NGUỒN GỐC VĂN MINH

Tác giả: Will Durant
Người dịch: Nguyễn Hiến Lê
Nhà xuất bản: Văn hóa – Thông tin
Năm xuất bản: 2006
Số trang: 204

Thực hiện ebook (05/06/‘10): Goldfish
Tạo lại (01/01/‘16): QuocSan.

MỤC LỤC:

Vài lời giới thiệu

§I. Những điều kiện tổng quát của Văn minh

§II. Yếu tố Kinh tế của Văn minh

I. Từ săn bắn tới cày cấy

II. Nền móng của công nghệ

III. Tổ chức kinh tế

§III. Yếu tố Chính trị của Văn minh

I. Nguồn gốc quốc gia

II. Quốc gia

III. Luật pháp

IV. Gia đình

§IV. Yếu tố Luân lí của Văn minh

I. Hôn nhân

II. Luân lí về tính dục

III. Luân lí xã hội

IV. Tôn giáo

1. Nguồn gốc tôn giáo

2. Đối tượng của tôn giáo

3. Các phương pháp của tôn giáo

4. Tôn giáo và luân lí

§V. Yếu tố Tinh thần của Văn minh

I. Văn chương

II. Khoa học

III. Nghệ thuật

VÀI LỜI GIỚI THIỆU

Trong tác phẩm Đời viết văn của tôi, cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết về năm cuốn sử mà cụ đã dịch của Will Durant (1885-1981) như sau:

“Vào khoảng 1969, tôi mua được trọn bộ Lịch sử Văn minh (32 cuốn) của Will Durant, dịch ra tiếng Pháp, do nhà Rencontre ở Lausanne (Thuỵ Sĩ) xuất bản[1]. Bộ đó rất hay, ông bà Durant để ra ba chục năm tham khảo mấy ngàn cuốn sách, đi du lịch gần khắp thế giới để viết nó.

Năm 1970 tôi dịch cuốn Văn minh Ấn Độ (550 trang), Lá Bối in. Để viết bài tựa 16 trang cho cuốn đó, tôi đã gởi thư qua Thuỵ Sĩ nhờ nhà Rencontre kiếm cho tài liệu về đời sống và sự nghiệp của W. Durant. Độc giả hoan nghênh, một vị viết thư yêu cầu tôi dịch toàn bộ. Tôi đáp cũng muốn vậy lắm nhưng trong nước phải có ít nhất là 3.000 độc giả như ông ta thì nhà Lá Bối mới dám tiếp tục.

Sau tôi chỉ dịch thêm bốn cuốn nữa: Văn minh Ả Rập, Bài học của lịch sử, Nguồn gốc văn minh và Văn minh Trung Hoa. Cuốn sau chưa kịp in thì thay đổi chế độ. Những cuốn đó đều có ích, nhất là Bài học của lịch sử”[2].

Qua bài Tựa cuốn Lịch sử văn minh Ấn Độ, cụ Nguyễn Hiến Lê viết ngày 1.1.1971, chúng ta chẳng những biết “đời sống và sự nghiệp của W. Durant” mà chúng ta còn biết được đôi điều về cuốn Nguồn gốc văn minh:

“Ở đầu bộ, sau khi trình bày các điều kiện địa lý, chủng tộc, kinh tế, tâm lý… của văn minh, ông cảnh cáo chúng ta rằng một nền văn minh có thể bị tàn rụi vì rất nhiều nguyên nhân: một đại tai biến về địa chất hoặc một thay đổi đột ngột về khí hậu, một bệnh dịch lan tràn dữ dội mà không biết cách ngăn chận, một sự khai thác quá mức làm cho đất đai cằn cỗi, một sự suy giảm về các nguồn lợi thiên nhiên, một sự suy đồi về luân lí, trí tuệ, hậu quả của sự lao lực hoặc của một đời sống quá kích thích, truỵ lạc, một triết lí bi quan hoặc sự tập trung của cải vào một số người… cũng có thể rất tai hại cho văn minh. Dân tộc nào cũng vậy, nhờ sống khắc khổ mà thịnh lên rồi vì quá hưởng lạc mà suy tàn, bị tiêu diệt.

Nghe lời cảnh cáo đó chúng ta nhớ lời Valéry: “Bây giờ chúng ta biết rằng văn minh nào cũng có thể chết được” và chúng ta giật mình: trong những nguyên nhân kể trên, xã hội ta trong mấy chục năm nay, đã mắc phải biết bao nguyên nhân rồi mà có người còn vô tình hay cố ý đào thêm cái huyệt để tự chôn mình nữa, hô hào sự tàn sát, khuyến khích sự truỵ lạc, tập trung của cải vào một thiểu số khiến cho đại đa số mỗi ngày một điêu đứng, cạn hết sinh lực…

Gọi Toybee là một sử triết gia thì phải gọi Durant là một sử luân lí gia, ông là người phương Tây mà rõ ràng có cái tinh thần sử gia Đông Á”[3].

Cũng qua bài Tựa, ta còn được biết ông bà Durant “đã bỏ ra 39 năm (1929-1967) để thực hiện công trình (tức bộ Lịch sử văn minh), không kể những năm ông kiếm tài liệu khi còn học ở Đại học Columbia”, và “cuốn đầu về Di sản phương Đông soạn xong năm 1935 (mất 6 năm)”.

Nguồn Gốc Văn Minh là phần mở đầu cuốn Di sản phương Đông, cũng là phần đầu của bộ Lịch sử văn minh, và bản Việt dịch của cụ Nguyễn Hiến Lê do nhà Phục Hưng xuất bản năm 1974[4]. Ở đây tôi chép lại từ bản của nhà Văn hoá Thông tin, xuất bản năm 2006. Trong sách có cả chú thích của tác giả lẫn của người dịch – tức của cụ Nguyễn Hiến Lê – và cụ dùng dấu hoa thị để chỉ nhóm trước, số Ả Rập để chỉ nhóm sau; còn trong ebook này, tất cả các chú thích tôi đều dùng số Ả Rập, và để phân biệt, các chú thích của người dịch tôi ghi thêm ND trong dấu ngoặc đơn. Ngoài ra, khi gặp những chỗ mà tôi ngờ sai trong bản Việt dịch, tôi đối chiếu với bản tiếng Anh, tức phần Introduction: The Establishment of civilization[5], đôi khi tôi cũng tham khảo các nguồn khác, để chú thích hoặc sửa chữa, hoặc cả hai.

Xin trân trọng giới thiệu cùng các bạn.

Goldfish
Tháng 5 năm 2010

CHƯƠNG I.
NHỮNG ĐIỀU KIỆN TỔNG QUÁT CỦA VĂN MINH

Định nghĩa – điều kiện địa chất, địa lí, kinh tế – Nòi giống – Tâm lí – Nguyên nhân suy tàn

Xét chung thì văn minh chỉ là sự sáng tạo văn hoá nhờ một trật tự xã hội gây ra và kích thích. Nó gồm bốn yếu tố căn bản: sự phòng xa về kinh tế, sự tổ chức chính trị, những truyền thống luân lí, và sự tăng tiến trí thức, phát triển nghệ thuật. Chỉ khi nào không còn sự hỗn độn, sự bất an nữa thì văn minh mới phát sinh được. Vì chỉ khi nào không còn sợ sệt nữa thì con người mới được thảnh thơi, tha hồ tò mò tìm hiểu hoặc sáng tạo, theo cái bản năng học hỏi thêm và tô điểm thêm cuộc sống của mình.

Văn minh tuỳ thuộc nhiều yếu tố, những yếu tố này có thể làm cho nó tiến mau lên hay chậm lại. Trước hết ta hãy xét yếu tố địa chất. Người ta có thể nói rằng văn minh là một màn phụ giữa hai thời đại băng giá. Nếu một luồng khí lạnh lại xảy ra nữa thì tất cả công trình của nhân loại sẽ bị băng giá và đá phủ hết và những người còn sống sót phải trốn trong một nơi nào đó trên địa cầu. Hoặc con quỉ địa chấn chỉ hơi nhích vai một chút là chúng ta bị chôn vùi hết; nó có cho phép thì chúng ta mới xây cất các thị trấn của chúng ta được.

Bây giờ chúng ta xét tới những điều kiện địa lí của văn minh. Khí hậu nóng và ẩm thấp miền nhiệt đới làm cho các loài sâu bọ kí sinh nẩy nở nhung nhúc bất lợi cho văn minh. Con người uỷ mị lười biếng, ốm đau và mau già, không thể phát triển mĩ thuật và trí tuệ được, vì bao nhiêu sinh lực đều tập trung cả vào việc thoả mãn hai nhu cầu căn bản: ăn và truyền giống. Không thể thiếu nước được vì nước còn quan trọng hơn ánh sáng mặt trời, chính nó phát sinh ra sự sống, cho nên cần phải có mưa; nhưng thời tiết thay đổi bí mật, có thể làm cho những miền trước kia công nghệ phồn thịnh, rồi thì hạn hán mà chết lần chết mòn, như đế quốc Babylone và Ninive; trái lại cũng có thể làm cho những xứ ở xa những đường giao thông lớn giàu có mạnh lên như nước Anh. Nếu đất đai có nhiều khoáng chất, sản xuất được nhiều thực phẩm, nếu những dòng sông thuận lợi cho sự giao thông trao đổi sản phẩm, nếu bờ biển có nhiều vũng, vịnh cho những thương thuyền tránh gió, sau cùng, nếu một quốc gia ở trên những đường thông thương lớn của thế giới như trường hợp Athène, Carthage, Florence hay Venice thì người ta có thể nói rằng địa lí tự nó không đủ tạo ra được văn minh, nhưng trong hoàn cảnh thuận lợi ấy giúp cho văn minh dễ phát triển mạnh mẽ.

Nhưng điều kiện kinh tế còn quan trọng hơn nữa. Một dân tộc có thể có những chế độ chính trị vững vàng, một nền đạo đức cao mà lại có thiên tư về mĩ thuật, như dân tộc Da đỏ ở châu Mỹ, nhưng nếu cứ ở hoài giai đoạn săn bắn, đời sống bấp bênh tuỳ thuộc vào sự may rủi bắt được con mồi hay không, thì cũng không sao vượt qua được hàng rào ngăn cách văn minh và dã man. Một xã hội du mục như những người Ả Rập sống trong sa mạc có thể có những cá nhân đặc biệt thông minh, mạnh mẽ, tư cách rất cao, can đảm, cao thượng, đại lượng, nhưng nếu lương thực không được bảo đảm, thiếu điều kiện tiên quyết cho văn hoá đó, cứ phải đem hết tâm trí ra săn mồi, mưu mô gian lận trong thương mại, thì làm sao rảnh rang nghĩ tới những lạc thú phù phiếm thanh nhã, tức những nghệ thuật cao đẹp nhất tạo nên văn minh? Nông nghiệp là bước đầu của văn minh. Chỉ khi nào đã định cư ở một khu đất có thể cày cấy, hái gặt, có dư ăn mà để dành phòng những ngày bất trắc mai sau, thì loài người mới có thì giờ và cái nhu cầu cải thiện đời sống cho văn minh hơn. Được sống yên ổn, có đủ thức ăn nước uống rồi, loài người mới cất chòi, đền thờ, trường học; mới chế tạo những dụng cụ làm tăng sức sản xuất lên; nuôi chó, lừa, heo; tóm lại lúc đó loài người mới thuần tính, không còn là một dã thú nữa. Lúc đó mới tập làm việc điều đặn, có phương pháp, tuổi thọ tăng lên, và có thể truyền lại cho con cháu di sản tinh thần của nòi giống.

Có kinh nghiệm, hiểu biết một chút rồi, người ta mới xây cất thành thị. Về một phương diện, văn minh đồng nghĩa với trang nhã, thanh lịch mà sự trang nhã, thanh lịch chỉ có thể phát sinh ở chốn thành thị. Vì thành thị là nơi tụ hội của cải và hạng người tài trí ở vùng quê chung quanh – sự tụ hội đó tốt hay xấu, tạm thời chúng ta chưa cần xét vội – chính tại thành thị mà óc sáng tạo làm cho sự tiện nghi, sự xa hoa, sự nhàn rỗi tăng lên; chính tại thành thị mà bọn thương nhân gặp nhau trao đổi hàng hoá, ý nghĩ với nhau; tại những giao điểm của các đường thương mại, trí tuệ của loài người bồi bổ lẫn nhau, người ta tinh khôn hơn lên và sức sáng tạo cũng tăng lên. Sau cùng, trong các thành thị, có một số người khỏi phải lo sản xuất thức ăn, đồ vật mà chuyên tâm sản xuất khoa học, triết lí, văn chương, nghệ thuật. Văn minh nẩy mầm trong căn chòi của nông dân nhưng chỉ phát triển và khai hoa trong các thành thị.

Trái lại nòi giống không quan trọng mấy. Văn minh có thể xuất hiện bất kỳ ở đâu tại những dân tộc màu da bất kỳ ra sao; ở Bắc Kinh hay ở Dehli, ở Memphis hay ở Babylone, ở Ravenne hay ở Londres, ở Pérou hay ở Yacatan. Không phải nòi giống tạo nên văn minh, ngược lại văn minh đào luyện dân tộc; hoàn cảnh địa lí và kinh tế tạo nên một nền văn hóa và văn hóa tạo nên một mẫu người. Không phải người Anh tạo nên văn minh Anh mà chính văn minh Anh tạo nên người Anh, nếu người Anh đi đâu cũng mang theo tục lệ của họ, nếu ở Tombouctou họ cũng bận đồ lớn để ăn bữa tối, thì đó không phải là cách cải tạo văn minh của họ tại trú sở mới của họ, mà chỉ là một cách họ thú nhận rằng nền văn minh của họ đã ảnh hưởng mạnh tới tâm hồn họ ra sao. Những hoàn cảnh địa lí y hệt nhau sẽ gây những hậu quả y hệt ở bất kỳ một chủng tộc nào khác; cho nên chúng ta thấy người Nhật ở thế kỉ XX bắt đầu diễn lại lịch sử của Anh ở thế kỉ XIX. Chủng tộc có đóng một vai trò nào đó trong văn minh, nhưng như vậy chỉ là vì thường thường trước đó do hôn nhân đã có sự lai nhiều giống với nhau, lần lần các giống đồng hoá với nhau mà tạo nên một dân tộc tương đối thuần nhất[6].

Những điều kiện vật lí và sinh lí chúng ta mới xét đó tuy cần thiết cho sự tạo ra văn minh, nhưng tự chúng không đủ để phát sinh ra văn minh. Muốn vậy thì phải có thêm nhiều yếu tố tâm lí nữa. Phải có một trật tự tối thiểu, dẫu là trật tự đó mong manh, gần thành hỗn loạn như La Mã hoặc như Florence thời Văn nghệ phục hưng, để cho con người đừng cảm thấy rằng lúc nào cũng có thể mất mạng hoặc phải đóng những thuế độc đoán khắc nghiệt. Ngôn ngữ lại phải thống nhất để trao đổi tư tưởng. Giáo hội, gia đình, học đường phải thừa nhận một số phép tắc luân lí thường được mọi người giữ đúng, rồi đời sống cũng phải có một số qui tắc được mọi người chấp nhận kể cả những kẻ vi phạm chúng. Có lẽ cần có một tín ngưỡng căn bản nữa, tin ở một thế giới siêu nhiên, hoặc tin ở một không tưởng nó làm cho đạo đức được tôn sùng chứ không phải là một sự tính toán, có vậy cuộc đời dù ngắn ngủi, mới có một ý nghĩa, một tính cách cao thượng nào đó. Sau cùng không thể thiếu một hệ thống giáo dục, một kĩ thuật dù thô sơ tới đâu, để truyền lại đời sau cái văn hóa đã tích luỹ từ các đời trước. Dù bằng cách người trẻ bắt chước người lớn, hay bằng cách người lớn – tức cha mẹ, ông thầy hoặc tu sĩ – dạy dỗ trẻ, thì cái di sản tinh thần của bộ lạc, tức tục lệ, ngôn ngữ, kiến thức, luân lí, cử chỉ, kĩ thuật, mĩ thuật cũng được truyền lại cho bọn trẻ để chúng vượt cái đời sống của thú vật mà sống đời sống của con người.

Tất cả những điều kiện ấy – hoặc đôi khi chỉ một trong những điều kiện ấy thôi – mà mất đi thì nền văn minh cũng có thể bị tiêu diệt. Một đại biến động địa chất hoặc một sự thay đổi đột ngột, sâu xa về thời tiết, một bệnh dịch xuất hiện, không sao ngăn cản được, làm chết một nửa số dân, như đã xảy ra trong đế quốc La Mã thời các hoàng đế Antonin[7], hoặc như bệnh dịch hạch làm cho chế độ phong kiến châu Âu mau chấm dứt[8]. Đất đai hết màu mỡ, hoặc thành thị bốc lột nông dân quá mức, khiến cho nghề nông phá sản, mà dân chúng phải mua thực phẩm của ngoại quốc; nguồn lợi thiên nhiên, nhiên liệu, nguyên liệu cạn dần; sự thay đổi các đường thương mãi lớn của thế giới; trí tuệ hoặc đạo đức suy bại vì quá lao lực, vì đời sống ở thành thị quá kích thích, hoặc vì kỉ luật xã hội hoá lỏng lẻo mà xã hội không tạo được truyền thống nào mới để thay thế những truyền thống cũ; nòi giống suy nhược vì quá dâm loạn, vì quá ham hưởng lạc, vì quá bi quan; giai cấp thượng lưu suy đồi vì sinh suất giảm đi, mà những gia đình có khả năng cứu vãn được di sản văn hóa của nòi giống cứ mỗi ngày một tàn lụi, thưa thớt; một sự tập trung tài sản bất lợi cho xã hội, gây sự dấu tranh giai cấp, các cuộc cách mạng tai hại, mà quốc khố phải khánh kiệt: đó là một số trong những nguyên nhân khiến cho một nền văn minh có thể bị tiêu diệt. Vì văn minh không phải là trời cho, mà không phải là bất tử; mỗi thế hệ phải tạo thêm, và một sự gián đoạn quá lâu nào cũng có thể làm cho văn minh chấm dứt. Loài người chỉ khác ở loài vật là có giáo dục, và có thể định nghĩa giáo dục là nghệ thuật lưu truyền văn minh cho đời sau.

Các nền văn minh là các thế hệ nối tiếp nhau của linh hồn nòi giống. Các liên hệ gia tộc, rồi chữ viết kết nối thế hệ trước với thế hệ sau, làm cho người sắp chết truyền được di sản cho người trẻ; thì nghệ thuật ấn loát, thương mại và các phương tiện giao thông cũng vậy, kết hợp các nền văn minh với nhau và bảo tồn được phần tốt đẹp trong văn hóa của chúng ta mà làm lợi cho nền văn minh khác. Trước khi chết, chúng ta hãy thu thập di sản của chúng ta để tặng lại cho con cháu chúng ta.

CHƯƠNG II.
YẾU TỐ KINH TẾ CỦA VĂN MINH[9]

Hiểu theo một nghĩa nào đó thì con người dã man cũng là con người văn minh vì hắn kĩ lưỡng truyền lại cho con cái di sản của bộ lạc, tức cái mớ phức tạp gồm những chế độ chính trị, tập quán tinh thần luân lí đã lần lần phát triển nhờ sự gắng sức của bộ lạc để tồn tại trên địa cầu trong những điều kiện tốt nhất. Trong khu vực đó, gần như không sao giữ được một thái độ khoa học vì khi ta bảo một số người nọ là “dã man”, có thể ta không đưa ra một sự kiện khách quan nào cả, mà chỉ là hành động theo lòng tự cao tự đại của mình, không thắng nổi những phản ứng của ta trước những phong tục, thói quen xa lạ với ta. Chắc chắn là ta đã khinh thường những người đó, mà thực ra họ đáng làm gương cho ta về rất nhiều điểm, như về tinh thần hiếu khách, về đạo đức. Nếu chịu liệt kê đủ tất cả các yếu tố tạo nên văn minh thì chúng ta sẽ thấy rằng những dân tộc sống khoả thân đó đã sáng chế cho chúng ta đủ thứ hoặc gần đủ thứ, và chỉ để lại cho chúng ta hai công việc này: tô điểm đời sống và phát minh chữ viết. Hơn nữa, biết đâu chừng, họ đã chẳng văn minh thực sự, rồi cởi bỏ sự văn minh đó đi vì thấy nó tai hại? Vậy chúng ta nên ít dùng tiếng “dã man” để nói về những dân tộc ấy; có thể bảo họ là tổ tiên của chúng ta mà sống đồng thời với chúng ta đấy. Chúng tôi nghĩ nên dùng danh từ “sơ khai” hay “chất phác” để trỏ tất cả những dân tộc chưa biết tích trữ để phòng những ngày không kiếm ăn được, chưa biết chữ viết hoặc biết mà ít khi dùng tới. Ngược lại, có thể gọi là văn minh những “biết chữ và biết lo xa”.

I. TỪ SĂN BẮN TỚI CÀY CẤY

Tính không biết lo xa của người sơ khai – Bắt đầu biết lo xa – Săn thú và câu cá – Các đàn gia súc đầu tiên – Sự nuôi súc vật – Canh nông – Ăn uống – Làm bếp – Tục ăn thịt người

“Ba bữa ăn mỗi ngày, đó là một chế độ rất tấn bộ. Bọn người dã man một là ăn cho căng bụng ra hai là nhịn đói”[10]. Những bộ lạc Da đỏ dã man nhất ở châu Mỹ chắc cho sự dành thức ăn lại hôm sau là một hành động xấu xa, tủi nhục. Thổ dân châu Úc không thể làm được một công việc nào không có lợi trước mắt, người Hottentot[11] nào cũng là một ông lớn ăn không ngồi rồi; còn bộ lạc Bushmen ở Nam Phi thì chỉ biết “cảnh thừa thải thức ăn hoặc nhịn đói”. Trong cái thói không biết lo xa ấy và nhiều cách xử sự nữa của những dân tộc dã man, thực ra có một phần nào khôn ngoan sâu sắc. Khi thổ dân bắt đầu nghĩ tới ngày hôm sau là tự đẩy mình từ Lạc viên xuống thung lũng ưu tư rồi; thần Lo lắng xanh xao ủ rũ bắt đầu cuối xuống nhìn hắn rồi; và lòng tham lam hoá ra sắc bén, ý thức về tư sản xuất hiện và tất cả cái vui tính của con người sơ khai, chất phác biến mất. Người da đen châu Mỹ đương trải qua cuộc biến hoá ấy. Peary hỏi một “esquimau”[12] dẫn đường cho ông: “Anh nghĩ tới gì đây?”, hắn đáp: “Tôi chẳng nghĩ tới gì cả, tôi có dư thịt ăn rồi”. Không suy tư gì cả khi không có gì đáng cho ta suy tư, đó chẳng phải là thực khôn ngoan, sáng suốt ư?

Nhưng đời sống vô tư ấy có nhiều nỗi khó khăn và người nào vượt qua nổi khó khăn thì thực là hạng siêu quần trong cuộc chiến đấu để sinh tồn. Con chó chôn một cục xương gặm không hết, con sóc giấu những hạt dẻ để lúc khác ăn, con ong chất mật đầy ổ, con kiến chất thức ăn để phòng ngày mưa, đó là vài tay thợ đầu tiên của văn minh. Chính những sinh vật nhỏ đó và có lẽ vài sinh vật khác nữa đã dạy cho tổ tiên chúng ta nghệ thuật để dành những cái gì hôm nay ăn không hết, và đương mùa hè dư thức ăn, chất chứa một số thực phẩm để chuẩn bị cho mùa đông.

Tổ tiên chúng ta đã tỏ ra tài khéo léo biết bao để cướp của mặt đất và của biển cả những thức ăn cần thiết cho họ. Họ lấy tay nhổ hết cái gì ăn được mọc trên đất, họ rán lấy tay dùng ngà voi, xương hoặc đá để chế tạo những dụng cụ giống hàm răng hoặc răng, sừng loài vật; họ dùng sợi cây hoặc dây leo để đan lưới, làm bẫy và họ nghĩ ra đủ các mưu mô để bắt mồi trên mặt đất hay dưới nước. Thổ dân quần đảo Polynésie có những cái lưới dài mấy ngàn thước mà cả trăm người khó khăn lắm mới vận dụng được; trong hoàn cảnh ấy, sự tổ chức chính trị phải đi đôi với sự tiên liệu về kinh tế; và từ nhu cầu cộng tác để tìm thức ăn, mới phát sinh ý niệm về quốc gia. Dân chài Tlingit[13] đội một cái nón giống đầu một con hải báo rồi núp sau mỏm đá, bắt chước tiếng kêu của loài vật ấy, đợi chúng lại gần mà dùng ngọn giáo đâm, chẳng hề áy náy, thương hại. Một số bộ lạc ném chất ma tuý xuống sông để cá mê man; chẳng hạn thổ dân Tahiti dùng một thứ thuốc nước chế bằng hạt cây huteo hoặc bằng một cây tên hora; cá ăn phải, say, nổi lềnh bềnh trên mặt nước, và chỉ có việc đưa tay ra vớt. Thổ dân Úc ngậm một ống sậy để thở rồi lặn xuống nước, chộp chân con vịt lội qua, nhận chúng xuống nước cho tới khi chúng hết vùng vẫy. Bộ lạc Tarahumara[14] muốn bắt chim thì rắc trên mặt đất những hạt cột vào đầu một sợi dây vùi sơ sơ dưới đất, chim lại mổ hạt ăn, mà họ thì bắt chim ăn.

Ngày nay chúng ta cho sự săn bắn chỉ là trò tiêu khiển; nhưng hình như trong tâm hồn, người đi săn vẫn còn lờ mờ nhớ cái thời mà sự săn con mồi[15]. Vì săn bắt không phải chỉ là vấn đề kiếm thức ăn; nó thực sự là một cuộc chiến tranh để bảo vệ sự an toàn và chủ quyền của tổ tiên chúng ta; và so với chiến tranh ấy các chiến tranh khác trong trong lịch sử nhân loại chỉ là một trò chơi. Ngay hiện nay, trong các rừng già, con người vẫn đôi khi phải chiến đấu để sinh tồn, vì tuy không sợ bị thú dữ tấn công – trường hợp này hơi hiếm, trừ khi gặp một con thú đói quá hay bị lùng bắt, không có lối thoát – nhưng thức ăn không có đủ cho mọi sinh vật, mà chỉ sinh vật nào chiến đấu giỏi nhất mới khỏi đói, nhất là khi có con phải nuôi. Trong các bảo cổ viện, người ta còn thấy những dấu tích cuộc tranh đấu giữa các loài ấy: dao, búa, lao, tên, dây thòng lọng, bẫy, “boomerang”[16], ná, tức những khí giới mà loài người thời cổ sơ dùng để lần lần làm chủ địa cầu, rồi truyền lại cho hậu thế thuật chống cự với tất cả các dã thú, trừ loài thú dữ nhất là đồng loại. Ngay bây giờ, mặc dù đã có biết bao cuộc chiến diệt chủng mà trái đất vẫn còn cơ man nào là chủng loại! Đôi khi đi dạo mát trong rừng; chúng ta đâm hoảng vì nghe thấy “ngôn ngữ” của hằng hà loài vật: sâu bọ, rắn rết, chim chóc, loài muông thú ăn thịt, chúng ta có cảm tưởng như xâm phạm khu vực của chúng, làm cho chúng sợ và ghét. Biết đâu chừng, một ngày kia, tất cả những loài thú bốn chân ồn ào, những loài rết nhiều chân, những loài vi khuẩn len lỏi vào đâu cũng được ấy chẳng nuốt sống loài người, huỷ diệt văn minh của loài người và trừ cho địa cầu cái hoạ bị loài vật hai chân là chúng ta tàn phá bằng những khí giới bí mật và kì cục.

Thực ra săn bắn và câu cá không phải là những giai đoạn trong lịch sử tiến triển kinh tế; hai cách thức hoạt động ấy còn tồn tại cả trong những hình thức cao nhất của xã hội văn minh. Ngày xưa chúng ta là trung tâm của sinh hoạt, ngày nay chúng vẫn còn là nền móng tuy không lộ liễu của cuộc sống; và phía sau các hoạt động như văn học, triết học, nghệ thuật, tôn giáo, chúng ta vẫn còn thấy bọn cướp sát nhân ở Chicago. Không có can đảm chiến đấu một cách ngay thẳng, đàng hoàng nữa, chúng ta “săn mồi” bằng cách uỷ quyền[17] nhưng trong tiềm thức chúng ta vẫn còn dấu vết những cuộc săn mồi của tổ tiên thời xửa thời xưa, chứng cứ là chúng ta vẫn thấy vui thích đuổi bắt các sinh vật yếu ớt, chạy trốn, và cứ nhìn cái trò “hú tìm”[18] của con cái chúng ta thì biết. Rốt cuộc vấn đề kiếm ăn chính là nền tảng của văn minh. Giáo đường và điện thờ, viện bảo cổ và phòng hoà nhạc, thư viện và đại học chỉ là cái bề mặt, phía sau là lò sát sinh.

Sống bằng cách săn mồi thì chẳng có gì đặc biệt cả; nếu loài người không vượt khỏi giai đoạn ấy thì chung qui cũng là loài vật ăn thịt như nhiều loài khác thôi. Nó chỉ bắt đầu biểu lộ tư cách con người khi nó từ đời sống săn mồi bấp bênh qua đời sống trồng trọt an toàn. Đời sống này có nhiều cái lợi đáng kể: nuôi gia súc, bắt đầu ở đâu và thời nào – có thể là từ khi tổ tiên chúng ta giết được một còn thú rừng rồi bắt con nó đem về cho con mình chơi. Lúc đó người ta vẫn tiếp tục ăn thịt loài vật, nhưng không ăn ngay, người ta dùng nó để cưỡi, để chở đồ, nhưng nó được đãi một cách gần bình đẳng trong xã hội loài người, nó thành như “bạn” của loài người và từ nay người và vật làm việc chung, sống chung với nhau. Người ta tìm cách điều khiển sự truyền chủng cho chúng, và mới đầu chỉ có hai con, sau thành một bầy. Nhờ có sữa của các loài ấy, các bà mẹ rút ngắn được thời kỳ cho bú trước kia rất dài, tử suất của hài nhi giảm đi, sữa thành một thức ăn mới, bổ và có thể kiếm được dễ dàng. Nhân số tăng lên; đời sống ổn định, có qui củ hơn và loài người, con vật “bạo phát” rụt rè ấy, làm chủ được trái đất.

Đồng thời phụ nữ cũng phát kiến được một điều quan trọng nhất: thổ địa thế mà sinh sản được chứ. Trước kia, trong khi người đàn ông đi săn mồi thì họ chỉ lấy tay cào cào chung quanh chòi, rán tìm hái những cái gì có thể ăn được. Như ở châu Úc, họ đào đất để lấy rễ cây, họ hái các trái trong rừng, lượm mật ong, nấm và các hạt rải rát chung quanh. Ngay hiện nay, thổ dân vài bộ lạc châu Úc vẫn còn hái những cây tự nhiên mọc trong rừng, không hề nghĩ cách lấy hạt làm giống; người Da đỏ ở thung lũng Sacramento (Huê Kì) chưa vượt khỏi giai đoạn ấy. Chúng ta vẫn chưa rõ vào thời nào loài người nhận thấy công dụng của hạt giống và biết gieo giống chứ không chuyên hái như trước nữa; những bước đầu ấy vẫn còn là bí mật trong lịch sử; chúng ta có thể bàn tán về điểm ấy, đưa ra ý kiến này ý kiến nọ có giá trị nhiều hay ít, nhưng biết chắc thì không bao giờ biết chắc được. Có thể rằng khi bắt đầu hái những cây mọc tự nhiên đem về hang, dọc đường có những hạt rơi rớt, ít lâu sau nẩy mầm, do đó mà loài người biết được cái đại bí mật về sự sinh trường của các sinh vật. Bộ lạc Juang[19] rắc đại và lộn xộn các hạt rồi muốn mọc cây gì thì mọc. Thổ dân Bornéo đi dạo trong đồng, lấy cây nhọn xoi lỗ trên mặt đất rồi rắc hạt giống vào đó. Nông cụ thô sơ nhất là cái cây nhọn ấy hoặc cây gậy để moi đất. Mới cách đây năm chục năm người ta còn thấy ở đảo Madagascar từng đoàn phụ nữ cầm cây nhọn, đứng thành hàng như hàng lính, đợi một hiệu lệnh là đâm gậy xuống đất, moi đất ra, đặt hạt giống vào lỗ rồi vun đất lại, sau cùng tiến tới một luống khác. Cuốc đất để trồng trọt là một cách tiến bộ hơn: đầu gậy có một mũi nhọn hoặc một mảnh xương, rồi ghép thêm một khúc gỗ hình chữ thập để đặt chân lên mà nhấn xuống. Khi bọn đi tìm vàng tới Mexique, họ thấy rằng thổ dân Aztèque không có nông cụ nào khác ngoài thứ cuốc[20] thô sơ ấy. Sự nuôi gia súc và thuật dã kim giúp cho người ta dùng được những dụng cụ nặng hơn: kiểu cuốc ở trên biến thành lưỡi cày, và khi có thể xới đất được sâu hơn rồi, loài người mới nhận thấy đất đai phì nhiêu và điều đó làm thay đổi lớn lao thân phận của họ. Nhiều cây mọc hoang được đem về trồng, nhiều loại cây mới được lựa, còn những loại cũ thì được cải thiện.

Sau cùng thiên nhiên dạy cho loài người nghệ thuật phòng xa, đức thận trọng và ý thức về thời gian. Thấy loài chim ác là chất hạt dẻ rừng vào hốc cây, thấy loài ong trữ mật trong ổ, loài người mới lần lần – có lẽ sau mấy ngàn năm ăn xổi ở thì – nẩy ra cái ý tích cốc phòng cơ. Rồi lại tìm ra cách giữ thịt được lâu bằng cách xông khói, muối, sau cùng là ướp lạnh; hơn nữa, lại còn chất những cái lẫm chứa lúa để tránh mưa, sâu bọ và kẻ trộm. Lần lần người ta thấy rằng trồng trọt là một cách chắc chắn hơn săn mồi, để có đủ thức ăn. Khi hiểu được điều ấy, loài người đã vượt được một trong ba giai đoạn để tiến từ thú tính tới văn minh: tức ngôn ngữ, canh nông và chữ viết.

Có phần chắc chắn rằng loài người không tiến đột ngột từ giai đoạn săn mồi qua giai đoạn trồng trọt đâu. Có nhiều bộ lạc, chẳng hạn người Da đỏ ở châu Mỹ hiện nay vẫn còn ở trong giai đoạn chuyển tiếp: đàn ông đi săn mồi, đàn bà ở nhà trồng trọt. Sự thay đổi xảy ra tuần tự mỗi người một chút, chứ không bao giờ có sự biến chuyển hoàn toàn. Người ta chỉ thêm một cách ăn uống mới vào các thói quen cũ và ta có thể tin rằng người ta bao giờ cũng thích lối cũ hơn lối mới. Chúng ta thử tưởng tượng con người cổ sơ rán phân biệt trong mấy ngàn loại sản vật thiên nhiên – nhiều loại có hại – xem loại nào có thể ăn được; càng ngày càng xen lẫn những loại đó với những trái cây, rễ, thú rừng và cá mà họ đã quen ăn từ trước. Lúc nào họ cũng ham ăn thịt, cả những khi họ ăn nhiều lúa, rau và sữa nhất. Gặp được xác một con thú mới bị giết, họ ăn nghiến ăn ngấu. Nhiều khi chẳng buồn thui cho chín nữa, cứ việc đưa lên miệng cắn, xé, nhai rất mau (răng họ rất tốt) và chỉ nháy mắt là còn lại đống xương. Người ta kể chuyện có những bộ lạc ăn no nê suốt tuần lễ toàn bằng thịt một coi cá voi tấp vào bờ. Bộ lạc Fuégi thích ăn thịt sống dầu biết cách nấu chín thức ăn: bắt được một con cá, họ cắn ngay vào chỗ sau cái mang cho nó chết rồi nghiến ngấu tức thì từ đầu tới đuôi. Vì không biết chắc khi nào lại có thức ăn nên các bộ lạc ấy gặp thứ gì ăn thứ ấy: sò, hến, óc, nhum (oursin), ếch, nhái, cóc, chuột, nhện, giun, bò cạp, bướm vải (teigne), rết, cào cào (châu chấu), sâu, bọ, rắn, thằn lằn, trăn, chó ngựa, rễ cây, chí rận, giòi, sùng, trứng rắn, trứng chim, không có thứ nào là họ không ăn, có khi thích nữa, có khi coi là món ăn chắc bụng nữa. Có bộ lạc rất thạo về nghệ thuật săn kiến; có bộ lạc phơi nắng sâu bọ, để dành đãi tiệc; có bộ lạc bắt chí cho bạn rồi bỏ vô miệng ăn ngon lành; nếu bắt được nhiều quân hút máu nhân loại đó thì họ đem hầm rồi vui vẻ ăn với nhau. Thức ăn của các bộ lạc săn mồi lạc hậu nhất không khác thức ăn của các loài khỉ tiến bộ bao nhiêu.

Sự phát kiến ra lửa đã hạn chế bớt thói phàm ăn mù quáng ấy đồng thời cùng với canh nông, đã giải thoát loài người khỏi phải chuyên sống bằng sự săn mồi. Có hàng ngàn cây không ăn được nhưng nấu chín thì ăn được, thành thử loài người càng ngày càng ăn lúa và rau nhiều hơn. Lại thêm, nấu chín thì thức ăn cứng mấy cũng hoá mềm, người ta bớt phải nhai, do đó răng yếu đi: một dấu hiệu của văn minh đấy.

Có đủ thức ăn như vậy rồi mà loài người còn thêm một món mĩ vị cực hạng nữa: món thịt đồng loài. Người ta có thể xác nhận rằng tới một thời nào đó, thói ăn thịt người rất phổ biến: người ta thấy thói đó trong tất cả các bộ lạc sơ khai và trong các dân tộc tương đối gần đây nữa, như dân tộc Ái Nhĩ Lan, Ibère[21], Picte[22], và ngay ở thế kỉ XI, trong dân tộc Đan Mạch. Trong nhiều xứ đó, thịt người là một món hàng và người ta không biết tục chôn cất. Ở xứ Congo thượng thời xưa người ta mua bán công khai những người sống, đàn ông, đàn bà hay trẻ con, chỉ để đem về nấu nướng làm món ăn. Trong đảo Tân Bretagne, người ta bán thịt người ở tiệm như chúng ta bán thịt heo, thịt bò; và trong vài đảo Salomon, người ta nuôi người – nhất là đàn bà – cho mập như nuôi heo để làm thịt trong các ngày lễ. Bộ lạc Fuégi cho thịt đàn bà ngon hơn thịt chó vì thịt cho có mùi hôi rái cá – họ nói vậy. Ở Tahiti, một thổ dân già giảng cho Pierre Loti[23] rằng “thịt người Da trắng quay vừa chín thì có mùi thơm như chuối chín”. Bộ lạc Fiji trái lại chê thịt người Da trắng có vị mặn quá mà lại dai nhách nữa: họ bảo thịt lính thuỷ Da trắng không đáng cho họ ăn, kém xa thịt một thổ dân quần đảo Polynésie.

Nguồn gốc tục đó ở đâu? Không chắc là do thiếu các thức ăn khác; nhưng dù có phải vậy chăng nữa thì thói ăn thịt người ấy cũng đã tồn tại sau khi nó không còn cần thiết, và các người cổ sơ chỉ coi nó là một thức ăn ngon, bây giờ chúng ta thấy nó thành một khát vọng. Đâu đâu cũng có những kẻ không tởm máu người mà thích là khác. Có những bộ lạc nổi tiếng là hiền hậu, nhân từ mà thường uống máu người hoặc để trị bệnh, hoặc để ăn thề, để tế lễ, hoặc để thêm sức mạnh của kẻ bị giết, họ tin vậy. Ăn thịt người không có gì là xấu hổ cả, và người cổ sơ không viện đạo đức ra để phân biệt thịt người với thịt thú vật. Ở Mélanésie, một tù trưởng nào tặng bạn bè một bữa tiệc thịt người quay thì được bạn bè quí mến thêm. Một tù trưởng ở Ba Tây có giọng triết nhân lắm khi giảng giải: “Giết được một kẻ thù, tôi thích ăn thịt nó hơn là để cho nó mất tiêu đi… Cái khổ tâm không phải là vì phải chết; nếu tôi bị giết thì kẻ thù ăn thịt tôi hay không, tôi coi cũng vậy. Nhưng tôi không thấy một con mồi nào mà thịt ngon hơn thịt người… Người Da trắng các ông quả là khó tính quá”.

Hiển nhiên là tục ấy có vài cái lợi về phương diện xã hội. Nó mở đường cho Swift sau này đưa ra một kế hoạch dùng các trẻ em trong gia đình quá đông con[24]; nó lại cho người già cơ hội tốt đẹp để chết một cách hữu ích. Xét về một phương diện nào đó thì nó làm cho tục chôn cất thành một thói xa xỉ vô ích. Theo Montaigne (văn hào Pháp 1533-1952), viện lẽ mộ đạo, kính Chúa mà người ta tra tấn một kẻ tới chết – đó là tục lệ về thời ông – thì còn tàn nhẫn hơn là giết đi rồi ăn thịt. Chúng ta phải tôn trọng thành kiến của người khác.

II. NỀN MÓNG CỦA CÔNG NGHỆ

Lửa – Các dụng cụ nguyên thuỷ – Kĩ thuật dệt và làm đồ gốm – Xây cất và chuyên chở – Thương mại và tài chính

Loài người chỉ thực sự là loài người khi có ngôn ngữ; văn minh chỉ bắt đầu khi có canh nông; mà kĩ nghệ cũng chỉ có thể phát sinh từ khi có lửa. Loài người không phát minh ra lửa; có phần chắc là nhờ thiên nhiên loài người mới biết được vật liệu kì diệu ấy: cành lá khô cọ xát nhau hoặc sấm nổ mà té lửa, hoặc một số hoá chất ngẫu nhiên pha trộn với nhau mà sinh ra lửa; rồi loài người nẩy ra cái ý tài tình bắt chước hoá công, cải thiện thêm để dùng vật kì diệu ấy cả nghìn cách khác nhau. Có lẽ mới đầu loài người dùng lửa như một bó đuốc để thắng kẻ thù đáng sợ là bóng tối; rồi dùng lửa để sưởi, nhờ vậy mà rời được miền nhiệt đới, nơi họ sinh ra, để lại những miền khí hậu lạnh hơn, mà lần lần chiếm được trọn địa cầu; sau họ áp dụng vào việc rèn luyện các kim khí để cho chúng hoá ra cứng, bền hơn mà dễ uốn hơn. Tất cả những cái đó, người sơ khai cho là cực kì mầu nhiệm, kì dị, tới nỗi họ coi lửa là một vị thần để thờ phụng, là trung tâm của cuộc sống, của gia đình[25]; đi đâu cũng mang theo, giữ gìn cẩn thận để cho nó khỏi chết, khỏi tắt. Người La Mã thời xưa còn xử tử nữ tu sĩ[26] nào lơ đãng để cho ngọn lửa thiêng tắt đi.

