NHỮNG NĂM THÁNG BÊN BÁC

---❊ ❖ ❊---

Nhiều tác giả

Xuất bản: Công An Nhân Dân

Đóng gói: @nguyenthanh-cuibap

01

Việt Dũng

(Cục Cảnh sát bảo vệ - Bộ Nội vụ)

ÔNG CỤ NÚI HỒNG

Cuối tháng 4 - 1945, sau khi các mũi quân Nam tiến của Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân về tới khu giải phóng Tân Trào, trường Quân chính kháng Nhật liền được thành lập.

Vào một buổi sáng, chúng tôi đang tập trung để sắp sửa làm việc thì đồng chí Văn⁽¹⁾ tới thăm.

⁽¹⁾ Đồng chí Võ Nguyên Giáp

Tôi đoán chắc có việc gì quan trọng đây!

Đúng vậy, sau khi nói chuyện về tình hình đấu tranh chống Nhật ở các nơi và nhắc nhở chúng tôi về nhiệm vụ học tập, xây dựng trường, đồng chí nói:

- Đoàn thể cần một số đồng chí đi công tác, các đồng chí cần nhận rõ học tập hay đi công tác đều là trách nhiệm của đoàn thể giao cho, chúng ta phải cố gắng làm tròn nhiệm vụ của mình.

Chúng tôi tha thiết mong được học, nhưng khi nói đến công tác cần, thì ai cũng sẵn sàng nhận nhiệm vụ.

Chúng tôi đi về phía đình Tân Trào. Được chừng nửa cây số gặp con suối, đồng chí Hồng Thái đưa chúng tôi lội ngược dòng. Đi một quãng nữa thì rẽ quặt lên đồi rồi tạt sang sườn núi. Cơ quan ở ngay trên núi này, đó là một nhánh của ngọn núi Hồng. Đứng trên đỉnh núi, chúng tôi có thể quan sát khắp cánh đồng Tân Trào, đến sông Đáy, đèo De...

Cơ quan có một lán dài ngăn đôi, một nửa to có nhiều người ở. Vũ khí, toàn các-bin và tiểu liên “tôm- sơn”. Còn một nửa nữa được ngăn ra, ở đó có một điện đài, và có một số đồng chí đang làm việc. Cách lán đầu chừng ba mươi thước có một lán nhỏ nữa.

Các đồng chí đang làm việc ở cơ quan thấy chúng tôi tới liền chạy lại chào hỏi. Đồng chí Hồng Thái vui vẻ giới thiệu chúng tôi với các đồng chí trong cơ quan.

Giữa lúc đó, tôi nghe có tiếng ho từ phía lán nhỏ, rồi một ông cụ gầy yếu, tay chống chiếc gậy song đi lại. Cụ mặc áo ngắn, kiểu người Nùng (cổ cao, hàng cúc giữa bằng vải), quần áo đều màu chàm, nhưng đã bạc. Ông cụ đội chiếc mũ vải kiểu các cụ già người Nùng. Cụ đi thẳng tới chỗ chúng tôi. Tôi thấy lúc cụ đi tới, mọi người đều đứng nghiêm chỉnh và khi cụ đi thì mọi người nhường bước.

Ông cụ vui vẻ hỏi tôi:

- Các đồng chí mới đến phải không?

Tôi vội trả lời:

- Báo cáo đồng chí, chúng tôi mới đến.

Ông cụ gật đầu bảo:

- Tốt, đồng chí Hồng Thái cần giao nhiệm vụ và giúp đỡ cho các đồng chí ấy công tác.

Nói xong ông cụ đi xuống phía nhà bếp.

Lần đầu tôi gặp một cụ già như vậy. Ông cụ tuổi khoảng gần sáu mươi, mái tóc bạc quá nửa, người cụ tuy gầy yếu mà cặp mắt rất sáng, nghiêm nghị, vầng trán cao, giọng nói rất rõ ràng, ấm áp. Ông cụ có cái nhìn rất lạ, nhìn vào ai cứ như thấu suốt mọi ý nghĩ trong con người đó, khiến cho sau mỗi câu hỏi của ông cụ, người trả lời thấy mình phải nói thật trung thực. Còn riêng nét cười của ông cụ thì thật là hiền dịu, làm cho chúng tôi vừa gặp lần đầu, đã cảm thấy gần gũi ngay.

Ông cụ đi khỏi, một đồng chí cũ nói với tôi:

- Đấy, ông cụ đấy!

Giới thiệu vậy thì chỉ làm cho tôi càng thêm bỡ ngỡ, vì tôi đã biết ông cụ là ai đâu?

I

Đêm ấy, sau khi được đồng chí Hồng Thái giao nhiệm vụ cụ thể, lại được sinh hoạt cùng tiểu đội cảnh vệ, chúng tôi được rõ là: cơ quan này rất quan trọng; ông cụ là cán bộ thượng cấp. Ở đây có hai lớp học: lớp học điện đài và lớp chính trị đều do ông cụ hướng dẫn cả. Trách nhiệm của đội cảnh vệ là phải bảo vệ cơ quan cho tốt.

Nghe giới thiệu, lòng tôi càng suy nghĩ về ông cụ.

Bỗng nhiên tôi nhớ trước đó mấy ngày, đội giải phóng quân của chúng tôi vừa về tới Tân Trào, đồng chí Quang Trung⁽¹⁾ bỗng hỏi tôi:

(1) Thiếu tướng Đàm Quang Trung, tư lệnh Quân khu I hiện nay.

- Đồng chí quê chợ Đồn à?

- Vâng - Tôi trả lời.

- Đồng chí có thuộc các đường về đấy không?

- Thuộc chứ!

- Đi đón ông cụ nhé! Đi cả tiểu đội của đồng chí!

Nghe đồng chí Quang Trung nói vậy, tôi hơi lạ, ông cụ nào mà lại phải mang cả tiểu đội đi đón? Tuy vậy, tôi không dám hỏi kỹ. Đồng chí Quang Trung lại nói:

- Chờ liên lạc sẽ đi, việc này tuyệt đối bí mật đấy!

Thấy việc quan trọng nên tôi hỏi thêm:

- Từ chợ Đồn về đây có hai đường. Đường chợ Đồn đi Phong Vân, Nghĩa Tá về chợ Chu - tức là đường đồng chí Văn đã Nam tiến - thì tôi không được rõ! Còn đường chợ Đồn qua Tổng Quản về, đường đồng chí Khang Nam tiến - thì tôi thuộc.

Nghe vậy, đồng chí Quang Trung bảo:

- Nếu đi đường đồng chí Khang thì đồng chí sẽ đi.

Tôi vâng lời, nhưng sau đấy không thấy đồng chí Quang Trung nói gì nữa.

Giờ đây, ở cơ quan lại có ông cụ này, chắc ông cụ mà đồng chí Quang Trung đã nói! Có lẽ ông cụ là người đứng đầu của Việt Minh mình đây.

II

Ở gần ông cụ được vài ngày, tôi nhận thấy ông cụ làm việc sao mà nhiều như vậy! Suốt ngày cụ đọc sách và viết tài liệu, viết báo, dạy chính trị v.v... Ngoài ra, bất kể ngày đêm, cán bộ các nơi còn luôn luôn đến nhận chỉ thị. Cả anh Văn, anh Khang cũng thường tới cơ quan xin ý kiến của cụ.

Bận như vậy nhưng ông cụ rất quan tâm săn sóc chúng tôi. Ngoài việc giáo dục về chính trị, ông cụ còn dạy bảo rất tỉ mỉ về cuộc sống tập thể, như bày cho chúng tôi cách đặt chương trình học tập, làm việc trong ngày, trong tuần; cách sắp xếp trật tự trong lán, nhất là cách giữ gìn súng đạn. Ông cụ thường dạy không nên ngồi chơi rỗi, phải lấy sách báo ra đọc, hoặc vá quần áo v.v... Hồi đó giữa mùa xuân nước suối từ trong khe chảy ra còn lạnh. Ông cụ thường dặn chúng tôi không nên tắm lâu, đề phòng cảm. Khi tập thể dục có những đồng chí thường tập cho có lệ, ông cụ ra xem sửa chữa động tác cho từng người. Ông cụ còn làm mẫu và bảo: “Các đồng chí tập theo tôi, tập thế này mới được”. Những buổi đi lấy rau rừng, ông cụ hướng dẫn cả cho chúng tôi cách đi lấy rau, cách chọn rau ngon v.v...

Hằng ngày, ông cụ thường xuống suối, tắm rửa hoặc giặt lấy quần áo.

Do chưa có kinh nghiệm nên anh em thanh niên chúng tôi mỗi khi lên xuống núi thường hay ngã, còn ông cụ tay chống gậy, vai vác ống nước, vai vắt quần áo vừa giặt, chẳng bao giờ bị ngã. Thấy anh em ngã nhiều, cụ bảo:

- Các đồng chí cứ làm theo tôi thì không việc gì!

Thì ra chúng tôi vì sợ đi giữa đường lội, nên cứ tránh sang hai bên, làm cho đường ngày một to ra và sườn núi trơn nên hay ngã. Còn cụ cứ giữa đường đã đánh bậc sẵn cụ đi, tuy lội một chút, về tới lán sẵn ống nước xách lên, ông cụ rửa một nửa, còn một nửa để rửa tay trước và sau khi ăn cơm.

Từ khi anh em học ông cụ cách xuống suối, lên núi thì không mấy ai ngã nữa.

Đúng như quy định của đồng chí Đường, sau ba ngày tôi ra báo cáo công việc và nghe đồng chí Đường hướng dẫn công tác. Buổi đầu, sau khi nghe tôi trình bày, đồng chí hỏi:

- Ông cụ có khoẻ không?

- Khoẻ - Tôi trả lời.

- Gần ông cụ đồng chí thấy thế nào?

- Ở với bố đã 18 năm rồi, bố cũng dạy mọi điều, nhưng gần ông cụ có ba ngày mà tôi thấy như ông cụ dạy còn nhiều hơn.

Đồng chí Đường nghĩ một lát rồi nói:

- Đồng chí có văn hoá nên đóng một quyển sổ nhỏ, mỗi khi ông cụ nói câu gì mà đồng chí thích, thì đồng chí ghi vào sổ, sau sẽ có một quyển sách quý lắm đấy.

Mỗi lời dặn của đồng chí Đường tôi đều ghi nhớ.

Công tác được một tuần lễ, có lẽ do đồng chí Đường đề nghị, tôi được ông cụ lấy vào học lớp chính trị cùng với anh em học sinh mà ông cụ đang dạy. Tôi biết anh em này đều là cán bộ hoạt động từ lâu về đây học cấp tốc rồi đi công tác ngay. Tôi được đưa vào học có lẽ do sự chiếu cố riêng.

Buổi học đầu của tôi đúng vào bài nói về Mặt trận Việt Minh. Ông cụ đưa chúng tôi quyển sách nho nhỏ in đá, trong đó nói về chương trình điều lệ của Mặt trận.

Tôi vào Giải phóng quân giữa lúc phong trào cách mạng đang lên cao. Các đội Giải phóng quân vừa phát triển mạnh nên chưa huấn luyện được kỹ. Tôi được học đồng chí Khang, đồng chí Quang Trung ngay trong mỗi công tác thực tế. Có lúc đồng chí Khang hướng dẫn cả bài nói chuyện cho tôi, rồi tôi nhẩm kỹ cho thuộc, để khi ra nói chuyện sẽ nói bằng tiếng Tày cho khỏi vấp váp. Đây là lần đầu tôi được học về tôn chỉ, mục đích, chương trình, điều lệ của Mặt trận Việt Minh một cách kỹ càng. Vì vậy được vào học, tôi rất cảm động. Nhưng khi đọc đến đoạn nói trong Mặt trận Việt Minh có cả Đảng Cộng sản tham gia thì tôi giật mình ngơ ngác! Thật tôi không thể ngờ được là sao Mặt trận Việt Minh lại có cả Đảng Cộng sản tham gia!

Vừa may ông cụ bảo phát biểu những điều chưa hiểu, tôi giơ tay ngay. Được ông cụ chỉ định, tôi mạnh dạn nói:

- Thưa cụ, tại sao trong Mặt trận của ta lại có Đảng Cộng sản?

Lời tôi vừa dứt thì trong lớp đã có nhiều tiếng xì xào. Trước phản ứng đó, tôi lo sợ. Ông cụ ra hiệu cho mọi người giữ trật tự rồi hỏi lại:

- Đồng chí hiểu về Đảng Cộng sản như thế nào?

- Thưa cụ, cháu chưa hiểu, nhưng nghe người ta nói Đảng Cộng sản không tốt! Họ chủ trương cái gì cũng làm của chung cả, lại không có gia đình, không có biên giới, không có chính phủ.

Nghe tôi trả lời, nhiều đồng chí trong lớp học ngạc nhiên. Riêng ông cụ, vẻ mặt thoáng nét buồn. Cụ hỏi thêm:

- Đồng chí nghe ai nói vậy?

- Thưa cụ, nhiều người nói...

Ông cụ lại hỏi:

- Những người ấy là thế nào với Tây?

- Họ là những người...là những người làm việc với Tây ạ

Trả lời câu hỏi xong, tôi thấy tất cả những ý nghĩ của mình về Cộng sản từ trước tới nay là sai rồi. Thấy tôi như đã vỡ lẽ ra, ông cụ liền đặt câu hỏi khác:

- Đồng chí nghe Pháp, Nhật nói về Việt Minh ta thế nào?

- Dạ, nó nói là giặc cỏ, là ăn cướp ạ!

Lúc ấy ông cụ chỉ một đồng chí học viên khác bảo trả lời câu hỏi ban đầu của tôi.

Đồng chí ấy đứng dậy nói:

- Đế quốc Pháp, phát xít Nhật ghét Cộng sản cũng như ghét Việt Minh ta. Nó dùng mọi điều xấu xa để gán cho Cộng sản và Việt Minh ta. Những người Cộng sản là những người kiên quyết đánh Pháp, đuổi Nhật nhất trong Mặt trận Việt Minh ta, do đó họ là nòng cốt, là cơ quan tham mưu của Mặt trận.

Các học viên khác đều đồng ý.

Ông cụ lại hỏi tôi:

- Đồng chí đã hiểu chưa?

Tôi trả lời là:

- Thưa cụ, cháu đã hơi hiểu ạ!

Lúc ấy ông cụ mới dịu dàng giải thích. Mỗi lời ông cụ nói về Đảng Cộng sản, về những người Cộng sản, cứ như những ngọn đèn thắp lên trong óc tôi lúc ấy.

Thấy tôi chừng đã hiểu, ông cụ hỏi thêm:

- Đồng chí đã thấy người Cộng sản nào chưa?

Tôi thành thật trả lời:

- Dạ, chưa!

- Nếu đồng chí Văn, đồng chí Khang là những người Cộng sản thì đồng chí có thích không?

- Dạ, thích ạ!

Các đồng chí trong lớp học đều cười một cách vui vẻ.

Ông cụ chuyển sang giảng các bài học khác. Sau buổi học tôi suy nghĩ mãi về bài học vừa qua, về Đảng Cộng sản, cố tìm xem trong đoàn Giải phóng quân ai là những người Cộng sản? Cộng sản và Việt Minh thì khác nhau những gì?

III

Công tác và học tập được ít lâu, bỗng một buổi trưa tôi thấy người mệt. Tôi không thể cùng anh em vào rừng kiếm củi được. Tôi xin phép đồng chí Hồng Thái ở lại nhà nằm nghỉ. Vừa đặt mình nằm xuống thì cơn sốt kéo đến, tôi quấn chặt hai chiếc chăn mà người vẫn run lên và hai hàm răng đánh vào nhau cầm cập. Giữa lúc ấy tôi chỉ ước gì có vài người đè lên tôi và giữ chặt hộ, hoặc có lò than bên cạnh thì mới ghìm cơn rét lại được.

Lát sau cơn rét lui, cơn sốt nóng lại đến. Người tôi như lò than, đầu tôi nhức buốt, khó chịu quá. Tôi bỗng nghĩ vẩn vơ: “Giá ở nhà thế nào bà mẹ, cô em gái lúc này cũng đã đánh cảm và nấu nước xông cho mình rồi. Ừ, dạo bắt đầu vào Việt Minh, mẹ mình ở nhà sợ không có ai giúp đỡ, hỏi cho một cô vợ, vừa cưới về buổi sáng thì chiều mình đi. Chả biết cô ấy bây giờ làm gì? Giá ở nhà, thế nào cô ấy cũng nấu cho mình bát cháo gà để sau cơn sốt dậy ăn, cho lại sức...”. Nghĩ hết chuyện quá khứ lại nghĩ sang hiện tại. “Ở đây tình đồng chí thật là cao nhưng mọi thứ thiếu thốn quá!”. Tôi cảm thấy nhớ nhà da diết. Đang nghĩ lẩn thẩn chợt có người bước nhè nhẹ đến bên tôi, rồi ngồi xuống giường. Tưởng là có đồng chí nào trong đội đổi gác về, tôi cứ trùm chăn mải mê với dòng suy nghĩ miên man của mình. Một bàn tay mát dịu luồn vào, đặt lên trán tôi, tiếp đó là tiếng hỏi thân thuộc:

- Đồng chí nào mệt đây?

Tôi giật mình nhận ra tiếng ông cụ. Tôi vội thò đầu ra khỏi chăn. Tay ông cụ vẫn đặt trên trán tôi, đôi mắt nhìn như ôm lấy tôi. Ông cụ hỏi: “Đồng chí có mệt lắm không?”.

Cảm động quá, tôi vội thưa:

- Thưa cụ, cháu bị sốt rét, giờ đỡ rồi.

Ông cụ gật đầu bảo:

- Đồng chí sốt thật. Cố ngồi dậy, dựa vào cột cho đỡ mệt, tôi đi lấy thuốc cho đồng chí uống.

Nghe nói uống thuốc, tôi tỉnh cả người. Mỗi viên thuốc trong hoàn cảnh bấy giờ rất quý giá. Thấy ông cụ phải bận tâm về mình, tôi hơi ngài ngại, tôi toan thưa lại thì ông cụ đã đi rồi. Nhìn theo mái tóc đã bạc quá nửa, đôi vai gầy của ông cụ, lòng tôi nao nao. Tôi biết giờ này là giờ đọc sách của ông cụ, sao ông cụ bỗng tới lán của chúng tôi? Chắc là trong lúc sốt rét tôi đã run mạnh làm động tới sàn nứa, ông cụ biết nên tới! Tôi đã học y tá mà chưa giúp được gì cho anh em trong đội. Bây giờ chính tôi lại được ông cụ săn sóc.

Đang nghĩ, ông cụ lại đến, tôi tưởng như cơn sốt giảm hẳn đi, liền vùng dậy sẵn sàng nhận thuốc uống. Thấy vậy, ông cụ cười bảo:

- Đồng chí cố gắng như vậy là tốt, bây giờ đồng chí uống một viên, chiều uống viên nữa.

Nói xong, ông cụ dốc chiếc lọ con lấy ra hai viên ký ninh trắng. Tôi thấy trong đó còn hơn chục viên, có lẽ thuốc dành riêng của ông cụ, ông cụ đã lấy cho tôi. Thấy tôi đã uống thuốc rồi, ông cụ dặn thêm:

- Đỡ rồi, đồng chí phải dậy đi lại mới được, nằm nhiều là dễ bị con ma ốm nó quật đấy. Bây giờ tôi về làm việc.

Ông cụ đi, tôi lặng nhìn theo, không biết nói gì. Còn một viên thuốc tôi đặt giữa lòng bàn tay. Hết nhìn viên thuốc tôi lại nhìn về phía lán ông cụ ở. Hình ảnh ông cụ in vào lòng tôi như ngọn núi Cứu Quốc của quê hương đã in trong tâm hồn tôi từ buổi ấu thơ.

Tôi khỏi bệnh, thì ngày mùng 1 tháng 5 đã đến. Hôm ấy chúng tôi cố gắng động viên nhau làm cho xong căn nhà, để có thành tích kỉ niệm ngày Quốc tế lao động. Tôi mới mệt dậy nên được phân công vá quần áo cho anh em. Đang vá, tôi chợt thấy đồng chí liên lạc lên, mang theo một số báo và tài liệu, ngoài ra, còn có một hộp gì màu đỏ trông rất đẹp, tôi đòi xem.

Đồng chí liên lạc vẻ bí mật nói:

- Quà ở xa gửi biếu ông cụ đấy!

Đồng chí liên lạc về rồi, ông cụ mang cái hộp xuống bếp, tôi tò mò theo xuống xem. Tới bếp, tôi thấy ông cụ đang bảo đồng chí Trần Đình (một đồng chí cũ, lúc này vừa bảo vệ Bác, vừa làm cấp dưỡng):

- Còn ít gạo nếp, ta đem nấu, khi dừ gạo, đồng chí nhớ cho hộp mật này vào, làm sao để mỗi người một bát.

Đồng chí Đình ngần ngừ nói:

- Thưa Bác, cái này để Bác dùng(trong chúng tôi lúc ấy chỉ có đồng chí Trần Đình gọi ông cụ là Bác) vì sức khoẻ Bác chưa được tốt.

Ông cụ bảo:

- Tôi mệt thì anh em cũng mệt, hôm nay là ngày mùng 1 tháng 5, tôi được quà từ ngoài gửi biếu, anh em cũng phải có phần.

Nghe ông cụ nói, đồng chí Đình đành miễn cưỡng vâng lời.

Chờ ông cụ về rồi, tôi vào xem chiếc hộp. Đúng là hộp mật ong khô. Quý thật! Có lẽ thứ mật này làm ở một nước có kỹ nghệ thực phẩm cao gửi tới. Tôi bàn với đồng chí Đình nấu một nửa, còn dành lại cho ông cụ một nửa. Đồng chí Đình cười bảo:

- Tính Bác vậy, Người đã bảo làm, phải làm theo. Bớt lại, Bác sẽ bắt nấu lần nữa thì mình đâm dại.

Trưa hôm đó, chúng tôi có bữa chè mật ong. Hương vị ngon ngọt của chén chè ấy, tưởng như bây giờ vẫn còn nguyên vẹn.

IV

Đầu tháng 7 năm 1945 lớp học chính trị đã kết thúc, các học viên đã đi nhận công tác, chúng tôi ở lại vừa bảo vệ, vừa tiếp tục học tập. Sáng hôm ấy, chúng tôi vừa rửa mặt xong, chợt có tin một toán thổ phỉ vốn là đặc vụ của Tưởng mang danh mượn đường chống Nhật nhưng lại có liên hệ với Nhật, đang tiến vào đèo De để dò la căn cứ địa của ta. Một bộ phận Giải phóng quân đã đi mai phục. Vì trận địa gần cơ quan quá, các đồng chí đề nghị ông cụ tạm dời khỏi cơ quan. Ông cụ đồng ý. Đơn vị bảo vệ để lại hơn nửa quân số, nếu phỉ tràn vào sẽ đánh, còn một tổ năm đồng chí do tôi chỉ huy thì bảo vệ ông cụ và tài liệu, tạm lánh đi nơi khác.

Trước lúc ra đi, ông cụ kiểm tra lại công việc gói buộc tài liệu, việc bố trí hành quân, chuẩn bị súng đạn của chúng tôi một cách tỉ mỉ. Kiểm tra xong, ông cụ dặn:

- Các đồng chí đi phải giữ bí mật, không được gõ vào cây nứa gây tiếng động, không được phát đường, bẻ lá. Đồng chí đi sau cùng phải xóa dấu vết của anh em đi trước. Các đồng chí rõ chưa?

Chúng tôi trả lời:

- Dạ, rõ rồi ạ.

Ông cụ gật đầu, nói:

- Được, chúng ta đi.

Chúng tôi lên đường, nhằm hướng đỉnh núi cao nhất đi lên. Đi trước là các đồng chí mang “các-bin”. Thứ hai là một đồng chí vai đeo túi dết của ông cụ, trong đựng đầy tài liệu, và lưng đeo cái ba lô của ông cụ - (chúng tôi thường gội đùa là “ba-lô sách”, vì nó đựng cả quần áo, chăn màn, mà vẫn chỉ to bằng quyển sách lớn). Thứ ba là ông cụ, tay chống gậy, vai cũng đeo túi dết đầy tài liệu. Sau đó, hai đồng chí khênh hòm sách quý. Tôi đi sau, có trách nhiệm xoá dấu vết.

Đường đi dốc đứng, lại không được phát các dây leo, cây lá ngáng đường nên càng khó khăn hơn. Chúng tôi đi chầm chậm để giữ sức cho ông cụ, vì ông cụ vẫn không được khoẻ lắm. Trong lúc đi đường, chúng tôi xin đeo hộ ông cụ túi dết nhưng ông cụ không bằng lòng.

Lên đến gần đỉnh núi, nơi có một gốc cây to, sạch sẽ và có chỗ ngồi bằng phẳng, chúng tôi dừng lại tạm nghỉ. Chúng tôi toan chặt lá để ông cụ ngồi, ông cụ xua tay rồi đến ngồi trên một hòn đá. Vừa ngồi xuống, ông cụ liền giải thích cho chúng tôi rõ cần phải giữ bí mật. Ông cụ bảo làm như vậy là để nếu kẻ địch có vào tới lán của ta, chúng cũng không biết dấu vết của ta đi về phía nào mà truy tìm.

Giải thích xong, ông cụ đặt câu hỏi:

- Nếu địch tới đây, ta đối phó thế nào?

Một đồng chí trả lời:

- Thưa cụ, phải kiên quyết chiến đấu để diệt chúng.

Ông cụ chỉ gói tài liệu hỏi:

- Nếu trong lúc chiến đấu, vì lực lượng yếu ta phải rút đi nữa, số tài liệu này sẽ làm thế nào?

- Ta phải đốt đi ạ.

- Không được, tài liệu này rất quý. Ta phải cất giấu vào rừng, hoặc nên chôn đi để khi chiến đấu không lo lắng về nó và nếu có phải rút, cũng không ngại. Sau đó, ta sẽ quay lại lấy tài liệu.

Anh em mỗi người một ý, hăng hái phát biểu.

Ồng cụ nghe xong, liền kết luận:

- Các đồng chí đều nói đúng. Giặc có tới, phải kiên quyết đánh, "tài liệu là sinh mệnh của chúng ta, phải bảo vệ đến cùng. Vậy ta nên tìm cách tạm cất giấu đi để khi xảy ra chiến đấu, ta hoạt động dễ dàng.

Chấp hành chỉ thị của ông cụ, chúng tôi đào một hố sâu, bỏ hòm sách xuống, lấy lá khô ngụy trang. Ông cụ bảo:

- Đừng lấp đất vội, cứ chuẩn bị sẵn khi nào cần sẽ lấp, bây giờ các đồng chí nên nghiên cứu cách đánh khi chúng tới đây.

Trong lúc chúng tôi để một đồng chí cảnh giới, rồi bàn bạc cách đánh, ông cụ lấy sách ra đọc. Sau khi thấy chúng tôi đã bàn bạc xong, ông cụ ngừng đọc sách bảo tôi báo cáo lại kế hoạch, nghe xong ông cụ bảo:

- Được, các đồng chí chuẩn bị như vậy là tốt. Ta nhân việc này mà tập dượt cho quen. Có giặc tới ta sẽ đánh!

Khoảng gần 7 giờ sáng chợt nghe một tràng dài tiểu liên rồi tiếng súng trường, lựu đạn liên tiếp nổ theo. Từ đèo đến chỗ chúng tôi, tính đường chim bay chỉ một cây số, chúng tôi lại ở trên núi cao nên nghe rất gần.

Một đồng chí gác chạy tới báo cáo với ông cụ.

Ông cụ bảo:

- Tôi cũng nghe thấy rồi.

Nói xong, ông cụ tiếp tục đọc sách.

Ngồi nghe súng nổ ngay bên cạnh, tôi thực là sốt ruột, không biết chúng có đông không? Ta có thắng không? Nếu chúng tràn vào được sẽ thế nào? Những câu hỏi đó cứ đặt ra trong đầu óc tôi. Trong anh em cũng có đồng chí tiếc là không được chiến đấu và đến bây giờ tôi mới biết đồng chí Trần Đình tuy đã nhiều tuổi, thế mà đêm qua cũng được đi diệt phỉ.

Súng nổ dồn dập một chặp rồi thưa dần, sau đó im bặt. Chúng tôi thầm thì phán đoán. Như biết được ý nghĩ của chúng tôi, ông cụ bảo:

- Chắc là thắng rồi, vì tiếng súng về sau mỗi lúc một xa. Và trận này ta nắm rõ địch, ta lại chủ động từ đầu, nên nhất định phải thắng.

Đúng vậy, quá mười một giờ có tiếng hú từ dưới lán của cơ quan vọng lên. Đó là mật hiệu liên lạc. Chúng tôi hú trả lời. Lát sau có đồng chí lên báo cáo tình hình: Quân ta đã diệt gọn cánh phỉ đó và thu toàn bộ vũ khí.

Ông cụ chỉ thị cho chúng tôi trở về và nhắc phải xoá dấu vết, để giữ bí mật.

Chỉ có mấy giờ buổi sáng mà chúng tôi đã học được nhiều điều chuẩn bị hành quân, công tác bí mật trong hành quân, cách phán đoán tình hình, cách xử trí tình huống và thế nào là dân chủ trong công tác quân sự v.v...Ông cụ đã dạy chúng tôi những bài học thực tế sâu sắc.

Chiều hôm ấy, tôi lại xuống làng để nghe đồng chí Đường hướng dẫn như thường lệ.

Tới nơi, một tin làm tôi sửng sốt. Đồng chí Đường đã hy sinh trong trận diệt phỉ. Đau xót quá, tôi chạy thẳng về cơ quan và không sao nén nổi xúc động, tôi bỏ bữa cơm chiều, nằm dài trong lán.

Gần tối đồng chí Trần Đình tới thăm, nói với tôi:

- Ông cụ bảo tôi tới kể cho đồng chí nghe về gương chiến đấu của đồng chí Đường.

Tôi vội ngồi dậy lắng nghe.

Đồng chí Trần Đình kể xong, dặn tôi:

- Ông cụ nhắc đồng chí là: “Thương đồng chí mình phải noi theo gương chiến đấu của đồng chí ấy”.

Tôi hứa với đồng chí Đình là sẽ học hỏi theo gương đồng chí Đường.

V

Khoảng trung tuần tháng bảy, tôi được bổ sung về phân đội của đồng chí Quang Trung để học bắn súng Ba-dô-ka. Đang học tập thì có chỉ thị làm sân bay để đón máy bay của Đồng minh. Sân bay sửa xong, chiều hôm ấy nhận được điện sẽ có máy bay tới đón những phi công bị rơi của họ. Đồng chí Quang Trung bảo tôi về báo cáo với ông cụ.

Mừng quá! Xa ông cụ mới hơn một tuần mà tôi nhớ làm sao! Bây giờ có dịp lên thăm, tôi vội chạy một mạch về cơ quan. Vừa tới nơi, anh em chào hỏi, tôi không kịp trả lời, chạy thẳng tới chỗ ông cụ báo cáo:

- Thưa cụ, 4 giờ máy bay đến ạ!

Ông cụ đang đọc sách, thấy tôi báo cáo liền bỏ sách xuống hỏi:

- Đồng chí nói 4 giờ họ sẽ tới, vậy 4 giờ là mấy giờ?

Tôi không hiểu ý câu hỏi của ông cụ nên đáp lại như cũ.

Ông cụ liền lấy chiếc đồng hồ quả quýt ra chỉ cho tôi xem và nói:

- Báo cáo quân sự là phải chính xác, nếu không sẽ sai lầm nguy hiểm. Trên mặt đồng hồ có 12 giờ, vậy đồng chí nói 4 giờ là 4 giờ chiều hay 4 giờ sáng?

Lúc này tôi mới hiểu, nhưng tôi không thể trả lời được câu hỏi của ông cụ, đành phải trở về hỏi đồng chí Quang Trung kỹ lại cả về giờ, ký hiệu để đón máy bay, kế hoạch đón tiếp họ... để trả lời Người.

Bài học này cũng làm cho tôi ghi nhớ mãi trong công tác chỉ huy. Sau đấy, tôi theo chi đội của đồng chí Quang Trung về đánh Thái Nguyên.

Tổng khởi nghĩa thành công, tôi về Hà Nội được biết ông cụ thượng cấp ở núi Hồng nay là Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng tôi vô cùng sung sướng, tin tưởng. Sau đó ít lâu, đơn vị tôi có một tiểu đội được chuyển về bảo vệ Bắc Bộ Phủ.

Buổi sáng hôm ấy, tôi vội tới thăm tiểu đội với hi vọng may ra được gặp Bác.

Tôi tới vào lúc anh em sắp ăn sáng. Tiểu đội cảnh vệ, các đồng chí công tác ở văn phòng đang đi vào nhà ăn. Trên bàn để từng hàng bát cháo hoa múc sẵn, phần mỗi người một bát, ăn với cà muối hoặc vừng. Đồng chí Đình giới thiệu tôi với chị Thanh (người cấp dưỡng của Bác và cơ quan bấy giờ). Chị vui vẻ đưa tôi một bát. Tôi vừa cầm bát cháo thì Bác tới. Đặt bát cháo xuống, tôi chưa kịp đứng nghiêm chào Bác, thì Người đã vui vẻ hỏi:

- Chú Việt Dũng đấy à. Chú vẫn khoẻ chứ?

- Dạ! - Câu hỏi của Người làm tôi rất cảm động không nói được lời nào nữa.

Bác nhìn tôi, Người bảo:

- Ta ăn sáng đi.

Chị Thanh mang cháo lại. Như mọi anh em khác, Bác cũng nhận một bát cháo hoa ăn với muối vừng.

NGỌC CHÂU ghi

02

Hoàng Hữu Kháng

(Cục Cảnh vệ - Bộ Nội vụ)

NHỮNG NGÁY ĐẦU GẦN BÁC

Cách mạng tháng Tám thành công, tôi được cơ quan giao nhiệm vụ ở lại tiếp tục làm một số công tác tại căn cứ địa. Cho đến tháng mười năm 1945 thì được Đảng gọi về Hà Nội.

Hồi này quân của Tưởng Giới Thạch đã tràn sang ta. Bọn Quốc dân đảng theo gót chủ cũng về phá rối.

Ngồi trên ô-tô từ Thái Nguyên về Hà Nội, tôi nghe hành khách kháo nhau đủ chuyện. Nào là chuyện quân Tàu trắng lợi dụng danh nghĩa Đồng minh, sang Việt Nam tước vũ khí Nhật, giở trò cướp bóc, hãm hiếp dân ta; chuyện bọn Việt cách, Việt quốc theo đóm ăn tàn.

Nghe những chuyện đó tôi nghĩ phải đề nghị với Đảng diệt phăng ngay bọn Tưởng, để nhân dân hết tai họa.

Về tới Hà Nội, tôi được các đồng chí ở cơ quan cho biết: “Tình hình bây giờ, ngoài bọn Tàu Tưởng ở ngoài Bắc, bọn Anh - Ấn trong Nam, trên đất nước ta còn có hàng chục vạn quân Nhật và hàng vạn quân Pháp. Bọn quân Pháp này, theo chỉ thị của bọn tư bản phản động chính quốc, đang lăm le khôi phục lại địa vị của chúng đã mất từ ngày bị bọn Nhật hất cẳng. Chúng đã nấp sau lưng quân Anh - Ấn gây hấn ở Sài Gòn. Ngoài khơi Ấn Độ Dương, binh đoàn Lơ-cơ-léc đang trên đường trở lại cướp nước ta. Tại nhiều địa phương, bọn phản cách mạng rắp tâm làm chó săn, chim mồi. Ngay ở Hà Nội, bọn đại diện của Tưởng Giới Thạch cũng đang âm mưu làm đảo chính, hòng đem bọn tay sai của chúng thay thế Chính phủ cách mạng của ta. Bọn côn đồ này đang không từ một hành động độc ác nào để phá hoại ta.

Nghe các đồng chí phổ biến tình hình, tôi thầm nghĩ: cách mạng của ta đang buổi trứng nước, sao phải đương đầu với lắm phong ba, bão táp đến như vậy? Lại còn giặc đói, giặc lụt nữa...

Tiếp đó, tôi được tổ chức phân công cùng với một số đồng chí tới bảo vệ và phục vụ Bác.

Hồi này Bác thật là vất vả. Việc nước thì nhiều lại toàn là những việc rất trọng đại: nào chỉ đạo Nam Bộ kháng chiến, lãnh đạo cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nhân dân ta, xây dựng lực lượng vũ trang để bảo vệ Tổ Quốc, chăm lo đời sống đồng bào; nào đối phó với bọn Tàu Tưởng, chống giặc đói, giặc dốt... Trăm công nghìn việc đều qua Bác. Trong lúc đó các cơ quan lại vừa mới thành lập, cán bộ đã thiếu lại chưa có kinh nghiệm công tác.

Công việc nhiều như vậy, nhưng Bác làm việc rất có kế hoạch. Hàng tuần, hàng ngày, có khi cả hàng giờ nữa đều có chương trình rõ ràng, đâu vào đấy. Chương trình đó Bác cho tôi biết trước để tiện phục vụ, kể cả chương trình tiếp khách.

Thấy anh em cảnh vệ chúng tôi văn hoá còn thấp, hàng ngày, khi công việc tạm ngưng, Bác lại còn đặt chương trình cho chúng tôi học tập. Giáo viên thì phân công người khá dạy người kém. Bác dạy cả cách đọc báo, nghiên cứu tài liệu. Những ngày cuối năm 1945, Người bắt đầu dạy chúng tôi học triết học. Qua học tập, cái ý nghĩ muốn diệt ngay quân Tưởng Giới Thạch, tôi đã thấy là nôn nóng, không đúng. Nhưng với bọn Quốc dân đảng trong nước thì tôi căm ghét lắm, chỉ muốn diệt chúng ngay mới hả giận nhất là sau khi chúng ám hại anh Trần Đình Long, một đảng viên xuất sắc của Đảng ta. Một hôm, trong buổi học thời sự, tôi hỏi Bác :

- Thưa Bác, tại sao chúng ta cứ để mãi cái bọn giết người độc ác ấy? Cháu tưởng lũ rác ấy, Bác cứ lệnh xuống là chỉ một đêm chúng cháu quét sạch bọn nó xuống cống hết!

Bác cười. Người chỉ gian phòng làm việc rồi hỏi tôi:

- Bây giờ có con chuột vào phòng gặm nhấm đồ đạc, các chú lấy gạch đá ném, hay khéo tìm cách bắt nó, hoặc đuổi nó đi?

- Dạ, lấy gạch đá ném sẽ vỡ mất đồ quý trong phòng ạ.

Bác kết luận:

- Đối với bọn phản cách mạng hiện nay cũng thế. “Nó lú nhưng chú nó khôn”. Muốn làm được việc lớn phải biết nhìn xa trông rộng.

Hiểu được rõ vấn đề, từ đấy chúng tôi không thắc mắc nữa .

Ngoài giờ làm việc, Bác thường đọc báo, đọc sách vào những giờ trưa, giờ tối. Người đọc báo vừa để nắm tình hình, vừa để kiểm tra, góp ý với các báo về việc phổ biến chủ trương chính sách của Đảng và đấu tranh chống luận điệu tuyên truyền xuyên tạc của bọn phản cách mạng. Nhưng nhiều báo quá, hàng mấy chục tờ báo, tôi không rõ Người đọc ra sao? Những bài quan trọng đăng trên báo nước ngoài, Bác thường đánh dấu cho chúng tôi cắt dán vào một quyển riêng để theo dõi.

Hàng tuần, Bác còn dành thì giờ tới các trường học, cơ quan, xí nghiệp, doanh trại của Giải phóng quân để tìm hiểu tình hình, chỉ bảo công việc.

Làm việc nhiều như vậy, nhưng Bác ăn uống rất đơn sơ. Những ngày đầu vẫn cơm gạo đỏ, rau muống. Bác ăn cơm chung với anh em cảnh vệ và cơ quan. Sau chúng tôi đề nghị nấu riêng cho Bác. Hồi ấy, lúa mùa bị lụt, mất nhiều, lại phải cung cấp gạo cho quân Tưởng Giới Thạch, nên đầu năm 1946 nạn đói lại đe dọa. Để giải quyết tình hình, một mặt, Bác kêu gọi tăng gia sản xuất, tiết kiệm, một mặt Bác đề ra phong trào “bớt bữa cứu đói”. Bác tự bớt bữa vào chiều thứ bảy. Cả tuần làm việc không ngơi, mà ngày hôm ấy, lại chỉ có một bữa! Nhiều lúc nhìn Bác làm việc tôi cứ ứa nước mắt. Tôi ước giá mình có tài gì mà giúp Bác giải quyết được công việc một chút thôi, thì cũng thỏa lòng.

Bác làm việc rất cương quyết, điềm đạm nhưng Người rất vui, rất giàu tình cảm. Những buổi Bác hướng dẫn về thời sự, ngoài việc giảng giải cho chúng tôi biết tình hình, Bác lại còn kể những mẩu chuyện vui làm cho chúng tôi nhớ mãi.

Tính Bác rất dễ xúc động. Có một đêm, Bác ngủ trên gác một căn nhà, tới bốn giờ sáng Người thức giấc. Ngoài trời gió vun vút đập vào cửa kính, ngồi trong nhà còn thấy lạnh, thế mà đã có tiếng trẻ em rao hàng dưới đường phố vọng lên. Bác mở cửa ngó nhìn cho tới khi em bé đi khuất, mới từ từ khép cửa lại.

Làm việc, ăn uống như vậy, giấc ngủ của Bác lại chả mấy khi yên, phải dời chỗ luôn, để đối phó với bọn phản cách mạng. May mà sức khoẻ của Bác hồi này lại tăng. Đó là vì Bác tập luyện rất kiên trì. Sáng dậy và buổi tối trước khi đi ngủ, bao giờ Bác cũng tập luyện. Lúc đầu tập theo phương pháp thông thường, sau đó chuyển sang tập quyền. Bài quyền Bác thường tập là bài “Bát lộ Liên hoa quyền”. Ai đã tập qua bài này, mới thấy cái khó nhọc của việc đi hết được các thế võ. Bề ngoài trông rất mềm dẻo, nhưng thật ra gân cốt phải vận động rất nhiều, nhất là đòi hỏi phải tập trung tư tưởng cao.

Đầu năm 1947, trước thế giặc hung hãn, để tiện cho việc lãnh đạo kháng chiến, các cơ quan lãnh đạo của ta lại trở về vùng Tuyên - Thái, vùng căn cứ trước Cách mạng tháng Tám. Sinh hoạt ở đây càng gian khổ hơn so với hồi còn ở Hà Đông và Sơn Tây. Mà công việc đến với Bác cứ như các lớp sóng biển dồn tới.

Bác vẫn làm việc thứ tự, ngăn nắp như thường lệ.

Nhớ những ngày đầu tới châu Tự Do, bộ phận đi với Bác rất gọn nhẹ, tất cả chỉ có tám người vừa làm cảnh vệ, vừa liên lạc, cấp dưỡng. Chúng tôi làm một chiếc lán dài, ngăn đôi. Một nửa để Bác ở và làm việc, một nửa chúng tôi ở, đồng thời dùng làm luôn cả phòng ăn, phòng họp.

Công tác bảo mật lúc này được đề ra rất cao. Nhân dân rất tốt, được giáo dục về giữ bí mật kĩ càng, nhưng vì lòng kính yêu đối với Bác nên vẫn rất khó giữ được bí mật. Do đó, cứ nửa tháng, mươi ngày lại phải chuyển chỗ ở.

Công tác cảnh vệ lúc này có nhiều mặt: phòng giặc, phòng gian, phòng cả thú rừng nữa. Anh Hoàng Hữu Nam (Thứ trưởng Bộ Nội Vụ lúc bấy giờ) gửi tới biếu Bác hai mẹ con con chó béc-giê, chỉ được thời gian ngắn, hổ đã đến vồ mất.

Về đời sống của Bác, vì di chuyển luôn, không tăng gia được, nên cũng gặp nhiều khó khăn. Hàng ngày, ăn toàn cơm gạo đỏ với rau tàu bay luộc, hoặc xào, còn thịt thì băm nhỏ, kho hai phần thịt, một phần muối ớt rồi cất đi, ăn dần.

Tuy thế đến đâu cũng vậy, hễ thu xếp xong chỗ ăn ở, Bác lại đưa chúng tôi vào chương trình học chính trị, văn hoá. Bác rất coi trọng việc phổ biến cho chúng tôi hiểu biết tình hình thời sự.

Nhớ một đêm, chúng tôi ngồi quanh bếp lửa, sinh hoạt tổ như thường lệ. Sau khi nghe phổ biến tin chiến sự và chủ trương trường kì kháng chiến của Đảng, chúng tôi đang trao đổi ý kiến với nhau thì Bác tới. Người ngồi lên một gốc củi rồi hỏi chúng tôi có thắc mắc gì không?

Một đồng chí trong chúng tôi hỏi Bác:

- Thưa Bác, chúng cháu nghĩ mãi vẫn chưa rõ tại sao phải đánh trường kỳ, vì đánh trường kỳ, thì hại người, hại của lắm!

Bác phân tích cho chúng tôi rõ các mặt lợi hại, rồi lấy một ví dụ:

- Sức ta lúc này như trai mười sáu, mà giặc như một lão già quỷ quyệt, độc ác. Nếu ta cậy sức đánh bừa thì sao chắc thắng được! Phải vừa đánh, vừa nuôi cho sức mình lớn lên. Khi sức ta đã khoẻ, giặc đã suy yếu, già cỗi, ta mới lừa thế quật ngã nó, như vậy có chắc thắng không?

Bác dừng lại nhìn chúng tôi một lượt và khi đã thấy chúng tôi nhận thức được, Bác kết luận:

- Vì vậy mới nói trường kì kháng chiến nhất định thắng lợi.

Sau đó, Bác bảo chúng tôi:

- Các chú ở đây mỗi người một tên, khó gọi, dễ lộ bí mật. Để dễ gọi, để giữ bí mật và cũng thể hiện quyết tâm kháng chiến của chúng ta, từ này Bác đặt cho các chú tên mới theo câu Bác vừa nói, các chú có đồng ý không?

- Dạ! - Chúng tôi đều phấn khởi nhận tên mới.

Bác chỉ vào tôi và lần lượt đặt tên cho từng đồng chí. Từ đó tám anh em chúng tôi có tên mới là : Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất, Định, Thắng, Lợi.

Tới giữa năm 1947, tình hình các mặt trận đã tạm thời ổn định. Bác đề ra cho các cơ quan phải sản xuất để tự túc một phần lương thực. Muốn vậy cần phải có địa điểm ở tương đối tốt, phải có căn cứ địa trên một quy mô lớn.

Mỗi khi chúng tôi đi tìm địa điểm, Bác thường dặn những điểm cần thiết, nghe nhiều thành quen, lời Bác dặn giống như một bài thơ dễ nhớ:

Trên có núi

Dưới có sông

Có đất ta trồng

Có bãi ta vui

Tiện đường sang Bộ tổng

Thuận lối tới Trung ương

Nhà thoáng, ráo, kín, mát

Gần dân, không gần đường.

Chỉ có mấy yêu cầu ấy thôi, nhưng thực hiện được thật là khó. Núi đẹp thì thiếu sông, được nơi kín đáo lại không thoáng ráo, không gần dân. Tuy vậy, gắng sức vẫn tìm ra được nơi vừa ý.

“Chủ tịch phủ” hồi này cũng không còn là chiếc lán dài nữa. Chúng tôi làm riêng cho Bác một cái “lầu”. Tầng trên để Bác ngủ và làm việc ban đêm, tầng dưới làm việc ban ngày, như vậy tránh được thú dữ và không khí ẩm thấp của núi rừng.

Gọi là nhà lầu, thật ra nó bé lắm. Bác giao hẹn: chiều cao có thể giơ tay với được, còn chiều ngang thì đưa tay sang phải, sang trái vừa chạm đến, để tiện lấy được các vật dùng để ở vách. Bác bảo làm như vậy đỡ tốn công sức lao động, tiện giữ bí mật. Trên sàn chỉ cần một cái bàn con để Bác ngồi làm việc, xem sách báo là đủ.

Đồ dùng riêng của Bác thật là giản dị. Chỉ có cái chăn, cái màn, vài bộ quần áo và đôi dép cao su chúng tôi mua ở phố Sơn Dương thôi. Nếu được lệnh di chuyển đi đâu, chúng tôi chỉ việc đem cái màn và mấy bộ quần áo kia cuộn vào cái chăn của Bác, thành một gói, thế là xong rồi. Ngoài ra còn có ít sách, ít tài liệu đựng trong chiếc túi, đi đâu Bác đeo lấy, chúng tôi chỉ mang hộ Bác chiếc máy chữ xách tay. Do đó ngôi nhà lầu tuy nhỏ mà vẫn rộng.

Dạo này ngoài việc tập võ thuật, Bác còn tham gia đánh bóng và bơi lội. Bác chơi bóng chuyền rất vui. Người búng bóng, phát bóng chắc chắn, nhưng tuổi già nên chậm, chỉ đỡ được những quả nhẹ nhàng và ở phía trước thôi. Do đó, hễ bên kia bị thua là cánh trẻ cứ nhắm Bác, bỏ nhỏ. Những lúc ấy, Bác thường cười và nói:

- A, bên kia truy “tủ” rồi!

Bác cháu cười vang cả khu rừng.

