn hóa độc đáo. Cứ đến ngày rằm âm lịch hàng tháng, cả thị xã không sử dụng đèn điện, trên phố, trong nhà là những đèn lồng muôn hình muôn vẻ, du khách dạo chơi phố cổ dưới ánh sáng huyền ảo muôn màu của đèn lồng, tạo ra một nét riêng của văn hóa Hội An.

Cầu Nhật Bản (chùa Cầu)

Cầu cổ duy nhất còn lại ở Hội An là cầu “Lai Viễn”. Cầu được người Hội An quen gọi là chùa Cầu, một di tích quen thuộc đã trở thành biểu tượng của đô thị Hội An. Cầu bắc ngang con lạch chảy ra sông Thu Bồn giáp ranh giữa 2 đường Nguyễn Thị Minh Khai và Trần Phú. Chùa được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17 do các thương nhân Nhật Bản thực hiện.

Chùa Cầu là một di tích có kiến trúc khá đặc biệt. Mái chùa lợp ngói âm dương che kín cả cây cầu dài 12 m. Chùa và cầu đều bằng gỗ sơn son chạm trổ rất công phu, mặt chùa quay về phía bờ sông. Hai đầu cầu có tượng thú bằng gỗ đứng chầu, một đầu là tượng chó, một đầu là tượng khỉ. Tương truyền đó là những con vật mà người Nhật sùng bái thờ tự từ cổ xưa. Phần gian chính giữa (gọi là chùa) thờ một tượng gỗ Bắc Đế Trấn Võ – vị thần bảo hộ xứ sở, ban niềm vui hạnh phúc cho con người, thể hiện khát vọng thiêng liêng mà con người muốn gửi gắm cùng trời đất nhằm cầu mong mọi điều tốt đẹp. Chùa được trùng tu vào các năm 1763, 1817, 1865, 1915, 1986.

Hội quán Quảng Đông

Hội quán Quảng Đông do người Quảng Đông (Trung Quốc) sống ở Hội An xây dựng năm 1855 tại 176 phố Trần Phú, thị xã Hội An. Hội quán đã được trùng tu lớn vào các năm 1915 và 1990. Chùa có kiến trúc theo hình chữ “Quốc”, du khách khi đến đây sẽ bị choáng ngợp bởi sự đồ sộ hoành tráng vượt lên hẳn so với quang cảnh của Hội quán. Bên trong còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ như 4 bức hoành phi lớn, 1 lư trầm lớn bằng đồng cao 1,6 m rộng 0,6 m, 1 cặp đôn sứ men ngọc Trung Quốc, … và nhiều tư liệu quí về cộng đồng người Hoa sống ở Hội An.

Miếu Quan Công (Chùa Ông)

Toạ lạc tại số 24 phố Trần Phú, thị xã Hội An, là một trong những kiến trúc cổ tiêu biểu cho các loại hình kiến trúc độc đáo của đô thị cổ Hội An. Miếu Quan Công – hay chùa Ông theo cách gọi của người Hội An – được xây dựng vào khoảng năm 1653 thờ Quan Công (Quan Vân Trường) – một vị tướng thời Tam Quốc của Trung Quốc, một tấm gương về lòng trung hiếu tiết nghĩa.

Chùa Ông được xây theo kiểu chữ “Quốc” do nhiều nếp nhà hợp lại. Nhà có kết cấu vì kèo, các nếp nhà mái lợp ngói ống có men màu, bờ nóc được gắn hoa chanh đắp hình rồng, nghê bằng các mảnh sứ màu. Chùa đã được trùng tu nhiều lần vào các năm 1827, 1864, 1904, 1966. Hiện nay chùa Ông còn giữ được một số hiện vật quí như: biểu sắc phong, 30 bức hoành phi, trên 10 bộ câu đối, tượng Quan Công, Quan Bình, Châu Thương, và nhiều văn bia, các bài thơ đường của các danh sĩ răn dạy lòng yêu nước, trung hiếu, tiết nghĩa. Chùa Ông là di tích kiến trúc tôn giáo có giá trị lớn đồng thời là điểm tham quan cho du khách trong và ngoài nước.

Hội quán Phước Kiến

Hội quán Phước Kiến do nhóm người Phước Kiến (Trung Quốc) đến Hội An sinh sống tạo dựng vào năm 1759 tại số 46 đường Trần Phú, trung tâm Hội An. Hội quán này là nơi thờ thần, Tiền hiền và hội họp đồng hương của những người Phước Kiến.

Đến tham quan di tích này, du khách hẳn sẽ ngạc nhiên về bàn tay khéo léo của người xưa đã tạo nên một công trình nguy nga tráng lệ, vừa tinh xảo, vừa sâu lắng. Hội quán có kiến trúc kiểu chữ “Tam” kéo dài từ đường Trần Phú tới đường Phan Chu Trinh (sâu 120 m) theo các trật tự: cổng – sân – hồ nước – cây cảnh – hai dãy nhà đông và tây – chính diện – sân sau và hậu diện. Chính điện thờ Thiên hậu Thánh Mẫu (nữ thần cứu người đi biển gặp nạn), Quan Thế Âm Bồ Tát, Thần tài, ba Bà Chúa sanh thai và 12 bà mụ. Trong chùa còn có nhiều tượng thờ, trống đồng, chuông đồng, lư hương lớn, 14 bức hoành phi và nhiều hiện vật có giá trị khác.

Chùa Phước Kiến là một di tích tôn giáo tín ngưỡng, là điểm tham quan thu hút hàng vạn du khách trong và ngoài nước.

Chùa Phước Lâm

Toạ lạc tại xã Cẩm Hà, thị xã Hội An chùa Phườc Lâm do sư tổ Minh Lượng (một trong hai vị sư tổ đến Hội An đầu tiên) khởi dựng vào cuối thế kỷ 17 để thờ Phật. Chùa được xây theo phong cách Á Đông cổ, trên mặt bằng hình chữ U gồm các hạng mục: tam quan, sân, chính điện, nhà đại đường, nhà thờ tổ. Chính điện xây 3 gian 2 chái, hai bên là 2 lầu chuông, mái lợp ngói âm dương. Trong nhà đại đường còn lưu giữ nhiều cổ vật quí như bộ bình bát của sư tổ Minh Lượng, những bản kinh Phật khắc gỗ. Ngày xưa các nhà mộ Phật, các danh nhân thường đến đây tham quan. Ở đây còn giữ lại bút tích của cụ Phó bảng Nguyễn Thuận, danh nhân nổi tiếng về viết chữ Hán. Chùa Phước Lâm là một di tích tôn giáo góp phần làm phong phú loại hình kiến trúc Phật giáo và quá trình truyền bá ảnh hưởng của đạo Phật ở Hội An.

Chùa Chúc Thánh

Thuộc phường Cẩm Phô, thị xã Hội An, nằm cách trung tâm phố cổ Hội An chừng 2 km (theo đường Huỳnh Thúc Kháng). Chùa Chúc Thánh nổi tiếng bởi là nơi khai sinh ra chi phái Thiền Chúc Thánh của Thiền Lâm Tế. Chùa được xây dựng khoảng cuối thế kỷ 17 theo mô hình chữ tam, chịu ảnh hưởng phong cách kiến trúc truyền thống Trung Quốc và Việt Nam với nhiều tượng lớn, chạm trổ cầu kỳ. Ở chính điên thờ Tam Thế Phật, Di Lặc, 18 vị La hán, trước sân có tượng Quan Thế Âm Bồ Tát. Ngoài ra trong chùa còn có nhiều ngôi tháp của Tổ sư Minh Hải, Thiền sư Thiết Thọ (đời 35), Ấn Bích (đời 39), Thiện Quả … Chùa được trùng tu vào các năm 1956, 1964.

Tháp Bằng An

Tháp Bằng An thuộc xã Điện An, huyện Điện Bàn, cách thành phố Đà Nẵng chửng 30 km, cách Hội An chừng 14 km. Tháp có niên đại khoảng cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10. Nếu nhìn từ phía bên ngoài, tháp Bằng An tựa như một chiếc Linga khổng lồ ở giữa một khoảng không gian bao la thoáng mát. Tháp được xây theo hình trụ bát giác mỗi cạnh rộng 4 m (cạnh trong tháp rộng 2,2 m). Tháp cao 21,5 m (gồm phần thân và mái tháp thân cao 12,7 m được bọc kín chỉ có một lối đi vào qua tiền sảnh dài 6 m, rộng 1,55 m. Chóp tháp nhọn, thon, bên trong thờ một Linga bằng đá – biểu tượng của thần Siva tượng trưng cho sức mạnh (nay chỉ còn bệ thờ). Bên ngoài, ngay cửa ra vào có hai tượng Gajasimha (con vật đầu voi, mình sư tử) bằng đá khá lớn. Theo sự đánh giá của các nhà nghiên cứu văn hóa Chăm thì tháp Bằng An là một di tích có giá trị cao về mặt lịch sử liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng của người Chăm. Vì vậy, tháp Bằng An hàng ngày đón khá nhiều khách đến thăm.

Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn

Khu di sản văn hóa Mỹ Sơn thuộc địa bàn xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 70 km về phía tây nam, cách Trà Kiệu khoảng 30 km về phía tây, cách thị xã Hội An khoảng 40 km. Khu đền tháp Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín đáo, có đường kính chừng 2 km, xung quanh là đồi núi.

Mỹ Sơn là thánh địa Ấn Độ giáo của Vương quốc Chămpa. Những dòng chữ ghi trên tấm bia sớm nhất ở Mỹ Sơn, có niên đại khoảng thế kỷ thứ 4 cho biết vua Bradravarman đã xây dựng một ngôi đền để dâng cúng vua thần Siva – Bhadresvara. Hơn hai thế kỷ sau đó, ngôi đền đầu tiên được xây dựng bằng gỗ đã bị thiêu hủy trong một trận hỏa hoạn lớn.

Vào đầu thế kỷ thứ 7, vua Sambhuvarman cho xây dựng lại ngôi đền thờ Bhadravara và đặt tên mới là Sambhu-Bhadravana còn tồn tại đến ngày nay. Các triều vua sau đó đều tu sửa các đền tháp cũ và xây dựng đền tháp mới để dâng lên các vị thần của họ.

Với hơn 70 công trình kiến trúc bằng gạch đá, được xây dựng từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 13, Mỹ Sơn trở thành trung tâm kiến trúc quan trọng nhất của Vương quốc Chămpa. Những đền thờ chính ở Mỹ Sơn thờ một bộ Linga hoặc hình tượng của thần Siva – Đấng bảo hộ của các dòng vua Chămpa. Vị thần được tôn thờ ở Mỹ Sơn là Bhadravara, là vị vua đã sáng lập dòng vua đầu tiên của vùng Amaravati vào cuối thế kỷ 4 kết hợp với Thần Siva, trở thành tín ngưỡng chính thờ thần – vua và tổ tiên hoàng tộc.

Vào năm 1898, di tích Mỹ Sơn được phát hiện bởi một học giả người Pháp tên là M.C Paris. Năm 1902, H. Parmentier đã hoàn thành việc kiểm kê các đền tháp ở Mỹ Sơn, ông ta chia các đền tháp ở đây ra làm nhiều nhóm: A, A’, B, C, D … thể hiện gần như tất cả các phong cách trong nghệ thuật Chămpa:

- Phong cách Mỹ Sơn E1 (phong cách Mỹ Sơn cổ, thế kỷ 7-8): E1, F1.

- Phong cách Hòa Lai (thế 8-9): A13, C7

- Phong cách Đồng Dương (thế kỷ 9): A10, B4

- Phong cách Pô Nagar (thế kỷ 11): E4, K

- Phong cách Mỹ Sơn A1 (thế kỷ 10): A1, B2, B5, B6, B8, C1, C2, C3, C4, C5, C6, D1, D2, D4.

- Phong cách Bình Định và phong cách cuối (thế kỷ 12-13): B1, nhóm G, nhóm H …

Công trình kiến trúc lớn nhất là đền thờ A1, cao 24 m, có 6 tháp phụ chung quanh, công trình này được đánh giá là kiệt tác của kiến trúc Chămpa, nhưng tiếc thay nó đã bị bom Mỹ đánh sập vào cuối năm 1969.

Mỹ Sơn đã được trùng tu bởi E.F.E.O (Ecole Francaise d’Extreme Orient) trong thời gian từ 1937 đến 1944, nhưng khu vực này đã bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh.

Đến năm 1975, trong số 32 di tích còn lại, chỉ có khoảng 20 đền, tháp còn giữ được dáng vẻ ban đầu.

Từ năm 1981 đến 1991, Mỹ Sơn được bảo quản và tu sửa từng phần với sự giúp đỡ về chuyên môn của công ty P.K.Z (Ba Lan).

Phần lớn các tác phẩm điêu khắc ở Mỹ Sơn đã được người Pháp thu gom về Đà Nẵng vào những năm đầu thế kỷ 20 và được trưng bày tại Bảo tàng điêu khắc Chămpa. Khu di tích Mỹ Sơn đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới tháng 12 năm 1999.

Tháp Chiên Đàn

Nhóm ba tháp Chăm đứng song song với nhau theo trục bắc – nam, hường mặt về phía đông, bên cạnh quốc lộ 1, xã Tam An, cách thị xã Tam Kỳ 5 km về phía bắc.

Chỉ có tháp Trung tâm giữ được khá nguyên vẹn, còn tháp Bắc và tháp Nam đã mất các tầng phía trên. Cả 3 tháp có hình dạng giống nhau, đế tháp hình vuông, mái tháp là các tầng thu nhỏ dần lên trên. Trên thân tháp Chiên Đàn không có hoa văn trang trí, các cột ốp tường nhô ra vừa phải. Mỗi tháp có 3 cửa giả và một cửa ra vào, phía trên cửa giả có vòm uốn cong nhọn hình lá đề. Trên các đường điềm mái bằng sa thạch có chạm một dãy mặt Kala.

Tại khu vực này còn có phòng trưng bày hiện vật Chămpa với nhiều bức phù điêu; tượng người: nữ thần, vũ nữ, các chiến sĩ cầm vũ khí; tượng linh vật: rắn Naga, chim thần Garuda, voi, sư tử, bia đá … có giá trị nghệ thuật cao được các nhà nghiên cứu và du khách quan tâm. Những tác phẩm điêu khắc trên mang phong cách nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chiên Đàn, có niên đại vào nửa cuối thế kỷ 10, là giai đoạn chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn và phong cách Bình Định.

Tháp Khương Mỹ

Di tích thuộc xã Tam Xuân, huyện Núi Thành, cách thị xã Tam Kỳ 2 km về phía tây nam, đây là công trình kiến trúc tôn giáo của dân tộc Chămpa. Cụm kiến trúc này gồm 3 tháp liên hoàn nằm kề nhau theo trục Bắc – Nam. Cửa ra vào ở hường đông và 5 cửa giả (1 ở phía tây, phía bắc và năm mỗi bên tường có 2 cửa).

Nhóm tháp Khương Mỹ là kiểu tháp Chămpa truyền thống: đế gần vuông, mái tháp gồm 3 tầng, tầng trên là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới, trên cùng là chóp bằng sa thạch. Nhiều tác phẩm điêu khắc tìm thấy ở đây mang tính Vishnu giáo nên Khương Mỹ được xem là một khu đền thờ thần Vishnu. Phần lớn hiện vật như đài thờ, tượng, phù điêu … được trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm – Đà Nằng. Các nhà nghiên cứu xếp chúng vào phong cách riêng, phong cách Khương Mỹ (giữa phong cách Đồng Dương và phong cách Trà Kiệu).

Kinh thành Trà Kiệu

Di tích này thuộc làng Trà Kiệu, xã Duy Xuyên, huyện Duy Sơn, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 45 km về phía tây nam, từ quốc lộ 1 rẽ vào đường 610, trên đường đến Mỹ Sơn. Dấu vết để lại chỉ còn một số đoạn tường thành cao 3 m, chân thành dày 6 m, gồm 3 lớp: 2 lớp tường gạch phía ngoài và trong, giữa là lớp đất sét dày 3,3 m. Trà Kiệu – hay kinh thành Simhapura (thành Sư Tử) – từ thế kỷ IV đến đầu thế kỷ XI là trung tâm chính trị quan trọng của Vương quốc Chămpa, được xây vào khoảng cuối thế kỷ IV dưới triều vua Bhadravarman.

Trà Kiệu được các nhà khảo cổ học người Pháp tổ chức khai quật lần đầu vào năm 1927-1928. Họ tìm thấy toàn bộ nền móng các nhóm tháp phía bắc thành. Phần lớn các tác phẩm điêu khắc mang phong cách Trà Kiệu, phát hiện vào những năm đầu của thế kỷ 20, như tượng thờ, đài thờ, các vật trang trí kiến trúc … được trưng bày tại bảo tàng Điêu khắc Chăm – Đà Nẵng.

Nhà thờ Trà Kiệu

Nhà thờ nằm trong khu vực thành cổ Trà Kiệu, được xây vào năm 1722; đến năm 1865 nhà thờ được di chuyển đến địa điểm hiện nay.

Thánh đường hiện tại do linh mục Phê rô Lê Như Hảo xây vào năm 1971 với kiến trúc nhà thờ phương Tây thời kỳ ánh sáng kết hợp những nét hoa văn mang đậm tính dân tộc.

Trước cổng vào thánh đường là 2 con rồng dài 20 m uốn lượn theo đường lên hành lang tầng trên vào chính điện nhà thờ.

Bên cạnh nhà thờ còn có tu viện Mến Thánh giá (xây dựng năm 1867), nhà truyền thống và nhà thờ Đức Mẹ (xây năm 1898) trên đồi cao 60 m.

DANH THẮNG

Bãi tắm Cửa Đại

Thuộc phường Cẩm An, thị xã Hội An. Cửa Đại nằm cách đô thị cổ Hội An 5 km về phía đông theo đường 608 nối dài. Đây là một bãi tắm lý tưởng, rộng khoảng vài chục ha với dải cát trắng mịn, nước trong xanh, sóng nhỏ và luôn được mặt trời chiếu sáng. Cửa Đại là nơi thích hợp để xây dựng khu du lịch vớt nhiều loại hình vui chơi giải trí hấp dẫn: tắm biển, thể thao nước, nghỉ dưỡng.

Cù Lao Chàm

Cách thị xã Hội An 35 km về phía biển Đông là quần đảo Cù Lao Chàm gồm 7 hòn đảo: hòn Lao (hòn Ông) là hòn đảo lớn nhất, đông dân nhất; hòn Khô Mẹ, hòn Khô Con, hòn Tai, hòn Dài, hòn Lá, hòn Mồ.

Các nhà khảo cổ cho rằng cách đây 3000 năm, Cù Lao Chàm đã có cư dân sinh sống. 1000 năm trước đã có sự giao lưu buôn bán với nước ngoài. Trên đảo còn có một số di tích cổ như chùa Hải Tạng được xây dựng năm 1758 thờ Phật, miếu thờ Thần Yến Sào (năm 1843), giếng nước cổ của người Chăm. Cù Lao Chàm còn có nhiều cảnh đẹp thơ mộng, những bãi tắm cát trắng hoang sơ với nước biển xanh: bãi Ông, bãi Bìm, bãi Chồng, bãi Bấc; cùng các địa danh gợi trí tò mò: suối tình, cầu Mơ, suối Ông; nơi du khách nghỉ ngơi thư giãn hay săn thú, câu cá, câu mực trên biển. Đến đây du khách cũng có dịp xem những tổ yến bám trên các vách đá chênh vênh. Cù Lao Chàm còn nổi tiếng với hải sản quí như mực, tôm hùm, vây cá, bào ngư, cá hồng, cá mú, trứng vít, yến sào … những vật lưu niệm hấp dẫn như ngọc trai, ốc xà cử, đồi mồi, san hô …

Sông Thu Bồn

Là một trong những con sông đẹp đã từng đi vào thơ ca Việt Nam. Sông Thu Bồn bắt nguồn từ đỉnh Ngọc Linh cao 2.598 m, chảy qua vùng núi phía tây nam, hòa cùng sông Tiên, sông Tranh tại Quế Tân, chảy qua các vùng: Quế Sơn, Đại Lộc, Duy Xuyên và Điện Bàn, phố cổ Hội An rồi đổ ra biển Cửa Đại.

Sông Thu Bồn chảy qua nhiều vùng có thắng cảnh đẹp, nhiều làng quê nổi tiếng về cây ăn quả như làng Đại Bường, về làng nghề truyền thống như làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà và chảy qua các kiến trúc văn hóa Chămpa độc đáo của vùng Quảng Nam.

Vào ngày đẹp trời, du khách đi du lịch bằng thuyền vừa và nhỏ trên sông để thưởng thức các thắng cảnh hai bên bà sông hoặc kết hợp thăm thú các làng nghề, các làng trồng cây trái ven sông.

Bãi tắm Tam Thanh

Thuộc xã Tam Thanh, thị xã Tam Kỳ. Nằm cách tỉnh lỵ Tam Kỳ 7 km về phía đông, là một bãi tắm sạch đẹp, chan hòa ánh nắng. Bãi Tam Thanh rộng khoảng vài chục ha, thích hợp để xây dựng thành khu du lịch sinh thái biển có quy mô lớn.

Bãi Rạng

Thuộc xã Tam Nghĩa, huyện Núi Thành, cách thị trấn Núi Thành về phía đông chừng 5 km, bãi Rạng nằm dọc căn cứ Chu Lai – nơi còn lưu giữ những lô cốt ám khói của các sư đoàn thiện chiến trong quân đội Mỹ xưa kia.

Bãi tắm biển Rạng là một bãi tắm đẹp, một vẻ đẹp nguyên sơ với những ghềnh đá và ngọn đồi thấp ăn thông ra biển, tạo nên khung cảnh kỳ thú. Bãi cát dài, trắng phau mịn màng, bên cạnh là rừng dương liễu tươi xanh mát rượi. Sự hoang sơ của bãi Rạng làm cho con người dễ hòa quyện với thiên nhiên, biển cả. Từ đây du khách có thể ghé thăm tượng đài chiến thắng Núi Thành nằm cách đó không xa, nơi ghi công chiến thắng vang dội của quân giải phóng vào ngày 26/5/1965.

Mỏm Bàn Than

Thuộc xã Tam Hải, huyện Núi Thành, ở về hướng bắc Bãi Rạng. Trên dải biển xanh cát trắng bất chợt nổi lên một vách đá, sắc đen như than, kéo dài hơn 2 km, cao 40 m hòa quyện với trời và biển tạo nên cảm giác chênh vênh đến choáng ngợp. Bàn Than được mệnh danh là thắng cảnh dành cho những người cảm giác mạnh, thật sự hấp dẫn trong những chương trình du lịch mạo hiểm. Bàn Than ở ngay cạnh căn cứ quân sự Chu Lai (nơi đóng quân của 6 sư đoàn lính Mỹ trước đây) và cách quốc lộ số 1 khoảng 8 km về phía đông.

Thắng cảnh Hòn Kẽm – Đá Dừng

Hòn Kẽm – Đá Dừng là khu vực có 2 dãy núi đá ở hai bên bờ sông Thu Bồn thuộc địa phận 2 xã Quế Lâm và Quế Phước, huyện Quế Sơn. Hai ngọn núi đá với những hình thù kỳ dị, liêu xiêu nhô ra ngăn cản dòng chảy Thu Bồn, con sông lớn nhất của tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi. Thắng cảnh này đã từng đi vào thơ ca của Việt Nam.

Sự cuốn hút của Hòn Kẽm – Đá Dừng không chỉ thể hiện bởi cảnh quan sông núi hữu tình mà còn hấp dẫn bởi những dòng chữ cổ Chiêm Thành khắc ghi trên những phiến đá nặng hàng mấy chục tấn đứng sừng sững soi mình xuống dòng sông Thu Bồn. Có thể đến đây bằng thuyền đi từ Hội An, Vĩnh Điện lên, kết hợp ghé thăm thánh địa Mỹ Sơn, hoặc đi đường bộ qua đèo Le ở Quế Sơn rồi dừng ở chợ Trung Phước, sau đó thuê thuyền máy đi Hòn Kẽm – Đá Dừng. Du khách sẽ đi qua một vùng phong cảnh đẹp, với sông núi hùng vĩ, những bãi dâu, bãi bắp xanh tốt, những vạn đò mua bán tấp nập trên sông. Dừng ở chợ Trung Phước, khách có thể qua sông ghé thăm làng cây ăn quả Đại Bường, nơi có nhiều trái cây nổi tiếng của Quảng Nam.

Suối Tiên (Quế Sơn)

Thuộc địa phận xã Quế Hiệp, huyện Quế Sơn. Suối Tiên là thắng cảnh hữu tình gồm 13 thác nước liên hoàn ngày đêm rì rào chảy giữa vùng núi non hùng vĩ, nơi đây thích hợp với các loại hình du lịch: dã ngoại, leo núi, săn bắn … Nằm kề Suối Tiên là di tích căn cứ cua tiểu đoàn thanh niên xung phong Bà Thao trong thời kỳ chống Mỹ.

Hồ Phú Ninh

Phú Ninh là hồ nhân tạo thuộc huyện Tam Kỳ tỉnh Quảng Nam. Đây là một vùng sinh thái đa dạng có tổng diện tích trên 23,4 nghìn ha, trong đó diện tích mặt hồ là 3.433 ha.

Bao quanh hồ là những núi non, rừng, hồ, suối với 70 loài gỗ, 170 loài dược liệu và cây cho quả; động vật có nhiều loài chim, 34 loài thú, 26 loài bò sát, trong đó có nhiều loài động vật quý hiếm như khỉ mặt đỏ, sói đỏ, gấu ngựa, khướu đầu trắng, vẹt ngực đỏ … tạo thành khu du lịch sinh thái rất hấp dẫn. Tại thung lũng Chấp Trà còn có mỏ nước khoáng nóng tự nhiên với nhiều nguyên tố vi lượng có tác dụng chữa bệnh rất tốt.

Hồ Phú Ninh đã và đang trở thành một điểm du lịch, nghỉ dưỡng hấp dẫn với nhiều loại hình vui chơi giải trí.

Làng mộc Kim Bồng

Thuộc xã Cẩm Kim, Hội An. Làng Kim Bồng đã nổi tiếng từ rất lâu với nghề chạm trổ, điêu khắc gỗ

Nghề mộc của làng có nguồn gốc từ miền Bắc. Qua quá trình giao lưu, các nghệ nhân mộc Kim Bồng đã tiếp thu một số nét tinh hoa của các truyền thống điêu khắc chạm trổ Chiêm Thành, Trung Hoa, Nhật Bản … kết hợp với tài nghệ điêu luyện của riêng mình để làm nên những tác phẩm mang đầy tính mỹ thuật và triết học.

Các sản phẩm của làng mộc Kim Bồng đã có mặt ở nhiều địa phương trong nước.

Làng gốm Thanh Hà

Làng gốm Thanh Hà thuộc phường Thanh Hà, thị xã Hội An. Nghề gốm của làng có nguồn gốc từ Thanh hóa, sau khi đã tiếp thu một số kỹ thuật làm gốm của đất Quảng đã hình thành nên một làng nghề với các sản phẩm gốm phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày như chén, bát, chum, vại, bình hoa, chậu cảnh … Với nguyên liệu chính là đất sét với tài chế tác ở đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, các sản phẩm của gốm Thanh Hà mang nhiều hình dáng, màu sắc, độ bền rất riêng biệt.

Đúc đồng Phước Kiều

Làng Phước Kiều thuộc xã Điện Phương, huyện Điện Bàn. Người thợ đúc Phước Kiều tạo ra các sản phẩm đủ loại phục vụ cho việc tế lễ, hội hè và vật dùng sinh hoạt hàng ngày như: chuông đồng, chiêng, kiểng, mõ, phèng la, lư hương, chân đèn, bình cổ … và một số nhạc cụ bằng đồng. Các nhạc cụ này có âm thanh riêng biệt, rất đặc thù. Đó là ở kỹ thuật pha trộn các kim loại khác nhau trong quá trình đúc đồng mà chỉ có những người thợ lành nghề mới làm được.

QUẢNG NGÃI

Diện tích: 5.135 km²

Dân số (2001): 1.206. 400 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Quảng Ngãi

Các huyện: Lý Sơn, Bình Sơn, Trà Bồng, Sơn Tịnh, Sơn Tây, Sơn Hà, Tư Nghia, Nghĩa Hành, Minh Long, Mộ Đức, Đức Phổ, Ba Tơ.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hrê, Co, Xơ Đăng

Tỉnh Quảng Ngãi nằm ở vùng duyên hải miền Trung, lưng tựa vào dãy Trường Sơn, mặt hướng ra biển Đông, phía bắc giáp Quảng Nam, phía nam giáp Bình Định, phía tây nam giáp Kon Tum. Bờ biển Quảng Ngãi dài 135 km, ngoài khơi có đảo Lý Sơn. Ở vào vị trí chính giữa của đất nước (cách thủ đô Hà Nội 883 km), Quảng Ngãi có quốc lộ 1A chạy qua tỉnh, quốc lộ 24A nối Quảng Ngãi với Tây Nguyên, Lào và vùng đông bắc Thái Lan.

Địa hình có 4 vùng: vùng núi, vùng giáp núi, vùng đồng bằng và vùng hải đảo. Các sông chính chảy qua tỉnh là sông Trà Khúc, sông Trà Bồng, sông Vệ.

Khí hậu Quảng Ngãi khá khắc nghiệt. Nhiệt độ trung bình năm từ 25,5-26,5°C, nhiệt độ cao nhất lên đến 41°C và thấp nhất là 12°C. Mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12, mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 8 và lạnh nhất từ tháng 1 đến tháng 3. Lượng mưa trung bình năm 1.900 mm, cao nhất lên đến 3.500 mm. Mùa mưa thường hay gây lũ lụt lớn.

Thị xã Quảng Ngãi được xây dựng trên bờ sông Trà Khúc. Từ xa xưa đã có những bánh xe nước to lớn quay suốt ngày đêm, vừa tô đẹp cho phong cảnh, vừa cấp nước cho các ruộng lúa, ruộng mía, nguyên liệu làm ra các loại đường cát, đường phèn, đường phổi, mạch nha, kẹo gương nổi tiếng đất nước.

Quảng Ngãi có cảng Dung Quất, một cảng lớn có độ sâu lý tưởng đang được khởi công xây dựng. Trong tương lai Dung Quất sẽ trở thành một cảng dầu khí lớn nhất Việt Nam cùng với thành phố Vạn Tường hiện đại. Quảng Ngãi mảnh đất giàu tiềm năng đang chờ đợi đầu tư hơn nữa để trở thành một trong những trung tâm phát triển ở miền Trung và là điểm du lịch thu hút khách trong và ngoài nước.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Quảng Ngãi là tỉnh có nền văn hóa lâu đời, nhiều di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh như cảnh đẹp núi Ấn, sông Trà Khúc, Cổ Lũy Cô thôn rợp mát bóng dừa, bãi biển Mỹ Khê nước trong xanh, bãi tắm Sa Huỳnh cát trắng, lộng gió, di tích kiến trúc thành cổ Châu Sa, nằm kề bên bờ bắc của sông Trà gần cửa biển, các di tích văn hóa Sa Huỳnh, mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng …

Phần đông dân Quảng Ngãi là người Việt (Kinh) chiếm 88,9% dãn số ở tỉnh, ngoài ra còn có đồng bào các dân tộc: Hrê 8,5%, Cơ-ho 1,8%, Xơ Đăng … Người dân Quảng Ngãi chăm chỉ và tằn tiện. Do diện tích đất trồng trọt ít và kém màu mỡ, họ phải lên núi khai đất, mở trại. Quảng Ngãi không có mấy đình chùa và nhà thờ họ. Đồng bào Quảng Ngãi vốn có truyền thống cách mạng trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Đến Quảng Ngãi, đu khách có dịp thăm lại chiến trường xưa, những di tích lịch sử như căn cứ địa Ba Tơ, chiếc nôi cách mạng đầu tiên ở miền Trung; di tích khởi nghĩa Trà Bồng, quê hương của những rừng quế bạt ngàn, di tích tội ác chiến tranh Sơn Mỹ; chiến thắng Ba Gia; chiến thắng Vạn Tường, một chiến trường xưa đầy ác liệt đã đi vào lịch sử. Nếu về Quảng Ngãi đúng vào dịp lễ hội bạn sẽ được chiêm ngưỡng lễ hội cúng Cá Ông, lễ hội đua thuyền trên sông Trà, sông Vệ v.v … Nghe hát sắc bùa, hát bả trạo ở Đức Phổ, Bình Sơn, thăm các làng nghề truyền thống, các làng văn hóa dân tộc.

Lễ hội cúng Cá Ông

Lễ cúng Cá Ông hay lễ hội Nghinh Ông gắn liền với tục thờ cá ông của ngư dân ven biển nước ta từ đèo Ngang đến Hà Tiên, đảo Phú Quốc, được tổ chức vào đầu mùa đánh cá ở hầu hết các làng chài.

Đây là loại lễ hội nước lớn nhất của ngư dân vùng biển tại tỉnh Quảng Ngãi. Đã từ lâu họ quan niệm rằng cá ông là sinh vật thiêng liêng ở biển, là cứu tinh của những người đi biển.

Lễ cúng cá ông được tổ chức hàng năm tại các miếu thờ cá ông, các nghi thức lễ bái nghiêm ngặt, thu hút đông đảo cư dân tham dự. Trong ngày lễ, lăng thờ được trang hoàng rực rỡ, trang nghiêm, có giăng đèn kết hoa. Tại nhà dân đặt bàn hương án, nhang đèn, bánh trái, hoa, xôi … ban đêm có treo đèn lồng. Mọi tàu thuyền của ngư dân đều đậu ở bến. Lễ hội còn diễn ra trên biển ở ngoài khơi. Phần hội có tổ chức, vui chơi hát bả trạo và hát bội.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Di tích khảo cổ Sa Huỳnh

Cách thị xã Quảng Ngãi 60 km về hướng đông nam thuộc 2 xã Phổ Thạch và Phổ Khánh, huyện Đức Phổ, kề bên khu du lịch biển Sa Huỳnh.

Di tích khảo cổ Sa Huỳnh với các di chỉ khu mộ táng ở cồn cát ven biển được khai quật là mốc chỉ dẫn về sự có mặt người Sa Huỳnh trên đất Quảng Ngãi thuộc giai đoạn thời kỳ đồ sắt (cách đây trên 2.000 năm).

Di tích khảo cổ Sa Huỳnh có giá trị khảo cổ cao, thu hút khách du lịch đến tham quan nghiên cứu về nền văn hóa Sa Huỳnh tại Việt Nam. Những di chỉ quý hiếm đang được lưu giữ tại đây.

Thành cổ Châu Sa

Một thành Chăm cổ còn khá nguyên vẹn được xây dựng vào thế kỷ 10, cao 5 m, hình vuông có hai vòng thành nội và ngoại, mỗi cạnh dài 800 m. Thành Châu Sa thuộc thôn Phú Bình, xã Tịnh Châu, huyện Sơn Tịnh, cách thị xã Quảng Ngãi 8 km về hướng đông bắc, trên bờ bắc gần cửa biển sông Trà. Nơi đây đã có một thời nhộn nhịp với những nghề: trồng lúa, làm gốm, trao đổi buôn bán với bên ngoài của cư dân Chămpa thế kỷ 9-14. Thành Châu Sa còn có di tích đồn Cồn Lũy nằm ở thắng cảnh núi Phú Thọ – Cổ Lũy Cô thôn. Thành này cao 25 m xây nhô ra biển án ngữ cửa Đại bảo vệ thành Châu Sa.

Chứng tích Sơn Mỹ

Khu chứng tích được xây dựng năm 1976 trên địa phận thôn Tư Cung xã Tịnh Khê huyện Sơn Tịnh. Quần thể khu chứng tích nằm trên phần đất từng xảy ra vụ thảm sát dã man của quân đội Mỹ đối với người dân địa phương vào sáng ngày 16/3/1968. Tại đây 504 người đã bị giết thảm thương với nhiều hình thức: bắn chết, lựu đạn ném vào hầm, thiêu cháy, quẳng xuống giếng … hầu hết là người già, phụ nữ và trẻ em.

Từ cổng đi vào, ở phía cuối con đường là tượng đài chính nghi ngút khói hương. Trên bệ là nhóm tượng các nạn nhân đau đớn tột cùng trước cái chết. Hai bên lối vào còn nhiều tượng cỡ nhỏ miêu tả tư thế của những nạn nhân xấu số. Nhà Chứng tích nằm bên trái lối vào. Đó đây và phía trước Nhà Chứng tích là những cây xén tỉa hình các nấm mồ. Các vật trưng bày trong Nhà Chứng tích là những tư liệu, ảnh, vật dụng minh chứng về vụ thảm sát.

Ngoài khuôn viên Nhà Chứng tích còn có con mương là nơi thảm sát tập thể 170 người; 24 nền nhà với 24 tấm bia của 24 gia đình không còn người sống sót, trên mỗi tấm bia đều ghi tên tuổi những thành viên trong gia đình; nấm mồ chôn chung 11 người; giếng nước nơi cụ Hương Thơ bị đẩy xuống …

Chứng tích Sơn Mỹ không phải là nơi khơi gợi sự thù hận mà mỗi người khi tới đây có dịp nhìn lại quá khứ đau thương đế phấn đấu cho một tương lai tốt đẹp hơn.

Chùa Ông

Chùa cách thị xã Quảng Ngãi 10 km về hướng đông, thuộc địa phận xã Nghĩa Hòa, huyện Tư Nghĩa. Trong dân gian chùa ông còn gọi là Quan Thánh tự, thờ phụng ba vị thánh: Quan Công, Chu Thương và Quan Bình. Chùa ông do người Hoa sinh sống tại Quảng Ngãi, thuộc tộc họ Minh Hương (dòng Phúc Kiến – Trung Quốc) đứng ra xây dựng vào cuối thế kỷ 18. Kiến trúc chùa nay vẫn giữ nguyên vẹn như xưa theo thứ tự: cổng tam quan, bình phong biểu trụ, lầu trống chuông và chùa. Chùa bao gồm: tiền đường, chánh điện và hậu cung. Đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật tôn giáo được làm công phu và đẹp. Tất cả các câu đầu, đòn bẩy, xà ngang chạm trổ hình người, hoa lá, cỏ cây sinh động. Khám thờ Quan Công bằng gỗ được chạm khắc công phu tỉ mỉ toát lên vẻ uy nghiêm thần bí. Trong chùa còn lưu giữ các di vật và rất nhiều pho tượng cổ quí giá. Chùa Ông ở phố cổ Thu Xà, (nay đã bị chiến tranh phá hủy) là điểm tham quan được du khách đặc biệt là cộng đồng người Hoa ưa thích.

Di tích chùa Hang

Chùa Hang thuộc xã Lý Hải, ở phía đông nam huyện đảo Lý Sơn. Chùa Hang do các vị Tiền hiền họ Trần ra khai khẩn hoang đảo, mở đất dựng làng Lý Hải, Lý Vĩnh xưa dựng vào thời vua Lê Kính Tông, cách đây khoảng hơn 300 năm.

Gọi là chùa Hang bởi chùa nằm trong hang núi. Muốn đến chùa phải men theo con đường độc đạo cheo leo vách núi sát mép biển lên cao dần rồi xuống hơn 40 bậc mới đến. Trước sân chùa một tượng Quan Âm cao hơn 7 m đứng trên bệ giữa hồ sen nhìn ra biển cả mênh mông. Quanh đó, những cây bàng biển cổ thụ hàng trăm năm tuổi gốc rễ sù sì, cành lá sum suê xoè tán xanh che bóng mát rượi. Trước cửa chùa là những bãi đá san hô được sóng đẽo gọt. Sát mép biển, bãi cát vàng sạch tinh lấp lánh vỏ sò, vỏ ốc. Chùa còn được gọi là Thiên Không Thạch Tự (chùa đá trời sinh) ở trong lòng hang sâu và rộng có thể chứa một lúc hàng trăm người. Trong chùa có bàn thờ Phật Di Đà, Như Lai, Di Lặc, Sư tổ Đạt Ma và các sư tổ trụ trì. Các bệ đá thờ được tạo từ bệ đá thiên nhiên càng tăng thêm vẻ thâm nghiêm, huyền bí. Cạnh chùa Hang về phía nam còn nhiều hang động to nhỏ, cao thấp khác nhau, muôn hình kỳ thú.

Chùa là di tích kiến trúc nghệ thuật tôn giáo vừa là thắng cảnh đẹp trên đảo Lý Sơn.

Di tích Ba Tơ

Di tích thuộc xã Ba Đông, huyện Ba Tơ, cách thị xã Quảng Ngãi 60 km về hướng tây nam. Là di tích lịch sử cách mạng Việt Nam trong những năm 1942-1945. Nơi đây có 9 điểm di tích để lại dấu ấn của cuộc khởi nghĩa Ba Tơ và chính quyền cách mạng đầu tiên được thành lập tại tỉnh Quảng Ngãi.

Di tích Ba Tơ được tỉnh đầu tư để xây dựng thành các làng dân tộc kiểu mẫu.

Di tích Chiến thắng Vạn Tường

Khu di tích Chiến thắng Vạn Tường cách thị xã Quảng Ngãi chừng 35 km. Cụm di tích có một số hạng mục: bia ghi lại chiến công oanh liệt của đại đội 1, tiểu đoàn 40, trung đoàn 1 quân Giải phóng và nhân dân Quảng Ngãi đã chiến đấu ngoan cường bẻ gãy mũi tiến công bằng xe tăng và diệt hàng trăm tên địch ngày 18 tháng 8 năm 1965; một đoạn chiến hào; xác những chiếc xe tăng của địch đã bắn cháy trong trận càn, đang được bảo quản trong hai ngôi nhà … Nơi đây đã trở thành Chiến hào thép Lộc Tự trong trận chống càn lịch sử năm ấy.

Chùa Thiên Ấn

Chùa toạ lạc trên núi Thiên Ấn thuộc xã Tịnh Ấn, huyện Sơn Tịnh. Chùa do Hòa thượng Pháp Hoa dựng vào thời Hậu Lê. Chùa còn được chúa Nguyễn ban biển ngạch đặt tên “Thiên Ấn tự”. Trước chùa có giếng cổ nước trong. Tương truyền vị Hòa thượng khi dựng xong chùa, thấy chùa hiếm nước, bèn tự mình khổ công đào giếng này trong suốt 20 năm. Giếng đào xong thì sư mất. Năm 1947, chùa bị hỏng hoàn toàn. Ngôi chùa hiện nay được xây dựng lại vào năm 1959 và hoàn thành năm 1961. Năm 1992 chùa được trùng tu.

Núi Thiên Ấn – sông Trà Khúc

Thiên Ấn là ngọn núi nằm ở tả ngạn sông Trà Khúc, phía bắc thị xã Quảng Ngãi. Núi cao 100 m, tựa hình một chiếc ấn, bốn phía sườn có hình thang cân. Giữa thiên nhiên thoáng đãng, ngọn núi như chiếc ấn của trời cao niêm xuống dòng sông xanh nên người xưa gọi là Thiên Ấn niêm hà. Năm Minh Mạng thứ 13 (1830), núi được liệt vào hàng danh sơn và ghi vào điển tích.

Trên đỉnh núi có ngôi chùa cổ nằm dưới bóng cây cổ thụ, được Chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển ngạch “Sắc Tứ Thiên ấn tự” vào năm 1716. Cũng trên đỉnh núi còn có một khu bảo tháp gìn giữ thi hài các vị sư tổ trụ trì và mộ nhà yêu nước Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947).

Núi Thiên Ấn là đệ nhất thắng cảnh và là “núi thiêng” của người Quảng Ngãi. Năm 1990 núi Thiên Ấn – chùa Thiên Ấn – mộ cụ Huynh đã được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích quốc gia.

Bãi biển Sa Huỳnh

Từ Hà Nội bạn có thể đi ô tô hoặc xe lửa để tới Sa Huỳnh. Nếu đi xe lửa, tàu sẽ dừng tại ga Sa Huỳnh ở cây số 985. Bãi biển nằm sát quốc lộ 1, thật là một điểm du lịch lý tưởng. Chính vì vậy ngành Du lịch đã cho xây dựng khách sạn Sa Huỳnh để đón khách dừng chân nghỉ lại đôi, ba ngày tắm biển cho lại sức, rồi tiếp tục hành trình.

Nếu đi đường biển, bạn có thể xuất phát từ cảng Hải Phòng, cảng Sài Gòn hay bất cứ cảng nào thuận tiện cho bạn rồi cập bến cảng Sa Huỳnh.

Bãi biển Mỹ Khê

Bãi biển Mỹ Khê nằm trên quốc lộ 24B cách thị xã Quảng Ngãi 15 km, cách khu công nghiệp Dung Quất 25 km, cách khu chứng tích Sơn Mỹ 3 km, thuộc địa phận thôn Cổ Lũy, xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh. Mỹ Khê có bờ biển dài và rộng với không gian mênh mông, bãi cát mịn, độ dốc thoải, được che chắn kín đáo, phía sau là rặng phi lao xanh bạt ngàn, bên cạnh là con sông Kinh mang vị ngọt của thượng nguồn đổ về và vị mặn của biển đem lại nhiều đặc sản biển phong phú.

Hàng năm khách đến bãi biển Mỹ Khê ngày càng đông. Ngoài việc nghỉ ngơi, tắm biển và hít thở bầu không khí trong lành, du khách còn có dịp thăm quan tường niệm khu chứng tích chiến tranh Sơn Mỹ. Tỉnh Quảng Ngãi đã có qui hoạch tổng thể khu du lịch Mỹ Khê với diện tích 342 ha để xây dựng các khu vui chơi, giải trí và nghỉ ngơi như khách sạn Mỹ Khê, khu camping dành làm nơi cắm trại.

BÌNH ĐỊNH

Diện tích: 6.026 km²

Dân số (2001): 1.492.300 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Qui Nhơn

Các huyện: An Lão, Hoài Ân, Hoài Nhơn, Phú Mỹ, Phù Cát,Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, Vân Canh. An Nhơn, Tuy Phước.

Dân tộc: Việt (Kinh), Bana, Hrê, Chăm

Là một tỉnh duyên hải miền Trung, phía bắc giáp Quảng Ngãi, tây giáp Gia Lai, nam giáp Phú Yên, đông giáp biển Đông. Địa hình Bình Định đa dạng có vùng núi, vùng giáp núi, vùng đồng bằng và vùng bãi bồi ven biển. Bờ biển Bình Định dài hơn 100 km với nhiều đảo lớn, nhỏ ngoài khơi. Tỉnh có suối nước khoáng ở huyện Phù Cát.

Nhiệt độ trung bình cả năm là 26-28°C. Lượng mưa trung bình năm là 1.700-1.800 mm. Mùa mưa từ tháng 8 đến tháng 12, tập trung 70-80% lượng mưa cả năm.

Bình Định có đường giao thông thuận tiện, quốc lộ 1 chạy qua tỉnh, quốc lộ 19 nối Qui Nhơn với các tỉnh Tây Nguyên: Gia Lai và Kon Tum; tàu Thống Nhất dừng lại tại ga Mường Mán cách Qui Nhơn 11 km; sân bay Phù Cát cách Qui Nhơn 36 km về phía bắc; cảng biển Qui Nhơn là một cảng lớn của khu vực Nam Trung bộ.

Bình Định có nhiều đặc sản nổi tiếng gần xa như: tơ lụa, yến sào, tôm, cá, gỗ quí, trầm hương, dầu thực vật, gạo, đá ốp lát và hàng thủ công mỹ nghệ.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Bình Định là tỉnh có nền văn hóa lâu đời, nơi đây còn lưu giữ nhiều di tích kiến trúc và văn hóa của người Chăm, đặc biệt là thành cổ Chà Bàn, nơi đã từng là cố đô của vương triều Chămpa. Các cụm tháp Chàm có kiến trúc độc đáo như: tháp Dương Long, Bánh Ít, Cánh Tiên, tháp Đôi.

Bình Định là quê hương của người anh hùng dân tộc Quang Trung – Nguyễn Huệ đã từng vào Nam đánh tan quân xâm lược Xiêm ở Xoài Mút, ra Bắc phá tan 29 vạn quân Thanh thống nhất đất nước. Bình Định còn là một cái nôi của nghệ thuật tuồng, của dân ca bài chòi, của điệu múa trống trận Quang Trung độc đáo và môn phái võ Tây Sơn, thể hiện tính cách và sức sống mãnh liệt của người dân vùng đất này.

Vùng đất Bình Định có nhiều lễ hội truyền thống, xin điểm dưới đây một số lễ hội tiêu biểu:

Lễ cúng Cá Ông (Bình Định)

Ở các xã ven biển Bình Định thường niên mở hội cúng Cá Ông vào ngày 15/3 âm lịch tại các đền thờ Cá Ông. Theo truyền thuyết, Cá Voi thường cứu giúp thuyền và người bị nạn trên biển. Ngoài nghi lễ truyền thống, trong hội còn có hát bả trạo, hát bội.

Lễ hội Tây Sơn

Lễ hội Tây Sơn được tổ chức hàng năm vào ngày 5/1 âm lịch (chính hội), bắt đầu tổ chức từ ngày mồng bốn và kéo dài đến vài ngày sau tại xã Nghi Bình, huyện Tây Sơn để tưởng nhớ các thủ lĩnh của phong trào Tây Sơn, đặc biệt là người anh hùng áo vải Quang Trung và kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi Đống Đa (năm 1789), đánh thắng 29 vạn quân Thanh.

Ngoài nghi lễ truyền thống, hội còn có nhiều hoạt động văn hóa dân gian các dân tộc Việt, Bana; biểu diễn võ thuật như đấu võ, đánh côn, đi quyền … Tiết mục độc đáo của lễ hội là cuộc thi đánh trống bộ, mỗi bộ 12 chiếc trống da, còn gọi là trống trận Tây Sơn và diễn cảnh đánh trận giả làm sống lại khí thế hào hùng của nghĩa quân Tây Sơn năm xưa trên đất Tây Sơn – Bình Định.

Lễ hội Đổ Giàn

Tổ chức vào ngày 15/7 âm lịch hàng năm tại chùa Bà, làng An Thái, huyện An Nhơn. Ngoài ý nghĩa lễ Vu Lan – lễ báo hiếu nhà Phật, đây còn là hội đua tài của các võ sĩ của các làng võ quanh vùng. Trong lễ hội có nhiều sinh hoạt văn hóa, đặc biệt là hát bội. Phần chính của hội là tranh tài cướp heo quay, vật cúng thần từ trên giàn cao tung xuống mang về cho làng mình. Người thắng cuộc là người được nhân dân quý trọng.

Hội làng Thị Tứ

Làng Thị Tứ thuộc xã Đập Đá, huyện An Nhơn, là làng có truyền thống làm rèn và chạm vàng tây. Lễ hội hàng năm vào ngày 12/2 âm lịch để tưởng nhớ công ơn của ông Đào Giã Tượng, ông tổ của nghề rèn đã có công truyền nghề cho dân làng. Lễ hội diễn ra ở nhà thờ họ Đào để cúng lễ tổ sư nghề rèn, cỗ bàn rất linh đình. Sau lễ tế có vui chơi, ca hát văn nghệ.

Hội xuân chợ Gò

Hội xuân Chợ Gò được tổ chức vào 2 ngày: mồng 1 và mồng 2 Tết tại chợ Gò, Trường Úc, xã Phước Nghĩa, huyện Tuy Phước.

Trong hội chợ có bán nhiều hàng hóa, chủ yếu là trái cây các loại, đồ chơi trẻ em … và tổ chức nhiều trò chơi dân gian như chọi gà, hát bài chòi, cờ người, hái lộc, dạo cảnh …

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Nhà bảo tàng Quang Trung

Nguyễn Huệ là một anh hùng dân tộc có công dẹp loạn trong nước và đánh đuổi quân xâm lược. Năm 1788 ông thống lĩnh đại quân từ Phú Xuân (Huế) hành quân thần tốc 35 ngày đêm ra Bắc đánh tan 29 vạn quân Thanh xâm lược, giải phóng Thăng Long (nay là Hà Nội). Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế hiệu là Quang Trung.

Nhà bảo tàng Quang Trung và tượng đài người anh hùng được dựng trên khu đất nơi sinh ra Nguyễn Huệ ở làng Kiên Mỹ, xã Bình Thạnh, huyện Tây Sơn, cách thành phố Quy Nhơn khoảng 45 km.

Đến bảo tàng Quang Trung, du khách được xem các hiện vật trưng bày về những chiến tích của vua Quang Trung. Ngoài ra, du khách còn được thường thức điệu múa trống võ Tây Sơn, một môn võ truyền thống của Bình Định. Đặc biệt cô gái biểu diễn trống trận Quang Trung là cháu đời thứ 9 trong một gia đỉnh có truyền thống “chơi” trống trận.

Thành Hoàng Đế (thành Trà Bàn)

Thuộc địa phận xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn, cách thành phố Qui Nhơn 27 km về hướng tây bắc. Thành được xây dựng vào cuối thế kỷ 10, dưới triều đại vua Yangpuku Vijaya. Đây là kinh đô cuối cùng của Vương quốc Chămpa, các vua Chăm đã đóng ở đây từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 15.

Di tích hiện nay không còn nguyên vẹn, chỉ còn sót lại các bức tường thành. Tường thành xây bằng đá ong, có hào, đường lát đá hoa cương. Trong thành có những di tích cũ của người Chăm như giếng vuông, tượng nghê, voi, bên cửa hậu có gò Thập Tháp, trên gò vốn có 10 ngôi tháp Chàm. Đặc biệt có ngôi tháp Cánh Tiên cao gần 20 m, góc tháp có tượng rắn làm bằng đá trắng, 2 voi đá và nhiều tượng quái vật. Chùa Thập Tháp Di Đà nằm Ở phía bắc thành, chùa Nhạn Tháp ở phía nam thành là những ngôi chùa cổ, trong đó còn giữ được nhiều di tích, hiên vật liên quan đến văn hóa Chămpa và phong trào Tây Sơn.

Đến năm 1778, Nguyễn Nhạc tự xưng là Trung ương Hoàng đế, đóng đô ở đây gọi là Hoàng Đế thành; mở rộng về phía đông, xây dựng nhiều công trình lớn. Năm 1799, thành bị quân Nhà Nguyễn chiếm, đổi gọi là thành Bình Định. Năm 1814, nhà Nguyễn phá bỏ thành cũ, xây thành mới, cách thành cũ khoảng 5 km về phía nam.

Thành Thị Nại

Thành Thị Nại một thời từng là trung tâm của vương quốc Chămpa trong quá trình di từ đất Quảng Nam vào Quảng Ngãi trước áp lực của nhà nước phong kiến Đại Việt. Thị Nại là đô thị cổ đại duy nhất và lớn nhất của vương quốc Chămpa tồn tại trong suốt 5 thế kỷ (từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 15). Thị Nại cũng là cảng khẩu ven đầm, gần biển với hai chức năng quân cảng và thương cảng.

Theo các cứ liệu nghiên cứu lịch sử cho biết niên đại của thành Thị Nại (hay cảng Thị Nại) được xây cất sớm nhất là vào năm 803, muộn nhất là năm 1000, khi người Chàm dời vào đóng đô ở Đồ Bàn thì thành đã có rồi.

Thành Thị Nại cách bờ đông của đầm Thị Nại 5 km, cách thành Đồ Bàn 22 km ở phía tây – tây bắc, cách Tháp Đôi 24 km về hường đông – đông nam.

Thành hiện còn dài 200 m, dày khoảng 3 m, cao còn 1,8 m. Bờ thành nằm dọc sông Côn thuộc xã Phước Quang và một phần xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước.

Chùa Thập Tháp (Thập Tháp Di Đà Tự)

Chùa Thập Tháp do nhà sư Nguyên Thiều (pháp danh Siêu Bạch) dựng vào năm 1665, thời chúa Nguyễn Thái Tông, Nguyễn Phúc Tần, tại xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, ở cách thành phố Qui Nhơn 27 km về hướng tây bắc.

Chùa tọa lạc trong phạm vi thành Đồ Bàn, đế đô của vương triều Chămpa cũ, trên một ngọn đồi thoáng mát có dòng suối Bàn Khê chảy

bao quanh cùng với hồ sen tạo nên một khung cảnh tĩnh mịch. Trong khuôn viên chùa là vườn cây ăn trái xanh tốt. Chùa có lối kiến trúc phương đông theo hình chữ “khẩu” với 4 khu chính: Chính điện, Phương trượng, Đông đường và Tây đường. Chính điện có Đại Hùng bảo điện và 2 gian thờ phụ hai bên. Bên trong, nội thất trang trí, chạm trổ tinh vi với các họa tiết hoa sen, xấp sách, hoa cuộn trên gỗ quí, những đường nét rồng bay, phượng múa cách điệu rất trang nhã. Chùa xây bằng loại gạch nung màu đỏ lấy từ 10 tháp Chàm đã đổ nát ở đồi Long Bích, nên mới có tên

gọi Thập Tháp. Nhiều người cho rằng chùa còn toạ lạc trong vùng uyển!ăng của các triều đại vua chúa Chămpa trước vì chùa vẫn còn 3 giếng Chàm hình vuông, nước ngọt, trong vắt.

Là một trong những ngôi chùa lớn ở Bình Định, chùa Thập Tháp đã nhiều lần được tôn tạo, được các nhà văn hóa, khảo cổ chú ý nghiên cứu và được nhiều du khách đến thăm. Chùa đã được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa từ đầu năm 1990 và là một trong những điểm tham quan du lịch hấp dẫn của tỉnh Bình Định.

Chùa Long Khánh

Toạ lạc tại trung tâm thành phố Qui Nhơn, chùa được xây dựng dưới thời vua Lê Dụ Tông (thế kỷ 18). Chùa là nơi truyền bá tín ngưỡng Phật giáo trong vùng thời bấy giờ. Hiện nay chùa còn lưu giữ 2 hiện vật quí:

- Thái Bình Hồng Chung (chuông Hồng Thái) được đúc vào năm 1805, triều vua Gia Long.

- Tấm dấu biểu trưng “Long Khánh tự” được in vào năm 1813 triều vua Gia Long.

Chùa Sơn Long (chùa Hang)

Chùa nằm trên địa phận xã Nhơn Bình, thành phố Qui Nhơn. Chùa do Thiền sư Bửu Quang khởi dựng vào cuối thế kỷ 17, với tên là Thiên Thất Giang Long Ở huyện Tuy Viễn, phủ Tuy Ninh, trấn Bình Định (cũ). Đến năm 1744, chùa được Thiền sư Thanh Thiền cho di chuyển về địa điểm hiện nay và đổi tên chùa Sơn Long. Ngôi chùa hiện nay được trùng tu năm 1954. Trong khuôn viên chùa có vườn tháp.

Chùa Hang (chùa Thạch Cốc)

Chùa Hang còn gọi là Thạch Cốc tự hay Thiên Sanh Thạch tự, toạ lạc tại núi Ly Thạch, thuộc xã Mỹ Hòa, huyện Phú Mỹ. Từ Tp. Qui Nhơn theo quốc lộ 1A đi về hướng bắc, đến thị trấn Phù Mỹ 40 km. Sau đó đi thêm 4 km về hướng tây thì đến nơi. Chùa Hang tuy nhỏ, nhưng nó mang một nét đẹp riêng của chốn núi rừng thâm u, huyền bí.

Sau khi khởi hành từ chân núi đi qua nhiều bậc đá quanh co, khúc khuỷu, là đến sân chùa. Du khách nhìn thấy một tảng đá lớn từ bên trong sườn núi nhô ra ngoài trông như một mái hiên khổng lồ. Tảng đá dài hơn 10 m, rộng 5-6 m, mặt dưới nhẵn thín chỉ cách mặt đất chừng vài mét.

Dưới mái hiên “thiên tạo” ấy là miệng hang vòng dẫn vào lòng núi. Hang dài vài chục mét, rộng khoảng 5 m, giữa là bàn thờ Phật hương khói nghi ngút. Trước bàn thờ cũng có một miệng hang nữa đi vào lòng đất sâu thăm thẳm. Có nhiều người đoán rằng cái hang này thông ra biển cách xa đến 9 km. Phía sau bàn thờ Phật có đường đi thẳng lên đỉnh núi.

Hang lên trời này nhỏ hẹp, lòng hang chỉ lọt một người vào. Chùa được lập vào cuối thế kỷ 19 dưới triều vua Thành Thái.

Chùa Hang là một danh lam thắng cảnh có tiếng ở Bình Định. Vào những ngày lễ tết, tấp nập khách hành hương đến lễ bái và thăm viếng chùa. Sau khi viếng chùa xong, du khách ra khỏi hang sâu trèo lên mái hiên ngắm phong cảnh, sau lưng là đá núi lô nhô, cây cối xanh tốt. Còn trước mặt là ruộng vườn, nương rẫy trải dài một màu xanh bạt ngàn. Khói nhang bên trong hang nghi ngút toả ra quyện cùng sương núi, cảnh trí trở nên huyền ảo như chốn bồng lai tiên cảnh.

Tịnh xá Nguyên Thiều

Chùa được xây dựng vào năm 1956 trên một quả đồi gần tháp Bánh Ít, thuộc xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước. Bên phải Phật đài có bức tượng đức Phật Thích Ca màu trắng cao 15 m, ngồi thiền trên đài sen được dựng năm 1962. Hai bên thành bậc lên xuống Phật đài có chạm hình rồng uốn rất đẹp.

Hệ thống Tháp Chàm

Tháp Dương Long

Tháp thuộc xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn. Từ quốc lộ 1, tại Gò Găng, cách Qui Nhơn 40 km và Đà Nẵng 270 km có lối rẽ hướng tây vào sân bay Phù Cát. Trước cổng sân bay rẽ tay trái đi tiếp chừng 9 km nữa là tới.

Dương Long là một cụm gồm 3 tháp lớn nhất trong số các tháp Chàm hiện còn. Tháp giữa cao nhất, khoảng 35 m. Đây là cụm tháp được xây vào thế kỷ 12, có kiến trúc rất đẹp.

Phần thân tháp xây gạch, các góc được ghép những tảng đá lớn và các trang trí điêu khắc đều bằng đá. Cửa tháp quay hướng đông và được nâng lên khá cao, chừng khoảng 1,5 m và khung cửa là những khối đá lớn. Nửa phần trên của tháp gần như hoàn toàn bằng những khối đá được xếp chồng lên nhau rất khéo. Ở các góc là nhiều mảng chạm lớn với hình những con vật như chim thần Garuda, voi, đại bàng, … Các mặt phẳng của tường được phủ nhiều bức phù điêu lớn có hình lá đề mô tả cảnh múa

hát, tu sĩ. Những người này được thể hiện có đầu tương đối lớn, đội mũ có chỏm cao. Đặc biệt là những đỉnh tháp ở đây là những bông sen vĩ đại với nhiều lớp cánh hoa hơi hướng lên trên.

Mọi chi tiết trang trí ở tháp này đều rất lớn, trổ trên sa thạch, đường nét rõ ràng và còn giữ được rất tốt. Riêng những khối đá lớn trên mái đã bị xô lệch nhiều.

Tháp Bánh Ít

Nằm trên trên quả đồi cao thuộc thôn Đại Lộc, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, cách thành phố Qui Nhơn 25 km, khu tháp Bánh Ít hiện chỉ còn 4 tháp: tháp Chính, tháp Nam, tháp Cổng và tháp Đông. Tháp Chính cao 22 m. Kiến trúc các tháp Bánh Ít mang phong cách nghệ thuật điêu khắc Bình Định (thế kỷ 11, sau phong cách Mỹ Sơn A1, thế kỷ 10) với những đường gờ nhỏ chạy dọc tường, hoa văn trang trí hình hoa lá chỉ có trên các diềm mái và những cảnh ca múa trên các vòm cửa giả. Những bức phù điêu chạm khắc hình vũ nữ nhảy múa và nhiều tác phẩm điêu khắc có giá trị như tượng Siva bằng đá, tượng thần Ganesa, tượng nữ thần Uma, tượng thần Bhahma bằng đồng được phát hiện từ thời pháp thuộc (đã bị đem về Pháp) … đã được các nhà khảo cổ tìm thấy tại đây.

Di tích tháp Bánh Ít cũng hội tụ nhiều nét kiến trúc khác nhau, là một trong những công trình đền tháp lớn nhất còn lại của Vương triều Chămpa đang được các nhà nghiên cứu quan tâm.

Tháp Cánh Tiên

Tháp nằm giữa thành Đồ Bàn, thuộc xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn,cách thành phố Qui Nhơn 27 km về hướng tây bắc. Tháp Cánh Tiên có bề mặt vuông, nhiều tầng xây bằng gạch, cao gần 20 m, trông xa giống như đôi cánh của nàng tiên đang bay lên trời.

Đây là một trong những ngôi tháp điển hình cho phong cách kiến trúc Bình Định (thế kỷ 12). Kết cấu gồm tiền sảnh và điện thờ (tiền sảnh bị đổ sụp). Phía ngoài thân tháp, các mặt tường được trang trí những cột ốp và các khung dọc nhô ra. Khác với các tháp chàm khác, tháp Cánh Tiên được xây dựng một phần bằng sa thạch ở nửa phía ngoài các cột ốp tường và các góc diềm mái. Tại bốn góc mỗi tầng của tháp này là các chi tiết bằng đá hình đuôi phượng nhô ra.

Từ xa nhìn tháp Cánh Tiên còn có dáng như một ngọn lửa khổng lồ lung linh.

Tháp Đôi

Ở địa phận phường Đống Đa, thành phố Qui Nhơn, cách trung tâm thành phố 3 km. Tháp có niên đại vào khoảng cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13. Tháp đôi còn gọi là tháp Hưng Thạnh, hiện còn 2 ngôi tháp. Một tháp cao 18 m và một tháp cao 20 m. Cả 2 tháp có cấu trúc đặc biệt, không giống như các tháp Chăm nhiều tầng truyền thống. Tháp gồm 2 phần chính: thân tháp vuông và phần mái tháp mặt cong đều bằng nhau.

Ngoài những tháp kể trên, Bình Định còn có tháp Phú Lộc Ở xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn (cách Qui Nhơn 35 km về phía tây bắc), tháp Thử Thiện, xã Bình Nghi, Tây Sơn (cách Qui Nhơn 35 km), tháp Bình Lâm, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước (cách Qui Nhơn 22 km được xây dựng từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 15 dưới thời vương quốc Chămpa.

DANH THẮNG

Ghềnh Ráng

Quần thể du lịch Ghềnh Ráng Ở đông nam thành phố Qui Nhơn, cách trung tâm thành phố 3 km. Ghềnh Ráng có diện tích rộng 35 ha, là thắng cảnh đẹp với bãi cát trắng chạy dài hàng km, nước biển trong xanh. Nơi đây có bãi Đá Trứng còn gọi là bãi tắm Hoàng Hậu bên cạnh đồi Thi Nhân với mộ nhà thơ Hàn Mạc Tử. những hang động đa hình đa dạng, những tượng đá mặt người, đầu sư tử, hòn vọng phu, hòn chồng, hòn vợ, đầu voi … do thiên nhiên tạo dáng dọc ghềnh đá bờ biển nơi đây. Bãi Ghềnh Ráng là khu an dưỡng chữa bệnh lý tưởng. Từ Ghềnh Ráng có thể nhìn bao quát bờ đông của Tp. Qui Nhơn và bán đảo Phương Mai.

Bãi tắm Hoàng Hậu

Nằm trong khu Ghềnh Ráng bãi tắm Hoàng Hậu được xem là bãi đẹp nhất ở tỉnh Bình Định.

Bãi tắm Hoàng Hậu là một bãi đá rộng, gồm toàn những hòn đá xanh, nhẵn thín như một bãi trứng khổng lồ. Phía trước bãi là những bức tường đá thiên nhiên đứng che chắn sóng gió tạo nên vùng nước lặng. Trước năm 1945, vua Bảo Đại đến đây du ngoạn, cho xây khu nhà nghỉ 3 tầng tựa một con tàu đang lướt sóng, sân thể thao bên cạnh bãi tắm. Bãi tắm với bao hòn trứng đá khổng lồ chỉ dành riêng cho Nam Phương Hoàng Hậu tắm nên được đặt tên “Bãi tắm Hoàng Hậu’. Ngày nay, bãi tắm

Hoàng Hậu dành cho tất cả mọi người.

Bán đảo Phương Mai – Thị Nại

Thuộc huyện đảo của thành phố Qui Nhơn, cách thành phố 8 km về phía đông bắc. Bán đảo Phương Mai rộng 300 ha có núi Phương Mai, nơi còn bảo tồn được hệ sinh thái tương đối phong phú với nhiều loại động, thực vật quí, nhiều cảnh đẹp. Phía tây bán đảo, cạnh núi Phương Mai là đầm Thị Nại. Đầm là môi trường nuôi trồng các loại hải sản và cũng là điểm tham quan du lịch.

Bán đảo Phương Mai – Thị Nại có điều kiện khí hậu và môi trường tốt để phát triển du lịch nghỉ dưỡng.

Suối nước nóng Hội Vân (suối Tiên)

Suối ở cách trung tâm thành phố Quy Nhơn 50 km về hướng tây bắc thuộc huyện Phù Cát. Nước suối có độ nóng 78°C đến 84°C gồm nhiều thành phần hóa học: bicacbonat – clorua natri thuộc nhóm nước khoáng sìlic; hàm lượng axit silic trong nước rất cao 101 mg/l chữa được các bệnh thấp khớp, thần kinh, tim mạch, các bệnh ngoài da … Nhà điều dưỡng dùng các phương pháp tắm ngâm, tắm hương sen, phun hơi ở độ nóng 38°C giúp cho việc chữa bệnh, tăng cường sức khoẻ.

Thắng cảnh Hầm Hô

Hầm Hô là tên một dòng suối lớn (một nhánh của dòng sông Côn), chảy qua khu rừng già, nó có nhiều tảng đá lớn muôn hình muôn vẻ, thuộc địa phận xã Phú Bình, huyện Tây Sơn, cách Tp. Qui Nhơn khoảng 55 km về hướng tây bắc. Thiên nhiên ở đây yên tĩnh với nhiều cảnh quan đẹp, hấp dẫn. là nơi tham quan, nghỉ ngơi của các tour du lịch sinh thái nằm trong tuyến tham quan du lịch Sơn Tây – Hầm Hô.

Hầm Hô còn là địa danh lịch sử liên quan đến cuộc khởi nghĩa Tây Sơn và các nghĩa binh Mai Xuân Thưởng.

PHÚ YÊN

Diện tích: 5.045 km²

Dân số (2001): 811.000 người

Tỉnh lỵ: thị xã Tuy Hòa

Các huyện: Đồng Xuân, Sông Cầu, Tuy An, Sơn Hòa, Tuy Hòa,Sông Hinh.

Dân tộc: Việt (Kinh), Ê Đê, Chăm. Ba Na

Phú Yên là một tỉnh thuộc vùng duyên hải Nam Trung bộ. Phía bắc giáp Bình Định, phía nam giáp Khánh Hòa, phía tây giáp các tỉnh Đắc Lắc và Gia Lai, phía đông giáp biển Đông. Phú Yên có đồi núi, đồng bằng ven biển và hơn trăm km bờ biển đã tạo cho Phú Yên những cảnh quan thiên nhiên đẹp. Nơi có núi dốc chạy dài ra sát biển chia cắt dải đồng bằng và tạo ra những đầm, vịnh nước lợ ven biển như vịnh Cù Mông, vịnh Xuân Đài, đầm Ô Loan, Vũng Rô …

Địa hình Phú Yên có thể chia thành 2 khu vực lớn:

- Vùng núi và bán sơn địa (phía tây là sườn đông của dãy Trường Sơn Nam): gồm các vùng huyện Sơn Hòa, sông Hinh, Đồng Xuân và phần phía tây các huyện Sông Cầu, Tuy An, Tuy Hòa. Là vùng núi non trùng điệp, song không cao lắm, có đỉnh Vọng Phu cao nhất (cao 2.064 m).

- Vùng đồng bằng: gồm các vùng thị xã Tuy Hòa, huyện Tuy An, sông Cầu, Tuy Hòa với những cánh đồng lúa lớn của tỉnh.

Phú Yên có 3 sông chính chảy qua tỉnh: sông Ba (Đà Rằng), sông Kỳ Lô và sông Bàn Thạch.

Chịu ảnh hưởng của khí hậu đại dương nên khí hậu Phú Yên nóng, ẩm, mưa nhiều. Nhiệt độ trung bình hàng năm 26,5°C), cao nhất 39°C và thấp nhất 15,5°C. Lượng mưa trung bình năm 1.600 mm.

Thị xã Tuy Hòa Ở cách Hà Nội 1.177 km và Tp. Hồ Chí Minh 561 km, nằm bên cửa sông Đà Rằng có cầu Đà Rằng 21 nhịp dài nhất miền Trung.

Phú Yên có nhiều di tích và điểm du lịch như núi Nhạn ở ngay trong lòng thị xã Tuy Hòa, soi bóng xuống dòng sông Đà Rằng. Từ thị xã Tuy Hòa, đi về phía bắc, du khách có thể thăm sông Cầu, khu du lịch biển Long Thủy một vùng thiên nhiên mênh mông với đầm Ô Loan nước trong vắt các đảo ven bờ như Hòn Chùa, Hòn Yến, bãi Tiên, chùa Đá Trắng.

Đi về phía nam của Phú Yên là cảng Vũng Rô (cách thị xã 25 km), bãi Xếp, bãi Tiên, ghềnh Đá Đĩa … với những lớp đá xếp lên nhau.

Về hướng tây là khu rừng cấm Suối Trai, gò Thì Thùng nơi ghi lại chứng tích chiến trường của nhân dân Phú Yên, thác Yaly và thượng nguồn sông Hinh, suối nước nóng Phước Long, suối Tiên. Những món ăn đặc sản như tôm, cua, cá, sò huyết, ốc nhẩy … của Phú Yên sẽ đem lại cho du khách những hương vị khó quên.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Phú Yên là quê hương của nhiều dân tộc chung sống (15 dân tộc), sự đan xen giữa các dân tộc với nhau đã tạo nên sự đa dạng, phong phú về phong tục, truyền thống văn hóa lễ hội của các dân tộc. Một sắc thái văn hóa dân gian riêng như hát tuồng, hát bài chòi, các làn điệu hò miền biển, các lễ hội như đâm trâu, hội cồng chiêng, nét độc đáo và âm điệu ngân vang của đàn đá Tuy An gợi nhớ về người xưa của dân tộc miền núi.

Lễ hội ăn trâu của người Ba Na

Là lễ hội lớn nhất của đồng bào Ba Na sống ở phía đông dãy Trường Sơn, tại Thồ Lồ, Xí Thoại, vùng tiếp giáp 3 tỉnh Gia Lai – Bình Định – Phú Yên, Người Ba Na có 3 lễ lớn: lễ mừng lúa mới (tết đổ đầu), lễ bỏ mả và lễ hội đâm trâu. Tuy không phải năm nào cũng tổ chức, song lễ hội xây cột đâm trâu vẫn là lễ hội lớn nhất. Đây là lễ tạ ơn trời đất của người Ba Na sau khi vượt qua những tai ương như mất mùa, đau ốm, súc vật chết … Họ làm lễ cúng Giàng và hứa sẽ tạ ơn bằng 1 con trâu. Ba năm

một lần, buôn làng xây cột đâm trâu, chuẩn bị 1 con trâu đực, 3-4 con bò, 5-7 con heo, hàng chục con gà, trăm ché rượu, ba chục gùi gạo để mời khách các buôn làng xung quanh đến vui chung.

Già làng chọn địa điểm xây cột, trồng xuống một cây gôn (plang) làm cột chính. Đến khi cây đâm chồi, chọn ngày lành tháng tốt dân làng dựng nêu, chôn cột xung quanh. Cây nêu là 4 cây cột chân bằng gỗ bút trắng được chạm khắc hoa văn và tô màu rất đẹp. Trên đỉnh cột chính đặt bàn thờ Giàng bọc vải uy nghi, trang trí những bức tranh đan bằng lồ ô nhuộm đủ màu sắc và tua, dải xung quanh.

Lễ hội kéo dài trong 3 ngày. Ngày đầu tiên bắt đầu bằng 3 hồi cồng vang vọng núi rừng, thầy cúng làm lễ cúng rước trong nhà rông. Lễ vật chính là một ché rượu quí, 1 con heo sống đặt chính giữa nhà, đầu quay về hướng mặt trời lặn. Mọi người uống rượu rồi dắt trâu vào cột để cúng trời. Buổi chiều buôn làng đón khách mang theo cồng chiêng, múa, hát chào mời, sau đó chủ và khách cùng nhau ăn uống, trai gái múa hát giao duyên.

Ngày thứ 2 sau lễ cúng giàng, dân làng cử một thanh niên đâm trâu một cách tượng trưng. Đầu trâu được rước vào nhà rông một đêm để cúng. Dân làng làm cỗ ăn mừng. Mọi người nắm tay nhau nhảy múa trong tiếng nhạc cồng chiêng vang vọng núi rừng.

Lễ hội của người Ba Na ở Phú Yên có nhiều điểm khác với lễ hội ăn trâu của các dân tộc vùng cao nguyên khác, nhưng đều giống nhau ở ý nghĩa mang lại niềm tin, tình yêu thương và tạo sức mạnh cho con người chiến thắng tai ương, đẩy lùi đói nghèo.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Nhạn

Tháp được xây dựng uy nghi trên một khu đất tương đối bằng phẳng gần đỉnh núi Nhạn, bên bờ bắc sông Đà Rằng, phía đông thị xã Tuy Hòa.

Tháp Nhạn là nơi thờ phụng thần linh. có niên đại vào khoảng cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12. Là tháp tầng hình vuông, càng lên cao càng thu nhỏ dần theo phong cách tầng dưới. Tháp cao gần 20 m, mỗi cạnh chân tháp dài 11 m. Trên mặt tường tháp không có hoa văn trang trí. Vòm cửa giữa hình cung nhọn có hình đầu quái vật trên đỉnh. Đây là một chóp tháp được kết hợp hài hòa giữa hai hình tượng chóp nón cùng với hình tượng Linga, một vật mà người Chăm thường thờ ở các tháp, nên chóp tháp ở đây tạc theo hình tượng Linga nhưng chưa có dạng hoàn chỉnh như những Linga ở Ponagar hoặc Đà Nẵng và Quảng Nam.

Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, chúng nã pháo làm cho đỉnh tháp và 3 góc tháp bị đổ về phía cửa tháp ở hướng đông. Do bị hư hại nhiều trong chiến tranh, vào cuối năm 1960 dưới chính quyền Ngụy, tỉnh Phú Yên cho tu bổ tháp, hàn gắn những chỗ bị nứt bên trong và ngoài tháp. Người ta dùng xi măng xây kín cả chân tháp.

Hiện nay trong tháp Nhạn không có bộ thờ và các tượng thờ. Phía sau tháp có một phiến đá lớn cao 1,30 m, mỗi cạnh rộng 0,90 m dưới chân có chạm hình cánh sen. Dưới chân núi Nhạn về phía tây nam, ven bờ sông có một tảng đá khá bằng phẳng trên khắc 3 chữ cổ (dạng chữ Phạn) ta thường gặp ở các tấm bia trụ cột trong các tháp Chàm như ở Ponagar. Tảng đá cao 5 m, rộng 5 m. Chữ khắc ở khoảng 1/3 tảng đá.