Nhưng trong lúc săn mồi, giữ bầy gia súc hoặc làm ruộng, người thời cổ moi óc để phát minh những dụng cụ, phương pháp giúp họ giải quyết cả ngàn vấn đề trong cuộc sống. Mới đầu, có lẽ thiên nhiên cho họ cái gì thì họ dùng cái đó: họ hái trái, đào rễ để ăn, lột da thú để bận, chui vào hang để tránh mưa tránh nắng. Rồi có lẽ (tôi nói có lẽ vì thời đó, chúng ta chỉ có thể phỏng đoán thôi), họ bắt chước các dụng cụ, cử động của loài vật; họ thấy khỉ liệng đá hoặc trái cây vào kẻ thù, dùng một cục đá để đập bể hạt dẻ hoặc một vỏ sò; thấy con thác đắp đập ngăn nước, con chim làm ổ, con đại tinh tinh (chimpanzé) cất một cái như cái chòi. Họ ước ao có những hàm răng, những sừng mạnh như chúng, có lớp da dầy, cứng như chúng, và họ bắt đầu chế những dụng cụ, khí giới theo những kiểu mẫu ấy. Franklin bảo loài người là một con vật biết dùng dụng cụ; nhưng cũng như nhiều tài năng đặc biệt khác mà chúng ta lấy làm hãnh diện, về phương diện ấy, chúng ta có khác loài vật chỉ khác về mức cao thấp thôi.

Thiên nhiên tặng cho loài người các vật liệu để chế tạo dụng cụ: cây tre làm ngọn giáo, lưỡi dao, cây kim, bình chứa; cành cây để là kìm, kẹp; vỏ cây và thớ cây để làm dây thừng và các đồ dệt đủ thứ. Nhưng quan trọng nhất là loài người biết làm ra cây gậy. Phát minh ấy tuy tầm thường nhưng làm thoả mãn được nhiều nhu cầu tới nỗi cây gậy thành một vật tượng trưng uy quyền, từ chiếc đũa thần của các bà tiên, tới cây trượng của mục sư, cây roi của Moïse và của Aaron, cây trượng bằng ngà của viên Chấp chính quan La Mã, cây lituus của các pháp sư thời thượng cổ, cây truỳ của vua hay cây bút của phán quan. Trong ngành canh nông cây gậy thành cái cuốc; ở chiến trường nó thành ngọn giáo, ngọn lao, thanh gươm hoặc lưỡi lê. Rồi loài người sử dụng các khoáng vật, đục và đẽo đá thành vô số dụng cụ và khí giới: búa, đe, cày cạn, mũi tên, cưa, bào, nêm, đòn bẫy, rìu, đục. Sinh vật giúp họ chế tạo muỗng, bình, dĩa, dao cạo, lưỡi câu bằng vỏ óc vỏ sò trên bãi biển, hoặc những dụng cụ bền cứng hơn, đẹp hơn bằng sừng, ngà voi, răng, xương, lông hoặc da thú. Hầu hết những vật ấy, đều có cán bằng gỗ cột vào bằng mọi cách, bằng dây thừng hoặc ruột thú vật, đôi khi dán bằng một thứ keo kì dị làm bằng máu trộn với nhiều chất khác. Người thời đó nếu không tài khéo hơn thì cũng bằng chúng ta ngày nay. Chúng ta chỉ khác họ là đã tích luỹ được nhiều kiến thức kĩ thuật, nhiều vật liệu, dụng cụ hơn chứ không thông minh gì hơn. Họ rất thích tinh thần phát minh để giải quyết những nỗi khó khăn hằng ngày. Người Esquimau ưa nhất trò chơi này: lại ở một miền xa xôi, thiếu thốn đủ thứ rồi ganh đua nhau xem ai tìm được cách thoả mãn nhu cầu của cuộc sống.

Người sơ khai đã tỏ ra khéo léo vô song trong nghệ thuật dệt. Về môn này, họ cũng bắt chước loài vật nữa. Mạng nhện, ổ chim, các thớ cây đan vào nhau, đường gân các lá, những cái đó là những bức thêu thiên nhiên trong rừng đã làm mẫu cho họ, những mẫu cực đẹp, và ta có quyền nghĩ rằng nghệ thuật dệt là một trong những nghệ thuật đầu tiên của nhân loại. Vỏ cây, lá và thớ cây đã giúp họ dệt được những vải và nệm khéo tới nỗi ngày nay có biết bao máy móc, dụng cụ, chúng ta cũng không làm hơn được. Phụ nữ ở quần đảo Aléoutienne sẵn sàng bỏ ra một năm để dệt một chiếc áo. Những chiếc mền và y phục của người Da đỏ ở Bắc Mỹ có tua và thêu rực rỡ bằng những sợi tóc, dây gân cực nhỏ nhuộm bằng nước trái anh đào; linh mục Théodut bảo “những màu ấy tươi đẹp tới nỗi những màu của chúng ta kém xa, không sao so sánh được”. Thiên nhiên ngừng ở đâu là nghệ thuật bắt đầu ở đấy; xương cá hoặc xương chim, những nhánh tre non được chuốt kĩ lưỡng để làm kim, và dây gân các loài vật được dùng để làm thành những sợi chỉ rất nhỏ và có thể xỏ vào những cây kim nhỏ nhất của chúng ta. Vỏ cây biến thành vải và đập thành phớt (feutre), da thú phơi khô để may quần áo và đóng giày; thớ cây chấp nối với nhau thành những dây cáp (cable) rất chắc, sau cùng mây và miên liễu (osier) dùng để đan những giỏ đẹp hơn những giỏ của chúng ta ngày nay.

Nghệ thuật làm đồ gốm có họ hàng gần với nghệ thuật đan, chưa biết chừng do nghệ thuật đan mà ra nữa. Người ta đắp đất sét lên một cái giỏ để nó khỏi bị cháy và khi rút cái giỏ ra, người ta thấy lớp đất sét vẫn giữ hình cái giỏ có thể cho vô lửa được; có lẽ do đó sau này mới có kĩ thuật chế tạo những đồ sứ cực đẹp của Trung Hoa. Cũng có thể nhờ những cục đất sét phơi nắng mà cứng lại, người ta mới nảy ra làm đồ gốm, vì chỉ cần tiến một bước là người ta nghĩ ra cách dùng sức nóng của lửa thay sức nóng mặt trời, rồi từ đó chế tạo được hằng hà sa số bình, chén, nồi đủ kiều, dùng vào đủ việc: nấu ăn, giữ thức ăn hoặc chở thức ăn đi, cả những bình, chén đẹp để trang hoàng nhà cửa. Rồi người ta dùng móng tay hay vật nhọn để vẽ hình lên đất sét khi nó còn ướt, cho thêm đẹp; đó là một trong những hình thức đầu tiên của nghệ thuật, chưa biết chừng còn là nguồn gốc của chữ viết nữa.

Người thời thượng cổ dùng đất sét phơi nắng để làm gạch và nhà, và ta có thể bảo rằng đồ gốm che mưa che nắng cho họ. Nhưng đó là một giai đoạn tiến bộ của nghệ thuật xây cất rồi, một cái khoen trong sợi xích nối từ cái chòi bằng đất trộn rơm của “người mọi” tới những cung điện dinh thự đẹp đẽ ở Ninive và Babylone. Một số bộ lạc sơ khai như bộ lạc Veddha ở đảo Tích Lan không có một cái chòi để ở nữa mà sống cảnh màn trời chiếu đất; một số khác như bộ lạc Tasmani ngủ trong hốc cây; thổ dân miền Nam Nouvelle-Galles sống trong hang; một số khác như bộ lạc Bushmen[27] lấy cành đan với nhau làm cái mái che gió, hoạ hoằn họ mới cắm những cây cọc trên đất rồi phủ lớp rêu, rơm và cành nhỏ. Mới đầu là những mái che gió thô sơ như vậy, sau mới dựng thêm bốn bên thành những cái chòi như của thô dân châu Úc, cái thì nhỏ, làm bằng cành, lá rồi đắp đất bùn lên, chỉ chứa được vài ba người, cái thì rộng chứa được ba chục người hoặc hơn nữa. Các bộ lạc săn bắn hoặc du mục bao giờ cũng thích ở trong lều vì khi dời chỗ, có thể dễ dàng chở lều đi. Những bộ lạc tiến bộ nhất, như người Da đỏ châu Mỹ cất nhà bằng gỗ; chẳng hạn bộ lạc Iroquois dùng những thân cây còn nguyên vỏ dựng những ngôi nhà rất rộng lớn, chiều dài có thể tới năm chục thước, để cho nhiều gia đình ở chung. Còn thổ dân Đại Dương châu[28] thì đã biết cất nhà bằng những khúc cây đẽo kĩ lưỡng; và tới đó là hết lịch sử tiến triển của ngôi nhà gỗ.

Bây giờ người sơ khai còn thiếu ba thứ nữa là có đủ những yếu tố căn bản của văn minh kinh tế: phương tiện chuyên chở, tổ chức thương mại và một tiêu chuẩn chung để trao đổi hoá vật. Muốn biết đại lược lịch sử các phương tiện chuyên chở từ cách cổ nhất tới cách tân thời nhất thì cứ coi một người từ máy bay bước xuống, tay xách một gói đồ. Chắc chắn là hồi đầu, con người là con vật chở đồ cho chín mình, cho tới khi có gia đình: hiện nay ở Đông Nam Á còn như vậy. Rồi loài người mới chế tạo ra dây thừng, đòn bẫy, cái ròng rọc (poulie); chinh phục được loài vật, bắt nó chở nặng cho mình; lại bắt nó kéo những cành dài đeo[29] những đồ nặng, thế là đã tạo được chiếc xe trượt (traineau) đầu tiên[30]; sau đặt thêm những khúc gỗ tròn dưới chiếc xe ấy; rồi cắt đẽo những khúc gỗ này cho mỏng bớt đi, mà sự phát minh lớn nhất về cơ giới lúc đó đã xuất hiện, tức phát minh ra bánh xe; sau cùng đóng những bánh xe ấy vào thùng thành chiếc xe chở đồ. Cột nhiều khúc gỗ với nhau, người ta tạo ra chiếc bè và khoét những khúc cây ấy thành chiếc thuyền độc mộc; từ lúc này, dòng sông thành đường giao thông, chuyên chở tiện nhất cho loài người. Trên bộ, tổ tiên chúng ta mới đầu cứ băng đại qua rừng núi, thung lũng, rồi mới biết vạch một con đường mòn mà đi, sau cùng biết đắp đường cái. Đêm đêm họ nhìn sao trên trời mà tìm được phương hướng để dắt dẫn các thương đội qua sa mạc. Dùng cây chèo, mái dầm và cánh buồm, họ can đảm ra khơi, mới đầu từ đảo này tiến tới đảo khác, sau vượt được đại dương, đem chút văn hóa còn tầm thường của họ truyền bá tới các lục địa xa xôi. Về khu vực này cũng vậy, các vấn đề căn bản đã được giải quyết trước khi loài người biết chép sử.

Vì tài năng của các giống người khác nhau xa mà nguồn lợi thiên nhiên mỗi miền một khác, hoá công phân phát không đều, cho nên trường hợp một bộ lạc sản xuất được một số đồ vật với một giá rất rẻ mà lại không dùng hết, bèn nảy ra ý trao đổi sản phẩm dư của mình lấy sản phẩm thừa của một bộ lạc khác: đó là nguồn gốc thương mại. Ở Colombie, bộ lạc Da đỏ Chibeha xuất cảng thứ muối mỏ có rất nhiều trên xứ họ để đổi lấy lúa, bắp mà đất đai khô cằn của họ không sản xuất được. Vài làng Da đỏ ở châu Mỹ chuyên chế tạo mũi tên; thổ dân Tân Guinée chuyên làm đồ gốm; có những thổ dân châu Phi chuyên về công nghiệp dạ kim, hoặc chuyên làm ngọn giáo, chuyên đóng thuyền. Đôi khi người ta lấy tên nghề chính của họ đặt tên bộ lạc hoặc làng… rồi lần lần những tên này thành tên họ của người chuyên môn trong ngành. Sự buôn bán các vật thừa mới đầu có hình thức trao đổi tặng phẩm, ở thời đại rất vị lợi của chúng ta ngày nay, trước khi thương lượng một công việc làm ăn, người ta chẳng thường tặng nhau một món đồ hoặc mời nhau dự một bữa tiệc đấy ư? Chiến tranh, cướp bóc, cống thuế, phạt vạ giúp cho hàng hoá dễ chuyển từ miền này qua miền khác. Nhưng lần lần sự trao đổi hoá ra có hệ thống, qui tắc: người ta thành lập những trung tâm thương mại, chợ, cửa tiệm; mới đầu nhân dịp nào đó mới hợp nhau buôn bán, rồi người ta định trước ngày họp, sau cùng là ngày nào cũng họp để ai có hàng hoá gì dư có thể đổi lấy những món mình thiếu.

Trong thời gian rất lâu, thương mại chỉ có hình thức trao đổi như vậy thôi, và phải đợi nhiều thế kỉ sau người ta mới nghĩ ra cách dùng một môi giới để khích động thương mại lên. Ngày nay chúng ta còn có thể thấy một người Daiak[31] cầm một cái bánh sáp mấy ngày liền lang thang từ tiệm này tới tiệm khác tìm xem có người nào cần sáp và chịu đổi cho anh ta một vật anh ta thiếu không. Những vật đầu tiên làm môi giới là những hành hoá ai cũng cần dùng và cũng muốn mua như: trái chà là, muối, da thú vật, da lông, đồ tư trang, dụng cụ thường dùng, khí giới; trong sự trao đổi ấy, hai con dao có thể bằng giá một đôi vớ; ba món đó gom lại bằng giá một chiếc mền; cả bốn món ấy bằng giá một con ngựa; hoặc hai cái răng của một loài nai (élan)[32] ở Bắc Âu bằng giá một con ngựa tơ, và tám con ngựa tơ đổi được một người đàn bà. Vào một thời nào đó, tại một bộ lạc nào đó, gần như bất kì cái gì cũng có thể làm tiền được: hạt đậu, lưỡi câu, vỏ sò, hạt trai, trái ca cao, trà, hồ tiêu, cả cừu, heo, bò, nô lệ nữa. Tại những bộ lạc săn bắn và mục súc, loài bò là một đơn vị giá trị rất tiện vì dễ chuyên chở – chúng đi được – mà lại có lợi vì chúng sinh bò con. Vào thời đại Homère ở Hy Lạp (thế kỉ IX trước T.L.) người ta đánh giá người và vật bằng số bò: bộ binh giáp của Diomède đáng giá chín con bò, một người nô lệ khéo tay đáng giá bốn con. Người La Mã cũng vậy, họ dùng hai danh từ gần giống nhau – pecus và pecunia – để trỏ bò và tiền bạc, và trên những đồng tiền đầu tiên của họ chúng ta thấy hình con bò. Những tiếng Anh capital (vốn liếng, tư bản) và cattle (bò, ngựa) do tiếng Pháp mà ta, và tiếng Pháp lại do tiếng La Tinh capitale có nghĩa là tư bản, và chính tiếng capitale này gốc ở tiếng caput có nghĩa là đầu bò hay ngựa. Khi loài người bắt đầu biết chế tạo những đồ kim loại, thì các kim loại lần lần thay thế tất cả các bản vị có giá trị khác: đồng, đồng đỏ; sau cùng là bạc, vàng quí hơn, khỏi mang nhiều – được dùng để đúc tiền. Hình như các dân tộc cổ sơ chỉ biết dùng vật để đổi chác chứ không biết dùng tiền; mãi tới thời văn minh có tín sử, loài người mới chế tạo ra giấy bạc và tín dụng, làm cho sự trao đổi càng dễ dàng hơn nữa, do đó sự phong phú, sung túc, an lạc của nhân loại cũng tăng lên.

III. TỔ CHỨC KINH TẾ

Chế độ cộng sản nguyên thuỷ – Tại sao nó biến mất – Nguồn gốc tư bản – Chế đô nô lệ – Các gia cấp xã hội

Chính thương mại đã làm xáo trộn xã hội nguyên thuỷ nhiều nhất, vì trước khi nó xuất hiện, dắt theo hai tên tuỳ tòng là tiền bạc và lợi tức, thì loài người không biết gì là tư bản, tổ chức chính quyền rất thô sơ. Ở buổi đầu thời phát triển kinh tế, bản năng tư hữu chỉ tác động vào những vật riêng tư và thường dùng của con người, nhưng nó mạnh mẽ tới nỗi người ta thường chôn những vật ấy (cả quả phụ nữa) với người chết; trái lại nó tác động rất ít tới những vật không phải tuỳ thân, nghĩa là loài người bẩm sinh không có bản năng ấy mà cứ phải khắc nó vào trí não, tăng cường nó hoài.

Hầu hết mọi người, tại các bộ lạc nguyên thuỷ, đất đại là của chung. Dân Da đỏ ở Bắc Mỹ, thổ dân ở Pérou, các bộ lạc ở Hindoustan sống ở trên núi Chittagong, thổ dân Bornéo và các đảo Thái Bình Dương, cơ hồ cũng làm chủ đất đai, cùng trồng trọt với nhau rồi chia huê lợi.

Bộ lạc Da đỏ Omaha bảo: “Đất cũng như nước, gió, không thể bán được”. Ở quần đảo Samoa, trước khi người Âu tới, thổ dân không sao quan niệm được đất có thể đem bán. Giáo sư Rivers thấy ở Mélanésie và Polynésie, có chế độ cộng sản về ruộng đất, và chế độ ấy hiện nay còn tồn tại ở nội địa xứ Libéria.

Chế độ cộng sản về thực phẩm cũng phổ thông không kém. Tại các giống “mọi”, người ta thường thấy kẻ có thực phẩm san sẻ cho kẻ không có; khách lữ hành muốn ngừng bước ở đâu cũng được chủ nhân tiếp đãi, nuôi nấng; còn các bộ lạc bị hạn hán mà mất mùa thì được các bộ lạc[33] láng giềng cung cấp thức ăn cho mãn mùa. Một người vô rừng để ăn, có thể thảnh thơi ăn một mình mà cũng lớn tiếng gọi bất kỳ một người nào lại ăn chung với mình. Tuner kể cho một thổ dân Samoa nghe tình cảnh bọn người nghèo ở Londres, thì chú “mọi” đó rất ngạc nhiên, hỏi: “Làm sao có thể như vậy được kìa? Không có gì để ăn? Vậy họ không có bạn bè, không có nhà cửa sao? Nhưng họ ở đâu mà ra? Còn nhà cửa của bạn bè chứ?”. Người Da đỏ nào đói thì cứ đi xin thì có ăn liền; nghèo tới mấy thì không ai từ chối một người đói: “trong thành phố mà còn lúa thì không ai phải nhịn đói cả”. Theo tục lệ người Hottentot[34] kẻ nào có nhiều hơn người khác thì phải san sẻ cho những người này tới khi các phần được đều nhau mới thôi. Những người Âu đi du lịch châu Phi trước khi làn sóng văn minh lan tới đó, kể lại rằng cho một người “da đen” bất kỳ thứ gì: thức ăn hay đồ vật, thì họ cũng đem chia ngay cho bạn bè; cho họ một bộ đồ thì sẽ thấy cái nón trên đầu người nhận bộ đồ, chiếc quần ở ống chân người khác và chiếc áo trên lưng một người thứ ba. Người Esquimau săn được con mồi nào thì không có quyền giữ riêng cho mình mà phải cho tất cả các người khác trong làng; dụng cụ và lương thực đều là của chung. Thuyền trưởng Carver[35] bảo người Da đỏ ở Bắc Mỹ không có một ý thức về tư hữu, trừ những đồ thường dùng trong nhà… Họ rất hảo tâm với nhau và có dư thứ gì cũng vui vẻ đem cho người thiếu thốn. Một nhà truyền giáo kể lại rằng: “Tôi rất đổi ngạc nhiên thấy họ cư xử với nhau một cách trang nhã, lễ độ mà hạng bình dân ở các xã hội văn minh thiếu hẳn. Như vậy có lẽ do họ không biết những tiếng “của tôi, của anh”, những tiếng mà thánh Chrysostome bảo làm cho lòng từ thiện của chúng ta tắt ngấm”. Một người khác nhận xét: “Tôi đã thấy họ săn được con mồi về, chia thành nhiều phần, và không khi nào tôi thấy họ tranh nhau hoặc phàn nàn về một sự lầm lẫn hay bất công trong việc chia phần. Họ thà nhịn đói mà đi ngủ chứ không chịu để người khác trách móc rằng không giúp đỡ một kẻ thiếu thốn… Họ đối xử với nhau như bà con, anh em trong một đại gia đình”.

Tại sao chế độ cộng sản nguyên thuỷ ấy đã biến mất khi loài người tiến tới trình độ mà chúng ta hơi chủ quan gọi là văn minh? Sumner cho chế độ cộng sản trái với luật sinh lí, làm cho con người hoá ra kém cỏi trong việc tranh đấu để sinh tồn, nó ít kích thích tinh thần sáng tác, tài kĩ xảo và tính dành dụm; nó không thưởng những người có tài năng nhất, phạt những kẻ bất lực nhất, do đó có sự san bằng các đức tính của cá nhân, điều đó hoàn toàn có hại cho sự tiến bộ và sự thành công trong công việc ganh đua với các tập thể khác”[36]. Loskiel bảo một số bộ lạc Da đỏ ở Đông Bắc “làm biếng tới nỗi không trồng trọt gì cả, tin chắc rằng bộ lạc láng giềng sẽ chia lương thực cho họ. Và những bộ lạc này thấy người siêng không được thưởng công gì hơn bọn làm biếng, cho nên càng ngày càng trồng ít đi”. Darwin cho rằng sự bình đẳng hoàn toàn trong các bộ lạc Fuégi[37] khiến họ không mong gì một ngày kia sẽ văn minh được; nói một cách khác là sự văn minh sẽ làm mất sự bình đẳng của họ đi. Chế độ cộng sản nguyên thuỷ đem lại được một chút an ổn cho tất cả những kẻ không chết vì bệnh tật, nghèo đói, ngu dốt; nhưng không thể giúp họ thoát khỏi cảnh nghèo được.

Chế độ tư bản ấy chắc chắn tạo ra sự giàu có, nhưng cũng gây sự bất an và cảnh nô lệ; nó kích thích tài năng tiềm phục của những người thông minh, nhưng nó làm cho sự cạnh tranh để sinh tồn hoá ra gay go, mà con người đau xót hơn khi cảm thấy khốn cùng, sự khốn cùng này trước kia mọi người chịu chung cho nên có vẻ không đè nặng lên vai người nào cả[38].

Chế độ cộng sản có thể tồn tại dễ dàng hơn trong những xã hội mà con người phải đổi chỗ hoài, hoặc những xã hội luôn luôn phải đương đầu với sự nguy hiểm và nạn đói. Các dân tộc săn mồi và du mục không cần sự tư hữu về vườn ruộng, nhưng khi đời sống nông nghiệp đã thành đời sống bình thường thì người ta thấy rằng đất sẽ được trồng trọt, săn sóc kĩ lưỡng hơn, có năng suất cao hơn nếu tất cả huê lợi thuộc về gia đình làm chủ nó. Các chế độ, các ý tưởng cũng chịu luật đào thải tự nhiên như cơ thể, tập thể cho nên khi hoạt động kinh tế chuyển từ săn mồi qua trồng trọt thì quyền sở hữu cũng chuyển từ bộ lạc qua gia đình, và tiểu tổ “tư sản” thành đơn vị kinh tế thích hợp nhất về sản xuất.

Trong gia đình, quyền hành càng tập trung vào người đàn ông lớn tuổi nhất, thì nông nghiệp càng có tính cách công nghệ hoá, mà tư sản bắt đầu xuất hiện. Nhiều khi một cá nhân cả gan dám bỏ gia đình êm ấm mà phiêu lưu nơi xa lạ, nhờ cần cù làm việc, chiếm được một khu trong rừng hoặc một nơi đầm lầy, và cương quyết đòi được hoàn toàn làm chủ khu ấy, xã hội phải thừa nhận quyền của hắn, thế là phát sinh một hình thức tư sản mới. Dân số tăng lên mà đất đai cũ bắt đầu hết màu mỡ, nên có nhiều người bỏ làng mạc, đi tìm đất mới và tới một lúc, trong các xã hội tiến bộ nhất, tư sản thành một thể thức bình thường, tự nhiên. Những quyền cũ của bộ lạc, những truyền thống còn được duy trì về hình thức trong chế độ cộng điền hoặc trong phép nước (đất thuộc về vua) để tái hiện trong những thời chia lại ruộng đất; nhưng sau ít nhiều thăng giáng giữa hai quan niệm cũ mới, quyền tư sản rốt cuộc thắng lợi và thành chế độ kinh tế căn bản của các xã hội lịch sử.

Nông nghiệp tạo ra văn minh, là nguồn gốc chẳng những của tư sản mà cả của chế độ nô lệ nữa. Những cộng đồng hoàn toàn sống bằng săn mồi không có chế độ nô lệ vì đàn bà và trẻ con đủ làm hết công việc trong nhà rồi. Đàn ông đi săn hoặc chiến đấu về nhà mệt mỏi, ăn đến chán chê, hoặc hưởng cảnh ở không mà sức suy mòn đi. Các dân tộc sơ khai sở dĩ biếng nhác có lẽ do thói đi săn mồi hoặc chiến đấu về rồi thì nằm nghỉ: họ không phải làm biếng mà là cần lấy lại sức. Từ lối hoạt động tích cực từng hồi đó chuyển qua hoạt động đều đều, cần có hai điều kiện: trồng trọt, cày cấy và tổ chức công việc.

Khi con người làm việc cho chính mình thì thường làm uể oải, tuỳ hứng, nhưng khi làm việc cho người khác thì rốt cuộc thế nào người chủ cũng phải dùng sức mạnh để tổ chức, bắt người làm công vào khuôn phép. Vì những tấn bộ về nông nghiệp và vì có sự bất quân về tài năng của con người khi mới sinh ra, cho nên trong xã hội kẻ mạnh luôn luôn chỉ huy kẻ yếu. Rồi một ngày nào đó, kẻ thắng trận nhận thấy rằng tù binh ích lợi cho mình, nhất là hạng tù binh còn sống. Từ đó người ta bớt tàn sát, bớt ăn thịt tù binh đi, và chế độ nô lệ bắt đầu thành hình. Bắt kẻ thù làm nô lệ chớ không giết họ để ăn thịt, đó là một sự tấn bộ rất lớn về mặt đạo đức. Chính sách ấy vẫn còn được thi hành ngày nay trên một qui mô rộng lớn hơn: một dân tộc thắng trận không tận diệt kẻ thù mà bắt họ phải trả những chiến phí bồi thường lớn lao. Khi chế độ nô lệ đã thành một tổ chức và cái lợi của nó đã hiển nhiên rồi, người ta bắt những kẻ thiếu nợ mà không trả được và những tội nhân ương ngạnh đem về làm nô lệ, rồi người ta lại dùng cách du kích, đột nhập một làng xóm nào để chỉ bắt sống dân chỗ đó về làm nô lệ. Thành thử chữ nô lệ phát sinh từ chiến tranh rồi ngược lại gây ra chiến tranh.

Có phần tin được rằng nhân loại ngày nay có truyền thống siêng năng là do bao nhiêu thế kỉ đã bị nô lệ. Không ai lại tự ý chịu làm một công việc khó nhọc liên tiếp một cách lâu dài, nếu có thể trốn tránh công việc mà không bị trừng trị về thân thể, kinh tế hoặc quyền công dân. Như vậy chế độ nô lệ là một thứ kỉ luật chuẩn bị, cho hoạt động kĩ nghệ. Ta có thể bảo rằng nó làm tăng của cải, nguồn lợi lớn, và tạo sự nhàn nhã cho một thiểu số và do đó, đã gián tiếp giúp cho văn minh mau tiến. Sau vài thế kỉ, chế độ nô lệ được mọi người chấp nhận; Aristote cho nó là tự nhiên, không sao tránh được, thánh Paul cho nó là có vẻ hợp ý Thượng Đế, một thiên ân nữa.

Lần lần do chế độ nông nghiệp và nô lệ, do sự phân công và sự tài năng thiên phú không đồng đều nhau mà sự tương đối bình đẳng trong xã hội ban sơ mất đi: loài người hoá ra bất bình đẳng và chia thành nhiều giai cấp. “Xét chung thì các tập thể nguyên thuỷ, chúng ta không thấy có người tự do, người nô lệ, không có một tập cấp (caste) nào cả; không có hay có mà rất ít, sự phân biệt tù trưởng và các người khác trong bộ lạc”. Lần lần, các dụng cụ, các nghề nghiệp mỗi ngày một thêm phức tạp, mà các người vụng hoặc yếu phải tuỳ thuộc người khéo hoặc mạnh; đối với hạng người này, mỗi phát minh là một khí giới mới giúp họ thêm uy quyền thống trị và lợi dụng kẻ yếu[39]. Chế độ thừa kế lại tạo thêm cho hạng người giàu có một cơ hội mới để hoá mạnh hơn nữa, mà xã hội trước kia thuần nhất, đồng đều, nay biến thành một mê cung ngoắt ngoéo gồm đủ các giai cấp và tập cấp. Kẻ giàu người nghèo ngày càng nhận thức được cái hố mỗi ngày một sâu giữa họ với nhau; thế là chiến tranh giai cấp bắt đầu giăng qua lịch sử như một sợi chỉ đỏ, và Quốc gia xuất hiện làm trọng tài giữa các giai cấp, che chở tư bản, để điều khiển chiến tranh và tổ chức hoà bình.

CHƯƠNG III.
YẾU TỐ CHÍNH TRỊ CỦA VĂN MINH

I. NGUỒN GỐC QUỐC GIA

Bản năng hợp quần – Sự hỗn loạn thời nguyên thuỷ – Thị tộc và bộ lạc – Vua – Chiến tranh

Con người không phải là một sinh vật tự ý thích hợp quần. Đàn ông hợp tác với đồng loại không vì thích mà vì thói quen, thấy người khác làm mình cũng làm, hoặc vì bị hoàn cảnh bắt buộc; nó sợ sự cô liêu hơn là thích họp bạn. Nó phải giao thiệp với người khác vì sống cô độc thì nguy cho nó và vì có nhiều việc làm chung với nhau thì tốt và mau hơn làm một mình, nhưng trong thâm tâm nó vẫn muốn một mình anh dũng đương đầu với vạn vật. Nếu con người có thể theo xu hướng tự nhiên đó thì chẳng bao giờ có Quốc gia cả. Ngay thời này, nó vẫn còn thấy Quốc gia là một cái ách nặng quá: phải đóng thuế thì khổ đến đứt ruột và chỉ ước ao có một chính quyền can thiệp ít nhất vào đời tư. Nó luôn luôn đòi đặt ra những luật mới vì nó tin rằng có như vậy mới trấn áp được ông hàng xóm, còn riêng đối với nó thì những luật đó hoàn toàn vô ích; nó theo chủ trương vô chính phủ mà không tự biết.

Trong xã hội sơ đẳng, gần như không có một chính phủ. Những người săn mồi thời nguyên thuỷ chỉ chịu phục tùng một thứ luật lệ thô sơ khi họ gia nhập một đoàn tổ chức chinh phạt hoặc săn bắn chung. Bộ lạc Bushmen[40] thường sống thành những gia đình cách xa nhau. Giống người Pygmée ở châu Phi và thổ dân Úc vào hàng lạc hậu nhất chỉ chấp nhận một tổ chức chính trị trong một thời gian rồi vội vàng trở về tiểu tổ gia đình; người Tasmani không có thủ lãnh, luật lệ, chính quyền gì cả; các bộ lạc Veddah ở Tích Lan (Srilanca) tập họp theo huyết thống thành từng nhóm nhỏ, nhưng cũng không có chính quyền; người Kubu ở Sumatra “không có thân hào”, mỗi gia đình tự cai trị lấy; người Fuégi ít khi sống chung quá mười hai người; người Toungou tập hợp thành những nhóm gồm khoảng mươi chiếc lều; “bộ lạc ô hợp” ở châu Úc ít khi gồm được sáu chục người. Trong tất cả những thí dụ kể trên, sự tập hợp, cộng tác chỉ nhắm những mục tiêu nhất định, như săn mồi chẳng hạn, chứ không đưa tới một tổ chức chính trị thường xuyên.

Hình thức tổ chức xã hội liên tục và cổ nhất mà chúng ta được biết là thị tộc, tức một nhóm gia đình cùng một truyền thống, cùng ở trên một khu đất, cùng thờ một vật tổ (totem), cùng theo một số luật lệ, tập tục. Nhiều thị tộc có chung một thủ lãnh họp nhau thành bộ lạc, đây là gia đoạn thứ nhì tiến tới Quốc gia. Bước tiến ấy thật chậm chạp, vì nhiều nhóm không có thủ lãnh, một số lớn hơn nữa chỉ chấp nhận một thủ lãnh trong thời chiến thôi. Chế độ dân chủ đối với chúng ta ngày nay chỉ như chiếc hoa héo cắm trên nón; nhưng thời ban sơ, nó thật tươi đẹp rực rỡ, thời đó chỉ có các gia trưởng trong thị tộc là chỉ huy, không có một thứ quyền chuyên chế nào được chấp nhận cả. Các bộ lạc Da đỏ Iroquois và Delawas không chịu nhận một sự bó buộc nào ngoài trật tự tự nhiên trong gia đình và thị tộc. Các gia trưởng, tộc trưởng của họ chỉ có những quyền rất hạn chế, mà những quyền này có thể bị các bô lão trong bộ lạc chấm dứt bất kì lúc nào. Người Da đỏ ở Omaha có một Hội đồng gồm bảy người; trước khi ban một lệnh gì, bảy người ấy phải thảo luận với nhau cho tới khi họ đều chuẩn nhận hết mới thôi; người Iroquois còn có một thể thức liên minh rất ít lợi: nhiều bộ lạc liên kết với nhau để duy trì hoà bình – họ biết giữ lời hứa – và chúng ta thấy các bộ lạc người ta cho là dã man ấy có khác gì các quốc gia ngày nay hợp nhau thành Hội Quốc liên[41] để duy trì hoà bình đâu.

Chiến tranh đã tạo nên nhà thủ lãnh, quốc vương và Quốc gia rồi ngược lại, nhà thủ lãnh, quốc vương, Quốc gia lại gây ra chiến tranh. Ở quần đảo Samoa, viên tù trưởng chỉ thực sự có một chút quyền hành trong thời chiến; thời bình, chẳng ai để ý tới ông ta cả. Người Daiak không chấp nhận một quyền hành nào ngoài quyền của gia trưởng; gặp những bước khó khăn, họ bầu làm tù trưởng chiến sĩ nào tỏ ra can đảm nhất và tuân lệnh răm rắp tù trưởng ấy; hết chiến tranh họ cho tù trưởng “về vườn”. Trong thời bình, tu sĩ hay pháp sư nào quan trọng nhất là có quyền hành lớn nhất; và khi ta thấy cần phải thành lập cho một nhóm bộ lạc nào đó một chính phủ thường trực thì người thủ lãnh nắm cả ba quyền tướng lãnh, tộc trưởng, giáo trưởng. Thực ra chỉ có sức mạnh này là thống trị các tập thể: thời bình là cái lưỡi, thời chiến là thanh gươm; khi dùng lưỡi mà không thuyết phục nổi thì người ta dùng đến thanh gươm. Trải qua các thế kỉ, pháp qui và huyền thoại[42] đã nắm tay nhau, thay phiên nhau thống trị nhân loại; mãi đến thời đại của chúng ta. Quốc gia mới dám tách hai quyền ấy ra, nhưng sau này, biết đâu chừng, chúng lại chẳng kết hợp với nhau.

Làm sao mà chiến tranh tạo nên Quốc gia được? Không phải vì loài người có khuynh hướng tự nhiên thích chiến tranh. Một số dân tộc thấp kém hoàn toàn ưa hoà bình. Người Esquimau không hiểu nổi người Âu cùng chung một tôn giáo lại săn bắt nhau như săn bắt hải báo, và ăn cắp đất đai của nhau nữa. Họ nói với giang sơn của họ như vầy: “Phúc đức làm sao nên mi mới được băng tuyết phủ đầy! Núi của mi nếu có chứa mớ vàng mớ bạc mà tụi châu Âu rất thèm thuồng thì thật là phúc đức nên chúng mới bị một lớp tuyết dày tới nỗi không đào sâu tới mỏ được. Sự nghèo nàn, không sản xuất gì được của mi là nguồn hạnh phúc của chúng ta đấy, nhờ nó mà khỏi bị tụi châu Âu tranh giành”. Vậy mà đời sống sơ khai nhuộm đầy máu vì chiến tranh liên miên bất tuyệt đấy. Các bộ lạc săn mồi chém giết nhau để chiếm những miền nhiều thú hơn; các bộ lạc du mục chém giết nhau để tranh những cánh đồng cỏ mới; các bộ lạc trồng trọt cũng chém giết nhau để giành đất hoang; và tất cả mọi người đều có lần chém giết nhau để trả một nợ máu, để tập cho thanh niên chai lòng, có kỉ luật, chỉ để tiêu sầu khiển muộn, để cướp bóc, ăn cắp; và ít khi vì một nguyên nhân tôn giáo. Họ cũng có những tục lệ, qui pháp để hạn chế sự chém giết: chẳng hạn không được giết người trong những giờ, những ngày, những tuần hay tháng nào đó; một số công chức được hưởng quyền bất khả xâm phạm; một con đường nào đó được coi là khu vực trung lập; một địa điểm hoặc một chợ nào đó được coi là nơi ẩn náo cho mọi người, ai vô đó cũng được che chở, bảo vệ. Liên minh Iroquois đã giữ được cảnh “Đại thanh bình” trong ba trăm năm. Nhưng xét chung, đối với các quốc gia, dân tộc sơ khai, chiến tranh là yếu tố chính của sự đào thải tự nhiên.

Không sao kể hết hậu quả của nó. Nó đã tàn nhẫn loại trừ những dân tộc yếu ớt, bạc nhược; nó phát triển sự can đảm, tàn bạo, trí khôn và sự khéo léo của một số người trong một chủng tộc. Nó kích thích óc phát minh; có những đồ chế tạo để làm khí giới rồi mới được sửa đổi thành những dụng cụ hữu ích và nghệ thuật chiến tranh thành nghệ thuật hoà bình. (Có biết bao đường xe lửa xây cất vì mục đích chiến lược, sau được dùng cho việc thương mại!). Sau cùng chiến tranh đã phân giải chế độ cộng sản và tình trạng vô chính phủ thuở ban sơ và tập cho nhân loại có óc tổ chức, tinh thần kỉ luật; nó đưa tới chính sách dùng tù binh làm nô lệ, và nó khiến cho giai cấp dưới phải phục tùng giai cấp trên, và làm tăng quyền hành của chính phủ. Bảo tư sản là mẹ sinh ra Quốc gia, thì cũng có thể bảo cha Quốc gia là chiến tranh.

II. QUỐC GIA

Quốc gia là một cơ quan cưỡng chế – Sự công bằng trong làng xóm (công xã) – Các trợ lực tâm lí của Quốc gia

Nietzsche bảo: “Một bầy mãnh thú có tóc, một giống người chỉ huy và xâm lăng dùng tất cả tài tổ chức quân sự và sức áp chế của mình, đưa hết nanh vuốt ghê gớm ra mà xông tới cắn xé một dân tộc đông hơn nhiều nhưng không có tổ chức, rời rạc…, đó là nguồn gốc Quốc gia”. Lester Ward cho rằng: “Quốc gia, trái với tổ chức bộ lạc, bắt đầu bằng một cuộc chinh phục, một giống này chinh phục một giống khác”. Oppenheimer bảo: “Đâu đâu chúng ta cũng thấy một bộ lạc hiếu chiến xâm phạm biên giới của một dân tộc yếu hơn rồi tự phong mình là quí tộc, và tạo nên Quốc gia”. Ratzenhofer cũng nhận rằng: “Sự tàn bạo là nguồn gốc của Quốc gia”. Gumploweiz bảo “Quốc gia là hậu quả của sự xâm lăng, nó phát sinh từ sự thống trị, kẻ thắng thống trị kẻ bại”. Còn Sumner thì bảo “Quốc gia do sức mạnh gây ra và phải duy trì bằng sức mạnh”.

Sự thống trị bằng sức mạnh ấy thường thường là do một bộ lạc săn mồi và du mục gây ra để bắt một bộ lạc nông nghiệp phục tòng mình. Vì xét chung, nghề nông là một nghề yên ổn làm cho con người quen một cuộc sống bình thường, theo thủ tục, sức mau suy vì phải làm việc suốt ngày; các dân tộc nông nghiệp tuy dành dụm được của cải nhưng mất hết thói quen và bản năng chiến đấu. Dân tộc săn mồi hoặc du mục trái lại quen cảnh nguy hiểm, giỏi giết chóc, cho nên coi chiến tranh cũng là một cách săn mồi, chỉ nguy hiểm hơn một chút thôi; khi khó kiếm được mồi trong rừng, hoặc khi cánh đồng cỏ hết màu mỡ mà đàn bò, ngựa giảm đi, thì họ ngó các đồng lúa chín của dân định cư mà thèm thuồng; họ bịa ra một cớ để gây chiến cũng dễ dàng như chúng ta ngày nay; rồi họ tấn công, chiếm đất, bắt nông dân làm nô lệ, họ thống trị nông dân[43].

