NGHÌN XƯA VĂN HIẾN

Tác giả:
Trần Quốc Vượng (chủ biên)
Nguyễn Từ Chi
Nguyễn Cao Lũy
Nguyễn Thản
Nguyễn Trần Đản
Nhà Xuất bản Kim Đồng

Nguồn: Ebookvie

Trình bày lại (11/08/‘16): QuocSan

Phần 1.
MỞ ĐẦU CÂU CHUYỆN TRƯỚC CỬA NGÕ LỊCH SỬ

Tháng năm và đất nước

Ra đời trong trời đất, sống giữa muôn vật, con người phải tìm hiểu đất trời, muôn vật. Không tìm hiểu thì không sống nổi. Hiểu được loài vật và cây cỏ, con người mới biết chống lại thú dữ, săn mồi lấy thịt, tránh hái quả độc, tìm trẩy trái lành. Hiểu núi sông, đất đá, con người mới biết trèo núi, lội sông, đi tìm miếng ăn, biết ghè đẽo đá làm đồ dùng và vũ khí thô sơ, để đào được củ nhiều hơn, săn được thú nhiều hơn. Như vậy, từ buổi đầu, con người đã học tập. Học cho biết để làm. Giải thích để cải tạo. Vừa làm vừa học. Làm đến đâu, học đến đấy. Học tập bằng mắt nhìn: quan sát. Học tập bằng tay làm: lao động.

Khi trời đất được chiếu sáng thì con người mới nhìn thấy muôn vật, mới có thể đi lại kiếm miếng ăn. Khi ánh sáng tắt, không kiếm ăn được, con người nghỉ ngơi, ngủ một giấc lấy lại sức, chờ lúc trời đất lại sáng. Như vậy, ngay từ đầu, con người đã phân biệt ngày sáng và đêm tối. Ngày đêm cứ thay phiên nhau; ngày là lúc con người làm việc, đêm là lúc người nghỉ ngơi. Ban ngày nhìn lên trời, con người loá mắt vì ánh sáng mặt trời. Ban đêm, mặt trời không còn nữa, nhưng nhiều đêm trên bầu trời lại hiện ra mặt trăng và các vì sao. Trong trí óc của họ, con người thuở ấy đã gắn mặt trời với ngày, trăng sao với đêm.

Mặt trời không đứng một chỗ. Nó hiện ra, từ từ vượt qua bầu trời, rồi biến mất. Trời vừa hửng, con người đã tỉnh giấc. Đất đã rạng, nhưng còn mát mẻ. Mặt trời càng vượt qua bầu trời, trời đất càng sáng tỏ, nhưng càng nóng lên. Kịp đến khi mặt trời ở đỉnh đầu thì nóng nhất. Mặt trời vẫn tiếp tục chuyển chỗ, càng chuyển trời đất càng bớt nóng, cho đến khi mặt trời vượt hết bầu trời để rồi mất tích sau rặng non xanh. Căn cứ vào vị trí từng lúc của mặt trời, con người phân biệt các buổi: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều. Từng hoạt động của con người… có lúc thật ngắn ngủi: nói một câu bắn một mũi tên, lấy một tổ ong, chặt một cành cây… Để ghi nhớ những hoạt động ngắn ngủi ấy, con người quy mỗi việc đã làm vào một buổi, một lúc nào đó: Cô gái ra suối lấy nước khi mặt trời vừa mọc, ông lão ăn vào buổi trưa, chàng trai bắn chết con sóc này đúng vào lúc mặt trời chỉ còn cách mặt đất khoảng hai con sào…

Mặt trời không ngừng chuyển động. Nhưng, dù vào buổi nào, nheo mắt nhìn lên trời, con người vẫn thấy mặt trời giữ nguyên hình tròn. Mặt trăng không thế. Có đêm trăng chỉ nửa vành, đã vậy lại rất mỏng, như viền móng tay con người. Thế rồi, cứ qua từng đêm, từng đêm một, trăng lớn lên, dày ra, to dần, cho đến khi trở thành một mặt tròn vành vạnh, toả ánh dịu mát, sáng tỏ gần như ngày. Rồi, mỗi đêm mặt trăng mỗi khuyết đi, lẹm dần, lẹm dần cho đến khi chỉ còn là một vành mỏng như viền móng tay. Tiếp theo là đêm không trăng: mặt trăng biến đâu mất, trời đất tối như bưng. Cứ thế “ông trăng khuyết”, “ông trăng lại tròn”. Mỗi kì từ lần khuyết này đến lần khuyết kia, là một tuần trăng là 29 đêm – ngày, là một tháng. Hoạt động của con người có lúc dài hơi, diễn ra qua nhiều đêm – ngày.

Trong trường hợp đó, phải căn cứ vào tuần trăng: bầu đoàn chúng tôi từ chân núi ra đi vào buổi trăng non, cứ ngày đi đêm nghỉ, hôm nay đến bờ biển thì trăng vừa tròn…

Nhưng, ngay từ buổi đầu, hoạt động của con người không chỉ trôi theo ngày đêm và tuần trăng. Có việc diễn ra qua rất nhiều tuần trăng, ví như cuộc đời của một con người, từ thuở mới sinh ra, lớn lên, già đi, rồi chết. Chưa có khoa học để tính lịch như ngày nay, con người thuở ấy chỉ biết dõi theo những biến đổi đều kì của muôn vật quanh mình. Có lúc đất trời ấm áp, cây cỏ tốt tươi, hoa nở đầy rừng.