Lúc bơi lội, chúng tôi thường bơi quanh Bác để giúp Người những khi qua dòng suối nước mạnh. Bác thường đùa, Người chỉ vào mình và chúng tôi mà nói:

- Đây là “bà già”, còn đây là các tàu bay khu trục.

Nhờ tập đều như vậy, nên mỗi khi đi công tác qua sông, bất kể ngày đêm. Bác vẫn cùng chúng tôi bơi qua sông một cách dễ dàng. Những lúc đi công tác gặp lũ to, suối lớn cũng ít khi Người chịu dừng lại.

Cuối thu năm 1947, cuộc sống của Bác và cháu chúng tôi đã khá chu đáo. Quanh nhà đã có vườn rau, giàn mướp, đàn gà, sân bóng, xà đơn, xà kép. Bác còn bảo mua đàn về để các đồng chí trẻ học nhạc, học hát cho vui.

Ngoài công tác, tăng gia của cơ quan, Bác lại cho chúng tôi tới làm giúp dân ở các xóm quanh đó, bày cho bà con biết cách làm ăn có kỹ thuật, hoặc cho thuốc chữa bệnh, tham dự các buổi họp của dân v.v... Những buổi làm giúp như vậy, nhân dân thường đem cho gà và nếp. Trước chúng tôi không nhận, dân không bằng lòng, sau nhận rồi trả tiền, hoặc xem có cái thứ gì dân cần thì biếu lại. Thế là cả hai bên cùng vui vẻ.

Giữa lúc ấy thì địch nhảy dù xuống thị xã Bắc Cạn. Tình hình chiến sự lúc này chúng tôi được biết là: Mặt trận từ Bình-Trị-Thiên trở vào Nam, thì các mũi tấn công của địch tạm dừng lại. Còn ở ngoài Bắc, sau thời gian địch chiếm được các thành phố lớn và đường số 5, đường Hà Nội - Nam Định, chủ lực của chúng đã phải rải ra để chiếm đóng, nên các cuộc tấn công thời gian qua có giảm đi. Gần đây, sau khi nối được hành lang Đông, Tây (Tây Bắc, Hoà Bình, Hà Nội, Hải Phòng, Tiên Yên, Lạng Sơn) lại có thêm viện binh từ Pháp mới sang, địch quyết định tấn công Việt Bắc - nơi đầu não của kháng chiến. Chúng cho binh đoàn Bô-phơ-rê từ Lạng Sơn lên chiếm Cao Bằng, binh đoàn Com-muy-nan từ Việt Trì ngược sông Lô lên chiếm Đoan Hùng, Tuyên Quang, Chiêm Hoá. Âm mưu của chúng là hội quân ở Bắc Cạn, tạo thành một cái ô bọc lấy Việt Bắc, rồi chúng cụp ô lại, khép chặt vòng vây, dưới đánh lên trên đánh xuống, nhảy dù những nơi nghi có cơ quan của Đảng và Chính phủ để lùng bắt, phá cho được đầu não của cuộc kháng chiến. Sau đó chúng sẽ bình định nốt các vùng khác. Kế hoạch của chúng thật là to lớn! Chúng đã xây một giấc mơ thật là “huy hoàng”!

Sau khi Bác đã bàn bạc với Trung ương Đảng, với Bộ tổng tư lệnh để đối phó với tình hình, Người cho lệnh dời cơ quan.

Tôi thắc mắc hỏi Bác về tình hình, Bác bảo:

- Chúng mạnh về hai gọng kìm, gọng kìm mà gãy thì cái ô cụp xuống sẽ thành ô rách! Tiếc là ta chưa có đủ chủ lực để chặn bàn tay của chúng thò vào trong ô, nên Bác và các chú cũng sẽ vất vả ít lâu đấy!

Tôi chưa hiểu hết, nhưng cũng không tiện hỏi thêm.

Đêm ấy, chúng tôi sắp xếp ra đi với tám gánh. Trời tối, mưa trơn, gió bấc hun hút, Bác, quần áo gọn, tay chống gậy, khăn mặt vắt vai, đi toàn đường tắt, hẻo lánh, đường mà đội Giải phóng quân thứ hai năm xưa đã đi xây dựng cơ sở. Đường trơn, gánh nặng mà chúng tôi, tuy có được rèn luyện trong kháng chiến nhưng chưa phải tất cả đã quen, nên tới nửa đêm có người đã bị tụt quá xa, người khỏe phải ghé vai giúp đỡ đồng chí yếu sức.

Ngày hôm sau nghỉ, lương thực vơi đi một ít, cuộc hành quân thoải mái hơn. Trước lúc lên đường, Bác bảo:

- Rút kinh nghiệm đêm qua hành quân thiếu công tác chính trị nên mệt, hôm nay các chú đi gần Bác, Bác kể chuyện cùng nghe.

Lúc đầu kể chuyện vui, chuyện thời sự, sau Người bảo:

- Các chú cần phải hiểu và thuộc Kiều, Chinh phụ ngâm mới được, đó là những áng thơ hay của nước mình.

Chúng tôi vâng lời. Người bắt đầu dạy. Tiếng Bác đọc trước, tiếng chúng tôi học theo sau, giọng ngâm nga trầm bổng, hòa với tiếng đòn gánh tre điểm nhịp làm cho chân bước quên cả mỏi.

Người dạy và giảng cho chúng tôi nghe cái hay, cái đẹp của Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm cũng nhiều lần, nhưng tôi vốn không có khiếu văn chương nên quên cả. Chặng đường từ Quán Triều trở đi, đường to dễ bước, đoạn thơ Kiều, Bác dạy lại phù hợp với lòng mình, nên tôi thuộc rất mau. Đó là đoạn:

" ...Nửa năm hương lửa đang nồng

Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương

Trông vời trời bể mênh mang

Thanh gươm yên ngựa lên đàng thẳng rong... ”

Tôi thích vì cái “nhà” của chúng tôi bên núi Hổng, cũng đang lúc “hương lửa đang nồng” mà phải dứt lòng ra đi.

Trải qua hai đêm vất vả, chúng tôi về tới địa điểm và bố trí cơ quan làm việc trong một khu rừng. Ở đây ít lâu thì tin chiến thắng Bông Lau trên đường số 4, chiến thắng Đoan Hùng, Bình Ca trên sông Lô dồn dập bay về. Lúc này tôi mới hiểu lời Bác nói trước khi đi. Gọng kìm chưa gãy nhưng địch không mạnh nữa rồi!

Thu dọn, bố trí chỗ ở vừa xong, Bác lại cho chúng tôi đi gặt giúp dân, lúc này dân đang gặt gấp để cất giấu thóc lúa phòng địch nhảy dù đốt phá.

Khu chúng tôi ở, có con đường xuyên qua nên dân hay đến hỏi công việc. Để tiện liên lạc, chúng tôi đặt ở lối vào một cái mõ, ai có việc cần tới cứ đánh mõ, chúng tôi sẽ ra. Sau mấy ngày đi gặt, mõ cứ gõ luôn, ra tới nơi chẳng thấy ai, chỉ thấy gạo, gà, mật ong, đồng bào để đó, vì đồng bào sợ chúng tôi không nhận nên đánh mõ gọi, rồi gửi quà lại.

Công việc đã tạm ổn định, thì một đêm, khoảng mười hai giờ, Bác đi họp về gần tới cơ quan, bỗng nghe tiếng vó ngựa dồn dập từ phía sau vọng đến. Bác lắng nghe và bảo:

- Chừng lại có việc gấp rồi!

Một lát sau, đồng chí Chánh văn phòng Bộ Quốc Phòng cùng đồng chí bảo vệ, từ trên mình hai con ngựa ướt đẫm mồ hỏi nhảy xuống báo cáo với Bác và đưa thư của anh Văn xin ý kiến Bác. Qua ý kiến của đồng chí Chánh văn phòng, tôi được biết: Theo tin tình báo của ta, ngày mai địch sẽ nhảy dù chiếm khu vực này. Phối hợp với binh đoàn Bô-phơ-rê rút từ Bắc Cạn về, chúng sẽ càn quét vùng Thái Nguyên, Tràng Xá...

Bác viết thư trả lời anh Văn và dặn dò đồng chí Chánh văn phòng xong. Người dùng điện thoại trao đổi với các cơ quan gần đấy. Sau đó Người ra lệnh cho chúng tôi chuẩn bị di chuyển cơ quan. Thu xếp xong thì vừa ba giờ sáng.

Bác quyết định tranh thủ đi cả ban ngày, phân tán thành từng tổ hai, ba đồng chí. Tôi được đi với Bác. Đêm qua Bác dự hội nghị rất khuya, suốt cả ngày và đêm nay lại đi miết, nhưng Người vẫn dẻo dai. Chừng gần sáng thì hai Bác cháu qua một cánh đồng rộng. Thấy một cái lều gần bìa rừng bỏ trống, Bác bảo vào nghỉ một chút cho đỡ mệt rồi sẽ đi. Vừa cởi ba-lô ra, Bác đã nói ngay:

- Chú đi ngủ trước, đến năm giờ thì dậy gác thay để Bác ngủ.

Chỉ có hai Bác cháu mà Bác cũng cắt gác!

Bác đã bảo là phải nghe, nên mặc dầu rất áy náy, tôi cũng đành phải vâng lời. Mệt quá, nằm xuống tôi đã thiếp đi luôn. Đến năm giờ mười phút Bác mới gọi tôi dậy thay gác.

Trời dần sáng. Tôi ngồi ngoài cửa nhìn Bác ngủ. Kỳ này Bác khoẻ lắm. Nước da hồng hào, gân ở bắp chân nổi lên cuồn cuộn, nên Bác đi bộ cả ngày là chuyện thường. Nhưng râu và tóc của Bác so với ngày đầu tôi mới gặp Người, thì đã bạc đi nhiều rồi.

Thương Bác suốt ngày vất vả, tôi định để Bác ngủ đến sáu giờ ba mươi sẽ gọi. Nhưng đúng sáu giờ Bác đã thức dậy. Người hỏi:

- Sáng hẳn chưa chú?

Lúc này trời bỗng có sương mù nên cũng đỡ ngại địch nhảy dù sớm. Bác cháu tiếp tục lên đường. Dọc đường, tôi phàn nàn:

- Giá có một tiểu đoàn bảo vệ thì Bác đỡ vất vả.

- Sao chú lại nghĩ vậy! Nếu lúc này ta có lực lượng thì để đánh giặc chứ! Có đánh được giặc mới bảo vệ được mình.

Sau đó, Bác giải thích cho tôi rõ:

- Vì phong trào du kích chiến tranh chưa cao, nên ta còn phải phân tán bộ đội ra xây dựng cơ sở du kích trong các tỉnh. Khi nào du kích chiến tranh đã phát triển, lúc ấy ta sẽ rút dần bộ đội về, thành lập các lực lượng chủ lực, bấy giờ mà chúng còn mò sâu vào vùng tự do của ta như thế này, chúng sẽ biết tay!

Cả ngày hôm ấy, Bác cháu đi miết về tới Quảng Nạp thì được tin trưa hôm đó, địch đã nhảy dù xuống khu vực cơ quan vừa di chuyển.

Ở Quảng Nạp còn đang chờ nghe tin các nơi, thì địch đã nhảy dù xuống Cù Vân, Đại Từ, binh đoàn Bô-phơ-rê chia một cánh quân tới chiếm Quán Vuông, chợ Chu, phối hợp với nhau càn quét khắp vùng này. Bác ra lệnh cho các cơ quan chuyển sâu lên phía trên thượng nguồn sông Đáy.

Đến địa điểm mới được mấy ngày, thì tin tức từ mặt trận báo về là bọn giặc đã bị quân ta chặn đánh các ngả, phải rút khỏi Thái Nguyên chạy về Hà Nội. Chúng đã bỏ lại hàng ngàn xác chết, hàng trăm tên bị bắt sống.

Chiến dịch Việt Bắc năm 1947 là thất bại lớn đầu tiên của giặc.

Cuộc kháng chiến của ta bắt đầu chuyển sang giai đoạn mới. Tin chiến thắng từ mặt trận báo về liên tiếp. Các nơi gửi rất nhiều quà chiến lợi phẩm về biếu Bác. Bác nhận rồi giao cho cơ quan chuyển đi tặng các cụ phụ lão, các cháu thiếu nhi và các anh em thương bệnh binh trong các bệnh viện. Căn cứ địa của ta ngày một thêm vững vàng. Lúc này, chúng tôi làm lại một cái nhà chu đáo, đẹp đẽ hơn để Bác làm việc và nghỉ ngơi. Ngày ngày Người rất bận, nhưng thường lệ, nếp sinh hoạt của Người rất đều đặn, thứ tự. Những ngày gần Bác bao giờ tôi cũng thấy Người như thế, dù lúc thuận lợi hay khi tình hình diễn biến phức tạp, khó khăn, căng thẳng, phong thái của Người cũng vẫn điềm tĩnh, kiên quyết, lạc quan, tự tin... Giống như người cầm lái, dù tối trời biển lặng hay lúc sóng to, gió lớn vẫn vững tay chèo lái.

Ngọc Châu ghi

03

Vương Văn Long

(Công an Tuyên Quang)

CHẶNG ĐƯỜNG BÊN BÁC

Hôm ấy đồng chí Nguyễn Văn Luân, Trưởng ty công an Tuyên Quang, gọi tôi lên trao nhiệm vụ chuẩn bị đi bảo vệ một lãnh tụ của Đảng đến thăm mấy nơi trong tỉnh.

Ngay hôm ấy, tôi đi tắt con đường rừng ba mươi cây số đến Đoan Hùng (Phú Thọ) là địa điểm mà Ty Tuyên Quang bắt đầu chịu trách nhiệm về công tác bảo vệ. Đồng chí cán bộ Nha công an Trung ương phổ biến với tôi về chuyến đi thăm phái đoàn bạn của lãnh tụ. Tính toán qua, tôi biết thế nào cũng sẽ phải ngủ lại dọc đường, do đó cần có một nơi ăn, nghỉ cho thật chu đáo. Một đồng chí công an tin cậy được phái đi trước để chuẩn bị cơ sở.

Chúng tôi đi qua những cánh rừng lim Cát Lem bát ngát. Những âm thanh ào ào như thác đổ vọng lại. Đi được một quãng nữa, chúng tôi nghe rõ có những tiếng hô vang:

- Hồ Chủ tịch muôn năm!

- Hồ Chủ tịch muôn năm!

Chúng tôi bị cuốn hút bởi một cảnh tượng đột ngột hùng vĩ. Cả một sườn đồi trùng trùng điệp điệp những đoàn quân. Giữa rừng người đó, một cụ già tóc bạc đang giơ cao hai tay hỏi:

- Các chú bộ đội có giữ bí mật không?

- Có ạ!

Cả đoàn quân cùng đáp lại.

- Chúc các chú lên Tây Bắc đánh giặc giỏi. Đã giữ bí mật thì đừng chạy theo Bác nữa!

Tôi muốn reo lên thật to. Tôi mê mải ngắm nhìn Bác. Một niềm vui khôn tả râm ran chạy khắp người. Rõ ràng tôi đang đứng gần Bác mà cứ ngỡ mình đang mơ. Hình như đồng chí nào đã giới thiệu tôi với Bác nên vừa thấy tôi đến, Bác đã hỏi ngay:

- Thế nào, chú Long công an Tuyên Quang chờ Bác đã lâu chưa?

- Dạ!...

Tôi run run bàng hoàng cảm động chỉ nói được thế.

Trời ngả bóng, Bác cùng chúng tôi gấp rút lên đường. Để giữ bí mật người nọ phải đi cách người kia hàng chục mét, không ai được nói chuyện. Chúng tôi lần lượt vượt qua những ngọn núi. Tôi đã quen leo núi, nhưng theo kịp Bác quả là vất vả. Tôi vẫn luôn luôn nhìn về phía trước. Bác đội mũ cát sáu múi, mặc áo bờ-lu-dông chiến lợi phẩm, quần gụ xắn cao đến gối, đôi dép cao su, tay chống gậy, bước đi thoăn thoắt. Thỉnh thoảng Bác phải đi chậm lại chờ chúng tôi.

Đến bến Hiên thì trời vừa tối. Từ đây vào đến chỗ phái đoàn bạn phải một chặng đường gần chục cây số nữa. Đường rừng chỉ vừa một người đi lọt, lại phải qua bốn, năm con suối; nếu đi cả đêm, sáng cũng chưa chắc đã đến nơi. Chúng tôi xin phép Bác nghỉ lại. Địa điểm Bác cùng chúng tôi dừng chân ở gần một trạm công an công khai, nên cũng có thuận lợi. Song để giữ bí mật, Bác bảo chúng tôi không ai được nói là Bác đến. Bác dặn như vậy nên tôi đã bảo đồng chí trưởng đồn công an là một đồng chí chuyên gia nước ngoài đi công tác qua, nhỡ đường, xin ngủ lại. Do cách hoá trang tốt nên không ai nhận ra Bác. Chúng tôi bố trí để Bác nghỉ tại một quán hàng bỏ lại của một người đi tản cư. Quán này có hai gian lợp lá, tuy vắng chủ nhưng vẫn còn lại một cái phản gỗ ọp ẹp. Bác vào xem qua, rồi đồng ý ngay. Chúng tôi vội vàng thu xếp, căng màn mời Bác nghỉ.

Đêm đông. Trời tối như bưng, rừng cây mịt mù, gió nổi từng chặp, từng chặp lạnh buốt. Tôi đứng cạnh giường canh giấc Bác ngủ. Mỗi lần Bác trở mình thúng thắng ho là một lần lòng tôi như thắt lại. Tôi cứ đứng như thế bên Bác cho đến sáng. Tôi sung sướng thấy Bác đã ngủ được chút ít, nhưng rồi nỗi lo lại ập đến. “Chặng đường ngày mai chúng tôi đi qua, máy bay địch thường xuyên bắn phá, mình giữ trách nhiệm bảo vệ thì phải làm thế nào đây?”.

Mặt trời còn ngủ, nhưng Bác đã lay hai đồng chí cảnh vệ và đồng chí nhiếp ảnh dậy:

- Các chú ơi, ta dậy đi cho sớm để tránh máy bay địch.

Chúng tôi xuống suối lấy một bình tông nước để Bác rửa mặt. Thu dọn chăn màn cho vào ba lô, chúng tôi theo Bác lên đường ngay.

Rừng rậm, sương phủ mù mịt. Người nọ đi cách người kia khoảng bốn, năm mét mà chỉ nhìn thấy bóng nhau lờ mờ, lúc ẩn lúc hiện. Chúng tôi đến một bến đò thì trời vừa tang tảng sáng. Bác lấy khăn bịt râu và không hút thuốc lá nữa. Người lái đò vẫn điềm nhiên chở khách sang sông. Chúng tôi bước lên bờ. Đây là con đường mười ba mà chúng tôi sẽ phải đi dọc theo gần hai cây số. Trên đường từng đoàn dân công đang tải đạn, tải gạo lên chiến trường Tây Bắc. Giọng một cô gái miền xuôi từ đầu dốc cất vút lên một câu hò quen thuộc. Tiếng hò lan toả ra cả đoàn người đang mải mê tiến về phía trước.

Chúng tôi vẫn đi cách xa nhau để giữ bí mật cho Bác. Chẳng mấy chốc chúng tôi đã đến đoạn rẽ vào rừng. Đoạn đường này đi nhàn hơn đoạn đường vừa đi buổi sáng, nhưng vẫn phải lội qua năm con suối. Trời lạnh quá! Chúng tôi định tìm đường khác để Bác không phải lội suối; nhưng đến con suối nào Bác cũng đều xắn quần lội qua trước. Chúng tôi chỉ còn biết lội theo Bác. Đến Đát Bàn, chúng tôi gặp một cọn suối khá đẹp, Bác dừng lại cùng chúng tôi chụp ảnh. Vừa chụp ảnh xong, chúng tôi bèn đề nghị với Bác nghỉ một lúc. Bác xắn quần lội nước phăng phăng:

- Bác cháu mình đứng lại chụp ảnh là đã nghỉ rồi. Các chú phải khắc phục khó khăn. Còn năm năm nữa Bác cháu mình sẽ được đi trên con đường cái lớn.

Thế là trên đoạn đường dài ba cây số đến chỗ phái đoàn bạn đang làm việc, tôi cứ suy nghĩ đến câu nói của Bác. Còn năm năm nữa, cuộc kháng chiến chống Pháp sẽ hoàn toàn thắng lợi. Rồi tôi cứ mường tượng đến ngày vui lớn ấy. Sau ngày giải phóng Thủ Đô, ngồi trên lễ đài dự lễ kỷ niệm, chúng tôi sực nhớ lại lời Bác nói cách đây năm năm, hôm nay đã thành sự thật. Chúng tôi đều kinh ngạc bởi lời tiên đoán ấy.

Một giờ sau, chúng tôi đặt chân đến khu rừng thưa có nhiều dãy nhà lá. Tuy là nhà lá nhưng trông nhà nào cũng sạch sẽ ngăn nắp gọn gàng. Đây là khu nhà của hai phái đoàn bạn đang ở. Anh em cán bộ bạn vừa thoáng trông thấy Bác chống gậy đi vào sân, đã chạy ra vây chặt lấy Bác, nói cười vui vẻ. Vị đứng đầu phái đoàn bạn dắt tay Bác vào trong nhà rồi tự mình pha sữa mời Bác. Bác ngồi xuống ghế và giơ tay làm hiệu từ chối. Bác nói Bác đã ăn sáng rồi. Chắc là không muốn phiền bạn nên Bác nói vậy, chứ thực ra từ sáng đến giờ Bác chưa ăn uống gì. Bác nói chuyện với bạn bằng tiếng Pháp. Chúng tôi nghe không hiểu hết được nội dung câu chuyện. Khoảng một giờ sau, Bác bắt tay tạm biệt bạn, rồi cùng chúng tôi ra về. Vị đứng đầu phái đoàn bạn lưu luyến tiễn chân chúng tôi một quãng đường.

Bác cùng chúng tôi về đến Mỹ Lâm thì trưa. Chúng tôi định vào cơ sở ăn cơm, nhưng vì có tiếng máy bay nên Bác bảo chúng tôi mang cơm ra bãi cỏ trong rừng ngồi ăn. Tôi cùng đồng chí nhiếp ảnh vào bưng cơm, lại mượn thêm chiếc chiếu của gia đình ra ngồi. Thấy chúng tôi mang chiếu ra, Bác bảo: “Các chú không được làm phiền đến nhân dân”. Tôi mang cái chiếu trả lại đồng bào. Lúc tôi đi ra thì Bác cùng mấy đồng chí bảo vệ đã bẻ lá rừng lót trải thay chiếu rồi. Đến khi đặt mâm cơm xuống, Bác nhìn thấy con gà luộc, đĩa cá và hai bát canh măng, Người không vui lòng.

- Trong khi nhân dân đang thắt lưng buộc bụng kháng chiến, mình ăn cơm thế này là ăn cơm quan đây!

Bác chia đôi tất cả các món ăn. Bác bảo chúng tôi chốc nữa mang vào cho những gia đình nghèo trong xóm. Đang ăn cơm thì máy bay địch ập đến. Mọi người đều bỏ đũa. Mấy anh em bảo vệ chúng tôi cứ lo cuống lên. Chúng tôi còn đang nhốn nháo thì Bác đã giơ tay làm hiệu cho mọi người ngồi cả xuống.

- Các chú ngồi cả xuống. Không được nhốn nháo. Nhốn nháo là nó phát hiện thấy mình.

Máy bay địch ào qua một ngọn núi rồi nhằm phía suối nước nóng bắn xuống. Những tiếng nổ rất đanh đập mạnh vào vách đá. Máy bay vừa cút, bữa ăn của chúng tôi lại tiếp tục. Vừa ăn cơm, Bác vừa vui vẻ hỏi tôi:

- Chú Long là công an, vậy ở Tuyên Quang ai là người mua nhiều “công trái quốc gia” nhất?

- Dạ, thưa Bác ở tỉnh cháu có bà Hồ Xuân Viện mua nhiều nhất ạ.

- Vậy ai là người nghèo nhất, mà lại mua cố gắng nhất?

Bác hỏi vậy, tôi đành chịu. Thật là một thiếu sót lớn. Thực ra tôi chỉ nắm được những người giàu nhất chứ tôi không nắm được người nào nghèo nhất mà cố gắng nhất. Tôi đành thưa với Bác:

- Thưa Bác, cháu không nắm được ạ!

Bác hỏi:

- Thế công an của ta là bạn dân hay bạn quan?

- Dạ, công an ta là bạn dân ạ.

- Đã là bạn dân thì các chú phải nắm được ai là người nghèo nhất chứ? Người giàu mua nhiều là chuyện tất nhiên, còn người nghèo mà mua cố gắng nhất, đó là tấm lòng nhiệt thành ủng hộ kháng chiến của họ!

Nghe Bác nói, tôi tự điểm lại công việc của mình. Đúng, chúng tôi chỉ vận động toàn dân mua thật nhiều công trái quốc gia chứ không chú ý đến hoàn cảnh của mọi người, nhất là những người nghèo.

Bác lại hỏi tôi:

- Vậy chú Long thường đi công tác qua vùng thị xã, chú có nghe thấy nhân dân kêu ca gì không?

- Thưa Bác, phong trào nói chung đều tốt ạ nhân dân thị xã Tuyên Quang tuyệt đối tin tưởng vào Đảng ạ.

- Các chú làm như vậy là tốt, nhưng Bác muốn biết về việc các chú xây đài thi đua ái quốc kia?

Hiểu ý Bác, tôi báo cáo lại rất cụ thể:

- Thưa Bác, máy bay Pháp phải tốn rất nhiều bom đạn mới phá được đài. Rất may, nhân dân thị xã đi tản cư cả nên không một ai bị thương vong. Cái cầu ở ngay bên cạnh đài cũng không việc gì cả!

- Các chú Tuyên Quang tếu lắm. Đang lúc kháng chiến lại bày ra trò thi đua ái quốc, vừa tốn kém, vừa làm mục tiêu cho máy bay địch đánh phá.

Bác ăn xong trước nhưng Người vẫn ngồi lại động viên anh em chúng tôi cố gắng ăn lấy sức, không nên để phí thức ăn. Bác bê bát canh chan đều cho anh em chúng tôi:

- Ăn hết đi các chú, ăn no mà đi đường cho khoẻ. Đừng bắt chước Bác, bụng Bác chỉ chứa được vậy thôi.

Bác nhìn tôi thân mật:

- Chú Long này, Bác mới đi qua vùng dân tộc, thấy họ kêu ca về cách xây dựng làng kiểu mẫu của các chú nhiều lắm. Kiểu mẫu về nội dung chứ không phải kiểu mẫu về hình thức bề ngoài.

Họ là người dân tộc, mà các chú bắt người ta mở đường to, xoay hướng nhà, thì ai người ta nghe? Làm như thế là đảo lộn phong tục tập quán của người ta đấy. Bác nghe dư luận như thế không biết có đúng không?

- Dạ thưa Bác...

Bác bảo: “Ở một vài nơi, khi nhân dân nộp thuế nông nghiệp xong xuôi, thóc còn thừa họ đem ra chợ bán, các chú lại cho dân quân, công an ra cản họ lại, bắt họ phải bán cho Nhà nước theo giá quy định. Làm thế là không được. Chính sách của mình không phải là "cưỡng bức, nạt nộ”. Bác dừng lại giây lát rồi nói:

- Tất cả những vấn đề Bác nói, chú Long phải về báo cáo lại với Tỉnh ủy. Tỉnh ủy Tuyên Quang tếu lắm! Các chú công an là bạn dân thì phải đi sát dân. Dân có gì bằng lòng với Chính phủ và còn điều gì thắc mắc, các chú phải báo cho Tỉnh uỷ biết để Tỉnh uỷ có biện pháp khắc phục, sửa chữa.

Bác bảo chúng tôi thu dọn sạch sẽ chỗ ngồi để giữ bí mật, bát đũa phải mang trả lại đầy đủ cho nhân dân rồi mới tiếp tục lên đường...

Hàng chục năm đã qua.

Con đường cách mạng và kháng chiến mà bản thân người cán bộ công an của tôi phải vượt qua kể cũng đã dài hàng vạn cây số. Nhưng chặng đường rừng ngắn ngủi được đi bên cạnh Bác, cho đến bây giờ và chắc chắn là cho đến hết đời tôi, vẫn là chặng đường kỳ diệu nhất, vì chính trên chặng đường đó, tôi được hiểu thế nào là một người công an cận vệ của Đảng và người đầy tớ của dân.

TRƯỜNG THI ghi

04

Vương Văn Long

(Công an Tuyên Quang)

ĐÊM NÔ-EN ĐÁNG NHỚ

Những ngày đầu nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mới thành lập, có một số người Pháp đội lốt giáo sỹ hoạt động gián điệp, tổ chức bọn phản cách mạng điên cuồng chống lại chính quyền dân chủ nhân dân. Để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến, chúng ta phải bắt giam một số.

Cuối năm 1949, cuộc kháng chiến thu được nhiều thắng lợi lớn trên khắp các chiến trường. Cuộc đấu tranh chính trị và ngoại giao của ta có điều kiện phát triển tốt. Hồ Chủ tịch ra lệnh ân xá cho năm tên tội phạm người Pháp đội lốt thầy tu. Ngày 21-12-1949 một cán bộ của Nha công an mang lệnh đó về cho Tỉnh ủy và Ty công an Tuyên Quang chúng tôi thi hành.

Chỉ thị của trên dặn rõ phải thả chúng về tận bốt địch và thả đúng lúc 23 giờ đêm 24 -12, để chúng kịp dự lễ Nô- en. Đây là một yêu cầu rất quan trọng vì đúng giờ Nô-en đêm ấy, đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam sẽ công bố sắc lệnh ân xá của Hổ Chủ tịch; cho nên nếu thả sớm quá thì kẻ địch có thì giờ lợi đụng tuyên truyền xuyên tạc là chúng đã cứu thoát bọn này, ngược lại nếu thả muộn quá thì sẽ ảnh hưởng đến nội dung công bố trên đài. Ty công an Tuyên Quang giao cho tôi nhiệm vụ thi hành mệnh lệnh của Bác. Chỉ còn vẻn vẹn có 72 tiếng đồng hồ nữa là đã phải thả chúng tận bốt Việt Trì (Phú Thọ). Thế mà giờ này, chúng tôi vẫn còn nằm ở Tuyên Quang! Nếu tính theo đường quốc lộ, thì con đường sẽ phải đi là 80 cây số. Không thể đi theo đường quốc lộ được, vì dọc con đường ấy máy bay địch thường bắn phá, tính mạng của chúng thật khó bảo đảm. Đi tắt đường rừng ư? Càng không thể được. Bọn cố đạo phản động làm gì có đôi chân trèo đèo, lội suối như chúng ta? Khi đến cách Việt Trì khoảng tám, chín cây số, còn phải dừng lại ở một trạm để đọc thư Hồ Chủ tịch cho chúng nghe!... Nhiệm vụ thật khó khăn phức tạp, nhưng phải được thi hành thật nghiêm chỉnh và chính xác.

Tuy chưa tìm ra cách nào đi nhanh nhất, tôi vẫn tổ chức lực lượng dẫn giải. Số người đi dẫn giải gồm có: Anh Sáng (ở ủy ban hành chính Tỉnh), anh Tuất, anh Đức (ở đội công an lưu động Ty). Chúng tôi gấp rút bàn bạc kế hoạch tiến hành cụ thể. Điều băn khoăn của tôi, qua trao đổi, đã được anh em giải quyết. Anh em chọn đường Sông Lô. Đi đường ấy, vừa an toàn lại vừa bảo đảm thời gian. Kế hoạch nhất trí, tôi cử anh Sáng đi trước để bố trí địa điểm đọc thư Bác. Còn lại ba chúng tôi gấp rút chuẩn bị thuyền bè và mọi thứ cần thiết. Tôi đến nơi quản chế bọn cố đạo phản động vào bảy giờ sáng hôm ấy. Thấy chúng tôi, bọn cố đạo dương những đôi mắt xanh lét nhìn rồi lẳng lặng làm dấu. Tôi nhìn bao quát ngôi nhà một lượt: nhà cao ráo, sáng sủa, chia ra nhiều gian, gian để đọc sách, cầu kinh, gian để ngủ, gian nào cũng gọn gàng, ngăn nắp.

- Tất cả các ông, chuẩn bị gấp để lên đường !

Tôi nhìn thẳng vào chúng và nói dõng dạc một câu như vậy. Có tên tuột tay đánh rơi kinh thánh. Có tên run lên như cầy sấy, mặt cắt không còn giọt máu. Chắc chúng nó nghĩ là mấy ông này đến đem chúng đi xử tử đây. Thấy một đứa mặt đỏ như gà chọi cứ luẩn quẩn mãi, muốn bỏ lại tất cả để đi tay không cho nhẹ, tôi bảo:

- Không được để lại trong nhà này một thứ đồ dùng nào của các ông.

Tên đội lốt giáo sỹ mặt đỏ giật mình vội vàng vơ tất cả, bó gọn thành một bó.

Chúng tôi áp giải bọn cố đạo đi bằng thuyền, năm tên Pháp phản động cứ ngồi thu lu trong khoang thuyền. Đến bữa thì cho chúng ăn, lúc có máy bay thì đưa chúng vào bờ trú ẩn, chúng tôi làm tất cả những việc đó nhằm bảo đảm an toàn tính mạng cho chúng trở về bốt địch. Ngày thứ hai, trời bỗng đổ mưa to, gió lớn. Con thuyền gỗ nho nhỏ lúc bình thường chứa tám người đã là cố gắng lắm, bây giờ gặp mưa lại càng chật chội hơn. Chúng tôi bàn nhau định dừng lại vài giờ chờ mưa tạnh, nhưng kiểu trời này, biết bao giờ mưa mới tạnh được? Vả lại dừng một vài giờ sẽ ảnh hưởng đến kế hoạch chung. Phải đi ngay. Mưa cũng đi! Chúng tôi nhường khoang thuyền cho bọn cố đạo ngồi. Ba anh em dầm mưa, thay nhau chèo thuyền và tát nước. Chúng tôi nghĩ: “Mình có ướt cũng chẳng sao, nhưng bọn cố đạo bị ướt, ta thả về bốt địch trông lếch thếch khó coi, ảnh hưởng đến ý đồ của Bác”. Đêm ấy trời mưa dầm, gió rét, nhưng con thuyền vẫn không dừng lại. Càng về gần Việt Trì, lại càng phải cảnh giác. Trong phạm vi mười cây số quanh vị trí quan trọng này, bọn giặc thường đi càn quét. Tuy thế, ngày hôm sau chúng tôi cũng không gặp khó khăn gì hơn. Khoảng bảy giờ tối ngày 24 tháng 12 thì chúng tôi đã đưa bọn phản động tới một căn nhà lá ba gian khá rộng ở thôn An Thái, huyện Việt Trì. Đây là địa điểm đã được anh Sáng đi trước bố trí. Chúng tôi ngồi chờ một chốc thì một cán bộ của Nha công an đi ngựa tới, mang theo một số du kích Hoàng Ngân, có trang bị súng ống đầy đủ đến. Chưa bao giờ tôi thấy một cán bộ cấp trên diện bảnh bao như thế. Anh mặc bộ quần áo dạ màu tím than, bên trong mặc áo sơ mi trắng, thắt ca-vát, khẩu súng pặc-hoặc trễ bên hông, trông oai lắm. Bọn cố đạo phản động đưa mắt nhìn anh rồi lại cúi gầm xuống. Anh bước vào nhà chào mọi người, rồi nói với bọn phạm tội:

- Tôi đem thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cho các ông đây... - Vừa nói, anh vừa lấy ra một phong thư đánh máy bằng giấy pơ-luya. Anh đọc dõng dạc bằng tiếng Pháp.

Nghe xong thư, bọn chúng bàng hoàng, mắt thằng nào cũng sáng lên, run run cảm động.

Anh cán bộ Nha công an lại nói tiếp :

- Theo lệnh trên, tất cả những đồ lễ và đồ dùng riêng của các ông từ trước thì các ông được mang theo, còn những thứ của Chính phủ cung cấp thì phải trả lại hết cho Chính phủ...

Anh chưa nói dứt thì có thằng đã đứng dậy khóc hu hu. Một đứa nói tiếng Việt bập bẹ, giọng nghẹn lại:

- Xin đa tạ ông... ông cho chúng tôi gửi lời qua ông cảm ơn lòng nhân đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tha tội chết cho chúng tôi... Thưa ông, mệnh lệnh thì phải thi hành, nhưng quần áo đây, chăn màn đây là của Hồ Chủ tịch. Chúng tôi xin các ông để được mang theo vì đó là của Hồ Chủ tịch... Những vật kỉ niệm sâu sắc nhất của cuộc đời chúng tôi.

Anh cán bộ nhìn chúng. Thật là khó xử! Không ngờ lại xảy ra chuyện này. Anh hỏi thêm ý kiến tôi và cuối cùng chúng tôi đều nhất trí cứ cho chúng mang theo.

Được chúng tôi đồng ý, tên khóc nước mắt ròng ròng bê một cái chăn đến trước mặt tôi:

- Thưa ông, đây là một trong năm cái chăn Cụ Hồ đã cho chúng tôi đắp mấy năm trời. Chúng tôi xin các ông để nhớ mãi ngày hôm nay, ngày mà Cụ Hồ tha tội chết cho những kẻ Giu-đa.

Một thằng khác tay ôm chặt cái áo trấn thủ vào ngực nói một thôi:

- Thưa ông... khi được hồi hương chúng tôi sẽ đem áo này để nói rõ cho nhân dân nước chúng tôi được biết lòng nhân đạo, lòng bác ái của Cụ Hồ. Chúng tôi sẽ nói hết sự thật cuộc chiến tranh phi nghĩa của quân đội Pháp đang tiến hành ở Việt Nam mà các ông đang là người chiến thắng ...

Tên này nói chưa hết, tên khác đã xen vào. Vui mừng, ân hận, hứa hẹn, cảm ơn: thật là lần đầu tiên trong đời, tôi tin là người Pháp nói thật.

Bây giờ, tôi mới thấy hết ý nghĩa to lớn trong việc làm của Bác. Bác Hồ! Bác Hồ! Một cảm giác khó tả tự nhiên dào dạt trong lòng. Tôi sung sướng vì mình đang được chiến đấu và công tác dưới lá cờ của Bác, hơn thế, đang thi hành một chỉ thị trực tiếp của Bác.

Anh cán bộ của Nha ra về, tôi quay lại bảo bọn cố đạo:

- Ba giờ nữa là đến giờ Nô-en, mà từ đây về đến Việt Trì còn gần mười cây số nữa, các ông phải nhanh chóng thay quần áo, mang theo tất cả đồ dùng cùng chúng tôi lên đường ngay.

Đêm. Căn cứ Việt Trì chìm lặng như một nấm mồ u uất. Chốc chốc, những ánh đèn pha loé lên và tiếng súng nổ hốt hoảng. Tổ chức Nô-en gì mà thầm lặng thế? Nhìn đồng hồ, thấy đã mười một giờ đêm. Khi chỉ còn cách bốt giặc có vài trăm mét, chúng tôi quyết định thả bọn cố đạo Pháp. Bỗng dưng chúng run lên cầm cập:

- Dạ thưa ông! Bây giờ phải đi thế nào mà vào được bốt, không thì chúng nó bắn chết hết.

Thật là một chuyện nực cười.

- Các ông cứ đi thẳng vào cổng bốt, người nọ đi cách người kia, đừng đi tụm nhau, đừng làm động thì chúng nó không bắn đâu... Chúc các ông lên đường may mắn.

Bọn cô đạo Pháp cảm ơn rối rít. Đi được một đoạn một tên còn quay lại nói trong tiếng thở hổn hển:

- Chúng tôi gửi lời các ông về cảm ơn lòng bác ái của Hồ Chủ tịch, cảm ơn Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà... Chúng tôi sẽ nói rõ sự thật này cho nhân dân nước chúng tôi...

Mười phút, rồi mười lăm phút trôi qua. Chúng tôi chuyển đến một địa điểm khác và đưa ống nhòm lên coi. Năm cái bóng đen vừa đi vừa vẫy khăn tay trắng tiến vào cổng bốt. Lính trong đồn kéo ra lố nhố vây chặt lấy mấy thằng vừa trở về.

Bọn tội phạm đã được phóng thích an toàn. Tự nhiên hình ảnh của Bác Hồ lại hiện lên rõ nét trước mặt tôi. Lòng tôi dạt dào niềm sung sướng vì tôi vừa hoàn thành một công việc mà Bác đã tin cậy giao cho một cách khẩn trương và chính xác.

TRƯỜNG THI ghi

05

An Quân

Trích “Theo Bác đi chiến dịch"

THEO BÁC ĐI CHIẾN DỊCH

Mưa rào như trút nước. Dòng thác gần nhà đục ngầu ầm ầm cuốn theo cây cối xuống vực sâu.

- Tinh hình này có lẽ không đi được - Tôi lo ngại, nói với đồng chí Định, đội trưởng cảnh vệ của chúng tôi.

- Cứ chuẩn bị đi. Bác đã quyết thì khó khăn mấy cũng không thể hoãn được - Đồng chí Định trả lời.

Đêm ấy, chúng tôi cùng nhau chuẩn bị súng đạn, quân trang và sáu ngày gạo, thực phẩm. Riêng tôi được phân công mang thêm quần áo, chăn màn của Bác. Đồng chí Tô mang thêm dụng cụ cấp dưỡng gồm có một cái nồi đủ nấu cho bảy người ăn, một cái bát và đôi đũa của Bác. Thức ăn khô chuẩn bị dọc đường có một hộp muối, một ống nứa vừng, một ống “thịt hộp Việt Minh”. Ba thứ này phân chia mỗi đồng chí mang một thứ. Ngoài ra mỗi người còn có một cuộn dây nữa. Đồng chí Nhất và đồng chí Thắng được phân công chuẩn bị ngựa, dắt đi trước cho Bác.

Khoảng tám giờ tối. Bác tới họp với chúng tôi. Tôi còn nhớ những điều Bác dạy: “Chuyến đi này rất quan trọng. Thời gian không thể định được, nhưng ước tính khoảng trên một tháng. Đường đi khá vất vả, các chú đều phải cố gắng để làm tròn nhiệm vụ. Phải tuyệt đối giữ bí mật, vì nếu lộ ra sẽ hại tới việc lớn. Muốn vậy, từ việc chọn đường đi, nơi ăn, chốn ở, giao thiệp với dân, đều phải biết cách giữ gìn.

Bác còn dặn tỉ mỉ cả chuyện lấp “ hố mèo” đến chuyện xóa dấu vết trước khi đi.

Họp xong, Bác bảo đi ngủ sớm để mai lên đường.

Sáng hôm sau, ngớt mưa nhưng trời vẫn còn đầy mây Bác cháu chúng tôi lên đường. Anh em được phân công ở lại theo tiễn, quyến luyến mãi. Bác bảo:

- Các chú về trông nhà cho tốt. Lần sau Bác sẽ cho đi.

Đây là lần đầu Bác cho chúng tôi đi theo tới sáu người, thường chỉ một, hai người.

Ra đến cửa rừng, gặp đồng chí Thắng dắt ngựa chờ sẵn. Chúng tôi mời Bác lên ngựa, Bác không ưng, Bác bảo:

- Chúng ta có bảy người, ngựa chỉ có một con, Bác cưỡi sao tiện.

Đồng chí Định cố nài:

- Thưa Bác, chúng cháu còn trẻ, Bác đã nhiều tuổi, đường lại xa, công việc nhiều, xin Bác lên ngựa cho.

Bác nói:

- Ừ, các chú đều khỏe, còn trẻ cả, để đi đường xem các chú có theo kịp Bác không.

Cuối cùng, Bác giải quyết:

- Thôi được, các chú mang theo ngựa để nó đỡ hộ ba-lô, gạo. Trên đường đi, ai mệt thì cưỡi, Bác mệt, Bác cũng sẽ cưỡi.

Chúng tôi đành vâng lời, dắt ngựa theo. Ra khỏi thành Cóc thì gặp con suối lớn chảy về chợ Chu. Dòng suối này vẫn còn đang cơn nước lũ, những gốc cây, những khúc gỗ mục đang lao băng băng tưởng chừng không có cách nào qua được. Chúng tôi men theo bờ suối tìm mảng, hoặc kiếm một cái cây cao nào để có thể ngả tạm làm cầu, nhưng quanh đấy chẳng có một thứ gì cả.

Có đồng chí đề nghị Bác tạm nghỉ lại bên bờ suối chờ nước rút hãy đi. Bác không đồng ý, Người nói:

- Trời còn có thể mưa lâu, chờ thì đến bao giờ. Phải tìm mọi cách mà qua mới được.

Nghe lời Bác, tôi đi một quãng xa nữa thấy bên kia bờ có một chiếc mảng dưới gốc cây. Tôi toan bơi sang lấy. Bác cản lại và bảo:

- Phải buộc dây vào thắt lưng để nếu nước cuốn có thể giữ lại được. Khi sang, chú sẽ buộc dây vào bè nứa rồi ở lại bên ấy giữ một đầu dây, để hai đầu cùng kéo cho bè qua lại, mới đảm bảo việc qua suối lũ.

Chúng tôi làm theo lời Bác. Việc qua suối thành công một cách dễ dàng.

Mờ tối hôm ấy Bác cùng chúng tôi tới chợ Chu, tính ra được chừng ba mươi cây số. Để bảo đảm bí mật, chúng tôi đề nghị Bác cho nghỉ lại một ngôi đình ở giữa đồng và thổi cơm ăn.

Cơm xong, Bác xem bản đồ, định lại chặng đường ngày mai rồi cho đi ngủ sớm. Chúng tôi kê cánh cửa đình cạnh đống lửa để Bác ngủ. Chúng tôi nằm quây quần xung quanh Bác.

Ba giờ sáng, chúng tôi dậy nấu cơm nước. Bốn giờ tiếp tục lên đường, Tới trước cửa nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ thì trời đã sáng, lại phải vượt qua con suối chợ Chu lần nữa. Khúc suối này còn rộng hơn khúc suối hôm qua. Đã có kinh nghiệm, chúng tôi đi mượn mảng tổ chức vượt suối như lần trước.

Qua được suối, Bác bảo:

- Nhờ có quyết tâm, chịu khó mà chúng mình đã qua được hai chặng suối lũ lớn. Nếu không, giờ chúng mình vẫn ngồi lại bờ suối hôm qua. Từ nay, trên đường đi, bất kỳ việc to hay việc nhỏ, chúng mình đều phải có quyết tâm mới được.

Nói xong, Bác thưởng cho mỗi người chúng tôi một điếu thuốc lá.

Chặng đường rừng ngày thứ hai tương đối dễ đi. Bác nhắc chúng tôi phải đi nhanh để bù vào ngày hôm qua.

Bữa trưa ấy bắt đầu dùng tới món “thịt hộp Việt Minh”. Đồng chí Định lại kiếm thêm được mấy món chuối rừng đem trộn với vừng nên ăn cũng tươi lắm! Tiếc là nước dùng hôm ấy hơi oi khói (chỉ có một cái nồi nấu cơm, còn nước uống nấu bằng ống nứa gọi là nước lam).

Các đồng chí phê bình đồng chí Tô, Bác bảo ngay:

- Việc làm phải có ưu điểm và khuyết điểm, để chiều, chú khác nấu xem sao?

Buổi hành quân chiều, để cho vui đường, Bác dạy chúng tôi “ Chinh Phụ ngâm”. Những lời thơ mà ngày nào tôi được nghe mẹ ru em, bây giờ được Bác đọc lại mới thiết tha, ý nghĩa làm sao! Tôi nhớ và thích nhất những câu này:

Trống Tràng Thành lung lay bóng nguyệt

Khỏi Cam Tuyền mờ mịt thức mây

Chín lần gươm báu trao tay

Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh

Lời thơ cũ, tình hình mới, tự nhiên chúng tôi thầm đoán chuyến đi này của Bác - Chúng tôi cho là: có thể có chiến dịch lớn, biết đâu chẳng phải là mở đầu cuộc tấn công mà bấy lâu nay quân dân ta đang chờ đợi.

Vui chân, Bác cháu đi được nhiều đường đất. Tính ra đã đi được hơn năm mươi cây số. Tối đến, Bác cháu nghỉ lại một gian nhà bỏ trống cũ, gần chợ Mới. Bữa cơm ngoài món lương khô chỉ có thêm ít rau tàu bay luộc, Bác nói đùa:

- Rau tàu bay có khác, ăn vào nhẹ cả người, lại có mùi dầu xăng.

Chúng tôi không ai nhịn được cười.

Sang ngày thứ ba, để tranh thủ đi được nhiều, Bác bảo đừng nấu cơm, dùng bánh mỳ ăn dọc đường. Chặng đường dài, phải đi gấp, nên Bác rất chú trọng động viên chúng tôi. Người bắt đầu kể chuyện kinh nghiệm hoạt động cũ của Người cho chúng tôi nghe. Câu chuyện có sức lôi cuốn lạ thường. Gần tối, đồng chí Thắng sợ Bác mệt nên mang ngựa tới gần, rồi cố mời Bác lên, Bác kiên quyết từ chối. Người nói:

- Bác mệt thì các chú cũng mệt, ta cùng đi cho vui.

Đồng chí Thắng đành dắt ngựa đi bên Bác với hy vọng lúc nào đó Bác sẽ lên ngựa cho.