Quốc gia mới xuất hiện gần đây, thời khuyết sử không có Quốc gia. Vì muốn có Quốc gia thì trước hết phải có một sự thay đổi hoàn toàn trong qui tắc tổ chức xã hội, phải thay hệ thống thân tộc nó là cơ sở của các xã hội sơ khai bằng hệ thống dùng uy quyền để thống trị. Quốc gia thành lập được dễ dàng khi nó đoàn kết được một số tập thể sống theo thiên nhiên thành một tổ chức thống nhất có trật tự hơn, thích hợp với thương mại hơn. Nhưng dù vậy thì chế độ ấy cũng chỉ có thể tồn tại lâu được nếu sự tấn bộ về kĩ thuật cho giai cấp thống trị những phương tiện mạnh mẽ để đàn áp mọi cuộc nổi loạn. Rồi lần lần dân chúng quên nguồn gốc uy quyền thống trị của họ. Thời gian làm cho cái gì cũng hoá ra chính đáng, và ngay cả của ăn cắp một cách bỉ ổi nhất, tới đời cháu kẻ cắp, cũng thành một tài sản thiêng liêng, bất khả xâm phạm. Quốc gia nào cũng bắt đầu bằng sự áp chế; rồi lần lần người ta bất giác tuân luật pháp, chẳng bao lâu sau, lòng công dân nào cũng rung động lên khi nhìn thấy ngọn quốc kì.

Mà như vậy là phải, vì Quốc gia thành lập bằng cách nào đi nữa thì chỉ ít lâu sau nó cũng thành ra cần thiết cho trật tự. Khi các thị tộc, bộ lạc đã thông thương với nhau thì sự giao thiệp giữa các nhóm với nhau không lấy tình gia tộc làm căn bản nữa, mà lấy tình láng giềng làm trọng, do đó phải đặt ra một số luật lệ. Chúng ta có thể lấy trường hợp cộng đồng trong làng làm thì dụ: nó là một tổ chức riêng trong miền để thay thế thị tộc và bộ lạc, và trong một khu vực nhỏ hẹp, nó đã nhờ sự hợp tác của các gia trưởng, tộc trưởng mà thực hiện được một chính quyền giản dị, gần dân chủ. Nhưng chính vì có nhiều cộng đồng như vậy nên cần có một uỷ quyền ở ngoài để qui định sự giao thiệp giữa các cộng đồng với nhau mà làm cho liên quan kinh tế đoàn kết họ với nhau chặt chẽ hơn. Quốc gia mới đầu tàn ngược thật, nhưng đã thoả mãn được nhu cầu ấy; nó không chỉ là một sức mạnh có tổ chức, nó còn hoà giải được quyền lợi luôn xung đột nhau của hàng ngàn tiểu tổ trong các xã hội phức tạp. Sức mạnh và quyền uy của nó làn ra những khu vực càng ngày càng rộng hơn, và tuy nó làm cho chiến tranh với ngoại quốc có sức tàn phá hơn bao giờ hết, nhưng nó lại giữ được sự yên ổn ở trong nước; và người ta có thể định nghĩa Quốc gia như vầy: yên ổn trong nội bộ để chiến đấu với ngoại quốc. Loài người đã thấy rằng thà chịu đóng một số thuế còn hơn là đánh nhau hoài, thà nộp một thuế cống cho một tên trộm tối cao và duy nhất còn hơn là cướp bóc lẫn nhau. Muốn biết trong một xã hội quen sống dưới một chính quyền chính thức, khi không có ai làm chủ nữa, hậu quả sẽ ra sao, thì cứ nhớ lại mỗi lần một ông vua bộ lạc Banganda chết, mỗi người dân phải vội vàng sắm khí giới để chống lại bọn đạo tặc, cướp bóc, giết người. Spencer bảo: “Không có một quyền hành chuyên chế thì xã hội không làm sao tiến triển được”.

Một chính quyền chỉ dựa vào sức mạnh thì không tồn tại được lâu vì hạng người cầm quyền ấy thường cả tin, ngây thơ, bẩm tính ương ngạnh, mà quyền cũng như thuế khoá, chỉ được dân chấp nhận khi nó không lộ liễu mà gián tiếp. Vì vậy chính quyền phải dùng thêm cách thuyết phục và ba cơ quan tận tâm với nó – gia đình, giáo hội và học đường – đều nhồi vào óc công dân lòng tự hào về nòi giống và lòng trung thành với tổ quốc. Nhưng quan trọng hơn cả là thiểu số cầm quyền rán thay cơ quan áp chế bằng một bộ luật nó có lợi là vừa củng cố quyền hành, vừa cho dân chúng được sống an toàn trong một chế độ trật tự; nó nhìn nhận rằng “thần dân” có một số quyền, do đó mà họ bằng lòng tuân luật pháp và chịu gia nhập Quốc gia.

III. LUẬT PHÁP

Thời kỳ không có luật – Luật pháp và phong tục – Trả thù – Phạt vạ – Toà án – Thủ lợi – Quyết đấu – Hình phạt – Sự tự do thời nguyên thuỷ

Luật pháp xuất hiện đồng thời với tư bản, hôn lễ và chính quyền; các xã hội thấp kém tìm cách xoay xở khỏi dùng tới luật pháp. Alfred Russel Wallace bảo: “Tôi đã sống với nhiều giống mọi ở Nam Mỹ và Đông phương, họ không có luật pháp, toàn án, mà chỉ theo dư luận trong làng, ai cũng được tự do bày tỏ ý kiến. Họ tôn trọng rất mực quyền của người láng giềng, rất ít khi xâm phạm vào quyền ấy. Trong một xã hội như vậy sự bình đẳng giữa mọi người gần như hoàn toàn”. Herman Melvin cũng nhận xét như vậy về thổ dân quần đảo Marquises: “Suốt thời gian sống với bộ lạc Tipi, tôi không thấy có người nào bị truy nả cả, tôi dám nói rằng mọi sự trong thung lũng đó xảy ra một cách điều hoà, êm đềm hơn cả trong những giới theo Ki Tô giáo có giáo dục và mộ đạo nhất”. Chính quyền Nga trước kia có lập toà án ở quần đảo Aléoutienne, nhưng suốt năm chục năm, chẳng một thổ dân nào ra toà cả”. Brinton bảo: “Trước kia, trong các bộ lạc Iroquois, tội nặng tội nhẹ hiếm tới nỗi họ gần như không có hình luật”. Đó là những hoàn cảnh sinh hoạt lí tưởng – có lẽ được lí tưởng hoá – mà bọn chủ trương vô chính phủ vẫn ao ước.

Nhưng phải sửa lại vài nét trên bức hoạ quá đẹp ấy. Sở dĩ các dân tộc sống theo thiên nhiên tương đối khỏi bị luật pháp chi phối, trước hết là vì họ phải theo những tục lệ cũng nghiêm khắc như luật pháp, giết người được coi là chuyện tư, gia đình người bị đánh, bị giết có quyền trả thù để trừng trị kẻ đã hành hung.

Ở dưới các hiện tượng xã hội, người ta luôn luôn thấy cái nền tảng chắc như đá là tục lệ, tức những tư tưởng, hành vi lâu ngày được mọi người thừa nhận; những tục lệ ấy tạo cho xã hội một sự ổn định, trật tự cả trong khi thay đổi luật pháp và trong khi không có luật pháp thành văn. Tục lệ làm cho tập thể không thay đổi, cũng như di truyền và bản năng đối với chủng tộc và tập quán đối với cá nhân. Nhờ có thủ tục mà trí óc con người được lành mạnh vì thiếu những vết cũ để tư tưởng và hành động noi theo một cách bất giác, dễ dàng ấy, thì trí óc cứ do dự hoài mà phát điên mất. Bản năng và thói quen, tục lệ và tập tục đều thích hợp với luật thiên nhiên này: tiết kiệm sức lực; khi gặp những kích thích xảy ra lại thường xảy ra trong đời sống hàng ngày, gặp hoàn cảnh như từ trước tới nay thì cách phản ứng máy móc (nghĩa là theo thói quen) là cách tiện nhất. Sự tân kì trong tư tưởng, sự canh tân chỉ gây rắc rối và chỉ được chấp nhận khi cần phải thích ứng với hoàn cảnh mới.

Khi tôn giáo giúp sức thêm cho tục lệ, bảo ai không theo tục lệ thì bị Thượng đế trừng phạt; khi các thói quen của tổ tiên hợp với ý muốn của thần linh thì tục lệ sẽ vô cùng mạnh hơn luật pháp và hạn chế gắt gao những tự do thời nguyên thuỷ. Vi phạm luật pháp, người ta còn chắc chắn được sự ngưỡng mộ của ít nhất là nửa dân chúng, tức hạng người thầm ước ao gạt được kẻ thù cũ (tức Quốc gia, luật pháp) nhưng không dám; còn như vi phạm tục lệ thì bị mọi người cừu thị, khinh ghét. Vì tục lệ từ trong đại chúng mà ra, còn luật pháp do một uy quyền trên cao đặt ra bắt mình phải theo; vì luật pháp thường do ý chí của nhà cầm quyền, còn tục lệ là cái tinh tuý còn lại sau sự đào thải tự nhiên của những cách hành động mà kinh nghiệm của tập thể đã cho là tốt hơn cả. Luật pháp thay thế một phần tục lệ khi Quốc gia lãnh nhiệm vụ của gia đình, thị tộc, bộ lạc, làng xóm; nhưng sự thay thế còn hoàn toàn hơn nữa khi có chữ viết, khi luật pháp không do trí nhớ của các bô lão, mục sư nữa mà được chép lên trên giấy trắng thành một hệ thống. Nhưng sự thay thế ấy không bao giờ hoàn toàn. Trong sự quyết định cũng như sự phán đoán một hành động, tục lệ đứng phía sau luật pháp, vẫn được coi trọng; nó là quyền uy đứng sau ngai vàng, là “vị tài phán tối cao trong đời sống con người”.

Trong lịch trình tiến triển của luật pháp, giai đoạn thứ nhất là sự trả thù cá nhân. Con người sơ khai bảo: “Sự trả thù thuộc về tôi, tôi tự bồi thường tổn hại cho tôi”. Trong các bộ lạc Da đỏ ở Hạ Californie, cá nhân là viên cảnh sát của chính mình, và người nào đủ mạnh thì dùng cách trả thù để xử tội theo ý mình. Do đó mà trong nhiều xã hội sơ khai, một vụ sát nhân như A bị B giết, gây ra một vụ sát nhân thứ nhì: C, con hoặc bạn thân của A giết lại B để trả thù cho A; vụ sát nhân này gây ra một vụ sát nhân thứ ba: D, con hoặc bạn thân của B lại giết C để trả thù cho B, cứ như vậy cho tới Z; ngày nay chúng ta vẫn còn thấy những trường hợp như vậy cả trong những gia đình quí phái nhất.

Qui tắc trả thù tồn tại suốt lịch sử tiến triển của luật pháp: nó xuất hiện trong luật báo thù Lex talionis[44] của La Mã; nó đóng một vai trò quan trọng trong bộ luật Hammourabi[45], trong luật của Moise “dĩ oán báo oán”[46], và người ta có thể dễ dàng nhận ra ở phía sau nhiều điều lệ trong các bộ luật hiện hành.

Giai đoạn thứ nhì trên đường tiến tới luật pháp và văn minh là thay sự bồi thường vào sự trả thù. Nhiều khi viên thủ lãnh, muốn giữ sự yên ổn, hoà hảo nội bộ, dùng uy quyền và ảnh hưởng của mình buộc gia đình nạn nhân nhận một số vàng hoặc tặng vật thay cho món nợ máu. Rồi lần lần người ta lập ra một bảng thuế suất đúng phép: một con mắt, một cánh tay, một cái răng phải bồi thường bao nhiêu; Hammourabi đã một thời gian lâu, định luật và sửa luật theo qui tắc ấy. Người Abyssinie còn cẩn thận, tỉ mỉ tới mức quyết định rằng nếu một đứa nhỏ trên cây té xuống đúng vào một đứa bạn của nó, làm cho đứa này chết thì cha mẹ đứa bé có quyền sai một đứa khác leo lên cây rồi buông tay cho rớt xuống đúng vào đầu đứa phạm tội. Những cách thức phạt vạ có thể thay đổi tuỳ tuổi tác, địa vị xã hội của người lăng nhục và người bị sỉ nhục, cũng tuỳ theo mỗi bên là đàn ông hay đàn bà nữa; chẳng hạn tại các bộ lạc Fiji một thương nhân mà ăn cắp vặt thì bị trừng trị nặng hơn một viên tù trưởng phạm tội giết người. Suốt theo dòng lịch sử luật pháp, chúng ta thấy phạm nhân quyền càng cao thì tội càng hoá nhẹ[47].

Vì có lệ phạt vạ để ngăn các cuộc trả thù cá nhân, nên người ta cần thẩm định xem sự lăng nhục hoặc bị hại nặng nhẹ ra sao, do đó phải lập những toà án để làm công việc ấy, và đây là giai đoạn thứ ba tiến tới luật pháp; từ nay viên thủ lãnh, các bộ lạc hoặc mục sư hội họp nhau để giải các cuộc xung đột, phân tranh giữa hai bên nguyên và bị. Nhưng toà án ấy không luôn luôn hoạt động một cách long trọng đâu; có khi chỉ là một uỷ ban hoà giải rán điều đình để giải quyết vụ xung đột[48].

Trong nhiều thế kỉ và tại nhiều xứ, dân được tự ý nhờ toà xử hay không cũng được, và toà xử rồi mà kẻ bị lăng nhục hoặc bị thiệt hại – hoặc gia đình của kẻ đó – không được thoả mãn, thì cứ việc trả thù cá nhân, chứ không cấm.

Trong nhiều trường hợp, hai bên tranh biện với nhau trước công chúng, hăng lên thì có thể dùng võ lực, từ một đấu quyền vô hại như dân tộc hiếu hoà Esquimau, tới một cuộc huyết đấu một chết một còn. Các người sơ khai thường dùng cách thử tội (ordalie) không phải vì họ tin thuyết thời Trung cổ rằng Thần thánh cho biết kẻ nào có tội – kẻ này phải chết – mà vì họ hi vọng rằng dùng cách ấy dù có bất công thì ít nhất cũng chấm dứt một cuộc xung đột có thể tai hại cho đời sống của bộ lạc trong nhiều thế hệ. Đôi khi người ta bảo bên nguyên, bên bị lựa hai chén thức ăn (một chén có thuốc độc); người nào ăn phải chén có thuốc độc (nhưng không phải là chết người) thì bị coi là có tội; thế là vụ xung đột giải quyết xong vì thường cả hai bên đều tin chắc rằng cách thử tội đúng. Tại vài bộ lạc, người nào tự nhận mình có lỗi thì chìa cẳng chân cho người kia đâm bằng một cây lao. Hoặc người bị cáo phải chịu cho bên nguyên cáo phóng lao vào mình, nếu phóng trật thì bị cáo được coi là vô tội, nếu phóng trúng, dù chỉ phóng trúng một mũi thôi thì cũng bị coi là có tội; thế là xử xong. Xuất phát từ hình thức thô sơ đó, cách thử tội được duy trì trong luật Moïse, của Hammourabi, mãi tới thời Trung cổ; sự đấu kiếm, đấu súng cũng là một hình thức của cách thử tội, người ta tưởng nó mất rồi, không ngờ còn sống lại ở thời đại chúng ta, vậy thì về vài phương diện, khoảng cách giữa người hiện đại với người sơ khai có bao nhiêu đâu, mà lịch sử văn minh quả thật ngắn ngủi.

Ngày mà Quốc gia lãnh trách nhiệm ngăn ngừa tội lỗi và trừng trị kẻ có tội, loài người đã bắt đầu qua giai đoạn chính thư tư trong lịch sử luật pháp. Từ sự xử tội và trị tội tới sự ngừa tội, chỉ có một bước ngắn. Như vậy là viên thủ lãnh, ngoài nhiệm vụ thẩm phán tự lãnh thêm nhiệm vụ lập pháp; mà ngoài mọi tục lệ khẩu truyền, còn thêm một pháp điển gồm những sắc lệnh của quốc trưởng; trong trường hợp thứ nhất, luật lệ theo một diễn tiến tuần tự tăng lên, trong trường hợp thứ nhì chúng được nhà cầm quyền ban bố cho thần dân. Cả hai trường hợp, luật pháp vẫn giữ di tích nguồn gốc của chúng, vẫn giữ cái “hơi hướng” của quyền trả thù cá nhân mà chúng tính thay thế. Hình phạt của những người sơ khai có tính cách tàn nhẫn vì xã hội thời đó sống với một cảm giác luôn luôn bất an; tổ chức xã hội càng ổn định thì hình phạt càng nhẹ lần đi.

Xét chung thì trong xã hội sơ khai, cá nhân có ít quyền hơn trong xã hội văn minh. Người nào mới sinh ra cũng đã mang xiềng rồi. Xiềng của di truyền, của hoàn cảnh, của tục lệ, của luật pháp. Người sơ khai sống trong một mớ qui tắc chằng chịt, nghiêm khắc và tỉ mỉ không tưởng tượng được; có cả ngàn “tabou”[49] hạn chế sự tự do hoạt động của họ; có cả ngàn nỗi lo sợ làm nhụt ý chí của họ. Thổ dân Tân Tây Lan, bề ngoài có vẻ sống không có pháp luật, nhưng sự thực thì một mớ tục lệ nghiêm khắc qui định nhất cử nhất động của họ. Có những tập tục xã hội bất di bất dịch không thể cãi được, qui định cho thổ dân Bengale cách đứng lên ngồi xuống, đi đi lại lại, ăn uống, nằm ngủ. Trong những xã hội sơ khai, mỗi người gần như không còn là một cá nhân riêng biệt ở ngoài gia đình, thị tộc, bộ lạc, cộng đồng làm xóm mà chỉ những tập thể đó mới có đất đai quyền hành. Chỉ từ khi có chế độ tư sản và thành lập Quốc gia, cá nhân mới có chút quyền về kinh tế, một phận vị về phương diện pháp luật, và ít quyền công dân, và mới bắt đầu là một thực thể tách biệt khỏi tập thể. Những quyền của chúng ta không phải do thiên nhiên tặng; thiên nhiên chỉ biết có hai thứ quyền là mưu mô và sức mạnh; quyền con người là đặc ân của cộng đồng tặng mỗi cá nhân vì lợi ích chung. Sự tự do là một trong những cái xa xỉ mà sự an ổn tặng chúng ta; con người tự do là sản phẩm của văn minh, nó cũng là dấu hiệu của văn minh.

IV. GIA ĐÌNH

Nhiệm vụ gia đình trong lịch sử văn minh – Thị tộc và gia đình – Cha mẹ bắt đầu nâng niu con – Vai trò tầm thường của người cha – Sự tách biệt của trai và gái – Mẫu quyền – Thân phận của đàn bà – Công việc của đàn bà – Những tiến bộ về kinh tế do công lao của đàn bà – Chế độ phụ quyền – Phu xướng phụ tuỳ

Ăn uống và yêu đương là những nhu cầu căn bản của con người; cho nên những chức vụ căn bản của tổ chức xã hội, sự tiếp tục sinh sản hoài cũng cần thiết như sự bảo đảm lúc nào cũng có thức ăn. Ngoài những thể chế có mục đích tạo sự an lạc vật chất và giữ trật tự xã hội, bao giờ cũng có thêm những chế độ để duy trì nòi giống. Vào buổi bình minh của các nền văn minh, trước khi Quốc gia thành trung tâm của trật tự xã hội thì thị tộc lãnh nhiệm vụ tế nhị qui định các tương quan giữa nam nữ, giữa các thế hệ với nhau, và cả sau khi Quốc gia xuất hiện rồi, sự chi phối con người phần lớn vẫn nằm trong chế độ đâm rễ sâu nhất, tức gia đình.

Khó tin được rằng những người nguyên thuỷ đã sống thành những gia đình lẻ loi, ngay cả ở giai đoạn săn mồi cũng vậy, vì con người sinh ra vốn yếu ớt về cơ năng tự vệ, sống lẻ loi thì tất thành một mồi ngon cho mãnh thú. Trong thiên nhiên, những sinh vật yếu ớt về phương diện tự vệ, thường sống thành đoàn, có vậy mới tồn tại được trong một thế giới tua tủa những răng, ngà, sừng và được phủ một lớp da dầy, đâm không thủng. Chắc chắn con người cũng vậy, phải đoàn kết với bọn săn mồi và với thị tộc thì mới bảo tồn được sinh mạng. Trong tổ chức xã hội, khi các tương quan kinh tế và quyền hành chính trị đã thay thế quan hệ thân tộc rời thì thị tộc không còn là cơ sở của xã hội nữa; ở hạ tầng là gia đình, và ở thượng tầng là Quốc gia, hai chế độ này thay thế cho thị tộc. Quốc gia lãnh nhiệm vụ duy trì trật tự còn gia đình lãnh nhiệm vụ duy trì tổ chức lại đời sống thực nghiệp và duy trì nòi giống.

Các sinh vật thấp kém không lo nghĩ gì về con cái cả. Chúng đẻ cơ man nào là trứng; có vài cái trừng tồn tại và nở, còn đại đa số bị ăn hoặc huỷ hoại. Nhiều loài cá đẻ tới một triệu trứng mỗi năm; có vài giống hơi biết săn sóc con cái thì chỉ đẻ độ năm chục trứng mỗi năm là đủ rồi. Loài chim biết săn sóc con hơn, đẻ từ năm đến mười hai trứng; còn loài có vú, biết cho con bú, săn sóc con kĩ lưỡng thì làm chúa tể trên địa cầu và trung bình chỉ sanh ba con trong một năm. Trong thế giới loài vật, cha mẹ càng săn sóc, nâng niu con cái thì sinh suất và tử suất càng giảm đi; trong loài người cũng vậy, văn minh càng cao thì sinh suất và tử suất càng giảm. Săn sóc kĩ hơn thì kéo dài được tuổi thanh niên, tuổi mà trẻ được phát triển đầy đủ về cơ thể và được học hành trước khi tự ý bay nhảy, đồng thời giảm sinh suất đi thì con người mới có đủ sinh lực dùng vào những công việc khác ngoài công việc truyền chủng.

Vì đàn bà lãnh phần lớn nhất trong nhiệm vụ nuôi con, dạy con, cho nên mới đầu gia đình được tổ chức theo nguyên tắc này: nhiệm vụ của cha có tính cách hời hợt, bất kì; còn nhiệm vụ của mẹ mới thực là căn bản (hiện nay chúng ta chỉ mới nhìn được tới đó trong khoảng mù mịt của lịch sử). Trong nhiều bộ lạc hiện đương sống và có lẽ trong hầu hết các xã hội sơ khai, người đàn ông cơ hồ không nhận thấy vai trò của mình về phương diện sinh lí trong việc truyền chủng cũng gần hoàn toàn như những con vật giao cấu với nhau rồi sinh con mà sung sướng thay, không ý thức được nguyên nhân cùng hậu quả của những hành động ấy. Thổ dân đảo Trobiand cho rằng đàn bà có mang không do giao cấu, mà do một baloma (thần hay ma quỉ) nhập thân thể họ. Thường thường baloma ấy nhập vô khi đàn bà tắm; họ bảo: “Một con cá đã cắn tôi”. Malinowski kể rằng “Khi tôi hỏi ai là cha của một đứa con hoang nào đấy thì luôn luôn người ta trả lời: “thiếu nữ ấy không có chồng thì đám nhỏ cũng không có cha”. Nếu tôi hỏi rõ hơn, sống sượng hơn “Ai là người cha sinh lí của nó?” thì họ không hiểu tôi và đáp: “một baloma đã cho thiếu nữ ấy một đứa con”. Những thổ dân ấy còn tin thêm rằng baloma dễ dàng nhập vô thân thể những người đàn bà có ăn nằm với đàn ông hơn; vậy mà muốn khỏi có mang thì phụ nữ của họ chỉ nghĩ đừng tắm lúc thuỷ triều lên, chứ không tránh ăn nằm với đàn ông, thật là một chuyện thú vị khiến ta dễ dàng có đức khoan dung; chuyện sẽ còn thú vị hơn nữa nếu chúng ta có thể ngờ rằng nó đã được bịa ra cho cả các nhà nhân loại học lẫn các ông chồng.

Thổ dân Mélanésie nhận rằng giao cấu là nguyên nhân của sự có thai, nhưng các thiếu nữ lại sẵn sàng đổ trách nhiệm cho thói ăn bậy. Dù người ta có nhận thấy vai trò của người đàn ông thì sự giao cấu cũng bất thường tới nỗi khó mà định được ai là cha cái thai. Do đó trong các xã hội sơ khai nhất, người mẹ rất ít khi muốn biết ai là cha của đứa con của mình; chỉ biết nó là con của mình thế thôi, còn chính mình thì không thuộc về một người chồng nào mà thuộc về cha mình hoặc anh ruột mình hoặc về thị tộc, vì mình ở với những người ấy mà con mình cũng chỉ biết những người đàn ông thân thuộc ấy thôi. Tình thân ái giữa anh em chị em thường khắng khít hơn tình vợ chồng. Với lại trong nhiều trường hợp, người chồng vẫn tiếp tục ở với gia đình, trong thị tộc của mẹ và chỉ lén lúc lại thăm vợ thôi. Cả trong nền văn minh cổ điển, anh cũng thân hơn với chồng; vợ Intaphernes[50] cứu anh chứ không phải cứu chồng khỏi cơn lôi đình của Darius[51] và Antigone[52] hi sinh cho anh chứ không phải cho chồng. Quan niệm rằng vợ là người thân nhất của chồng là một quan niệm tương đối mới có đây, và chỉ được một phần tương đối nhỏ trong nhân loại chấp nhận thôi.

Tại các dân tộc sơ khai tương quan giữa cha và con rất ít ỏi tới nỗi trong nhiều bộ lạc, nam nữ sống cách biệt nhau. Ở châu Úc, ở Tân Guinée thuộc Anh, ở châu Phi và Micronésie[53], ở Assam, Miến Điện và quần đảo Aléoutienne, tại các dân tộc Esquimau và Samoyède, và rải rác hầu hết các nơi khác, người ta vẫn còn thấy những bộ lạc mà đời sống gia đình gần như không nhận ra được: chồng sống cách biệt với vợ và chỉ lâu lâu mới lại thăm vợ, ăn cũng ăn riêng nữa. Ở miền Bắc Papouasie, người đàn ông mà đi ngoài đường với một người đàn bà, dù là vợ đi nữa, thì cũng bị chê cười. Ở Tahiti, thổ dân hoàn toàn không biết đời sống gia đình. Có lẽ do sự cách biệt giữa nam nữ ấy mà phát sinh ra những hội kín – hầu hết là đàn ông – hiện nay còn thấy ở các bộ lạc sơ khai, để đàn ông tránh đàn bà (…).

Vậy hình thức đơn giản nhất của gia đình thời sơ khai gồm người đàn bà và con sống trong thị tộc với mẹ hoặc anh của mình; và hậu quả tất nhiên của những tương quan giữa mẹ và bầy con, mà ta thấy ở mọi loài sinh vật, khi người đàn ông không biết gì về sinh lí cả. Còn có một biến thể của lối tập hợp đó nữa: lối hôn nhân “matrilocal”[54]. Người đàn ông rời thị tộc của mình, lại sống trong thị tộc và gia đình của vợ, làm việc cho vợ hoặc cùng với vợ làm việc cho cha mẹ vợ. Trong trường hợp này, con cái theo bên mẹ và di sản cũng là của mẹ để lại; đôi khi vương quyền (pouvoir royal) do đàn bà truyền lại chứ không do đàn ông. Cái “quyền (droit) của mẹ” đó khác hẳn “chế độ mẫu quyền” (matriarcat) vì nó không có nghĩa là đàn bà có quyền hành (autorité) đối với đàn ông. Cả khi đàn bà có quyền truyền lại tài sản thì họ vẫn không được sử dụng sao tuỳ ý; nhiệm vụ của họ chỉ là để giúp cho việc định quan hệ huyết thống được dễ dàng, vì phong tục thời đó phóng túng khó mà biết được đứa trẻ sinh ra là con của ai. Phải nhận rằng trong bất kì xã hội nào, người đàn bà luôn luôn có một chút uy quyền, đương nhiên như vậy, vì họ có một địa vị trong gia đình, có nhiệm vụ phân phát thức ăn, và cũng vì họ có thể từ chối, không chịu thoả mãn nhục dục của đàn ông. Đôi khi người ta còn thấy đàn bà làm tù trưởng như ở Nam Phi; hoặc như ở quần đảo Pelew, tù trưởng tuy là đàn ông nhưng muốn quyết định một việc gì quan trọng thì cũng phải hỏi ý kiến một hội đồng gồm các bà già; trong bộ lạc Iroquios, những squaw (đàn bà có chồng) có quyền đưa ra ý kiến và bỏ phiếu trong Hội đồng bộ lạc, như đàn ông; đàn bà Da đỏ Senece có quyền hành lớn, có thể dự vào việc lựa tù trưởng nữa. Nhưng những trường hợp ấy rất hiếm, có tình cách ngoại lệ. Xét chung thì trong các xã hội sơ khai, thân phận người đàn bà không khác kẻ nô lệ bao nhiêu. Mỗi tháng họ khó ở mấy ngày, họ không quen sử dụng khí giới, bao nhiêu sinh lực của họ dồn vào việc mang thai rồi cho con bú, săn sóc chúng, những cái đó làm cho họ bị thiệt thòi trong sự tranh đấu với đàn ông, cho nên trong đa số xã hội, họ phải sống tuỳ thuộc vào đàn ông, trừ trong xã hội thấp nhất và cao nhất. Và chúng ta đừng tưởng rằng văn minh mà tiến bộ thì thân phận họ tự nhiên được cải thiện ngay đâu; như ở Hy Lạp, thời Péricles[55], thân phận họ còn kém hơn thân phận phụ nữ Da đỏ ở Bắc Mỹ nữa. Sự thực thì tình cảnh của họ luôn luôn được quyết định theo sự hợp tác của họ với đàn ông chứ không theo một quan niệm luân lí về chức vụ của họ.

Trong thời kì săn mồi, phụ nữ làm hết mọi việc gia đình, chỉ trừ việc đuổi bắt mồi. Đàn ông ngạo nghễ nghỉ ngơi già nửa năm để bù những lúc mệt nhọc và nguy hiểm săn bắn. Đàn bà thời đó phải nuôi cả bầy con, giữ gìn, sửa sang cái chòi, lượm thức ăn trong rừng, trong đồng, nấu ăn, quét nhà, chế tạo quần áo và dép. Khi bộ lạc dời chỗ ở, đàn ông phải luôn sẵn sàng chống cự với kẻ thù, cho nên chỉ mang khí giới, còn đàn bà phải mang hết thảy các vật khác. Phụ nữ Bushmen vừa làm đầy tớ, vừa làm vật chở đồ; nếu họ yếu quá, không theo kịp đoàn thì bị bộ lạc bỏ dọc đường. Khi thổ dân miền hạ lưu sông Murray (ở châu Úc), lần đầu tiên thấy bò chở đồ, họ tưởng là vợ của người da trắng. Ngày nay ta thấy đàn bà có sức chịu đựng dẻo dai hơn đàn ông nhiều, nhưng thời đó họ không khác nhau bao nhiêu. Sức chịu đựng ấy không phải do trời sinh mà phần lớn do hoàn cảnh và điều kiện sống. Không kể bất tiện, khốn khổ về sinh lí, đàn bà gần như không thua đàn ông về một điểm nào cả: bề cao, sức chịu đựng dẻo dai, khéo léo, can đảm; thời đó họ chưa thành một vật xa xỉ, một trang sức, một đồ chơi để thoả mãn dục tình của đàn ông; thời đó họ là một sinh vật lực lưỡng có thể làm mọi công việc cực nhọc liên tiếp hằng giờ, và nếu cần thì chiến đấu tới chết để bảo vệ con cái hoặc thị tộc. Một tù trưởng Chippeway bảo: “Trời sinh ra đàn bà để họ làm việc. Một người đàn bà có thể kéo hoặc khiêng vác bằng hai người đàn ông. Họ dựng lều cho chúng tôi, chế tạo quần áo, vá quần áo, ban đêm ấp ủ cho chúng tôi ấm… Không có họ thì không sao chúng tôi dời chỗ được. Họ làm hết mọi việc mà nuôi họ chẳng tốn kém bao nhiêu. Vì họ luôn luôn làm bếp, cho nên những lúc đói kém, họ chỉ mút ngón tay cũng đủ sống rồi”.

Trong các xã hội sơ khai, già nửa các tiến bộ kinh tế do đàn bà chứ không phải đàn ông thực hiện được. Trong khi đàn ông, suốt bao nhiêu thế kỉ vẫn không dám bỏ những cách săn mồi, mục súc do tổ tiên truyền lại thì đàn bà cải thiện công việc cày cấy chung quanh nhà và cả ngàn công việc nội trợ lặt vặt để sau thành những công nghệ quan trọng bậc nhất. Từ “cây mang len” – tức cây bông, theo cách gọi của người Hy Lạp – phụ nữ sơ khai làm thành sợi chỉ rồi sau thành tấm vải. Có thể tin rằng chính nhờ họ mà có những tiến bộ về việc may cắt, dệt vải, về nghề đồ gốm, đồ gỗ, về nghề đan thúng, giỏ, xây cất nhà cửa, và nhiều khi cũng chính họ lo việc mua bán. Chính họ đã gây ra ổ ấm gia đình; lần lần trong số sinh vật họ đã tuần hoá[56], có thêm một sinh vật nữa: người đàn ông, vì họ dạy cho đàn ông nghệ thuật giao thiệp trong xã hội, và sự lễ độ trong ngôn ngữ, cử chỉ nó là căn bản tâm lí và “chất xi măng” cố kết văn minh.

Nhưng khi công nghệ hoá ra phức tạp hơn và bắt đầu sinh lợi thì đàn ông bắt đầu chiếm lấy. Sự tiến bộ về mục súc là một nguồn lợi mới vững vàng hơn; ngay như nông nghiệp mà bộ lạc sơ khai anh dũng Nemrod cho là tầm thường, không đáng làm, sau cũng bị đàn ông chiếm lấy, làm cho đàn bà mất nguồn uy lực quyền hành về kinh tế. Khi bỏ cây cuốc mà dùng lưỡi cày, cần có sức lực mạnh hơn, thì đàn ông chiếm được ưu thế trong nông nghiệp. Từ khi họ có quyền để lại đàn bò và mùa màng cho con cái, thì bắt đầu có cảnh phu xướng phụ tuỳ, vì đàn ông buộc đàn bà phải trung thành với mình để có thể chắc chắn rằng gia tài để lại cho chính con đẻ của mình chứ không phải con người khác. Do đó mới có tục để tài sản lại cho con trai, quyền người mẹ phải nhường quyền người cha, và chế độ gia đình phụ quyền – nghĩa là quyền về người đàn ông lớn tuổi nhất – thành ra đơn vị xã hội tốt nhất về phương diện kinh tế, pháp luật, chính trị và luân lí. Ngay những thần linh trước kia hầu hết là nữ thân, lúc đó cũng đổi thành những kỳ lão, tộc trưởng râu dài chung quanh có vô số nàng hầu mơn mởn khiến cho anh chàng nào tham lam cũng phải thèm thuồng, mơ mộng trong lúc cô liêu.

Sự xuất hiện của gia đình phụ quyền đó thật tai hại cho đàn bà. Về mọi phương diện, họ thành vật sở hữu của cha hoặc anh cả khi họ còn nhỏ, xuất giá rồi thì thành vật sở hữu của chồng. Người ta mua họ về làm vợ cũng như mua một nô lệ ở chợ. Chồng chết thì bị để lại cho người khác “sử dụng” y như đồ vật trong nhà; và trong nhiều xứ (Tân Guinée, Tân Hébride, quần đảo Salomon, quần đảo Fiji, vân vân…) người ta bóp cổ họ tới chết để chôn họ với chồng – nếu họ không chịu tự tử – mà xuống âm phủ tiếp tục hầu hạ chồng. Từ đó, người cha trong gia đình có quyền đối đãi với vợ và con cái ra sao tuỳ ý, muốn bán vợ đợ con cũng được, chẳng ngại gì cả, họ có tàn nhẫn quá thì cũng chỉ bị những người cha khác – cũng có những quyền ấy như họ – chê trách là cùng, chứ chẳng ai làm gì được họ. Trong khi họ tự cho mình cái quyền thương yêu các phụ nữ khác thì người đàn bà bị bắt buộc phải hoàn toàn giữ trinh tiết trước cũng như sau hôn nhân. Sự bất công là như vậy.

Ở thời săn mồi, thân phận của đa số phụ nữ là tuỳ thuộc đàn ông; tình trạng đó, tới thời người mẹ làm chủ gia đình tuy giảm đi nhiều nhưng vẫn còn; bây giờ nó lại còn rõ rệt hơn, tàn nhẫn hơn. Nước Nga thời xưa có tục ngày con gái về nhà chồng, người cha cầm roi đánh yêu con một vài roi rồi trao cho chàng rể, nghĩa là từ đó sự trừng trị con gái thuộc về chàng rể, trẻ hơn, mạnh tay hơn. Ngay tại các bộ lạc Da đỏ châu Mỹ mà chế độ mẫu quyền còn được duy trì, phụ nữ cũng bị đối đãi rất tàn nhẫn, phải làm mọi công việc nặng nhọc nhất, nhiều khi còn bị gọi là “chó cái” nữa. Đâu đâu người ta cũng cho sinh mạng một phụ nữ không có giá trị bằng sinh mạng một người đàn ông, và không bao giờ người ta hoan hỉ tiệc tùng để mừng sinh con gái như sinh con trai. Có khi bà mẹ sinh con gái rồi giết nó đi để nó khỏi phải sống cuộc đời khốn khổ nhục nhã như mình[57]. Ở quần đảo Fiji, chồng có thể chuyên đoán bán vợ được; giá trung bình là một cây súng. Tại nhiều bộ lạc, vợ chồng không bao giờ ngủ chung với nhau sợ hơi thở của người vợ làm hại sức khoẻ người chồng. Ở quần đảo Fiji, một người đàn ông đêm nào cũng ngủ ở nhà thì bị chê cười; ở Tân Calédonie, đàn ông ngủ trong nhà còn người vợ ngủ dưới mái che. Ở quần đảo Fiji chó có thể vô một vài ngôi đền, còn đàn bà thì tuyệt nhiên không. Tục cấm đàn bà không được dự vào việc cúng lễ thuộc về tôn giáo đó, hiện vẫn còn ở các quốc gia Hồi giáo. Có lẽ thời nào đàn bà cũng có chút quyền hành khiến đàn ông sợ vì họ có cái tài nói luôn miệng, nói hoài nói huỷ; họ gây lộn rầy mắng đàn ông, đôi khi đánh đập đàn ông nữa. Nhưng xét chung thì vẫn là chồng chúa vợ tôi. Người Cafre[58] ở Đông Phi mua vợ như mua nô lệ; đó là cách đầu tư kiếm lợi tức, vì khi mua được một số vợ nào đó rồi thì có thể ung dung ở không, cho tới mãn đời vì vợ sẽ làm việc cho. Vài bộ lạc Ấn Độ thời cổ khi để lại gia tài thì tính số đàn bà cũng như tính số gia súc; nói cho ngay, giới luật cuối cùng của Moïse[59] cũng không phân biệt rõ rệt lắm người vợ với gia súc. Trong khắp châu Phi Da đen, đàn bà thời nào cũng không khác nô lệ bao nhiêu, trừ khi người ta mong họ thoả mãn cho mình được một nhu cầu nào, nhu cầu này không nhất thiết có tính cách kinh tế. Hôn nhân đã bắt đầu bằng một hình thức của quyền tư hữu, nó là một biến thể của chế độ nô lệ.

CHƯƠNG IV.
YẾU TỐ LUÂN LÍ CỦA VĂN MINH

Vì không một xã hội nào có thể tồn tại mà không có trật tự, và không sao có trật tự được nếu không chế định pháp qui, cho nên chúng ta có thể cho rằng có luật này trong lịch sử: càng có nhiều luật lệ bao nhiêu thì sức mạnh của cổ tục càng giảm bấy nhiêu, cũng như người ta càng suy tưởng bao nhiêu thì sức mạnh của bản năng càng giảm bấy nhiêu. Phải có qui tắc cho cuộc sống; qui tắc có thể thay đổi tuỳ tập thể nhưng cùng trong một tập thể thì nó phải được mọi người tuân theo. Những qui tắc ấy có thể thành lập do qui ước (mật ước hay khẩu ước), do tục lệ, do luân lí hoặc do luật pháp. Qui ước là những cách cư xử nào đó mà một dân tộc cho là tốt; tục lệ là những qui ước được nhiều thế hệ liên tiếp chấp nhận sau khi dùng thử rồi đào thải một số cho là sai lầm, luân lý là những tục lệ mà cả tập thể nhận là cốt yếu cho hạnh phúc và sự phát triển của tập thể. Trong các xã hội sơ khai chưa có luật pháp thành văn, thì tục lệ và luân lí qui định tất cả hoạt động của con người, làm cho trật tự xã hội được vững vàng và tiếp tục, không gián đoạn. Do phép mầu thời gian, lần lần những tục lệ ấy thấm nhuần cá nhân mà thành bản tính thứ nhì; hễ vi phạm tục lệ, thì thấy sợ sệt, khó chịu, xấu hổ nữa: đó là nguồn gốc của lương tâm, của các ý thức đạo đức mà Darwin cho là điểm dị biệt căn bản giữa người và loài vật. Khi nó phát triển đầy đủ rồi thì ý thức đạo đức ấy thành lương tâm xã hội: cá nhân cảm thấy mình thuộc vào một tập thể, mình phải tôn trọng và trung thành với tập thể ấy. Đạo đức là sự hợp tác của phần tử với tập thể lớn hơn. Dĩ nhiên không có luân lí thì không thể có văn minh được.