Nhưng rồi trời đất nóng dần, hoa không còn, nhưng cây đậu quả, thỉnh thoảng có mưa dông, sông nước tràn bờ. Nắng dịu đi, cho đến khi trời đất mát hẳn, bầu trời một màu xam xám. Cứ thế, trời đất mát dần, mát dần, rồi chuyển sang lạnh ngắt, mưa phùn rả rích. Chỉ bằng quan sát cảnh vật, con người dần dần hiểu được các mùa, cứ qua bốn mùa trôi qua thì hơn 12 tuần trăng cũng trôi qua theo. Như thế, con người đã phát hiện ra năm, mỗi năm gồm bốn mùa, hay 12 tuần trăng, hơn 12 tháng. (Sau này, để tính cho tròn, có năm 12 tháng, có năm nhuận, thêm một tháng nữa là 13). Từ lúc sinh ra cho đến lúc chết, con người trải qua nhiều năm, nhiều lần 12, 13 tuần trăng, cứ mỗi năm tính là một tuổi.

Buổi, ngày đêm, tuần trăng, hay tháng, mùa, năm. Buổi ngắn hơn ngày, ngày ngắn hơn tuần trăng, tuần trăng ngắn hơn mùa, mùa ngắn hơn năm. Cứ thế, ngày lại ngày, năm lại năm, nhiều năm nối tiếp nhau, con người càng đông lên, tinh khôn hơn, hiểu biết thêm muôn vật quanh mình, làm ra nhiều đồ dùng và công cụ mới để càng no ấm hơn. Trong trí óc, con người gắn mỗi hoạt động của mình vào một buổi, một ngày, một tháng, một mùa, một năm nào đấy. Ngày – đêm – năm – tháng trôi qua, như nước dòng sông chảy xuôi không trở lại. Ngày nay, ta gọi những ngày – đêm – năm – tháng liên tiếp như thế ấy là dòng thời gian. Con người gắn những hoạt động của mình vào dòng thời gian, khác nào người đi đò ghi vào trí nhớ những bến bờ, làng mạc, chợ búa nối tiếp nhau bên dòng sông. Ngày nối ngày, năm tiếp năm… dòng thời gian có bao giờ chấm dứt! Nhưng, chưa có lịch thì làm sao phân biệt năm này với năm kia? Ngay gần đây, người Mơ Nông ở Tây Nguyên còn ghi nhớ từng năm theo vị trí phát nương. Mỗi năm, dân làng lại đến một khu rừng hoang để phát nương mới: họ bảo rằng đến “ăn” khu rừng ấy. Các sự việc xảy ra trong năm, họ đều gắn với khu rừng mới khai phá: chú bé này sinh vào thời chúng tôi “ăn” khu rừng này, hai anh chị kia lấy nhau hồi chúng tôi “ăn” khu rừng nọ.

Như vậy, người Mơ Nông không chỉ gắn từng hoạt động của họ vào dòng thời gian, mà còn gắn với một nơi, một chỗ nhất định trên mặt đất. Không riêng người Mơ Nông, mà tổ tiên của chúng ta thuở xa lắc xa lơ cũng không thể làm khác được. Vì mỗi hoạt động của họ đều diễn ra trong một khu rừng, hay bên một con sông, dưới chân một dãy núi, trên một vùng đất nào đó…Vì mỗi cộng đồng người đều sinh hoạt trong một khoảng trời đất nhất định, với những quả núi, dòng sông, cánh rừng cụ thể, với một phong cảnh quen thuộc: đó là không gian của cộng đồng người. Con người gắn bó với không gian của họ, không phải chỉ vì quen mắt, mà vì khoảng trời đất ấy, những cánh rừng và núi sông ấy nuôi sống họ: ở đây, họ thuộc lòng từng đường đi lối lại, thuộc tính nết của thú mồi, thuộc từng chòm cây sẵn chim, thuộc từng khúc sông lắm cá… Cuộc sống đi săn, đánh cá, đào củ nhiều khi buộc cộng đồng người rời chỗ ở cũ ra đi, tìm nơi ở mới. Nhưng lòng gắn bó với mảnh đất đã từng nuôi sống họ qua nhiều đời không vì vậy mà phai nhạt. Dù nhiều khi không mong gì quay lại, lòng họ vẫn hướng về mảnh đất quê hương: hướng về bằng những câu chuyện thường là huyền hoặc mà họ đặt ra để ca tụng nơi chôn rau cắt rốn của cộng đồng người.

Con người, không ngừng tiến lên, mỗi ngày mỗi hiểu thêm muôn vật, mỗi biết rõ thêm cỏ cây và cầm thú. Sau một thời gian dài, hàng chục vạn năm, từ đào củ, hái rau, và săn thú, cộng đồng người dần dần chuyển sang trồng trọt và chăn nuôi. Cách kiếm ăn mới càng đòi hỏi hiểu biết kĩ muôn vật, để sắp xếp thời gian làm việc: vãi hạt thóc ra để mong giờ đây có gạo ăn, không phải cứ rỗi lúc nào vãi lúc ấy, mà phải theo thời tiết từng lúc. Nghề nông buộc con người phải trông trời, trông đất, trông mây, trông mưa trông gió, trông ngày trông đêm, quan sát trời đất thực tỉ mỉ, để định ra lịch làm ăn từ đầu đến cuối năm. Hiện nay, những người làm khoa học đang có hi vọng phát hiện ra cách tính lịch thời xưa của các tập thể đã từng sinh sống trên đất nước ta. Nghề nông còn đòi hỏi phải chống lụt hằng năm, phải dẫn nước kịp thời vào các mảnh đất trồng trọt. Từng nhóm nhỏ không đủ người đủ sức để đắp đê, đào mương. Các tập thể, vốn sống lẻ tẻ, phải họp thành những tập thể lớn hơn, đông hơn. Nghề nông không chỉ nuôi con người no đủ hơn trước, mà còn tạo ra lương thực thừa, của cải thừa. Và điều đó không thể không gợi lòng tham của các thủ lĩnh những người được tập thể giao cho nhiệm vụ trông nom công việc chung. Trong tập thể, họ dựa vào uy tín sẵn có mà tự cho mình được hưởng nhiều quyền, nhiều lợi, thậm chí còn bắt kẻ khác làm cho mình hưởng. Họ lôi kéo mọi người đi đánh nhau với các tập thể khác để cướp lương thực và của cải. Cứ mỗi lần đánh thắng tập thể khác, bắt tập thể thua trận phải phục tùng mình, là mỗi lần khu vực của tập thể thắng trận được mở rộng: không gian của họ to rộng mãi lên, theo đà của những cuộc đánh nhau giữa các tập thể. Và theo đà của các cuộc trao đổi kinh tế và văn hoá.