Có lẽ đây là thư tịch duy nhất ở khu vực tháp còn lưu lại. Tháp Nhạn tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc của người Chăm ở vùng đất Phú Yên xưa.

Thành Hồ

Thành Hồ (Phú Yên) là một tòa thành lớn của người Chăm xưa, được xây dựng trên địa bàn xã Hòa Định Đông, huyện Tuy Hòa. Thành Hồ đóng vai trò quan trọng trong lịch sử dân tộc Chăm. Hiện Thành Hồ chỉ còn lại các phế tích như tháp Hòn Mốc, tháp Bàu Sen, tượng và tường thành.

Các nhà nghiên cứu văn hóa khái quát thành Hồ Phú Yên như sau: thành chia làm hai khu: Đông và Tây. Khu Tây là thành Nội có phế tích tháp Chămpa, móng tháp có hình vuông, mỗi cạnh 9,5cm. Gạch xây tháp có 20 loại kiểu dạng kích thước khác nhau. Trong ba tường thành còn lại (trừ tường thành phía nam bị sông Đà Rằng xói lở) hiện còn tường cao 3-5 m, rộng 15-25 m. Cách thành Hồ về phía đông bắc chừng 150 m còn lại phế tích Bàu Sen, đó là nền tháp đổ có chu vi 16 m, gò gạch

tháp còn lại cao 1,8 m. Tại khu vực thành Hồ đã phát hiện được khá nhiều tượng Chămpa. trong đó có tượng người. tượng voi. Đặc biệt trên bệ thờ lòng tháp còn tìm được Linga – Yoni, tạo dáng hình vuông. Từ đây cho thấy thành Hồ là một thành kiên cố của người Chăm tồn tại đến cuối thế kỷ 16 khi họ bỏ thành rút về phía nam.

Chùa Đá Trắng (chùa Từ Quang)

Nằm trên sườn núi Đá Trắng thuộc xã An Dân, huyện Tuy An, cách thị xã Tuy Hòa 20 km về phía bắc, chùa Từ Quang được tạo lập vào năm 1797 dưới triều vua Quang Toản nhà Tây Sơn. Đây là một trong số chùa nổi tiếng ở Phú Yên, dân địa phương thường gọi là chùa Đá Trắng. Vị tổ sư đầu tiên của chùa là Thiên sư Huý Pháp Chuyên thuộc phái Lâm Tế, đến nay là đời thứ 10 Thiền Sư Phái Lâm Tế trụ trì chùa Từ Quang.

Chùa được xây trên độ cao chừng 100 m, mặt nhìn ra sông Cái (cửa Tiên Châu). vùng đất từng là thủ phủ của tỉnh Phú Yên đầu thế kỷ 17.Con đường quanh co lát bằng đá tảng dẫn lên cửa chùa. Phía sau chánh điện là nhà tổ và khu vườn bảo tháp. Các tháp mộ chùa Đá Trắng được chạm khắc phù điêu hình hoa văn trang trí và hình tượng “tứ linh”. Xung quanh chùa là vườn xoài cổ thụ xanh mát. Xoài Đá Trắng là đặc sản của Phú Yên nổi tiếng thơm ngon.

Chùa Đá Tráng được vua ban Sắc Tứ vào năm 1889, đến năm 1929 chùa bị hoả hoạn cháy rụi và được đông đảo bà con Phật tử khắp các tỉnh miền Trung quyên góp xây dựng lại. Đến năm 1988, chùa Đá Trắng đại trùng tu chính điên. Trong chùa còn giữ bảo vật là chuông Đại Hồng nặng 330 cân do Hòa thượng Pháp Ngũ đúc tại kinh đô Phú Xuân năm 1915 đưa về chùa.

Chùa Bảo Tịnh

Chùa tọa lạc ở số 174 đường Phan Đình Phùng, thị xã Tuy Hòa, Phú Yên. Chùa do thiền sư Liễu Quán khai sơn vào cuối thế kỷ 17. Chùa đã được trùng tu nhiều lần. Ngôi chùa hiện nay được xây dựng vào năm 1962. hai tầng, kết cấu bê tông cốt thép.

Mộ và đền thờ Lê Thành Phương

Tại xã An Hiệp, huyện Tuy An, là di tích được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng. Lê Thành Phương, một chí sĩ yêu nước thuộc phong trào Cần Vương chống Pháp năm 1885. Ông là người đứng lên chiêu mộ khoảng 1.000 nghĩa quân chống Pháp, vây chiếm thành Phú Yên và làm chủ thành trong nhiều ngày. Sau đó ông bị giặc Pháp bắt và hành hình ngày 28 tháng giêng năm Đinh Hợi (1887) tại làng Bình Hòa, huyện Tuy An.

Hàng năm nhân dân địa phương tổ chức lễ hội dâng hương tại đền để tưởng nhớ đến ông.

Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh

Tại xã Hòa Trị, thị xã Tuy Hòa. Lương Văn Chánh là người có công với sự nghiệp chiêu tập, lưu dân khai khẩn đất đai cả một vùng rộng lớn từ đèo Cù Mông – Bà Đài đến Bà Diễn – Đà Nông (vùng đất Phú Yên ngày nay). Sau khi mất, mộ và đền thờ ông được xây dựng vào những năm 30 của thế kỷ 17.

Đến năm 1822, dưới thời vua Minh Mạng, ông được phong là “Thế Phổ Cao Hoàng Di” và được vua cho xây lại mộ lớn hơn. Để tưởng nhớ người có công khai hoang vùng đất này, hàng năm nhân dân địa phương tổ chức cúng tế, chăm lo giữ gìn khu mộ và đền thờ.

DANH THẮNG

Khu bảo tồn thiên nhiên Krong Trai

Nằm sát quốc lộ 25, phía tây nam của tỉnh, thuộc huyện Sơn Hòa.

Rừng Krong Trai có diện tích 22.290 ha, trong đó rừng tự nhiên là 71,8%, có nhiều loại động, thực vật quí hiếm.

Nơi đây còn bảo tồn các tài nguyên thiên nhiên và văn hóa của các dân tộc ít người, thuận lợi cho loại hình du lịch sinh thái.

Đầm Ô Loan (huyện Tuy An)

Bên chân đèo Quán Cầu là đầm nước lợ rộng 1.200 ha, tiếp giáp các xã An Cư, An Thạch, An Hải, An Ninh của huyện Tuy An. Đầm Ô Loan rộng lớn có cảnh trí đẹp, nổi tiếng với các đặc sản như sò huyết, hàu …

Hàng năm vào 7/1 âm lịch địa phương có tổ chức lễ hội đua thuyền tưng bừng với những nét văn hóa đặc trưng của dân Phú Yên tại đầm Ô Loan.

Ghềnh Đá Đĩa

Ghềnh Đá Đĩa ở xã An Ninh Đông, huyện Tuy An, một ghềnh đá có cấu tạo kỳ lạ gồm nhiều tảng đá lớn dựng đứng xếp đều đặn theo hình ngũ giác, lớp nọ xếp liền theo lớp kia trên một vùng rộng lớn. Từ xa đứng nhìn, hòn nọ gắn liền với hòn kia đều đặn như một tổ ong. Lại gần, những (p.476) viên đá có hình trụ chồng lên nhau như những chồng chén, đĩa trong các lò sành sứ, đá có màu đen tuyền, nửa chìm, nửa nổi bên bờ biển. Ở giữa ghềnh có 1 lõm trũng, lâu ngày nước mưa và nước biển đọng vào tạo thành một vũng, các loài cá nhỏ đủ màu xanh, đỏ, tím, vàng bơi lội tung tăng. Xung quanh lõm, đá dựng tầng tầng. Sóng đập vào ghểnh thường xuyên tạo nên bọt nước trắng xoá, rất đẹp.

Bên cạnh ghềnh Đá Đĩa là khu vực bãi Bàng, với những tảng đá màu vàng sáng nằm dưới những tán cây bàng rợp mát, là nơi nghỉ ngơi, cắm trại, dã ngoại lý tưởng. Phía trước ghềnh Đá Đĩa là một hang đá sâu và rộng có thể chứa cả trăm người. Đường đi đến đó khá vất vả, thắng cảnh còn ở dạng nguyên sơ, chỉ trừ mùa mưa và mùa biển động, còn quanh năm thắng cảnh ghềnh Đá Đĩa đều có thể đón khách bốn phương. Ghềnh Đá Đĩa được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là thắng cảnh quốc gia.

Bãi biển Mỹ Á (Long Thủy)

Thuộc địa phận xã An Phú, huyện Tuy An. Bãi biển đẹp cát trắng nước trong trải dài dưới bóng dừa xanh mát. Ngoài khơi là các đảo lớn, trong đó đảo Hòn Chùa có diện tích 0,22 km², nơi có cảnh quan đẹp với hệ sinh thái biển phong phú thuận lợi cho các hoạt động du lịch biển.

Vịnh Xuân Đài

Thuộc xã Xuân Thọ, huyện Sông Cầu. Vịnh có bãi biển đẹp, kín gió. Giữa vịnh là những cồn cát nhô lên. Vịnh có diện tích rộng khoảng 25 ha, là nơi nghỉ dưỡng biển lý tưởng của Phú Yên.

Vũng Rô – khu bảo tồn thiên nhiên bắc đèo Cả

Vũng Rô nằm ở phía nam, cuối tỉnh Phú Yên, cách thị xã Tuy Hòa 25 km bên đường quốc lộ và đường sắt thống nhất.

Vũng Rô là một điểm tham quan biển vào loại đẹp ở khu vực miền Trung Việt Nam. Được bao bọc bởi dãy núi Hòn Bà, Vũng Rô là vịnh kín, có độ sâu lớn để có thể tiếp nhận tàu có trọng tải trên 10.000 tấn. Ven bờ vịnh có bãi tắm nhỏ xinh xắn và rất sạch đẹp như bãi Hòn Mưa. Kề bên Vũng Rô là khu bảo tồn thiên nhiên bắc đèo Cả, đó là khu rừng cấm nằm trên sườn đồi núi (phần đồi núi kéo dài của núi Vọng Phu). Khu rừng có diện tích tự nhiên là 8.780 ha, có hệ thống động, thực vật đa dạng bao gồm 191 loài thực vật, 22 loài thú, 55 loài chim. Một số loài thú quí hiếm như trĩ sao, khỉ mặt đỏ, gấu ngựa, gấu chó, tê lê, báo hoa … sống trong rừng. (p.477).

KHÁNH HÒA

Diện tích: 5.197 km².

Dân số (2001): 1.066.300 người.

Tình lỵ: thành phố Nha Trang.

Các huyện: Vạn Ninh, Ninh Hòa, Diên Khánh, Cam Ranh, Khánh Vĩnh, Khánh Sơn, Trường Sa.

Dân tộc: Việt (Kinh), Raglai, Hoa, Cơ Ho.

Khánh Hòa là một tỉnh ven biển Nam Trung bộ, có quần đảo Trường Sa nằm ở điểm cực Đông Việt Nam, nơi nhận được ánh nắng ban mai sớm nhất nước, phía bắc giáp tỉnh Phú Yên, phía tây giáp tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng, phía nam giáp tỉnh Ninh Thuận.

Địa hình Khánh Hòa thấp dần từ tây sang đông với những dạng núi, đồi, đồng bằng, ven biển và hải đảo. Hai sông lớn nhất chảy qua tỉnh là sông Cái (đổ ra biển tại Nha Trang) và sông Dinh.

Bờ biển Khánh Hòa dài 200 km, với trên 200 đảo lớn nhỏ. Trong đó huyện đảo Trường Sa quy tụ trên 100 đảo. Tỉnh có nhiều hải sản quý, đặc biệt là yến sào, sản lượng hàng năm trên 2,5 tấn. Khánh Hòa có 5 suối nước nóng với trữ lượng hàng triệu mét khối, có tác dụng chữa bệnh và khai thác nước uống.

Khí hậu Khánh Hòa vừa chịu sự chi phối của khí hậu nhiệt đới gió mùa, vừa mang tính chất của khí hậu đại dương nên tương đối ôn hòa. Nhiệt độ trung bình năm là 26,5°C. Lượng mưa trung bình hàng năm trên 1.200 mm.

Khánh Hòa có nhiều cảng biển trong đó cảng Cam Ranh thuộc vào loại cảng biển tốt nhất thế giới, có sân bay Nha Trang, sân bay Cam Ranh tiện lợi cho du khách đến Khánh Hòa. Nằm trên trục giao thông quan trọng quốc lộ 1A, đường sắt xuyên Việt nối Khánh Hòa với các tỉnh miền Nam và miền Bắc; quốc lộ 26 nối Khánh Hòa với Đắk Lắk và các tỉnh Tây Nguyên.

Là tỉnh có cơ sở hạ tầng khá hơn nhiều địa phương trong vùng Nam Trung bộ, trong những năm 90, kinh tế Khánh Hòa có tốc độ phát triển nhanh so với nhiều tỉnh trong cả nước. Sản xuất nông-công nghiệp phát triển tương đối toàn diện, phong trào nuôi tôm phát triển mạnh cùng với đánh bắt cá ngoài khơi. Khánh Hòa có nhiều tài nguyên, trong đó chủ yếu là lâm sản (gỗ, kỳ nam, trầm hương), hải sản (cá, tôm …) và đặc biệt là yến sào. (p.478).

Thành phố biển Nha Trang, tỉnh lỵ của Khánh Hòa, là một trung tâm du lịch lớn của Việt Nam với bãi tắm dài 7 km, cùng hàng chục di tích, chùa chiền và nhiều phong cảnh đẹp.

Vịnh Văn Phong, một khu du lịch biển lý tưởng trong tương lai, hiện đang được nghiên cứu và quy hoạch. Ngoài ra, hàng chục bãi tắm đẹp như Đại Lãnh, Dốc Lết, … cũng là tiềm năng du lịch to lớn của Khánh Hòa.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Khánh Hòa có nền văn hóa và lịch sử lâu đời. Cách đây hàng ngàn năm, con người đã sinh sống nơi đây. Trống đồng Nha Trang đã xuất hiện từ 2.000 năm trước. Việc tìm thấy những phiến lythophone của bộ đàn đá cổ chủ nhân là người Raglai tại di chỉ Gốc Gạo, huyện Khánh Sơn đã chứng tỏ nơi đây đã sản xuất ra dụng cụ âm nhạc bằng đá từ thời nguyên thủy (khoảng 3000 năm trước). Trên mảnh đất này có nhiều dân tộc sinh sống: Việt, Raglai, Hoa, Giẻ Triêng, Êđê, Tày, Nùng, Mường, Chăm … Hệ thống giáo dục ở Khánh Hòa khá phát triển với trên 20 cơ quan khoa học và trường đại học. Đặc biệt Viện Hải dương học là cơ quan lưu giữ hiện vật và nghiên cứu về biển lớn nhất Đông Nam Á với trên 11.000 tiêu bản về hải sản.

Nét đặc sắc của văn hóa dân gian ở Khánh Hòa là có nhiều lễ hội mang tính tôn giáo cổ.

Lễ hội cá Voi

Lễ hội này gắn với truyền thuyết cá voi đã cứu vua Gia Long trên biển.

Hàng năm ở Khánh Hòa tổ chức lễ hội để tỏ lòng kính trọng cá voi. Nghi lễ cúng như lễ tế đình. Trong lễ có hát bả trạo khi kết thúc và sau đó là hội hát chầu.

Lễ hội Tháp Bà

Được tổ chức vào ngày 20 đến 24/3 âm lịch hàng năm tại khu di tích Tháp Ponagar – thành phố Nha Trang. Đây là lễ hội lớn nhất trong khu vực để tưởng niệm nữ thần Mẹ Xứ sở (phiên âm tiếng Chăm là Pa Ino Nogar). Theo truyền thuyết, Bà Mẹ Xứ sở là người có công tạo lập xứ sở, duy trì nòi giống, tìm ra cây lúa, dạy dân trồng trọt, …

Nghi lễ có 2 phần chính: Lễ Thay Y (ngày 20/3): tháo bỏ xiêm y, mũ miện cũ, tắm rửa tượng nữ thần bằng nước lá thơm và thay xiêm y, mũ miện mới. Lễ Cầu cúng (ngày 23/3) được tiến hành rất tôn nghiêm ca ngợi công đức Bà Mẹ Xứ sở và cầu mong cho dân sống yên bình, ấm no và hạnh phúc. (p.480).

Sau phần lễ là phần hội. Phần hội chủ yếu là múa bóng (điệu múa có động tác uốn éo, ưỡn hông như các vũ nữ Chăm pa có ở phù điêu tại khu di tích Tháp Bà), múa dâng bông và hát bộ diễn các tích tuồng cổ trước ngôi đền chính. Trước đây trong hội còn có các cuộc đua thuyền thúng dưới chân tháp.

Lễ hội Tháp Bà không chỉ thu hút đông đảo bà con người Việt, người Chăm ở Nha Trang, Khánh Hòa mà nhiều người ở khắp nơi trong nước cũng nô nức kéo về dự hội.

Lê hội Am Chúa

Tổ chức vào ngày 22/4 âm lịch để tưởng niệm nữ thần Thiên Y A Na được nhân dân trong vùng tôn sùng là Bà Chúa, bà mẹ của xứ sở tại Am Chúa, nơi thờ nữ thần Pô Nagar (Thiên Y A Na) trên sườn núi Đại An (núi Chúa), thuộc xã Diên Điền, huyện Diên Khánh. Theo truyền thuyết, đây là nơi nữ thần giáng trần, sống thời thơ ấu với hai vợ chồng tiều phu già. Nơi đây có miếu thờ và tượng Bà.

Lễ hội gồm 2 phần, phần lễ và phần hội. Sau lễ cầu cúng tôn nghiêm theo nghi thức cổ truyền là điệu múa dâng bông, vãn Bà, các điệu múa gắn với truyền thuyết và sự tích Thiên Y A Na.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Bà (tháp Pô Nagar)

Là đền thờ nữ thần Mẹ xứ sở (Pa Inư Nagar) của người Chăm, nằm trên một ngọn đồi nhỏ, bên cửa sông Cái và quốc lộ 1A, thuộc phường Vĩnh Phước, phía bắc thành phố Nha Trang. Tháp là một công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc dân tộc Chăm. Tháp Pô Nagar thường được dùng như tên chung của quần thể kiến trúc này, thực ra đó là tên của ngọn tháp Chính lớn, đẹp và điển hình nhất trong 4 ngọn tháp.

Quần thể tháp Pô Nagar được xây dựng và tu bổ rải rác qua nhiều thời kỳ, suốt từ thế kỷ 8 đến thế kỷ 12 trên 2 mặt bằng. Mặt bằng thứ nhất lát gạch, có 14 trụ và các bậc lên tiếp. Mặt bằng thứ hai có một cụm gồm 4 tháp bố trí hình thước thợ. Các tháp được xây bằng gạch rất khít mạch không nhìn thấy chất kết dính. Lòng tháp rỗng tới đỉnh. Trên thân tháp đắp nhiều tượng và phù điêu bằng đất nung như thần Pô Nagar, thần Tenexa, các tiên nữ, các loài thú: nai, ngỗng vàng, sư tử … Tháp chính xây vào những năm 813-817 dưới thời vua Harivácman – 1 để thờ thần Ponagar, vợ của thần Siva tượng trưng cho sắc đẹp, ca vũ. Tháp chính bốn tầng cao gần 25 m, có một tầng thân và ba tầng lầu, các tầng lầu thu nhỏ dần theo chiều cao. Tầng trên là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới, xếp (p.481) chồng lên nhau khiến ta có cảm giác cao mãi, cao mãi. Tháp có một cửa ra vào hướng chính đông. Các hướng tây, bắc nam ở tầng thân và các tầng lầu đều có cửa giả chạm trổ cầu kỳ. Hướng đông theo quan niệm của người Chăm là hướng của thần linh thờ thần. Đáy tháp hình vuông, mỗi cạnh dài gần 10 m, nhưng tường chính dưới chân tháp rất dày (trung bình 1,9 m). Đây là một trong những nguyên nhân khiến các tháp Chăm tồn tại qua nhiều thế kỷ. Trong tháp có một đền thờ bằng đá, trên bệ là tượng nữ thần (cao 1,6 m) tạc bằng đá hoa cương, ngồi xếp bằng trên một đài sen, tựa lưng vào tấm hình lá đề. Đáng tiếc là chiếc đầu tượng hiện nay là đầu giả.

Các tháp khác: tháp Trung tâm cao 18 m thờ thần Siva, một trong ba vị thần tối cao của ấn Độ giáo. Hai tháp còn lại là tháp Tây và tháp Nam có qui mô nhỏ hơn, thờ thần chiến tranh Karhykey (tháp Tây) và thờ Phúc thần Ganesa (tháp Nam). Theo truyền thuyết họ là con trai thần Siva. Khu tháp Bà là nơi giữ lại được nhiều bia ký cổ của Chămpa nhất (sau Mỹ Sơn). Hàng năm nhân dân đến lễ bái rất đông.

Trải qua mưa nắng của thời gian, tháp bị hư hại. Nhân dân đã quyên góp để lát gạch men trong lòng tháp và ngoài sân, 2 miếu thờ ở phía trước, xây thêm cổng ra vào, nhà khách ở bên trái và nhà nghỉ ở đằng sau.

Đứng trên đồi tháp nhìn ra xung quanh, phong cảnh rất nên thơ. Dưới chân đồi có dòng sông Cái tấp nập tàu thuyền. Cạnh đó là xóm Cồn nhà cửa chen chúc, xóm Bóng với phố xá, chùa chiền … Xa xa ngoài biển là Hòn Chồng.

Thành cổ Diên Khánh

Thành cổ Diên Khánh là một trong những di tích lịch sử, văn hóa đã được Nhà nước xếp hạng, nằm cách Nha Trang 10 km, bên phải quốc lộ 1. Năm 1793, sau khi Nguyễn Huệ mất, nhà Tây Sơn suy yếu dần.

Nguyễn ánh cùng Võ Trình và Nguyễn Văn Trương đem quân tiến đánh Diên Khánh. Sau khi đẩy lùi được nghĩa quân Tây Sơn, thấy nơi đây là địa bàn chiến lược quan trọng lâu dài, Nguyễn ánh quyết xây dựng Diên Khánh thành căn cứ vững chắc, một vành đai phòng ngự kiên cố từ xa.

Thành Diên Khánh là một quần thể kiến trúc quân sự theo kiểu Vauban, một hình mẫu thành quân sự phổ biến vào thế kỷ 17, 18 ở Tây Âu. Thành chiếm diện tích khoảng 36.000 m². Tường thành hình lục giác nhưng không đều nhau, dài 2.693 m đắp bằng đất. Trên mỗi cạnh, tường thành lại chia thành nhiều đoạn nhỏ, uốn lượn, nên các góc thành không nhô hẳn ra mà vẫn đảm bảo quan sát được hai bên. Tường thành cao khoảng 3,5 m. Mặt ngoài tường thành gần như dựng đứng, mặt trong có (p.482) độ thoải và được đắp thành hai bậc, tạo đường vận chuyển thuận lợi ven thành. Bên ngoài thành có hào nước sâu từ 3 đến 5 m bao quanh.

Khi xây dựng xong, thành Diên Khánh có 6 cửa ở 6 cạnh tường thành, nay chỉ còn lại 4 cửa: Đông, Tây, Tiền (nam), Hậu (bắc). Năm 1823 cửa Tả và cửa Hữu đã bị lấp, tới nay không còn dấu vết gì. Nay chỉ hai cổng Đông và Tây gần như nguyên vẹn. Theo các tư liệu cũ, bên trong thành có nhiều kiến trúc độc đáo như hoàng cung, cột cờ, dinh tuần vũ, dinh án sát, nhà kho. Khi xây xong, thành Diên Khánh do Hoàng tử Cảnh và Bá Đa Lộc chỉ huy trấn giữ. Thành Diên Khánh cũng có thời kỳ trở thành Tổng hành dinh của nghĩa quân Cần Vương – Khánh Hòa trong những ngày đầu chống Pháp.

Chùa Long Sơn

Là ngôi chùa có quy mô lớn nhất trong số hơn hai mươi ngôi chùa ở Nha Trang. Chùa nằm ngay trong nội thành Nha Trang, bên quốc lộ 1A, dưới chân hòn Trại Thủy.

Hòn Trại Thủy có đến 3 ngôi chùa: chùa Long Sơn dưới chân núi, chùa Hải Đức ở phía trên và chùa Bửu Phong ở phía nam. Đến Nha Trang, du khách rất dễ dàng nhận ra ngay hòn Trại Thủy nhờ có pho tượng Kim Thân Phật tổ rất lớn ngự trên đỉnh. Chùa được khai sơn vào cuối thế kỷ 19 và được xây dựng mới theo quy mô như hiện nay vào năm 1940 với nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc tuy mang đậm dấu ấn hiện đại, nhưng vẫn giữ được vẻ tĩnh mịch, uy nghiêm, huyền bí, cao siêu nơi cửa Phật nhờ sự phối hợp tuyệt vời giữa công trình kiến trúc với cảnh quan thiên nhiên. Đây cũng là một trong những thắng cảnh nổi tiếng của Nha Trang.

Mộ bác sĩ Yersin

Alexandre Yersin sinh năm 1863 tại Thụy Sĩ. Cha gốc Thụy Sĩ, mẹ gốc Pháp. Lúc nhỏ Yersin học ở Thụy Sĩ, lớn lên học tại Pháp, đậu bằng tiến sĩ y khoa ở Pháp và nhập quốc tịch Pháp.

Tháng 7/1891, Yersin đến Nha Trang lần đầu tiên. Đến cuối năm 1899, ông trở lại Nha Trang thành lập viện Pasteur. Gần 50 năm sống độc thân ở Nha Trang, ông đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp khoa học, nghiên cứu thành công việc sản xuất thuốc chữa bệnh dịch hạch.

Ông sống giản dị gần gũi với nhân dân xóm Cồn nên được mọi người quí mến. Ông còn tham gia nhiều cuộc thám hiểm và góp phần tìm ra vùng Đà Lạt.

Ngày 1-3-1943, Yersin mất tại Nha Trang. Theo di chúc của ông, khi khâm liệm người ta đặt ông nằm sấp, đầu quay về biển, để ông mãi mãi ôm lấy mảnh đất quê hương thứ hai của mình. (p.483).

Mộ phần của Yersin đặt trên một ngọn đồi nhỏ không tên tại khu vực suối Dầu, huyện Diên Khánh. Ngôi mộ hình chữ nhật xây bằng xi-măng, sơn màu xanh mát dịu. Trên bề mặt có hàng chữ: Alexandre Yersin (1863-1943).

Kế đó là ngôi chùa Long Tuyền, trên điện thờ đặt ảnh Yersin thờ ngang hàng với các bức tượng Bồ Tát.

Yersin là của Pháp, của Thụy Sĩ và của Việt Nam.

Nhà thờ Chánh tòa Nha Trang

Nhà thờ được xây từ năm 1928, đến năm 1934 thì hoàn thành với mười hạng mục công trình. Ba quả chuông lớn do hãng Bour dons Carillons cung cấp năm 1934, đồng hồ trên tháp lắp ráp tháng 12/1935.

Đã trên 70 năm, công trình vẫn nguyên vẹn và hấp dẫn nhiều du khách đến thăm.

DANH THẮNG

Hòn Chồng

Hòn Chồng ở ngay thành phố, lại có thể vừa leo núi, vừa ngắm cảnh biển và nghỉ ngơi, Hòn Chồng có thể thoả mãn yêu cầu này của bạn. Đó là hai khóm đá lớn: một nằm trên bờ, một dưới biển, nếu gọi tách là Hòn Chồng và Hòn Vợ.

Khu vực Hòn Chồng là một quần thể những khối đá lớn, nhỏ nhiều tầng, nhiều lớp với những hình thù kỳ dị xếp chồng lên nhau chạy từ bờ cao xuống biển như có một bàn tay khổng lồ nào sắp đặt, tạo dựng trong một trò chơi xếp hình tinh nghịch. Có những khối đá rất lớn trên những khối đá nhỏ hơn, trông rất chênh vênh, hờ hững. Lạ nhất là trên một khối đá lớn như một ngôi nhà tầng nằm trên mỏm cao nhất, mặt tương đối bằng phẳng hướng ra biển có in dấu một bàn tay khổng lồ hằn sâu trong đá, như thuở mới tạo sơn, đã có một bàn tay khổng lồ nào bấu vịn vào để lại dấu vết đến ngày nay.

Một trong những truyền thuyết dân gian kể lại rằng: xưa có một người khổng lồ đến xứ này ngoạn cảnh, gặp bầy tiên nữ đang tắm, ông dừng lại say sưa ngắm, vô tình trượt chân ngã, ông vội bám tay vào núi mạnh đến nỗi cả sườn núi sụp đổ, đá văng xuống hằn vết tay ông rành rành ra đó. Dấu chân trượt ngã cũng với đủ năm ngón lún vào đá thì còn để lại dấu tích ở Suối Tiên.

Hồ cá Trí Nguyên

Nằm trên đảo Bồng Nguyên, còn gọi là Hòn Miếu, cách cảng Cầu Đá chưa đầy nửa giờ thuyền máy. Hồ cá Trí Nguyên được xây dựng từ năm (p.484) 1971 do sáng kiến độc đáo của một người dân vùng biển yêu thiên nhiên.

Hồ cá là một vùng hồ trên biển được ngăn lại bằng hệ thống kè đá. Với hàng trăm loại sinh vật biển quí hiếm và đẹp mắt được nuôi thả ở đây, hồ cá như một bảo tàng sống về biển. Giữa hồ có nhà thủy tạ xinh xắn, thoáng mát làm nơi nghỉ ngơi, giải trí, phục vụ ăn, uống cho khách đến thăm quan. Du khách dạo quanh hồ có thể ngắm từng đàn cá và các loại sinh vật biển với đủ màu sắc rực rỡ bơi lội dưới làn nước trong xanh. Trên đảo Hòn Miếu còn có khu thủy cung Trí Nguyên được xây dựng theo mô hình một con tàu hóa thạch dài 60 m, cao 30 m là một nơi giới thiệu thế giới thủy cung. Ngoài ra trên đảo còn có Bãi Sạn là một bãi tắm được nhiều người ưa thích.

Viện Hải Dương học

Được thành lập năm 1923, là một trong những cơ sở nghiên cứu khoa học, viện nghiên cứu biển nhiệt đới ra đời sớm nhất ở Việt Nam. Viện nằm trên một khu đất cao ráo, rộng rãi kề ngay cảng Cầu Đá, cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 6 km về hướng đông nam. Đến thăm Viện, du khách sẽ được tận mắt xem Bảo tàng Sinh vật biển với trên 20.000 mẫu vật của hơn 4.000 loài sinh vật biển và nước ngọt đã được sưu tầm, gìn giữ từ nhiều năm, bên cạnh những mẫu vật sống được nuôi thả trong các bể kính. Nơi đây có cả bộ xương cá voi khổng lồ dài tới gần 26 m, cao 3 m với 48 đốt sống được phục chế đầy đủ phục vụ nghiên cứu khoa học và khách tham quan, du lịch.

Bãi Trũ

Nằm trên đảo Hòn Tre, ngay trước mặt thành phố Nha Trang. Từ trong đất liền nhìn ra núi Hòn Tre (nay còn gọi là Đàm Mông, Hòn Lớn), đứng sừng sững như hình con cá sấu khổng lồ đang bò xuống biển, ít ai có thể hình dung nơi đây lại có một bãi tắm thiên nhiên đẹp, tinh khiết và nên thơ như thế. Từ cảng Cầu Đá đi thuyền máy ra Bãi Trũ mất khoảng 15 phút. Đó là một bãi tắm tự nhiên lý tưởng, có thể làm hài lòng những người khó tính nhất và khiến cả những người từng hiểu biết nhiều về biển và bờ biển phải ngạc nhiên vì vẻ đẹp thuần phác quyến rũ, phóng khoáng và êm đềm, đặc biệt là độ tinh khiết của nước biển, bờ cát và cả môi trường xung quanh.

Cát ở đây trắng và mịn lạ lùng, dưới làn nước trong xanh có thể nhìn thấu đến tận đáy, bờ cát thoai thoải dần khi ra xa. Bãi tắm trên đảo, ít khi có sóng lớn vì hướng về phía đất liền. Phía sau là núi Hòn Tre như bức tường thành sừng sững ngăn sóng gió đại dương. Phía trong bãi tắm là sườn núi rợp bóng cây, khách có thể vừa tắm vừa đi dạo trên bờ cát, lượm vỏ ốc, vỏ sò, đi câu hay lặn hụp săn tôm, mực hoặc nghỉ ngơi dưới những (p.485) bóng cây xanh mát rượi ven núi và có cảm giác như vừa gần kề với đại dương, lại như đang đứng trước một cửa rừng.

Vịnh Văn Phong

Cách thành phố Nha Trang hơn 50 km về phía bắc, có một ngọn đồi cát dài 18 km nằm giữa đất liền và hai đảo, tạo ra một vịnh với phong cảnh tuyệt đẹp. Nơi đây có thể tổ chức nhiều loại hình du lịch thể thao dưới nước và trên núi (lặn, lướt ván, thuyền buồm hoặc đi săn, leo núi, tắm nước khoáng …). Vịnh Văn Phong đang được quy hoạch để trở thành một trung tâm du lịch của Việt Nam.

Dốc Lết

Khu du lịch nằm ở địa phận bờ biển Ninh Hòa, cách Nha Trang chừng 50 km về phía bắc. Dốc Lết có những cồn cát trắng tinh chạy dài, cao hàng chục mét với những hàng dương, ngăn cách đất liền với biển. Vượt khỏi cồn cát, du khách sẽ được đặt chân lên một bãi biển tuyệt vời với cát trắng mịn, phẳng lì chạy dài ven biển tới gần 10 km. Nước biển trong xanh, tinh khiết với muôn vàn lớp sóng nhẹ vỗ bờ chào đón. Nơi đây cũng rất gần vịnh Văn Phong nổi tiếng. Đến Dốc Lết, ngoài khu du lịch bờ biển, du khách có thể đi thăm làng chài, đồng muối Hòn Khói, nhà máy xi măng Hòn Khói, vùng Hòn Hèo, căn cứ chiến khu xưa với nhiều chiến tích anh hùng của quân và dân Khánh Hòa qua hai cuộc kháng chiến trước đây.

Suối Ba Hồ

Điểm du lịch nằm cách thành phố Nha Trang khoảng 25 km về phía bắc, thuộc địa phận huyện Ninh Hòa. Đó là một con suối bắt nguồn từ đỉnh Hòn Son, cao trên 660 m, chảy giữa hai triền núi đá xuống cánh đồng thôn Phú Hữu, xã Ninh ích rồi đổ ra đầm Nha Phu. Suối mang tên Ba Hồ vì phía đầu nguồn, trên đường vượt núi, băng rừng để xuống với biển, có ba lần suối mở lòng ra ngay trên lưng núi, tạo liên tiếp ba cái hồ với cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, mỗi hồ mỗi khác.

Đến với suối Ba Hồ, muốn được tận mắt thưởng thức trọn vẹn cảnh quan nơi này, du khách phải chuẩn bị hành trang và tinh thần leo núi vì từ Hồ Nhất tới Hồ Nhì phải men theo bờ suối dốc cheo leo khoảng gần một ngàn mét. Từ Hồ Nhì tiếp tục ngược lên Hồ Ba tuy gần hơn, chỉ khoảng 300-400 m nữa nhưng lau tách um tùm, đá dựng cheo leo, như thách thức những ai muốn đến với tận cùng cảnh đẹp.

Suối Tiên

Suối Tiên nằm ở phía nam huyện Diên Khánh, cách thành phố Nha Trang khoảng hơn 20 km. Suối bắt nguồn từ khu vực Hòn Bà, một ngọn núi cao trên 800 m. Sau khi chảy quanh co trong các hẻm núi, cây rừng (p.486) và thung lũng cao, trước khi chảy xuống vùng đồng bằng xã Suối Cát (nay là xã Suối Tiên), suối gặp một đập đá thiên nhiên chắn ngang, dòng chảy tách thành hai nhánh: một chảy theo hướng bắc mang nước tưới cho cánh đồng, một tràn trên nền đá cứng hướng đông, nhập vào Suối Dầu để chảy ra sông Cái, Nha Trang.

Cảnh quan thiên nhiên ở đây khá hấp dẫn, không khí mát mẻ, trong lành lại gắn với những huyền thoại: nơi này các nàng tiên xưa thường rời chốn thiên đình xuống đây tắm mát; nơi kia các ông tiên đánh cờ với những khối đá hình bàn cờ, quân cờ còn rải rác. Kia nữa là dấu chân ông Khổng Lồ từ đâu tới vì mải mê ngắm các nàng tiên tắm nên xảy chân trượt ngã …

Suối Tiên là nơi hấp dẫn với du khách và những đôi bạn muốn có những phút giây tạm xa lánh nơi ồn ào đô thị.

Bãi biển Đại Lãnh

Nằm kề ranh giới giữa hai tỉnh Phú Yên – Khánh Hòa, cách thành phố Nha Trang khoảng 80 km, cách thị xã Tuy Hòa khoảng 30 km. Từ thị xã Tuy Hòa đi vào, vượt qua đèo Cả, một con đèo lớn là địa giới của hai tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa với hơn 12 km đường đèo quanh co, du khách sẽ thấy hiện ra ngay dưới chân mình một bãi biển khá rộng, dài với nước biển xanh biếc, lấp loáng ánh mặt trời, thuyền bè hàng trăm chiếc đậu san sát.

Bãi tắm Đại Lãnh được cấu tạo thuần khiết bởi một thứ cát trắng mịn, nước biển trong xanh nhìn rõ tận đáy, lại có độ thoải lớn, có thể lội xa bờ.

Kế đó lại có ngay một nguồn nước ngọt chảy ra, hòa vào biển cả, quanh năm không cạn. Từ Đại Lãnh, du khách có thể đi thuyền máy thăm những làng chài ở Khải Lương, Đầm Môn, là rẻo đất liền phía cực Đông của Việt Nam hay ra cảng Vũng Rô ở phía bắc, một địa danh nổi tiếng đã từng là “bến cảng” bí mật của những con tàu chở vũ khí đạn dược từ miền Bắc vào miền Nam, tiếp viện cho chiến trường khu Năm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Phong cảnh Đại Lãnh từ xưa đã được liệt vào hàng những danh thắng của đất nước. Năm 1836 vua Minh Mạng đã cho thợ chạm hình phong cảnh Đại Lãnh vào một trong chín chiếc đỉnh đồng lớn trang trí trước sân Thế miếu. Mười bảy năm sau (1853) dưới triều Tự Đức, Đại Lãnh có tên trong từ điển quốc gia do triều đình biên soạn.

Trường Sa

Quần đảo Trường Sa cách quần đảo Hoàng Sa khoảng 200 hải lý, cách cảng Cam Ranh 248 hải lý. Toạ độ từ 6°30’ đến 12° vĩ bắc và 111°30’ đến 117°20’ độ kinh đông. (p.487).

Quần đảo này có khoảng 100 hòn đảo lớn nhỏ, bãi ngầm, bãi san hô trên vùng biển ước chừng 180.000 km². Chiều đông tây là 325 hải lý, chiều bắc nam là 274 hải lý. Quần đảo Trường Sa được chia thành 10 cụm: Song Tử, Thị Tứ, Loại Ta, Nam Yết, Sinh Tồn, Trường Sa, Thám Hiểm, bãi Vũng Mây, bãi Hải Sâm và bãi Lim. Trong đó, đảo Song Tử Tây cao hơn cả (khoảng 4-6 m khi nước thủy triều xuống), Ba Đình là đảo rộng nhất (0,6 km²).

Điều kiện tự nhiên và khí hậu vùng này rất khắc nghiệt: nắng gió, giông bão thường xuyên. Nước ngọt rất hiếm nên quý vô cùng. Nhiều đảo không có cây. Quần đảo Trường Sa có trữ lượng phốt phát khá lớn, có nhiều loài động thực vật đặc thù, nơi đây còn có tiềm năng về dầu mỏ.

Du lịch thăm quần đảo Trường Sa hiện đang được khảo sát, xây dựng và có kế hoạch khai thác trong tương lai. Hy vọng Tour du lịch Trường Sa khi mở ra sẽ cuốn hút những người thích khám phá những vùng đất mới và gắn bó với biển khơi.

(hình Chơi đu) (p.488).

NINH THUẬN

Diện tích: 3.360 km².

Dân số (2001): 531.700 người.

Tỉnh lỵ: thị xã Phan Rang – Tháp Chàm.

Các huyện: Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn, Bác Ái.

Dân tộc: Việt (Kinh), Chăm, Ra-glai, Hoa. Cơ Ho.

Ninh Thuận là tỉnh duyên hải Nam Trung bộ Việt Nam, bắc giáp Khánh Hòa, tây giáp Lâm Đồng, nam giáp Bình Thuận và đông giáp biển Đông.

Ninh Thuận được bao bọc 3 mặt là núi: phía bắc và phía nam tỉnh là 2 dãy núi cao nhô ra sát biển, phía đông là vùng núi cao của tỉnh Lâm Đồng. Địa hình có 3 dạng: miền núi, đồng bằng, vùng ven biển. Tỉnh có 2 hệ thống sông chính: hệ thống sông Cái, bao gồm các sông nhánh như sông Mê Lam, sông Sắt, sông Ông, sông La, sông Quao … và hệ thống các sông suối nhỏ phân bố ở phía bắc và nam tỉnh như sông Trâu, sông Bà Râu.

Ninh Thuận nằm trong khu vực có vùng khô hạn nhất nước, khí hậu nhiệt đới gió mùa với các đặc trưng là khô nóng, gió nhiều và bốc hơi mạnh, không có mùa đông. Nhiệt độ trung bình năm 27°C, lượng mưa trung bình 705 mm và tăng dần theo độ cao lên đến 1.100 mm ở vùng miền núi. Có 2 mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ 12 đến tháng 4 năm sau.

Thị xã Phan Rang nằm trên giao điểm của 3 trục giao thông chiến lược là đường sắt Bắc – Nam, quốc lộ 1A, đường số 11 lên Đà Lạt. Phan Rang cách Tp. Nha Trang 105 km, Đà Lạt 110 km, Tp. Hồ Chí Minh 350 km và Hà Nội 1.382 km.

Ninh Thuận đang hình thành các vùng sản xuất chuyên canh như: nho, thuốc lá, mía, đường, bông, hành, tỏi và nuôi trồng thủy sản. Ninh Thuận là một trong số các ngư trường lớn của nước ta.

Ninh Thuận là một bức tranh hài hòa giữa đồng bằng, đồi núi và biển cả. Nằm trong cụm du lịch quốc gia thuộc tam giác Đà Lạt – Nha Trang – Phan Rang, Ninh Thuận có những thắng cảnh: bãi biển Ninh Chữ, bãi biển Cà Ná, đèo Ngoạn Mục, thủy điện Đa Nhim và di tích lịch sử quí giá là các tháp Chăm: Pôklông Garai, Pôrômê, Hòa Lai, … hầu như còn nguyên vẹn. Đến thăm nơi đây du khách có thể tham gia nhiều loại hình du lịch: tắm biển, nghỉ dưỡng, du thuyền, leo núi, săn bắn, tham quan các di tích lịch sử, hoặc tham dự các lễ hội của người Chăm. (p.489).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là tỉnh có đông người Chăm sinh sống, Ninh Thuận mang đậm màu sắc văn hóa của dân tộc Chăm. Nền văn hóa ấy được thể hiện qua chữ viết, trang phục dân tộc, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, nghề gốm, dệt thổ cẩm. Nghệ thuật dân ca và múa Chăm đã trở thành di sản quí giá của nền văn hóa Việt Nam. Phong tục tập quán theo chế độ mẫu hệ của người Chăm vẫn được đồng bào địa phương gìn giữ và lưu truyền đến ngày nay.

Đến nay, người Chăm vẫn giữ các nghi lễ như lễ khai mương, đắp đê, lễ chặn đầu nguồn sông, lễ mừng lúa non, lễ xuống gặt, lễ mừng cơm mới … Đặc biệt một bộ phận người Chăm vẫn sống bằng nghề đánh cá, mà tục thờ cá voi ở tất cả các tỉnh ven biển ngày nay, chính là bắt nguồn từ tín ngưỡng của người Chăm.

Lễ hội Katê (tưởng niệm đấng cha)

Đây là lễ hội lớn nhất, vui nhất trong vùng Ninh Thuận và Bình Thuận, nơi có đông người Chăm sinh sống.

Lễ diễn ra tại tháp Pôklông Garai, hoặc tại các tháp Chàm khác vào ngày 1/7 Chăm lịch (trong khoảng thời gian từ 25/9 đến 5/10 dương lịch) hàng năm, lễ hội tưởng niệm các vị anh hùng dân tộc, ông bà tổ tiên, các vị thần cùng vua Pôklông Garai, vua Pôrôme.

Nhân dân ở các vùng lân cận cùng nhau tụ tập lên tháp làm lễ. Nghi lễ được tiến hành đơn giản. Sau khi các thầy coi về đạo giáo, thầy cúng làm lễ cúng tế ở ngoài sân xong thì vào tháp, chứng kiến bà bóng và thầy cúng tắm rửa, thay áo cho vua Pôklông Garai (tượng đá), đọc kinh và hát những bài hát dân ca. Kết thúc nghi lễ bằng điệu múa thiêng liêng của Bà Bóng trong tháp. Bên ngoài là chương trình ca múa nhạc đặc sắc do người Chăm biểu diễn.

Lễ hội Cha Bun (tưởng niệm đấng mẹ)

Lễ được tổ chức tại tháp Pôklông Garai hoặc ở đền thờ Pô Nagar vào tháng 10 Chăm lịch, diễn ra trong hai ngày. Lễ Cha Bun là lễ cúng Thần mẹ Pô Nagar và Thần Đất. Vào ngày lễ, nhân dân các vùng tập trung lên tháp để tạ ơn Thần Mẹ Pô Nagar và Thần Đất phù hộ cho mùa màng được tốt hơn. Đây là giai đoạn thu hoạch vụ mùa theo truyền thống nông nghiệp của người Chăm.

Lễ hội Rija Nưga

Được tổ chức vào tháng giêng Chăm lịch tại nhà hoặc cất rạp đầu làng. Đây là lễ cầu xin thần Mẹ Xứ sở và các thần linh giúp cho người Chăm tránh được những điều xấu xa trong năm như đau ốm, hạn hán, sâu bệnh. Cầu xin những điều tốt lành trong năm mới như sức khoẻ và sự bình an trong dân làng, cầu xin mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi.

Lễ hội Jòn Jang (cầu đảo, cầu thần nông)

Được tổ chức tại tháp Poklông Garai và Pôrôme trong hai ngày vào tháng tư Chăm lịch. Các thầy cúng và dân địa phương lên tháp lễ thần nông để cầu mưa.

Làm lễ xong dân chúng kéo nhau ra đập Đa Nhim, đập sông Cấm để cúng bái cầu mưa.

Lễ Đền ơn đáp nghĩa Cha Mẹ (dân tộc Raglai)

Lễ Đền ơn đáp nghĩa Cha Mẹ được tổ chức tại gia đình vùng dân tộc Raglai thuộc tỉnh Ninh Thuận và vùng người Raglai sinh sống dọc miền Trung – Tây Nguyên. Thời gian tổ chức lễ không cố định. Người Raglai quan niệm “Cây có cội, nước có nguồn”, theo họ, bất hạnh lớn nhất của con người là cha mẹ qua đời mà người con chưa kịp làm lễ “Đền ơn”. Vì thế khi thấy cha mẹ có dấu hiệu sức yếu, con cái trong gia đình phải lo lễ vật để làm lễ. Đến ngày lễ, họ hàng, bà con sống ở buôn làng tề tựu đông đủ.

Lễ nghi gồm có: lễ cúng Giàng, tổ tiên, những người đã khuất. Sau đó người con dâng các món ăn ngon nhất lên cha, mẹ. Chủ nhà mời bà con, họ hàng cùng hưởng lễ. Ngoài phần nghi lễ, còn tổ chức múa hát và vui chơi trong cộng đồng người Raglai.

Di TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Tháp Pôklông Garai

Tháp nằm trên ngọn đồi Trầu, cách thị xã Phan Rang 9 km. Tháp được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV thờ vua Pôklong Garai (1151-1205), một vị vua có công với dân với nước, được người Chăm suy tôn là Thần thủy lợi.

Tháp Pôklong Garai là một tổng thể kiến trúc nghệ thuật, bao gồm 3 ngôi tháp: tháp chính cao 20,5 m bên trong có thờ tượng bò Na Din bằng đá; tháp Cổng cao 8,56 m, tháp Lửa cao 9,31 m. Ngoài ra còn một ngôi miếu nhỏ ở sau tháp chính và 1 vòng thành bao quanh tháp.

Tháp được trùng tu vào các năm:

- Năm 1981: tu sửa phục hồi phần di tích đổ vỡ.

- Năm 1983: phục hồi, gia cố móng và chân tháp đã hỏng 1/3

- Năm 1984: tu sửa phục hồi tháp chính.

- Năm 1985: tu sửa 3 tháp.

- Năm 1987: phục hồi bức tường đổ do các chuyên gia Ba Lan đảm trách.

Trong quá trình khai quật nghiên cứu và tu sửa tháp trước kia người Pháp đã tìm thấy một số bát bằng vàng, bạc và đồ trang sức. Gần đây khi tu sửa tháp, ngành khảo cổ Việt Nam cũng tìm thấy một số bát vàng. Hàng năm người dân quanh vùng Phan Rang thường tiến hành các ngày lễ lớn dưới chân tháp.

Tháp Pôrômê

Tháp Pôrômê được xây dựng vào cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17 tại thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước. Công trình gồm có một tháp chính thờ vua Pôrômê và một công trình phụ thờ Hoàng Hậu. Cũng giống như mọi tháp Chăm điển hình khác, tháp Pôrômê hình vuông, 4 tầng, cao 8 m, đáy rộng gần 8 m, cửa mở hướng đông với cấu trúc cổng dạng tiền sảnh. Tháp Pôrômê là một trong rất ít tháp Chăm còn nguyên vẹn cho đến nay, là nơi người Chăm thường xuyên làm lễ cầu khấn vị vua đã được thần hóa Pôrômê vào những ngày lễ tết.

Tháp Hòa Lai

Cách thị xã Phan Rang – Tháp Chàm 14 km về hướng bắc, dọc quốc lộ 1A, thuộc địa phận thôn Ba Tháp, xã Tâm Hải, huyện Ninh Hải.

Tháp được xây dựng vào đầu thế kỷ 9, trước đây gồm 3 tháp trên một diện tích dài 200 m, rộng 125 m, nhưng hiện nay tháp trung tâm đã bị sụp đổ, chỉ còn 2 tháp là tháp Bắc và tháp Nam. Tháp Hòa Lai là quần thể kiến trúc đền tháp vào loại lớn của người Chăm, có mái dạng hình khối nên tháp được xếp vào loại nghệ thuật hình khối, mang phong cách Hòa Lai.

Bẫy đá Pi Năng Tắc

Cách thị trấn Ninh Sơn 40 km thuộc xã Phước Bình (huyện Ninh Sơn). Được xây dựng vào cuối năm 1959 và đầu năm 1960, đây là nơi diễn ra trận phục kích địch bằng bẫy đá trưa ngày 8/4/1961 của du kích Raglai dưới sự chỉ huy của Pi Năng Tắc (dân tộc Raglai) để bảo vệ núi rừng, buôn rẫy. Bẫy đá Pi Năng Tắc được đặt ở triền núi cao, gồm 17 chiếc bẫy đá liên hoàn, mỗi chiếc cách nhau 20 m ngay phía trên và dọc theo con đường mòn duy nhất băng qua khu vực này.

DANH THẮNG

Bãi tắm Ninh Chữ

Cách thị xã Phan Rang 5 km về phía đông (theo hướng đường Ngô Gia Tự kéo dài xuống Ninh Hải) thuộc địa phận xã Khánh Hải, huyện Ninh Hải. Bãi biển Ninh Chữ là bãi tắm đẹp, có chiều dài 10 km, bờ biển hình vòng cung bằng phẳng, xung quanh là rừng dương và các núi Đá Chồng, núi Tân An, núi Cà Đú … rất thích hợp cho các hoạt động du lịch như tắm biển, lướt ván, câu cá, du thuyền, leo núi, săn bắn. Khí hậu Ninh Chữ mát mẻ, nắng ấm quanh năm. Tại đây có khách sạn quốc tế Ninh Chữ (2 sao) của công ty du lịch Ninh Thuận và các dịch vụ khác phục vụ du khách.

Làng du lịch Cà Ná

Làng cách thị xã Phan Rang 32 km, cách thị xã Phan Thiết 114 km rất thuận tiện cho du khách đi đường bộ và đường sắt. Một làng du lịch với những ngôi nhà nho nhỏ đủ tiện nghi cho 2 người hoặc 4 người nghỉ lại đã mọc lên sát biển tạo thành một làng du lịch Cà Ná. Tại đây, du khách được tắm biển, đi chơi rừng, leo núi, thăm các hang động rất ngoạn mục: hang Ông Phật, ghềnh Ông Nồng, giếng Đục, núi Bạc.

Vịnh Vĩnh Hy

Cách thị xã Phan Rang – Tháp Chăm 42 km về hướng đông bắc, thuộc xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải.

Vĩnh Hy là vùng vịnh thiên nhiên còn nhiều nét hoang sơ, một quần thể hài hòa bao gồm những bãi cát trắng sạch, đẹp, những dãy núi đá xếp chồng lên nhau, những hang động, núi rừng. Đó là nơi du lịch lý tưởng cho tương lai bởi môi trường và cảnh quan thiên nhiên còn nguyên vẹn, hầu như chưa bị ô nhiễm.

Núi Đá Trắng

Một địa danh chứa đựng nhiều di chỉ của người Chăm xưa, thuộc xã Phước Thái, huyện Ninh Phước. Gọi núi Đá Trắng bởi ở đây toàn đá trắng với những bụi nhỏ lúp xúp. Tiếng Chăm Đá Trắng nghĩa là núi ông Vua. Truyền thuyết kể lại rằng khi người Chăm thất thủ phải chạy vào phía Nam, vua thời ấy đã tìm cách giấu kho báu của mình tại địa điểm này. Để bảo toàn kho báu, nhà vua đã yểm một cặp rắn rất to làm thần giữ của. Từ đỏ hàng năm nhà vua làm lễ tế thần rất lớn, uy nghiêm và trang trọng, thường là một con trâu nướng nguyên con. Nhưng đến nay dân trong vùng chỉ cúng tượng trưng bằng xôi vào đầu tháng giêng (Chăm lịch). Trước đây phát xít Nhật cũng đã từng mon men khai thác núi Đá Trắng, theo các cụ kể lại, các chuyên gia của họ đều chết yểu do bị “thần Rắn” giữ của làm hại.

Phong cảnh núi Đá Trắng hùng vĩ: phía trước núi là cánh đồng lúa nhấp nhô lượn sóng, xa xa phía bắc là đỉnh Poklong kì vĩ vươn cao; phía nam là tháp Pôrôme cổ kính đứng trầm tư, phía tây là đồi núi trùng điệp mênh mông khắp cả một vùng. Truyền thuyết núi Đá Trắng đã làm tăng thêm sự huyền bí, hấp dẫn du khách đến với vùng đất này.

BÌNH THUẬN

Diện tích: 7.828 km²

Dân số (2001): 1.079.700 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Phan Thiết

Các huyện: Tuy Phong, Bắc Bình, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam, Hàm Tân, Đức Linh, Tánh Linh, Phú Quí.

Dân tộc: Việt (Kinh). Chăm, Ra glai, Hoa. Cơ Ho.

Bình Thuận là một tỉnh duyên hải cực Nam Trung bộ, phía đông bắc và bắc giáp tỉnh Ninh Thuận, phía bắc và tây bắc giáp Lâm Đồng, phía tây giáp Đồng Nai, phía tây nam giáp Bà Rịa Vũng Tàu, phía đông và đông nam giáp biển Đông.

Địa hình của tỉnh có thể chia thành 3 vùng: vùng rừng núi, vùng đồng bằng và vùng ven biển. Bờ biển dài hơn 192 km (từ mũi Đá Chẹt giáp Cà Ná – Ninh Thuận đến bãi bồi Bình Châu – Bà Rịa Vũng Tàu), có nhiều nhánh núi đâm ra biển tạo nên các mũi: La Gàn, Mũi Nhỏ, Mũi Rơm, Mũi Né, Kệ Gà, chia bờ biển thành những đoạn lõm, vòm, tạo ra những vùng cửa biển tốt như: La Gàn – Phan Ri, Mũi Né – Phan Thiết, La Gi. Ngoài khơi có đảo Phú Quí rộng 23 km² là cầu nối giữa đất liền với quần đảo Trường Sa.

Các sông chảy qua tỉnh là sông La Ngà (từ cao nguyên Di Linh đổ xuống hồ Biển Lạc), sông Quao, sông Công, sông Dinh …

Bình Thuận nằm trong vùng nhiệt đới, ít chịu ảnh hưởng gió mùa đông bắc, khí hậu nóng, khô hạn. Nhiệt độ trung bình năm 26-27°C lượng mưa trung bình năm 800-1.150 mm.

Là tỉnh có nhiều rừng, công nghiệp chế biến gỗ, chế biến hạt điều và sản xuất hàng thủ công là thế mạnh của tỉnh. Bình Thuận có bờ biển dài, ngoài khơi giàu hải sản như cá thu, nục, ngừ, cơm, mực. Kinh tế biển phát triển về đánh bắt hải sản, sản xuất nước mắm, hải sản đông lạnh, làm muối.

Thành phố Phan Thiết cách Tp. Hồ Chí Minh 200 km. Bình Thuận có quốc lộ 1A, đường sắt Bắc – Nam đi qua tỉnh. Nhiều bãi tắm cát trắng, nước trong xanh sạch sẽ cùng với những dãy núi trùng điệp, nối những bãi biển nên thơ bởi những dải đồng bằng bát ngát. Bình Thuận có nhiều điểm du ngoạn nổi tiếng như Cà Ná, Phan Thiết, Mũi Né, Hàm Tân, Đồi Dương … là những khu du lịch văn hóa – thể thao với các loại hình tắm biển, câu cá, du thuyền săn bắn và chơi golf.

VĂN HÓA LỄ HỘI

Bên cạnh những cảnh đẹp thiên nhiên, Bình Thuận còn có một nền văn hóa đa dạng và lâu đời của nhiều dân tộc. Toàn tỉnh có hơn 30 dân tộc chung sống, trong đó 6 dân tộc đông nhất là: Việt (Kinh), Chăm, Hoa, Rắc Lây, Cơ Ho và Tày.

Đặc biệt nơi đây còn lưu giữ nền kiến trúc của người Chăm rất phong phú với những tháp cao bằng đất nung, vừa thanh thoát, vừa bền vững với dáng đứng hiên ngang. Những tác phẩm điêu khắc Chăm như tượng các thần, các vị vua, hoàng hậu, vũ nữ, … đã thể hiện trình độ điêu luyện về kỹ thuật chạm, khắc, với những đường nét chắc, khỏe, lãng mạn, giàu trí tưởng tượng. Trang phục, nhạc cụ, điệu múa, lời ca là những di sản quí của nền văn hóa cổ Sa Huỳnh và văn hóa Chăm cổ còn được đồng bào lưu giữ đến ngày nay.

Các công trình kiến trúc cổ có đền, tháp, đình, chùa, lăng, miếu đan xen với các di tích khảo cổ học, di tích lịch sử cách mạng, các lễ hội truyền thống của người Việt, người Chăm … đã đem lại cho mảnh đất Bình Thuận những nét văn hóa riêng độc đáo.

Hội đền Dinh Thày

Hội Dinh Thày diễn ra trong hai ngày 15 và 16 tháng 9 âm lịch tại đền Dinh Thầy, Hàm Tân, Bình Thuận là ngày giỗ Thày và Thím.

Theo truyền thuyết có 2 vợ chồng: Thầy và Thím quê Quảng Nam sống ở thế kỷ 19, học đạo, đồng thời chữa bệnh cho dân trong vùng theo pháp thuật. Trong phiên tòa xử án, Thầy và Thím đã cuốn lụa biến thành rồng đỏ bay vào Hàm Tân (Bình Thuận) sống tại đây và làm thuốc trị bệnh cứu giúp dân lành cho đến khi qua đời. Dân trong vùng thương tiếc lập đền thờ Thày và Thím.

Hội Dinh Thày còn mang nhiều tín ngưỡng mê tín, dân đến cúng giỗ rất đông, cầu cúng xin xăm, xin lá số. Nhân dân trong vùng mang theo nhiều lễ vật để dự lễ cúng chay vào tối 15, cúng cỗ chay và cúng mặn vào ngày 16 tháng 9.

Lễ hội Mbăng Katê

Lễ hội được tổ chức vào tháng 8-9 âm lịch (đầu tháng 7 Chăm lịch), tại các lăng, tháp sau đó chuyển về gia đình đồng bào Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận.

Lễ hội Katê là lễ hội quan trọng và có qui mô lớn nhất, kéo dài 5 ngày của người Chăm theo đạo Bà La Môn. Đây là lễ tết để tưởng nhớ các anh hùng, thần linh tổ tiên, các vị vua có công với nước, với dân đã được thần thánh hóa như Po Klong Garai, Pôrômê. Lễ hội đồng thời với việc hành hương, là dịp thăm viếng, kết nghĩa bạn bè …

Buổi tối trước ngày chính hội có nghi lễ trình y phục với các nghi thức trang trọng trong tiếng nhạc dân tộc và các điệu vũ cổ truyền. Trưa ngày chính hội là lễ dâng cúng và lễ rước thần, tắm tượng, mặc áo, đội mũ cho tượng … Khi trời sắp tối là lúc kết thúc các nghi lễ, mọi người hưởng lộc và tham gia các trò vui như ngâm thơ, chơi nhạc, …

Trong lễ này, nhân dân thuộc dân tộc Raglai trên núi cũng xuống dự hội, chia xẻ niềm vui với người Chăm.

Lễ hội cầu yên

Là một trong những lễ hội truyền thống của người Chăm, được tổ chức hàng năm tại các làng, xóm vùng dân tộc Chăm Bà Ni. Lễ hội diễn ra vào đầu tháng giêng Chăm lịch, kéo dài khoảng 3 ngày đêm. Dân làng làm lễ Cầu yên để tống tiễn những điều xấu, không may của năm cũ. Nghi lễ được tiến hành lúc chạng vạng tối. Sau phần nghi lễ là đến các tiết mục múa, hát của dân tộc Chăm và trò chơi thả thuyền.

Ngoài ra, đồng bào dân tộc Chăm ở Bình Thuận thường xuyên tổ chức các lễ hội khác như: lễ Cầu Đảo, lễ Rija Nưga (xem phần tỉnh Ninh Thuận), lễ Đắp Đập, lễ Cấm Phòng …

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Khu di tích trường Dục Thanh

Là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở và dạy học năm 1910, trước lúc Người vào Sài Gòn để ra đi tìm đường cứu nước. Khu di tích rộng 1 ha bao gồm: trường Dục Thanh, nhà ngủ, nhà thờ Nguyễn Thông, hồ sen, hòn non bộ, bức bình phong, vườn cây ăn quả, cây cảnh.

Trường Dục Thanh do công ty Liên Thành xây dựng năm 1908. Đó là ngôi nhà gỗ, lợp ngói âm dương. Dục Thanh là trường có chương trình giảng dạy vào loại tiến bộ lúc đó. Trường có hai ban: ban Hán văn và ban Pháp văn (có lồng chương trình quốc ngữ). Trường có từ lớp tư đến lớp nhất, gồm 100 học sinh và 7 thầy giáo.

Đầu nằm 1910, Nguyễn Tất Thành (tên Bác Hồ lúc đó) vào Phan Thiết được hai hội viên của công ty Liên Thành là Trương Gia Mô và Hồ Bá Bang giới thiệu vào dạy tại trường Dục Thanh.

Thời gian dạy học tại đây, thầy Thành đã cải tiến giảng dạy và truyền bá lòng yêu nước cho học trò. Mỗi khi vào lớp, thầy Thành thường rung chuông để tất cả học sinh đứng dậy đọc những bài thơ yêu nước “Á tế á ca”, “Việt Nam hồn” v.v … Hàng tuần vào tối thứ năm, học sinh thuyết trình đề tài tiếng Việt trước cả lớp. Vào những ngày nghỉ, thầy Thành hướng dẫn học sinh đi du ngoạn cảnh làng Sơn Khê, bãi biển Phan Thiết, đình làng Đức Nghĩa. Thầy Thành hướng gợi cho học sinh lòng yêu nước và lòng tự hào dân tộc qua những chuyện kể về các anh hùng có công dựng nước và giữ nước.

Cuối năm 1910, thầy Thành từ giã trường Dục Thanh vào Sài Gòn để chuẩn bị bôn ba hải ngoại trên đường cứu nước.

Khu di tích Dục Thanh trở thành một trong những nơi gắn liền với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, nhà văn hóa lớn Hồ Chí Minh. Từ năm 1976 trường được sửa chữa và phục chế toàn bộ trở thành khu di tích Dục Thanh.

Nhà lưu giữ bảo vật Vương quốc Chăm

Do bà Nguyễn Thị Thềm, hậu duệ của dòng vua Chăm cuối cùng lưu giữ ở xã Phan Thanh, huyện Bắc Bình, cách thành phố Phan Thiết khoảng 60 km về phía bắc. Bộ sưu tập di sản văn hóa hoàng tộc Chăm bao gồm những báu vật của vua Po-Klong-Mơh-Nai và một số ít của các vị vua Chăm những thế kỷ trước. Sưu tập có hơn 100 di vật nguyên gốc quý hiếm đủ các loại hình và chất liệu khác nhau. Đáng chú ý là những di vật bằng vàng (vương miện, bông tai, vòng xuyến), vải (áo bào, đôi hia) của vua Po-Klong-Mơh-Nai và hoàng hậu Popia Sơm. Bộ sưu tập phản ảnh nghệ thuật của nghề thủ công mỹ nghệ, điêu khắc, chạm trổ rất phát triển của người Chăm trước đây.

Đền thờ Poklong-MơhNai (huyện Bắc Bình)

PoKlong-MơhNai, một trong những vị vua cuối cùng của người Chăm (đầu thế kỷ 17). Đền thờ nằm trên đồi cao cạnh quốc lộ 1A, cách thành phố Phan Thiết về phía bắc khoảng 60 km. Trong đền hiện nay còn lại 3 pho tượng bằng đá màu xanh, đen tạc tượng vua PoKlong-MơhNai và hai bà hoàng hậu cùng nhiều tượng Cút được điêu khắc, chạm trổ công phu, tinh xảo.

Nhóm di tích tháp cổ Pô-Sha-Nư

Là cả một tổng thể kiến trúc đền tháp của người Chăm – còn gọi là tháp Phú Hải thuộc xã Thanh Hải, thành phố Phan Thiết, thờ các tiểu tiên nữ con gái thần mẹ Pô Nagar. Đây là tuyệt tác của dân tộc Chăm để lại cho nhân loại Nhóm tháp này gồm 3 tháp và nhiều tháp bị đổ khác nay chỉ còn lại phế tích và nền móng. Ba ngôi tháp hiện còn phân bổ trên 2 tầng đất, quay mặt về hường đông. Cả ba ngôi tháp đều là tháp vuông nhiều tầng, có niên đại thế kỷ 8, ở phong cách Mỹ Sơn E1 (phong cách kiến trúc Chăm cổ). Có một số yếu tố kiến trúc như cột trụ tròn ở các cửa giả, mi cửa …tương tự như ở các đền tháp Khmer.

Nhóm tháp Chăm Pô-Sha-Nư toạ lạc trên một ngọn đồi có tên đầu ông Hoàng”, cách thành phố Phan Thiết 6 km về phía đông bắc.

Hàng năm vào tháng giêng âm lịch, các lễ hội Rija Nưga, Poh Mbăng Yang được tổ chức dưới chân tháp. Nhân dân làm lễ cầu mưa, cầu xin những điều tốt lành.

Bên cạnh khu tháp Pô-Sha-Nư là các di tích “Lầu ông Hoàng”, chùa Bửu Sơn, núi Cố nơi có mộ nhà thơ yêu nước Nguyễn Thông. Tiếp tục cuộc hành trình dọc bãi biển đến đá ông Địa, biển Mũi Né … du khách sẽ bị lôi cuốn vào bức tranh giàu hương vị biển mặn mà, độc đáo.

Chùa Hang (Chùa Cổ Thạch)

Chùa Hang còn gọi là chùa Cổ Thạch toạ lạc tại bờ biển xã Bình Thạnh, huyện Tuy Phong, cách thành phố Phan Thiết 105 km về hướng bắc.

Chùa được xây dựng trong hang đá lớn do thiền sư Bảo Tạng lập vào khoảng giữa thế kỷ 19. Đường lên chùa xây bậc, lan can hai bên đắp rồng. Trên núi đá nhỏ sát bờ biển có tượng Quan Thế Âm Bồ Tát. Trong chùa có pho tượng Đức Phật Thích Ca. Cạnh chùa là bãi đá Cà Được nhiều màu sắc, chạy dọc bờ biển gần 1 km. Xung quanh chùa Hang cảnh quan tuyệt đẹp, một làng du lịch Cổ Thạch mới mọc lên với nhiều ngôi nhà xinh xắn được xây dựng theo kiểu nhà sàn để đón khách phương xa về viếng chùa và thưởng ngoạn thắng cảnh.

Chùa Bảo Sơn

Chùa nằm trên núi Bảo Sơn, thuộc địa phận ba thôn Thiện Chính, An Hải và Xuân Hòa, huyện Tuy Phong. Phía sau chùa có hai tháp cổ nên còn gọi là chùa Tháp.

Chùa được Nguyễn ánh ban “Ngự từ Bảo Sơn Tự’ năm 1795 khi đến thăm chùa. Hàng năm vào dịp tết Trung nguyên, người trảy hội chùa rất đông.

Đền thờ Cố Hỷ Phu Nhân

Ở trên núi Ô Cam, sát bãi biển phía nam huyện Tuy Phong. Đền thờ vị nữ thần Cố Hỷ. Nhân dân địa phương mỗi khi ra khơi thường đến đền thờ này cầu thần phù hộ.

Chùa Linh Sơn Trường Thọ

(Chùa Linh Sơn Trường Thọ còn gọi là chùa Núi Tà Cú)

Chùa toạ lạc trên núi Tà Cú ở độ cao 400 m, thuộc xã Tân Lập, huyện Hàm Thuận, cách Phan Thiết 30 km về phía nam. Chùa do tổ sư Hữu Đức khai sơn vào khoảng giữa thế kỷ 19.

Năm 1963 chùa được trùng tu sửa chứa. Trong khu vực chùa có ngôi tháp tổ. Phía sau chùa là tượng Phật Thích ca nhập niết bàn, dựng năm 1963, dài 49 m, cao 6 m. Phong cảnh nơi đây thật hữu tình, với bờ biển trải dài, đá núi muôn hình thù, rừng xanh bao quanh, tạo cho Tà Cú thêm nét hùng vĩ, uy nghiêm.

Vạn Thủy Tú

Vạn Thủy Tú là ngôi đình có niên đại lâu đời nhất ở tỉnh Bình Thuận, được xây dựng từ năm 1762. Đình tọa lạc trên đường Ngư Ông, thành phố Phan Thiết. Đình thờ thần Nam Hải, với khoảng một trăm trăm bộ xương cá voi (Cốt Ông) đã được ngư dân lưu giữ từ lâu đời, trong đó có một bộ xương rất lớn được bảo quản nghiêm cẩn có niên đại gần 200 năm.

Tại đây còn có một chuông đồng, đúc từ thời vua Tự Đức, năm thứ 25 (Nhâm Thân – 1872); 24 bản sắc phong của các đời vua, trong đó có bản hơn 150 tuổi. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia năm 1996. Lễ hội tại đình diễn ra hai lần vào tháng 2 và tháng 8 âm lịch hàng năm.

DANH THẮNG

Mũi Né

Nằm cách thành phố Phan Thiết 22 km về hướng đông bắc, Mũi Né là tên một làng chài và cũng là một điểm du lịch quen thuộc của tỉnh Bình Thuận.

Dọc theo quốc lộ 706 từ thành phố Phan Thiết đến Mũi Né là một dãy đồi đất thoai thoải và bãi cát ven biển rộng, thoáng mát với những rặng dừa tuyệt đẹp. Bãi biển nông thoải, nước sạch và trong, nắng ấm quanh năm, không có bão, là nơi tắm biển, nghỉ ngơi lý tường dành cho du khách.

Mũi Né có nhiều bãi biển hoang sơ nguyên thủy, chưa có sự khai thác của con người, cảnh quan hùng vĩ, môi trường thiên nhiên trong lành, như bãi Ông Địa, bãi Trước và bãi Sau. Đến Mũi Né, du khách có thể tắm biển, nghỉ dưỡng, chơi thể thao, du thuyền trên biển, dã ngoạn kết hợp săn bắn, câu cá, chơi golf …

Tại Mũi Né còn có Đồi Cát, nơi từ bao năm qua đã trở thành đề tài sáng tác của nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh. Ngoài các bãi biển và cồn cát, khu vực này còn có nhiều cảnh đẹp như suối Tiên, lầu ông Hoàng, tháp Chàm Poshanư. Dọc bãi cát ven biển là các làng du lịch, các khách sạn, biệt thự và nhiều công trình thể thao, giải trí.

Khu du lịch Hòn Rơm

Từ Phan Thiết đi Mũi Né (22 km), rồi theo đường bờ biển thêm 4 km nữa là tới khu du lịch Hòn Rơm. Bờ biển sạch đẹp, nước biển trong xanh, phía sau là những rặng dừa mát rượi, trĩu quả, những đồi cát vàng, cát trắng nối tiếp nhau nhấp nhô, gợn sóng và đồi cát thì biến dạng từng giờ … Tất cả đã tạo nên vẻ hoang sơ quyến rũ du khách đến đây để thưởng thức và khám phá vẻ đẹp tuyệt vời của cát. Những nhà nghỉ làm bằng tre mới mọc lên trên đồi cát ở Hòn Rơm với loại hình du lịch mới như trượt cát, tắm biển, đêm có đốt lửa trại hoặc theo ghe kéo lười, câu mực trên biển.

Hòn Lao Câu

Hòn Lao Câu thuộc xã Phước Thể, huyện Tuy Phong, là một đảo có vẻ đẹp hoang sơ nằm cách bờ biển 7 km, với diện tích khoảng 10.000 m². Trên đảo có hàng ngàn khối đá với hình thù rất độc đáo, xen kẽ là những thảm cỏ xanh mượt. Nơi đây được qui hoạch làm khu bảo tồn sinh vật biển và là điểm du lịch sinh thái biển hấp dẫn.

Đảo Phú Quí

Huyện đảo Phú Quí cách Phan Thiết 56 hải lý (100 km), rộng 32 km². Trên đảo có nhiều ngôi chùa khá lớn như chùa Linh Quang, chùa Cao Cát được công nhận là di tích lịch sử văn hóa. Bờ biển dài với những dải cát trắng mịn, nước trong màu ngọc bích. Bao quanh đảo là 9 hòn đảo nhỏ, đặc biệt là hòn Tranh, hòn Đen, hòn Trứng … là những nơi có nhiều cảnh đẹp để phát triển loại hình du lịch sinh thái biển.

Suối Tiên

Nằm ở vùng ngoại ô thành phố Phan Thiết. cách trung tâm thành phố 18 km về hướng đông bắc trên đường đi Mũi Né. Suối Tiên là một điểm du lịch dã ngoạn ngoài trời lý thú của tỉnh Bình Thuận. Một con suối nhỏ từ độ cao hơn 6 m chảy trên sườn đồi bao quanh Hàm Tiến, chảy qua những hàng dừa xanh, qua đồi cát khô cao vút màu đỏ rồi chảy xuống. Bên dưới lòng suối là những lớp đất sét vàng pha cát đỏ chạy dọc theo con suối. Suối Tiên đẹp nhờ sự pha lẫn nhiều màu sắc của đất và cát. Đến đây du khách sẽ được sống giữa thiên nhiên cùng thưởng thức vị ngọt trái dừa xiêm đất Bình Thuận.

Bãi biển Đồi Dương

Nằm trong huyện ven biển Hàm Tân, cách huyện lỵ Hàm Tân hơn 2 km về hướng đông bắc, bãi biển Đồi Dương có bờ biển dài hàng chục ki lô mét với những bãi cát trắng xen lẫn các đồi đất thấp thoải dần ra biển. Bờ biển nông, cát thoải, biển êm, nước trong xanh. Môi trường thiên nhiên ở đây rất trong lành.

Khu du lịch Vĩnh Hảo – Tuy Phong

Tuy Phong là huyện phía bắc của Bình Thuận, tiếp giáp với Ninh Thuận tại Cà Ná, nằm trên đường xuyên Việt, là nơi có suối nước khoáng Vĩnh Hảo nổi tiếng có tác dụng chữa bệnh. Với độ nóng 30°C và các thành phần hóa học của nó, nước suối khoáng Vĩnh Hảo đã được tinh chế, đóng chai thành loại nước giải khát mát và bổ. Người Chăm xưa thường lấy nước suối về chế nước thơm để rửa tượng thánh.

Tuy Phong có bờ biển dài hơn 50 km với các khu nghỉ Vĩnh Hảo, hòn Lao Câu, Ghành Sơn, các di tích lịch sử văn hóa như Cổ Thạch tự, tháp Podam …

Từ đây du khách có thể thăm chùa Hang (Cổ Thạch tự), nhà sưu tập di tích hoàng tộc Chăm, Hòn Lao Câu để nghiên cứu quan sát động vật biển, tắm biển, du thuyền … hòa vào thiên nhiên yên tĩnh và không khí trong lành.

Hồ Biển Lạc

Hồ Biển Lạc nằm trên địa bàn hai huyện Đức Linh và Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận, giáp với tỉnh Đồng Nai và tỉnh Lâm Đồng. Là một hồ giữa rừng rộng khoảng 1.000 ha, về mùa mưa, mặt hồ trải rộng đến 3.000 ha. Xung quanh là núi và rừng, phía đông là núi Cà Tong cao 506 m sừng sững, có nhiều gỗ quí như sến, trắc, cẩm lai, giáng hương … và vô vàn các loại hoa phong lan.

Hồ Biển Lạc có núi cao, rừng sâu, lượng cá dồi dào và nhiều loại chim thú quí hiếm như trĩ, công … Đến đây, du khách có thể ngồi trên thuyền du ngoạn giữa bốn bề trời trước mênh mông, núi rừng bát ngát.

Khu nghỉ mát Novotel Ocean Dunes

Khu nghỉ mát Novotel Ocean Dunes nằm sát trung tâm thành phố Phan Thiết, cuối đại lộ Nguyễn Tất Thành. Sự xuất hiện của khu nghỉ mát đồi cát ven biển Novotel đã biến một làng đánh cá tại thành phố Phan Thiết trở thành một điểm du lịch hàng đầu, biến những đồi cát nơi này thành những thảm cỏ mơn mởn. Khu nghỉ mát bao gồm 1 sân golf rộng 62 ha và 1 khách sạn 4 sao bên cạnh (123 phòng). Sân golf Ocean Dunes được đưa vào sử dụng từ ngày 14/3/1998, sân có 18 lỗ đạt tiêu chuẩn quốc tế do Nick Faldo, nhà vô địch giải Master 1996 thiết kế.