Chín giờ đêm hôm ấy chúng tôi tới phà gần thị xã Bắc Cạn. Đò không có, Bác cho ngủ lại, vì lội qua sông trong lúc mệt nhọc dễ bị cảm đột ngột.

Trên bến sông chỉ có chiếc quán bán hàng, mái lợp mấy tấm gianh thưa. Trong quán có một tấm liếp thay cho chiếc bàn bán hàng quá mỏng manh, không thể dùng vào việc gì khác được. Bác cho đốt lửa đuổi muỗi, Bác kiểm tra việc đặt gác rồi Người lấy chiếc túi dết làm gối, ngả mình trên cây gỗ vẫn dùng làm ghế ngồi bán hàng. Chúng tôi cũng nằm quanh Bác mà thiếp đi tưởng không còn biết trời đất gì nữa.

Lúc tôi thay gác là hai giờ sáng. Tôi đứng bên chiếc quán, nhìn về phía Bác, Người vẫn nằm theo tư thế lúc bắt đầu ngủ. Anh em chúng tôi vẫn mỗi người nằm một kiểu, quây quanh Bác. Tiếng thở đều đều của mọi người hoà với tiếng suối chảy, tiếng rì rầm của núi rừng.

Ba giờ sáng, con ngựa bỗng hý lên một tiếng. Đồng chí Thắng giật mình nói trong giấc mơ: "Mời Bác lên ngựa cho, mời Bác lên ngựa cho...". Đồng chí nhắc lại trong mơ câu nói ban chiều làm tôi càng xúc động. Đồng chí Thắng là người Dao, rất ít nói, nhưng tình cảm đối với Bác rất nồng hậu, chân thành.

Bốn giờ sáng, tôi vừa toan gọi người thay gác thì Bác dậy. Bác làm mấy động tác cho giãn gân cốt và nói:

- Thật là một giấc ngủ ngon ít thấy.

Sau đó, Bác gọi anh em chúng tôi dậy! Bác cháu làm một chầu tắm thoải mái trong lúc bơi qua sông. Đi khỏi thị xã chừng 3 cây số chúng tôi nghỉ lại trong một trường học. Đồng chí Chu Đốc phụ trách bảo vệ căn cứ địa đã chờ sẵn ở đó và mời Bác lên ô tô, Bác đồng ý. Chúng tôi mừng rỡ vô cùng, vội gửi ngựa lại và chuẩn bị đi ô tô. (Chiếc ô tô này đã già nua hết sức, lại chạy bằng than. Tuy vậy với tình hình lúc ấy, có được nó cũng là tuyệt lắm rồi!). Khi sắp lên xe, Bác nhắc:

- Hôm nay đi ô tô, có thuận lợi mới là máy chạy thay chân, nhưng cũng có khó khăn là máy bay giặc nó lùng. Vì vậy chú lái và các chú phải cẩn thận cần phân công nhau gác máy bay, khi có việc xảy ra, các chú phải theo sự chỉ huy của chú Định.

Từ nhỏ đến giờ tôi chưa được ngồi trên ô tô, xe hỏa bao giờ. Quê tôi ở Hưng Yên, hằng ngày cũng thấy ô tô, tàu hỏa chạy, nhưng lo làm ăn chẳng xong, làm gì có tiền mà đi. Bây giờ tôi bỗng được đi ô tô lại ngồi cạnh Bác, hỏi còn gì sung sướng cho bằng.

Trong chúng tôi có một số người quê ở Cao Bằng. Được đi chuyến này các đồng chí đó mừng lắm! Người nào cũng đặt hy vọng quê hương mình sẽ được giải phóng, sẽ được gặp người nhà, nếu không, cứ được thấy con sông Bằng cũng đủ sướng rồi.

Khi đã nghĩ tới quê hương thì quê hương bao giờ cũng đẹp! Câu chuyện quê hương trở nên rôm rả.

Đồng chí này khoe:

- Phong cảnh Quảng Yên, Trùng Khánh đẹp, gạo ngon giá rẻ...

Đồng chí khác cắt ngang:

- Cánh đồng Nước Hai rộng, lúa tốt. Sông Bằng nhiều cá, nhãn Lam Sơn rất ngon, có thứ nhãn ăn thơm như mùi cà cuống.

Chuyện chúng tôi cứ nở như ngô rang.

Bác nhiều lúc phải quay lại bật cười với bọn trẻ.

Xe tới Tà Xa thì dừng lại và nghỉ đêm ở đó. Gần sáng, Bác cháu lại đi đường tắt về Lam Sơn. Trên đoạn đường này thích nhất là lúc lên tới đỉnh đèo Khau Lêu. Mắt tôi ngợp trước lớp lớp núi đồi chen nhau. Đứng ở đây tưởng có thể nhìn thấy ngọn Các Mác gần hang Pắc Bó. Còn cánh đồng Cao Bình, thị xã Cao Bằng, thì rất rõ, Bác đứng lại ngắm cảnh vật xưa và kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện khi Người ở Pắc Bó, Lam Sơn, Bác bảo:

- Cao Bằng có rất nhiều mỏ vừa lớn vừa có giá trị. Đất ở Cao Bằng lại tốt, có nhiều bãi có thể chăn nuôi hoặc trồng các cây ăn quả xứ lạnh như đào, táo.. Sau này đuổi được giặc rồi, nếu nhân dân, cán bộ ta chịu khó, cố gắng thì Cao Bằng sẽ trở thành một tỉnh giàu có về nhiều mặt.

Chúng tôi tuy chưa hiểu hết ý Bác, nhưng rất vui, nhất là các đồng chí ở Cao Bằng.

Ăn cơm chiều xong. Bác quyết định đi luôn đêm nay về Lam Sơn để bảo đảm bí mật.

Tới Lam Sơn, Bác dừng lại để làm việc với một số đồng chí có trách nhiệm của Mặt trận và Tỉnh ủy Cao Bằng. Đồng chí Định cùng tôi tranh thủ đi chợ Nước Hai để mua sắm những thứ cần thiết. Việc chính là mua thêm ít thịt để về bổ sung vào món “thịt hộp Việt Minh” đảm bảo sao cho có thể ăn được mười ngày.

Cánh đồng Nước Hai đẹp thật! Từ khi lên Việt Bắc tới nay tôi mới được nhìn bầu trời một cách thoải mái. Lúa tốt, tỏi đếm có bụi được tới ba mươi bông! Con sông Bằng uốn khúc giữa cánh đồng Nước Hai và Nà Lư, xa trông như chiếc thắt lưng lụa trắng của các cô thiếu nữ quê tôi trẩy hội. Các làng bản ở đây, tuy trọng kháng chiến nhưng nhà ngói cũ vẫn san sát.

Chợ Nước Hai đông vui, náo nhiệt, mặc dù ở đây giặc đã giội bom hai, ba lần, giết hại mấy chục đồng bào ta.

Người đi chợ hầu hết là phụ nữ. Nếu có đàn ông, thì chỉ có mấy đồng chí bộ đội công tác tạt qua, hoặc tới mua thức ăn, và mấy cụ già, vài em nhỏ.

Khi trở về, chúng tôi đi đường Nà Lư. Dọc đường, đồng chí Định chỉ cho chúng tôi hướng thị xã Cao Bằng, đồng chí nói:

- Cao Bằng đấy! Trong thị xã, giặc có một trung đoàn, do một tên trung tá chỉ huy, lại có nhiều pháo, nếu đánh, sẽ đánh to đấy.

Chúng tôi nhìn về phía thị xã Cao Bằng. Lòng chúng tôi tự nhiên thấy rạo rực, chúng ta đã có thể đánh vào một thị xã, có một trung đoàn bộ binh địch chiếm đóng với sự yểm hộ của phi pháo rồi ư?

Về tới nhà, chúng tôi vội chuẩn bị mọi thứ vì được tin đêm nay sẽ lên đường.

Công việc chuẩn bị vừa xong, một số chúng tôi được các đồng chí cấp trên dặn dò riêng:

- Tình hình hiện nay rất có lợi cho ta. Giặc phải rải quân ra nhiều nơi để chiếm đóng. Lực lượng cơ động có hạn. Nhìn chung các mặt trận thì có Cao Bằng, Lạng Sơn là nơi địch thọc sâu vào sau lưng ta như một mũi dùi. Mũi dùi này nhằm bao vây căn cứ địa Việt Bắc của ta, chia cắt ta với các nước xã hội chủ nghĩa. Lực lượng của chúng tại đây gồm nhiều tiểu đoàn Phi, lại có công sự kiên cố. Song, chúng cũng có nhiều điểm yếu: đồn bốt của chúng đóng theo một tuyến đường dài từ Na Sầm lên đến Cao Bằng, nếu bị đánh gãy một đoạn nào thì các vị trí khác sẽ bị cô lập; vì lực lượng cơ động của chúng tuy tinh nhuệ nhưng có hạn, khó bề ứng cứu cho nhau. Sau khi đã phân tích các mặt, Đảng, Chính phủ quyết định mở chiến dịch Cao - Bắc - Lạng. Ta chuẩn bị lực lượng tương đối kỹ, có sự phối hợp trên các chiến trường để giành lấy thắng lợi. Theo sự phân công của Trung ương Đảng, Bác lần này sẽ đi sát mặt trận để giúp đỡ Ban chỉ huy chiến dịch và động viên bộ đội chiến đấu. Các chiến sĩ đi với Bác cũng như các chiến sĩ ra mặt trận, ai nấy phải cố gắng làm tròn nhiệm vụ của mình.

Nghe vậy, chúng tôi vô cùng phấn khởi, càng thấy rõ ý nghĩa chuyến đi này của Bác.

Trước lúc lên đường, Bác dặn thêm :

Từ đây tới ban chỉ huy mặt trận, đường tuy không dài lắm nhưng phải bảo đảm bí mật cao hơn, vì giặc tung nhiều do thám để dò tìm lực lượng ta. Nhiều chặng đường giặc thường phục kích bất ngờ để hòng bắt cán bộ, du kích của ta. Máy bay giặc lại tuần tiễu suốt ngày đêm. Các chú phải cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu cao hơn nữa.

Chúng tôi vâng lời dạy của Người, Bác cháu lên đường lúc trời đã tối sẫm. Mưa lâm thâm làm cho những con đường rừng trơn như đổ mỡ.

Đêm ấy, Bác cùng chúng tôi theo đường tắt sang Quảng Uyên. Đường tuy khó nhưng vẫn đi được nhanh.

Khi về đến Quảng Uyên thì trời đã sáng, chúng tôi liên lạc được với Ban chỉ huy chiến dịch. Bác ở lại làm việc và sau đó Bác đi thăm các đơn vị.

Ở Quảng Uyên được mấy ngày, Bác cùng chúng tôi về Nà Lan gần Đông Khê, vị trí tiền phương của Ban chỉ huy chiến dịch.

Đêm ấy, khi tới bờ sông Bằng (quãng gần Phục Hòa), chúng tôi được gặp một cảnh đẹp kì lạ. Sông Bằng dưới trăng như một tà áo dài trắng muốt. Gió nam làm cho mặt sông gợn lên những đợt sóng theo nhau tới biên giới Việt - Trung. Chúng tôi cùng Bác bước theo ven sông. Nhìn những bóng núi in dưới đáy sông, tôi có cảm giác như những đàn voi khổng lồ rùng rùng theo Bác tiến ra mặt trận. Tới bến sông, một chiếc cầu phao nổi bật lên như một tấm vải lớn ai kéo căng, thẳng tắp trên dòng nước bạc. Một đoàn lừa ngựa thồ pháo trên lưng, đang qua cầu. Bên kia cầu, một đoàn bộ binh đi hàng đôi vẫn đang dấn bước.

Nhìn những đoàn bộ binh, pháo binh qua cầu, Bác khen:

- Các chú công binh khá lắm !

Khi Bác cùng chúng tôi xuống cầu, Người thò tay xuống nước để ước lượng tốc độ nước chảy. Ra tới giữa cầu, Bác dừng lại hưởng làn gió mát, rồi quay sang nói vui với chúng tôi :

- Giá được ở giữa cầu này mà thả câu thì hay biết mấy!

Nói xong Bác cười một cách vui vẻ, Người bảo:

- Ta chỉ muốn sống một cách giản dị, thoải mái thôi, nhưng Tây nó cũng không cho, Bác cháu ta phải đuổi nó về nước đã.

Qua cầu, Bác và chúng tôi theo đường tắt về Nà Lan. Về tới địa điểm đã định thì vừa mờ sáng. Vùng núi này Bác rất thông thuộc. Theo ý Bác, đồng chí Định hướng dẫn chúng tôi tới một hang đá gần phố Nà Lan. Trước cửa hang có một cái lán đã được làm sẵn.

Chiếc hang này tuy không lớn, nhưng cũng đủ cho Bác làm việc và nghỉ ngơi. Bác bảo:

- Chúng mình sẽ ở đây một thời gian, nên công tác giữ bí mật, giúp dân là rất cần.

Bác dặn chúng tôi rất tỉ mỉ về cách dùng bí danh của đoàn công tác đặc biệt, cách tránh lửa khói ban ngày để đề phòng máy bay giặc, nhất là tránh làm chết cỏ, làm mất dấu trên lối đi vào hang.

Đến đâu, làm việc gì Bác cũng đem kinh nghiệm của Người ra chỉ bảo cho chúng tôi. Tôi nhớ lại trong nhiệm vụ bảo vệ cơ quan Trung ương Đảng, công việc ngụy trang cho hàng chục mái nhà (cứ ba ngày lại thay lá một lần) làm cho chúng tôi tốn phí rất nhiều công sức. Một hôm, Bác kiểm tra việc phòng không, thấy khó khăn của chúng tôi, Người bảo :

- Sao các chú không ngụy trang bằng cây tổ quạ?

Chỉ có vậy mà chúng tôi không nghĩ ra! Cây tổ quạ sống bám trên các cây rừng, đưa về đặt lên các mái nhà, chúng vẫn sống và phát triển như thường. Nhờ cách ngụy trang này, chúng tôi đã làm được nhà ở cho cơ quan ở những nơi thoáng ráo hơn .

Chiều hôm sau, công việc đã bớt, Bác bảo tôi theo Người. Bác đi trước, tôi theo sau. Người trở lại thăm những núi non xưa. Có những ngọn núi tôi trèo cũng đã vất vả vì đá sắc, rêu trơn, phải tay bám dây leo, chân bám vào từng hòn đá một, thế mà Bác vẫn trèo lên trước. Khi lên đỉnh một ngọn núi, Người chỉ cho tôi biết những ngọn núi nào thuộc về Trung Quốc, những ngọn núi nào thuộc về bên ta.

Chúng tôi đang mải nhìn sang thì Bác gọi, bảo:

- Chú xem dân mình đi phục vụ tiền tuyến kìa!

Theo tay Bác chỉ, chúng tôi thấy đoàn dân công như con rồng lượn quanh. Từ sườn núi bên kia, đi sang phía núi Bác đang đứng. Bác đang chăm chú nhìn như theo dõi từng người.

Đoàn dân công phần lớn là nam nữ thanh niên miền núi, mặc áo dài, ngắn màu chàm, đầu đội nón tre đan. Trên vai người nào cũng khênh đạn nặng trĩu, ngang lưng còn đeo một ruột tượng gạo to. Người nào cũng ngụy trang kín cả lưng lẫn hòm đạn.

Hết đoàn dân công là một đơn vị pháo binh. Trên vai họ cũng vác nặng những bộ phận pháo tháo rời hoặc hòm đạn. Thấy các cán bộ cũng mang vác nặng như chiến sĩ, lại chạy lên chạy xuống đôn đốc anh em, Bác gật đầu tỏ ý bằng lòng.

Bỗng Bác chỉ một người, hỏi tôi:

- Các chú xem đồng chí kia có phải là cán bộ không?

Chúng tôi trông thấy một đồng chí ngang sườn đeo súng và chiếc xà cột, còn sau lưng cũng có chiếc ba-lô, nhưng nhỏ xíu, mũ và người chỉ có mảnh vải dù vắt làm phép, không mang bao gạo, bước đi nhẹ tênh, tay vung vẩy chiếc gậy.

Bác lặng lẽ nhìn theo đồng chí đó, vẻ mặt không vui.

Chợt một hồi còi báo động có máy bay địch nổi lên lanh lảnh. Cả đoàn dân công, bộ đội đều nằm xuống, lá ngụy trang che kín người.

Bốn chiếc máy bay vụt qua. Đoàn dân công và bộ đội ta lại tiếp tục hành quân như không có chuyện gì xảy ra. Bác khen:

- Nhân dân ta, bộ đội ta dũng cảm lắm!

Chờ cho đoàn dân công, bộ đội đi xa, Bác xuống núi. Xuống tới đường, tôi để ý thấy có nhiều củi khô, lại sẵn dây rừng, tôi liền bó một vác để mang về đun nấu và sưởi đêm.

Thấy tôi vác củi, Bác bảo :

- Chú đưa khẩu tiểu liên cho mình .

Tôi còn dùng dằng thì Người đã cầm lấy súng, thế là Bác vác tiểu liên đi trước, tôi vác củi theo sau.

Bóng hai Bác cháu theo nhau buông dài trên sườn núi, trên đồng lúa. Nhìn khẩu tiểu liên trên vai Bác, tôi bỗng nhớ tới một chuyện về Người. Lúc còn ở nhà, chúng tôi thường làm những công sự khá kiên cố. Mỗi khi làm như vậy Người thường tới giúp chúng tôi cách làm, như hướng dẫn việc tìm địa điểm, vẽ mẫu công sự, dạy cách cầm xẻng, cuốc, cách phá đá, nhất là những khi phải dùng tới mìn. Có lần, thấy chúng tôi vì muốn tiết kiệm mà cắt dây cháy chậm hơi ngắn, Bác cắt lại và nhắc:

- Tiết kiệm máu là điều cần thiết trước nhất.

Lại có lần thấy chúng tôi lấy gỗ tốt để lát nóc hầm, Người bảo:

- Gỗ này, kháng chiến thành công rồi, sẽ dùng vào rất nhiều việc. Cây rừng là của ta, ta phải biết giữ gìn.

Ngoài những công sự lớn ra, ngay trong mỗi nhà cũng có đào công sự cá nhân, đề phòng máy bay địch tập kích bất ngờ, hoặc mưa gió cây rừng đổ xuống. Công sự này mỗi khi làm lại nhà, Bác đều tự đào lấy. Mỗi ngày sau giờ làm việc chiều, Người lại đào một ít, ba ngày là xong. Ai muốn đào giúp, Bác bảo:

- Đây là quyền lao động của Bác.

Tối hôm đó Bác đi họp vắng. Chúng tôi sinh hoạt đọc báo. Báo mặt trận hôm ấy có đăng huấn thị của Bác về chiến dịch Cao - Bắc - Lạng.

Huấn thị của Bác càng làm cho chúng tôi thấm nhuần thêm những lời dạy của Người từ lúc ra đi, và càng nhận thức rõ hơn quyết tâm của Đảng trong chiến dịch Cao - Bắc - Lạng.

Sau khi đọc huấn thị, đồng chí Định nói cho chúng tôi biết thêm về tình hình:

- Địch vừa tăng cường từ Nam Bộ ra cho chiến trường Bắc Bộ một số lực lượng. Song, chúng vẫn chưa nắm được ý định của ta. Vừa qua chúng có tấn công ra Phú Thọ, nhưng chính vẫn là để thăm dò chủ lực của ta và có thể chúng nghi ta tấn công về phía Lào Cai, Hoàng Su Phì. Mấy ngày qua, chúng lại tăng cường cho Lạng Sơn thêm một tiểu đoàn nữa, tuy vậy vẫn chưa có gì thay đổi lớn. Ở Đông Khê hiện nay, tin chính thức cho biết: địch có trên dưới ba trăm tên, do một tên đại úy chỉ huy. Ngoài đồn chính, chúng có nhiều vị trí ngoại vi để yểm hộ lẫn nhau. Bộ đội ta đã tới vị trí tập kết và chờ lệnh. Mấy hôm sau nhân dân Cao Bằng, Lạng Sơn cùng bộ đội địa phương đã phá sập bốn cầu lớn và nhiều quãng đường trên chặng đường từ Thất Khê tới Đồng Đăng.

Buổi sinh hoạt kết thúc thì Bác về. Người cho biết:

- Ngày mai có nhiều việc, các chú cần đi ngủ sớm.

Chúng tôi thầm đoán có lẽ ngày mai sẽ đánh trận đầu. Trong giấc ngủ đêm ấy, tôi cứ luôn thức giấc tưởng quân ta đã bắt đầu nổ súng tấn công.

Đúng 6 giờ ngày 16 tháng 9 năm 1950, tiếng súng mở đầu chiến dịch đã nổ, tôi và đồng chí Định được theo Bác đi lên quan sát trận đánh.

Đứng trên ngọn núi đặt vị trí quan sát có thể thấy rõ toàn bộ các cứ điểm của địch, giống như ta đứng trước một cái sa bàn lớn.

Trong lúc bộ binh của ta đánh các đồn Phía Khóa, Yên Ngựa, Cam Phầy, thì pháo binh của ta bắn vào đồn chính để phá pháo binh, công sự của địch. Địch chống cự lại rất ác liệt. Đồn chính mờ mịt lửa khói. Máy bay giặc lồng lộn trút từng đợt bom xuống những nơi nghi có quân ta. Trọng liên của ta đan những luồng lửa như lưới quây lấy máy bay địch.

Đây là lần đầu tiên tôi được dự một trận đánh lớn mà địch phải huy động nhiều máy bay tham chiến như vậy. Những máy bay địch từ trên cao cứ như nhằm thẳng đầu mình lao xuống, những quả bom đen trùi trũi, trước chỉ nhỏ như cái bắp chuối, sau lớn như cái chum, rít trong không khí. Có những quả chúng ném vào một khu rừng bên cạnh hoặc ở những đồi núi khác cách xa hẳn trận địa. Chúng tôi lo ngại cho Bác quá. Tôi hỏi đồng chí Định mới biết là địch ném bom vào trận địa giả của ta.

Bác như không để ý đến máy bay địch. Người vẫn chăm chú theo dõi tình hình chiến đấu và đối chiếu với bản đồ, do một đồng chí cán bộ của Ban chỉ huy chiến dịch trình bày cho Bác xem. Mười giờ sáng thì quân ta lấy được ba đồn Phía Khoá, Yên Ngựa, Cam Phầy, mở đường phía Đông - Nam để tấn công vào đồn chính Đông Khê.

Xế chiều, chúng tôi theo Bác ra về.

Tới nhà, trời vừa tối, nghe pháo ta bắn vào Đông Khê dồn dập, tôi nghĩ bụng: đêm nay chắc ta tiêu diệt xong Đông Khê. Một đồng chí đã hỏi Bác một câu tương tự như ý nghĩ của tôi, Bác cười bảo:

- Để chờ xem...

Và liền đó, Bác nói thêm:

- Chú đánh giá địch hơi thấp.

Đêm hôm ấy quân ta chưa tiêu diệt được địch thật.

Qua một đêm nữa, quân ta căn bản chiếm được đồn chính nhưng địch vẫn còn ngoan cố chống lại trong những vị trí cố thủ. Khoảng gần bảy giờ sáng, Bác nhận được báo cáo: đã bắt được tên đại úy A-li-úc, chỉ huy trưởng Đông Khê, cùng một số sĩ quan tham mưu của hắn cách Đông Khê hai cây số. Bọn lính của chúng vẫn không rõ tình hình, tiếp tục chống cự đến quá chín giờ thì chúng đầu hàng.

Sau hai đêm và một ngày chiến đấu, quân ta tiêu diệt toàn bộ vị trí Đông Khê gồm trên dưới một ngàn quân địch. Trận đầu tiên của chiến dịch đã kết thúc thắng lợi. Quân ta chuẩn bị chống quân nhảy dù và đánh viện.

Trong khi đó, tiểu đoàn địch Ta-bo thứ ba, ngày 16 tháng 9 năm 1950 lật đật từ Lạng Sơn lên tiếp viện cho Đông Khê. Tới Pắc Luông, chúng bị ta diệt 4 xe và giết chết 60 tên, buộc phải dừng lại đó, chờ trung đoàn của Lơ-pa-giơ. Ngày 17 tháng 9 năm 1950 tiểu đoàn Ta-bo của trung đoàn Lơ-pa-giơ đánh vào một bộ phận của ta chốt ở Tà Lài, Pắc Luông suốt một ngày. Kết quả, chúng lại bị ta diệt thêm 2 xe và 120 tên nữa.

Nghe những tin trên, tôi hỏi nhỏ đồng chí Định có biết những đơn vị nào đánh các trận đó không?

Đồng chí Định cho biết:

Đánh Đông Khê là trung đoàn Bông Lau và trung đoàn Sông Lô cùng với tiểu đoàn dự bị ở đơn vị khác phối thuộc. Đánh ở Tà Lài, Pắc Luông là tiểu đoàn 428 chủ lực của Liên khu Việt Bắc.

Nghe đồng chí Định trả lời, tôi mới biết là sư đoàn Quân Tiên Phong, vẫn là bộ đội dự bị của Ban chỉ huy chiến dịch. Như vậy lực lượng chờ địch còn khá dồi dào và binh đoàn Lơ-pa-giơ sẽ được nếm những đòn đích đáng.

Một buổi tối, cơm nước xong, Bác bảo chúng tôi ngồi quanh bếp lửa. Người nói cho chúng tôi rõ về tình hình địch, và triển vọng của ta trong chiến dịch.

Nghe xong, có đồng chí trong chúng tôi thắc mắc:

- Thưa Bác, tại sao chúng ta không đánh Cao Bằng mà lại đánh Đông Khê trước? Theo cháu nghĩ: trận Đông Khê hồi tháng năm ta vừa đánh xong, nay chúng tăng cường thêm quân, thêm pháo binh, củng cố lại công sự, nên vừa qua, tuy ta đánh được nhưng sức ta cũng yếu đi một phần, rồi đây đánh Cao Bằng sợ không nổi!

Bác hỏi:

- Các chú xem tình hình địch, chúng đóng từ Thất Khê tới Cao Bằng, thì nơi nào mạnh nơi nào yếu?

Trong chúng tôi cũng có đồng chí có trình độ quân sự ít nhiều (vì có đồng chí có nhiều kinh nghiệm chiến đấu rồi mới về làm công tác cảnh vệ), một đồng chí trình bày :

- Thưa Bác, theo ý cháu thì mạnh nhất là Cao Bằng, còn so sánh giữa Đông Khê và Thất Khê thì Thất Khê quân số đông hơn, tiếp tế thuận lợi hơn, tuy đồn chính ở thấp nhưng có nhiều vị trí ngoại vi kiên cố hơn, Đông Khê tuy cũng có những mặt mạnh thật, nhưng đem so sánh thì nó là vị trí tương đối yếu hơn so với Thất Khê.

Bác hỏi thêm :

- Nay Đông Khê bị diệt rồi thì Cao Bằng và Thất Khê sẽ ra sao?

Mấy đồng chí quê ở Cao Bằng lúc này mới phát biểu:

- Đông Khê ta thắng rồi, nay giặc ở Cao Bằng như con hổ nằm trong cũi, mà Thất Khê, giặc như con rắn ta chẹn mất cửa hang rồi.

- Mất Đông Khê chắc là giặc phải giành lại, hồi tháng năm vừa qua ta đánh xong nó nhảy dù ngay xuống đồn đấy!

Lúc ấy Bác mới trả lời câu thắc mắc ban đầu:

- Ta đánh vào Đông Khê, là đánh vào nơi quân địch tương đối yếu, nhưng lại là vị trí rất quan trọng của địch trên tuyến Cao Bằng - Lạng Sơn. Đánh thắng được Đông Khê, có kinh nghiệm hơn, nên ta mạnh lên như vậy địch có khác gì như thú dữ bị thương; ta như thợ săn chăng lưới thép. Nay có thể địch sẽ giành lại Đông Khê để giữ vững Cao Bằng, hoặc là phải đánh lên để dồn quân Cao Bằng rút lui. Ta nhân lúc “thú dữ vào tròng” mà khép vòng lưới thép. Quân viện của địch đã tan, thì ta đánh Cao Bằng không phải là việc khó nữa. Nếu chúng rút khỏi Cao Bằng thì đánh càng thuận lợi hơn.

Nghe lời Bác, chúng tôi càng thông suốt về chủ trương tác chiến của Ban chỉ huy chiến dịch, và lòng đầy tin tưởng vào thắng lợi của chiến dịch.

Trong những ngày chuẩn bị đánh viện binh của địch. Ban chỉ huy chiến dịch phân phối những chiến lợi phẩm thu được cho các đơn vị. Bác được tặng nhiều thứ nhưng Bác chỉ để lại một ít, còn phần lớn Bác bảo mang cho anh em thương binh ở bệnh viện. Số còn lại, Bác để một phần đem biếu nhân dân địa phương gần nơi Bác ở, một phần Bác cho chúng tôi.

Được rượu chúng tôi uống xong toan bỏ vỏ chai vào một xó, Bác bảo thu lại để mang cho dân đựng hạt giống.

Bác còn dặn chúng tôi:

- Khi gặp các bạn quen cũ, các chú không nên hỏi xin chiến lợi phẩm, hoặc nhận quà của bạn cho. Chiến lợi phẩm là của nhân dân. Các chiến sĩ ta phải mất xương máu mới giành được, ta chỉ có quyền hưởng khi được phần chia thôi. Nếu các chú hỏi xin anh em, hoặc nhận của anh em tặng, tức là mình đã khuyến khích anh em vi phạm kỷ luật chiến trường.

Hàng ngày, Ban chỉ huy chiến dịch vẫn báo cáo đều đặn tin với Bác: địch đã tăng viện cho Cao Bằng thêm tiểu đoàn Ma-rốc thứ ba và bắt dân Lạng Sơn lên máy bay chở về Hà Nội.

Trung đoàn Bay-ăng lên tới Thất Khê cộng thêm tiểu đoàn dù 2 BPC, tiểu đoàn Ta-bo thứ ba thành binh đoàn Lơ-pa-giơ đang từ Thất Khê lò dò lên Đông Khê.

Tối mồng 2 tháng 10 năm 1951, tin báo cáo về với Bác: tên Công-tăng, tư lệnh biên giới của Pháp đã ra lệnh cho Lơ-pa-giơ đưa đại bộ phận lực lượng lên Quảng Liệt, Nậm Nàng đón binh đoàn Sắc-tông sẽ rút khỏi Cao Bằng, sang mồng 3 tháng 10 khi gặp nhau chúng sẽ rút chạy về Thất Khê.

Được tin này, chúng tôi mừng lắm! Mọi diễn biến của địch đều đúng như dự đoán của ta và có đồng chí trong chúng tôi, lại bộc lộ chủ quan lần nữa.

Bác giải thích:

- Thấy thuận lợi lớn, ta cũng phải thấy khó khăn lớn. Lực lượng của địch khá mạnh, có tới trên dưới bảy nghìn lại là những đội quân ứng chiến tinh nhuệ về đánh rừng. Muốn diệt được chúng, quân ta phải có quyết tâm cao, phải khắc phục cái đói, cái mệt mới giành thắng lợi lớn.

Từ hôm đó, các tin tức, báo cáo liên tiếp gửi về:

Đêm mồng 3 tháng 10, quân ta tấn công các cao điểm của binh đoàn Lơ-pa-giơ chiếm đóng tại dãy Khâu Luông. Mồng 4 tháng 10 ta đánh chúng trên các điểm cao 760, 765. Cùng đêm ấy, quân ta đã tiêu diệt đồn Nà Ban ở ngoại vi Thất Khê. Phía Đồng Đăng, quân ta đánh sâu vào sát thị trấn, tiêu diệt một đại đội địch.

Trưa ngày mồng 4 tháng 10 binh đoàn Sắc-tông về tới Nậm Nàng đã bị quân ta chặn lại.

Các tin đưa về thật là phấn khởi. Tuy nhiên, trên tấm bản đồ của Bác, hai binh đoàn địch vẫn cố nhích lại gần nhau. Nếu chúng thực hiện được âm mưu này, cùng với sự yểm hộ của không quân thì việc ta tiêu diệt chúng sẽ gặp nhiều khó khăn hơn. Mấy hôm nay không quân của giặc hình như có được bao nhiêu, đều tập trung cả về đây. Tính ra mỗi ngày có đến năm sáu mươi đợt máy bay giặc tới ném bom, bắn phá yểm hộ hoặc thả dù tiếp tế cho quân chúng.

Chiều ngày 5 tháng 10, tin báo cáo về với Bác: binh đoàn Lơ-pa-giơ bị ta chặn đánh không thể tới được vị trí đã định. Chúng phải tập trung cả xung quanh khu vực Cốc Xá. Nghe tin, Bác liền viết thư bảo đồng chí Định mang đi cho Ban chỉ huy chiến dịch. Nhìn theo đồng chí Định, tôi thầm nghĩ : "Có phải đêm nay ta sẽ quyết định số phận, của Lơ-pa-giơ không? Liệu hắn sẽ được đưa về trại tù binh như tên A-li-uc đại úy chỉ huy Đông Khê, hay vợ hắn sẽ tới xin xác chồng như vợ tướng không quân Hát-tơ-nam năm xưa?”.

Suốt đêm hôm ấy cho đến sáng hôm sau tin quân ta tấn công thắng lợi trên khu vực Cốc Xá liên tiếp báo cáo về. Tới 6 giờ sáng ngày 7 tháng 10 thì Bác nhận được báo cáo: quân ta đã căn bản tiêu diệt được binh đoàn Lơ-pa-giơ nhưng Lơ-pa-giơ cùng với bộ tham mưu của hắn đã rút chạy mất.

Bên những tin tức phấn khởi đó lại có một số cán bộ ta thấy thắng lợi lớn, bộ đội bị mệt mỏi, nên khi được lệnh “tiêu diệt binh đoàn Sắc-tông” đã đề nghị xin nghỉ một ngày để lấy lại sức rồi sẽ đánh sau!

Thấy vậy, Bác nói:

- Ta mệt một, địch mệt gấp năm gấp bảy lần. Lúc này là thời cơ tốt nhất để diệt địch. Sao các chú ấy lại nghĩ thế?

Bác liền viết thư cho cán bộ và chiến sĩ trong chiến dịch.

Nhận được thư Bác, quân ta phấn khởi, nô nức tiến công địch.

Sáng mùng 6 tháng 10 Bác nhận được tin binh đoàn Sắc-tông đã bị tấn công. Ngày mùng 7 tháng 10 có tin tên Công-tăng cố vét được 500 quân Âu Phi còn lại giao cho Đờ-la-bôm chỉ huy tiến lên tiếp viện cho Lơ-pa-giơ, nhưng đến điểm cao 608 và 703 thì biết tin Lơ-pa-giơ bị tiêu diệt. Đờ-la-bôm phải đóng lại đây và dựa vào pháo binh ở Bông Lau yểm hộ chờ vét tàn quân của Lơ-pa-giơ và Sắc-tông.

Sáng mồng 7 tháng 10, binh đoàn Sắc-tông bị tấn công liên tiếp và tới 5 giờ chiều hôm ấy thì toàn bộ bị tiêu diệt tai khu vực đồi 477 và Bản Cả.

Chiều mồng 8 tháng 10, lực lượng của Đờ-la-bôm bị ta công kích. Thấy một số lớn bị chết, hắn vội vã cho bọn sống sót rút chạy. Quân ta truy kích bọn này về đến tận Thất Khê.

Lơ-pa-giơ đã trốn thoát, nhưng tới chiều ngày 8-10-1950 có tin báo về với Bác: ta đã bắt được hắn cùng toàn bộ sĩ quan tham mưu của binh đoàn tại Nà Keo.

Kể ra, Lơ-pa-giơ cũng khéo giữ thể diện! Khi cùng đường, hắn cho một tên đại úy mang cờ trắng ra đề nghị với đồng chí đại đội trưởng của ta:

- Chúng tôi xin hàng không điều kiện, nhưng xin ngài đừng đưa lính tới bắt mà cho một vị sĩ quan tới nhận vũ khí của chúng tôi, như vậy, đại tá của chúng tôi dù sao cũng còn chút danh dự nhà binh.

Đồng chí đại đội trưởng của ta nhận lời, một mình lên thẳng ngọn đồi bọn Lơ-pa-giơ đang ẩn. Khi Lơ-pa-giơ thấy đồng chí đại đội trưởng của ta tới, hắn vội hô các sĩ quan đứng nghiêm chào, tự cởi súng đặt vào tay đồng chí đại đội trưởng của ta, rồi ứa nước mắt mà nói:

- Từ giờ phút này, tính mệnh của chúng tôi đặt cả vào trong tay ông!

Nghe tin đó, tôi nghĩ bụng: trường đại học quân sự của đế quốc Pháp có một chương trình dạy quả là tỉ mỉ và tinh vi. Dạy cả lễ tiết nộp súng đầu hàng!

Những ngày sau tin thắng lợi càng dồn dập báo về với Bác: tàn quân Đờ-la-bôm rút chạy như một cơn lốc. Tất cả các đồn từ Thất Khê đến Na Sầm đều cuốn gói phóng theo. Ta chỉ chặn kịp ở Đèo Khánh, tiêu diệt được hai đại đội của tiểu đoàn 2 BPC trong đó có tên đại úy Mô-ro phụ trách tình báo biên giới, tên chỉ huy tiểu đoàn dù, tên Bế Văn Nạng, tiểu đoàn trưởng ngụy binh Nùng. Còn nhiều nơi chúng hốt hoảng đến nỗi quân ta còn cách xa hàng ngày đường chúng đã bỏ chạy.

Trước tình hình địch tan rã như vậy, sau khi đã bàn kỹ với Ban chỉ huy chiến dịch về chủ trương phát triển chiến thắng Bác đi thăm thương binh.

Tôi được theo Bác đến bệnh viện dã chiến. Bác vốn dễ xúc động nên trước anh chị em thương binh, Người phải cố nén để thăm hỏi, nhưng có nhiều lúc Người không sao cầm được nước mắt.

Trong lúc đồng chí bác sĩ Thành đưa Bác đi thăm thương binh, tôi dừng lại đi sau để giảm bớt số người cùng đi với Bác, bảo đảm sự yên tĩnh cần thiết cho thương binh. Giữa lúc tôi đứng lại nhìn theo Bác chợt có tiếng gọi. Tôi đi nhanh tới. Thì ra một đồng chí ở đơn vị cũ vừa gặp tôi hôm trước khi đánh Đông Khê. Hôm ấy, đồng chí ấy hỏi tôi: “Cậu ở đâu?". Để giữ bí mật, tôi nói dối là tôi ở một đơn vị pháo binh. Đồng chí mừng lắm, bảo: "Nhà mình ở ngay Đông Khê này, giải phóng rồi mời cậu lại chơi. Vườn nhà mình nhiều lê lắm. Hồi này giữa mùa lê chín đấy, tới gốc rung vài cái là tha hồ ăn”. Bây giờ anh đã nằm đây, hai chân bó bột trắng xóa. Thấy tôi chăm chú nhìn vào đôi chân bó bột của anh, anh nói:

- Không sao cậu ạ! Nó chưa nỡ xa mình, vài tháng nữa mình chỉ cần thêm đôi nạng là đời mình tươi chán.

Nói xong, anh hỏi tôi :

- Cậu được đi với Bác đấy ư?

Không thể giấu và cũng không nỡ giấu anh tôi khẽ gật đầu. Anh nhìn tôi, đôi mắt sáng lên :

- Mừng cho cậu nhé! Mình cũng được thơm lây vì đã có bạn là cận vệ của Bác - Anh hạ giọng nói tiếp - Đánh trận này thật là sướng! Bác khen chúng mình lắm phải không cậu?

Tôi lại gật đầu. Anh suy nghĩ rồi nói thêm:

- Bác già rồi mà còn ra tận mặt trận lãnh đạo chúng mình chiến đấu. Bác lại tới tận đây thăm chúng mình. Mình nghĩ: giá có chết trận này cũng thỏa. Giờ chỉ tiếc là không về được nhà đem lê tới biếu Bác. Mình đã nghĩ như vậy từ khi nghe tin Bác trực tiếp ra mặt trận. Và nếu được mang lê đến mình sẽ nói: "Thưa Bác, đây là thứ lê Đông Khê ngon có tiếng, nay Đông Khê đã thoát khỏi tay giặc, cháu xin mang biếu Bác”.

Sợ tụt lại quá xa, tôi đành từ biệt anh bạn thân mến đầy nhiệt tình ấy để theo Bác. Khi gặp Bác, Người chỉ còn phong phanh một chiếc sơ mi. Tôi hỏi đồng chí Định mới rõ: Người đã, tặng cho một đồng chí bị thương nặng chiếc áo ngoài của Người rồi.

Trên đường về, Người bảo chúng tôi:

- Mai các chú để lại một người làm việc với Bác, còn tất cả ra bệnh viện cùng các cô, chú hộ lý, dân công cắt gianh làm đệm cho các cô, các chú thương binh nằm. Trời lạnh lắm.

Ngày hôm sau, Bác đi thăm thị trấn Thất Khê để tìm hiểu tình hình nhân dân mới được giải phóng. Sau đó, Người đi thăm trại tù binh.

Những ngày này các lán cũ của quân ta được dùng làm trại tù binh. Trong trại, lính da trắng, da đen lính ngụy đầy ứ cả. Trông những bộ quần áo dù của chúng với những túi “bắt gà” kiểu Mỹ đến là ngứa mắt!

Tôi cùng đồng chí Định được theo Bác tới thăm một trại tù binh. Nhưng khi cán bộ của trại hướng dẫn Người đi các lán, tôi dừng lại ở ngoài. Chờ tới hơn hai tiếng đồng hồ mới thấy Bác về. Khi Người về lại thấy không có áo ngoài, tôi hỏi đồng chí Định. Đồng chí cho biết:

- Bác đã nói chuyện với nhiều tên sĩ quan và binh lính của địch, da trắng cũng có, da đen cũng có. Sau Bác nói chuyện với một tên đại úy thầy thuốc, lâu đến ngót một giờ, thấy nó bị lạnh, Bác cởi áo cho hắn.

Tôi ngạc nhiên hỏi:

- Sao Bác lại cho nó?

- Đó là một tù binh nhưng là một bác sĩ, nó biết lẽ phải, lại đang bị thương.

- Sao đồng chí biết?

- Đồng chí phụ trách trại giới thiệu Bác là một ông già Việt Nam tới thăm tù binh. Khi Người hỏi chuyện, tôi thấy lúc đầu nó cũng bình thường, sau tỏ vẻ phục và hiểu, cuối cùng hắn khóc và khi nhận áo Bác cho hắn lại càng khóc to hơn.

Mấy ngày sau, trên đường về Cao Bằng, tin tức càng làm cho chúng tôi thêm phấn khởi: địch đã rút chạy khỏi Lạng Sơn, Lộc Bình, Đình Lập, An Châu và Thái Nguyên (vì khi Lơ-pa-giơ tiến lên Thất Khê, Bộ chỉ huy Đông Dương của địch đã cho binh đoàn CMA thọc lên Thái Nguyên để đỡ đòn, nhưng bọn này cũng bị ta diệt vài trăm tên, nên chúng cũng phải rút về Hà Nội).

Trên đường số 4, Bác hóa trang như một đồng chí bộ đội già, cùng chúng tôi vui vẻ đi cạnh nhiều toán bộ đội, dân công.

Trời hanh dịu. Lúa bên đường nhiều thửa đã chín vàng. Nhiều đoàn dân công cũng đang trở về gặt lúa. Đúng như dự kiến của Bác, chuyến đi đã hơn một tháng.

Câu chuyện dọc đường thật là vui vẻ, hào hứng, hết chuyện chiến đấu sang chuyện tù binh. Một đồng chí hỏi tôi:

- Cậu có biết vừa qua ta dùng cách gì gọi lính địch ra hàng nhạy nhất không?

- Dùng sĩ quan địch đi gọi, hoặc dùng loa chứ gì?

- Đều có dùng cả, nhưng không phải nhạy nhất đâu! Cứ để đồng chí anh nuôi quảy gánh cơm đi sau, chúng mình lấy từng nắm xâu vào đầu một cây nứa, rồi đi đến các vách núi, ven suối mà gọi “Ven-xi, măng-giê” là các chú lính địch đói khát, mò ra cứ như ếch thấy hoa mướp ấy.

Còn rất nhiều chuyện vui, chuyện lạ nữa khiến chúng tôi phải cười đến đau cả bụng.

Nhưng chuyện say sưa rôm rả nhất, vẫn là chuyện Bác đi chiến dịch. Có nhiều anh em kể nghe tưởng như một đoạn thần thoại nào đó.

Những câu chuyện ấy, đôi lúc khiến Bác cũng phải bật cười.

Đường từ Cao Bằng về Bắc Cạn đã thưa người, lại vắng cả tiếng máy bay. Một không khí bình yên lạ thường. Bữa cơm lại trở về với những món ăn cổ truyền: “Thịt hộp Việt Minh”.

Về khỏi Bắc Cạn có một chuyện vui. Đêm ấy, Bác và chúng tôi vào nghỉ trong một nhà ở đầu bản nọ. Đồng bào hay tin có bộ đội đi chiến dịch về, nên kéo nhau đến hỏi chuyện rất đông. Sợ lộ, chúng tôi phải nói là có đồng chí bộ đội bị mệt, nên mời đồng bào về nhà to ở giữa bản, chúng tôi sẽ tới nói chuyện.

Đồng bào nghe lời. Chúng tôi cử một tổ tới nói chuyện, đồng bào nghe mãi quá nửa đêm mới chịu về ngủ.

Thấy nói có bộ đội mệt, đồng bào thương lắm, đem cho cá và măng chua để nấu canh ăn cho khỏi sốt rét. Chúng tôi đem muối trả lại. Sớm hôm sau nấu canh cá với măng chua, ăn ngon tuyệt.

Lúc đi đường, Bác nói đùa:

- Canh cá nấu với măng chua chữa sốt rét tài thật! Đồng chí bộ đội già hôm qua mệt, thế mà hôm nay đi bộ đến sức trai cũng không theo kịp.

Bác, cháu cười vang cả núi rừng.

Về tới nhà, Bác nhận ngay được báo cáo: Địch đã bị ta đánh bật khỏi Lào Cai. Trên đường chúng rút lui, ta tiêu diệt một số lớn tại giữa khoảng Sa Pa. Ta bắn rơi cả máy bay khu trục, thu được cả đại bác 105 ly. Mặt Hòa Bình ta cũng đánh bật địch ra khỏi thị xã và truy kích về tới Xuân Mai, gần Hà Đông.

Thế là ta thắng địch ở Đông Bắc mà Trung du, Tây Bắc, Tây Nam, chúng đều phải cút chạy.

Trích “Theo Bác đi chiến dịch" - An Quân - Nhà xuất bản

Văn học giải phóng - 1976.

06

Ngọc Châu

(Công an nhân dân vũ trang)

BỮA CƠM TRÊN ĐỒI THÔNG

Nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ sư đoàn Bông Lau về việc trở lại xây dựng Điện Biên xong, Bác bắt nhịp cho toàn đơn vị hát bài “Giải phóng Điện Biên”.

Tiếng hát bốc lên từ hàng trăm lồng ngực, vang mãi tận lớp lớp núi đồi Hưng Hóa.

Giữa lúc mọi người đang say sưa với bản đồng ca, Bác vui vẻ rời khỏi hội trường ra thăm doanh trại. Nhìn những dãy nhà thẳng tắp, đường sá lượn quanh các ngọn đồi thoai thoải nối tiếp nhau, Bác rất hài lòng.

Nhân lúc Bác vui vẻ, các đồng chí trong Bộ tư lệnh ngỏ ý mời Bác ở lại ăn cơm. Bác chưa trả lời, Người bảo đồng chí chính ủy đưa sang thăm các đồng chí anh nuôi.

Từ nhà bếp, mùi xào nấu bay ra thơm phức. Từng chồng bát đĩa men trắng, lấp lánh xếp gọn trên bàn.

Bác cười, bảo: “Cỗ to đấy!”.

Thoáng thấy Bác, các đồng chí anh nuôi đã chạy ra đón. Người vui vẻ hỏi ngay:

- Cỗ có mấy món, các chú?

- Thưa Bác, có sáu món ạ?

- Những món gì?

- Dạ... có gà quay, chim tần, chân giò hầm...

Đồng chí chính ủy hơi đỏ mặt, đưa mắt ra hiệu.

Đồng chí tiểu đội trưởng cấp dưỡng chợt hiểu ý, dừng lại, mỉm cười chữa thẹn:

- Dạ, còn món rau và canh nữa ạ!

Bác cười, rồi thân mật bảo các đồng chí anh nuôi:

- Bác cảm ơn các chú đã săn sóc Bác, nhưng vì Bác bận nhiều việc, nên để đến khi nào xây dựng Điện Biên thắng lợi, Bác sẽ tới liên hoan với các chú.

Bác bắt tay đồng chí tiểu đội trưởng và vẫy chào anh em, rồi đi về phía ô-tô đang đợi.

Một đồng chí anh nuôi khẩn khoản:

- Chúng cháu thức suốt đêm qua để chuẩn bị đón Bác, Bác không ở lại xơi cơm với chúng cháu được thì xin Bác nhận cho chúng cháu một chút quà.

Không đợi Bác trả lời, mấy anh em khác vội vàng mang quà đặt vào xe. Bác ra hiệu ngăn lại, nhưng không kịp.