Xung đột không phải hiếm, nhưng các tập thể ấy vốn ở cạnh nhau trong một khu vực lớn, nói những thứ tiếng không xa nhau mấy, chung nhau một lối sống, thường xuyên đi lại với nhau, cùng nhau trao đổi lương thực thừa, nhiều lần chung nhau đắp một con đê dài, đào một mạng lưới mương máng phức tạp… Vì vậy, mỗi khi có những người lạ mặt từ xa kéo đến, định chiếm vùng đất mỡ mầu của họ, là họ quên ngay các hiềm khích nhỏ, liên kết nhau lại thành một lực lượng lớn để đương đầu với kẻ thù chung. Chẳng thế mà từ thời rất xưa tổ tiên chúng ta đã truyền miệng câu chuyện Thánh Gióng đánh giặc Ân. Cứ vậy, qua bao đời không còn ai nhớ nữa, nhiều tập thể láng giềng đã được đúc lại thành một tập thể thống nhất, lớn hơn trước nhiều, mạnh hơn trước nhiều, dưới quyền của một thủ lĩnh tối cao. Nước đã ra đời, trên có vua Hùng, dưới có dân Lạc. Đến đây, không gian của họ mở ra rất rộng, bao gồm tất cả những không gian nhỏ của các tập thể nhỏ trước kia. Không một người dân nào đi hết được vùng đất của nước họ, nhưng họ hiểu rằng họ phải bảo vệ vùng đất ấy, không để cho người ngoài phạm vào khoảng trời đất ấy, nếu họ muốn được cùng vợ con, làng xóm yên lành làm ăn. Bên cạnh tình họ hàng, tình láng giềng, còn có tình đất nước nữa: tình cảm của con người lớn rộng theo không gian của con người.

Đất nước rộng dần, dân nước đông dần, vua không thể đến từng xóm, gặp từng nhà. Muốn thu thóc, muốn lấy người đắp đê và đào mương, muốn tuyển quân đi đánh giặc, vừa phải dựa vào các thủ lĩnh của từng vùng, từng nơi. Vua và các thủ lĩnh họp thành nhà nước đầu tiên. Nắm nhà nước trong tay, vua lấy một phần của cải của dân, bắt dân phục dịch mình. Nhưng, nắm nhà nước vua mới tổ chức được những công việc có ích chung, mới lấy được người được của để bảo vệ đất nước. Vua và các thủ lĩnh, cùng những người giúp việc họ, không tự mình cày cấy, không ra tay chăn nuôi. Họ làm một thứ công việc mới lạ và phức tạp: quản dân, tổ chức dân. Nhà nước phải ghi nhớ nhiều việc, ghi nhớ để rút kinh nghiệm, để truyền cho dân biết mà làm, ghi số thóc thu được và chi ra, ghi số làng mạc phải quản… Chẳng những thế, còn phải ghi những thành tích to lớn của dân nước, dù là đắp đê hay khai phá đồng lầy, và nhất là ghi lại những lần đánh đuổi kẻ thù, ghi để làm nức lòng dân, để con cháu đời đời không quên giữ gìn đất nước. Thoạt tiên, ghi bằng trí nhớ và truyền đầu cửa miệng. Qua nhiều miệng, nhiều đời, sự việc vốn có thực lại đèo thêm nhiều chi tiết huyền hoặc; đó vẫn là truyền thuyết. Khi đã có chữ thì ghi thành sách. Với chữ viết, sự việc được ghi lại, tuy lắm khi cũng bị vua và các thủ lĩnh bóp méo, nhưng vẫn gần với sự thực ban đầu hơn: lịch sử viết ra đời. Khoa học ngày nay chưa tìm ra được chữ viết của tổ tiên ta thời xa xôi ấy. Chỉ biết rằng, khi đã tiếp xúc với văn minh Trung Quốc, ông cha chúng ta đã học và dùng chữ viết của nước láng giềng ấy. Rồi về sau, dân ta mới dựa vào chữ Hán mà làm ra chữ Nôm. Nhưng, dù ghi bằng trí nhớ hay bằng chữ viết, mỗi việc ghi lại đều được quy vào một thời, một buổi, trên dòng thời gian. Nghề nông ngày càng phức tạp, công việc của nhà nước cũng vậy, phải có lịch đúng hơn trước, tỉ mỉ hơn trước. Cùng với chữ viết, cha ông ta cũng đã học và dùng lịch của Trung Quốc, mà chúng ta quen gọi là Âm lịch. (Đến nay, dân ta vẫn ăn Tết vào ngày mở đầu năm Âm lịch). Trừ ngày Tết ra, trong mọi công việc khác, làm ăn, học hành, hội họp, đánh giặc… nước ta đã quen dùng Dương lịch. Dương lịch là lối tính năm tháng của người châu Âu, truyền qua nước ta chưa lâu lắm. Dương lịch đúng hơn, tiện dùng hơn so với Âm lịch. Dương lịch chia một năm ra 12 tháng: từ nay, tháng không khớp với tuần trăng nữa. Mỗi tháng là 31, 30, hoặc 28 ngày đêm, tổng cộng cả năm là 365 ngày đêm (năm nhuận thì có 366 ngày đêm). Thực ra, Âm lịch của Trung Quốc cũng đã chia năm thành 12 tháng, nhưng tháng âm lịch chỉ có 30 hoặc 29 ngày – đêm, tổng cộng cả năm chỉ 360 ngày – đêm, không khớp với vòng quay của quả đất quanh mặt trời (vì vậy, cứ vài năm phải thêm một tháng nhuận). Nhưng, tuổi tác của một nước thường là hàng nghìn năm. Để tiện tính, phải cắt dòng thời gian thành những khoảng khá dài; vẫn theo dương lịch, cứ 100 năm là một thế kỉ, cứ 1.000 năm là một thiên niên kỉ.