Khu nghỉ mát có những hoạt động dưới nước như xe lội nước cao tốc, lướt ván buồm … Khách có thể bơi lội trên biển và trong hai hồ bơi của khách sạn. Ở đây còn có Câu lạc bộ Ocean Dunes Golf và hai sân tenis. Khách sạn Novotel có quầy ăn Robinson’s Hút (túp lều của Robinson) với mái lá dân dã cạnh hồ bơi và nhà hàng Seahorse (Cá ngựa) phục vụ những món ăn đặc sản địa phương. Bar A Cuda (quầy rượu Cá Nhòng) được bài trí toàn hình cá rất đặc sắc.

KON TUM

Diện tích: 9.615 km²

Dân số (2001): 330.700 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Kon Tum

Các huyện: Đăk Glei Ngọc Hồi, Đắc Tô, Kon Plông, Đak Hà, Sa Thầy.

Dân tộc: Việt (Kinh). Xơ Đăng. Ba Na. Giẻ Triêng. Ra- glai

Kon Tum là tỉnh ở phía bắc cao nguyên Gia Lai – Kon Tum, một trong 3 cao nguyên lớn của Tây Nguyên. Kon Tum có chiều dài biên giới 275 km, tiếp giáp với Hạ Lào và bắc Cam-pu-chia về phía tây, bắc giáp tỉnh Quảng Nam, đông giáp tỉnh Quảng Ngãi, nam giáp tỉnh Gia Lai.

Phần lớn lãnh thổ Kon Tum nằm ở phía đông của dãy Trường Sơn, địa hình thấp dần từ tây sang đông và từ bắc xuống nam. Vùng bắc tỉnh có dãy núi Hoa Cương cao nhất miền Nam; đỉnh Ngọc Lĩnh 2.596 m, đỉnh Ngọc Phan 2.251 m. Đây là nơi bắt nguồn của các sông Tranh, sông Thu Bồn, sông Trà Khúc, sông Ba. Rừng chiếm trên 50% diện tích toàn tỉnh trong đó có những khu rừng nguyên sinh với nhiều loại gỗ, lâm đặc sản và chim thú quí hiếm. Ngoài ra, Kon Tum còn có vùng đất bazan thích hợp trồng cây công nghiệp như cao su, cà phê, chè, mía, dâu tằm … và đồng cỏ rộng thuận lợi để phát triển chăn nuôi đại gia súc.

Kon Tum có khí hậu cao nguyên nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 23,4°C, lượng mưa trung bình năm 1.884 mm. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.

Đường quốc lộ 14 chạy dài từ tây Quảng Nam qua tỉnh lỵ Kon Tum, đi xuống Gia Lai- Đắk Lắk-thành phố Hồ Chí Minh, quốc lộ 24 nối Kon Tum với Quảng Ngãi, quốc lộ 40 nối Kon Tum với Atôpơ (Lào).

Thị xã Kon Tum xây bên bờ sông Đắc Pla, một nhánh của sông Pô Cô, giữa một đồng bằng nhỏ cao 525 m. Đây là trung tâm hành chính cũ của Pháp ở Tây Nguyên. Các cố đạo Pháp đã đến đây từ năm 1851. Thị xã Kon Tum cách Tp. Buôn Ma Thuột 246 km, cách Qui Nhơn 215 km và cách Pleiku 49 km.

Du khách đến Kon Tum sẽ có dịp đi thăm nhiều cảnh đẹp của vùng núi rừng Tây Nguyên như núi Ngọc Lĩnh, các khu rừng nguyên sinh Chư Mô Ray, Sa Thầy, khu du lịch Đắk Tre ở huyện Kon Plong, suối nước nóng Đak Tô. Ngoài ra còn có nhà tù Kon Tum, ngục Đắk Lei, đường mòn Hồ Chí Minh, chiến trường Đắk Tô, Tân Cảnh, nơi đã ghi lại chiến tích hào hùng và vẻ vang của dân tộc.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là tỉnh hiện có hơn 20 dân tộc sinh sống, 51% dân số của tỉnh là đồng bào dân tộc ít người, nhiều nhất là Bana, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Gia Rai, B’Rau, Rơ Mân … Phần lớn các dân tộc thiểu số sống bằng nghề làm nương rẫy và săn bắn. Kon Tum có một nền văn hóa đa dạng, nhiều màu sắc của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Cuộc sống buôn làng của đồng bào các dân tộc với những phong tục tập quán riêng biệt, nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc như: lễ hội cồng chiêng, lễ đâm trâu, bỏ mả, mừng lúa mới …; nhiều loại nhạc cụ truyền thống như: khinh khung, t’rưng, k’lông pút, đàn goong, đàn gió, đàn nước … Những hình khối, hoa văn, màu sắc, không chỉ được thể hiện ở nhà Rông, mà còn thể hiện trên mặt vải thổ cẩm do họ tự dệt lấy và trên các đồ dùng đan lát bằng mây, tre. Những tượng gỗ đặt trong nhà mồ, một biểu hiện của nghệ thuật điêu khắc có sớm.

Kon Tum có một số chùa chiền, chủng viện, nhà thờ gỗ, được xây dựng từ lâu đời bên cạnh nhà rông truyền thống có lối kiến độc đáo … Đến đây du khách sẽ thấy được sự hấp dẫn của một nền văn hóa Tây Nguyên, của các cảnh quan kỳ thú.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ cúng Đất làng

Là lễ hội của người Ba Na sống ở Kon Tum và Gia Lai. Dân làng Ba Na làm lễ cúng Đất làng vào cuối tháng 2 đầu tháng 3 âm lịch khi chuẩn bị vào vụ sản xuất hoặc khi dọn đến vùng đất mới. Trước hôm dựng làng, đồng bào Ba Na làm lễ kéo dài 2 ngày. Họ khấn các thần linh phù hộ cho công việc làm ăn thuận lợi, và thông báo cho thần linh biết công việc làm ăn trong năm mới.

Lễ Bỏ Mả (Pơ Thi) Dân tộc Gia Rai và một số dân tộc khác như Ba Na, Êđê … không có phong tục thờ tổ tiên. Thương tiếc người chết, họ chỉ giữ gìn mồ mả một thời gian rồi sau đó sẽ tiễn đưa vĩnh viễn người chết bằng lễ Bỏ Mả. Lễ được tiến hành vài ba năm sau khi người thân qua đời. Đây là lần cuối cùng để tiễn đưa người chết về thế giới bên kia và là phần quan trọng nhất trong tang lễ. Lễ Bỏ Mả được tổ chức rất trọng thể từ 2 đến 5 ngày tại nghĩa địa, xung quanh nhà mồ vào sau mùa thu hoạch, lúc có trăng sáng.

Đặc sắc hơn cả là lễ Bỏ Mả của người Gia Rai. Trong dịp này, người già cũng như trẻ ra múa hát chung quanh nhà mồ theo nhịp chiêng, cùng nhau ăn uống. Sau lễ này, những người chồng (hoặc vợ) góa được giải (p.506) phóng. Đây là lễ hội không thể thiếu trong đời sống tinh thẩn của đồng bào Giarai, Bana, Êđê.

Lễ ăn Trâu

Lễ ăn Trâu rất phổ biến ở nhiều dân tộc Tây Nguyên và là một sinh hoạt văn hóa dân gian nổi bật nhất, mang tính tổng hợp cao. Nhiều loại hình nghệ thuật dân gian được huy động tham gia vào lễ hội này: âm nhạc, sân khấu, múa hát, múa kiếm, nghệ thuật tạo hình …

Lễ ăn Trâu được tổ chức vào dịp mừng chiến thắng, mừng được mùa của cộng đồng, khánh thành nhà Rông, lễ cầu an, lễ phá điềm xấu, điềm gở cho cả buôn làng. Cũng có khi chỉ do một gia đình trong bản đứng ra tổ chức để tạ ơn thần, nhưng tham gia vào lễ hội là cả cộng đồng.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Bác Ái

Chùa toạ lạc ở góc đường Trần Phú và Phan Chu Trinh, thuộc thị xã Kon Tum. Chùa được xây dựng vào năm 1932 do ông Võ Chuẩn, quản đạo tỉnh Kon Tum thiết kế. Chùa được vua Bảo Đại ban tấm biển “Sắc tứ Bác ái tự”.

Chùa Hồng Từ

Chùa toạ lạc tại số 245 đường Trần Hưng Đạo, phường Quyết Thắng, thị xã Kon Tum. Chùa do Hòa thượng Thích Đức Thiện xây dựng vào năm 1958. Chùa đã trải qua 6 đời sư trụ trì và được trùng tu vào các năm 1969 và 1986. Trong chính điện thờ Phật có pho tượng Phật Thích Ca bằng đồng nặng 1.000 kg, cao 1,2 m.

Chùa hiện đặt văn phòng ban trị sự Phật giáo tỉnh Kon Tum.

Ngục Kon Tum

Nhà tù Kon Tum nằm ở phía tây thị xã Kon Tum, do người Pháp xây dựng để giam giữ tù chính trị, những người tham gia cách mạng. Đến năm 1975 khi chiến tranh kết thúc, nhà ngục Kon Tum trở thành di tích lịch sử của miền Nam Việt Nam. Sau bao năm hư hại, nay chỉ còn bia tưởng niệm và mộ của 8 liệt sỹ cách mạng.

Ngục Kon Tum là một điểm tham quan di tích lịch sử cách mạng.

Chiến trường Đắk Tô và đồi Charlie

Địa danh lịch sử này ở cách thị xã Kon Tum 42 km về phía bắc, nơi diễn ra trận đánh ác liệt trong chiến tranh chống Mỹ vào năm 1972. Đắk Tô trở nên một địa danh quen thuộc đối với các cựu chiến binh Mỹ đã từng tham gia cuộc chiến tranh tại Việt Nam muốn trở lại thăm chiến (p.507) trường xưa. Cách Đắk Tô 5 km về phía nam là đồi Charlie cũng là một di tích chiến trường xưa của tỉnh Kon Tum.

Nhà Rông

Nhà rông chỉ có ở những buôn làng bắc Tây Nguyên, đặc biệt ở hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Mỗi buôn, làng dựng một ngôi nhà sàn lớn được trang trí đẹp ở giữa buôn, làng gọi là nhà rông. Nhà rông là nơi diễn ra các sự kiện quan trọng: lễ tết, hội làng, đám cưới, lễ cầu nguyện và là nơi hội họp của cả buôn làng già, trẻ, trai, gái …

Nhà rông của mỗi dân tộc đều có những nét riêng trong kiến trúc, tạo dáng, trang trí hoa văn. Nhưng nhìn chung nhà rông vẫn là ngôi nhà to nhất, thường gấp ba, gấp bốn nhà thường, có mái nhọn xuôi dốc và được dựng trên những cột cây to, thường là tám cột bằng cây đại thụ, thẳng, chắc; mái nhọn lợp bằng lá gianh, phơi kỹ cho đến khi vàng óng. Trên những vì kèo được trang trí những hoa văn có màu sắc rực rỡ mang tính tôn giáo thờ phụng, những sự tích huyền thoại của dũng sĩ thuở xưa, những thú vật được cách điệu, những vật, những cảnh sinh hoạt gần gũi với cuộc sống buôn làng. Nổi bật trong trang trí nhà rông là hình ảnh thần mặt trời chói sáng.

Nhà rông càng to đẹp thì càng chứng tỏ buôn làng giàu có, mạnh mẽ.

Nhà mồ Tây Nguyên

Theo phong tục tang lễ của người Tây Nguyên, sau khi chôn cất người chết, người ta làm ngay một chòi nhỏ sơ sài trên nấm mộ để che mưa che nắng cho người đã khuất.

Trong chòi thường đặt một số đồ dùng của người đã khuất. Rồi sau một hoặc hai, ba năm, gia đình người chết phá đi, dựng một nhà mồ đẹp và trang trí tượng gỗ, hàng rào xung quanh nhà. Theo quan niệm của người Bana thì tượng nhà mồ là để đưa tiễn người sang thế giới bên kia.

Khi chết đi, con người vẫn tiếp tục cuộc sống ở một thế giới khác. Họ có kiếp sống của sinh thành, giao hoan, có giải trí và cả súc vật mang theo.

Tượng nhà mồ hiện lên sống động quanh những nhà mồ – thể hiện một nền nghệ thuật cổ. Có thể xếp vào 3 nhóm tượng: thế giới con người; những con vật gần gũi với con người như voi, chó, trâu, bò … và những sinh hoạt cộng đồng như thể thao, săn bắn.

Lệ phá chòi, dựng nhà được làm vào mùa xuân (mùa khô) và được coi như một lễ hội (lễ Bỏ mả). Mọi người tập trung ngoài nghĩa địa cùng với rượu, thịt và các đồ cúng lễ với ý nghĩa cùng hưởng thụ với người đã khuất. (p.508).

Thác Yaly

Thác cao 40 m có nhiều bậc. Đây là dòng thác đẹp và lớn nhất Tây Nguyên trên sông Pô Cô. Đường vào thác đã được nâng cấp tạo thuận lợi cho khách tham quan. Nơi đây đang xây dựng nhà máy thủy điên Yaly với công suất 720 MW và sản lượng điện là 3,68 tỷ KWh.

Làng Ba Na

Dân tộc Ba Na là một trong ba dân tộc đông người ở Tây Nguyên, đặc biệt ở Kon Tum người Ba Na sinh sống đông nhất.

Ba Na Kon Tum là tên một nhóm người Ba Na tập trung ở thị xã Kon Tum. Theo tiếng Ba Na thì Kon là làng, Tum là hồ, ao. Kon Tum là làng có nhiều ao, hồ. Ba Na Kon Tum là làng Ba Na có nhiều ao, hồ.

Vào thăm làng Ba Na, du khách sẽ bắt gặp những nếp nhà sàn hình vuông hay hình chữ nhật, cầu thang lên nhà bằng một thân cây gỗ, đục đẽo thành từng bậc khá công phu, thể hiện sự khéo tay của đàn ông Ba Na.

Người Ba Na là dân tộc đầu tiên ở Tây Nguyên biết dùng chữ viết để học tập và dùng trâu bò để cày ruộng. Tuy nhiên họ cũng chưa biết tổ chức cuộc sống khoa học, gạo chỉ giã đủ ăn từng ngày, nước cũng chỉ lấy đủ dùng cho một ngày. Người Ba Na săn bắn giỏi, vào nhà nào cũng treo vài cái nỏ bằng gỗ rất chắc. Cũng như các dân tộc khác ở Tây Nguyên, giữa nhà sàn người Ba Na là cái bếp lửa luôn luôn đỏ hồng, cũng là nơi mọi thành viên trong nhà quây quần trò chuyện, ăn uống và ngủ quanh đó.

Đàn ông Ba Na hay có vết sẹo ở ngực. Đó là vết tích do chính bản thân người đó gây nên bằng cách lấy lửa đập vào ngực, lấy than hồng dí vào ngực hay dùng dao rạch ngực (khi trong nhà có người chết) để tỏ lòng thương tiếc người quá cố. (p.509).

GIA LAI

Diện tích: 15.496 km².

Dân số (2001): 1.048.000 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Pleiku.

Các huyện: An Khê, Ayun Pa, Chư Păh, Chư Prông, Chư Sê, Đức Cơ, Ia Grai, Kbang, Krông Pa, Kong Chro, Mang Yang.

Dân tộc: Việt (Kinh), Gia Rai, Ba Na, Tày.

Gia Lai là một tỉnh miền núi – biên giới nằm ở phía bắc Tây Nguyên trên độ cao 600-800 m so với mặt biển. Phía bắc Gia Lai giáp tỉnh Kon Tum, phía nam giáp tỉnh Đắn Lăk, phía tây giáp Cam-pu-chia với 90 km là đường biên giới quốc gia, phía đông giáp các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên. Gia Lai có khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, chia hai mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm 21-25°C. Vùng tây Trường Sơn có lượng mưa trung bình năm từ 2.200-2.500 mm, vùng đông Trường Sơn từ 1.200-1.750 mm.

Tỉnh có trục quốc lộ 14 nối với Quảng Nam và các tỉnh Tây Nguyên, Đông Nam bộ; trục quốc lộ 19 nối với các tỉnh duyên hải miền Trung từ Qui Nhơn đến Pleiku và đi các tỉnh đông bắc Cam-pu-chia; quốc lộ 25 nối với Phú Yên.

Thành phố Pleiku nằm trên ngã ba giao lộ của quốc lộ 19, quốc lộ 14, quốc lộ 25, cách cảng Qui Nhơn 180 km đường bộ, cách thành phố Hồ Chí Minh 541 km. Tỉnh có sân bay Pleiku khá lớn.

Gia Lai là đầu nguồn của nhiều hệ thống sông đổ về miền duyên hải và Cam-pu-chia như sông Ba, sông Sê San và các con suối khác. Vùng đất Gia Lai có nhiều suối hồ, ghềnh thác, đèo và những cánh rừng nguyên sinh tạo nên những cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ thơ mộng, mang đậm nét hoang sơ nguyên thủy của núi rừng Tây Nguyên. Đó là rừng nhiệt đới Kon Ka King và Kon Cha Rang nơi có nhiều động vật quí hiếm; thác Yaly hùng vĩ, thác Xung Khoeng hoang dã ở huyện Chư Prông; thác Phú Cường thơ mộng ở huyện Chư Sê. Nhiều con suối đẹp như suối Đá Trắng, suối Mơ và các danh thắng khác như bến đò “Mộng” trên sông Pa, Biển Hồ (hồ Tơnưng) trên núi mênh mông và phẳng lặng – núi Hàm Rồng cao 1.092 m mà đỉnh là miệng của một núi lửa đã tắt. (p.510).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tỉnh Gia Lai có cộng đồng nhiều dân tộc chung sống, người Kinh chiếm 52% dân số, còn lại là người Gia Rai (33,5%), Bana (13,7%), Giẻ Triêng, Xơ Đăng, K’Ho, Nhắng, Thái, Mường …

Gia Lai là một vùng đất có bề dày lịch sử với nền văn hóa cổ xưa mang bản sắc độc đáo của đồng bào các dân tộc, chủ yếu là Gia Rai và Bana thể hiện qua kiến trúc nhà rông, nhà sàn, nhà mồ, qua lễ hội truyền thống, qua y phục và nhạc cụ. Các lễ hội đặc sắc ở Gia Lai: lễ Pơ Thi (Bỏ Mả), lễ hội đâm trâu, múa xoang … trang phục ngày hội được trang trí hoa văn nhiều màu sắc thần bí, các điệu múa dân gian và âm thanh vang vọng của các loại nhạc cụ riêng của từng dân tộc như tù và, đàn đá, cồng chiêng … Đến Gia Lai du khách còn được xem những khu nhà mồ dân tộc với những bức tượng đủ loại và những nghi lễ còn rất hoang sơ với tôn giáo đa thần (Tô Tem) còn nhiều nét nguyên thủy. Gia Lai có truyền thống cách mạng hào hùng, có khu Tây Sơn Thượng, căn cứ địa của vua Quang Trung, là quê hương anh hùng Núp. Nhiều địa danh chiến trường xưa của Gia Lai như Pleime, Cheo Reo, Ia Răng đã đi vào lịch sử.

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội ăn Trâu (còn gọi là lễ Đâm Trâu)

Đây là ngày hội phổ biến ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, là sinh hoạt văn hóa dân gian nổi bật nhất. Nhiều loại hình văn hóa được huy động tham gia lễ hội này. Lễ hội được tổ chức tại nhà Rông. Con trâu là vật hiến tế thần Giàng. Sau các nghi thức cầu thần linh về chứng giám lòng thành của bà con và nhận lễ vật, trâu được mang ra cột giữa sân, trẻ con, người già, trai gái cùng nhau nhảy múa, tiếng nhạc cồng chiêng nổi lên.

Một đội đâm trâu gồm những thanh niên trẻ khoẻ được trang bị giáo mác và nghi thức đâm trâu được diễn ra. Sau đó buôn làng mổ trâu ăn mừng.

Lễ ăn Trâu thường được tổ chức từ 2 đến 3 ngày vào những dịp đặc biệt của buôn làng hay của mỗi gia đình và bao giờ cũng có sự tham gia hào hứng của cả cộng đồng.

Lễ ăn cơm mới

Được tổ chức tại nhà riêng hoặc nhà rông sau vụ thu hoạch của đồng bào Ba Na ở hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai. Lễ được tổ chức để tạ ơn thần lúa và là lễ hội mừng mùa thu hoạch mới, cầu mong cho ruộng nương ngày càng nhiều thóc lúa. Dân làng cúng thần lúa bằng heo hoặc gà trước khi sử dụng lúa để ăn hoặc mang đi biếu. Lễ ăn cơm mới được tổ chức đơn giản và không tốn kém. (p.512).

Ngoài ra, ở Gia Lai cũng có lễ bỏ Mả, lễ cúng Đất làng giống như các dân tộc sống ở các tỉnh Kon Tum và Đắk Lắk.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Quần thể di tích Tây Sơn Thượng Đạo

Là di tích của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, gồm có: Đình An khê tại thị trấn An Khê (huyện An Khê), nơi tu tập nghĩa quân và dấy binh khởi nghĩa của ba anh em Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyên Lữ.

Gò Chợ huyện An Khê, nơi giao lưu buôn bán của Nguyễn Nhạc để lấy tiền nuôi quân và tuyển mộ binh sĩ.

Hòn đá ông Bình (Huệ) huyện An Khê, nơi ngồi nghỉ sau mỗi đợt luyện quân của ông Huệ.

Hòn đá ông Nhạc huyện An Khê, nơi ngồi nghỉ sau mỗi đợt luyện quân của ông Nhạc.

Vườn Mít – cánh đồng Cô Hầu huyện Kbang, vùng căn cứ lo việc hậu cần, nơi cung cấp lương thực cho nghĩa quân Kho tiền – nền nhà ông Nhạc huyện Kong Chro, nơi cất giữ lương thực, tiền tệ cho cuộc khởi nghĩa và là nơi ở của ông Nhạc trước khi cuộc khởi nghĩa nổ ra, hiện chỉ còn lại nền nhà.

Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn với người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ là một điểm sáng của lịch sử Việt Nam. Ngày nay, nhiều người dân Việt Nam và cả những người nước ngoài luôn quan tâm đến sự kiện lịch sử này. Khu di tích Thượng Đạo sau khi được tôn tạo sẽ là điểm hấp dẫn khách du lịch.

Chùa Bửu Nghiêm

Chùa được xây dưng năm 1964 tại số 200 đường Duy Tân, phường Diên Hồng, thành phố Pleiku. Đến năm 1978 ngôi chánh điện chùa được trùng tu. Trong những năm gần đây, Hòa thượng Thích Từ Hương, trụ trì chùa, đang tiếp tục công việc tu sửa, mở mang ngôi chùa cùng với các hoạt động văn hóa – từ thiện tại địa phương.

Chùa Bửu Thắng

Chùa toạ lạc ở số 1A đường Sư Vạn Hạnh, phường Hội Thương, thành phố Pleiku. Chùa được khởi dựng trong thời kỳ chấn hưng Phật giáo vào những năm 1930.

Chùa xây trên một khu đất rộng 3.168 m², đã được trùng tu lớn vào các năm 1960, 1964 và 1992. Chùa hiện nay đặt văn phòng Ban trị sự Phật giáo tỉnh Gia Lai. (p.513).

Tịnh xá Ngọc Phúc

Tịnh xá toạ lạc ở số 342 đường Phan Đình Phùng, phường Yên Đổ, thành phố Pleiku. Tịnh xá do sư Giác An xây dựng vào năm 1964, thuộc giáo đoàn III của hệ phái Phật giáo Tăng già khất sĩ Việt Nam.

Làng kháng chiến Ster

Tại xã Nam, huyện Kbang quê hương của anh hùng Núp, nơi đây ông đã phát động bà con dân tộc trong làng đứng dậy chống Pháp và sau này chống Mỹ. Làng Ster đã trở thành một điểm sáng trong chiến tranh nhân dân của Việt Nam và ngày nay là một điểm tham quan du lịch chiến trường xưa.

Nhà tù Pleiku

Nhà tù ở xã Diên Hồng, thành phố Pleiku, là nơi giam giữ các chiến sĩ cách mạng. Nhiều chiến sĩ bị thực dân Pháp giam giữ ở đây sau này đã trở thành các cán bộ lãnh đạo của cách mạng Việt Nam. Di tích nhà tù Pleiku được trùng tu năm 1997 để đón khách thăm quan.

Biển hồ Tơ Nưng

Biển hồ cách thành phố Pleiku về phía bắc 8 km đường chim bay. Biển hồ Tơ Nưng nguyên là một miệng núi lửa ngừng hoạt động đã hàng trăm triệu năm để lại. Hồ có hình bầu dục, diện tích 230 ha.

Nước hồ quanh năm đầy ắp, xanh trong có thể nhìn rõ từng đàn cá bơi lội dưới nước. Hồ có độ sâu từ 20 đến 40 m. Đây là vựa cá, hàng năm cung cấp cho Pleiku hàng trăm tấn cá.

Phong cảnh xung quanh hồ thật ngoạn mục, từ những bụi cây ven hồ, tiếng hót của các loài chim lảnh lót mỗi buổi sớm mai. Kế đó là những cánh rừng bạt ngàn, những ngọn đồi uốn lượn trập trùng … Những chiếc thuyền độc mộc lướt trên mặt nước. Biển hồ Tơ Nưng được ví như hạt ngọc của Pleiku, của cả Tây Nguyên và là một điểm du lịch quan trọng của tỉnh.

Thác Xung Khoeng

Cách thành phố Pleiku hơn 30 km về phía tây nam, thuộc địa phận huyện Chư Prông là thác Xung Khoeng hùng vĩ cao khoảng 40 m. Từ xa đã nghe thấy tiếng ầm ì, nước đổ từ trên cao xuống như một dải lụa trắng. Mặt thác lớn, trải rộng và tương đối bằng phẳng. Hai bên bờ, cây cối mọc um tùm.

Phía sau thác là nền trời xanh thẳm cao lồng lộng. Nước đổ xuống uốn cong theo triền đá mềm mại, đập vào các tảng đá nổi lên trên mặt nước tung bọt trắng xoá. Nước chảy len lỏi trong các khe đá, trên thảm cỏ xanh làm thành một vùng hồ nước trong vắt, sát với các vách đá xung quanh. (p.514).

Thác Xung Khoeng là nơi nghỉ ngơi thú vị của du khách vừa ngắm nhìn vẻ hùng tráng của thiên nhiên, vừa hít thở không khí trong lành mát mẻ giữa núi rừng hùng vĩ.

Núi Chơ Hơ Rông

Cách thành phố Pleiku khoảng 10 km về phía đông nam, ngọn núi Chư Hơ Rông cao tới 1.600 m và cũng là một ngọn núi lửa đã tắt từ lâu đời, vì thế núi tuy cao nhưng nhưng dáng mềm mại, thoai thoải.

Quanh chân núi đất đai phì nhiêu, cây trồng xen cây rừng rậm rạp đã trở thành nơi sinh sống của nhiều bản làng các dân tộc. Các nhà khảo cổ học đã khai quật được nhiều di chỉ khảo cổ của các thời kỳ đồ đá, đồ gốm … trong thung lũng này.

Đường lên núi tuy dốc thấp nhưng quanh co, uốn khúc, đất mềm để lộ các tảng đá lớn, phủ kín các loài cây leo, bụi rậm. Đôi chỗ vách đá để lộ một khe suối nhỏ, nước chảy lặng lẽ, hay một con thác dốc, nước len lỏi qua các hố sâu. Các mảng cây lá rộng xanh um mọc xen với các loài cây rụng lá theo mùa, làm cho cảnh trí luôn thay đổi trên mỗi bước đi. Du khách đến Pleiku có thể tham gia tour leo núi Chơ Hơ Rông để tìm hiểu thiên nhiên và mang lại cảm giác mạnh cho những ai thích mạo hiểm.

Hồ Ayun Hạ

Là hồ nhân tạo rộng nhất Tây Nguyên nằm trên địa bàn xã H’Bông, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai. Hồ Ayun Hạ được khởi công ngày 17/3/1990 trên cao nguyên Gia Lai, hồ được tạo bởi con đập tràn ngăn sông Ayun, nơi hạ nguồn của sông Ayun mở rộng thành hồ rộng giữa bốn bề núi non xanh, tạo nên một cảnh quan đẹp hữu tình trên đất rừng H’Bông thuộc huyện Chư Sê.

Mặt nước hồ rộng 3700 ha, dài 25 km, nơi rộng nhất 5 km, từ đó toả ra hàng trăm con kênh nhỏ phục vụ cho cánh đồng lúa rộng lớn của các xã thuộc huyện Ayun Pa. Từ khi biến thành hồ nước trong xanh, Ayun Hạ tạo ra môi trường sống trong lành, một vùng du lịch sinh thái thật ngoạn mục với rừng cây kề cạnh và bóng núi vây quanh. Hồ Ayun Hạ còn là nơi nuôi thả nhiều cá. Đến đây du khách có thể đi thăm lòng hồ, bơi thuyền, câu cá dạo chơi trong rừng, tìm hiểu văn hóa và giao lưu với cộng đồng người dân tộc thiểu số Gia Rai và Bana sống ở vùng quanh hồ. (p.515).

ĐẮK LẮK

Diện tích: 19.600 km².

Dân số (2001): 1.901.400 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Buôn Ma Thuột.

Các huyện: Ea H’leo, Ea Súp, Krông Năng. Krông Búk, Buôn Đôn, Cư M’gar, Ea Kar, M’Đrắc, Krông Pắc, Cư Jút, Krông Ana, Krông Bông, Đắk Mil, Krông Nô, Lắk, Đắk R’lấp, Đắk Nông, Đăk Soong.

Dân tộc: Việt (Kinh), Êđê, Nùng, Mnông, Tày.

Tỉnh Đắk Lắk nằm trên cao nguyên Đắk Lắk, một trong 3 cao nguyên lớn của Tây Nguyên, có độ cao trung bình 400-800 m so với mặt biển, phía bắc giáp Gia Lai, phía nam giáp Lâm Đồng và Bình Phước, phía tây giáp Cam-pu-chia, phía đông giáp Phú Yên và Khánh Hòa.

Đắk Lắk là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất nước. Vùng núi cao từ 1.000-1.200 m chiếm 35% diện tích của tỉnh. Vùng cao nguyên Buôn Ma Thuột cao 450 m, chiếm 53.5%, đất đỏ màu mỡ, khá bằng phẳng thuận lợi cho phát triển cây công nghiệp dài ngày, chăn nuôi gia súc và trồng rừng. Đất trũng phù sa (12%) trồng lúa và đồng cỏ tự nhiên. Rừng Đắk Lắk có trữ lượng gỗ dồi dào và nhiều động vật quí hiếm như voi, hổ, báo, gấu, nai, heo rừng, bò rừng. Đắk Lắk có 3 hệ thống sông chính: sông Sêrêpôk, Krông Ana, Krông Nô, nhiểu thác nước cao có nguồn thủy năng lớn, khai thác thủy điện như thác Dray Sáp, Dray H’Linh, Buôn Kuốp. Nhiều hồ lớn như hồ Lăk, hồ Ea Kao, hổ Ea Súp, hồ Dak Min …cung cấp nước tưới và thủy sản nước ngọt cho toàn tỉnh.

Khí hậu vùng này tương đối ôn hòa, nhiệt độ trung bình trong năm 24°C, có hai mùa khô và mưa rõ rệt. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Lượng mưa trung bình 1830 mm/năm.

Thị xã Buôn Ma Thuột ở giữa vùng đông dân nhất Tây Nguyên. Thị xã ở độ cao 536 m. Khu vực này có đông đồng bào Êđê. Buôn Ma Thuột cách Hà Nội 1.410 km, cách thành phố Hồ Chí Minh 628 km.

Giao thông phía bắc thị xã có đường 14 đi Plâyku (195 km), đi Kon Tum (244 km), nối với Đà Nẵng và qua Bình Phước, Bình Dương đến thành phố Hồ Chí Minh. Phía nam thị xã có đường 26 đi Ninh Hòa (Nha Trang, 156 km); phía tây là đường đi Bản Đôn (42 km); phía đông là đường quốc lộ 27 đi Đà Lạt (193 km). (p.516).

Đến Đắk Lắk du khách có thể đi thăm hàng chục ngọn thác hùng vĩ như thác Đrây Sap, Diệu Thanh, Gia Long …, những hồ nước đẹp và thơ mộng như hồ Lắk, hồ Buôn Triết, hồ Ea Kao; các khu rừng nguyên sinh – vườn quốc gia Yok Đôn, khu lâm viên Ea Kao, thăm Buôn Đôn nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi, các di tích lịch sử như tháp Chàm thế kỷ 13, biệt điện của cựu hoàng Bảo Đại, nhà tù Buôn Ma Thuột hoặc tìm hiểu đời sống văn hóa các dân tộc ít người.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Đắk Lắk có trên 36 dân tộc khác nhau, trong đó người Việt chiếm 68,7%, sau đó 1à Êđê (17,1%), M’nông (4,4%), Nùng (3,8%), Tày (2,8%), Gia Rai (0,8%) và các dân tộc khác (2,4%). Đắk Lắk có nền văn hóa cổ truyền đa dạng của các dân tộc với những truyền thống và bản sắc riêng. Nơi đây còn lưu giữ nhiều pho sử thi truyền miệng rất độc đáo như sử thi Đam San dài hàng ngàn câu. Các luật tục cổ, kiến trúc nhà sàn, nhà rông và tượng nhà mồ còn chứa bao điều bí ẩn đầy hấp dẫn. Các loại nhạc cụ dân tộc từ lâu đời đã trở nên nổi tiếng là niềm tự hào của Đắk Lắk, của Tây Nguyên, của văn hóa dân gian Việt Nam: bộ đàn đá của người M’nông (huyện Lắk), bộ chiêng đá được phát hiện tại Đắk R’lấp có niên đại hàng ngàn năm về trước, đàn T’rưng, đàn Klongpút, đàn nước, kèn, sáo, …

Nếu đúng dịp, du khách sẽ được thưởng thức những lễ hội độc đáo còn nguyên chất dân gian. Trong lễ hội, cả buôn làng cầm tay nhau nhảy múa xung quanh đống lửa theo nhịp của cồng, chiêng.

Hội đua voi ở Buôn Đôn

Hội đua voi thường được tổ chức hàng năm vào tháng 3 tại Buôn Đôn. Bãi đua có chiều dài khoảng 400-500 m, chiều ngang rộng chừng 30 con voi xếp hàng.

Trước khi vào cuộc đua, một hồi tù và vút lên, theo lệnh điều khiển của nài voi, lần lượt các chú voi nối đuôi nhau rồi xếp thành hàng trước mặt Ban giám khảo, từ từ quỳ phục xuống chào Ban giám khảo và khán giả. Sau đó từng tốp voi vào vị trí xuất phát. Khi có hiệu lệnh, các chú voi bật lên như lò xo, phóng về phía trước trong tiếng chiêng, trống, tiếng hò reo cổ vũ của khán giả ầm vang núi rừng.

Cuộc đua phải qua nhiều vòng, đến khi chọn được một chú voi chiến thắng về đích trước. Voi thắng cuộc được đeo một vòng nguyệt quế, nó giơ cao chiếc vòi chào khán giả, đôi tai phe phẩy, mắt lim dim đón nhận những khúc mía, những trái chuối của những người dự hội. (p.518).

Sau cuộc đua trên cạn là cuộc thi voi bơi qua sông Serepok, voi kéo co, voi ném xa, voi đá bóng …

Đến với lễ hội đua voi, du khách sẽ bị cuốn hút trong không khí tưng bừng của ngày hội, với âm vang cồng chiêng và tận mắt chứng kiến những màn trình diễn ngoạn mục bởi các chú voi của núi rừng Buôn Đôn.

Hội đua voi là sự kiện văn hóa lớn ở Tây Nguyên, tôn vinh tinh thần thượng võ của người M’nông, những người dũng cảm, có truyền thống trong việc săn bắt và thuần dưỡng voi rừng.

Hội Xuân

Kéo dài chừng 2 đến 3 tháng, từ ngày đưn lúa vào kho đến ngày sấm ran đầu mùa. Đó là thời gian tạm dừng việc sản xuất để tham gia hội hè, thăm bạn bè … Buôn làng được sửa sang khang trang. Sóc (làng) nọ tiếp sóc kia, buôn nọ tiếp buôn kia mở hội đâm trâu. Đâm trâu cúng thần làng, đâm trâu xin thần phù hộ cho từng sóc, đâm trâu nhân lễ bỏ mả để hồn trâu theo người đã khuất về thế giới bên kia. Khách được xem những hội lễ với những trò vui diễn lại tích xưa từ thời Đông Sơn; được tham dự những điệu múa, lời ca quyện với tiếng cồng, chiêng bi hùng của những người con nơi rừng núi. Người dân ở đây rất hiếu khách, đón tiếp khách rất ân cần nồng hậu, đẩy tình thân ái. Hội kéo dài từ tháng 10, 11 đến tháng giêng, tháng hai âm lịch.

Lễ Lớn Khôn (MPUH)

Lễ lớn khôn của dân tộc Êđê. Lễ kéo dài hai ngày đêm để xác nhận chàng trai Ê Đê đã đến tuổi trưởng thành. Lễ tổ chức ở các suối nước, trên đường và tại nhà của chàng trai. Nhiều nghi lễ dân tộc được tiến hành cùng với sinh hoạt văn hóa và kể chuyện dân gtan.

Ngoài các lễ hội kể trên, Đắk Lắk còn có các lễ hội khác như lễ ăn Trâu, lễ cúng cơm mới, lễ Bỏ Mả như của các tỉnh bạn trên đất Tây Nguyên.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Khải Đoan

Là ngôi chùa của những người Việt sinh sống ở Đắk Lắk. Chùa được xây dựng năm 1951-1953 trên một khu đất thoáng rộng tại 89A đường Phan Bội Châu, phường Thống Nhất, thành phố Buôn Ma Thuột. Tên chùa “Khải Đoan” do vợ vua Khải Định đặt, được ghép bởi hai từ đầu của vua Khải Định và bà Đoan Huy Hoàng Thái Hậu.

Chùa có kiến trúc theo kiểu chữ tam, trước cổng là tam quan, giữa là chính điện, sau là nhà hậu tổ. Cổng tam quan gồm 2 tầng với ba vòm cửa (p.519) cao 7 m, rộng 10,5 m. Điện Quan Âm xây tách biệt với bố cục chính của chùa, hình lục giác với 6 cột trang trí hình rồng mây.

Chính điện gồm hai phần, phần trước kiến trúc theo kiểu nhà dài của Tây Nguyên có cột kèo nhà rường của người Việt. Nửa sau xây theo lối hiện đại. Chính điện thờ Phật Thích ca. Chùa có quả chuông nặng 380 kg bằng đồng đúc năm 1954.

Nhà tù Buôn Ma Thuột

Nhà tù Buôn Ma Thuột được xây dựng từ năm 1930, hoàn thành cơ bản vào năm 1934. Nhà tù Buôn Ma Thuột còn được gọi là nhà phạt hay nhà đày là nơi giam giữ tù chính trị dười chế độ thực dân Pháp. Những người tù đầu tiên ở đây là những chiến sĩ tham gia phong trào Xô Viết – Nghê Tĩnh từ đầu năm 1931. Nhà tù bao gồm những dãy nhà dài, mái lợp ngói âm dương. Trong phòng giam tập thể hay xà lim biệt giam chật hẹp đều có một hoặc hai dãy cùm bằng gỗ, có khoét những lỗ tròn để tù nhân cho đầu vào đó và có khoá chung do cai ngục giữ. Nhà tù Buôn Ma Thuột là nơi giam giữ nhiều nhà hoat dộng yêu nước nổi tiếng như Phan Đăng Lưu, Nguyễn Duy Trinh, Nguyễn Phụng Tân, Huỳnh Thanh … Những ai đã qua khỏi nhà tù Buôn Ma Thuột còn sống sau này đều trở thành hạt nhân của cuộc tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và đóng góp nhiều công sức trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Nhà tù Buôn Ma Thuột được công nhận là di tích lịch sử vào năm 1980.

Tháp Yang Prong

Là ngôi tháp Chăm cổ kính duy nhất hiện còn ở Tây Nguyên, tháp nằm trong địa phận xã Ea Rốc, huyện Ea Súp, tựa lưng vào dòng sông Ea H’leo, cách Buôn Ma Thuột gần 100 km. Tháp còn có tên là tháp Chàm Rừng Xanh thờ thần Siva dưới dạng Mukhalinga (vị thần vĩ đại).

Toàn bộ tháp Yang Prong được xây bằng gạch nung đỏ trên một nền cao bằng đá xanh. Tháp cao 9 m, có đáy vuông. mỗi cạnh dài 5 m. Chỉ có một cửa ra vào mở về hướng đông, còn ba mặt tướng ngoài của tháp đều có 3 cửa giả. Đỉnh tháp nhọn như củ hành khá đặc biệt, khác với các kiến trúc các tháp Chăm thường thấy ở các nơi khác. Tháp Yang F)rong là một di tích văn hóa có giá trị ở Tây Nguyên.

Du lịch Buôn Đôn

Cách Buôn Ma Thuột 42 km về phía tây bắc là.Buôn Đôn, địa danh thuộc xã Krông Ana. huyện Buôn Đôn, từ lâu đã nổi tiếng không chỉ với cảnh quan của núi rừng, các phong tục mang dậm dấu ấn của vùng Tây Nguyên mà còn bởi truyền thống săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. (p.520).

Buôn Đôn với những cánh rừng tự nhiên trùng điệp, dòng sông Serepok hung dữ, nước đổ âm vang núi rừng Đến Buôn Đôn là dịp được cưỡi voi leo núi, lội suối, bơi sông; bạn cũng có dịp tham dự nhiều thú vui hấp dẫn chỉ có ở nơi đây: bắn nỏ, nướng cá, uống rươu cần; sống trong những căn nhà đơn sơ, ấm cúng dựng vắt vẻo trên các cây si cổ. Đặc blệt nếu bạn có mặt vào mùa xuân thì tháng ba là mùa lễ hội đua voi … Cảnh sắc thiên nhiên và cuộc sống bình dị nơi đây chắc sẽ làm du khách hài lòng với những ngày sảng khoái, thú vị.

Chiến tranh đã lùi xa nhưng cũng để lại nhiều dịa danh lịch sử như: “Bến đò Giao Liên”, “Hòm thư chết”, “Đường mòn Hồ Chí Minh”. Sau dây là một vài điểm du lịch ở Buôn Đôn.

Khu sinh thái rừng, hồ Đakmin

Hồ Đakmin cách Buôn Đôn khoảng 2 km về phía bắc. Diện tích mặt hồ gần 200 ha, độ sâu 15 m là nguồn cung cấp cá tôm và nước tưới trong vùng. Núi Chư Ké và Chư Min bao bọc ba mặt hồ, có lẽ vì voi ở đây rất nhiều nên khu vực này còn có tên “Thung lũng voi”. Bạn có thể du lịch trên hồ bằng thuyền dộc mộc, ghé thăm các bản của đồng bào dân tộc, đi giữa các bãi chăn thả voi nhà, vào rừng, leo núi, cắm trại, Mộ vua săn bắt voi.

“Vua” săn bắt voi Khunjunob tên thật là N’Thu Knul, một vị tù trưởng, người được coi là “ông tổ” nghề săn bắt, thuần dưỡng voi rừng ở Buôn Đôn. Ông đã săn bắt được hàng trăm con voi. Năm 1861, ông bắt được một con voi trắng (bạch tượng) và tặng cho Hoàng gia Thái Lan. Vua Thái Lan cảm phục và phong tặng ông tước hiệu “Khunjunob” (Vua Săn bắt voi) ông mất năm 1938, một năm sau ngày mất, người cháu (ông không có con) gọi ông bằng cậu – R’Leo Knul, đứng ra làm lễ bỏ mả và xây mộ. Ngôi mộ được xây theo lối kiến trúc M’nông – Lào.

Bên cạnh phần mộ của N’Thu Knul là phần mộ của R’Leo Knul. Ông sinh năm 1871, người đã kế tục lãnh đạo buôn làng sau khi Khuniunob mất. R’leo Knul tiếp tục phát huy nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng ở Buôn Đôn, ông đã thuần dưỡng cho cựu hoàng Bảo Đại một con voi trắng và có công giúp vua thành lập đội săn voi mang tên “Hoàng gia Bảo Đại”. R’Leo Knul mất 1941 (thọ 70 tuổi) Năm 1950, vua Bảo Đại đứng ra làm lễ bỏ mả cho R’Leo Knul và cho xây lăng mộ.

Di tích nhà sàn cổ

Ngôi nhà sàn có phong cách kiến trúc Lào, hai đầu hồi mái nhọn thon vút, ba gian, có thể tháo rời ra từng chi tiết. Nét độc dáo của ngôi nhà là được làm hoàn toàn bằng gỗ: từ mái, vách, cột, kèo đến đinh vít, chốt …

Nhà được khởi dựng ngày 07 tháng 10 năm 1883 do một nghệ nhân mộc (p.521) nổi tiếng người dân tộc Lào có tên Kha-vi-vong-sao thiết kế và xây dựng. Giúp việc cho ông có 14 thợ chính, 10 thợ phụ và 18 con voi tham gia khai thác gỗ, vận chuyển, dựng nhà.

Thời gian thi công kéo dài một năm bốn tháng mười hai ngày. Nhà được khánh thành ngày 19 tháng 02 năm 1885. Hồi đó ngôi nhà trị giá 12 con voi có ngà dài. Năm 1929, để tránh một đợt hoả hoạn, ngôi nhà được tháo ra và di chuyển đến địa điểm hiện nay. Vị trí cũ cách đó hơn 1 km.

Hố Lắk và biệt điện Bảo Đại

Hồ Lắk nằm trên tuyến đường giao thông giữa Buôn Ma Thuột và Đà Lạt, cách thành phố Buôn Ma Thuột khoảng 56 km về phía nam theo quốc lộ 27, qua đèo Lạc Thiện khoảng 10 km đến thị trấn Lạc Thiện rẽ tay phải vài trăm mét đã thấy ngôi nghà nghỉ mát của cựu hoàng đế Bảo Đại ngày xưa. Đây là nơi ông thường đến ngắm cảnh, săn bắn, nghỉ ngơi mỗi khi có dịp lên thành phố Buôn Ma Thuột. Ngôi nhà nằm trên đỉnh đồi cao nhìn ra mặt nước của hồ Lắk.

Hồ Lắk dài uốn khúc hệt như một dải lụa thiên thanh bao bọc lấy thị trấn Lạc Thiện. Hồ rộng trên 500 ha, được thông với con sông Krông Ana. Mặt hồ luôn xanh thắm in bóng rừng thông trên các ngọn đồi ven hồ. Xung quanh hồ là các cánh rừng nguyên sinh rộng lớn với hệ động thực vật phong phú.

Về mùa mưa, hàng trăm con suối, ngọn thác đổ nước về làm cho mặt hồ rộng thêm, sóng cồn lên như biển và dâng ngập hết cả các cánh đồng cỏ xung quanh. Ra xa, nước sâu hơn là nơi ngự trị của các loài sen, súng.

Sen ở hồ Lắk đẹp, che kín một dải dài trên mặt nước làm cho cảnh hồ thêm thơ mộng.

Hổ Lắk là một thắng cảnh đẹp của vùng Tây Nguyên. Hồ vừa là nơi cung cấp nhiều cá, vừa là hồ chứa nước ngọt khổng lồ cung cấp nước cho hàng trăm ha ruộng nương, đồng thời còn làm cho khí hậu ở đây thêm phần mát hơn.

Bên Hồ Lắk có bản Jun, một buôn làng tiêu biểu của dân tộc M’nông. Đến đây du khách có dịp ngao du trên lưng voi để ngắm buôn làng, tham quan núi rừng Tây Nguyên. Nếu nghỉ qua đêm sẽ được thưởng thức văn nghệ cồng chiêng của người M’nông.

Thác Đ’ray Sap

Thác cao 20 m nhưng trải rộng khoảng 100 m chặn chiều dòng sông Sérépok, ở cách thành phố Buôn Ma Thuột 30 km. Theo tiếng Êđê, Đ’ray Sap nghĩa là thác khói. Bởi lẽ dòng nước từ trên cao đổ xuống thung lũng ào ào tạo thành khối lớn, bụi nước bay là là như màu khói.

Quanh năm suốt tháng cả một vùng vang vọng tiếng thác và ngập trong (p.522) khói nước. Thác Đ’ray Sap là một thắng cảnh đẹp nhờ sự kết hợp giữa hai dòng sông Krông Knô và Krông Ana mà người Êđê và người M’nông gọi là sông Chồng, sông Vợ gặp nhau mà thành. Tình yêu của họ mạnh mẽ như dòng thác, đẹp đẽ như sắc cầu vồng ẩn hiện trong làn sương khói nước. Đ’ray Sap như một bức thành nước khổng lồ, hùng tráng giữa một vùng hoa nước long lanh.

Thác nước ở Đắk Nông

Nằm trên quốc lộ 14 cách thành phố Buôn Ma Thuột 120 km về hướng tây-nam và cách thành phố Hồ Chí Minh 230 km, thị trấn Gia Nghĩa (huyện Đắk Nông) là điểm dừng chân của du khách từ thành phố Hồ Chí Minh lên Buôn Ma Thuột và ngược lại. Cách thị trấn Gia Nghĩa từ 7 đến 8 km có các thác nước: Thác Diệu Thanh đẹp, hoang sơ và thơ mộng nằm trên dòng suối Dak Tít, là danh giới tự nhiên phân cách giữa 2 xã Nhân Cơ (huyện Đắk R’lấp và Quảng Tân (huyện Đắc Nông). Ngoài thác lớn nhất từ độ cao khoảng 30 m đổ xuống vực sâu, Diệu Thanh còn có nhiều dòng thác nhỏ, cùng thác mẹ nước đổ xuống suối quanh năm tung bọt trắng xoá. Dưới chân ngọn thác là cả một khoảng rộng mênh mông nước có nhiều mô đá nhỏ nhấp nhô, tạo thành hàng trăm dòng chảy ra nhiều hướng. Hai bên bờ suối là những bãi đất bằng phẳng có nhiều cây xanh toả bóng mát.

Cách thị trấn Gia Nghĩa 8 km theo quốc lộ 14 ngược hướng về Buôn Ma Thuột là thác Ba Tầng. Gọi thác ba tầng vì khi nước suối chảy đến đây phải qua ba tầng thác mới đến lòng suối nằm ở phía dưới. Ba tầng thác này nằm nối tiếp nhau trong một chiều dài khoảng 40 m. Tầng thứ nhất cao 1,5 m. Cách tầng thứ nhất 20 m là tầng thác thứ hai, cao 2 m.

Thác thứ ba là thác chính lớn nhất của cụm thác Ba Tầng, cao hơn 20 m, ngày đêm ầm ào chảy giữa khung cảnh yên vắng của núi rừng và đổ tràn vào suối. Xung quanh thác có nhiều cây cổ thụ và cả bãi đất rộng bằng phẳng, thoáng mát để du khách cắm trại, thư giãn khi đến thăm thắng cảnh vùng này.

Thác Thủy Điện cách cầu Đắk Nông khoảng 7 km về phía hạ lưu. Thác cao 25 m, nước đổ thành “dòng nhạt” và “dòng đậm”. Về mùa khô nước cạn có đường đi phía sau thác giống thác Prenn (Đà Lạt). Ngoài 3 thác trên còn có thác Đắk Nông gần cầu Đaktit cũng có vẻ đẹp thơ mộng hiền hòa. Đắk Nông còn có đồi thông ở Nam Nung, cao nguyên Jubát ở Quảng Sơn, rừng nguyên sinh, hồ nước trong, bãi cát bằng phẳng ở Trảng Ba … là những điểm du lịch sinh thái dành cho du khách yêu thiên nhiên. (p.523).

Bãi đá sông Krông Bông

ở huyện Krông Bông có thác Krông Bông nổi tiếng đẹp. Trên đường đi đến thác giữa dòng sông có một bãi đá đặc biệt hấp dẫn đối với du khách, nhất là khách nước ngoài mỗi khi đi qua đây. Đó là một bãi đá với những tảng đá có hình thù, kích thước và màu sắc như những con voi khổng lồ, khiến cho du khách ngỡ như nhìn thấy một đàn voi đang vượt sông trong khu vực núi rừng Tây Nguyên.

Vườn quốc gia YokDon

YokDon là môt trong những khu bảo tồn tự nhiên lớn nhất của Việt Nam, trên một diện tích 115.540 ha (chưa kể diện tích vùng đệm là 133.890 ha) dọc theo con sông Sérépok. Đây là nơi cư trú của 62 loài động vật có vú, 196 loài chim, 40 loài bò sát, 13 loài lưỡng cư và 464 loài thực vật. Trong số 56 loài động vật hiếm thống kê được ở Đông Dương, thì 38 có ở YokDon.

YokDon cách Buôn Ma Thuột 40 km về phía tây, nằm trên địa bàn xã Krông Na, khu vực sinh sống của các dân tộc ít người Êêđê, Gia rai, M’nông. Họ có rất nhiều kinh nghiệm săn bắt để thuần hóa voi.

Vườn quốc gia YokDon chứa đựng một hệ sinh thái rừng khộp rộng lớn (rừng thưa cây, rụng lá vào mùa khô) điển hình cho 3 nước Đông Dương với những loài cây thường gặp là: dầu trà beng, dầu lông, dầu đồng, cẩm liên, cà chắc, chiêu liêu …, là nơi sinh sống của nhiều loài thú lớn như bò rừng, bò tót, trâu rừng, voi, khỉ, vượn, hổ, báo, công, gà lôi, diều hâu …

Nhờ những nét đặc biệt trên YokDon có một vị trí du lịch hấp dẫn. Đây cũng là nơi có đường mòn Hồ Chí Minh lịch sử đi qua, có nhà sàn hơn 100 năm và mộ Ông tổ nghề săn bắt voi ở bản Đôn. (p.524).

LÂM ĐỒNG

Diện tích: 9.765 km².

Dân số (2001): 1. 049. 900 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Đà Lạt.

Các huyện, thị: thị xã Bảo Lộc; huyện Lạc Dương, Đơn Dương. Đức Trọng, Lâm Hà, Bảo Lâm, Di Linh, Đạ Huoai, Đạ Tẻh, Cát Tiên.

Dân tộc: Việt (Kinh), Cơ Ho, Mạ, Nùng.

Tỉnh Lâm Đồng nằm trên cao nguyên thứ ba và cao nhất của vùng đất Tây Nguyên, cao nguyên Lâm Viên – Di Linh (cao 1500 m so với mặt biển), 70% diện tích là núi rừng, phía bắc giáp tỉnh Đắk Lắk, phía đông nam giáp các tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận, phía tây giáp các tỉnh Bình Phước và Đồng Nai.

Phía bắc tỉnh là hai dãy núi đi song song từ đông sang tây, có đỉnh Chư Yang Sin cao 2.405 m, Yang Bông cao 1.749 m. Dãy núi phía nam, sát ngay Đà Lạt, có các đỉnh Đan Sê Na cao 1.950 m, Lang Biang cao 2.163 m, Hòn Nga cao 1.948 m. Giữa hai dãy núi này 1à nơi bắt nguồn của các dòng sông Đa Dung chảy vào Đồng Nai, sông Cái chảy ra Nha Trang. Phía nam của hai dãy núi là cao nguyên Lang Biang, trong đó có Tp. Đà Lạt ở độ cao 1.475 m. Phía đông và nam tỉnh có cao nguyên nhỏ Di Linh cao 1.010 m, khá bằng phẳng và đông dân cư, là nơi đầu nguồn của sông La Ngà chảy vào Đồng Nai.

Các nhà khí hậu học gọi Đà Lạt là “thành phố của mùa Xuân”, vì nhiệt độ trung bình cao nhất trong ngày 24°C và nhiệt độ trung bình thấp nhất trong ngày 15°C. Lượng mưa trung bình năm 1755 mm. Mùa khô từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau. Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 11. Có nắng trong tất cả các mùa. Nhờ khí hậu đó cả thành phố Đà Lạt như một vườn hoa trăm hương ngàn sắc suốt quanh năm.

Từ thành phố Hồ Chí Minh, đi ô tô theo quốc lộ 20 chừng 300 km là đến Đà Lạt. Con đường sẽ đưa du khách lên cao dần, cao dần và khi chạm vào Đà Lạt ở thác Prenn thì trước mặt du khách đã là ngút ngàn rừng thông hai lá, ba lá. Đi sâu vào thành phố Đà Lạt, du khách sẽ khám phá một “bảo tàng” của các thác nước, những hồ đẹp, thung lũng hoa và đồi cỏ.

Nếu đi theo đường 11 từ Phan Rang ngược sông Dinh lên, sau khi vượt qua những khu di tích lịch sử của nước Chămpa xưa và những cánh đồng khô ráo quanh năm, chúng ta đứng trên đèo Ngoạn Mục với bức tranh thiên nhiên hùng vĩ trước mắt. (p.525).

Mặc dù mới thành lập được hơn 100 năm (1893), Đà Lạt hôm nay đã trở thành địa danh du lịch hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, một thành phố nghỉ mát lâu đời ở nước ta.

Đà Lạt nổi tiếng về hồ, về thác nước và rừng thông. Những hồ đẹp ở Đà Lạt là hồ Xuân Hương, hồ Than Thở, hồ Đa Thiện, hồ Vạn Kiếp, hồ Mê Linh. Những hồ này nằm ngay trong thành phố, tên thơ mộng như cảnh hồ thơ mộng, mỗi hồ gắn liền với một truyền thuyết xa xưa.

Cộng đồng dân cư Đà Lạt là một sự hòa nhập hết sức độc đáo của các dân tộc từ các vùng Bắc, Trung, Nam. Cả tỉnh có trên 20 tộc người, đông nhất là người Việt, sau đó là Cờ ho, Mạ, Lạt, Srê, Chu ru, … Người dân ở quanh vùng Đà Lạt và Di Linh trồng rau và hoa cung cấp cho các tỉnh Nam bộ. Thiên nhiên tươi đẹp đã tạo nên những mẫu người Đà Lạt có phong cách đáng yêu, hiền hòa, thanh lịch và mến khách.

Du khách đến Đà Lạt vừa thăm viếng, vừa thường thức những sản phẩm Đà Lạt bao gồm nhiều loại trái cây: hồng, mận, đào, bơ …, nhiều món ăn dân tộc độc đáo và các hàng lưu niệm của riêng vùng Đà Lạt.

Vẻ đẹp của Đà Lạt còn được ngợi ca nhiều và hấp dẫn du khách bởi hàng trăm, ngàn loại hoa, loại phong lan độc đáo, hoặc được sản sinh riêng trên mảnh đất này, hoặc lấy giống từ nhiều nơi như: Pháp, Anh, Hà Lan, Nhật Bản, Đài Loan, Hồng Kông, ấn Độ, Italy … như hoa hồng, hoa bất tử, hoa đỗ quyên, hoa xác pháo, hoa tư tưởng, hoa trà mi, mi mô da, mai anh đào, thủy tiên trắng …

Khách sạn du lịch đầu tiên ở Đà Lạt được xây cất từ năm 1907, đó là ngôi nhà gỗ mang tên khách sạn Hồ (Hôtel du Lac). Ngày nay, đến Đà Lạt du khách sẽ cảm nhận có một nét kiến trúc rất nên thơ, lộng lẫy mà kín đáo qua từng ngôi biệt thự ẩn mình trong cây lá hoặc rực rỡ bởi được phủ lên cả một rừng hoa.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Đà Lạt mang đậm trong mình bản sắc văn hóa Tây Nguyên đẹp như huyền thoại. Đến đây, du khách sẽ có dịp thăm các buôn làng của dân tộc ít người như M’nông, Mạ, Cơho … Những người dân hiền lành sống bằng nghề làm rẫy, làm vườn, trồng cà phê, chè, chăn nuôi gia súc … Vào những ngày hội làng, ngày vui của gia đình, du khách sẽ được xem họ múa, hát, chơi nhạc bằng những nhạc cụ độc đáo mà âm thanh của nó nghe như tiếng gió hú, tiếng thác chảy trên ghềnh đá.

Đà Lạt còn có nhiều công trình văn hóa, nhiều di tích lịch sử có giá trị. Đó là các khách sạn, nhà bưu điện, nhà bảo tàng, chợ, đền Chăm Krayo và Sofnadronhay … Sản phẩm của Đà Lạt đa dạng và độc đáo, nhất là các sản phẩm bằng gỗ thông. Những bàn tay vàng của người thợ thủ (p.527) công tạo nên các hình mẫu nhà, hộp đựng đồ trang sức, album, bìa lịch … Mỗi thứ có vẻ dep riêng được khắc chạm đen hoặc in hoa màu trên nền gỗ thông nhẵn bóng. Các loại rau quả ôn đới có quanh năm. Nhiều sản phẩm từ lâu đã có tiếng như dâu tây, atisô …

Một số lễ hội tiêu biểu

Lễ hội ăn trâu (dân tộc Cơ Ho)

Lễ hội được tổ chức rất linh đình thường là sau khi thu hoạch xong mùa màng, chuẩn bị vào mùa rẫy mới. Trong các nghi lễ này, người Cơ Ho dùng nhiều nhạc cụ cổ truyền Bên bếp lửa và ché rượu cần, già làng kể cho con cháu nghe nhiều sự tích, truyền thuyết huyền thoại, giảng giải thơ, ca dao về nòi giống và quê hương.

Lễ cúng thần Suối (dân tộc Mạ)

Người Mạ tin vào các thần: Trời là thần lối cao, thần Sông, thần Núi, thần Hoả … trong đó nghi lễ cúng thần Suối của người Mạ mang nhiều sắc thái tín ngưỡng dân gian.

Lễ cúng thần Bơ Mung (thần Đập nước – dân tộc Chu Ru)

Đây là nghi lễ lớn nhất của người Chu Ru, thường được tổ chức vào tháng 2 âm lịch. Nghi lễ này gắn liền với các nghi lễ nông nghiệp như cúng thần Đập nước, thần Mương nước, thần Lúa, ăn mừng lúa mới …

Tết Mạ, K’Ho – lễ cúng cơm mới

Lễ cúng cơm mới là một trong những lễ.hội truyền thống của người Mạ, K’Ho tạl B’lao, thị xã Bảo Lộc. Ngày lễ này gần như trùng với tết Nguyên Đán của người Việt. Họ làm lễ để cầu mưa thuận gió hòa, ngăn thú rừng không cho chúng phá nương, phá rẫy. Cúng lúa mới, cơm mới cũng là để con cháu biết quí hạt thóc, hạt gạo. Lễ cúng gồm có: gạo thơm mớl, ché rượu cần, gà trống giò, heo đực thiến và các loại thú rừng bay được.

Lễ hội bắt đầu bằng việc khấn Giàng của Thây cúng, kế đến là tục vây rượu để chúc mọi người. Cuối cùng là uống rượu, hát tình ca: trường ca và tam pớt (dân ca Mạ, K’Ho) trong tiếng cồng chiêng rộn rã. Lễ hội kéo dài suốt đêm cho đến sáng hôm sau.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Nhà bảo tàng tổng hợp Lâm Đồng

Nằm trên một ngọn đồi cao trong trung tâm thành phố Đà Lạt. Đến đây du khách sẽ được xem nhiều hiện vật truyền thống và lịch sử của địa (p.528) phương. Đặc biệt là những hiện vật khảo cổ và các hiện vật thể hiện truyền thống văn hóa của vùng đất Lâm Đồng.

Chùa Linh Sơn

Nằm trên một quả đồi, cách trung tâm thành phố Đà Lạt 700 m trên đường Nguyễn Văn Trỗi, chùa được dựng vào năm 1938 trong một khuôn viên rộng và đã trải qua nhiều đời sư trụ trì. Hòa Thượng Thích Từ Mẫn trụ trì chùa từ năm 1964 đến nay. ở chính điện thờ đức Phật Thích ca làm bằng đồng, nặng 1.250 kg, đúc năm 1952. Ngoài ra chùa còn có phòng phát hành kinh sách và hàng lưu niệm.

Chùa Linh Phong (chùa Sư Nữ)

Chùa tọa lạc ở đường Hoàng Hoa Thám, thành phố Đà Lạt, trong một khuôn viên rộng và đẹp. Chùa được dựng năm 1944. Sau đó sư bà Thích nữ Từ Hương đã xây dựng thành ngôi Ni tự. Trong chùa chỉ toàn sư nữ tu.

Chánh điện thờ đức Phật A-Ddi-đà, hai bên thờ Bồ tát Quan Thế Âm và Bồ tát Đại Thế Chí, tượng bằng đồng.

Chùa Linh Quang

Chùa toạ lạc ở số 133 đường Hai Bà Trưng, Tp. Đà Lạt. Chùa do Hòa thượng Thích Nhân Thứ tạo lập năm 1931, sau đó được các Hòa thượng kế tiếp trùng tu, đặc biệt là vào các năm 1958 và 1972 dưới thời Hòa thượng Thích Minh Cảnh trụ trì, chùa đã được sửa chữa lớn. ở các góc mái chùa đắp nổi hình chim phượng rất cầu kỳ và tinh xảo. Trong khuôn viên chùa có khu vườn tháp mộ. Chùa Linh Quang là ngôi tổ đình đầu tiên tại Tp. Đà Lạt.

Chùa Thiên Vương Cổ Sát (chùa Phật Trầm, chùa Tàu)

Là một địa danh quen thuộc đối với khách du lịch, đặc biệt là khách Trung Quốc.

Chùa toạ lạc trên đồi thông, tại số 385 đường Khe Sanh, Tp. Đà Lạt, (cách trung tâm 5 km). Chùa được Hòa thượng Thọ Dã (người của Hội quán Trung Hoa) xây dựng vào năm 1958. Đến năm 1989, ông Lê Văn Cảnh đứng ra tổ chức trùng tu.

Chùa Thiên Vương còn được gọi là chùa Tàu, theo hệ phái Phật giáo Huê Nghiêm của Trung Quốc. Ngôi chùa bao gồm ba tòa nhà màu vàng.

Ở Minh Quang bảo điện thờ Tây Phương Tam Thánh: Phật Thích ca, Quan Âm Bồ Tát, và Đại Thế Chí Bồ Tát. Mỗi tượng cao 4 m, nặng 1,5 tấn, được Hòa thượng Thọ Dã đặt từ Hồng Kông đem về năm 1958.

Trong chùa có các tượng Tứ Thiên Vương to lớn, cao 2,60 m đúc bằng xi măng. (p.529).

Thiền viện Trúc Lâm

Thiền viện toạ lạc bên hồ Tuyền Lâm, phường 3, Tp. Đà Lạt trong một khung cảnh thiên nhiên thoáng đãng, nên thơ.

Thiền viện được khởi công xây dựng vào ngày 28-5-1993 trên một khu đất rộng 25 ha, bao gồm 2 ha xây dựng thiền viện và 23 ha vườn chùa.

Thiền viện được khánh thành vào ngày 19-3-1994. Vị viện chủ tạo dựng nên thiền viện là Hòa thượng Thích Thanh Từ, đổng thời là viện chủ Thiền viện Thường Chiếu ở Đồng Nai.

Các dinh thự

Đà Lạt có ba dinh thự lộng lẫy mà mọi người quen gọi vắn tắt là Dinh 1, Dinh 2 và Dinh 3. Các dinh thự này đều được kiến trúc theo kiểu Pháp và được xây trên các ngọn đồi thoai thoải ở những vị trí đẹp và nên thơ.

Nếu đi bộ lên dinh, du khách sẽ đi theo các bậc thang xây. Ô tô thì đi theo đướng dốc thoai thoải lên tận nơi. Du khách sẽ đi dạo dưới những tán thông và nghe tiếng rì rào êm tai của lá.

Dinh 2 nằm trên đồi, cách trung tâm Tp. Đà Lạt 2 km, nơi cắt của 2 đường Trần Hưng Đạo và đường Khởi Nghĩa Bắc Sơn. Dinh 2 trước kia là dinh Toàn quyền Pháp, còn bây giờ được sử dụng làm nhà khách. Dinh được xây dựng năm 1933 gồm 25 phòng, đồ đạc trong phòng vẫn được giữ nguyên như xưa.

Dinh 3 của vua Bảo Đại, ông vua cuối cùng của triều Nguyễn. Du khách đến tham quan dinh 3 sẽ được xem cách bài trí của một gia đình hoàng tộc, xem ảnh vua Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương cùng các hoàng tử, công chúa. Dinh 3 còn gọi là biệt thự nghỉ hè của vua Bảo Đại (sau này còn gọi là Biệt Điện Quốc Trưởng) gồm có 25 phòng, được xây dựng năm 1933. Đến nay Dinh 3 còn được giữ gần như nguyên vẹn. Dinh 3 nằm trên một đồi thông, cách viện Pasteur 500 m về hướng đông nam, trên đường Lê Hồng Phong, cách trung tâm thành phố 2 km.

Nhà thờ Đà Lạt

Nằm tren đường Trần Phú, gần khách sạn Đà Lạt, nhà thờ được xây từ năm 1931 đến năm 1942. trước đây dành cho kiều dân Pháp sinh sống tại đây và những người châu Âu đến nghỉ tại Đà Lạt. Nhà thờ cao 47 m, bên trong là những ô cửa kính nhiều màu, mang dấu ấn của kiến trúc nhà thờ châu Âu thời Trung cổ.

Ga Đà Lạt

Nằm về phía đông và cách Hồ Xuân Hương 500 m là ga xe lửa Đà Lạt. Mặc dù ngày nay người ta không sử dụng được đường sắt lên Đà Lạt, song ga Đà Lạt vẫn là 1 điểm tham quan thú vị dành cho du khách mỗi (p.530) khi đến đây. Đoạn đường sắt nối Đà Lạt với Tháp Chăm (Phan Rang) được khởi công xây dựng từ năm 1915, dài 84 km và vận chuyển từ năm 1928 đến năm 1964. Sau đó thì ngừng hoạt động do chiến tranh. Ngày nay, một đoạn đường sắt khoảng 8 km trong thành phố đã được khôi phục để đưa khách du lịch đi thăm làng dân tộc Trại Mát.

DANH THẮNG

Thác Prenn

Từ thành phố Hồ Chí Minh theo đường 20 lên Đà Lạt phải qua đèo Prenn dài 10 km. Thác Prenn ở ngay chân đèo Prenn, nơi cửa ngõ ra vào Đà Lạt. Xuống ô tô, đi khoảng 100 m du khách sẽ được tận hưởng sự êm dịu và duyên dáng của một bức màn nước đổ nhè nhẹ từ độ cao 10 m xuống một thung lũng nhỏ, xung quanh đầy hoa lá và đồi thông. Một chiếc cầu cong nho nhỏ được bắc ngang qua hồ nước. Du khách hãy lên cầu đi sát tới bức màn nước để cảm nhận sự dịu dàng của thác Prenn.

Thác Cam Ly

Du khách đi dạo ven hồ Xuân Hương cũng nghe tiếng suối chảy róc rách. Một dòng suối đổ vào hồ ở phía bắc, một dòng thác từ hồ chảy ra ở phía nam luồn dưới một cây cầu, ở gần bến xe. Chân cầu là đập ngăn dòng suối lại để điều hòa mực nước hồ. Cả hai dòng suối đều mang tên Cam Ly. Dòng chảy ra lượn về phía tây, khi cách hồ 2 km dòng nước phải vượt qua một đoạn suối bị chặn ngang bởi những tảng đá hoa cương lớn, tạo thành thác Cam Ly đẹp nổi tiếng của Đà Lạt.

Hồ Xuân Hương

Là hồ đẹp nhất nằm ở trung tâm thành phố Đà Lạt. Đây là hồ lớn ở Đà Lạt, rộng chừng 5 km². Hồ Xuân Hương có hình mảnh trăng lười liềm, là nơi thơ mộng, cuốn hút khách nhàn du, cũng là nơi hò hẹn của những đôi bạn tâm tình.

Mặt hồ phẳng lặng như tấm kính pha lê, soi bóng những hàng thông reo hát suốt ngày đêm. Những con đường quanh hồ rợp bóng cây tùng, tạo thêm vẻ thơ mộng cho hồ. Du khách có thể ngồi dưới gốc tùng buông lưỡi câu, hoặc đi chơi trên mặt hồ bằng những chiếc xe đạp nước mang dáng con thiên nga, hoặc dừng chân ở nhà thủy tạ với cách kiến trúc đặc biệt, để thưởng thức những ly nước ngọt đậm đà hương vị Đà Lạt.

Vườn hoa Đà Lạt

Vườn hoa Đà Lạt có từ năm 1966, đến năm 1985 được khôi phục lại để trồng các loại hoa mới. Vườn hoa ở số 2 Phù Đổng Thiên Vương gần hồ Xuân Hương, cạnh con đường từ hồ đến trường đại học Đà Lạt. (p.531).

Có thể nói vườn hoa Đà Lạt là một bộ sưu tập khá đầy đủ các loại hoa quý của Việt Nam và thế giới. Ở đây có trên 300 loài hoa, trong đó có tới hàng trăm loài hoa như hồng, cúc, lay ơn, hoa lan, cẩm tú cầu, mimôda … nở quanh năm.

Sân golf Đà Lạt

Nằm ở trung tâm thành phố, sân golf Đà Lạt là loại 18 lỗ theo tiêu chuẩn quốc tế và bắt đầu hoạt động từ đầu năm 1994. Sân golf ở vị trí đồi Cù nổi tiếng ngày xưa, với sườn đồi thoai thoải soi bóng xuống hồ Xuân Hương. Kỹ thuật thiết kế độc đáo của sân golf và phong cảnh thiên nhiên tuyệt diệu ở đây sẽ làm hài lòng du khách yêu môn thể thao quý tộc này.

Chợ Đà Lạt

Là một trong những chợ đẹp của Việt Nam, nổi tiếng với nhiều loại hàng hóa, đặc biệt là trái cây, hoa và rau tươi mà ít có một nơi nào so sánh nổi. Đây chính là nơi cung cấp hoa và rau tươi cho TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh Nam bộ.

Thung lũng tình yêu

Thung lũng cách trung tâm thành phố Đà Lạt chừng 5 km về phía bắc, chìm sâu bên sườn đồi với những rừng thông quanh năm xanh biếc. Dưới thời vua Bảo Đại vùng này được gọi là thung lũng Hòa Bình. Sau đó đổi thành thung lũng Tình Yêu. Năm 1972, nhờ đáp một con đập lớn vắt ngang thung lũng đã tạo ra một hồ nước lớn có tên là hồ Đa Thiện. Vì có hồ mà thung lũng này càng thêm thơ mộng, tăng thêm sự hấp dẫn đối với du khách và nhất là đối với những lứa đôi ở khắp miền đất nước.

Hồ Than Thở

ở cách trung tâm thành phố 6 km về phía đông, hồ Than Thở nằm trên đồi cao giữa một rừng thông tĩnh mịch. Cảnh vật quanh hồ nên thơ, mặt nước hồ luôn phẳng lặng trầm ngâm. Con đường đất ven hồ như mất hút xa xa. Tại đây dường như chỉ còn nghe vi vút tiếng gió nhẹ, tiếng thông reo như thở than, như nức nở. Bao nhiêu truyền thuyết về những cuộc tinh duyên oan trái đã mượn nước hồ để giữ mãi mối tình chung thủy. Đến thăm nơi đây, du khách sẽ được nghe kể về những chuyện tình cảm động này.

Thác Đatanla – hồ Tuyền Lâm

Hồ nằm cách Đà Lạt 5 km về hướng nam. Từ đường 20, du khách rẽ xuống dốc khoảng 300 m là tới một thung lũng nhỏ. Thác Đatanla sẽ hiện ra trước mắt du khách, tuy không hùng vĩ, ồn ào nhưng sâu thẳm. Từ ghềnh cao 20 m, dòng thác đổ xuống len lỏi qua nhiều tầng nấc trong các (p.532) khe đá rồi cuốn hút nhanh vào rừng sâu. Tương truyền xưa kia các tiên nữ trên trời xuống đây tắm, nên chỗ dòng suối bằng phẳng, được gọi là suối Tiên. Gần thác là hồ Tuyền Lâm rộng mênh mông, địa điểm thích hợp cho các hoạt động thể thao, leo núi, chèo thuyền, câu cá.

Núi Langbian – Xã Lát

Núi Langbian còn được gọi là núi Lâm Viên. Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về hướng bắc, núi Langbian cao 2.163 m, là nơi thích hợp cho các hoạt động thể thao leo núi, nhảy dù thể thao, đi bộ, nghiên cứu chim và các loại thảo mộc quý hiếm trong vùng. Dưới chân núi là bản dân tộc Lát, Chil (Cơ ho), … là những bản của đồng bào dân tộc Tây Nguyên còn giữ nguyên được những nét văn hóa truyền thống. Đây là địa điểm thích hợp cho các nhà dân tộc học, cho các du khách yêu văn hóa truyền thống đến nghiên cứu văn hóa của các dân tộc Nam Tây Nguyên.

Đankia và suối Vàng

Cách thành phố Đà Lạt trên 20 km về phía bắc là hồ Đankia – suối Vàng, một thắng cảnh nổi tiếng của Lâm Đồng. Nơi đây, một hồ lớn trải dài dưới chân dãy núi Lang Biang hùng vĩ, soi bóng những rừng thông xanh tốt trên bờ. Cả một không gian rộng lớn mênh mông hứa hẹn một khu du lịch sầm uất trong tương lai không xa. Nơi đây còn có bản Lăk của đồng bào dân tộc Tây Nguyên, vẫn giữ nguyên được các phong tục tập quán cổ xưa, là nơi tham quan lý tưởng cho những nhà du lịch quan tâm đến dân tộc học.

Dự án xây dựng khu du lịch Đankia – suối Vàng (liên doanh giữa tỉnh Lâm Đồng với Singapore) đã được chính phủ phê duyệt. Chắc chắn với dự án này, Đankia – suối Vàng sẽ trở thành một điểm du lịch lớn và nổi tiếng của Việt Nam.

Thác Guga

Từ Đà Lạt đi theo đường 20 chừng 40 km thì rẽ trái, đi khoảng 500 m là đến thác Guga. Thác cao 17 m, nước từ trên cao trút xuống được phân làm đôi theo chiều dọc, phần nước bên phải lặng lờ chảy, phần bên trái chảy xiết bắn tung bọt màu trắng bạc. Đây cũng là một thắng cảnh của Lâm Đồng.

Hồ Đa Nhim – Đèo Ngoạn Mục

Khu vực này cách Đà Lạt 40 km về hướng đông, nằm trên con đường từ Phan Rang lên Đà Lạt. Nơi đây con đường phải leo lên núi, qua nhiều đoạn gấp khúc. Trên đường, khi nhìn về Phan Rang, du khách sẽ thấy một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp. Chính vì vậy, người ta gọi con đường này là đèo Ngoạn Mục. Có lẽ đến đây các bạn sẽ thấy mình bé nhỏ trước (p.533) cảnh thiên nhiên hùng vĩ và sẽ nhận thức được khả năng của con người trong việc chinh phục thiên nhiên. Nơi đây còn có nhà máy thủy điện Đa Nhim với 2 đường ống dẫn nước trông xa như 2 vệt sơn trắng giữa nền xanh biếc của núi rừng.