I. HÔN NHÂN

Ý nghĩa của hôn nhân – Nguồn gốc sinh lí của nó – Cộng hữu về đàn bà – Hôn nhân thử – Cưới tập thể – Cưới cá nhân – Chế độ đa thê hay đa phu – Giá trị của nó về phương diện ưu sinh (Eugénie) – Kết hôn ở ngoài đoàn thể, thị tộc – Hôn nhân phục vụ – Cưỡng bức – Gả bán – Ái tình ở các dân tộc sơ khai – Tác động kinh tế của hôn nhân

Công việc đầu tiên của luân lí là qui định những tương quan giữa trai gái vì đó là nguồn bất tuyệt gây ra biết bao sự bất hoà, tàn bạo, suy đồi nữa. Qui tắc căn bản là hôn nhân, tức sự kết hợp của một cặp vợ chồng vì cái lợi cho con cái. Chế độ hôn nhân thay đổi nhiều lần rồi, và trong lịch sử, đã trải qua những thể thức rất khác nhau, đã qua bao nhiêu kinh nghiệm, bắt đầu từ thể thức nguyên thuỷ là săn sóc con cái mà không có sự liên hợp của cha mẹ tới thể thức tân thời nhất là có sự liên hợp của cha mẹ mà tránh được việc săn sóc con cái.

Loài vật là những tổ tiên sáng lập ra hôn nhân cho chúng ta bắt chước. Có một số loài chim cơ hồ theo chế độ một chồng một vợ. Loài đại tinh tinh (gorille) và loài đười ươi (orang outang), con đực và con cái liên hợp với nhau cho tới khi con chúng sinh ra được dạy dỗ xong xuôi; chúng có nhiều nét không khác gì loài người. Con cái mà hơi “lạc lòng” một chút là bị con đực nghiêm khắc trừng trị liền. De Crespigny bảo: “Loài đười ươi ở Bornéo sống thành gia đình: con đực, con cái và con nhỏ”; tiến sĩ Savage bảo thường thấy “những con tinh tinh già ngồi dưới bóng cây vừa ăn trái cây vừa nói chuyện trong khi bầy tinh tinh con chơi giỡn chung quanh, chuyền từ cành này qua cành khác”. Vậy hôn nhân có trước loài người.

Có rất ít xã hội không có chế độ hôn nhân nhưng nếu rán kiếm thì cũng tìm ra được thí dụ để thành dây chuyền nối trạng thái đực cái hổn tạp tại các loài có vú thấp kém với hình thức hôn nhân của những người sơ khai. Ở Futuna[60] và quần đảo Hawai, đa số thổ dân không biết cưới hỏi là gì; gười Lubu, trai gái ăn nằm với nhau tự do, không chút phân biệt, và không có ý thức gì về hôn nhân; vài bộ lạc Bornéo, trai gái sống chung đụng với nhau hơn loài chim nữa; và ở Nga thời sơ khai “đàn ông ăn nằm với đàn bà không phân biệt vợ mình hay vợ người, thành thử không một người đàn bà nào có chồng chính thức”. Người ta bảo người Pygmée[61] ở Trung Phi không có chế độ hôn nhân và cứ theo “bản năng thú vật của họ, không chút gìn giữ”. Chế độ “quốc hữu hoá” phụ nữ đầu tiên ấy tương ứng với chế độ cộng sản nguyên thuỷ về đất đai và thực phẩm, đã biến mất rất sớm, không để lại một chút di tích. Tuy nhiên, nó vẫn tồn tại trong trí nhớ dưới những hình thức nhẹ, lạt hơn: chẳng hạn trong ý niệm thâm căn này tại nhiều bộ lạc sống theo thiên nhiên, là chế độ một người đàn ông chỉ được có một người vợ trái hẳn với luật thiên nhiên, có tính cách vô luân, trong những hội hè như ngày lễ thần Saturne (Saturnale) – hội giả trang trong lễ Carême ở Pháp là một di tích của lễ ấy – trai gái được phóng dật trong một lát[62]; trong tục lệ buộc người phụ nữ nào cũng phải hiến thân cho người đàn ông gặp đầu tiên, sau đó mới được làm lễ thanh hôn tại đền Mylitta ở Babylone thời xưa; trong tục cho mượn vợ mà các dân tộc sơ khai bắt ai cũng phải theo, có vậy mới là người lịch thiệp, nhã nhặn; trong tục jus primae noctis ở đầu thời Trung cổ châu Âu cho phép lãnh chúa được phá trinh cô dâu nông nô, sau đó chú rể mới được ăn nằm với vợ – có lẽ tục ấy là biểu hiện cuối cùng của quyền thời xưa của bộ lạc.

Nhưng rồi lần lần, một chế độ sống chung tạm thời thay thế chế độ hoàn toàn tự do giao cấu. Bộ lạc Orang[63] Sakai ở Malacca có tục một thiếu nữ ở một thời gian với mỗi người đàn ông trong bộ lạc, hết một lượt rồi bắt đầu trở lại. Ở các bộ lạc Yakoute tại Sibérie, Botocudo ở Nam Phi, và trong các giai cấp nghèo tại Tây Tạng với nhiều xứ khác nữa, hôn nhân rõ ràng có tình cách thử sống chung, và có thể chấm dứt bất kì lúc nào nếu một trong hai bên không muốn nữa, chẳng cần có lí do nào khác. Tại các bộ lạc Bushmen, “hai bên chỉ hơi bất đồng ý kiến với nhau là có thể bỏ nhau được và mỗi bên đều dễ kiếm người thay thế”. Theo Francis Galton thì bộ lạc Damaras “người ta đổi vợ mỗi tuần hoặc gần như mỗi tuần, và nếu không dò hỏi trước thì tôi không làm sao biết được vào một ngày nào đó, ông chồng nhất thời của bà này bà nọ là ai”. Tại bộ lạc Baila “đàn bà từ tay người đàn ông này qua tay người đàn ông khác với sự thoả thuận chung của hai bên. Có những thiếu nữ chưa đầy hai mươi tuổi mà đã có bốn năm ông chồng còn sống cả”. Ở quần đảo Hawai, danh từ trỏ hôn nhân cũng có nghĩa là: thử. Ở Tahiti, mới cách đây một trăm năm, các cuộc phối hợp hoàn toàn tự do và hễ không có con với nhau thì chỉ cần một bên muốn li dị là li dị được; nếu có một đứa con thì cha mẹ có thể trừ khử nó mà chẳng bị chê trách gì cả; nếu cha mẹ muốn nuôi nó thì cuộc hôn phối có chút tính cách trường cửu, và người cha phải hứa giúp người mẹ để bù lại công người mẹ săn sóc đứa con.

Marco Polo viết về một bộ lạc sống ở thế kỉ XIII ở Trung Á, tại miền Peyn (nay là Keriya[64]) như sau: “Nếu chồng vắng nhà trên hai chục ngày thì vợ có quyền được kiếm một người chồng khác; cũng theo qui tắc ấy, đàn ông có vợ rồi đi tới một nơi để làm ăn cũng có thể cưới vợ ở nơi ấy”. Vậy về hôn nhân và luân lí những chế độ tối tân nhất[65] cũng đã có từ lâu rồi!

Letourneau bảo về hôn nhân “tất cả những thí nghiệm có thể được đã thực sự xảy ra trong những xã hội và dân tộc dã man, thuộc đủ các chủng tộc, bất chấp những quan niệm đạo đức thường được coi trọng ở châu Âu”. Trong vài trường hợp chúng ta thấy cách “cưới tập thể”: một số đàn ông ở tập thể này cùng cưới một lúc một số cũng bấy nhiêu phụ nữ trong một tập thể khác. Chẳng hạn ở Tây Tạng có tục một nhóm anh em ruột cưới một nhóm chị em ruột rồi hai nhóm ấy thực hành chế độ cộng phu, cộng thê, nghĩa là mỗi người đàn ông lần lượt sống chung với mỗi người đàn bà cho tới hết lượt. César bảo ở thời ông, tại nước Anh cũng có tục như vậy. Chế độ lévirat của dân tộc Do Thái và nhiều dân tộc khác thời thượng cổ, bắt buộc một người đàn ông phải lấy người vợ goá của anh hay của em mình, có lẽ là do những tục cổ trên kia còn sót lại; vì phải tuân tục ấy mà Onan[66] mới bị Thượng Đế giết.

Cái gì đã thúc đẩy loài người thay thế sự gần như hỗn tạp trong xã hội sơ khai bằng chế độ hôn nhân một chồng một vợ? Vì trong đại đa số các bộ lạc sống theo thiên nhiên, không có gì là chướng ngại – nếu có thì cũng ít lắm – cho sự chung chạ giữa trai gái trước khi cưới nhau; mà hiển nhiên là không phải sự thèm khát nhục dục đã khiến họ đặt ra chế độ hôn nhân. Vì hôn nhân chỉ gây thêm hạn chế cùng những rắc rối tâm lí, đâu có làm cho người ta dễ thoả mãn nhục dục như chế độ chồng chung, vợ chung. Chúng ta cũng khó tin được rằng vào những thời xa xăm ấy, hôn nhân có lợi cho sự dạy dỗ con cái hơn là cứ để cho mẹ chúng săn sóc với sự giúp đỡ của họ hàng và thị tộc bên mẹ. Chắc phải có nhiều lí do mạnh mẽ về phương diện kinh tế khiến cho chế độ hôn nhân đã tiến hoá và có phần tin được rằng (vì về những vấn đề như vậy chúng ta biết ít lắm, chỉ có thể phỏng đoán thôi) những lí do ấy liên quan với chế độ tư hữu.

Hôn nhân chắc là do người đàn ông muốn có những nô lệ rẻ tiền và không muốn để gia tài lại cho con các người đàn ông khác. Chế độ một chồng nhiều vợ hoặc một vợ nhiều chồng xuất hiện rải rác ở nhiều nơi, và mới đầu là hình thức một vợ nhiều chồng, chẳng hạn ở bộ lạc Toda và vài bộ lạc ở Tây Tạng; tục ấy có thể tồn tại ở một xứ mà số đàn ông hơn số đàn bà rất nhiều. Nhưng bọn đàn ông vội lợi dụng ngay tục ấy và đổi thành chế độ một chồng nhiều vợ. Các nhà thần học ở Trung cổ tưởng rằng chế độ một chồng nhiều vợ do Mahomet đặt ra, nhưng sự thực nó có trước Hồi giáo từ lâu, vì trong các xã hội sơ khai nó là hình thức hôn nhân thịnh hành nhất. Có nhiều nguyên khiến nó phổ biến. Trong các xã hội thượng cổ, vì săn mồi và chiến tranh, đàn ông sống một cuộc đời rất nguy hiểm và chết nhiều hơn đàn bà. Do đó có tình trạng trai thiếu gái thừa và một số đàn bà phải một là sống độc thân, hai là chịu cảnh chồng chung, nhưng các bộ lạc thời ấy không muốn đàn bà ở độc thân vì cần sinh đẻ thật nhiều để bù tử suất rất cao, vì vậy họ khinh những người đàn bà không chồng không con. Lại thêm, bọn đàn ông lại ưa sự thay đổi; như người da đen ở Angola thường nói: “Không thể ăn hoài một món được”. Vả lại đàn ông thích những cô vợ trẻ mà trong các xã hội sơ khai, phụ nữ mau già lắm. Vì vậy, nhiều khi chính phụ nữ cũng khuyến khích chế độ một chồng nhiều vợ, để cho con bú được lâu hơn, đỡ phải đẻ sồn sồn mỗi năm, còn người chồng tha hồ được thoả mãn nhục dục, lại có thêm con nữa. Đôi khi người vợ thứ nhất cảm thấy mệt mỏi rồi, giúp chồng kiếm người vợ thứ nhì để chia sẻ công việc với mình, ấy là chưa kể cái lợi con càng đông thì sức sản xuất càng mạnh mà của cải càng tăng. Vì tuổi trẻ thời ấy có một giá trị thật sự về phương diện kinh tế, và người đàn ông mua vợ là đầu tư một cách có lợi, lợi ở chỗ sinh con đó. Dưới chế độ phụ quyền, đàn bà và trẻ em quả là nô lệ của đàn ông: một người đàn ông càng có nhiều vợ nhiều con bao nhiêu thì càng giàu bấy nhiêu. Người đàn ông nghèo đành phải chịu cảnh một chồng một vợ, nhưng lấy vậy làm xấu hổ và hi vọng một ngày kia có thể tiến lên hạng sang trọng có nhiều vợ.

Không còn nghi ngờ gì nữa, chế độ một chồng nhiều vợ hoàn toàn thích hợp với nhu cầu về hôn nhân trong xã hội trai thiếu gái thừa. Về phương diện ưu sinh[67] chế độ một chồng nhiều vợ hiển nhiên tốt hơn chế độ một chồng một vợ của chúng ta ngày nay, vì thời nay những người đàn ông có nhiều khả năng nhất thường lập gia đình trễ và ít con; còn dưới chế độ một chồng nhiều vợ, những người đàn ông tài giỏi thông minh nhất chiếm ngay những người đàn bà tốt nhất và họ sinh được nhiều con. Có lẽ vì vậy mà chế độ này mới còn hoài ở các dân tộc sơ khai và cả trong một số lớn các dân tộc văn minh; mãi tới ngày nay nó mới bắt đầu suy ở phương Đông. Có một số hoàn cảnh bất lợi cho nó. Những tiến bộ của đời sống nông nghiệp ổn định làm giảm sự nguy hiểm và sự tàn bạo, đàn ông do đó ít chết và tỉ số nam nữ gần bằng nhau; chế độ một chồng nhiều vợ, ngay trong những xã hội sơ khai, đã thành đặc quyền của một số giàu có, và hạng bình dân đành phải chịu cảnh một vợ, lâu lâu dan díu bậy bạ cho đỡ buồn, còn một số cực khổ, dù muốn hay không muốn, cũng phải sống độc thân để bù vào cảnh một chồng nhiều vợ của bọn nhà giàu có trên kia. Số đàn ông và đàn bà càng gần thăng bằng với nhau thì tánh ghen của đàn ông và tinh thần độc chiếm[68] của đàn bà càng tăng lên vì khi những người đàn ông mạnh nhất chỉ có thể có nhiều vợ bằng cách chiếm – thực sự hay không – vợ của người khác và làm cho vợ họ bất bình (trong một số trường hợp) thì chế độ một chồng nhiều vợ hoá ra khó thực hành, và chỉ những kẻ khôn khéo nhất mới thành công. Khi họ góp nhặt được nhiều của cải rồi mà không muốn phân tán cho nhiều kẻ khác quá, họ mới phân biệt ra “chính thất” và nàng hầu để chỉ phải chia gia tài cho con người chính thất thôi: đó là tình trạng hôn nhân ở châu Á cho tới thế hệ chúng ta. Lần lần bà chính thất thành vợ duy nhất, còn nàng hầu thì chỉ được chồng bao lén, cho sống riêng một nơi nào đó, hoặc bỏ mà đi nơi khác. Khi Ki Tô giáo có ảnh hưởng mạnh thì ít nhất tại châu Âu, chế độ một chồng một vợ thay thế chế độ một chồng nhiều vợ, và thành hình thức hợp pháp, chính thức của hôn nhân. Mặc dầu vậy, nó vẫn là một cái gì nhân tạo thuộc về lịch sử chứ không thuộc về nguồn gốc của văn minh.

Bất kì dưới hình thức nào, hôn nhân cũng gần như là điều bắt buộc tại hầu hết các dân tộc sơ khai. Người đàn ông không có vợ bị xã hội khinh, có khi coi như là “bất thành nhân” nữa. Người đàn ông chỉ có thể cưới vợ thuộc về một thị tộc khác. Chúng ta không biết rõ tục ấy do đâu mà có; phải chăng cổ nhân lờ mờ cảm thấy những tệ hại của sự kết hôn giữa những người cùng huyết thống với nhau? Hay tại họ muốn kết hôn với người của thị tộc khác để những liên minh chính trị được thêm bền vững, như vậy bớt được chiến tranh mà sự giao thiệp được mở mang? Hay tại thói bắt cóc phụ nữ của một bộ lạc khác đã thành cái mốt gần như chứng chỉ trưởng thành của đàn ông? Hay là tại sống chung trong một thị tộc, người ta không thấy phụ nữ hấp dẫn mấy nữa. Còn sự xa lạ làm cho cái gì cũng hoá đẹp lên? – nguyên nhân nào đúng, chúng ta không sao biết được. Dù sao thì sự hạn chế cũng gần như phổ biến trong khắp các xã hội sơ khai; và mặc dầu nó bị các vua Ai Cập (dòng Ptolémée thời thượng cổ) và các vua Inca (ở Pérou trước khi Y Pha Nho xăm lăng) vi phạm mà chẳng thấy tai hại gì cả – tới nỗi họ cho phép anh chị em ruột cưới nhau nữa – tục ấy vẫn còn tồn tại trong luật La Mã, cả trong luật hiện đại, và vô thức hay hữu thức, chúng ta vẫn tiếp tục theo nó.

Người đàn ông sơ khai làm sao cưới được vợ trong một bộ lạc khác? Nếu bộ lạc này theo chế độ mẫu quyền thì người con trai phải lại sống trong thị tộc của người con gái. Khi chế độ phụ quyền tiến bộ rồi, thì người con trai, sau khi làm việc một thời gian cho bố vợ tương lai, có thể bắt thiếu nữ về ở thị tộc mình. Jacob[69] đã phải hầu hạ Laban như vậy để cưới Lia và Rachel. Cũng có khi chàng trai nóng nảy, dùng sức mạnh cho mau xong. Bắt cóc được một người đàn bà thì chẳng những được thiên hạ phục mà lại còn có lợi, chẳng mất gì mà còn được một nô lệ, rồi khi người đàn bà nô lệ này sinh con thì con cũng lại thành nô lệ cột chặt mẹ vào thân phận nô lệ. Lối hôn nhân bắt cóc ấy không phải phổ biến nhưng thường thấy trong nhiều bộ lạc sơ khai. Tại các bộ lạc Da đỏ Bắc Mỹ, phụ nữ thuộc vào chiến lợi phẩm, và có nhiều trường hợp vợ chồng không thể hiểu nhau được vì mỗi người nói một thứ tiếng. Cho tới thế hệ trước thỉnh thoảng người ta còn thấy dân tộc Slave ở Nga và Serbie[70] còn bắt cóc phụ nữ về làm vợ. Hiện nay còn một di tích cuối cùng của tục xưa đó, là trong vài hôn lễ làm bộ bắt cóc cô dâu. Đó chỉ là một hình thức không vô lí chút nào của chiến tranh gần như bất tuyệt giữa các bộ lạc; đồng thời cũng là khởi điểm hữu lí của chiến tranh vĩnh viễn bất tuyệt giữa nam và nữ, một chiến tranh chỉ tạm ngừng trong vài đêm và những lúc ngủ say.

Phú quí sinh lễ nghĩa, khi đã có nhiều của cải rồi, người ta mới nghĩ nên tặng thân phụ thiếu nữ mình muốn cưới một vật gì quí hoặc một số tiền, hơn là phải lại phục vụ trong thị tộc của vợ hay là phải tàn nhẫn bắt cóc vợ mà có thể gây chiến tranh giữa hai thị tộc, hai bộ lạc. Do đó mới có tục gả bán sau khi cha mẹ đôi bên thoả thuận với nhau, hình thức này thường được dùng trong xã hội sơ khai. Vả lại ở Mélanésie hiện nay người ta thường thấy một hình thức trung gian: sau khi bắt cóc thiếu nữ rồi, người con trai trả cho gia đình nàng một số tiền như để hợp thức hoá việc ấy. Tại vài bộ lạc Tân Guinée, người đàn ông bắt cóc thiếu nữ, trốn với nàng ở một nơi, trong khi đó nhờ bạn bè điều đình về giá cả với gia đình nàng. Gia đình nàng đương giận dữ vì bị lăng nhục, thấy tiền nguôi giận liền, điều đó thật là có ý nghĩa. Một bà mẹ bộ lạc Maori đương nổi tam bành, lớn tiếng chửi kẻ bắt con bà, vậy mà khi kẻ này tặng bà chiếc mền thì bà dịu xuống hẳn bảo: “Tôi chỉ muốn có vậy thôi, vì tôi muốn được một chiếc mền nên mới làm náo động làng xóm như vậy”. Thường thường giá một thiếu nữ bằng giá một chiếc mền; tại bộ lạc Hottentot, một thiếu nữ bằng giá một con bò đực hay con bò cái; tại bộ lạc Croo bằng ba con bò cái với một con cừu; tại bộ lạc Cafre, bằng từ sáu tới ba chục con bò, tuỳ địa vị gia đình thiếu nữ, tại bộ lạc Togo, bằng mười sáu đồng đô la với một số hàng hoá đáng sáu đô la nữa.

Lối gả bán thịnh hành ở khắp châu Phi và hiện nay còn áp dụng ở Trung Hoa và Nhật Bản; nó rất phổ biến ở Ấn Độ thời xưa, ở Judée, ở Trung Mỹ và Pérou trước khi Christophe Colomb tìm ra châu Mỹ; hiện nay ở châu Âu cũng thỉnh thoảng còn thấy. Nó là sự phát triển tự nhiên của chế độ phụ quyền: con gái đã là vật sở hữu của cha thì cha muốn sử dụng cách nào cũng được. Người Da đỏ ở Orénoque biện giải cho chế độ ấy, bảo rằng lẽ tự nhiên người chồng phải thường cho cha vợ tất cả những số tiền tiêu vào việc dạy dỗ vợ. Trong vài xứ người ta giới thiệu thiếu nữ với các người đàn ông có thể hỏi cưới nàng, như trong một cuộc triển lãm; chẳng hạn dân tộc Somali, thiếu nữ ăn bận rực rỡ, được đặt ngồi trên lưng ngựa có người dắt đi; hoặc chính nàng đi qua đi lại trong một phòng không khí ngào ngạt hương thơm để các chàng rắp ranh bắn sẻ mê mẫn tâm thần mà chịu trả một giá cao. Không nghe thấy có trường hợp nào mà thiếu nữ phàn nàn vì bị gả bán như vậy; trái lại họ hãnh diện rằng có người chịu mua mình bằng một giá cao, và họ khinh những cô nào cho không tấm thân của mình, như vậy người chồng chẳng được lợi quá ư! Vả lại còn có cái tục cha thiếu nữ tặng lại chú rể tương lai một vật gọi là để cảm ơn đã mua con gái mình[71]; vật tặng ấy càng về sau càng tăng, có khi gần bằng giá chú rể đã trả nữa. Người cha nào giàu, muốn dễ gả con, tặng những vật càng ngày càng đẹp, quí, đó là nguồn gốc tục hồi môn của chúng ta ngày nay; riết rồi không còn là chú rể mua vợ nữa mà là ông bố vợ mua chàng rể.

Trong bấy nhiêu hình thức hôn nhân, chúng tôi tốn công kiếm hoài mà không thấy dấu vết ái tình lãng mạn nào cả. Người ta có kể vài ví dụ người Papou ở Guinée cưới nhau vì tình; ở các dân tộc sơ khai khác, cũng có trường hợp vợ chồng yêu nhau (mà cũng chỉ là quyến luyến với nhau thôi chứ không phải là sống chết với nhau), nhưng thường thường tình duyên ấy không liên quan gì với hôn nhân cả. Trong những xã hội chất phác ấy, người ta lấy vợ để có nhân công rẻ tiền, để hai gia đình liên kết với nhau một cách có lợi, để bữa ăn đều đều được dọn lên. Lander bảo “trong miền Yorouba người ta cưới nhau một cách vô tâm lạ lùng, người đàn ông coi chuyện ấy cũng như việc cắt một bông lúa; không có vấn đề âu yếm”. Vì trong các xã hội sơ khai, trai gái tự do ăn nằm với nhau trước khi cưới hỏi, cho nên người đàn ông có bị từ chối thì kiếm phụ nữ khác, dục tình chẳng vì vậy mà bị kích thích và rất ít khi nó đóng một vai trò trong sự lựa vợ. Cũng vì lẽ ấy – lẽ hễ có dục tình là thoả mãn được ngay – cho nên người đàn ông bị cự tuyệt không có tâm trạng tự xét mình, rầu rĩ trầm tư, tâm trạng này làm cho người yêu đẹp, hấp dẫn lên bội phần, và là nguồn gốc thông thường nhất của ái tình lãng mạn mà tuổi trẻ ai cũng ao ước. Thứ ái tình lãng mạn ấy là sản phẩm riêng của các nước văn minh tiến bộ, mà luân lí đã dựng những chướng ngại để chặn bớt dục tình; ngay tại những nước đó cũng chỉ có một số ít đàn ông và đàn bà giàu có mới có thể hưởng được cái xa xỉ, thanh nhã, cầu kì là ái tình lãng mạn; các dân tộc sơ khai nghèo quá không thể lãng mạn được, trong các bài hát của họ hoạ hoằn lắm mới gặp một khúc xuân tình. Khi các nhà truyền giáo muốn dịch Thánh kinh ra tiếng Algonquin[72], họ không kiếm ra được một tiếng nào tương đương với ái tình. Người ta bảo “người Hottentot lãnh đạm với nhau trong hôn nhân”. Ở Gold Coast, “giữa vợ chồng không có chút gì giống với tình âu yếm”, mà thổ dân châu Úc cũng vậy. René Caillé[73] bảo: “Tôi hỏi Baba – một người da đen ở Sénegal – tại sao không bao giờ nói đùa với vợ; hắn đáp nếu nói đùa với vợ thì không còn sai bảo vợ được nữa”. Người ta hỏi một thổ dân Úc tại sao sắp cưới vợ, hắn chẳng quanh co, úp mở gì hết, đáp ngay rằng cần có một người đàn bà lo thức ăn thức uống cho, kiếm củi cho và chở đồ cho những khi phải dời chỗ. Người Tây phương ngày nay cho sự hôn hít là sự cần thiết hết mực, thì các dân tộc sơ khai không hề biết tới; khi ngẫu nhiên thấy người phương Tây hôn hít nhau, họ cho là cử chỉ đó đê tiện.

Xét chung thì “người mọi” có vẻ hơi “triết nhân” về các vấn đề tính dục, chẳng bận tâm tới khía cạnh siêu hình hay thần học gì cả, cứ tự nhiên như loài vật; họ không mất công suy tư về việc đó, chẳng tưởng tượng để kích thích tính dục, họ cho nó chẳng quan trọng gì hơn cái việc ăn uống để sống. Họ không có quan niệm gì về điểm đó cả. Hôn nhân đối với họ không bao giờ là một thánh lễ; rất ít khi họ tiêu phí nhiều vào việc ấy; họ chỉ coi đó là việc thương mại. Khi chọn vợ, họ nghĩ đến vấn đề thực tế trước hết, và không xấu hổ vì vậy; trái lại nếu thiếu thận trọng như chúng ta thì họ mới lấy làm xấu hổ; chắc họ ngạc nhiên lắm về tục của chúng ta: chỉ vì lòng khao khát nhục dục, đàn ông và đàn bà gần nhau trong một chốc lát, mà rồi hai bên phải sống suốt đời – hoặc gần như suốt đời – với nhau, sao mà kì cục, vô lí thế? Người đàn ông thời sơ khai cưới vợ không phải để thoả mãn nhục dục mà chỉ để hợp tác với nhau về kinh tế. Họ kiếm người đàn bà nào siêng năng, giúp ích cho họ được, chứ không phải duyên dáng, đẹp đẽ (có lẽ họ cũng thích nhan sắc), và người đàn bà cho vậy là tự nhiên; hôn nhân phải là một sự “làm ăn” có lợi về phương diện kinh tế, nếu không thì họ không cưới vợ làm gì, họ luôn luôn có óc thực tế. Hôn nhân không phải là một sự sống chung để dâm loạn kín với nhau; nó là cách hai bên giúp sức nhau để được thịnh vượng hơn là mỗi người làm riêng rẽ. Trong lịch sử văn minh, mỗi khi người đàn bà không còn đóng vai trò kinh tế trước hết trong hôn nhân, thì chế độ hôn nhân suy sụp và đôi khi nó lôi kéo luôn cả sự suy sụp của văn minh nữa.

II. LUÂN LÍ VỀ TÍNH DỤC

Trai gái ăn nằm với nhau trước khi cưới hỏi – Mãi dâm – Trinh tiết – Còn trinh – Qui tắc chung cho nam nữ – Thẹn thùng – Luân lí có tính cách tương đối – Vai trò tâm lí của tính cả thẹn – Gian dâm – Li dị – Phá thai – Giết trẻ con – Tuổi thơ – Cá nhân

Thời nào cũng vậy, nhiệm vụ chính của luân lí là qui định sự hợp hoan vì bản năng truyền chủng gây nhiều vấn đề chẳng những trong hôn nhân mà cả trước và sau hôn nhân nữa; bản năng ấy quá mạnh, bất chấp qui tắc, gây nhiều sự bại hoại và lúc nào cũng có thể nguy cho trật tự xã hội. Vấn đề thứ nhất luân lí phải giải quyết là nên cấm ngặt hay thả lỏng cho trai gái ăn nằm với nhau trước khi cưới hỏi. Ngay loài vật cũng biết tự hạn chế bản năng; nội sự kiện này, ngoài thời động cỡn ra, con cái không chịu cho con đực đạp cũng làm cho tính dục của chúng không đóng một vai trò quan trọng như ở loài người mà lửa dâm dục lúc nào cũng có thể bừng bừng nổi dậy. Như Braumarchais đã nói, loài người khác loài thú vật ở chỗ không đói cũng ăn, không khát cũng uống và mùa nào cũng có thể hợp hoan được. Tại các dân tộc sơ khai chúng ta có cái gì vừa tượng trưng vừa ngược lại với những hạn chế kể trên ở loài vật, tức cái tục cấm (tabou) hợp hoan trong khi đàn bà có kinh. Trừ hạn chế đó ra, còn thì trong các xã hội sơ khai, trai gái hoàn toàn được tự do ăn nằm với nhau trước khi thành vợ chồng. Tại các bộ lạc Da đỏ Bắc Mỹ thanh niên nam nữ tự ý giao hoan với nhau mà như vậy chẳng hại gì cho hôn nhân cả. Bộ lạc Papou ở Tân Guinée phát dục rất sớm và trai gái nào cũng sống chung dụng với nhau trước khi cưới. Nhiều bô lạc khác cũng tự do như vậy: bộ lạc Soyot ở Sibérie, Igorot ở Phi Luật Tân, thổ dân miền Thượng Miến Điện, bộ lạc Cafre và Bushmen ở châu Phi, các bộ lạc ở Niger, Ouganda, Tân Géogie, quần đảo Murray, Andaman, ở Tahiti, Polynésie, Assam và vân vân…

Trong những hoàn cảnh ấy, dĩ nhiên chúng ta không tìm được dấu hiệu mãi dâm nào trong các xã hội sơ khai. Cái “nghề cổ nhất” của nhân loại đó mới có vào một thời tương đối gần đây; nó chỉ có thể xuất hiện cùng với văn minh, khi có chế độ tư hữu và mất cái tục tự do hợp hoan trước hôn nhân. Đành rằng người ta thấy gần như ở khắp nơi những thiếu nữ bán thân để lần lần có một số tiền làm của hồi môn hoặc để cúng vào các đền, nhưng những sự kiện ấy chỉ xảy ra khi luân lí trong xã hội cho hành động đó là một sự hi sinh của người con hiếu thuận muốn giúp cha mẹ trong cơn quẫn bách, hoặc của một tín đồ ngoan đạo muốn làm nguôi lòng những thần thánh đói khát.

Quan niệm trinh tiết cũng mới có đây. Điều mà thiếu nữ sơ khai sợ nhất không phải là sự mất trinh mà là cái tiếng xấu không sinh đẻ được; vậy có mang trước khi cưới, đã chẳng làm cho họ khó kiếm chồng mà trái lại là khác; không ai còn nghi ngờ họ không thể sinh đẻ được, mà có phần chắc họ sẽ sinh đẻ được nhiều, lợi cho nhà chồng hơn nữa. Trước khi có chế độ tư hữu, cơ hồ các dân tộc lạc hậu nhất khinh bỉ cái chữ trinh vì còn trinh tức là không được lọt vào mắt xanh của một anh chàng nào cả. Một thanh niên Kamchadale mà thấy vị hôn thê của mình còn trinh thì ngỡ ngàng lắm và “trách mẹ vợ không biết dạy con gái”. Trong nhiều xứ, sự trinh bạch là một trở ngại cho hôn nhân vì chú rễ phải phá trinh cô dâu, điều đó thật phiền vì có tục cấm không được làm đổ máu một người nào trong bộ lạc. Có trường hợp thiếu nữ phải hiến thân cho một người xa lạ để làm mất cái cấm kị (tabou) đó đi nó khiến cho nàng khó có chồng. Ở Tây Tạng, các bà mẹ nóng lòng kiếm người đàn ông nào chịu phá tân con gái của mình, và trên bờ biển Malabar các thiếu nữ cũng khẩn cầu khách qua đường phá tân cho mình, vì “hễ còn tân thì không thể kiếm chồng được”. Trong vài bô lạc, cô dâu phải hiến thân cho những người đàn ông lại dự tiệc trước khi ăn nằm với chú rễ; trong một bộ lạc khác, chú rể phải thuê tiền một người nào đó chịu phá tân cô dâu; còn ở Phi Luật Tân có một hạng công chức đặc biệt, ăn lương rất cao để làm phận sự phá tân cô dâu thay cho chú rể.

Cái gì làm cho sự trinh bạch đã hằng bao thế kỉ bị coi là một tật xấu, sau này thành một đức quí? Nguyên do hiển nhiên là chế độ tư hữu làm người đàn ông coi vợ là vật sở hữu của mình, rồi cũng cho sự trinh bạch của vợ là vật sở hữu của mình nữa. Sự trinh bạch càng tăng giá lên khi người ta thấy ở dưới chế gả bán, một thiếu nữ còn trinh “bán” được giá hơn một thiếu nữ đã lạc lòng ít lần rồi; cái dĩ vãng trinh bạch của nàng thành một thứ bảo đảm rằng sau này nàng cũng sẽ thuỷ chung một lòng một dạ với chồng, mà ông chồng cần cái trinh tiết đó của vợ lắm, vì ngại phải để lại gia tài lại cho những đứa trẻ không phải con của mình.

Không khi nào đàn ông nghĩ tới chuyện giữ tân với vợ; trong lịch sử tuyệt nhiên không thấy một xã hội nào buộc đàn ông phải giữ tân trước khi cưới vợ; không một ngôn ngữ nào có một danh từ để trỏ người đàn ông còn tân[74]. Cái hào quang “còn tân” chỉ thiếu nữ mới có, nhưng chính nó đã nghiến họ bằng nhiều cách. Đàn ông Touareg xử tử con gái hoặc chị, em ruột nếu họ lỡ mất tân; mọi da đen ở Nubie, Abyssinie, Somaliland, vân vân, bắt con gái họ chịu cực hình dã man này là đeo một vòng hoặc một cái chốt có khoá ở âm hộ để khỏi giao cấu được; hiện nay ở Xiêm[75], Miến Điện còn cái tục ấy. Rồi người ta nghĩ cách nhốt thiếu nữ để họ khỏi bị quyến rũ, hoặc khỏi quyến rũ đàn ông. Ở xứ Tân Bretagne, những gia đình giàu có nhốt con gái trong năm năm mà người ta cho là nguy hiểm nhất: thiếu nữ phải ở luôn trong chòi có những bà già đức hạnh coi chừng; tội nghiệp, họ không bao giờ được ra khỏi cái chòi và chỉ người thân trong nhà mới được vô thăm họ. Vài bộ lạc Bornéo hành động cũng gần như vậy. Từ tục đó đến tục cấm cung và che mặt (purdah) của đàn bà Hồi giáo, Ấn Độ chỉ có một bước; điều ấy chứng tỏ một lần nữa rằng “văn minh với dã man không cách nhau bao nhiêu”.

Sự thẹn thùng cũng như giá trị của chữ trinh, cũng xuất hiện với chế độ phụ quyền. Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc để hở hết da thịt mà không thẹn thùng chút nào cả; có bộ lạc còn xấu hổ vì phải bận quần áo. Khi Livingstone[76] đợi vợ ở quê nhà qua, yêu cầu các chủ nhà da đen của ông che bớt thân thể đi, họ cười rộ. Nữ chúa Balonda hoàn toàn khoả thân khi tiếp ông một cách long trọng. Trong vài bộ lạc – ít thôi chứ không nhiều – trai gái giao hoan với nhau ở giữa công chúng, không chút mắc cỡ. Mới đầu, đàn bà thẹn thùng vì thấy mình là một vật cấm kị (tabou) trong những ngày có kinh. Rồi khi xuất hiện chế độ hôn nhân mua bán, mà sự trinh bạch của thiếu nữ hoá ra có giá, có lợi cho cha, thì nàng mới cảm thấy có bổn phận không được giao hợp với những kẻ khác mà làm thiệt hại hoặc không có lợi ích gì cho chồng. Y phục nếu trước kia chưa có để che mưa che nắng, hoặc làm đỏm, thì lúc đó mới xuất hiện để che da thịt cho khỏi loã lồ. Trong nhiều bộ tộc, chỉ khi có chồng rồi đàn bà mới bận quần áo để tỏ rằng mình đã thuộc về người chồng, mà những người đàn ông khác đừng tán tỉnh mình nữa; người sơ khai không nghĩ như tác giả truyện “Đảo xí nga”[77] rằng quần áo kích thích sự dâm dật. Dù sao thì sự trinh bạch cũng không có chút liên quan gì với y phục cả; các nhà du lịch cho rằng ở châu Phi, phụ nữ càng để hở da thịt bao nhiêu càng có “đạo đức bấy nhiêu”. Hiển nhiên là tuỳ thuộc cấm kị cùng phong tục mà mỗi xã hội có một nhận định riêng về những hành động hoặc những cái đáng xấu hổ. Mới cách đây không lâu, một phụ nữ Trung Hoa không dám chìa chân, một phụ nữ Ả Rập không dám để hở mặt, một phụ nữ Touareg không dám để hở miệng cho người ngoài thấy; còn phụ nữ Ai Cập thời cổ, ở Ấn Độ thế kỉ XIX và ở đảo Bali thế kỉ XX (trước khi có các du khách cả thẹn) thì để hở vú mà không ngượng chút nào.

Luân lí thay đổi tuỳ thời gian và không gian, nhưng chúng ta không nên từ đó mà kết luận rằng nó vô ích, rằng kẻ nào chê bai, không tôn trọng những tục lệ, luân lí của xã hội mình là kẻ ấy tỏ ra hiểu thấu lịch sử. Thà không biết, chứ biết rất sơ sài về nhân loại học thì chỉ thêm nguy hại. Đành rằng theo nguyên tắc thì như Anatole France đã nói một cách mỉa mai: “Luân lí gồm toàn những thành kiến trong cộng đồng”; và như Anacharsis[78] đã bảo các người Hy Lạp, cứ đem gom lại tất cả các tục lệ một dân tộc nào đó cho là thiêng liêng, rồi lượm bỏ ra những tục lệ các dân tộc khác cho là vô luân, thì chẳng còn gì cả. Nhưng điều ấy không chứng tỏ rằng luân lí vô ích; nó chỉ chứng tỏ rằng loài người duy trì trật tự xã hội bằng vô số cách khác nhau, và trật tự không vì vậy mà không cần thiết; trò đùa, trò chơi nào cũng cần có qui tắc và mỗi người cần biết, trong những hoàn cảnh bình thường của cuộc đời, mình được người khác phán đoán, cư xử với mình ra sao. Chính vì vậy mà các phần tử trong xã hội cần nhất trí chấp nhận các qui tắc luân lí của xã hội, điều đó cũng quan trọng ngang với nội dung các qui tắc ấy. Giới thanh niên thường ngạo nghễ bất chấp các tục lệ của bộ lạc khi thấy chúng chỉ có tính cách tương đối; đó chỉ là hậu quả tinh thần non nớt của họ; lớn lên chừng mươi tuổi nữa họ sẽ bắt đầu hiểu rằng các qui tắc luân lí của xã hội là tinh tuý các kinh nghiệm trong bao nhiêu thế hệ của giống nòi, chúng là một túi khôn mà cấp Trung học không sao dạy hết được. Sớm hay muộn gì cũng sẽ có một lúc chúng ta rất đỗi ngạc nhiên thấy rằng cả những điều chúng ta cho là vô lí, không sao hiểu nổi cũng có thể rất đúng. Các chế độ, qui ước, tục lệ, luật pháp mà toàn thể rất phức tạp tạo nên một cơ cấu xã hội, những cái đó là công trình của hàng trăm thế kỉ, của hằng triệu bộ óc nghĩ ra; và một bộ óc duy nhất dù có tìm hiểu suốt đời, chứ đừng nói là hai chục năm, cũng không thể nhận định được cách cấu tạo cùng tầm quan trọng của chúng. Vậy chúng ta có quyền kết luận rằng luân lí vừa có tính cách tương đối vừa mà lại vừa cần thiết.

Vì các tục cổ của một xã hội là cái gì còn lại sau sự đào thải tự nhiên suốt nhiều thế kỉ thử dùng mà thất bại, lầm lẫn, cho nên chúng ta không lấy làm ngạc nhiên khi thấy sự trinh bạch và thẹn thùng có một ích lợi xã hội hoặc ít nhất cũng là sự tồn tại của một giá trị thời xưa, mặc dầu chúng liên quan với chế độ mua bán trong hôn nhân, và đã gây nên nhiều chứng thần kinh suy nhược. Sự thẹn thùng tu sĩ là một cách tự vệ giúp thiếu nữ lựa bạn trăm năm, bằng cách buộc anh chàng phải tỏ ra những đức tính nào đó. Vì nó gây khó khăn, không cho nhục dục được dễ dàng thoả mãn, cho nên nó đã tạo ra thứ ái tình lãng mạn khiến cho phẩm giá của nàng càng cao lên trong con mắt của chàng. Còn tục giữ trinh, tuy nó làm cho đời sống tình dục thời sơ khai mất tình giản dị, dễ dàng đi, nhưng ít nhất nó cũng đã tránh cho phụ nữ giao hoan quá sớm, sinh đẻ quá sớm, và giảm sự sai biệt giữa thời thanh niên đã dậy thì với thời họ tự túc được về kinh tế – sự sai biệt ấy, xã hội càng văn minh, thì càng lớn ra[79]. Tục bắt thiếu nữ phải giữ trinh theo cách ấy chắc đã làm tăng cường thể chất cùng tinh thần của con người, kéo dài tuổi thanh niên cùng thời học hành, nhờ vậy mà trình độ của nòi giống được nâng cao.