Để phân biệt năm này với năm kia, người ta lại gán cho mỗi năm một con số thứ tự, nói một cách khác là phải đếm từng năm một, từ năm thứ nhất cho đến vô cùng. Nhưng, ai mà biết được năm nào là năm thứ nhất! Thời gian là một dòng không dứt, không biết bắt nguồn từ đâu và trôi đến đâu. Đành phải chọn bất cứ một năm nào đó, thống nhất với nhau lấy năm ấy làm chuẩn, xem đấy là năm đầu tiên. Căn cứ vào truyền thuyết của dân tộc Do Thái, dương lịch đã chọn một năm cách đây 1.974 năm làm chuẩn, làm năm thứ nhất, năm 1, năm mở đầu cho Công lịch kỉ nguyên, gọi tắt là công nguyên. Hiện nay, chúng ta đang sống trong năm 2002 của công nguyên, tức là ở đầu thiên niên kỉ thứ 3 của công nguyên. Điều đó hoàn toàn không có nghĩa rằng, trước năm 1, trước công nguyên, chưa có loài người, chưa có lịch sử. Khoa học cho biết rằng con người đã có mặt trên quả đất này từ hàng triệu năm trước công nguyên rồi. Trên đất nước ta cũng đã có người ở từ hàng chục vạn năm trước công nguyên. Trong trường hợp đó, muốn tính thời gian theo dương lịch, ta phải đếm ngược trở về trước: năm 1 trước công nguyên, năm 2, năm 3, năm 50 trước công nguyên… thế kỉ 1 trước công nguyên, thế kỉ 2, thế kỉ 3, thế kỉ 50 trước công nguyên…, thiên niên kỉ 1, 2, 3 trước công nguyên…

Từ khi dựng nước cho đến nay, dân ta đã trải qua mấy nghìn năm lịch sử. Biết bao lao động cần cù, biết bao vui buồn, biết bao lần đất nước bị người ngoài chiếm đóng, nhưng cũng biết bao lần người Việt Nam đã nổi dậy đánh quân xâm lược… Không một cuốn sách nào có thể ghi chép từng việc to nhỏ của từng con người, từng làng xóm, từng năm tháng nối tiếp nhau. Mà cũng không cần phải làm như thế. Vì lịch sử của một nước, một dân tộc không chỉ là những sự việc sắp xếp lại theo thứ tự xảy ra trong thời gian. Tìm biết lịch sử là tìm biết con đường tiến lên của nước mình, của dân mình. Biết để cảm ơn ông cha đã để lại đất nước cho chúng ta, biết để càng ra sức giữ lấy nước, để làm việc cho đất nước ngày càng giàu đẹp. Lịch sử trải ra trên dòng thời gian. Thời gian được cắt đều thành từng tháng, từng năm, từng thế kỉ. Nhưng, trên dòng thời gian ấy, lịch sử không diễn ra đều đặn, bình thường, triền miên như vậy. Dựng nước một thời gian, dân ta bị bọn vua quan phong kiến phương Bắc đến thống trị hơn một nghìn năm. Về sau, cách đây chưa phải lâu lắm, thực dân Pháp lại chiếm nước ta trong tám mươi năm liền. Một nghìn năm và tám mươi năm ấy là những khoảng thời gian kéo rất dài, nếu tính theo năm tháng. Nhưng đó cũng là những khoảng thời gian mà đất nước ta và nhân dân ta bị kìm hãm lại, một năm không bằng một ngày, một thế kỉ không bằng một năm của thời nay. Tháng 8 năm 1945, dân ta vùng dậy làm cách mạng, dưới ngọn cờ của Đảng và Bác Hồ, chỉ trong mươi ngày rũ sạch bóng tối của những năm tháng dài dằng dặc trước kia. Từ đó, đất nước ta tiến một ngày bằng một năm, một năm bằng hàng chục năm thời trước. Tìm biết lịch sử, chính là tìm biết những bước tiến lên, khi nhanh khi chậm trong thời gian, của đất nước ta, của dân tộc ta, nhân dân ta: thời dựng nước, thời bị nước ngoài đô hộ, thời độc lập, thời Pháp thuộc, thời Cách mạng…Tìm biết lịch sử, cũng là tìm biết ông cha ta đã gian khổ suy nghĩ, hi sinh như thế nào để gạt hết mọi kìm hãm trên bước đường tiến lên của đất nước. Tìm biết để kế tục xứng đáng ông cha ta, năng động, sáng tạo, dũng cảm, vượt mọi khó khăn trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đưa đất nước tiến nhanh hơn trên dòng năm tháng.