Thác Pông-gua

Ở cách Đà Lạt hơn 50 km có ngọn thác hùng vĩ nhất của Lâm Đồng. Tại đây ngọn nước đổ ào ào xiết mạnh từ độ cao 40 m xuống hồ nước lớn. Từ xa đã nghe tiếng thác nước đổ ào ào. Trong mùa mưa cảnh thác càng thêm dữ dội. Đây là một trong những thác đẹp nhất Đông Dương.

Thác Đambri

Trên đường TP. Hồ Chí Minh đi Đà Lạt, du khách có thể ghé thăm Bảo Lộc, xứ sở của chè, cà phê và dâu tằm. Du khách sẽ ghé thăm thác Đambri, cách thị trấn 18 km về hướng tây. Thác cao tới 90 m, cao nhất vùng, một thác hùng vĩ và nguy nga mà du khách có thể dễ dàng đến thăm. Cảnh quan thiên nhiên đẹp, không khí trong lành. Khu thác Đambri có chỗ đậu xe và nhà hàng Đambri với nhiều món ăn độc đáo. (p.534).

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Diện tích: 2.095 km².

Dân số (2001): 5.378.100 người.

Các quận: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, quận Tân Bình, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Thủ Đức và quận Gò Vấp.

Các huyện: Nhà Bè, Cần Giờ, Hóc Môn, Củ Chi và huyện Bình Chánh.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Chăm, Khmer.

Lãnh thổ thành phố Hồ Chí Minh có tọa độ địa lý 10°22’13” – 11°22’17” Vĩ độ Bắ và 106°01’25” – 107°01’10” kinh độ Đông. Trung tâm thành phố cách thủ đô Hà Nội 1.730 km (đường bộ) về phía bắc và cách bờ biển Đông 50 km đường chim bay. Thành phố có 15 km bờ biển.

Thổ nhưỡng: Đất của thành phố chủ yếu là phù sa cũ và phù sa mới tạo lập nên.

Sông ngòi: Trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có hàng trăm sông ngòi, kênh rạch nhưng sông lớn không nhiều, lớn nhất là sông Sài Gòn mà đoạn chảy qua thành phố dài 106 km. Hệ thống đường sông từ thành phố Hồ Chí Minh lên miền Đông và xuống các tỉnh miền Tây, sang Cam- pu chia đều thuận lợi.

Thành phố Hồ Chí Minh là đầu mối giao thông của cả miền Nam bao gồm đường sắt, đường bộ, đường thủy và đường không. Từ thành phố đi Hà Nội có quốc lộ 1, đường sắt Thống nhất và quốc lộ 13 xuyên Đông Dương. Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất chỉ cách trung tâm thành phố 7 km, là sân bay lớn nhất nước với hàng chục đường bay quốc tế.

Khí hậu hai mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, lượng mưa bình quân năm 1.979 mm. Mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm 27,55°C, không có mùa đông. Hoạt động du lịch thuận lợi suốt 12 tháng.

Khu vực hành chính toàn thành phố có 22 quận, huyện. Nội thành có các quận 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, quận Tân Bình, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Thủ Đức và quận Gò Vấp. Ngoại thành có các huyện Nhà Bè, Cần Giờ, Hóc Môn, Củ Chi và huyện Bình Chánh. Toàn thành phố có 303 phường, xã, thị trấn. (p.535).

Thành phố Hồ Chí Minh là vùng đất mới. Tính từ khi địa danh Sài Gòn được ghi vào sổ sách năm 1698 thì đến nay thành phố Hồ Chí Minh đã thành lập được 300 năm. Vào đầu năm Mậu Dần (1698), Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh theo lệnh Chúa Nguyễn vào kinh lý vùng đất phía Nam. Ông đã thành lập phủ Gia Định, lập xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên; lập xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn (sau này trở thành một đô thị lớn của Việt Nam). Vùng đất Nam bộ lúc đó còn ít người, dinh Phiên Trấn chỉ có huyện Tân Bình, còn dinh Trấn Biên chỉ có huyện Phước Long. Năm 1772, lũy thành Bán Bích được xây dựng. Năm 1790, thành Bát Quái ra đời. Đó là một thành lũy vào loại lớn nhất ở phía Nam. Năm 1859, thực dân Pháp đánh chiếm Nam bộ, thành Gia Định thất thủ. Từ năm 1862 một phương án qui hoạch thành phố với 500 ngàn dân được phê duyệt. Thống đốc quân sự người Pháp là Bonard chia tỉnh Gia Định thành 3 phủ, mỗi phủ có 3 huyện, dưới huyện có tổng, dưới tổng có xã. Sài Gòn lúc bấy giờ vừa là tỉnh lỵ của Gia Định, vừa là phủ lỵ của phủ Tân Bình, vừa là huyện lỵ của huyện Bình Dương, còn Chợ Lớn là huyện lỵ của huyện Tân Long, cùng phủ Tân Bình. Năm 1864, Chợ Lớn được tách ra khỏi Sài Gòn (về phương diện địa bạ) vì là thành phố của người Hoa đang trên đà thịnh vượng.

Từ đây dáng dấp một đô thị theo kiểu phương Tây thế kỷ 19 đã dần dần hình thành theo hai trục Bắc – Nam và Đông – Tây. Thành phố đã hình thành những trục đường lớn có ngã tư, ngã năm, ngã bảy. Nhà nhiều tầng bằng gạch, xi măng cốt thép, quảng trường, bến cảng, công viên … lần lượt ra đời.

Do vị trí địa lý và những yếu tố đất đai, khí hậu thuận lợi, vùng đất này sớm trở thành nơi hội tụ của các thương nhân bốn biển, năm châu. Cảng Sài Gòn được thành lập từ năm 1862. Các tàu buôn của người phương Tây và các nước lân cận đã tấp nập cập cảng Sài Gòn và họ cũng rất quen thuộc các địa danh: chợ cầu ông Lãnh, chợ Cầu Kho, chợ Rẫy, chợ Bến Thành, chợ Sài Gòn. Từ lâu, Sài Gòn đã được ca ngợi là “Hòn ngọc của Viễn Đông.”

Cuối thế kỷ 19 (ngày 15/3/1874) Tổng thống Cộng hòa Pháp ký sắc lệnh thành lập thành phố Sài Gòn. Sài Gòn thực sự trở thành một đô thị với hàng loạt công trình lớn được xây dựng theo kiểu phương Tây với những công sở, trung tâm thương mại, công nghệ dịch vụ, giao thông.

Đầu thế kỷ 20, Chợ Lớn sát nhập vào Sài Gòn, thành phố trở thành đô thị lớn nhất Đông Dương.

Thành phố Hồ Chí Minh là một địa danh lịch sử, nơi mở đầu cho cuộc kháng chiến anh dũng chống quân xâm lược Pháp và là nơi kết thúc (p.537) thắng lợi quá trình giành độc lập của dân tộc Việt Nam với chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử ngày 30-4-1975. Kỳ họp thứ nhất ngày 2-7-1976, Quốc hội khoá VI nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã chính thức đổi tên Sài Gòn thành thành phố Hồ Chí Minh.

TIỀM NĂNG DU LỊCH

Hiện nay thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm du lịch lớn nhất nước, thu hút hàng năm 70% lượng khách quốc tế đến Việt Nam. Sở dĩ như vậy vì ngoài cơ sở hạ tầng khá tốt, giao thông tương đối thuận tiện, thành phố là một nơi có tài nguyên du lịch phong phú. Nơi đây là một vùng đất gắn liền với lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc kể từ khi thực dân Pháp đặt chân lên Việt Nam. Thành phố Hồ Chí Minh cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại ra đi tìm đường cứu nước (1911). Gắn liền với sự kiện đó, cảng Nhà Rồng và Bảo tàng Hồ Chí Minh là một di tích quan trọng, thu hút nhiều khách du lịch trong và ngoài nước. Các di tích cách mạng khác như địa đạo Củ Chi, hệ thống các bảo tàng, nhà hát, nhà văn hóa, các công trình kiến trúc thời Pháp là những điểm du lịch hấp dẫn.

Gần đây thành phố đã đầu tư nhiều khu du lịch như Thanh Đa, Bình Quới, nhiều khu vui chơi giải trí như Đầm Sen, Kỳ Hòa, công viên Nước, Suối Tiên, … đã thu hút và hấp dẫn du khách. Hiện nay, thành phố đang tiến hành tôn tạo các di tích lịch sử, các công trình kiến trúc cổ, đầu tư cho hệ thống bảo tàng, khôi phục nền văn hóa truyền thống kết hợp với tổ chức các lễ hội, khôi phục văn hóa miệt vườn, làng hoa để phát triển một cách vững chắc ngành du lịch của thành phố.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Với gần 300 năm hình thành và phát triển, thành phố Hồ Chí Minh có nhiều công trình kiến trúc cổ như Nhà Rồng, đền Quốc Tổ, dinh Xã Tây, Nhà hát lớn, Bưu điện, hệ thống các ngôi chùa cổ (chùa Giác Lâm, chùa Bà Thiên Hậu, chùa Tổ Đình Giác Viên …), hệ thống các nhà thờ cổ (Đức Bà, Huyện Sỹ, Thông Tây Hội, Thủ Đức …). Nhìn chung, một trong những đặc trưng văn hóa của 300 năm lịch sử đất Sài Gòn – Gia Định, nơi hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa, là “cơ cấu kiến trúc” Việt – Hoa – châu Âu. Một nền văn hóa kết hợp hài hòa giữa truyền thống dân tộc của người Việt vối những nét đặc sắc của văn hóa phương Bắc và phương Tây.

Có thể nói Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm văn hóa của Đông Nam bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Thành phố này là nơi phổ biến báo quốc ngữ đầu tiên, là nơi ra báo quốc ngữ đầu tiên của cả nước. (p.538).

Sự ra đời và phát triển phong phú của sách, báo, trường học, của đội ngũ trí thức và văn nghệ sĩ, của các hoạt động và giao lưu văn hóa, văn học, nghệ thuật … đã tạo cho Sài Gòn từ lâu là một thành phố có ảnh hưởng lớn về văn hóa đối với cả nước.

Những lễ hội lớn ở thành phố Hồ Chí Minh là lễ hội tưởng niệm, ghi công các anh hùng dân tộc: Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo, Quang Trung … Hàng năm được tổ chức trọng thể vào mùa xuân.

Đặc biệt vào ngày 10 tháng 3 (âm lịch) cả thành phố tưng bừng dự lễ hội giỗ tổ Hùng Vương, dâng hương bái vọng về đền Hùng (tỉnh Phú Thọ).

Lễ hội trong ngày giỗ vua Hùng

Hàng năm, cứ đến ngày mồng 10/3 âm lịch, các cơ sở tín ngưỡng dân gian ở thành phố Hồ Chí Minh có thờ phụng vua Hùng đều tiến hành tổ chức lễ giỗ Quốc Tổ theo nghi thức cổ truyền. Đông đảo nhân dân đã đến lễ bái tưởng nhớ đến người đã khai sinh ra nước Văn Lang. Khung cảnh lễ hội vừa trang nghiêm, vừa đầm ấm.

Tại đền thờ các vua Hùng trong khuôn viên Thảo Cầm Viên (số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Bến Nghé, quận 1), Sở Văn hóa Thông tin thành phố tổ chức lễ giỗ Tổ kết hợp giữa lễ hội cổ truyền với các hoạt động văn hóa hiện đại. Các đại diện chính quyền, đại diện giới thanh niên thành phố đọc bài nhớ ơn các vua Hùng và tâm nguyện giữ nước của thế hệ thanh niên. Nghi thức cử nhạc khí cổ truyền (trống đồng, đàn đá, chiêng, trống …) trong bầu không khí trang nghiêm. Sau đó là phần lễ bái, tế lễ cổ truyền của mọi tầng lớp nhân dân trong đền. Phần hội ngoài sân đền là chương trình biểu diễn cờ người, võ thuật, múa lân, sư tử, múa rồng … rất hấp dẫn, thu hút đông đảo người xem.

Ngày giỗ Trần Hưng Đạo

ở thành phố Hồ Chí Minh có nhiều cơ sở tín ngưỡng dân gian thờ Trần Hưng Đạo. Hàng năm vào ngày 20/8 âm lịch (ngày mất của ông), các cơ sở này đều tổ chức lễ giỗ với nghi thức trang nghiêm để tưởng nhớ vị anh hùng dân tộc làm chói ngời lịch sử nước nhà.

Đền thờ Trần Hưng Đạo ở số 36 đường Võ Thị Sáu, quận 1, là một trong những ngôi đền tổ chức lễ giỗ anh hùng Trần Hưng Đạo có quy mô lớn nhất thành phố. Lễ giỗ diễn ra trong ba ngày 19, 20 và 21/8 âm lịch, với các nghi thức tế lễ cổ truyền Bắc bộ, bao gồm nam tế và nữ tế, nghi thức hát chầu văn ca ngợi công đức của vị anh hùng. Ngoài ra còn tổ chức chơi cờ người … Trong những ngày này, các tầng lớp nhân dân tề tựu về lễ bái rất đông. (p.539).

Lễ giỗ Lê Văn Duyệt

Lễ giỗ Lê Văn Duyệt được tổ chức tại Lăng Ông vào các ngày 29-30/7 và mùng 1/8 âm lịch hàng năm.

Lăng Ông, nơi thờ Tả quân Lê Văn Duyệt và phu nhân, một khai quốc công thần nhà Nguyễn đã từng giữ chức Tổng trấn Gia Định. Trong lễ giỗ Lê Văn Duyệt ngoài phần lễ bái theo nghi thức cổ truyền Nam bộ, còn tổ chức hát bội. Nơi trình diễn là sân khấu được dựng ngay trong gian tiền điện, diễn xướng với nhiều nhân vật, nhiều tích trò … Đây là lễ hội lớn ở đất Gia Định xưa và Nam bộ ngày nay. Người đến chiêm bái còn có tục “xin xăm”, với hi vọng tìm một lời giải đáp về sự may mắn hay rủi ro về tính mạng, gia đạo, nhân duyên, cầu tài, cầu quan, cầu phúc, cầu lộc …

Ngoài ra lễ hội còn diễn ra vào ngày mồng 7 tháng 1 âm lịch. Đây chính là Hội Xuân có lễ dâng hương cầu chúc năm mới. Người Hoa tham dự lễ hội này rất đông.

Lễ đền thờ Phan Công Hớn

Phan Công Hớn là người lãnh đạo nhân dân 18 thôn vườn trầu khởi nghĩa tấn công dinh Tri huyện Trần Tử Ca – một tên tri huyện có nhiều nợ máu với nhân dân – mùa xuân năm 1885 tại Hóc Môn. Sau đó, để cho nhân dân khỏi bị đàn áp bắt bớ, ông đã tự nộp mình và bị Pháp hành quyết. Nhân dân đã lập đền thờ bên cạnh mộ phần của ông để ngày ngày hương khói tại ấp Tây Bắc Lân, xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn.

Hàng năm, đến ngày 25/2 âm lịch, thân tộc của ông cùng bà con nhân dân Bà Điểm tổ chức lễ giỗ ông tại đền thờ theo nghi thức cúng Thần, gồm tế lễ cổ truyền với ban quý tế, lễ sinh, ban nhạc lễ … Nhân dân đến dự lễ rất đông để tưởng nhớ đến một vị anh hùng đã làm rạng danh truyền thống 18 thôn vườn trầu. Đến dự lễ hội còn có cả những học sinh của trường tiểu học mang tên Phan Công Hớn.

Hội chùa Ông Bổn

Hàng năm vào ngày 15/1 âm lịch, chùa Ông Bổn mở hội, lễ hội kéo dài trong hai ngày. Chùa Ông Bổn trên đường Hải Thượng Lãn ông, quận 5, là nơi thờ cúng Châu Đạt Quan, ông là một viên quan nhà Nguyên thế kỷ 13, người đã từng công cán ở Đông Nam Á. Ngoài phần lễ còn có múa rồng, đấu võ, xin xăm, bói toán … Vào ngày hội có nhiều người Hoa đến chùa vay mượn (tượng trưng) để làm ăn buôn bán.

Hội chùa Ông Bổn còn tổ chức vào ngày 15/8 âm lịch. (p.540).

Lễ Kỳ Yên đình Phú Nhuận

Hàng năm, lễ hội Kỳ Yên làng Phú Nhuận xưa (nay là quận Phú Nhuận) diễn ra trong ba ngày 16, 17, 18 tháng 1 âm lịch tại đình làng Phú Nhuận, số 18 đường Mai Văn Ngọc, quận Phú Nhuận.

Ngày đầu tiên, lễ hội bắt đầu bằng nghi thức tụng kinh cầu an của Phật giáo, sau đó là phần múa lân, biểu diễn võ thuật truyền thống và các nghi thức tế thần, tế Tiền hiền, Hậu hiền cùng các anh hùng liệt sĩ theo truyền thống Nam bộ. Buổi tối có hát bội. Ngày thứ hai và thứ ba đều có nghi thức tế Thần theo truyền thống Bắc bộ. Đêm cuối chấm dứt lễ hội với nghi thức tôn vương và hồi chầu như truyền thống các đình Nam bộ.

Lễ hội đình Phú Nhuận thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân cùng các hội đình bạn tham gia.

Lễ hội miếu ông Địa

Miếu ông Địa (125 đường Lê Lợi, phường 3, quận Gò Vấp) hình thành từ những năm đầu thế kỷ 19 và từng được vua Tự Đức sắc phong vào năm 1852. Miếu thờ Thổ Địa Phúc Đức Chính Thần và nhiều vị thần dân gian khác.

Hàng năm, lễ hội diễn ra vào ngày 2/2 âm lịch, là ngày vía Thổ Địa Phúc Đức Chính Thần. Đây là một lễ hội tiêu biểu cho các lễ hội miếu ở thành phố Hồ Chí Minh và Nam bộ. Mở đầu là nghi thức gióng trống “khai tràng”, thông báo vào lễ. Tiếp theo là phần “chầu mời” liên tục bằng điệu hát bóng rỗi để thỉnh thần về dự lễ. Đến chiều có trình diễn tuồng hài “Địa Nàng” với hai nhân vật ông Địa và nàng tiên mang nội dung phê phán thói hư tật xấu trong xã hội hương thôn xưa. Sau đó là nghi thức múa mâm vàng, mâm bạc và múa đồ chơi. Các nghi thức hát, múa này do các nghệ nhân dân gian trình diễn. Kết thúc lễ hội là nghi thức phát lộc.

Lễ Giáng sinh

Hàng năm, lễ hội Thiên Chúa Giáo lớn nhất tại Nhà thờ Đức Bà vào đêm 24 rạng sáng 25/12 dương lịch. Có rất đông giáo dân và đồng bào người Việt cùng tham dự lễ này.

Trong dịp lễ Giáng sinh, nhà thờ trang hoàng đẹp mắt với những dây đèn chạy từ công viên trước nhà thờ lên tận thánh giá trên hai tháp chuông cao gần 60 m. Ngay từ tối 24, bên trong nhà thờ đã diễn ra các nghi lễ tôn giáo kỷ niệm ngày chúa Jesus ra đời, do các cha xứ và tín đồ cử hành trong bầu không khí trang nghiêm. Khoảng 20 giờ trở đi, các đường phố chung quanh Nhà thờ Đức Bà như: Đồng Khởi, Lê Lợi, Nguyễn Huệ … đông nghẹt thanh niên nam nữ từ các nơi đổ về tham dự lễ hội. Không khí lễ hội kéo dài đến sáng hôm sau. (p.541).

Lễ Kỳ Yên đình Bình Đông

Đình Bình Đông nằm trên bờ rạch Bà Tàng, thuộc phường 7, quận 8. Đây là một trong hai ngôi đình có số lượng khách tham quan, lễ bái đông nhất thành phố. Lễ Kỳ Yên của đình diễn ra trong 5 ngày: từ 10 đến 14 tháng 2 âm lịch hàng năm.

Ngày đầu, đình tổ chức cúng Tiên sư tưởng nhớ những bậc thầy dạy nghề trong thôn. Ngày thứ hai là lễ tụng kinh cầu an theo nghi thức Phật giáo. Ngày thứ ba có nghi thức khán sắc, lễ tế Thần, lễ cầu mưa thuận gió hòa người yên – vật thịnh và có hát bội cúng Thần. Ngày thứ tư là lễ tế Tiền hiền, Hậu hiền – những thế hệ khai hoang lập ấp và xây dựng các công trình phúc lợi cho thôn làng. Ngày cuối là nghi thức hoàn sắc. Trong các ngày lễ, nhân dân từ nhiều nơi đổ về tham dự lễ hội.

Lễ hội ngư dân (Cần Giờ)

Tục thờ và rước cá voi là một tín ngưỡng dân gian khá phổ biến của ngư dân ven biển từ miền Trung đến mũi Cà Mau. Trong lăng thờ cá voi thường có bộ xương đặt nơi bệ thờ hay đựng trong những chiếc khạp, chiếc quách có dán giấy hồng đơn. Vài lăng có cả sắc thần do nhà Nguyễn phong với chức danh “Nam Hải cư tộc Ngọc Lân thượng đẳng thần”.

Lễ hội ngư dân ở thành phố Hồ Chí Minh, thường gọi là “Lễ nghinh Ông”, được tổ chức qui mô ở xã Cần Thạnh, huyện Cần Giờ vào ngày 16/8 âm lịch, các ngư dân đều nghỉ ra khơi để tham gia cuộc lễ. Từ lăng thờ, bến cá đến tàu, ghe đều được trang hoàng lộng lẫy. Cuộc lễ gồm ba giai đoạn: lễ nghinh ông bắt đầu từ 9 giờ đến 13 giờ, lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền để tưởng nhớ công lao những người đến đây lập nghiệp đầu tiên, lễ cúng chánh tế. Đồ cúng thường không dùng sản vật của biển, có heo quay, xôi các màu, rượu và trà. Trong lễ hội còn tổ chức những trò vui chơi dân gian miền biển như: kéo dây, đi cà khêu, hát bội … giúp bà con ngư dân giải trí bù cho những ngày lao động vất vả với biển cả.

Lễ giỗ tổ nghề Kim Hoàn

Lễ giỗ tổ nghề kim hoàn ở thành phố Hồ Chí Minh và cả khu vực Nam bộ tổ chức trong 3 ngày 7, 8 và 9 tháng 2 âm lịch hàng năm tại Lệ Châu hội quán (586, đường Trần Hưng Đạo, quận 5). Lễ giỗ bao gồm 2 nghi thức tế giỗ trong hai ngày đầu và nghi thức tế các bậc Tiền hiền, Hậu hiền trong ngày cuối, với các lễ vật như: heo sống, heo quay, vịt quay, bánh trái, bông hoa, nhang, đèn … Trong đêm mùng 7 có chương trình văn nghệ do các nghệ sĩ cải lương và những thợ kim hoàn biểu diễn.

Vào ngày hội, những người thợ kim hoàn ở thành phố Hồ Chí Minh và các nơi khác về dâng hương lễ tổ, trao đổi kinh nghiệm. Những thợ kim (p.544) hoàn do hoàn cảnh không thể về dự lễ giỗ tổ, thì tổ chức cúng tổ tại nhà, nhưng phải cúng sau những ngày lễ tổ ở Lệ Châu hội quán.

Lễ giỗ tổ cải lương, hát bội

Lễ giỗ tổ cải lương và hát bội tổ chức tại Nhà truyền thống sân khấu (số 133, đường Cô Bắc, quận 1) và Hội sân khấu thành phố Hồ Chí Minh (số 5B, đường Võ Văn Tần, quận 3) vào ngày 11/8 âm lịch hàng năm.

Riêng tại các đoàn cải lương, hát bội và các lò dạy cổ nhạc thì tổ chức vào ngày 12 tháng 8 âm lịch.

Lễ giỗ tổ tại nhà truyền thống sân khấu bắt đầu từ sáng sớm cho đến quá trưa. Mở đầu là nghi thức đánh trống thỉnh tổ theo bài bản cổ truyền.

Tiếp theo là nghi thức tưởng niệm để tưởng nhớ tới tổ sư đã khai sáng bộ môn nghệ thuật. Sau đó là phần hát hầu tổ của các nghệ sĩ với những bài hát thành công nhất của mình. Cuối cùng là bữa tiệc thụ lộc thần diễn ra trong bầu không khí nghĩa tình.

Lễ hội người Chăm

Người Chăm ở thành phố Hồ Chí Minh chủ yếu theo đạo lslam (Hồi giáo) cho nên lễ hội đều tiến hành theo khuôn khổ của tôn giáo này.

Hàng năm người Chăm lslam có các lễ hội lớn như:

- Lễ sinh nhật thiên sứ Muhamed (người vâng lệnh thánh Alah giảng truyền kinh Coran và khai sáng Hồi giáo): 12/3 Hồi lịch.

- Lễ Ramadan (tháng nhịn ăn): từ ngày 1 đến 30/9 Hồi lịch.

- Lễ bố thí: ngày 1/10 Hồi lịch.

Ngoài ra, người Chăm lslam còn cố gắng thực hiện lễ hành hương về tận thánh địa Mecca (nay thuộc nước A-rập-xê-út) vào ngày 10/12 Hồi lịch hàng năm trong khả năng của mình, để thực hiện đúng tín điều trong Kinh Coran đã dạy.

Lễ hội của người Hoa

Đa số người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh đều theo tín ngưỡng dân gian Hoa Nam, thờ phụng nhiều vị thần thánh. Mỗi vị thần đều có những ngày vía riêng. Vào những ngày này người Hoa đều đến lễ bái ở các đền, miếu thờ những vị thần thánh đó, tạo thành những lễ hội.

Tuy nhiên, lễ hội lớn nhất trong một năm đối với người Hoa là lễ Nguyên Tiêu vào ngày rằm tháng giêng âm lịch. Trong ngày này, tất cả người Hoa đều tập trung đến lễ ở các đền miếu để tạ ơn thần thánh đã phù hộ công việc làm ăn trong năm cũ, cầu nguyện thần thánh phù hộ công việc làm ăn trong năm mới được tốt hơn. Các đền miếu của người Hoa, người đến lễ rất đông, khói nhang nghi ngút. Sau lễ Nguyên Tiêu, người Hoa mới chính thức bắt tay vào công việc làm ăn của năm mới. (p.545).

Lễ hội của người Khmer

Người Khmer là một cộng đồng cư dân ở thành phố Hồ Chí Minh. Trong một năm, người Khmer có nhiều lễ hội, nhưng đặc sắc và đáng chú ý hơn cả là các lễ hội sau đây:

1. Tết năm mới (Chol Chnam Thmay): Lễ hội thường bắt đầu vào ngày 13-14 tháng tư hàng năm và kéo dài khoảng 3 ngày tại ngôi chùa Miên ở đường Trần Quốc Thảo, quận 3, với nghi lễ rước “Đại Lịch” (Maháang Kinh) mở đầu cho những ngày tết. Tiếp theo là lễ dâng cơm cho sư sãi (Vên chông han), lễ đắp núi cát (pên phnôm Ksach) với những núi cát quanh chùa, lễ qui y … Ngoài ra, còn có tục tắm tượng Phật, té nước vào sư, ông già hay khách quý; vui chơi múa hát, ăn uống, thăm hỏi, chúc tụng nhau những lời tết đẹp, xem văn nghệ dân gian (múa, hát, kịch …).

2. Lễ cúng ông bà (Đôn ta): Lễ hội tổ chức vào khoảng cuối tháng tám đầu tháng chín âm lịch, để tưởng nhớ ông bà, tổ tiên và công lao của những người đã khuất. Vào dịp này, người Khmer đến chùa làm lễ rước vong linh của ông bà, tổ tiên về nhà mừng lễ với con cháu. Ngoài ra còn có tập tục thả thuyền, kết bè bằng bẹ chuối trên các sông, rạch gần nhà. Trên thuyền, bè người Khmer để các lễ vật đã cúng ông bà mỗi thứ một ít tượng trưng cho lòng hiếu thảo, tưởng niệm người đã khuất.

3. Lễ trông trăng còn gọi là lễ “ăn cốm dẹt” (Ok om bok), được tổ chức vào ngày rằm tháng 10 âm lịch. Lễ vật cúng là các sản vật nông nghiệp như: cốm, xôi, đậu, khoai, mía … Vào lúc mặt trăng lên cao trên vòm trời tỏa sáng, người Khmer tổ chức lễ cúng ngay tại sân nhà. Cúng xong, chủ nhà gọi các em bé lại, lấy ít cốm dẹt và vài thứ hoa màu khác đút vào miệng các em vừa vỗ vào lưng hỏi các em muốn gì. Qua câu trả lời của các em, người chủ nhà sẽ đoán kết quả của vụ mùa tới.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Giác Lâm

Địa chỉ: 118 đường Lạc Long Quân, quận Tân Bình. Là một trong những ngôi chùa cổ xưa nhất thành phố, chùa còn có tên là Cẩm Sơn hoặc Cẩm Điện. Chùa được xây vào năm 1744. Phong cảnh nơi này đẹp như tranh với những vườn hoa và những cây cao. Nhiều người đến đây để sáng tác và ngâm thơ. Chùa đã được trùng tu nhiều lần: vào năm 1804 và 1909. Trên cổng có ba chữ Giác Lâm Tự viết bằng chữ Hán. Chùa còn được gọi là đình Giác Lâm vì có nhiều am với những người trụ trì thuộc dòng họ Lâm Tế, con cháu của những người truyền và phát triển đạo Phật ở Trung Quốc. (p.546).

Chùa Giác Lâm được xây dựng trên một diện tích rộng. Kiến trúc của chùa khá đặc sắc, đặc biệt là những cột chùa to lớn, màu nâu đậm, trên đó chạm những câu đối mạ vàng (có 143 cặp câu đối). Bao lam của chùa chạm các loại hoa mai, hoa cúc và chín con rồng. Chính điện thờ Phật Di Đà, dưới thờ Phật Thích Ca, Di Lặc, hai bên thờ Quan Thế âm và Thế Thái (Thế Chí). Ngoài ra chùa còn có tượng Cửu Long, hai bên tường là Thập Bát La Hán, Thập điện Diêm Vương. Tổ Sư Đạt Ma và tượng Long Vương. Có 113 pho tượng Phật bằng đồng và gỗ quý, đặt thờ tại đây được khoảng 200 năm. Kiến trúc của chùa mang đậm nét văn hóa phương Đông, nghiêm trang, nhẹ nhàng, mỹ thuật. Đặc biệt tượng Phật Địa Tạng của chùa đẹp có tiếng. Chùa được công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Chùa Giác Viên

Địa chỉ: 161/85/20 đường Lạc Long Quân, quận 11 (khu vực Đầm Sen). Chùa đã có từ năm 1798. Sư Hải Tịnh tu tại chùa Giác Lâm, vì thấy chùa Giác Viên hỏng nhiều cần tu bổ lại nên qua trụ trì chùa Giác Viên (cách chùa Giác Lâm khoảng 2 cây số). Sư Hải Tịnh đã quyên góp để tu tạo chùa Giác Viên. Sửa xong chùa, sư Hải Tịnh giao cho đồ đệ là Hòa thượng Hoằng Ngãi trụ trì chùa Giác Viên. Trước đây chùa có tên khác là chùa Hố Đất, đến năm 1850, chùa được gọi là Giác Viên. Đáng chú ý nhất ở ngôi chùa này là những tấm bảng khắc bằng gỗ được chạm trổ rất tinh vi, đặc trưng cho kiến trúc cổ phương Nam. Sau những lần trùng tu vào các năm 1958, 1961, 1962, ở đây đã xuất hiện những nét kiến trúc phương Tây. Xung quanh chùa có một tu viện dành cho những nhà hành đạo, một nhà in của tờ báo Lục Hòa tăng và trung tâm huấn luyện, bồi dưỡng của các vị cao tăng.

Đến nay ngôi chùa còn giữ được 153 pho tượng. 60 bao lam lớn nhỏ chạm 18 vị La Hán, muông thú, cây trái và một số tác phẩm điêu khắc nghệ thuật khác. Trong chùa còn có một bảng gỗ hình vuông của vị cao tăng đầu tiên là Hòa thượng Hải Tịnh và một cây mai do ông Mạc Cửu trồng vẫn còn đến ngày nay.

Chùa Vĩnh Nghiêm

Chùa Vĩnh Nghiêm toạ lạc ở số 339 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, quận 3. Chùa mang tên Vĩnh Nghiêm là do vị sư tổ trụ trì chùa trước đây tu ở núi Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh, thuộc phái “Trúc Lâm” từ đời Trần. (p.547).

Chùa được xây dựng từ năm 1964 đến năm 1971, trên diện tích 8.000 m², theo bản vẽ thiết kế của kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng và sự cộng tác của các kiến trúc sư Lê Tấn Chuyên và Cổ Văn Hậu. Chùa xây theo kiểu chữ “Công”, hai lớp mái chồng diêm, mang nét cổ kính, theo truyền thống Á Đông.

Tháp Quan âm 7 tầng xây bên trái, cao 35 m. Hai bên cửa ra vào tháp có hai pho tượng Kim Cương đắp nổi. Ở 7 tầng của tháp, trên vách đắp nổi 25 pho tượng Thất Phật Thế Tôn và các vị Tổ. Tháp Xá Lợi cộng đồng xây phía sau chùa, có 4 tầng, cao 25 m, dựng năm 1982.

Điện Phật được thiết kế trang nghiêm. Gian giữa thờ Đức Phật Thích Ca, hai bên thờ Bồ Tát Văn Thù và Bồ Tát Phổ Hiền. Hai bên vách đặt 6 bức phù điêu La Hán bằng gỗ dựa vào bản chính của phái Tịnh độ Nhật Bản. Các công trình chạm gỗ ở đây như: bao lam tứ linh, bao lam cửu long, phù điêu trên các hương án được các nghệ nhân Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Văn Du, Bá Nhâm … là những người thợ chạm ở nhiều ngôi chùa nổi tiếng trong nước và các nước châu Á thực hiện vào những năm 60.

Đây là ngôi chùa Phật giáo đại thừa lớn nhất thành phố.

Hòa thượng Thích Thanh Kiểm, Uỷ viên Ban Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, là vị trụ trì ngôi chùa từ khi thành lập đến nay.

Chùa hiện đặt Trường cơ bản Phật học cao đẳng chuyên khoa Tp. Hồ Chí Minh.

Chùa Nam Thiên Nhất Trụ

Chùa Nam Thiên Nhất Trụ toạ lạc ở số 511 đường Nguyễn Văn Bi, quận Thủ Đức.

Chùa được Hòa thượng Thích Trí Dũng tổ chức xây dựng vào năm 1958. Kiến trúc sư Nguyễn Gia Đức vẽ thiết kế dựa theo kiểu chùa Diên Hựu (chùa Một Cột ở Hà Nội), trên diện tích khoảng 1 héc ta.

Từ cổng tam quan đi vào, hồ Long Nhãn vuông rộng, có nhiều loại cá và rùa. Giữa hồ là đài Liên Hoa, thường được gọi là chùa Một Cột. Trong chùa, thờ Đức Bồ Tát Quan Thế âm.

Chánh điện được bài trí trang nghiêm. Gian giữa thờ Đức Phật Thích ca Mầu ni. Các pho tượng Phật, Bồ Tát, Hộ Pháp, các hương án; bao lam … Ở điện Phật do nghệ nhân Bá Nhâm thực hiện trong những năm 1970. Sau ngôi chánh điện là nhà lưu niệm và Bảo tháp Nam Thiên.

Trong khuôn viên chùa có nhiều pho tượng lớn lộ thiên như: tượng Phật A di đà, Phật Thích ca, Phật Di lặc, Bồ tát Quan Thế âm, Bồ tát Địa lạng … (p.549).

Chùa có bản kinh Phật trên lá bối do Thủ tướng ấn Độ tặng năm 1964.

Chùa Xá Lợi

Chùa Xá Lợi toạ lạc tại số 89 đường Bà Huyện Thanh Quan, quận 3. Chùa được khởi công xây dựng vào ngày 5 tháng 8 năm 1956 trên một khuôn viên rộng 2.500 m² theo bản vẽ thiết kế của hai kiến trúc sư Trần Văn Đường và Đỗ Bá Vinh, tốn phí 5,5 triệu đồng, do sự đóng góp của nhân dân 21 tỉnh miền Nam. Đại lễ khánh thành được tổ chức vào các ngày 2, 3, 4 tháng 5 năm 1958.

Hội Phật học Nam Việt tổ chức xây cất chùa để thờ Xá lợi Phật. Các chư tăng, ni và Phật tử quen gọi là chùa Xá Lợi. Khi khánh thành, Hòa thượng Khánh Anh đã đặt tên chùa Xá Lợi như tên gọi quen thuộc của mọi người.

Điện thờ ở lầu 1 được bài trí đơn giản, tôn nghiêm, tôn trí tượng Đức Phật Thích ca Mâu ni. Pho tượng là một tác phẩm mỹ thuật đặc sắc bằng đá, cao 6,5 m, do điêu khắc gia Lê Văn Mậu tạc vào các năm 1954-1955.

Ở đây có đặt thờ ngọc Xá lợi Phật do ngài Narada ở Tích Lan dâng cúng cho Phật giáo Việt Nam.

Bên trái cổng tam quan có tháp chuông cao 7 tầng, được xây dựng từ năm 1960 đến cuối năm 1961. Chuông lớn được đem lên tháp ngày 17-10-1961.

Chùa được chọn đặt trụ sở Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Bát Bửu Phật Đài

Bát Bửu Phật Đài toạ lạc ở xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, cách trung tâm thành phố vào khoảng 30 km về phía tây nam.

Phật đài được xây dựng năm 1959, hoàn thành năm 1961 trên một khu đất rộng hơn 1.000 m². Kiến trúc Phật đài hình bát giác, cao 3 m. Tầng trên tôn trí tượng Đức Phật Thích ca Mầu ni cao 7 m, nặng khoảng 4 tấn, do điêu khắc gia Nguyễn Thanh Thu tạc năm 1957.

Trải qua những năm tháng chiến tranh, cả vùng này bị bom đạn tàn phá, chỉ có ngôi Phật đài với kim thân Phật tổ vẫn sừng sững nơi hoang vắng, nên người dân địa phương đã gọi tòa di tích tôn nghiêm này là Phật cô đơn.

Đến nay Bát Bửu Phật Đài được sửa sang và xây dựng thêm trong khuôn viên 5 ha. Với kiến trúc độc đáo, trang trí hài hòa, khung cảnh thanh nhàn ngày càng hấp dẫn đông đảo tín đồ và du khách.

Chùa Ấn Quang

Chùa Ấấn Quang toạ lạc ở số 243 đường Sư Vạn Hạnh, quận 10. Chùa được Hòa thượng Thích Trí Hữu từ chùa Linh ứng ở Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng vào lập nên năm 1948, mang tên ứng Quang Tự. Đến năm 1950, Hòa thượng Thích Thiện Hòa đã tôn tạo ngôi chùa, xây dựng ngôi chánh điện và lập trường Phật học. Sau đó chùa được đổi tên là Ấấn Quang và được chọn làm trụ sở Phật học đường Nam Việt.

Từ năm 1955 đến năm 1978, Hòa thượng Thích Thiện Hòa đã cho tái thiết ngôi chùa bằng vật liệu kiên cố theo đồ án của kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thiện. Điện Phật được bài trí đơn giản, trang nghiêm. Chính giữa thờ Đức Phật Thích ca Mầu ni.

Chùa đã từng đặt trụ sở Giáo hội Tăng già Việt Nam (1950-1963), văn phòng Viện hóa đạo và Viện Tăng thống giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất (1967-1980). Từ năm 1982, chùa đặt trụ sở Ban trị sự Phật giáo Tp. Hồ Chí Minh.

Chùa Phụng Sơn (Chùa Gò)

Chùa Phụng Sơn thường được gọi là chùa Gò, toạ lạc ở số 1408 đường 3 tháng 2, quận 11.

Chùa được Thiền sư Liễu Thông tạo lập vào đầu thế kỷ 19. Chùa đã qua hai lần đại trùng tu. Lần thứ nhất do Thiền sư Tuệ Minh tổ chức từ năm 1904 đến năm 1915. Nhiều pho tượng thờ ở chùa được nhóm thợ Sa Đéc tạo tác trong thời gian này. Lần thứ hai vào năm 1960, vẫn giữ kiểu kiến trúc cổ.

Điện Phật được bài trí tôn nghiêm. Chùa có khoảng 40 pho tượng thờ, chủ yếu là tượng gỗ sơn son thếp vàng trong đó có một số pho tượng quý như bộ tượng Di đà Tam Tôn, bộ tượng Ngũ Hiền thượng kỳ thú, tượng Phật bằng đá dát vàng, tượng ngài Tiêu Diện bằng gốm. ở nhà tổ còn có tượng Phật Nhật Bản, tượng Phật Thái Lan.

Vào các năm 1988 và 1991, các nhà khảo cổ học đã tiến hành khai quật tại khu đất của chùa và phát hiện nhiều hiện vật như mặt người bằng đất nung, đồ gốm … thuộc văn hóa óc Eo. Trước đó, nơi đây cũng đã tìm thấy một pho tượng Phật bằng đồng theo phong cách Thái Lan.

Chùa đã được Bộ Văn hóa công nhận là di tích lịch sử – văn hóa quốc gia.

Chùa Linh Sơn

Chùa Linh Sơn toạ lạc ở số 149 đường Cô Giang, quận 1. Khoảng hai trăm năm trước, nơi đây là ngôi miếu thờ Linh Sơn Thánh Mẫu. Đến cuối thế kỷ 19, các Phật tử và nhân dân địa phương đã xây dựng nơi đây thành ngôi chùa nhỏ. Năm 1929, chùa đã được trùng tu trở thành ngôi thiền viện khang trang. Ngày 26-8-1931, Hội Nam Kỳ nghiên cứu Phật học ra đời, đặt trụ sở ở chùa. Hội ra tạp chí Từ Bi Âm từ ngày 01-01-1932; lập Pháp bảo phường, thỉnh Tam Tạng kinh từ Trung Quốc về làm tài liệu (p.552) nghiên cứu, phiên dịch những phần cốt yếu trong kinh ra chữ quốc ngữ; mở Thích học đường đào tạo tăng, ni để phát triển đạo Phật tại miền Nam.

Kiến trúc chùa ngày nay do Hòa thượng Thích Nhật Minh trùng tu vào năm 1968 và hoàn thành vào năm 1971.

Chùa thường xuyên đón tiếp nhiều du khách, Phật tử đến tham quan, chiêm bái.

Thiền Viện Vạn Hạnh

Trên đường từ Phú Nhuận đi Gò Vấp, đến số 716 đường Nguyễn Kiệm, du khách sẽ thấy hiện ra cổng Tam quan bề thế của Thiền Viện Vạn Hạnh. Thiền viện tọa lạc trên diện tích khoảng 1 ha, bao gồm ngôi chánh điện, ngôi nhà tổ, các dãy nhà trụ sở trường cao cấp Phật học Việt Nam, văn phòng Viện nghiên cứu Phật học, văn phòng Hội đồng phiên dịch Đại tụng kinh Việt Nam v.v …

Thiền viện Vạn Hạnh thường xuyên đón tiếp các đoàn đại biểu Giáo hội Phật giáo trên thế giới và các đoàn khách quốc tế đến làm việc, đến thăm. Vào những ngày lễ Phật Đản, Vu Lan hay những kỳ giảng kinh, đông đảo Phật tử gần xa về thiền viện tham dự lễ hội.

Đền thờ Trần Hưng Đạo

Tọa lạc tại 36 Võ Thị Sáu, phường 4, quận 1. Trong số nhiều ngôi đền thờ vị anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo thì đây là ngôi đền to nhất ở phía Nam. Đền nằm trong một khuôn viên rộng, vốn xưa kia là đất của chùa Vạn An. Năm 1932 đền thờ Trần Hưng Đạo được lập ngay trong chùa Vạn An cũ. Đến năm 1958, ngôi đền bị phá bỏ để xây lại đền thờ Trần Hưng Đạo to lớn và khang trang như ngày nay.

Đền có 3 cổng trông ra đường Võ Thị Sáu. Ngay đầu sân là bức tượng Trần Hưng Đạo uy nghi bằng xi măng màu vàng đen. Đền được xây theo hình chữ “Đinh” rộng 200 m², có 3 dãy cửa liền nhau trông ra sân. Trong đại sảnh có nhiều hoành phi, câu đối ca ngợi tài năng, đức độ và những chiến công hiển hách của người anh hùng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông cuối thế kỷ 13. Trong đền còn thờ các vị tướng lĩnh có công với nước ở đời nhà Trần như Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng. ở nơi thờ chính có tượng Trần Hưng Đạo bằng đồng trong tư thế ngồi cao 1,70 m, do thợ đúc đồng Ngũ Xã đúc năm 1957. Phía trái là bàn thờ đặt bài vị hai người con gái của Trần Hưng Đạo. Bên phải thờ bốn người con trai. Bên phải sân đền là nhà bảo tàng nhỏ, trưng bày một số hiện vật, văn bản, bản đồ, đoạn trích bài hịch của ông. (p.553).

Nhà thờ Đức Bà

Nhà thờ Đức Bà hay còn gọi là Nhà thờ Lớn là một công trình kiến trúc bề thế có hai tháp chuông cao, tại quảng trường mang tên “Công xã Paris”, nơi trung tâm thành phố.

Công trình được khởi công xây dựng ngày 7-10-1877 và được khánh thành vào ngày 11-4-1880. Nhà thờ được thiết kế tại Pháp, thi công xây dựng do kỹ sư người Pháp tên là Bourard chỉ huy thực hiện. Tổng kinh phí xây dựng lúc bấy giờ là 2,5 triệu Phờ-răng do Thống sứ Nam Kỳ cung cấp.

Thánh đường có chiều dài 133 m tính từ cửa ngăn đến cuối phòng đọc kinh, chiều ngang 35 m và cao 21 m.

Lúc đầu, hai tháp có chiều cao tính từ mặt đất là 36,6 m. Sau xây thêm hai chóp nhọn lầu chuông 21 m nữa, do vậy chiều cao của tháp là hơn 57 m (tháp chuông làm năm 1895). Sáu đại hồng chung, nặng 25.850 kg đặt dưới hai lầu chuông.

Ngày 7 và 8 tháng 12 năm 1959, theo sự chấp thuận của Tòa thánh Vantican, nhà thờ làm lễ “xức đầu đặt tên là “Vương Cung Thánh Đường”.

Nhà thờ Huyện Sỹ (còn gọi là nhà thờ Chợ Đũi)

Địa chỉ: 01 Tôn Thất Tùng, quận 1. Xây cất năm 1902 do Đức cha Bouttier thiết kế.

Là một trong số hiếm công trình sử dụng vật liệu đá granít Biên Hòa, tại mặt tiền cũng như các phần đế và nhất là các cột chính điện. Loại đá này rất cứng nên không có các chi tiết trang trí truyền thống nhưng lại thể hiện ý muốn phô trương sự giàu có.

Nhà thờ có phong cách kiến trúc tân Gothique. Chính điện có vòm chịu lực dạng cung nhọn, cửa sổ có vòm đỉnh nhọn và một số trang trí đặc thù khác.

Tường có cửa sổ nhưng ánh sáng ít vào được bên trong do được sàng lọc. Hậu cung có mộ ông bà Huyện Sỹ (Lê Phát Đạt), tất cả bằng cẩm thạch kể cả tượng hai ông bà đang yên giấc ngàn thu. Huyện Sỹ là người giàu có nhất thời bấy giờ đã bỏ tiền ra xây cất nhà thờ nên nhà thờ được đặt tên là “Nhà thờ Huyện Sỹ”.

Nhà thờ Tin Lành

Số 155, đường Trần Hưng Đạo, phường Cô Giang, quận 1.

Tại thành phố Hồ Chí Minh có nhiều nhà thờ đạo Tin Lành, nhưng nhà thờ ở đường Trần Hưng Đạo thuộc địa bàn quận 1 có lẽ là nhà thờ uy nghi nhất. Đây cũng là nơi đặt văn phòng chi hội Tin Lành khu vực Đông Nam bộ. Nhà thờ này xây trên một mảnh đất rộng nằm ngay góc đường Trần Hưng Đạo và Đề Thám vào thập niên 50 của thế kỷ 20. (p.524).

Nhà thờ có một tầng trệt và một tầng lầu, tường phía trước được xây dựng vươn cao và bên trên là cây thánh giá biểu tượng cho đạo. Nội thất cũng có những hàng ghế dành cho các tín đồ dự lễ như các nhà thờ Thiên Chúa Giáo, nhưng ở khu vực cung thánh thì chỉ có một cây thánh giá to, không có hình tượng nào khác. Vào những ngày lễ, tín đồ đạo tin Tin Lành từ nhiều nơi về dự lễ rất đông đảo.

Nhà thờ Chợ Quán

Địa chỉ: 120 Trần Bình Trọng, phường 2, quận 5.

Chợ Quán là một trong những Họ Đạo lâu đời nhất của Tổng giáo phận thành phố Hồ Chí Minh. Nơi đây đã xây dựng ngôi nhà nguyện đầu tiên vào năm 1674 do giáo dân từ miền Bắc, Trung vào xây dựng. Sau nhiều lần xây lại nhà thờ, năm 1887, cha xứ Nicôla Hamm (Tài) khởi công xây dựng nhà thờ mới. Công trình này kéo dài suốt 4 năm, đến năm 1891 hoàn thành. Ngôi nhà thờ mới này được khánh thành vào mùng 4 Tết Bính Thân (1896) và tồn tại đến nay.

Nhà thờ Chợ Quán kiến trúc theo kiểu Gothique, trải qua hơn 100 năm nhưng vẫn uy nghi, đồ sộ nhất khu vực chợ Lớn.

Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê (Nhà thờ Cha Tam)

Địa chỉ: 25 Học Lạc, phường 14, quận 5.

Ngày 3-12-1900, lễ thánh Phanxicô Xaviê, Đức cha Mossard, giám mục Sài Gòn, đã đến làm phép đặt viên đá đầu tiên xây ngôi thánh đường dành cho người Hoa tức nhà thờ Phanxicô Xaviê ngày nay. Ngày 10-1-1902, lễ cung hiến (khánh thành) trọng thể ngôi thánh đường đã được tiến hành. Sau khi xây dựng nhà thờ, cha sở Tam Asson (Đàm Á Tô) còn xây được một trường học, nhà nuôi trẻ, một nhà nội trú, một số nhà ở cho thuê.

Năm 1934, Cha Tam qua đời, mai táng ngay tại khu vực tường cửa vào nhà thờ. Do đó, dân gian thường gọi là nhà thờ Cha Tam. Năm 1990, tháp chuông nhà thờ được sửa lại và cung thánh được tân trang. Đây là một nhà thờ duy nhất ở thành phố có trang trí những hoành phi, liễn đối giống như đền miếu người Hoa.

Nhà thờ Thánh Jeanne d’Arc (Nhà thờ Ngã Sáu)

Địa chỉ: 116B Hùng Vương, phường 9, quận 5.

Những thập niên đầu thế kỷ 20, vùng Chợ Lớn rất phồn thịnh. Dân chúng chuyển về đây sinh sống ngày một đông. Giáo dân người Việt cũng theo đà phát triển kinh tế mà gia tăng. Vào thời điểm này, cha Gioan Baotixita Huỳnh Tịnh Hướng đã cất một ngôi thánh đường với danh hiệu là Jeanne d’Arc. Người dân thường gọi là “Nhà thờ Ngã Sáu’, vì gần (p.555) nhà thờ có ba con đường Nguyễn Tri Phương, Ngô Gia Tự, Nguyễn Chí Thanh đan chéo nhau chia thành sáu hướng đi.

Thánh đường Jeanne d’Arc được kiến trúc theo Tây phương, kiểu Gothique, toạ lạc trên nghĩa trang Hoa Kiều (người Pháp gọi là Plaine des tombeaux). Nhà thờ khởi công xây dựng năm 1922, khánh thành 5-1928.

Bảo tàng lịch sử Việt Nam tại TP. HCM

Địa chỉ: số 2, Nguyễn Bình Khiêm, phường Bến Nghé, quận 1. Bảo tàng được xây dựng từ ngày 24-11-1927, hoàn thành 1-1-1929 do kiến trúc sư Delaval thiết kế, mang kiểu dáng cung điện mùa hè Bắc Kinh.

Ban đầu Bảo tàng mang tên Blanchard de la Brosse trưng bày chủ yếu về mỹ thuật. Năm 1954, được đồi tên là viện bảo tàng Quốc gia Sài Gòn trưng bày về mỹ thuật Việt Nam, Chăm, Khmer, Trung Quốc, Nhật và các sắc tộc thiểu số … Đến ngày 26-8-1979, viện Bảo tàng Quốc gia được đổi thành Bảo tàng Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh, sau đó là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam.

Hiện nay, bảo tàng đang lưu giữ 17.000 cổ vật quí hiếm. Về nội dung lịch sử Việt Nam, bảo tàng có các phòng trưng bày: thời đại nguyên thủy, thời đại Hùng Vương, triều nhà Lý, triều nhà Trần, triều nhà Lê, triều Tây Sơn, triều nhà Nguyễn. Bảo tàng sử dụng nhiều hiện vật gốc có giá trị lịch sử cao cùng nhiều tài liệu khoa học phụ để tái hiện lại bối cảnh lịch sử.

Bảo tàng còn có những phòng trưng bày chuyên đề: Đồ thờ tự Việt Nam, tượng Phật Đông Nam Á, gốm Việt Nam và gốm các nước châu Á, văn hóa óc Eo, Văn hóa Chăm pa, các dân tộc Việt Nam và phòng trưng bày xác ướp khai quật ở khu vực xóm Cải (quận 5, thành phố Hồ Chí Minh).

Bảo tàng cách mạng thành phố (dinh Gia Long cũ)

Địa chỉ: số 65 Lý Tự Trọng – quận 1. Tòa nhà được xây dựng từ 1885 hoàn thành 1890, theo đồ án của kiến trúc sư người Pháp là Alfred Foulhoux, để làm nhà trưng bày sản phẩm Nam Kỳ. Nhưng xây xong Thống đốc Nam kỳ lấy làm tư dinh. Sau đó, nơi đây lần lượt làm dinh Thống đốc Nhật Minôda, dinh Khâm sai đại thẩn Nguyễn Văn Sâm, trụ sở Uỷ ban Hành chính Lâm thời Nam bộ, trụ sở Cao ủy Cộng hòa Pháp, dinh Thủ hiến Nam Kỳ của Trần Văn Hữu, dinh Thủ hiến Nam phần, dinh Gia Long của Ngô Đình Diệm. Ngày 1-11-1963, Tổng thống Ngô Đình Diệm và cố vấn Ngô Đình Nhu chạy trốn từ đường hầm dưới ngôi nhà này.

Thời kỳ Nguyễn Văn Thiệu tòa nhà này được làm trụ sở Tối cao Pháp viện. Ngày 12/8/1978 ngôi nhà này được sử dụng làm bảo tàng Cách mạng thành phố Hồ Chí Minh. (p.556).

Bảo tàng Cách mạng thành phố trưng bày: Lược sử Sài Gòn xưa; Những cuộc vận động chống thực dân Pháp trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và sau đó: giai đoạn (1859-1930) và (1931-1944); Cuộc kháng chiến chống Pháp ở Sài Gòn – Gia Định (từ 23/9/1945 đến 1954), Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Sài Gòn – Gia Định và chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Bảo tàng Chủ tịch Tôn Đức Thắng

Địa chỉ: số 5, đường Tôn Đức Thắng, quận 1. Bảo tàng Tôn Đức Thắng được thành lập nhân dịp kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh Chủ tịch Tôn Đức Thắng (20/8/1888-20/8/1988) tại tòa nhà vốn là tư dinh của Trần Thiện Khiêm, Thủ tướng của chính quyền Sài Gòn trước năm 1975.

Bảo tàng là nơi lưu giữ, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Tôn Đức Thắng, người Việt Nam duy nhất đã tham gia phản chiến trên chiến hạm France tại biển Đen vào năm 1917, ủng hộ cuộc cách mạng vô sản đầu tiên trên thế giới – Cách mạng Tháng Mười Nga. Là người kế tục chức vụ Chủ tịch nước Việt Nam sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, từ năm 1969 đến năm 1980.

Hiện nay, bảo tàng có 7 phòng trưng bày với diện tích trên 700 m². Bảo tàng đã thể hiện một cách sinh động, khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Tôn Đức Thắng qua hơn 600 hiện vật, tài liệu, hình ảnh.

Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM

Địa chỉ: 97A, Phó Đức Chính, phường Nguyễn Thái Bình, quận 1. Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh được thành lập theo Quyết định số 194/QĐ – UB ngày 5-9-1987 của UBND thành phố, nhưng đến năm 1991 mới chính thức hoạt động.

Lầu 1 của bảo tàng dành cho triển lãm mỹ thuật của những tác giả trong và ngoài nước. Lầu 2 là phần trưng bày các tác phẩm hội họa và điêu khắc có giá trị mỹ thuật của nhiều tác giả trong và ngoài nước. Lầu 3 gồm các phòng trưng bày mỹ thuật từ thế kỷ 7 đến đầu thế kỷ 20: mỹ thuật Chăm pa và óc Eo từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 17; cổ vật Việt Nam (gốm sứ, đồ sơn son thếp vàng, gỗ khảm xà cừ …) từ đầu thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20; nghệ thuật thủ công mỹ thuật truyền thống của người Việt từ thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 20, nghệ thuật phương Tây ở Việt Nam từ thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ

Địa chỉ: số 202, đường Võ Thị Sáu, phường 7, quận 3.

Tòa nhà này nguyên là dinh cơ của Nguyễn Ngọc Loan – giám đốc Tổng nha cảnh sát chế độ Ngụy quyền Sài Gòn cũ. Năm 1984 được nhà nước giao làm nhà truyền thống Phụ nữ Nam bộ. Sau đó được xây thêm tòa nhà 4 tầng và đổi thành bảo tàng Phụ nữ Nam bộ. (p.557).

Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ có diện tích trưng bày khoảng 2.000 m² gồm 10 phòng trưng bày về truyền thống dựng nước và giữ nước của phụ nữ Nam bộ. Có một hội trường 800 chỗ ngồi, một phòng chiếu phim, một thư viện và một kho lưu giữ hàng chục ngàn hiện vật, tranh, ảnh quí hiếm.

Khu lưu niệm Chủ tịch HCM

Địa chỉ: số 1 Nguyễn Tất Thành, quận 4. Tòa nhà nằm trên ngã ba sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé, ngay vi trí đầu đường Nguyễn Tất Thành. Tòa nhà được khởi công xây dựng ngày 4-4-1863, với một phần vật liệu tháo dỡ từ ngôi Văn Thánh Miếu cổ kính của tỉnh Gia Định và những vật liệu hiện đại đưa sang từ châu Âu. Tòa nhà gồm 2 tầng lầu, xây cất theo lối châu Âu, nhưng mái nhà làm theo kiểu phương Đông, được trang trí trên bờ nóc hình đầu ngựa, chiếc mỏ neo và cặp rồng rất duyên dáng như các công trình đền đài cổ kính. Do đó dân gian thường gọi là Nhà Rồng. Toàn bộ chi phí xây dựng công trình lúc đó lên tới 2,8 triệu franc do Công ty vận tải đường biển (Messageries Maritimes) của Pháp đầu tư để làm nơi ở cho viên tổng quản lý và là nơi bán vé tàu.

Nơi đây, ngày 5-6-1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành mà sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xuống tàu đi tìm đường cứu dân, cứu nước.

Ngày 3-9-1979, thành phố Hồ Chí Minh quyết định lấy nơi đây làm Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, và sau này nâng lên thành chi nhánh Bảo tàng Hồ Chí Minh tại thành phố mang tên Người. Từ đó, toàn khuôn viên khu lưu niệm đã được trùng tu, tôn tạo trở thành một điểm tham quan nổi tiếng của thành phố. Nơi đây mỗi năm tiếp đón hàng triệu lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu về một di tích gắn bó với thời thanh niên của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.

Hội trường Thống nhất

Trước kia, trên nền đất này là một tòa biệt thự tên gọi là dinh Nơm- đơm, xây dựng từ năm 1873.

Năm 1954, Tổng thống Nguỵ quyền Ngô Đình Diệm đã chọn nơi này là dinh Tổng thống. Cuối năm 1962 dinh được xây dựng lại và lấy tên là dinh Độc Lập. Diện tích mặt bằng công trình là 2.000 m². Tính cả tầng trệt thì dinh có 5 tầng gồm 100 phòng, mỗi phòng có cách bài trí riêng thể hiện được nội dung từng phòng.

Ngày 30-421975, xe tăng quân Giải phóng tiến vào dinh Độc Lập, chấm dứt chế độ Sài Gòn.

Sau giải phóng, dinh Độc Lập là nơi làm việc của ủy ban Quân quản thành phố. Tháng 12-1975, tại đây diễn ra Hội nghị Hiệp thương thống nhất đất nước. (p.558).

Với ý nghĩa lịch sử đó, dinh Độc Lập đổi tên thành Hội trường Thống Nhất.

Bảo tàng chứng tích chiến tranh

Địa chỉ: đường Võ Văn Tần – Tp. Hồ Chí Minh. Được thành lập tháng 9-1975, tiền thân là nhà trưng bày tội ác chiến tranh Mỹ – Ngụy. Bảo tàng trưng bày một số hiện vật, hình ảnh tội ác của Mỹ – Ngụy trong chiến tranh với các chủ đề: lính Mỹ tàn sát nhân dân, rải chất độc hóa học, tra tấn, tù đày, chiến tranh phá hoại miền Bắc. Các hiện vật như máy bay, đại bác, xe tăng, máy chém và hai ngăn “chuồng cọp” được xây dựng đúng kích thước như ở nhà tù Côn Đảo.

Ngoài ra còn có các phòng trưng bày về: Chiến tranh biên giới Tây Nam, chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc, vấn đề quần đảo Trường Sa, âm mưu của các thế lực địch …

Bên ngoài, bảo tàng có những gian hàng trưng bày, giới thiệu sản phẩm văn hóa dân tộc Việt Nam, phòng rối nước Việt Nam.

Hơn 20 năm qua đã có hàng triệu lượt người đến xem, trong đó có gần một triệu lượt khách nước ngoài, đông nhất vẫn là các du khách người Mỹ.

Địa đạo Củ Chi

Địa đạo Củ Chi là một di tích lịch sử cách mạng nổi tiếng của thành phố Hồ Chí Minh. Khu di tích này thuộc xã Phú Mỹ Hưng, huyện Củ Chi, cách trung tâm thành phố khoảng 70 km về phía tây bắc.

Đây là một công trình kiến trúc độc đáo, là một hệ thống đường hầm nằm sâu trong lòng đất, có nhiều tầng, nhiều ngõ ngách, liên kết nhau thành một mạng lưới chằng chịt, có nơi ăn ở, hội họp, sinh hoạt, chiến đấu. Hệ thống đường hầm bí mật này đã đào từ hồi kháng chiến chống Pháp (1948), lúc ấy mới chỉ có khoảng 17 km. Sau năm 1960, hệ thống này được tiếp tục củng cố, phát triển thêm tới trên 250 km. Có 3 tầng, tầng sâu nhất từ 8-10 m. Củ Chi được gọi là quê hương của “chiến tranh địa đạo”, đã được tặng danh hiệu “đất thép thành đồng”.

Hiện nay, khu di tích lịch sử này đã trở thành một khu du lịch hấp dẫn, thu hút hàng ngàn du khách trong nước và nước ngoài tham quan mỗi ngày. Đặc biệt, nhiều vị lãnh đạo Đảng, nguyên thủ quốc gia của Việt Nam và các nước đã đến thăm và ghi cảm tưởng lưu niệm tại đây.

Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi đã được nhà nước công nhận là di tích lịch sử – văn hóa quốc gia.

Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược

Đền Bến Dược tọa lạc trên vùng đất rộng khoảng 7 ha, trong quần thể của khu di tích lịch sử Củ Chi, xã Phú Mỹ Hưng, huyện Củ Chi.

Đền Bến Dược được khởi công xây dựng vào ngày 19-5-1993, khánh thành giai đoạn một vào ngày 19-12-1995, gồm có: cổng tam quan, nhà văn bia, tháp 9 tầng (cao khoảng 40 m), ngôi điện chính và hoa viên.

Tấm bia đá cao 3 m, nặng 3,7 tấn đặt giữa nhà văn bia, khắc bài văn “Đời đời ghi nhớ” của nhà văn Viễn Phương.

Trong ngôi điện chính, điện thờ được bài trí tôn nghiêm. Chính giữa tôn trí tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ba mặt chung quanh, họ tên của các anh hùng: liệt sỹ được khắc vào bia đá hoa cương, chữ mạ vàng. Có họ tên của 41.447 liệt sỹ (đợt 1), trong đó có họ tên của 971 mẹ Việt Nam anh hùng, 38 vị anh hùng liệt sỹ và 8.972 liệt sỹ quê quán ở 25 tỉnh, thành phố khác đã chiến đấu, hy sinh trên vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Tầng dưới đền là nơi trưng bày những hình ảnh, hiện vật, mô hình, sa bàn … với chủ đề “Củ Chi đất thép thành đồng”.

Ngày 19-12 hàng năm là ngày lễ hội tưởng niệm và tri ân các anh hùng liệt sỹ tại đền Bến Dược.

Dinh Xã Tây – Trụ sở UBND Tp. Hồ Chí Minh

Từ năm 1871, chính quyền Pháp đã có dự kiến xây dựng một tòa nhà làm trụ sở của chính quyền thành phố ở cuối đường Kinh Lấp (tức vị trí bây giờ).

Cuối năm 1896, Hội đồng thành phố đã chọn đồ án của kiến trúc sư Gardès và đầu năm 1898 trao việc xây cất cho nhà thầu Lailhacar. Việc trang trí giao cho nhà thầu nghệ thuật Bonnet sửa chữa và hoàn chỉnh.

Năm 1908, mới khánh thành tòa Xã Tây với kiểu dáng như hiện nay. Tòa nhà này sau này trở thành tòa Đô chính của chính quyền Sài Gòn từ 1954.

Sau ngày 30-4-1975, tòa Đô chính Sài Gòn trở thành trụ sở Hội đồng Nhân dân và Uỷ ban Nhân dân thành phố Hồ Chí Minh.

Bưu điện Sài Gòn

Tháng 1-1861 đã khởi công xây dựng nhà Bưu điện đầu tiên được thiết kế rất đơn giản. Tòa nhà được khánh thành ngày 13-2-1863 gồm 2 khu: khu bưu chính và khu điện tín.

Ngày 15-4-1878, hai tổ chức bưu chính và điện tín hợp nhất thành ngành bưu điện. Năm 1886, Pháp cho xây dựng nhà Bưu điện gần quảng trường Công xã Paris theo đồ án của kiến trúc sư người Pháp là Vilơolic.

Năm 1890, tòa nhà này được khánh thành. Đây là công trình kiến trúc có nhiều đặc trưng của phong cách kiến trúc châu Âu kết hợp với châu á.

Mặt tiền có những ô hình chữ nhật, ghi tên những nhà phát minh ra ngành điện và điện tín. Chiếc đồng hồ lớn trên cửa chính có tuổi thọ bằng tuổi của tòa nhà. (p.560).

Ngày nay, xung quanh tòa nhà chính còn có nhiều công trình kiến trúc dùng để lắp đặt máy móc, thiết bị bưu điện truyền tin hiện đại. Trong tòa nhà chính có 35 quầy phục vụ khách hàng với nhiều dịch vụ: dịch vụ bưu phẩm trong và ngoài nước, nhắn tin vô tuyến, phát chuyển thư nhanh, dịch vụ điện hoa, fax …

DANH THẮNG

Thảo Cầm Viên

Địa chỉ: 2B Nguyễn Bình Khiêm, quận 1.

Thảo Cầm Viên Sài Gòn là một trong những địa chỉ văn hóa của thành phố Hồ Chí Minh, nơi bảo tồn động thực vật có tuổi thọ đứng hàng thứ 8 trên thế giới.

Bắt đầu xây dựng vào tháng 3-1864 trên một khu đất rộng 12 ha nằm cạnh sông Rạch Lăng (phía đông bắc Sài Gòn) do một chuyên viên khảo cứu thực vật nhiệt đới người Pháp là ông J.B.Louis Pierre phụ trách. Công trình hoàn thành vào năm 1865, trong đó trồng nhiều loại cây quí ở trong nước và trên thế giới, nhập từ Ấn Độ, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia như cacao, cafe, vani, một vài giống mía gọi là Jardin Acclimater … Nhiều loại động vật lạ và quí hiếm được đưa về nuôi ở đây và nơi đây được gọi là Sở thú.

Đến năm 1924, Sở thú được mở rộng thêm 10 ha. Ngày 27/11/1927 Pháp cho xây dựng Viện Bảo tàng Blanchard de la Bross trong khuôn viên Sở thú theo thiết kế giống tháp cung điện mùa hè Bắc Kinh.

Năm 1929, Pháp cho xây Temple Du Souvenir có kiến trúc giống như đền thờ lăng tẩm Huế. Trên lầu có thư viện khá rộng. Năm 1956, chính quyền Sài Gòn cho tu sửa và thiết kế lại, viện bảo tàng Blanchard de la Bross được đổi là Viện Bảo tàng Quốc gia Sài Gòn, sở thú đổi là Thảo Cầm Viên.

Từ năm 1989, chuồng trại được cải tạo và mở rộng cho thích hợp với đời sống sinh thái của từng loại thú. Diện tích chuồng trại là 21.352 m².

Năm 1990, Thảo Cầm Viên là thành viên chính thức của hiệp hội các vườn Đông Nam Á. Năm 1991, khu hoa viên trong Thảo Cầm Viên được thiết lập lại sau nhiều năm bị bỏ hoang. Sau hơn 130 năm xây dựng, Thảo Cầm Viên đã trở thành một vườn thú lớn của cả nước với 590 đầu thú thuộc 125 loài, thực vật có 1.800 cây gỗ thuộc 260 loài, 23 loài lan nội địa, 33 loài xương rồng, 34 loại bonsai và thảm cỏ xanh trên diện tích 20 ha, chia ra làm nhiều khu: khu nuôi cầm thú, khu cây cảnh và phong lan, khu vui chơi … Thảo Cầm Viên hàng ngày đón hàng nghìn lượt khách đến tham quan. (p.561).

Công viên Đầm Sen

Công viên Đầm Sen thuộc quận 11, là khu vực có hồ lớn mênh mông, diện tích vào khoảng 52 ha. giáp hai đường Lạc Long Quân và Hòa Bình.

Tới đây du khách mất nhiều thời gian mới có thể đi thăm hết 30 khu vực của công viên.

Khu vui chơi giải trí có khu trò chơi điện tử, sân khấu cổ tích, lâu đài cổ tích, sân khấu quảng trường, non bộ – thủy cung, đảo khiêu vũ, nhà sinh vật biển, rối nước, vườn chim thiên nhiên, chùa cổ Giác Viên, vườn bướm thiên nhiên, khu câu cá, khu trưng bày kỳ long, quán trà đạo, khu trò chơi mạo hiểm, hồ thiên nga, hồ ngựa phi, vườn hoa châu Âu, quảng trường La Mã, quảng trường văn hóa, sân khấu nhạc nước, khu bowling, khu dịch vụ thể thao, hồ câu tôm, nhà hàng thủy tạ, khu trò chơi thiếu nhi, đèn tạo hình, cầu cửu khúc, nhà ga Monorail, đường ray Monorail, …

Khu cắm trại là một khu đất trống được dành riêng cho khách có nhu cầu cắm trại.

Khu vực lòng hồ dành cho nhiều hoạt động trên mặt nước như: câu cá, bơi xuồng, nhà thủy tạ, đảo khiêu vũ, sân khấu rối nước …

Khu du lịch Kỳ Hòa

Địa chỉ: 12 đường 3-2, quận 10.

Khu Du lịch Kỳ Hòa nằm ở vị trí gần trung tâm thành phố, trong một vùng thiên nhiên thoáng mát, trong lành. Khu du lịch Kỳ Hòa rộng hơn 14 héc ta gồm có: khu công viên, trung tâm hội chợ quốc tế, các khách sạn hiện đại và cả một hệ thống nhà hàng; bên cạnh là nhà hát Hòa Bình, một nhà hát lớn nhất thành phố.

Công viên Kỳ Hòa có hai khu vực: Kỳ Hòa I và Kỳ Hòa II với tổng diện tích là 8 héc ta. Hai công viên được nối với nhau bằng một chiếc cầu xinh xắn. Ở đây có đủ các loại hình vui chơi giải trí dành cho người lớn và trẻ em như bơi thuyền trên hồ, đu quay đứng, bập bênh, đi xe lửa vòng quanh đất nước, cầu trượt, xích đu, nhà cười, sở thú mini, nhà trưng bày sinh vật biển, các loại hình trò chơi điện tử, sân trượt patin …

Tại công viên Kỳ Hòa I đã xây dựng khu vườn thần tiên kỳ thú, sân khấu dành cho lứa tuổi thiếu nhi, sân khấu Đồi Hoa Vàng với hơn 1.000 chỗ ngồi bên bờ hồ thơ mộng. Nơi đây diễn ra các loại hình sinh hoạt văn hóa như múa lân, sư tử, rồng; hội thi khiêu vũ nghệ thuật, hội diễn thời trang …

Công viên Văn hóa TP. HCM

Địa chỉ: 15C Nguyễn Thị Minh Khai, quận 1. Tiền thân có tên gọi là vườn Tao Đàn (dân còn quen gọi “vườn ông Thượng”). Ngày 19/4/1984, vườn Tao Đàn được đổi tên thành công viên Văn hóa thành phố Hồ Chí Minh. (p.562).

Với diện tích 90.503 m², công viên Văn hóa là nơi lý tưởng cho du khách trong nước và ngoài nước. Nơi đây thường xuyên diễn ra các chương trình Lễ – Tết – Hội dân tộc như: hội Hoa Xuân, hội Đền Hùng, lễ hội văn hóa các dân tộc Việt Nam … đồng thời cũng là nơi du ngoạn, nghỉ ngơi, tập luyện thể dục thể thao, vui chơi giải trí của nhân dân thành phố với các hoạt động: sân khấu, ca nhạc trống đồng, nơi tổ chức biểu diễn những chương trình ca nhạc chọn lọc, chất lượng mang tính nghệ thuật cao, đã hấp dẫn và lôi cuốn công chúng.

Khu du lịch Văn Thánh

Địa chỉ: 48/10 Điện Biên Phủ, quận Bình Thạnh.

Được thành lập vào năm 1985 trên một khu đất rộng ven sông nước, khu du lịch Văn Thánh đã tạo dựng những cảnh trí gần gũi thiên nhiên, mát mẻ, thoáng đãng thích hợp cho du khách đến nghỉ ngơi, thưởng ngoạn môi trường thiên nhiên trong sạch, tươi đẹp.

Hoạt động chủ yếu của khu du lịch Văn Thánh là tổ chức các dịch vụ du lịch, các hoạt động lễ hội văn hóa, vui chơi giải trí nhân ngày lễ lớn trong năm như: ngày chiến thắng 30/4, Quốc khánh 2/9, Noel, Tết Dương lịch, Tết Nguyên đán …

Công viên nước Sài Gòn

Công viên Nước Sài Gòn (Saigon Water Park) mở cửa từ 13/12/1997 là khu giải trí hiện đại dưới nước đầu tiên tại Việt Nam bao gồm các trò chơi: cầu trượt nước và hồ bơi mới lạ theo tiêu chuẩn quốc tế.

Công viên nằm trên khu đất rộng 5 ha bên bờ sông Sài Gòn thuộc quận Thủ Đức, cách trung tâm Tp. Hồ Chí Minh khoảng 10 km. Đây là một liên doanh với công ty Pegasus Leisure (úc) với tổng số vốn đầu tư 11,16 triệu đôla Mỹ.

Tới đây khách có thể tham gia các trò chơi như “Thác bạc, Ghềnh sông” từ độ cao 15 m của 6 cầu trượt khác nhau, thả mình trượt qua 120 m gồm các khúc quanh vòng vèo trước khi bay xuống hồ nước trong xanh.

Thấp hơn một chút là cầu trượt nhiều làn và cầu trượt xoắn gồm hai ống trượt xoắn vào nhau bắt đầu từ độ cao 12 m và dài 70 m. Sau đó du khách có thể vui chơi trong hồ tạo sóng (10 phút có 1 đợt sóng nhân tạo cao 1 m), hoặc thả mình thư giãn trên những chiếc phao lớn trôi bồng bềnh trên dòng sông Lười dài 350 m nước chảy chầm chậm và liên tục để tận hưởng không khí trong lành, ngắm nhìn cảnh quan của toàn công viên với nhiều cây xanh, bóng mát. Ngoài ra có một hồ bơi thiết kế đặc biệt dành cho trẻ em.

Với những nét độc đáo của mình, Saigon Water Park nhanh chóng thu hút nhiều người thuộc mọi lứa tuổi tìm nơi nghỉ ngơi vui đùa với sóng nước ngoài trời ngay trong thành phố. (p.563).

Khu du lịch Suối Tiên

Nằm ở phía đông bắc thành phố, thuộc huyện Thủ Đức, trên đường Hà Nội, cách thành phố 19 km, khu du lịch Suối Tiên là nơi vui chơi giải trí cuối tuần của người dân thành phố và du khách trong và nước ngoài. Tới đây du khách sẽ được tận hưởng phong cảnh tự nhiên hữu tình: suối, rừng cây, hồ cá … Đây là nơi nuôi nhiều loại thú quý hiếm mà đặc biệt nhất là cá sấu, đàn cá sấu ở đây hiện có gần 2.000 con. Tới Suối Tiên du khách còn được đắm mình với thủy cung với hàng trăm loài cá bơi lội trong hầm kính.

Khu du lịch “Một thoáng Việt Nam”

Địa chỉ: Bến Bò Cạp, ấp Phú Bình, xã An Phú, huyện Củ Chi.

Khu du lịch “Một thoáng Việt Nam” là một quần thể làng nghề thủ công truyền thống, với diện tích 22,5 ha đất bưng biền, nằm cạnh rạch Bò Cạp, gần sông Sài Gòn. Khu du lịch bao gồm 30 hạng mục với: đền thờ đất nước, sa bàn nước Việt Nam, lầu vọng, đường Trường Sơn, ba khu tiêu biểu cho ba miền đất nước. Bên cạnh là khu văn hóa ẩm thực, đảo nuôi chim thú tự nhiên, khu chợ hàng tiểu thủ công nghiệp, chợ trên sông, vườn cây ăn trái …

Ở đây, những người thợ thủ công, nông dân, nghệ nhân … thuộc nhiều dân tộc khác nhau, đến từ những miền quê khác nhau cùng lao động sản xuất bên nhau trong một số nghề truyền thống tiêu biểu như: đan lát mây tre, dệt tơ lụa và thổ cẩm, gốm sứ, chầm nón, thêu ren, làm giấy dó, in khắc tranh, điêu khắc đá, điêu khắc mộc, chế biến mía đường, canh tác lúa nước, nuôi trồng thủy sản, ươm trồng hoa lan, cây cảnh, chăn nuôi gia súc, gia cầm … Thăm khu du lịch “Một thoáng Việt Nam” sẽ lưu lại cho du khách những ấn tượng sâu sắc về đất nước Việt Nam.