*

Nhân lúc Bác đang dặn dò thêm đồng chí chính ủy sư đoàn, đồng chí phụ trách khẽ nhắc tôi:

- Đồng chí đi trước, tìm chỗ nào “sơn thủy hữu tình” chuẩn bị ăn cơm trưa ở đó - Ngừng lại, suy nghĩ một lúc, rồi đồng chí ấy ghé sát tai tôi, nói nhỏ - Từ đây về Hà Nội chỉ độ một giờ, đồng chí cứ liệu xem... Nếu không có chỗ nào thuận tiện, thì ta về thẳng nhà là tốt nhất!

Tôi lên xe.

Chiếc xe nổ máy, lượn theo con đường quanh ven sườn đồi, rồi lướt nhanh qua thị trấn Hưng Hóa. Thị trấn Hưng Hóa lúc này, trừ dăm ba gian nhà lá mới dựng và vài đoạn đường nhựa, còn đều là những đống gạch vụn ngập trong rừng chuối. Ngôi nhà thờ lớn đứng trơ vơ, mái sập, tường vỡ loang lổ. Đó là dấu vết tội ác mà giặc Pháp để lại, trước khi chúng thua chạy khỏi nơi đây.

Qua bến Trung Hà, tôi bắt đầu tìm nơi “sơn thủy hữu tình” như lời đồng chí phụ trách đã dặn.

Phong cảnh ở đây thật là đẹp: ven theo sông Đà, suốt từ Trung Hà tới dãy Tản Viên, núi đồi thoai thoải. Dãy “Năm Voi” như một đàn voi theo nhau đủng đỉnh đi về núi Tản. Phía sông Hồng, từ Trung Hà trở xuống, bóng tre xanh đang vươn lên trùm lấy những mái rạ vàng, vừa được dựng lên sau chiến tranh. Ven đường, gió vờn những cánh đồng ngô, lúa như những đợt sóng xanh từ chân trời xô lại.

Thế nhưng, tìm cho ra một nơi “sơn thủy hữu tình” nào gần đường, mà lại bảo đảm yên tĩnh để Bác nghỉ trưa thì thật là khó! Chỉ còn cách Sơn Tây chừng bảy cây số mà tôi vẫn chưa tìm ra nơi nghỉ. Tôi suy tính: “Từ đây về Hà Nội, toàn đồng bằng, làng mạc, nhân dân đông đúc. Thấy Bác, nhân dân sẽ đến, làm sao mà bảo đảm được trật tự, lại còn ăn cơm, nghỉ ngơi... Thôi, cứ theo kế hoạch của đồng chí phụ trách về nhà là tốt nhất”.

Quay lại thấy xe Bác cách xe chúng tôi chừng bốn trăm thước. Tôi quyết tâm thực hiện ý nghĩ của mình, nên bảo đồng chí lái xe:

- Về Hà Nội! Tăng tốc độ lên sáu mươi cây số giờ.

Đồng chí lái xe hiểu ý, mỉm cười, dấn ga. Núi, đồi, thôn xóm đua nhau chạy về phía sau. Mấy cô gái Sơn Tây áo trắng nõn, chạy tạt sang bên đường cười, nhìn theo xe, lắc đầu chỉ trỏ... Chắc là các cô ấy đang kêu: “Xe anh bộ đội chạy nhanh quá”.

Chừng được ba cây số, tôi quay lại thì không thấy xe Bác, tôi vội bảo đồng chí lái xe:

- Chậm lại, xe Bác cách xa quá!

- Đúng rồi, Bác tự tìm lấy nơi nghỉ ăn cơm rồi - Đồng chí lái xe nhanh trí nghĩ ra, vừa nói vừa quay xe lại.

Khi xe chúng tôi quay lại, đã thấy xe Bác đỗ ven đường. Bác và các đồng chí cùng đi, đang lên một ngọn đồi cách đường chừng năm mươi thước. Chúng tôi dừng xe, chạy theo. Thấy tôi, Bác liền hỏi:

- Chú định tìm “sơn thủy hữu tình” ở Hà Nội hay sao?

Tôi vội đáp:

- Thưa Bác, chỗ này gần làng quá, cháu sợ không yên tĩnh - Nói xong tôi vội chạy đi giúp đồng chí cấp dưỡng già bày thức ăn.

Chúng tôi chọn khoảng đất tương đối bằng, giữa đỉnh đồi, dưới gốc mấy cây thông, cây trám, cành lá la đà làm nơi nghỉ ăn cơm. Mấy đồng chí đi nhặt gạch ở cái lô cốt cũ vỡ, xếp làm ghế ngồi.

Trong lúc cùng nhau bày món ăn, đồng chí cấp dưỡng già thủ thỉ tâm sự:

- Bữa ăn của Bác thanh đạm lắm. Cá kho sao cho khô đanh và thơm thịt. Canh cua đồng nấu cho vừa, điểm chút rau thơm, rau ghém, quả ớt đỏ, cơm dẻo nóng sốt là được rồi. Nếu đổi món thì rau muống luộc cho xanh, trứng luộc hơi lòng đào, thêm mấy quả cà pháo muối kiểu Nghệ...

Chúng tôi đang mải chuyện, chợt thấy đồng chí phụ trách lại bảo tôi:

- Bác hỏi tình hình chiến đấu ở đây trước kia, mình không hoạt động trên chiến trường này, nên không rõ.

Tôi vội đến cạnh Bác và thưa:

- Cháu cũng không còn nhớ được mấy ạ.

Bác bảo:

- Được, chú nhớ đâu nói đấy!

Tôi lần lượt kể các trận đánh của sư đoàn Đồng Bằng trong chiến dịch Trung Du, đã tiêu diệt gần một tiểu đoàn của giặc, thu cả đại bác 105 ly và hàng trăm súng các loại trên chặng đường này. Rồi chiến dịch Hòa Bình, trận phục kích trên đường 87 dưới chân Ba Vì, tiểu đoàn 115, tiểu đoàn 428 thuộc sư đoàn Sông Lô đã phá hủy hai xe tăng, tiêu diệt gọn hai đại đội địch, phần lớn là hạ sĩ quan da trắng. Tới trận kỳ tập điểm cao 600 trên sườn núi Ba Vì, thì tôi hứng khởi hẳn lên. Trong điều kiện ta chỉ có vũ khí bộ binh, địch có pháo binh và phi cơ tới thả pháo sáng, yểm hộ, mà chỉ trong vòng non hai tiếng đồng hồ, quân ta đã dũng cảm tiêu diệt gọn hai đại đội địch.

Bác gật đầu tỏ ý hài lòng và hỏi thêm:

- Chú có biết những trận chiến đấu, hoặc đấu tranh của nhân dân địa phương ở đây không?

Trước câu hỏi của Bác, tôi chưa biết trả lời ra sao, thì mâm cơm đã bày xong, đồng chí cấp dưỡng già đến mời Bác lại. Trong lúc tới chỗ ăn cơm, Bác thân mật bảo chúng tôi:

- Chiến sỹ cảnh vệ chẳng những làm công tác cảnh vệ, còn phải biết lịch sử chiến đấu của nhân dân ta trong kháng chiến, lịch sử đấu tranh của cha ông mình trước kia và hiểu được cái giàu đẹp của đất nước, thì trong công tác cảnh vệ của mình mới hứng thú.

Chúng tôi vâng lời dạy bảo của Người.

Tới bàn ăn - tạm gọi như vậy - Bác bảo chúng tôi cùng ngồi quây xung quanh, Người nói đùa:

- “Sơn thủy hữu tình” thế này, mà có thơ nữa thì thật là tuyệt.

- Tiếc quá, anh Tố Hữu mà cùng đi, chúng cháu lại được nghe thơ.

Bác mỉm cười nhìn sang đồng chí vừa thưa với Bác.

Tôi nhủ thầm: Bác khéo chọn thật! Mình đã nhìn vào ngọn đồi này, nhưng không thấy ra. Bây giờ ngồi trên đỉnh đồi mà ngắm cảnh mới thấy là đẹp: sóng lúa ở đây như sóng lượn ngoài khơi khi gió nhẹ. Có thôn xóm, những mái trường ngồi xa trông như những chiếc phao đỏ, lập lờ bên những hòn đảo xanh. Những mương máng ở chân đồi, và các ruộng mía xếp hàng tăm tắp. Dãy Tản Viên, dãy Tam Đảo hướng về xuôi như hai pháo đài khổng lồ bảo vệ đồng bằng.

Cuối bữa, đồng chí cấp dưỡng già toan đặt chuối vào mâm, Bác ngăn lại:

- Khoan chú, ta dành món chuối phần các chú ở nhà, để các chú ấy cũng được cùng chúng mình hưởng chút quà cho vui. Còn các chú ở đây, Bác thưởng mỗi người một điếu thuốc lá...

Chúng tôi sung sướng đón nhận phần thuốc Bác cho.

Tay nhận thuốc, lòng tôi cứ nao nao. Bác thương anh em mình hết chỗ nói. Ở Hà Nội, sau những bữa tiệc, Bác cũng nghĩ tới anh em. Nhiều thì ai nấy đều có phần, ít thì đồng chí cận vệ, đồng chí lái xe được hưởng. Giờ đây, chút quà nhỏ vậy, Người cũng nghĩ đến các đồng chí ở nhà.

Thấy một số đồng chí toan thôi, Bác bảo:

- Bác đã dặn nấu cơm cả suất của các chú rồi đấy. Còn quà của sư đoàn cho, không phải “ăn trông nồi, ngồi trông hướng” đâu!

Chợt như nhớ ra điều gì, Bác quay lại hỏi đồng chí đội trưởng:

- Chú có báo cho các chú ở sư đoàn là chúng ta đã mang cơm theo rồi chứ?

- Dạ, có ạ!

Đoán được câu hỏi của Bác, một đồng chí vội đỡ lời:

- Thưa Bác, các đồng chí trong sư đoàn muốn nhân dịp Bác tới thăm, mời Bác ở lại xơi cơm, để trong khi ăn cơm, còn có thể tranh thủ xin ý kiến của Bác.

Bác lắng nghe đồng chí đó, rồi chậm rãi trả lời:

- Bác hiểu, và cũng muốn thế, nhưng bây giờ mình còn phải tiết kiệm. Bác đến, anh em quý Bác, chả lẽ dọn mâm cơm thường? Nhiều anh em cũng muốn ăn cơm với Bác cho vui, thế là có chuyện.

Bác ngừng lại, mỉm cười nhìn chúng tôi một lượt rồi Người nói đùa:

- Cán bộ về xã mà không khéo giữ mình thì thành cán bộ “thịt gà lá chanh”. Còn Bác mà không khéo giữ, thì Chủ tịch ra lệnh không được lạm sát trâu bò, nhưng Chủ tịch tới đâu, bò non, lợn béo bị lạm sát tới đó!

Nói xong, Người cười rất vui, Chúng tôi cũng không thể nín được cười.

Những lời nói vui của Bác, đã xóa tan sự suy nghĩ giản đơn của tôi.

Cơm xong, chúng tôi trải vải bạt mời Bác nghỉ trưa ngay trên đồi.

Bác tựa lưng vào gốc thông, lắng nghe đồng chí cán bộ văn phòng báo cáo về chương trình xây dựng các nông trường của quân đội ta, và những thuận lợi, khó khăn trong việc thực hiện...

Tôi ngồi gần đó, thoáng nghe những lời báo cáo, lòng suy nghĩ miên man. Những hình ảnh Điện Biên, Mộc Châu, Than Uyên v.v... lần lượt hiện ra trong óc, những trận chiến đấu trong các chiến dịch Lý Thường Kiệt, Tây Bắc, Điện Biên cũng nổi lên theo...

Tôi đang suy nghĩ, bỗng một làn gió mạnh thổi tới. Trong tiếng lá thông reo, tôi nghe thấy đồng chí cán bộ văn phòng nói to hơn một chút:

- Anh em, về nhận thức đều nhất trí với Đảng là phải xây dựng Tây Bắc. Nhưng tới khi hành quân thì có hàng trăm sợi dây vô hình của đồng bằng giữ lại. Có đồng chí chưa thông, nhưng vẫn lên đường. Có đồng chí ra đi mà lòng đầy băn khoăn...

Có tiếng Bác:

- Rồi không lâu đâu, chính các đồng chí ấy sẽ nói: “Đảng chủ trương rất đúng và còn phê bình ta chậm đặt vấn đề củng cố Tây Bắc là khác”.

Tôi càng suy nghĩ, càng thấy rõ tầm quan trọng của việc Bác tới thăm sư đoàn và ý nghĩa của việc các đồng chí mình trở lại Tây Bắc. Chắc là từ nay trên tấm bản đồ trong phòng làm việc, dấu chì đỏ của Người, sẽ theo sát bước đi của quân ta trên chiến trường mới.

Đồng chí cán bộ văn phòng đã báo cáo xong, Bác im lặng, mắt hướng về những khoảng đồi trọc mênh mông phía Tây của tỉnh Sơn Tây. Chợt có một đồng chí nào đó vứt mẩu thuốc lá ra sườn đồi, khói nhè nhẹ theo gió cuốn lên. Bác quay lại và nhắc:

- Kìa, dập đi chú, tàn lửa có thể làm cho cả đồi cỏ bị cháy đấy!

Nhìn theo đồng chí ấy dập lửa, Bác nói với chúng tôi:

- Nếu ta không biết giữ, thì một đốm lửa có thể phá cả một khu rừng. Phần nhiều đồi trọc cũng là do nạn cháy rừng ra cả.

Kim đồng hồ đã chỉ một giờ chiều. Chúng tôi theo Bác xuống đồi.

Mặt trời từ từ ló ra khỏi làn mây. Đỉnh Tản Viên ánh lên như dát một lượt vàng. Một giải mây trắng vắt ngang sườn núi, cắt đỉnh Tản Viên ra thành một hòn đảo lưng chừng trời. Bác dừng lại ngắm cảnh đó. Người khen:

- Phong cảnh nước mình thật là đẹp!

Người còn dừng lại một lát rồi mới lên xe.

07

Vi Đức Phương

(Công an Tuyên Quang)

NHỮNG NĂM THÁNG BÊN BÁC

Thời kỳ cách mạng còn bí mật, tôi mới hơn mười tuổi. Mẹ mất sớm, tôi ở với bố trong bản H’Mông chon von trên núi cao. Bản tôi ít người qua lại, nhưng riêng nhà tôi thì vẫn có mấy người Kinh thường lui tới luôn. Họ đến, có khi ở lại dăm ba ngày, cùng ăn uống với bố tôi, và bố tôi hay bảo tôi dẫn họ đi đến một vài nơi trong bản. Tôi không hiểu họ là người như thế nào. Có lẽ họ là những người đi buôn ngựa, buôn súng, buôn chim bói, buôn thuốc phiện chăng? Tôi cứ thấp thỏm mãi. Một hôm chờ họ đi vắng cả, tôi mới dám hỏi bố. Bố tôi cười rồi bảo:

- Con nghĩ sai rồi. Đấy là những cán bộ, nó đi đánh đuổi thằng Tây, thằng Nhật giành cơm no áo ấm cho dân bản.

Nghe bố tôi nói thế, tôi cũng không hiểu gì hơn. Một năm sau (1945), bản tôi bỗng nhộn nhịp hẳn lên. Gặp người nào tôi cũng thấy họ cười nói vui vẻ. Ngày đó là ngày bản tôi dọn xuống làm ruộng ở Khôn Hê vùng chân núi ATK⁽¹⁾.

(1) An toàn khu

Trước đây người H’Mông cứ xuống chân núi làm ruộng, là bị người Tày kéo ra vây đánh. Được xem một vài lần đánh nhau với người Tày, tôi sợ lắm. Thế mà bây giờ dân bản lại rục rịch dọn xuống chân núi. Thật không hiểu thế nào cả. Tôi nghĩ: “Lại sắp có cuộc đổ máu đây”. Lúc dọn đồ đạc ra đi, tôi cứ băn khoăn mãi. Chắc là đoán được cái bụng của tôi, ông cụ bảo:

- Cụ Hồ đánh đuổi thằng Tây mang độc lập về cho người H’Mông ta. Các dân tộc từ nay tự do, bình đẳng. Làm gì còn đánh nhau nữa mà mày lo.

Ông bố tôi lại nói như cắt nghĩa:

- Cụ Hồ là Vua của người nghèo, giành cơm áo, muối ăn cho người nghèo, Vua không bắt phu, bắt lính nữa.

Thế là bản tôi dời xuống chân núi, ở với người Tày, cùng làm nương, làm rẫy với họ, cùng uống chung một con suối, không có đánh nhau như trước nữa. Nhiều người lúc đầu chưa tin cán bộ nói, bây giờ gặp cán bộ thì tay bắt mặt mừng:

- Cụ Hồ đúng là Vua của người nghèo, như dân bản ta rồi.

Từ ngày ấy ở bản H’Mông nhà nào cũng thờ ảnh Cụ Hồ. Tôi hỏi bố tôi:

- Bố đã gặp Vua Hồ chưa?

Bố tôi bảo:

- Tao đã gặp Vua Hồ rồi.

Nói xong bố tôi cho tôi xem một tấm ảnh to bằng bàn tay và nói:

- Đấy tao đã gặp Vua Hồ rồi đấy.

Nhìn cụ già trong ảnh có vầng trán rộng và hai con mắt sáng như sao trên trời, tôi lại hỏi bố tôi:

- Vua Hồ như người già bản ta lại có hai con mắt như sao trên trời.

- Ừ, Vua Hồ có mắt sáng mới nhìn thấy người H’Mông ta khổ.

Đêm đó tôi ngủ không yên. Lúc nào tỉnh dậy thì lại đưa ảnh Vua Hồ ra xem. Bếp củi đặt giữa sàn thỉnh thoảng lại gặp gió lùa, ngọn lửa lại bừng lên. Mơ ước muốn gặp Vua Hồ đến với tôi từ lúc ấy. Một thời gian sau, tôi trốn nhà đi theo cách mạng. Rồi sau đó được vào làm việc ở Nha Công an Trung ương.

Ít lâu, thấy tôi cứ buồn buồn, chiều chiều ra đứng bên bờ suối nhìn về phía những ngọn núi, các anh lãnh đạo tưởng tôi nhớ nhà nên cho về ba ngày, về nhà tôi chỉ sợ bố mắng. Nhưng không. Thấy tôi về, bố tôi đi báo tin cho cả bản người H’Mông, cũng như người bản Tày, người Cao Lan biết. Dân bản kéo đến chật nhà, họ hỏi tôi nhiều chuyện lắm. Tôi bảo tôi đi theo cán bộ Vua Hồ. Dân bản mừng lắm. Người già bảo:

- Mày đi theo cán bộ làm cách mạng, là quân Vua Hổ, tốt lắm.

Một người khác hỏi:

- Thế mày đã được gặp Vua Hồ chưa? Người ta bảo mắt Vua Hồ có hai ông sao sáng đúng không?

Khi trở về Nha Công an Trung ương, tôi lại nhớ đến những câu hỏi của dân bản. Câu hỏi cứ thôi thúc tôi muốn gặp Vua Hồ ngay để khi về kể chuyện cho dân bản nghe. Song tôi lại nghĩ: “Cụ Hồ đã là Vua thì chắc là khó gặp lắm”.

Một hôm tôi nói điều suy nghĩ đó với một đồng chí. Nghe xong, đồng chí đó phá lên cười và bảo tôi:

- Bác Hồ không như các vua khác đâu. Bác giản dị lắm, Bác cũng mặc quần áo ta như chúng mình và thích gặp người nghèo.

Nghe cán bộ nói, tôi nghĩ: “Vậy mình cũng là người nghèo khổ thì nhất định phải được gặp Vua Hồ”. Nghĩ thế tôi rất sung sướng, nhưng rồi lại lo: “Tôi là người dân tộc H’Mông, tiếng Kinh nói chưa sõi, văn hóa lại kém. Khi gặp Bác, Bác sẽ hỏi về lý luận, không trả lời được thì làm thế nào?”. Lo thì vẫn lo như vậy, nhưng tôi vẫn cứ háo hức muốn được gặp Vua Hồ ngay.

Mùa đông năm 1952, một hôm anh Ngọc gọi tôi và một số anh nữa thành lập tổ bảo vệ. Anh Ngọc nói: “Các đồng chí phải bảo vệ tuyệt đối an toàn cho các đại biểu của Chính phủ về họp”. Hồi ấy tôi cũng chả biết đại biểu của Chính phủ là gì. Mấy hôm làm nhà sàn, anh em vừa làm, vừa bàn tán với nhau: “Có khi Bác Hồ cùng về họp ở hội nghị này đấy”. Thế là không khí trong toàn tổ xôn xao hẳn lên. Ai cũng mong được gặp Bác. Buổi trưa, một người cấp dưỡng bảo chúng tôi xuống suối gánh hai gánh cát. Chúng tôi hỏi để làm gì. Anh ta bảo để vùi bếp khi có máy bay địch đến. Nhiều khi anh em vừa làm vừa dò hỏi xem Bác Hồ có về họp không. Anh ta chỉ cười không nói. “Việc gì phải gánh cát vùi lửa, việc gì mọi người cứ tới tấp bận rộn như thế?”. Chúng tôi cứ thắc mắc như vậy rồi phỏng đoán: “Đúng rồi, Vua Hồ thế nào cũng về họp”. Phỏng đoán như vậy nên chúng tôi càng mong được Bác gặp hơn trước nhiều.

Mặt trời vừa xuống ngang đỉnh núi, thì chúng tôi nhìn thấy một ké già và mấy người trẻ đến. Ké già mặc cái áo lụa nâu, vai vắt khăn, tay chống gậy, chân đi thoăn thoắt. Ké có đôi dép cao su giống hệt như đôi dép đi rừng của người dân bản. Ông ké đi qua rồi, tôi thấy tổ trưởng Hùng chạy theo và tất cả những con mắt cứ đổ dồn đến. Mấy ông cán bộ Trung ương, Chính phủ cũng ra tận ngõ đón ông ké. “Lạ thật, ông ké này ở rừng nào về mà được mọi người quý mến thế”.

Tôi cứ phân vân thế.

Ké ăn cơm xong, chúng tôi bưng một thau nước để ké rửa mặt. Ké khua tay và nói:

- Bác không cần bưng nước, các chú đưa cho Bác cái tăm và cái khăn mặt ướt để Bác lau râu.

Chúng tôi đưa tăm và khăn ướt đến cho ké.

Ông ké ngồi ở mỏm đá trước nhà để xỉa răng. Lạ thật ông ké tên là gì. Sao lại xưng là Bác với chúng tôi? Hay là...

Vừa dọn dẹp, tôi vừa nghĩ. Thỉnh thoảng lại nhìn trộm ông ké. Thấy tôi đi qua, ông ké vẫy tay gọi:

- Chú lại đây!

Nghe ké gọi tôi lo quá, không hiểu mình có lỗi gì đây? Mặt tôi bỗng đỏ bừng, tai nóng ran, chân bước như không thật nữa. Tôi đến gần ông ké. Ông ké kéo tay tôi ngồi xuống một hòn đá bên cạnh hỏi:

- Chú tên gì? Dân tộc nào?

Nghe giọng nói thân mật có đôi ba tiếng lơ lớ miền Trung tôi nhớ lời cán bộ kể: “Vua Hồ ở tỉnh Nghệ An, khu Bốn” tôi đánh bạo nhìn, ngắm thật kỹ ông ké. Ông ké giống hệt người trong ảnh mà ngày nào bố tôi đã cho xem. “Thôi đúng là Vua Hồ rồi! Bố ơi”. Tôi sướng quá, ôm chặt lấy Bác và òa lên khóc.

Bác xoa tay lên đầu tôi. Tôi ôm tay Bác thật chặt. Bác hỏi lại tôi một lần nữa:

- Chú tên gì? Dân tộc nào?

- Dạ, cháu tên là Phương, Vi Đức Phương, dân tộc H’Mông ạ!

- Bố mẹ chú còn cả không?

- Thưa Bác: Mẹ cháu mất, chỉ còn bố.

- Thế bố chú hiện nay làm gì?

- Dạ, bố cháu làm ruộng và giúp đỡ cán bộ ạ!

- Ừ, thế là tốt. Mọi người phải có trách nhiệm giúp đỡ cán bộ. Giúp đỡ cán bộ để đánh đuổi thằng Pháp mới có cơm no, áo ấm, muối ăn đấy.

Bác lại hỏi tiếp:

- Ở nhà chú có mấy con trâu? Làm ruộng hay làm nương, có đủ ăn không?

- Thưa Bác nhà cháu có hai con trâu cày được và con nghé, vừa làm ruộng, vừa làm nương mà vẫn đói ạ.

- Sao lại đói?

- Thưa Bác: Giặc Pháp bắt người lớn đi phu, đi lính, trẻ con ở nhà không làm được. Ruộng nương cỏ mọc cả.

Bác giơ tay nói như cắt nghĩa:

- Thế thì mọi người phải dồn cả sức vào để mà đánh thằng Tây. Còn thằng Tây thì còn đói khổ. Thế hiện nay nhà chú có mấy đám ruộng?

Thật không ngờ, Bác không hỏi gì về lý luận mà toàn hỏi những điều tôi dễ nhớ. Nhưng khi nghe Bác hỏi nhà có mấy đám ruộng thì tôi lo quá. Tôi đành nói thật với Bác:

- Thưa Bác, cháu không nhớ ạ!

Ngừng một lúc, Bác lại hỏi tiếp:

- Chú đi công tác mấy năm rồi?

- Thưa Bác, mới hai năm ạ.

- Mới có hai năm mà đã quên hết việc bản rồi à?

- Dạ, hồi ở nhà còn bé, cháu chỉ biết chăn trâu ạ.

Bác mỉm cười:

- Ừ thế thì được, chứ đi làm cán bộ mà quên hết việc ở nhà thì hỏng. Dân tộc nào cũng phải đoàn kết, phải chịu khó tăng gia sản xuất. Dù việc to hay nhỏ nếu làm được tốt là góp phần đánh Tây đấy. Chú có rõ không?

- Dạ thưa Bác cháu rõ ạ!

Bác Hồ đi rồi. Tôi vẫn đứng ngẩn người nhìn theo bóng Bác, lòng tràn đầy sung sướng. Những giờ phút gặp Bác ngắn ngủi quá mà chứa chan đầm ấm tình cha con. Tôi muốn chạy ngay về bản H’Mông để kể lại thật tỉ mỉ chuyện gặp Bác Hồ cho dân bản: “Bác Hồ đúng là Vua của người nghèo, Bác dạy các dân tộc phải đoàn kết, tích cực tăng gia sản xuất, góp phần đánh Tây giành cơm no, áo ấm; Vua Hồ cũng là người nghèo khổ; gặp Vua Hồ không khó”. Tôi nhất định phải nói tất cả những điều đó cho dân bản nghe.

08

Vi Đức Phương

(Công an Tuyên Quang)

MÂM BỘT THÁNH

Chúng tôi giúp việc bên Bác, nên cũng nhiều lần được cử đi đón khách nước ngoài, nhưng không lần nào chúng tôi thấy công việc chuẩn bị lại cẩn thận như lần ấy. Đó là lần đón nguyên thủ một nước dân tộc tư bản láng giềng sang thăm miền Bắc Việt Nam cuối năm 1957.

Trước khi nguyên thủ sang một tuần, anh Hoàng Hữu Kháng, Cục cảnh vệ, chọn tôi và năm anh nữa có chiều cao bằng nhau, cỡ người như nhau rồi giao cho một việc: tập khênh cái ghế xa-lông vừa to vừa nặng lên gác hai, rồi lại khênh xuống.

Làm công an, chúng tôi đã quen với ý thức việc gì trên giao là làm không cần hỏi, vì thường là chúng tôi không thể hiểu hết ý nghĩa to lớn của một việc trên giao, tuy đôi khi bên ngoài, việc ấy có vẻ rất bình thường.

Hôm đầu mới tập, trông buồn cười lắm. Dần dần rồi cũng quen đi. Năm anh kia chắc là mệt lắm, mồ hôi cứ vã ra như tắm. Riêng tôi thì chẳng thấy mệt vì ngay từ nhỏ tôi đã phải lên xuống nhà sàn, lớn lên thì đi đốn củi, đi bẫy chim họa mi, leo núi quen lắm rồi.

Cái núi bản tôi ở, còn cao hơn cái nhà gác này nhiều. Tôi lại nhớ đến lời bố tôi kể: “Vua H’Mông ngày xưa đi đến đâu là phải có người khênh kiệu đến đó”. Tôi nghĩ: “Hôm nay mình khênh ghế thì rồi hẳn mai lại khiêng kiệu thôi”. Có lúc tôi muốn bỏ không tập nữa. Tập để khênh vua thì dứt khoát không tập!... Xem chừng mấy anh kia cũng không hào hứng với công việc này lắm nên họ cũng uể oải. Hiểu được lòng chúng tôi, anh Kháng lên báo cáo với Bác, xin sửa lại cái thang điện ở Phủ Chủ tịch để khách lên xuống cho tiện, khỏi phải người khênh.

Nghe anh Kháng nói xong, Bác bảo:

- Có phải chỉ ở Hà Nội mình mới có thang điện, còn ở nước họ không có đâu?

Sau khi về, anh Kháng phổ biến lại cho chúng tôi nghe ý Bác. Tôi nghĩ: “À đây là ý của Bác, Bác đã bảo thì cứ làm”. Kể thế, nhưng tôi vẫn không khỏi băn khoăn. Mãi đến khi Bác xuống xem tập, Bác nói chúng tôi mới hiểu hết được ý nghĩa của việc làm đó. Bác bảo:

- Các chú phải cố gắng tập khênh cho đều, bước cho đều, đổi vai sao cho êm để người ngồi trên được thoải mái.

Tiếp đó Bác lại giải thích:

- Vị nguyên thủ này có nhiệt tình sang thăm ta nên ta mới tập khênh kiệu để đón rước theo phong tục của họ như vậy.

Cái bụng thông, cái tay làm nhanh hơn. Khi nghe Bác nói xong, chúng tôi bước vào tập luyện phấn khởi lắm. Tập đến ngày thứ sáu thì chúng tôi được tin phái đoàn và vị nguyên thủ đó sắp đến. Thế là chúng tôi tập thêm cả buổi tối. Chỉ có khênh lên, khênh xuống thế thôi, mà tập mãi chân bước mắt nhìn vẫn chưa vừa ý. Lần này tập khó hơn những lần trước: không phải chỉ có khiêng cái xa-lông, mà có cả người ngồi thử hẳn hoi. Lúc thì một người ngồi, lúc thì hai người. Làm đến nguyên thủ một nước tư bản, chắc không nhẹ nhàng gì chúng tôi nghĩ thế nên phòng hao.

Lần ấy đến lượt tôi đóng vai “nguyên thủ”. Tôi ngồi vắt chéo chân trên kiệu, mồm ngậm thuốc lá phì phèo. Thỉnh thoảng tôi lại “ư hườm” một tiếng, tỏ vẻ ta đây lắm. Bốn anh kia nai lưng khiêng tôi đi.

Đang tập, Bác đến bất ngờ lúc nào tôi không trông thấy. Mấy anh khiêng thì biết Bác đến, nhưng họ cứ làm ngơ như không có chuyện gì xảy ra, họ còn nói khích tôi:

- Xin “nguyên thủ” đừng lo, cứ ngồi yên cho!

Nghe họ nói, tôi lại càng làm già. Bất chợt tôi nhìn thấy Bác! Bác mặc quần áo gụ, đi guốc mộc đứng đó nhìn tôi. Bác cười. Tôi lo quá, co dúm người trên ghế, không biết làm cách nào mà nhảy xuống được! Tôi đoán thế nào Bác cũng quở trách. Nhưng không, Bác cúi nhìn kỹ từng bước đi của mấy anh kia; rồi nhìn tôi, Bác hỏi rất thân mật:

- Thế nào? Chú ngồi trên thấy đã êm chưa?

Tôi bàng hoàng như vừa trút được một gánh nặng:

- Dạ! Thưa Bác êm rồi ạ.

- Tốt! Các chú cố gắng tập cho đều, ngày mai “nguyên thủ” sẽ đến đấy.

Bác đi rồi, chúng tôi lại đùa nhau, nhưng không ai dám đóng vai “nguyên thủ” nữa!

Hôm sau thì phái đoàn đến. Bác dắt tay nguyên thủ đến chân cầu thang, ở đó chúng tôi đã để kiệu chờ sẵn. Nguyên thủ thoáng một cử chỉ từ chối. Bác nói bằng tiếng gì đó với nguyên thủ. Nguyên thủ ngồi xuống kiệu, chúng tôi đứng dậy và từ từ khiêng lên. Khi tới gác hai, vừa đặt kiệu xuống thì đã trông thấy Bác đứng ở đó rồi.

Ngày hôm sau, phái đoàn nước tư bản láng giềng đi thăm một hợp tác xã nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội. Theo như kế hoạch đã bố trí trước, thì xe của phái đoàn sẽ vào tới tận sân kho, nhưng vì trời đổ mưa, đường lội nên mọi người phải xuống xe đi bộ vào. Nhân dân quanh vùng nghe tin Bác đến, bất chấp trời mưa, đường xấu, kéo tới đông nghịt. Người này chen lấn người kia, ai cũng muốn đến gần để được nhìn Bác cho rõ. Phương án bảo vệ bị phá vỡ, phải thay đổi sang phương án thứ hai, thứ ba. Bác và vị nguyên thủ lọt vào giữa vòng vây của đoàn người cuồn cuộn. Mấy tùy tùng phái đoàn cứ lo cuống lên, cố bám chặt lấy nguyên thủ của họ. Bác tươi cười. Bác xắn quần cao quá gối, lội nước phăng phăng. Bác giơ tay vẫy mọi người và đi lên.

Khi trở về, các đại biểu người nào cũng lấm bê bết. Vừa đến dinh Chủ tịch, gặp chúng tôi, các tùy tùng phái đoàn thở phào nhẹ nhõm:

- Hôm nay, ở nước các ông thì nguyên thủ còn, chứ ở nước chúng tôi thì đã mất nguyên thủ rồi!

Buổi chiều, nhân lúc nghỉ ngơi, họ chỉ trỏ về phía mấy cô gái Thủ Đô áo hoa, quần lụa đang đi ngoài đường Điện Biên rồi chìa ra trước mặt chúng tôi một số tiền! À, ra họ tưởng chúng tôi là dân khiêng kiệu thật đây. Mấy đứa chúng tôi mặt đanh lại. Thú thật không phải chúng tôi buồn vì cái nghề Công an của chúng tôi bị hiểu lầm. Có sá gì chuyện đó, miễn là lợi cho việc chung; bao nhiêu đồng chí chúng tôi đã quen điều đó rồi! Nhưng dù mình là người khiêng kiệu đi nữa, thì họ cũng nên hiểu rằng người khiêng kiệu của miền Bắc phải khác chứ?

Một cậu trong bọn tôi, cáu quá, gạt phắt:

- Không được! Ở miền Bắc Việt Nam và Chính phủ Cụ Hồ, không có trò ấy!

Họ tiu nghỉu bỏ đi. Chắc họ vừa được bù nhìn Sài Gòn chiêu đãi cho như vậy nên quen thói đi. Bực tức chán, chúng tôi lại lo. Bác đã dặn: “Phải đoàn kết, mến khách”. Mình vô ý hở mồm trống miệng như thế, liệu có làm tổn thương đến tình hữu nghị với khách không? Càng nghĩ, cái bụng tôi càng không yên. Anh nào đó vội lên báo cáo sự thật việc này với Bác. Bác bảo:

- Đúng! Các chú phải có thái độ dứt khoát như vậy để họ đừng hiểu lầm ta.

Sau khi nghe nguyên thủ nước tư bản láng giềng nói chuyện ở quảng trường Ba Đình ra về, hơn mười vạn nhân dân Thủ Đô cứ bàn tán xôn xao. Những người trực tiếp làm công tác đón tiếp như chúng tôi thì càng ca thán:

- Mình gò lưng khiêng kiệu cho nguyên thủ, thế mà kết quả như thế, thật là công cốc.

Sau bữa cơm trưa hôm ấy, Bác xuống thăm anh em chúng tôi. Bác hỏi:

- Các chú có vất vả không?

- Thưa Bác, không ạ!

- Sau khi nghe vị nguyên thủ nói chuyện, các chú thấy thế nào?

- Dạ!... Không ạ!

Bác cười:

- Bác biết các chú không được hài lòng với lời phát biểu của vị nguyên thủ. Nguyên thủ vừa qua thăm chính quyền Sài Gòn, trong đó nguyên thủ đã tuyên bố ủng hộ Mỹ Diệm. Bây giờ ra thăm ta, nguyên thủ cũng khó nói chứ! Các chú cứ yên tâm phục vụ cho tốt, việc ấy đã có Bác lo.

Hôm cuối cùng, trước khi phái đoàn nước tư bản lên đường về nước, vị nguyên thủ đó mở tiệc chiêu đãi.

Mọi người vừa dự tiệc vừa chuyện trò vui vẻ. Tiệc tan. Hai tùy tùng khệ nệ bê hai mâm bột đủ màu sặc sỡ đến quỳ trước mặt nguyên thủ. Nguyên thủ liền bốc một nắm quệt vào trán, vào má, vào râu Bác Hồ. Bác cũng đứng dậy, bốc một nắm bột ở mâm bên kia bôi lại cho nguyên thủ. Cả phòng khách bỗng rộn hẳn lên, những người phục vụ của hai nước bôi lẫn cho nhau. Mặt người nào cũng lem luốc trông thật ngộ nghĩnh.

Dân tộc H’Mông cũng có nhiều phong tục, nhưng không có cái trò chơi lạ đời này. Họ định nói gì, tượng trưng cho cái gì, tôi không tài nào đoán được, về sau khi được anh em giải thích tôi mới hiểu - Thì ra đó là phong tục riêng của nước theo đạo Phật. Khi nào người ta đã bôi bột thánh lên mặt người khác, thì người đó là người được kính phục nhất, tôn trọng nhất và ủng hộ nhất.

Nước tư bản này có cảm tình với nhân dân ta, Chính phủ ta, nhưng nguyên thủ không nói ra miệng được, mà nói qua việc làm này. Bác đã chẳng nói họ còn mắc kẹt vì lời tuyên bố trong kia là gì? Sự chuyển biến quan điểm của phái đoàn nước tư bản càng làm cho tôi nghĩ mãi đến lời Bác dạy: “Phải đoàn kết, mến khách”.

TRƯỜNG THI ghi

09

Vi Đức Phương

(Công an Tuyên Quang)

TẤM ẢNH LƯU NIỆM

Vào khoảng cuối năm năm mươi chín đầu năm sáu mươi, nhiều đoàn khách Quốc tế đã đến thăm Việt Nam. Tôi nhớ rất rõ lần Thủ tướng Cộng hòa dân chủ Đức cùng Phu nhân sang thăm nước ta. Chiều ấy, Thủ tướng Phạm Văn Đồng dẫn Thủ tướng Cộng hoà Dân chủ Đức đến thăm trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Phu nhân Thủ tướng Đức không đi cùng mà nghỉ lại tại khu nhà gần Phủ Chủ tịch. Tôi đang làm nhiệm vụ, Bác đi sang Phủ Chủ tịch, trông thấy tôi, Người thân mật hỏi:

- Chú Phương làm gì đấy?

- Dạ, cháu đang làm nhiệm vụ ạ!

Bác đến bên tôi:

- Hiện giờ Phu nhân Thủ tướng Cộng Hòa dân chủ Đức đang ở nhà, chú Phương hãy giúp Bác một việc nhé.

- Dạ, cháu sẵn sàng ngay ạ!

- Chú gọi điện sang mượn cho Bác hai cái cần câu, chú nhớ bảo cho Bác mượn cả dây cước và lưỡi câu đấy- Còn nhiệm vụ của chú, Bác sẽ làm thay cho.

Tôi xuống phòng trực gọi điện sang Vụ lễ tân.

Mười lăm phút sau, tôi mang tới Bác hai cần câu mới nhận, Bác cầm lấy cần câu và bảo:

- Còn một việc nữa, Bác nhờ chú luôn, chú đi đào cho Bác một ít giun. Chú tìm lấy một ống bơ cũ, rồi ra sau vườn đào ở chỗ đất ẩm mới có giun.

Bác dặn thêm:

- Chú nhớ cho thêm một ít đất vụn vào ống bơ, giun không bò ra được.

Xong việc, tôi cùng Bác bước lên tầng hai.

- Phu nhân nghỉ phòng nào chú?

- Dạ phòng mười bốn ạ!

Bác gõ cửa. Vừa thấy Bác, Phu nhân Thủ tướng Cộng hòa dân chủ Đức liền tươi cười mời Bác cùng tôi vào phòng. Bác hỏi thăm sức khỏe của Phu nhân. Bác thân mật mời Phu nhân cùng Người đi câu cá. Phu nhân Thủ tướng vui vẻ nhận lời. Lúc sau Bác cùng Phu nhân đi lại phía ao cá. Tôi theo Bác cùng Phu nhân đến ao cá. Trong ao thả rất nhiều cá, nhất là cá rô phi. Bác cùng Phu nhân Thủ tướng vừa đến bờ ao thì tôi cũng kịp mang lại hai cần câu và một ống bơ mồi. Bác mắc mồi vào lưỡi câu rồi Người trao cần câu cho Phu nhân. Bà Phu nhân Thủ tướng mỉm cười đỡ lấy cần câu từ tay Bác. Bác mắc mồi vào cần câu thứ hai. Người vừa hút thuốc lá vừa câu cá. Câu chuyện giữa Bác và Phu nhân Thủ tướng mỗi lúc một cởi mở. Chưa đầy mươi phút, một con cá ham mồi đã mắc cứng vào lưỡi câu của Bác.

- Chú Phương về lấy cho Bác một thùng để đựng cá, cho lưng thùng nước thôi.

Tôi mang đến một thùng nước, Bác gỡ con cá vừa mắc câu rất nhanh nhẹn như một người từng trải trong nghề câu vậy. Phu nhân Thủ tướng hình như chưa đi câu bao giờ, mắc mồi để trùm ngập lưỡi câu. Tuy vậy, thỉnh thoảng Phu nhân Thủ tướng cũng giật được một con cá rô phi. Những lúc ấy bà ta reo lên sung sướng. Bác mỉm cười chia vui với Phu nhân. Người đỡ dây cước tháo con cá đang giãy dưới cần câu. Phu nhân Thủ tướng luôn luôn ngó vào thùng ngắm những con cá. Bác bắt một con cá to nhất vừa câu để giới thiệu với Phu nhân. Đang câu cá, Phu nhân chạy về phòng nghỉ. Một lúc sau Phu nhân đi ra mang theo cái máy ảnh. Phu nhân muốn chụp ảnh Bác Hồ đang ngồi câu cá. Vừa đến nơi Phu nhân điều chỉnh cái máy ảnh, giúi vào tay tôi rồi bà ấy ngồi xuống cạnh Bác ra hiệu bảo tôi chụp ảnh. Thật là rủi cho tôi! Từ trước đến nay tôi chưa hề chụp ảnh. Cầm máy ảnh trong tay mà tôi chẳng biết xoay sở ra sao cả. Bác đã gỡ thế bí cho tôi. Hình như Bác bảo với Phu nhân là tôi chưa chụp ảnh bao giờ. Phu nhân gật gật đầu rồi lại về phòng nghỉ lấy ra một cái máy ảnh ba chân đứng. Phu nhân chạy sang bờ ao bên kia điều chỉnh máy ảnh rồi bước về ngồi cạnh Bác. Chiếc máy ảnh tự động chạy ro ro một lúc thì dừng lại. Phu nhân vui hẳn lên. Bà ấy đã có một bức ảnh đang ngồi câu cá với Bác Hổ.

Khoảng gần một giờ sau, Bác đã cùng Phu nhân câu được lưng thùng cá. Khi Bác cùng Phu nhân ra về, Người gọi tôi bảo:

- Bác cho chú Phương thùng cá này mang về cho anh em khao quân nhé!

VIỆT HOÀNG ghi

10

Phạm Thanh Đàm

(Công an Quảng Bình)

MỘT NGÀY ĐÊM BÊN BÁC

Một trong những kỷ niệm đẹp nhất của cuộc đời làm công an của tôi là hai mươi bốn tiếng đồng hồ được sống bên Hồ Chủ tịch, được trực tiếp bảo vệ Bác.

Mùa hè năm 1957, Quảng Bình mới hoàn thành cải cách ruộng đất. Cái tỉnh bé nhỏ và nghèo nàn của chúng tôi nằm sát giới tuyến khu phi quân sự tạm thời, vừa anh dũng đánh thắng giặc Pháp xâm lược, lại tiếp tục đánh gục giai cấp địa chủ phong kiến, và đang nô nức chuyển mình sang cách mạng xã hội chủ nghĩa với một niềm tự hào và phấn khởi chưa từng có. Giữa lúc đó thì được tin Bác vào thăm Quảng Bình. Cái tin đột ngột đó, tuy mới chính thức loan báo cho một số cán bộ có trách nhiệm, đã truyền nhanh như sóng điện tử, gây nên một sự xôn xao, náo nức trong toàn tỉnh, “-Bác vào!”, “ - Bác vào!”. Người ta “bí mật” báo tin cho nhau qua giây lát, người ta tìm mách riêng cho nhau một cách dè dặt nhưng chắc chắn, ai cũng tự cho mình biết được cái chuyện quan trọng đó trước người khác và ai cũng tự thấy mình có trách nhiệm phải loan tin đó đi, ít nhất là cho một người thứ hai vì... không nói ra trong người nó xốn xang, day dứt thế nào ấy.

Chỉ trong một buổi, văn phòng Tỉnh ủy đã nhận được hàng mấy chục bức điện và công văn của các địa phương, các đơn vị tới tấp gửi về yêu cầu Tỉnh sớm thông báo chương trình đón Bác cho các cấp các ngành biết; yêu cầu tỉnh cho loan báo rộng rãi tin Bác vào cho toàn thể cán bộ, bộ đội và nhân dân; yêu cầu Tỉnh tăng thêm phương tiện giao thông để nhân dân được về thị xã đón Bác. Người ta viện ra đủ mọi lý do để đơn vị mình, địa phương mình được “ưu tiên” trong việc huy động người đi tham dự mít tinh hoặc để được xếp vào danh sách những nơi Bác sẽ đến thăm. Tỉnh ủy họp bất thường bàn việc chuẩn bị báo cáo với Bác tình hình công tác chính của địa phương đang làm, và việc huy động cán bộ, nhân dân họp mít tinh đón Bác.

Đã quá mười hai giờ khuya, cuộc họp vẫn chưa ngã ngũ. Nếu không hạn chế số lượng đại biểu của các đơn vị, các địa phương thì nhất định cán bộ, bộ đội, nhân dân sẽ tự động kéo hàng chục vạn người về thị xã để được gặp Bác. Trời thì nắng, cái thị xã Đồng Hới với mười lăm nghìn dân vốn đã quá chật chội, nếu để bà con về quá đông thì ăn ở vào đâu? Trật tự, vệ sinh ra làm sao? Mà chắc chắn là Bác sẽ không bao giờ đồng ý để cho dân phải đi xa, vất vả, bỏ việc đồng áng, sản xuất hai ba ngày liền để đón Bác. Nhưng làm thế nào để giữ được chủ động số dân đi đón Bác mới là một bài toán khó.

Đã một giờ sáng rồi mà ý kiến bàn đi cãi lại vẫn căng thẳng. Tôi xin phép rút ra khỏi hội nghị để lo kế hoạch bảo vệ ngày mai. Cuộc hội ý giữa các lực lượng bảo vệ kết thúc đúng ba giờ sáng. Anh em phân tán về các vị trí của mình theo kế hoạch quy định. Tôi sửa soạn ra sân bay để kiểm tra lại tình hình trước khi máy bay Bác hạ cánh.

*

Chiếc ô tô chở Bác từ sân bay về thị xã có năm người. Phía trước là đồng chí lái xe và đồng chí bảo vệ. Bác ngồi ở ghế sau, bên phải Bác là đồng chí Nguyễn Chí Thanh, bên trái Bác là tôi. Tôi không nhớ rõ là ai đã đẩy mình lên ngồi cùng xe với Bác. Theo kế hoạch đã định tôi phải ngồi xe trước, xe dẫn đường, thứ hai mới đến xe Bác, sau đó là các xe khác nối theo; nhưng thế nào xe Bác lại đi lên trước hết và tôi lại ngồi vào đấy cùng Bác.

Lần đầu tiên được ngồi sát người Bác, tôi không biết mình nên ngồi như thế nào và nên nói những gì. Tôi cố thu người lại, tay nắm chặt lấy thành xe để mỗi khi xe xóc, tôi khỏi va mạnh vào người Bác, nhưng đoạn đường qua làng Lộc Đại xấu quá, mỗi khi xe nhảy qua một ổ gà, cánh tay phải của tôi lại “huých” khẽ vào lưng Bác.

- Chú phụ trách công tác gì? - Bác đột ngột hỏi tôi.

- Dạ...ạ...

Tôi đang ấp úng thì đồng chí Nguyễn Chí Thanh trả lời hộ:

- Xin giới thiệu với Bác: đây là đồng chí Đàm, thường vụ Tỉnh ủy phụ trách Công an.

Bác gật đầu và hỏi tiếp:

- Chuẩn bị đón Bác, các chú có mệt lắm không?

- Dạ thưa Bác...

Tôi lại ấp úng... Vì nếu nói không mệt thì không thực thà đối với Bác, mà nếu nói là mệt (chuẩn bị đón Bác mà mệt) cũng không đúng. Tôi tìm được một câu trả lời:

- Dạ thưa Bác... vui lắm ạ! Nhân dân và cán bộ Quảng Bình, ai cũng thiết tha mong được gặp Bác... ai cũng chuẩn bị đón Bác.