Đẻ đất đẻ nước

Thuở ấy, vũ trụ chưa thành hình, trời đất còn liền một khối. Chưa có núi sông, sắt đá, cây cỏ, thú vật, chim muông. Chưa có con người. Thế rồi, sấm động, mưa trút xuống ào ào, gió giật từng hồi. Mưa chín ngày đêm liền, hạt bằng quả vả, hạt bằng quả sung. Nước tuôn xuôi thành xoáy, thành xoáy… làm trời tách khỏi đất, đất tách khỏi nước. Mưa xói vào đất, tạc nên núi nên sông, nên hang nên bãi, tạo ra quặng đồng quặng sắt trong lòng đất. Mặt trời chiều xuống, sinh ra cây leo, sinh ra các loài vật nhỏ. Một người già, bà Nhần, sắp xếp thời gian lại: từ đó mới có năm có tháng, có ngày sáng và đêm tối.

Vũ trụ đã nhóm lên. Nhưng đất trời chưa vững chãi, vì còn phải có dây bầu để buộc đất buộc nước. Một con chim từ trên cao thả xuống một quả si. Sấm nổ, gió cuốn, làm nổi lên một khoảng đất cứng chỉ bằng miệng bát. Từ đất cứng, cây si mọc lên. Si lớn rất nhanh, ngày một ngày hai đã trở thành cây cao, thân xoè ra bốn mươi cành. Cành cây quay tròn, càng quay càng mở rộng thêm vùng đất cứng, phân đất thành xóm, thành mường.

Cành càng quay, cây càng cao, chẳng bao lâu tán đã che kín cả một phương trời, bóng râm toả xuống một phần đất. Ngồi dưới gốc si, thiếu ánh nắng, mụ Lắp Nhắp Lẻ Nhẻ bực mình. Vốn xấu tính, mụ kêu đất gọi trời, ước sao cho cây đổ. Trời bèn mưa, nước thối và sâu xuống. Nước thối ngấm vào thân cây, sâu khoét ruỗng lõi cây. Một trận gió nổi lên. Lá cây rụng tơi tả, thành chim. Gốc si trốc rễ, thành cá. Cây si đổ. Từ lòng cây bay ra đôi chim to: Chim Ân Cái Ứa.

Chưa có nơi ăn chốn ở, đôi chim khóc lóc thảm thiết. Bà Rậm Bà Rủ, một người già tốt bụng, mách chúng lên cành đa mà ở. Lâu ngày, chim mái có mang. Bà dạy cho cách làm tổ. Chim mái đẻ ra nhiều trứng. Trứng rơi xuống đất, bị rùa ăn sạch. Nghe lời bà, đôi chim mổ vào sườn núi đá, khoét nên hang Hao làm nơi ở mới. Chim mái lại đẻ ra nhiều trứng, trứng đủ hình đủ dạng, có quả dài, có quả tròn, quả có vằn, quả màu đỏ… Cuối cùng, chim mái lại sinh ra trứng vuông góc, Bà Rậm Bà Rủ còn dạy cho Chim Ân Cái Ứa ấp trứng. Trứng nở, quả bầu dục thành con giải, quả dài thành con rắn, quả vằn thành con rết, quả đen thành con quạ, quả đỏ thành con hươu, con nai…, chỉ còn trứng vuông mãi không chịu nở. Đúng chín tháng mười ngày, quả trứng nứt ra sau một tiếng nổ. Từ đống vỏ lần lượt đứng lên ba con người, thoạt tiên là ông Cài, tiếp đến là ông Cần, sau nữa là nàng Kịt. Sau ba anh em còn có bao nhiêu người khác. Đám đông nhốn nháo kéo ra khỏi hang, người nói tiếng Mường, kẻ nói tiếng Kinh, tiếng Thái…

Loài người đã ra đời. Nhưng họ sống còn hỗn tạp, lúc nhúc dưới gốc cây to trên cỏ rậm, suốt ngày chỉ những tranh nhau miếng ăn. Cần phải có người đứng lên cầm quyền, thu xếp cho ổn cuộc sống, cho yên mường xóm. Họ bèn đến hang Hao, mời ông Cài ra trị vì thiên hạ. Thấy ông ngần ngại, họ hứa sẽ lấy dây rừng tết thành khố, thành áo cho ông mặc, đào củ rừng để ông ăn. Ông nhận lời. Nhưng, vừa bước ra khỏi hang, ông đã bị Ma Khi Ma Cớt đánh chết. Mọi người quay lại hang Hao mời ông Cần, hứa sẽ có lúa, có kê làm thức ăn, có chài đánh cá, có áo lụa cho ông mặc, có cỏ Bách cỏ Tràn để đánh Ma Khi Ma Cớt. Nhờ hai loại cỏ thiêng, ông ra khỏi hang mà không bị ma làm hại.

Ông Cần đã ra quản dân. Nhưng, buổi đầu, cuộc sống còn khó khăn, con người vẫn nấp dưới bóng cây to trên gò rậm, vẫn phải ăn con cá tanh, con ốc hôi. Ông Cần bèn nhờ bác Ruồi Trâu lên trời xin lửa của ông Cậm Cọt. Biết ý Cậm Cọt không muốn trao lại bí mật làm ra lửa, Ruồi Trâu phải dùng mưu: bác vui lòng chịu giam mình dưới chín tầng sọt, trong khi Cậm Cọt chặt hai thanh dang cọ vào nhau, bật thành lửa. Trao lửa cho Ruồi Trâu, Cậm Cọt còn cố ý xếp một gói nước lên trên gói lửa. Trên đường về, gặp lối đi mấp mô, Ruồi Trâu vấp ngã. Nước đổ ra, lửa tắt ngấm. Nhưng qua chín tầng sọt, Ruồi Trâu đã nhìn thấy cách làm lửa của Cậm Cọt. Từ đó, con người có lửa, không còn phải ăn cá tanh, ăn ốc hôi. Ông Cần cùng mọi người thử phát nương trên đồi, ngoài bãi để trồng trọt, học nuôi tằm, ươm tơ, tập đặt bẫy trên nương để bắt con nhím, con cầy.