Mười tám thôn Vườn Trầu

Thuộc huyện Hóc Môn cách trung tâm thành phố gần 20 km về phía tây. Du khách thích tiếp xúc với những người nông dân Nam bộ, có tinh thần thượng võ, xả thân vì chính nghĩa, xin mời về vườn trầu 18 thôn. Với những vườn trầu xanh biếc, ken dầy đến mức trời mưa đứng dưới giàn trầu người không bị ướt. Du khách sẽ được ngồi xe ngựa đi dạo khắp thôn làng trong một màu xanh cây lá, được tiếp xúc với người dân cởi mở, mến khách và được nghe những truyện kể về truyền thống anh hùng của nhân dân 18 thôn Vườn Trầu trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. (p.564).

Vườn cò Thủ Đức

Ở ấp Gò Công, xã Long Thạch Mỹ, huyện Thủ Đức cách trung tâm thành phố khoảng 20 km.

Vườn có cảnh trí thiên nhiên hoang sơ nhưng rất đẹp. Nơi đây luôn thường trú một đàn cò hàng ngàn con. Mặc dù chưa được đầu tư, nhưng một khu thiên nhiên nằm ngay cạnh thành phố luôn hấp dẫn nhiều đoàn khách nước ngoài và các đoàn giáo viên, học sinh đi dã ngoại.

Khu rừng Sác ngập mặn Cần Giờ

Điểm du lịch rừng Sác cách Tp. Hồ Chí Minh 70 km, đi theo đường Nhà Bè – Duyên Hải.

Với diện tích hơn 40.000 ha thuộc huyện Cần Giờ, rừng Sác kéo dài từ Nhà Bè đến vịnh Ghềnh Rái. Trước đây, khu rừng này khá rậm rạp với quần thể động thực vật phong phú. Ngày nay khu này đang được đầu tư khôi phục và trồng mới. Đây là khu rừng ngập mặn lớn của Việt Nam, hấp dẫn các du khách thích tìm hiểu sinh thái Việt Nam.

Chợ Lớn

Năm 1788, một nhóm người Hoa từ cù lao Phố và Mỹ Tho kéo về bờ rạch Bến Nghé lập chợ buôn bán. Khu chợ đó phát triển thành Chợ Lớn ngày nay. Nơi đây có thể xem như một China Town (thành phố người Hoa) của Việt Nam với những phố chợ san sát và đầy ắp hàng hóa từ lâm thổ sản đến những hàng tiểu thủ công nghiệp. Khu vực Chợ Lớn là nơi tham quan hấp dẫn cho du khách đến tìm hiểu cuộc sống thường ngày của nhân dân thành phố nói chung và của cộng đồng người Hoa nói riêng.

Chợ Bến Thành

Nằm ở trung tâm thành phố, chợ Bến Thành rất đỗi quen thuộc với người dân Việt Nam và khách quốc tế. Trước khi Pháp xâm chiếm Sài Gòn năm 1859, có một chợ nhỏ nằm ở khu đất đồng lầy kề bên bờ sông Bến Nghé và sát thành Sài Gòn. Từ xuất xứ ấy mà chợ đã mang tên ghép là Bến Thành. Chợ được xây bằng gạch, khung gỗ, lợp tranh. Năm 1870, chợ bị cháy một phần. Năm 1911, chợ cũ bị phá đi, chợ mới được xây khang trang rộng rãi hơn và hoàn thành vào tháng 3/1914.

Sau năm 1975, chợ Bến Thành lại được đầu tư nâng cấp to đẹp lên rất nhiều so với trước. Giờ đây chợ Bến Thành là một trung tâm buôn bán lớn không chỉ của TP Hồ Chí Minh mà còn của các tỉnh phía Nam. Năm 1985, chợ Bến Thành được sửa chữa lại toàn bộ bên trong, bên ngoài, duy chỉ có dáng vẻ phía trước với tháp đồng hồ được giữ lại như xưa. (p.565).

Cũng như chợ Đồng Xuân ở Hà Nội, hàng hóa trong chợ Bến Thành rất phong phú, dường như có đủ mặt các sản vật trong nước và hàng công nghệ hiện đại trên thế giới. Thăm chợ Bến Thành cũng là một thú vui của bao người.

Chợ An Đông

Nằm trong khu vực Chợ Lớn, gần ngã tư đường An Dương Vương và Trần Phú, chợ An Đông là một trong những chợ trung tâm của thành phố với các mặt hàng chính là vải, quần áo may sẵn, giày dép …

Chợ An Đông được xây dựng gồm 5 tầng lầu và một tầng trệt. Từ tầng trệt đến tầng ba kinh doanh hàng ăn uống, bánh kẹo, trái cây, hoa tươi, đồ nữ trang, quần áo may sẵn, giày dép, túi xách, hàng thủ công mỹ nghệ …

Các tầng còn lại là khách sạn Cesar và chi nhánh Ngân hàng Việt Hoa.

Chợ An Đông mới rộng rãi, khang trang, sạch sẽ và được lắp đặt thiết bị khá hiện đại. Giữa các tầng có cầu thang cuốn, mặt tiền chợ có bãi đậu xe. Khách đến thăm thành phố rất thích đi thăm và mua sắm ở Chợ này. (p.566).

BÌNH PHƯỚC

Diện tích: 6.856 km².

Dân số (2001): 708.100 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Đồng Xoài.

Các huyện: Đồng Phú, Phước Long, Lộc Ninh, Bù Đăng, Bình Long.

Dân tộc: Việt (Kinh), Xtiêng, Nùng, Tày, Khmer.

Bình Phước là tỉnh miền núi thuộc vùng Đông Nam bộ. Ở vào vị trí tiếp giáp giữa đồng bằng và cao nguyên, phía bắc và tây bắc giáp Cam-pu- chia, phía đông giáp các tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng, phía nam giáp các tỉnh Đồng Nai và Bình Dương, phía tây giáp Tây Ninh. Đây là tỉnh có nhiều rừng. Ở đông bắc có ngọn núi Bà Rá cao 733 m và dãy núi thấp quanh Lộc Ninh. Còn lại là rừng bạt ngàn. Rừng rậm nhưng đất khá bằng phẳng. Phần lớn là đất đỏ nên trồng cây công nghiệp rất tốt. Bình Phước là nơi có nhiều rừng cao su lớn, vườn cây cà phê, điều, tiêu …

Tỉnh có hai con sông chảy từ bắc xuống nam: phía tây là sông Sài Gòn, phân giới giữa tỉnh Bình Phước và Tây Ninh; đông là Sông Bé, có các nguồn từ phía bắc tỉnh, đoạn dưới đi vào đất Biên Hòa, đổ vào sông Đồng Nai.

Khí hậu Bình Phước chia 2 mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Phía bắc nhiều rừng, nên ẩm thấp hơn phía nam, lượng mưa trung bình hàng năm 2.110 mm.

Giao thông đường bộ chính là đường 13, từ thành phố Hồ Chí Minh đi Lái Thiêu – Thủ Dầu Một – Bến Cát (Bình Dương) rồi Chơn Thành và Hớn Quản (huyện Bình Long – Bình Phước) – Lộc Ninh và rẽ phía tây 15 km đến biên giới. Đường 14 từ ngã tư Chơn Thành (huyện Bình Long – là đoạn cuối của đường 14) đi Đồng Xoài, rồi lên tiếp Buôn Ma Thuột. Ngoài ra còn có đường 77 từ Đồng Xoài về Thủ Dầu Một.

Thị xã Đồng Xoài là tỉnh lỵ của tỉnh Bình Phước, cách thành phố Hồ Chí Minh 128 km.

Bình Phước là một trong những nơi có nhiều cảnh quan thiên nhiên và di tích lịch sử còn ít được biết đến. Đó là các thác Mơ, núi Bà Rá, thác số 4, đồng cỏ Bàu Lạch. Chính nơi đây trong những năm kháng chiến chống Pháp và Mỹ đã nổi lên bao địa danh lịch sử được chú ý như ban chỉ huy quân sự Miền, nhà giao tế Lộc Ninh, kho xăng Lộc Hòa, Lộc Quang. Đặc biệt tại xã Phú Riềng (huyện Phước Long) nơi ra đời chi bộ Đảng Cộng Sản đầu tiên vùng Đông Nam bộ, cũng là nơi diễn ra cuộc nổi dậy của hai anh em Điểu Mol và Điểu Mói (dân tộc Xtiêng) vào năm 1933. (p.567).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Bình Phước là nơi định cư và sinh sống của nhiều dân tộc khác nhau. Đồng bào dân tộc ít người chiếm 17,9%, đa số là người Xtiêng, một số ít người Hoa, Khmer, Nùng, Tày … Vì thế Bình Phước có nhiều nét văn hóa của đồng bào dân tộc Xtiêng. Tỉnh có nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc:

- Liên hoan văn hóa các dân tộc thiểu số vào tháng 12 hàng năm.

- Lễ hội cầu mưa của người Xtiêng.

- Lễ Bỏ Mả.

- Lễ hội đâm trâu.

- Lễ mừng lúa mới của đồng bào Khmer.

Các lễ hội này đã được đề cập ở phần lễ hội của các tỉnh Tây Nguyên và Nam bộ.

Tết mừng lúa mới của người M’Nông

Người M’Nông ở Bình Phước không ăn tết cổ truyền của người Việt (Kinh) mà tổ chức lễ lớn “Tết mừng lúa mới” vào đầu vụ thu hoạch. Thông thường người M’Nông chuẩn bị cho tết ngay từ ngày bắt đầu tra hạt. Các gia đình chuẩn bị từ 2 đến 7 choé rượu cần (tuỳ theo điều kiện kinh tế) và nuôi gà, vịt hoặc heo chờ lúa chín.

Tết thường được tổ chức vào cuối tháng 7 hay đầu tháng 8, sớm hoặc muộn hơn tuỳ thuộc vào lúa chín. Có buôn người ta ăn tết kéo dài cả nửa tháng hết nhà nọ đến nhà kia.

Tết tổ chức ngay tại rẫy, thịt, rượu, cơm được bày ra để cúng giàng, rồi mỗi người ra tuốt về một nắm lúa bỏ vào trong bồ gọi là “rước lúa về nhà”. Khi đó họ quay ra chúc chủ nhà những câu tốt lành (như lời chúc tết của người Việt). Chủ nhà rót rượu để mời, cảm ơn từng người, rồi tất cả quây quần quanh đống lửa giữa sân uống rượu cần và ăn thịt nướng. Khi đã no say, chiêng cồng nổi lên, cả tập thể nhảy, múa hát … cho tới khuya, có khi tới sáng mới nghỉ. Nếu lúa của chủ nhà có chín quá thì họ tổ chức đi tuốt hộ.

Xong vụ thu hoạch, mỗi nhà đều tổ chức thêm bữa ăn nữa, còn lại thóc được chia làm ba, một phần để ăn, một phần để sắm đồ đạc, một phần dành cho trâu bò cùng những con vật đã có công với người làm ra hạt lúa. Cho đến bây giờ nhiều nơi người M’Nông đã gieo trồng hai vụ mỗi năm, song tục ăn “tết mừng lúa mới” vẫn được tổ chức ở mỗi mùa thu hoạch.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Núi Bà Rá

Là một thắng cảnh của huyện Phước Long, tỉnh Bình Phước, cách thành phố Hồ Chí Minh 180 km. Giữa một vùng đồi thấp nhô lên một (p.569) ngọn núi cao, cây cối xanh tươi, rậm rạp, tạo cho núi Bà Rá một vẻ hùng vĩ (như núi Bà Đen của Tây Ninh). Đứng trên lưng chừng núi có thể nhìn thấy cả một khu vực rộng lớn, bao gồm thị trấn Thác Mơ xinh đẹp (trước đây là tỉnh lỵ của tỉnh Phước Long), hồ Thác Mơ trong mùa mưa rộng tới 12.000 ha, cung cấp nước cho nhà máy thủy điện Thác Mơ.

Núi Bà Rá là địa danh gắn liền với cuộc kháng chiến anh dũng của đồng bào Phước Long. Nơi đây đã xây dựng một nhà bia rất trang trọng để tưởng niệm các chiến sĩ đã hy sinh trong khu vực Bà Rá.

Dưới chân núi, bên cạnh thị trấn Thác Mơ là di tích của nhà tù Bà Rá, nơi giam cầm nhiều chiến sĩ cách mạng Việt Nam. Xung quanh khu vực Bà Rá còn nhiều điểm tham quan lý thú khác.

Đoạn cuối đường Hồ Chí Minh

Khu căn cứ Tà Thiết (cách thị trấn Bình Long 20 km được xem như trạm tiếp vận cuối cùng của đường mòn Hồ Chí Minh từ miền Bắc vào chiến trường Nam bộ. Đây là nơi bám trụ của Bộ Chỉ huy quân sự Miền (chính trị, hậu cần …) để tiếp nhận, huấn luyện và phân phối nhân lực cho các địa phương. Các đội quân từ Bắc vào Nam chiến đấu đều dừng chân ở trạm cuối cùng này để được huấn luyện, biên chế lại. Nhiều doanh trại thời chiến, các kho hậu cần được xây cất tại đây.

Khu căn cứ Tà Thiết được sửa chữa lại và khánh thành vào ngày 20/4/1995 bao gồm: nhà trưng bày, nhà làm việc của tướng Trần Văn Trà, nhà làm việc của bà Nguyễn Thị Định, hội trường dưới lòng đất, nhà bếp.

Theo kế hoạch của tỉnh, khu di tích sẽ tiếp tục xây dựng trên diện tích 16 km² và sẽ là điểm tham quan chiến trường xưa của du khách trong và ngoài nước.

Khu du lịch Sóc Xiêm

Cách thành phố Hồ Chí Minh 120 km, cách thị trấn An Lộc (huyện Bình Long) gần 5 km, hồ Sóc Xiêm nằm giữa một thung lũng, một bên là cánh rừng cao su, bên kia là khu dân cư.

Nơi đây thích hợp cho du lịch săn bắn và câu cá trên hồ nước trong xanh, thơ mộng với những thác nước ở giữa vùng rừng đồi cao nguyên, là nơi thuận tiện cho các cuộc tham quan, tìm hiểu văn hóa, phong tục tập quán người Xtiêng và các di tích lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Nhiều nhà nghỉ gia đình theo kiểu nhà rông Tây nguyên với đầy đủ tiện nghi và nhà hàng đặc sản với các món ăn của địa phương sẵn sàng phục vụ du khách.

Bên cạnh hồ Sóc Xiêm quanh năm mát mẻ là thác số 4, khu vui chơi giải trí ngoài trời lý tưởng. (p.570).

Khu du lịch Suối Lam

Cách thị xã Đồng Xoài (tỉnh ly của tỉnh Bình Phước) khoảng 10 kim là khu du lịch Suối Lam. Nơi đây có một hồ khá rộng, quanh năm nước trong xanh, in bóng những đồi cây cao su tươi tốt xung quanh. Ven bờ hồ là các công trình du lịch phục vụ cho du khách, nổi bật là nhà hàng nổi với nhiều món ăn đặc sản của vùng rừng núi Bình Phước. Du khách có thể bơi thuyền, tắm dưới hồ, hoặc cắm trại trong những rừng cây ở ven hồ. Vào những ngày nghỉ, ngày hè, khu du lịch Suối Lam tấp nập du khách từ thành phố Hồ Chí Minh, từ các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương … đến nghỉ ngơi. (p.571).

TÂY NINH

Diện tích: 4.028 km².

Dân số (2001): 989.900 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Tây Ninh.

Các huyện: Tân Biên, Tân Châu, Dương Minh Châu, Châu Thành, Hòa Thành, Bến Cầu, Gò Dầu, Trảng Bàng.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Chăm.

Tây Ninh là tỉnh biên giới của miền đông Nam bộ. Phía bắc giáp 3 tỉnh của Cam-pu-chia với đường biên giới dài 240 km, phía đông là tỉnh Bình Dương và Bình Phước, phía nam giáp Tp. Hồ Chí Minh và Long An. Tỉnh có hai cửa khẩu quốc gia là Mộc Bài và Sa Mát.

Phía bắc tỉnh, từ thị xã Tây Ninh trở lên, nhiều rừng núi, trong đó núi Bà Đen cao 986 m. Phía nam, đất khá bằng phẳng, gần như đồng bằng.

Có hai con sông lớn chảy qua là sông Vàm Cỏ Đông và sông Sài Gòn. Sông Sài Gòn được chặn lại tạo nên hồ Dầu Tiếng – công trình thủy lợi lớn nhất nước, tưới tiêu cho 17.500 ha đất nông nghiệp.

Tây Ninh là nơi tiếp giáp vùng núi cao nguyên Nam Trung bộ và đồng bằng sông Cửu Long, thuộc miền đất cao của Nam bộ. Phần lớn là đất đỏ và đất xám, rất tốt cho việc trồng trọt, nhất là trồng rừng và trồng cây công nghiệp.

Tây Ninh có khí hậu nóng ấm, ôn hòa quanh năm, nhiệt độ trung bình năm 26-27°C, lượng mưa trung bình cả năm từ 1.400-2.000 mm. Có hai mùa rõ rệt: mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10.

Thị xã Tây Ninh cách Tp. Hồ Chí Minh 99 km. Quốc lộ 22A từ thành phố qua Trảng Bàng, Gò Dầu tới cửa khẩu Mộc Bài. Quốc lộ 22B từ Gò Dầu qua thị xã Tây Ninh đi cửa khẩu Sa Mát.

Giữ vị trí nối giữa Tp. Hồ Chí Minh và thủ đô Phnôm Pêng (Cam-pu- chia), Tây Ninh là địa bàn chiến lược về kinh tế và quốc phòng, từng là căn cứ địa cách mạng miền Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Ngày xưa đây là đất Phù Nam. Sau đó thuộc phủ Gia Định (thời Nhà Nguyễn). Năm 1936 đặt phủ Tây Ninh gồm 2 huyện Tân Ninh và Quang Hóa, sau đổi thành tỉnh Tây Ninh.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Có ba dân tộc chính sinh sống tại đây là người Việt (Kinh), Khmer và người Chăm. Tôn giáo ở Tây Ninh có đạo Phật, Kitô giáo và đạo Cao Đài. (p.572).

Tây Ninh là trung tâm của đạo Cao Đài với tòa thánh Cao Đài Tây Ninh được xây dựng qui mô lớn tại huyện Hòa Thành, cách thị xã Tây Ninh 4 km. Từ đây đạo Cao Đài được lan truyền sang các tỉnh miền Nam và miền Trung Việt Nam với số dân theo đạo khoảng hơn 2 triệu người.

Lễ hội lớn nhất của Tây Ninh là hội núi Bà Đen. Mỗi năm lễ hội được tổ chức 2 lần:

Hội Xuân Núi Bà

Kéo dài từ ngày 15 đến 18 tháng giêng âm lịch. Đây là hội đông vui nhất, bởi vì lúc này còn trong không khí đầu Xuân (sau tết Nguyên đán), thời tiết khô ráo, cảnh vật trên núi rất đẹp. Nhiều khách hành hương về lễ hội vì nhu cầu tín ngưỡng, nhưng số người đi tham quan, du lịch, vui chơi chiếm một tỷ lệ không nhỏ. Trong những ngày này, trên đoạn đường hơn chục cây số từ thị xã Tây Ninh đến chân núi Bà, người và xe cộ đi lại tấp nập.

Hội Vía Bà

Tổ chức vào ngày 5 và 6 tháng 5 âm lịch, ngày 5 là chính hội. Vào lúc 0h đêm 4 rạng ngày 5, lễ tắm Bà được tổ chức trang nghiêm tại điện thờ. Lúc này cửa điện được đóng kín, không có khách bên ngoài tham dự. Điều hành lễ tắm Bà là một phụ nữ cao tuổi. Tắm xong, người ta mặc áo mới cho Bà, rồi lần lượt lạy Bà. Lúc bấy giờ nhang đèn trong điện được thắp sáng lên và các điện được mở cửa để đón khách vào lễ bái.

Đến khoảng 6 giờ sáng thì các sư ở những chùa lân cận trong bộ áo màu vàng lần lượt kéo đến để làm lễ. Trong suốt ngày chính hội, từ sáng tinh mơ đến 8 giờ tối, khói hương cháy nghi ngút trên các bàn thờ Linh Sơn Thánh Mẫu và Bà Chúa Xứ, bàn thờ Phật, bàn thờ Hộ Pháp, bàn Giám Trai, bàn ông Tiêu.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Căn cứ Trung ương cục Miền Nam

Nằm cách thị xã Tây Ninh 64 km là di tích lịch sử đã được nhà nước công nhận năm 1989, là căn cứ địa của cách mạng miền Nam, là nơi lãnh đạo và chỉ đạo nhân dân miền Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đến thắng lợi. Căn cứ đã được phục hồi nguyên trạng. Đến với di tích lịch sử này, du khách sẽ được chứng kiến nơi ở và làm việc của các vị lãnh đạo cách mạng miền Nam như Phạm Hùng, Võ Văn Kiệt, Nguyễn Văn Linh … Căn cứ Trung ương cục miền Nam là biểu tượng sáng ngời của trí thông minh, tài thao lược và tinh thần quả cảm của nhân dân miền Nam. (p.574).

Tháp cổ Bình Thạnh

Đây là một tháp Chàm được xây dựng 1.000 năm trước đây ở xã Bình Thạnh, huyện Trảng Bàng. Tháp cổ Bình Thạnh là di tích thuộc nền văn hóa óc Eo đã được nhà nước xếp hạng lịch sử.

Tòa thánh Cao Đài

Nằm cách thị xã Tây Ninh về hướng đông 4 km, tòa thánh Cao Đài là một công trình kiến trúc nghệ thuật nổi tiếng, được bắt đầu đặt nền móng xây dựng vào khoảng năm 1926. Tòa thánh toạ lạc trong một khuôn viên rộng 1 km², có tường rào bao bọc. Trong khu thánh thất Cao Đài có nhiều điện thờ, nhà làm việc, nhà ở. Nổi bật trong quần thể kiến trúc là đền Thánh, một kiến trúc như nhà thờ công giáo, dài 100 m, có hai tháp cao.

Phía trước trên cao là hình Thiên Nhãn, một con mắt toả hào quang, biểu tượng của đạo Cao Đài. Kiến trúc tòa thánh từ ngoài vào trong thể hiện sự hài hòa giữa mỹ thuật kiến trúc Á Đông và phương Tây: những hàng cột rồng rực rỡ kiểu cung điện, các vòm mái và hoa văn trang trí khéo léo, tinh xảo, biểu hiện tinh thần tam giáo.

Tại đây còn có một số kiến trúc đẹp và kỳ vĩ khác như cổng Chánh môn, các tháp mộ, đền thờ Phật Mẫu. Đặc biệt là Bá huê viên với nhiều cây cảnh, nhiều loại hoa và cỏ lạ. Lễ hội lớn nhất hàng năm diễn ra nơi đây là vía Đức Chí Tôn (ngày 9 tháng giêng âm lịch) và vía Đức Diêu Trì Kim Mẫu (rằm tháng tám âm lịch). Lễ hội lôi cuốn hàng vạn người từ mọi miền đất nước về dự và thưởng ngoạn cảnh quan. Du khách có dịp đi chợ Long Hoa, một chợ lớn nhất Tây Ninh, có bán các thực phẩm chay phong phú, đa dạng và bạn sẽ được thưởng thức những món ăn “chay giả mặn” thật độc đáo, khéo léo và ngon miệng.

Chùa Phước Lưu

Tọa lạc tại 259 quốc lộ 22, thị trấn Trảng Bàng, huyện Trảng Bàng. Trước kia chùa chỉ là am nhỏ, đến năm 1900 mới hình thành chùa Bà Đồng. Phật tử thuộc Phái Liễu Quán đã đóng góp xây lại ngôi chừa và đặt tên là chùa Phước Lưu. Trong chùa có tượng Hộ Pháp, tượng Thập điện Minh Vương. Chùa đã được trùng tu và sửa chữa nhiều lần.

Núi Bà Đen

Nằm cách thị xã Tây Ninh 11 km về phía tây bắc, với độ cao 986 m, nhìn xa núi Bà Đen như một chiếc nón úp trên đồng bằng.

Trải qua nhiều thế kỷ, núi Bà Đen là nơi thờ cúng của nhân dân trong vùng, trên núi có chùa Vân Sơn trông xuống hồ nước. Đường lên đỉnh núi quanh co có nhiều cảnh trí do thiên nhiên tạo ra. Lên cao, về phía đông là (p.575) ngọn núi Cậu, phía tây bắc là núi Heo và núi Phụng. Trong núi có rất nhiều hang động đẹp. Nhiệt độ ở đây thường thấp hơn nhiệt độ ở Tây Ninh và ở các nơi khác trong vùng.

Tại đây có 3 khu triển lãm bảo tàng được hình thành, giới thiệu một phần hiện vật và hình ảnh của cán bộ, chiến sĩ quân Giải phóng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ trước đây.

Ngày nay, núi Bà là một khu du lịch lớn của tỉnh luôn đón khách thường xuyên.

Hồ Dầu Tiếng

Cách thị xã Tây Ninh 20 km là điểm du lịch nằm trong tuyến liên hoàn giữa thị xã Tây Ninh – Tòa thánh Tây Ninh – núi Bà Đen. Hồ có diện tích 27.000 ha, có sức chứa 1,5 tỷ m³ nước tưới cho đồng ruộng tỉnh và các tỉnh lân cận.

Hồ Dầu Tiếng với khoảng không gian rộng lớn, sơn thủy hòa quyện, các ốc đảo tự nhiên lạ mắt, không khí trong lành, thoáng mát sẽ tạo cho du khách cảm giác thoải mái trong một chuyến du lịch. Đến nơi đây, quý khách còn được thưởng thức các món ăn thủy sản của địa phương. (p.576).

BÌNH DƯƠNG

Diện tích: 2.696 km².

Dân số (2001): 768.100 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Thủ Dầu Một.

Các huyện: Bến Cát, Dầu Tiếng, Tân Uyên, Phú Giáo, Thuận An, Dĩ An.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Tày.

Bình Dương là một tỉnh ở miền Đông Nam bộ, phía bắc giáp tỉnh Bình Phước, phía nam giáp thành phố Hồ Chí Minh, phía đông giáp tỉnh Đồng Nai, phía tây giáp tỉnh Tây Ninh.

Tỉnh Bình Dương có các vùng đất đỏ trồng cao su và cà phê, vùng đất xám, nơi có đồng cỏ chăn nuôi và trồng hoa màu, vùng đồng bằng sông bồi, nơi có nhiều ruộng lúa, vườn cây ăn trái như Lái Thiêu nổi tiếng với các loại: sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, mít tố nữ …

Các con sông lớn chảy qua địa phận tỉnh là: sông Đồng Nai, sông Sài Gòn và sông Bé, cùng với nhiều kênh rạch, sông con … cung cấp nước tưới cho đồng ruộng và tạo điều kiện cho ghe thuyền đi lại thuận tiện.

Khí hậu chia 2 mùa: mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10. Nhiệt độ trung bình năm 27°C.

Thị Xã Thủ Dầu Một nằm trên tả ngạn sông Sài Gòn, cách thành phố Hồ Chí Minh 30 km, là một vùng đất thuộc Gia Định xưa có hơn 300 năm lịch sử. Nơi đây dân cư đông đúc, có nhiều ngành nghề thủ công truyền thống nổi tiếng như gốm sứ, sơn mài, điêu khắc gỗ … Bình Dương là tỉnh thuộc vùng phát triển kinh tế trọng điểm phía nam: thành phố Hồ Chí Minh – Đồng Nai – Bà Rịa – Vũng Tàu. Giao thông của tỉnh Bình Dương khá thuận tiện, có tuyến quốc lộ 13 và quốc lộ 14 xuyên suốt tỉnh, nhiều đường liên tỉnh nối liền các vùng.

Bình Dương là cửa ngõ phía bắc Sài Gòn, trước kia là vùng có chiến sự ác liệt và kéo dài trong cuộc chiến tranh với Pháp và Mỹ (nhất là ở huyện Bến Cát). Đến Bình Dương du khách có thể đi theo tuyến du lịch dọc sông Sài Gòn, từ vườn trái Lái Thiêu lên thị xã Thủ Dầu Một, đến vùng hồ Dầu Tiếng. Các tuyến dọc sông Đồng nai, theo quốc lộ 13, đường liên tỉnh 741 đến thăm các di tích và thắng cảnh của Bình Phước như Lộc Ninh, Thác Mơ, núi Bà Rá, Bù Đăng, Bù Đốp, Sóc Bom Bo, khu du lịch hồ Sóc Xiêm. (p.577).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Bình Dương vốn là vùng đất thuộc Gia Định xưa, có nền văn hóa lâu đời. Nơi đây có một di sản âm nhạc dân gian quí giá là nhạc lễ và ca nhạc tài tử. Ca nhạc tài tử Nam Bộ được hình thành vào nửa sau thế kỷ 19 không chỉ ở Bình Dương mà còn nở rộ khắp đồng bằng sông Cửu Long. Tiền thân của ca nhạc tài tử Nam bộ là nhạc lễ ngũ âm trước khi chuyển hóa thành cải lương Nam bộ – một loại hình sân khấu được tất cả người dân Nam bộ mến mộ.

Lễ hội dân gian chùa bà Thiên Hậu

Lễ hội chùa Bà hàng năm được tổ chức vào ngày 15/1 âm lịch tại chùa Bà Thiên Hậu, thị xã Thủ Dầu Một. Theo truyền thuyết, bà Thiên Hậu Thánh Mẫu quê ở Phúc Kiến, vào đời nhà Tống (Trung Hoa). Bà có tài tiên đoán về thời tiết, gió bão trên biển khơi nên đã giúp nhân dân thoát được nhiều cơn nguy hiểm, được tôn thờ như bậc hiền thánh. Bà được người Hoa di cư sang Việt Nam lập đền thờ. Chiều 15/1 lễ rước Bà được tổ chức theo nghi thức cổ truyền: kiệu Bà được rước đi khắp các đường phố cùng đội múa lân. Ngày 15/1 bà con làm lễ cúng, lễ cầu phúc, cầu lộc cho năm mới tại chùa Bà. Trong lễ hội còn tổ chức nhiều trò vui như múa lân, rồng, hầu …

Lễ hội chùa Bà là một lễ hội dân gian mang những nét văn hóa độc đáo riêng của vùng Đông Nam bộ.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hội Khánh

Chùa do Thiền sư Đại Ngạn thuộc dòng Lâm Tế xây dựng năm 1741 tại thị xã Thủ Dầu Một. Chùa ở dưới chân đồi, xung quanh có nhiều cây cổ thụ cao tỏa bóng mát. Phía dưới chùa là ba cổng to cao, hai bên có hai con sư tử đắp nổi, tiếp đến là nhà tiền đường bảy gian lợp ngói ống cổ, bên trong có nhiều câu đối chạm trên gỗ, trong đó có một cặp câu đối của cụ Nguyễn Sinh Sắc (thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh). Trung đường có nhiều tượng Phật như bộ Ngũ Hiền (năm vị), 18 vị La Hán. Hậu đường có bàn thờ tổ, tượng và ảnh chín vị sư đã nối tiếp nhau trụ trì chùa Hội Khánh qua hơn 250 năm. Bên cạnh bàn thờ tổ có bàn thờ của Nguyễn Sinh Sắc, ảnh và một số di vật của cụ để lại (cụ đã ở đây từ tháng 11/1923 đến năm 1926). Tại đây cụ đã kết nghĩa anh em với Hòa thượng Thích Từ Văn. Cụ Sắc và sư Từ Văn lập ra Hội danh dự, tập hợp một số nhà nho yêu nước tại Thủ Dầu Một lúc đó. Cụ còn dạy học sinh chữ Hán, làm thuốc, chữa bệnh cho dân. (p.579).

Sau chùa còn có khu tháp mộ các sư tổ cao ba tầng khá cổ kính, xung quanh có tường hoa, các trụ trên nóc có các con giống đắp nổi và trang trí khá đẹp. Sau này chùa Hội Khánh còn là giảng đường cho tăng ni các tỉnh miền Đông Nam bộ.

Chùa Núi Châu Thới

Chùa thuộc địa phận xã Bình An, huyện Dĩ An. Theo sử triều Nguyễn, chùa do Thiền sư Khánh Long tạo dựng vào thế kỷ 17. Kiến trúc hiện nay được xây dựng năm 1954, tam quan dựng năm 1970. Ở điện Phật có 3 pho tượng Phật cổ bằng đá. Đây là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng của xứ Gia Định xưa. Hàng năm có đông khách thập phương đến viếng thăm chùa và lễ Phật.

Chùa nằm trên núi Châu Thới, phong cảnh yên tĩnh, trang nghiêm. Đứng ở đây có thể ngắm nhìn cảnh đẹp của các vùng xung quanh.

Chùa Long Hưng

Chùa Long Hưng thuộc xã Hòa Định (cũ), huyện Bến Cát. Chùa do Thiền sư Thiện Hiếu khai sơn vào thế kỷ 18. Thiền sư được dân trong vùng gọi là “Tổ Đỉa” do ngài trị được đỉa cho dân làm ruộng. Chùa được trùng tu năm 1987. Trong chùa hiện còn lưu giữ nhiều tượng Phật có giá trị, được thờ ở điện Phật.

Chùa Bà

Chùa toạ lạc tại số 4 đường Nguyễn Du, thị xã Thủ Dầu Một. Chùa được dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19 bên bờ rạch Hương Chủ Hiếu. Năm 1880 chùa xây thêm phần nhà hậu ở phía sau, năm 1925 chùa được dời về vị trí hiện nay. Chùa Bà có tên chính là Thiên Hậu Cung, là nơi thờ tự và tín ngưỡng của người Hoa ở Việt Nam.

Trong chùa thờ các vị thần thánh: Thổ công, Môn quan, Thiên Hậu Thánh mẫu, Ngũ hành nương nương (năm vị Thánh mẫu hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), vợ chồng Bổn Đầu Công (một vị tướng Trung Hoa).

Hàng năm chùa Bà tổ chức lễ vía Bà rất linh đình vào ngày 23/3 âm lịch. Lễ hội thu hút người hành hương đông đảo vào hàng thứ ba ở Nam bộ, sau lễ vía Bà Chúa Xứ núi Sam (An Giang) và lễ hội Bà Đen (Tây Ninh).

Vườn cây ăn trái Lái Thiêu (huyện Thuận An)

Từ thành phố Hồ Chí Minh đi khoảng 20 km, vượt qua ga xe lửa Bình Triệu thì đến vườn Lái Thiêu. Từ hàng trăm năm nay Lái Thiêu đã nổi tiếng là một vườn cây trái tuyệt diệu với tổng diện tích trồng cây 1.230 ha và trở thành điểm du lịch xanh thích hợp với các lứa tuổi. (p.580).

Từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm là mùa trái cây chín rộ, du khách đi chơi vườn Lái Thiêu se được tận hưởng không khí trong lành của vườn cây trải dài tít tắp và được thưởng thức các loại trái cây ngon như măng cụt, sầu riêng, chôm chôm, mít tố nữ, vú sữa … Du khách có thể xuống thuyền dạo chơi trên sông Sài Gòn mà ngắm cảnh vườn cây …

Làng sơn mài Tương Bình Hiệp

Cách thị xã Thủ Dầu Một 7 km về phía bắc, làng sơn mài Tương Bình Hiệp từ lâu đã được nhiều người biết đến bởi sản phẩm sơn mài truyền thống nổi tiếng về chất lượng của tỉnh Sông Bé cũ. Đến thăm làng sản xuất sản phẩm sơn mài, du khách được tận mắt nhìn thấy từng công đoạn của nghề truyền thống độc đáo chỉ có ở Việt Nam. Tùy theo qui mô lớn nhỏ của từng gia đình, mỗi gia đình có thể đảm nhận một khâu hoặc tất cả các khâu để hoàn thành một sản phẩm. Với hàng trăm hộ làm nghề sơn mài, làng Tương Bình Hiệp có thể xem như một xí nghiệp thủ công đã cơ giới hóa với những dây chuyền sản xuất rạch ròi nhưng mang tính chất gia đình truyền thống. Nhiều sản phẩm sơn mài của làng được xuất khẩu và tham gia các hội chợ trong nước và quốc tế.

Làng nghề gốm sứ

Bình Dương vốn nổi tiếng với nghề làm gốm. Các sản phẩm gốm sứ sản xuất ở đây đều mang những đặc điểm riêng biệt, bóng, bền đẹp, mẫu mã phong phú được người tiêu dùng rất ưa chuộng. Tại đây có nhiều làng sản xuất gốm sứ như ở các xã Hưng Định, Thuận Giao, Bình Hòa (huyện Thuận An). Phường Chính Nghĩa của thị xã Thủ Dầu Một với gần 500 lò gốm sứ. Nghề làm gốm sứ Sông Bé trước đây và Bình Dương ngày nay đã phát triển đến trình độ cao từ đồ gia dụng, đồ trang trí mỹ nghệ đến đồ sứ công nghiệp. (p.581).

ĐỒNG NAI

Diện tích: 5.895 km²

Dân số (2001): 2.067.200 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Biên Hòa

Các huyện: Tân Phú, Định Quán, Vĩnh Cửu, Thống Nhất, Long Khánh, Xuân Lộc, Long Thành. Nhơn Trạch.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Núng. Tày.

Đồng Nai là tỉnh miền Đông Nam bộ, cửa ngõ phía đông của Tp. Hồ Chí Minh, phía bắc giáp Lâm Đồng, phía đông giáp Bình Thuận, phía tây giáp Bình Dương, Bình Phước và Tp. Hồ Chí Minh, phía nam giáp Bà Rịa – Vũng Tàu.

Thành phố Biên Hòa cách thành phố Hồ Chí Minh 28 km, cách Hà Nội 1.695 km.

Tỉnh Đồng Nai nằm trên lưu vực sông Đồng Nai và một nhánh của nó là sông La Ngà. Địa hình Đồng Nai gồm một số thung lũng, đồng bằng, gò, đồi thấp, tuy nhiên phần đất tiếp giáp với cao nguyên Lâm Viên và Di Linh thì tương đối cao. Phần lớn đất ở Đồng Nai là đất bazan, đất xám và đất phù sa cũ rất tốt cho việc trồng trọt. Bởi vậy Đồng Nai trồng nhiều cây công nghiệp (cây cao su, cà phê …), cây ăn trái và cây công nghiệp ngắn ngày.

Khí hậu: có 2 mùa – mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm 25,4-22,2°C. Là tỉnh có sông Đồng Nai, sông La Ngà, sông Lá Buông chảy qua, có nhà máy thủy điện Trị An.

Giao thông: Đường bộ chính là quốc lộ 1, từ Hà Nội vào. Quốc lộ 20, từ Biên Hòa lên Lâm Đồng, quốc lộ 51, Đồng Nai đi Bà Rịa – Vũng Tàu. Đường sắt tuyến Bắc – Nam đi qua thành phố Biên Hòa đến thành phố Hồ Chí Minh.

Đồng Nai là tỉnh có công nghiệp phát triển, thu hút vốn đầu tư nước ngoài lớn thứ hai của khu vực miền Nam, chỉ sau Tp. Hồ Chí Minh. Xung quanh thành phố Biên Hòa có khu công nghiệp rộng lớn, nhiều nhà máy, xí nghiệp, công ty. Đồng Nai có nhiều nghề thủ công. Đồ gốm sứ Đồng Nai đẹp có tiếng trong nước. Đồng Nai có những rừng cao su, cà phê bạt ngàn. Rừng cấm Nam Cát Tiên, một khu rừng nguyên sinh rộng lớn. Đến Đồng Nai du khách có thể tham gia những chuyến du lịch sinh thái trong các khu rừng hoặc vườn cây ăn quả, cũng như săn bắn, câu cá, du thuyền trên sông Đồng Nai, dã ngoại tại các thắng cảnh: hồ Long Ẩn, khu văn hóa Suối Tre, thác Trị An, rừng Mã Đà, … hay tham quan các di tích chiến tranh, nghiên cứu các di chỉ khảo cổ: mộ cổ Hàng Gòn, đàn đá Bình Đa …(p.258).

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là vùng đất cổ, Đồng Nai có nhiều di tích lịch sử văn hóa lâu đời như khu mộ cổ Hàng Gòn – cách đây hàng nghìn năm; các di chỉ khảo cổ Óc Eo (huyện Định quán), dấu tích của nền văn hóa Phù Nam cách đây hơn 1300 năm ở Nam Cát Tiên, chùa cổ Bửu Phong, đình thờ các danh nhân Nguyễn Hữu Cảnh, Nguyễn Tri Phương …

Đồng Nai có nhiều dân tộc sinh sống, phần lớn là người Việt. Ngoài ra có người Hoa, Xtiêng, Chơ ro, Khmer, Chăm, Mạ, Tày … Đồng Nai có một truyền thống văn hóa dân gian khá phong phú, đặc biệt là văn hóa của đồng bào dân tộc ít người.

Đồng Nai còn là quê hương của một số loại nhạc cụ dân gian độc đáo: đàn đá Bình Đa, sáo trúc, chiêng đồng, thanh la, khèn bầu, khèn môi. Lối hát Tam Pót của dân tộc Mạ, một loại hình hát kể có vần điệu được lưu truyền trong cộng đồng người Mạ ở huyện Định Quán hiện đang được khôi phục lại.

Tôn giáo chủ yếu ở Đồng Nai là Phật giáo và Kitô giáo, ngoài ra một số ít người theo đạo Tin Lành, đạo Hồi, đạo Cao Đài, Hòa Hảo. Đồng Nai nổi tiếng với nghề thủ công truyền thống như làng gốm Tân Vạn, ven sông Đồng Nai của người Việt, nghề đục đá truyền thống tinh xảo của người Hoa sống gần hồ Long Ẩn.

Lễ Kỳ Yên (Cầu an)

Lê Kỳ Yên còn gọi là lễ vía thần được tổ chức tại các thời điểm khác nhau trong năm. Nghi thức của lễ Kỳ Yên cũng giống như nghi thức của lễ cúng Đình thần Nam bộ bao gồm: lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền, lễ rước thần, lễ dâng lễ vật cúng thần và lễ tống ôn. Ba năm một lần có tổ chức hát bội, múa.

- Tại đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, lễ Kỳ Yên được tổ chức vào các ngày 26/6 và 11/11 âm lịch.

- Tại đình An Hòa, lễ Kỳ Yên được tổ chức vào ngày 15 và 16 tháng 8 âm lịch. Ngoài phần lễ còn là hội đua thuyền, xô giàn thí thực. Đến giờ ngọ, giàn được xô ra cho mọi người cùng tranh lấy đồ cúng như là sự ban phát của thần linh.

- Đền thờ danh tướng Nguyễn Tri Phương, lễ Kỳ Yên được tổ chức vào ngày 16 và 17 tháng 10 âm lịch.

- Đình Tân Lân thờ Trấn Biên đô đốc Trấn Thượng Xuyên, tổ chức lễ Kỳ Yên vào ngày 23 tháng 11 âm lịch.

Ngoài ra đồng bào người Chăm, Khmer … sống ở đây hàng năm thường tổ chức các lễ hội đặc trưng của dân tộc mình: lễ Roja Haji (người Chăm), lễ hội Chol Chnam Thmay (Khmer).

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Mộ cổ Hàng Gòn

Là một di tích văn hóa đã được xếp hạng, tiêu biểu cho nền văn hóa cổ đại xuất hiện cách đây khoảng hơn 2.500 năm. MỘ cổ Hàng Gòn do ông Bouchot J. một kỹ sư cầu đường người Pháp phát hiện vào năm 1927 khi mở đường liên tỉnh số 2 nối Long Khánh và Bà Rịa.

Mộ có kiến trúc gồm hai hàng trụ đá bao quanh một hầm mộ. Có 10 trụ đá cao từ 2,5-3 m. Hầm mộ có dạng hình hộp kích thước 4,2 x 2,7 m và cao 1,6 m. Nét đặc biệt của ngôi mộ cổ là được ghép bởi những tấm đá hoa cương nặng hàng tấn, riêng nắp mộ ước tính khoảng 10 tấn. Có nhiều phiến đá lớn bằng phẳng, xếp cân đối, tinh vi, khoa học, biểu trưng cho nền văn minh của người xưa. Ngôi mộ này là một trong những di tích tiêu biểu cho loại hình “DolMen” ở Đông Nam Á.

Từ năm 1992, mộ cổ Hàng Gòn được trùng tu và xây tướng bảo vệ, lát gạch quanh hầm mộ để chống xói mòn và trồng nhiều cây cảnh xung quanh.

Đây là ngôi mộ cổ nhất và quy mô nhất tại Việt Nam còn được bảo tồn đến ngày nay. Mộ cổ Hàng Gòn nằm ở xã Xuân Tân, huyện Long Khánh, trên độ cao 250 m về phía tây tỉnh lộ 2 (Long Khánh đi Bà Rịa), cách thành phố Biên Hòa 80 km.

Đền thờ Nguyễn Tri Phương

Toạ lạc tại phường Bửu Hòa, Tp. Biên Hòa, đền được xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ 19 để thờ Thần Thành Hoàng của dân địa phương. Đến năm 1873, khi Nguyễn Tri Phương mất được nhân dân tạc tượng thờ tại đây. Đền có kiến trúc theo kiểu chữ “công” nằm bên hữu ngạn sông Đồng Nai. Đền được Bộ Văn hóa công nhận là di tích lịch sử văn hóa năm 1991.

Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (xã hiệp Hòa-thành phố Biên Hòa)

Đền được xây dựng cách đây khoảng 300 năm, là công trình kiến trúc cổ để tưởng niệm ông Nguyễn Hữu Cảnh, người đầu tiên có công khai phá đất Đồng Nai. Đền thờ được dựng bên sông Đồng Nai, mặt tiền soi bóng xuống dòng sông thơ mộng. Đền được trùng tu nhiều lần: Triều Nguyễn trùng tu hai lần: Gia Long năm thứ nhất và năm 1851. Năm 1960 đền được trùng tu lại.

Đình Tân Lân

Đình Tân Lân thuộc phường Hòa Bình, thành phố Biên Hòa. Đền được xây dựng thời vua Minh Mạng (1820-1840), nơi thờ Trần Biên đô đốc tổng quân Trần Thượng Xuyên, là người có công mở mang Nông Nại Đại phố (phố Nông Nại ở Tp. Biên Hòa). Đình Tân Lân là công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn hòa và nghệ thuật kiến trúc đặc trưng của vùng Hoa Nam (Trung Quốc) với các tác phẩm điêu khắc đá, chạm khắc gỗ, phù điêu ghép sành, cẩn xà cừ, tượng sành Hoa Nam … trong đó ẩn chứa những triết lý nhân sinh sâu sắc.

Đình An Hòa

Được xây dựng khoảng năm 1788-1792, đình đã được trùng tu ba lần vào các năm 1944, 1953, 1994. Đình An Hòa là di tích kiến trúc nghệ thuật của xã An Hòa, huyện Long Thành. Đình có kiến trúc chữ “công”. Trong đình còn lưu giữ sắc phong của vua Tự Đức, và nhiều hoành phi, câu đối từ các đời Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức. Đình được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử văn hóa từ năm 1989.

Tòa Hành chính Long Khánh (thị trấn Xuân Lộc)

Được xây dựng từ thập niên 1950, tòa Hành chính trước kia là cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn trên địa bàn tỉnh Long Khánh (cũ) nay là trụ sở UBND huyện Long Khánh, Đồng Nai.

Là di tích lịch sử văn hóa được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng năm 1988 và là di tích chiến thắng ngày 9/4/1975 trong chiến thắng Xuân Lộc mùa xuân năm 1975.

Chùa Long Thiền (phường Bưu Hòa-Tp. Biên Hòa)

Được xây dựng vào năm 1664, là một trong ba ngôi chùa có niên đại sớm nhất ở Đồng Nai. Chùa được trùng tu nhiều lần vào các năm: 1748, 1842, 1952 và đầu thập niên 1990.

Chùa là công trình kiến trúc tôn giáo theo kiểu chữ “tam”, chạm trổ công phu, ở điện Phật có nhiều pho tượng cổ bằng đất nung và bằng đồng. Chùa Long Thiền là nơi truyền bá Phật giáo đầu tiên ở miền Nam. Hiện nay là trụ sở Giáo hội Phật giáo tỉnh Đồng Nai.

Chùa Bửu Phong

Nằm trên ngọn núi Bửu Long, cách Biên Hòa 7 km. Leo 99 bậc đá lên tới đỉnh, ngôi chùa Bửu Phong toạ lạc tại đó. Chùa được xây dựng vào năm 1679, theo hình chữ “tam” gồm chính điện, giảng đường, nhà thờ tổ, ngoài ra còn có nhiều phòng Ni phái và nhà dưỡng tăng. Trong chùa có những pho tượng mang nét đặc biệt Á Đông và nhiều cổ vật như cặp nai vàng đời Nguyễn, đầu “phường cổ” (Nhà Phật), tượng Phật nằm, tháp Bửu Phong rêu phong cổ kính và Xá Lợi – một báu vật nhà Phật. Xung quanh chùa có Long Đầu Thạch (còn gọi là Hàm Rồng, Hầm Hổ) và đài Tam Thế Phật, đã từng là hầm bí mật nuôi dấu cán bộ cách mạng hoạt động ven đô trong chiến tranh.

DANH THẮNG

Khu du lịch Bửu Long – Hồ Long Ẩn

Cách trung tâm thành phố Biên Hòa 6 khí, khu du lịch Bửu Long được xây dựng quanh một hồ nước nhân tạo do khai thác đá, đó là hồ Long Ẩn. Hồ rộng hàng chục héc ta. Có thể nói hồ Long ẩn là một bức tranh thu nhỏ của Hạ Long. Vô số vách đá soi bóng trên mặt nước xanh tạo cho hồ vẻ đẹp hấp dẫn trong một cảnh sắc thiên nhiên mỹ lệ: núi cao, hồ rộng, hài hòa với các công trình kiến trúc nghệ thuật mang dấu ấn tôn giáo của nhiều thời đại.

Đến Bửu Long, du khách sẽ lần lên ốc đảo cao 35 m nằm giữa lòng hồ, nơi quần tụ của hàng chục loài chim quí hiếm, du ngoạn trên mặt hồ bằng tàu thủy, hoặc Pédallo Thiên Nga, tham quan con rồng đá phun nước khổng lồ, các tiểu cảnh nàng tiên cá, nhà rông … của công viên Khổng Long khánh thành từ tháng 2 năm 1995.

Cạnh hồ là hai ngọn núi thấp, trên núi Bửu Long có ngôi chùa cổ Bửu Phong nổi tiếng nằm thấp thoáng sau cây bồ đề lớn, có hang đá Long Sơn Thạch Động hình dạng giống hàm ếch với nhiều nhũ đá rủ xuống đầy vẻ huyền bí. Sau khi tham quan hồ, leo núi vãn cảnh chùa, vui thú với các trò chơi trên mặt nước, du khách còn có thể kết hợp về thăm làng bưởi Tân Triều nổi tiếng, tham quan nghề đục đá truyền thống mang dấu ấn nghệ thuật điêu khắc cuối thế kỷ 17 thuộc miền Lưỡng Quảng, Trung Hoa của một cộng đồng nhỏ người Hoa sống gần hồ.

Bửu Long với hồ Long Ẩn là nơi rất hấp dẫn khách du lịch muốn dã ngoại tìm đến thiên nhiên trong một ngày nghỉ thư giãn.

Khu du lịch Đảo Ó – Đồng Trường

Trong vô số các đảo nổi trên mặt hồ Trị An, đảo Ó và đảo Đồng Trường lớn nhất và cũng nổi tiếng nhất với cảnh quan thơ mộng. Nơi đây cách thành phố Biên Hòa khoảng 30 km, cách thành phố Hồ Chí Minh khoảng 65 km, thuộc địa phận huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.

Ngoài cảnh quan đẹp, đảo Ó – Đồng Trường còn hấp dẫn bởi môi trường thiên nhiên trong lành. Rất thích hợp với loại hình du lịch sinh thái, dã ngoại. Đến đây, du khách có thể tham gia các hoạt động giải trí, nghỉ ngơi, thưởng thức các món ăn đặc sản … Ngoài ra, hàng loạt các loại hình du lịch nước như: du thuyền, đua thuyền, trượt nước, ván buồm, hồ bơi, tắm nắng, các hình thức cắm trại, câu cá … Trong khu du lịch này còn dành 10 ha nuôi thú tự nhiên, có xe đi trên không dành cho khách bắn cung và nhiều hoạt động thể thao, vui chơi khác.

Đây là một khu du lịch mới hình thành, đáp ứng sự mong đợi của du khách.

Thác Trị An

Ở hạ lưu sông Đồng Nai, cách trung tâm Biên Hòa 50 km. Thác Trị An cao 8 m rộng 30 m, có vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ. Các đảo nhỏ và các tảng đá lớn có hình thù đẹp mắt nằm rải rác giữa làn nước trong vắt chảy suốt ngày đêm. Bên cạnh dòng thác là nhà máy thủy điện Trị An cung cấp điện cho các tỉnh miền Nam.

Thác Đá Hàn

Thác Đá Hàn nằm ở phía bắc thành phố Biên Hòa, thuộc địa phận huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, cách TP Hồ Chí Minh khoảng 70 km. Những năm gần đây, khu vực thác trở thành điểm du lịch quen thuộc của nhiều du khách.

Con đường nhỏ quanh co dẫn du khách xuống dưới chân thác, từ đây bạn có thề quan sát dòng nước từ trên cao ầm ầm đổ xuống, bọt tung trắng xóa giữa cảnh trời mây, non nước mờ ảo rất ngoạn mục. Hai bên suối là màu xanh của cây cối, ruộng lúa, nương ngô, vườn cây ăn trái …

Lòng suối ở đây có những tảng đá lớn, nhỏ nằm ngổn ngang trên mặt nước, là nơi rất hấp dẫn khách ngồi khoả chân xuống nước, ngắm cảnh, câu cá, nô đùa … Thác Đá Hàn rất thích hợp với những ngày nghỉ cuối tuần cho những ai muốn được thư giãn bên dòng nước trong mát lạnh, tận hưởng bầu không khí trong lành, thoáng đãng, tạm xa sự ồn ào náo nhiệt của phố phường.

Vườn quốc gia Cát Tiên

Cát Tiên là vườn quốc gia lớn nhất của Việt Nam và là khu dự trữ sinh quyển thứ 411 của thế giới nằm trên vùng ranh giới địa phận của cả 3 tỉnh Đồng Nai, Bình Phước và Lâm Đồng. Diện tích rộng 73.878 ha bao gồm khu rừng cấm Nam Cát Tiên của tỉnh Đồng Nai và các phần đất mở rộng thuộc Lâm Đồng (30.635ha) và Bình Phước (5.143ha). Trụ sở đặt ở huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai, cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 150 km theo quốc lộ 20 đến km 125 (thị trấn Tân Phú) rẽ trái đi tiếp 24 km.

Cát Tiên nằm trong khu vực chuyển tiếp của khí hậu miền núi và đồng bằng. Địa hình có sông suối bao bọc làm cho khu rừng già giữ gần như nguyên vẹn, vừa là nơi qui tụ hầu hết các kiểu rừng đồng bằng Nam Bộ và một khu đầm lầy rộng lớn. Về thực vật có 1.362 loài (hơn 440 loài cấy gỗ trong đó có 140 loài cây gỗ lớn; 310 loại cây dược liệu, khoảng 200 loài cây cảnh, trong đó có 133 loài hoa lan,..). Về động vật có 62 loài thú, 121 loài chim. Có những loài chim, thú quý hiếm như hạc cổ trắng, già đẫy Gia va, cò lao Ấn Độ, gà lôi hông tía, cò quắm xanh, tê giác một sừng, voi …

Rừng Cát Tiên có cảnh thiên nhiên đa dạng: vừa có đồi, vừa có bãi ven sông, vừa có các trảng rộng lớn bằng phẳng, lại có các dòng chảy dốc. Vào mùa mưa các dòng suối hiền lành trở thành các dòng thác, nước đổ trắng xoá trên các triền đá lớn. Nhiều đoạn thác quanh co, lượn khúc tạo ra những bãi cát vàng rộng như các bãi tắm tự nhiên. Tục truyền, nơi đây có nàng tiên thường xuống hạ giới để vui đùa và tận hưởng dòng nước trong mát, nên được gọi là “Nam Cát Tiên”. Giữa dòng sông rộng lớn nổi lên các hòn đảo. Trên đảo, cây cổ thụ mọc xen với đám cỏ rộng có thể làm nơi cắm trại, đốt lửa đêm lý tưởng. Dọc ven sông, theo quốc lộ chính về phía tay trái là toàn bộ các kiểu rừng già, hỗn giao của các loại cây gỗ quí: gõ, giáng hương, trắc, cẩm lai, gụ … Bên phải là thác trời, một ghềnh thác kỳ thú nhất của Cát Tiên. Tiếp tục băng rừng, qua các thung lũng sâu sẽ đến Bàu Sấu, nơi chứa nước rộng nhất, nằm ở khu trung tâm của rừng cấm Nam Cát Tiên. Lòng bàu chứa nhiều loại cá, đặc biệt có cả cá sấu nước ngọt. Ven bàu là nơi tập hợp của nhiều đàn chim lớn như công, trĩ, gà lôi, sếu, giang, mòng két, le le, cù đen …

Cát Tiên không chỉ có cảnh quan ngoạn mục mà còn có các giá trị văn hóa lịch sử; là căn cứ địa cách mạng đã đi vào lịch sử trong cuộc đấu tranh anh dũng của dân tộc. Các nhà khảo cổ học tìm thấy ở đây những di chỉ của nền văn hóa Óc Eo từ thế kỷ II đến thế kỷ VII sau Công nguyên. Ngôi đền thờ cổ, thờ vật linh thuộc nền văn hóa Phù Nam (vương quốc đã bị lãng quên hơn 1.300 năm) trên đỉnh ngọn đồi cao bên cạnh sông Đồng Nai thuộc xã Quảng Ngãi, huyện Cát Tiên, Lâm Đồng. Cho đến nay vẫn còn nhiều bí ẩn và huyền thoại trong việc xây dựng đền thờ này.

Vườn quốc gia Cát Tiên là một tuyến điểm du lịch sinh thái và văn hóa hấp dẫn của vùng miền Đông Nam bộ với nhiều loại hình du lịch như đi bộ, đi xe ô tô, quan sát chim, cắm trại, xem thú ban đêm để tận mắt chứng kiến đời sống các loài thú hoang dã trong tự nhiên; thăm làng dân tộc; du thuyền trên sông Đồng Nai hoặc trên Bàu Sấu để thư giãn, du lịch mạo hiểm.

Làng bưởi Tân Triều

Cách Biên Hòa 25 km. Đến đây dưới bóng mát của vườn cây, du khách có thể thưởng thức nhiều loại bưởi với những hương vị khác nhau. Ngọt dịu và hơi chua là bưởi Thanh Trà, ngọt lịm là bưởi đường, ruột hồng và vị ngọt mát dịu là bưởi Xiêm … Làng bưởi Tân Triều rất thích hợp cho những buổi tham quan, picnic. Đến đây du khách được hường hương vị ngọt ngào, thanh tao của một loại trái cây miền nhiệt đới.

Làng gốm ven sông Đồng Nai

Chạy dài khoảng 10 km ven sông Đồng Nai, từ Biên Hòa đến cù lao Mỹ Quới, có nhiều làng mạc và các đảo nhỏ thuộc phường Tân Vạn thành phố Đồng Nai. 1 làng trăm lò gạch và gốm sứ, đặc biệt có nhiều xí nghiệp gốm sản xuất qui mô lớn như gốm DONA, xí nghiệp gốm lâu đời và giàu truyền thống với các sản phẩm dùng cho trang trí nội ngoại thất, đồ sành sứ, lọ cắm hoa, chậu trồng cây cảnh, đồ trang trí treo tường, tượng người, vật, … được thế giới biết đến từ những năm 1920. Đến đây du khách còn có thể viếng thăm những vườn bưởi, những lò ép mía và nấu đường thủ công vừa tìm hiểu cuộc sống của cư dân trên cù lao.

Danh thắng Đá Chồng Định Quán

Khu danh thắng này cách thành phố Biên Hòa khoảng 50 km. Từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) rẽ phải theo quốc lộ 20 hướng Đà Lạt, đến địa phận Định Quán du khách sẽ gặp một quần thể núi đá tạo dáng đẹp đẽ, kỳ lạ ven lộ. Đó là danh thắng Đá Chồng – một cảnh đẹp nổi tiếng của tỉnh Đồng Nai và cũng là nơi khách có thể nghiên cứu khảo cổ di chỉ văn hóa Óc Eo.

Với ba hòn đá nằm chồng lên nhau khá chông chênh ở độ cao hơn 36 m so với mặt đường, hòn Đá Chồng nằm sát quốc lộ 20 về hướng đông bắc như một tượng đài kỳ vĩ với gió sương. Hòn dưới cùng lớn gấp hai hòn nằm trên, hòn trên cùng thì nằm chìa ra phần nửa ngoài bên dưới như muốn đổ xuống bất kỳ lúc nào. Hình thù kỳ dị này đã làm ngạc nhiên biết bao du khách.

Hòn Dìa nằm về phía tây bắc của quần thể Đá Chồng, là cụm núi có hình dạng rất độc đáo. Hòn Dìa có hình chữ nhật không đều, một đầu to, một đầu nhỏ nhưng lại nằm trên một tảng đá nhỏ hơn nhiều lần, ở độ cao 43 m so với mặt đất, cây cối mọc um tùm tạo nên những hang động đầy vẻ huyền bí.

Núi Đá Vôi còn gọi là núi Bạch Tượng, nằm về phía tây nam của khu thắng cảnh, sau chùa Thiện Chơn 10 m. Núi có hình 2 con voi lớn nằm cạnh nhau. Trên đỉnh hòn đá gọi là Voi Đực có tượng Phật Thích Ca khổng lồ nhìn về hướng đông được xây dựng vào đầu năm 1970. Dưới chân của Voi Đực có hang Bạch Hổ. Hòn đá kế bên gọi là Voi Cái. Từ hang Bạch Hổ. con người đã tạo nên một hành lang tam cấp uốn theo núi Đá Voi để du khách có thể lên đỉnh của đá Voi Đực và từ đây du khách có thể phóng tầm mắt nhìn ra toàn cảnh của khu danh thắng – một cảnh quan thiên nhiên diễm lệ đa dạng đến tuyệt vời. Đan xen giữa những hòn núi đá là những thung lũng mênh mông thăm thẳm xanh mượt, lấp loáng những hồ nước và cả những dòng suối uốn lượn dưới chân đồi.

Danh thắng Đá Chồng là một điểm tham quan kỳ thú không chỉ với khách du lịch mà còn thu hút nhiều nhà khảo cổ học, bảo tàng học vì nơi đây còn lưu giữ một số vết tích liên quan đến cuộc sống người tiền sử. Danh thắng này đã được Bộ Văn hóa công nhận là di tích quốc gia. (p.591).

BÀ RỊA – VŨNG TÀU

Diện tích: 1.975 km²

Dân số (2001): 839.000 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Vũng Tàu

Các huyện: Thị xã Bà Rịa, huyện: Châu Đức. Xuyên Mộc, Tân Thành, Long Đất, Côn Đảo.

Dân tộc: Việt (Kinh). Hoa, Chơ Ro, Khmer.

Bà Rịa – Vũng Tàu giáp tỉnh Đồng Nai ở phía bắc, giáp tỉnh Bình Thuận ở phía đông, giáp huyện Cần Giờ của Tp. Hồ Chí Minh ở phía tây, còn lại phía nam và đông nam giáp biển.

Địa hình của tỉnh bao gồm núi, đồi, đồng bằng nhỏ và các đồi cát, dải cát chạy vòng theo bờ biển. Đất Châu Thành là vùng phù sa cũ, ít dốc. Hai huyện Long Đất, Xuyên Mộc là vùng đồng bằng và đồi, núi ven biển.

Bà Rịa – Vũng Tàu thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Nhiệt độ trung bình hàng năm 27°C, ít gió buổi giàu ánh nắng.

Bà Rịa – Vũng Tàu có chiều dài bờ biển phần đất liền là 100 km (trong đó 72 km là bãi cát có thể sử dụng làm bãi tắm).

Thềm lục địa tỉnh tiếp giáp với quần đảo Trường Sa, nơi đây chứa đựng hai loại tài nguyên cực kỳ quan trọng là dầu mỏ và hải sản.

Bà Rịa – Vũng Tàu có nhiều hồ chứa được loại lớn như Kim Long, Đá Đen, Đá Bàn, Châu Pha, Sông Soài, Lồ Ô, Suối Giàu … Nhiều sông như sông Ray, sông Bà Đáp, sông Đông …, và có trên 200 con suối, đặc biệt suối nước nóng Bình Châu nóng 80°C là một tài nguyên nước khoáng quí.

Vũng Tàu là một trung tâm du lịch lớn. Sự kết hợp hài hòa giữa quần thể thiên nhiên biển, núi cùng kiến trúc đô thị và các công trình văn hóa như tượng đài, chùa chiền, nhà thờ v.v.. tạo cho Vũng Tàu có ưu thế của thành phố du lịch biển tuyệt đẹp, đầy quyến rũ. Vũng Tàu không có mùa đông, do vậy các khu nghỉ mát có thể hoạt động quanh năm.

Vũng Tàu có nhiều bãi biển đẹp như bãi Sau (Thùy Vân), bãi Trước (Tầm Dương), bãi Dâu (Phương Thảo), bãi Dứa (Hương Phong), … và nhiều di tích, thắng cảnh như Hải Đăng trên núi Nhỏ, núi Lớn, Bạch Dinh, Niết Bàn Tịnh Xá, Thích Ca Phật Đài, nhà lớn Long Sơn, v.v.. đã thu hút nhiều du khách.

Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu có 4 khu vực có tiềm năng lớn trong sự nghiệp phát triển du lịch:

- Thành phố Vũng Tàu hiện nay là một trong mười trung tâm du lịch lớn của Việt Nam.

- Vùng rừng quốc gia Côn Đảo.

- Bờ biển Long Hải và vùng núi Minh Đạm.

- Vùng rừng nguyên sinh Bình Châu – Phước Bửu và suối nước khoáng nóng Bình Châu. Ở đây, du khách có thể bách bộ, leo núi, tắm biển, vui chơi giải trí.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Văn hóa Bà Rịa – Vũng Tàu là sự kết hợp hài hòa cả ba miền Bắc – Trung – Nam. Tại đây du khách có thể thưởng thức ở các nhà hát hay khách sạn Palace những điệu múa của các dân tộc Việt Nam, các làn điệu dân ca ba miền, được nghe các nhạc cụ dân tộc nổi tiếng như đàn bầu, sáo trúc, đàn Tr’ưng …

Giống như các tỉnh khác ở Việt Nam, Bà Rịa – Vũng Tàu cũng có nhiều lễ hội dân gian. Xin điểm ra dưới đây một số lễ hội tiêu biểu.

Lễ hội Dinh Cô

Dinh Cô là một khu đền có kiến trúc hoành tráng, với những nét kiến trúc truyền thống, nằm bên bờ biển Long Hải của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Dinh Cô thờ một cô gái giàu lòng nhân ái, sống ẩn dật, trong một lần ra biển đã bị nạn. Hàng năm lễ hội Dinh Cô được ngư dân Long Hải tổ chức rất long trọng theo nghi thức cổ truyền trong 3 ngày, từ ngày 10 đến 12 tháng 2 âm lịch. Các bô lão cao niên, lễ phục trang nghiêm làm chủ lễ, cầu cho mưa thuận, gió hòa, quốc thái an dân và sau đó làm lễ nghinh Cô ngoài biển với thuyền hoa lộng lẫy.

Lễ hội Dinh Cô mang đậm màu sắc dân gian. Mỗi lần mở hội đã thu hút hàng vạn du khách đến tham dự lễ hội và thường ngoạn cảnh đẹp nơi đây.

Lễ Nghinh Ông (lễ thờ cá voi)

Tổ chức ở các làng chài trong tỉnh khi vào mùa đánh cá. Nghi lễ thực hiện ở mỗi nơi một khác nhưng bao giờ cũng có tiết mục rước ông trên biển và sau đó là tổ chức hát bội.

Ở Vũng Tàu, hàng năm lễ Nghinh Ông được tổ chức trọng thể nhất là tại lăng Cá Ông ở đường Hoàng Hoa Thám, thành phố Vũng Tàu. Đây là nơi thờ Cá Ông, với danh hiệu “Nam Hải Đại tướng quân” do vua Thiệu Trị ban tặng. Lễ hội được tổ chức trùng với ngày Vía (ngày mất) của Cá. Lễ hội kéo dài trong 3 ngày, từ ngày 16 đến 18 tháng 8 âm lịch hàng năm bao gồm: lễ cúng Ông, lễ nghinh Ông (đón cá) bằng nhiều ghe thuyền trang trí lộng lẫy, thắp đèn sáng trưng. Tổ chức lễ tế Cá Ông, cúng Tiền Hiền, tế lễ Thần linh, cúng tế trong đình làng …

Lễ hội đình Thần Thắng Tam

Theo truyền thuyết đình Thần Thắng Tam thờ chung cả 3 người đã có công xây dựng nên ba làng Thắng ở Vũng Tàu. Hàng năm lễ hội đình Thần Thắng Tam được tổ chức trong 4 ngày, từ ngày 17 đến 20 tháng 2 âm lịch. Đây là lễ hội cầu an, là thời điểm kết thúc và mở đầu cho một mùa thu hoạch tôm cá. Phần lễ diễn ra rất cầu kỳ: cúng tế, lễ vật tế thần, dâng hương … Phần hội có nhiều trò vui chơi giải trí như múa lân, hát bội …

Lễ hội đình Thần Thắng Tam là một hoạt động văn hóa đặc sắc của ngư dân miền biển Vũng Tàu.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Thích Ca Phật Đài

Là ngôi chùa lớn, nằm trên sườn núi Lớn của thành phố Vũng Tàu. Chùa được dựng năm 1941 trên vùng đất rộng khoảng 6 ha, cách trung tâm thành phố khoảng 3 km. Vẻ đẹp của ngôi chùa chính là sự kết hợp giữa kiến trúc tôn giáo và phong cảnh thiên nhiên. Đáng chú ý ở ngôi chùa này là ngọn tháp Bát Giác cao 19 m và tượng Phật Thích Ca ngồi thiền trên tòa sen. Toàn bộ tượng cao 10,2 m, đường kính khoảng 6 m. Tượng và tháp đều màu trắng và được dựng ở lưng chừng núi cao, đứng từ xa đã chiêm ngưỡng được.

Niết Bàn Tịnh Xá

Còn có tên là chùa Phật Nằm, được xây dựng năm 1969 khánh thành năm 1974, trên sườn núi Nhỏ, mặt hướng ra biển, cách trung tâm thành phố khoảng 2 km. Trong chùa có pho tượng Phật Thích Ca nằm nghiêng dài 12 m đặt trên bệ cao 2,5 m.

Tượng được đúc bằng xi măng cốt thép, bên ngoài là lớp đá cẩm thạch lấy từ vùng núi Ngũ Hành Sơn.

Chùa Quan Thế Âm Bồ Tát

Nằm trên đường vòng núi Lớn, cách bãi Dâu 500 m, được xây dựng năm 1976. Đây chỉ là một ngôi chùa nhỏ nhưng nổi bật ở giữa khu vực chùa là một pho tượng Phật Bà Quan âm trắng toát. Pho tượng cao 16 m làm bằng xi-măng cốt sắt theo hình tượng một phụ nữ hiền hòa, đức độ, mặt hướng ra biển, tay cầm bình Cam Lồ, đứng trên tòa sen. Đây là một pho tượng đẹp và cũng là điểm tham quan của khách du lịch ở Vũng Tàu.

Linh Sơn Cổ tự

Nằm trên đường Hoàng Hoa Thám, tuy không đồ sộ, rộng lớn nhưng là ngôi chùa lâu đời nhất ở Vũng Tàu.

Trong chánh điện có thờ một pho tượng Phật cao 1,2 m bằng đá thếp vàng được điêu khắc rất khéo léo, tạo nên vẻ từ bi và sống động trên nét mặt của đức Phật.

Tượng chúa Jêsus

Tượng dựng năm 1971 trên đỉnh núi Nhỏ, tượng cao 28 m, đứng giang hai tay, mặt hướng ra biển, dựng trên bệ cao 10 m. Trong lòng tượng có một cầu thang xoáy trôn ốc đi từ bệ lên cổ tượng gồm 129 bậc. Hai bên vai tượng được thiết kế như hai cái ban công, mỗi bên có đủ chỗ cho chừng 6 người đứng ngắm cảnh Vũng Tàu.

Khu di tích Đình Thắng Tam

Khu di tích là một quần thể kiến trúc bao gồm: Đình Thần Thắng Tam, miếu Bà, lăng Cá Ông trên đường Hoàng Hoa Thám, Tp.Vũng Tàu.

Đình Thần Thắng Tam

Được xây dựng từ đời vua Minh Mạng (1820-1840) thờ chung ba người có công khai phá dựng nên làng Thắng Tam ở Vũng Tàu là Phạm Văn Dinh, Lê Văn Lộc và Ngô Văn Huyền. Lúc đầu đình chỉ là nhà tranh vách lá, năm 1965 được trùng tu mới như hiện nay.

Đình Thần Thắng Tam kiến trúc theo lối nối tiếp: sau cổng tam quan là một dãy nhà gồm bốn ngôi nối liền nhau bằng một lối đi bên hông: nhà Tiền Hiền, hội trướng, đình Trung, sân khấu võ ca. Ngôi Tiền Hiền được lợp ngói âm dương, trên mái có hình “lưỡng long chầu nguyệt” đắp nổi, đầu các đòn tay, xà gồ, cột đều chạm khắc hình rồng, bên trong thờ Thổ Công, Tiền Hiền và Hậu Hiền, Tiền Vãng và Hậu Vãng.

Ngôi đình Trung bài trí các bàn thờ Thần Nông, Thiên Y A Na, Ngũ Đức, Thánh Phi, Tiền Hiền, Hậu Hiền … Sân khấu võ ca là nơi diễn tuồng, hát bội khi đình thần có lễ hội.

Miếu Bà

Miếu Bà nằm bên trái đình Thần Thắng Tam. Tương truyền được xây vào cuối thế kỷ 19 thờ ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hoả, Thổ và hai thần nữ được vua phong Thượng đẳng thần là bà Thiên Y A Na và bà Thuỷ Long thần nữ.

Hàng năm, vào các ngày 16, 17, 18 tháng 10 âm lịch, miếu Bà mở hội cầu cúng và tế lễ linh đình.

Lăng Cá Ông

Được xây dựng cùng thời kỳ với miếu Bà, vào khoảng giữa thế kỷ 19, bên phải đình Thần Thắng Tam.

Hiện nay, trong lăng còn bảo tồn xương Cá ông khổng lồ do ngư dân Vũng Tàu vớt được từ hơn 100 năm trước đây và bộ xương thần Cá Ông (vớt được sau bộ xương trước khoảng 40 năm) dài 12 m, bề ngang 1,5 m. Năm Thiệu Trị thứ 5 (1846), lăng Cá Ông được vua ban sắc phong “Nam Hải Đại Tướng quân”.

Bạch Dinh (Villa Blanche)

Khởi dựng năm 1898, hoàn thành năm 1916 trên sườn núi lớn, dùng làm nơi nghỉ ngơi cho viên toàn quyền Pháp Paul Doumer. Bạch Dinh có dáng dấp của kiến trúc Pháp cuối thế kỷ 19. Mặt ngoài tòa nhà được trang trí hoa văn cổ xưa và những hình vẽ chân dung các Thánh thời cổ Hy Lạp. Ngày nay Bạch Dinh trở thành điểm tham quan của du khách.

Hải Đăng Vũng Tàu

Có từ năm 1907, năm 1911 được xây dựng thành tháp tròn có đường kính 3 m, cao 18 m, được đặt trên đỉnh cao nhất của núi Nhỏ (độ cao 170 m). Hải Đăng Vũng Tàu rọi xa đến 35 hải lý, có kính viễn vọng để theo dõi và hướng dẫn tàu thuyền trên biển.

Dưới chân tháp đèn có bốn cỗ đại bác dài trên 10 m, nặng hàng tấn. Từ trên tháp Hải Đăng, du khách có thể quan sát toàn bộ thành phố Vũng Tàu và xa hơn nữa như Cần Giờ, Bà Rịa … Hải Đăng là điểm tham quan thú vị của nhiều du khách trong và ngoài nước.

Bãi Sau (bãi Thuỳ Vân)

Bãi Sau nằm ở phía đông nam thành phố Vũng Tàu, chạy dài trên 8 km từ chân núi Nhỏ tới Cửa Lấp. Đây là bãi tắm đẹp, rộng và nổi tiếng của Việt Nam. Khách du lịch trong và ngoài nước thường đến tắm. Bãi Sau thường đông vui náo nhiệt nhất trong số các bãi biển ở Vũng Tàu.

Dịch vụ ở bãi biển tương đối đầy đủ và phong phú. Theo con đường Thùy Vân đẹp, rộng, thẳng tắp, bạn có thể đến khu khách sạn du lịch Tháng Mười, nơi có phòng ngủ phù hợp cho mọi đối tượng khách. Nhà hàng ăn uống sạch sẽ, bãi đậu xe an toàn, đội cấp cứu thủy nạn có trách nhiệm cao và giỏi chuyên môn. Hàng loạt khách sạn mới xây, hiện đại chạy dài ven đường Thùy Vân đáp ứng nhu cầu ăn nghỉ của du khách.

Bãi Trước (bãi Tầm Dương)

Nằm ngay trung tâm thành phố Vũng Tàu, dọc theo đường Quang Trung. Đây là bãi tắm khá sạch, đẹp và mới được mở rộng. Nhiều khách sạn lớn sang trọng như: Palace, Rex, Sông Hồng, Sông Hương, Royal, nhà hàng giải khát Đống Đa v.v … tập trung ở khu vực bãi Trước.

Từ bãi Trước theo đường Hạ Long mới mở, qua bãi Dứa hoặc theo đường Hoàng Hoa Thám bạn có thể tới bãi Sau (bãi Thùy Vân).

Bãi Nghinh Phong (bãi Ô Quắn)

Có nghĩa là “đón gió” ở hướng cực nam của thành phố Vũng Tàu, gần bãi Dứa. Bãi tắm hẹp, nước lúc nào cũng sạch, sóng gió dồn dập, ba phía vách đá cheo leo, kế tiếp với mũi Nghinh Phong hùng vĩ nhô ra biển Đông. Đây là nơi hẹn hò của những du khách có thú vui câu cá và ưa mạo hiểm.

Bãi Dứa

Nằm ở khoảng giữa của bãi Trước và bãi Sau bên chân núi Nhỏ, gần mũi Nghinh Phong. Trước kia có nhiều cây dứa gai mọc xen bên bờ đá nên gọi là bãi Dứa, tắm biển ở bãi Dứa sóng êm, an toàn và từ đây du khách dễ dàng đi thăm khu du lịch Tượng Chúa Kito và pháo đài trên núi Nhỏ.

Bãi Dâu

Nằm ven núi Lớn, cách bãi Trước 3 km. Bãi hẹp, nông, sóng rất êm. Bãi này có nhiều người thích tắm do bãi yên tĩnh và sạch đẹp.