Chế độ tư hữu càng tiến bộ thì sự gian dâm trước kia chỉ là một nửa những dân tộc sơ khai mà chúng ta được biết không coi trọng gian dâm. Nhưng khi đã có chế độ tư hữu thì người đàn ông không những bắt vợ phải hoàn toàn trung thành với mình, mà còn coi vợ là một vật sở hữu của mình nữa; cả khi họ cho khách mượn vợ[80] thì cũng chính vì họ coi vợ là một “vật” của mình, về thể chất cũng như về linh hồn. Tục Suttee (quả phụ tuẫn tử) đánh dấu sự tột bực của quan niệm ấy: hễ chồng chết thì người ta chôn sống người vợ cùng với chồng và tất cả đồ đạc của chồng. Dưới chế độ phụ quyền, gian dâm bị coi là một thứ ăn cắp, nghĩa là xâm phạm đặt quyền của người khác. Đàn bà gian dâm bị nhiều hình phạt, nhẹ nhất là bị thị tộc lãnh đạm (trường hợp các thị tộc lạc hậu nhất), nặng nhất bị mổ bụng moi ruột như tại một bộ lạc Da đỏ ở Californie. Sau nhiều thế kỉ sự trừng phạt nghiêm khắc, tàn nhẫn, lần lần sự giữ trinh tiết với chồng đâm rễ sâu vào lương tâm phụ nữ. Nhiều bộ lạc Da đỏ đã làm cho những kẻ xâm lăng họ phải ngạc nhiên rằng vợ họ hoàn toàn thuỷ chung với họ, và một khách du lịch ước ao các phụ nữ Âu, Mỹ có thể một ngày kia cũng có tiết nghĩa với chồng như các phụ nữ Zoulou và Papou.

Tại dân tộc Papou, đức ấy dễ theo được, vì đàn ông của họ cũng như đa số các dân tộc sơ khai khác, muốn li dị với vợ thì gần như không có gì ngăn cản cả. Trong các thị tộc Da đỏ châu Mỹ, rất ít khi một cặp vợ chồng sống chung với nhau quá vài năm. Schoolcraft bảo: “Nhiều người đàn ông đứng tuổi hay già đã đổi vợ nhiều lần, và đa số có nhiều vợ cùng một lúc; họ không biết hết con của họ nữa vì chúng ở rải rác gần như khắp nơi”. Họ “chế giễu người Âu chỉ có một vợ và sống với vợ suốt đời, vì họ nghĩ rằng Trời sinh ra họ để cho họ được sung sướng chứ không phải để sống với những người vợ không hợp ý họ”. Thị tộc Cherokee đổi vợ ba bốn lần mỗi năm; thổ dân Samoa, thủ cựu hơn, giữ vợ trung bình ba năm. Khi có chế độ nông nghiệp, người ta thường ở nhà, ít đi xa, cuộc sống chung kéo dài hơn. Dưới chế độ phụ quyền, người đàn ông thấy đuổi vợ là một điều bất lợi vì như vậy là mất một nô lệ rất hữu ích. Khi gia đình thành một tiểu tổ sản xuất vì mọi người cùng cày cấy chung thì sự thịnh vượng của gia đình tuỳ thuộc số người trong gia đình và sự đoàn kết trong gia đình, và người ta thấy rằng vợ chồng li dị nhau trước khi đứa con cuối cùng được dạy dỗ xong là điều bất lợi. Nhưng lúc ấy vợ chồng già cả rồi, không ai muốn có một cuộc tình duyên mới nữa, mà họ cũng đã gắn bó với nhau rồi vì suốt đời làm lụng chung với nhau, chịu cực khổ với nhau. Chỉ tới khi kĩ nghệ ở thành thị phát triển, số người và sự quan trọng về kinh tế của gia đình giảm đi, sự li dị mới thường xảy ra hơn.

Đọc qua lịch sử, người ta thấy rằng đàn ông đã có thời muốn được đông còn và do đó, cho việc sinh con là thiêng liêng; nhưng đàn bà biết là cái khổ mang nặng đẻ đau nên âm thầm chống lại thiên chức nặng nhọc mà đàn ông bắt họ gánh đó và họ đã dùng vô số cách để giảm gánh nặng ấy đi. Những dân tộc sơ khai thường không nghĩ tới sự hạn chế nhân số; khi hoàn cảnh sinh sống mà bình thường thì con cái giúp ích cho họ được và chỉ tiếc chúng không phải là con trai cả thôi. Chính phụ nữ đã nghĩ ra cách phá thai, giết trẻ sơ sinh, và những cách ngừa thai – có ai tin được rằng cả những dân tộc sơ khai cũng đã nghĩ ra cách ngừa thai không? Người ta ngạc nhiên nhận thấy rằng người đàn bà “dã man” với người đàn bà “văn minh” cũng viện những lí do như nhau để chống sự sinh đẻ; đỡ phải tốn công dạy dỗ con cái, giữ cho nhan sắc được trẻ, tránh sự chửa hoang, tránh sự chết, vân vân. Phương pháp giản dị nhất phụ nữ dùng để khỏi mang thai là không cho chồng ăn nằm với mình trong khi cho con bú, thời gian cho bú ấy kéo dài tới mấy năm tại các dân tộc sơ khai. Đôi khi như trường hợp các người Da đỏ Ceyenne, đàn bà không chịu có một đứa thứ nhì khi đứa thứ nhất chưa đầy mười tuổi. Ở Tân Bretagne, đàn bà chỉ có con sau khi cưới từ hai tới bốn năm. Dân tộc Guaycurus ở Ba Tây lần lần tuyệt chủng vì đàn bà của họ không chịu có con trước khi ba mươi mốt tuổi. Ở bộ lạc Papou, đàn bà thường phá thai, họ bảo: “Có con là một gánh nặng, chúng tôi ngán có con rồi; chúng giết mẹ chúng”. Vài bộ lạc Maori dùng một thứ cây cỏ nào đó hoặc một cách làm cho tử cung chạy lệch qua một bên để tránh sự thụ thai.

Phá thai mà thất bại thì còn cách cuối này nữa là giết trẻ sơ sinh. Nhiều dân tộc sơ khai cho phép giết trẻ mới sinh ra nếu nó có tật hoặc ốm yếu, hoặc mẹ nó chết trong khi sinh nó. Hình như lí do nào cũng dùng được khi người ta muốn cho nhân số đừng cao quá mà không đủ thức ăn, cho nên nhiều bộ lạc giết những trẻ họ cho là sinh trong những hoàn cảnh không tốt: chẳng hạn bộ lạc Bondei[81] bóp cổ chết những đứa sinh trong cơn dông; vài bộ lạc ở Madagascar liệng bỏ hoặc nhận nước thiêu sống những đứa sinh vào tháng ba hoặc tháng tư, hoặc ngày thứ tư hay thứ sáu, hoặc trong tuần cuối mỗi tháng. Một số bộ lạc cho rằng một người đàn bà sinh đôi là đã mắc tội gian dâm vì một người đàn ông không thể làm cha hai đứa nhỏ cùng một lúc được, vậy phải giết một trong hai đứa đi. Các dân tộc du mục từng giết trẻ sơ sinh vì chúng làm trở trong việc di chuyển đi nơi xa. Bộ lạc Bangerang ở Úc thời nữ hoàng Victoria cứ sinh hai đứa thì giết một; bộ lạc Lengua ở sa mạc Chaco, phần thuộc về Uruguay, chỉ mỗi một đứa trẻ được sống trong mỗi gia đình trong một thời gian là bảy năm, nghĩa là đứa thứ nhất còn sống trong bảy năm liên tiếp, sinh thêm một đứa nào nữa cũng phải giết cho hết; bộ lạc Abipone không cho phép mỗi gia đình có trên hai đứa con, một trai một gái; những đứa khác sinh ra thì bị giết liền, không chút thương xót. Tại nhiều bộ lạc, gặp cơn đói kém hoặc mới sắp bị đói kém, là người ta bóp cổ chết hết những đứa trẻ mới sinh; trong vài bộ lạc, người ta còn ăn thịt chúng nữa. Xét chung thì con gái bị giết nhiều hơn con trai; đôi khi người ta hành hạ chúng tới chết để chúng sợ mà kiếp sau đầu thai thành con trai. Người ta giết con như vậy một cách tự nhiên, không có ác ý mà cũng không chút ân hận, vì hình như khi vừa mới sinh xong, người mẹ chưa có tình yêu đứa nhỏ.

Nhưng vài ngày sau thì nó không bị giết nữa; sự ngây thơ và yếu đuối của nó gợi tình thương của cha mẹ và nhiều đứa trẻ trong các dân tộc sơ khai được âu yếm hơn số đứa trẻ trung bình trong các dân tộc tiến bộ hơn. Không có sữa bò, sữa dê, thức ăn thích hợp với trẻ, cho nên người mẹ cho trẻ bú tới bốn tuổi, đôi khi tới mười hai tuổi; một nhà du lịch kể chuyện thấy một đứa con trai tập hút thuốc trước khi thôi bú; nhiều nhà khác bảo có những em trai ngưng chơi hoặc làm việc để chạy đi bú mẹ. Các phụ nữ da đen trong khi làm việc đều địu con sau lưng và vắt vú qua vai cho nó bú. Các dân tộc sơ khai không bắt trẻ phải theo một kỉ luật nghiêm khắc, và trẻ sớm phải chịu hậu quả của sự khờ khạo, xấc láo, và tính gây gổ của nó; nhờ vậy mà nó mau khôn. Trong những xã hội ấy, tình giữa cha mẹ và con cái đậm đà lắm.

Tại các dân tộc sơ khai trẻ bị nhiều tai hoạ, bệnh tật nên tử suất rất cao. Tuổi xuân của chúng ngắn ngủi vì chúng sớm có vợ có chồng, sớm phải chiến đấu với kẻ thù để làm nhiệm vụ duy trì, bảo vệ bộ lạc. Đàn bà kiệt sức vì phải săn sóc con, đàn ông cũng kiệt lực để sinh con. Khi đứa con vừa mới dạy dỗ xong thì cha mẹ đã yếu đuối rồi; thành thử suốt đời, cuốc sống cá nhân của họ không đáng kể. Chủ nghĩa cá nhân cũng như sự tự do là một thứ xa xí phẩm của những xã hội văn minh. Mãi khi tới bắt đầu có tín sử mới có một số khá đông đàn ông và đàn bà khỏi phải lo nạn đói, khỏi phải ra trận, khỏi phải sinh sản cho nhiều để truyền chủng, nhờ vậy họ mới có thì giờ sáng tạo về văn hóa, nghệ thuật, mà hưởng nhàn.

III. LUÂN LÍ XÃ HỘI

Bản thể của đức tốt và tật xấu – Thói háu ăn – Thói gian trá, bất lương – Thói tàn bạo – Sát nhân – Tự tử – Xã hội hoá cá nhân – Lòng vị tha – Lòng hiếu khách – Sự lễ phép – Mỗi bộ lạc có một luân lí riêng – Luân lí thời sơ khai và luân lí hiện đại – Tôn giáo và luân lí

Một phần chức vụ của cha mẹ là truyền lại các qui tắc luân lí cho con cái. Vì đứa nhỏ giống loài vật hơn loài người; nó được hưởng di sản luân lí và tinh thần của nòi giống thì nó mới lần lần, từng ngày từng ngày một, nhiễm tính tình của con người. Về sinh lí nó không thích hợp với đời sống văn minh vì bản năng của nó chỉ giúp nó trong những hoàn cảnh không thay đổi, có thể nói là căn bản, còn những xung động của nó thì hợp với đời sống trong rừng hơn là đời sống thành thị. Tật xấu nào mới đầu cũng là một đức tốt, cần thiết cho sự tranh đấu để sinh tồn; khi nào không còn những điều kiện khiến nó thành cần thiết, thì nó mới thành tất xấu. Vậy một tật xấu không phải là một sự mới mẻ trong cách cư xử, mà trái lại, mà nó thường là sự quay trở về – do di truyền – những lầm lẫn đã từ lâu hoá lỗi thời rồi[82]. Một trong những mục tiêu căn bản của luân lí là khiến cho những xung động bất di bất dịch hoặc gần như bất di bất dịch của con người thích ứng với những nhu cầu và hoàn cảnh luôn luôn thay đổi của đời sống xã hội.

Thói háu ăn, ham lợi, gian trá, tàn bạo đã là những tật có ích cho loài vật và loài người trong bao nhiêu thế hệ, và giáo dục, luân lí, tôn giáo nữa cũng không làm mất hẳn những thói ấy được; không những vậy, còn có phần chắc rằng một vài thói ấy vẫn còn giữ một gía tri xã hội nào đó trong thời đại chúng ta. Loài vật phải ăn cho tới căn bụng ra vì nó không biết bao giờ mới lại được ăn nữa, chính vì sự bất trắc ấy là nguyên nhân thói háu ăn. Bộ lạc Yakout đôi khi ăn gần hai chục kí thịt trong một ngày; dân tộc Esquimau và thổ dân châu Úc ăn cũng nhiều gần như vậy. Về phương diện ấy, sự an tâm là sản phẩm của văn minh mới xuất hiện gần đây nên thói háu ăn vẫn chưa mất hẳn; ngày nay thói háu ăn chuyển thành thói cóp nhặt không biết chán, bao nhiêu cũng không đủ – cóp nhặt vàng hoặc những hàng hoá khác có thể cũng như vàng, dùng để mua, đổi thức ăn, khi nào cần. Thói ham uống không phổ biến bằng thói ham ăn vì hầu hết các nhóm người đều ở gần một nơi có nước. Tuy nhiên thói uống rượu thì gần như phổ biến, người ta uống rượu không phải vì thật sự khát, mà vì cho muốn ấm người lên khi trời lạnh, muốn quên nỗi buồn nào đó, hoặc giản dị hơn, vì không có sẵn nước ở chung quanh.

Thói gian trá, bất lương có sau thói háu ăn, nhu cầu ăn có trước chế độ tư hữu. Những người “dã man” nhất cơ hồ cũng là những người lương thiện, thực thà nhất. Kolben khen dân tộc Hottentot: “Họ rất giữ chữ tín, họ hoàn toàn không có cái tật hối lộ, không có tà ý như hầu hết các nước Âu”. Các giao thiệp quốc tế càng nhiều thì đức thành thực ngây thơ ấy càng mất đi; châu Âu làm cho người Hottentot tiêm nhiễm những tật của họ. Xét chung, con người càng văn minh thì càng gian trá, vì ở các xứ văn minh, sự khôn lanh được tưởng lệ nhiều hơn, lại có nhiều vật ăn cắp hơn, mà gíao dục mài trí năng con người cho sắc bén hơn. Khi óc tư hữu của những người sơ khai bắt đầu phát triển thì họ sinh ra dối trá ăn cắp liền.

Lối tàn bạo cũng như thói háu ăn; sự tranh đấu để chiếm thức ăn, đất đai, đàn bà, thời nào cũng nhuộm máu mặt đất, tạo nên một nền âm u cho bức tranh nhân loại dưới ánh sáng le lói, chập chờn của văn minh. Con người sơ khai có tính tàn bạo vì họ bắt buộc phải vậy; cuộc sống dạy họ rằng cánh tay nào cũng phải sẵn sàng để đập, còn trái tim thì phải bình thản trước sự chết chóc. Một trong những trang hắc ám nhất của nhân loại học là lịch sử các cuộc tra tấn, ngược đãi của các dân tộc sơ khai, và nỗi hân hoan của họ – đàn bà cũng như đàn ông – khi hành hạ một kẻ nào. Thói tàn bạo ấy phần lớn do chiến tranh, cùng trong một bộ lạc, tục lệ ít tàn nhẫn hơn: họ đối đãi với nhau – cả với nô lệ của họ nữa – một cách dịu dàng như người văn minh. Nhưng vì trong chiến tranh họ phải giết cho hăng, nên rồi họ cũng quen giết chết cả trong thời bình; vì đối với một người sơ khai, thì cuộc tranh giành nào cũng phải chấm dứt bằng một kẻ còn, một kẻ mất. Trong nhiều xứ, sự giết người, dù người đó trong thị tộc, cũng không làm cho ai ghê tởm, họ coi thường cái đó hơn chúng ta ngày nay nhiều. Người Fuégie chỉ đày kẻ sát nhân đi xa cho tới khi nào người trong thị tộc quên tội đó đi. Người Cafre cho kẻ sát nhân là ô uế, bắt phải bôi mồ hóng đầy mặt, nhưng chỉ ít lâu sau, hắn rửa mặt rồi bôi lại bằng màu nâu thì người ta lại tiếp đón hắn vô nhóm như trước. Dân mọi Fatuna, cũng như bọn mọi rợ của chúng ta, coi kẻ sát nhân là một vị anh hùng. Trong nhiều bộ lạc, đàn bà không khi nào chịu cưới một người đàn ông không sát nhân ít nhất là một lần, sát nhân là một cách vẻ vang hay đáng tởm, điều đó không quan trọng; do đó mới có tục săn đầu người vẫn còn hiện hành ở Phi Luật Tân. Người Daiak nào trong một cuộc săn người đó, đem về được nhiều đầu nhất thì tha hồ lựa chọn các thiếu nữ trong làng vì cô nào cũng tranh nhau lòng yêu của chàng, tin chắc rằng nếu được làm vợ chàng thì sau này sẽ được làm mẹ những chiến sĩ dũng cảm và uy quyền.

Nơi nào thức ăn hiếm thì mạng người rẻ rề. Tục Esquimau bắt thanh niên phải giết cha mẹ khi cha mẹ quá già, không còn giúp được gì nữa, có vậy mới là có hiếu. Ngay đến sinh mạng của chính họ, họ cũng coi nhẹ, cho nên người sơ khai tự tử một cách thực dễ dàng, chỉ có người Nhật mới không kém họ về phương diện ấy. Nếu một người bị lăng nhục mà tự tử hoặc làm huỷ hoại thân thể mình thì kẻ lăng nhục cũng phải làm theo, nếu không thì bị coi là ti tiện, mọi người ruồng bỏ; vậy tục hara kiri (tự mổ bụng) đã có từ lâu. Đôi khi một nguyên nhân rất nhỏ nhặt cũng khiến cho người ta tự tử; một số phụ nữ Da đỏ ở Bắc Mỹ tự tử vì bị chồng rầy, và một thổ dân đảo Trobiand tự tử vì vợ hút hết thuốc lá không để lại cho mình một điếu nào.

Một trong những nhiệm vị chính của văn minh là đổi tật háu ăn thành đức tiết kiệm, thói tàn bạo thành thói cãi lí, sự giết người thành việc xử án và tục tự tử thành tinh thần triết nhân. Ngày mà kẻ mạnh bằng lòng “ăn thịt” kẻ yếu bằng kiện tụng và những cách thức hợp pháp, thì nhân loại đã thực hiện được một bước tiến lớn. Không một xã hội nào có thể tồn tại được nếu nó cho phép mỗi người cư xử với nhau một cách tàn nhẫn như cách nó khuyến khích họ cư xử với các xã hội khác; sự hợp tác trong nội bộ là luật thứ nhất để tranh đấu với người ngoài. Khi đặt ra luật tương trợ thì sự cạnh tranh để sinh tồn vẫn còn đấy chứ không chấm dứt đâu, nó chỉ được chuyển từ cá nhân qua đoàn thể thôi. Nếu hai đoàn thể ngang sức nhau thì đoàn thể nào cá nhân và gia đình hoà thuận với nhau hơn, đoàn thể ấy có khả năng tranh đấu mạnh hơn các đoàn thể khác. Cho nên đoàn thể cũng dạy một số qui tắc luân lí cho mỗi phần tử để phát triển tinh thần hợp quần của họ mà sự cạnh tranh để sinh tồn bớt gay go đi; nó cũng khuyến khích cá nhân tập những thói quen – mà nó dán cho cái nhãn hiệu là đức hạnh – nó cho là có ích cho cộng đồng, còn những thói quen ngược lại thì bị nó chê bai, gọi là tật xấu. Nhờ vậy mà con người được xã hội hoá tới một mức nào đó, và một con vật thành một công dân.

Có lẽ làm phát sinh những tình cảm hợp quần trong tâm hồn người “mọi rợ” cũng không khó gì hơn trong lòng người thời nay. Sự tranh đấu để sinh tồn làm cho chế độ xã hội dễ nảy nở thì sự tranh đấu để có tư hữu cũng làm cho chủ nghĩa cá nhân mạnh lên. Con người sơ khai có lẽ dễ hợp tác với người cùng bộ lạc hơn chúng ta ngày nay; ý niệm liên đới xã hội dễ được họ nhận định hơn vì họ có nhiều quan hệ lợi hại chung với đoàn thể hơn, họ phải chia sẻ nhiều gian nan mà lại có ít của cải riêng tư hơn để muốn tách rời đoàn thể. Con người sơ khai nóng tính và háu ăn nhưng đồng thời cũng tốt bụng và rộng rãi sẵn sàng chia sẻ mọi thứ cho người lạ, tặng khách tới nhà những món quà hậu hĩnh. Ai cũng biết rằng họ hiếu khách tới cái mức tặng vợ và con cái cho khách du lịch; mà nếu khách từ chối thì chẳng những họ, mà cả vợ con họ nữa cũng cho là bị lăng nhục; tục ấy thật là nguy hại cho các nhà truyền giáo. Nhiều khi, khách không vui vẻ nhận món “quà” đó thì hôm sau bị đối đãi một cách lạnh lùng ra mặt. Con người không văn minh cũng biết ghen, nhưng không ghen về tính dục mà ghen về quyền tư hữu, hắn không chút buồn lòng khi biết rằng vợ hắn, trước khi cưới đã ăn nằm với nhiều người đàn ông khác, hoặc đêm vừa rồi ân ái với khách tới nhà, nhưng với tư cách chủ nhân chứ không phải tình nhân, hắn nổi doá lên nếu thấy vợ không được hắn cho phép mà chuyện trò quá thân mật với một người đàn ông khác. Ở châu Phi có một số người chồng đôi khi cho người ngoại quốc mượn vợ với một số tiền bao nhiêu đó.

Những qui tắc lịch sự của các dân tộc bề ngoài có vẻ lạc hậu nhất cũng rắc rối như các xứ văn minh nhất. Mỗi bộ lạc có những cách chào và cáo biệt riêng. Hai người gặp nhau thì cọ mũi vào nhau hoặc hít lẫn nhau, nhưng không bao giờ ôm nhau hôn. Vài bộ lạc nổi tiếng là có những tục thô lỗ nhất lại lễ phép hơn nhiều người trong bọn chúng ta. Người ta bảo mọi Daiak săn đầu người ở trong nhà thì “dịu dàng, hiếu hoà”, còn người Da đỏ Trung Mỹ chê người Da trắng ăn nói lớn tiếng, cử chỉ cộc cằn, rõ ràng là thiếu giáo dục, thiếu văn hoá.

Ít thấy bộ lạc nào mà không tự cho mình là cao thượng hơn các bộ lạc khác. Người Da đỏ châu Mỹ tự cho là con cưng của Trời, được Trời đặc biệt tạo ra để làm gương cho nhân loại. Một bộ lạc Da đỏ tự xưng là “Giống người duy nhất”, một bộ lạc khác tự xưng là “Người của loài người”, còn Caraibe thì bảo: “Chỉ có chúng tôi mới là một dân tộc”. Người Esquimau cho rằng người Âu lại Groenland để học những cử chỉ nhã nhặn cùng những đức tốt của họ. Cho nên người sơ khai rất ít khi nghĩ cách bắt các bộ lạc khác phải chịu những bó buộc như họ, họ thú thực rằng vai trò chính của luân lí là làm cho họ mạnh lên, đoàn kết chặt chẽ với nhau để chống lại các bộ lạc khác. Các qui tắc cư xử và các cấm kị chỉ áp dụng riêng cho người trong bộ lạc thôi; còn những người khác – trừ khách lại ở nhà họ – thì mặc, muốn làm gì thì làm, họ không cấm.

Xét lịch sử phát triển của luân lí, ta thấy nó tấn bộ ở sự truyền bá được rộng rãi hơn, chứ không ở sự cải thiện các qui tắc luân lí. Mặc dầu các qui tắc luân lí thời sơ khai với thời nay khác nhau xa về nội dung, về cách ban bố và áp dụng, nhưng khó có thể chứng thực rằng luân lí thời nay cao hơn thời xưa; chỉ có thể nói rằng luân lí thời nay – trừ vài trường hợp đặc biệt – mỗi ngày mỗi lan rộng ra một số người đông hơn, mặc dầu phải nhận rằng từ ít lâu nay, phong trào lan rộng ấy đã chậm lại rồi[83]. Các bộ lạc càng tập hợp lại thành những quốc gia càng đoàn kết hơn, nhất trí hơn vì sự giao thông tiến bộ hơn và cũng vì người ta phải hợp lực đương đầu với các nguy hiểm chung; do cách đó mà một số người mới đầu bắt hết cả các người Âu, rồi bắt tới hết cả người Da trắng, sau cùng là cả thế giới phải theo những qui tắc của mình. Chắc chắc là thời nào cũng có những người duy tâm ước ao mọi người yêu nhau như yêu người hàng xóm, chắc thế nào cũng được nghe những lời thuyết giáo công toi đó trong sa mạc chiến tranh và dân tộc chủ nghĩa. Nhưng số những người duy tâm ấy có phần tăng lên hoài và chưa bao giờ tương đối nhiều như ngày này. Về ngoại giao thì chẳng có luân lí gì cả mà chính trị vốn vô tình; nhưng có một luân lí nào đó trong trường thương mại quốc tế vì nếu không kín đáo, không tin nhau, không chấp nhận một số qui tắc chung nào thì không thể buôn bán với nhau được. Thương mại bắt đầu bằng sự cướp bóc; nó đạt tới tột đỉnh nhờ luân lí.

Rất ít khi thấy một xã hội dựng qui tắc luân lí trên cơ sở hiển nhiên vì lợi, như lợi về kinh tế hay chính trị cho đoàn thể. Vì xét chung thì cá nhân, do bản tính, ít chịu để cho tư lợi tuỳ thuộc quyền lợi của đoàn thể, hoặc ít chịu tuân những qui tắc chán ngắt mà có vi phạm thì cũng chưa chắc đã bị trừng phạt. Muốn có một vị giám sát vô hình và muốn cho những bản năng xã hội được lòng hi vọng và sự sợ hãi yểm trợ trong sự tranh đua với các xu hướng cá nhân, các xã hội bèn lợi dụng tôn giáo, chứ tôn giáo không được tạo ra vì mục đích ấy. Nhà địa lí học Strabon[84] cách đây mười chín thế kỉ đã đưa ra những ý kiến táo bạo nhất:

“Trước một nhóm thính giả phụ nữ hoặc một đám đông đủ các hạng người, triết gia không hi vọng gì dùng lí trí mà thuyết phục họ được và gợi cho họ những tình cảm kính tín, mộ đạo được; muốn thành công thì triết gia phải gợi lòng sợ hãi về tôn giáo của thính giả mà muốn vậy phải dụng các huyền thoại và các điều hoang đường, kì bí. Tiếng sét của thần Jupiter, cái mộc của thần Ballas, cây đinh ba của thần Neptune, những cây đuốc, những con rắn, cây gậy của thần Bacchus[85], tất cả những cái đó đều là thần thoại, nhưng được các nhà lập ra quốc gia dùng làm ông kẹ để nhát những kẻ chất phác. Đó là tinh tuý của thần học mà vì môn này chiếm một địa vị lớn trong đời sống xã hội và dân sự – ấy là chưa kể vai trò lịch sử của nó – cho nên cổ nhân mới dùng để dạy dỗ trẻ em, sau thử áp dụng nó vào tuổi thành niên; do đó người ta tin rằng những tư tưởng nên thơ ấy[86] có thể dùng để giữ mọi hạng tuổi trong vòng kỉ luật. Nhưng ngày nay, sau một thời gian chờ đợi khá dài, lịch sử và triết lí đã được lên hàng đầu. Tuy nhiên phải nhận rằng triết lí chỉ thích hợp với một số ít người thôi, còn những huyền thoại nên thơ thì rất có ích cho đại chúng”.

Vậy luân lí dựa trên những hình phạt do tôn giáo đưa ra, vì các bí mật và cái siêu nhiên có uy lực, sức dụ hoặc lớn lao hơn những cái thường thấy do kinh nghiệm, thường biết được nguyên do; con người bị chi phối bằng sức tư tưởng hơn là bằng khoa học. Nhưng đã tới lúc chúng ta phải tự hỏi sự ích lợi về phương diện luân lí đó phải là nguồn gốc của tôn giáo không?[87]

IV. TÔN GIÁO

Chủ trương vô thần của người sơ khai

Nếu chúng ta cho tôn giáo là sự thờ phụng các sức mạnh siêu nhiên thì trước hết chúng ta phải nhận thấy rằng có vài rợ cơ hồ không có một tôn giáo nào cả. Vài bộ lạc Pygmée ở châu Phi không thờ cúng, không có lễ nghi gì cả: không có vật tổ (totem), không có vật thần (fétiche), không có thần thánh; họ chôn người chết mà không làm lễ, chôn xong rồi thì không bận tâm tới người chết nữa, không cúng giỗ; và nếu cứ tin lời các nhà du lịch vốn khó tin thì họ không có cả một mê tín nào cả. Giống người lùn ở Cameroun chỉ nhận rằng có hung thần thôi, nhưng họ không cúng vái để hung thần không hại họ, cho rằng có cúng vái cũng vô ích. Các bộ lạc Vedhah ở Tích Lan nhận rằng có thể có thần thánh, linh hồn có thể bất diệt, nhưng họ cũng không cầu nguyện cúng lễ. Hỏi họ về Thượng Đế, họ đáp một cách lúng túng y như các triết gia hiện đại: “Thượng Đế ở đâu? Trên một tảng đá? Trên một ổ mối? Hay trên ngọn cây? Chúng tôi chưa bao giờ thấy Thượng Đế cả”. Người Da đỏ ở Bắc Mỹ nhận có Thượng Đế nhưng không cúng vái, họ nghĩ như triết gia Epicure rằng Thượng Đế ở xa quá, làm sao mà để ý tới công việc của họ được. Một người Da đỏ Abipon (ở Paraguay) trả lời một nhà siêu hình học không khác gì giọng Khổng Tử: “Ông cha chúng ta, tổ tiên chúng ta muốn biết cánh đồng sẽ có đủ nước cho ngựa không, thì chỉ quan sát mặt đất thôi, chứ không khi nào tìm hiểu những gì xảy ra ở trên trời, không tự hỏi đấng nào đã sáng tạo và chỉ huy các tinh tú”. Khi hỏi một người Esquimau ai đã tạo nên trời và đất, họ luôn luôn đáp: “Chúng tôi không biết”. Người ta hỏi một người Zoulou[88]: “Khi anh thấy mặt trời mọc rồi lặn, thấy cây cối mọc lên thì anh biết có ai đã tạo nên và điều khiển tất cả những cái đó không?”, anh ta chỉ đáp: “Không, chúng tôi thấy tất cả những cái ấy, nhưng không biết do cách nào mà có, chúng tôi đoán rằng tự nhiên có như vậy”.

Đó là những trường hợp đặc biệt, còn xét chung thì tôn giáo đúng là một sự kiện phổ biến, như từ xưa người ta vẫn tin như vậy. Đối với triết gia, đó là một trong những điểm quan trọng của lịch sử và của tâm lí học; triết gia biết rằng mọi tôn giáo đều chứa nhiều cái vô lí lắm, nhưng ngạc nhiên tự hỏi tại sao tín ngưỡng có từ thời thượng cổ và tồn tại hoài như vậy được. Vậy đâu là nguồn gốc của lòng kính tín, mộ đạo bất diệt của nhân loại?

1. Nguồn gốc tôn giáo

Sợ sệt – Ngưỡng mộ – Mộng mị – Linh hồn – Thuyết linh hồn

Như Lucrèce[89] đã nói, sự sợ sệt là nguyên nhân đầu tiên của tôn giáo[90]. Trước hết là sợ chết. Đời sống người sơ khai bị vô số nguy hiểm bao vây và ít người khỏi bất đắc kì tử; đại đa số đang tuổi tráng niên mà đã chết vì tai nạn, bạo lực hoặc vì một bệnh lạ lùng. Cho nên họ không thể tin rằng con người có thể thọ chung, mà nghĩ rằng chết luôn luôn do một nguyên nhân siêu nhiên. Trong huyền thoại của thổ dân Bretagne, con người chết là do một sự lầm lẫn của các vị thần linh. Vị thần nhân từ Kambinana bảo vị thần em ngu độn Korvouva: “Em xuống cõi trần, bảo loài người lột da đi thì khỏi chết, và đồng thời bảo loài rắn rằng từ nay chúng sẽ phải chết”. Nhưng Korvouna nhớ lộn, chỉ cho loài rắn cách bất tử và truyền cho loài người lời phán quyết phải chết. Nhiều bộ lạc tin rằng chết là do da co lại, và nếu lột da được thì loài người sẽ bất tử.

Lòng sợ chết, sự ngạc nhiên khi thấy những biến cố có vẻ ngẫu nhiên xảy ra, hoặc những sự kiện không sao hiểu nổi, lòng hi vọng được Trời giúp, lòng mang ơn khi gặp vận may, đó là những yếu tố phát sinh ra tín ngưỡng tôn giáo. Sự ngạc nhiên và sự huyền bí đặc biệt liên quan tới mộng mị và ảnh hưởng của thần linh trên trái đất. Người sơ khai ngạc nhiên thấy ma xuất hiện trong giấc ngủ, và hoảng hốt khi nằm mê thấy những người mà họ biết rằng đã chết rồi. Họ chôn chặt người chết ở dưới đất để đừng cho ma hiện lên nữa, đừng trở về nhà chửi rủa họ nữa; đồng thời họ cũng chôn theo thức ăn và các vật thường dùng; có nơi người ta nhường nhà cũ lại cho người chết rồi dọn đi ở một nơi khác; có xứ người ta không khiêng thây ma ra qua cửa chính mà qua một lỗ đục trong tường và cho thây ma đi vòng thật nhanh ba lần chung quanh nhà để người chết quên lối vô nhà mà không trở về quấy rối người sống được.

Thấy những biến cố ấy (ma xuất hiện trong giấc ngủ…) người sơ khai nghĩ rằng sinh vật nào cũng có một linh hồn, một hoạt khí bí mật có thể tách rời thể xác trong lúc đau, lúc ngủ hoặc sau khi chết. Một trong những Upanishad[91] của Ấn Độ thời xưa bảo: “Đừng thình lình đánh thức người đang ngủ vì nếu linh hồn ấy không kiếm được đường về để nhập lại vô thân thể, thì khó trị đấy”. Không những người mà mọi vật đều có linh hồn; ngoại giới không phải là vô tri giác, vô sinh khí, trái lại là khác; theo các triết gia thời cổ thì nếu không vậy, vũ trụ sẽ đầy những hiện tượng không sao giảng được, như sự vận chuyển của mặt trời, sự sét đánh chết người, tiếng xào xạc của cành lá. Loài người mới đầu coi vạn vật và các biến cố như là có cá tính, rồi sau mới coi chúng là vô cá tính, như cái gì trừu tượng; nói cách khác, có tôn giáo rồi mới có triết lí. Thuyết linh hồn là thơ trong tôn giáo và là tôn giáo trong thơ. Ở mức thấp nhất, ta thấy con chó ngạc nhiên trước một tờ giấy gió đánh phất phất và tưởng rằng có một thần linh nào nhập vào tờ giấy ấy; ở mức cao nhất ta thấy thuyết ấy biểu hiện trong thi ca. Đối với người sơ khai – và đối với thi sĩ mọi thời – núi, sông, đá, cây, tinh tú, mặt trời, mặt trăng, vòm trời đều có tính cách thiêng liêng, vì chúng chỉ là hiện thể và biểu hiện của những linh hồn vô hình ở trong. Người Hy Lạp thời cổ cho trời là thần Ouranos, mặt trăng là thần Séléné, đất là thần Gaea, biển là thần Poséidon và bất kì cái gì trong rừng cũng là thần Pan. Người Germain thời cổ cho rằng rừng thời sơ khai có đầy thần tiên khổng lồ và bé nhỏ; các thần sơn lâm ấy còn xuất hiện trong nhạc của Wagner và kịch bằng thơ của Ibsen. Nông dân Ái Nhĩ Lan vẫn còn tin có tiên và các thi sĩ, các kịch tác gia trong phái mới của họ để ý tới tâm trạng ấy của nông dân. Thuyết linh hồn có một phần sáng suốt và đẹp: cho vạn vật có linh hồn là một điều hay và an ủi được con người. Nhà văn đa cảm nhất hiện đại[92] bảo: (Đối với người đa cảm thì) “vũ trụ trước hết gồm vô số thực thể sinh động, khác nhau, có cái hữu hình, có cái vô hình, nhưng hết thảy đều có một phần tinh thần một phần vật chất, hai phần ấy kết hợp với nhau một cách bí mật… Vũ trụ đầy thần linh! Từ mỗi tinh cầu, mỗi phiến đá, phát ra một hiện thể, ta hoang mang cảm thấy vô số năng lực gần như thần lực, mạnh có, yếu có, lớn có, nhỏ có, hết thảy đều vận chuyển, trong khoảng giữa trời và đất, tới mục tiêu bí mật của chúng”.

2. Đối tượng của tôn giáo

Mặt trời – Tinh tú – Trái đất – Bộ phận sinh dục – Loài vật – Sùng bái vật tổ – Thờ người trong giai đoạn chuyển tiếp – Thờ ma quỉ – Thờ tổ tiên

Vì vật nào cũng có linh hồn hoặc có thần linh núp ở trong, cho nên những vật để thờ phụng nhiều vô số. Có thể sắp thành sáu hạng: vật trên trời, vật dưới đất, bộ phận sinh dục, loài vật, người và thần linh. Dĩ nhiên chúng ta không sao biết được loài người đã lựa những thần nào để thờ trước hết. Một trong những thần đầu tiên có lẽ là mặt trăng. Trong các truyện cổ tích, ngày nay chúng ta còn nhắc tới “người đàn ông trong cung trăng”; thời sơ khai cũng vậy, người ta cho mặt trăng là một người đàn ông lực lưỡng quyến rũ đàn bà, làm cho họ có kinh nguyệt. Phụ nữ rất tôn sùng thần ấy, coi là thần hộ mạng cho mình. Vành trăng sáng mờ mờ dùng để đo thời gian; người xưa tin rằng mặt trăng điều khiển thời tiết, nhờ nó mà có mưa, có tuyết; ngay loài ếch cũng hướng lên mặt trăng kêu ì ọp để cầu mưa.

Chúng ta không biết được tới thời nào thì mặt trời thay mặt trăng làm chúa tể trên vòm trời. Có lẽ vào thời con người chuyển từ giai đoạn săn mồi qua giai đoạn trồng trọt, lúc ấy người ta nhận thấy rằng sức nóng của mặt trời là nguyên nhân chính làm cho cây cỏ tươi tốt, và sự vận chuyển của mặt trời sinh ra các mùa, mùa nào phải gieo giống, mùa nào phải gặt. Lúc ấy trái đất mới thành một nữ thần được những tia nắng nóng bỏng của mặt trời làm cho tươi tốt, sinh sản được và loài người mới bắt đầu thờ mặt trời làm cha của mọi sinh vật. Mới đầu giản dị như vậy, sau những tôn giáo lớn thờ ngẫu tượng, thời thượng cổ cũng thờ mặt trời, và vô số thần trong giai đoạn sau chỉ là những thể hiện của mặt trời. Anaxagore bị các người Hy Lạp vào hạng trí thức nhất phóng trục chỉ vì ông quả quyết rằng mặt trời không phải là một vị thần, mà là một khối lửa, lớn bằng miền Péloponnèse[93]. Những vòng hào quang các nghệ sĩ thời cổ vẽ ở chung quanh đầu các vị thánh là một di tích thờ mặt trời, và ngày nay đa số người Nhật còn cho hoàng đế của họ là thần Mặt Trời giáng sinh. Không một mê tín nào dù cổ tới mấy mà ngày nay không xuất hiện lại dưới một hình thức khác ở một nơi nào đó trên địa cầu. Văn minh là một công trình bấp bênh và là xa xí phẩm của một thiểu số; còn đại chúng thì trong khoảng một ngàn năm vẫn không thay đổi gì cả.

Cũng như mặt trời và mặt trăng, mỗi vị tinh tú cũng là một vị thần hoặc chứa một vị thần và vận chuyển theo lệnh của vị thần này. Ki Tô giáo gọi đó là những thiên thần (ange), tức những vì sao dẫn đạo, và nhà bác học Képler mà cũng tin có thiên thần thật. Chính vòm trời cũng là một vị thượng đẳng thần phân phát mưa, lúc nhiều lúc ít, và rất được tôn sùng. Nhiều dân tộc sơ khai dùng mỗi một danh từ để chỉ chung cả vòm trời lẫn thần linh; ở các bộ lạc Lubari và Dinka, tiếng ấy còn có nghĩa là mưa nữa. Người Mông Cổ gọi vị thần tối cao là Tengri; người Trung Hoa gọi là Ti[94], trời; người Ấn Độ thời Vệ Đà gọi là Dyaus pitar, “cha trời”; người Hy Lạp gọi là Zeus, trời, “vị thần gom mây lại”; người Ba Tư gọi là Ahura, “trời xanh”, và ngày nay biết bao nhiêu người cầu trời phù hộ cho mình! Chủ điểm của huyền thoại cổ nhất là trời đất giao hoà với nhau mà sinh vạn vật.