Một hôm, nhân đi thăm bẫy, ông bắt được bác Rùa Rậm Rùa Rộc. Bị trói chặt, Rùa van lạy xin tha, hứa sẽ dạy cách làm đụn xây nhà. Được cởi trói, Rùa Rậm Rùa Rộc lập cập đứng dậy: bốn chân rùa là bốn cột chính, mai rùa là mái nhà, xương sống là đòn nóc, xương sườn là rui, mồm và đít là hai cửa ra vào ở đầu chái. Nhưng bác Rùa trí trá vẫn cố giữ bí mật:

theo lời bác, phải chặt lau làm cột, lấy lách làm đòn tay, hái cỏ may làm lạt buộc. Nhà được dựng lên, nhưng ông Cần vừa cùng nàng Kịt đặt chân lên sàn, nhà đã sụp đổ. Tức giận, ông mở cuộc săn, bắt được bác Rùa lần nữa. Lần này thì con vật phải nhả hết bí mật: phải chặt cây to làm cột, làm xà, chẻ dang, chẻ nứa làm lạt buộc.

Ông Cần đã có nhà ở, có lửa nấu ăn, có áo lụa mặc, đã biết phát nương trồng lúa, biết đặt bẫy bắt mồi. Nàng Kịt – vợ ông Cần sinh cả thảy chín trai, chín gái. Các con chia nhau đi chiếm đất nhiều nơi. Riêng con trai út, Dịt Dàng, thì về chiếm đất miền xuôi, làm vua ở Kẻ Chợ.

Gọi là vua, nhưng Dịt Dàng chưa đi ủng đi hài, chưa ở trong cung điện thênh thang, chưa có nhiều kho của. Vua lo lắng, đêm nhìn lên trời, thấy bóng cây to chiếu từ rất xa về Kẻ Chợ. Trong giấc ngủ, vua lại được người nhà trời mách rằng có cây Chu Đồng Chu Sắt mọc ở Mường Ai Mường Ống, trên đồi Lai Ly Lai Láng. Người nhà trời còn khuyên vua cho hạ cây về xây cung điện, kho tàng. Sáng hôm sau, ra bến sông gội đầu, vua lại gặp chim bói cá cắp lá Chu bằng đồng, hoa Chu bằng thiếc.

Về nhà, vua ra lệnh thui trâu làm thịt, đánh trống mời dân khắp lũng làng trên làng dưới. Tiệc xong, vua đem giấc mộng đêm qua kể lại, hỏi ai là người có thể đi tìm Chu Đồng, đi viếng Chu Sắt. Có người tâu vua rằng ông Đèn ông Đẹc là tay bắn giỏi, thông thuộc núi rừng, có thể vì vua gánh vác việc tìm Chu. Được vua hỏi đến, người thiện xạ sẵn sàng ra đi, chỉ e một nỗi vợ con ở nhà không ai nuôi nấng. Dịt Dàng an ủi ông Đèn ông Đẹc, hứa sẽ cấp ruộng cấp nương, sẽ nuôi vợ dưỡng con cho người đi xa. Sửa soạn ra đi, ông đóng nỏ thực đẹp, vót tên thực cứng, thử đi thử lại kì cho bắn vỡ quả giâu gia, bắn trúng cánh chuồn chuồn. Rồi vai vác nỏ, tay đánh chiêng con, ông Đèn ông Đẹc lên đường.

Từ Kẻ Chợ, ông hướng về miền cao mà đi, qua nhiều xóm nhiều mường, đến đâu hỏi thăm đường đấy. Ông đi đã lâu ngày, mãi đến một đêm tối trời, bất thần gặp bác Đười Ươi, con người rừng có sức khỏe phi thường. Cuộc gặp gỡ mở đầu bằng một trận vật lộn khủng khiếp. Nhưng cả hai vốn là những con người sống với núi rừng, nên họ giảng hoà với nhau dễ dàng, góp cơm cùng ăn, cùng nhau trò chuyện. Được bác Đười Ươi chỉ đường, ông Đèn ông Đẹc theo vết muông thú đến tận đồi Lai Ly Lai Láng, ở trên đất Mường Ai Mường Ống. Lần đầu tiên đối mặt với Chu Đồng Chu Sắt, người đi săn khủng khiếp. Cây gì mà cao vòi vọi, một màu đỏ choé, lại loé chớp xanh chớp vàng, gốc to hơn ngôi nhà vua ở, thân cuộn bao nhiêu là mây, là song. Cây gì mà một cơn gió thoảng cũng làm cành lá động lên như sấm, cây gì mà biết cười, biết nói. Chu lên tiếng vừa hứa hẹn vừa dọa dẫm: nếu người thiện xạ dẫn đường cho vua Dịt Dàng đến đây thì sẽ bị cây thần giết chết, nhược bằng giữ được bí mật thì cây thần sẽ cho hoa thau quả thiếc về làm của nuôi vợ nuôi con.