Hòn Bà

Theo đường Hạ Long vòng núi Nhỏ, từ bãi Trước, qua bãi Dứa đến mũi Nghinh Phong nhìn ra biển, du khách thấy một hòn đảo nhỏ dưới chân, sóng biển đánh tung bọt trắng xoá rất thơ mộng đó là Hòn Bà.

Hòn Bà nằm cách chân núi Nhỏ khoảng 200 m. Lúc thủy triều xuống thấp, có thể men theo một lối đá nhỏ để ra đảo. Vào các ngày mồng một hay ngày rằm, người dân thường ra đảo thắp hương cầu may. Hòn Bà là một thắng cảnh ở Vũng Tàu.

Núi Nứa

Quần thể Núi Nứa và khu di tích Nhà Lớn (đền Ông Trần) là một thắng cảnh độc đáo của xã đảo Long Sơn (Tp.Vũng Tàu). Ở về phía đông của đảo trên dãy núi dài trên 6 km, bề ngang chỗ rộng nhất 2 km, có những tảng đá lớn với muôn hình muôn vẻ, lộ ra chơi vơi giữa trời mây và nhiều cột đá chọc thẳng lên trời. Cao nhất là đỉnh Bà Trao (183 m), đỉnh Hố Rồng (120 m) và phía nam có đỉnh Hố Vông (cao hơn 100 m). Trên đỉnh Bà Trao có cột đá cao 5 m gọi là Hòn Một. Vào dịp lễ hội, du khách tới tham quan Hòn Một lễ thỉnh cầu thiên địa và có thể phóng tầm mắt bao quát cả một vùng trời đất, biển khơi.

Dưới chân phía tây Núi Nứa là hồ chứa nước ngọt Mang Cá, nơi trồng nhiều sen toả hương thơm ngát và phía đông là đền Ông Trần.

Nhà Lớn (đền Ông Trần)

Là một quần thể kiến trúc cổ uy nghi bề thế, toạ lạc tại thôn 5, xã Long Sơn, giữa khu dân cư theo tín ngưỡng Ông Trần – người sáng lập ra tín ngưỡng và tạo dựng khu dân cư mới ấp Bà Trao tại đảo này từ năm 1898.

Nhà Lớn rộng hơn 2 ha gồm 3 phần: khu đền thờ, nhà Long Sơn hội, trường học, dãy phố, chợ, nhà hát, nhà bảo tồn ghe sấm; lăng mộ Ông Trần.

Khu đền được xây dựng từ năm 1910 đến 1935, làm nơi thờ cúng chung (tổ đình đạo giáo) có tam quan, vườn hoa, trụ phướn, hai nhà khách. Lầu Cấm tiền điện 2 tầng 8 mái, nhà thánh có bàn thờ Khổng Tử và bàn thờ Ông Trần, lầu Trời, lầu Tiên, lầu Phật (chính điện). Nhà hậu thờ người ruột thịt trong gia tộc. Lầu Dài là nơi lễ nghi hội hè. Ngoài ra, còn có nhà kho, nhà bế, nhà máy đèn, hồ chứa nước mưa.

Nơi đây còn lưu giữ nhiều bộ sưu tập cổ vật quí báu: bộ tủ thờ cẩn xà, cừ chạm khắc tinh xảo 33 cái, bộ bàn ghế bát tiên tương truyền của vua Thành Thái, long sàng, ghế ngai, bao lam, hoành phi, câu liễn sơn son thiếp vàng lộng lẫy, thể hiện nghệ thuật điêu khắc trang trí của các nghệ nhân từ nhiều nơi trên đất nước tại đền Ông Trần.

Tín ngưỡng ở đền Ông Trần pha tạp nhiều đạo giáo khác nhau: đạo Phật, đạo Tin lành, đạo Nho, đạo thờ ông bà tổ tiên. Phật, thánh, thần đều được thờ cúng trong Nhà Lớn và tại các nhà dân. Tín ngưỡng này không có kinh, chuông mõ, ăn chay, kiêng kỵ, chỉ có lời dạy của Ông Trần được truyền khẩu trong dân gian. Sau khi mất, ông được con cháu đưa vào thờ cúng trong Nhà Lớn. Từ đó hàng năm con cháu và tín đồ tổ chức hai lễ hội lớn: cúng trùng cửu (9/9 âm lịch) và ngày vía ông (20/2 âm lịch).

Thắng cảnh Dinh Cô

Dinh Cô thuộc thị trấn Long Hải, huyện Long Đất, nằm bên sườn ngọn đồi nhỏ, trước mặt là bãi cát dài và biển khơi mênh mang sóng nước. Dinh Cô là một kiến trúc hoành tráng, in đậm màu sắc văn hóa dân gian. Dinh Cô được xây dựng vào cuối thế kỷ 18, thờ trinh nữ Lê Thị Hồng.

Tương truyền, cách đây hai thế kỷ, một cô gái thôn quê là Lê Thị Hồng, quê ở Phan Rang, giàu lòng nhân ái, từ bi muốn tìm nơi thanh vắng sống ẩn dật. Chẳng may trong một lần đi biển cô bị lâm nạn tại Hòn Hang khi vừa tròn 16 tuổi. Ngư dân địa phương đã an táng cô trên đồi Cô Sơn và lập miếu thờ ngoài bãi biển. Từ đó cô luôn mộng báo điềm lành, diệt trừ dịch bệnh nên được dân trong vùng lập đền thờ và đặt danh hiệu là Long Hải nữ thần.

Ban đầu Dinh Cô chỉ là một ngôi miếu nhỏ, năm 1930 ngư dân Long Hải đã dời miếu thờ lên núi Kỳ Vân – nơi mà ngày nay Dinh Cô đang toạ lạc Năm 1987, Dinh Cô được sửa chữa lớn.

Hiện tại Dinh Cô như một tòa lâu đài tráng lệ, trang nghiêm và bề thế. Ngoài ra còn có các miếu thờ Thánh Mẫu, Quan Thánh, Bàn Thiên, Bàn Mẫu, Quan Thế âm Bồ Tát và ngôi mộ Cô ở cách 1 km.

Hàng năm, lễ hội Dinh Cô vào các ngày 10, 11, 12 tháng 2 âm lịch, ở đây lại tưng bừng náo nhiệt đón tiếp hàng vạn du khách đến hành hương và thưởng ngoạn phong cảnh.

Bãi tắm Long Hải

Ở cách thành phố Vũng Tàu 30 km về hướng đông bắc. Cảnh thiên nhiên ở đây thật thơ mộng. Trên đồi, núi dọc ven biển là rừng cây xanh tốt, phía dưới là bãi biển Long Hải đẹp với bãi cát vàng, chạy dài, yên tĩnh dành cho du khách yêu biển nhưng không thích ồn ào. Trước mặt là đại dương sóng vỗ, nhộn nhịp tàu ghe qua lại. Xa xa phía tây là thành phố Vũng Tàu bốn mùa đông khách. Phía tây bắc là dãy núi cao có rừng cây bao phủ là khu di tích lịch sử căn cứ Minh Đạm nổi tiếng một thời.

Chùa cổ Long Bàn

Còn gọi là chùa Làng, ở thôn Long Phượng, thị trấn Long Điền, huyện Long Đất. Chùa được xây dựng vào năm 1845 theo kiểu chữ tam, trong một khuôn viên rộng trên 3.000 m² với nhiều cây cao râm mát, do Hòa thượng Hải Chánh – Bảo Thanh trụ trì đầu tiên.

Chùa Long Bàn là một kiến trúc cổ, trang trí mỹ thuật độc đáo, đặc biệt các bao lam chạm hình chim phụng, hoa lá và các khám thờ chạm rồng phượng, các hoành phi, câu đối chạm khắc tinh xảo. Trong chùa có nhiều tượng Phật, Ngọc Hoàng, Quan Thánh, 18 vị La Hán, Long Thần, Hộ Pháp … bằng đồng hoặc bằng gỗ mít, một chuông lớn cao 1,20 m, đường kính 0,80 m đúc bằng đồng.

Nhà tưởng niệm nữ anh hùng Võ Thị Sáu

Ngôi nhà lưu niệm về nữ anh hùng Võ Thị Sáu đơn sơ bên tỉnh lộ 23, cách thị xã Bà Rịa 12 km về phía tây, thuộc ấp Thường Thành, xã Phước Long Thọ, huyện Long Đất. Nhà có kết cấu bằng gỗ, mái lợp ngói âm dương, nền đất, dài 10 m và rộng 3 m. Nơi đây chị Sáu đã sống thời thơ ấu và những ngày đầu tham gia hoạt động bí mật. Năm 1980, UBND huyện Long Đất đã cho tu bổ lại căn nhà.

Cách nhà 50 m về phía đông là khu công viên tượng đài và nhà lưu niệm Võ Thị Sáu. Tượng đài Chị đúc bằng đồng, cao 7 m đặt tại công viên giữa những cây hoa sứ, ngọc lan và lêkima toả hương thơm ngát bốn mùa.

Khu căn cứ cách mạng Minh Đạm

Ở phía đông nam huyện Long Đất có dãy núi Châu Long – Châu Viên dài 8 km, cao 200 m. Năm 1948 để tưởng niệm hai đồng chí Bí thư và Phó bí thư huyện Long Điền, đã anh dũng hy sinh khi bị địch phục kích dưới chân núi, nhân dân trong vùng đặt tên là núi Minh Đạm.

Nơi đây cây rừng rậm rạp phủ đầy sườn núi, có nhiều hang động và suối nước ngọt. Tỉnh ủy Bà Rịa – Long Khánh đã xây dựng căn cứ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Căn cứ Minh Đạm, nơi đóng quân các cơ quan, đơn vị trọng yếu của huyện Long Đất gồm bốn khu vực chính: khu Đá Chẻ, khu chùa Giếng Gạch, khu Châu Viên, khu Đá Giăng.

Hiện nay chính quyền địa phương đã đầu tư khôi phục, tôn tạo khu vực Đá Chẻ làm nơi tham quan, du lịch.

Suối Tiên (Tân Thành)

Ở cách thị xã Bà Rịa 7 km về phía tây bắc, thuộc huyện Tân Thành. Suối Đá, Suối Tiên đều bắt nguồn từ đỉnh núi Dinh cao 491 m do những dòng suối nhỏ ở men theo các dốc núi, sườn đồi hợp thành, chảy uốn lượn ven rừng. Từ trên cao suối đổ xuống hai bên sườn núi đá, chảy quanh co qua các cánh đồng lúa xã Hội Bài rồi chảy về phía vịnh Ghềnh Rái Hòa.

Dọc hai bên bờ của dòng suối là muôn vàn những mỏm đá mang nhiều hình thù độc đáo. Đây là một thế giới của đá, có những hòn đá cao từ 3 m đến 5 m, có những thạch bàn phẳng lỳ nằm nghiêng khá rộng, bạn có thể dừng chân ngồi nghỉ. Từ suối Đá đến suối Tiên phải vượt qua 600 m đường rừng quanh co, du khách như đến nơi yên tĩnh, lãng mạng, nơi xưa kia các tiên rủ nhau xuống tắm trong dòng suối trong mát, giữa một vùng nước non kỳ vĩ, sơn thủy hữu tình.

Suối Đá, suối Tiên chứa vẻ đẹp tự nhiên, hoang sơ mà kỳ thú làm say đắm nhiều du khách mỗi khi đặt chân đến.

Suối nước nóng Bình Châu

Từ huyện Xuyên Mộc, theo lộ 23 đi khoảng hơn 29 km sẽ tới khu du lịch nước khoáng nóng Bình Châu.

Giữa ngút ngàn một vùng rộng hơn 7.000 ha rừng nguyên sinh, rừng cấm Quốc gia, nổi lên một bàu nước nóng với hơn 70 điểm phun nước lộ thiên. Vùng có nước nóng hoạt động rộng khoảng hơn 1 km², gồm có nhiều hồ lớn, nhỏ tạo thành các dòng chảy với lưu lượng nhỏ. Vùng hồ rộng nhất là khoảng 100 m² với độ sâu hơn 1 m. Đây là điểm nóng nhất, nước lúc nào cũng sủi tăm, bốc hơi tạo thành một nồi xông hơi thiên nhiên khổng lồ. Nhiệt độ tầng mặt nước khoảng 64°C, đáy nước là 84°C. Những chỗ nông, nước chỉ nóng khoảng trên 40°C, có thể ngâm chân, tay để chữa bệnh. Điều hấp dẫn, thú vị là tại khu vực nước nóng này rừng tràm lại vẫn xanh tươi, một loại cỏ rễ chùm, lá cứng vẫn sống cùng năm tháng tạo thêm vẻ đẹp kỳ thú của thiên nhiên.

Đây là điểm du lịch rất hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên và muốn đi du lịch kết hợp với nghỉ ngơi và chữa bệnh.

Côn Đảo

Côn Đảo cách Vũng Tàu 97 hải lý (180 km). Nhìn trên bản đồ, quần đảo Côn Đảo giống như một con gấu lớn đang vươn mình giữa biển. Quần đảo Côn Đảo gồm 16 hòn đảo với tổng diện tích 72,18 km². Quần đảo mang tên hòn đảo lớn nhất: đảo Côn Lôn (thường gọi là Côn Đảo).

Từ giữa thế kỷ 19, Côn Đảo được thực dân Pháp xây dựng một khu nhà tù để giam giữ những người yêu nước và các chiến sĩ cách mạng. Qua hai thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, Côn Đảo đã chứng kiến lòng kiên cường, khí phách anh hùng của những người cách mạng Việt Nam. Là một hòn đảo biệt lập với đất liền, ngày nay Côn Đảo giữ trong.lòng mình máu xương của hơn 22.000 người con ưu tú, đã ngã xuống vì nền độc lập tự do của đất nước.

Nói đến hệ thống nhà tù Côn Đảo, người ta thường nhắc đến chuồng cọp, cầu Ma Thiên Lãnh, hầm xay lúa, cầu tàu 914, nghĩa trang Hàng Dương … Đó là những di tích lịch sử đã được khắc sâu vào tâm trí người dân Việt Nam.

Ngoài sự nổi tiếng là một nhà tù lớn đầy sự tích anh hùng bất khuất, Côn Đảo còn là một hòn đảo có nhiều phong cảnh và bãi tắm đẹp. Khắp thị trấn Côn Đảo ‘trồng nhiều cây bàng từ đầu thế kỷ. Vào mùa gió chướng dữ dội, bàng vẫn rợp bóng xanh mát mắt. Những bãi tắm Côn Đảo mang đầy vẻ hoang sơ, không khí trong lành, với núi và những khu rừng nguyên sinh bạt ngàn. Bãi biển sạch, nước trong xanh, bơi ra xa vẫn còn nhìn thấu đáy. Có gần 20 bãi tắm như vậy ở Côn Đảo, trong đó đẹp nhất là các bãi Đầm Trầu, Hàng Dương, Phi Yến, … khách sẽ được tắm mát như gột rửa sạch nỗi lòng mình trong lòng biển Côn Đảo.

Ngày nay, Côn Đảo có nhiều khách sạn vừa và nhỏ, tiện nghi đầy đủ. Đặc biệt Saigon Tourist đầu tư xây dựng xong một khu nghỉ mát cho khách du lịch ở đây. Do cách biệt đất liền, bao quanh là biển, khách đến Côn Đảo chỉ có thể đi được vào mùa biển êm, đẹp nhất là từ tháng 3 đến tháng 6 bằng tàu thủy hoặc máy bay trực thăng.

An Sơn miếu

An Sơn miếu là một ngôi miếu cổ trên đảo Côn Sơn. Miếu được xây từ năm 1785, (sau đó được xây dựng lại vào năm 1958) để thờ bà Phi Yến, vợ của chúa Nguyễn Ánh (sau này trở thành vua Gia Long).

Ngôi miếu này rất linh thiêng đối với những người dân trên đảo và nó gắn liền với một câu chuyện bi thương của người phụ nữ tài sắc, giàu lòng yêu nước. Năm 1783, sau khi thua quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh mang theo vợ, con và khoảng 100 gia đình thuộc hạ chạy ra đảo Côn Sơn. Cùng với những người dân chài đang sinh sống ở Côn Sơn, Nguyễn Ánh đã lập nên 3 làng là An Hải, An Hội và Cỏ Ống. Để đánh lại quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh dự định gửi con cả là Hoàng tử Cảnh đi theo cố đạo Pháp (Bá Đa Lộc) sang Pháp cầu viện. Bà Phi Yến (Lê Thị Răm) là vợ thứ của Nguyễn Ánh đã can ngăn chồng, đừng làm việc “cõng rắn cắn gà nhà” để người đời chê trách. Nguyễn Ánh không những không nghe lời khuyên của bà mà còn tức giận, nghi bà thông đồng với quân Tây Sơn, nên định giết bà. Nhờ quân thần can xin, Nguyễn Ánh đã tống giam bà vào một hang đá trên đảo Côn Lôn nhỏ. Khi quân Tây Sơn đánh ra đảo, Nguyễn Ánh bỏ chạy ra biển. Hoàng tử Cải (còn gọi là Hoàng tử Hội An), con bà Phi Yến lúc đó mới 4 tuổi có đòi mẹ đi cùng. Trong cơn tức giận Nguyễn Ánh đã ném con xuống biển. Xác Hoàng tử Cải đã trôi vào bãi biển Cỏ Ống. Dân làng đã chôn cất Hoàng tử. Bà Phi Yến, theo truyền thuyết được một con vượn và một con hổ cứu ra khỏi hang và về sống với dân làng Cỏ Ống để trông nom mộ Hoàng tử Cải. Một lần, sau khi bị một kẻ xấu xúc phạm bà đã tự tử để thủ tiết với chồng.

Nhân dân trên đảo vô cùng thương tiếc bà, đã lập nên ngôi miếu to đẹp để thờ bà. Năm 1861, Pháp sau khi chiếm đảo đã quyết định di toàn bộ dân vào đất liền để xây nhà tù. Ngôi miếu bị đổ nát dần. Năm 1958, nhân dân trên đảo đã xây dựng lại ngôi miếu trên nền cũ.

LONG AN

Diện tích: 4.492 km²

Dân số (2001): 1.348.000 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Tân An

Các huyện: Bến Lức, Cần Đước, Cần Giuộc, Châu Thành, Đức Hòa, Đức Huệ, Mộc Hóa, Tân Thạnh, Tân Trụ, Thạnh Hóa, Thủ Thừa, Vĩnh Hưng, Tân Hưng.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Tày

Cách thành phố Hồ Chí Minh 47 km, Long An là cửa ngõ của đồng bằng sông Cửu Long, phía bắc giáp Tây Ninh và nước Cam-pu-chia, phía đông giáp Tp. Hồ Chí Minh, phía nam giáp Tiền Giang và phía tây giáp Đồng Tháp. Là một tỉnh nông nghiệp, đất Long An màu mỡ trải ra trên hai triền sông của hai con sông lớn sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây. Ở phía bắc tỉnh có một số gò, đồi thấp, còn lại thì bằng phẳng. Phần đất phía tây thuộc vùng trũng Đồng Tháp Mười.

Long An có một mạng lười sông, ngòi, kênh rạch chằng chịt nối liền nhau, chia cắt địa bàn tỉnh thành nhiều vùng. Thực ra Long An chưa phải là đồng bằng sông Cửu Long, mà chỉ là đồng bằng sông Vàm Cỏ, giữa hệ thống sông Đồng Nai và hệ thống sông Cửu Long.

Khí hậu: nhiệt đới gió mùa, hai mùa mưa và mùa khô rõ rệt, nhiệt độ trung bình năm 27,4°C, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, lượng mưa trung bình 1.620 mm/năm.

Long An đông dân, chủ yếu là người Việt (Kinh) và đồng bào gốc Khmer ở phía tây tỉnh. Long An có 4 tôn giáo được đông người theo là đạo Phật, Kitô, đạo Cao đài và đạo Tin lành.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Long An hấp dẫn khách du lịch chủ yếu do giá trị nhân văn của nền văn hóa Óc-Eo, một nền văn hóa đã hình thành và phát triển trên châu thổ sông Cửu Long từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 6 sau Công nguyên do tiếp nhận tinh hoa văn hóa Ấn Độ. Gần 20 di tích tiền sử và gần 100 di tích văn hóa Óc Eo đã được phát hiện với 12.000 hiện vật đã thu thập. Ngoài ra Long An có trên 40 di tích lịch sử cách mạng, công trình kiến trúc và danh lam thắng cảnh quan trọng như: cụm di tích Bình Tả (Đức Hòa), di tích lăng mộ và đền thờ Nguyễn Huỳnh Đức (thị xã Long An), di tích đồn Rạch Cát, ngôi nhà trăm cột, …

Lễ Cầu Mưa

Những năm hạn hán nhân dân tại các vùng sản xuất nông nghiệp của Long An thường tổ chức cầu mưa, tế lễ trời đất, mong thần linh ban cho mưa xuống. Lễ cầu mưa có hai phần: phần lễ theo nghi thức lễ truyền thống và phần hội là các cuộc đua ghe trên sông rạch, cũng có nơi làm lễ rước rồng.

Sau khi đua ghe, dân chúng kéo về đình làng làm lễ cúng thần linh và tổ chức ăn uống vui chơi.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Cụm di tích Bình Tả

Cụm di tích kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ Bình Tả (gồm Gò Xoài, Gò Đồn và Gò Năm Tước) cách thị xã Tân An 40 km về phía đông bắc, tại ấp Bình Tả, xã Đức Hòa Hạ, huyện Đức Hòa, tỉnh Long An. Nằm trong một quần thể di tích từ thời tiền sử tới sơ sử được phân bố theo các trục lộ cổ và sông Vàm Cỏ Đông, cụm di tích này thuộc nền văn hóa Óc Eo – Phù Nam có niên đại từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên. Có ba di tích trong cụm đã được khai quật: di tích Gò Năm Tước, Gò Xoài và Gò Đồn được phân bố trên một địa bàn tương đối gần nhau. Ngôi đền Gò Xoài nằm ở độ sâu 1,70-1,90 m có thể coi là địa điểm hành lễ của dân Phù Nam. Đặc biệt trong bộ sưu tập 26 hiện vật bằng vàng phát hiện ở Gò Xoài có một bản bằng chữ Phạn cổ khắc trên một lá vàng mỏng ghi câu kinh Phật giáo. Nhiều hiện vật được khai quật tại đây có giá trị như các tượng thần Siva, thần giữ đền, tượng Vinu, các linh vật Linga, Yoni. Nhiều mảnh gốm mịn Óc Eo, mảnh kim loại, đá quí, sa thạch và hàng loạt di chỉ khác về con người từ thời tiền sử xung quanh ngôi đền, trong khoảng bán kính 10 km đã được phát hiện.

Các kiến trúc được phát hiện tại cụm di tích Bình Tả là các đền thờ thần Siva, thuộc tôn giáo Bà La Môn, xuất hiện ở Ấn Độ vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên được truyền bá mạnh mẽ vào miền Nam Đông Dương từ đầu Công nguyên. Nằm trong một tổng thể di chỉ khảo cổ ở Đồng Tháp Mười và vùng phù sa cổ Đức Hòa (Long An), di tích óc Eo – Bình Tả được xây dựng nhằm mục đích tôn giáo đồng thời cũng đóng vai trò là một trung tâm chính trị, văn hóa của Nhà nước Phù Nam – Chân Lạp thời cổ đại.

Lăng Nguyễn Huỳnh Đức (xã Khánh Hậu, thị xã Tân An)

Cách thị xã Tân An 3,5 km về phía tây nam trên quốc lộ 1, lăng Nguyễn Huỳnh Đức là di tích lịch sử văn hóa được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng vào năm 1993. Đây là một quần thể kiến trúc cổ nhất Long An đầu thế kỷ 19 còn lại tương đối nguyên vẹn, do được nhân dân địa phương và dòng họ Nguyễn Huỳnh thường xuyên bảo quản. Lăng gồm có cổng ngoài, cổng trong, đền thờ, lăng mộ và nền nhà cũ của tiền quân Nguyễn Huỳnh Đức (1748-1819). Ngoài giá trị về kiến trúc, di tích còn thể hiện được nét đẹp của văn hóa truyền thống dân tộc, nơi đây còn lưu giữ những cổ vật độc đáo cách đây hơn 200 năm.

Nhà bảo tàng Long An

Ở ngay trung tâm thị xã Tân An, thuộc phường 4. Bảo tàng Long An trưng bày nhiều cổ vật quí hiếm có ý nghĩa văn hóa nghệ thuật, trong đó có nhiều hiện vật được khai quật từ các di chỉ văn hóa tại địa phương, rất thú vị cho khách đến tham quan nghiên cứu.

Ngôi nhà 120 cột

Thuộc xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước, cách thị xã Tân An khoảng 50 km.

Ngôi nhà làm bằng gỗ quí (cẩm lai, gõ đỏ), được xây dựng trên 100 năm với vẻ rêu phong cổ kính, với kiến trúc độc đáo, chạm khắc tinh vi trong trang trí nội thất từ những bàn tay khéo léo, điêu luyện của 15 người thợ tài hoa ở miền Bắc vào. Hoa văn ở đầu kèo, đầu cột làm cho bạn có cảm giác như mình đang đứng giữa một khu rừng có hoa lá, cỏ cây, chim muông … Bạn sẽ hết sức thú vị với những đường nét pha trộn sự tinh tế của điêu khắc mang đặc điểm của ba miền.

Ngôi nhà đã thu hút nhiều nghệ nhân các vùng lân cận đến nghiên cứu về kỹ thuật xây dựng, cũng như nhiều khách du lịch đến tham quan.

Đồn Rạch Cốc

Là đồn to nhất, nhì Việt Nam, xây dựng từ năm 1903. Chiều dài 300 m, chiều ngang 1 00 m; có 5 tầng (3 tầng chìm, hai tầng nổi) tường dày 60-100cm làm cho các gian hầm lúc nào cũng mát lạnh. Đứng bên cạnh những khẩu pháo 105 mm trên nắp hầm, bạn có thể ngắm nhìn cảnh đẹp của vùng sông nước Gò Công, xa xa là một phần đất xanh thẳm giống như một hòn đảo nhỏ trang điểm cho những dòng sông xa mờ …

Chùa Tôn Thạnh

Thuộc ấp Thanh Ba, xã Mỹ Lộc, huyện Cần Giuộc. Đây là ngôi chùa cổ nhất của tỉnh Long An được xây dựng vào năm 1808. Chùa do Hòa thượng Viên Ngô khai sáng với tên là Lan Nhã. Trong chùa còn lưu giữ nhiều pho tượng cổ có giá trị nghệ thuật mang phong cách thế kỷ 19. Đặc biệt là pho tượng Bồ Tát Địa Tạng bằng đồng được đúc tại chùa. Trong khuôn viên chùa có tấm bia kỷ niệm nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu dựng vào năm 1973 và tháp Hòa thượng Thiên Ngộ.

Chùa Tôn Thạnh còn là nơi Nguyễn Đình Chiểu – nhà thơ lớn của Việt Nam đã sống và viết những áng văn bất hủ từ năm 1859-1861.

Chùa Linh Sơn (chùa Núi)

Chùa nằm trên khu di chỉ khảo cổ Rạch Núi. Chùa do Hòa thượng Minh Nghĩa khai sáng vào giữa thế kỷ 19. Chùa được trùng tu sửa chữa vào các năm 1926, 1970 và 1988.

Kiến trúc ngôi chính điện hiện nay do Hòa thượng Thiện Lợi sửa chữa năm 1970. Trong chùa còn lưu giữ trên 100 bức tượng, trong đó có nhiều pho tượng cổ bằng gỗ quí như tượng cổ Tiêu Diện, cao 0,40 m. Ngoài ra trong khuôn viên chùa có tháp Hòa thượng Quảng Trí và Hòa thượng Thiện Lợi.

Chùa Kim Cang

Chùa tọa lạc ở ấp Bình Cang, xã Bình Thạnh, huyện Thủ Thừa. Chùa được dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19 và đã được trùng tu nhiều lần. Chùa còn lưu giữ nhiều bản kinh Kim Cang khắc gỗ bằng chữ Hán.

Hòa thượng Minh Lương – Chánh Tâm đệ tử của Hòa thượng Tiên Giác – Hải Tịnh ở chùa Giác Lâm Gia Định là vị Hòa thượng có công tu bổ trùng tu chùa.

Chùa có tượng gỗ La Hán cao 0,49 m và vườn tháp.

Khu du lịch sinh thái Đồng Tháp Mười

Ngược dòng sông Vàm Cỏ Tây, thuyền du lịch sẽ đưa du khách đến trung tâm Đồng Tháp Mười, vùng du lịch sinh thái đặc trưng của vùng đất trũng Nam bộ, cách thị xã Tân An khoảng 50 km thuộc các huyện Mộc Hóa, Vĩnh Hưng, Thạnh Hóa và Tân Thạnh.

Đến đây du khách tận mắt nhìn thấy những cánh rừng tràm bạt ngàn, thoang thoảng hương thơm với từng đàn ong mật lượn quanh, những cánh đầm sen rộng lớn với muôn vàn đoá hoa sen khoe sắc dưới ánh nắng. Có nhiều loại động vật quí hiếm đang được bảo vệ tại vùng Đồng Tháp Mười như: cò, sếu đỏ, rùa, rắn … làm tăng vẻ đẹp vùng sinh thái. Đặc biệt khách có thể thường thức các món ăn Nam bộ như canh chua bông điên điển, gỏi ngó sen, cá lóc nướng trui chấm muối ớt với vài ly rượu đế đặc trưng của đồng bằng Nam bộ.

Cụm vườn Thanh Long (Châu Thành)

Khoảng 5 km xuôi về phía nam thị xã Tân An là huyện Châu Thành, huyện nổi tiếng về trái thanh long và dưa hấu. Thanh long là loại trái cây đặc sản được trồng phổ biến ở vùng này, có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao. Cành thanh long được thả leo trên cây dông uốn mình như những con rồng xanh ngậm quả chín mọng đỏ rất hấp dẫn khách đến tham quan và thưởng thức nét đẹp của vườn cây, vị ngọt mát của loại trái quí này.

Vườn hoa kiểng Thanh Tâm

Vườn hoa nằm tại trung tâm thị xã Tân An, là vườn hoa cây kiểng bonsai nhiều loại, có loại trên 100 tuổi. Nhiều loại cây đã đạt huy chương vàng hội chợ hoa xuân các tỉnh phía nam. Với tài nghệ của các nghệ nhân, các kỳ quan thế giới được thu nhỏ trong vườn như núi Phú Sĩ, đền Ăngco, Kim Tự Tháp, thành nội Huế …

ĐỒNG THÁP

Diện tích: 3.238 km²

Dân số (2001): 1.592.600 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Cao Lãnh

Các huyện, thị: thị xã Sa Đéc; huyện: Tân Hồng, Hồng Ngự, Tam Nông, Thanh Bình, Tháp Mười, Cao Lãnh, Lấp Vò, Châu Thành, Lai Vung.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Ngái

Đồng Tháp nằm trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long, là một trong ba tỉnh của vùng Đồng Tháp Mười, phía bắc giáp Cam-pu-chia. phía nam giáp Vĩnh Long, phía tây giáp An Giang và Cần Thơ, phía đông giáp Long An và Tiền Giang.

Tỉnh có hệ thống sông ngòi, kênh, rạch. chằng chịt nhiều ao, hồ lớn. Sông chính là sông Tiền (một nhánh của sông Mê Kông) chảy qua tỉnh với chiều dài 132 km. Dọc theo hai bên bờ sông Tiền là hệ thống kênh rạch dọc ngang. Đường liên tỉnh giao lưu thuận tiện với trên 300 km đường bộ và một mạng lười sông rạch thông thương.

Thị xã Cao Lãnh cách quốc lộ 1A 36 km, cách Tp. Hồ Chí Minh 162 km. Nằm trên bờ sông Cao Lãnh (một nhánh nhỏ của sông Tiền tách ra sau 15 km lại chảy vào sông Tiền), ở ngay sát Đồng Tháp Mười mênh mông, từ xa xưa Cao Lãnh đã là một đô thị sầm uất và là trung tâm kinh tế của Đồng Tháp.

Đồng Tháp nằm trong vùng nhiệt đới, khí hậu chia 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau.

Là một tỉnh nông nghiệp, Đồng Tháp sản xuất nhiều lương thực và các loại nông, thủy sản có giá trị xuất khẩu. Đất đai Đồng Tháp màu mỡ bởi phù sa do hai con sông Tiền và sông Hậu cung cấp hàng năm, xóm làng trù phú giữa bốn bề cây cối xanh tươi. Vì thế Đồng Tháp được biết đến như một vựa lúa của cả nước. Ở đây có giống lúa nổi một loài lúa mọc tự nhiên từ tháng 4, tháng 5 đến tháng 10 thu hoạch mà không cần chăm bón. Đồng Tháp cũng là vùng đẩy triển vọng về các loại cây công nghiệp ngắn ngày như mía, bông, thuốc lá, đậu tương và cây ăn trái như xoài Cao Lãnh, nhãn Châu thành, quít Lai Vung, bưởi Phong Hòa, chôm chôm, vú sữa, mãng cầu có quanh năm.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Ở Đồng Tháp có nhiều tôn giáo như Cao Đài, Hòa Hảo, Phật giáo và Kitô giáo. Tính cách người dân Đồng Tháp mang đậm nét đặc trưng chung của đồng bằng Nam bộ: cần cù, hiền lành, phóng khoáng, cởi mở và giàu lòng mến khách. Vùng đất Đồng Tháp Mười ngày xưa nổi tiếng hoang vu với lắm bưng, trấp, đìa, bàu, với bạt ngàn đưng, lác, năng, sen, súng và lau, sậy, … Đây là giang sơn của các loài động vật hoang dại như rắn, rùa, chuột, ếch, chim muông, cua, cá sấu. Tuy ngày nay con người đã khai khẩn và cải tạo đất để lập làng, tạo ruộng, nhưng các món ăn đặc sản miền Tây chế biến từ rắn, rùa, chuột, ếch, chim, tôm, cua, cá đồng vẫn là những món ăn nổi tiếng khắp cả vùng cùng với bánh phồng tôm Sa Giang, nem Lai Vung, bánh xèo Mỹ Trà.

Về thăm Đồng Tháp du khách như trở về với cội nguồn thiên nhiên bởi bầu không khí trong lành, mát mẻ của những cánh đồng lúa phì nhiêu, đi trên những chiếc xuồng ba lá trên sông rạch để đến với khu di tích cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc, đài liệt sĩ, khu di tích Gò Tháp, di tích kiến trúc cổ Kiến An Cung, vườn chim thiên nhiên lạ mắt ở Tháp Mười, vườn sếu quí hiếm ở Tam Nông, khu căn cứ Xẻo Quít, làng hoa kiểng Tân Qui Đông, các vườn cây ăn trái Cao Lãnh, Châu Thành, Lai Vung, Thạnh Hưng …

Lễ hội Gò Tháp

Di tích Gò Tháp là một quần thể gồm 5 di tích tiêu biểu trong đó có đền thờ cụ Đốc Binh Kiều và miếu bà Chúa Xứ là nổi tiếng hơn cả. Hàng năm khách thập phương kéo về dự lễ hội Gò Tháp rất đông. Lễ vía bà Chúa Xứ cử hành vào ngày 16 tháng 3 âm lịch, giỗ cụ Đốc Binh Kiều vào ngày 15-16 tháng 11 âm lịch. Nội dung các lễ hội gần như ổn định: lễ cầu an, thảnh sánh, tế Thần Nông, cúng ông (Đốc Binh Kiều) hoặc cúng bà Chúa Xứ. Các buổi lễ được tiến hành một cách long trọng, có nhạc lễ theo nghi thức cổ truyền.

Ngoài ra còn có múa lân, hát bội, đấu võ, lửa trận. Lễ hội ở Gò Tháp là lễ hội cầu cho quốc thái, dân an, mùa màng tươi tốt.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Khu di tích Gò Tháp

Khu di tích Gò Tháp thuộc ấp 4 xã Tân Kiều, huyện Tháp Mười, cách huyện lỵ Tháp Mười khoảng 11 km về phía bắc, cách thị xã Cao Lãnh về hường đông bắc 43 km (theo đường bộ và đường thủy).

Quần thể Gò Tháp gồm có 5 di tích tiêu biểu, tính từ con lộ Mỹ Hòa đi vào: Gò Tháp Mười, tháp Cổ Tự, mộ và đền thờ cụ Đốc Bình Kiều, gò Minh Sư, miếu Bà Chúa Xứ.

Các di tích trong Gò Tháp mang nhiều giá trị văn hóa – lịch sử. Tháp Cổ Tự cách gò Tháp Mười 100 m về phía bắc, tương truyền có từ thời Thiệu Trị (1841-1847), trước đó là ngôi tháp thờ Chân Lạp. Qua khỏi chùa là đến khu căn cứ Đồng Tháp Mười của cụ Đốc Binh Kiều trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Mộ và đền thờ cụ còn ở nơi đây. Đi tiếp là đến miếu Bà Chúa Xứ, gò Minh Sư. Hàng năm, khách thập phương kéo về dự lễ vía Bà rất đông.

Gò Tháp Mười cách đây khoảng 2.000 năm là nơi sinh sống của các cư dân cổ. Tại đây, giới khảo cổ học đã phát hiện được nhiều di vật văn hóa cổ, đặc biệt là các di vật văn hóa thuộc nền văn minh Óc Eo.

Di tích gò Tháp Mười trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ là căn cứ của các cơ quan kháng chiến của Nam bộ, Quân khu 8, trường Quân chính khu 8 …

Với giá trị văn hóa lịch sử phong phú, di tích Gò Tháp đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng và trong tương lai sẽ được phát triển thành khu du lịch hấp dẫn của vùng Đồng Tháp.

Đền thờ thượng tướng Trần Ngọc (Đền Đốc Binh Vàng)

Tọa lạc tại địa phận ấp Nam, xã Tân Thạnh, huyện Thanh Bình, cách trung tâm thị xã Cao Lãnh 24 km theo hướng tây nam. Thượng tướng Trần Ngọc (Đốc Binh Vàng) giữ chức Tổng binh kiêm Chánh giải quân lương dưới triều vua Minh Mạng. Năm 1837, trên đường giải lương đến biên thùy An Giang, được tin báo thành An Giang thất thủ, ông đã ra lệnh tiêu hủy đoàn thuyền, giải giáp binh sĩ và sau đó rút gươm tự vẫn. Sau khi mất, triều đình ban tặng ông chức thượng tướng quận công, dân chúng nhớ ơn và thương tiếc ông, đã đặt tên con rạch thành rạch Đốc Vàng và lập đền thờ ông tại địa điểm hiện nay. Năm 1965, đền thờ được xây dựng lại bằng vật liệu kiên cố đẹp và hài hòa với khung cảnh thiên nhiên. Hàng năm, vào các ngày 15, 16 tháng 2 âm lịch, nhân dân địa phương tổ chức lễ kỷ niệm và cúng tế ông rất long trọng với hàng chục ngàn người tham gia.

Văn Thánh Miếu

Là công trình văn hóa thờ đức Khổng Tử, được xây dựng năm 1857 tại thôn Mỹ Trà, huyện Kiến Phong, tỉnh Định Tường (nay thuộc phường III, thị xã Cao Lãnh) do ông Hồ Trọng Đính, quan tri phủ huyện Kiến Tường đứng ra xây cất. Chính điện đặt bàn thờ, đặt bài vị Đức Khổng Tử (Vạn Thế Sư Biểu). Tả hữu là bài vị của Tứ thánh (Tăng Tử, Nhan Hồi, Tử Tư và Mạnh Tử). Còn bên tả vu, hữu vu thờ Tiền hiền và Hậu hiền.

Năm 1878, Văn Thánh Miếu được dời đến vị trí hiện nay (đường Lý Thường Kiệt, phường 1, thị xã Cao Lãnh). Văn Thánh Miếu được trùng tu lại vào năm 1935 đến 1940, việc thờ phụng được sắp xếp lại. Trong chính điện tả vu làm thư viện, hữu vu làm nơi hội họp, luận bàn đạo lý phương Đông.

Ngày nay di tích lịch sử Văn Thánh Miếu được chọn làm Thư viện tỉnh.

Chùa Kiến An Cung

Chùa Kiến An Cung còn gọi là chùa Ông Quách, nằm tại trung tâm thị xã Sa Đéc. Chùa do nhóm người Hoa ở tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) định cư tại Sa Đéc xây dựng vào năm 1924-1927 để thờ cúng tổ tiên và là nơi dạy dỗ con cháu.

Kiến trúc chùa Kiến An Cung theo kiểu chữ “Công”. Toàn bộ chùa không có kèo, chỉ có đòn tay ráp mộng lại. Mái ngói lợp theo dợn sóng rồng trải nền cho những ngọn sóng cong vút lên cao. Sáu đầu ngọn sóng là sáu cung điện thu nhỏ. Hai bên cửa vào chánh điện là 2 con kỳ lân bằng đá xanh rất lớn. Tả, hữu vu là 2 vị thần Thiện – Ác. Trong sân là nơi cúng tế. Những cột lớn trong chánh điện, các tấm hoành phi, bao lam, đối liễn đều chạm trổ hoa, lá, chim sơn son, thiếp vàng lộng lẫy tôn nghiêm.

Chùa Kiến An Cung là một công trình văn hóa tiêu biểu, đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là di tích lịch sử văn hóa năm 1990.

Chùa Hương (Sa Đéc) (Phước Hưng Cổ Tự)

Là một trong những ngôi chùa cổ kính tại Sa Đéc, chùa do nhóm người Hoa ở Sa Đéc dựng nên cách đây hơn một thế kỷ để thờ Phật. Chùa Hương có kiến trúc đẹp, hài hòa với quang cảnh xung quanh. Chùa có 8 mái và 2 cấp, được lợp ngói âm dương tạo gợn sóng, mái cong vút lên cao. Trên nóc là phù điêu hình long, lân, qui, phượng.

Cách thức thờ phụng của chùa theo lối cổ, tôn nghiêm gồm 2 bộ Tam Thánh Tây Phương cực lạc (Phật A Di Đà và Quan Thế Âm Bồ tát), đặc biệt có một pho tượng A Di Đà bằng đất sét thếp vàng có niên đại hơn 100 năm. Ngoài ra còn có chiếc mõ tụng kinh chạm hình song ngư tuyệt đẹp.

Chùa Bà (Sa Đéc)

Tại Tp. Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, nơi nào cũng có ngôi chùa Bà. Chùa Bà tại Sa Đéc có trên 100 năm nay do nhóm người Hoa của tỉnh Phúc Kiến sau khi định cư tại Sa Đéc đã chung góp tiền xây dựng ngôi chùa thờ Bà. Chùa được kiến trúc theo kiểu chữ Thiên, mái ngói lợp âm dương tạo gợn sóng, tướng cao nóc cổ, khang trang.

Gian chánh điện thờ Bà Thiên Hậu Ngươn Quân, sắc phong thời nhà Thanh ở Trung Hoa (Thiên Hậu Thánh Mẫu) vì bà có công cứu độ những người đi ghe, thuyền ngoài biển. Người Trung Hoa tôn sùng bà như vị cứu tinh của họ. Bên hữu chánh điện thờ bà Kim Huệ (mẹ của bà), bên tả thờ ông Địa và ông Thổ, ngoài ra chùa còn thờ Phật Di Đà, Quan Âm Bồ Tát và Quan Thánh Đế Quan.

Hàng năm Ban trị sự tổ chức lễ cúng long trọng vào các ngay 23/3 và 9/9 âm lịch.

Đình Tân Phú Trung

Cách thị trấn Châu Thành 17 km, đình Tân Phú Trung toạ lạc trên khuôn viên rộng 3.000 m², giữa một vùng quê trù phú, cây trái xum xuê của xã Tân Phú Trung. Là một trong những ngôi đình cổ của tỉnh Đồng Tháp, đình được xây dựng vào giữa thế kỷ 19 và được vua Tự Đức phong sắc Thành Hoàng Bổn Cảnh vào ngày 16/4/1858 âm lịch.

Đình có kiến trúc theo kiểu cổ, mái xây theo hình chữ đại, lợp ngói tiểu ống xưa, trên ngói có lưỡng long tranh châu, cột kèo bằng gỗ quí, được lộng và chạm trổ tinh vi. Trong đình có nhiều bức liễn bằng gỗ quí được chạm khắc công phu sơn son thếp vàng. Nghi thờ trước, thờ Quan thánh đế, nghi thờ sau ở giữa thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh và 2 bên thờ những người đóng góp công lao cho đình làng.

Hàng năm, lễ hội cúng đình được tổ chức vào ngày 10, 17 tháng 4 âm lịch (năm chẵn), ngày 12, 13 tháng 5 âm lịch (năm lẻ). Vào dịp này, nhân dân trong xã và các xã lân cận đến dự rất đông vui, tấp nập, là dịp để nhân dân bày tỏ lòng thành đối với những người khai cơ lập ấp, cầu nguyện mưa thuận gió hòa, mùa màng thắng lợi.

Đình Định Yên

Được xây dựng vào năm Canh Tuất 1909 tại ấp An Lợi A, xã Định Yên, huyện Lấp Vò để ghi nhớ công ơn ông Phạm Văn An, người đầu tiên khai hoang đất lập ấp nơi đây.

Đình được kiến trúc theo kiểu nội công ngoại quốc, tường xây, cột gỗ, lợp ngói đại ống, các kỳ, kèo, cột được chạm trổ hoa văn đầu rồng, lân rất đẹp. Câu đối, liễn bao lam được cẩn ốc xà cừ, chạm hóa long, lưỡng sen, mẫu đơn … sơn son thếp vàng và các bức tranh sơn thủy ca ngợi đất nước con người.

Trước sân đình, là những bồn hoa, cây dương cổ thụ cao vút. Trong chánh điện (bái đình) thờ thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, hai bên tả hữu ban thờ thần là các vị Tiền hiền của đình. Hàng năm vào các ngày 16, 17 tháng 4 và 1 5, 1 6 tháng 11 âm lịch diễn ra lễ cúng đình rất long trọng với đầy đủ nghi thức như: đội kỵ mã, đội lân, đội lính hầu, học trò lễ, chiêng, trống, nhạc lễ …

Đình Long Khánh

Ở trên cù lao Long Khánh, giữa sông Cửu Long, thuộc huyện Hồng Ngự, ngôi đình xây dựng theo kiểu nhiều nhà vuông gắn liền nhau, có 4 hàng cột chính, mái lợp ngói âm dương, trên nóc có hình lường long tranh châu, kèo chạm trổ đầu rồng. Đình thờ thần Thành Hoàng Bổn Cảnh và các vị Tiền hiền, Hậu hiền những người có công với địa phương.

Đình Long Khánh không chỉ để hội tụ dân làng, tưởng nhớ tiền nhân, hội hè, sinh hoạt văn hóa … mà còn là nơi đón tiếp các nhân sĩ yêu nước, các cán bộ cách mạng đã hoạt động ở đây qua các thời kỳ kháng chiến chống ngoại xâm.

Lăng cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc

Cách trung tâm thị xã Cao Lãnh 2 km, nằm ven quốc lộ 23 là khu lăng cụ Nguyễn Sinh Sắc. Lăng được khánh thành ngày 13-2-1977 trên khuôn viên rộng 1 ha. Đây là công trình ghi ơn cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, nhà yêu nước đã sinh thành được người con ưu tú của dân tộc là Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Khu căn cứ Xẻo Quít

Khu căn cứ Xẻo Quít thuộc 2 xã Mỹ Hiệp và Mỹ Long, huyện Cao Lãnh, cách thị xã Cao Lãnh hơn 30 km. Từ chợ Mỹ Hiệp, nếu đi đường thủy khoảng 40 phút, nếu đi đường bộ từ quốc lộ 30 đoạn xã Mỹ Long, rẽ trái chừng 7 km sẽ đến khu rừng tràm ngập nước nguyên sinh rộng hơn 20 ha.

Năm xưa nơi này đồng trống không, kênh rạch chằng chịt hiểm trở, được Tỉnh ủy tỉnh Kiến Phong (nay là Đồng Tháp) chọn làm căn cứ chiến lược (cuối năm 1959) để lãnh đạo nhân dân kháng chiến. Những vệt tràm xanh bám đất vươn lên bên những công sự chiến đấu, hầm trú ẩn vững chắc đầy bí hiểm. Biết bao lần B52 rải thảm đạn, pháo, bom dội và những cuộc càn quét của địch vào căn cứ. Vậy mà suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, tỉnh ủy Kiến Phong vẫn bám đất, bám dân, bám chiến trường tại Xẻo Quít. Người dân địa phương thường gọi căn cứ Xẻo Quít là “Căn cứ của lòng dân”.

Xẻo Quít ngày nay trở thành khu du lịch. Ở sâu trong rừng tràm quấn quít những dây leo là những di tích được phục chế: công sự, hầm tránh bom, hầm bí mật, mái nhà nơi tỉnh uỷ họp, tất cả đều nguyên vẹn như xưa. Đối diện khu di tích là nhà thủy tạ, hồ sen rộng 3.000 m² với cây cảnh đặc trưng vùng Đồng Tháp Mười, nơi du khách dừng chân trước hoặc từ khu căn cứ quay về.

DANH THẮNG

Vườn quốc gia Tràm Chim

Vườn quốc gia Tràm Chim có diện tích 7.588 ha thuộc địa phận 5 xã: Tân Công Sính, Phú Đức, Phú Thọ, Phú Thành, Phú Hiệp và thị trấn Tràm Chim, huyện Tam Nông.

Tràm chim có nghĩa là chim ở trong rừng tràm, giữa những cây sậy, lao, sen, súng, lúa ma, lăng, nác … đây còn là nơi sinh sống của trăn, rùa, lươn, rắn và hơn 50 loại cá. Nằm trên vùng Đồng Tháp Mười có địa hình đa dạng. Vào mùa mưa toàn vùng nước nổi mênh mông, sang mùa khô thì đồng khô cỏ cháy.

Tràm chim cũng là Vườn quốc gia đất ngập nước, loại hình vườn thiên nhiên hiếm hoi còn sót lại của vùng Đồng Tháp Mười. Đây là nơi sinh sống của hàng trăm loài thực vật, 198 loài chim nước, chiếm khoảng 1/4 số loài chim có ở Việt Nam, trong đó có nhiều loài chim quí hiếm trên thế giới như sếu cổ trụi, ngan cánh trắng, te vàng, cò, bồ nông, diệc, vịt trời, già đẫy Java … Loài chim điển hình nhất và được nhiều người biết đến ở đây là sếu cổ trụi (còn có tên là sếu đầu đỏ hoặc chim hạc). Với người Việt Nam chim hạc có vị trí đặc biệt trong nền văn hóa dân tộc, là biểu tượng của sức mạnh, sự trường tồn và lòng chung thủy. Trong các đình chùa, đền miếu hay bàn thờ tổ tiên của nhiều gia đình người Việt, chim hạc là vật thiêng được thờ rất trang trọng.

Hàng năm từ cuối tháng 12 đến đầu tháng 5, là lúc sếu bay về tràm chim cư trú. Đến đây vào thời gian này, du khách sẽ chứng kiến từng đàn sếu đầu đỏ về kiếm ăn cùng các loài chim khác rất đông vui. Nhiều con sếu cao đến gần 2 m, bộ lông xám mượt, cổ cao, đôi cánh dang rộng khi bay. Nhiều đoàn khách phải đi hàng vạn cây số từ nhiều quốc gia đến Tam Nông để được quan sát sếu trong môi trường tự nhiên. Đó cũng là cơ hội du khách tìm hiểu lối sống, phong tục tập quán của cư dân vùng sông nước Đồng Tháp Mười.

Vườn quốc gia Tràm Chim được Nhà nước đầu tư, nâng cấp, mở rộng thành một bảo tàng thiên nhiên, một trung tâm du lịch sinh thái hấp dẫn. Nhiều tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế cũng tài trợ để bảo vệ tràm chim quý hiếm này.

Vườn cò Tháp Mười

Ở cách thị xã Cao Lãnh 35 km. Tới đây du khách sẽ nhìn thấy hàng ngàn con cò đậu trên các cành cây trắng rợp cả một vùng trời. Vào những buổi chiều tà, hàng hàng, lớp lớp cánh cò chao liệng trên không trước khi về tổ.

Vườn hoa Tân Qui Đông

Du khách yêu hoa và cây cảnh xin mời đến vườn hoa Tân Qui Đông (cách thị xã Cao Lãnh 3 km). Nơi đây trồng nhiều loại hoa và cây cảnh, đặc biệt hoa hồng và cây tùng hổ phách là những mặt hàng xuất khẩu đi nhiều nước. Ở đây còn có nhiều cây dược liệu làm thuốc chữa bệnh.

Cồn Tiên

Một cồn cát trắng mịn nổi dài giống như một nàng tiên phơi mình trong nắng giữa dòng sông Hậu, đoạn chảy qua xã Định Hòa, huyện Lai Vung (phía Bến Bồi). Cồn tiên có nghĩa là Tiên nữ giáng trần xuống cồn cát phù sa.

Đến với cồn Tiên, du khách được hòa mình trong dòng nước trong xanh của sông Hậu, phơi nắng trên bờ cát trắng mịn trong không khí trong lành của đồng quê, thường thức mùi vị thơm nồng của rượu Sa Giang với các món ăn ốc gạo, tôm nướng, cá sông Hậu.

Cồn Tiên trở thành một điểm du lịch miệt vườn được nhiều đoàn khách trong và ngoài nước ưa thích.

Bãi tắm An Hòa

An Hòa là một cồn cát nằm chơi vơi giữa sông Tiền, cách thị trấn Cái Tàu Hạ, huyện Châu Thành khoảng 40 phút đi đường. Bãi tắm được phát hiện năm 1995, một cồn cát trắng hình trăng khuyết rộng hơn 10 ha, độ nghiêng của cồn ít, không có vùng trũng tạo thành bãi tắm rất an toàn và lý tưởng cho du khách. Tuy mới được phát hiện nhưng bãi tắm An Hòa đã thu hút du khách mọi miền gần xa, tấp nập xuồng ghe kéo về đây để thưởng thức phong cảnh làng quê bình dị hoa trái sum sê, để tắm mình dưới dòng sông tràn ngập nắng và gió, thư giãn và hòa mình với thiên nhiên.

Chợ chiếu Định Yên

Nằm cạnh sông Hậu thuộc xã Định Yên, huyện Lấp Vò, chợ chiếu Định Yên đã có cách đây khoảng 100 năm. Chợ được họp vào ban đêm vì bà con suốt ngày bận rộn với công việc đồng áng hoặc miệt mài bên khung dệt.

Đến Định Yên vào những đêm trăng sáng, bạn sẽ được nhìn thấy cảnh họp chợ ban đêm, mỗi người chong một đèn quây quần trước sân chùa An Phước. Hàng hóa là nguyên liệu để dệt chiếu, các loại phẩm màu, dây bố, và hàng nghìn chiếc chiếu bán sỉ, lẻ theo yêu cầu của khách. Đó là các loại chiếu trắng, chiếu in hình hoa văn, chiếu con cò, chiếu cỗ trang trọng, chiếu cưới trang trí lộng lẫy …

Hàng năm chợ chiếu Định Yên bán ra khoảng hơn 400.000 đôi chiếu các loại khắp các vùng. Chiếu thường bán chạy nhất là vào tháng Chạp, tháng Giêng và tháng Hai.

AN GIANG

Diện tích: 3.406 km²

Dân số (2001): 2.099.400 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Long Xuyên

Các huyện: Thị xã Châu Đốc; huyện: An Phú, Tân Châu, Phú Tân, Châu Phú, Tịnh Biên, Tri Tôn, Chợ Mới, Châu Thành, Thoại Sơn.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Chăm, Hoa

An Giang là một tỉnh miền Tây Nam bộ, bắt đầu từ chỗ sông Mê Kông chảy vào nước ta được chia làm đôi. Phía đông và đông bắc An Giang giáp Đồng Tháp, phía đông nam giáp Cần Thơ, phía nam và tây nam giáp Kiên Giang, phía tây giáp nước Cam-pu-chia. Khác với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, bên cạnh vùng đồng bằng phù sa, An Giang còn có một miền núi nhỏ, dài 30 km, rộng 13 km. Đó là đám Bẩy Núi (Thất Sơn) ở các huyện Tịnh Biên, Tri Tôn. Phía tây tỉnh, chạy song song với biên giới là kênh Vĩnh Tế, được đào năm 1823 nối từ Châu Đốc đến Hà Tiên.

An Giang nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 27°C, Cao nhất 35-36°C vào tháng 4-5, thấp nhất từ 20-21°C vào tháng 12 và tháng 1. Lượng mưa trung bình 1.400-1.500 mm, có 2 mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Hàng năm An Giang vẫn đón nhận con nước lũ khoảng từ 2,5 tháng đến 5 tháng và hình thành “mùa nước nổi.”

An Giang là tỉnh đứng đầu cả nước về sản lượng lúa, ngoài cây lúa còn trồng bắp, đậu nành và nuôi (trồng) thủy sản nước ngọt như cá, tôm … An Giang còn nổi tiếng với các đặc sản: mắm Châu Đốc, khô bò, bánh phồng (Phú Tân), đường thốt nốt, bông điên điển, tung-lò-mò (lạp xưởng bò) …và các nghề thủ công truyền thống như lụa Tân Châu, mộc Chợ Thủ. Đặc biệt là nghề dệt vải thủ công lâu đời của đồng bào Chăm và nghề nuôi cá bè đặc trưng của vùng sông nước.

Thành phố Long Xuyên trên hữu ngạn sông Hậu, cách Tp.Hồ Chí Minh 189 km, được hình thành vào đầu thế kỷ 19.

An Giang được nhiều du khách biết đến với các danh lam thắng cảnh: núi Sam, chùa Bà Chúa Xứ, Núi Cấm và hệ thống hang động Thuỷ Đài Sơn, Anh Vũ Sơn, Sơn viên Cô Tô, đồi Tức Đụp anh hùng trong chống Mỹ và nhiều di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật khác.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là tỉnh có 17 dân tộc sinh sống, đông nhất là người Việt (94,3%), người Khmer (4,07%), người Chăm (0,65%), người Hoa (1,009%) và các dân tộc khác. Mỗi dân tộc đều có những nét sinh hoạt văn hóa và các lễ hội của mình. Lễ vía Bà Chúa Xứ núi Sam được xem là lễ hội văn hóa dân tộc nổi tiếng khắp cả nước. Người Chăm sống chủ yếu ở 2 huyện Tân Châu và Phú Tân có các lễ hội: lễ Ramadan, lễ Hát Gi (Roja Haji) … Người Khmer, sống tập trung ở vùng núi thuộc 2 huyện Tịnh Biên và Tri Tôn – thường tổ chức lễ hội khá nhộn nhịp vui tươi sau các mùa vụ như: đua bò, tết Chol Chnam Thmay, lễ Đôn ta (Dolta). An Giang có các tôn giáo: Đạo Phật, Cao Đài, Công giáo, đạo Hồi và đạo Hòa Hảo.

Lễ hội Bà Chúa Xứ

Đây là lễ hội dân gian lớn nhất của Nam bộ, được tổ chức hàng năm bắt đầu từ đêm 23 đến 27 tháng 4 âm lịch tại miếu Bà Chúa Xứ, núi Sam, cách thị xã Châu Đốc 7 km. Trong ngày lễ còn có múa bóng, hát bội … Từ đêm ngày 23, mọi người đã tập trung về chùa để xem lễ tắm Bà. Tượng Bà được đưa xuống, cởi áo ra, lấy nước mưa pha với nước hoa để tắm. Phong tục này đã tồn tại hàng trăm năm nay.

Lễ Vía Bà hàng năm thu hút rất đông khách thập phương đến, vừa để tham dự lễ hội dân gian, xin cầu tài cầu lộc, đồng thời còn để du ngoạn, chiêm ngưỡng cảnh trí thiên nhiên tuyệt đẹp của núi Sam, của các di tích lịch sử như lăng Thoại Ngọc Hầu, chùa Tây An, …

Hội đền Nguyễn Trung Trực

Đền Nguyễn Trung Trực ở xã Long Kiên, huyện Chợ Mới, thờ ông Nguyễn Trung Trực là thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp ở Nam bộ, người có chiến thắng vang dội là đã đánh chìm một tàu của giặc Pháp trên sông Nhật Tảo (thế kỷ 19). Lễ hội mở ra vào ngày 18-19 tháng 10 âm lịch hàng năm để tường niệm và ghi nhớ công lao của ông. Sau lễ cúng và lễ tưởng niệm là đến mục diễn lại trận đánh con tàu trên. Hội thường tổ chức chơi cờ tướng, bơi thuyền và nhiều trò vui khác.

Lễ hội Chol Chnam Thmay

Là lễ năm mới, lễ tết lớn nhất của người Khmer Nam Bộ (tương tự như tết Nguyên đán của người Việt), được tổ chức vào các ngày 12, 13, 14, 15 tháng 4 dương lịch tại chùa và ở gia đình. Lễ hội có ý nghĩa tống tiễn mùa nắng hạn, bước sang thời kỳ có mưa để làm mùa. Trong đêm 12 ở chùa sư sãi cùng các cụ già tụng kinh đưa năm cũ, rước năm mới, còn ở mỗi gia đình đều đốt đèn thắp hương làm lễ tiễn đưa Têvêda (thần coi sóc) cũ đón Têvêda mới. Họ tin rằng Têvêđa là vị tiên dược trời sai xuống để chăm lo cho dân chúng trong 1 năm, hết năm lại đón vị khác xuống thay công việc đó.

Trong dịp này, ngoài cúng lễ, bà con thăm hỏi còn chúc mừng lẫn nhau. Buổi tối có đốt pháo thăng thiên, tham dự các trò chơi như thả diều, đánh quay lửa … Trai gái trong làng múa Roam Vông, hát Dù Kê …

Lễ Đôn Ta (lễ cúng ông bà)

Lễ Đôn Ta thường được tổ chức vào tháng 8 âm lịch (các địa phương tổ chức vào các ngày khác nhau, thường vào trung hoặc thượng tuần. tháng 8) tại vùng đồng bào Khmer Nam Bộ sinh sống. Đây là ngày lễ ông bà (như tết Thanh Minh của người Việt). Trong những ngày lễ này, nhân dân mang bánh tét, hoa quả, cơm canh đến lễ chùa. Sau đó tổ chức ăn uống tại gia đình.

Lễ hội đua bò của dân tộc Khmer

Lễ hội đua bò kéo bừa truyền thống là nét sinh hoạt văn hóa độc đáo của người Khmer ở 2 huyện Tịnh Biên và Tri Tôn, nơi nuôi nhiều bò làm sức kéo nhất tỉnh An Giang. Sân đua bò thường là một khu đất rộng khoảng 60 m và dài khoảng 170 m, được bao bởi bờ đất cao, đồng thời là nơi dành cho khán giả ngồi hay đứng. Phía dưới là đường đua dài khoảng 90 m, rộng khoảng 4 m, hai đầu đặt điểm xuất phát và đích đến. Vào ngày hội, từng đôi bò được ách vào một chiếc bừa đặc biệt, gọng bừa là bàn đạp gồm một tấm gỗ rộng 30cm, dài 90cm, bên dưới là răng bừa. Mỗi đôi bò được điều khiển bởi 2 nài: nài chính và nài phụ. Nài chính điều khiển đua bò đứng trên bàn đạp, cầm cương và gậy thúc bò chạy nhanh. Trước và sau mỗi lượt đua, bò được săn sóc cẩn thận.

Lễ hội đua bò được tổ chức vào lễ Đôn ta, (năm 2002 tương ứng với ngày chủ nhật 6/10/2002 dương lịch).

Lễ hội Hát Gi (Haji hay còn gọi Roja Haji)

Là lễ hội của cộng đồng người Chăm theo đạo Hồi, ở các tỉnh An Giang, Tây Ninh, Đồng Nai, thờ thượng đế Allah. Lễ được tổ chức từ ngày 7 đến 10/12 Hồi lịch) tại các Thánh đường Hồi giáo.

Hàng năm ở An Giang lễ Hát Gi diễn ra tại chùa Chăm lớn Châu Giang xã Phú Hiệp, huyện Phú Tân. Vào ngày lễ, toàn thể tín đồ phải lắng nghe ông Khojip nói lại sự tích ngày thánh Ibrôhim. Buổi tối, tổ chức cuộc thi đọc kinh Coran và chấm giải nhất cho ai đọc hay và thông suốt. Sau phần hành lễ, người Chăm thường tổ chức các cuộc vui chơi, sinh hoạt văn hóa thể thao như ca hát, đua ghe, … Giống như Tết của người Việt, đây là dịp để mọi người thăm viếng, vui chơi và chúc mừng, cầu nguyện điều lành cho nhau.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Cù lao Ông Hổ và nhà lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng

Từ thành phố Long Xuyên, du khách xuống thuyền ngược dòng sông Hậu đến thăm cù lao Ông Hổ (xã Mỹ Hòa Hưng, thành phố Long Xuyên) quê hương của Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Xưa kia đây là vùng lau sậy nơi cư ngụ của hổ, báo, sau nhiều năm phù sa sông Hậu đã bồi đắp đất cho cù lao màu mỡ, con người mới ra lập ấp nhưng vẫn quen gọi tên cũ là cù lao Ông Hổ. Trên cù lao có ngôi nhà gỗ, nơi gìn giữ những kỷ niệm về Chủ tịch Tôn Đức Thắng trong khuôn viên cây trái xum xuê.

Ngôi nhà này do chính ông Tôn Văn Đề là thân sinh của bác Tôn xây dựng từ năm 1887. Nhà cất theo kiểu nhà xưa gồm 3 gian hai chái, kiến trúc theo kiểu chữ quốc, mái lợp ngói trại ống, cột nhà bằng tràm, ván lót sàn bằng thau lau. Bên trong ngôi nhà còn giữ 2 tấm ảnh thân sinh của bác Tôn, 1 bộ ván ngựa của bác Tôn khi còn niên thiếu đã nằm và một đôi giày “hàm ếch” Bác tự làm cho em trai là Tôn Đức Nhung. Phía sau ngôi nhà là 2 ngôi mộ của ông Tôn Văn Đề và bà Nguyễn Thị Dị, phía trái ngôi nhà có hai bụi tre gai do cụ ông thân sinh bác Tôn trồng lúc sinh thời, đến nay vẫn còn.

Cho đến nay ngôi nhà vẫn ở nguyên chỗ cũ, được em trai của bác Tôn, ông Tôn Đức Nhung sửa chữa (năm 1932), trông nom và bảo quản dùng làm nơi nghỉ đông và thờ phụng tổ tiên.

Khu di tích lịch sử Tức Dụp

Đồi Tức Dụp cao khoảng 300 m nằm ở phía tây chân núi Cô Tô và núi Thất Sơn, cách thành phố Hồ Chí Minh hơn 200 km, thuộc địa phận xã An Ninh, huyện Tri Tôn. Trên đồi Tức Dụp là chi chít hang động và các tầng đá kết thành giống như một tổ ong vĩ đại. Vì vậy Tức Dụp như một chiến lũy, một pháo đài kiên cố của huyện uỷ Tri Tôn, căn cứ địa vững chắc của quân và dân An Giang trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam.

Tức Dụp đã được bảo tồn và xây dựng thành khu di tích lịch sử. Ngày 30/4/1996, tỉnh An Giang đã khánh thành khu di tích này. Nơi đây có nhà truyền thống, có bia tưởng niệm và hồ nước dưới chân núi. Đồng thời nơi đây cũng là điểm du lịch hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước đến tham quan và thưởng ngoạn cảnh đẹp.

Thành cổ Óc Eo

Tại vùng núi Sập – Ba Thê, huyện Thoại Sơn cách thành phố Long Xuyên 30 km. Thành cổ Óc Eo là một thương cảng thời trung cổ bị chìm dưới đất, được phát hiện khi nhân dân đào kênh xáng Ba Thê.

Di tích lịch sử quản cơ Trần Văn Thành

Đền thờ quản cơ Trần Văn Thành thuộc xã Thạch Mỹ Tây, huyện Châu Phú, nằm giữa đồng lúa Lạng Vinh, bên bở kênh Xáng Vinh Tre (kênh Tri Tôn), cách thành phố Long Xuyên 50 km.

Đền thờ do ông Trần Văn Nhu, con trai cả ông Trần Văn Thành đứng ra xây dựng năm 1897 để tưởng nhớ cha, quản cơ Trần Văn Thành người có công chỉ huy đánh giặc Xiêm quấy nhiễu biên giới phía tây ở thế kỷ 19. Sau này ông gia nhập đạo Phật lập trại giúp tín đồ sản xuất và sinh sống vừa xây dựng các căn cứ hiểm yếu chống giặc sau này.

Khi thực dân Pháp chiếm các tỉnh miền Tây, trong đó có An Giang, ông cùng các tín đồ ấp Láng Linh chiêu mộ thêm nông dân, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp (1867-1873). Đặt căn cứ trong rừng Bẩy Thưa, giữa vùng Láng Linh lầy lội hiểm trở.

Lễ vía ông hàng năm được tổ chức long trọng vào ngày 21-22/2 âm lịch theo nghi thức cổ truyền để tưởng niệm và ôn lại một thời chiến đấu oanh liệt của Đức cố quản và các nghĩa quân.

Chùa Xã Tón (Xray Tôn)

Chùa Xã Tón là một trong những ngôi chùa Khmer nằm ngay tại thị trấn huyện Tri Tôn, một huyện có nhiều đồng bào Khmer sinh sống. Các ngôi chùa Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long thường rất chú trọng về mặt kiến trúc, trang trí tạo vẻ đẹp uy nghi để tăng lòng sùng kính (các chùa Khmer đều có chung một quy cách bố cục và kiến trúc).

Chùa Xã Tón ở chính giữa khuôn viên vườn, với nóc nhọn, hai mái cong gộp lại. Trên nóc tháp chùa là thần rắn Naga nằm dài tượng trưng cho sự bất diệt và dũng mãnh. Mái chùa hình tam cấp, ngói đỏ, xanh vàng trông đẹp mắt. Chung quanh chính điện chùa là các tháp nhỏ đựng tro của người đã hoả táng. Trên đỉnh các tháp được chạm thần Bayon bốn mặt (thần Sáng tạo).

Ngôi chùa này còn là một trung tâm văn hóa, trường học kinh, học chữ, học đạo lý làm người, là nơi tổ chức các lễ hội lớn hàng năm:

- Lễ Chol Chnam Thmay – lễ vào năm mới (12-15/4 dương lịch)

- Lễ Pisát bôchia: lễ nhớ ơn Phật (rằm tháng 4)

- Lễ Chol ca sa: lễ cấm sư sãi ra khỏi chùa trong 3 tháng (từ 15/ 6 đến hết 15/ 9).

- Lễ Pha Chum Bênh: lễ Đôn Ta (từ 1-15/ 10 âm lịch)

- Lễ dâng y: lễ sắm quần áo cho các sư sãi, vật dụng cần thiết cho nhà chùa hoặc trường học trong làng.

Chùa Xã Tón đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật.

Miếu Bà Chúa Xứ

Thuộc ấp Vĩnh Tế 1, thị xã Châu Đốc được lập vào đầu thế kỷ 19. Lịch sử của miếu Bà có 2 truyền thuyết: thứ nhất, miếu Bà do dân xây dựng để cúng bái vì tin vào sự linh thiêng của Bà. Truyền thuyết thứ hai là do Thoại Ngọc Hầu đứng ra xây dựng theo lời trăng trối của vợ (bà Châu Thị Tế). Lúc đầu miếu cất bằng tre lá. Năm 1870, miếu được xây dựng lại bằng đá và lợp ngói. Đến năm 1972, miếu được xây mới đồ sộ theo lối kiến trúc cổ kính phương Đông. Mái cong nhiều tầng lợp ngói xanh. Bao bọc xung quanh là các dãy đông lang, tây lang, nhà khách, … cũng với kiến trúc mái cong, ngói xanh, trên mặt bằng rộng. Trong miếu thờ tượng Bà Chúa tạc bằng đá xanh có giá trị nghệ thuật cao. Tượng tạc vào thế kỷ 6 theo mô típ tượng thần Vitnu thường có ở các nước Lào, Cam-pu- chia, Ấn Độ.

Hội Bà Chúa Xứ được tổ chức hằng năm rất lớn vào các ngày cuối tháng 4 âm lịch. Hàng vạn người đổ về đây dự lễ tắm tượng Bà, lễ dâng hương cầu phúc lành.

Lăng Thoại Ngọc Hầu

Là công trình đồ sộ nhất ở chân núi Sam (Châu Đốc – An Giang). Khu lăng có đền thờ ông Thoại Ngọc Hầu, mộ ông cùng hai phu nhân. Thoại Ngọc Hầu tên thật là Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), một danh tướng nổi danh của triều Nguyễn. Ông sinh ngày 25/11/1761 tại Diên Phước, tỉnh Quảng Nam, được phong tước Ngọc Hầu và mất ngày 6/6/1829..

Ông là người đã chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế, kênh Thoại Hà … để phát triển nông nghiệp và mở đường từ Châu Đốc đi núi Sam, Châu Đốc đi Lò Gò và Sóc Trăng. Ông có công lớn trong việc mở mang khai phá nhiều vùng đất phía tây nam tổ quốc.

Toàn bộ khu lăng tẩm kết thành một khối kiến trúc hài hòa. Bao bọc xung quanh là bức tường dày khoảng 1 m. Khu chính giữa gồm lăng mộ và đền thờ: mộ Thoại Ngọc Hầu nằm giữa, hai bên là mộ của hai bà vợ. Trong và ngoài khu lăng còn có những ngôi mộ vô danh của các cận thần, thân tộc và những người có công khi theo ông khai hoang lập ấp, đào kênh Vĩnh Tế. Ngoài ra, sau phần mộ của Thoại Ngọc Hầu có tấm bia “Vĩnh Tế Sơn” bằng đá sa thạch, khắc 730 chữ được dựng từ năm 1828, 4 năm sau khi đào xong kênh Vĩnh Tế. Lăng Thoại Ngọc Hầu được hoàn thành vào cuối những năm 20 của thế kỷ 19. Trải qua bao năm tháng, lăng vẫn còn nét uy nghi diễm lệ, là một công trình kiến trúc nghệ thuật mang nhiều ý nghĩa lịch sử.

Để ghi công ơn Thoại Ngọc Hầu, hàng năm đến ngày 6/6 âm lịch, nhân dân quanh vùng đến lăng làm lễ tưởng niệm ông.

Chùa Tây An

Chùa Tây An thuộc xã Vĩnh Tế, thị xã Châu Đốc. Từ thị xã Châu Đốc nhìn về hướng tây thấy một ngọn núi cao khoảng 284 m, gọi là núi Sam (cách thị xã 5 km). Đến chân núi Sam, nhìn lên hướng núi là thấy một ngôi chùa mang dáng dấp của những ngôi chùa Ấn Độ đó là chùa Tây An. Chùa được xây bằng gạch, xi măng và lợp ngói, nguy nga với ba ngôi lầu nóc tròn hình củ hành theo kiến trúc kiểu Ấn – Hồi, màu sắc sặc sỡ nhưng hài hòa, nổi bật trên vách núi xanh thẫm. Ô cửa hình vòng cung, mái vòm kiểu Ấn – Hồi xen lẫn rồng phượng kiểu Hoa – Việt. Giữa là chánh điện cao 18 m thờ Phật, hai bên là lầu chuông và lầu trống. Vòm chánh điện đắp nổi hình rắn hổ mang 7 đầu. Sân chùa có hai tượng voi bằng xi măng lớn như voi thật; con trắng sáu ngà, con đen hai ngà. Chùa theo phái Đại thừa, có nhiều kiểu tượng Thần – Tiên – Phật. Ở chánh điện thờ Phật theo dòng Lâm tế: thờ Phật Thích Ca, Di Đà, Quan Âm, Tam Thế Phật, Đại Thế Chí và các vị Bồ Tát. Phía sau thờ các vị sư trụ trì chùa, tượng tác bằng gỗ. Đặc biệt tượng hòa thượng Thích Bửu Thọ, người có công lớn trong việc trùng tu chùa được tạc tượng ngồi bên bàn viết như người thật.

Chùa Tây An do Tổng đốc An Giang đứng ra xây năm 1847. Từ lâu chùa đã có tiếng vì sư trụ trì chùa được bà con suy tôn là đức Phật thầy Tây An. Ông tên thật là Đoàn Minh Huyền, sinh năm 1807 tại Đồng Tháp. là một chí sĩ yêu nước, thường ra tay cứu độ dân lành. Khi đến trụ trì ở chùa Tân An, ngoài việc tu hành ông còn làm nhiều việc như lập nhiều trang trại, khai hoang đất để sản xuất ở vùng Bẩy Núi và bốc thuốc trị bệnh cho nhân dân. Ông là người khai sáng giáo phái Phật giáo “Bửu Sơn – Kỳ Hương”, trước kia còn gọi là đạo Lành. Sau khi mất ông được bà con xây cất mộ tháp sau chùa.

Chùa Giồng Thành

Chùa Giồng Thành (Long Hương Tự) thuộc xã Long Sơn, huyện Phú Tân. Chùa được khởi công xây dựng vào năm 1875 do Hòa thượng Trần Minh Lý đứng ra trông coi. Sở dĩ gọi là chùa Giồng Thành vì chùa này được xây dựng trên nền hào thành trước đây của nhà Nguyễn. Từ năm 1875 đến nay, chùa đã trải qua 4 lần xây dựng tu bổ lại. Năm 1970 là lần sửa chữa lớn gần đây nhất, Hòa thượng Chôn Nhơ cho sửa lại mặt gió của chùa kiến trúc theo kiểu Ấn Độ. Xung quanh chùa cây cối xanh tốt càng làm tăng thêm vẻ cổ kính, trang nghiêm.

Chùa Giồng Thành được cất theo chữ “song hỉ”, có 3 gian: chánh điện, nhà giảng, hậu tổ. Giữa chánh điện và hậu tổ có 2 nhà cầu và song hành. Chùa lợp ngói, trên cột chánh điện có vẽ rồng. Trên nóc chùa có tháp 2 tầng hình phễu. Gian chánh điện thờ Phật Thích Ca, Ngọc Hoàng và 2 ông Nam Tào, Bắc Đẩu. Nhà giảng thờ Phật mẫu; gian hậu tổ thờ Hòa thượng Trần Minh Lý, Chôn Nhơ và Hòa thượng Nguyễn Văn Điển.

Hàng năm, vào dịp rằm tháng Giêng, rằm tháng 7, rằm tháng 10 âm lịch có nhiều lượt người đến tham quan và lễ chùa. Hiện nay chùa vẫn giữ được vẻ đẹp như xưa do không bị chiến tranh tàn phá.

Trong cuộc đời hoạt động của mình, cụ Nguyễn Sinh Sắc (thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh) đã ở chùa Giồng Thành từ năm 1923 đến năm 1929. Trong thời gian này cụ đã tuyên truyền đường lối yêu nước, chống thực dân Pháp. Tiêu biểu là cụ đã tuyên truyền và giáo dục cho nhân dân đi theo “Đường cách mệnh” của Nguyễn Ái Quốc. Dưới danh nghĩa là thầy thuốc đông y, cụ đã giác ngộ cách mạng cho nhiều người, có những người sau này trở thành người Đảng viên Cộng sản trung kiên, trong đó có cả hòa thượng trụ trì chùa Giồng Thành là Nguyễn Văn Điển v.v..

Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Giồng Thành là cơ sở hoạt động cách mạng của tỉnh ủy Châu Đốc, huyện ủy Tân Châu … Đặc biệt, trên bước đường hoạt động cách mạng của mình, các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt đã từng trú ngụ tại đây.

Thánh đường hồi giáo Ma Ba Rák (chùa Chăm)

Tỉnh An Giang có hơn một vạn người Chăm sinh sống ở các huyện Phú Tân, Tân Châu, Châu Phú, An Phú. Khác với đồng bào Chăm ở các nơi khác, người Chăm ở An Giang đều theo đạo Hồi, thờ thánh Ala. Trong khu vực họ cư trú đều có thánh đường. Thánh đường Ma Ba Rák ở xã Phú Hiệp, huyện Phú Tân được xem là một thánh đường đẹp, có kiến trúc mang nét đặc thù của đạo Hồi.

Thánh đường do kiến trúc sư Mohamet Amin, người Ấn Độ thiết kế với cổng chính hình vòng cung, trước là sân rộng. Tháp lớn hai tầng trên nóc hình bầu dục, bên trong là biểu tượng trăng lưỡi liềm và ngôi sao. Các vòm cửa chính hình vòng cung nhọn đầu. Hai bên hông có 12 vòm hình vòng cung bao quanh hành lang. Bên trong thánh đường không thờ hình ảnh, cốt tượng. Hàng năm, thánh đường tổ chức các kỳ lễ lớn: lễ sinh nhật giáo chủ Mohamet (Muhammed) (12/3 Hồi lịch); ngày tết của người Chăm (1!10 Hồi lịch); lễ Ramadan, còn gọi là tháng ăn chay kéo dài từ 1 đến 30/9 Hồi lịch.

Trong những dịp lễ lớn này, cả đồng bào Việt (Kinh) cùng đồng bào Chăm quanh vùng về đây hành lễ rất đông vui.

DANH THẮNG

Khu du lịch núi Cấm (huyện Tịnh Biên)

Cách thị xã Châu Đốc 30 km, là một ngọn trong dãy “Thất Sơn” hùng vĩ của An Giang, trong đó có núi Cấm cao 710 m. Đường đi lên núi dốc thoải mái dễ đi, trên sườn núi có nhiều cảnh đẹp như suối Thanh Lang, động Thuỷ Liêm, hang Vồ Bồ Hong, vườn cây ăn quả, chùa Phật lớn, đặc biệt khí hậu ở núi Cấm rất mát mẻ.

Đến khu du lịch núi Cấm, du khách sẽ được tham quan thắng cảnh núi non, hồ chứa nước Otuk Sa, thảm cỏ xanh tươi, đồi Tức Đụp (đồi 2 triệu đôla); một địa đạo của đồng bằng sông Cửu Long. Tức Đụp – niềm tự hào của An Giang là căn cứ địa vững chắc của quân và dân An Giang trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Khu du lịch núi Sam

Di tích núi Sam thuộc xã Vĩnh Tế, phía tây thị xã Châu Đốc. Núi Sam cao 284 m nằm giữa cánh đồng, có đường đá trải nhựa dài khoảng 5 km lên tận đỉnh núi. Núi Sam cùng núi Bảy là những cao điểm trong hệ thống phòng thủ biên giới tây nam của Tổ quốc.

Núi thấp có nhiều đường mòn, nhiều ngả lên xuống, ít cây cổ thụ. Theo truyền thuyết, núi có nhiều linh hiển, nên có nhiều chùa thờ Phật đã dựng lên cách đây gần 2 thế kỷ. Có đến hơn 100 ngôi chùa, am, cốc, miếu nằm rải rác ở chân núi, sườn núi và cả trên đỉnh. Trên đỉnh núi có một pháo đài cũ do Pháp xây dựng.

Núi Sam không chỉ là cảnh đẹp thiên nhiên mà còn gắn liền với nhiều di tích lịch sử đã khắc sâu vào tâm linh người dân đồng bằng Nam bộ. Nơi đây còn có miếu thờ bà Chúa Xứ, chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu, chùa hang, vườn Tao Ngộ, đồi Bạch Vân, vườn Tao Ngộ …

Núi Sam là khu du lịch nổi tiếng trong cả vùng Nam bộ.

TIỀN GIANG

Diện tích: 2.367 km²

Dân số (2001): 1.635.700 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Mỹ Tho

Các huyện, thị: thị xã Gò Công; huyện: Cái Bè, Cai Lậy, Châu Thành. Chợ Gạo, Gò Công Tây, Gò Công Đông.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Tày

Tiền Giang là phần đất của hai tỉnh Mỹ Tho và Gò Công cũ, phía bắc giáp Long An, phía tây giáp với Đồng Tháp, phía đông tiếp giáp với cửa Soài Rạp và biển Đông, phía nam giáp Bến Tre. Thành phố Mỹ Tho cách Tp. Hồ Chí Minh 70 km.

Khí hậu Tiền Giang chia thành hai mùa rõ rệt, mùa mưa và mùa khô, nhiệt độ trung bình năm 27°C, lượng mưa trung bình 2.300 mm/năm. Các sông chinh: sông Tiền, Gò Công, Bảo Định và một mạng lưới kênh đào thuận lợi cho giao thông đường thủy.

Từ Tiền Giang có thể đi thành phố Hồ Chí Minh hoặc sang Phnôm Pênh bằng đường sông. Đường bộ chính của Tiền Giang là quốc lộ 4, chạy xuyên qua các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long.

Là tỉnh đồng bằng, địa hình Tiền Giang chia thành ba vùng rõ rệt: vùng cây trái ven sông Tiền, vùng Đồng Tháp Mười và vùng ven biển Gò Công. Tiền Giang có 32 km bờ biển, hàng năm đánh bắt rất nhiều cá và hải sản; đất đai phì nhiêu, là một trong những vựa lúa lớn của đồng bằng sông Cửu Long. Tiền Giang là nơi hội tụ đủ loại sản vật và hoa trái nổi tiếng như mận hồng đào Trung Lương, vú sữa Vinh Kim, xoài cát, cam sành, ổi xá lị Cái Bè …

Tiền Giang có hệ thống khách sạn, nhà hàng đầy đủ tiện nghi, nhiều món ăn đặc sản nổi tiếng của miệt vườn vùng sông nước Cửu Long.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Tiền Giang là vùng đất có truyền thống văn hóa mang đậm bản sắc Nam bộ, là một trong những cái nôi của ca nhạc cải lương nổi tiếng, nơi diễn ra các sự kiện lịch sử Rạch Gầm – Xoài Mút, Giồng Dừa, Ấp Bắc … quê hương của các anh hùng Trương Định, Thủ Khoa Huân. Tiền Giang có nhiều tôn giáo như Nho giáo, Phật giáo, Kitô giáo, Tin lành, Hòa hảo, Cao đài.

Bên cạnh những di tích tôn giáo như đền chùa, đình miếu, nhà thờ, thánh thất, Tiền Giang còn giữ được nhiều di tích lịch sử, đó là các di chỉ Óc Eo, Gò Thành, lăng Trương Định, lăng Hoàng Gia, chiến luỹ, pháo đài: Tiền Giang cũng là nơi có nhiều danh lam thắng cảnh như cù lao Thới Sơn, trại rắn Đồng Tâm, Đồng Tháp Mười hoang sơ tạo nên bức tranh toàn cảnh về thiên nhiên, đời sống vật chất và văn hóa đặc trưng của Nam bộ.

Hội Vàm Láng

Lễ hội diễn ra tại xã Kiểng Phước, huyện Gò Công Đông vào ngày 10/3 âm lịch. Đây là lễ hội nghinh ông (cá Voi) của ngư dân vùng Tiền Giang. Vào đêm hội, nghi lễ được tổ chức tại chùa thờ Cá Ông, dân làng dâng lễ vật, các nhà sư tụng kinh, hóa vàng mã.

Lễ cử hành vào khoảng 9 giờ sáng ngày 10 tháng 3 âm lịch, thuyền nghênh Ông được trang hoàng lộng lẫy, trên đặt bàn thờ có mâm cỗ mặn, từ rạch Vàm Láng tiến ra sông Xoài Rạp. Lễ rước có tấu nhạc, ca xướng. Quay về, các thuyền thắp đèn kết hoa rực rỡ, sau đó là lễ cúng vong Ông. Kết thúc là lễ an vị Ông, đưa Ông về thờ ở chùa. Trong ngày hội, dân làng tổ chức ăn uống, vui chơi biểu diễn cải lương.

Hội Tứ Kiệt

Lễ hội Tứ Kiệt ở xã Thanh Hòa, huyện Cai Lậy, diễn ra trong hai ngày 15-16 tháng 8 âm lịch để tưởng niệm bốn vị anh hùng (là các ông: Đuốc, Long, Rông, Thận) đã đứng lên chống thực dân Pháp, sau đó các ông bị bắt và bị hành quyết. Mộ của bốn ông còn gọi là Lăng Tứ Kiệt ở xã Thanh Hòa. Tục truyền các vị rất linh ứng nên dân chúng quanh vùng tham dự lễ hội rất đông.

Sau lễ dâng hương tưởng niệm lễ hội còn tổ chức những sinh hoạt văn hóa và các trò vui dân gian.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Di tích Văn hóa óc Eo Gò Thành (xã Tân Thuận, huyện Chợ Gạo)

Là khu di tích văn hóa Óc Eo có niên đại từ đầu thế kỷ 1 đến thế kỷ 6 sau công nguyên. Đã khai quật 3 lần và tìm thấy các pho tượng quí: Vinus, Negasa, Nam Thần cùng nhiều hiện vật bằng vàng, đồng và gốm. Đây là một di tích đặc biệt quan trọng, có giá trị trong việc nghiên cứu về nền văn hóa Phù Nam tại tỉnh Tiền Giang.

Di tích lịch sử Rạch Gầm – Xoài Mút

Thuộc xã Kim Sơn, huyện Châu Thành, là di tích lịch sử nơi vua Quang Trung – Nguyễn Huệ đánh bại 3 vạn quân xâm lược Xiêm, đêm 19 rạng ngày 20 tháng giêng năm 1785, một chiến thắng vang dội trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta.

Chùa Vĩnh Tràng

Là ngôi chùa lớn nhất tỉnh Tiền Giang thuộc xã Mỹ Phong, thành phố Mỹ Tho, trên khuôn viên nhiều cây cảnh đẹp, rộng hơn 2.000 m². chùa do ông bà Bùi Công Đạt xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ 19. Đến năm 1849, Hòa thượng Huệ Đăng ở chùa Giác Lâm (Gia Định) về trụ trì đã tổ chức xây dựng thành ngôi chùa lớn và đặt tên là chùa Vĩnh Tràng. Năm 1907, Hòa thượng Chánh Hậu cho trùng tu tại chùa, tạo ra một ngôi chùa mang dáng vẻ kiến trúc châu Á pha lẫn châu Âu. Sự kết hợp hài hòa hai phong cách kiến trúc Á – Âu đã tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy mà thanh thoát nơi cửa Phật bởi những hàng đá hoa rực rỡ, với những bộ cột, những bức hoành được chạm khắc công phu … tất cả phản ánh tinh hoa nghệ thuật điêu khắc Việt Nam 100 năm trước. Trong điện Phật có 60 pho tượng bằng gỗ quí, đặc biệt bộ tượng thập bát La Hán được tạc vào năm 1907 là đỉnh cao của nghệ thuật tạc tượng vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Chùa Hội Thọ

Chùa được dựng ở ấp Mỹ Hưng, huyện Cái Bè. Nguyên gốc trước kia là chùa Kim Chương ở Gia Định. Khi quân Pháp chiếm thành Gia Định, Hòa thượng Minh Giác cùng đệ tử đã về Cái Bè lập chùa và đổi tên là chùa Hội Thọ. Trong chiến tranh chùa bị hư hỏng hoàn toàn. Ngôi chùa hiện nay được xây dựng vào năm 1982 và sau đó được trùng tu.

Trong chùa còn lưu giữ một số tượng thờ, bài vị, tự khí, pháp khí của chùa cổ Kim Chương như tượng Tiêu Điên bằng gỗ cao 1,34 m, tượng Thập Điện Minh Vương bằng gỗ cao 0,70 m, tượng Phật A Di Đà bằng đất nung cao 0,55 m. Trong khuôn viên chùa có tháp thờ Hòa thượng Thiệu Long.

Chùa Linh Thứu

Chùa tọa lạc gần chợ Xoài Hột, xã Thanh Phú, huyện Châu Thành. Chùa được dựng vào khoảng thế kỷ 18. Đến năm 1811, vua Gia Long đổi tên chùa thành chùa Long Tuyền. Năm 1841, vua Thiệu Trị đổi lại tên chùa là Linh Thứu. Chùa đã dược trùng tu, sửa chữa nhiều lần dưới thời Thiền sư Nguyệt Hiện (giữa thế kỷ 18), Hòa thượng Chánh Hậu (cuối thế kỷ 19) và các sư bà Như Nghĩa, Thông Huệ và Như Chơn (từ năm 1945 đến nay).

Chùa Thanh Trước

Chùa được dựng vào năm 1826 tại ấp Gò Tre, xã Long Thuận, thị xã Gò Công. Ban đầu chùa có tên là Phật Linh, đến năm 1851, Hòa thượng Chơn Hội đứng ra tổ chức xây lại chùa và đổi tên là chùa Thanh Trước. Chùa trải qua 7 đời trụ trì của các Hòa thượng. Năm 1896, Hòa thượng Hải Tràng cho trùng tu lần thứ nhất. Từ năm 1941, Hòa thượng Hoằng Thông đã cho sửa chữa vào các năm 1946, 1958 và 1989. Trong chùa còn lưu giữ nhiều di vật quí như tượng đức Phật, chân dung tổ Ti-ni-đa- lưu chi và tháp tổ ở khuôn viên chùa.

Đình Long Hưng

Thuộc xã Long Hưng, huyện Châu Thành, là di tích lịch sử cách mạng, nơi đặt đại bản doanh của cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ (1940), cũng là nơi treo lá cờ đỏ sao vàng đầu tiên của vùng đất Nam bộ. Chính quyền cách mạng tỉnh Tiền Giang ra đời tại nơi đây.

Di tích Ấp Bắc

Ấp Bắc là tên một ấp nhỏ nằm trong ấp Tản Bình. xã Tân Phú, huyện Cai Lậy, cách thị xã Mỹ Tho 20 km về phía tây. Ấp Bắc là tên trận đánh vào ngày 2/1/1963 của quân giải phóng (hai tiểu đoàn 261 và 514 của bộ đội địa phương) cùng dân quân du kích xã Tân Phú và xã Châu Thành đã đập tan cuộc càn quét quy mô của trên 2 ngàn quân Mỹ – Ngụy với nhiều máy bay, xe tăng và tàu chiến. Chiến thắng oanh liệt tại Ấp Bắc đã bẻ gẫy chiến thuật trực thăng vận, thiết xa vận và kế hoạch ấp chiến lược của địch. Đây là di tích lịch sử cách mạng nổi tiếng thời đánh Mỹ ở Tiền Giang.

Đình Tân Hiệp

Đình được xây dựng năm 1851 tại thị trấn Tân Hiệp, huyện Châu Thành. Đây là công trình kiến trúc có qui mô với những mảng chạm khắc bên trong mang đậm nét truyền thống văn hóa địa phương. Đặc biệt đình Tân Hiệp còn lưu giữ hai bức hoành đã đoạt giải nhất trong cuộc đấu xảo tại Paris năm 1923. Đình còn là cơ sở cách mạng từ năm 1940-1954.

Lũy Pháo Đài

Di tích lịch sử Lũy Pháo Đài thuộc xã Phú Đông, thị xã Gò Công. Thành lũy này do chính anh hùng Trương Định chỉ huy nhân dân xây dựng để tổ chức đánh Pháp, góp phần vào chiến thắng trong các trận Cửa Khâu – Trại Cá vào những năm 1862-1863.

Đồn lũy được xây dựng trên một địa hình đặc biệt: mặt đông là biển cả, có bãi cát bồi lớn nên tàu lớn không tiến sát được, lại có rặng cây che khuất. Mặt bắc là dòng sông Cửa Tiểu, có đập đá làm phòng ngự, trên bờ gắn liền với thành ngoài, là nơi đặt súng thần công. Mặt tây có Rạch Đồn và sình lầy, rừng rậm. Mặt nam một dãy trại dài nối liền lũy đất cát làm phòng tuyến dày đặc những chà là, sình lầy gai góc.

Riêng thành đồn Pháo Đài được kiến trúc rất kiên cố, chân móng là đá ong, đá xanh cao khoảng 8 m, rộng từ 3,50 đến 4,50 m. Mặt thành rộng từ 1,80 đến 2,50 m. Bốn phía có các cổng, vọng gác, rào chắn. Phần giữa đồn có kho vũ khí, giếng nước và vọng lầu chỉ huy. Thành đắp theo hình lục lăng. Đá hàn sông do các ghe, thuyền chở từ Biên Hòa về rồi đục thủng cho chìm xuống, do vậy mới không bị dòng nước cuốn đi và còn tồn tại đến ngày nay.

Lũy pháo đài thể hiện sinh động khí phách kiên cường giữ nước, bảo vệ quê hương của nhân dân Nam Bộ trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Lăng Trương Định

Khu di tích Trương Định gồm lăng và đền Trương Định toạ lạc trong nội ô thị xã Gò Công. Lăng là phần mộ Trương Công Định, một vị anh hùng của Việt Nam. Ông sinh năm 1820 tại huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Cha ông là Trương Tầm giữ chức lãnh binh tỉnh Gia Định. Từ thuở nhỏ Trương Định đã có tướng mạo khôi ngô, thông hiểu binh thư, võ nghệ. Thời Thiệu Trị, ông theo cha vào Nam, lấy vợ người Tân An, tỉnh Định Trường (Tiền Giang) rồi ở luôn quê vợ. Sau khi cha mất, ông xuất của nhà, mộ dân nghèo khai hoang lập ấp ở huyện Tân Hòa (nay là thị xã Gò Công), được triều đình bổ chức Quản Cơ. Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, Trương Định lãnh đạo nhân dân đứng lên chống giặc, làm cho thực dân Pháp bao phen thất điên bát đảo. Do sự phản bội của Huỳnh Công Tấn, Trương Định đã tử tiết ngày 20/8/1864. Nhân dân đã chôn cất ông tại thị xã Gò Công.

Mộ ông được xây bằng đá ong với hồ ô dước, trên diện tích 67 m². Lăng Trương Định là di tích lịch sử và là dạng kiến trúc mộ táng tiêu biểu của người Việt ở Nam bộ.

Mộ Thủ Khoa Huân

Thủ khoa Huân tên thật là Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại xã Mỹ Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang trong một gia đình nông dân khá giả. Thuở bé ông rất thông minh và học giỏi. Ông đậu thủ khoa năm 1852 dưới triều Tự Đức, sau đó được cử làm giáo thọ (tức đốc học) huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Trường (nay là Tiền Giang).

Khi thực dân Pháp lộ rõ âm mưu xâm lược nước ta, ông từ quan, liên kết các sĩ phu yêu nước, chiêu mộ nghĩa binh đứng lên chống giặc. Trong suốt 15 năm hoạt động, 3 lần bị giặc bắt, ông đã nêu tấm gương sáng về lòng yêu nước và khí phách anh hùng.

Ông bị giặc chém, mộ của ông đặt tại ấp Hóa Quới, xã Tịnh Hào, huyện Chợ Gạo, tuy đơn giản nhưng có ý nghĩa lịch sử, vì đó là nơi an nghỉ của Phó đề đốc, nhà thơ, nhà trí thức yêu nước Thủ Khoa Huân. Lúc đầu mộ chỉ đắp bằng đất, về sau (đầu thế kỷ 20) cháu ngoại của ông là Trần Văn Thông xây lại bằng đá xanh. Bia của mộ gồm 3 phiến đá xanh ghép với nhau thành chân bia, thân bia và mái bia. Hiện nay Tỉnh ủy và Uỷ ban đã qui hoạch khu đài kỷ niệm nơi ông bị chém và đền thờ ở xã Mỹ Tịnh An, huyện Chợ Gạo.

Lăng Hoàng Gia

Lăng Hoàng Gia nằm cách thị xã Gò Công 2,5 km. Lăng là khu mộ và nhà thờ họ Phạm (bên ngoại vua Tự Đức) được xây dựng năm 1826 trên diện tích 2.987 m², là khu di lích phản ánh nghệ thuật kiến trúc nhà Nguyễn và nghệ thuật chạm khắc truyền thống Gò Công.

Tại lăng Hoàng Gia còn nhiều bia đá ghi lại một thời lịch sử đã qua của miền Tây Nam bộ.

Mỹ Tho đại phố

Nằm trên đường Nguyễn Huỳnh Đức, phường 2 và phường 8, Tp. Mỹ Tho. Khu thương mại cổ này được hình thành từ năm 1679 và đến năm 1791 được xây dựng lại.

Mỹ Tho đại phố do chính người Việt và người Minh (Trung Quốc) lập nên và là một trong ba trung tâm thương mại lớn nhất Nam bộ lúc đó: Mỹ Tho đại phố, Cù Lao Phố (Biên Hòa) và Hà Tiên.

DANH THẮNG

Cồn Thới Sơn

Cù lao Thới Sơn – một điểm du lịch của Công ty Du lịch Tiền Giang, nằm đối diện với thành phố Mỹ Tho, một hòn đảo giữa sông Tiền với những vườn cây trái xum xuê trĩu quả, một đặc trưng của văn hóa miệt vườn.

Trong 45 phút trên thuyền, du khách se được ngắm cảnh sông nước mênh mông, lộng gió, sau đó thuyền cập bến Thới Sơn, du khách sẽ đến nhà nghỉ của công ty, tham quan những vườn cây trái như: vườn nhãn, sa-bô-chê, mận … xanh mát. Du khách sẽ được làm quen với những chủ vườn vui vẻ, chân thật, mến khách và được thường thức hương vị thơm ngon của các loại cây trái này.

Sẽ thú vị biết bao khi được dạo chơi và nghỉ ngơi trong những khu vườn nổi tiếng của cây trái Nam bộ.

Trại nuôi rắn Đồng Tâm

Là một trung tâm nuôi rắn lấy nọc xuất khẩu, kết hợp trồng cây dược liệu và nghiên cứu điều trị rắn cắn cho nhân dân đồng bằng sông Cửu Long. Từ Mỹ Tho, du khách đi 9 km là đến trại. Đến đây, du khách sẽ được xem khu nuôi rắn công nghiệp với hàng chục loại trăn, rắn khác nhau, dược xem cảnh cho rắn ăn, chơi với trăn và nhiều hoạt động khác. Trong trại còn nuôi cá sấu và nhiều loại chim thú khác.

Đồng Tháp Mười

Từ thành phố Mỹ Tho, đi ô tô khoảng 20 km, quý khách sẽ đến nông trường khóm (dứa) Tân Lập, nằm trên vùng Đồng Tháp Mười. Đến đây du khách sẽ được thấy thành quả lao động của người nông dân biến vùng đất chua phèn thành nông trường khóm (dứa) hàng trăm ha.

Tại đây du khách sẽ được tận hưởng hương vị đậm đà của sản vật Đồng Tháp Mười đã từng có mặt trên bàn ăn châu âu, thấy cảnh hoang dã của những cánh rừng Đồng Tháp Mười, địa danh đã đi vào lịch sử Việt Nam.

Chợ nổi Cái Bè và Cù lao Tân Phong

Nằm ở đoạn sông Tiền Giang giáp ranh giữa ba tỉnh Tiền Giang, Vĩnh Long và Bến Tre. Hàng ngày có khoảng từ 400 đến 500 thuyền cỡ lớn đầy ắp các loại trái cây neo dọc hai bên sông để chờ thương lái đến cất hàng. Hàng hóa cần bán được treo vào một cây cao trên mui thuyền để quảng cáo với khách hàng từ xa. Trên mặt sông hàng trăm thuyền nhỏ chợt đến, chợt đi như mắc cửi, tạo nên cảnh sinh hoạt trên mặt sông luôn luôn sinh động. Phía hữu ngạn chợ nổi là cù lao Tân Phong, nơi nổi tiếng có những vườn chôm chôm quả to và ngọt.

VĨNH LONG

Diện tích: 1.475 km²

Dân số: 1.023.400 người

Trích lỵ: Thị xã Vĩnh Long

Các huyện: Long Hồ, Măng Thít, Bình Minh, Tam Bình, Trà Ôn, Vũng Liêm

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Gia Rai

Thị xã Vĩnh Long cách thành phố Hồ Chí Minh 136 km về phía tây nam. Tỉnh Vĩnh Long là trung tâm và là hình ảnh thu nhỏ của đồng bằng sông Cửu Long bởi sự đa dạng và trù phú của vùng đất giữa hai dòng sông lớn Tiền Giang và Hậu Giang. Phía bắc tỉnh Vĩnh Long giáp Tiền Giang, tây bắc giáp Đồng Tháp, đông giáp Bến Tre, đông nam giáp Trà Vinh, phía nam giáp Cần Thơ.

Địa hình Vĩnh Long tương đối bằng phẳng, sông rạch chằng chịt, giao thông thuận tiện. Trên địa bàn tỉnh có quốc lộ 1 và quốc lộ 53 đi ngang qua, đây là cầu nối giao thông quan trọng giữa Tp. Hồ Chí Minh và Cần Thơ.

Vĩnh Long có khí hậu nhiệt đới 2 mùa. Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10. Nhiệt độ trung bình năm là 27°C, lượng mưa trung bình năm từ 1.300-1.500 mm.

Là tỉnh ở giữa đồng bằng sông Cửu Long, Vĩnh Long có đất đai màu mỡ do được sông Tiền và sông Hậu bồi đắp phù sa hàng năm. Trồng trọg là một thế mạnh của tỉnh. Bên cạnh cây lúa (90% diện tích đất trồng lúa), hàng năm người dân Vĩnh Long còn thu hoạch hàng năm ngàn tấn trái cây như cam, nhãn, quít, bưởi, dừa …và chăn nuôi gia súc, gia cầm.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Là một tỉnh đông dân ở đồng bằng sông Cửu Long, Vĩnh Long được khai phá từ năm 1732, khi bắt đầu dựng dinh Long Hồ. Đến năm 1813 được đổi là Vinh Trấn. Năm 1832, tỉnh Vĩnh Long được thành lập, Vĩnh Long có 3 dân tộc chính: người Việt (Kinh) chiếm 97%, người Khmer chiếm gần 2% dân số, còn lại là người Hoa và một số ít người thuộc các dân tộc khác.Người Khmer trong tỉnh tuy chiếm tỉ lệ ít,nhưng nơi đây vẫn mang đậm nét truyền thống văn hóa lễ hội của người Khmer.

Vĩnh Long là vùng đất của những dòng sông, một thế giới nước, dấu ấn của những câu chuyện truyền thuyết về thần rắn Ngôn của vương quốc Phù Nam vào thế kỷ thứ nhất. Chính những dòng sông, những khu vườn cây trái bốn mùa, không khí trong lành mát mẻ hàng năm đã thu hút số đông du khách về với miệt vườn, với thiên nhiên bao la, lắng nghe rì rào tiếng lá, lảnh lót, ríu rít tiếng chim cùng với hương nồng của đất trời để hòa nhập với thiên nhiên tươi đẹp và thưởng thức các loại hinh văn hóa truyền thống, đặc biệt là các lễ hội của người Khmer.

Cũng giống như đồng bào Khmer ở các tỉnh khác, hàng năm, người Khmer ở tỉnh Vĩnh Long có nhiều lễ hội:

Lễ vào năm mới (Chuối Chnam Thmay) – tức là Tết của người Khmer(15/4 dương lịch), Lễ cúng ông bà (lễ Đôn Ta), từ 29/8 đến ngày 1/9 âm lịch, Lễ cúng trăng (lễ hội Ok Om Bon và đua ghe gho vào ngày 15/10 âm lịch, lễ Dâng bông, lễ Dâng phước (xem phần lễ hội ở tỉnh Sóc Trăng và Trà Vinh).

DI TÍCH – DANH THẮNG

Văn Thánh Miếu (Vĩnh Long)

Khu di tích nằm ở Phường 4 thị xã Vĩnh Long, cạnh sông Tiền Giang. Đây cũng là văn miếu duy nhất ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long.Công trình được xây dựng từ năm 1864. Nơi đây thờ Khổng Tử trong ngôi nhà cổ kính ba gian hai trái, chứng tỏ sự phát triển và ảnh hưởng sâu sắc của nho giáo đến cư dân các tỉnh Nam Bộ.

Bên cạnh Văn Miếu là Văn Xương thờ các thần văn học và danh sỹ như Võ Trường Toàn, Phan Thanh Giản …những người có công đối với nền văn học nước nhà.

Tại đây có những bi ký ghi lại quá trình xây dựng và phát triển quần thể di tích.

Lễ hội truyền thống diễn ra vào hai ngày xuân đinh khoảng tháng 2 âm lịch và thu đinh khoảng tháng 8 âm lịch.

Văn Miếu là điểm son của đất Vĩnh Long – xứ sở địa linh nhân kiệt.

Đình Long Thanh

Đình Long Thanh thuộc phường 5 thị x ã Vĩnh Long, cách trung tâm thị xã 3 km. Đình được xây cất năm 1720, nội điện trang trí khánh thờ, hoành phi, bao lam chạm trổ rất công phu theo nghệ thuật truyền thống sơn son thiếp vàng. Đình được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 1993.

Chùa Phước Hậu

Chùa được xây dựng vào nửa cuối thế kỷ 18 trên một khu đất rộng rãi và yên tĩnh, tại ấp Đông Phú, xã Ngãi Tứ, huyện Tam Bình. Thiền sư Hoàng Chỉnh ở Quãng Ngãi vào tu đã trùng tu vào chùa vào các năm 1895 và 1910.

Chùa Phước Hậu tiếp tục được trùng tu và mở rộng dưới thời Hòa thượng Khành Anh từ năm 1939 và Hòa thượng Thiện Hoa từ năm 1961 đến 1972.

Ngoài các pho tượng Phật và tượng thập bát La Hán, chùa còn có khu tháp đẹp, đó là tháp Thiên Nga (dựng năm 1972) và tháp Đa Bảo (dựng năm 1966).

Chùa Tiên Châu (Chùa Tô Châu)

Toạ lạc tại xã An Bình thuộc cù lao An Bình, đối diện với thị xã Vĩnh Long, bên kia bờ sông Cổ Chiên. Chùa Tiên Châu do Hòa thượng Đức Hội lập vào khoảng thế kỷ 19 trong một khu đất rộng, thoáng mát. Chùa còn có tên là chùa Di-Đà.

Kiến trúc mặt tiền và cổng chùa hiện nay được xây dựng từ năm 1961-1963.

Chùa Saghamangala (chùa Hạnh Phúc Tăng hay chùa Vũng Liêm)

Chùa toạ lạc tại xã Trung Thành, huyện Vũng Liêm. Đây là chùa Khmer Nam Bộ được xây dựng từ lâu. Một số tài liệu cho biết chùa dựng vào năm 1939. Ngôi chính điện hiện nay được xây vào năm 1964, tam quan xây năm 1974, đặc biệt trên hai cột của cổng tam quan có đắp nổi hai tượng Krud đỡ mái tam quan rất độc đáo.

Chùa Kỳ Sơn

Chùa được xây dựng cách đây gần 200 năm (khoảng năm 1812) tại ấp Kỳ Sơn, huyện Tam Bình, nơi đây lúc đầu là một khu rừng hoang vu, đầm lầy có nhiều sen mọc. Ban đầu, chùa chỉ bằng tre lá đơn sơ, sau đó chùa bị hoả hoạn. Đến năm 1884 các nhà sư và bà con trong vùng đã quyên góp xây dựng lại chùa bằng gỗ. Chùa có kiến trúc theo kiểu chùa Khmer, các mái chùa làm theo lối so le, ở giữa ba mái xuôi một mái ngang là hình tháp cao 2 m, chóp tháp 5 tầng, xung quanh tượng nữ thần Kâyno đỡ tháp. Có nhiều đầu thần xà hình rẻ quạt che đức Phật ngồi thiền.

Gian chính điện có 2 tầng, tầng trệt thờ tượng Phật Thích Ca (cao 11 m) và 11 tượng Thích Ca lớn nhỏ ở các tư thế thiền định khác nhau. Tầng hai có tượng Thích Ca cao 3 m có từ thế kỷ 19, ba tượng Phật cứu độ chúng sinh. Tất cả các cột ngoài đều tạc tượng chim thần Mahaknốt và tượng thần cánh dơi Kâyno đỡ mái.

Hàng năm, có nhiều lễ hội truyền thống tín ngưỡng của đồng bào Khmer được tổ chức tại đây.

Tịnh xá Ngọc Viên

Tịnh xá toạ lạc ở số 14/20/02 đường Xóm Chái, phường 2, thị xã Vĩnh Long. Tịnh xá được xây vào năm 1948, là một trong những dấu tích đầu tiên khai mở giáo pháp của hệ phái Phật giáo Khất sĩ Việt Nam. Hệ phái này hiện có 250 ngôi tịnh xá từ Quảng Trị đến Cà Mau. Trong chùa có điện Phật, bàn thờ tổ sư và nhà thờ Tổ Minh Đăng Quang.

Chùa Pháp Hải

Chùa do sư Pháp Hải xây dựng năm 1962 tại số 195 đường Trần Phú, phường 4, thị xã Vĩnh Long. Năm 1980 chùa được trùng tu. Trước đây chùa là trụ sở của hội Phật học Nam Việt, tỉnh Vĩnh Long. Trước chùa có dựng tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.

Chùa Giác Thiên

Chùa được xây vào năm 1906 tại số 70 đường Trần Phú, thị xã Vĩnh Long. Từ đó đến nay, chùa đã được sửa chữa nhiều lần.

Hiện nay, chùa là nơi đặt trụ sở văn phòng của Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Vĩn Long.

Cù lao An Bình và Bình Hòa Phước

Là cù lao nổi giữa sông Tiền, đối diện với thị xã Vĩnh Long, nơi tập trung nhiều điểm du lịch. Cù lao rộng khoảng 60 km², gồm bốn xã: An Bình, Bình Hòa Phước, Hòa Ninh và Đồng Phú. Đất đai màu mỡ và trù phú, nước ngọt quanh năm, dân cư trồng nhiều cây ăn trái như: chôm chôm, xoài, nhãn, sầu riêng, sapôchê … Các điểm du lịch trên cù lao này là:

Vườn cảnh Bonsai của ông Sáu Giáo tại ấp Bình Thuận xã Hòa Ninh với hàng trăm các loại cây cảnh: mai vàng, mai chiếu thủy, lài …xung quanh nhà là vườn nhãn và ao nuôi cá tai tượng, loại cá thịt ngon.

Nhà sàn ông Mười Đầy: nhà sàn cất bằng gỗ trên rạch Ninh hóa, phía sau nhà là vườn nhãn, bưởi, sapôchê. Nhà được chọn là nơi phục vụ khách du lịch ăn trưa và nghỉ đêm trong chương trình “Đi trong màu xanh đồng bằng sông Cửu Long” của công ty du lịch Cửu Long.

Ngôi nhà xưa Ông Hai Hoàng được xây cất theo kiến trúc Pháp có sân rộng và phía sau là vườn chôm chôm và nhãn. Đây là nơi ăn trưa và nghỉ đêm dành cho khách du lịch.

Các vườn trái cây đặc sản khác Vườn chôm chôm ông Chín Hoán, vườn chôm chôm ông Chín Cần, vườn nhãn tiêu ông Tám Hổ, và vô số các vườn trái cây khác.

Vườn bưởi trên cù lao Mỹ Hòa huyện Bình Minh, cách Vĩnh Long 30 km, chuyên trồng bưởi năm roi, loại bưởi ngon nổi tiếng của vủng đồng bằng sông Cửu Long.

Khu du lịch Trường An

Trường An có diện tích rộng 16 ha nằm sát bên sông Tiền, cách thị xã Vĩnh Long 4 km. Là khu du lịch của tỉnh Vĩnh Long, Trường An có phong cảnh thiên nhiên hữu tình, cây trái xanh mát quanh năm, không khí trong lành. Tại đây đã có những biệt thự có kiến trúc thanh lịch, nhà nghỉ, nhà hàng phục vụ các món ăn miền Tây Nam Bộ.

Cầu Mỹ Thuận

Đây là cây cầu dây văng lớn nhất Việt Nam, bắc qua sông Tiền, nối hai tỉnh Vĩnh Long và Tiền Giang. Cầu được khởi dựng ngày 06/7/1997, khánh thành ngày 21/5/2000. Quá trình thi công cầu đã sử dụng 50.000 m³ bê tông: 10.000 tấn sắt thép; 16.000 m dây văng; 32 cọc nhồi đường kính 2,5 m, sâu 90 m dưới hai trụ chính và hai trụ đầu cầu dẫn. Hai trụ treo cáp hình chữ H, cao 123,5 m.

tổng chiều dài của cầu 1535 m, hai cầu dẫn mỗi bên 11 nhịp, mỗi nhịp 40 m. Chiều dài phần cầu chính là 650 m, chia thành 3 nhịp, hai nhịp bên mỗi nhịp dài 1 km, nhịp giữa dài 350 m. Độ cao thông thuyền là 37,5 m. Mặt cầu rộng 23,6 m chia thành 4 làn xe cơ giới ở giữa và hai làn cho người đi bộ và xe thô sơ hai bên.

Cầu Mỹ Thuận là công trình hợp tác giữa các chuyên gia, kỹ sư và công nhân của hai nước Australia và Việt Nam, một công trình giao thông có kiểu dáng kiến trúc duyên dáng trên quốc lộ 1A, thu hút khách du lịch.

BẾN TRE

Diện tích: 2.287 km²

Dân số (2001): 1.308.200 người

Tỉnh lỵ: thị xã Bến Tre

Các huyện: Châu Thành, Chợ Lách, Mỏ Cày, Giồng Trôm, Bình Đại, Ba Tri và Thạnh Phú.

Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Tày

Bến Tre là một tỉnh đồng bằng cuối nguồn sông Cửu Long, tiếp giáp với biển Đông, có bờ biển dài 60 km. Phía bắc giáp Tiền Giang, phía tây và tây nam giáp Vĩnh Long, phía nam giáp Trà Vinh. Thị xã Bến Tre cách Tp. Hồ Chí Minh 85 km.

Địa hình ở đây bằng phẳng, rải rác có những cồn cát xen kẽ với ruộng vườn, không có rừng cây lớn, bốn bề sông nước bao bọc rất thuận tiện cho giao thông vận tải cũng như thủy lợi.

Bến Tre có khí hậu nhiệt đới gió mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, các tháng còn lại là mùa khô. Nhiệt độ trung bình năm từ 26-27°C.

Lượng mưa trung bình năm từ 1.250-1500 mm.

Bến Tre hình thành bởi 3 cù lao lớn: cù lao Bảo, cù lao Minh và cù lao An hóa do 4 con sông lớn là Tiền Giang, Ba Lại, Hàm Luông. Cổ Chiên chi cắt. Là tỉnh có nhiều sông, rạch, Bến Tre có điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch xanh, bởi ở đó còn giữ được nét nguyên sơ của miệt vườn, giữ được môi trường sinh thái trong lành trong màu xanh của những vườn dừa, vườn cây trái rộng lớn.

Bến Tre là vựa lúc lớn của đồng bằng sông Cửu Long với nhiều sản vật và hoa quả: lúa, ngô, khoai, dứa, chôm chôm, mãng cầu, vú sữa, sầu riêng. Bến Tre giàu thủy sản với các loại: cá thiều, cá mối, cá cơm. Cây công nghiệp có dừa, thuốc lá, mía, bông. Đặc biệt Bến Tre là xứ sở của dừa (gần 40.000 ha trồng dừa), nổi tiếng với đặc sản kẹo dừa Bến Tre, bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc. Làng nghề Cái Mơn hàng năm cung ứng cho thị trường hàng triệu giống cây ăn quả và cây cảnh nổi tiếng khắp nơi.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Mang những nét đặt thù của miệt vườn Nam Bộ, gắn bó với sông nước, người dân Bến Tre sống hiền hòa và giản dị với ruộng đồng, cây trái. Bến Tre cũng là vùng đất mang bản sắc văn hóa rất đặc trưng vùng đồng bằng sông Cửu Long, đó là những lời ca, điệu hò lý Nam bộ, các bản nhạc dân dã và ca nhạc cải lương được truyền bá rộng rải trong dân chúng.

Bến Tre còn là nơi sinh sống và an nghỉ của nhiều danh nhân văn hóa như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Thanh Giản, Võ Trường Toản. Là quê hương của phong trào Đồng Khởi (huyện Mỏ Cày), Bến Tre còn có trung tâm du lịch Cồn Phụng, nơi đã từng là thánh địa của đạo Dừa với kiến trúc đạo Dừa độc đáo. Du khách đến Bến Tre sẽ đi thăm các điểm du lịch xanh như cồn Tiên, cồn ốc (Giồng Trôm và thưởng thức ca nhạc tài tử Nam bộ của ban nhạc địa phương).

Hội đền Phú Lễ

Đình Phú Lễ ở cấp Phú Khuông, xã Phú Lễ, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre, thờ Thành hoàng Bổn Cảnh. Hàng năm lễ hội diễn ra hai lần: lễ Kỳ Yên vào ngày 18-19 tháng 3 âm lịch để cầu cho mưa thuận, gió hòa và lễ Cầu Bông vào ngày 9-10 tháng 11 âm lịch cầu cho mùa màng tươi tốt. Lễ hội có rước sắc thần, lễ tế Thành hoàng, người đã có công khai khẩn giúp dân trồng trọt. Đêm có hát bội và ca nhạc tài tử.

Hội tế thần Cá Ông (Ba Tri)

Hàng năm vào ngày 16/6 âm lịch tại các đình, đền hay miếu của các xã thuộc huyện Bình Đại, huyện Ba Tri, mở hội tế thần Cá ông. Hội Cá ông là lễ hội phổ biên của các làng ven biển của nước ta. Trong ngày hội tất cả các tàu, thuyền đánh cá đều về tập trung neo đậu để tế lễ, vui chơi và ăn uống.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hội Tôn

Chùa được Thiền sư Long Thiền dựng vào thế kỷ 18 tại ấp 8, xã Quới Sơn, huyện Châu Thành. Ở điện Phật có tượng Thập Điện Minh Vương bằng đồng cao 0,70 m được đúc tại Huế thế kỷ 19.

Chùa đã được trùng tu vào các nă: 1805, 1884, 1947 và 1992. Năm 1805 tôn tạo tượng Phật, pháp khí và đúc đại hồng chung (chuông lớn).

Chùa Tuyên Linh

Toạ lạc ở ấp Tân Quới Đông B, xã Minh Đức, huyện Mỏ Cày, chùa được dựng vào năm 1861 và có tên là chùa Tiên Linh. Năm 1907, Hòa thượng Khánh Hòa vê trù trì đã tu sửa lớn và năm 1924 đổi tên là chùa Tuyên Linh. Đến năm 1941, hòa thượng tổ chức trùng tu và mở rộng chùa. Năm 1983 chùa lại được trùng tu.

Từ năm 1920, Hòa thượng chùa Tuyên Linh là một trong những vị chủ xướng “phong trào chấn hưng Phật giáo” lập ra trường Phật học để đào tạo tăng ni tại đây. Chùa có pho tượng Hộ pháp bằng đồng cao 0,70 m, ngoài vườn chùa có tháp tổ.

Chùa Viên Minh

Toạ lạc ở 156, đường Nguyễn Đình Chiểu, thị xã Bến Tre. Chùa được dựng từ lâu. Kiến trúc chùa hiện nay được xây dựng từ năm 1951 đến 1959. Chùa hiện đặt văn phòng Ban trị sự Phật giáo tỉnh Bến Tre. Trước khuôn viên chùa có tượng Bồ Tát Quan Thế Âm.

Làng du kích Đồng Khởi

Thuộc xã Định Thuỷ, huyện Mỏ Cày, cách thị xã Bến Tre 15 km, là nơi nổi dậy đầu tiên của phong trào Đồng Khởi năm 1960. Ở đây có nhà triển lãm tất cả các loại vũ khí thô sơ tự tạo trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Bến Tre đang xây dựng khu di tích Đồng Khởi để tái tạo lại hình ảnh của một làng đã từng là cái nôi cách mạng của miền Nam.

Mộ Nguyễn Đình Chiểu

Thuộc xã An Đức, thị trấn huyện Ba Tri Nguyễn Đình Chiểu là nhà thơ yêu nước nổi tiếng của miền Nam và cả nước ông sinh ra tại Gia Định (nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh). Năm 1861, Cần Giuộc thất thủ ông về Ba Tri (Bến Tre) ở ẩn và mất tại đó. Hàng năm, vào ngày mồng 1 tháng 7 (ngày sinh), nhân dân Ba Tri và Bến Tre thay mặt đồng bào cả nước tổ chức lễ dâng hoa tưởng niệm nhà thơ một cách trọng thể.

Mộ Võ Trường Toản

Thuộc xã Bảo Thanh, huyện Ba Tri, Võ Trường Toản là nhà nho lớn ở thế kỷ 18, có kiến trúc uyên bác, chí khí thanh cao, có công đào tạo được nhiều danh sĩ cho các tỉnh Nam Bộ.

Mộ Phan Thanh Giản

Ở gần mộ Võ Trường Toản, được xây dựng bằng đá ong trên mộ là tấm bia ghi bằng chữ Hán.

Cồn Phụng (Cồn Đạo Dừa)

Thuộc xã Tân Thạch, huyện Châu Thành, ở ngay cửa ngõ của tỉnh, cách trung tâm thị xã 12 km (đường bộ) và 25 km (đường sông), cạnh tuyến phà Rạch Miễu của quốc lộ 60 từ Mỹ Tho đến Bến Tre. Khu du lịch Cồn Phụng nằm trên một cù lao nổi giữa sông Tiền có diện tích rộng 28 ha. Tới đây du khách sẽ thăm các công trình kiến trúc độc đáo của nơi đã từng là thánh địa của đạo Dừa. Với một số di tích còn lại như: sân rồng, tháp …Trên Cồn Hến còn có làng thủ công mỹ nghệ những đồ gia dụng bằng vật liệu từ cây dừa và những gia đình nuôi ong lấy mật từ hoa nhãn, sản phẩm được bán tại chỗ cho khách.

Cồn Qui

Một cồn đất rộng 65 ha nằm trên sông Tiền Giang giữa 2 xã Tân Thạch và Thới Sơn thuộc huyện Châu Thành, cách trung tâm thị xã 22 km đường sông

Trên Cồn Qui là các khu vườn trồng cây ăn quả như: sapô, nhãn, bưởi …Dạo chơi sông Tiền, du khách thường ghé vào Cồn Qui để thưởng thức trái cây thơm ngon và các loại tôm cá.

Cồn Ốc (cồn Hưng Phong)

Thuộc xã Hưng Phong, huyện Giồng Trôm, cồn dài 8,3 km, rộng hơn 1 km, cách Bến Tre khoảng hơn 10 km. Trên Cồn có nhiều vườn dừa và vườn cây ăn quả. Cũng giống như ở các cù lao An Bình (Vĩng Long), Cồn Thới Sơn (Tiền Giang), cồn Ốc phối hợp với các điểm du lịch khác tạo thành một chương trình du lịch đa dạng đưa du khách đến tham quan và tìm hiểu cuộc sống của dân miệt vườn.

Cồn Tiên

Cồn Tiên ở trên sông Tiền, ngang với làng Cái Mơn, có diện tích 7 ha, thuộc xã Tiên Long, huyện Châu Thành, cách trung tâm thị xã 23 km (đường bộ) hoặc 15 km (đường sông). Cồn Tiên là một bãi cát đẹp, hàng năm vào ngày 5 tháng 5 âm lịch có đến hàng vạn người đến tắm và vui chơi. Khu này dự kiến sẽ liên doanh xây dựng thành làng du lịch trong tương lai.

Sân chim Vàm Hồ

Sân chim Vàm Hồ là một điểm du lịch sinh thái hấp dẫn thuộc địa phận hai xã Mỹ Hòa và Tân Xuân, huyện Ba Tri, ven sông Ba Lai. Từ thị xã Bến Tre đến sân chim Vàm Hồ khoảng 52 km. Có thể đi theo đường bộ hoặc đường sông về phía sông Ba Lai để đến sân chim Vàm Hồ, nơi trú ngụ của gần 500.000 con cò và vạc cùng các loài chim khác như cồng cộc. le le. Vàm Hồ rộng hơn 40 ha, trong đó có 15 ha rừng chàm là nguyên sinh. Người dân Ba Tri trồng được trên 7 ha cạnh rừng chà là, đồng thời dẫn nước từ sông Ba Lai vào, chia sân chim là 5 khu và đắp đê phòng hộ xung quanh sân đề phòng nạn cháy rừng để bảo vệ chim. Trên đường vào sân chim, dọc hai bên bờ sông Ba Lai là một thảm thực vật phong phú gồm các loại cây ổi, so đũa, đậu ván, mãng cầu xiêm, dừa nước v.v Vào trong sân chim, các loại cây chiếm ưu thế là: đước đôi, bụp tra, chà là, ô rô, rau muống biển v.v …Tuy sân chim có hai loài cây chính là chà là và đước, nhưng chim chỉ làm tổ trên cây chà là có gai, còn đước là nơi chúng nghỉ chân sau khi tắm mình trong lòng kênh.

Du khách đến sân chim vào khoảng 4 giờ chiều hàng ngày sẽ được chứng kiến một cảnh “giao ca” thú vị, đó là lúc đàn cò hàng ngàn con đi ăn về đậu trắng các ngọn cây, đàn vạc cất tiếng kêu rủ nhau vỗ cánh bay đi kiếm ăn đêm. Ngoài cò trắng, vạc, sân chim còn có loại cò ngà, cò ruồi, vòng vọc, diệc xám, quắm trắng và các loài thú hoang dại như dơi, chồn, rắn, trăn v.v …Du khách sẽ thấy thú vị như đang sống trong thế giới của âm thanh của các loài chim với vô vàn âm sắc.

Vườn cây ăn trái Cái Mơn (Chợ Lách)

Nằm bên bờ sông Tiền thuộc xã Tiên Thuỷ, huyện Châu Thành, là quê hương của Trương Vĩnh Ký. Có thể nói đây là cái nôi của cây ăn trái vùng Nam Bộ. Đến đây mùa nào cũng có các loại cây để ăn. Làng nghề Cái Mơn hàng năm còn cung ứng cho thị trường nhiều triệu cây giống các loại như sầu riêng, măng cụt, xoài cát, nhãn tiêu, bòn bon và các loại cây có múi.

Cái Mơn cũng là nơi có nhiều nghệ nhân, nhân giống chiết cành tạo nên các loại cây cảnh và bonsai hình con hươu, nai, rồng, phượng …rất đẹp mắt. Sản phẩm được bán nhiều ở Thủ Đức, Biên Hòa … và xuất sang các nước khu vực Đông Nam Á.

KIÊN GIANG

Diện tích: 6.269 km²

Dân số (2001): 1.542.800 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Rạch Giá

Các huyện, thị: Thị xã Hà Tiên, huyện: Kiên Lương, Hòn Đất, Tân Hiệp, Châu Thành, Giồng Riềng, Gò Quao, An Biên, An Minh, Vĩnh Thuận; 2 huyện đảo: Phú Quốc và Kiên Hải.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Chăm.

Kiên Giang là một dải đất nằm ở phía tây nam của tổ quốc, cách Tp. Hồ Chí Minh 250 km. Phía đông và đông nam của tỉnh Kiên Giang giáp với các tỉnh An Giang và Cần Thơ, phía nam giáp Cà Mau, phía bắc giáp Campuchia với đường biên giới dài 54 km, ngoài ra còn có hơn 100 hòn đảo lớn nhỏ ngoài vịnh.

Là một tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, Kiên Giang có những cánh đồng lúa phì nhiêu, có rừng vàng, biển bạc, có hải đảo và đồi núi với nguồn tài nguyên phong phú và đa dạng về nông sản, hải sản, khoáng sản và du lịch. Nằm ven vịnh Thái Lan, Kiên Giang lưu thông với quốc tế bằng đường biển rất thuận lợi. Tỉnh hiện có ba sân Rạch Giá, Phú Quốc và Hà Tiên.

Kiên Giang có khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 27-27,5°C; quanh năm không quá nóng và quá lạnh; khí hậu 2 mùa rõ rệt, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10. Lượng mưa trung bình năm 2.016 mm. Ở đây không chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão, ánh nắng và nhiệt lượng dồi dào thuận lợi cho cây trồng và vật nuôi phát triển.

Nghề chính của tỉnh là nghề nông, nhưng nghề cá cũng rất phát triển. Biển Kiên Giang có những bãi tôm và luồng cá rất lớn. Nhiều loại cá ngon: thu, chim, nhám, bạc má, chép, he, cá thiều. Kiên Giang còn nổi tiếng về nghề làm nước mắm.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Kiên Giang là tỉnh có đông người Việt (chiếm 85%), người Khmer (chiếm 12%), người Hoa (3%) sinh sống. Các nhà khảo cổ học đã phát hiện hàng loạt di chỉ vùng Ba Thê lan rộng khắp tỉnh Kiên Giang. Ở đây đã có một nền văn hóa cổ thuộc văn hóa Óc Eo (Óc Eo một thời là trung tâm giao dịch với bên ngoài của Vương quốc Phù Nam, trước và sau Công nguyên) với nhiều khu mộ táng cổ, đặc biệt mộ Yoni bằng đá có bề mặt 1,19 m² và một Linga bằng đá cao 1,1 m, đường kính 0,5 m cùng nhiều tượng Phật quí.

Kiên Giang có nhiều địa danh nổi tiếng đi vào lịch sử là rừng U Minh, Hòn Đất, Hà Tiên, Phú Quốc … Thiên nhiên đã ưu đãi dành cho Kiên Giang nhiều danh lam thắng cảnh như “Non nước Hà Tiên”, “Biển trời Phú Quốc”. Địa danh Hà Tiên (cách Rạch Giá 90 km về hướng tây bắc) được đánh giá là nơi có nhiều cảnh đẹp (chỉ sau Hạ Long) với nhiều núi non hang động, chùa chiền, lăng mộ và nhiều hòn đảo gần xa. Hà Tiên còn là nơi ra đời của hội Tao Đàn Chiêu Anh Các, một thi văn đàn thuộc vào bậc sớm nhất ở Nam Việt Nam do Mạc Thiên Tích khởi đầu. Đồng thời Hà Tiên cũng là nơi sinh trưởng của cố thi sĩ Đông Hồ, nhà thơ, nhà văn hóa của Việt Nam.

Ở Kiên Giang có nhiều lễ hội văn hóa, đặc biệt của người Khmer. Hàng năm họ tổ chức các lễ hội theo phong tục tập quán của người Khmer và cũng giống như đồng báo Khmer ở các tỉnh Nam Bộ. Ngoài ra còn có các lễ hội khác như:

Lễ hội tưởng niệm Nguyễn Trung Trực

Lễ hội được tổ chức tại đền thờ Nguyễn Trung Trực số 14 Nguyễn Công Trú – phường Vĩnh Thanh, thị xã Rạch Giá vào các ngày 27, 28, 29 tháng 8 âm lịch hàng năm, tưởng nhớ người anh hùng Nguyễn Trung Trực có công chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước, với lời nói bất hủ của ông trước lúc hy sinh: “Bao giờ nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây”.

Hàng năm, vào ngày giỗ có hàng vạn khách hàng hương từ các nơi trong tỉnh, ngoài tỉnh về viếng ông và tham dự lễ hội. Vào sáng ngày 28 tháng 8 âm lịch là lễ Cộ hoa (lễ rước kiệu hoa). Đền thờ là nơi ăn nghỉ cho những đoàn khách từ xa đến viếng.

DI TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Mộ và đền thờ Nguyễn Trung Trực

Khu di tích mộ và đền thờ Nguyễn Trung Trực nằm trên địa phận phường Vĩnh Thanh, thị xã Rạch Giá. Là di tích lịch sử được nhân dân Kiên Giang gìn giữ hơn một thế kỷ nay để tưởng nhớ người anh hùng Nguyễn Trung Trực đã lãnh đạo nghĩa quân kháng chiến chống thực dân Pháp vào cuối thế kỷ 19. Mộ và đền thờ ông được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử, văn hóa.

Chùa Tam Bảo (Rạch Giá)

Toạ lạc tại số 6 đường Thích Thiện Ân, phường Vĩnh Lạc, thị xã Rạch Giá. Chùa được dựng vào đầu thế kỷ 19. Lúc đầu được làm bằng gỗ, lợp lá. Năm 1917, Hòa thượng Trí Thiền đã cho xây lại chùa bằng gạch.

Trong chùa còn giữ bức tượng đức Phật A-di-đà tạc bằng đá xanh cao 1,03 m. Tại chùa có Tuệ Tĩnh đường là phòng khám bệnh miễn phí cho đồng bào. Chùa được trùng tu nhiều lần.

Chùa từng là địa điểm hoạt động của các chiến sỹ cách mạng trước năm 1945, thời kỳ tiền khởi nghĩa của cách mạng Việt Nam, là nơi cất giấu tài liệu, vũ khí và đầu mối liên lạc của Đảng trong thời kỳ hoạt động bí mật.

Chùa hiện đặt văn phòng Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Kiên Giang.

Chùa Làng Cát

Thuộc phường Vĩnh Lạc, thị xã Rạch Giá, chùa Làng Cát có lối kiến trúc độc đáo của người Khmer Nam Bộ. Nơi đây đã ghi dấu ấn sự kiện lịch sử chống giặc ngoại xiâm cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 và cuộc biểu tình đấu tranh chống Mỹ – Nguỵ tháng 6/1974 của quân và dân Kiên Giang, đồng thời chùa còn là di tích kiến trúc nghệ thuật cần được giữ gìn.

Nhà thờ, lăng mộ dòng họ Mạc

Tại thị xã Hà Tiên, trên một ngọn đồi cách Hà Tiên 2 km về phía tây, là nơi có nhiều lăng tẩm của dòng họ Mạc Cửu được xây dựng cách đây hơn 300 năm. Hai bên là mộ con cháu như Tổng binh Đại đô đốc Mạc Thiên Tích, Tham tướng Mạc Tử Hoàng, lăng bà Mạc Thiên Tích, Mạc Công Du, Mạc Công Tây.

Dưới chân đồi là nhà thờ dòng họ Mạc luôn mở rộng cửa đón khách đến thăm quan và thắp nén nhang tưởng nhớ đến vị khai trấn Quốc công Mạc Cửu, người có công khai phá rừng đất hoang xưa trở thành thị xã Hà Tiên sầm uất ngày nay.

Nơi đây còn dấu tích của một chiến luỹ là một bờ thành trồng tre gai dài gần 2 km, rộng khoảng 1 km do Mạc Thiên Tích xây dựng để ngăn chặn giặc bên ngoài đến xâm phạm bờ cõi nước ta.

Chùa Phù Dung

Chùa Phù Dung còn gọi là Phù Cừ Am tự, do Tổng trấn Hà Tiên Mạc Thiên Tích (Mạc Thiên Tứ) dựng vào khoảng giữa thế kỷ 18 tại chân núi Bình Sơn, thị xã Hà Tiên cho nàng Ai Cơ Phù Cừ (Nguyễn Thị Xuân), vợ thứ hai của ông. Mạc Thiên Tứ là con của Mạc Cửu và là một danh sĩ thời chúa Nguyễn, được chúa Nguyễn phong là Tông Đức Hầu vì ông là người có công nối nghiệp cha mở mang trấn Hà Tiên. Chùa đã được trùng tu nhiều lần. Chánh điện có nhiều tượng Phật, đặc biệt có tượng Phật Thích Ca bằng đồng đưa từ Trung Quốc về thờ. Phía sau chánh điện có điện thờ Ngọc Hoàng. Trong khuôn viên chùa có khu mộ tháp của bà Nguyễn Thị Xuân và bốn vị sư.

Chùa Tam Bảo

Chùa còn có tên là Sắc Tứ Tam Bảo tự do ông thống binh Mạc Cửu – một tướng người Hoa có công khai phá vùng đất Hà Tiên, dựng vào năm 1730 tại số 328 tổ 3 ấp Ao Sen đường Phương Thành, thị xã Hà Tiên. Ngôi chùa xưa bị phá hỏng hoàn toàn, chùa hiện nay do Hòa thượng Phước Ân cho xây vào năm 1930. Ở điện Phật, có pho tượng đức A Di Đà bằng đồng cao 2,30 m. Bên ngoài có khu mộ của 16 vị sư. Phía trước chùa là tượng Quan Âm Bồ Tát đứng trên đài sen.

Tịnh xá Ngọc Sơn

Tịnh xá toạ lạc ở số 71B đường Mạc Cửu, thị xã Rạch Giá.

Tịnh xá được Giáo đoàn 4 Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam cho xây dựng vào năm 1964. Tịnh xá đã được trùng tu trong những năm gần đây.

Nhà tù Hà Tiên

Tại thị xã Hà Tiên, nhà tù có từ thời Pháp thuộc và là di tích tội ác của thực dân Pháp trong thời kỳ đô hộ nước ta, là nơi ra đời và hoạt động của chi bộ Đảng. Chi bộ nhà tù Hà Tiên là niềm tự hào của lịch sử Đảng bộ tỉnh Kiên Giang.

DANH THẮNG

Cảnh đẹp Hà Tiên

Hà Tiên là một thị xã biên giới, cách thị xã Rạch Giá 90 km đường bộ. Thị xã Hà Tiên được hình thành cách đây gần 300 năm mà tên tuổi của nó được gắn liền vơi dòng họ Mạc (Mạc Cửu). Hà Tiên là nơi hội tụ của nhiều danh lam thắng cảnh thiên nhiên hoang sơ đầy quyến rũ.

Nếu đi từ Rạch Giá xuống Hà Tiên, du khách sẽ đi qua hàng chục cảnh đẹp:

Bãi Dương

Bãi Dương dài khoảng 2 km, là bãi tắm tốt nhất của vùng, cách Hà Tiên khoảng 30 km, nằm trong khu thắng cảnh Hòn Chông. Trên bờ là những hàng dương lả lướt rủ bóng mát, dưới biển là bãi cát trắng, sạch với làn nước biển trong xanh, lòng bãi không có đá ngầm. Sau bãi Dương là bãi Dầu, cuối bãi có một mỏm đất nhỏ ra biển, bên trên là một đồi nhỏ thấp trông rất nên thơ, đó là Hòn Trẹm. Từ Hòn Trẹm đi khoảng 1 km đến chùa Hang. Cách chùa Hang vài trăm mét là hòn Phụ Tử, giống hình hai cha con quấn quít bên nhau. Trải qua bao tháng năm sóng biển đã đục sâu vào thân hòn làm thành hai cái chân sóng. Vào lúc thủy triều xuống, mặt nước thấp, du khách sẽ nhìn thấy những đợt sóng trắng liếm vào chân hòn rồi lắng đi trong hang. Lúc ấy dường như hòn Phụ Tử bay lơ lửng trên mặt nước trong xanh.

Chùa Hang

Nằm hẳn trong một hang đá sâu 40 m, cửa chùa quay vào đất liền, trong hang ánh sáng lờ mờ, có thể nhìn thấy những thạch nhũ chảy từ trên trần xuống đóng cứng lại to như cột nhà. Đá vôi tái kết tinh ở đây rỗng nên khi gõ vào thân thạch nhũ thì ngân lên như tiếng chuông chùa (còn gọi là “đá chuông”). Đi luồn qua hang chui ra khỏi cửa sau gặp ngay mặt biển trong xanh, xa xa là hòn Phụ Tử hiện ra trông cảnh biển ở đây giống như một góc của vịnh Hạ Long.

Thạch Động

Là một tảng đá xanh khổng lồ mọc trơ trọi giữa một vùng toàn đất nằm kề quốc lộ 17, cách thị xã Hà Tiên 3 km. Thạch Động còn được gọi là “Thạch Động Thôn Vân” (Động đá nuốt mây) vì động ở độ cao 50 m, lúc sáng tinh mơ những tảng mây trắng xốp nhẹ như bóng là là bay qua đỉnh động rồi bị cản, mây dừng lại rồi từ từ toả quanh cửa động gây ấn tượng như miệng động đang nuốt mây. Hang khá rộng, những giọt nước mưa theo tháng năm xâm thực đá len lách chảy xuống hang hòa tan với chất vôi tạo những thạch nhũ độc đáo.

Cảnh đẹp Đông Hồ

Hồ nằm về phía đông thị xã Hà Tiên dài khoảng 3 km, rộng gần 2 km. Phía hữu ngạn có núi Ngũ Hổ, phía tả ngạn là dãy núi Tô Châu sừng sững, phía đông có sông Giang Thành và phía tây có sông Hà Tiên đoạn dẫn ra biển.

Một hồ nước phẳng lặng giữa bốn bề là sông núi đã tạo ra vẻ đẹp tự nhiên, thơ mộng. Cách thị xã Hà Tiên 4 km là Mũi Nai, ở độ cao 100 m nhô mình ra ngoài biển, hình dạng giống như đầu một con nai đang nghếch mõm. Trên đỉnh núi có hải đăng xây từ cuối thế kỷ 19. Đây là nơi tận cùng của bán đảo Mũi Nai với hai bãi cát đẹp là bãi Nô và bãi Bằng.

Bãi Nô nằm cạnh xóm Chài, nhà cửa đông vui. Bãi Bằng là một bãi cát bằng phẳng. Đây là một bãi tắm tốt, từ đây có thể nhìn thấy đảo Phú Quốc, đảo Hải Tặc …trong những ngày trời trong mây lạnh.

Thắng cảnh Nam Phố cách thị xã Hà Tiên 10 km, một điểm nghỉ mát thuận lợi với 2 bãi cát rất đẹp là bãi Hòn Heo và bãi Ớt. Ở đây cát vàng mịn, mặt nước trong xanh, cảnh vật yên tĩnh, dãy núi Bãi Ớt nhỏ hẳn ra ngoài khơi tạo thành bức bình phong khổng lồ. Vào mùa biển động, cả vùng biển xung quanh nơi nào cũng cuộn sóng, chỉ riêng vùng biển bãi Ớt là sóng yên gió lặng.

Ngoài khơi Kiên Giang còn là vùng biển trù phú với 105 hòn đảo lớn nhỏ nằm rải rác, có những hòn đảo dân cư đông đúc như đảo Hòn Tre (Hòn Rùa), là huyện lỵ Kiên Hải, cách thị xã Rạch Giá 25 km, Ngoài ra còn có hòn Lại Sơn và quần đảo Nam Du (gồm 20 hòn nối tiếp nhau nhô lên mặt biển).

Đảo Phú Quốc

Là đảo lớn nhất Việt Nam, nằm trong vịnh Thái Lan thuộc tỉnh Kiên Giang. Thị trấn Dương Đông, thủ phủ của đảo cách thị xã Rạch Giá 120 km và cách Hà Tiên 45 km. Huyện đảo Phú Quốc bao gồm 22 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó đảo Phú Quốc lớn nhất có diện tích 573 km², dài 50 km, nơi rộng nhất (ở phía bắc đảo) 25 km. Địa hình thiên nhiên thoai thoải chạy từ nam đến bắc với 99 ngọn núi đồi. Dân cư sinh sống trên đảo lên đến trên 45.000 người. Ở đây ngoài đồi núi, còn có đồng bằng, rừng tự nhiên rộng 37.000 ha với nhiều gỗ quí và chim muông.

Phú Quốc được mệnh danh là hòn đảo ngọc bởi sự giàu có của thiên nhiên và tiềm năng du lịch phong phú, một vùng đất lạ với những cánh rừng nguyên sinh (có nhiều loại gỗ quí) tập trung ở khu vực phía đông bắc đảo. Viền quanh đảo có nhiều bãi tắm đẹp như bãi Trường, bãi Kem, ghềnh Dầu, rạch Tràm, rạch Vẹm. Du khách có thể tắm biển, tắm suối, tắm sông rồi leo núi, vào hang, lên rừng nơi có thể quan sát cuộc sống của các loài động vật hoang dã.

Đặc sản nổi tiếng của đảo là nước mắm Phú Quốc, hương vị ngọt thơm được chế biến từ loại cá cơm đặc biệt, có độ đạm cao (40°C), hàng năm sản xuất khoảng 6 triệu lít. Ngoài khơi biển Phú Quốc rất nhiều các loại tôm, cua, cá …Phú Quốc có tới 2.000 tàu đánh cá, sản lượng đánh bắt khoảng 35.000 tấn cá hàng năm.

Phú Quốc có các cảng An Thới, cảng Hòn Thơm, nơi cập bến của tàu bè trong nước và quốc tế để trao đổi hàng hòa. Đảo Phú Quốc là nơi có nhiều di tích lịch sử như khu căn cứ của người anh hùng Nguyễn Trung Trực, những kỷ vật của vua Gia Long trong những năm trôi dạt ra đảo (cuối thế kỷ 18), nhà tù Phú Quốc …

Từ Tp.Hồ Chí Minh đi máy bay hết 40 phút ra đến Phú Quốc, hoặc đi tàu biển từ Hà Tiên ra Phú Quốc hết 8 giờ.

Dương Đông

Là thủ phủ của Phú Quốc, là cảng cá lớn, ở trung tâm phía tây đảo. Ở đây có sân bay Phú Quốc và các khách sạn. Dương Đông có nhiều cảnh đẹp, nhưng nổi tiếng nhất vẫn là Dinh Cậu. Một đền thờ bắt nguồn từ đức tin của người dân đảo Phú Quốc, được xây dựng từ năm 1937 để thờ Cậu, để mong được sự che chở của thần sông cứu giúp các thuyền bè khi gặp sóng to, gió lớn. Dinh Cậy còn giữ những nét kiến trúc cổ. Từ đây có thể ngắm cảnh biển rất thú vị.

Suối Tranh

Bắt nguồn từ dãy đá Hàm Nghinh (ở phía đông bắc đảo Phú Quốc), suối Trang mang theo nhiều dòng suối nhỏ, chảy từ các khe núi, len lỏi qua những bãi cỏ xanh mượt nhập vào dòng chính để thành con suối lớn, dài 16 km. Suối Tranh chảy hiền hòa, bên cạnh những phiến đá nối tiếp nhau chạy dài đến ngút tầm mắt.

Suối Đá Bàn

Nằm lưng chừng đảo, phía nam của trung tâm đảo Phú Quốc, suối Đá Bàn quanh năm nước chảy róc rách, phong cảnh hữu tình, thơ mộng. Suối Đá Bàn có những tảng đá phẳng lì, to lớn, chung quanh là cây cối và nước suối len lỏi ở các khe đá. Suối nước khá sâu, có thể bơi lội, cắm trại, vui chơi, hội hè … giữa thiên nhiên và cây cỏ. Ven suối là những loại sâm, lan rừng rất đẹp.

Bãi Kem

Là bãi tắm đẹp, nổi tiếng cát trắng và mịn như bột nằm phía nam đảo Phú Quốc. Chen lẫn những bãi cát thỉnh thoảng nhô ra biển là những gềnh đá nhấp nhô. Bãi Kem cách Dương Đông 25 km, cách cảng An Thới 5 km. Ven bãi Kem là những cỏ xanh mượt và rừng già nguyên sinh. Du khách tới đây có thể tắm biển, câu cá, bắt ốc và nổi lửa để thưởng thức các đặc sản ấy.

Bãi Trường

Hấp dẫn nhất trong các bãi cát vàng nằm thoai thoải trên bờ biển Phú Quốc là bãi Trường. Gọi là bãi Trường vì bãi chạy dài gần 20 km từ Dinh Cậy đến bãi khoé Tàu Rũ. Dọc theo bãi là nước biển xanh rờn, có nhiều loại rong biển với màu sắc rực rỡ.

Nhà lao Cây Dừa

Nhà lao Cây Dừa ở nam đảo Phú Quốc là một trại giam xây cất từ thời Pháp, trên diện tích rộng hơn 40ha, gồm 4 khu A, B, C, D. Đây là nhà lao lớn nhất và có rất nhiều sự tích hào hùng của các tù nhân khi bị giam cầm tại đây. Thời điểm cao nhất có đến 40.000 tù binh bị giam cầm (từ năm 1967-1972).

Hiện nay, nhà lao Cây Dừa đã được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử và đã được trùng tu.

Quần đảo An Thới

Ở phía nam đảo Phú Quốc là quần đảo An Thới. Quần đảo này có hòn đảo lớn nhỏ nằm dọc theo hướng tây nam. Biển ở đây rất trong và sâu, có nơi sâu gần 30 m. Du khách sẽ thấy nơi đây thích hợp cho các hoạt động du lịch như khám phá thiên nhiên, ngắm cảnh, câu cá, bơi và lặn biển. Một số đảo lớn trong quần đảo An Thới có tên Hòn Dân, Hòn Dừa, Hòn Rọi, Hòn Thơm, Móng Tay, Gầm Ghi, Mây Rút, Chân Quí.

CẦN THƠ

Diện tích: 2.986 km²

Dân số (2001): 1.852.100 người

Tỉnh lỵ: Thành phố Cần Thơ

Các huyện, thị: thị xã Vị Thanh, huyện: Vị Thủy, Thốt Nốt, Ô Môn,

Châu Thành A, Châu Thành, Phụng Hiệp, Long Mỹ.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Chăm

Cần Thơ nằm ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, giữa một mạng lưới sông ngòi kênh rạch. Cần Thơ tiếp giáp với 6 tỉnh: phía bắc giáp An Giang và Đồng Tháp, phía nam giáp Sóc Trăng, Bạc Liêu, phía tây giáp Kiên Giang, phía đông giáp Vĩnh Long.

Cần Thơ có nhiều hệ thống sông ngòi kênh rạch như sông Hậu, sông Cần Thơ, sông Cái Tư, kênh Quản Lộ, kênh Phụng Hiệp, kênh Xã No, sông Cái Sắn … Các tuyến đường lớn chạy qua tỉnh là quốc lộ 1A, quốc lộ 80, quốc lộ 91, Cần Thơ là trung tâm giao thông thủy bộ của cả vùng Nam bộ, nối liền với Cam-pu-chia, có bến cảng khá lớn tiếp nhận tàu 5.000 tấn, có sân bay Trà Nóc nằm bên bờ sông Hậu.

Khí hậu Cần Thơ điều hòa dễ chịu, ít bão. Quanh năm nóng ẩm, không có mùa lạnh. Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 tới tháng 4 năm sau.

Cần Thơ cách Tp. Hồ Chí Minh 169 km, từ xa xưa đã được coi là trung tâm lúa gạo của miền Tây Nam bộ, hiện nay là một trong những tỉnh sản xuất và xuất khẩu gạo chính của cả nước.

Với đất đai phì nhiêu, bên cạnh thế mạnh về cây lúa và cây ăn quả các loại Cần Thơ còn có nguồn thủy sản khá phong phú, chủ yếu tôm cá nước ngọt (hơn 5.000 ha ao đầm nuôi tôm cá nước ngọt) và chăn nuôi: lợn, gà, vịt. Các ngành công nghiệp hiện có chủ yếu là điện năng (nhà máy điện Trà Nóc, 33.000 kw); kỹ thuật điện, điện tử, hóa chất, may, da và chế biến nông sản, thủy sản … là thế mạnh của tỉnh.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Cần Thơ nằm giữa một vùng sông nước, do vậy con sông gắn liền với mọi hoạt động kinh tế, văn hóa của tỉnh. Đây là nơi tổ chức các hoạt động thương mại, văn hóa và du lịch, là nơi vui chơi giải trí của người dân. Nét độc đáo kiến trúc đô thị của Cần Thơ là mạng lười kênh rạch. Kênh rạch cũng chính là “đường phố”, đường phố mang nét đẹp của một Tây Đô. Cần Thơ lại có vẻ đẹp bình dị nên thơ của làng chài, bến nước, nổi tiếng nhất là bến Ninh Kiều được xây bằng đá xanh, dân cư tập trung đông đúc, làng xóm trù phú núp dưới bóng dừa.

Cần Thơ là nơi tập trung nhiều cơ sở đào tạo, nghiên cứu khoa học – công nghệ: trường Đại học Cần Thơ, Viện nghiên cứu lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Đã từ lâu, Cần Thơ là trung tâm kinh tế – văn hóa của miền Tây Nam bộ, nơi đây có nhiều nét đặc sắc của văn hóa đồng bằng Nam bộ, có sự kết hợp hài hòa của truyền thống văn hóa người Việt, Khmer, Hoa, …

Hội đình Bình Thủy

Lễ hội đình Bình Thủy diễn ra ở phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ. Đình thờ Thành hoàng Bổn Cảnh và ông Đinh Công Chánh. Lễ hội diễn ra vào hai kỳ trong năm: Hạ điền (14-15 tháng 12 âm lịch) và Thượng điền (12-14 tháng 4 âm lịch).

Lễ đình Bình Thủy, còn gọi là lễ Thượng điền, mở hội trong ba ngày để thờ cúng Bổn Cảnh Thành hoàng (Thổ thần canh giữ đất). Đây là lễ hội cầu an, có cúng tế, rước thần trên “xe rồng tán phượng”, thỉnh sắc cầu thần bằng bè ghép 3 chiếc thuyền trang trí lộng lẫy và tổ chức hát bộ ba đêm liền.

Vào ngày lễ Hạ Điền, là dịp để các cô gái trổ tài nữ công gia chánh trong cuộc thi làm bánh mứt để tế thần.

Di TÍCH LỊCH SỬ – VĂN HÓA

Chùa Nam Nhã

Chùa toạ lạc ở số 612 đường Cách Mạng Tháng Tám, phường An Thới, thành phố Cần Thơ. Trước là tiệm thuốc bắc Nam Nhã Đường và là nơi liên lạc, hội họp của các phong trào đấu tranh chống Pháp. Chùa do ông Nguyễn Giác Nguyên đứng ra xây dựng năm 1895, theo tông phái Minh Sư nên còn được gọi là chùa Minh Sư. Chùa Nam Nhã là nơi hoạt động của những sĩ phu yêu nước trong tổ chức Việt Nam Quang Phục hội. Năm 1917, chùa được trùng tu. Sân chùa rộng rãi trồng nhiều cây, giữa sân là hòn non bộ cao hơn 2 m.

Trong chính điện có bàn thờ sư cụ Giác Nguyên, Lịch Đại Tổ sư, ban thờ Tam giáo với ba pho tượng bằng đồng là tượng Đức Phật Thích Ca, Đức Khổng Tử và tượng Lão Tử. Hai bên chính điện là hai ngôi nhà 5 gian dành cho phái nam và phái nữ ở. Phía sau là khu vườn mộ, nơi yên nghỉ của những người tham gia phong trào Đông Du và xây dựng chùa. Ngày nay, du khách đến đây không chỉ thưởng thức vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm của chùa, mà đến đây họ còn tìm hiểu những hoạt động sôi nổi của các sĩ phu yêu nước phong trào Đông Du, Đặc ủy Hậu Giang,Xứ ủy Nam Kỳ trong những năm đầu khó khăn gian khổ của cách mạng Việt Nam.