Vì đất cũng là một vị nữ thần, và mỗi nét mặt của nó là một thần linh riêng. Cây cối có linh hồn cũng như người; chặt cây thì cũng như giết người và người Da đỏ Bắc Mỹ đôi khi cho rằng họ thua và suy vi vì người Da trắng đốn những cây thiêng che chở họ. Ở quần đảo Moluque, cây đương đâm bông được coi như đàn bà có mang, người ta kiêng không đốt lửa, làm ồn bên cạnh chúng, nếu không thì trái không đậu, cũng như đàn bà sẩy thai. Ở Amboise, người ta cầm không được làm náo động bên cạnh cây lúa đâm bông, sợ lúa sẽ thành rạ hết. Người Gaulois thời cổ thờ cây trong vài cánh rừng linh thiêng và các Druide (thầy tế) của họ kính trọng cây tầm gởi trên cây chêne, hiện nay ở Anh còn những cuộc lễ long trọng để hái thứ tầm gởi ấy. Thờ thần cây, thần suối, thần sông, thần núi, đó là tôn giáo cổ nhất hiện nay còn di tích ở châu Á. Nhiều ngọn núi là những nơi linh thiêng, là chỗ ở của thần sấm sét. Động đất chỉ là do những thần linh mệt mỏi hoặc bực mình mà nhún vai; thổ dân quần đảo Fiji cho động đất là tại thổ thần trở mình trong khi ngủ; còn thổ dân quần đảo Samoa thì khi động đất, họ cầu đất và cầu nguyện thần Mafuie ngưng lại cho trời đất khỏi tan tành. Hầu hết mọi nơi, trái đất được gọi là Bà Mẹ; ngôn ngữ của chúng ta nhiều khi chỉ là di tích những tính ngưỡng cổ mà ta không ngờ; chẳng hạn nó gợi cho ta thấy có chút liên quan nào đó giữa vật chất (materia) và người mẹ (mater). Istar và Cybete, Déméter và Cérès, Aphrodite, Vénus và Freya[95] chỉ là những nhân cách hoá mới gần đây của nữ thần trái đất làm cho ruộng nương phì nhiêu; cổ nhân cho các thần ấy ra đời, lập gia đình, chết rồi phục sinh một cách vinh quang, chính là để tượng trưng (hoặc để trỏ nguyên do) sự nẩy mầm, đâm hoa kết trái, chết, rồi mỗi mùa Xuân lại tái sinh của các loài thảo mộc. Các thần ấy thuộc phái nữ[96], điều ấy trỏ rằng hồi nguyên thuỷ, đàn bà chuyên lo việc trồng trọt. Khi canh nông thành công việc chính của nhân loại thì các nữ thần cây cối hoàn toàn làm bá chủ. Hầu hết các vị thần đầu tiên đều thuộc phái đẹp; sau này các nam thần được đưa lên ngang hàng các nữ thần, có lẽ do chế độ gia đình phụ hệ đã thắng thế.

Người sơ khai có óc thi nhân, cho cây cối sinh trưởng là nhờ công của các vị thần, cho nên cũng có sự thụ thai và sinh đẻ là do một đấng thiêng liêng. Người “dã man” không hiểu gì về tinh trùng và trứng, mà chỉ biết những bộ phận bề ngoài thôi và sùng bái chúng; hắn cho rằng chúng chứa thần linh và phải thờ phụng các thần linh ấy, vì cái năng lực sáng tạo bí mật của các bộ phận ấy quả là vô cùng kì diệu, khó tưởng tượng nổi. Cái phép mầu sinh sản hiện trong các bộ phận ấy còn rõ hơn trong lòng đất nữa, có lẽ vì chúng là sự thể hiện trực tiếp của thần quyền. Hầu hết các dân tộc thời cổ đều thờ các bộ phận sinh dục dưới hình thức này hay hình thức khác và những dân tộc thờ phụng với đầy đủ nghi thức nhất không phải là những dân tộc thấp kém như người ta có thể tưởng lầm đâu, mà chính là những dân tộc trình độ văn minh cao nhất, như Ai Cập, Ấn Độ, Babylone, Assyrie, Hy Lạp và La Mã. Người ta sùng bái tính cách và vai trò sinh dục của các thần linh cổ sơ ấy không phải vì thích sự tà dâm mà vì rất mong cho đàn bà mắn con, đất đai phì nhiêu. Vài loài vật như bò mộng và con rắn được thờ vì cơ hồ chúng có – hoặc ít nhất là tưởng tượng – khả năng truyền chủng tới một mức rất cao. Trong truyện Địa Đường (Paradis terrestre) con rắn chắc chắn là tượng trưng dương vật và truyện có nghĩa rằng do sự phát động tính dục mà loài người biết được cái thiện và cái ác; truyện còn cho ta thoáng thấy tương quan giữa sự ngây thơ của tâm hồn và niềm vui.

Có thể nói rằng không có một con vật nào từ con bọ hung Ai Cập tới con voi Ấn Độ, mà không được thờ phụng như một vị thần ở một nơi nào đó trên thế giới. Người Da đỏ Ogibwa dùng danh từ totem để gọi con vật linh thiêng của họ, gọi thị tộc thờ con vật ấy, và mỗi người trong thị tộc. Các nhà nhân loại học do chữ totem ấy mà tạo ra chữ Totémisme (sùng bái vật tổ) để trỏ một cách mơ hồ sự thờ phụng một vật nào đó – thường là một con vật, đôi khi là một cái cây – được đoàn thể coi là linh thiêng. Người ta đã tìm thấy nhiều thứ sùng bái vật tổ ở những miền không có chút liên lạc gì với nhau từ những bộ lạc Da đỏ Bắc Mỹ tới mọi Da đen ở châu Phi, dân tộc Dravidien ở Ấn Độ và thổ dân châu Úc. Vật tổ, xét về phương diện tôn giáo, chắc chắn đã giúp cho bộ lạc được hợp nhất và mỗi người đều tin rằng mình có liên quan với vật tổ; hoặc là con cháu của vật tổ nữa; bộ lạc Iroquois tin rằng các bà thuỷ tổ của họ ăn nằm với gấu, chó sói hoặc hoẵng mà sinh ra dòng giống họ. Vật tổ, đối với người sơ khai thành một dấu hiệu thân thuộc, rất có ích vì nó giúp cho họ phân biệt được bộ lạc này với bộ lạc khác. Lần lần vật tổ tục hoá đi, mất giá trị đi, thành một cái bùa hộ thân, hoặc một biểu tượng tầm thường thôi, như con sư tử, con đại bàng trên huy hiệu của một vài xứ; con mê (élen) hoặc con hươu Bắc Mỹ (orignal)[97], dấu hiệu các hội bác ái; và những con vật câm để tượng trưng sự bất chuyển hoặc sự ương ngạnh của các đảng phái chính trị. Con bồ câu mái, con cá và con cừu mà Ki Tô giáo thời nguyên thuỷ rất thường dùng để tượng trưng, chỉ là di tích của tục thờ cổ vật; ngay cả con heo, con vật ti tiện đó, mà cũng là vật tổ của người Do Thái trước khi có sử. Trong đa số trường hợp, loài vật cấm kị (tabou), nghĩa là cấm, không được dùng tới; chỉ được ăn thịt trong vài trường hợp, như trong những cuộc lễ có tính cách tôn giáo, mà tín đồ phải ăn thần linh[98]. Bộ lạc Gallas ở Abyssinie đem cá đặt lên bàn thờ cúng vái rồi hạ xuống ăn, một cách long trọng, bảo: “Chúng tôi càng ăn càng thấy thần linh nhập vào chúng tôi”. Các nhà truyền giáo đầu tiên lại giảng Phúc Âm cho người Gallas, tỏ vẻ tức giận lắm sao mà người chất phác như vậy lại có một nghi lễ giống một cách kì dị với nghi lễ chính của lễ mi-xa (messe).

Sợ sệt có lẽ là nguyên nhân của tục thờ vật tổ, cũng như nhiều sự thờ phụng khác; loài người khấn vái loài vật mạnh để cho chúng bớt hung hăng. Sự săn mồi khiến rừng núi bớt thú vật đi, rồi đời sống nông nghiệp tiến bộ thì sự an ổn tăng lên, cho nên sự thờ cúng loài vật tuy không mất hẳn chứ cũng suy giảm; lúc đó người ta thờ người thay vào, nhưng lại cho các thần-người đầu tiên hung dữ như loài thú. Chúng ta nhận thấy rõ sự chuyển tiếp ấy trong vô số truyện hoá thân mà các thi sĩ[99] mọi thời đã kể lại bằng mọi ngôn ngữ; loài vật biến thành người và người biến thành loài vật ra sao. Nhưng những thần-người ấy vẫn giữ hoài đặc tính loài thú. Trong các tác phẩm của Homère, Glaucopis có cặp mắt cú mèo, Hera boopis có cặp mắt bò. Các thần Ai Cập và Babylone đầu người mà mình thú; đó cũng là một chứng cứ nữa rằng có sự thần thú vật biến thành thần người, và có nhiều thần mặt người xưa chỉ là những thần thú vật.

Tuy nhiên có nhiều thần – người cơ hồ mới đầu chỉ là những vị anh hùng lí tưởng hoá sau khi chết. Trong giấc mộng, thấy người chết hiện về, bấy nhiêu đủ cho người sơ khai thờ phụng người chết rồi, vì sự thờ phụng nếu không phải là con thì ít nhất cũng là em của sự sợ sệt. Những người sinh tiền có uy quyền – tức được người khác sợ – thì khi mất tự nhiên được thờ phụng. Trong nhiều bộ lạc sơ khai, danh từ để trỏ thần cũng đồng thời có nghĩa là “người chết” nữa, hiện nay tiếng Anh spirit và tiếng Đức geist vừa có nghĩa là con ma, vừa có nghĩa là linh hồn. Người Hy Lạp cầu khẩn người chết cũng như tín đồ Ki Tô giáo cầu khẩn chư thần. Do nằm mộng mà người ta tin rằng người tuy chết mà linh hồn bất diệt; lòng tin đó mạnh đến nỗi một số bộ lạc có tục gởi thông điệp cho người chết. Người ta kể truyện một tù trưởng nọ muốn thông tin cho người chết đọc cho một tên nô lệ nghe rồi chặt đầu tên này để hắn có thể đi tìm người chết được; nếu tù trưởng đó quên một đoạn nào quan trọng thì lại phái một tên nô lệ khác bị chặt đầu nữa, cũng như chúng ta viết những hàng tái bút vậy.

Sự thờ phụng hồn ma lần lần thành sự thờ phụng tổ tiên. Phải kính sợ tất cả người chết và phải dâng họ những lễ cầu phúc, chuộc tội, nếu không họ hiện về nguyền rủa người sống, làm cho điêu đứng, sự thờ cúng đó chẳng bao lâu lan khắp thế giới vì nó làm hậu thuẫn cho các nhà cầm quyền, làm tăng cường ý niệm liên tục giữa các thế hệ và những tư tưởng trật tự. Hồi xưa nó rất thịnh hành ở Ai Cập, Hi Lạp, và hiện nay nó vẫn còn mạnh mẽ ở Trung Hoa và Nhật Bản. Lại thêm có nhiều dân tộc thờ cúng tổ tiên mà không thờ thần[100]. Sự thờ phụng tổ tiên là một sợ dây thắt chặt tình gia đình mặc dầu thế hệ trước và thế hệ sau thường xung đột nhau, nó là cái nòng cốt vô hình của nhiều xã hội sơ khai. Hễ chịu vào khuôn vào phép lâu thì con người hoá ra tự ý chấp nhận sự bó buộc, lại coi đó là một bổn phận nữa; cũng vậy, sự sợ sệt lần lần biến thành tình yêu, cho nên sự thờ cúng tổ tiên mới đầu do lòng sợ sệt mà có, sau làm phát triển ở con người lòng hiếu. Các thần linh thường là như vậy: mới đầu là những ông kẹ, cuối cùng thành những ông cha nhân từ; sự an ổn càng tăng, tinh thần hiếu hoà và ý thức đạo đức càng làm dịu những nét hung dữ của các vị thần hồi đầu đi thì ngẫu tượng cũng được lí tưởng hoá thêm lên. Phải một thời gian rất dài rồi các vị thần mới hoá ra nhân từ, điều đó chứng tỏ rằng văn minh tiến chậm thật.

Ý niệm một vị thần người là giai đoạn cuối cùng của một sự tiến hoá dài dằng dặc. Mới đầu sự sợ sệt, sùng bái sức mạnh bí mật và mơ hồ trong vũ trụ, rồi con người tiến lên sùng bái các năng lực rõ rệt hơn như trời đất, cây cối, bộ phận sinh dục, sau tiến lên sùng bái loài vật, cuối cùng thờ phụng tổ tiên. Ý niệm Chúa Cha (Dieu le Père) chắc do sự thờ phụng tổ tiên mà ra; mới đầu người ta tin rằng loài người được các vị thần sinh ra, theo ý nghĩa sinh lí như cha mẹ sinh con vậy. Trong thần học thời sơ khai, không có sự phân biệt rõ rệt giữa thần và người về phương diện chủng loại, nghĩa là thần cũng chỉ là người; chẳng hạn người Hy Lạp thời cổ coi thần như tổ tiên họ, mà tổ tiên họ cũng như thần. Qua giai đoạn sau, người ta lựa trong mớ tổ tiên hỗn độn đó, một số đàn ông, đàn bà có tài đức đặc biệt để phong thần cho; do đó mà các ông vua uy quyền mạnh nhất thành những vị thần, đôi khi cả trong lúc họ còn sống nữa. Nhưng chúng ta tạm ngưng lại ở đây, vì vấn đề đó thuộc về lịch sử các nền văn minh rồi.

3. Các phương pháp của tôn giáo

Phương thuật – Nghi lễ về cây cối – Lễ tửu thần – Huyền thoại tái sinh – Phương thật và tín ngưỡng – Phương thuật và khoa học – Tư tế

Vậy người sơ khai tạo nên cả một thế giới thần linh, chẳng biết thực thể cùng các ý muốn của các thần linh ấy ra sao, mà lại tìm cách gây thiện cảm để thần linh phù hộ mình. Do đó, thêm vào thuyết linh hồn, cốt tử của tôn giáo thời sơ khai, người ta đặt ra phương thuật, linh hồn của các nghi lễ đầu tiên. Thổ dân quần đảo Polynésie cho rằng có cả một biển phép thần mà họ gọi là mana; thuật sĩ (thầy pháp) chỉ việc dùng cái nguồn vô tận sức mạnh thần thông ấy. Những cách khiến cho thần linh phù hộ thuộc vào phần “phương thuật gây thiện cảm” (magie sympathique). Người ta muốn thần linh giúp mình một việc gì thì người ta giả đò như việc ấy đã xảy ra rồi, nhưng nhỏ hơn. Ví dụ muốn đảo vũ, một số thuật sĩ leo lên cây rồi vẫy nước xuống. Dân Cafre gặp cơn hạn hán, yêu cầu một nhà truyền giáo giương dù che đầu mà đi khắp đồng ruộng. Ở Sumatra, một người đàn bà hiếm con vẽ hình một đứa nhỏ đặt lên ngực, hi vọng như vậy sẽ có mang. Trong quần đảo Babar[101], một người đàn bà muốn có mang thì làm một con búp bê bằng vải đỏ, rồi vừa đọc một câu thần chú vừa làm bộ cho nó bú; sau đó loan tin trong làng rằng minh có mang và bạn bè tức thì lại mừng. Thầy pháp bộ lạc Daiak ở Bornéo muốn cho sản phụ bớt đau đẻ, bắt chước những uốn éo của đứa trẻ khi người mẹ chuyển bụng, như vậy để nó mau ra; có khi chú ta lăn một cục đá trên bụng rồi cho nó rớt xuống đất, thế là đứa bé cũng bắt chước cục đá mà lọt từ bụng mẹ ra. Thời Trung cổ muốn trù ếm ai, người ta lấy kim đâm vào một cái hình người nặn bằng sáp. Người Da đỏ Pérou đốt hình kẻ thù bảo như vậy là đốt ma quỉ. Quần chúng thời nay đã vượt lên khỏi lối phương thuật ngây thơ đó chưa?

Những phương pháp ám thị bằng thí dụ được đặc biệt áp dụng vào việc làm cho đất phì nhiêu. Các thầy thuốc Zoulou đem sao ngoại thận của một người đàn ông chết lúc đương sung sức rồi tán ra thành bột rắc trên ruộng. Một số bộ lạc lựa một cặp trai gái vào tháng năm, gọi họ là vua và hoàng hậu, làm lễ cưới trước công chúng, để cho vườn ruộng noi gương cặp ấy mà phì nhiêu, cây cối đâm hoa kết trái. Tại vài nơi, còn có tục cô dâu chú rễ “động phòng” ngay ngoài trời, trước công chúng, để cho thiên nhiên noi gương mà làm tròn bổ phận, nếu thiên nhiên không phải là một vật ngu xuẩn. Ở Java, vợ chồng nông dân giao cấu ngay ở giữa ruộng để cho ruộng được tốt tươi. Vì người sơ khai cho rằng đất tốt không phải do chất ni-tơ (nitrgène); chắc họ không nghĩ rằng cây cối có thể có một bộ phận sinh dục, nhưng họ so sánh đất phì nhiêu như đàn bà mắn con; tiếng Anh ngay nay dùng chung danh từ fecundity[102] để trỏ cả sự phì nhiêu lẫn sự mắn con, như vậy ta thấy tổ tiên chúng ta thời sơ khai có thi hứng ra sao[103].

Những ngày lễ mà trai gái hoàn toàn được tự do gần gũi nhau, thường xảy ra vào mùa gặt và có ba mục đích:

Cho trai gái thoát cái “nợ luân lí” trong một thời gian (để nhớ lại thời tính dục được tự do trước kia);

để cho các bà vợ có chồng hiếm hoi, được một dịp tốt kiếm mụn con;

sau cùng, nhắc ruộng nhớ rằng tới đầu xuân thì đừng “giữ gìn” như mùa đông nữa, cứ mở lòng ra mà nhận hạt giống người ta gieo để ít tháng sau “sinh sản” nhiều thức ăn cho bộ lạc. Rất nhiều dân tộc sơ khai cử hành các lễ ấy, đặc biệt là dân Cameroun, Cafre, Hottentot và Bantou. Linh mục H. Rowley viết về người Bantou:
Những lễ họ cử hành vào mùa gặt thật là ồn ào, tục tỉu, không thể nào dự những lễ ấy mà không xấu hổ… Không những bọn tân tín đồ được hoàn toàn tự do, nhiều khi còn bắt buộc phải làm chuyện bậy bạ với nhau nữa, mà bất kì một người khách nào tới dự cũng bị khiêu dâm. Người ta thả cửa mãi dâm, mà sự gian dâm không bị khinh bỉ, vì không khí buổi lễ thật kích thích. Không một người đàn ông nào dự lễ mà được phép ái ân với vợ, họ buộc phải giao hoan với người đàn bà khác.

Chúng ta thấy lại những lễ tương tự vậy trong hầu hết nền văn minh có sử; như ở Hy Lạp là lễ Tửu thần (Bacchanales), ở La Mã là lễ Saturne (Saturnales); thời Trung cổ là lễ bọn điên (Fête des Fous), ở Anh là Ngày tháng năm (Jour de Mai), và hiện nay hầu hết mọi nơi là hội Giả trang (Carnaval) hoặc lễ Mardi gras.

Ở vài xứ, chẳng hạn xứ của người Pawnee và xứ người Da đỏ Guyaquil, nghi lễ về cây cối có một vẻ ít hấp dẫn hơn. Một người đàn ông – sau, văn minh hơn, người ta thay bằng một con vật – bị giết để cúng thần đất trong lúc gieo hạt, để đất hút máu người đó mà hoá phì nhiêu. Tới mùa gặt, người ta bảo lúa có hạt tức là người bị giết trước kia đã tái sinh, và trước cũng như sau, người ấy được thờ như một vị thần. Chắc chắn là do đó có huyền thoại gần như phổ biến khắp thế giới rằng có một vị thần chết cho dân chúng rồi tái sinh một cách vinh quang. Thi ca thêu dệt thêm cho phương thuật, sau cùng cho nó nhập chung vào thần học. Các huyền thoại về mặt trời hoà hợp với các lễ nghi về cây cối, thế là truyện một vị thần chết rồi tái sinh được đem ra giảng hiện tượng đất đai chết về mùa đông, tái sinh lại vào mùa xuân, hiện tượng mặt trời lặn, mặt trời mọc: mỗi ngày thần mặt trời sinh rồi chết; mặt trời lặn tức là chết, mọc tức tái sinh.

Tục giết người để tế thần – mà trên kia chúng ta đã thấy một trường hợp – cơ hồ như phổ biến khắp các dân tộc vào một thời nào đó. Trong đảo Carolina, vịnh Mễ Tây Cơ, người ta tìm thấy một tượng lớn, rỗng bằng kim loại, của một vị thần Mễ Tây Cơ thời cổ, trong bụng còn xương người có lẽ là xương những kẻ bị thiêu sống để tế thần. Chúng ta đều biết người Phénicie, người Carthage và các dân Sémite khác giết người để tế thần Moloch. Ngày nay ở Rhydésie, tục đó vẫn còn. Chắc nó liên quan với thói ăn thịt người; con người thời ấy cho rằng thần linh cũng thích những món họ thích. Vì tín ngưỡng về tôn giáo thay đổi chậm hơn những tín ngưỡng khác, mà nghi lễ còn thay đổi chậm hơn tín ngưỡng nữa, cho nên khi người ta thôi ăn thịt người mà vẫn làm thịt người để tế thần. Nhưng lần lần luân lí tiến hoá, người ta thay đổi nghi lễ, và các thần linh cũng bắt chước người, mỗi ngày mỗi hiền hơn, đành nhận thú vật thay người trong các buổi tế: một con hươu thay cho nàng Iphegénie[104] và một con cừu đực thay cho con trai Abraham[105]. Rồi lần lần, thịt các con vật cũng không tới miệng thần linh nữa, các thầy tư tế vốn thích những món ngon, giữ lại để nhậu, chỉ đặt lên bàn thờ cỗ lòng và mấy khúc xương.

Người sơ khai tin rằng mình ăn thức gì thì nhất định cơ thể cũng được những cái tốt của thức ấy, cho nên họ nẩy ra ý ăn thịt thần – điều ấy rất tự nhiên. Trong nhiều trường hợp, họ ăn thịt và uống máu con vật đã được họ sùng bái và nuôi cho mập để tế thần. Khi thức ăn dễ kiếm rồi, gần như đã được bảo đảm, tính tình con người mới ôn nhu lại, thay con vật bị hi sinh bằng hình ảnh của nó và chỉ ăn hình ảnh này thôi. Tại Mễ Tây Cơ thời xưa, người ta làm một thứ bánh bằng lúa, rau trộn với máu những đứa con trai bị giết để tế thần, bánh nặn hình vị thần rồi trong một cuộc lễ long trọng người ta ăn bánh ấy, tức ăn thịt vị thần. Nhiều dân tộc sơ khai có những nghi lễ giống như vậy. Thường thường người ta bảo tín đồ phải nhịn đói trước khi ăn “bánh thánh” mà thầy tư tế đã đọc thần chú làm cho bánh mang hình thần linh hoá ra đích thân thần linh.

Phương thuật hồi đầu là mê tín, cuối cùng thành khoa học. Thuyết linh hồn làm nẩy nở vô số tín ngưỡng thần bí, nghi lễ và phương thuật kì cục. Rợ Kuki hăng say ra trận vì tin rằng những kẻ địch họ giết sẽ được thành nô lệ của họ trong kiếp vị lai. Rợ Bantou giết quân thù rồi tự cạo đầu của mình, bôi cứt dê lên để hồn kẻ chết khỏi về quấy rối mình. Hầu hết các dân tộc sơ khai đều tin rằng lời nguyền rủa sẽ ứng và người nào có “vía dữ” thì có thể làm hại người khác. Thổ dân châu Úc tin rằng sự trù ếm của một thầy pháp giỏi có thể giết chết một người ở xa một trăm rưởi cây số. Từ sớm lắm, trong lịch sử, người ta tin và sợ các mụ phù thuỷ, và hiện nay mê tín còn vẫn thấy. Bái vật giáo (fétichisme) – nghĩa là thờ ngẫu tượng hoặc những đồ vật nào đó người ta cho là linh thiêng – đã có từ lâu đời hơn nữa và càng khó diệt hơn. Vì một số bùa chỉ có hiệu nghiệm trong một khu vực hạn chế nào đó, cho nên có những người mình đeo đầy bùa đủ thứ để ngừa trước mọi sự bất ngờ trong đời sống. Thành tích thực ra chỉ là những hình thức mới, có thể nói là hiện đại nữa, của các ngẫu tượng; nửa số người châu Âu hiện nay đeo bùa hoặc các vật thòng ở trước ngực để được thần thánh phù hộ. Bất kì thời nào, lịch sử cũng cho ta thấy cái nòng cốt của văn minh thật là mỏng manh, nhờ một hệ thống cân bằng kì diệu nó tạm thời đứng được trên một ngọn hoả diệm sơn lúc nào cũng sôi sùng sục, hoả diệm sơn này là sự dã man khốn nạn, sự đàn áp tàn bạo, sự mê tín và sự ngu xuẩn của con người. Cái mà chúng ta gọi là xã hội hiện đại chỉ là cái vỏ bao cái xã hội thời Trung cổ[106] lúc nào cũng còn sống trong lòng chúng ta.

Triết nhân nên mỉm cười khi thấy nhân loại cần tìm sự giúp đỡ, an ủi ở một thế giới siêu nhiên, thần bí; và nếu nghĩ rằng thuyết linh hồn đã phát sinh ra thi ca, còn phương thuật đã phát sinh ra bi kịch và khoa học, thì chúng ta cũng đỡ chán nản, buồn rầu. Frazer đã chứng thực rằng những cái vô lí của phương thuật đã gây ra những phát minh vẻ vang nhất của khoa học – ông đã phóng đại cũng như mọi nhà có ý canh tân khác đời. Mà đúng vậy. Thật sĩ thường thất bại nên mới tìm những cách mới để dùng các sức mạnh thiên nhiên sao cho có kết quả như ý muốn của mình. Nhưng khi tìm được rồi để giữ uy tín của mình đối với dân chúng, họ không cho biết rằng kết quả không do những sức mạnh thiên nhiên ấy, mà do những sức mạnh siêu nhiên của họ – cũng tựa như ngày nay, bệnh tự nhiên hết mà ta vẫn bảo là nhờ những phương thuốc, hoàn thuốc bí truyền thần hiệu của ta. Do đó mà phương thuật lần lần đưa tới y học, hoá học, dạ kim học và thiên văn học.

Nhưng phương thuật tạo ra hạng tư tế (prêtre) trước hết. Các nghi thức tôn giáo càng ngày càng nhiều, càng rắc rối, một người thường không sao hiểu hết, nhớ hết được, nên lần lần xuất hiện một hạng người, một giai cấp để gần hết thì giờ chuyên lo các công việc tế lễ tôn giáo, tức giai cấp tư tế. Cũng như hạng thuật sĩ, hạng tư tế là này tự cho là nhờ lên đồng, nhờ cảm thông và những thần chú bí truyền, có thể biết được ý muốn của các ma quỉ, thần linh và hướng ý muốn ấy vào việc người. Vì người sơ khai cho rằng sự hiểu biết và uy lực đặc biệt ấy rất quí báu, và vì họ tin rằng các sức mạnh siêu nhiên bất kì lúc nào cũng có thể tác động tới số mạng của họ, cho nên giai cấp tư tế, tu sĩ có quyền hành ngang với chính quyền; do đó mà từ thời thượng cổ tới ngày nay, tu sĩ vẫn tranh quyền với chiến sĩ, và khi họ hợp lực với nhau thì có thể chỉ uy, điều khiển cả thế giới, như trường hợp Ai Cập, Judée và Âu châu thờ Trung cổ.

Tu sĩ không tạo ra tôn giáo; họ chỉ lợi dụng tôn giáo như chính khách lợi dụng nhiệt tình và phong tục của dân chúng; tôn giáo phát sinh không do một phát minh, một mưu mô của tăng lữ đoàn, mà do sự ngạc nhiên, sợ sệt, do tình trạng bất an, do nhu cầu được an ủi, hi vọng, và do sự cô độc của con người. Tu sĩ không ngăn cấm mê tín dị đoan, lại giữ độc quyền một số tri thức, như vậy là bậy; nhưng tuy họ không ngăn cấm mê tín dị đoan, họ cũng đã hạn chế tác động của nó; họ đã dạy cho dân những điều căn bản; họ vừa bảo tồn vừa truyền bá di sản văn hoá của giống nòi, họ đã an ủi những kẻ yếu dưới sự áp chế không sao tránh khỏi của kẻ mạnh; sau cùng nhờ họ mà tôn giáo đã nuôi nghệ thuật và họ đã dùng thuyết siêu nhiên mà chống đỡ luân lí vốn mỏng manh của loài người. Nếu hoàn cảnh không tạo ra thì chắc chắn dân chúng cũng phải tạo ra giai cấp đó.

4. Tôn giáo và luân lí

Tôn giáo và chính quyền – Cấm kị – Cấm kị về tình dục – Tôn giáo thích nghi rất chậm (với hoàn cảnh mới) – Luân lí tục hoá đi

Tôn giáo chống đỡ luân lí bằng hai cách: huyền thoại và cấm kị (tabou). Huyền thoại khiến cho con người tin ở siêu nhiên và mong được thưởng ở thiên đường nếu hành động có lợi cho xã hội – ít nhất là có lợi theo quan niệm của các mục sư – sự hi vọng được lên thiên đường và sự sợ hải phải xuống địa ngục khiến cho mỗi người phải theo những qui tắc do các thủ lãnh và đoàn thể ấn định. Con người bẩm sinh không dễ dâng lời, không hiền từ, trinh khiết, và ngoài sự bó buộc nó tạo cho con người cái mà ta gọi là lương tâm, thì không có gì dịu dàng mà chắc chắn dẫn dụ con người phải giữ gìn những đức khó khăn ấy bằng lòng sợ thần linh. Hai chế độ căn bản là tư hữu và hôn nhân đều phải dựa vào những thưởng phạt tôn giáo; vì vậy mà vào những thời thiếu đức tin, những chế độ ấy cũng suy vi. Ngay như chính quyền vốn là một tổ chức xã hội ít tự nhiên, ít cần thiết nhất, cũng gần như luôn luôn phải dựa vào lòng mộ đạo của tín đồ, vào sự hợp sức của tăng lữ; những kẻ báng bổ tôn giáo như Napoléon, Mussolini cũng đã sớm nhận được điều ấy. Người thủ lãnh thời sơ khai dựa vào phương thuật và phép phù thuỷ để tăng uy quyền lên; và ngay chính quyền của người Mỹ cũng cử hành mỗi năm lễ Thần Hành hương[107] để được chút uy tín.

Thổ dân quần đảo Polynésie gọi các sự cấm kị của tôn giáo là tabou. Trong các xã hội sơ khai tiến bộ nhất, các tabou có công dụng như các luật pháp ở các nước văn minh. Tabou thường có tính cách tiêu cực; một số hành vi hoặc đồ vật nào đó được gọi là “thiêng liêng” hoặc ô uế; linh thiêng hay ô uế thì cũng có nghĩa khuyến cáo là không được đụng tới. Chẳng hạn cái rương chứa pháp điển (Ache d’alliance) của người Hébreu (Do Thái) là một tabou và tương truyền Osiah vì đỡ nó cho nó khỏi đổ mà chết tức thì, vì đã đụng tới nó. Diodore bảo rằng thời đói kém, người cổ Ai Cập thà ăn thịt lẫn nhau chứ không dám ăn thịt con vật mà họ thờ làm vật tổ. Trong hầu hết các xã hội sơ khai, có một số tabou: một số tiếng, một số tên phải kiêng; có những ngày, những mùa tabou nữa, nghĩa là trong những thời gian ấy, cấm không được làm việc gì cả. Tất cả kiến thức của người sơ khai về ăn uống gom lại trong một số tabou kiêng ăn, và môn vệ sinh của họ gồm những lời răn dạy về tôn giáo hơn là những qui tắc khoa học hay y khoa.

Trong các xã hội sơ khai, tabou bậc nhất là đàn bà. Có cả ngàn mê tín dị đoan khiến cho họ, vào những lúc nào đó, thành những người nguy hiểm, “ô uế”, không ai được đụng tới. Có lẽ tại những ông chồng bất hạnh, thấy đàn bà là nguyên do mọi nỗi đau khổ của mình, mới tạo ra những huyền thoại ấy; ý kiến ấy truyền qua Do Thái giáo, Ki Tô giáo và vô số huyền thoại ngoại đạo. Trong số tất cả các tabou thời sơ khai, tabou nghiêm nhất là tabou về kinh nguyệt: người đàn ông hoặc đồ vật nào đụng vào người đàn bà có kinh là không còn dùng vào việc gì được nữa. Bộ lạc Macusi ở Guyane thuộc Anh, cấm đàn bà không được đi tắm, sợ nước hoá độc; họ bị cấm vô rừng nữa, sợ có con rắn nào mê họ mà cắn họ chăng. Sự sinh đẻ cũng ô uế, và người mẹ sinh xong phải theo những nghi thức tẩy uế rất tỉ mỉ. Tại đa số dân tộc sơ khai, chẳng những trong khi có kinh nguyệt, mà cả trong khi có mang và cho con bú, sự giao cấu bị coi là tabou. Có phần tin được rằng chính phụ nữ đặt ra tục đó, họ có lương tri, biết như vậy có lợi cho sức khoẻ của họ; nhưng chẳng bao lâu người ta quên nguyên do các tục lệ và chính phụ nữ cũng tin rằng họ “ô uế” thật. Rốt cuộc họ theo ý kiến đàn ông và xấu hổ về sự có kinh, cả về sự mang thai của họ. Một phần do những tabou ấy mà sinh ra thẹn thùng, ý niệm về tội lỗi và quan niệm rằng tất cả những cái gì liên quan tới bộ phận sinh dục là ô uế; chúng cũng là nguyên do của phép tu khổ hạnh, lệ tu sĩ sống độc thân và tục bắt phụ nữ phải phục tòng chồng.

Tôn giáo không phải là nền tảng của các thứ luân lí ấy, nhưng giúp chúng rất nhiều; người ta có thể quan niệm được những luân lí không liên quan gì tới tôn giáo, và những luân lí này đôi khi vẫn phát triển mặc dầu thái độ thản nhiên, hoặc cố chấp phản kháng tôn giáo nữa. Trong những xã hội cổ nhất và đôi khi cả về sau nữa đạo đức có vẻ hoàn toàn tách biệt hẳn tôn giáo; những thời ấy, tôn giáo không chú ý tới đạo đức mà chỉ chú ý tới phương thuật, nghi lễ, cúng tế, và con người đạo đức chỉ là người giữ đúng những nghi lễ đã qui định và đóng góp đúng số tiền đã chỉ định. Xét chung, tôn giáo thưởng là thưởng những hành vi hợp những qui tắc đã tự thành lập do sự bắt buộc của hoàn cảnh, chứ không phải thưởng cái thiện tuyệt đối vì không làm gì có cái thiện tuyệt đối; cũng như luật pháp, nó tìm trong quá khứ những cách thức, lí do phán đoán, và cũng như luật pháp, nó thường lạc hậu và khi hoàn cảnh xã hội và kinh tế đã thay đổi; và luân lí tiến hoá theo. Chẳng hạn người Hy Lạp thời xưa đã ghét tội loạn luân mà huyền thoại của họ vẫn còn đầy những thần linh loạn luân; tín đồ Ki Tô giáo đã theo chế độ một vợ một chồng mà Thánh kinh vẫn hoàn toàn chấp nhận chế độ một chồng nhiều vợ; chế độ nô lệ đã bị bãi bỏ mà các thầy giáo[108] vẫn viện uy quyền không thể cãi được của Thánh kinh để biện hộ cho nó; và hiện nay chúng ta thấy Giáo hoàng hùng tâm chiến đấu để bênh vực một qui chế luân lí mà cuộc Cách mạng kĩ nghệ đã hiển nhiên bài xích[109]. Rốt cuộc những sức mạnh trần tục vẫn thắng; luân lí thích ứng với các phát minh kinh tế, tôn giáo cũng đành phải thích ứng với những thay đổi của luân lí[110]. Chức vụ của tôn giáo là duy trì những giá trị đã được thừa nhận, hơn là tạo những giá trị mới.

Chính cái đó luôn luôn gây một tình trạng hơi căng thẳng giữa tôn giáo và các xã hội văn minh cao. Tôn giáo mới đầu dùng phương thuật để giúp con người mệt mỏi, hoang mang; nó đạt tới tuyệt đích khi nó cho dân chúng một sự nhất trí về luân lí và tín ngưỡng, sự nhất trí đó cơ hồ rất có lợi cho sự trị dân và sự tiến bộ của nghệ thuật; sau cùng nó tự tử bằng cách ương ngạnh bênh vực cổ tục một cách tuyệt vọng. Trong khi đó khoa học tiến bộ và biến đổi hoài, nhất định phải xung đột với thần thoại và thần học, cứ đứng ì một chỗ. Giáo hoàng muốn kiểm soát nghệ thuật, văn học, hoá ra khả ố và chẳng bao lâu bị coi là một cản trở không sao chịu được; lịch sử tiến bộ của tri thức thành một cuộc “xung đột giữa khoa học và tôn giáo”. Những thể chế hồi đầu ở trong tay các tu sĩ như luật pháp, nhất là hình luật, giáo dục, luân lí, hôn nhân, li dị, lần lần thoát ra khỏi ảnh hưởng của họ, mà tục hoá đi, nếu không hoàn toàn chống lại tôn giáo. Hạng trí thức từ bỏ thần học cổ lỗ, và sau một thời gian do dự, từ bỏ cả qui tắc luân lí của thần học; văn học và triết học hoá ra chống giới tăng lữ. Sau cùng phong trào thoát li tôn giáo ấy biến thành sự cuồng nhiệt tôn sùng lí trí, nghi ngờ tất cả các giáo lí, tư tưởng mà đưa tới một chủ nghĩa hoài nghi làm tê liệt hết thảy. Phẩm hạnh không được tôn giáo nâng đỡ nữa, rơi vào một sự hỗn độn có tính cách hưởng lạc, và chính cuộc sống, mất sự an ủi của đức tin, thành một gánh nặng đối với những người khốn khổ nhận thấy cảnh nghèo hèn của mình, điều ấy đành rồi, mà còn đối với cả bọn giàu có chán cảnh phong lưu của tâm hồn[111], cùng với nhau chết một cách êm ái. Trong lúc đó, một huyền thoại khác hình thành trong các giai cấp bị đàn áp, gây cho nhân loại mỗi niềm tin mới, thổi vào lòng người một luồng nhiệt khí mạnh hơn và sau mấy thế kỉ hỗn loạn, tạo nên một nền văn minh mới.

CHƯƠNG V.
YẾU TỐ TINH THẦN CỦA VĂN MINH

I. VĂN CHƯƠNG

Ngôn ngữ – Dấu vết đầu tiên của ngôn ngữ ở loài vật – Nguồn gốc ngôn ngữ ở loài người – Sự diễn tiến của nó – Kết quả – Giáo dục – Lễ trưởng thành – Chữ viết – Thơ

Khởi thuỷ là ngôn ngữ vì có ngôn ngữ loài người mới thành con người, khác con vật. Không có những tiếng mà chúng ta gọi là danh từ chung ấy thì tư tưởng con người phải hạn chế vào từng vật, từng kinh nghiệm riêng biệt một mà chúng ta nhớ được là nhờ hoàn toàn giác quan, nhất là thị giác; như vậy tư tưởng không thể quan niệm được cái bộ loại bao trùm các vật, không phân biệt được những tính cách ngoài các vật, hoặc những vật ngoài các tính cách[112], không có những danh từ tổng quát thì chúng ta có thể nghĩ tới một người nào đó, rồi tới một người khác, một người khác nữa nhưng không thể có ý niệm về con người, vì con mắt của chúng ta trông thấy từng người chứ không phải con người, trong thấy những vật đặc biệt chứ không trông thấy bộ loại. Nhân loại chỉ thật sự bắt đầu khi có một quái vật, hoặc một con vật kì dị nửa người nửa thú, ngồi xổm trong hang hoặc vắt vẻo trên cành cây, nặn óc để tạo một thanh âm đầu tiên có thể dùng làm dấu hiệu trỏ một đám, một nhóm đồ vật giống nhau: như nhà, để trỏ tất cả các nhà; người để trỏ tất cả mọi người; ánh sáng để trỏ tất cả các ánh sáng lấp lánh trên đất hoặc trên biển.

Từ lúc đó trở đi, sự phát triển về tinh thần của nòi giống bước vào một con đường mới, bất tận. Vì từ ngữ đối với tư tưởng cũng như dụng cụ đối với công việc; mà công việc hoàn hảo hay không một phần tuỳ thuộc dụng cụ tốt hay xấu.

Vì bàn tới nguồn gốc mọi sự chỉ là chuyện nói láo mà nghe, cho nên chúng ta có thể tha hồ tưởng tượng khi kể lại những bước đầu của ngôn ngữ. Có lẽ hình thức đầu tiên của ngôn ngữ – một hệ thống trao đổi ý nghĩ với nhau bằng dấu hiệu – là tiếng tỏ tình giữa con đực và con cái.

Nếu quả thực như vậy thì chúng ta có thể chắc chắn rằng ngôn ngữ vang lên khắp rừng rú và đồng cỏ. Những tiếng kêu cảnh báo, sợ hải, tiếng mẹ gọi bầy con, tiếng cục cục vì thích thú, tiếng trống mái gù gù nhau, tiếng gọi từ cây này qua cây khác, đâu đầu các loài vật cũng gom góp vật liệu cho loài người tạo nên một ngôn ngữ trang nghiêm. Một thiếu nữ người ta bắt gặp ở gần Châlons tại Pháp, sống trong rừng với các loài thú không có ngôn ngữ gì cả, chỉ biết rú lên ghê rợn và hét lên chói tai. Chúng ta hoàn toàn không hiểu được thứ “ngôn ngữ” rừng rú ấy; chúng ta như một con chó xù Riquet có giọng triết lí với ông Bergeret[113]: “Trong miệng tôi, cái gì cũng có ý nghĩa. Trong miệng ông chủ tôi, có nhiều thanh âm vô nghĩa”. Whitman và Craig đã tìm thấy nhiều liên quan kì dị giữa hành động và vài tiếng kêu của bồ câu; Dupont tập phân biệt được mười hai thanh âm của loài chó và hai mươi thanh âm của loài trâu, bò; Garnier nghe con khỉ chí choé với nhau suốt ngày mà phân biệt được khoảng hai chục thanh âm khác nhau, và vài cử động đặc biệt; từ những “dụng ngữ” khiêm tốn ấy tới số dụng ngữ gồm ba trăm tiếng mà loài người chất phát dùng để nói với nhau, con đường có xa gì lắm đâu.