Nhận lời với Chu Đồng Chu Sắt, ông Đèn ông Đẹc mang hoa thau quả thiếc ra về. Đến Kẻ Chợ, ông giấu bặt chuyện tìm ra cây thần, chờ đến nửa đêm, không còn người lạ trong nhà, mới dám đem hoa đem quả của cây thần ra khoe với vợ con. Mụ Lắp Nhắp Lẻ Nhẻ ở cạnh nhà người đi săn. Nửa đêm, con mụ khóc, mụ dậy xi con đái, bất đồ nghe tiếng ông Đèn ông Đẹc đang thì thào to nhỏ. Hôm sau, mụ vội đi báo với nhà vua. Dịt Dàng giận dữ, định bắt ông Đèn ông Đẹc trị tội. Nhưng rồi, nghe lời tay chân vua ra lệnh thui trâu làm cỗ, mời khắp xóm trên mường dưới đến ăn. Trong bữa tiệc, nhà vua hết sức chiều chuộng kẻ đi xa về để lấy lòng, rồi khôn khéo dùng người nói khích, khiến, cuối cùng, người thiện xạ đem hoa thau quả thiếc ra khoe. Được thấy tận mắt hoa quả của cây thần, Dịt Dàng mừng rỡ, hạ lệnh rèn rìu, rèn dao, sắm sửa lương thực, rồi nổi trống cho dân khắp xóm khắp mường kéo đến. Đoàn người ngựa trẩy đông như kiến, hướng về Mường Ai Mường Ống, có ông Đèn ông Đẹc dẫn đường.

Quân của vua Dịt Dàng hạ trại ngay bên đồi Lai Ly Lai Láng, nơi có cây Chu Đồng Chu Sắt. Nghỉ một đêm, tờ mờ hôm sau, vua chọn những tay rìu khỏe nhất, bắt đầu hạ Chu. Chặt suốt một ngày, tối đến, thân Chu đã thắt nhỏ lại. Nhưng qua sáng hôm sau, chỗ chặt đã liền như cũ. Biết cây có phép lạ, vua sai ông mo sắm lễ cúng thần đất, thần nước, thần núi. Nhưng vô ích. Bỗng Chu Đồng Chu Sắt cất tiếng bảo Dịt Dàng: muốn hạ được Chu, người chặt phải là kẻ đã dẫn đường chỉ lối cho vua. Dịt Dàng gọi ông Đèn ông Đẹc đến chặt Chu, lại giao cho ông một con ngựa hay để kịp thoát thân khi cây đổ. Ông chém một nhát, Chu rung rinh. Ông chém nhát thứ hai, Chu nghiêng ngả. Vừa chém nhát thứ ba, ông vội nhảy lên ngựa phi nhanh, phi nhanh… Nhưng một lá Chu vươn theo chân ngựa, lôi người thiện xạ lại, để cho thân cây kịp đè lên ông khi Chu vừa đổ xuống. Ông chết.

Chôn ông xong, mọi người tuân lệnh nhà vua vác rìu phạt bớt cành lá rườm rà, để kéo Chu ra khỏi rừng. Nhưng rìu chặt không đứt. Ông mo bói cũng vô hiệu. Có người già giàu kinh nghiệm tâu vua: phải tán xương ông Đèn ông Đẹc ra thành bột, rắc lên lưỡi rìu, thì rìu chặt mới đứt. Dịt Dàng ra lệnh đào mả, lấy xương người thiện xạ làm đúng như lời tâu, và rìu sắc đã phạt nổi cành Chu. Đến khi bắt tay vào kéo Chu, Chu không rời một tấc. Một lần nữa, lại phải lấy xương ông Đèn ông Đẹc làm đòn kê, rắc bột xương của ông ra lối đi, Chu mới chịu dời chỗ. Dọc đường về Kẻ Chợ, qua một bến sông, Chu lại chìm xuống tận đáy, sắp hoá thành con cá con rồng. Vua Dịt Dàng phải cầu xin bác Rái Cá lặn hộ xuống buộc dây vào mũi Chu, mới lôi được Chu lên. Và cuối cùng, quân của nhà vua đã được cây Chu Đồng Chu Sắt về đến Kẻ Chợ, để cho Dịt Dàng xây dựng lâu đài cung điện.

Xây dựng xong, nhà vua cho mổ trâu mổ bò, trước làm lễ cúng, sau để khao dân.

Quả bầu tiên[1]

Mon Ong, tức ông Trời, làm ra trời đất. Bấy giờ trời đất gần nhau, lên xuống dễ dàng. Đất bằng phẳng, chưa có núi, chưa có sông, chưa có suối. Ông Trời sai hai con trai – anh là Ai Húi, em là Ai Hễnh – xuống mặt đất tạo nên cây cỏ và loài vật. Họ làm ra cây chuối chỉ có một lá, họ làm ra cây tre rỗng không có đốt. Bấy giờ cá ở trên cành lá, con chuột con sóc thì ở dưới nước. Con dơi có lửa, nhưng không có cánh. Trời đất gần nhau, nên cây cối thấp lè tè.

Xong việc, hai anh em về trời, bảo bố làm ra con người. Ông Trời tạo nên con người có cánh, biết bay. Ông thả người xuống đất. Bấy giờ con người chưa có lửa, phải sưởi nắng. Thấy dơi có lửa mà không có cánh, người đổi cánh cho dơi, lấy lửa. Từ đó, dơi có cánh, người có lửa. Bấy giờ, cũng chưa có nước, ai khát phải chặt cây Pơ Lang Gio, một loại dây leo to, thân đứt rỉ ra nước, uống được. Nhưng không đủ nước để tắm rửa. Bấy giờ, rắn già thì chết hẳn, người già cũng chết, nhưng lại trở về. Sống mãi, mà không tắm rửa, con người hôi hám. Đã thế, giã gạo cũng khó: trời đất gần nhau, người giã phải ngồi. Khổ quá, con người van xin ông Trời.