Bác nhìn ra hai bên đường rồi chuyển sang câu hỏi khác:

- Mùa màng có khá không?

- Thưa Bác, ở các huyện phía Bắc có một vài vùng bị hạn nặng, còn các huyện phía Nam thì lúa tốt.

- Có ai thiếu ăn không?

- Thưa Bác, trong kỳ giáp hạt vừa rồi có khoảng ba trăm hộ thiếu ăn chừng một tháng. Đó là những nơi mà vụ mùa năm ngoái bị hạn nặng ạ!

- Thế các chú đã làm gì để giúp dân các vùng đó chưa?

- Thưa Bác, ngay sau khi được báo cáo của các địa phương, Tỉnh ủy đã về tận nơi vận động nhân dân giúp đỡ nhau, nơi nào quá khó khăn thì Nhà nước trợ cấp một phần lương thực để nhân dân có điều kiện đẩy mạnh sản xuất. Tỉnh ủy còn vận động trồng hoa màu ngắn hạn, giúp đỡ những thứ cần thiết để nhân dân phát triển các nghề thủ công và nghề phụ gia đình. Đến nay các nơi này đều có khoai sắn ăn và vụ chiêm này đều thu hoạch khá ạ.

Bác gật đầu vui vẻ:

- Thế là tốt.

Bỗng Bác quay sang đồng chí Nguyên Chí Thanh:

- Chú Thanh xem mấy giờ rồi?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh vén tay áo xem đồng hồ:

- Thưa Bác, gần tám giờ.

- Gần tám giờ mà sao đường vắng quá, không thấy nhân dân đi lại gì cả.

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh và tôi chưa kịp nói gì thì Bác đã tiếp:

- Có phải Công an ra lệnh cấm đường, cấm chợ từ mấy hôm nay để bảo vệ Bác không?

Nói xong, Bác quay lại nhìn tôi, vẻ mặt hơi nghiêm. Tôi đang định thanh minh thì đồng chí Nguyễn Chí Thanh đã vòng tay qua sau lưng Bác và véo vào vai tôi:

- Chắc các cậu đã “thiết quân luật” để “bảo vệ tuyệt đối an toàn cho lãnh tụ” chứ gì?

Tôi nghe lành lạnh sau gáy vì đúng là tôi có ra lệnh cho anh em trong tổ bảo vệ đường phải bằng mọi cách bảo đảm tuyệt đối an toàn cho đoàn xe, nhất là quãng đường từ thôn Lộc Đại đến thôn Phú Ninh, đường xấu lại có cầu hẹp; cách đây không lâu, bà con cày ruộng còn vấp phải bom mìn của địch nữa. Không biết anh em đã vận động, giải thích thế nào mà đồng bào đều đi tránh sang các ngả khác, làm cho quãng này vắng quá, đúng là vắng thật! Cảnh tượng không bình thường đó đã làm cho Bác “cảnh giác” và sinh nghi... Tôi cố bình tĩnh trả lời:

- Thưa Bác, đồng bào ở đây ra đồng sớm lắm. Còn đi chợ, thì đồng bào men theo bờ biển, gần hơn. Quãng đường này, vào giờ này thì ngày thường cũng vắng thế ạ!

Bác cười, tỏ ra chưa tin lời trình bày của tôi. Bỗng Bác phát nhẹ vào đùi đồng chí Nguyễn Chí Thanh một cái và chỉ tay ra phía bên phải:

- Chú Thanh! Chú xem hai người đi kia có đúng là nông dân không? Mắt Bác trông không rõ. Nông dân gì mà lại đút tay túi quần đi lang thang trên bờ ruộng thế?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh và tôi đều nhìn theo tay Bác chỉ. Đúng là có hai người mặc áo cánh nâu, quần ka-ki, đang thong thả đi trên một bờ ruộng gần đường cái. Thoáng trông, tôi đã biết ngay là hai đồng chí trong tổ bảo vệ đường. Rõ khổ! Hai “ông tướng” này lảng vảng ở đây làm gì! Chắc là để gián tiếp báo cáo với lãnh đạo là mình vẫn có mặt ở vị trí công tác và tình hình đều yên ổn, bình thường; đồng thời cũng muốn lân la để được nhìn thấy Bác một tý đấy thôi. Tâm lý này của anh em, tôi biết rất rõ vì khi được phân công thường trực bảo vệ con đường này (từ khi Bác đến cho đến khi Bác đi khỏi Quảng Bình) anh em chỉ có một thắc mắc là sẽ không được thấy Bác. Cả tổ đã viết quyết tâm thư gửi lên lãnh đạo bảo đảm hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, bảo đảm không rời vị trí công tác của mình nhưng chỉ thiết tha yêu cầu lãnh đạo thu xếp làm sao cho anh em được nhìn thấy Bác một tý. Tôi muốn báo cáo thật với Bác điều này, muốn báo cáo thật với Bác nguyện vọng đơn giản nhưng vô cùng tha thiết của anh em Công an, không chỉ riêng tổ bảo vệ đường mà của tất cả lực lượng bảo vệ đang phân tán ở khắp những nơi cần thiết. Tôi đang phân vân, lưỡng lự thì Bác đã nói:

- Cảnh vệ hóa trang đấy! - Và Bác quay sang tôi, cười: - Có đúng là quân của chú không?

Tôi phải thú thật với Bác:

- Dạ đúng đấy ạ. Thưa Bác...

Tôi định bày tỏ với Bác ý nghĩ của mình trên đây thì đồng chí Nguyễn Chí Thanh đưa mắt nháy tôi ý muốn bảo: “Thôi đừng thanh minh nữa! Bác biết hết rồi!”.

Thế là mất đà, tôi đành ngồi im.

Lúc này mặt trời đã lên cao. Gió từ ngoài biển thổi vào mang theo cả ánh nắng và hơi nước. Đoạn đường xấu vẫn còn. Quãng đường mà thường ngày tôi vẫn đi qua, sao hôm nay dài đến thế!

Tôi sốt ruột, đúng hơn là vì tôi xấu hổ: mới qua một quãng đường ba, bốn cây số, đã bị Bác phát hiện ra một lô những sơ hở của mình trong công tác nghiệp vụ. Không biết cứ kiểu này mà ngồi cạnh Bác lâu nữa thì sẽ ăn nói với Bác ra làm sao! May quá! Xe đã tiến vào cổng trào của thị xã. Nhân dân đổ ra hai bên đường đón Bác. Bà con tung hoa, vẫy cờ, hô khẩu hiệu rộn cả lên. Bác bảo xe chạy chậm lại để phòng tai nạn và đỡ bụi cho đồng bào.

Mấy em bé ôm hoa đuổi kịp xe, bám vào cửa reo lên: “Bác Hồ! Bác Hồ!” rồi tung hoa vào lòng Bác. Bác trao chiếc áo ka-ki khoác ngoài cho tôi cầm, Người ngồi thẳng lên và dang hai tay ra hai bên cửa, vẫy lại đồng bào. Bác cứ vẫy như thế cho đến khi xe đỗ lại trước thềm cơ quan Tỉnh ủy.

*

Đồng chí Bí thư báo cáo xong, Bác nhìn một lượt tất cả anh em chúng tôi trong ban Tỉnh ủy và bảo:

- Có cô chú nào nói thêm gì nữa không? À, ở đây không có cô nào cả. Thế là Tỉnh ủy thiếu sót đối với phụ nữ.

Đồng chí Chủ tịch ủy ban báo cáo thêm một số điểm trong kế hoạch sản xuất nông nghiệp. Bác đặc biệt chú ý đến vấn đề thủy lợi. Bác nhấn mạnh: Đối với Quảng Bình phải giải quyết tốt cả hai mặt chống hạn và chống úng. Có giải quyết tốt vấn đề thủy lợi thì nông dân mới vững dạ, mùa màng mới chắc ăn, đời sống mới no ấm, tiến bộ.

Đến lượt tôi bổ sung về công tác trật tự, trị an thì Bác đã ngắt lời tôi nhiều lần để hỏi sâu vào các vấn đề: Tình hình sửa sai và những thắc mắc tồn tại trong nhân dân, cán bộ; việc thực hiện chính sách của Đảng đối với vùng giải phóng, đối với miền núi, đối với đồng bào theo đạo... Bác khen Tỉnh ủy đã biết chú ý làm tốt các công tác lớn đó. Bác bảo: trật tự trị an là một việc to lớn và cần thiết của dân, phải do dân đoàn kết, cảnh giác, chăm lo thực hiện. Các cấp ủy Đảng và chính quyền phải biết củng cố tốt trật tự trị an trên cơ sở xây dựng sự nhất trí về chính trị, tinh thần của toàn dân, toàn Đảng. Quảng Bình cùng với Vĩnh Linh ở tuyến đầu của miền Bắc, tiếp giáp với miền Nam. Mọi việc làm tốt hay xấu của các chú ở đây đều có ảnh hưởng nhất định đến cách mạng miền Nam: đều có ý nghĩa đối với bảo vệ miền Bắc. Nếu kẻ địch có hành động liều lĩnh gì thì Quảng Bình phải đương đầu với chúng trước hết và phải bảo đảm đánh thắng chúng trước hết. Các chú phải chăm lo xây dựng tốt lực lượng dân quân và Công an; nhất là Công an... đang nói, chợt Bác chỉ vào tôi - Này! Chú gì...(có tiếng nhắc tên tôi) chú đã cho rút mấy tốp cảnh vệ hóa trang của chú dọc đường về chưa?

- Thưa Bác theo kế hoạch thì đến trưa mai, anh em mới được rút ạ.

- Lực lượng Công an của chú có bao nhiêu người?

- Thưa Bác, tất cả chưa đến tám chục.

- Có giỏi cả không?

- Dạ anh em đều tốt, hăng hái nhưng nghiệp vụ thì còn lúng túng lắm ạ.

- Không cần đông, nhưng phải có tinh thần cao, tin cậy và thạo việc... phải rất thạo việc.

Tôi nghĩ đến những sơ hở của mình buổi sáng nay mà Bác đã phát hiện được nhưng cũng rất sung sướng vì được Bác hỏi han nhiều đến Công an.

Mười hai giờ trưa, chúng tôi mời Bác nghỉ để ăn cơm, Bác bảo dọn cả lên và mọi người cùng ăn với Bác. Trong mấy phút đợi cơm, Bác bảo tôi dẫn Bác đi quanh vườn cơ quan. Bác khen khoai và sắn của cơ quan tăng gia tốt nhưng còn để cỏ nhiều quá. Bác tạt vào nhà vệ sinh, ở đây, Bác nhắc phải thường xuyên quét dọn và đổ vôi để diệt ruồi. Bác xuống thẳng nhà bếp. Anh chị em cấp dưỡng đang lúi húi làm việc chợt thấy Bác vào đột ngột quá, có người reo lên, có người chỉ đứng nhìn Bác sửng sốt. Bác đùa ngay:

- Nào! Các cô, các chú định thết Bác những món gì nào? Có cần Bác làm cố vấn không?

- Thưa Bác, chúng cháu chả có gì để thết Bác cả. Chỉ có cơm mắm thôi ạ!

- Tốt! Bác rất thích mắm tôm, mắm cá Quảng Bình.

Nhìn khắp mọi người một lượt, Bác hỏi:

- Trong các cô, các chú, có ai thắc mắc không thích công tác cấp dưỡng không?

Có tiếng cười khúc khích.

Bác hỏi tiếp:

- Thế là không thích chứ gì?

- Có thích ạ! - Nhiều tiếng đáp lẻ tẻ.

Bác cười:

- Thế là có thích, nhưng chưa thật thích... Vì các cô, các chú chưa thấy hết tầm quan trọng của việc nuôi cán bộ. Cán bộ là vốn quý nhất của Đảng, của cách mạng. Nuôi nấng cán bộ tốt cũng là chăm lo cho sự nghiệp của Đảng - Ngừng một lát, Bác nói tiếp, giọng trầm xuống - Ngày xưa, Bác cũng đã từng làm “cấp dưỡng” nhưng lúc bấy giờ, Bác phải nấu nướng cho bọn tư bản, bọn vua chúa ăn, không được nấu nướng phục vụ cho cách mạng như các cô, các chú bây giờ...

Câu nói của Bác chỉ ngắn ngủi, giản dị thế thôi nhưng đã làm cho chúng tôi suy nghĩ rất nhiều, nhất là anh chị em cấp dưỡng.

Tôi giới thiệu với Bác đồng chí Yêm già, người đã từng nuôi đồng chí Trần Phú và một số đồng chí Trung ương khác, trong thời kỳ bí mật ở Sài Gòn, hôm nay tình nguyện đến giúp Tỉnh ủy nấu cơm phục vụ Bác. Bác ôm lấy đồng chí Yêm, hỏi hết chuyện sức khỏe đến chuyện gia đình, công tác. Đồng chí Yêm xúc động quá, sụt sịt khóc, Bác cũng lau nước mắt. Hai mái đầu bạc phơ ghé sát vào nhau... Bác dắt đồng chí Yêm lên nhà để cùng ăn cơm với Bác. Anh chị em, cả đoàn kéo theo sau.

Bữa cơm chúng tôi mời Bác là một bữa cơm đặc biệt - đặc biệt Quảng Bình: cá thu luộc, rau muống luộc chấm nước mắm Cảnh Dương; khế, chuối xanh chấm mắm tôm Lý Hoài; canh rau ngót nấu với tôm Nhật Lệ... Bữa cơm giản dị như thế nhưng xem chừng khá hấp dẫn đối với Bác. Trước hết, Bác gắp lên bát cho mấy anh em chúng tôi ngồi gần mỗi người một khúc cá thu. Bác cũng gắp phần Bác; xong, Bác đẩy đĩa cá ra ngoài cho các đồng chí ngồi xa và kéo bát mắm tôm về phía mình, Bác rất thích món mắm tôm. Bác bảo đã lâu lắm mới được ăn lại loại mắm tôm thơm và ngọt này.

Bác hỏi thêm về tình hình phát triển nghề biển của Quảng Bình và nhắc nhở thúc đẩy các tổ đổi công nhanh chóng tiến lên bậc cao để xây dựng các hợp tác xã nghề cá song song với nghề ruộng. Bác bảo: Đối với Quảng Bình, nghề biển, nghề rừng cũng quan trọng không kém nghề ruộng. Hơn nữa, Quảng Bình còn có những thứ đặc biệt (Bác không dùng chữ đặc sản) mà các nơi khác trên miền Bắc ít có. Xưa nay, Quảng Bình nghèo khổ là vì đế quốc, phong kiến bóc lột, kìm hãm, chiến tranh tàn phá. Ngày nay chúng ta đã có hoà bình để xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nếu sử dụng tốt tài nguyên và lao động của mình thì Quảng Bình sẽ giàu có, không những đời sống nhân dân trong tỉnh sẽ được nâng cao mà còn đóng góp một phần quan trọng cho cả nước. Bác nhắc đi nhắc lại việc củng cố các tổ đổi công và chuẩn bị xây dựng hợp tác xã các loại. Bác nhấn mạnh chỉ bằng con đường làm ăn tập thể, Đảng ta mới đưa nhân dân đến ấm no, hạnh phúc. Bác chỉ ăn hết hai lưng bát cơm. Do đó, bát mắm tôm phần Bác còn khá nhiều, Bác giao cho đồng chí Bí thư Tỉnh uỷ ngồi bên cạnh:

- Chú! Chú ăn giúp Bác... Không nên để lãng phí!

Đồng chí Bí thư nhìn tôi lè lưỡi và nháy mắt cầu cứu tôi. Hai chúng tôi đã cố gắng thanh toán hết bát mắm tôm đó và từ trưa cho đến chiều, do mắm ngấm, cả hai người đua nhau uống nước.

Cơm xong, chúng tôi mời Bác đi nghỉ trưa và dặn mọi người trong cơ quan cố gắng giữ yên tĩnh để Bác yên giấc. Nhưng chỉ nằm được mươi lăm phút, Bác đã dậy vì tiếng rì rầm của nhân dân xung quanh nhà tỉnh uỷ mỗi lúc một rõ. Bác mở cửa nhìn ra, thấy bốn phía nhà, người người đông nghịt. Người ta chen chúc nhau dưới bóng râm của các cây phi lao, người ta đứng cả giữa nắng chang chang. Từ phía bờ sông, từ phía bệnh viện, từng tốp từng tốp đang lũ lượt kéo đến. Cờ, hoa, khẩu hiệu rợp trời. Bác gọi tôi, bảo:

- Chú giải thích cho bà con nên vào nhà hoặc tìm chỗ râm mát mà đứng. Đứng nắng như thế về sẽ ốm, bỏ sản xuất, Bác không bằng lòng. Chiều nay, Bác sẽ gặp tất cả và nói chuyện.

Tôi lần lượt đi từ cụm này đến cụm khác để truyền đạt ý kiến của Bác. Nhưng vô hiệu! Đến đâu, tôi cũng chỉ được trả lời:

- Đồng chí thưa giùm với Bác là không phải lo cho chúng tôi. Chúng tôi có đứng đây thì chốc nữa Bác dậy, mới được nhìn rõ Bác một tý, xem sức khoẻ của Bác như thế nào. Chứ ra mít tinh thì đứng xa vời vợi làm sao trông rõ mặt Bác?

Giải thích không được, tôi dùng loa kêu gọi:

- Bà con thông cảm: Bác đi đường xa đã mệt, đến nơi lại làm việc ngay. Nếu chúng ta không phân tán đi, giữ yên tĩnh cho Bác nghỉ trưa một lát thì làm sao chiều nay Bác có sức để nói chuyện với chúng ta được!

Lời kêu gọi có mang ít nhiều tính chất "dọa dẫm" của tôi thế mà có hiệu lực! Nghe nói cần phân tán đi để cho Bác nghỉ, thế là mọi người lục tục kéo đi. Nhưng không phải họ phân tán về nhà hay vào các chỗ bóng râm như ý Bác muốn. Họ kéo tất cả vào sân vận động để chờ mít tinh. Còn lại một cụ già và mấy chị em phụ nữ, chừng dăm chục người, đến vây lấy tôi. Trong số đó, tôi nhận ra những người quen ở tận những vùng xa xôi hẻo lánh về, có người ở cách thị xã đến hàng trăm cây số. Họ là những gia đình đã từng nuôi, giấu cán bộ trong thời kỳ bí mật hoặc chứa cơ quan trong thời kỳ kháng chiến; có cả mấy bà con người Vân Kiều, người Khạ, người Sánh (dân tộc miền núi). Tôi chào hỏi rồi mời tất cả về nhà khách của tỉnh để đợi mít tinh, nhưng mọi người đều từ chối. Mấy bà mẹ biết mặt tôi, đến nắm lấy áo tôi:

- Chúng tôi bắt đền đồng chí! Chúng tôi bắt đền tỉnh. Vì sao Bác vào mà xã chúng tôi không được báo tin, không được cử đại biểu đi đón Bác?

Tôi phân trần:

- Một số vùng xa, tin có thể báo chậm vì Tỉnh cũng chỉ được báo trước có vài hôm. Vả lại Bác cũng không muốn bà con phải đi quá xa, mất thì giờ và hại sức khỏe...

Tôi chưa dứt lời thì mọi người đã nhao nhao:

- Thế thì bây giờ đồng chí phải ưu tiên chúng tôi ngồi đây để được thấy rõ Bác... vì còn phải về thuật chuyện lại cho làng xóm nghe...

- Nhưng Bác không bằng lòng để bà con mình đứng giữa nắng... dễ bị cảm lắm!...

Thấy sự "giằng co" giữa tôi và mấy bà mẹ đã đi đến chỗ khá căng thẳng, tuy lời lẽ vẫn ôn tồn, thân mật, nhưng xem ra không ai chịu nhân nhượng ai, một ông cụ đứng hàng cuối giơ tay nói to:

- Tôi xin có ý kiến thế này: Chúng ta đến đây thì ai cũng muốn được tận mắt nhìn rõ Bác, nhưng Tỉnh đã nói hết lời mà đó lại là ý kiến của Bác thì chúng ta phải nghe. Có điều này mong Tỉnh cố gắng giúp cho. Chúng tôi được tin gấp quá nên chẳng chuẩn bị được gì để đi đón Bác. Chỉ mang theo được một vài thứ thổ sản của nhà, gọi là lòng dân đối với Bác. Mong Tỉnh thể tình nhận cho và chuyển đến Bác. Thế là chúng tôi toại nguyện.

Ông cụ vừa dứt lời thì trước mặt tôi đã chồng chất lên đủ các thứ: khoai lang, chuối tiêu, mật ong, đu đủ, trứng gà, na, bưởi... Tôi hoa cả mắt, lúng túng chưa kịp nói gì thì một bà cụ lưng còng, chống gậy, rẽ đám đông bước đến giúi vào tay tôi một xâu bánh gai:

- Mọi người khoẻ mạnh, nên mang được nhiều thứ. Mẹ già rồi, mẹ chỉ làm mấy cái bánh gai biếu Bác - Nghe nói Bác thích thứ này lắm. Con làm ơn đưa giúp mẹ và thưa hộ với Bác rằng: Gia đình mẹ đội ơn Bác nhiều lắm. Mẹ không biết lấy gì để trả ơn Bác, mẹ chỉ mong được gặp Bác một lần, được lạy Bác một trăm lạy... Cầu chúc Bác sống lâu muôn tuổi cho dân nhờ... Bà cụ vừa nói, vừa lay lay cánh tay tôi, hai dòng nước mắt nhòa trên đôi gò má nhăn nheo.

Tôi đứng trước một tình huống rất khó xử. Từ chối ư? Đó là phản ứng đầu tiên trong tư tưởng của tôi, một sự phản ứng tự nhiên đối với bất kỳ một thứ biếu xén nào của nhân dân, nhưng trường hợp này từ chối cũng khó! Từ chối sao được tấm lòng thương mến thiết tha của nhân dân đối với lãnh tụ! Mà chắc chắn là nếu tôi tỏ ý từ chối thì tôi sẽ bị vây chặt ở đây chưa biết đến bao giờ! Tôi đành phải xin khất bà con dăm phút để vào xin ý kiến của Tỉnh, vì "tôi không có quyền quyết định việc này".

Khi nghe tôi báo cáo lại câu chuyện gay go nói trên thì Bác cho mời ngay số bà con đó vào phòng khách để Bác gặp. Cuộc gặp gỡ đã diễn ra vô cùng xúc động. Mọi người vì cảm động đều sụt sùi khóc trong khi Bác cố nói cười hỏi thăm hết người này đến người khác để cho không khí bớt nặng nề. Các bà mẹ, các chị em được dịp tha hồ sờ vai, sờ áo Bác, vuốt ve, trìu mến Bác, Bác nhận tất cả các thứ quà biếu; Bác cảm ơn xong. Bác chia đều cho tất cả mọi người (mỗi người hai, ba thứ). Bác bảo đây là quà của Bác gửi biếu các cụ phụ lão và các cháu thiếu nhi ở nhà, nhờ bà con mang về hộ. Chỉ có bà cụ lưng còng không chịu để Bác chia xâu bánh gai mà cố nài Bác phải nhận tất cả. Thế là vấn đề đã được giải quyết một cách gọn gàng, thoả đáng.

Bác bảo tôi chuẩn bị đưa Bác ra dự mít tinh, đừng để đồng bào chờ lâu, nắng.

Chúng tôi đưa Bác theo một con đường riêng dẫn đến lễ đài. Bác vừa xuất hiện thì gần bốn vạn người cùng đứng lên một loạt, tiếng hoan hô, tiếng vỗ tay như sấm. Cờ, băng, khẩu hiệu, nón, mũ lay động, lấp loáng dưới nắng chiều như một đám múa khổng lồ. Rồi bất chấp đội ngũ, bất chấp trật tự, từng lớp sóng người nối nhau tràn lên, tràn lên vây quanh lấy lễ đài, ai cũng muốn đến gần để nhìn rõ Bác. Tôi thét to vào loa máy, điều động thêm lực lượng cảnh sát và thanh niên giữ trật tự... nhưng đều vô hiệu quả, nếu không có hai cánh tay của Bác giơ lên... Bác giơ cao hai cánh tay và nhìn khắp đám đông một lượt. Đám đông bớt lộn xộn, dừng lại rồi đứng yên. Bác khoát hai tay xuống trước mặt: Tất cả rừng người ngồi xuống một loạt, im phăng phắc.

Bác bắt đầu nói chuyện. Bác thay mặt Trung ương Đảng và Chính phủ thăm hỏi đồng bào, khen ngợi nhân dân Quảng Bình đã anh dũng kháng chiến thắng lợi và hoàn thành cải cách ruộng đất... Bác kêu gọi mọi người đoàn kết, phấn khởi, ra sức xây dựng tổ đổi công tiến lên hợp tác xã, chăm lo làm thủy lợi, làm phân bón đẩy mạnh sản xuất, thực hành tiết kiệm, cố gắng học tập văn hóa, giữ gìn trật tự, an ninh ủng hộ đồng bào miền Nam đấu tranh chống Mỹ - Diệm. Tiếng nói sang sảng của Bác nhiều lần bị ngắt quãng bởi những đợt vỗ tay vang dậy xen lẫn những tiếng hô từ trong đám đông nổi lên:

- Đảng Lao động Việt Nam muôn năm!

- Hồ Chủ Tịch muôn năm!

- Quyết tâm làm theo lời Bác!...

Một tiếng đồng hồ trôi qua, đám đông vẫn không nhúc nhích mặc dù ánh nắng về chiều càng gay gắt. Chiếc khăn bông trong tay Bác đã ướt đẫm mà trán Bác, má Bác, mồ hôi nhỏ ròng ròng.

Tôi ghé đến bên Bác:

- Bác nghỉ mấy phút kẻo mệt ạ.

Bác hỏi luôn đồng bào:

- Đồng bào nghe Bác nói thế có mệt không?

- Không! - Tất cả đồng thanh đáp.

- Có nắng không?

- Không! - Tất cả lại vỗ tay.

Bác quay lại tôi:

- Để Bác nói luôn cho đồng bào nghỉ sớm.

... Kết thúc buổi nói chuyện một tiếng rưỡi đồng hồ. Bác bắt nhịp cho mọi người hát bài "Kết đoàn". Tay Bác đánh nhịp rất dẻo và rất hăng.

"Kết đoàn chúng ta là sức mạnh

Kết đoàn chúng ta là sắt gang.

... Mà sắt hay gang còn kém bền vững..."

Bài hát mà ai cũng quen thuộc đó sao hôm nay hát lên nghe sôi nổi, hùng tráng lạ thường! Giọng cao có, giọng trầm có, tiếng người già xen lẫn tiếng trẻ em... Đúng là một dàn nhạc dân tộc, một dàn nhạc giao hưởng dân tộc mà Bác là người nhạc trưởng tài tình nhất. Tiếng hát vút lên không trung toả ra trong ánh nắng chiều, vang xa, dồn dập nghe như trong đó có tiếng bước nhịp nhàng của một đoàn quân tiến lên trong tiếng kèn xung trận. Tự nhiên tôi cảm thấy vô cùng tự hào về Bác, người điều khiển thành công bản hợp xướng vĩ đại đó "bản hợp xướng đại đoàn kết và chiến thắng" của toàn dân tộc Việt Nam.

Hai tay vẫn đánh nhịp. Bác quay lại hỏi tôi:

- Bây giờ đi đâu?

- Thưa Bác, theo chương trình Bác đã duyệt thì sau mít tinh, Bác đến thăm Công an.

- Sau Công an?

- Sau Công an thì đến bộ đội bảo vệ bờ biển.

-Ta đi!

Bác bước xuống khỏi lễ đài thì ô tô đã bị vây kín. Nhân dân đổ ra đứng chật hết các ngả đường. Thấy tôi lộ vẻ bối rối. Bác hỏi:

- Chú định đi đường nào?

- Thưa Bác, theo đường tắt đi vào ban nãy.

- Không được.

Bác nhanh nhẹn lên xe và bảo đồng chí lái xe ngoặt sang phải, vòng ra cổng chính của sân vận động. Thế là thoát được vòng vây. Đồng bào bị đón hụt ở con đường tắt, đã nhanh chóng kéo về vây quanh nhà Tỉnh uỷ, và như thế là con đường vào Ty Công an đã bị chặn. Ô tô đến đó phải đi chậm lại. Bà con ùn ùn kéo đến. Một lần nữa Bác lại chỉ đường:

- Rẽ trái, đi ra đơn vị bộ đội trước.

Sáng kiến của Bác, một lần nữa, đã giúp chúng tôi thoát được khó khăn. Xe ra khỏi làng Tam Toà (ngoại ô thị xã) thì phải dừng lại vì cát dày quá, hai bánh sau cứ quay tít, chiếc xe không nhúc nhích. Tôi lo quá, định yêu cầu Bác ngồi sang xe sau nhưng Bác đã hỏi:

- Còn xa không?

- Thưa Bác còn non một cây số.

- Thế thì ta đi bộ.

Bác xắn quần, xách dép, thoăn thoắt đi lên trước.

Nói chuyện với đơn vị xong, Bác thấm mệt. Chúng tôi đưa Bác ra bãi cát ngồi hóng gió biển. Mấy cô quân y chạy đến vây lấy Bác. Cô thì nắm tay, cô thì sờ túi, cô thì vân vê khuy áo của Bác. Một cô cảm động nói:

- Bác ơi! Được gặp Bác, chúng cháu sung sướng lắm!

Bác vui vẻ:

- Bác cũng thế. Được gặp các cháu, Bác vui lắm!

Một cô khác:

- Thật từ bé đến giờ, đây là lần đầu tiên cháu được thấy Bác.

Bác đùa thân mật:

- Bác cũng vậy,từ bé đến giờ, lần này là lần đầu tiên Bác mới thấy cháu.

Tất cả cùng cười. Một chị bế đến một cháu bé trai chừng bốn tuổi trao cho Bác. Bác đặt cháu bé vào lòng và thơm lên đôi má phình tròn của nó. Thằng bé được Bác cho kẹo, không để ý, vì mê mải vuốt râu Bác. Muốn để Bác được yên tĩnh nghỉ ngợi một chút, tôi ra hiệu cho mọi người tản ra. Bác ngồi lại một mình với cháu bé, bộ quần áo nâu in đậm thân hình mảnh dẻ của Bác lên cồn cát trắng. Trước mặt Bác là biển cả mênh mông một màu xanh biếc. Từng đợt sóng bạc đầu nối tiếp nhau xô vào bờ, xoả bọt trắng tinh.

Mặt trời xuống dần, chân trời hồng xẫm, gần như một màu tím hồng. Xa xa, những cánh buồm nâu nhuộm sắc trời trở thành màu đỏ, thuyền no gió đuổi nhau, rập rờn như đàn bướm hồng trên màu xanh ngọc bích của biển. Bác ngồi đó đăm đăm nhìn biển cả, mặc cho gió vờn mái tóc, chòm râu.

Tôi mải mê ngắm Bác quên cả hoàng hôn đổ xuống.

Bảy giờ tối, Bác đến thăm anh chị em Công an. Chúng tôi đón Bác giữa sân cơ quan vì nhà chật và nóng. Bác ngồi trên chiếc ghế bành chính giữa, còn chúng tôi, kẻ ngồi, người đứng xum xít xung quanh.

Bác bảo:

- Công an mà mất trật tự. Tất cả, ngồi xuống!

Mọi người lặng im chờ nghe Bác nói...

Trước tiên, Bác hỏi:

- Các chú cảnh vệ hoá trang dọc đường đã về đây chưa?

- Thưa Bác có.

- Có thiếu mặt ai không ?

- Thưa Bác đủ ạ.

- Bảo vệ Bác, có mệt không?

- Thưa Bác không...

Bác cười:

- Công an mà không thật thà. Bác chắc là các cô, các chú có mệt. Thế lần sau có muốn Bác vào thăm Quảng Bình nữa không?

- Thưa Bác có ạ.

- Muốn Bác vào thì phải làm gì?

Mọi người thi nhau trả lời Bác. Người thì nói phải tăng cường điều tra nghiên cứu, nắm vững tình hình địch... Người thì nói phải giữ gìn tốt trật tự trị an... Người thì nói phải ra sức học tập, rèn luyện... Bác bảo ai nói đúng, Bác thưởng một điếu thuốc lá.

Một đồng chí đứng lên đáp:

- Thưa Bác, phải đoàn kết ạ.

- Đúng, nhưng chưa đủ.

- Thưa Bác, phải cảnh giác ạ.

Bác gật đầu và thong thả nói:

- Phải đoàn kết, cảnh giác; phải tuyệt đối trung thành với Đảng, một lòng một dạ phục vụ nhân dân; phải dũng cảm, kiên quyết và khôn khéo; phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; phải không ngừng trau dồi đạo đức và rèn luyện nghiệp vụ thành thạo...

Ngừng một lát, Bác hỏi:

- Còn gì nữa?

Tất cả đều im lặng, suy nghĩ...

- Phải chống chủ nghĩa cá nhân. Các cô, các chú có biết chủ nghĩa cá nhân là gì không?

- Thưa Bác có biết.

- Thế thì tốt.

Bác cho bốn gói thuốc lá, bảo mở ra chia nhau, đó là phần thưởng của Bác. Mỗi người, ai cũng lấy một điếu, kể cả những chị em xưa nay không biết hút thuốc.

Bác hỏi:

- Có đủ không?

- Thưa Bác, đủ.

Bác cười:

- Thế là biên chế của các cô, các chú chiều nay có tăng thêm... vì trưa nay, Trưởng ty mới báo cáo với Bác là "tất cả chưa đến tám chục".

Anh chị em lè lưỡi, lắc đầu nhìn nhau... và người ngạc nhiên nhất là tôi, tôi không ngờ Bác lại nhớ kỹ đến thế!

Bác nói chuyện với chúng tôi không đến nửa giờ, vì chín giờ ba mươi Bác đã phải nói chuyện với toàn thể cán bộ, công nhân, viên chức của cơ quan cấp tỉnh và thị xã. Bác đã đến với Công an như thế đó: gần gũi, đậm đà, thân thương, trìu mến!

Cho đến nay, những cán bộ và chiến sỹ Công an Quảng Bình vẫn chưa quên được buổi gặp gỡ đó và phải chăng liên tiếp từ bấy đến nay, lực lượng Công an Quảng Bình liên tục tiến bộ, liên tục thu được những thành tích trong công tác mặc dầu phải chiến đấu trong những hoàn cảnh hết sức quyết liệt, gay go, phải chăng là do tình cảm và sức mạnh mà Bác đã truyền cho, trực tiếp truyền cho từ buổi gặp gỡ lịch sử đó?

Gần mười một giờ đêm Bác mới đi ngủ. Tuy đã có kế hoạch cho lực lượng tuần tra, canh gác chu đáo và mặc dù đêm qua tôi đã thức trắng đêm, tôi vẫn không thấy buồn ngủ một chút nào. Tôi quyết định cùng thức với anh em trong tổ thường trực. Đi đi lại lại vòng quanh ngôi nhà Tỉnh uỷ, thỉnh thoảng tôi dừng chân trước cửa buồng Bác để xem Bác đã ngủ yên chưa. Đèn tắt đã lâu, tôi vẫn nghe Bác đằng hắng và trở mình. Tôi biết Bác chưa ngủ. Lòng tôi bỗng rộn lên những cảm xúc, bồi hồi khó tả. Tôi nghĩ đến cuộc đời, đến con người của Bác, Bác đã để già nửa cuộc đời hoạt động của mình bôn ba khắp năm châu, bốn biển, biết nhiều thứ tiếng, hiểu nhiều xứ sở, phong tục... mà chính con người đi nhiều, biết rộng đó vẫn giữ nguyên phong cách quê hương, bản chất dân tộc, là con người Việt Nam nhất trong những con người Việt Nam thiết tha với độc lập, tự do của Tổ Quốc. Chính vì thế mà trong những người thầy cách mạng Việt Nam, Bác là người đã chọn đúng giống nhất (hạt giống Mác - Lê-nin), gieo đúng thời vụ nhất, biết chăm bón tốt nhất... (vì Bác là người biết rõ nhất đất đai và thời tiết của mình) làm cho cây cách mạng Việt Nam, chỉ trong khoảng vài ba mươi năm, đã nảy lộc đâm chồi, ra hoa, kết quả, khiến cho kẻ thù phải kinh hãi, khiến cho bạn bè phải khâm phục.

Một ngày sống bên Bác, tôi thấy con người Bác vĩ đại từ những việc rất bình thường. Từ ăn, ở, đi lại, nói năng, tiếp xúc, đối xử... Bác rất gần với quần chúng, gần như hoà lẫn vào chúng ta nhưng lại không giống một ai trong chúng ta: Bác có cái độc đáo kỳ diệu của Bác. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quan điểm quần chúng với tác phong giai cấp công nhân, giữa nền văn minh tiên tiến thế giới với nền văn hoá cổ truyền của dân tộc: giữa con người của Quốc Tế với con người Việt Nam; giữa cái uyên thâm, tế nhị của con người trí thức với cái chất phác, hồn nhiên của con người lao động. Trong mỗi cử chỉ, mỗi hành động của Bác đều biểu hiện cái phong cách của một lãnh tụ, một người thầy của quần chúng đồng thời của một người bạn, một người đầy tớ của nhân dân.

Cứ thế, tôi miên man suy nghĩ về Bác. Trên đầu tôi vòm trời đêm xanh thẳm dát đầy sao lấp lánh. Tôi ngửng mặt nhìn trời, cảm thấy mình cao lớn lên, vững chãi hơn... và vô cùng sung sướng, tự hào được đứng ở đây, trên mảnh đất quê hương này để bảo vệ cho giấc ngủ đêm nay của Bác.

Một giờ ba mươi phút, một đồng chí thường trực đến tìm tôi đưa một bức điện. Điện của sân bay Gia Lâm đánh cho sân bay Đồng Hới báo tin thời tiết ngày mai sẽ xấu, yêu cầu máy bay chở Bác phải cất cánh trước năm giờ. Thế là giờ lên đường của Bác phải sớm đi hai tiếng so với dự định. Tôi báo cáo với đồng chí Nguyễn Chí Thanh, đồng chí bảo cứ để yên cho Bác ngủ; bốn giờ, nếu Bác chưa dậy thì hãy đánh thức Bác. Mới bốn giờ mười lăm phút, Bác đã bảo chúng tôi đưa Bác ra sân bay. Tất cả đã chuẩn bị sẵn sàng. Để đảm bảo tuyệt đối an toàn, chúng tôi yêu cầu cho kiểm tra lại máy bay một lần nữa. Trong khi chờ đợi, Bác bảo tất cả hãy ngồi xuống sân cỏ nói chuyện. Đồng chí bảo vệ đưa cho Bác một tờ báo để trải lên cỏ, Bác hỏi:

- Máy bay về Hà Nội, đi mấy người?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh :

- Báo cáo Bác, quân số như lúc ra đi: tám người, kể cả lái.

- Có ai đau ốm gì không?

- Thưa Bác, khoẻ cả.

Bác cười:

- Thế là Công an Quảng Bình phấn khởi nhất! Bởi vì "tuyệt đối an toàn".

Tôi vừa mừng vừa lo; mừng là được Bác khen, nhưng lo là lo ngại trên đường Bác về Hà Nội làm sao bảo đảm sức khoẻ cho Bác.

Bác lại hỏi tiếp:

- Sáng hôm qua, từ Hà Nội vào đây mất mấy giờ, chú Thanh nhỉ?

- Thưa Bác, mất năm mươi bảy phút.

- Có đến năm trăm cây số không?

- Đường đất thì hơn nhưng đường máy bay, có lẽ không đến...

- Sau này thống nhất nước nhà, đi Hà Nội - Sài Gòn bằng phản lực có lẽ chỉ đến vài tiếng?

- Vâng chỉ khoảng đó thôi.

Bác ngừng nói... và tôi thoáng nghe Bác khẽ thở dài. Tôi đoán Bác đang nghĩ đến miền Nam. Nhiều đồng chí được ở gần Bác kể rằng: mỗi khi nói đến đồng bào miền Nam là Bác rơm rớm nước mắt. Phải chăng vừa rồi nói đến ngày nước nhà thống nhất, Bác lại động lòng nhớ đến miền Nam, nhớ đến đồng bào ta đang phải sống dưới chế độ của địch?

Tôi rạo rực nghĩ đến ngày thắng lợi, Nam - Bắc đi lại bình thường, buột miệng nói:

- Không biết sau này máy bay đi Hà Nội - Sài Gòn có đỗ xuống Đồng Hới không?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh:

- Máy bay hành khách thì chắc phải đỗ. Còn máy bay công tác thì đỗ xuống Huế tiện hơn, đúng nửa độ đường mà ăn uống lại khá.

Bác vui vẻ tham gia câu chuyện:

- Chú Thanh chắc nhớ bún bò Huế lắm nhỉ?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh cười khoái trá, chỉ vào chúng tôi:

- Không phải chỉ có tôi mà cả "tốp" này nữa, cậu nào cũng mong về Huế để ăn bún bò, bánh khoai bánh bèo, bánh bột lọc bọc tôm, chè đậu xanh, chè đậu ván, chè hạt sen long nhãn...

Tất cả chúng tôi đều cười thích thú. Bác hỏi:

- Còn gì nữa?

Đồng chí Nguyễn Chí Thanh lại say sưa kể:

- Chè thịt quay, xôi vò, cơm hến, kẹo mè xửng, thuốc lá Cẩm Lệ...

Bác bảo:

- Đúng! Huế có nhiều món ăn bình dân mà đặc biệt. Phong cảnh Huế đẹp. Nhân dân được ảnh hưởng cách mạng sớm. Sau này kiến thiết, ta có thể mở rộng thành phố theo triền sông Hương, từ cửa Thuận An lên đến chợ Tuần, Bằng Lảng.

Tự nhiên tôi thấy bâng khuâng nhớ đến Huế lạ!

Tôi muốn hỏi Bác về những ngày Bác đã sống ở Huế và những kỷ niệm Bác còn giữ được đối với Huế... Những ý nghĩ đó của tôi vụt tắt ngay vì tôi biết Bác không bao giờ thích kể về thân thế và sự nghiệp của mình, dù cho những lúc rỗi rãi như lúc này chăng nữa!

Chân trời đằng đông ửng sáng. Gió biển mang theo hơi sương, thổi vào mát lạnh.

Bác bảo chúng tôi:

- Các chú hút thuốc đi!

Tôi định đưa thuốc mời Bác thì đồng chí cảnh vệ ngồi cạnh đã giữ tay tôi lại và khẽ bảo:

- Đừng! Có thuốc của Bác đây.

- Sao đồng chí không đưa Bác hút? - Tôi khẽ hỏi lại.

Đồng chí cảnh vệ thì thầm bên tai tôi:

- Bác mới hút khi lên ô tô. Không nên để Bác hút nhiều, Bác ho.

Chúng tôi rít thuốc lá lập loè trên sân cỏ mà Bác thì vẫn ngồi không. Hình như Bác cũng thèm thuốc! Là một người nghiện thuốc lá, tự nhiên tôi thấy sự giữ gìn của đồng chí cảnh vệ trong lúc này có cái gì như "tàn nhẫn" đối với Bác.

Tôi thúc cùi tay vào sườn anh ta:

- Đưa thuốc Bác hút kẻo lạnh!

Bấy giờ, anh ta mới thong thả dịch lại gần Bác:

- Bác có hút không ạ?

- Chú cho Bác một điếu.

Máy bay nổ máy. Bác bắt tay chúng tôi. Tôi dưa Bác vào tận chỗ ngồi và một lần nữa bắt tay từ giã Bác.

Đúng năm giờ kém mười phút, máy bay rời khỏi đường băng. Chúng tôi đứng nhìn theo cho đến khi chấm sáng sau đuôi máy bay không còn thấy rõ nữa.

Bác đi rồi!

Bình minh lại mở đầu một ngày nắng mới.

11

Phan Văn Xoàn - Hoàng Hữu Kháng - Hồng Nam

(Cục Cảnh vệ - Bộ Nội vụ)

BÀI HỌC KHÔNG THỂ NÀO QUÊN

Hoà bình lập lại, sau chín năm kháng chiến chống Pháp. Anh em cảnh vệ mới ở chiến khu về, đang làm quen với hoạt động thời bình nên không tránh khỏi nhiều điều vụng về, ấu trĩ trong công tác.

Một hôm, Bác đi thăm nông dân gặt lúa. Chúng tôi đến trước bố trí anh chị em cảnh vệ cùng gặt với bà con nông dân. Trên cánh đồng lúa chín vàng có năm tổ đang vui vẻ gặt hái. Bốn tổ làm việc gần nhau, cạnh đường cái. Một tổ ở mãi phía bên trong, đường vào lầy lội, bờ ruộng khó đi. Chúng tôi nghĩ bụng: nếu Bác đến thăm thì chỉ đến bốn tổ ngoài, còn tổ đằng kia chắc Bác không đến đâu. Do đó, chúng tôi bố trí người của mình gặt cùng với bốn tổ ở ngoài mà không bố trí người gặt với một tổ phía trong.

Chuẩn bị xong đâu vào đấy, chúng tôi yên trí chờ đợi!

Khoảng chín giờ xe Bác đến, chúng tôi vui mừng và hồi hộp. Cửa xe vừa mở, Bác bước xuống. Bác đi thẳng ra cánh đồng. Thấy Bác đi khác kế hoạch chuẩn bị, chúng tôi lo lắng nhìn theo. Một đồng chí đến bên Bác gợi ý:

- Thưa Bác, chỗ kia nông dân gặt lúa đông quá ạ!

Bác quay lại nói ngay:

- Đông gì? Các chú bố trí đấy!

Bác tiếp tục đi thẳng. Đến chỗ lội, Bác xắn cao quần, tay xách dép, gọn gàng tự nhiên, đi ra với tổ lẻ đằng xa. Chúng tôi vã mồ hôi trán nhìn nhau rồi chạy theo Bác. Lúc ấy chúng tôi mới thấy rõ lỗi lầm của mình. Bên cạnh bà con nông dân mặc quần áo nâu, còn có những người mặc quần áo ka-ki, quấn cả khăn len màu xanh, đỏ.

Sau khi thăm hỏi chuyện trò với bà con nông dân, Bác ra về. Vừa lúc ấy một thanh niên mặc quần áo nâu, chân tay lấm bùn, mồ hôi mồ kê đầm đìa, gánh một gánh lúa nặng trĩu, gặp Bác tươi cười chào “Bác ạ!”, rồi gánh lúa đi thẳng. Bác vui vẻ chào lại người gánh lúa ấy. Khi người đó đi đã xa, Bác bảo với chúng tôi:

- Quân chú Kháng đấy.

Chúng tôi đều giật mình ngạc nhiên. Làm sao Bác phân biệt được đồng chí đó với bà con nông dân. Hiểu nỗi băn khoăn của chúng tôi, Bác liền giải thích:

- Người nông dân được gặp Bác không ai chào rồi đi thẳng như thế, người ta vui mừng đứng lại nhìn, có khi quên cả chào!

*

Trọng trách của chúng tôi là ngày đêm bảo vệ Bác, song trên thực tế, nhiều lúc Bác lại lo trước cho chúng tôi. Người dạy bảo tỉ mỉ cho chúng tôi từng điều cụ thể. Mỗi lần đi tìm địa điểm dựng nhà, Bác thường dặn:

- Các chú phải chú ý nơi vừa có đường tiến, vừa có đường thoát. Lối đi không được phát quang, chỉ mở nhỏ đủ một người đi thôi.

Bác chỉ thị cho các cơ quan của Đảng và Chính phủ đóng trong khu vực căn cứ, ba tháng phải thay đổi địa chỉ một lần. Nếu cơ quan nào có người vì không chịu đựng được gian khổ mà trốn vào vùng địch tạm chiếm thì dù mới ở, cũng phải chuyển đi nơi khác ngay. Riêng bộ phận của Bác trong mấy năm kháng chiến đã thay đổi địa điểm đến ba mươi lần. Tuy cùng ở trong một khu căn cứ, nhưng ít người biết nơi ở của Bác. Có hai lần vài cơ quan bị địch ném bom, nhưng đều là những nơi ta chuyển đi rồi. Quá trình ở với Bác, nhiều lần chúng tôi vô ý đánh vỡ nhiều vật phẩm quý của các nước bạn tặng, nhưng Bác không hề quở trách hoặc nặng lời. Thế mà những lúc chúng tôi sơ suất để lộ bí mật địa điểm, Bác lại phê bình rất nghiêm khắc. Một hôm có đồng chí trước đây chăm sóc sức khoẻ cho Bác nhưng đã chuyển sang công tác khác, đi ngang qua chỗ ở, tôi với chị hộ lý liền dẫn vào thăm Bác, Bác đón tiếp rất niềm nở. Sau khi đồng chí ấy ra về, Bác mới gọi tôi lên phê bình:

- Mặc dù chú ấy trước đây có ở chỗ Bác, nhưng hiện nay chú ấy đã chuyển đi nơi khác, không phải là người ở đây nữa; chú dẫn chú ấy vào, nhỡ chẳng may chú ấy lộ địa điểm, chú tính sao?