Con người cổ sơ khi truyền đạt ý nghĩ với nhau chắc đã dùng cử động rồi mới dùng ngôn ngữ, ngày nay cũng vậy, khi không kiếm ra được tiếng để diễn đạt, chúng ta ra dấu. Giống người Da đỏ ở Bắc Mỹ có rất nhiều thổ ngữ, nên thường thấy hai vợ chồng thuộc hai bộ lạc khác nhau phải ra dấu mới hiểu nhau; Lewis đã thấy một cặp vợ chồng trong ba năm phải ra dấu với nhau. Sự ra dấu bằng tay chân có một vai trò rất lớn trong vài ngôn ngữ Da đỏ, tới nỗi người bộ lạc Araphaos khó nói chuyện với nhau trong bóng tối lắm, mà ngày nay vẫn có nhiều người như vậy. Có lẽ những tiếng đầu tiên của loài người là tiếng kêu, tiếng cảm thán để tỏ một xúc động nào đó; rồi những thanh âm mô phỏng thiên nhiên để thỉnh thoảng trỏ những vật, những hành động nào đó. Sau biết bao nhiêu ngàn năm thay đổi, mỗi ngày mỗi phức tạp thêm, hiện nay ngôn ngữ nào cũng có cả trăm tiếng mô phỏng như éc éc (lợn kêu), gầm (sư tử), meo meo (mèo), gâu gâu (chó), cục tác (gà), thì thầm, róc rách, xào xạc (gió trong cành lá), vi vu… Một số bộ lạc ở Ba Tây, bộ lạc Tecuna có một tiếng lựa rất kéo để trỏ sự hắt hơi, tức haiischu[114]. Có lẽ do cách ấy mà hầu hết các dân tộc đã tạo những ngữ căn (racine) của họ. Renan sắp hết thảy các tiếng (mot) Hébreu (cổ Do Thái) vào năm trăm ngữ căn, còn Skeat thì sắp hầu hết các tiếng (mot) châu Âu vào bốn trăm ngữ căn[115].

Ngôn ngữ của các dân tộc sơ khai không nhất định là thô sơ đâu; một số ngôn ngữ ấy dụng ngữ và cơ cấu giản dị, nhưng cũng có một số phức tạp, dụng ngữ phong phú như các ngôn ngữ của chúng ta ngày nay, mà cách cấu tạo còn xảo diệu hơn cả Hoa ngữ nữa. Nhưng hầu hết các ngôn ngữ sơ khai chỉ diễn những thực thể cảm giác được, và trỏ những vật riêng biệt, còn về các từ ngữ trừu tượng, tổng quát thì nghèo nàn lắm. Chẳng hạn thổ dân châu Úc có một tiếng để trỏ đuôi con chó, một tiếng khác để trỏ đuôi con ngựa, một tiếng khác để trỏ đuôi con bò cái, mà không một tiếng nào để trỏ chung đuôi các loài vật. Bộ lạc Tasmanien có những tiếng riêng để trỏ đủ các thứ cây, nhưng không có tiếng nào để trỏ chung loài cây; người Da đỏ Choctaw có những tiếng để trỏ cây chêne trắng, cây chêne đen, chêne đỏ, nhưng không có tiếng nào để trỏ chung loài chêne, nhất là để trỏ chung loài cây. Chắc chắn phải một thời gian rất lâu, sau nhiều thế hệ, một danh từ để trỏ riêng một loại vật nào mới thành một tiếng trỏ chung chủng loại. Trong nhiều bộ lạc, không có tiếng để trỏ màu sắc, không có những tiếng trừu tượng như giọng, giống, loại, tinh thần, bản năng, lí trí, số lượng, hi vọng, sợ sệt, vật chất, lương tâm… Hình như tư tưởng tiến bộ rồi, nhận định được liên quan nhân quả rồi mới có những tiếng ấy; chúng thành những phương tiện để diễn sự tế nhị của tư tưởng và là những tượng trưng của văn minh.

Loài người nguyên thuỷ thấy từ ngữ có lợi vô cùng nên coi chúng là của trời cho, là thiêng liêng; người ta dùng chúng để đặt ra những câu thần chú; thần chú càng vô nghĩa thì lại càng được trọng; ngày nay có những câu thần chú vẫn giữ được tính cách tôn giáo, chẳng hạn câu: Ngôn ngữ đã thành da thịt. Không những chúng giúp cho ý tưởng hoá sáng sủa hơn, mà chúng còn có công dụng làm cho tổ chức xã hội tốt hơn. Chúng là lợi khí trong sự giáo dục, truyền bá kiến thức, nghề nghiệp, cho nên có thể bảo chúng là một thứ xi măng tinh thần gắn thế hệ trước với thế hệ sau. Chúng thành một cơ quan mới có thể làm cho dân tộc nào đó hoá ra thuần nhất, nhất trí hơn, đoàn kết hơn. Chúng mở những con đường mới cho sự trao đổi tư tưởng, và nhờ chúng mà nhịp điệu cuộc sống tăng lên rất nhiều, đồng thời viễn tượng và nội dung cuộc sống cũng mở rộng ra nữa. Thử hỏi có phát minh nào vừa mạnh mẽ vừa rực rỡ ngang với sự phát minh ra tiếng trỏ chung chủng loại?

Sau cái lợi làm mở rộng tư tưởng con người, cái lợi lớn nhất của ngôn ngữ là giáo dục. Văn minh là sự tích luỹ, là kho tàng của nghệ thuật, phong tục, luân lí, là cái túi khôn cá nhân cứ việc lấy mà dùng vào sự phát triển cá tinh cùng trí tuệ của mình; nếu mỗi thế hệ không tiếp nhận được di sản của giống nói như vậy thì văn minh nhất định sẽ chết. Nhờ sự giáo dục văn minh mới sống được.

Tại các dân tộc sơ khai, sự giáo dục không có gì rắc rối; cũng như các loài vật, người ta chú trọng vào những điều thực tế, vào sự luyện tư cách, học cách sống, cư xử giữa chủ và người học việc. Lối giám hộ trực tiếp, thực tế đó khiến cho sự dạy trẻ mau thành lắm. Tại bộ lạc Omaha, một đứa trẻ mười tuổi đã biết nhiều bằng cha nó và đã được chuẩn bị đủ để ra đời, tại bộ lạc Aléoute, một đứa con trai mười tuổi đã ra riêng không phải là điều hiếm thấy, đôi khi tuổi đó nó đã có vợ nữa; ở Nigéria, người ta thấy những đứa trẻ từ sáu tuổi rời nhà cha mẹ, cất một cái chòi riêng, sống bằng săn thú và câu cá. Thường thường, tới tuổi dậy thì, sự giáo dục chấm dứt; sự trưởng thành sớm như vậy không được bền và chẳng bao lâu trí óc chai cứng lại. Trong hoàn cảnh ấy, một đứa con trai mười hai tuổi đã thành người lớn và hai mươi lăm tuổi đã gần già rồi. Như vậy không có nghĩa rằng người moi rợ có tinh thần con nít đâu; mà chỉ có nghĩa rằng nó không muốn, cũng không thể học hỏi như trẻ ngày nay; nó không được hưởng một tuổi thanh niên kéo dài để tiếp thu được gần hết di sản văn hóa, sự tiếp thu này giúp cho trí óc nó uyển chuyển, dễ thích nghi với một cảnh giới đặc biệt bất định và hoàn toàn nhân tạo.

Con người sơ khai sống trong một cảnh giới tương đối ổn định; trí óc không cần phải mềm mại, dễ thích nghi; chỉ cần can đảm và có tư cách. Thời sơ khai, cha muốn luyện tư cách của con hơn là phát triển trí tuệ của như nền giáo dục ngày nay; cần đào tạo con người chứ không phải học giả. Cho nên khi thanh niên tới tuổi trưởng thành, muốn xem họ có đủ tư cách làm một phần tử trong bộ lạc hay không, thì người ta thử lòng can đảm hơn là kiến thức của chúng; mục đích là tập cho chúng quen chịu những gian lao khi lâm chiến, lãnh trách nhiệm về hôn nhân; những cách thử lòng can đảm ấy còn có cái lợi này nữa là hạng người lớn tuổi được cơ hội hưởng cái thú làm người khác đau khổ. Có những cách thử thách “không thể nào chứng kiến hoặc kể lại được vì tởm quá, làm cho ta không sao chịu nổi”. Đây chỉ là một thí dụ ít khắc khe nhất: người Cafre bắt thanh niên tới tuổi “trưởng thành” phải làm những việc khó nhọc suốt ngày, mà đêm không được ngủ, như vậy tới khi chúng kiệt lực, và muốn biết chúng kiệt lực thật chưa, người ta “quất chúng một cách tàn nhẫn cho tới khi vọt máu”. Nhiều đứa chịu không nổi, chết, nhưng bọn người lớn, bọn phụ lão có vẻ thản nhiên, coi là chuyện thường; có lẽ họ thấy cách ấy giúp cho sự đào thảy tự nhiên. Thường thường những buổi lễ ấy đánh dấu sự chấm dứt tuổi thanh niên[116], và sự chuẩn bị hôn nhân, và vị hôn thê buộc vị hôn phu của mình phải tỏ ra có khả năng chịu những nỗi đau đớn. Trong nhiều bộ lạc ở Congo, trung tâm của buổi lễ là việc cắt da qui đầu. Nếu thanh niên bất giác có một cử động tỏ rằng mình đau đớn, hoặc nếu hắn la lên thì chính cha mẹ hắn bị quất một trận nên thân và vị hôn thê của hắn chăm chỉ theo dõi việc cắt da qui đầu, sẽ khinh bỉ từ chối hắn, bảo không muốn có một người chồng nhu nhược như đàn bà.

Có lẽ người sơ khai không hề dùng chữ viết trong việc dạy trẻ. Không gì làm họ ngạc nhiên bằng người Âu vẽ những nho nhỏ đen đen trên một miếng giấy mà cách nhau rất xa vẫn nói chuyện với nhau được, tài tình quá. Nhiều bộ lạc đã bắt chước ông thầy Da trắng của họ mà học viết, nhưng có bộ lạc, như ở Bắc Phi, vẫn không biết viết mặc dầu, từ năm ngàn năm nay, họ đã tiếp xúc từng hồi với những dân tộc biết viết. Một số bộ lạc phong tục rất chất phác, sống tương đối cách biệt với người ngoài, được hưởng hạnh phúc của những dân tộc không có lịch sử, không bao giờ thấy cần phải biết viết. Càng thiếu phương tiện giúp trí nhớ thì họ càng nhớ dai. Họ học thuộc lòng, nhớ được và cũng truyền miệng lại cho con cái tất cả những gì họ thấy cần phải dạy chúng, từ vài điều sơ sài về lịch sử của bộ lạc tới những điều thực dụng và những truyền thống căn bản về văn hóa. Có lẽ do việc ghi chép lại những truyền thống và những huyền thoại ấy mà bắt đầu có văn học. Cũng có thể rằng mới đầu, sự phát minh ra chữ viết đã bị giai cấp tư tế chống đối dữ dội, cho là làm bại hoại luân lí và tương lai giống nòi. Một truyện cổ tích Ai Cập kể rằng khi Thoth báo cho vua Thamos rằng minh phát minh ra được chữ viết thì nhà vua buộc tội thần là kẻ thù của văn minh. Nhà vua bảo: “Trẻ em và thanh niên từ trước tới nay phải chăm chỉ học và nhớ, thì rồi đây sẽ hoá ra biếng nhác, không chịu luyện kí tính nữa”.

Dĩ nhiên, chúng ta không sao biết được một cách chính xác nguồn gốc của khí cụ kì diệu đó tức chữ viết. Có lẽ nên coi nó, như ngày nay chúng ta sẽ thấy, là phụ thuộc vào nghệ thuật làm đồ gốm chăng? Và mới đầu nó là dấu chế tạo, là “nhãn hiệu” mà người thợ vẽ lên những đồ gốm của họ chăng? Có lẽ thương mại giữa các bộ lạc tăng lên thì người ta cần có một số kí hiệu, và bước đầu của chữ viết có thể là những hình tiêu biểu cho những món hàng trao đổi và giá trị các món ấy để tính toán với nhau. Khi nhiều dân tộc ngôn ngữ khác nhau buôn bán với nhau thì nên có một cách kí chú và cáo tri mà mọi người đều hiểu được. Những dấu hiệu tượng trưng các con số có lẽ xuất hiện trước hết, mới đầu là những đường song song với nhau như hình ngón tay. Những tiếng như five (Anh), funf (Đức) và pente (Hy Lạp) – đều có nghĩa là năm (số 5) – có một ngữ căn chung là bàn tay; dấu mà người La Mã dùng để trỏ số 5, là hình một bàn tay mở ra, các ngón xoè ra: V; còn chữ X (số 10) là hình hai bàn tay chập lại. Chữ viết hồi đầu là những hình vẽ, mà viết là một công trình gần như nghệ thuật, hiện nay ở Trung Hoa và Nhật Bản vẫn còn như vậy. Loài người, khi không thể dùng ngôn ngữ được thì ra dấu, và để truyền đạt được qua không gian và thời gian, họ phải dùng hình vẽ; mỗi tự mẫu hiện nay chúng ta dùng mới đầu là hình nhỏ, cũng như những nhãn hiệu chế tạo hoặc những hình trên mười hai cung hoàng đạo (zodiaque). Những hình vẽ đầu tiên của người Trung Hoa trước khi có chữ viết được họ gọi là ku wan[117] – nghĩa là “cử chỉ vẽ”. Những cột vẽ hình totem là một thứ chữ tượng hình; Mason bảo đó chính là thủ bút của bộ lạc. Một số bộ lạc dùng những cây gậy có khứa để dễ nhớ, hoặc để gởi một thông diệp đi xa; có bộ lạc như người Da đỏ Algonquin còn vẽ hình lên những cây gậy nữa thành những “cột totem” nhỏ; cũng có thể nói rằng những cột totem là những cây gậy khổng lồ có khứa. Người Da đỏ Perou ghi số và cả ý nghĩ nữa bằng cách thắt nút[118] những dây thừng có nhiều màu; thổ dân các quần đảo Mã Lai và Polynésie cũng có tục như vậy, điều đó có thể dọi ít ánh sáng vào nguồn gốc các dân tộc Da đỏ Nam Mỹ. Lão Tử khuyên dân tộc Trung Hoa trở lại đời sống chất phác, dùng lối kết thằng như thời trước.

Nhiều kiểu chữ viết tiến bộ hơn lác đác xuất hiện ở các dân tộc sơ khai: người ta đã thấy những chữ tượng hình[119] ở phía đảo Pâques[120], các biển Nam bán cầu, và ở một trong những đảo Caroline, người ta đã tìm thấy một tấm bia có năm mươi mốt âm tiết (syllabe), hình vẽ và dấu biểu ý[121] (idéographique). Theo truyền thuyết, các thủ lãnh và tu sĩ đảo Pâques thời xưa giữ độc quyền học viết, họ bắt dân chúng mỗi năm họp một lần để nghe họ đọc các phiến đá khắc chữ; hiển nhiên là hồi đầu tiên, chữ viết được coi là cái gì bí mật, thiêng liêng; tiếng hiéroglyphe (tượng hình) có nghĩa là hình trạm trổ thiêng liêng. Nhưng có lẽ những chữ khắc ở đảo Pâques chỉ là do một nền văn minh cổ hơn nữa truyền lại. Xét chung, chữ viết là một dấu hiệu văn minh, một dấu hiệu ít cần thiết nhất để phân biệt người sơ khai và người văn minh.

Văn thơ phát sinh từ các bài hát tôn giáo hoặc các câu thần chú do các thầy pháp tụng rồi truyền khẩu lại. Tiếng carmina người La Mã thời xưa để trỏ thơ, vừa có nghĩa là thơ, vừa có nghĩa là thần chú; tiếng ode (đoản thi, đoản ca), hồi đầu, ở Hy Lạp, có nghĩa là thần chú; tiếng Anh rune và lay, và tiếng Đức là lied cũng vậy. Vận tiết và âm luật, nguồn gốc có lẽ do các uyển của tiết điệu trong thiên nhiên và các cử động nhịp nhàng của cơ thể con người, rồi các phù thuỷ bắt chước mà dùng để duy trì, truyền đạt và tăng cường “tính cách thần chú của câu thơ”. Người Hy Lạp cho rằng các tu sĩ đền Delphes đã tạo ra thể thơ sáu âm (hexametre) để đọc những lời thần dạy bảo, báo trước. Thi sĩ, nhà hùng biện và sử gia lần lần tách biệt ra khỏi hàng giáo phẩm và tục hoá đi: nhà hùng biện thành viên chức chuyên đề cao công đức nhà vua, hoặc cầu xin thần linh ban phước cho nhà vua; sử gia thành người ghi chép các hành động, cử chỉ nhà vua; còn thi sĩ thì vừa hát các bài hát tôn giáo, vừa chép các cổ tích anh hùng, vừa phổ nhạc các tác phẩm của mình để cho vua và dân chúng nghe. Các dân tộc Fiji, Tahiti và Tân Calédonie, đều có những viên chức hùng biện, kể chuyện để phát ngôn trong các cuộc lễ công cộng kể lại những chiến công anh dũng của tô tiên, đề cao những vinh quang tuyệt vời thời xưa của dân tộc để kích thích chiến sĩ hăng say ra trận; hiện nay có biết bao sử gia vẫn theo lối chép sử cổ lỗ ấy! Thổ dân Somali có những thi sĩ nhà nghề, đi khắp làng này làng khác, ngâm thơ của họ như bọn hát rong (troubadour) ở Pháp thời Trung cổ. Nhưng rất ít khi họ ngâm vịnh ái tình, mà thường chỉ ca tụng sự can đảm thể chất, cái vui ra trận, hoặc tình cha con. Trên những tấm bia ở đảo Pâques, còn ghi những lời than thở dưới đây của một người cha vì chiến tranh phải xa cách con gái:

Chiếc tàu kia đã chở con gái ta
Mà sức mạnh các thị tộc lạ không khuất phục nổi
Chiếc tàu chở con gái ta
Mà cuộc âm mưu của Honiti không khuất phục nổi!
Con gái ta luôn luôn thắng trận
Không ai ép nó uống độc dược
Trong cái ché hắc diệu thạch[122] được
Lòng ta làm sao nguôi được
Khi biển rộng ngăn cách cha con ta!
Con ơi, con ơi
Cha ngóng con
Trên con đường nước mênh mông trải tới chân trời
Con ơi, con ơi.

II. KHOA HỌC

Nguồn gốc khoa học – Toán học – Thiên văn học – Y học – Thuật mổ xẻ

Herbert Spencer, con người có biệt tài thu thập chứng cứ khi hồ sơ đã lập xong, mọi sự đã giải quyết, cho rằng các tư tế, tu sĩ là những nhà bác học, văn học đầu tiên; theo ông, khoa học bắt đầu bằng những quan sát thiên văn để định ngày tế lễ tôn giáo; những bí mật thiên nhiên đó được bảo tồn trong các đền và truyền lại cho các thế hệ sau như một phần di sản của tăng lữ. Chúng ta không biết ý kiến ấy có đúng không, vì ở đâu cũng vậy, trước sự bí mật của nguồn gốc, chúng ta chỉ mới đưa ra được giả thuyết. Có lẽ khoa học cũng như văn minh nói chung, đã bắt đầu với chế độ nông nghiệp; tiếng géométrie[123], theo nghĩa gốc, trỏ sự đo đất, vậy môn hình học mới đầu là để đo đất; và có lẽ vì cần phải nhận xét sự vận chuyển của các tinh tú để lập một thứ lịch mà biết bao giờ bắt đầu mỗi mùa, bao giờ phải gặt hái, nên mới phát sinh ra môn thiên văn. Nghề hàng hải làm cho môn toán học phát triển, và những nghệ thuật thủ công đã đặt cơ sở cho môn vật lí và môn hoá học.

Đếm có lẽ là một hình thức cổ nhất của ngôn ngữ, và tại nhiều bộ lạc, công việc ấy giản dị một cách thú vị lạ lùng. Thổ dân Tasmanie (châu Úc) chỉ đếm tới hai thôi: “parmery, calabawa, cardia”- nghĩa là “một, hai, nhiều”. Bộ lạc Guarani (ở Brésil[124]) tiến xa hơn, tới “một, hai, ba, bốn, vô số”. Thổ dân Tân Hoà Lan không có tiếng để trỏ ba, bốn; muốn trỏ ba, họ nói “hai-một”, muốn trỏ bốn, họ bảo “hai-hai”. Người Damara không khi nào đổi hai con cừu lấy bốn cây gậy; họ thích trao đổi làm hai lần, mỗi lần đổi một con cừu lấy hai cây gậy. Người ta đếm trên ngón tay, do đó mà có hệ thống thập phân. Rồi có lẽ sau một thời gian người ta quan niệm được số mười hai, và thích nó liền vì nó chia được cho năm trong sáu số đầu[125]; do đó có hệ thống thập nhị phân (duodécimal) hiện nay vẫn được người Anh ưa thích: mười hai tháng trong một năm, mười hai pence ăn một shilling (tiền Anh), mười hai đơn vị thành một tá, mười hai tá thành một lố, mười hai pouce thành một pied[126] (đơn vị chiều dài Anh). Số mười ba trái lại không chia được nên không ai thích và người ta còn cho là con số xui xẻo nữa. Ngón chân cộng với ngón tay, cho loài người ý niệm hai mươi, và người Pháp nói quatre vingts (bốn lần hai mươi) chứ không nói octante (tám mươi).

Có những phần khác của cơ thể cũng dùng làm tiêu chuẩn để đo: một gang tay, một ngón tay cái, một tầm dài bằng từ đầu khuỷ tay tới đầu ngón giữa, một sải tay, một bàn chân. Có lẽ từ sớm lắm người ta biết dùng thêm các hòn cuội để đêm. Tiếng Pháp calculer (đếm), ta còn thấy nguồn gốc calculus (viên đá nhỏ), như vậy khoảng cách biệt giữa người hiện đại với người sơ khai có lớn gì đâu. Thoreau[127] tiếc ngơ ngẩn sự chất phác của thời sơ khai và đã khéo diễn ý nghĩ phổ biến này: “Một người lương thiện, trong hầu hết các trường hợp, phải thoả mãn rằng có mười ngón tay để đếm là đủ rồi; nếu cần lắm thì thêm mười ngón chân nữa, còn những cái khác thì bỏ đi. Chúng ta chỉ nên đếm hai, ba trong công việc làm ăn, chứ không nên đếm tới trăm, tới ngàn; một nửa tá phải thay được một triệu; bạn nên dùng móng ngón tay cái mà viết để tính”.

Có lẽ môn thiên văn đã bắt đầu bằng việc đo thời gian theo sự vận chuyển của các tinh tú; tiếng Pháp mesure (đo), cũng như tiếng mois (tháng) và cả tiếng homme (Anh là man) là người, có lẽ dùng do một ngữ căn có nghĩa là mặt trăng: moon. Loài người đã đếm từng tuần trăng, từng tháng, trước khi biết đếm từng năm; mãi sau người ta mới phát kiến ra mặt trời[128], cũng như phát kiến ta người cha; hiện nay lễ Phục sinh cũng còn tính theo tuần trăng. Thổ dân quần đảo Polynésie có một thứ âm lịch gồm mười ba tháng; khi lịch của họ cách biệt với các mùa quá thì họ bỏ bớt đi một tháng[129]. Nhưng cách dùng các hiện thượng thiên nhiên như vậy thực ra không phổ biến, vì chính môn chiêm tinh đã xuất hiện trước môn thiên văn – chưa biết chừng sau này còn sống lâu hơn môn thiên văn nữa. Hạng người chất phác muốn đoán trước tương lai hơn là đo đúng thời gian. Có vô số tín ngưỡng phát sinh từ quan niệm rằng các ngôi sao có ảnh hưởng đến tính tình, số phận con người, và hiện nay nhiều tín ngưỡng vẫn còn. Mà xét chung thì biết đâu chừng, cái mà ta gọi là mê tín dị đoan đó chẳng qua chỉ là một sự lầm lẫn khác, như khoa học vậy thôi.

Người sơ khai không nghiên cứu vật lí để tìm ra công thức mà để thực hành; họ không tính nổi quỉ đạo của một viên đạn nhưng biết nhắm bắn trúng đích; họ không biết môn hoá học nhưng chỉ nhìn qua họ phân biệt được ngay cây nào ăn được, loại nào có độc, họ biết tìm các loài cỏ để trị bệnh. Có thể tin rằng các y sĩ đầu tiên là đàn bà: không những họ bẩm sinh ra là những điều dưỡng viên, vì họ đã làm cho nghệ thuật đỡ đẻ – chứ không phải việc mãi dâm như có người nói – thành nghề nghiệp cổ nhất của nhân loại mà còn vì lẽ này nữa: họ tiếp xúc mật thiết với thổ địa, nên biết rõ cây cỏ, mà làm cho nghệ thuật trị bệnh vượt lên khỏi cách khai thác thương mại ti tiện của bọn thầy pháp. Từ thời có nhân loại cho tới thời đại gần đây, chỉ có phụ nữ là săn sóc người bệnh. Chỉ khi nào không có đàn bà săn sóc thì người sơ khai mới phải nhờ thầy thuốc và thầy pháp (chamane).

Mặc dầu thiếu hiểu biết về bệnh tật, người sơ khai cũng trị được nhiều bệnh, khiến cho chúng ta phải ngạc nhiên. Những người chất phát ấy cho rằng bệnh tật do một thần linh hay một ma quỉ nào đó nhập vô thân thể; xét cho cùng, quan niệm ấy cũng không khác thuyết vi trùng rất thịnh hành ngày nay là bao. Vậy cách trị thông thường nhất là đọc thần chú để đuổi ma quỉ hoặc làm cho nó bớt giận đi. Hiện nay vẫn còn nhiều người cho người điên khùng là bị ma ám; vài tôn giáo hiện đại khuyên tín đồ bị một số bệnh nào đó phải trừ tà, và đa số người ngày nay tin rằng cầu nguyện thì giúp sức của thuốc công hiệu hơn nhiều. Các y sĩ ngày nay văn minh hơn họ; để cho tà ma phải sợ, họ đeo mặt nạ thấy ghê, trùm mình bằng da thú, gào thét, múa may, vỗ tay đập trống, gõ mõ, và lấy một ống dài để hút tà ma; như người xưa đã nói: “Thiên nhiên trị bệnh, còn thuốc chỉ làm vui người bệnh”. Bộ lạc Bororo ở Ba Tây còn tiến xa hơn nữa: trẻ em bị bệnh thì họ cho người cha uống thuốc; mà bệnh của con gần như luôn luôn giảm mới lạ chứ.

Ngoài các cây cỏ ra, người sơ khai còn dùng cả một lố dược phẩm chỉ thống, có khi để cho việc mổ xẻ được dễ dàng nữa. Các độc dược như curare (thường để tẩm độc các mũi tên), những thuốc như cần sa, nha phiến, cây dầu gió (eucalyptus)[130] đã có trước lịch sử; một thứ thuốc tê rất được trọng dụng ngày nay là do chất coca mà người Pérou đã biết dùng từ lâu. Cartier kể chuyện rằng người Iroquois trị bệnh hoại huyết (scorbut) bằng vỏ và lá cây épicéa[131] ở Gia Nã Đại. Khoa mổ xẻ thuở sơ khai dùng rất nhiều dụng cụ và rán giải phẫu được nhiều bệnh. Người ta biết cách đỡ đẻ, xương gãy thì nắn lại được, và nhiều vết thương trị được. Dùng những con dao bằng hắc diệu thạch (obsidienne), dùng những mảnh toại thạch (đá lửa: silex) mài nhọn, dùng răng các nhám, người ta chích máu, mổ mụt nhọt, rạch da thịt. Việc khoan xương vẫn được thực hiện từ người Pérou thời xưa tới người Mélanésie thời nay, và người Mélanésie làm mười lần thì thành công tới chín, còn người Pháp thì tới năm 1786, ở dưỡng đường Hôtel-Dieu hễ làm là thất bại mà toi mạng bệnh nhân.

Chúng ta mỉm cười chê người sơ khai ngu dốt, và chúng ta run sợ để cho y sĩ ngày nay trị bệnh một cách rất tốn tiền. Sau khi hi sinh cho bệnh nhân cả một cuộc đời, bác sĩ Oliver Wendell Holmes đã có thể viết:

Không có việc gì mà loài người không sẵn sàng làm thử; và người các thời đại trước đã thử mọi cách để lấy lại sức khoẻ, cứu mạng người. Họ đã chịu bị ghìm xuống nước tới gần chết đuối, chịu hít hơi độc tới gần chết ngạt, họ đã bị chôn sống tới cằm, chịu bị đốt cháy da thịt bằng một miếng sắt nung đỏ y như một tên tội đồ, chịu rạch thịt như con cá thu, đâm kim vào thịt, đốt lửa từng đám trên da, chịu nuốt mọi thứ ghê tởm, mà sẵn lòng trả những món tiền rất cao để được như vậy, như thể được thiêu sống, được nhúng nước sôi là một đặc ân tốn tiền, như thể bị đốt cho phỏng da là được giáng phúc, và được đỉa hút máu là một trò xa xỉ.

III. NGHỆ THUẬT

Ý nghĩa của cái đẹp – Nghệ thuật – Quan niệm về cái đẹp của người sơ khai – Sơn mình – Dồi phấn – Xâm mình – Rạch da – Y phục – Đồ trang sức – Đồ gốm – Hoạ – Điêu khắc – Kiến trúc – Vũ – Nhạc – Văn minh mang ơn người sơ khai những gì?

Sau năm chục ngàn năn, loài người vẫn còn tranh luận về nguồn gốc của nghệ thuật. Nó xuất phát từ bản năng hay do con người tạo nên? Mà cái đẹp là cái gì? Tại sao ta thích nó? Tại sao ta rán tái tạo nó? Vì đây không phải là lúc mở một cuộc tranh luận về tâm lí, cho nên chúng tôi chỉ tạm đáp vắn tắt rằng một vật hay một hình thể nào đẹp khi nó làm cho người ta ngắm nó thấy thích. Theo nguyên tắc, hồi đầu, một vật không làm cho người ta thích vì nó đẹp, mà vì nó làm cho người ta thích nên mới bảo nó là đẹp. Bất kì vật gì làm thoả mãn thị dục của ta thì cũng có vẻ đẹp: một bữa ăn có thể “đẹp” – mà một người đói thì không thấy nàng Thais[132] đẹp. Cái vật làm cho ta thích đó có thể là chính ta; trong thâm tâm chúng ta cho rằng chính ta mới đẹp tuyệt trần, cho nên nghệ thuật bắt đầu bằng trang sức con người tuyệt mĩ của ta. Vật làm cho ta thích lại có thể là một người đàn bà mà ta ao ước, và ở đây cái mĩ cảm tuỳ theo cường độ và sức tưởng tượng của bản năng tình dục mà tăng lên; có một “không khí” đẹp bao phủ tất cả cái gì liên quan tới người ta yêu, tất cả cái gì gợi ta nhớ tới người yêu, những màu sắc nào hợp với nàng nhất, những cái làm cho nàng thích hoặc nhắc nhở tới nàng, tất cả những trang sức cả những vật vô giá trị nữa hợp với nàng, tất cả những cử chỉ, thái độ làm ta nhớ tới sự dịu dàng, duyên dáng của nàng. Còn nếu vật làm cho người ta thích đó là một người đàn ông mơ tưởng? Thì cái thân liễu yếu kia bị sự thu hút tự nhiên của sức mạnh này mà cảm thấy sự cao nhã, trác tuyệt, và cảm giác ấy gợi hứng cho đại nghệ thuật. Nếu ta chịu tưởng tượng một chút thì chính thiên nhiên cũng có thể hoá ra vừa trác tuyệt vừa đẹp đẽ, không những vì nó có thể đồng thời gợi cho ta cảm thấy cái dịu dàng của phụ nữ cùng cái mạnh mẽ của đàn ông, mà còn vì chúng ta gởi vào lòng thiên nhiên tình cảm của chúng ta: tình yêu của chúng ta đối với người khác, đối với chính ta; vì chúng ta cho thiên nhiên dự vào cuộc sống thời thanh niên của ta; vì chúng ta tìm cảnh cô tịch của thiên nhiên để tránh những dông tố trong cuộc đời; vì chúng ta theo dõi những biến thiên của thiên nhiên từ mùa này qua mùa khác: xuân thì tươi đẹp xanh tốt, hạ thì thành thục mà nóng, thu thì có những “trái ngon ngọt”, đông lạnh lẽo tàn tạ, y như cuộc đời của chúng ta vậy. Chúng ta minh bạch hay lờ mờ nhận thấy rằng thiên nhiên sinh ra chúng ta rồi lại sẵn sàng đón chúng ta khi chúng ta chết.

Tạo nên cái đẹp, đó là sứ mạng của nghệ thuật. Nghệ thuật diễn tư tưởng hay tình cảm thành một hình thức ta thấy hoặc mĩ miều hoặc trác tuyệt, và như vậy là làm bừng trong lòng ta một phần ảnh hưởng những khoái cảm của đàn bà gây cho đàn ông và đàn ông gây cho đàn bà. Hình thức có thể làm cho ta thích vì tiết điệu trong nghệ phẩm hợp với hơi thở của ta, với mạch nhảy của ta, với sự thăng giáng, doanh hư uy nghiêm của bốn mùa, của thuỷ triều, của ngày đêm; nó cũng có thể làm cho ta thích vì sự đăng đối, tức cái tiết điệu ở trạng thái tĩnh, vừa mạnh mẽ, vừa nhắc ta sự cân xứng điều hoà của cây cỏ, loài vật, đàn ông và đàn bà; nó có thể làm cho ta thích vì màu sắc khiến trí tuệ của ta khoái hoạt mà đời sống hoá ra cuồng liệt hơn; sau cùng hình thức có thể làm cho ta thích vì sự thật, khi nghệ phẩm bắt chước thiên nhiên một cách sáng suốt, mà khiến ta bỗng cảm thấy cái đẹp không bền của một thảo mộc, một động vật, ghi được một ấn tượng phù du để sau tha hồ hưởng nó và thảnh thơi tìm hiểu ý nghĩa của nó. Những cái vô ích cao nhã của đời sống mà người ta gọi là ca, vũ, nhạc, kịch, thi, hoạ, điêu khắc, kiến trúc, văn chương và triết lí đều gồm tất cả những yếu tố ấy. Vì triết lí là gì nếu không phải là một nghệ thuật, một toan tính vô vọng để tìm cho sự hỗn độn của kinh nghiệm một hình thức liên lạc, kết hợp, nhất trí?

Ý thức về cái đẹp của người sơ khai cơ hồ không phát triển lắm có lẽ vì họ thấy dục tình xuất hiện lúc nào là có thể thoả mãn nó liền, cho nên trí tưởng tượng không có thì giờ tô điểm người mà nó ham muốn. Rất ít khi người ta thấy họ lựa một người vợ vì lí do ngày nay ta gọi là sắc đẹp; họ chỉ nghĩ tới những việc mà vợ sau này giúp họ được, và không chê một ý trung nhân có những cánh tay lực lưỡng chỉ vì nàng xấu xí. Một thủ lãnh Da đỏ xin lỗi không bao giờ nghĩ tới vấn đề trong số các bà vợ, ông thấy bà nào đẹp hơn cả. Rồi ông ta minh triết như Franklin, nói thêm: “Nét mặt của họ dễ thương ít hay nhiều, nhưng còn về các phương diện khác, họ cũng như nhau cả”. Với lại, khi họ tỏ ra biết thẩm định cái đẹp thì họ làm cho ta thất vọng vì quan niệm của họ khác của ta xa quá. Reichard bảo: “Tất cả những mọi da đen mà tôi được biết cho rằng đàn bà đẹp là đàn bà mập, thân hình thẳng đuôn, không có eo, từ nách xuống tới hông, như cái thang, như họ nói”. Tai như tai voi, vú xệ xuống, đó là những nét duyên dáng nhất của đàn bà, theo người châu Phi, và trên khắp châu này người đàn bà nào béo phị nhất là người đẹp nhất. Mungo Park viết: “Tại xứ Nigéria béo và đẹp gần như đồng nghĩa với nhau. Một người đàn bà béo phị đến nỗi có hai người nữ tì đỡ, cặp hai bên, thì mới được coi là khá đẹp, còn tuyệt đẹp thì phải nặng đến nỗi lạc đà mới chở nổi”. Briffault bảo: “Hầu hết các người mọi rợ đều thích cái mà chúng ta cho là xấu nhất ở đàn bà, tức cặp vú xệ, dài thòng xuống”. Darwin bảo: “Ai cũng biết rằng phía sau phụ nữ Hottentot nhô ra dị thường… và Huân tước Andrew Smith tin rằng vẻ đẹp đặc biệt ấy được đàn ông da đen rất tán thưởng. Một hôm ông thấy một người đàn bà được coi là mĩ nhân mà bộ phận đó của thân thể lớn tới nỗi khi bà ta ngồi xuống xuống đất rồi, muốn đứng dậy phải lết tới chỗ dốc… Theo Burton người Somali, muốn tuyển mĩ nhân, bắt họ đứng thành hàng và chấm nàng nào mà phần đó gie ra nhiều nhất. Đàn ông da đen không ghét gì bằng những hình thể ngược lại”.

Thực ra, có phần chắc chắn rằng người đàn ông sơ khai khi nghĩ tới vẻ đẹp thì nghĩ tới vẻ đẹp của chính mình hơn là của đàn bà; nghệ thuật bắt đầu từ bản thân mình mà. Điều này có thể phụ nữ cho là rất khó tin, nhưng quả thực đàn ông sơ khai cũng tự cao tự đại như đàn ông văn minh ngày nay. Ở hạng người chất phác ấy cũng như ở loài thú vật, chính con đực chứ không phải con cái mới đeo đồ trang sức, làm huỷ hoại thân thể để cho nó đẹp. Bronwick bảo: “Ở châu Úc, đàn ông gần như hoàn toàn giữ độc quyền trang sức”. Ở Mélanésie, Tân Guinée, Tân Calédonie, Tân Bretagne, Tân Hanovre và các bộ lạc Da đỏ ở Bắc Mỹ cũng vậy. Có nhiều bộ lạc bỏ nhiều thì giờ để trang sức cơ thể hơn là để làm mọi công việc khác. Hình như hình thức thứ nhất của nghệ thuật là sơn mình, dù là để làm đẹp lòng phụ nữ hay là để kẻ thù trông thấy mà sợ. Người đàn ông thổ dân châu Úc, cũng như thiếu nữ mĩ miều nhất Paris, đi đâu cũng mang theo sơn màu trắng, màu đỏ và vàng để tô điểm lại “dung nhan” của họ, và khi nào hết những thứ sơn đó thì có thể mạo hiểm xông pha để kiếm cho kì được, bất kể nguy tới tính mạng. Ngày thường họ chỉ bôi vài vết màu trên má, vai và ngực, nhưng ngày hội, nếu họ không sơn đầy người thì họ xấu hổ lắm, như thể họ hoàn toàn loã thể vậy.

Tại vài bộ lạc, chỉ đàn ông mới được quyền sơn mình; tại một số bộ lạc khác, đàn bà có chồng cấm không được sơn cổ. Nhưng chẳng bao lâu đàn bà kiếm ra được những chất xức da, tóc, nghệ thuật này vào hạng cổ nhất. Khi thuyền trưởng Cook[133] ghé lại khá lâu ở Tân Tây Lan ông ta nhận thấy rằng thuỷ thủ của ông lần nào lên bờ kiếm gái rồi về tàu thì chót mũi cũng dính sơn đỏ hay vàng thì ra họ dính sơn của các mĩ nữ trên đảo. Các phụ nữ kiều diễm Fellatah ở Trung Phu bỏ ra mỗi ngày mấy giờ để tô điểm nhan sắc. Họ đắp lá cây móng tay (henné) suốt đêm nhuộm đỏ móng chân ngón tay họ; họ nhuộm răng bằng màu lam, rồi màu vàng, rồi màu đỏ; nhuộm tóc bằng màu chàm, và tô lông mày bằng chất sul-fua an-ti-mon (sulfure d’antimoine). Phụ nữ Bongo luôn luôn có trong tráp trang điểm những chiếc nhíp để nhổ lông mi, lông mày, và những cây kẹp tóc hình lá tre, những chiếc vòng, lục lạc, những cái nút, cái móc.

Người sơ khai, cũng như người Hy Lạp thời Periclès, thất vọng vì sơn mau phai, và muốn cho sự trang sức thân thể giữ được bền, họ nghĩ ra cách xâm mình, rạch da và chế tạo y phục. Tại nhiều bộ lạc, phụ nữ cũng như đàn ông, chịu cái cực hình bị kim chích và can đảm để cho người ta xâm môi nữa. Ở Groeland, mẹ xâm mình con gái rất sớm để chúng dễ kiếm chồng. Và hầu hết mọi nơi người ta cho xâm mình thì kết quả không được rõ hoặc rùng rợn lắm, và trong nhiều bộ lạc, muốn cho hình xâm nổ bật lên, người ta còn rạch da để bạn bè thấy đẹp hơn, mà kẻ thù thấy ghê sợ hơn. Như Théophile Gautier đã nói: “Không có vải để thêu, họ thêu ngay trên da họ”. Người dùng phiến đá lửa hoặc vỏ sò để rạch da và thường khi người ta nhét một cục đất sét vào chỗ bị rạch để cho vết thương há miệng lớn ra. Thổ dân eo biển Torrès mang những vết sẹo lớn bằng cái ngù vai; rợ Abeokuta rạch da thành hình giống da cá sấu, thằn lằn (rắn mối) hoặc mu rùa. Georg bảo: “không có phần nào trên cơ thể mà không bị rạch, trang sức, biến hình đi, sơn màu, bôi trắng, xâm, kéo ra, ép lại để thoả lòng tự cao tự đại hoặc lòng thích tô điểm của họ”. Rợ Botocudo sở dĩ có tên đó vì họ dùng những cái botoque, tức cái nút họ nhét vào lỗ xỏ trong môi dưới và dái tai của họ ngay từ hồi tám tuổi, và họ lần lần thay bằng những cái nút mỗi ngày một lớn hơn để tới khi lỗ nong lớn, trực kính tới mười phân. Phụ nữ Hottentot kéo xệ môi dưới xuống một cách đều đặn, có phương pháp cho tới khi môi thòng xuống cực lớn, thành tấm “tạp dề Hottentot” ở trước ngực; đàn ông của họ cho như vậy là tuyệt đẹp. Còn những chiếc khuyên đeo tay, vòng đeo mũi, thì đâu đâu cũng dùng, chúng tôi khỏi phải nhắc tới; thổ dân Gippsland[134] chết mà không có cái vòng ở mũi thì sẽ phải chịu mọi hình phạt rùng rợn ở Âm ti. Phụ nữ ngày nay chê như vậy là dã man, nhưng chính họ lại đeo bông tai, tô môi, tô má hồng, cạo lông mày, sửa lông mi, nhồi phấn lên mặt, cổ, cánh tay và đi giày cao gót nó ép bàn chân họ lại. Anh lính thuỷ xâm mình làm bộ ta đây khi nói đến tụi thổ dân “dã man”, và cậu sinh viên Đức mạt sát thói rạch cắt thân thể của bọn mọi thì lại hãnh diện vì những vết thẹo sau các cuộc đấu gươm của cậu.