Hội Linh Cổ tự

Chùa Hội Linh toạ lạc tạc số 314/36, đường Cách Mạng Tháng Tám, phường An Thới, Tp. Cần Thơ. Chùa xây cất năm 1907, lúc đầu bằng tre, lá sau đó nhờ bà con quyên góp nên năm 1914 chùa được xây lại bằng gỗ và gạch ngói. Khi mới lập, chùa có tên “Hội Long Tự” có ý nghĩa mong muốn sự thịnh vượng tốt đẹp cho nhân dân quanh vùng. Năm 1914 Hòa thượng Thích Hoàng Đạo trụ trì, chùa đổi tên là “Hội Linh Cổ tự”.

Chùa là một cơ sở nuôi giấu, đùm bọc các chiến sĩ cách mạng trong hai cuộc kháng chiến, góp phần vào chiến thắng của quân dân tỉnh Cần Thơ. Chùa Hội Linh cổ kính còn giữ những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ có giá trị như bức tượng Giám Trai, chuông đồng mõ, bộ binh khí (16 cái) và hàng chục bức tượng bằng gỗ, xi măng, thạch cao và đồng.

Chùa Ông (Quảng Triệu Hội Quán)

Ở vào vị trí trung tâm thành phố, chùa Ông có lối kiến trúc độc đáo được giữ gìn gần như nguyên vẹn từ thuở ban đầu. Chùa được xây dựng năm 1894-1896 trên một khu đất rộng 532 m², đường Hai Bà Trưng gần bến Ninh Kiều. Mái chùa lợp ngói âm dương với các gờ bó mái bằng những hàng ngói ống men xanh thẫm, trên bờ nóc có vô số hình nhân đủ màu bằng gốm sứ, lưỡng long chầu nguyệt, cá hóa long, chim phụng. Ở hai đầu đao là hai tượng người cầm mặt trời, mặt trăng. Trong chùa thờ Quan Công, một vị tướng thời Tam Quốc, tấm gương về lòng trung hiếu tiết nghĩa và các vị Quan âm Nam Hải, Thái Bạch tinh quân Thổ Địa, Đồng Vĩnh …

Chùa Ông là nơi sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa của người Hoa tại Cần Thơ. Chùa được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1993.

Đình Bình Thủy (Long Tuyền cổ miếu)

Đình Binh Thủy, tên cũ là đình Long Tuyền, toạ lạc trên đất phường Bình Thủy nên nhân dân quen gọi là đình Bình Thủy. Từ trung tâm thành phố Cần Thơ du khách đi khoảng 5 km theo đường Nguyễn Trãi qua đường Cách Mạng Tháng Tám và Lê Hồng Phong là tới đình.

Đình được dựng vào thế kỷ 19. Sau khi được vua Tự Đức sắc phong thần là “Bổn Cảnh Thành Hoàng” (9/1/1853), đình được xây lại lần thứ hai: mái lợp ngói, xây thêm một nhà võ ca (nhà hát bội) phía trước. Những người có công với nước cũng được đưa vào thờ như: Đinh Công Chánh, Nguyễn Trung Trực, Bùi Hữu Nghĩa, Võ Huy Tập …

Năm 1910 đình được xây lại mới hoàn toàn. Đình có kiến trúc khác với các đình ngoài Bắc. Nhà trước và nhà sau hình vuông, mỗi chiều có 6 hàng cột, các chân cột đều choài ra làm cho đình thêm vững chắc. Trên nóc đình hai mái nhà trước chồng lên nhau. Chánh điện có ba mái chồng lên nhau theo kiểu kiến trúc “thượng lầu hạ hiên”. Trên nóc được gắn tượng người, kỳ lân, cá hóa rồng. Mặt trước là hàng cột xi măng. Trong tiền đường có bàn thờ Nghi Hạ, Nghi Trung. Nơi nhà vuông nhỏ đặt bàn thờ Hương chức, Tiên giác, phía trong là bàn thờ Hậu hiền. Gian giữa, phía trong thờ Hậu thần, hai bên là hai bàn thờ Hữu ban và Tả ban.

Đình Bình Thủy là một công trình có giá trị về kiến trúc ở miền tây Nam bộ, vùng đất mới khai phá với những mảng chạm, những họa tiết trang trí, khắc gỗ rất tinh tế và sinh động mang nhiều nét kiến trúc dân tôc.

Hàng năm nhân dân địa phương tổ chức các ngày lễ thượng điền, hạ điền tại đình rất đông vui với các trò chơi dân gian như thả vịt, kéo co, nữ công gia chánh … được duy trì cho đến nay và được đông đảo nhân dân tham gia.

Chùa Khánh Quang

Chùa tọa lạc Ở số 97 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, thành phố Cần Thơ. Chùa do hòa thượng Thích Huệ Thành sáng lập vào năm 1969. Chùa là nơi đặt văn phòng Ban trị sự Phật giáo thành phố Cần Thơ.

Khu di tích căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ (Căn cứ Bà Bái)

Căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ còn gọi là căn cứ Bà Bái, nằm ở địa phận ấp Phương Quới, xã Phương Bình, huyện Phụng Hiệp, tỉnh Cần thơ. Toàn bộ khu di tích được xây dựng trên khoảng đất vườn rộng 6 ha, được bao bọc bởi bốn chiến hào: kênh Xáng, Lái Hiếu (phía đông nam), kênh Cả Cường (phía đông bắc), kênh cũ (phía tây bắc) và kênh Bà Bái (phía tây nam). Trong chiến dịch tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975 của toàn miền Nam, các đồng chí trong Ban Chấp hành tỉnh Đảng bộ cũng từ đây đi theo các mũi tiến công về Cần Thơ, Vị Thanh và các trọng điểm khác của ‘Vùng IV chiến thuật”, đánh chiếm sân bay Trà Nóc, dinh tỉnh trưởng Cần Thơ. Vào hồi 11h30 ngày 30/4/1975, tiếng nói đầu tiên của UBND cách mạng được phát lên sóng của đài phát thanh Cần Thơ.

Khu di tích bao gồm: hội trường, nơi diễn ra các cuộc hội nghị quan trọng của tỉnh ủy Cần Thơ, rộng 151 m², được làm từ các vật liệu chính là: tràm, đước, sắn và mù u … Bên trong hội trường là văn phòng làm việc của ban thường vụ và đồng chí Bí thư. Từ năm 1980, nhà này được sử dụng để trưng bày các hiện vật về di tích. Ngoài ra còn hàng chục các lán trại của các cơ quan trực thuộc, nhưng hiện nay không giữ được do vật liệu xây dựng mang tính dã chiến, nhanh bị phá hỏng.

Năm 1986, tỉnh Cần Thơ đã trùng tu khu di tích. Toàn bộ cột của hội trường và hai hầm tránh pháo được đúc bằng bê tông cốt sắt, nhưng hình dáng, màu sắc và qui cách giống hệt như xưa.

Mộ danh nhân Phan Văn Trị

Mộ được đặt tại ấp Nhơn Lộc 1, xã Nhơn Ái, huyện Châu Thành, cách Tp. Cần Thơ 16 km giữa một vùng quê nổi tiếng trù phú về cây trái và lúa gạo.

Cụ Phan Văn Trị sinh năm 1830 tại xã Thạch Phú Đông, huyện Giồng Tân, tỉnh Bến Tre. Ông mất năm 1910 tại Nhơn Ái, huyện Châu Thành, Cần Thơ. Để tưởng nhớ và tỏ lòng kính trọng với Phan Văn Trị – một nhà nho yêu nước, một nhà thơ được nhân dân Nam bộ yêu mến, người đã dùng ngòi bút của mình để tố cáo tội ác của chế độ phong kiến thực dân, nhân dân đã chôn cất cụ tại làng Nhơn Ái. Lễ an táng được tổ chức tại chùa Vạn Linh xã Long Hòa để che mắt bọn thống trị. Nhờ vậy ngôi mộ cụ Phan Văn Trị vẫn được an toàn cho đến ngày giải phóng miền Nam 1 975.

Mộ cụ được nhà nước và nhân dân địa phương trùng tu tôn tạo khá khang trang dưới bóng mát của vườn cây trái, giữa tấm lòng đùm bọc và kính yêu của những người dân quê thật thà chất phác.

Bến Ninh Kiều

Nằm bên hữu ngạn sông Hậu, gần trung tâm thành phố Cần Thơ.

Trên bến sông suốt ngày tấp nập tàu, thuyền xuôi ngược chở đầy những sản vật vùng đồng bằng sông Cửu Long. Bên bến Ninh Kiều là cảng Cần Thơ. Cảng này được xây dựng hiện đại có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải 5.000 tấn, gần bến Ninh Kiều có chợ Cần Thơ, một trung tâm buôn bán lớn ở miền Tây Nam bộ. Nơi đây, hấp dẫn khách du lịch là nhà hàng noori trên sông, bạn có thể vừa thưởng thức các món ăn đặc sản, vừa ngắm cảnh sông nước.

Vườn du lịch ở Cần Thơ

Trong những năm gần đây hàng loạt các vườn du lịch xanh tươi mà hiện đại đã và đang xuất hiện trên khắp các tuyến đường bộ, đường thủy ở Cần Thơ thu hút ngày càng đông du khách trong và ngoài nước đến thăm. Vườn du lịch Mỹ Khánh, vườn nhà ông Sáu Dương, vườn lan Bình thủy, vườn du lịch Ba Láng (Châu Thành), Tân Bình (Phụng Hiệp) trải dài dọc theo tuyến lộ vòng cung, trên các tuyến sông Phong Điền, Phụng Hiệp và nhiều vườn du lịch gia đình khác ở Long Mỹ, Vị Thanh, Ô Môn, Thốt Nốt đang phát triển.

Từ thành phố Cần Thơ du khách theo quốc lộ 1 về hướng Sóc Trăng, qua cầu Đầu Sấu, đến gần cầu Cái Răng rẽ phải khoảng 6 km là đến vườn du lịch Mỹ Khánh. Vườn Mỹ Khánh rộng 2,2 ha với hơn 20 loại cây trái, hoa kiểng và nhiều loại động vật như chim cá rùa, rắn, cua, tôm … Du khách đi dạo trong vườn hít thở không khí trong lành mát mẻ và được nếm các loại trái cây chín và những món ăn đặc sản miệt vườn. Dưới bóng cây xanh thấp thoáng ẩn hiện những ngôi nhà rông nhỏ xinh là nơi khách nghỉ đêm.

Khu du lịch Ba Láng ở cách thành phố cần Thơ 9 km (qua câu Cái Răng) rộng 4,2 ha. Nơi đây có hồ ao sen nuôi động vật, 2 hồ tắm dành cho người lớn và trẻ em, có sân khấu ngoài trời, chuồng thú, khách sạn mini.

Những miệt vườn ở đây được kết hợp loại hình kinh tế vườn và du lịch đã làm phong phú thêm tuyến du lịch miền sông nước Cửu Long.

Chợ nổi Phụng Hiệp

Mênh mông chợ nổi ngã bảy Phụng Hiệp (Cần Thơ). Ở đây mặt sông mênh mông rẽ về 7 ngả. Từ các ngả, thuyền bè tấp nập tụ về đây. Chợ ở trên mặt đất có những thứ gì, thì chợ nổi ngã 7 cũng đủ những mặt hàng mà người dân cần, từ cái kim sợi chỉ cho đến quần áo, thức ăn, rượu thịt … còn các loại trái cây thì nhiều vô kể. Từ chợ nổi, bạn sẽ được cập bến để lên chợ rắn. Cái tên chợ rắn Phụng Hiệp cũng đã rất quen thuộc với du khách quốc tế. Đến tham quan chợ rắn, bạn sẽ được mời uống rượu rắn và được xem những màn biểu diễn múa rắn rất mạo hiểm. Chợ Phụng Hiệp quanh năm có rắn, rùa, chim, sóc, kỳ đà v.v.. phục vụ du khách.

Di tích Long Mỹ

Long Mỹ là một huyện của tỉnh Cần Thơ, nằm cách thành phố Cần Thơ khoảng 60 km theo hướng tây nam. Long Mỹ là vùng đất ở giữa vùng đất U Minh và vùng sông nước Hậu Giang. Là vùng rừng tràm, bần cách đây khoảng 200 năm. Đến năm 1920, Long Mỹ mới bắt đầu được khai phá để ngày nay trở thành vùng quê trù phú, đồng lúa bạt ngàn, cây trái trĩu quả. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Long Mỹ là vùng căn cứ cách mạng của tỉnh Cần Thơ và khu Tây Nam bộ, là vùng “chiến địa” giành nhau từng mảnh đất giữa ta và địch.

Đến với Long Mỹ, du khách ghé thăm khu đền thờ Bác Hồ ở xã Lương Tam do Đảng bộ và quân dân Long Mỹ lập nên từ năm 1969 lúc Bác mất. Đền được trùng tu khang trang trên một khu đất rộng 1 ha. Hàng năm vào các ngày 19/5 hay 2/9 đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh đến đây tham quan, tưởng niệm. Long Mỹ còn có khu “di tích chiến thắng 75 tiểu đoàn nguỵ” tại xã Vĩnh Viễn được xây dựng trên diện tích rộng gần 2 ha, bao gồm nhiều công trình phục vụ khách tham quan tìm về quá khứ oanh liệt của cha ông ngày trước. Nơi đây còn có các khu vui chơi, giải trí. Đến Long Mỹ, du khách sẽ có dịp vào thăm vườn cò độc đáo được hình thành từ năm 1986 tại xã Xà Phiên, với hàng chục ngàn con cò các loại cùng 30 loài chim đặc trưng của sông nước miền Nam. Giữa khung cảnh trời mây, sông nước, sinh vật thiên nhiên cây cỏ hiền hòa, du khách vừa thưởng thức trái cây được hái tại vườn vừa lắng nghe chim muông ca hát. Long Mỹ sẽ là một tour du lịch sinh thái và văn hòa hấp dẫn tại Cần Thơ.

Vườn cò Bằng Lăng

Trên đường từ Cần Thơ về thị xã Long Xuyên (An Giang), qua khỏi thị trấn Thốt Nốt chừng 5 km là đến vườn cò Bằng Lăng. Vườn nằm ở cuối cầu Bằng Lăng dọc theo bờ sông nhỏ, dưới những hàng cây rợp bóng trước 1 vùng nước trắng mênh mông như biển – đó là ruộng lúa đã gặt xong vào mùa nước nổi.

Du khách đến thăm vườn cò sẽ được thấy hàng trăm, hàng ngàn, hàng vạn con cò (cò trắng, cò xám, cò đen, cồng cộc) chao cánh và sà xuống những cành trúc la đà, đong đưa theo gió, rối rít gọi đàn … Trong vườn còn có một cái tum dựng chìa ra bờ ruộng, làm bằng tre, cao chừng 3 m thoạt trông như một khán đài mà ở đó du khách có thể dõi mắt nhìn khắp vườn cò, tìm hiểu cảnh sinh hoạt của đàn cò đông đúc giữa vùng đồng quê thanh bình của đồng bằng sông Cửu Long.

TRÀ VINH

Diện tích: 2.226 km²

Dân số (2001): 989.000 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Trà Vinh

Các huyện: Càng Long, Cầu Kè, Tiểu Cần. Châu Thành, Trà Cú, Cầu Ngang, Duyên Hải

Dân lộc: Việt (Kinh). Khmer, Hoa, Tày

Trà Vinh nằm ở hạ lưu sông Mê Kông được bao bọc bởi sông Tiền và sông Hậu, phía bắc giáp tỉnh Bến Tre, phía tây và tây bắc giáp Vĩnh Long và Cần Thơ, phía tây nam giáp Sóc Trăng, phía đông giáp biển Đông, bờ biển dài 65 km.

Đất Trà Vinh là một dải đồng bằng ven biển bao gồm vùng châu thổ được hình thành lâu đời và những vùng đất trẻ mới bồi. Độ cao trung bình từ 2 đến 3 m so với mực nước biển. Trà Vinh có hàng trăm gò, giồng đất và một mạng lưới sông rạch và kênh đào chằng chịt đã tưới tiêu và cung cấp phù sa cho cây trồng.

Trà Vinh nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, nóng ẩm quanh năm, khí hậu chia hai mùa: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình năm từ 25-27°C. Lượng mưa trung bình năm từ 1.400-1.600 mm, hiếm khi có bão.

Nền kinh tế của Trà Vinh chủ yếu trồng lúa, đánh bắt hải sản, kinh tế vườn và nuôi tôm cá.

Thị xã Trà Vinh xây trên bờ rạch Trà Vinh, cách bờ sông Tiền (Cổ Chiến) 3 km. Từ Trà Vinh đi Vĩnh Long 66 km, đi Tp. Hồ Chí Minh qua Bến Tre, Mỹ Tho, 110 km. Thị xã Trà Vinh có nhiều chùa của đồng bào Khmer.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Trà Vinh là vùng đất cây cối xanh tươi, kênh rạch dọc ngang và những giồng đất liên tiếp nhau như sóng bể, vì thế phong cảnh đổi thay hữu tình. Các làng và vườn cây kéo dài trên các giồng. Làng Khmer có nhiều cây to, nhà cửa thường ở quanh chùa. Các dân tộc: đông nhất là người Việt (Kinh), sau đó là người Khmer và người Hoa sinh sống. Với hơn 140 ngôi chùa của người Khmer, bên cạnh 50 ngôi chùa của người Việt và 5 ngôi chùa của người Trung Hoa, vùng đất Trà Vinh có những nét văn hóa mang đậm màu sắc của dân tộc Khmer.

Chùa Khmer cũng là trường học dạy chữ Khmer. Dân tộc Khmer ở Việt Nam theo đạo Phật tiểu thừa (Theravada Buddhism). Nhiều chùa chiền kiến trúc độc đáo (chùa Khmer, chùa Ân, chùa Chim, chùa Cò, chùa ông Mek, chùa Sam Rong Ek), nhiều lễ hội đặc sắc thu hút đông đảo du khách đến thăm.

Lễ hội cúng biển Mỹ Long (lễ hội Nghinh Ông)

Hàng năm lễ hội cúng biển được tổ chức trong ba ngày, từ 10 đến 12 tháng 5 âm lịch, tại miếu Bà Chúa Xứ, biển Mỹ Long, xã Mỹ Long, huyện Cầu Ngang. Trong ba ngày này rất nhiều nghi lễ được tiến hành trang trọng như lễ nghinh ông Nam Hải (trên thuyền là các vị thần hóa trang Quan Công, Châu Xương, Quan Bình), lễ rước bà Chúa Xứ, rước Cậu, lễ Nghinh Ông (rước cá ông để tỏ lòng biết ơn cá ông với tàu thuyền khi đi biển gặp nạn), lễ tế thần Nông, chánh tế, lễ nghinh ngũ phương đi bộ vòng quanh thị trấn và nhiều trò chơi dân gian như nhẩy bao, kéo co, đua mông bắt cá kèo, cá bống. Lễ hội kết thúc với việc đưa tàu ra biển.

Lễ hội do những người làm nghề biển ở Mỹ Long tổ chức lần đầu vào năm 1937, với mục đích cầu an. Dần dần đã lôi cuốn được nhiều người tham dự. Những năm gần đây vào những ngày lễ hội, hàng chục ngàn khách gần xa đã về đây dự lễ hội, tham quan làm cho không khí ở vùng này càng thêm náo nhiệt.

Lễ hội khác hàng năm của người Khmer

- Lễ đón năm mới (Chol Chnam Thmay): Đây là Tết của cộng đồng người Khmer, được tổ chức vào tháng 4 dương lịch, nhằm vào ngày giữa tháng.

- Lễ cúng ông bà (lễ Đôn Ta) cũng là lễ lớn của đồng bào Khmer, được tổ chức vào 3 ngày mỗi năm, từ 29/8 đến ngày 1/9 âm lịch

- Lê cúng trăng (lễ Ok om bok và hội đua ghe ngo) vào ngày 15/10 âm lịch, đồng bào Khmer tổ chức lễ cúng trăng để tường nhớ đến công ơn của mặt trăng, coi như một vị thần điều tiết mùa màng, đã giúp họ làm ăn được khá giả trong năm. Trong dịp lễ cúng trăng, bà con Khmer tổ chức cuộc đua ghe ngo rất vui.

- Lễ Dâng bông: mỗi khi Phum, Sóc cần xây dựng cầu, đường, nhà trường, chùa chiền, các công trình công cộng … đều tổ chức lễ dâng bông để quyên góp tiền xây dựng. Các sư sãi đọc kinh cầu nguyện, các địa phương đón các đoàn hát dân tộc về biểu diễn.

- Lễ Dâng Phước: tại gia đình Khmer, ở các tỉnh đồng bằng Nam bộ thường tổ chức lễ này để tưởng nhớ người thân qua đời.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Hang

Là ngôi chùa Khmer cổ, thuộc ấp Tầm Phương, xã Đa Lộc, huyện Châu Thành cách trung tâm thị xã Trà Vinh 5 km về hướng nam.

Chùa còn có tên là Mồng Rầy (Kamponynixprdle), nhưng người dân quen gọi là chùa Hang vì kiến trúc cổng chùa giống cái hang. Chùa toạ lạc trên mảnh đất rộng 10 ha, có rất nhiều cây cổ thụ như sao, dầu, nơi hội tụ của nhiều loại chim. Đông nhất là cò, chúng làm cho cảnh chùa nơi này làm thêm phần đặc sắc.

Chùa Angkortte Pali (Chùa Âng)

Chùa Âng là một trong những ngôi chùa cổ nhất trong hệ thống chùa Khmer ở Trà Vinh. Chùa cách Trung tâm thị xã Trà Vinh 7 km, ẩn mình trong rừng cây cổ thụ của ao Bà Om. Chùa toạ lạc trên khu đất rộng 4 ha, thuộc ấp Tù Cụ, xã Nguyệt Hóa, huyện Châu Thành. Chùa có kiến trúc cổ, độc đáo, hài hòa trong cảnh sắc thiên nhiên.

Chùa Âng đã được bộ Văn hóa Thông tin công nhận là di tích văn hóa của quốc gia.

Chùa Nôdol

Còn gọi là chùa Cò hay chùa Giồng Lớn thuộc ấp Giồng Lớn, xã Đại An, huyện Trà Cú, tỉnh Trà Vinh, cách thị xã Trà Vinh khoảng 40 km về phía nam. Đây là ngôi chùa cổ to lớn có nét kiến trúc đặc sắc của nền văn hóa Khmer ở Trà Vinh, bao gồm cổng chùa, ngôi chính điện, tháp đựng cốt, nhà tăng, nhà hội … Khu vực chính điện với những mái uốn cong theo hình đuôi rồng, có những đỉnh tháp nhọn hình ngọn núi Xôme và những hình tượng quen thuộc như Riehu, thần 4 mặt Mohabrom, chim thần Kâyno, Mahaknốt … Chùa được bao bọc bởi những rặng tre, hàng cây sao, dầu. Người dân quen gọi là chùa Cò vì hơn một trăm năm nay khuôn viên chùa (khoảng 3 ha) đã là nơi cư trú của hàng ngàn con chim các loại như: cò, cồng cộc, bồ câu … trong đó đông nhất là họ nhà cò với rất nhiều loại: cò trắng, cò quắm, cò đầu đỏ, cò đầu vàng, cò mỏ vàng, cò mỏ đen …

Chùa Sam-rông-ek

Đây là ngôi chùa cổ của người Khmer Nam bộ. Chùa toạ lạc tại ấp Đôn hóa, xã Nguyệt Hóa, huyện Châu Thành. Tương truyền chùa được dựng vào năm 642, có thuyết cho rằng chùa dựng vào năm 1373. Nhưng chùa cũ đã bị hư hỏng, chùa mới được xây lại năm 1850. Ngôi chính diện được trùng tu vào năm 1944. Trong chùa còn lưu giữ một số tượng cổ Noria bằng đá quí và bia đá khắc chữ Khmer. Xung quanh chùa có nhiều tháp mộ.

Chùa Lưỡng Xuyên (Chùa Long Phước)

Chùa tọa lạc tại số 3 đường Lê Lợi, phường 1, thị xã Trà Vinh. Chùa được dựng vào thế kỷ 19. Năm 1934 Hòa thượng Khánh Hòa cho trùng tu lại chùa, đặt tên là chùa Long Phước. Năm 1987 thầy Minh Hà trụ trì đã đổi tên chùa là chùa Lưỡng Xuyên.

Chùa Di Đà (Chùa Tiên Châu hoặc Chùa Tô Châu)

Chùa ở trước bãi Bích Trân, xã Bình Lương, huyện Châu Thành. Chùa được Hòa thượng Hoàng Đức Hội tạo dựng. Cảnh chùa thanh trí, u tịch. Chùa Di Đà được coi là một trong những danh lam thắng cảnh của vùng.

Đền thờ Bác Hồ (Trà Vinh)

Đền thờ Bác Hồ cách trung tâm thị xã Trà Vinh khoảng 5 km về phía bắc, thuộc ấp Vĩnh Hội, xã Long Đức, thị xã Trà Vinh.

Ngôi đền được xây dựng từ đầu năm 1970 với vật liệu đơn sơ là tre lá. Từ khi ngôi đền được xây dựng xong, quân dân Trà Vinh thường xuyên chống trả những cuộc càn quét dữ dội của địch nhằm phá hủy ngôi đền, nhưng đền thờ Bác vẫn được giữ gìn và bảo vệ đến ngày miền Nam giải phóng.

Sau ngày thống nhất đất nước, đền thờ Bác nhiều lần được trùng tu trở thành khu di tích lịch sử có qui mô. Đền thờ được xây dựng kiểu hình khối vuông, nóc bánh ú, mái lợp lá, nền tráng xi măng. Phía trước đền khoảng 10 m có một đài tử sỹ. Các hạng mục của khu di tích: cổng đền, nhà dừng chân, đền thờ Bác, nhà truyền thống, đài tưởng niệm … Nhiều nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các đoàn khách trong nước, quốc tế đã đến viếng và tham quan ngôi đền.

Cồn Nghêu (Cồn Nạnh)

Là một cồn cát thuộc địa phận xã Mỹ Long, huyện Cầu Ngang, cách bở biển Mỹ Long khoảng 10 phút đi canô. Khi thủy triều lên, toàn bộ cồn cát chìm trong nước biển, chỉ khi thủy triều xuống cồn mới hiện ra. Ở đây không khí trong lành, mát mẻ, đặc biệt có rất nhiều nghêu thịt ngọt, vì thế người dân quen gọi là cồn nghêu.

Trên cồn hiện có ba nhà ăn, nghỉ được cất cao hơn mặt biển để phục vụ du khách đến tham quan, thay đổi không khí, thưởng thức đặc sản biển.

Ao Bà Om (Ao Vuông)

Là một thắng cảnh nổi tiếng của Trà Vinh và khu vực đồng bằng sông Cửu Long, thuộc ấp Tà Cụ, xã Nguyệt Hóa, huyện Châu Thành.

Ao hình chữ nhật, dài khoảng 500 m, rộng 300 m, nằm dọc theo quốc lộ 53, cách trung tâm thị xã Trà Vinh khoảng 7 km về hướng tây nam. Mặt nước ao trong và phẳng lặng, xung quanh là gò cát che rợp bóng cây cổ thụ sao, dầu; rất nhiều cây với phần rễ trồi lên mặt đất tạo thành những hình dạng độc đáo. Không khí quanh ao trong lành và mát mẻ. Đến đây bạn sẽ được nghe những truyền thuyết ly kỳ và hấp dẫn về ao Bà Om.

Bãi biển Ba Động

Thuộc địa phận xã Trường Long Hòa, huyện Duyên Hải, cách trung tâm thị xã Trà Vinh khoảng 55 km. Bãi biển dài hàng chục kilômét, cát trắng, nước trong. Không khí ở đây rất trong lành. Thời Pháp thuộc, các quan chức người Pháp đã xây dựng ở đây một khu nhà nghỉ mát để thường xuyên đến nghỉ và tắm biển.

SÓC TRĂNG

Diện tích: 3.223 km²

Dân số (2001): 1.21 3.400 người

Tỉnh lỵ: Thị xã Sóc Trăng

Các huyện: Kế Sách. Mỹ Tú, Mỹ Xuyên. Thành Trị, Long Phú, Vĩnh Châu, Cù Lao Dung

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer. Hoa. Chăm

Cách Tp. Hồ Chí Minh 231 km, cách thành phố Cần Thơ 60 km, Sóc Trăng giáp với các tỉnh Trà Vinh, Vĩnh Long, Cần Thơ, Bạc Liêu và biển Đông. Sóc Trăng có 72 km bờ biển, 30.000 ha bãi bồi, khí hậu mang tính chất khí hậu đại dương hai mùa: mùa mưa từ giữa tháng 5 đến đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau. Nhiệt độ trung bình cả năm 26-28°C.

Sóc Trăng là tỉnh chủ yếu phát triển nông nghiệp. Diện tích đất nông nghiệp 259.799 ha, trong đó đất trồng lúa chiếm 94%, ngoài ra còn trồng bắp, đậu xanh, đậu nành, mít, dừa, hành, tỏi (Vĩnh Châu) thơm ngon nổi tiếng và các vườn cây ăn trái như nhãn, chôm chôm, sầu riêng, cam, quít trên cù lao Mỹ Phước và đất liền Vĩnh Châu.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Ở Sóc Trăng người Việt (Kinh) chiếm 65% dân số của tỉnh, còn lại là người Khmer 28%, và khoảng 7% người Hoa, nên nét sinh hoạt văn hóa ở đây mang đậm màu sắc của ba dân tộc. Toàn tỉnh có 89 chùa Khmer, 47 chùa Hoa trong đó có những chùa nổi tiếng như chùa Mã Tộc (chùa Dơi), chùa Kh’leng, chùa Chruitim Chas, nhà Bảo tàng, Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Khmer, chùa Đất Sét, chùa Chén Kiểu …

Ngoài những nét đặc thù chung của đồng bằng sông Cửu Long, Sóc Trăng còn được mệnh danh là xứ sở của lễ hội Nam bộ Việt Nam, hàng năm thu hút đông đảo khách thập phương về đây dự lễ và thường ngoạn.

Lễ Ok om bok và hội đua ghe ngo

Lễ Ok om bok là lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam bộ, được tổ chức vào ngày 15/10 (theo âm lịch), để tạ ơn thần Mặt Trăng đã cho mùa màng tươi tốt, sông ngòi nhiều tôm cá, người người ấm no hạnh phúc. Theo tín ngưỡng dân tộc Khmer, Mặt Trăng được coi như một vị thần điều khiển mùa màng trong năm.

Tối hôm rằm khi mặt trăng vừa ló rạng, người ta bày mâm cỗ trước sân chùa hoặc sân nhà gồm đã cốm dẹp, chuối chín, dừa tươi gọt vỏ, khoai mì … Các gia đình làm lễ cúng và thả những chiếc đèn giấy bay lên trời, những chiếc bè chuối có gắn đèn và bày lễ vật trôi trên kênh, rạch, sông.

Sôi nổi nhất là trong dịp lễ cúng trăng đồng bào Khmer tổ chức cuộc đua ghe ngo rất vui tươi hào hứng. Ghe ngo tiếng Khmer là “Tuk ngo”, một loại thuyền độc mộc lớn khoét từ thản cây gỗ tốt, hình thoi, dài, mũi và lái đều cong được trang trí màu sặc sỡ do các trai tráng từ các phum, sóc tham gia đua tài. Khi bơi đòi hỏi nghệ thuật điêu luyện, nếu không rất dễ bị lật thuyền.

Là lễ hội tưng bừng náo nhiệt nhất, được chuẩn bị khá công phu, một hoạt động văn hóa thể thao thu hút hàng vạn người tham gia. Đồng thời còn là hội nước phổ biến của cư dân Đông Nam Á, cho nên nó còn được tổ chức tại các tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long, nơi có đồng bào Khmer sinh sống.

Hội tế thần linh

Là lễ hội của đồng bào Khmer Nam bộ. Hội tế thần linh mở hội vào ngày 1/8 âm lịch hàng năm và kéo dài 15 ngày. Trong thời gian ấy, gia đình người Khmer nhờ sư sãi tụng kinh, cầu siêu cho người thân đã mất được yên ổn. Lễ tế thần linh được tổ chức theo sự tích xưa: ông vua Pimpisar, vào một đêm khuya, chợt nghe tiếng kêu đòi ăn uống ở hoàng cung, bèn hỏi tiên tu thì được biết đỏ là lũ ma đói đòi ăn uống, muốn yên phải cúng lễ. Từ đó người Khmer mở hội tế thần linh hàng năm để người mất không bị bỏ đói.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Khmer ở Sóc Trăng

Sóc Trăng là tỉnh có đông người Khmer sinh sống. Người Khmer theo đạo Phật tiểu thừa. Chùa Khmer có kiến trúc độc đáo, trang trọng và uy nghi. Ngôi chùa là trung tâm văn hóa, nơi tổ chức các lễ hội lớn hàng năm, là nơi học kinh, học chữ, học đạo lý làm người, là nơi lưu giữ các kinh điển, đạo Phật và cũng là nơi sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật giải trí vui chơi của tăng ni, tín đồ Phật tử. Mỗi ngôi chùa mang một dáng vẻ riêng khác nhau, trong đó chùa Kh’leng được công nhận là di tích văn hóa dân tộc. Chùa Pê-ang-Sòm-Ralt vẫn duy trì trường phái Pali của các sư sãi từ năm 1937 đến nay.

Chùa Kh’leang

Là một trong những ngôi chùa cổ nhất ở Sóc Trăng có kiến trúc giống như các chùa ở Cămpuchia. Chùa tọa lạc Ở 71 đường Mậu Thân, khóm 5, phường 6, thị xã Sóc Trăng. Chùa được được xây dựng từ năm 1533 lúc đầu còn làm bằng gỗ, lợp lá, sau mới xây cất lại bằng gạch lợp ngói. Kiến trúc hiện nay là do lần trùng tu cách đây hơn 80 năm.

Chùa có cổng ra vào xây rất công phu. Chùa bao gồm: ngôi chính điện, (ngôi Sala), là một dãy nhà sàn cách mặt đất 1 m bằng gỗ (nhà hội của sư sãi và tín đồ Phật tử), dùng làm nơi tổ chức những sinh hoạt theo nghi lễ cổ truyền; nhà ở của sư trụ trì, nhà ở của các sư sãi. Ngoài ra còn có tháp đựng tro cốt người chết, lò thiêu xác người chết, nhà khách, trường học Pô thi dạy bằng tiếng Khmer. Trong đó nổi bật hơn cả là ngôi chánh điện nằm biệt lập ở bên trái con đường dẫn vào chùa, có kiến trúc khá phức tạp và độc đáo. Bờ mái gồm ba cấp, mỗi cấp chia ba nếp. Nếp giữa lớn hơn nếp phụ ở hai bên và không có tháp nóc. Chính điện được xây dựng vào năm 1918, dựng bằng 6 hàng cột dọc gồm 60 cây cột trụ. Chùa Kh’leng tọa lạc trong một khuôn viên rộng 3.825 m², có hàng rào bao quanh.

Hiện nay tại chùa Kh’leng còn lưu trữ một bản sao tài liệu ghi chép từ thư tịch cổ, trong đó có nói đến nguồn gốc địa danh Sóc Trăng, lịch sử xây dựng chùa đầu tiên. Vào đầu thế kỷ 16, viên quan cai quản vùng Sóc Trăng tên là Tác đã cho xây dựng một nhà kho để tích trữ sản vật do nhân dân quyên góp. Từ đó ông đặt tên cho vùng đất mình cai quản là Srosk Khleng. Khi người Kinh đến gọi âm là sóc khalang, rồi sau là Sóc Trăng. Sau đó vào năm 1532, ông Tác vâng lệnh vua Ang Chan (Chân Lạp) cho xây dựng một ngôi chùa và lấy địa danh đặt tên cho chùa là chùa Kh’leng. Chùa theo đạo Phật phái Tiểu thừa, thờ Phật Thích Ca, không có nữ tu.

Hàng năm, chùa Kh’leang còn là nơi diễn ra những lễ nghi quan trọng nhất trong những ngày lễ truyền thống của dân tộc Khmer như:

- Lễ vào năm mới (Chol Chnam Thmay) còn gọi là lễ chịu tuổi.

- Lễ cúng ông bà (lễ Dồn Ta).

- Lễ cúng trăng vào ngày 15/10 âm lịch và tổ chức đua ghe ngo.

Ngoài các lễ hội truyền thống trên, chùa còn tổ chức các lễ hội Phật giáo. Người Khmer trong thị xã thường lui tới chùa để cầu nguyện.

Chùa Dơi (Chùa Mã Tộc, Chùa Ma-ha-tuc)

Cách thị xã Sóc Trăng chưa đầy 2 km có một ngôi chùa đã được nhiều khách thập phương trong nước và nước ngoài tìm đến. Chùa Dơi còn gọi là chùa Mã Tộc hay chùa Ma-ha-tuc, cách nói nào cũng đúng cả. Còn với nhà sư Kim Rông, pháp hiệu Rat-ta-na Xô-oa-nac trụ trì chùa đã lâu thì cho biết: khách thập phương tìm đến chùa, trước là lên điện Phật thắp hương, tham quan những bảo vật quý thờ trong chùa như: hàng ngàn tượng Phật và tượng tứ linh: long, li, quy, phượng … đều nặn từ đất sét, sau đó khách xin ra vườn chùa để được chiêm ngưỡng đàn dơi … Chùa Mã Tộc được xây dựng cách đây gần 400 năm là nơi tụ tập đàn dơi đông đúc (khoảng một vạn con). Chúng treo mình trên những cành cây trong khuôn viên chùa suốt ngày, từ 6 giờ đến 6 giờ 30 chiều dơi bay đi kiếm ăn để 5 giờ sáng hôm sau lại quay về. Dơi không bao giờ ăn các trái cây ở chùa. Chùa Mã Tộc đơn sơ với thiên nhiên xanh và đàn dơi, quạ đông đến kỳ lạ sẽ làm cho du khách giật mình thích thú.

Nhà Bảo tàng Văn hóa Khmer

Đối diện với chùa Kh’leng tại thị xã Sóc Trăng, nhà Bảo tàng được kiến trúc theo kiểu chùa của người Khmer, trong đó có khá nhiều hiện vật về đời sống văn hóa tinh thần, vật chất và sự phát triển kinh tế xã hội của dân tộc Khmer tại Sóc Trăng. Đây cũng là điểm du lịch của du khách gần xa.

Căn cứ Tỉnh ủy Sóc Trăng

Căn cứ Tỉnh ủy Sóc Trăng nằm trong khu rừng tràm thuộc xã Mỹ Phước, huyện Mỹ Tú. Ở cách huyện lỵ Mỹ Tú 13 km (theo đường thủy), cách Cần Thơ 81 km. Căn cứ Tỉnh ủy Sóc Trăng là một di tích cách mạng được xây dựng trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Đặt rải rác trên khu vực rộng gần 100 ha trong rừng tràm rộng đến 20.000 ha, di tích được bao bọc bởi hệ thống sông ngòi chằng chịt, cây cối um tùm. Đây là vị trí chiến lược quan trọng của quân dân Sóc Trăng đã giữ vững trong suốt cuộc chiến chống Pháp và Mỹ.

Khu di tích có nhà hội trường trước năm 1968 được dựng bằng các loại cây tràm, lá dừa nước. Sau năm 1968, căn cứ tỉnh ủy được xây dựng lại kiên cố hơn. Hội trường được xây cất lớn hơn, khang trang hơn, cột, vì kèo bằng gỗ dầu vuông, mái lợp lá chẻ. Hai bên hội trướng là bốn căn hầm nổi, hai căn hầm chìm được đúc bằng bê tông từ năm 1968. Cách hội trường 300 m là hai căn hầm bí mật dành cho các đồng chí lãnh đạo. Bên cạnh hội trường là nhà làm việc của Bí thư, hàng trăm lán trại của ban tuyên huấn, dân vận, quân y, an ninh, tỉnh đội, điện đài, bảo vệ …

Hiện nay khu căn cứ tỉnh ủy chỉ còn lại nền hội trường, hồ chứa nước và hai hầm tránh pháo.

Chùa Đất Sét

Chùa Đất Sét có tên chữ là Bửu Sơn Tự. Nhìn bề ngoài nó giống như các ngôi nhà dân khác nằm trên đường Lương Đình Của, thị xã Sóc Trăng. Ngôi nhà không lớn, mái lợp tôn, vách ván, khung bằng gỗ dầu, gỗ được Gia đình họ Ngô lập am thờ này để tu tại gia qua nhiều đời, vì vậy chùa không có sư, chỉ có người trong gia đình quản lý.

Bước vào bên trong, sau khi được giới thiệu tỷ mỷ ta mới cảm phục sức lao động bền bỉ, sáng tạo phi thường của ông Ngô Kim Tòng – người đã dồn hết trí lực dòng dã trong suốt 42 năm để tạo nên các tác phẩm tượng Phật, linh thú, đỉnh trầm, bảo tháp … mà thoạt nhìn không ai cỏ thể tin rằng chúng lại được tạo ra từ … đất sét.

Đặc biệt trong chùa có 8 cây nến: 6 cây lớn chưa đốt và 2 cây nhỏ đang cháy. Trọng lượng mỗi cây nến lớn khoảng 200 kg, cao 1,6 m; ước cháy liên tục khoảng 70 năm. Hai cây nến nhỏ đã cháy từ khi ông Ngô Kim Tòng qua đời, năm 1970, thời gian cháy hết khoảng 35 năm. Ngoài ra còn có 3 cây hương (nhang) mỗi cây cao 1,5 m chưa đốt.

Đây là một công trình đáng kính phục về đôi tay kỳ diệu với đức tin của một phật tử đã giành trọn cả cuộc đời (từ 20 tuổi đến 62 tuổi) để tạo nên những tác phẩm độc nhất vô nhị đó. Chùa Đất Sét đang là một trong những điểm tham quan hấp dẫn nhất ở thị xã Sóc Trăng.

Cồn Mỹ Phước

Nằm giữa sông Hậu, đi canô từ thị xã mất nửa giờ, cồn Mỹ Phước còn được gọi là cồn Công Điền hay cồn Bùn, quanh năm đầy cây trái của vùng nhiệt đới. Cồn với không gian bao la rộng mát, với sông nước hữu tình thơ mộng, là một điểm du lịch hấp dẫn của tỉnh Sóc Trăng.

Hồ nước ngọt

Nằm trên đường vào thị xã, với diện tích mở rộng là 33ha, gồm hai hồ lớn nhỏ, phong cảnh thanh lịch mát mẻ với hàng dương liễu rủ xuống mặt hồ. Đây là một nơi đi dạo thú vị cho du khách.

Vườn cò Thanh Trị

Vườn cò Thanh Trị thuộc xã Tân Long, huyện Thạnh Trị, cách thị xã 40 km. Đã từ lâu rồi nơi đây hình thành một sân chim với hàng vạn cánh cò trắng sống chen chúc giữa những ao đầm tự nhiên. Vườn cò Thanh Trị là một điểm du lịch xanh và quan sát chim lý thú.

Khu du lịch Bình An

Nằm bên quốc lộ 1A, số 71 phường 2 thị xã Sóc Trăng, đó là khu du lịch Bình An diện tích khoảng vài hécta. Một “bản sao” với quy mô nhỏ hơn công viên văn hóa Đầm Sen ở thành phố Hồ Chí Mình. Đây là điểm có nhiều hoạt động, dịch vụ: vui chơi giải trí, nhà hàng ăn uống, biểu diễn sân khấu, lưu trú … Hệ thống cây xanh, hoa trái, bể bơi, ao cá, đu quay … được bố trí hợp lý, hài hòa, gần gũi với thiên nhiên vừa yên tĩnh nhưng vẫn sinh động. Khu du lịch có thể đáp ứng nhu cầu và sở thích của nhiều lứa tuổi, nhiều đối tượng.

Qua cổng, phía sau sân khấu ta có thể nhìn thấy một trái núi nhân tạo cao khoảng ba bốn chục mét, trên đỉnh là bức tượng Phật Bà Quan Âm khá lớn. Dưới chân núi là ao cá, cây cối được trồng rất tự nhiên, những lối mòn len lỏi giữa những tảng đá to, nhỏ khấp khểnh mô phỏng lối mòn trên núi đá. Dây leo đeo bám cây cối rậm rịt. Trong lòng quả núi là một khách sạn mini. Cạnh trái núi là một ngôi biệt thự hai tầng, mô tuýp kiến trúc kết hợp kiểu Nga – Trung Đông. Nơi đây có thể tổ chức lễ cười, dạ tiệc, vũ hội …

Khu du lịch Bình An ra đời đã phá tan sự bình lặng vốn có của một thị xã mang đậm dấu ấn văn hóa Khmer ở một tỉnh miền Tây Nam Bộ.

BẠC LIÊU

Diện tích: 2.521 km²

Dân số (2001): 756.800 người.

Tỉnh lỵ: Thị xã Bạc Liêu.

Các huyện: Hồng Dân, Vĩnh Lợi, Đông Hải, Giá Rai.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Chăm.

Bạc Liêu là một tỉnh đồng bằng sông Cửu Long nằm ở mảnh đất tận cùng của tổ quốc. Phía bắc giáp Sóc Trăng và Cần Thơ, phía đông giáp biển Đông, phía tây giáp Cà Mau và Kiên Giang. Là vùng đất trẻ được khai mở vào cuối thế kỷ 17 và được phù sa bồi đắp, Bạc Liêu có nhiều cánh đống lúa bao la. Do hành trình của dòng hải lưu bắc nam, phù sa dồn lại tạo thành những giồng đất cát, nơi đây cây ăn trái mọc sum sê. Bạc Liêu nổi tiếng với những vườn nhãn dài hàng mấy chục km, mà hương vị của nó ít nơi nào sánh được.

Thị xã Bạc Liêu được xây dựng bên rạch Bạc Liêu, cách biển 10 km, là trung tâm lúa gạo và đầu mối giao lưu trong và ngoài tỉnh. Từ Bạc Liêu đi thành phố Hồ Chí Minh 280 km, đi Sóc Trăng 50 km, đi Cà Mau 69 km.

Đất đai Bạc Liêu màu mỡ, dân cư đông đúc, chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa, hoa mầu, cây ăn trái, đánh bắt hải sản và nghề làm muối.

Thời nhà Nguyễn, thế kỷ 18, Bạc Liêu thuộc phủ Bãi Xâu, tỉnh An Giang. Bạc Liêu được thành lập muộn hơn các tỉnh Nam kỳ khác. Tiểu khu Bạc Liêu được hình thành từ cuối năm 1882 do thống đốc Le Myre de Villers ký nghị định lấy một phần đất của 2 tiểu khu Sóc Trăng và Rạch Giá. Ngày 20/12/1989, Toàn quyền Poul Doumer đổi tiểu khu thành tỉnh Bạc Liêu. Bạc Liêu đã có một vị trí khá quan trọng trong chiến lược khai thác và xây dựng của người Pháp. Bạc Liêu vốn là xứ của một số đại điền chủ Nam kỳ lục tỉnh, mà đến nay vẫn còn khá nhiều dinh thự, biệt thự theo lối kiến trúc phương Tây đã tạo cho Bạc Liêu một dấu ấn riêng rất thú vị.

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Phần lớn dân cư Bạc Liêu là người Việt (Kinh), người Khmer chiếm 4,7% tập trung ở đông bắc Bạc Liêu và huyện Giá Rai người Hoa chiếm 3,3%. Là vùng đất trù phú thịnh vượng, người dân Bạc Liêu hiền hòa, hiếu khách, có phong cách sống phóng khoáng đặc trưng của vùng Nam bộ. (p.679).

Du khách đến Bạc Liêu sẽ hiểu thêm về giai thoại công tử Bạc Liêu lừng danh một thuở giàu có và chịu chơi. Đây cũng chính là nơi dừng chân cuối cùng của cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu, ông đã sáng tác bài “Dạ cổ hoài lang” tiền thân của bài ca vọng cổ, loại hình ca nhạc tài tử Nam bộ rất phổ biến trong nhân dân Bạc Liêu.

Đến Bạc Liêu du khách ghé thăm sân chim Bạc Liêu, vườn nhãn Bạc Liêu, tháp cổ Việt Hưng, chùa Xiêm Cán, hoặc đi thăm những rừng đước, rừng tràm, căn cứ tự nhiên trong kháng chiến chống xâm lược. Nếu đúng dịp vào mùa cúng đình, du khách còn được tham dự vào lễ cúng Kỳ yên tại đình làng, được coi hát bội và vui chơi suốt ba ngày đêm. Nơi đây còn có các lễ Chol Chnam Thmay (Tết đầu năm), Lễ Đôn Ta (lễ xá tội vong nhân Phật giáo tiểu thừa), lễ Trông Trăng (Ok om bok) … của người Khmer rất sôi động và lý thú.

DI TÍCH – DANH THẮNG

Tháp cổ Vĩnh Hưng

Tháp cổ Vĩnh Hưng cách thị xã Bạc Liêu 20 km về phía tây bắc, thuộc địa phận ấp Trung Hưng, xã Vĩnh Hưng, huyện Vĩnh Lợi. Tháp cổ Vĩnh Hưng là di tích kiến trúc cổ duy nhất còn được bảo tồn ở đồng bằng sông Cửu Long của người Khmer Nam bộ, dấu vết của một khu dân cư đã tồn tại và phát triển từ cách đây nhiều thế kỷ.

Tháp ở gần chùa Vát Bhah Dhat. Theo người dân quanh vùng kể lại, trong tháp có cốt tro di hài của ông vua Khmer Pudum Surivam, người đã từng có mặt ở vùng này khá lâu. Vào các năm 1911, 1917, 1959, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều hiện vật trong khu vực tháp, chủ yếu là vật thờ cúng. Đặc biệt có tấm bia tìm thấy trong chùa cạnh tháp, khắc chữ Phạn được ghi rõ tháng Karhila năm 814 tương ứng với năm 892 (sau Công nguyên) và tên vua Yacovan – Man (thế kỷ thứ 9).

Tháp Vĩnh Hưng được dựng trên một doi đất, chân tháp hình chữ nhật, một cạnh dài 5,6 m, cạnh kia dài 6,9 m, cao 8,9 m xây bằng gạch ghép khít lại (không nhìn thấy vữa kết dính). Tháp có cấu trúc khá đơn giản, có một gian hình chữ nhật, tường dày, nóc cao uốn thành vòm với một cửa chính. Trong tháp có: một bàn tay tượng thần bằng đồng; một phần thân dưới của tượng nữ thần; tượng nữ thần bằng đá xanh, tượng nữ thần Brahma mặt bằng đồng; đầu tượng Phật bằng đồng … và một số vật thờ khác.

Mỗi ngày nhà sư trong chùa tháp tụng kinh hai lần bằng tiếng Việt vào lúc 4 giờ sáng và 4 giờ chiều. Hàng năm nhân dân địa phương tổ chức giỗ lớn tại tháp vào ngày 15/1 âm lịch. Đây là dịp có đông Phật tử trong và ngoài tỉnh đến cúng bái. (p.681).

Chùa Xiêm Cán

Cách thị xã Bạc Liêu 7 km trên đường ra vườn chim Bạc Liêu, Xiêm Cán là một ngôi chùa của người Khmer có kiến trúc giống như những ngôi chùa Khmer khác ở Trà Vinh hoặc Sóc Trăng. Chùa đã tồn tại hơn một thế kỷ nay. Chùa được xây cất đồ sộ chạm trổ và trang trí theo phong cách dân tộc độc đáo.

Chùa Quan Đế (Chùa Ông)

Là một kiến trúc đình chùa mang đậm bản sắc dân tộc Hoa, nằm ven sông Bạc Liêu. Người Hoa ở Bạc Liêu xem đây như một biểu tượng văn hóa cho dân tộc mình. Chùa được xây năm 1835, do ông chủ tô muối Châu Quai đứng ra vận động đóng góp. Bên trong chùa còn giữ được khá nhiều bức hoành lớn. Một số được các nghệ nhân người Hoa chạm khắc từ những năm 1865-1897. Ngoài ra chùa Quan Đế còn có một án thư quí giá.

Chùa thờ Quan Vân Trường thời Tam Quốc. Trong điện thờ chùa Ông có bức tượng Quan Công mặc giáp trụ uy nghi, hai bên là Quan Bình và Châu Xương. Theo người Hoa ở Bạc Liêu, họ chọn thờ Quan Công bởi họ coi trọng chữ tín trong làm ăn buôn bán, Chùa ông là nơi họ đến cầu khẩn, thậm chí giao kèo với nhau trong mua bán. Ngoài ra trong chùa còn thờ Thiên Hậu, Thần Tài. Chùa Ông là một trong những điểm tham quan ở thị xã Bạc Liêu.

Chùa Mới Hòa Bình

Là một ngôi chùa Khmer còn gọi là Se Rey Vong sa, cách thị xã Bạc Liêu 13 km về phía nam, trên quốc lộ 1 nối từ Bạc Liêu sang thị xã Cà Mau (bên tay trái).

Chùa được thiết kế rất độc đáo với cột bảo tháp vĩ đại của chùa rất dễ gây sự chú ý của du khách. Chùa được xây dựng vào năm 1952, nhưng đến năm 1990 khu bảo tháp mới được xây tiếp, phía trước là nhà hội họp to và rộng. Chùa Mới Hòa Bình còn là trường dạy học cho một số ít tín đồ Phật tử và tông ni Khmer của tỉnh Minh Hải cũ (vì phần lớn người Khmer theo học kinh, học chữ và học đạo lý làm người ở các chùa Khmer tại Sóc Trăng).

Chùa Vĩnh Hòa

Chùa có từ lâu đời, ban đầu chỉ là chùa nhỏ tại 17B đường Cách Mạng, phường 7, thị xã Bạc Liêu. Năm 1961, Hòa thượng Trí Đức khi về trụ trì cho xây lại chùa, lập trường trung học Bồ Đề tỉnh Bạc Liêu. Năm 1963 chùa trở thành trụ sở của Phật giáo Bạc Liêu. (p.682).

Hiện nay chùa là nơi đặt văn phòng ban đại diện Phật giáo thị xã Bạc Liêu.

Chùa Minh (Vĩnh Triều Minh Hội Quán)

Chùa hướng mặt ra sông Bạc Liêu, thuộc phường 3, thị xã Bạc Liêu.

Chùa được khởi lập vào năm 1890, có kiến trúc hình chữ “quốc”. Chùa mang đậm nét kiến trúc kiểu cung đình Trung Quốc thời Tiền Minh. Bên trong chùa còn rất nhiều hiện vật xưa quí như cột bằng gỗ quí chạm khắc nổi và chạm lộng các phù điêu bức hoành, bộ lư đồng mắt tre, 16 loại binh khí chiến trận …

Chùa Minh thờ Thành Hoàng Bổn cảnh, là các bậc tiền bối có công khai mở đất đai.

Quần thể kiến trúc nhà Tây ở Bạc Liêu

Không giống như ở một số tỉnh khác như Cần Thơ, An Giang, Bạc Liêu hiện nay còn khá nhiều dinh thự, biệt thự được cất theo kiến trúc phương Tây ở thị xã Bạc Liêu. Chỉ có một số ít tòa nhà bị hư hại trong thời kỳ tiêu thổ kháng chiến. Đó là những tòa nhà của công tử Bạc Liêu dọc bờ sông. Công viên hàng me với những dinh thự, công sở trang nghiêm: Tòa Hành chánh, Tòa án, Dinh bố (nhà quan chủ tỉnh), nhà huyện Sỏn, nhà hội đồng Trạch … (nay là thư viện tỉnh, viện kiểm sát, báo Bạc Liêu …). Các vật liệu xây dựng như thép đúc, cửa, cẩm thạch lát nền, gạch … được chở từ Pháp qua. Các ngôi nhà Tây có kiến trúc của những năm đầu thế kỷ 20: mỗi nhà đều có không gian thoáng đãng xung quanh, phần đằng trước đối xứng nhau, mái lợp ngói. Mái ngói hình bát giác, các xà nối ngang như ở chùa. Vì vậy, quần thể kiến trúc nhà xưa Bạc Liêu mang một sắc thái riêng khác hẳn những nhà biệt thự Pháp ở Hà Nội, Sài Gòn, Đà Lạt … Nhìn chung các ngôi nhà có nét đường bệ, nền đúc cao, quét vôi vàng. Bên trong nhà thường là những hành lang, vòm trần cao vút.

Hiện nay, Bạc Liêu còn khoảng gần 30 dinh thự, biệt thự lớn nhỏ nằm tập trung ở hai bên bờ sông đã trở thành một di sản có giá trị tinh thần, một niềm tự hào của người dân Bạc Liêu, vùng phù sa gần chót mũi Tổ quốc.

Sân chim Bạc Liêu

Ở cách thị xã Bạc Liêu 5 km về phía đông thuộc xã Mỹ Thành, sân chim là một trong những điểm du lịch sinh thái hấp dẫn nhất của đồng bằng sông Cửu Long. Sân chim luôn tạo ra những bất ngờ và sửng sốt cho du khách đến thăm. Mới bước vào sân chim bạn đã thấy ngay cảnh náo nhiệt của một sân chim tự nhiên. Những trứng chim đó đây trên mặt đất như hòn cuội trắng. Các loại chim thường hay làm tổ để tránh bị các (p.683) loài khác đến bắt chim con … Len lỏi trong sân chim, bất chợt bạn có thể nhìn thấy loài chim có sải cánh dài tới 2 m, nặng tới 10 kg … Các loài chim thường tụ tập nhiều nhất vào mùa mưa từ tháng 5 đến hết tháng 10. Chúng làm tổ trên cây đến khoảng tháng 1, rồi bay đi nơi khác và quay về đây vào tháng 5 hoặc tháng 6. (p.684).

CÀ MAU

Diện tích: 5.195 km².

Dân số (2001): 1.158.000 người.

Tỉnh lỵ: Thành phố Cà Mau.

Các huyện: Đầm Dơi, Ngọc Hiển, Cái Nước, Trần Văn Thời, U Minh, Thới Bình.

Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa, Tày.

Cà Mau là tỉnh cực nam của Tổ quốc, có ba mặt giáp biển với 307 km bờ biển. Phía bắc giáp Kiên Giang, phía đông bắc giáp Bạc Liêu, phía đông và đông nam giáp biển Đông, phía tây và tây nam giáp vịnh Thái Lan.

Cà Mau là vùng đất mới, bao gồm: đất phèn, đất mặn, đất than bùn và đất bãi bồi tạo nên những cánh đồng màu mỡ. Cà Mau có mạng lưới sông ngòi chằng chịt, 7 sông chính là sông Ông Đốc, Bảy Háp, Cái Lớn, Gành Hào, Dầm Dơi, Trèm Trẹm, Bạch Ngưu tạo thành các cửa sông lớn.

Ngoài biển Cà Mau còn có đảo Hòn Khoai, Hòn Chuối. Nhờ có bờ biển dài, khả năng đánh bắt cá tôm của Cà Mau rất lớn. Nơi đây phát triển nhiều hồ nuôi tôm.

Cà Mau nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, gió mùa, nóng ẩm. Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 8, các tháng khác ít mưa. Lượng mưa trung bình ở Cà Mau 2.500 mm năm. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 26-27°C.

Giao thông: đường bộ số 1 từ Cần Thơ, Sóc Trăng xuống, qua Bạc Liêu (114 km), Cà Mau (180 km), từ Cà Mau đến Năm Căn (qua Cái Nước) 55 km. Đường thứ hai từ Cà Mau lên Rạch Giá 130 km. Cà Mau có nhiều sông và mạng lưới kênh rạch chằng chịt nên đi lại và vận chuyển bằng ghe thuyền rất thuận tiện. Ngay trong rừng đước, rừng tràm, thuyền đi chỗ nào cũng được.

Thành phố Cà Mau cách thành phố Hồ Chí Minh 350 km, một thành phố trẻ có tốc độ phát triển kinh tế nhanh trong những năm gần đây.

Quốc lộ 1A Cà Mau – Ngọc Hiển đang được thi công. Cảng biển quốc tế Năm Căn và các cảng cá khác, cùng với sân bay Cà Mau đã và đang được cải tạo để đưa vào sử dụng. Công trình Siêu thị Cà Mau, một trung tâm thương mại lớn, có cửa hàng siêu thị, khách sạn 3 sao và văn phòng cho thuê. (p.685).

Vùng đất tận cùng của tổ quốc là một bức tranh hài hòa giữa rừng và biển, với một quần thể động thực vật phong phú, nhiều phong cảnh đẹp như cụm đảo Hòn Khoai, Hòn Đá Bạc, những sân chim tự nhiên như sân chim Ngọc Hiển, Đầm Dơi, Cái Nước, rừng tràm U Minh, rừng đước với nhiều loài động vật quí hiếm của khu sinh thái rừng ngập mặn như heo rừng, trăn, kỳ đà, khỉ … Ngoài ra Cà Mau còn có một số di tích lịch sử, văn hóa như động Nọc Nang, đình Tân Hưng …

VĂN HÓA – LỄ HỘI

Cà Mau là vùng đất trẻ mới được khai phá vào cuối thế kỷ 17, dân số được hình thành muộn hơn, chủ yếu do di dân tự do từ khắp các miền đất nước. Hiện nay dân số Cà Mau bao gồm các dân tộc Việt (Kinh), Hoa, Khmer, Chăm và một số ít dân tộc khác. Bởi vậy các truyền thống văn hóa, lễ hội nơi đây có sự hài hòa giữa văn hóa của các dân tộc. Ngoài Tết cổ truyền của người Việt còn có lễ hội của người Khmer như lễ Chol ChNam ThMay, lễ Đôn Ta, lễ Cầu An, … Các ngày hội của Ba Khía, Cá Đường hàng năm diễn ra tại Năm Căn.

Vùng đất Cà Mau nơi con người và thiên nhiên còn giữ được nét hồn nhiên, hào phóng. Đã từ lâu cuộc sống của người dân Cà Mau gắn liền với ghe thuyền, kênh rạch và sông nước. Tới thăm Cà Mau, du khách có thể thưởng thức những làn điệu ca nhạc tài tử đặc sắc thuở nào ở Nam bộ do một số lão tài tử ca, hoặc viếng nhạc Sỹ Cao Văn Lầu, tác giả bài vọng cổ đầu tiên Dạ cổ hoài lang.

Lễ cúng Kỳ Yên (Cà Mau)

Là lễ hội phổ biến ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, một sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu được. Lễ cúng Kỳ Yên được tổ chức hàng năm vào các ngày 15, 16, 17 âm lịch (tháng tổ chức phụ thuộc từng địa phương) khắp các đình làng Nam bộ. Mỗi làng ở Nam bộ đều có một ngôi đình thờ thần. Thần có thể là người có công lớn với địa phương được dân chúng lập đình thờ phụng, hoặc được nhà vua sắc tứ ban tặng, hoặc nhân vật thần thoại được suy tôn. Những làng hẻo lánh chưa có đình thì bà con lặn lội sang làng kế bên cúng.

Lễ cúng bắt đầu là lễ thỉnh thần về (ngày rằm) với nghi lễ rước kiệu về đình làng. Đồ cúng là heo quay, mâm xôi lá cẩm tím, bánh hỏi trắng tinh.

Theo sau đám rước là các đội múa lân và địa, tiếng trống vang lên rộn rã lẫn trong tiếng nhạc lễ thâu đêm. Khách nào cúng xong, xuống trai đường ăn cỗ làng, sau đó đi coi hát bội. Hát bội từ trưa đến tối, từ tối đến nửa đêm, qua bữa sau lại hát tiếp, vậy mà trên khán đài vẫn đông người xem.

Trong 3 ngày hội vui với thần linh, với con người, với tiếng đàn, tiếng trống, dân làng lại quay về làm ăn và chờ mùa hội năm sau. (p.687).

DI TÍCH – DANH THẮNG

Chùa Quan âm

Chùa toạ lạc ở số 84/4 đường Rạch Chùa, phường 4, thành phố Cà Mau. Chùa do Hòa thượng Tô Quang Xuân dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19, lúc bấy giờ chỉ là một am nhỏ để ngài tu hành và chữa bệnh cho dân. Sau ngài về tu ở chùa Kim Chương (Gia Định) lấy pháp hiệu là Trí Tâm. Năm 1842 vua Thiệu Trị sắc phong Hòa thượng cho ngài và sắc tứ cho chùa Quan âm.

Kiến trúc chùa hiện nay do Hòa thượng Thiện Tường và Thiện Đức xây vào năm 1936. Trong chùa có bia dựng “Sắc tứ Quan âm cổ tự’ và tháp Hòa thượng Trí Tâm.

Chùa Hưng Quảng

Toạ lạc ở số 26 đường Phan Ngọc Hiển, thành phố Cà Mau. Chùa được dựng từ những năm 1950 thuộc Tịnh Độ Cư Sĩ Phật hội Việt Nam, và được trùng tu năm 1963. Trong chùa có lập phòng thuốc nam Phước Thiện từ năm 1954 và đã hoạt động cho đến ngày nay.

Đình Tân Hưng

Đình Tân Hưng cách thành phố Cà Mau 4 km về phía nam, trên tuyến kênh rạch Rập, đường đi huyện Cái Nước, thuộc địa phận xã Lý Văn Lam, thành phố Cà Mau. Đình được xây dựng năm 1907, trải qua thời gian chiến tranh, đình bị hư hỏng toàn bộ. Trên nền đó, người dân địa phương cho dựng một ngôi đình khác nhỏ hơn, nền xây bằng đá hộc, mái lợp ngói máng. Mặt trước là hàng bốn cột xi măng. Dưới các chân cột được kê bằng đá tảng. Cấu trúc mái hình bánh ít, trên nóc đúc hai rồng chầu.

Đình Tân Hưng là nơi treo cờ Đảng Cộng sản Đông Dương đầu tiên tại Cà Mau (năm 1930). Đây còn là nơi đóng quân của Bộ chỉ huy mặt trận Tân Hưng, mặt trận chống Pháp tại Cà Mau. Đình được bộ Văn hóa Thông tin công nhận là di tích từ năm 1992. Sau khi được xếp hạng, di tích sẽ được qui hoạch xây dựng phần sân thành vườn hoa và xây bia lưu niệm. Riêng phần ngôi nhà sẽ được sửa chữa trùng tu để tổ chức các sinh hoạt văn hóa, kể truyện truyền thống.

Hồng Anh Thư Quán

Khu di tích này thuộc căn số 2, nhà số 41 đường Phạm Văn Ký, phường 2, thành phố Cà Mau. Là cơ sở chi hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội tại Cà Mau (tháng 1 năm 1928) làm nhiệm vụ tuyên truyền giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin trong mọi tầng lớp nhân dân (p.688) và tạo điều kiện cho sự ra đời của các cơ sở Đảng Cộng sản tại Cà Mau sau này.

Hồng Anh Thư quán đã từng là hiệu sách báo tiến bộ của chi hội đặt tại tầng 1 của ngôi nhà trên. Hiệu sách phục vụ các loại sách báo tiến bộ xuất bản ở Sài Gòn trong đó có “Tư bản luận” của Mác và ăng Ghen.

Đây là ngôi nhà 2 tầng, rộng 74 m², gồm 2 căn, phần nhà chính mái bê tông, phần nhà phụ mái lợp tôn, nhà giáp với chợ Cà Mau. Ngày nay, Hồng Anh Thơ quán trở thành di tích lịch sử cách mạng được Nhà nước công nhận từ năm 1992.

Vườn chim trong thành phố

Cách Trung tâm thành phố trẻ Cà Mau chừng hơn 2 km về phía tây là Công viên Văn hóa của thành phố. Giống như các công viên khác, ở đây cũng có tượng đài, vườn hoa, cây thế cắt tỉa công phu … Đặc biệt tại đây có cụm kiến trúc mô phỏng nơi ở và làm việc của Bác Hồ: ao cá, nhà sàn … tất cả đều cùng kích thước, kiểu dáng với nguyên mẫu tại Hà Nội.

Công viên Văn hóa Cà Mau còn có các loài sinh vật đặc trưng của vùng rừng ngập mặn. Vườn nuôi 150 con cá sấu lớn nhỏ, khỉ. Bên cạnh đó là kỳ đà, trăn, rắn, ba ba … sống giữa những cây tràm, cây đước. Họ nhà chim có cò, vạc, cồng cộc, chàng bè, cúm núm … Chỉ riêng họ nhà cò cũng có đến hàng chục loài như cò hương, cò tôm, cò ngà, cò trắng, cò nâu, cò lửa … Bầy chim trời đông đến mười lăm ngàn con. Diện tích khu vườn khoảng 4,5 ha. Công viên Văn hóa Cà Mau là một địa chỉ du lịch hấp dẫn nơi đất mũi của Tổ quốc.

Hòn Khoai

Cụm đảo Hòn Khoai cách đất liền 14,6 km, nằm về phía tây nam thị trấn Năm Căn, thuộc huyện Ngọc Hiển bao gồm 5 hòn đảo sát nhau: Hòn Khoai, Hòn Sao, Hòn Đồi Mồi, Hòn Đá Lẻ, Hòn Tương với tổng diện tích 4 km², đảo cao nhất có độ cao 318 m. Không giống như đảo ở Đồng bằng sông Cửu Long, Hòn Khoai là đảo đá, đồi và rừng còn gần như nguyên vẹn với nhiều loại gỗ quí, nhiều nhất là gỗ sao và một quần thể động thực vật phong phú, phong cảnh thiên nhiên hoang dã lôi cuốn du khách. Từ Cà Mau du khách đi đến làng đánh cá Trần Đế (làng cực nam của Tổ quốc trên đất liền) và đổi thuyền đi tiếp ra đảo Hòn Khoai. Đảo Hòn Khoai được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là thắng cảnh của tỉnh Cà Mau năm 1994.

Cùng với Năm Căn – thị trấn huyện lỵ của huyện Ngọc Hiển, cách thành phố Cà Mau 53 km – khu du lịch Năm Căn – Hòn Khoai hiện đang được qui hoạch để xây dựng một thành phố biển ở vùng cực nam của đất nước. (p.689).

Đất Năm Căn

Năm Căn là thị trấn huyện lỵ thuộc huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau, cách thành phố Cà Mau 53 km. Thị trấn Năm Căn nằm ở phía đông một vịnh lớn, nơi có các cửa sông Bảy Háp và Cồn Lớn.

Năm Căn còn là một chợ nổi lớn của vùng nam tỉnh Cà Mau và khu biên giới biển. Năm Căn có một sân bay được xây dựng trước năm 1975.

Cảng Năm Căn đang được nạo vét luồng và xây dựng hệ thống cầu tàu, để cho tàu 5.000 tấn ra vào, đây là cảng xuất khẩu trực tiếp của tỉnh.

Trên đất Năm Căn đang xây dựng đường giao thông, nhà máy chế biến thủy hải sản. Bên cạnh than đước, Năm Căn còn có đặc phẩm thức ăn gia súc chế biến từ lá cây mắm trắng, nguồn nguyên liệu vô tận từ rừng ngập mặn.

Mũi Cà Mau

Thuộc huyện Ngọc Hiển, là mũi đất tận cùng của tổ quốc, cách Cà Mau 118 km bằng đường thủy. Hàng năm nơi đây bồi ra biển gần 100 m.

Mũi Cà Mau là điểm du lịch sinh thái rừng ngập mặn, bãi bồi ven biển. Hiện đang lập dự án phát triển du lịch và xây dựng biểu tượng “Mũi Cà Mau” tại đất Mũi.

Hòn Đá Bạc

Thuộc huyện Trần Văn Thời, hòn Đá Bạc có diện tích 6,43 ha, cách Cà Mau 50 km đường thủy, là cụm đảo đẹp gồm ba đảo nằm sát bờ biển.

Trên đảo có nhiều cảnh đẹp như sân Tiên, giếng Tiên, bàn chân Tiên, bàn tay Tiên, chùa cá ong trong một hệ sinh thái thực vật phong phú. Đảo Đá Bạc là một điểm du lịch của Cà Mau.

Rừng Sác

Là rừng ngập mặn ở vùng duyên hải, thành phần chủ yếu gồm cây mắm, đước, dừa nước, chà là. Muốn tận mắt nhìn thấy rừng sác bạt ngàn, du khách phải đến tận đất mũi, miệt Năm Căn, ông Bọng, bà Hương, Láng Tròn, ông Đốc, ông Sào, rừng lúc nào cũng ngập nước. Do ảnh hưởng của thủy triều, rừng Sác trở thành môi trường lý tưởng cho các loài tôm, cá, chim, cò. Người dân vùng này chủ yếu làm nghề đánh bắt thủy sản và nuôi tôm.

Sân chim Ngọc Hiển

Nằm trong huyện Ngọc Hiển, huyện cuối cùng của Cà Mau và cũng là mảnh đất tận cùng của đất nước, sân chim Ngọc Hiển có diện tích tự nhiên rộng 130 ha. Là một trong những sân chim tự nhiên lớn nhất nước, sân chim Ngọc Hiển có dòng sông Bảy Háp chảy qua cùng với hệ thống (p.690) kênh ngòi chằng chịt, với thảm thực vật phong phú và xanh tươi quanh năm đã là môi trường thiên nhiên trong lành chưa bị con người hủy hoại, nơi trú ngụ của các loài chim bay đến hàng năm.

Sân chim Ngọc Hiển là điểm du lịch sinh thái và nghiên cứu về các loài chim trong môi trường sinh thái tự nhiên được bảo vệ tốt của Cà Mau. (p.691).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sách

CD – ROM (TT CNTT Du lịch)

Báo và tạp chí

Sách

Đình chùa lăng tẩm nổi tiếng Việt Nam, Trần Thường, Bùi Xuân Mỹ, NXB Văn hóa Thông tin, 1998.

Đi thăm đất nước, Hoàng Đạo Thúy, NXB Văn hóa, 1978.

Địa lý du lịch, Tập thể tác giả, NXB thành phố Hồ Chí Minh, 1997.

Lịch lễ hội, Lê Trung Vũ, Nguyễn Hồng Dương, NXB Văn hóa Thông tin, 1997.

60 Lễ hội truyền thống Việt Nam, Thạch Phương & Lê Trung Vũ, NXB Khoa học xã hội Hà Nội, 1995.

Việt Nam đất nước thần tiên, Lê Văn Hảo, Trần Hợp, Nguyễn Hồng Đảng, NXB Khoa học kỹ thuật, 1989.

Việt Nam Di tích và Thắng cảnh, Tập thể tác giả, NXB Đà Nẵng.

Toàn cảnh Việt Nam, Tập thể tác giả, NXB Thống kê, 1997.

Những địa chỉ vàng, NXB Thống kê – Hà Nội, 1995.

Niên giám Thống kê 1997, NXB Thống kê.

Những ngôi chùa nổi tiếng Việt Nam, Võ Văn Tường, NXB Văn hóa – Thông tin, 1994.

Việt Nam hình ảnh cộng đồng 54 dân tộc, Tập thể tác giả, NXB Văn hóa dân tộc Hà Nội, 1997.

Bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam, NXB Giáo dục, 1997.

Vua chúa Việt Nam, Bùi Thiết, NXB Văn hóa Thông tin, 1996.

Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam, Hà Văn Thư – Trần Hồng Đức, NXB Văn hóa Thông tin, 1996.

Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính, NXB Tổng hợp Đồng Tháp, 1990.

Văn hóa phi vật thể xứ Huế, Trương Thìn và tập thể tác giả, NXB Văn hóa Thông tin, 1996.

Hoa và cây cảnh, Đào Mạnh Khuyến, NXB Văn hóa dân tộc, 1996.

Nghệ thuật gốm Việt Nam, Trần Khánh Chương, NXB Mỹ thuật, 1990. (p.704).

Tranh cổ Việt Nam, NXB Văn hóa Thông tin, 1995.

Điêu khắc cổ Việt Nam, NXB Mỹ thuật, 1998.

Huế – Di tích lịch sử – Văn hóa – Danh thắng, Tập thể tác giả, NXB Chính trị Quốc gia, 1995.

Hướng dẫn thăm kinh thành Huế, Nguyễn Đắc Xuân, NXB Thuận hóa.

Huế đẹp – thơ Ngàn năm di sản, Tập thể tác giả, NXB Đà Nẵng, 1996.

Cố đô Huế đẹp và thơ, Tập thể tác giả, NXB Thuận hóa, 1995.

Quảng Nam – Đà Nẵng, di tích – thắng cảnh – du lịch, Trương Văn Tâm, NXB Đà Nẵng, 1997.

Di tích-thắng cảnh Hà Tĩnh, sở Văn hóa Thông tin Hà Tĩnh, 1997.

Hà Nội qua những năm tháng, Nguyễn Vinh Phúc, NXB Thế giới, 1994.

Chùa Hà Nội, Nguyễn Thế Long & Phạm Mai Hùng, NXB Văn hóa Thông Tin.

Di tích danh thắng Bà Rịa – Vũng Tàu, Tập thể tác giả, NXB Chính trị Quốc gia, 1996.

Bà Rịa Vũng Tàu, Tập thể tác giả, NXB Thế giới, 1994.

Di tích lịch sử nhà tù Côn Đảo, Nguyễn Đình Thống, NXB Chính trị Quốc gia, 1997.

Nha Trang – Khánh Hòa, NXB Chính trị Quốc gia, 1998.

Sapa, ban Tuyên giáo huyện uỷ Sa Pa, NXB Văn hóa Dân tộc, 1994.

Văn hóa dân gian Lào Cai, Trần Hữu Sơn, NXB Văn hóa các dân tộc, 1997.

Đồng Tháp, điểm hẹn Du lịch, Công ty Du lịch & Xuất nhập khẩu Đồng Tháp, NXB Tổng hợp Đồng Tháp, 1994.

Về với Vịnh Hạ Long cạn, Lã Đăng Bật, Sở Văn hóa thông tin Ninh Bình, 1996.

Cảnh đẹp Ninh Bình, Lã Đăng Bật, NXB Thế giới, 1997.

Du lịch Hải Phòng, NXB Hải Phòng.

Khu di tích Kim Liên, NXB Chính trị Quốc gia, 1996.

Từ điển địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam, Tập thể tác giả, NXB Văn hóa Thông tin, 1998. (p.705).

Từ điển văn hóa cổ truyền Việt Nam, Tập thể tác giả, NXB Thế giới, 1997.

Một thoáng Việt Nam, NXB Trẻ, 1996.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, Vũ Ngọc Phan, NXB Khoa học Xã hội, 1998.

CD – ROM (TT CNTT Du lịch)

“Việt Nam”, NXB Văn hóa Thông tin, 1998.

“Thừa Thiên Huế – Di sản văn hóa thế giới – Tiềm năng và phát triển”, NXB Văn hóa Thông tin, 1997.

“Khánh Hòa “, NXB Văn hóa Thông tin, 1997.

“Bà Rịa – Vũng Tàu”, NXB Văn hóa Thông tin, 1997.

“Đà Nẵng & Quảng Nam”, NXB Văn hóa Thông tin, 1996.

“Hà Nội – Travel”, NXB Văn hóa Thông tin, 1996.

“Hạ Long – Quảng Ninh”, NXB Văn hóa Thông tin, 1998.

“Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh”, NXB Văn hóa Thông tin, 1998.

“Atlas Việt Nam – Hiện trạng tài nguyên thiên nhiên và môi trường”, 1998.

Báo và tạp chí

Tuần Du lịch, tạp chí Nghiên cứu du lịch, Quảng Nam Đà Nẵng: đất nước con người và đổi mới, Du lịch Quảng Nam Đà Nẵng, Báo ảnh Việt Nam, báo Thanh Niên, báo Lao Động, báo Nhân Dân, báo Hà Nội Mới, báo Doanh nghiệp.