Thấm lời Bác dạy, tôi như đứa con có lỗi ngồi ngay như phỗng. Bác luôn luôn tránh đi đông người. Được đi theo Bác chỉ có tôi và đồng chí Định. Không đợi chúng tôi đề xuất, dù đi bất cứ đâu và bất cứ lúc nào, Bác cũng chủ động hoá trang cẩn thận. Bác đội nón, trùm khăn che kín cả râu tóc. Theo lời Bác chúng tôi cũng hoá trang rất công phu để mọi người không nhận ra Bác. Hồi năm 1947, giặc Pháp nhảy dù xuống Bắc Cạn. Theo hướng di chuyển chung của Trung ương Đảng, chúng tôi bảo vệ Bác sang Võ Nhai. Ở đó khoảng một tháng thì được tin giặc Pháp nhảy dù xuống Võ Nhai. Cơ quan của chúng tôi lại phải di chuyển đi nơi khác. Dọc đường chúng tôi gặp rất nhiều người quen, nhưng nhờ hoá trang tốt, nên chẳng ai nhận ra Bác. Đồng chí Toàn là người đã công tác với Bác mấy năm trước nhưng đồng chí cũng không phát hiện ra Bác. Chúng tôi gặp lại người con gái cụ Lê đứng uống nước ở một quán ven đường. Chị ấy không nhận ra Bác và chúng tôi. Trông thấy đứa bé kháu khỉnh, Bác đã đi lại phía con gái cụ Lê, vỗ về nựng yêu đứa bé như người ông lâu ngày mới gặp cháu. Chúng tôi nhìn Bác, xúc động, hồi hộp lo lắng, sợ bị lộ sẽ ảnh hưởng đến việc bảo vệ Bác. Rất may, chị con gái cụ Lê, vì đang chờ uống nước, nên cũng không chú ý lắm đến một ông cụ đang nựng đứa con mình.

Bác dặn chúng tôi phải giữ đúng nguyên tắc bảo mật của cơ quan. Mỗi khi viết công văn, Bác thường thu dọn giấy tờ cẩn thận, rồi tự tay Người mang đốt những thứ bỏ đi, không giao cho một ai, kể cả anh em chiến sĩ cảnh vệ chúng tôi.

Từ ngày hoà bình lập lại, chúng tôi tăng cường bảo vệ Bác chu đáo hơn. Tuy vậy Bác vẫn thường nhắc nhủ chúng tôi bảo vệ cần phải khéo léo kín đáo không cần nhiều người dễ lộ. Một lần Bác đi Tam Đảo, chúng tôi bố trí người bảo vệ chu đáo. Một chiến sĩ do sơ suất đã ló đầu ra để nhìn Bác, Bác trông thấy, Người liền hỏi:

- Có phải quân chú Kháng đó không?

Rồi Bác nói vui “Thôi lần sau đi đâu không cho chú Kháng biết nữa, chú bố trí người lộ lắm”.

Đầu năm 1969, Bác đi bỏ phiếu bầu cử Hội đồng nhân dân. Anh Vũ Kỳ phân công cho tôi đến bàn với anh Khang - Chủ tịch khu Ba Đình, về thời gian và kế hoạch cụ thể. Chúng tôi muốn mời Bác đi bỏ phiếu trước lúc khai mạc nhưng anh Khang sợ làm như thế thì sai nguyên tắc. Cuối cùng chúng tôi nhất trí cứ để nhân dân đi bỏ phiếu khoảng 1 giờ, đợi lúc vãn người sẽ mời Bác đến bỏ phiếu. Tôi dặn anh Khang: nếu lúc Bác đến mà hãy còn một số đồng bào đi bỏ phiếu, thì tốt hơn hết là tạm hoãn họ lại đợi Bác bỏ phiếu xong đã.

Hôm đó chúng tôi đinh ninh sẽ thuận buồm xuôi gió, không làm phiền đến nhân dân và cũng chẳng ảnh hưởng đến sự bảo vệ Bác. Ai ngờ chúng tôi lại bị Bác phê bình cho một trận. Lúc Bác bỏ phiếu về, vừa thấy chúng tôi ra đón, Người hỏi ngay:

- Hôm nay chú bố trí mấy người bảo vệ Bác?

- Thưa Bác ít người thôi ạ!

- Chú bố trí thế nào, có kín đáo không?

- Dạ ...

Tôi đang lúng túng chưa kịp thưa, Bác đã hỏi luôn:

- Chú có biết Nguyễn Hải Thần bị nhân dân ta ghét vì sao không?

- Dạ, vì tội phản nước, hại dân ạ!

- Đã đành vì thế, nhưng còn vì bố trí bảo vệ lố lăng lắm.

Nghe Bác nói, tôi sực nhớ lại trước đây, mỗi lần đi đâu, Nguyễn Hải Thần thường ngồi trên xe, có lính bảo vệ lố nhố vây quanh, trước xe, sau xe còn đặt bốn khẩu súng dương oai giễu võ dọa nạt nhân dân.

Lát sau, Bác bảo:

- Mấy năm nay tuy có các chú giúp đỡ tích cực, nhưng Bác được an toàn chủ yếu là nhờ nhân dân.

Tôi bàng hoàng lo lắng bởi nhiệm vụ mình làm không tròn. Sau hỏi lại một số đồng chí, chúng tôi mới biết lúc Bác bước vào phòng bỏ phiếu, Người nhìn thấy hai đồng chí cảnh sát đứng thấp thoáng gần cửa. Bác còn biết cả chuyện chúng tôi định ngăn dân nữa.

*

Hàng ngày Bác thường căn dặn anh em chúng tôi phải luôn có ý thức tổ chức kỷ luật, triệt để tôn trọng nội quy chung. Bác bảo: “Khi bàn bạc công việc gì, đã quyết nghị thì phải triệt để thi hành. Nếu đã tự đặt ra cho mình những việc phải làm thì cương quyết thực hiện bằng được”.

Một hôm, chúng tôi theo Bác đến thăm một ngôi chùa lịch sử. Hôm ấy là ngày lễ, các vị sư, khách nước ngoài và nhân dân đi lễ, tham quan chùa rất đông. Bác vừa vào chùa, vị sư cả liền ra đón Bác và khẩn khoản xin Người đừng cởi dép; nhưng Bác không đồng ý. Đến thềm chùa, Bác dừng lại để dép ở ngoài như mọi người, xong mới bước vào và giữ đúng mọi nghi thức như người dân đến lễ. Trên đường từ chùa về nhà, xe chúng tôi đang bon bon, bỗng đèn đỏ ở một ngã tư bật lên. Đường phố đang lúc đông người. Người và xe đều phải dừng cả lại. Chúng tôi lo lắng nhìn nhau. Nếu nhân dân mà thấy Bác, họ sẽ kéo ùa ra ngã tư này thì chúng tôi không biết làm thế nào được. Nghĩ vậy, chúng tôi bèn cử ngay một đồng chí cảnh vệ chạy đến bục yêu cầu Công an giao cảnh bật đèn xanh, mở đường cho xe Bác. Nhưng Bác đã hiểu ý, Người liền ngăn lại rồi bảo với chúng tôi:

- Các chú không được làm như thế. Phải gương mẫu tôn trọng luật lệ giao thông, không nên bắt người khác nhường quyền ưu tiên cho mình.

Chúng tôi vừa ân hận, vừa xúc động, hồi hộp chờ người Công an giao cảnh bật đèn xanh mở đường để xe qua.

*

Những chuyến đi bảo vệ Bác về thăm nhân dân các địa phương của chúng tôi luôn luôn gặp chuyện bất ngờ.

Quá trình sống và làm việc với Bác đã giúp chúng tôi cải tiến công tác bảo vệ ngày càng tốt hơn, nhưng không khỏi có thiếu sót, sơ hở vì những chuyện bất ngờ đó.

Một hôm Bác đáp máy bay đi thăm đồng bào các dân tộc miền núi. Được gặp và nghe Bác nói chuyện, bà con rất vui mừng hể hả. Buổi mít tinh đón Bác đã tan, nhưng đồng bào chưa ai muốn ra về. Nhiều người yêu cầu cán bộ cho bà con được xem máy bay của Bác. Thấy nguyện vọng của đồng bào hợp tình hợp lý, chúng tôi đành phải vào thưa với Bác. Bác vui vẻ bằng lòng ngay. Một đồng chí cán bộ địa phương đứng cạnh sợ phiền phức, dặn chúng tôi bố trí đồng bào đứng cách xa máy bay. Nghe vậy, Bác quay lại nhìn đồng chí cán bộ địa phương nói:

- Phải để cho đồng bào đứng thật gần máy bay để xem. Từ thời Pháp thuộc đến nay, đồng bào miền núi đã được thấy máy bay bao giờ đâu? Ta phải để đồng bào xem tận mắt, sờ tận tay!

Chúng tôi chấp hành đúng lời Bác. Tuy phần việc bảo vệ thêm phức tạp, nhưng chúng tôi đều thấy lòng mình tràn ngập những niềm vui khi nhìn các em nhỏ, những ông ké, bà cụ xúm xít quanh chiếc máy bay của Bác, sờ mó, chỉ trỏ, chuyện trò râm ran.

Kỷ niệm in sâu mãi vào trái tim chúng tôi là dịp Bác về thăm tỉnh nọ. Được tin Bác về thăm, mọi người trong vùng đều dậy từ sớm, quần áo chỉnh tề, chuẩn bị cờ hoa, khẩu hiệu, nô nức đi đón Bác. Suốt hai bên đường từ sân bay về thị xã là rừng cờ hoa. Tiếng máy bay vừa nghe rõ, mọi người đã reo lên. Khi thây máy bay Bác xuất hiện trên bầu trời, hàng vạn cánh tay cầm cờ, hoa vung lên vẫy chào. Tiếng hò reo, hoan hô dậy trời. Từ trên cầu thang máy bay, Bác tươi cười vẫy chào đồng bào. Đoàn xe chở Bác tiến dần về thị xã giữa rừng người, cờ, hoa cùng với tiếng hoan hô vang dậy, Bác tươi cười ngả mũ đáp lễ đồng bào. Thấy Bác hồng hào khoẻ mạnh, đồng bào càng vui mừng reo hò chào mừng Người. Lần đầu tiên được đi đón Bác, bà con thị xã ai cũng nghẹn ngào xúc động, ai nấy đều muốn tới gần để ngắm Bác được rõ hơn. Hàng ngũ có chỗ chốc chốc lại bị nống ra. Đến phố đông người, một chị cán bộ miền Nam đột nhiên bỏ hàng ngũ, chạy vụt xuống lòng đường. Chị cán bộ miền Nam bíu chặt vào cửa xe, nghẹn ngào xúc động:

- Bác ơi! Bác ơi!

Bác với tay ra khỏi xe đón chị cán bộ miền Nam. Chị cán bộ ấy mừng quá, vội ôm chầm lấy bàn tay ấm áp của Bác rồi cứ thế chạy theo xe. Thấy vậy, nhiều người cũng đổ xuống mặt đường, muốn được diễm phúc lớn như chị cán bộ miền Nam. Trong nháy mắt, cả biển người mang cờ hoa tràn xuống vây quanh xe Bác. Thế là phương án bảo vệ chủ động từ đầu của chúng tôi bị phá sản. Chúng tôi liền nhảy xuống xe, làm nhiệm vụ một cách bị động, lúng túng. Một đồng chí trong chúng tôi bị mất thăng bằng nên ngã quay ra lòng đường. Bác nhận ngay ra sự việc ấy. Về tới địa điểm mới, Bác liền gọi chúng tôi đến rồi căn đặn:

- Công tác bảo vệ của các chú luôn luôn phải bình tĩnh trong mọi tình huống.

Những lần sau, mỗi khi Bác đến thăm địa phương nào, các kế hoạch bảo vệ đã chủ động hơn, anh em cảnh vệ chúng tôi đã có nhiều kinh nghiệm hơn, nhưng thỉnh thoảng những trường hợp sai sót vẫn còn.

*

Bác Hồ quan tâm đến đời sống quần chúng nhân dân hơn bất cứ người Việt Nam nào. Bác muốn “đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”. Hàng năm, Bác dành nhiều thời gian để đi thăm nhân dân các địa phương.

Đến đâu, Bác cũng đi sát tìm hiểu thực tế đời sống và nguyện vọng quần chúng một cách cụ thể. Mỗi lần về thăm một cơ sở nào, trước tiên Bác tới xem nhà bếp, nhà ăn, phòng nghỉ, nhà tắm, nhà vệ sinh, tìm hiểu mọi điều kiện sinh hoạt, mọi chế độ phúc lợi rồi mới hỏi đến tình hình các mặt công tác. Nhiều lần trên đường đi công tác, Bác cũng ghé thăm nhà đồng bào. Bác chú ý đến cách ăn mặc, vóc dáng, nước da của đồng bào xem có được lành lặn, khoẻ mạnh, hồng hào không. Khi trở lại những nơi Bác đã đến rồi, Người thường để ý xem có những gì đổi mới. Nhờ cách kiểm tra sâu sát đó, nên Bác nắm được tình hình thực tế của quần chúng rất đầy đủ, chính xác.

Một hôm, sắp đi thăm một hợp tác xã sản xuất nông nghiệp, Bác hỏi cán bộ phục vụ và anh em chúng tôi:

- Các chú có biết chuyện Bu Ta Khin không?

Mọi người đều ngơ ngác, chưa rõ Bác định dạy bảo điều gì, nên cùng thưa:

- Thưa Bác, chúng cháu chưa biết ạ.

Bác vui vẻ nói:

- Đó là câu chuyện xưa dưới thời Nga Hoàng, để Bác kể cho các chú nghe.

Chúng tôi nhích lại gần Bác hơn, chăm chú lắng nghe câu chuyện Người kể. Bác kể đại ý: Một hôm, Nga Hoàng gọi một viên quan cai quản địa phương tên là Bu Ta Khin đến hỏi tình hình làm ăn và đời sống của nhân dân. Bu Ta Khin trả lời rất trôi chảy, nào là đời sống của nhân dân địa phương rất ấm no, giàu có, nào là nhà cao cửa rộng, đường sá sạch sẽ, đông vui. Nhà vua nghe vậy rất hài lòng và báo cho Bu Ta Khin biết việc đi thị sát. Bu Ta Khin hối hả trở về địa phương trước. Để được lòng vua, Bu Ta Khin thuê hoạ sĩ vẽ nhiều tranh ảnh rực rỡ, cho thợ sửa sang lại đường sá, nhà cửa, trồng thêm cây cối những nơi vua sẽ đi qua. Quan địa phương còn sắp xếp cả những người béo tốt, ăn mặc sang trọng đóng giả người lao động lấp ló ở nhiều nơi để vua “tình cờ” trông thấy.

Quả vậy, khi nhà vua cưỡi ngựa tới, thấy quang cảnh đường sá, nhà cửa khang trang, dân tình vui vẻ ấm no, rất lấy làm thú vị và không ngớt lời khen ngợi quan Bu Ta Khin là người có tài.

Dĩ nhiên quang cảnh ấy chỉ là hình thức bên ngoài, còn sự thực thì nhân dân vẫn đói khổ, nheo nhóc, không đủ cơm ăn, áo mặc, không đủ nhà cửa trú thân. Những cái hào nhoáng, đẹp đẽ bề ngoài biến mất ngay khi Nga Hoàng trở về Kinh đô.

Kể xong câu chuyện, Bác bảo:

- Các chú đừng bắt chước quan Bu Ta Khin. Khi nào Bác đến đâu, các chú đừng báo cho nơi ấy biết trước. Biết trước, cũng sẽ có lắm chuyện bày vẽ, phô trương hình thức bên ngoài - và như vậy sẽ làm cho Bác không thấy được thực tế. Cán bộ của ta bây giờ là cán bộ cách mạng, không phải vua, không phải quan. Cán bộ cách mạng thì phải đi sâu, đi sát để tìm hiểu đời sống quần chúng mới phục vụ được tốt, được nhiều cho cách mạng, cho nhân dân, kiên quyết tránh các bệnh quan liêu, mệnh lệnh và hình thức!

Nghe chuyện Bác kể, chúng tôi nhớ lại, mới hôm nào Bác đi thăm nhà máy X. Hôm đó Bác nghe tin nhà máy X giữ vệ sinh chưa tốt, ảnh hưởng đến sức khoẻ của người công nhân, Bác quyết định xuống thăm. Chúng tôi được trao nhiệm vụ đi nghiên cứu tình hình cụ thể trong nhà máy để bố trí đầy đủ các mặt công tác bảo vệ. Nhớ lời dặn của Bác những lần xuống thăm các địa phương, chúng tôi hết sức giữ bí mật, không cho nhà máy biết mình đã đến. Xong. Chúng tôi báo cáo với Bác:

- Thưa Bác, chúng cháu đã chuẩn bị xong, mời Bác đi ạ.

Trước khi đi, Bác hỏi chúng tôi:

- Thế các chú có biết nơi nào trong nhà máy bẩn nhất không?

Do nắm tình hình khá cụ thể, chúng tôi báo cáo với Bác, trong bụng đinh ninh thế nào Bác cũng hài lòng. Nghe xong, Bác cười:

- Thế là các chú đã xuống trước để điều tra và bố trí rồi!

Bác bảo tiếp:

- Các chú đến như vậy, mọi người sẽ để ý và biết Bác xuống thăm. Nhà máy sẽ bố trí người làm vệ sinh sạch sẽ khác với ngày thường. Thế là không đúng thực tế. Bác không nắm được sự thật cụ thể.

Những chuyến Bác đến thăm các địa phương, không phải không gặp các chuyện phô trương hình thức. Một lần Bác đến thăm trường mẫu giáo ở Hà Nội, Người vừa vào đến cửa đã thấy các cháu bé mặc áo quần nhiều màu sắc sặc sỡ, đầu tóc chải bóng, tết hoa xanh đỏ, tay ôm những bó hoa quá to, xếp hàng mang hoa tặng Bác theo kiểu nghi lễ trịnh trọng. Bác nhìn cán bộ phụ trách và tỏ vẻ không bằng lòng với họ về chuyện đã bắt các cháu làm những việc hình thức của người lớn, thiếu tự nhiên.

Một lần khác, Bác về thăm cơ quan Tỉnh uỷ T.B. Trưa đến, Bác đi ăn cơm. Qua sân thấy một vườn hoa được vun xới công phu đẹp đẽ, Bác dừng lại ngắm. Vườn trồng nhiều loại hoa, nhưng cây nào cũng héo, ngọn rũ xuống. Bác liền đi thẳng tới nhổ một cây lên xem - Đó là cây hoa mới đánh từ nơi khác đem tới trồng nên chưa kịp bén rễ. Bác gọi ngay cán bộ Tỉnh uỷ đến phê bình:

- Các chú thật hình thức!

Bác đến thăm các nơi, nếu địa phương nào có sai sót, cán bộ nào quan liêu, ít quan tâm đến đời sống quần chúng là Bác phê bình góp ý cẩn thận, chu đáo tận tình. Đặc biệt, Bác rất quan tâm đến các cháu thiếu niên, nhi đồng. Có địa phương rất phấn khởi được Bác đến thăm, đã chuẩn bị đón Bác chu đáo về mọi mặt. Lúc Bác đến, một cháu nhỏ ở đâu chạy ra mặc quần áo rách, mặt mũi, chân tay lem luốc. Bác hết sức xúc động, Người bế cháu nhỏ đến trước chị em phụ nữ và cán bộ địa phương, nghiêm khắc hỏi:

- Các cô, các chú là cha mẹ, cô bác của các cháu, sao để các cháu phải như thế này?

Mọi người đứng quanh Bác đều im lặng, ai nấy đều nhận rõ trách nhiệm chưa làm tròn của mình.

Bác bảo tiếp:

- Tất nhiên không phải có áo mới, quần đẹp ngay được. Điều mong muốn của Bác là các cô, các chú phải đặc biệt quan tâm đến các cháu, năng tắm rửa, giặt giũ cho các cháu. Các cháu đang ở độ tuổi hiếu động, chơi bời, hay rách quần áo, nên phải thường xuyên khâu vá cho các cháu được lành lặn. Các cháu là tương lai của đất nước.

Năm 1965, Bác về thăm xã Trần Phú. Sau khi đi thăm hỏi bà con ở các cơ sở sản xuất, Bác cùng đông đảo cán bộ, nhân dân quây quần ngồi chuyện trò dưới gốc cây cổ thụ. Bác hỏi:

- Tại sao xã ta lại đặt tên là Trần Phú?

Thấy đồng bào nhìn nhau, không ai trả lời, Bác gợi ý thêm:

- Tại sao không đặt tên là Cây Gạo mà lại đặt là xã Trần Phú?

Vài đồng chí cán bộ muốn trả lời nhưng Bác không cho nói. Bác muốn kiểm tra trình độ nhận thức của nhân dân nên muốn nghe bà con trả lời. Đồng bào vẫn lúng túng, chưa ai nói được. Sợ Bác trách, các đồng chí cán bộ đỏ mặt tía tai không biết tính sao. Sau đó một thanh niên bèn đứng lên:

- Thưa Bác, Trần Phú là tên Tổng bí thư đầu tiên của Đảng ta. Đặt tên xã Trần Phú là để tưởng nhớ và quyết tàm đi theo con đường đồng chí Tổng bí thư của Đảng đã vạch ra...

Bác ngắt lời, hỏi:

- Chú làm gì?

Đồng chí thanh niên ngập ngừng hồi lâu, rồi đáp:

- Thưa Bác, dạ cháu... Ở trong Đảng uỷ...

Bác vẫy tay bảo:

- Chú ngồi xuống!

Nhân đó, Bác phê bình cán bộ, quân, dân, chính, đảng có mặt ở đó về việc không chú ý giáo dục nâng cao trình độ cho nhân dân.

Ngược lại, mỗi lần mắt thấy, tai nghe về đời sống thực tế của nhân dân được thay đổi và ngày càng cải thiện, nét mặt Bác luôn luôn lộ vẻ vui mừng.

Một hôm, trên đường đi công tác, thấy bà con nông dân đang gánh nước chống hạn, Bác bảo dừng xe xuống thăm. Bác đến gặp từng người hỏi tỉ mỉ công việc cũng như sức khoẻ, đời sống, mức thu nhập. Bác hỏi một ông cụ:

- Cụ nói thật cho tôi nghe về đời sống của cụ bây giờ so với trước kia như thế nào?

Ông cụ trả lời với Bác rất rành rọt về cuộc đời cơ cực ngày trước và những đổi thay hiện nay trong gia đình cụ.

Bác nghe chuyện của cụ, rất vui lòng.

Cứ mỗi lần theo Bác về thăm các địa phương, các cơ sở, chúng tôi lại có dịp cải tiến lề lối, phương pháp làm việc để Bác có nhiều điều kiện dễ dàng tiếp xúc với quần chúng, thấy rõ sự thật, nắm được tình hình thực tế không phải qua bất cứ một trạm gác hoặc một hàng rào trật tự nào, mà vẫn đảm bảo tuyệt đối an toàn.

Văn Phan ghi

12

Phạm Lệ Ninh

(Cục Cảnh vệ - Bộ Nội vụ)

BÁC ĐI THĂM TẾT

Tết Đinh Dậu năm 1957, tôi được theo Bác tới thăm một số gia đình.

Khoảng mười một giờ đêm, Bác đã thăm được tám nhà. Tới nhà thứ chín, xe dừng lại. Tôi chạy nhanh tới gõ cửa. Cửa mở, từ bên trong ánh đèn màu đỏ rực hắt ra và mùi hương, mùi hoa quả chín quyện lẫn với nhau ngào ngạt. Cả nhà đang sửa soạn đón giao thừa. Bà mẹ của gia đình khoảng ngoài sáu mươi tuổi. Vành khăn nhung đen nhánh làm nổi bật mái tóc đã bạc, nước da hồng hào làm tôn thêm khuôn mặt phúc hậu của bà. Bà đang ngồi trên giường bên đàn cháu nhỏ. Tấm huân chương Kháng chiến sáng ngời trên ngực, càng tăng vẻ đẹp của tuổi già. Đây là một bà mẹ có tới tám, chín người con trai, gái, dâu, rể tham gia bộ đội.

Khi tôi vào, cả nhà đều nhìn ra. Tôi vừa kịp đứng sang một bên, Bác đã bước đến. Mấy cháu nhỏ kêu lên ríu rít: “Bác Hồ! Bác Hồ! Bà ơi! Bác Hồ!”. Bà mẹ luống cuống đứng dậy. Còn các con, có lẽ nhiều người đã được gặp Bác trong khi công tác, nhưng lúc này thấy Bác ở ngay nhà mình, lại càng cảm động. Qua nét mặt, cử chỉ không bình thường của các anh, các chị, tôi biết không ai nén được nỗi vui mừng.

Khi Bác tới giữa nhà thăm hỏi gia đình về Tết, bà mẹ đang nhìn Bác, bỗng từ từ cúi đầu xuống và lâu lâu một chút, bà mới nói được nên lời:

- Ơn Bác, gia đình nhà cháu hơn mười năm ly tán, Tết này các cháu mới về đủ đấy ạ!

Trong lúc Bác nói chuyện với gia đình, tôi đưa mắt nhìn kỹ lại gian nhà. Gian nhà khá rộng. Trên bàn thờ, một mâm ngũ quả vàng ối những cam, bưởi, chuối... từng chồng bánh chưng xếp đầy cả hai bên.

Bác đang nói chuyện, chợt thoáng nhìn qua khung cửa bên trong, Bác thấy lấp ló một số người. Bác liền bước vào chúc Tết. Đó là một gia đình nghèo ở trong một gian buồng nối liền với dãy bếp. Cả nhà, khi thấy Bác vào, đều luống cuống như gia đình bà mẹ ở nhà ngoài. Ông cụ chủ nhà chừng trên năm mươi tuổi, nước da đen sạm, mặc chiếc áo màu nước dưa, vội vã chạy lại với tay lấy chiếc ghế, Bác ra hiệu ngăn lại và thân mật bảo mọi người ngồi xuống giường. Người hỏi thăm sức khoẻ, công việc làm ăn của gia đình. Trước sự ân cần của Bác, đôi môi người chủ nhà mấp máy như muốn nói điều gì mà không sao nói được. Lúc ấy, những người ở gia đình nhà ngoài cùng vào cả trong sân. Bác trở ra thì cả hai gia đình đều hoà lại quanh Bác. Bác bảo mấy người con của gia đình nhà ngoài:

- Nhà ta tổ chức Tết khá đầy đủ, nhà trong ăn Tết còn thiếu thốn! Các cô, các chú nghĩ thế nào? Nên có sự yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, thì Tết mới đoàn kết vui vẻ chứ!

Như chợt tỉnh ra, bà mẹ và mấy người con vừa “vâng” một tiếng, thì các cô con dâu, con gái đều vội chạy lên trên nhà một lúc rồi mang bánh, mang giò xuống nhà dưới. Mấy chú bé cũng bảo nhau chia cho những chú bé nhà dưới mấy quả cam, vài chiếc pháo.

Sắp giao thừa rồi! Nhiều tiếng pháo đây đó đã nổ vang xa, Bác lướt nhanh về Phủ Chủ Tịch, để Người kịp dự buổi mừng năm mới.

*

Tết Nhâm Dần (1962). Tôi lại được theo Bác đi chúc Tết đêm ba mươi.

Năm nay, Bác thăm khá nhiều gia đình. Đi cùng Người còn có cả đồng chí Phó bí thư Thành uỷ và Chủ tịch Uỷ ban hành chính thành phố Hà Nội. Người dừng lại khá lâu trong gia đình đồng chí Nguyễn Mộc, chiến sĩ thi đua của một xí nghiệp, nhà ở phố Khâm Thiên. Việc sắm sửa Tết của đồng chí Mộc khá chu đáo, song gian nhà đã đông người mà lại chật hẹp quá! Nhà vào loại quá lâu rồi. Chiếc thang gác đã mọt. Bác nhìn chiếc thang ấy rất chăm chú. Và khi đã lên xe, tôi thấy Người ngồi im lặng, mắt đăm đăm nhìn vào những ngôi nhà một tầng nhỏ của những dãy phố dài trong lúc xe đi qua.

Hà Nội thật lắm ngôi nhà quá tuổi, mà dân số lại tăng lên khá nhanh. Những khu lao động ngoại ô mọc lên cũng đã khá nhiều, nhưng thay thế được hết những ngôi nhà quá tuổi này, phải có kế hoạch phấn đấu gian khổ từng bước và lâu dài.

Lúc này tôi mới hiểu rõ tại sao Người chưa đồng ý cho xây dựng sớm những công trình kiến thiết nào chưa có nhiều tác dụng tới đời sống của nhân dân.

Xe đã qua nhiều dãy phố. Nhưng trước cảnh đẹp của đêm ba mươi, Bác vẫn im lặng. Có lẽ Bác đang suy nghĩ tới việc phải cấp thiết xây dựng những khu lao động, và rất có thể ngay những ngày đầu năm nay, các đồng chí trong Bộ Kiến trúc, Thành uỷ, Uỷ ban hành chính Hà Nội sẽ được Bác mời đến để góp ý thêm về việc này.

Xe tới đầu phố Lý Thái Tổ thì dừng lại, Bác muốn thăm một gia đình thực khó khăn. Các đồng chí Thành uỷ Hà Nội đưa Bác vào ngõ mười sáu - đúng hơn nó là một cái ngách. Giữa những ngôi nhà hai tầng, ba tầng của phố Lý Thái Tổ, lại có cái ngách chỉ rộng chừng hơn một thước. Vào sâu bên trong có những cái nhà giống như quán chợ (nguyên của thời Tây để lại) lợp ngói xi măng, hoặc nứa. Bác tới thăm gia đình chị Chín. Chồng chị đã mất từ lâu, để lại cho chị năm đứa con: ba trai, hai gái. Chị phải đi làm công nhật, gặp việc gì làm việc đó, để nuôi năm đứa con.

Tôi đi nhanh qua dãy nhà đó và tới sân bếp. Gian buồng của chị Chín ở ngay cạnh đấy. Mấy em nhỏ đang nghe em lớn kể chuyện, chúng cười rúc rích.

Thấy người lạ, mấy em quay ra nhìn tôi. Em lớn, cặp mắt vẻ dò hỏi nhưng miệng vẫn lễ phép:

- Chào bác ạ.

- Mẹ cháu đâu? - Tôi vội hỏi.

- Bác ạ, bác hỏi gì cháu? - Chị Chín từ trong bếp đi ra, vai quẩy đôi thùng, có lẽ chị đi gánh nước, để sớm mai khỏi bị “dông” - Chị vừa trả lời, vừa nhìn tôi hơi ngạc nhiên.

Tôi vội bảo:

- Chị ạ, chị ở nhà...

Chị Chín vẻ lo lắng, quay lại nhìn lũ trẻ. Hình như chị lo các con đã nghịch dại gì nên có cán bộ tới chăng? Tôi vội bảo thêm:

- Chị ở nhà, có khách tới thăm Tết đấy!

Vừa lúc ấy, Bác đã bước vào. Chị Chín sửng sốt nhìn Bác. Chiếc đòn gánh bỗng rơi khỏi vai chị. Đôi thùng sắt gieo xuống đất kêu loảng xoảng. Tôi vội xếp lại hộ chị. Mấy cháu nhỏ kêu lên: “Bác, Bác Hồ!” rồi chạy lại quanh Bác.

Lúc này chị Chín mới như chợt tỉnh, chị chạy tới ôm choàng lấy Bác và bỗng nhiên khóc nức nở. Đôi vai gầy sau làn áo nâu bạc rung lên từng đợt.

Bác đứng lặng, hai tay Người nhè nhẹ vuốt lên mái tóc chị Chín. Chờ cho chị bớt xúc động, Người an ủi:

- Năm mới sắp đến, Bác đến thăm thím, sao thím lại khóc?

Tuy cố nén, nhưng chị Chín vẫn không ngừng thổn thức, chị nói:

- Có bao giờ... có bao giờ... mà bây giờ... Con cảm động quá! Mừng quá... thành ra con khóc...

Bác nhìn chị Chín, nhìn các cháu một cách trìu mến và bảo:

- Bác không tới thăm những người như mẹ con thím, thì còn thăm ai?

Người xoa đầu các cháu và cho các cháu kẹo, rồi hỏi chị Chín:

- Thím hiện nay làm gì?

- Dạ, cháu làm phu khuân vác ở gần Văn Điển ạ!

- Như vậy là làm công nhân chứ! Sao lại gọi là phu?

- Vâng ạ, cháu trót quen miệng như trước kia.

- Thím vẫn chưa có công việc nhất định à?

- Dạ, cháu đã ngoài ba mươi tuổi, lại kém văn hoá nên tìm việc cho có nghề nghiệp cũng khó.

Bác quay nhìn đồng chí Phó bí thư Thành uỷ và đồng chí Chủ tịch Uỷ ban hành chính thành phố Hà Nội. Cái nhìn của Người như một câu hỏi: “Sao vậy, những người goá bụa, năm đứa trẻ mồ côi như thế này, tại sao chưa được công đoàn đặc biệt quan tâm?”.

Bác lại hỏi:

- Mẹ con thím có bị đói không?

- Dạ, bữa cơm bữa cháo cũng tùng tiệm ạ!

Nói tới đây, chị lại rơm rớm nước mắt.

Bác chỉ vào cháu lớn nhất và hỏi:

- Cháu có đi học không?

- Dạ, cháu đang học lớp bốn ạ! Cháu nó vất vả lắm! Sáng đi học, chiều lại về trông các em và đi bán kem, hoặc bán lạc rang để đỡ đần cháu... Còn cháu thứ hai học lớp ba, cháu thứ ba học lớp hai. Dạ, khó khăn nhưng vợ chồng cháu trước đã dốt nát, nay cũng phải cố cho các cháu di học.

Bác tỏ ý bằng lòng. Người ân cần dặn dò việc làm ăn và việc học cho các cháu. Nhân dân trong ngõ đã tới quây quần trước sân. Bác bước ra thăm hỏi và chúc Tết bà con. Mọi người cùng mẹ con chị Chín theo tiễn Bác ra xe. Khi chiếc xe từ từ lăn bánh, mấy mẹ con chị vẫy chào Bác, nhưng nét mặt chị Chín vẫn bàng hoàng như việc Bác vào thăm Tết nhà chị không rõ là thật hay hư.

Trên xe về Phủ Chủ Tịch, vầng trán mênh mông của Người còn đượm những nét suy nghĩ.

Tôi khẽ trình bày với Bác:

- Thưa Bác, năm nay Thành uỷ Hà Nội đã để ra mười vạn đồng trợ cấp cho các gia đình túng thiếu.

Bác quay lại nhìn tôi rồi bảo:

- Bác biết, nhưng muốn cho mọi người vui Tết, trước hết phải lo cho ai cũng có việc làm. Phải chú ý những người có khó khăn đặc biệt.

Lời Bác tuy ngắn mà sao thấm thìa vậy. Tôi nhớ lại những ngày thường, Người vẫn bảo:

- Làm cho một số ít người được sung sướng thì không khó gì. Nhưng lo cho toàn dân mỗi người thêm một thước vải, cho mỗi bữa thêm một chút thức ăn, mỗi thôn thêm một trường học, là cả một vấn đề phấn đấu lớn của Đảng và Chính phủ.

Ngoài bờ hồ Hoàn Kiếm lúc này các cuộc vui chơi đón xuân mới đã bắt đẩu...

Ngọc Châu ghi

13

Nguyễn Văn Minh

(Công an Hồng Quảng)

TÔI HỌC NGƯỜI TRÊN MỖI BƯỚC NGƯỜI ĐI

Mùa hè năm 1960.

Một mùa hè đời tôi không bao giờ quên được.

Nhận được tin Bác về thăm khu Mỏ và nghỉ mát ở đây trong những ngày nóng nực, tôi rất mừng. Thế là khát khao được gặp Bác của tôi bao nhiêu năm nay, giờ sắp được toại nguyện. Nhưng chúng tôi cũng rất lo, vì chúng tôi được giao nhiệm vụ bảo vệ Bác trong chuyến đi này.

Chiều hôm ấy tôi được đi cùng với các đồng chí Khu uỷ, Uỷ ban khu Hồng Quảng về Hải Phòng đón Bác.

Sáng hôm sau, tôi và anh Trần Kiên đến đón Bác ở Sở Dầu. Lần đầu tiên thấy Bác, tôi sung sướng đến bàng hoàng. Bác khoẻ mạnh hồng hào trong bộ quần áo nâu. Cặp mắt sáng và gương mặt hiền từ, đôn hậu của Người làm tôi cứ ngỡ một vị tiên trong những chuyện thần thoại. Mải ngắm Bác suýt quên nhiệm vụ. Đây là lần đầu được bảo vệ Bác nên tôi rất lúng túng.

Khi Bác xuống ca nô, tôi đi lại trên tàu quan sát xung quanh và chọn một chỗ gần Bác để được ngắm Người rõ hơn.

Chiếc ca-nô “Vịnh Hạ Long” băng băng rẽ sóng với tốc độ bốn, năm mươi cây số giờ. Nó xé nước roàn roạt như bay trên mặt nước, chẳng mấy chốc thành phố Hải Phòng đã mờ xa.

Bác ngồi trên ca-nô, phóng tầm mắt nhìn ra xa. Mặt trời buổi sớm toả ánh sáng lung linh trên mặt vịnh. Những dãy núi trùng điệp muôn hình kỳ lạ, trên mặt nước lấp lánh như đang chạy quanh chiếc ca-nô. Trước cảnh thiên nhiên vô cùng tráng lệ, Bác quay sang nói với chúng tôi: “Tổ quốc Việt Nam chúng ta rất giàu và đẹp. Ớ đây sau này có điều kiện, chúng ta sẽ xây dựng những khu nhà an dưỡng, những nơi nghỉ mát phục vụ công nhân và nhân dân lao động thì rất tốt”.

Ca-nô cập bến Bãi Cháy. Bác bước lên nhà giao tế. Vì là chuyến đi nghỉ mát nên Bác không cho đón tiếp. Nhưng mọi người vừa thấy Bác đã ùa đến reo lên “Bác Hồ, Bác Hồ!”. Để bảo vệ Bác tôi đứng ra ngăn không cho mọi người đến gần. Thấy vậy, Bác quay lại nghiêm nghị bảo tôi : “Đừng, chú cứ để đồng bào đứng đấy”. Rồi Bác tươi cười giơ tay vẫy chào mọi người. Trước cảnh nồng nhiệt kính yêu Bác của mọi người, tôi lặng người đi...

Suốt thời gian ấy, tôi được sống gần Bác, tôi đã học ở Người nhiều bài học vô cùng quý báu.

Hôm ra thăm đảo Hòn Rêu, bữa trưa ăn cơm trên đảo. Bác gọi tôi đến ăn cùng, anh Hoàng Hữu Kháng cũng giục tôi lại. Nhưng vì tôi đã chuẩn bị sẵn cơm rồi nên chỉ mời Bác mà không dám lại. Tôi ngước nhìn sang, mâm cơm của Bác cũng rất thanh đạm. Ăn cơm xong, Bác bổ táo chia đều cho từng người.

Lúc trở về, không rõ ai đã mang biếu Bác mấy con cua rất to. Mọi người xúm lại. Con cua cứ bò ngang rồi lại đi giật lùi. Thấy thế, Bác cười chỉ vào con cua bảo với chúng tôi: “Cán bộ ta bây giờ cũng đang xuất hiện một số người giống con cua này. Tiến thẳng không tiến lại thích đi ngang, đi giật lùi”.

Buổi chiều trời trở lạnh đột ngột. Bác lấy tất ra đi. Mấy chị em bên khu Hội phụ nữ thấy tất Bác bị rách liền đem lại một đôi tất mới rồi giục Bác thay tất. Ngay lúc ấy Bác không nói gì, Người cúi xuống xoay chỗ tất rách vào dưới lòng bàn chân, rồi Bác quay lại bảo: “Các cô, các chú xem tất Bác còn rách không?”. Chúng tôi ngẩn người chưa kịp nói điều gì thì Bác tiếp: “Nước mình còn nghèo, cái gì cũng vậy, nếu còn sử dụng được thì cố mà tận dụng, đừng nên vội vất đi!”.

Bác ra đảo Tuần Châu thăm đồng bào. Chiếc ca-nô vừa rời bến khoảng chục mét thì trên bờ có tiếng kêu vọng ra: “Sao các ông không cho tôi được gặp Bác Hồ? Bác Hồ đâu, Bác Hồ đâu?”. Qua máy đàm thoại, đồng chí báo vụ viên biết sự việc trên bờ, liền báo cáo: “ Có một bà cụ trên đảo ra đón Bác, nhưng đến muộn đang đòi gặp Bác”. Nghe xong Bác liền ra lệnh quay ca-nô lại bờ.

Ca-nô cập bến. Một hình ảnh vô cùng xúc động. Trên bờ, một bà cụ chừng bảy mươi tuổi, mắt bị loà, ăn mặc đẹp đẽ đang quờ quạng hai tay, hỏi dồn: “Bác Hồ đâu? Bác đâu?”. Bác bước vội đến đỡ cụ già: “Thưa cụ, tôi đây! Cụ có khoẻ không?”. Nghe tiếng Bác, toàn thân bà cụ rung lên, bà khuỵu xuống bên cánh tay Người, nói trong tiếng nấc:

- Bác Hồ... đây... ư? Bác... Hồ... đây ư?

Bà cụ dường như không nghe câu Bác hỏi vì quá xúc động. Hai môi móm mém, nhăn nhúm của cụ cứ lắp bắp nói như trong mơ:

- Tôi... tôi... tôi được gặp Bác Hồ thật ư?

Rồi vừa nói, hai tay xương xẩu, run run của bà cụ vừa lần sờ lên cánh tay, lên vai, lên chòm râu bạc của Người. Những giọt lệ sung sướng từ hai con mắt đục mờ cứ tràn xuống gò má khô héo, răn reo đang nở ra của cụ.

Hiểu thấu nỗi lòng khát khao của người dân trên đảo, Bác đứng đó, yên lặng hồi lâu để thoả nỗi ước mơ của bà cụ. Mọi người đứng quanh cũng yên lặng xúc động. Tôi nghe rõ từng tiếng nấc nghẹn ngào hoà với tiếng sóng biển.

Chỉ được gần Bác hơn hai tuần ngắn ngủi, nhưng tôi đã chứng kiến biết bao hình ảnh cảm động và học được nhiều điều quý báu mà mỗi bước đi Người còn để lại.

Hôm Bác về, ca-nô rời Bãi Cháy được một đoạn, Bác tươi cười nói: “Chú Minh, Bác tặng chú một huy hiệu”.

Hạnh phúc đến với tôi thật bất ngờ. Tôi sung sướng đến lặng người, run run đón nhận huy hiệu từ tay Bác trao.

Gắn huy hiệu của Bác lên ngực, tim tôi đập dồn dập. Tôi muốn nói tiếng thành kính từ đáy lòng mình với Bác, nhưng cổ cứ nghẹn lại.

Từ ấy, những hình ảnh Bác mãi mãi không bao giờ phai mờ trong tâm trí tôi. Cứ mỗi lần cầm chiếc huy hiệu Bác cho, hình ảnh Bác lại hiện lên. Những lời dạy bảo ân cần của Bác mãi mãi văng vẳng bên tai tôi. Tôi vẫn thầm hứa luôn với Bác: “Chúng con đang tiến lên theo Di chúc thiêng liêng của Người”.

Tôn Ái Nhân ghi

14

Ngọc Châu

(Công an nhân dân vũ trang)

CHIẾC ÁO CỦA BÁC

Nắng hắt lên nhuộm vàng những ngọn cây cao trong rừng Bách Thảo. Vài chiếc lá từ đâu bay lại đậu nhẹ lên mặt hồ. Mặt hồ rung rinh, bóng mây dưới đáy hồ cũng rung rinh.

Bầy sáo trên những khóm dừa nước, ríu rít gọi đàn như báo hiệu chiều đã đến.

Từ vị trí gác trở về. Bốn vội đặt khẩu súng vào giá, cởi bao đạn để bên súng, bụng bảo dạ: “Áo Bác giặt từ sớm, có lẽ đã khô!”.

Bốn chạy ra xem. Đúng thật! Được nắng có khác, áo đã khô nỏ. Cầm chiếc áo trên tay, Bốn nhớ lại những lời Bác dặn buổi sớm: “Các chú giặt xong, xem ở tay áo và vai áo có chỗ nào sờn thì sửa lại hộ mình. Đừng nhờ các cô ở cơ quan. Được ngày chủ nhật các cô ấy cũng còn bận việc chồng, việc con!”. Nghĩ lại lời Bác, tự nhiên trong lòng Bốn nó cứ như thế nào ấy! Có cái gì như đang dâng lên chặn ngang ngực - Nhìn chiếc áo, Bốn như thầm thưa với Bác: “Bác ơi, đường kim mũi chỉ của cháu còn vụng, nhưng cháu cũng xin cố sửa áo Bác cho đẹp”.

Trở về buồng, Bốn đặt chiếc áo lên giường, lần lại các chỗ sờn tìm cách sửa, mạng. Tay áo, gấu áo cũng bị sờn rồi, phải vén lại mới được!

Kể ra Bác giữ quần áo khéo thật! Khi áo bạc màu thì bạc rất đều, mặt vải bị mỏng cũng mỏng như nhau. Bác chẳng những cẩn thận khi mặc, ngay cả khi giặt, Bác cũng thường hay nhắc: “ Các chú giặt hộ mình thì khi giặt sạch rồi không nên vắt, chỉ cần bóp cho hết nước, rồi phơi lần trái ra, vừa bền màu, vừa hợp vệ sinh”.

Bốn đang tìm lựa thứ chỉ cho hợp với màu áo, bỗng một bàn tay ở đâu thình lình bịt chặt lấy mắt Bốn, tiếp theo là giọng cười cố nén trong cổ họng.

Chà, lại chú nhóc Tân - chiến sĩ nghĩa vụ năm 1961, vừa được chuyển sang đơn vị bảo vệ chứ còn ai nữa - Nghĩ vậy, Bốn gắt:

- Tân nhóc, bỏ ra!

Đúng cu cậu thật! Tân buông tay, mặt đỏ ửng như quả đào chín:

- Vá áo à? Chiều chủ nhật, trên đường Thanh Niên vui lắm! Bố ra chơi một lát, ngồi nhà mãi nó mụ người ra đấy!

- Nhường cho cậu, mình hết tuổi thanh niên rồi!

Trả lời Tân xong, Bốn bỗng so sánh. Cái tuổi mười chín của các cậu ấy sung sướng thật. Mặt mày, dáng người đẹp cứ như lính trong hoạ báo ấy! Nhìn Tân, Bốn bỗng thấy cái tuổi bốn mươi hai của mình sao mà già vậy.

- Ừ, bốn mươi hai tuổi đời, mười lăm tuổi quân rồi, chả trách các cậu chiến sĩ nghĩa vụ cứ gọi mình là bố. Lúc đầu Bốn có hơi ngượng thật. Nhưng sau họ gọi mãi hoá quen.

Đứng xem Bốn vá áo, Tân nhận ra chiếc áo lạ, liền hỏi:

- Bố Bốn, bố vá áo cho ai đấy?

Tân vừa nói vừa đưa tay giằng chiếc áo Bốn đang vá, Bốn vội gạt tay Tân ra:

- Áo Bác đấy! Khéo lại rách bây giờ!

Tân rụt vội tay lại, nhìn dán mắt vào chiếc áo:

- Áo Bác à. Đồng chí vá áo cho Bác à?

Rồi Tân cúi xuống để nhìn lại tấm áo cho kỹ và hỏi khẽ Bốn:

- Chiếc áo này cũ lắm rồi nhỉ?

- Ừ, cũ rồi! Từ năm 1949, mình về bảo vệ Bác đã thấy rồi đấy. Chúng mình gọi nó là bộ “kháng chiến”, nhưng bộ này chưa lâu bằng bộ “ka-ki vàng” đâu!

Vừa nói Bốn vừa kéo Tân và bảo:

- Ngồi xuống đây mình kể những chuyện về Bác cho mà nghe để các cậu hiểu Bác và săn sóc Bác chứ.

Tân ngoan ngoãn ngồi bên Bốn, đôi mắt đen láy tròn lại, chờ đợi câu chuyện. Bốn vừa viền lại những chỗ gấu áo sờn vừa thủ thỉ kể cho Tân nghe đầu đuôi tên gọi của từng bộ quần áo của Bác.

Bộ “kháng chiến” này được may từ khi Bác lên Việt Bắc và được Bác mặc suốt cả thời kì kháng chiến cho tới nay, nên chúng mình gọi thế cho dễ nhớ. Còn bộ “ka-ki vàng” là bộ quần áo lịch sử. Bác mặc từ khi đọc Tuyên ngôn độc lập ở vườn hoa Ba Đình đấy!

- Thế Bác chỉ có hai bộ thôi ư?

- Trong kháng chiến thì có hai bộ này là sang nhất. Còn một bộ quân phục màu xanh nữa, và một bộ màu gụ bằng lụa Hà Đông may kiểu thường để Bác mặc khi trời nóng. Bác cũng có áo len và một chiếc áo khoác ngoài để mặc rét. Chiếc áo khoác cũng là chiến lợi phẩm của đơn vị nào đó gửi biếu Bác. Đến chiến dịch Biên Giới, Bác đi thăm thương binh, thấy một đồng chí bị thương mất nhiều máu, Bác liền cởi áo khoác ngoài đắp cho đồng chí ấy.

Tân vẫn lẳng lặng ngồi nghe, mắt đăm đăm nhìn vào tấm áo như tìm kiếm điều gì. Bỗng Tân nhận ra được một miếng mạng gần vai áo Bác, Tân chỉ tay, hỏi Bốn:

- Chỗ này có lẽ rách đã lâu nhỉ! Phải mạng phải không?