Mới đầu y phục chắc là một trang sức, có thể là để dẹp bớt tính dục hơn là để che mưa che lạnh, hoặc để khỏi loã lồ mà thẹn thùng. Người Cimbre quen hoàn toàn khoả thân mà trượt tuyết. Darwin thương hại thổ dân Fuégi không có gì để che thân, cho họ một miếng vải đỏ che đỡ cho khỏi lạnh, họ cắt ngay thành nhiều miếng băng để trang sức thân thể; như Cook đã nhận thấy, họ “bằng lòng ở trần truồng, nhưng thích được đẹp”. Phụ nữ Orénoque cũng vậy, khi được các linh mục Dòng Tên cho vải để che thân thì cắt ngay thành những băng nhỏ quần vào cổ, lại còn nói thêm rằng “phải bận quần áo thì xấu hổ lắm”. Một tác giả thời trước bảo người Ba Tây thường loã thể đi ra đường, và nói thêm: “Tuy nhiên đã có vài kẻ bận áo vì thích làm đỏm hơn là vì thẹn, và cũng vì người ta bắt họ phải che thân… chứng cớ là họ ra đường thì để hở từ rốn trở xuống, và cất những quần áo khác ở trong chòi, nhưng có kẻ chụp mũ nồi trên đầu”. Khi y phục không phải là món trang sức, thì công dụng của nó một phần là để cho biết người đàn bà nào đã có chồng rồi, một phần để làm nổi bật hình dáng và vẻ đẹp phụ nữ. Thường thường phụ nữ thời thời sơ khai cũng như mọi thời khác, dùng y phục không phải để che thân mà để làm tăng vẻ duyên dáng của họ lên. Cái gì cũng thay đổi, trừ đàn ông và đàn bà. Hồi đầu, nam và nữ cũng nghĩ tới việc trang sức hơn là che thân. Thời sơ khai, thương mại rất ít khi có mục đích trao đổi những vật cần thiết, mà chính là để trao đổi những vật trang sức hoa mĩ. Trang sức phẩm là một trong những yếu tố cổ nhất của văn minh; trong những ngôi mộ có từ hai chục ngàn năm trước, người ta đã khai quật được những chuỗi vỏ sò và răng loài vật. Mới đầu nhỏ thôi, các đồ trang sức chẳng bao lâu đạt những kích thước rất lớn và đóng một vai trò mỗi ngày một quan trọng trong đời sống. Phụ nữ Galla đeo những chiếc vòng nặng ba kí, và một số phụ nữ Dinka mang trên thân thể năm chục kí đồ trang sức. Một người đàn bà châu Phi rất sang trọng đeo những chiếc vòng đồng nóng bỏng lên vì ánh nắng, cho nên phải có một thị nữ đi theo để che nắng và quạt cho. Ở Congo nữ chúa Wabunia đeo một vòng đồng nặng mười kí, thành thử bà cứ phải nằm dài ra gần suốt ngày. Phụ nữ nào nghèo chỉ có những đồ trang sức nhẹ thì cố bắt chước thật đúng dáng đi của các bà lết không nổi vì đồ trang sức quá nặng.

Nghệ thuật hồi đầu dùng để trang sức, tô điểm thân thể; mà loài vật khi đạp nhau cũng phô hết lông rực rỡ, lóng lánh ra để lấy le. Tình yêu mình và yêu người khi nó từ trong lòng tràn ra thì đầy cả vũ trụ, mà lòng ham muốn tạo cái đẹp cũng vậy, từ bản thân nghệ sĩ, toả ra khắp ngoại giới. Diễn tình cảm của mình một cách khách quan, bằng màu sắc và hình thể, đó là một nhu cầu của tâm hồn; cho nên khi loài người muốn tô điểm vũ trụ thì nghệ thuật xuất hiện. Thuật làm đồ gốm có lẽ là phương tiện phô diễn đầu tiên của loài người. Cái máy tiện, cũng như chữ viết, cũng như Quốc gia, là một sáng tạo của các nền văn minh có sử, nhưng ngay từ thời sơ khai, người ta – có phần chắc là phụ nữ – bằng những phương tiện thô sơ, cũng đã nâng cao nghề rất cổ ấy lên địa vị một nghệ thuật, và chỉ dùng ít đất sét với nước, dùng mấy ngón tay khéo léo, họ đã tạo được những đồ tuyệt đẹp về hình thể và đường nét điều hoà; chúng tôi chỉ cần dẫn chứng những đồ gốm của bộ lạc Baronga ở Nam Phi và của những người Da đỏ Pueblo.

Nặn hình xong, người thợ gốm tô màu lên, thế là phát sinh ra môn hoạ. Thời sơ khai, hoạ không phải là một kĩ thuật độc lập, nó phụ thuộc vào thuật làm đồ gốm và thuật tạc tượng. Người thời ấy dùng đất sét là màu; thổ dân quần đảo Andaman chẳng hạn, nhàu thổ hoàng (ocre) với dầu, mỡ mà chế ra màu. Những màu này dùng để tô điểm khí giới, đồ dùng trong nhà, vại, bình, quần áo, cả nhà cửa nữa. Nhiều bộ lạc săn mồi ở châu Phi cũng như Đại Dương châu, vẽ lên vách trong hang hoặc lên những phiến đá gần hang, hình rất linh động của các loài vật mà họ thường đuổi bắt.

Điêu khắc cũng như hoạ, có lẽ cũng phát sinh từ thuật làm đồ gốm; người thợ gốm chắc đã nhận thấy ngay rằng đất sét chẳng những có thể dùng để chế tạo các đồ vật hữu dụng, mà còn có thể để nặn những hình làm bùa hoặc những đồ ngắm chơi nữa. Dùng gạc nai[135] hoặc răng con hải mã (morse), người Esquimau đẽo thành những hình người và vật nhỏ. Người sơ khai cũng có thấy nhu cầu trang hoàng căn chòi hoặc cột trụ totem, hoặc ngôi mộ bằng những hình tượng trưng vật thờ hay người chết; mới đầu họ khắc nét mặt lên một cây nọc, rồi khắc cái đầu, sau cùng trọn cây nọc thành toàn thể con người; từ những cây nọc kĩ niệm ấy cấm trên các ngôi mộ mà môn điêu khắc tiến lên thành nghệ thuật thật sự. Chúng ta thấy thổ dân thời xưa trên đảo Pâques dựng trên những hầm mộ của tổ tiên họ những tượng khổng lồ bằng nguyên một khối đá; có cả mấy trăm tượng mà một số cao sáu thước; một số tượng khác đã đổ nát khi còn đứng vững chắc cao đến mười tám mét.

Môn kiến trúc bắt đầu ra sao? Không thể gọi thuật dựng chòi thời sơ khai là kiến trúc được, vì gọi là kiến trúc thì phải xây cất được những toà nhà đẹp kia. Chúng ta có thể cho rằng môn đó bắt đầu từ khi có một người đàn ông hoặc một người đàn bà dựng một căn nhà mà nghĩ tới hình dáng của nó chứ không phải chỉ nghỉ tới công dụng của nó mà thôi. Có thể tin được rằng người xưa mới đầu gắng sức xây dựng những ngôi mộ đẹp đẽ và tôn nghiêm, rồi mới nghĩ tới việc dựng nhà cho có nghệ thuật. Từ cây cột kỉ niệm người ta lần lần lần tiến lên mà dựng tượng; cũng vậy, từ ngôi mộ người ta tiến lên mà dựng ngôi đền. Thực vậy, người sơ khai quan tâm tới người chết hơn là người sống vì người chết đáng sợ hơn người sống. Lại thêm, người chết nằm hoài một chỗ, còn người sống dời chỗ thường, không cần phải dựng nhà cửa lâu bền.

Từ những thời xa xăm nhất và có lẽ trước khi nghĩ tới việc đẽo đục thành đồ vật hoặc xây dựng mồ mả, loài người đã mê tiết điệu và ca hát, nhảy múa, bắt chước tiếng kêu của loài thú, tiếng ríu rít của loài chim, bắt chước giậm chân như con ngựa hoặc rỉa lông như con sáo. Có thể rằng loài người biết hát rồi mới biết nói nữa; dù sao thì chúng ta cũng có thể tin rằng nhảy múa xuất hiện cùng một lúc với ca hát. Không có nghệ thuật nào diễn được đúng và đủ tính tình người sơ khai bằng môn nhảy múa. Mới đầu nó rất giản dị, rồi mỗi ngày một phức tạp, không kém môn khiêu vũ của các xã hội văn minh, và có vô số hình thức. Trò chính trong các lễ lớn của bộ lạc là nhảy múa, hoặc tập thể hoặc từng người một; trước khi ra trận, chiến sĩ cùng múa và ca hát; các tôn giáo lớn có cả ca hát, nhảy múa và diễn tuồng. Ngày nay chúng ta cho vũ là để tiêu khiển, thì người sơ khai chắc cho là quan trọng lắm; họ nhảy múa không phải chỉ để mua vui mà còn để xin thiên nhiên và thần linh những ân huệ nào đó; vì vậy cứ cách một thời gian đều đều họ lại dùng sức thôi miên của môn vũ mà khiến đất phải phì nhiêu, mùa màng phải tươi tốt. Spencer cho rằng khiêu vũ phát sinh từ những nghi thức tiếp đón một viên tù trưởng khải hoàn; Freud lại cho rằng nó phát sinh từ sự biểu lộ nhục dục, vì nó là kĩ thuật dùng những tác động tập thể để kích thích sự dâm dật; còn một thuyết nữa bảo nguồn gốc của nó là các lễ nghi tôn giáo; nếu chúng ta rán kết hợp cả ba thuyết mà quan niệm một thì chúng ta tạm giảng được nguồn gốc của khiêu vũ, trong hiểu biết của chúng ta ngày nay, không có cách nào khác.

Âm nhạc và diễn tuồng cơ hồ do khiêu vũ mà ra; người sơ khai tự nhiên có ý muốn dùng thanh âm để nhấn mạnh vào tiết điệu, cũng như họ muốn la hét, gây những tiếng ồn nhịp nhàng để kích thích lòng ái quốc và bản năng truyền chủng. Các nhạc cụ thời đó thô sơ mà tài năng của nhạc công cũng tầm thường, nhưng có rất nhiều thứ nhạc cụ; người sơ khai dùng hết tài năng để chế tạo tù và, kèn, chiêng, trống, sanh, phách, ông tiêu, ống sao bằng sừng, da, vỏ ốc, ngà, đồng, tre, gỗ rồi còn chạm trổ, vẻ, tô màu cho đẹp nữa. Còn dây cung căng thẳng đã gợi ý cho họ chế tạo hàng trăm nhạc cụ, từ cây đàn thất huyền (lyre) thời thượng cổ tới cây vi-ô-lông của xưởng Stradivarius[136] và chiếc pi-a-nô hiện thời. Trong các bộ lạc xuất hiện các vũ công và ca công chuyên nghiệp và người ta đặt ra các âm giai gồm hầu hết là đoản âm (ton mineur). Rồi kết hợp âm nhạc, ca và vũ, người “dã man” đã tạo ra hí khúc và ca kịch. Vì hồi đầu nhảy múa thường chỉ là một cách biểu diễn bằng điệu bộ, bắt chước các cử động của người và vật. Vài bộ lạc ở Tây Bắc châu Úc thời xưa diễn một bi kịch “chết rồi tái sinh” chỉ khác các kịch huyền bí thời Trung cổ và kịch “khổ nạn của chúa Ki-Tô”: các vũ công ngả mình, chầm chậm té xuống đất, giấu đầu trong mớ cành lá họ mang theo để giả đò chết, rồi các vị thủ lãnh ra dấu, thế là thình lình họ vùng dậy, vui mừng hát một điệu man rợ, vừa hát vừa nhảy múa để biểu thị sự phục sinh của linh hồn. Cũng theo cách ấy, nhiều tuồng câm dùng toàn điệu bộ để nhắc khán giả những biến cố, quan trọng nhất trong lịch sử bộ lạc, hoặc những đoạn vẻ vang nhất trong mỗi đời người. Tới khi trong những buổi diễn ấy, người ta không dùng tiết điệu nữa thì vũ khúc biến thành kịch: thế là một trong những hình thức cao nhất của nghệ thuật đã xuất hiện.

Đó, những người không văn minh đã tạo những hình thức và cơ sở cho văn minh như vậy. Nếu chúng ta thử ôn lại tập sử vắn tắt của văn hóa thời sơ khai này, thì chúng ta phải nhận rằng trừ chữ viết và Quốc gia ra, văn hóa ấy đã có đủ tất cả các yếu tố của văn minh. Người sơ khai đã tạo ra được các cách thức của đời sống kinh tế: săn mồi và câu cá, chăn nuôi và trồng trọt, chuyên chở và xây cất, công nghệ, thương mai và tài chính. Họ đã tổ chức được đời sống chính trị, ít nhất là dưới những hình thức đơn sơ nhất: thị tộc, gia đình, cộng đồng làng xóm, bộ lạc; họ đã biết dung hoà và hoà giải tự do và trật tự, hai kẻ thù lẫn nhau đó, hai trung tâm đối choi nhau mà tất cả nền văn minh quay chung quanh đó; họ đã biết luật pháp và sự công bằng. Họ dựng được cơ sở cho luân lí: giáo dục con cái, chế định đời sống tính dục, tạo nên ý niệm về danh dự và lễ độ, nhã nhặn, trung thành. Họ đã đặt nền móng cho tôn giáo, gây lòng hi vọng và sợ sệt trong dân chúng để khuyến khích đức hạnh và tăng cường sự đoàn kết của đoàn thể. Tiếng nói đã tiến hoá thành những ngôn ngữ phúc tạp; y khoa và môn mổ xẻ đã xuất hiện; khoa học, văn học và nghệ thuật đã chập chửng bước. Xét toàn thể thì đó là một sáng tạo kì dị; chúng ta đã thấy sự hỗn mang biến lần lần thành hình thể và lần lần mở ra những con đường đưa con vật tiến lên thành một triết nhân. Không có những con người “mọi rợ” ấy, không có mấy ngàn năm dò dẫm, thí nghiệm hoài hoài của họ thì không thể văn minh được. Chúng ta mang ơn họ gần hết về mọi phương diện, chúng ta như một đứa bé may mắn và có lẽ hư hỏng, được hưởng nền văn hóa, sự an toàn và hạnh phục mà tổ tiên tốn bao công khó nhọc lưu truyền lại cho nó.

[1] Nguyên tác có nhan đề là: The Story of Civilization (Wikipedia tiếng Việt dịch là: Câu chuyện của nền văn minh), nhan đề bản Pháp dịch của nhà Rencontre là: L’Histoire de la civilisation. Một tác phẩm khác cũng rất nổi tiếng của W. Durant là cuốn Lịch sử triết học (The Story of Philosophy) mà cụ Nguyễn Hiến Lê “dùng nhiều nhất” để soạn bài Voltaire: Một ông vua không ngôi (xem cuốn Gương chiến đấu – NXB Văn hoá Thông tin – 2003).

[2] Nxb Văn hoá Thông tin gồm bốn cuốn: Nguồn gốc văn minh, Lịch sử văn minh Trung Hoa, Lịch sử văn minh Ả Rập, Lịch sử văn minh Ấn Độ cho vào bộ Lịch sử văn minh phương Đông – xuất bản năm 2006 (theo Web.taisachnhanh.cloud).

[3] Xem trọn bài Tựa cuốn Lịch sử văn minh Ấn Độ tại trang Web.taisachnhanh.cloud/forums/showthread.php?t=14297 (post #10-11).

[4] Theo Danh mục sách Nguyễn Hiến Lê trong cuốn Mười câu chuyện văn chương.

[5] Xem trực tuyến bản hoặc tải về Volume I: Our Oriental Heritage tại Web.taisachnhanh.cloud/doc/20351263/The-Story-of-Civilization-01-Our-Oriental-Heritage. Theo thông tin ngắn gọn trên trang http://www.secondemain.ca/acatalog/Secondemain_Durant__Will_9693.html thì tiêu đề của phần mở đầu của bản Pháp dịch là Les origines.

[6] Không nên lẫn lộn dòng máu với chủng tộc, dòng máu có thể tác động một phần nào tới nền văn minh, vì dòng máu mà pha lẫn nhau thì có thể gây những thay đổi về sinh lí – chứ không phải về chủng tộc – của một dân tộc; những xu hướng chủ yếu của dân tộc đó có thể tốt hơn hoặc xấu hơn.

[7] Tức các hoàng đế Nerav, Trajan, Adrien, Antonin mộ đạo; Marc Aurèle, L. Vérus và Commode trị vì từ 96 đến 192, suốt một thế kỉ bình trị, thịnh vượng nhất của La Mã. (ND).

[8] Thế kỉ XIV. (ND).

[9] Mặc dầu một học giả có danh tiếng (Spencer, trong cuốn The decline of the west) mới đây đưa ra một ý kiến trái ngược với ý kiến chúng tôi, trong cuốn này danh từ văn minh vẫn dùng theo cái nghĩa tổ chức xã hội, tổ chức luân lí và hoạt động văn hóa. Còn danh từ văn hóa, thì tuỳ chỗ được dùng với các nghĩa khác nhau: hoặc sự thực hành các tục lệ, nghệ thuật, hoặc toàn thể các chế độ, phong tục, nghệ thuật của một dân tộc nào đó. Riêng nghĩa sau của danh từ văn hóa được thường dùng nhất khi xét về các xã hội dã man hoặc tiền sử.

[10] Hayes trong cuốn Xã hội học.

[11] Một giống người ở Nam Phi và Tây Nam Phi. (ND).

[12] Thổ dân Bắc Mỹ, sống trong những miền băng tuyết gần Bắc cực. (ND).

[13] Thổ dân ở Alaska. (Goldfish).

[14] Sách in là Taharumara, tôi tạm sửa lại theo bản tiếng Anh. (Goldfish).

[15] Có lẽ sách thiếu mấy chữ ở cuối câu. Xin tạm thêm:”…đó là một vấn đề của cuộc sống và cái chết”. Nguyên văn tiếng Anh cả câu: “Hunting is now to most of us a game, whose relish seems based upon some mystic remembrance, in the blood, of ancient days when to hunter as well as hunted it was a matter of life and death”. (Goldfish).

[16] Một khí giới người châu Úc dùng để ném thú, làm bằng một khúc gỗ cong, ném khúc ấy ra xa thì nó đi thẳng tới đích rồi lộn trở về chỗ mình đứng. (ND).

[17] Tác giả ám chỉ cách săn mồi (xâm lăng) của bọn thực dân? (ND).

[18] Nguyên văn tiếng Anh là game, vừa có nghĩa là trò chơi,vừa có nghĩa là con mồi. (ND).

[19] Cũng gọi là Patua, ở tây nam Bengale, sống gần như loã thể, chỉ biết săn mồi và hái trái, chưa biết trồng trọt.

[20] Có lẽ gọi là cái len có phần đúng hơn là cái cuốc. (Goldfish).

[21] Ở Tây Âu thời cổ, trên thung lũng sông Ebre. (ND).

[22] Ở phía bắc nước Anh, vào khoảng thế kỉ thứ ba sau T.L. (ND).

[23] Tiểu thuyết gia Pháp ở thế kỉ XIX, làm trong hải quân nên có dịp du lịch nhiều. (ND).

[24] Văn sĩ Anh (1677-1745) tác giả tiểu thuyết phiêu lưu Voyages de Gulliver (1726), Nguyễn Văn Vĩnh dịch là Qui-li-ve du kí. Ở đây Will Durant ám chỉ tập tiểu luận mỉa mai cay độc, tàn nhẫn: Modeste proposition pour empêche les enfants des pauvres (d’Irlande) d’être en charge, en faisant un article d’alimentation, trong đó ông đề nghị ăn thịt con nít để chúng khỏi thành một gánh nặng cho các gia đình đông con. (ND).

[25] Tiếng Pháp FOYER do tiếng La Tinh FOCUS, mới đầu trỏ lò, bếp, sau đồng nghĩa với gia đình.

[26] Vestale: nữ tu sĩ thờ thần Vesta, mới đầu tựa như Táo quân của ta, sau thành thần lửa của trái đất. Ngọn lửa trên bàn thờ thần ấy cháy suốt ngày đêm, không lúc nào được tắt. (ND).

[27] Thổ dân ở Nam Phi. (Goldfish).

[28] Océanie, danh từ này ngày nay ít dùng; nó trỏ tất cả các đảo lớn, nhỏ, kể cả Úc châu, từ Đông Á tới bờ biển phía Tây châu Mỹ. (ND).

[29] Sách in là theo, tôi tạm sửa lại là đeo (nguyên văn tiếng Anh là bearing). (Goldfish).

[30] Người Da đỏ châu Mỹ cho cách chuyên chở đó là đủ rồi, nên không dùng tới bánh xe.

[31] Thổ dân ở Bornéo. (Goldfish).

[32] Loại nai sừng tấm. (Goldfish).

[33] Sách in là bô lão, tôi sửa lại thành bộ lạc. (Goldfish).

[34] Một bộ lạc Da đen ở Nam Phi và Tây Nam Phi. (ND).

[35] Một trong những người Âu đầu tiên tới Tân Angleterre (Bắc Mỹ) và thành lập thuộc địa Plymouth (ở Huê Kỳ) 1575-1621. (ND).

[36] Trong cuốn Science of Society của Sumner và Keller.

[37] Ở miền Terre de Feu, quần đảo ở cuối Nam Mỹ. (ND).

[38] Một trong những lí do khiến cho chế độ cộng sản xuất hiện thường nhất vào thời mới bắt đầu văn minh, là vì nó phát triển dễ dàng hơn trong cảnh thiếu thốn, đói kém: cá nhân phải gia nhập tập thể để khỏi chết đói. Tới lúc có dư ăn, bớt tai nạn rồi, tình đoàn kết mới giảm đi mà tinh thần cá nhân mạnh lên; sự xa xỉ phát sinh là chế độ cộng sản biến mất. Tổ chức xã hội càng phức tạp, do sự phân công mà mỗi người làm một công việc khác nhau, thì những công việc này khó mà có một giá trị ngang nhau đối với tập thể, và những kẻ tài khéo hơn lãnh những chức vụ chủ yếu trong tập thể, tất đòi được hưởng nhiều hơn những kẻ khác, chứ không chịu chia đồng đều nữa. Nền văn minh nào đương thời phát triển cũng có nhiều sự bất quân về tài sản, sự bất bình đẳng về quyền hành; nếu luật pháp hay ý chí của một nhà cầm quyền chuyên chế không diệt được những sự bất quân, bất bình đẳng nhân tạo đó, để nó đạt tới mức khiến cho kẻ nghèo đâm liều phải dùng tới chính sách bạo động – vì có gì để mất đâu mà sợ – thì lúc đó cách mạng nổi lên, gây sự xáo trộn, hỗn độn, mà mọi người lại trở về thân phận chung là cùng nghèo khổ như nhau hết.
Chính vì vậy mà cái mộng cộng sản xuất hiện trong nhiều xã hội hiện đại như thể họ bị ám ảnh từ một thời xa xăm sống đơn giản hơn, mà bình đẳng hơn; và khi sự bất bình đẳng, bất an tới mức cơ hồ không chịu nổi nữa, thì người ta ước mơ trở về một tình trạng được người ta vô tình tô điểm mà quên rằng tình trạng ấy tuy lập lại được sự bình đẳng, nhưng sẽ tạo nên sự nghèo khổ. Dù là do hai anh em Grachus ở La Mã, thế kỉ thứ hai trước T.L. hay do đảng Jacobin ở Pháp trong cách mạng 1789, hay đảng Cộng sản ở Nga; dù bằng những phương tiện hợp pháp hay không thì ruộng đất cũng lâu lâu phải chia lại; của cải cũng vậy, lâu lâu phân phối lại bằng cách tàn nhẫn tịch thu tài sản, hoặc bằng cách đánh thuế thật nặng vào lợi tức và di sản, nặng không khác gì tịch thu. Hết sự bất quân rồi thì người ta lại bắt đầu đua nhau làm giàu, tranh nhau chiếm quyền hành, và những kẻ tài giỏi lại nhoi lên đỉnh kim tự tháp; dù có đặt ra luật pháp nào đi nữa thì họ cũng luôn luôn kiếm cách chiếm được những đất phì nhiêu nhất, tranh được địa vị tốt nhất, để hưởng phần của con sư tử; chẳng bao lâu, họ đủ giàu có để chi phối việc nước rồi, họ mới làm lại luật pháp hoặc giải thích luật pháp theo ý họ và chỉ ít lâu sau là sự bất quân, bất bình đẳng lại hoá chướng như trước. Xét theo khía cạnh ấy thì tất cả lịch sử kinh tế không khác gì trái tim của xã hội nó chầm chậm đập, khi nó bóp lại là cuộc cách mạng nổ mà khi nó phồng ra là của cải tập trung vào một số người.

[39] Không còn nghi ngờ gì nữa, hằng loạt phát minh mới mà chúng ta gọi là Cách mạng kĩ nghệ đã làm cho sự bất bình đẳng tự nhiên giữa loài người đã gắt gao, cường liệt thêm lên nhiều lắm.

[40] Ở miền Nam châu Phi. (Goldfish).

[41] Sách in là Liên hiệp quốc, tôi sửa lại là Hội quốc liên (nguyên tác: League of Nations). (Goldfish).

[42] Tức chính quyền và tôn giáo. (ND).

[43] Luật ấy chỉ hoàn toàn ứng cho xã hội cổ sơ nhất vì trong các xã hội phức tạp hơn, còn nhiều yếu tố khác cũng đưa tới hậu quả ấy: sự giàu mạnh hơn, khí giới tối tân hơn, con người thông minh hơn. Chẳng hạn Ai Cập chẳng những bị các dân tộc Hyksôs, Ethiopie, Ả Rập, Thổ Nhĩ Kì xâm lăng mà còn bị cả những dân tộc đã văn minh từ lâu xâm chiếm nữa: Assyrie, Ba Tư, Hi Lạp, La Mã và Anh; phải nhận rằng các dân tộc này chỉ xâm chiếm được Ai Cập, sau khi, do ảnh hưởng của tinh thần thực dân, đã biến thành những dân tộc “săn mồi và du mục thực sự” theo một kiểu mới.

[44] Có lẽ Cicéron đã tạo ra danh từ ấy.

[45] Ông vua tạo nên đế quốc Babylone (khoảng 200 năm trước T.L.) (ND).

[46] Nguyên văn tiếng Anh: “an eye for an eye and a tooth for a tooth”. Tạm dịch là: (Lấy) mắt trả mắt, (lấy) răng trả răng. (Goldfish).

[47] Nhưng theo luật Manou của Ấn Độ (coi Lịch sử văn minh Ấn Độ), cũng một lỗi đó, người Brahmane bị trừng trị thật nặng hơn người trong các tập cấp thấp hơn, nhưng qui tắc đó thường bị vi phạm.

[48] Trong một số thành thị ngày nay, người ta đã thử làm sống lại chế độ ấy cho đỡ mất thì giờ.

[49] Tabou: cấm kị. (ND).

[50] Sách in là Vindapharnès, tôi tạm sửa lại theo nguyên văn tiếng Anh là Intaphernes.

[51] Phải Darius I vua Ba Tư (550-486 tr. T.L.)? hay là Darius nào khác? (ND). [Đúng là vua Ba Tư Darius I. (Goldfish)].

[52] Không rõ Antigole nào. (ND) [Antigole là con gái của Oedipus trong thần thoại Hi Lạp. (Goldfish)].

[53] Những đảo rất nhỏ hầu hết là san hô ở vào khoảng từ Mã Lai tới Polynésie. (ND).

[54] Tiếng này đặt trong dấu ngoặc kép không biết có phải là một tiếng mới tạo ra không. (tựa như tục bắt rể) (ND).

[55] Một nhà cầm quyền đại tài ở Hi Lạp ở thế kỉ thứ V trước T.L. Thời ông, văn minh Hi Lạp rực rỡ, văn học rất thịnh. (ND).

[56] Tuần hoá: nguyên văn tiếng Anh là domesticate, thường được dịch là thuần hoá. (Goldfish).

[57] Ở Trung Hoa ba chục năm trước còn như vậy. (ND).

[58] Cafre: nguyên văn tiếng Anh là Kaffir. (Goldfish).

[59] Giới luật đó như sau: Con không được thèm muốn nhà cửa của người khác, không được thèm muốn vợ người đó, đầy tớ trai, đầy tớ gái người đó, con lừa con bò hoặc bất kỳ một vật gì của người đó. (ND).

[60] Một đảo trong quần đảo Tân Hébride.

[61] Một giống người rất nhỏ ở Congo và vài miền khác ở châu Phi. (ND).

[62] Ở Bắc Việt, tại vài làng trước thế chiến vừa rồi, vẫn còn giữ tục đó: cúng thần xong, người ta tắt đèn và trai gái được tự do “nghịch ngợm” trong một lát. (ND).

[63] Orang: người. (ND).

[64] Một nơi ở Tân Cương Trung Hoa.

[65] Tác giả muốn nói chế độ tự do kết hôn và kết hôn thử ở Âu Mỹ. (ND).

[66] Một nhân vật trong Thánh kinh, buộc phải lấy vợ goá của anh (hay em); ông tuân lệnh nhưng không ăn nằm với nàng để khỏi sinh con với nàng. Thượng Đế giận giết chết. (ND).

[67] Khoa học nghiên cứu các phương pháp để làm tăng và cải thiện hạng người khoẻ mạnh nhất, thông minh nhất của một chủng tộc (eugénie). (ND).

[68] Nghĩa là đàn bà muốn chồng là của riêng mình. (ND).

[69] Một tộc trưởng Do Thái trong Thánh kinh. (ND).

[70] Briffaut cho rằng hôn nhân bắt cóc là hình thức quá độ từ hôn nhân “gởi rể” (matrilocal) qua hôn nhân quyền về đàn ông: người đàn ông không chịu qua ở với gia đình hoặc bộ lạc bên vợ, bèn bắt vợ về ở với bộ lạc mình. Lippret bảo hôn nhân ở ngoài thị tộc chỉ thay hình thức bắt cóc vợ bằng một hình thức ôn hoà hơn; lại thêm một lần nữa, chúng ta thấy sự ăn cắp được trân trọng gọi là mua bán.

[71] Như tục lại quả của mình. (ND).

[72] Bộ lạc Da đỏ ở miền Đông nước Mỹ và Gia Nã Đại. (ND).
[Sách in là Algonguin, tôi tạm sửa lại theo nguyên văn tiếng Anh: Algonquine. (Goldfish)]

[73] René Caillé: nguyên văn tiếng Anh là Caillie. (Goldfish).

[74] Con gái còn tân thì chúng ta, theo người Trung Hoa, gọi là đồng trinh hay xử nữ. (ND).

[75] Tên bây giờ là Thái Lan. Cuốn này viết từ trước thế chiến thứ nhì. (ND).

[76] Một nhà thám hiểm châu Phi ở thế kỉ trước, gốc Anh (1813-1873). (ND).

[77] Một tiểu thuyết của Anatole France, văn hào Pháp (1844-1924). Xí nga (pingouin) là một loại chim biển ngắn cánh ở Bắc Băng Dương. (ND).
[Xí nga: trước đây có người gọi là chim đoản dực, nay thường gọi là chim cánh cụt. (Goldfish)].

[78] Một triết gia miền Scythie (Đông Bắc châu Âu) ở thế kỉ VI trước T.L. bạn thân của Solon. (ND).

[79] Chẳng hạn thời đại nông nghiệp, con trai 15, 16 tuổi có thể cày ruộng kiếm ăn được rồi; ngày nay nhiều sinh viên 25, 26 tuổi mới thôi học, kiếm tiền được, khỏi phải nhờ cha mẹ nữa. (ND).

[80] Chẳng hạn như dân tộc Esquimau. (ND).

[81] Một bộ lạc Đông Phi (Chú thích trong bản tiếng Pháp). (ND).

[82] Coi đoạn sau về các thói háu ăn, gian trá, tàn bạo, sẽ hiểu. (ND).

[83] Tuy nhiên chúng ta nhận thấy rằng khu vực áp dụng chung một số qui tắc luân lí ấy cũng thu hẹp lại từ thời Trung cổ, vì sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc.

[84] Địa lí gia Hi Lạp sinh năm 58 trước T.L., mất vào khoảng 21-23 sau T.L. (ND).
[Nguyên văn tiếng Anh là Stabo. (Goldfish)].

[85] Tên những vị thần trong thần thoại Hi Lạp. (ND).
[Trong bản tiếng Anh, tên các vị thần này không được nêu ra. (Goldfish)].

[86] Tức các huyền thoại. (ND).

[87] Nghĩa loài người tạo ra tôn giáo có phải để khuyến thiện trừng ác không? (ND).

[88] Sách in là Zouloy, tôi tạm sửa lại thành Zoulou. Nguyên văn tiếng Anh là Zulu. (Goldfish).

[89] Thi sĩ La Tinh ở thế kỉ I trước T.L. (ND).

[90] Nguyên văn tiếng Anh: Fear, as Lucretius said, was the first mother of the gods. Tạm dịch: Sợ hãi, như Lucretius nói, là mẹ đầu tiên của các vị thần. (Goldfish).

[91] Phần thuyết pháp trong các kinh Veda (Vệ đà). (ND).

[92] Powys John Cowper, tác giả cuốn The meaning of culture (Ý nghĩa của văn hoá). (ND).

[93] Triết gia Hi Lạp ở tki thứ V trước T.L. (500-428). (ND).

[94] Ti là đế, thượng đế; còn T’ien mới là trời n(thiên). (ND)

[95] Những thần trong thần thoại Hi Lạp. (ND).

[96] Điều này chỉ đúng với phương Tây. (ND).

[97] Nguyên văn tiếng Anh là moose (con nai sừng tấm). (Goldfish).

[98] Freud có óc tưởng tượng đặc biệt, cho rằng vật tổ chỉ tượng trưng người cha được tôn kính nhưng bị ghét vì quyền hành quá mạnh, rồi con cái muốn trả thù, giết và ăn thịt cha. Durkheim bảo vật tổ là biểu hiện của thị tộc, vừa được sùng bái vừa bị ghét vì quyền hành quá lớn mà lại chuyên chế (do đó bị coi là “linh thiêng nhưng ô uế”); mà sự sùng kính vật tổ mới đầu chỉ là thái độ của cá nhân đối với đoàn thể nắm cả quyền hành. (ND).

[99] Nguyên văn là các Ovide – Ovide là thi sĩ La Tinh (43 trước T.L., 17 hay 18 sau T.L.) tác giả bộ “Hoá thân” chép tất cả các truyện hoang đường trong thần thoại Hi Lạp. (ND).

[100] Ngày nay chúng ta (tức người Âu) săn sóc mồ mả tổ tiên, đi tảo mộ mỗi năm, làm lễ cầu siêu cho người chết, đó là một chứng cứ rằng tục thờ phụng tổ tiên vẫn còn.

[101] Ở Mã Lai Á (chú thích trong bản tiếng Pháp). (ND).

[102] Trong bản tiếng Anh dùng từ fruitfulness. (Goldfish)

[103] Chúng ta có tiếng “đậu” để trỏ trái cây không rụng khi còn xanh và trẻ nuôi tới lớn. Kiều oán thân: “Cầm như chẳng đậu những người còn xanh” ý nói như mình chết từ ngày còn thơ ấu, không nuôi được. (ND).

[104] Một nữ nhân vật trong huyền thoại Hy Lạp, bị cha là Agamemnon tính hy sinh cho thần giông tố, nhưng sau được thay bằng một con hươu cái. (ND).

[105] Theo Thánh kinh, Thượng Đế muốn thử lòng Abraham, tổ của dân tộc Do Thái, bảo Abraham giết con là Isaac để tế mình. (ND).

[106] Thời Trung cổ ở châu Âu là thời tàn bạo, mê tín, vô trật tự. (ND).

[107] Các Cha Hành hương (Pilgrim Fathers) đáp tàu Mayflower năm 1620 là những thực dân đầu tiên của xứ Tân Anh (Nouvelle Angleterre) tại Mỹ. Chú thích trong bản tiếng Pháp.

[108] Nguyên văn tiếng Anh là dominie có nghĩa thầy giáo, ở Mỹ nó còn có nghĩa là linh mục. (Goldfish).

[109] Ví dụ: Kitô giáo vẫn cấm – hoặc ít nhất là mạt sát – sự li dị, và cấm nhiều cách ngừa thai để hạn chế sinh dục, hai cái đó đều là hậu quả của Cách mạng kĩ nghệ. (ND).

[110] Nhưng lần lần Giáo hội – tác giả muốn nói đạo Tin Lành – đã chấp nhận sự hạn chế sinh dục. (ND)

[111] Có lẽ sách in sai và thiếu. Xin tạm thay chữ của trong “phong lưu của tâm hồn” bằng đoạn sau: “(phong lưu). Cuối cùng xã hội cùng tôn giáo của nó, có xu hướng suy sụp cùng nhau, giống như thể xác và (tâm hồn)”. Nguyên văn tiếng Anh tương ứng với câu từ “Phẩm hạnh không được” đến “một cách êm ái”: “Conduct, deprived of its religious supports, deteriorates into epicurean chaos; and life itself, shorn of consoling faith, becomes a burden alike to conscious poverty and to weary wealth. In the end a society and its religion tend to fall together, like body and soul, in a harmonious death”. (Goldfish).

[112] Chẳng hạn thấy con ngựa trắng thì ta biết nó ra sao chứ không phân biệt hai ý niệm riêng biệt: loài ngựa và màu trắng. (ND).

[113] Một nhân vật trong tiểu thuyết Monsieur Bergeret à Paris của văn hào Anatole France (1844-1924). (ND).

[114] Chắc tiếng này phát âm cũng như tiếng hắc hơi của mình; mà tiếng hắc hơi của mình còn thêm ý nghĩa: “hắt cái hơi ra” nữa. (ND).

[115] Chẳng hạn tiếng Pháp devin do tiếng La tinh divis, tiếng này lại do tiếng deus, Hy Lạp là theos, Phạn ngữ là deva, có nghĩa là Thượng đế, qua ngôn ngữ gypsy (Behémien), tiếng đó biến đổi một cách li kì thành devel. Mà tiếng Anh devil có nghĩa là quỉ. (Lời chú thích của bản tiếng Pháp). Tiếng Pháp historiquement (thuộc về lịch sử) gốc ở tiếng Phạn vil (là biết), vid qua tiếng Hy Lạp là vida, tiếng La Tinh là vedeo (là thấy), tiếng Pháp là voir, tiếng Đức là wissen (là biết), tiếng Anh to wit; rồi thêm tiếp vĩ ngữ tor (như trong tiếng Pháp: auteur, prêteur, rhécur), lại thêm tiếp vĩ ngữ ic, al, ly (là giống như). Cũng vậy, ngữ căn Phạn ar (cày ruộng) chuyển qua tiếng La Tinh arare, tiếng Nga orati, tiếng Anh to ear, arable, art, oar (mái chèo), và có lẽ cả tiếng aryen, nghĩa gốc là người cày ruộng, tiếng Pháp laboureur (người cày ruộng).

[116] Cũng như lễ gia quan của Trung Hoa thời xưa. (ND).

[117] Cổ văn – Tác giả muốn nói những hình khắc lên mu rùa, xương loài vật, hoặc trên đồ đồng ở đời Thương (1783-1135 tr. T.L.). (ND).

[118] Người Trung Hoa gọi là kết thằng. (ND).

[119] Theo hình sự vật mà viết thành chữ, như người Trung Hoa vẽ một vòng tròn và một chấm ở giữa tượng trưng mặt trời, tức chữ nhật. (ND).

[120] Một đảo ở phía Đông Polynésie, giữa Thái Bình Dương, tìm thấy năm 1772, tại đó còn di tích một nền văn minh rất cổ. (ND).

[121] Như hình vẽ mặt trời trên chân trời để diễn cái ý là mặt trời mọc, là buổi bình minh (tức chữ Trung Hoa, Đán). (ND).
[Chữ nhật: 日, chữ dán: 旦. (Goldfish)]

[122] Obsidienne: một bảo thạch. (ND).

[123] Tức hình học. (ND).

[124] Tức Ba Tây, tiếng Anh là Brazil. (Goldfish).

[125] Tức chia được cho 1, 2, 3, 4 và 6. (ND).

[126] Tiếng Anh là foot bằng 12 inch và mỗi inch là 0,0254m. (ND).

[127] D.H. Thoreau, một triết gia Mỹ (1817-1862). Coi cuốn Một lương tâm nổi loạn. Cảo Thơm, Sài Gòn, 1970. (ND).

[128] Nghĩa là biết rằng ánh nắng mặt trời mới làm cho mọi vật sinh trưởng chứ không phải ánh sáng mặt trăng. (ND).

[129] Y như lịch Trung Hoa. (ND)
[Ý cụ Nguyễn Hiến Lê muốn nói là khi hai thứ lịch đó cách biệt với các mùa quá thì phải điều chỉnh lại: lịch của thổ dân Polynésie thì bỏ bớt một tháng, lịch Trung Hoa thì cho thêm một tháng. (Goldfish).

[130] Còn gọi là cây khuynh diệp. (Goldfish).

[131] Tức cây vân sam, còn gọi là thiết sam. (Goldfish).

[132] Một vũ nữ Hy Lạp ở thế kỉ IV trước T.L. đã làm cho tất cả thanh niên thành Athène mê mẫn tâm thần. (ND).

[133] Nhà hàng hải và mạo hiểm (1728-1779) đã thám hiểm Thái Bình Dương và tìm ra được Tân Tây Lan. (ND).

[134] Ở tiểu bang Victoria, Úc châu.

[135] Con nai ở đây là con tuần lộc. Nguyên văn tiếng Anh là caribou. (Goldfish)

[136] Một nhà chế tạo vi-ô-lông nổi tiếng. (ND).