Nhìn lại chỗ mạng, Bốn bỗng nhớ lại ngày cùng Bác trèo đèo vượt suối đi chiến dịch Biên Giới.

- Ừ, lâu rồi, mười một năm rồi đấy. Hồi ấy Bác đi chiến dịch Biên Giới. Người cũng thắt bao gạo ngang lưng, lá ngụy trang trên mũ, khăn mặt vắt vai. Nhiều chặng đường, Người cùng hành quân với bộ đội, dân công. Một hôm gặp một cụ dân công, hai cụ nói chuyện với nhau rất vui. Bác thì khen cụ dân công: “Già như thế mà còn hết lòng phục vụ tiền tuyến, làm gương cho con cháu”. Cụ dân công bảo Bác: “Tôi bì sao được với cụ. Cụ tóc đã bạc như vậy mà vẫn tham gia quân đội, thế mới gọi là “chiến sĩ bạch đầu quân”.” Khi qua một đoạn suối, cụ dân công bị sẩy chân, may được Bác đỡ kịp. Ông cụ không ngã nhưng chiếc đinh ở đầu đòn gánh đã làm rách áo Bác ở chỗ mạng này.

- Thế ông cụ dân quân có cảm ơn Bác không? - Tân tò mò hỏi thêm - Cả hai cụ cùng cười. Cụ dân công thích chí khen: “Thật là em ngã, anh nâng”.

- Nếu cụ dân công biết hôm ấy được Bác Hồ đỡ thì cụ sướng biết mấy! - Tân cười, góp thêm ý kiến rồi cậu ta nhích lại gần Bốn hơn nữa, mắt cố tìm những dấu vết đặc biệt trong áo Bác để hỏi.

Một vết sờn nho nhỏ nơi khuỷu tay áo đã lọt vào mắt Tân. Tân reo lên:

- Chỗ này phải mạng rồi, đồng chí ạ!

- Ừ, đấy là vết sờn ở Ngòi Thia đấy! Trước nó nhỏ thôi, bây giờ lâu ngày hoá ra to.

- Ngòi Thia ở đâu nhỉ? - Tân ngơ ngác hỏi.

- Ở gần “mái đình Hồng Thái, cây đa Tân Trào” ấy, các cậu đọc thơ Tố Hữu thì biết chứ!

Tân gật đầu như hiểu ra, Bốn kể tiếp:

- Hôm ấy Bác đi họp Hội đồng Chính phủ, có đồng chí Trường cùng đi. Trường cưỡi ngựa đi trước, Bác đi giữa, mình đi sau. Mỗi ngựa cách nhau chừng năm mươi thước để đề phòng máy bay. Đến một quãng đường vòng có một cây tre tự nhiên đổ ngả xuống chắn ngang đường, ngựa của đồng chí Trường đã qua rồi. Ngựa của Bác vừa phi đến nơi, Bác ghìm không kịp. Con ngựa dừng lại quá mạnh, Bác bị ngã.

- Bác bị ngã à. Bác cũng bị ngã ngựa à? - Tân hỏi cuống lên

- Ừ, Bác ngã!... Từ sau, thoáng thấy Bác ngã, mình hoảng quá, vội nhảy xuống, chạy lại đã thấy Bác gượng đứng dậy. Con ngựa của Bác cũng khôn lắm. Nó dừng lại ngay. Mình thấy nét mặt Bác hơi khác. Mấy giọt mồ hôi lăn tăn trên trán. Mình vừa thương Bác, vừa lo trách nhiệm nên luống cuống chả biết làm gì. Khi cậu Trường quay lại, mình mới định thần hỏi Bác có làm sao không? Mình vừa hỏi vừa nhận thấy ngoài khuỷu tay Bác có vết đất, sỏi, còn có dấu máu thấm ra ống quần. Mình vội kéo lên xem: đầu gối Bác bị mất một lớp da, có chỗ lõm hẳn vào, máu từ chỗ đó đang rỉ ra. Bác nhìn qua rồi gạt đi: “Các chú đừng lo, ta đi thôi".

Rồi Người lên ngựa trước. Tới nơi họp, Người vui vẻ như thường và tham gia hội nghị ngay. Giờ nghỉ, Bác mới chịu để y tá băng vết thương.

- Đồng chí Trường đi trước như vậy là có lỗi! - Tân nhận xét.

- Hôm ấy mình và Trường áy náy quá! Thấy mình có khuyết điểm đã là một nhẽ, nhưng lo cho Bác thì nhiều. Bác già rồi, từ trên mình ngựa ngã xuống thì Tân nghĩ xem...! Khi về, chúng mình tự phê bình, Bác bảo: “Bác cũng có khuyết điểm là giục đồng chí Trường phóng nhanh để kịp giờ .

Tân trút một hơi thở dài như đã bị ứ từ lâu trong lồng ngực, và mãi Tân mới nói, giọng xúc động:

- Bác thật là... thế mà hồi mới được lấy vào đơn vị cảnh vệ tôi vừa mừng lại vừa lo đấy!

- Sao lại lo?

- Gần Bác thì thấy rõ trách nhiệm và vinh dự rồi, nhưng tôi nghĩ nhỡ mình có làm sai cái gì thì...

- Tân ạ! Khi mới được ở gần Bác, chưa hiểu Bác, mình cũng lo như thế, nhưng khi đã sống cạnh Bác rồi thì thấy Bác với chúng mình gắn bó lắm! Tình thầy trò, cha con, đồng chí... chả dùng chữ nào để diễn đạt được đâu! Bác rất hiểu và thương chúng mình, Người rất rộng lượng trước những sai lầm, khuyết điểm về sinh hoạt của anh em.

Giữa năm 1963, có một số anh em mới được bổ sung đến đơn vị này. Anh em có nhiều kinh nghiệm chiến đấu, nhưng chưa am hiểu công tác cảnh vệ. Các cậu thấy Bác có đôi đũa đẹp, đã đem giấu ngay đi rồi cắt ra từng khúc chia nhau để có chút kỉ niệm về Bác.

Tân trợn mắt, phát vào đùi một cái:

- Bậy đến thế là cùng, thế Bác có biết không?

Tất nhiên đồng chí đội trưởng phải báo cáo với Bác. Bác nghe xong, Người cười và lấy cho mỗi cậu một quyển sổ, trong đó có chữ kí của Người, để các cậu ấy làm kỷ niệm và dặn đồng chí đội trưởng nên hiểu tâm lý anh em. Đấy là về sinh hoạt. Còn những điều về chính sách thì Bác rất nghiêm. Hồi kháng chiến, có lần chúng mình đi kiếm măng, thấy một khóm măng mai, ai nấy hò nhau chặt mang về. Bác biết và nói ngay: “Mai trong rừng đều được nhân dân trồng hoặc đã có sự phân chia rồi đấy, các chú phải vào bản hỏi xem của nhà ai thì đền cho vừa lòng dân”. Đúng như vậy! Bọn chúng mình đã đền rồi. Bác còn bảo phải đến báo cáo với chi bộ xã, chính quyền xã và xin lỗi đấy! Gần Bác, trước hết là phải học và chấp hành chính sách cho thật nghiêm.

Vui chuyện, Bốn đã mạng, vá lại những chỗ Bác dặn, chỉ còn đính lại chiếc cúc là xong. Bốn trải chiếc áo ra đặt chiếc cúc lên trên. Một vết mờ mờ gần gấu áo nhắc Bốn một câu chuyện vui, Bốn chỉ cho Tân xem và bảo:

- Cậu nhìn xem chỗ này có dấu vết gì không?

Tân nghiêng ngó rồi gật gù:

- Đúng, vải bạc màu hơn, có lẽ bị cọ xát nhiều, nhưng vẫn còn vết thâm mờ mờ.

Bốn kể Tân nghe:

- Đây là dấu vết khi Bác đi chống hạn đấy! Cùng đi hôm ấy với Bác có đồng chí đại diện Tỉnh uỷ. Gặp chỗ nhân dân đang tát nước bằng gầu giai, Bác liền bảo đồng chí ấy cùng tát nước với Bác. Ra đồng chí ta không quen việc nhà nông! Chiếc gầu cứ lằng nhà lằng nhằng, miệng gầu cứ bổ vào máng nước bình bịch, mồ hôi mồ kê tháo ra như tắm. Mình sợ Bác mệt nên đến xin phép Bác tát thay cho đồng chí ấy. Bác trả lời rất nhẹ nhàng:

- Không được! Để chú ấy tập làm ăn với Bác. Muốn lãnh đạo nông nghiệp, thì phải biết cách làm ăn của nông dân chứ!

Thế là Bác đã giúp cho đồng chí ấy tập tát nước bằng được đấy! Chỗ bùn ở dây gầu bám vào áo đã khô đi, về chúng mình vò xà phòng mãi không sạch.

Tân và Bốn cùng cười, cái cười sung sướng của những chiến sĩ cảnh vệ mỗi khi ôn lại chuyện Bác.

Tân bảo Bốn:

- Hôm nào đồng chí giặt bộ “ka-ki vàng”. Đồng chí lại kể cho tôi nghe chuyện về bộ quần áo ấy nhé.

Hồi còi thay gác của đội trưởng vang lên. Tân xách súng vội chạy ra vị trí, để đồng chí đốc gác kiểm tra và Tân đi làm nhiệm vụ.

Gian nhà còn lại mình Bốn. Ngoài trời trăng đã đứng. Bốn thận trọng xem lại từng đoạn đường kim mũi chỉ. Mỗi vết sờn, mỗi miếng vải bạc màu nổi lên trước mặt Bốn khiến Bốn băn khoăn: sao mình chẳng có bàn tay thật khéo để mạng, vá áo Bác.

15

Ngọc Châu

(Công an nhân dân vũ trang)

CÙNG BÁC QUA SUỐI

Một lần đi công tác cùng Bác qua suối, hai chiến sĩ cảnh vệ vội lại gần toan đỡ Bác, Bác bảo:

- Bác đi được, các chú cứ đi đi.

Nói rồi, tay chống gậy, tay xắn quần, Bác bước xuống suối. Hai chiến sĩ cảnh vệ đi hai bên, phòng giúp Bác khi gặp khó khăn. Bác vừa cẩn thận đi từng bước vừa lấy gậy dò mực nước. Thỉnh thoảng Bác nhắc các đồng chí đi sau: “Chỗ này sâu, khéo ướt quần!”, “chỗ này rêu trơn, đi cẩn thận”...

Gần qua hết suối, chợt Bác trượt chân suýt ngã. Hoảng quá, các chiến sĩ vội đến đỡ Bác. Thấy Bác đã đứng vững, anh em mới yên tâm. Bác vẫn chưa đi, Người cúi xuống xem lại chỗ vừa bị trượt chân và nói:

- Hòn đá đã tròn lại có nhiều rêu trơn, hơn nữa chỗ này sắp đến bờ, thường dễ sinh ra chủ quan, nên rất có thể bị ngã.

Nói xong, Bác cúi xuống vứt hòn đá ấy đi nơi khác và bảo:

- Phải tránh cho người đi sau khỏi ngã.

Một lần khác, Bác cháu lại lội qua suối. Ở đây có những hòn đá to nổi lên trên mặt nước, chỉ việc bước từ hòn đá này sang hòn đá kia mà đi một cách dế dàng.

Khi Bác đã qua hết suối, một chiến sĩ đi sau chợt sẩy chân bị ngã. Thấy vậy, Bác dừng lại bên bờ đợi, đồng chí chiến sĩ đi tới, Bác hỏi:

- Chú ngã có đau không?

- Dạ không sao ạ!

- Thế chú có biết tại sao bị ngã không?

- Tại hòn đá bị kênh ạ

- Cần phải kê lại để người khác qua suối không còn bị ngã nữa.

Vâng lời Bác, đồng chí chiến sĩ vội quay lui kê lại hòn đá. Vừa đi Bác vừa dặn:

- Khi ngã cần phải xem tại sao mình bị ngã, để lần sau mà tránh. Cái gì đã làm cho mình ngã thì phải vứt bỏ nó đi để tránh cho người sau.

16

(Trích "Theo con đường của Bác")

(Công an Nhân dân xuất bản -1961)

NẮM XÔI CỦA BÁC

Vào khoảng cuối tháng 4 đầu tháng 5, năm 1948, tôi có dịp được đi công tác lên Nha Công an. Vừa mới chạy Tây càn thoát chết mấy lần, tôi lại phải vượt qua con đường số 6 đầy nguy hiểm. Nhưng nói đến "đi lên Việt Bắc", sao tôi thấy phấn khởi thế. Tôi sẽ được đặt chân qua nhiều nơi và mỗi bước chân đi, cảnh đẹp của đất nước càng làm cho tôi thấy tha thiết yêu quý mảnh đất của Tổ Quốc mình. Nhưng điều khác làm cho tôi phấn khởi hơn cả là: hy vọng lên Nha Công an sẽ được gần thêm Bác và biết đâu chẳng có dịp may mắn được gặp Người.

Sau gần nửa tháng hăm hở lội suối trèo non, có lúc ngập mình trong cỏ lau sắc hoặc len lỏi giữa cái tịch mịch của rừng già, tôi đã đến Nha Công an.

Dòng suối Lê trong vắt đã rửa sạch hết bụi đường vất vả, tôi đã sống trong khu vực các cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến.

Thời gian công tác ở Nha ngắn ngủi nên cũng không có chuyện gì phải kể, nhưng ước mong của tôi từ khi rời địa bàn Hà Nội đã được như ý nguyện.

- Cậu được gặp Bác ngay à?

- Không được gặp Bác ngay, nhưng cũng được gặp Bác trước khi tôi sắp trở về Hà Nội và cũng giữa lúc tôi tưởng rằng ước mong của mình không thực hiện được.

... Nguyên tôi có người anh công tác ở nơi Bác làm việc. Trước khi về Hà Nội tôi sang thăm anh tôi.

Gần ba mươi cây số đường rừng, với tuổi thanh niên tôi chẳng coi là gì. Sang đến nơi anh tôi làm việc thì trời đã gần chiều. Sau những câu chuyện hàn huyên, anh tôi định đưa tôi sang chào Bác thì cũng vừa lúc Bác thấy anh tôi có em lên chơi nên cho một đồng, chí gọi tôi lên để gặp Người.

Tôi mừng quá, đi theo đồng chí cảnh vệ lên gặp Bác. Vừa đến cửa nhìn thấy Bác tôi đã chào rất to, "Thưa Bác ạ". Vì tôi lo mình cảm động, lại cứ nói nhi nhí trong miệng nên chào to như vậy. Bác chỉ cho tôi ngồi ghế, ôn tồn hỏi thăm sức khỏe và công tác của tôi. Thái độ cởi mở rộng rãi của Bác làm tôi hết lúng túng và như thấy mình đang được nói chuyện với bậc cha, chú trong nhà.

Khi được biết tôi công tác ở Công an Hà Nội, Bác hỏi lại:

- Chú là Công an ở Hà Nội mới lên đây công tác à?

- Thưa Bác vâng ạ! Cháu lên Nha Công an công tác và ngày mai cháu lại trở về Hà Nội.

Bác hỏi rất nhiều chuyện, từ chuyện vượt qua đường số 6 nguy hiểm ra sao? Chuyện nhân dân tăng gia kháng chiến đến chuyện nhân dân trong lòng Hà Nội. Tỏi trả lời liên miên, nói hết những điều mình tai nghe mắt thấy từ mặt trận Hà Nội theo dọc đường lên Việt Bắc. Lúc tôi kể đến chuyện Tây tấn công ra vùng ngoại thành, thường cho cả trẻ con Tây cầm súng đi trước.

Bác đang chăm chú nghe, bỗng Bác ngắt lời tôi lại:

- Chú nói là giặc Pháp cho cả trẻ con Pháp đi đánh nhau à?

Tôi trả lời gọn lỏn: "Thưa Bác vâng ạ" và cho rằng câu chuyện ấy cũng như mọi chuyện khác thôi. Bác lại hỏi lại

- Chú thấy trẻ con Pháp đi đánh nhau thật à?

Tôi hơi ngạc nhiên vì thấy Bác chú ý đến điều đó. Ở mặt trận Hà Nội chúng tôi, cứ mỗi lần Tây hành quân càn quét các vùng lân cận thì ai mà không thấy mấy chú Tây con cũng khoác tiểu liên, hùng hổ đi đầu, vừa bắn vung mạng, vừa chửi "Méc-lơ-sa-lô! A-lát-sô".

- Chú nói kỹ lại chuyện này xem nào và phải làm báo cáo đầy đủ cụ thể về việc đó nhé.

Chết! Tôi có chuẩn bị báo cáo về công tác này đâu, nên chỉ đành kể lại những sự việc mình đã rõ trong mấy trận giặc tấn công vào Cự Đà - Khúc Thủy thuộc huyện Thanh Oai, Hà Đông.

- Những trẻ con Pháp là thế nào?

- Thưa Bác, chắc là con cái của những tên Pháp ở Hà Nội trong những ngày đầu tác chiến.

- Đấy chú xem, Đế quốc đã đào tạo những trẻ em vô tội ấy trở thành những tên giết người hung hãn từ thuở nhỏ...

Tôi lặng người vì xúc động khi nghĩ đến lòng Bác cao cả xót thương cho cả những đứa con vô tội của kẻ thù. Bác trầm ngâm một lúc, ánh mắt đượm buồn nhìn ra ngoài khu rừng đã nhạt nắng chiều. Hai Bác cháu cùng im lặng. Tôi nghe rõ tiếng tim mình đập mạnh. Ngoài nhà, tiếng reo của thác nước đang ào ạt như trầm hẳn xuống, chim rừng khẽ rúc rích đầu nhà như cũng kính trọng lòng nhân đạo không bờ bến của lãnh tụ...

Cuối cùng tôi xin phép Bác ngày mai trở về Hà Nội.

- Chú về cố gắng công tác nhé. Đi đường phải giữ gìn sức khỏe đấy!

Đêm ấy tôi thao thức mãi không ngủ vì ngày mai đã phải xa Bác, xa núi rừng Việt Bắc đầy cảnh đẹp hùng vĩ và xa anh tôi.

Chim từ quy vừa dứt tiếng kêu, tôi đã vùng trở dậy, chuẩn bị lên đường. Rừng Việt Bắc còn chìm lặng trong sương. Tôi định lên chào Bác lần nữa, nhưng anh tôi ngăn lại bảo để Bác ngủ vì đêm qua Bác làm việc khuya.

Vừa đeo ba lô lên vai, tôi đã thấy đồng chí cảnh vệ của Bác đến đưa cho tôi gói xôi và chỉ cho tôi con ngựa đã thắng yên cương sẵn. Đồng chí ấy nói: "Bác bảo nắm xôi cho đồng chí ăn đường khỏi đói. Còn ngựa thì cứ để lại bên Nha Công an, sẽ có người đến lấy". Tôi hết sức kinh ngạc... rồi lo lắng. Có lẽ đêm qua tôi nói mê nên Bác nắm được thắc mắc của tôi chăng? Tôi hỏi lại anh tôi. Không, đêm qua Bác làm việc suốt đêm và không hề xuống chỗ tôi ngủ.

Cầm lấy gói xôi, tôi vô cùng cảm động, nhìn về phía căn nhà lá nhỏ bé đơn sơ, nơi làm việc của Bác, thầm nghĩ: "Thưa Bác! Cháu sẽ suốt đời nhớ mãi lòng thương của Bác đối với chúng cháu, đối với nhân dân và toàn thể nhân loại.

(Trích "Theo con đường của Bác" - Công an Nhân dân xuất bản -1961)

17

(Trích "Rèn luyện Nam Bộ" ngày 19-5-1952)

CHÚNG TÔI ĐƯỢC GẶP BÁC

Chúng tôi may mắn được Sở cho về Nha học tập. Chưa vội nghĩ đến việc học tập, chúng tôi lại nuôi ngay ước vọng sẽ được gặp Bác. Trước khi lên đường đi Việt Bắc cũng như trên đường đi, chúng tôi luôn luôn tưởng tượng đến giờ phút được trông thấy Bác, đến những lời thăm hỏi của Bác về Nam Bộ, về Công an Nam Bộ, đến những lời dạy dỗ quý báu của Bác. Trong đầu óc chúng tôi luôn luôn nhảy múa những mẩu chuyện về Bác mà các đồng chí khác đã kể cho nghe.

Tư tưởng triền miên hướng về Bác đã tăng nghị lực cho chúng tôi trong những đoạn đường cực nhọc cũng như nguy hiểm sau này. Đến chân một dốc cao vút trời mà chúng tôi phải bò qua, trước khi vượt một đoạn bể hay một khúc lộ gay go, chúng tôi lẩm bẩm: "Hồ Chí Minh muôn năm!" để xem thường trở ngại. Cái ba-lô nặng trĩu trên lưng, hai cái ruột tượng đầy gạo nứt kẽ trên vai, những đồ dùng lặt vặt đeo hai bên hông không thấm vào đâu khi chúng tôi vừa đi vừa hát bài "Đuốc gươm thiêng".

Núi rừng, bể sông, xe lửa, đường mía, thanh trà của Trung Bộ đã qua.

Đây Bắc Bộ. Chúng tôi quên tất cả mệt nhọc, chúng tôi đi bất chấp cả ngày đêm để mau về tới Nha, chúng tôi muốn thâu ngắn đường để mau về thấy được Bác.

Chúng tôi đã đến Nha.

Chúng tôi được gặp đồng chí Lê, Tổng giám đốc.

San bản báo cáo công việc, đề nghị trước tiên được chúng tôi trình bày với tất cả lòng chân thành và tha thiết là yêu cầu được gặp Bác.

Đồng chí Lê cười, cái cười niềm nở của người anh cả luôn luôn lo nghĩ đến đời sống tinh thần và vật chất của các em, đồng chí đáp:

- Tôi sẽ cố gắng làm vui lòng các đồng chí vì các đồng chí đã vượt bao nhiêu núi rừng để về đây. Hàng ngày Bác vẫn lo nghĩ đến đồng bào Nam Bộ. Nhưng có một điều tôi muốn nói với các đồng chí: cách gặp được Hồ Chủ tịch nhanh chóng hơn hết là các đồng chí phải giữ tròn bốn chữ: cần, kiệm, liêm, chính.

Chúng tôi tự nguyện tăng cường tu dưỡng, tích cực học tập để thực hiện lời chỉ bảo của đồng chí Lê.

Chúng tôi lật tất cả các tập ảnh ở Nha và hỏi thăm tất cả anh em ngoài ấy để biết về Bác, về sức khỏe của Bác, biết những mẩu chuyện có nói ít nhiều đến Bác, và nhất là để so sánh những tấm ảnh của Bác chụp ở Việt Bắc có giống những tấm ảnh mà chúng tôi đã từng thấy ở Nam Bộ không.

Một chiều, đồng chí T., cán bộ trong Vụ chính trị bảo vệ, cho chúng tôi hay:

- Các cậu ơi! Khóa "Tổng phản công" vừa rồi, Bác có đến thăm lớp học của chúng tớ. Vui nhất đời của tớ là được gặp Bác, thấy Bác tường tận và được Bác dạy dỗ rất nhiều. Bác đã cho phép chúng tớ cùng Bác chụp chung một tấm hình. Đẹp lắm!

Vừa nói, đồng chí T. vừa lấy trong túi da nhỏ ra một tập ảnh con, lật ngay trang có chiếc ảnh nói trên và trao cho chúng tôi xem.

Chúng tôi vồ lấy tập ảnh và say sưa ngắm bức ảnh. Một ý nghĩ hiện ra: "Chắc chúng mình cũng sẽ được một tấm ảnh như thế. Về Nam Bộ, mặc sức cho anh em đồng sự mình xem".

*

Ba tháng sau, khóa học mở. Chúng tôi vào trường. Khóa học chưa khai mạc. Tuần đầu là thời kỳ khai thông tư tưởng cho học viên. Đồng chí Lê và đồng chí Ngọc đến làm nhiệm vụ này.

Bắc, Trung cũng như Nam, miền xuôi cũng như miền ngược, nam cũng như nữ, tất cả anh chị em học viên đều đề nghị được gặp Bác trong thời gian học tập.

Hai người anh của ngành chúng ta đáp:

"Việc các đồng chí đề nghị sẽ xét lại vì lúc này Bác bận nhiều việc về đoàn thể, về chính quyền và nhất là về chiến dịch".

Tất cả anh chị em học viên, trước câu trả lời ấy, đều đinh ninh rằng sẽ không thể nào gặp được Bác.

Thì bỗng một chiều, đúng mười tám giờ, một tin của giám đốc nhà trường cho anh em học viên biết tối nay có đại diện Hội đồng Chính phủ đến trường nói chuyện với học viên, mời tất cả lên hội trường gấp.

Tức thì tất cả anh chị em học viên, mỗi người hai cây nứa khô, "nhằm hội trường thẳng tiến" vì trăm người như một, đều đoán được vị đại diện Hội đồng Chính phủ là ai rồi!

Ước đoán của học viên không sai. Đến hội trường, và sau khi cho nhen cháy hai đống lửa, đồng chí Giám đốc nhà trường, căn dặn:

"Bác sẽ đến thăm các đồng chí. Phải giữ bí mật, đừng hô la gì khi Bác đến".

Vừa nghe được tiếng "Bác" tất cả reo lên. Tim tôi đập mạnh, người tôi run run vì sung sướng. Tôi sẽ được trông thấy Bác và sẽ đạt được ước vọng to lớn như từ khi về Nha học tập.

Các đồng chí phụ trách câu lạc bộ nhà trường vội vã sửa lại các khẩu hiệu trên tường nhất là khẩu hiệu: "Hồ Chủ tịch muôn năm".

Các đồng chí trực nhật viên nhảy vọt lên diễn đàn quét dọn bàn ghế, chạy xuống bếp nấu nước và lấy bình chén.

Lửa được cháy cao và sáng thêm. Ngoài trời, gió thổi nhẹ hơn. Chúng tôi không ai nói gì. Một sự im lặng kính cẩn trang nghiêm.

Một phút qua, hai phút qua. Chúng tôi chờ.

Mười phút qua. Chúng tôi mong.

Sao mà lâu thế? Thời gian ngừng bước chăng?

Chúng tôi mong, chúng tôi chờ. Tất cả đều ngóng từ con đường dốc từ dưới suối lên hội trường. Bác sẽ lên ngả ấy. Bác đi bộ hay đi ngựa cũng lên ngả ấy.

Nhưng chúng tôi lầm. Bác không lên ngả dốc. Đúng mười chín giờ, từ một phía bên cửa lớp học ba con ngựa xuất hiện, và từ lưng con ngựa đi giữa, bước xuống một cụ già gầy gầy, cao cao trong chiếc áo ấm bằng ka-ki cũ mềm: Bác đến.

Toàn lớp đứng dậy! Tất cả trông về Bác, tất cả tập trung sức mạnh của mắt, của tai, của trí, của tim... vào Bác, vào từng cử chỉ, hành động, bước đi, lối đứng... của Bác trong bầu không khí im lặng phăng phắc nhưng đầy kính phục mến yêu.

Vừa bước lên bục, Bác đã đưa tay ra hiệu bảo chúng tôi ngồi xuống sau khi nhìn đàn con với đôi mắt đầy trìu mến, chăm sóc, lo lắng của một người cha phúc hậu.

Chúng tôi nhìn Bác rất kỹ.

Đêm ấy là một trong những đêm rét nhất của Việt Bắc. Bác vừa đi trong mưa phùn và gió lạnh nhưng Bác không hề có vẻ cóng róng như tất cả anh chị em chúng tôi trước khi đến lớp.

Bác rất khỏe. Bác đi khoan thai, đôi mắt vẫn nhìn vào đàn con. Bác mặc một bộ áo quần vải ta nhuộm nâu đã phai màu, tay cầm chiếc nón lá của nông dân, chân Bác mang đôi dép cao su trắng, gót đã mòn đến mức cùng của nó. Một chiếc khăn bông nhỏ xíu vắt trên vai như thói quen của bà con lao động.

Đến trước bàn, Bác cởi áo ngoài vắt lên thành ghế. Rồi Bác chậm rãi nói chuyện với chúng tôi, rõ ràng thân mật như người cha trong gia đình vắng nhà mấy hôm, nay trở về hỏi thăm đàn con cháu:

- Các chú các cô có đủ ăn không?

- Có thi đua không?

- Có khỏe không?

- Có tăng gia sản xuất không? Có những thứ rau gì nào? Cải, diếp có không? Có trồng sắn không? Có ớt không? Sinh tố ở đấy!

Đàn con lần lượt trả lời những câu hỏi của Bác, và khi nghe Bác duyên dáng "sinh tố ở đấy" thì tất cả phá lên cười. Bác cũng cười, cái cười hiền hậu, hấp dẫn, mến thương.

Quay sang đồng chí Giám đốc nhà trường đứng bên cạnh Bác hỏi:

- Mái nhà có hở không? Có dột không?

Bất giác chúng tôi thấy nao nao trong lòng. Bác lo cho chúng tôi no, mạnh để thi đua, cải thiện sinh hoạt, học tập, tu dưỡng. Bác lại lo nhà trường dột làm ướt chúng tôi. Câu hỏi "mái nhà có hở không" làm chúng tôi cảm động quá.

Tất cả lớp đều muốn nhìn Bác cho thật kỹ, nhìn cho thật rõ từng hành động, từng cử chỉ của Bác để học tập. Vì thế hai đống lửa được các đồng chí phụ trách ánh sáng cho cháy nhiều hơn, sáng và cao hơn. Ngọn lửa lên quá cao, muốn liếm mái nhà, Bác ân cần dặn:

- Khéo cháy nhà đấy.

Lửa cháy cao và tỏ. Chúng tôi nghĩ đến tấm ảnh của đồng chí T. ở Vụ bảo vệ chính trị. Nhưng ban đêm thì làm thế nào? Trường không có chất hóa học đốt sáng ban đêm để chúng tôi đề nghị cùng Bác chụp một tấm hình. Tiếc quá! Uổng quá!

Tôi đương suy nghĩ thì Bác hỏi:

- Nam Bộ đâu? Có mấy người?

Chúng tôi, sáu anh em, đứng dậy và trả lời Bác. Bác đã hỏi đến Nam Bộ. Nam Bộ anh dũng. Nam Bộ "thành đồng Tổ Quốc", Nam Bộ chiến đấu gian khổ, đã làm cho Bác khóc mấy lần mỗi khi thấy những đứa con của Nam Bộ. Bác đã hỏi đến anh em chúng tôi. Bác đã thấy chúng tôi, chúng tôi đã nhìn và nhớ Bác thật kỹ.

Vui mừng quá, Bác Hồ ơi!

Chúng tôi "mãn nguyện" rồi, cái nguyện vọng to lớn được gặp Bác!

Bác biết khóa này có anh em Nam Bộ học! Bác còn biết khóa này có các chị ở Công an đặc khu Hà Nội học nữa:

- Phụ nữ đâu? Có mấy người?

Hai chị nhanh nhẹn đứng dậy, vẻ mặt hân hoan. Suốt đời chúng tôi, không bao giờ chúng tôi có thể quên được đêm ấy trên núi rừng Việt Bắc. Ngoài sân, trời tối như mực. Chúng tôi đoán chắc có gió to vì thỉnh thoảng cánh cửa sổ bằng liếp lại bật tung lên rồi sập xuống. Có lẽ gió rét một cách ghê gớm nữa vì thỉnh thoảng ba con ngựa lại rít lên một cách thiểu não! Nhưng chúng tôi có biết gì đến gió, đến rét? Quây quần chung quanh đống lửa hừng hực, chúng tôi đang uống từng lời nói của Bác, đang say sưa ngắm mãi cái hình ảnh cao cả, tuyệt vời của dân tộc đang ngồi sát cạnh chúng tôi. Trong lòng chúng tôi không còn một tý cảm giác gì phân biệt Trung - Nam - Bắc nữa, mà tất cả những tấm lòng đang cùng chung một dòng máu, đập chung một nhịp điệu mà người cầm nhịp tài tình ấy là Bác.

Bác nói với chúng tôi rất nhiều. Bác khen ngợi thành tích của Công an Nam Bộ - Sài Gòn Chợ Lớn, Hà Nội, Huế mà không quên vạch rõ những chỗ ấu trĩ của chúng tôi trong công tác. Bác nói đến tính chất và nhiệm vụ của công tác Công an trong chế độ ta, căn dặn chúng tôi từ những điều to đến những điều chi tiết trong cách đối xử với bạn, với thù...

Bỗng Bác hỏi:

- Công an được bao nhiêu người, các cô các chú có biết không?

Không ai trả lời được câu hỏi này của Bác. May thay, một cán bộ ở Nha đáp:

- Thưa Bác độ bốn năm vạn ạ!

- Sao lại lơ tơ mơ thế? Bốn là bốn, năm là năm. Bây giờ hãy lấy thí dụ - thí dụ thôi đấy nhé: dù có năm vạn công an viên thì so với số dân vẫn còn ít lắm! Như thế chỉ có năm vạn đôi bàn tay, năm vạn cặp mắt, năm vạn đôi tai. Chưa đủ. Phải làm thế nào cho có hai chục triệu đôi bàn tay, hai chục triệu cặp mắt, hai chục triệu đôi tai mới đủ. Các chú, các cô có hiểu không? Bởi vì Công an phải dựa vào nhân dân, không được xa rời nhân dân. Không thế thì sẽ thất bại. Vì vậy mà Công an phải biết dân vận nữa. Nhân dân giúp đỡ nhiều thì thành công nhiều, giúp đỡ ít thì thành công ít, giúp đỡ hoàn toàn thì thành công hoàn toàn. Dân ta rất tốt. Dù có nguy hiểm, nếu mình khéo, khéo nghĩa là trung thành, tôn kính thương yêu dân chớ không phải là nói cho khéo, thì dân giúp ngay.

Nghỉ một phút và uống cốc nước, Bác lại tiếp:

- Bác tin cho các chú, các cô biết: Đảng Lao động Việt Nam ra công khai.

Từ khi Bác đến, vì được đồng chí Giám đốc nhà trường dặn trước, tất cả anh chị em học viên đều phải nén lòng không dám hô mừng Bác. Nhưng đến đây, khi nghe Bác nói "Đảng Lao động Việt Nam ra công khai", tất cả lớp kiềm không xuể nỗi vui mừng, đều vùng đứng dậy hô to những khẩu hiệu mừng Đảng Lao động Việt Nam, mừng Bác và liên hồi vỗ tay gào la xé tan sự im lặng của lớp học và của cả cụm rừng nơi đây.

Đảng Lao động Việt Nam muôn năm!

Hồ Chủ tịch muôn năm!

Bác Hồ muôn năm!.

Anh chị em học viên vừa say sưa hò reo, vừa ngây ngất vỗ tay, trong hơn mười phút.

Bác cũng hô khẩu hiệu, Bác hô nho nhỏ.

Bác cũng vỗ tay, hai tay Bác đập nhẹ vào nhau. Bỗng Bác đưa tay ra hiệu bảo chúng tôi im lặng. Im lặng lại ngay. Bác khuyên:

- Thôi cố gắng làm đủ những điều Bác dặn cũng là tốt rồi. Nói nhiều quá, làm không hết.

Bác đứng dậy ra trước bàn và hỏi:

- Các cô các chú còn muốn hỏi gì nữa không?

Không hỏi thì Bác sẽ về! Không hỏi thì anh em chúng tôi sẽ không còn được gần Bác nữa.

Lần lượt các câu hỏi của chúng tôi ở dưới lớp đưa lên. Bác cứ theo thứ tự giải thích hết một cách rất rõ ràng và kỹ lưỡng. Bác nói rất đại chúng. Không một danh từ nào khó hiểu.

Đến đây đã hơn chín giờ đêm. Trời càng lạnh.

- Thôi, cố mà làm những điều Bác đã dặn! Chào các chú, các cô!

Vừa nói, Bác vừa mặc áo ngoài vào, đội nón lên và ra khỏi bàn. Bác bước ra sân giữa tiếng hò reo vang dậy của đàn con.

Ba con ngựa từ từ đi xuống dốc.

Đàn con ngóng theo bóng Cha mặc dầu không thấy được gì. Đàn con đã im không hò la hoan hô rầm rĩ nữa để có thể lắng nghe được tiếng vó ngựa mà đoán xem Bác đến đâu rồi.

Bác còn trên đường dốc.

Bác đã đến suối...

Ngựa của Bác đang lội qua suối!

Tiếng vó ngựa đã im từ lâu. Bác đi đã xa.

Bây giờ chúng tôi mới sực nhớ mình đang đứng giữa sương lạnh. Sáu anh em Nam Bộ chúng tôi ôm ghì lấy nhau, và không ai bảo ai, tự nhiên chúng tôi cùng hô to khẩu hiệu: Hồ Chủ tịch muôn năm!

(Trích "Rèn luyện Nam Bộ" ngày 19-5-1952)

18

Trích “Theo con đường của Bác”

(Công an nhân dân xuất bản -1961)

BÁC ĐẾN THĂM TRƯỜNG CÔNG AN

Dạo ấy Nha Công an Trung ương còn đóng trên một ngọn đồi bên cạnh con suối Lê, giữa rừng Việt Bắc.

Cuộc kháng chiến của nhân dân ta đã chuyển qua giai đoạn cầm cự. Để phục vụ kịp thời yêu cầu của tình hình, trong điều kiện rất gian khổ của cuộc sống trên rừng, năm 1949 lần đầu tiên ngành Công an xây dựng nhà trường. Khóa học đầu tiên có đủ mặt cán bộ ở toàn quốc gửi về, khai mạc giữa năm 1950.

Một dãy nhà lá mọc lên núp dưới bóng rừng già, hội trường rộng thênh thang nhìn xuống con suối rộng. Những lối đi do bàn tay lao động của học viên mở ra khắp nẻo rừng xanh.

Lớp học đầu tiên trong lịch sử của ngành có nhiều chuyện đáng ghi nhớ nhưng đặc biệt có một chuyện mà bất kỳ học viên nào đã được dự lóp ấy không sao quên được. Đó là chuyện Bác đến thăm trường.

Buổi sáng hôm ấy theo như thường lệ, anh em đang chuẩn bị giấy bút để lên hội trường nghe giảng, thì đồng chí phụ trách nhà trường triệu tập các tổ trưởng lên phổ biến một công tác mới: buổi sáng nay hoãn lên lớp để các tổ làm vệ sinh trong, ngoài nhà cho sạch sẽ.

Tin đưa tới các tổ, anh em phân công nhau quét dọn, nhưng ở một vài chỗ đã có tiếng xì xào: "Sao hôm nay công tác đột xuất thế này nhỉ?". "Nhà cửa mới tổng vệ sinh hôm chủ nhật sao hôm nay lại làm nữa?".

Một lát sau đồng chí nhiếp ảnh của Nha, bên sườn đeo lủng lẳng hai chiếc máy, vừa đi vừa cười tủm tỉm một mình. Rồi đến đồng chí Ngọc đến trường, trên khuôn mặt khắc khổ ánh lên nét tươi vui phấn khởi.

Tất cả những hiện tượng ấy làm anh em đã đoán ra được. Một tiếng reo lên sung sướng: "Bác đến! Nhất định Bác đến! Các cậu ơi!".

Mọi người đang mải làm vệ sinh nghe thoáng hai tiếng "Bác đến" vội ngừng tay chổi nhìn hết về phía cửa trường, nơi đồng chí Tổng giám đốc Nha Công an cũng vừa tới.

Nghe anh em bàn tán, đồng chí Tổng giám đốc cười không cải chính và chỉ nói: "Các đồng chí làm vệ sinh cho chu đáo, chú ý nơi bếp núc và nơi nhà ngủ nhé!".

Chỉ một câu nói đó, chỉ một nét cười cởi mở đó, anh em đã khẳng định được ước đoán của mình.

Nhiều người vui quá tung chổi lên trời, nhảy lên reo cười thỏa thích; có đồng chí say sưa ôm chầm lấy bạn nhấc bổng lên quay đi mấy vòng: "Mi ơi! Tau mừng quá!"; có đồng chí chạy vội tới các gốc cây giựt đứt những dây rừng phơi buộc ngang dọc; có đồng chí từ những phương xa, từ những vùng du kích về học, trầm ngâm kín đáo đưa nhanh tay chổi mà trống ngực đập liên hồi, tay cứ muốn run run, đôi hàng mi nong nóng, cổ họng nghẹn ngào.

Các đồng chí lãnh đạo ở Nha và ở nhà trường hết ra lại vào hỏi thăm anh em mà trên môi không lúc nào tắt nụ cười. Vệ sinh đã làm xong. Không ai bảo ai mà người nào thấy cũng đã mặc những bộ quần áo tươm tất nhất của mình cất tận đáy ba-lô. Từng toán đông tụ tập dưới các gốc cây bàn tán về những mẩu chuyện mà mình biết về Bác, nói những lời mong ước tâm sự của mình và những lời nhắc gửi của anh em ở nhà khi tiễn chân đưa mình lên đường ra Việt Bắc.

Thời gian sao trôi chậm quá, lồng ngực không nén nổi con tim đang đập mạnh nữa rồi. Ai cũng hướng mắt đổ về phía cửa trường chờ đợi.

Có những đồng chí hoạt động trong lòng địch không hề mất bình tĩnh lúc gặp nguy hiểm khó khăn, nhưng sao bây giờ thấy lúng túng hồi hộp đến thế.

Ai cũng muốn nói một câu chuyện gì về Bác trong lúc thời gian đi chậm thế này.

Bỗng một tiếng reo lên: “Bác đến rồi!”. Mọi người đổ xô ra cửa trường nhưng rồi lại nháo nhác chạy quanh trở lại. Tuy chưa trông thấy Người nhưng ai cũng reo lên: “A! Bác đến rồi! Bác đến rồi!” làm như chính mắt mình đã thấy rõ.

Từ cửa rừng đằng sau vườn tăng gia, Bác hiện ra đột ngột, Người mặc bộ quần áo nâu, dáng người thanh, ngồi trên mình một con la đen nhỏ.

Bác nhẹ nhàng xuống dắt la đi để cho khỏi giẫm vào rau. Nhiều bàn tay giơ ra muốn đỡ lấy dây cương ở bàn tay của Bác. Một đồng chí đã nhanh nhẹn cầm lấy được trước. Những bàn tay không may mắn bằng cũng nắm theo lấy đoạn dây cương cùng dắt. Mọi người vây quanh Bác chào tíu tít và chỉ còn biết chạy theo Bác mà cười, reo.

“Các chú là Công an phải biết trật tự chứ! Khéo không lại giẫm nát hết rau”.

Bác cười sung sướng như người cha thấy đàn con ngoan, mạnh khoẻ xúm quanh mình. Bác đi ngay xuống bếp, xem xét từng cái xanh, cái chảo, từng chỗ đựng nước ăn, rồi lên nhà ngủ, ra vườn tăng gia. Bác chú ý đến nơi ăn chốn ở của anh em, hỏi han các cán bộ lãnh đạo, cán bộ phụ trách nhà trường về việc phục vụ anh em và hỏi trực tiếp anh em về mức ăn có đủ chất tươi hay không? Bác căn dặn mọi người cố gắng chịu đựng gian khổ trong lúc nước nhà đang thiếu thốn, căn dặn mọi người phải cố tăng gia tự cải thiện lấy sinh hoạt và giữ gìn sức khoẻ. Mỗi lời nói của Bác đều chan chứa tình thương yêu chân thành như của người cha chăm lo cho đàn con yêu đang sống trong thiếu thốn.

Mọi người theo lệnh các đồng chí lãnh đạo lên tập hợp trước ở hội trường để chờ Bác đến nói chuyện. Lại một phen mất trật tự nữa, ai cũng muốn nhanh chân ngồi lên hàng ghế đầu để nhìn được Bác rõ hơn. Hội trường ồn ào như ngả nghiêng say sưa với nỗi mừng vui của anh em.

Im lặng! Bác vừa bước vào cửa, hơn mấy trăm lồng ngực cùng hô lớn “Hồ Chủ Tịch muôn năm!”. Bác bước lên bục, giơ nhanh tay làm hiệu ngăn lại mấy lượt, nhưng không kìm nổi lời hô của anh em đã làm chuyển động khu rừng ba lần.

Bác khoát tay ra phía trước nói: “Các chú là Công an sao không biết giữ bí mật!”. Sau lời trách móc thân yêu ấy, Bác cười nói tiếp: “Bác đã đi tắt đường rừng đến mà các chú hô to như vậy, thì còn gì là bí mật”.

Bác cười, mọi người cười theo. Lúc Bác nói chuyện thì cả khu rừng im phăng phắc, không một tiếng động. Trước khi nói chuyện Bác quay lại hỏi các đồng chí lãnh đạo ở Nha: “Lớp học này có bao nhiêu người?”.

- Thưa Bác, có 185 người ạ!

- Có cô nào không?

- Thưa Bác không ạ!

- Thế là nam nữ chưa bình đẳng bình quyền nhé!

Cả hội trường vui mừng xao động. Bác cũng cười rồi lại hỏi tiếp anh em: “Thế Công an đối với dân như thế nào?”.

- Thưa Bác, Công an là bạn dân ạ!

- Bạn dân thôi à? Chưa đủ, công an phải là đầy tớ dân. (Bác nhấn mạnh chữ “đầy tớ”). Đã là đầy tớ dân thì Công an phải ra sức bảo vệ nhân dân, phải ra sức phục vụ nhân dân, không được bắt oan dân, không được tra tấn người bất cứ trong trường hợp nào. Các chú là Công an nhân dân thì tuyệt đối không được làm như Công an đế quốc, tuyệt đối không được dùng nhục hình để xét hỏi người ta.

Tiếng Bác nói sang sảng ấm áp, truyền cảm thấm thía vào lòng mọi người. Sau đó Bác nói đến nhiệm vụ của người công an nhân dân, nói đến công tác Công an là phải sắc bén và kiên quyết. Bác thay mặt Đảng và Chính phủ tỏ lời khen ngợi Công an đã xứng đáng là vũ khí của Đảng. Ai nấy chăm chú nghe như uống từng lời của Bác để ghi thật kỹ trong đáy lòng mình lời căn dặn của Cha già.

Bác nói chuyện xong, mọi người vẫn im lặng như sợ dư âm tan mất. Bác nhắc đến hai lượt, hỏi có chú nào muốn hỏi gì không? Một giọng miền Trung ngập ngừng cảm động: “Thưa Bác, trước khi cháu ra đây, nhân dân trong nớ và toàn thể anh em tha thiết gửi lời chúc Bác sống lâu mạnh khoẻ. Chúng cháu xin hứa với Bác, toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân, trung thành với Đảng và quyết sống chết với kẻ thù!”.

“Cháu ở Bình Trị Thiên à? Đồng bào trong ấy gian khổ lắm!...” - Giọng Bác trầm xuống, ngắt quãng, ngậm ngùi. Trong anh em có người cảm động quá rơm rớm nước mắt. Bác xót xa thông cảm nỗi gian khổ của nhân dân trong vùng địch tạm chiếm.

“Đồng bào khổ lắm phải không các chú?”.

Câu hỏi đột ngột của Bác, không ai trả lời được vì ai nấy đều thấy rõ lòng yêu thương vô bờ bến của Người đối với nhân dân.

Không khí trầm lặng nhưng toát lên một ý chí căm thù kẻ địch, cương quyết tiêu diệt địch.

Trước khi Bác ra về, các đồng chí lãnh đạo xin Bác cho anh em chụp ảnh chung với Bác. Thế là mọi người lại mất trật tự, tranh nhau được ngồi gần Bác. Đồng chí nhiếp ảnh loay hoay sắp xếp mà không xong. Bác cứ nhìn các cháu ai cũng muốn được ghé lại gần Bác hơn, chòm râu khẽ rung rung, đôi mắt ánh lên niềm vui hiền hậu. Thấy mọi người sắp xếp chỗ đứng mãi chưa xong, ai cũng như không đồng ý với chỗ của mình vì còn thấy xa Bác quá. Bác đứng dậy quay mặt lại anh em, khoát tay nói: “Thôi để Bác giữ trật tự cho các chú Công an vậy!”.

Bác cháu cùng cười hân hoan khi đồng chí nhiếp ảnh chụp luôn mấy kiểu.

“Thôi nhé, các chú cố gắng học tập công tác, Bác về nhé!”.

Bác trèo lên mình la. Tất cả anh em chạy theo ríu rít như một đàn chim vây quanh Bác.

Đến cửa trường Bác vẫy tay báo mọi người dừng lại và giật dây cương cho la bước nhanh. Đồng chí cán bộ nhà trường ngăn anh em lại. Ai nấy đứng nguyên một chỗ, sững sờ nhìn theo bóng Bác khuất dần sau lùm cây.

Thôi! Bác đi rồi! Rừng cây kia sao lại ngăn bóng Bác, bước chân la còn in rõ trên đường... Ước gì rừng hãy quang đi, bước chân la chậm lại để được nhìn theo Bác xa hơn...

Nhiều năm đã qua, Trường Công an ngày nay xây dựng đồ sộ giữa đồng ruộng chan hòa ánh nắng.

Mỗi lần bước chân vào khu nhà trường lộng lẫy ấy dự hội nghị hay học tập, tôi lại nhớ tới cảnh trường Công an ở Việt Bắc. Bác đã đến với chúng tôi trong những ngày gian khổ nhất của cuộc đấu tranh.

Đến nay, mặc dầu hoàn cảnh đã khác trước nhưng lần đầu tiên gặp Bác vẫn khắc sâu trong lòng tôi, những ấn tượng sôi nổi, dạt dào như dòng suối do Bác khơi lên mà không có thời gian hay hoàn cảnh nào làm khô cạn được.

(Trích “Theo con đường của Bác” - Công an nhân dân xuất bản -1961)

19

Phạm Thị Sơn Cước

(Công an Hà Nội)

MỘT VINH DỰ LỚN TRONG ĐỜI TÔI

Hôm ấy là ngày 27-8-1960. Tôi được đơn vị cử đi bảo vệ cuộc thực tập diễu binh của các lực lượng vũ trang tại sân bay Bạch Mai. Khu vực tôi phụ trách là dọc phố Phương Liệt. Tôi đoán chắc thế nào cũng có Hồ Chủ Tịch và các đồng chí trong Trung ương Đảng và Chính phủ tới duyệt cuộc diễn tập này.

Lòng tôi vui mừng, phấn khởi vừa lo làm sao giữ trật tự đường phố được tốt, xe qua lại được nhanh chóng mà lại bảo vệ được tuyệt đối an toàn cho lãnh tụ trong phạm vi trách nhiệm mình. Nghĩ tới đây tôi lại nhớ tới lời kêu gọi của đồng chí Bộ trưởng mà chúng tôi vừa được học tập “...Hãy đem hết nhiệt tình chiến đấu cách mạng, đem hết tinh thần kỷ luật của người chiến sĩ Công an nhân dân, đem hết năng lực hoàn thành nhiệm vụ công tác sáu tháng cuối năm là: đảm bảo trật tự an ninh trong toàn miền Bắc để phục vụ Đại hội Đảng và các ngày lễ lớn, đảm bảo tuyệt đối an toàn trong công tác bảo vệ các lãnh tụ...”.

Trật tự đường phố mỗi lúc một ổn định hơn. Tôi dừng lại ở một vị trí trọng điểm trên đường phố.

19 giờ 45 phút. Hai chiếc ô-tô từ phía trường bay Bạch Mai tiến ra. Xe lướt nhanh. Tôi thoáng thấy bóng Hồ Chủ tịch ngồi trong xe. Tôi vô cùng sung sướng vì đã được góp phần bảo vệ Hồ Chủ Tịch, trật tự đường phố được bảo đảm, xe Hồ Chủ Tịch đi được dễ dàng. Nhưng hai chiếc xe vừa đi thêm được một quãng gần tới chỗ đường xe lửa cắt ngang thì cũng là lúc còi tàu rúc lên và đường bị ngăn lại. Nghĩ đến nhiệm vụ bảo vệ Hồ Chủ Tịch, tôi chạy tới gần xe. Sau khi sửa vội lại vành mũ cho ngay ngắn, tôi tiến lên đứng nghiêm chào Hồ Chủ Tịch rồi lùi lại mấy bước để quan sát xung quanh. Nhưng chưa kịp đứng yên thì một đồng chí ngồi trong xe đã gật đầu ra hiệu gọi tôi lại:

- Hồ Chủ Tịch gọi chị.

Lúc ấy, tôi vừa cảm động vừa hồi hộp. Tôi quay vào phía trong xe; chưa kịp báo cáo thì Hồ Chủ Tịch đã hỏi:

- Cô làm gì?

- Thưa Bác cháu làm cảnh sát hộ tịch.

- Công an Hà Nội có bao nhiêu các cô?

- Thưa Bác, nữ Công an công khai có độ mười lăm, mười sáu người ạ.

Người tôi nóng ran, miệng tôi ấp úng vì đã phải báo cáo với Hồ Chủ Tịch một con số chưa có gì là chính xác. Hình như Hồ Chủ Tịch cũng thấy sự lúng túng của tôi nên Người hỏi ngay sang chuyện khác:

- Cô đã có chồng chưa?

- Thưa Bác cháu có chồng và hai con.

- Lương cô bao nhiêu?

- Thưa Bác cháu được bốn mươi hai đồng lương chính ạ.

Tôi vừa trả lời xong, nhìn Hồ Chủ Tịch thì thấy Người có vẻ suy nghĩ. Tôi đoán chắc Hồ Chủ Tịch đang lo cho sinh hoạt của tôi có thể khó khăn vì số lương bốn mươi hai đồng không đủ nuôi con.

Quả nhiên, Hồ Chủ Tịch hỏi tiếp:

- Chú ấy làm gì, lương bao nhiêu?

- Thưa Bác nhà cháu làm ở Sở Công an Hà Nội ạ, lương chính của nhà cháu được bảy mươi đồng mỗi tháng.

- Thế thì lương hai vợ chồng cộng lại đủ ăn chứ?

- Thưa Bác đủ ạ.

Lúc đó tôi thấy vẻ mặt của Hồ Chủ Tịch lại tươi hẳn lên. Người hỏi hết chuyện sinh hoạt lại sang chuyện công tác:

- Trong công tác, các cô có gặp khó khăn gì không?

- Thưa Bác khó khăn cũng có nhưng thuận lợi cũng nhiều. Dù gặp khó khăn tới đâu mà Đảng, Bác đã giao cho, chúng cháu đều quyết tâm hoàn thành được ạ.

Đoàn tàu đã đi qua. Con đường đã mở rộng. Nhưng Hồ Chủ Tịch vẫn còn đang hỏi đến việc học hành của tôi.

- Cô có đi học văn hoá không?

- Thưa Bác có ạ, cháu đã học lên được lớp bốn.

Hồ Chủ tịch gật đầu tỏ ý hài lòng vì thấy tôi dù bận công tác, lại con nhỏ mà vẫn cố gắng học.

Thế rồi xe mở máy, tôi đứng nghiêm chào Hồ Chủ tịch, Hồ Chủ tịch chào lại và xe từ từ chuyển bánh. Tôi mải nhìn theo chiếc xe, mà quên cả những chiếc xe khác đang bấm còi rối rít sau lưng.

20

Trung tướng Hồng Cư

Bác Hồ gặp gỡ cán bộ Đại Đoàn 308 ngày về lịch sử số 1

Ngày 10-10-1954 đối với cả nước là ngày giải phóng Thủ đô. Đối với đại đoàn 308, đó là ngày về lịch sử. Trung tướng Hồng Cư nguyên Phó Chính ủy trung đoàn 36, Đại đoàn 308 kể chuyện Ngày về.

1 - ĐẠI ĐOÀN 308 SAU ĐIỆN BIÊN PHỦ

Trước khi về tiếp quản Thủ đô, Đại đoàn 308 còn làm nhiều việc: quân quản Điện Biên Phủ, trao trả thương binh địch, rồi cấp tốc trở về xuôi mở chiến dịch mùa hè ở Bắc Giang. Đây là chiến dịch cuối cùng của Đại đoàn trong kháng chiến chống Pháp. Cùng lúc ấy, Đại đoàn 312 tiến về Vĩnh Phúc, Đoàn 320 tiến về Phát Diệm (Ninh Bình).

Tháng 6 năm 1945, các Đại đoàn chủ lực của ta đã tới trung du, đồng bằng. Báo Lăng-tăng (L'entente) của Pháp ở Hà Nội loan tin: "Sắp cố một cuộc tiến công quy mô lớn mới để gây áp lực cho cuộc thương lượng ở Giơ-ne-vơ có lợi cho Việt Minh". Bộ chỉ huy quân đội Pháp mở cuộc hành binh Ô-véc-nhơ (Anvergne) rút quân khỏi Nam Định - Phủ Lý, Bùi Chu, Phát Diệm, tập trung lực lượng ở khu vực Hà Nội - Hải Phòng. Chiến trường đồng bằng Bắc Bộ rung chuyển. Một khu vực rộng lớn, đông dân được giải phóng.

Chúng tôi phấn khởi đón tin thắng lợi nhưng không ai mơ tưởng hòa bình sẽ đến một cách dễ dàng. Trung đoàn 36 Đại đoàn 308 tiến công địch trên đường 13 và đường 17 (Lục Nam). Những trận đánh cuối cùng của Đại đoàn trong kháng chiến chống Pháp là những trận quyết liệt. Cầu Lồ là một cứ điểm boong-ke mạnh, có 27 hỏa điểm đại liên và trận địa súng cối, trận đánh kéo dài sang ngày hôm sau dưới mưa bom na-pan của máy bay địch. Chỉ tác là một trận liên tiếp chặn 2GM (binh đoàn cơ động) số 1 và số 4. Nhiều chiến sỹ của Trung đoàn 36 vĩnh viễn nằm lại trên đất Bắc Giang. Đó là những chiến sĩ Điện Biên Phủ hy sinh trước bình minh... Chúng tôi nhận được tin ký kết hiệp định Giơ-ne-vơ và lệnh đình chiến với một tâm trạng khó tả, trong niềm vui xen lẫn nỗi buồn, vô cùng tiếc thương đồng đội.

Mấy ngày sau, Bộ tư lệnh đại đoàn báo tin: "Chuẩn bị về Hà Nội! Trung ương, Chính phủ giao cho Đại đoàn nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô!". Ngẩng lên nhìn bầu trời xanh thẳm, trong lòng rạo rực xốn xang, chúng tôi nghĩ đến ngày về.

2 - BÁC HỒ GẶP GỠ CÁN BỘ ĐẠI ĐOÀN 308

Trước khi vào tiếp quản Thủ đô, Đại đoàn 308 có vinh dự được Bác Hồ trực tiếp giao nhiệm vụ. Trong kháng chiến chống Pháp, đã nhiều lần Bác đến với Đại đoàn, nhưng lần này là một cuộc gặp gỡ đặc biệt, vào một thời điểm đặc biệt: cuộc kháng chiến chống Pháp vừa thắng lợi, cách mạng Việt Nam chuyển giai đoạn. Nơi gặp là một địa linh: Đó là Đền Hùng, biểu tượng của cội nguồn dân tộc, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai hội ngộ. Chính tại nơi đây, trong cuộc gặp gỡ lịch sử với cán bộ Đại đoàn 308, Bác Hồ đã có một câu nói bất hủ để lại cho muôn đời sau: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".

Tháng 9 năm 1945, các trung đoàn thuộc Đại đoàn đã hành quân về tập kết gần Hà Nội. Bỗng có lệnh triệu tập một số cán bộ từ đại đội trở lên đi gặp cấp trên nhận chỉ thị. Mọi người cho là lên Đại đoàn nhận kế hoạch tiếp quản. Lên xe Mô-lô-tô-va đi ngược lên Sơn Tây, qua bến Trung Hà, ai cũng đoán có chuyện gì khác. Đến Việt Trì, được lệnh để lại súng ngắn gửi vào trạm giao liên, không ai bảo ai, mọi người khấp khởi mừng thầm, đoán là được gặp Bác Hồ.

Sáng 19-9-1945, cán bộ Đại đoàn đã đến sân Đền Giếng. Đồng chí Vũ Yên tập hợp bộ đội. Cửa đền mở, Bác Hồ bước ra. Mọi người reo lên: "Bác! Bác! Hồ Chủ tịch muôn năm!". Bác vẫy tay ra hiệu cho mọi người tiến lên, ngồi xúm quanh Bác. Bác cũng ngồi ngay xuống bậc cửa bên phải đền. Thật là thân mật, giản dị như mọi lần được gặp Bác. Bác cháu quây quần bên nhau. Bên phải Bác là Chính ủy Song Hào, bên trái Bác là đồng chí Thanh Quảng. Tiết thu, trời mát, Bác mặc bộ quần áo nâu gụ, áo khoác ngoài màu sáng, chân đi dép cao su đen. Bác vừa hỏi: "Các chú có mệt không?". Mọi người đã đáp ran: "Thưa Bác, không ạ!".

Chỉ tay lên đền, Bác hỏi: "Các chú có biết đây là nơi nào không? Đây chính là đền thờ Vua Hùng, tổ tiên chúng ta, người sáng lập nước ta. Bác cháu ta gặp nhau ở đây là rất có ý nghĩa. Ngày xưa các Vua Hùng dựng nước, nay Bác cháu ta là những người giành lại đất nước. Trải qua bao nhiêu thời đại đấu tranh, ông cha ta mới giữ được Thủ đô. Tám, chín năm nay, do quân dân ta kiên quyết kháng chiến nên mới có thắng lợi trở về Hà Nội. Các chú được Trung ương, Chính phủ giao cho nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô là được nhận một vinh dự lớn"⁽¹⁾.

⁽¹⁾ Trích báo Lập công của Đại đoàn số ra ngày 25-9-1954

Bác căn dặn cán bộ, chiến sĩ vào tiếp quản Thủ đô phải giữ nghiêm kỷ luật, giữ gìn trật tự an ninh, bảo vệ tính mạng tài sản của nhân dân, chống mọi hành động phá hoại của kẻ thù. Phải bảo vệ công thương nghiệp, kể cả công thương nghiệp của ngoại kiều. Bộ đội phải giúp đỡ nhân dân, tuyên truyền giải thích cho nhân dân, không được làm điều gì phiền nhiễu nhân dân, sao cho từ cụ già đến em bé đều quý mến, tin tưởng. Giữ gìn phẩm chất của bộ đội cách mạng. Không sa ngã, bắt chước lối sống không tốt. Cán bộ phải gương mẫu, gần gũi chiến sĩ, đoàn kết thương yêu nhau.

Bác nói về tình hình nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới. Bác nhắc nhở quân đội không vì hòa bình mà buông lỏng tay súng. Còn đế quốc ở miền Nam, còn phải xây dựng miền Bắc. Nhiệm vụ giải phóng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc còn rất nặng nề.

Bác nói: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".

Lời nói ấy của Bác cất lên từ Đền Hùng 50 năm trước trở thành một mệnh lệnh thiêng liêng của đất nước, âm vang trong tâm hồn mỗi con người đất Việt ở khắp mọi miền, khắp mọi thế hệ. Lời nói của Bác không chỉ nói với Đại đoàn 308 mà còn nói với toàn quân, toàn dân, không chỉ nói với thế hệ ngày nay mà còn nói với các thế hệ mai sau. Một lời nói vang vọng thiên thu, trường tồn với đời đời con cháu.

Lời nói ấy có nội hàm là một quy luật. Chỉ vẻn vẹn hai câu mà khái quát cả mấy nghìn năm lịch sử, rút ra quy luật tồn tại và phát triển muôn đời của đất nước này: “Dựng nước phải đi đôi với giữ nước”. Ngày nay, đó chính là hai nhiệm vụ chiến lược: Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

3- KHÔNG ĐÁNH VÀO THỦ ĐÔ MÀ GIẢI PHÓNG THỦ ĐÔ

Đại đoàn 308 tiến vào giải phóng Thủ đô không phải tổ chức tấn công như Quang Trung đại phá quân Thanh tại Thăng Long thuở trước, hoặc như quân và dân ta phải tổng tiến công và nổi dậy giải phóng Sài Gòn trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Đó là vì “Chín năm làm một Điện Biên, nên vành hoa đỏ nên thiên sử vàng’’⁽¹⁾ đưa đến kết quả giải phóng Thủ đô và giải phóng toàn miền Bắc.

Không đánh vào Thủ đô mà giải phóng Thủ đô, đó là một thành tựu kỳ diệu của sự chỉ đạo tài tình của Đảng và Hồ Chủ Tịch. Bởi vậy cuộc tiến công vào giải phóng Thủ đô của Đại đoàn 308 là một cuộc tiếp quản tưng bừng: “Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về”⁽²⁾.

⁽¹⁾ Thơ Tố Hữu

⁽²⁾ Ca khúc "Tiến về Hà Nội" của nhạc sĩ Văn Cao

Đại đoàn 308 có vinh dự lớn được thay mặt toàn quân, toàn dân về tiếp quản Thủ đô bởi ba lý do. Thứ nhất, đó là binh đoàn chủ lực cơ động được thành lập đầu tiên của quân đội ta, có nhiệm vụ đi tiên phong, được mang tên Quân Tiên Phong. Thứ hai, trong đội hình của Đại đoàn có Trung đoàn Thủ đô, con đẻ của cuộc chiến đấu “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” của Hà Nội mùa đông năm 1946. Thứ ba, tướng Vương Thừa Vũ, tư lệnh Đại đoàn là Chỉ huy trưởng Mặt trận Hà Nội hồi đầu kháng chiến chống Pháp. Đại đoàn 308 gắn bó với Thủ đô do ước hẹn một lời thề.

Thủ đô ta trong lịch sử ngàn năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội đã bao lần phải chiến đấu chống ngoại xâm, trong đó Hà Nội mùa đông năm 1946 đã trở nên một điều thần kỳ, một huyền thoại. Trong lịch sử các cuộc chiến tranh cách mạng, chưa có trường hợp nào một lực lượng vũ trang non yếu có thể đương đầu nổi với một quân đội chính quy nhà nghề trên địa hình thành phố. Thế nhưng, quân và dân Hà Nội năm 1946 đã đương đầu thắng lợi, tiêu hao, tiêu diệt một bộ phận, kìm chân giam giữ một lực lượng quan trọng quân viễn chinh Pháp khoảng 6.500 tên trong suốt hai tháng, vượt gấp đôi thời gian quy định, tạo điều kiện cho cả nước chuyển vào chiến tranh. Chiến thắng của Hà Nội mùa đông năm 1946 là chiến công lớn đầu tiên, khởi đầu cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp, đem đến niềm tin tất thắng, có tác dụng cổ vũ quân dân cả nước.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, Trung đoàn Thủ đô đã thực hiện một cuộc rút lui thần kỳ bảo toàn lực lượng để kháng chiến lâu dài. “Nhớ đêm ra đi, đất trời bốc lửa, cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng”⁽¹⁾. Các chiến sĩ Thủ đô ra đi, hẹn một ngày “Ngày về”, và ngày đó đã tới: ngày 10 tháng 10 năm 1954.

⁽¹⁾ Thơ Chính Hữu

4 - TIỂU ĐOÀN BÌNH CA, ĐƠN VỊ ĐẦU TIÊN RÚT RA KHỎI HÀ NỘI NĂM 1947 LẠI LÀ ĐƠN VỊ ĐẦU TIÊN VÀO TIẾP QUẢN THỦ ĐÔ NĂM 1954

Theo các điều khoản của Hiệp định Giơ-ne-vơ và Hội nghị Trung Giã của Uỷ ban Liên hiệp đình chiến, Hà Nội thuộc khu vực 80 ngày, Hải Phòng là khu vực 300 ngày để quân Pháp rút.

Ngày 8-10-1954, đúng 80 ngày sau khi ký kết Hiệp định Giơ-ne-vơ (20-7-1954), tiểu đoàn Bình Ca (Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308) dưới danh nghĩa một đơn vị cảnh vệ là đơn vị bộ đội đầu tiên tiến vào Hà Nội tiếp quản 35 vị trí có quân Pháp chiếm đóng. Một đoàn cán bộ dân chính hơn 200 người do đồng chí Trần Danh Tuyên dẫn đầu đã vào Hà Nội ngày 2-10-1954. Ngày 8-10-1954, quân viễn chinh Pháp làm lễ hạ cờ. Ngày 9-10-1954, quân Pháp bắt đầu rút khỏi Hà Nội. Quân Pháp rút đến đâu, quân ta tiếp quản đến đấy. Đến 16 giờ 30 phút ngày 9-10-1954, quân Pháp rút hết qua cầu Long Biên. Ngày 10-10-1954, đại quân ta tiến vào trong sự đón tiếp tưng bừng của nhân dân Hà Nội. Đó là quá trình tiếp quản Thủ đô.

Sự kiện tiểu đoàn Bình Ca có vinh dự là đơn vị bộ đội đầu tiên vào tiếp quản Thủ đô là một sự trùng hợp lịch sử hiếm thấy, vì đó chính là đơn vị đầu tiên được lệnh rút ra khỏi Thủ đô hồi đầu kháng chiến toàn quốc. Các cựu chiến binh Tiểu đoàn Bình Ca rất tự hào vì đơn vị mình là nhân chứng lịch sử hai đầu sự kiện. Ra đi và Ngày về.

Tiểu đoàn Bình Ca là đơn vị đầu tiên thực hiện lời thề của các chiến sĩ Thủ Đô "Ra đi, hẹn một ngày về".

Thế hệ cán bộ, chiến sĩ đầu tiên của tiểu đoàn là những tự vệ Thủ đô từ ngày đầu kháng chiến toàn quốc (19-12-1946), được lệnh rút ra đợt trước (14-1-1947), tập kết ở Hạ Bằng (Sơn Tây), thành lập tiểu đoàn mang phiên hiệu 42, được lệnh hành quân lên Việt Bắc, trấn ngự bến Bình Ca, bảo vệ cửa ngõ phía tây của An toàn khu nơi Trung ương, Chính phủ lãnh đạo cuộc kháng chiến toàn dân. Tháng 10 - 1947, khi quân Pháp mở cuộc tấn công lớn lên Việt Bắc, tiểu đoàn đã đánh thắng trận đầu trên sông Lô, từ đó được mang danh hiệu "Tiểu đoàn Bình Ca". Ai đã từng đi qua từ Tuyên Quang sang Thái Nguyên trong kháng chiến không quên "Bến phà dào dạt, sóng nước Bình Ca" (thơ Tố Hữu). Ngày nay tại bến xưa mọc lên một đài chiến thắng uy nghi có khắc lời khen của Đại tướng Võ Nguyên Giáp: "Trận Bình Ca, tiểu đoàn 42 đã đánh lui một trận đổ bộ của giặc, xung phong cướp súng, bắn chìm pháo thuyền, ghi một chiến công đầu tiên mở đầu cho những chiến công rực rỡ khác trên sông Lô".

Lúc đánh trận Bình Ca, tôi là Chính trị viên đầu tiên của tiểu đoàn, còn khi về tiếp quản Thủ đô thì anh Vũ Huy Hậu là Chính trị viên cuối cùng trong kháng chiến chống Pháp. Anh Hậu cùng tiểu đoàn qua cầu Đuống vào tiếp quản Thủ đô ngày 8-10-1954, hiện nay còn hai kiểu ảnh chụp cảnh ấy.

Trước khi vào Hà Nội, anh em đã được quán triệt nhiệm vụ: tiếp nhận sự bàn giao vị trí đóng quân của Pháp, bảo vệ và làm hậu thuẫn cho các cơ sở cách mạng và nhân dân đấu tranh chống địch khủng bố, cướp bóc, phá hoại, bảo đảm an toàn cho Đại đoàn vào tiếp quản Thủ đô ngày 10-10-1954, bảo đảm đời sống bình thường của Thủ đô, đặc biệt là điện và nước. Anh em đã bàn bạc giải quyết các trường hợp cụ thể, tuyệt đối không để xảy ra các vụ va chạm, xung đột, nêu cao tinh thần cảnh giác, bình tĩnh, sáng suốt không để quân địch khiêu khích, ảnh hưởng đến việc thi hành Hiệp định. Vừa tiếp quản, vừa sẵn sàng chiến đấu, nếu địch gây phá hoại Hiệp định thì trở thành những tổ chiến đấu đóng chốt kiên cường trong lòng địch.

Tiểu đoàn chọn 215 người, trong số hơn 400 cán bộ chiến sĩ, chia làm 35 tổ và tiếp quản 35 vị trí có quân Pháp chiếm đóng. Mỗi tổ có ít nhất 3 người, hai tổ vào tiếp quản Nhà máy nước và Nhà máy điện, mỗi tổ 13 người do Đại đội trưởng và Chính trị viên đại đội chủ công 261 chỉ huy.

Sáng ngày 8-10-1954, tiểu đoàn tiến vào Cầu Đuống. Một đoàn xe GMC và 3 xe bọc thép của quân Pháp chở quân ta đến Ban liên hiệp đình chiến đóng tại Nhà thương Đồn Thuỷ (Nay là Bệnh viện Trung ương Quân đội 108). Trong các cuộc tiếp xúc, trên tư thế người chiến thắng, quân ta chủ động tạo không khí thân thiện, hô khẩu hiệu “Vive la Paix” (Hoà bình muôn năm). Bầu không khí căng thẳng nghi ngại ban đầu được xua tan.

Chiều ngày 8-10-1954, anh Hậu đi kiểm tra các vị trí tiếp quản trên một chiếc xe Jepp do người Pháp lái. Chiếc xe vận tải quân sự của ta nhãn hiệu Mô-lô-tô-va chở cơm, nước tiếp tế cho anh em đi theo sau. Cả buổi chiều cho đến giờ giới nghiêm (22h), chỉ tiếp tế được gần một nửa vị trí cần đến, sau phải đưa bánh mì đến cho anh em cho nhanh gọn. Chiều ngày 9-10-1954, anh Hậu đi kiểm tra một lần nữa. Nhìn chung tình hình yên tĩnh, chỉ có một số nơi anh em ta phải đấu tranh với địch. Ở Sở cảnh sát Bắc Việt và Toà án tối cao, lấy lí do an ninh, quân Pháp xếp anh em vào chỗ quá kín, khó quan sát, ta đấu tranh buộc chúng phải đưa ra nơi khác. Đáng lo nhất là ở nhà máy nước Yên Phụ, địch đem một số bao bột trắng xếp quanh giếng lọc nước, cơ sở ta nghi là thuốc độc, bí mật bàn với bộ đội đấu tranh ngăn chặn, cuối cùng địch phải chuyển những bao bột đó đi. Ở bốt hàng Vôi, bọn lính Lê dương say rượu đòi tước súng của ta. Cán bộ Liên kiểm đến can thiệp, tình hình mới tạm ổn. Tại trại pháo binh Ngọc Hà, địch định phá doanh trại, đồng chí Thanh Tùng biết tiếng Pháp đã giải thích, địch không phá nữa. Tại ga Hà Nội, anh em bộ đội phối hợp với công nhân canh giữ từng vị trí trong nhà ga suốt ngày đêm, không cho địch phá hoại.

Ngoài công tác bảo vệ, anh em ta còn chủ động tiếp xúc, tuyên truyền địch vận dưới nhiều hình thức như cắm hoa đầu súng để tỏ thiện chí hoà bình, xem ảnh vợ con lính Pháp rồi ra hiệu nên về nước. Đồng chí nào biết tiếng Pháp thì nói: Paix! Rapatriement! (Hoà bình! Hồi hương). Quân địch sợ nhất lúc chúng ta hát: Bao chiến sĩ anh hùng... Vì nhân dân quên mình... Viên sĩ quan Pháp đề nghị với anh Hậu: “Chỉ còn hai ngày nữa là Hà Nội thuộc về các ông, xin các ông đừng hát”.

Hai ngày cùng canh gác chung với quân Pháp, tiểu đoàn Bình Ca đã giữ nguyên vẹn 35 địa điểm an toàn. Hai ngày căng thẳng, và có bộ phận bị đói, nhưng tiểu đoàn đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ “tiễn” quân Pháp đi, đón Đại đoàn vào tiếp quản Thủ đô. Cuộc sống bình thường của Hà Nội vẫn giữ vững, xe điện vẫn leng keng, nước vẫn chảy, điện vẫn sáng trong mỗi gia đình... Đó là chiến công của các cơ sở cách mạng trong lòng Hà Nội và của các chiến sĩ tiểu đoàn Bình Ca.

5- QUÂN PHÁP LÀM LỄ HẠ CỜ VÀ RÚT KHỎI HÀ NỘI

Sáng ngày 8-10-1954, trời mưa nặng hạt. Nhà văn Nguyễn Đình Thi trong đoàn cán bộ dân chính vào tiếp quản Thủ đô sáng tác mấy câu thơ: "Ta đứng khóc dưới trời mưa hát/ Leng keng chuông điện đổ hồi/ Lòng ta bỗng như dòng suối mát/ Ta đã về đây, Hà Nội ơi!”.

Trong khi đó, về phía quân đội Pháp, lễ hạ cờ được tiến hành trong bầu không khí ảm đạm. Các phân đội lính Âu - Phi đã tập hợp trước sân nhà Bộ tham mưu quân Pháp trong nội thành Hà Nội, nơi có cột cờ sơn màu trắng. Tướng Mát-xông (Masson) chỉ huy việc quân Pháp thoái triệt đứng chủ lễ. Đội quân nhạc cử quốc thiều Pháp. Cờ từ từ hạ. Tướng Mát-xông đỡ lấy lá cờ trao cho đại tá Đác-giăng-xơ (Đ’Argence) chỉ huy lực lượng Pháp ở nội thành.

Báo Pa-ri Mát-sơ (Paris Match) số ra ngày 15-10-1954 đăng bài viết của hai ký giả Xin-vét Ga-la (Sylvestre Galard) và Rơ-ni Vi-tan (Rné Vital) tường thuật: “Khi đội kèn cử một giai điệu rầu rĩ kết thúc lễ hạ cờ thì gương mặt của nhiều sĩ quan đã ướt đẫm những nước”.

Ngày 9-10-1954, quân Pháp bắt đầu rút khỏi Hà Nội. Theo kế hoạch của Đại đoàn 308 được tăng cường Trung đoàn 57 (Đại đoàn 304) thì Trung đoàn bạn tiếp quản thị xã Hà đông và các thôn xóm ngoại thành. Các trung đoàn thuộc Đại đoàn tiếp quản khu vực nội thành. Trung đoàn Thủ Đô tiếp quản phía tây và bắc thành phố. Trung đoàn Tu Vũ tiếp quản phía nam và đông nam thành phố. Trung đoàn Bắc Bắc cử một tiểu đoàn sang tiếp quản sân bay Gia Lâm và chịu trách nhiệm tiếp quản tây nam thành phố.

Xảy ra một sự kiện ngoài kế hoạch: Quân Pháp bất ngờ rút sớm khỏi thị trấn Văn Điển từ sáng ngày 6-10-1954. Được tin, Tham mưu trưởng trung đoàn Tu Vũ, Đinh Kim Khánh cấp tốc điều động một phân đội vừa đi, vừa chạy tới Văn Điển vừa lúc quân Pháp mới rút. Tổ ba người và Tham mưu trưởng Khánh chạy đầu, tới nơi lập ngay một bốt gác và một ba-ri-e giữa khu phố chợ. Sự có mặt kịp thời của bộ đội ta đã ngăn chặn được các hành động cướp phá, lập ngay trật tự an ninh tại thị trấn Văn Điển. Một chiếc xe gíp (Zeep) chở hai ký giả phương Tây muốn vượt ba-ri-e. Đồng chí Khánh biết tiếng Pháp đứng ra giải thích, hai nhà báo chấp thuận, chỉ xin chụp một kiểu ảnh bộ đội Việt Nam tiếp quản Văn Điển.

Sáng ngày 9-9-1954, tại Ô Cầu Giấy, tiểu đoàn 79, Trung đoàn Thủ Đô ngồi trên 20 xe Mô-lô-tô-va từ vị trí tập kết ở Dịch Vọng (Từ Liêm) tới Cầu Giấy đúng giờ quy định. Phía bên kia cầu, đối phương thiết quân luật, cảnh vật im lìm. Phía quân ta mới tiến vào bỗng nhiên xuất hiện một, rồi hai, ba lá cờ đỏ sao vàng mọc lên từ các nếp nhà tranh xiêu vẹo. Hồi đó Cầu Giấy còn nghèo nàn, xơ xác, không sầm uất như bây giờ. Ô Cầu Giấy đang vắng ngắt bỗng như bừng tỉnh, cả vùng ngoại ô nghèo sáng rực một màu cờ đỏ sao vàng không biết may tự bao giờ. Từ Cầu Giấy, đoàn xe chở tiểu đoàn 79 lăn bánh đi tới các vị trí tiếp quản phía bắc thành phố: Bưởi, Thụy Khuê, Phủ toàn quyền Đông Dương (nay là Phủ chủ tịch), Nha tài chính (nay là trụ sở Bộ Ngoại giao), Thành Hà Nội, Nhà máy nước, Nhà máy điện Yên Phụ... ở các địa điểm này chỉ còn một sĩ quan và một số lính Pháp gác chung với các chiến sĩ tiểu đoàn Bình Ca.

Phía tây nam thành phố, việc tiếp quản cũng tiến triển nhanh chóng. Các chiến sĩ tiểu đoàn 346 Trung đoàn 57 chiếm lĩnh Ngã Tư Sở, sân bay Bạch Mai, bệnh viện Bạch Mai.

Trung đoàn Bắc Bắc vào tiếp quản ga Hàng cỏ và nhà Đấu Xảo (nay là Cung văn hóa hữu nghị Việt-Xô).

Phía đông nam thành phố, các chiến sĩ Trung đoàn Tu Vũ từ Ngã Tư Vọng vào tiếp quản Việt Nam học xá (trường Đại học Bách Khoa hiện nay), nhà máy rượu, khu Đồn Thủy (bệnh viện Trung ương quân đội 108 hiện nay), các công sở quanh hồ Hoàn Kiếm. Ở nơi nào cũng diễn ra hai cảnh trái ngược; phía đối phương im lìm vắng tanh vắng ngắt, phía quân ta tiếp quản thì sống dậy tưng bừng. Khu vực tiếp quản lan ra đến đâu thì cờ đỏ sao vàng mọc rợp trời, nhân dân mở toang cửa chạy ra đường đón chào bộ đội.

Đoàn xe của Trung đoàn Tu Vũ vừa đến Bờ Hồ thì anh chị em công nhân viên chức đã dàn hàng ngang đón sẵn. Một phụ nữ ôm hoa tặng bộ đội, chưa nói được nửa lời nước mắt đã giàn giụa. Mọi người xô ra ôm chầm lấy các chiến sĩ, tay bắt mặt mừng, nghẹn ngào xúc động. Sau lúc đón chào bộ đội, mọi người khẩn trương trở lại công việc bảo đảm cho dòng điện Hà Nội luôn thắp sáng.

Ở nhà máy điện Yên Phụ, đồng chí Chính trị viên đại đội Đỗ Đĩnh Sửu gặp các chiến sĩ Bình Ca

Công nhân nhà máy ùa ra đón bộ đội, cờ đỏ sao vàng được treo lên cổng nhà máy. Trên đường ra cầu Long Biên, xe cộ và lính Pháp đứng chật đường. Có 3 lính ngụy ngồi trên một xe quân sự trông thấy lá cờ đỏ sao vàng đứng dậy chào.

16 giờ ngày 9-10-1954, quân Pháp tập trung hết về cầu Long Biên, xe vận tải, xe quân sự, xe bọc thép lần lượt qua cầu. Cuối cùng, toán lính gác ở bốt đầu cầu rút nốt. Viên đại tá Đác-giăng-xơ rút sau cùng trên một chiếc xe gíp (Jeep) đến giữa cầu thì dừng lại.

Đồng chí Tạ Duy Đức, cán bộ tuyên huấn Trung đoàn Thủ Đô biết tiếng Pháp đi với phân đội tiếp quản tiến đến. Viên sĩ quan Pháp nói: “Các ngài tiếp quản đến đây. Từ nửa cầu bên này sang Gia Lâm còn thuộc chúng tôi đến hết ngày mai”. Lúc đó là 16 giờ 30 phút ngày 9-10-1954. Đồng chí Tạ Duy Đức nói lời chào bằng tiếng Pháp: A - đi - ơ! (vĩnh biệt). Viên đại tá phẩy tay một cái, lầm lũi lên xe.

Các chiến sĩ Trung đoàn Thủ Đô bắt đầu gác nửa cầu bên này, 8 năm về trước, các chiến sĩ Trung đoàn Thủ Đô thế hệ đầu tiên đã thực hiện cuộc rút lui thần kì ngay dưới chân cầu này. “Có đoàn người lên đóng trên rừng sâu/ Đêm nay mơ thấy trở về Hà Nội/ Bao giờ trở lại?” (Thơ Chính Hữu). Đó là tâm trạng người ra đi. Ngày nay, họ đã trở về.

6- ĐÊM “GIAO THỪA” TRƯỚC NGÀY GIẢI PHÓNG

Đêm ngày 9- 9 -1954 là đêm giao thừa trước ngày giải phóng.

Từ chiều mùng 9, nhân dân Hà Nội đã rộn ràng chuẩn bị cho ngày mai đón đại quân vào tiếp quản Thủ đô. Không khí chuẩn bị tưng bừng nhộn nhịp khắp các phố phường. Nơi làm cổng chào, nơi dựng cột cờ, nơi treo băng rôn, biểu ngữ. Đêm Hà Nội yên tĩnh, thanh bình. Trong nhiều nhà, ánh đèn vẫn sáng. Hà Nội hầu như không ngủ.

Chiến sĩ đại đoàn 308 cũng không ai ngủ được. Mọi người thao thức chờ đón ngày mai. Công việc chuẩn bị ở phút cuối cùng vẫn khẩn trương. Không thể để xảy ra bất cứ một điều gì sơ suất. Cán bộ chỉ huy đi kiểm tra lại từng vọng gác. Cơ quan tham mưu, hậu cần kiểm tra lại đội hình, quân số trang bị, xăng dầu, xe cộ. Cơ quan chính trị kiểm tra việc quán triệt nhiệm vụ, chính sách nhập thành.

Đặc biệt trong đêm mùng 9, mùng 10, có một cuộc “chiến đấu” thầm lặng diễn ra trên đỉnh Cột cờ Hà Nội. Đó là việc chuẩn bị cho lễ chào cờ trang nghiêm sẽ diễn ra chiều ngày 10 trên sân Cột cờ. Nhiệm vụ được giao cho Đại đội 2 Công binh do đồng chí Phạm Văn Trọng chỉ huy được biệt phái về Trung đoàn Thủ Đô. Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ Đô - Anh hùng Nguyễn Quốc Trị sẽ là người có vinh dự kéo lá cờ Tổ quốc trong buổi lễ. Chính ủy Trung đoàn Nguyễn Viên được cử đặc trách kiểm tra đôn đốc việc chuẩn bị cột cờ. Cấp trên cấp cho đơn vị hai lá cờ lớn rộng 30m² đựng trong chiếc rọ tre cho tiện mang vác và yêu cầu cán cờ phải dài 12m.

Từ chiều mùng 9, đồng chí Phạm Văn Trọng đã dẫn anh em vào Hà Nội làm công tác chuẩn bị. Thoạt đầu tưởng mọi chuyện dễ dàng, nhưng leo lên đỉnh mới thấy trên đó chỉ có một cái trụ gạch, không có chỗ cắm cờ. Tháp Cột cờ cao 30m, trên đỉnh là một cái tán rộng, hình bát giác, mỗi cạnh dài l,2m với 8 cửa sổ, leo 52 bậc thang xoáy trôn ốc mới tới đỉnh. Gió to thổi mạnh, làm sao cố định được cán cờ và kéo cờ lên trong điều kiện như vậy? Thật là một việc cực kỳ khó khăn. Chính ủy Nguyễn Viên vừa quán triệt nhiệm vụ, vừa phát huy quân sự dân chủ tìm mọi cách treo cờ bằng được. Đại đội trưởng Phạm Văn Trọng nảy ra ý định vào ga Hàng Cỏ mượn một đoạn đường ray dài 12m làm cán cờ. Đến nơi, anh em công nhân xe lửa đang dựng cổng chào, nghe bộ đội trình bày ý kiến bèn cười rộ:

- Thanh ray nặng thế làm cán cờ sao được? Để chúng tôi làm cho một ống thép đủ cứng và cả ròng rọc để kéo cờ.

Phạm Văn Trọng vui mừng cảm động, muốn cười, muốn khóc. Cán cờ làm xong, anh em công binh định hè nhau vác về thì anh em xe lửa bảo:

- Tội gì làm thế! Để chúng tôi cho mượn hai xe đẩy của đường sắt mà đẩy cho nhẹ.

Lúc đó đã 10 giờ đêm. Hai chiếc xe đẩy lọc cọc qua Cửa Nam, nhiều nhà hé cửa nhìn ra kháo nhau:

- Bộ đội cụ Hồ chở súng ca nông vào, cái nòng dài và to quá!

Về đến chân Cột cờ, anh em công binh dùng tời kéo cán cờ lên, lấy dây cáp cột cán cờ vào trụ gạch, lấy cờ ra kéo thử. Lá cờ chui qua cửa sổ bỗng “roạch”! Gió to kéo rách cờ, cán cờ bị xô nghiêng, trụ gạch bị nứt. Phải lấy gỗ chèn chặt và thay lá cờ thứ hai. Cờ từ từ lên đỉnh, tung bay lồng lộng. Mọi người sung sướng, đứng lặng nhìn cờ rồi đưa mắt ngắm toàn thành phố Hà Nội trong đêm, lâng lâng xúc động. Nghỉ ngơi một lát, rồi hạ cờ xuống xem có an toàn không. Ngày mai, anh hùng Nguyễn Quốc Trị sẽ từ từ kéo cờ lên trong tiếng quân nhạc. Lỡ có sự cố gì không được. Cờ từ từ hạ xuống bỗng khựng lại, kéo lên không được mà kéo xuống cũng không xong. Thì ra gió to giật mạnh, dây cáp trượt ra ngoài trục ròng rọc, nằm kẹt cứng. Làm sao bây giờ? Đã hai giờ sáng rồi, anh em vừa đói vừa rét, mệt rã rời, Có lẽ phải hạ cán cờ xuống làm lại từ đầu. Bỗng có tiếng nói: “Tôi xung phong trèo lên để gỡ cờ”. Đó là Tiểu đội trưởng Trần Văn Giai quê ở Thanh Hóa có nghề trèo cau thuê. Mọi người vừa mừng, vừa lo cho Giai vì leo lên cột sắt cao như vậy rất nguy hiểm. Anh em xúm quanh cán cờ, đưa tay sẵn sàng đỡ. Mọi người nín thở nhìn Tiểu đội trưởng Giai nhích lên từng phân một. Lá cờ được kéo lên đỉnh và cố định lại ở đó. Tiểu đội trưởng Giai tụt xuống, các kẽ chân tóe máu, bong cả móng tay. Anh em ôm nhau mừng và băng bó cho Giai.

Rõ ràng là không thể có chuyện anh hùng Nguyễn Quốc Trị đứng ra kéo cờ như phướng án đã định. Đồng chí Nguyễn Viên báo cáo lên cấp trên vì có thể có sự cố nên đề nghị cố định cờ luôn. Đại đoàn phó Cao Văn Khánh chấp thuận. Lúc đó là 4 giờ sáng.

Mọi người ngửa mặt lên ngắm lá cờ, bỗng phát hiện một đoạn rách phía đuôi cờ. Đồng chí Giai lại xung phong trèo lên mang kim chỉ khâu lá cờ lại. Công việc hoàn tất lúc mặt trời mọc. Trong cuốn phim của nhà đạo diễn Liên Xô Các-men, một lá cờ lớn xòe ra, lồng lộng tung bay trên bầu trời, chính là lá cờ này.

7- ĐẠI QUÂN TIẾN VÀO HÀ NỘI

5 giờ sáng ngày 10-10-1954, lệnh giới nghiêm vừa hết, cả thành phố náo nhiệt hẳn lên. Nhà nhà mở cửa đón chào ngày mới, ngày giải phóng Thủ đô. Phố xá trang điểm thêm bằng cờ, biểu ngữ, trang trí thêm cổng chào. Người người mặc quần áo đẹp nhất, đường phố sạch sẽ tinh tươm để đón đoàn quân chiến thắng trở về.

8 giờ sáng. Các đơn vị trong đại đoàn 308 quân phục chỉnh tề, huy hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ” cài trên ngực áo trở về trong lòng nhân dân Hà Nội, giữa một rừng cờ hoa trong sự đón mừng nồng nhiệt của đồng bào.

Anh hùng Nguyễn Quốc Trị, Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ Đô và Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 54 Trần Đông dẫn đầu đội hình bộ binh tiến từ khu vực Mai Dịch, qua ô Cầu Giấy, Kim Mã, Hàng Đẫy, vườn hoa Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Gai ra Bờ Hồ, qua Hàng Đào, chợ Đồng Xuân, Hàng Đậu, Cửa Bắc vào thành Hà Nội.

Từ phía Nam, một đội hình bộ binh khác gồm trung đoàn Tư Vũ và đại đoàn bộ do Trung đoàn trưởng Trung đoàn Tư Vũ chỉ huy từ Việt Nam học xá lần lượt tiến qua Bạch Mai, phố Huế, ra Tràng Tiền rồi vòng về khu vực Đồn Thủy.

Tiến sau đội hình bộ binh là đội hình cơ giới. Hơn 100 xe Mô-lô-tô-va nước sơn màu lá mạ còn mới tinh khôi, cánh cửa in phù hiệu sao vàng nền đỏ, nối đuôi nhau tiến vào nội thành. Trên xe, các chiến sĩ ngồi ngay ngắn, súng dựng trên sàn, lưỡi lê tuốt trần sáng loáng.

Dẫn đầu đội hình cơ giới là một đoàn xe com-măng-ca mui trần. Trên xe đầu tiên, tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh đại đoàn 308, Chủ tịch ủy ban quân chính thành phố giơ tay chào đồng bào. Tiếp theo đó là xe của bác sĩ Trần Duy Hưng, Phó chủ tịch ủy ban quân chính, rồi đến xe của các đồng chí trong tư lệnh đại đoàn: Chính ủy Song Hào, Đại đoàn phó Cao Văn Khánh.

Sau đoàn xe Mô-lô-tô-va chở bộ binh là đội hình pháo binh. Những khẩu đội pháo cao xạ nòng súng vươn thẳng trời cao với các chiến sĩ ngồi nghiêm trang trên mâm pháo.

Đoàn quân đi đến đâu là tiếng reo hò nổi lên như sóng dậy. Đường phố rực màu cờ chật ních người. Những gương mặt rạng rỡ, nụ cười, ánh mắt, tay vẫy, những giọt lệ.

8- LỄ CHÀO CỜ LỊCH SỬ

Buổi chiều ngày 10-10-1954 là lễ chào cờ lịch sử. Lá cờ chiến thắng của Tổ quốc tung bay trên đỉnh cột cờ. Trời thu Hà Nội xanh ngăn ngắt, điểm một sắc cờ đỏ thắm tựa bông hoa.

Trên sân vận động Măng-gianh (nay là sân vận động của câu lạc bộ thể thao quân đội), các đơn vị tham dự lễ chào cờ đã tập hợp thành khối vuông nghiêm chỉnh. Hàng đầu là đội hình bộ binh gồm Trung đoàn Thủ Đô, đại diện các đơn vị toàn đại đoàn 308 và trung đoàn 57 đại đoàn 304. Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 54 - quyết tử quân Hà Nội mùa đông 1946 - được cử làm Tổng trực chỉnh đốn đội ngũ, báo cáo với Tham mưu trưởng đại đoàn Vũ Yên.

Đứng sau đội hình bộ binh là đội hình cơ giới và pháo binh xếp hàng ngang thẳng tắp, xe pháo nghiêm chỉnh, pháo thủ và bộ binh cơ giới đứng nghiêm trên xe.

Xung quanh sân vận động, nhân dân các khu phố đã kéo đến đông nghịt đứng vòng trong vòng ngoài chật ních cả đường Hoàng Diệu và đường Cột Cờ (nay là đường Điện Biên Phủ). Ai ai cũng muốn có mặt trong lễ chào cờ lịch sử hôm nay.

Đúng 15 giờ, còi Nhà hát lớn nổi lên một hồi dài. Toàn thành phố hướng về cột cờ thành Hoàng Diệu.

Đứng chủ lễ chào cờ là tướng Vương Thừa Vũ và bác sĩ Trần Duy Hưng. Đoàn quân nhạc do nhạc trưởng Đinh Ngọc Liên chỉ huy cử quốc thiều. Mọi người kính cẩn nhìn lên lá quốc kỳ đang tung bay trên đỉnh Cột cờ cao ngất. Tiếng nhạc vừa dứt, thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch ủy ban quân chính thành phố Hà Nội bước ra trước máy phóng thanh trân trọng đọc lời kêu gọi của chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ Đô.

Mở đầu lời kêu gọi Bác viết: “8 năm qua, Chính phủ xa rời khỏi Thủ Đô để kháng chiến cứu nước. Tuy xa nhau nhưng lòng Chính phủ luôn luôn gần cạnh đồng bào.

Ngày nay do nhân dân đoàn kết nhất trí, quân đội ta chiến đấu anh dũng, kháng chiến đã thắng lợi, Chính phủ lại trở về Thủ đô với đồng bào. Muôn dặm một nhà, lòng vui mừng khôn xiết kể”.

Bác hỏi thăm thân mật đồng bào rồi căn dặn: Sau cuộc biến đổi lớn, việc khôi phục lại đời sống bình thường sẽ phức tạp, khó khăn. Nhưng chính phủ cố gắng quyết tâm, toàn thể đồng bào Hà Nội đồng tâm nhất trí góp sức với Chính phủ, thì nhất định chúng ta vượt được mọi khó khăn và đạt được mục đích chung làm cho Hà Nội thành một Thủ đô yên ổn tươi vui và phồn thịnh”.

NHỮNG NĂM THÁNG BÊN BÁC

(CHIẾN SĨ CẢNH VỆ KỂ VỀ BÁC)

Chịu trách nhiệm xuất bản

TRẦN DIỄN

Chịu trách nhiệm nội dung

TS. LÊ VẦN ĐỆ

Biên tập: Thu Hương

Ngọc Anh

Trình bày: Nguyễn Trọng Kiên

Bìa: Ngô Trọng Hiển

Sửa in: Ngọc Vinh

In 1000 cuốn, khổ 14,5x20,5 cm, tại Công ty cổ phần in và bao bì Sơn La. Giấy chấp nhận đăng ký kế hoạch xuất bản số 19/1430-CXB. In xong và nộp lưu chiểu quý I năm 2005.