Một hôm, bà cụ Choong Giô Chươi Lụa vừa ngồi giã gạo, vừa trách ông Trời. Sẵn chày giã trong tay, bà chọc thẳng lên trời, Trời rút lên cao. Bà cụ vội chống chày lên, không cho Trời tụt xuống. Hiện nay, chày chống trời có vết tích ở vùng Gium Bai (xã Nậm Ban, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu): đó là tảng Gi Rang Pơ Ling, tức đá chống trời, cao trên năm mét. Nhưng con người vẫn hôi hám, vì vẫn thiếu nước. Một bà chết. Người chồng đưa bà cầm một đoạn gỗ. Bà ra đi, nhưng, khi gỗ đã mục, bà lại trở về. Không chịu được mùi hôi, chồng bà hỏi Ai Hễnh: “Sao người chết không đi thẳng, trở về nhà làm gì, hôi lắm”. Ai Hễnh bảo: “Người chết ra đi, nhớ đưa họ cầm tay một hòn đá. Hòn đá không mục, người chết không trở lại. Người chết ra đi, nhớ dặn họ câu này: “Hòn đá không mục, người chết người đi, rắn chết rắn về”. Từ đó, người chết không trở lại, còn rắn cứ lột da sống mãi. Vì thế, ngày nay, khi chôn người chết, người Mãng cắm hai hòn đá, một ở chân mộ, một ở đầu mộ.

Trời vẫn không mưa. Không đủ nước, con người kêu xin ông Trời. Ai Húi, Ai Hễnh bèn bảo bố làm mưa. Ban đầu, ông Trời cầm que vẩy nước xuống trần gian được mưa. Về sau, ông dùng quả bầu múc nước giội xuống ba lần. Trần gian lụt to: nước ba lần đổ xuống, trận lụt kéo dài ba năm. Con người làm mảng làm bè. Nhưng, bị chuột sóc cắn, bè mảng chìm nghỉm. Người và loài vật chạy lên đỉnh núi Bôn Thu Lõn (nay vẫn còn trên đất Gium Bai). Không có gì ăn, người ăn người, thú ăn thú, cuối cùng người và thú ăn lẫn nhau. Chúng ăn cả đất, khiến cho đỉnh Bôn Thu Lõn ngày nay lõm xuống như yên ngựa. Nước vẫn dâng. Người, loài vật, cây cỏ đều chết tiệt. Chỉ còn trơ lại hai anh em, một trai một gái: họ thoát chết vì bè của họ ghép bằng cây Pơ Lang Tang, một thứ gỗ cứng. Đến đây, Ai Hễnh dùng sức đánh vào một nơi gọi là Gium Ó Lùng, biến nơi đó thành một hang sâu vô tận. Nước tuôn vào hang, chiếc bè của hai anh em hạ dần theo mực nước. Trước kia, mặt đất bằng phẳng, không núi, không sông, không suối. Nước rút, xối vào đất, làm ra núi, ra sông, ra suối. Sau ba năm lụt, mặt đất vẫn còn lầy lội trong ba tháng liền.

Cả loài người, nay chỉ còn hai anh em. Họ không thể lấy nhau. Mà không lấy vợ lấy chồng thì loài người sẽ không còn. Người anh bàn bạc với em gái. Họ quyết định ra đi, mỗi người một ngả, để tìm vợ tìm chồng. Trước khi lên đường, sẵn ống có nắp, người anh trao nắp cho em, bản thân anh giữ lấy ống. Họ đi mãi, đi mãi… Một hôm, họ gặp người. Người con trai đưa ống ra thử, thì vừa khớp với nắp của người con gái: bấy giờ, anh em mới nhận ra nhau. Họ lại ra đi, ra đi nhiều lần, nhưng lần nào rồi cuối cùng anh cũng gặp lại em. Thất vọng, họ ngồi buồn. Bỗng có con quạ bay ngang. Quạ hỏi vì sao mà buồn. Người anh kể lại đầu đuôi câu chuyện. Quạ cho biết rằng trên mặt đất chỉ còn hai anh em nữa thôi, và khuyên họ lấy nhau để cứu vãn lấy loài người. Nghe lời quạ, có hôm người anh ướm lòng em gái. Nhưng em gái khăng khăng không chịu. Nhân đang đốt cỏ sưởi, người anh tuyệt vọng lao vào ngọn lửa bốc cao. Thấy anh lao vào lửa, em cũng lao theo. Trên mặt đất, không còn bóng con người.

Nhìn xuống đất không thấy người. Ông Trời bèn thả người mới xuống. Ông Trời bỏ người mới vào quả bầu, dùng xiên sắt nóng dùi một lỗ. Quả bầu xuống đến mặt đất bị con tê tê ăn sạch: ông Trời bỏ bao nhiêu người xuống, tê tê ăn bấy nhiêu. Nhìn xuống mặt đất, ông Trời vẫn không thấy người, chỉ thấy tê tê. Biết rằng tê tê đã ăn hết người, ông Trời bèn đồ một quả bí đỏ lên, rồi thả quả bí đang nóng bỏng xuống. Quen thói, tê tê ngoạm vào, rụng hết răng. Từ đó, tê tê không có răng, không ăn được người nữa. Ông Trời lại thả người xuống mặt đất. Cũng như lần trước, người mới được bỏ vào một quả bầu có dùi lỗ. Cẩn thận hơn lần trước, ông Trời thả quả bầu xuống theo lòng cây tre Loong Meng, cây tre rỗng không có đốt. Loài người lần lượt chui qua lỗ dùi mà ra khỏi quả bầu. Người Hà Nhì chui ra trước tiên, dính đầy nhọ bám ở lỗ dùi nên đen da. Sau đó là người Khơ Mú và người Mãng ít đen hơn. Đến lượt người Mèo, người Dao, người Thái. Cuối cùng là người Kinh, da trắng nhất. Trần gian có người rồi, ông Trời mới xếp cho mỗi dân tộc cư trú một nơi. Người Kinh ra sau, thiếu chỗ, bị ông Trời vứt ngoài bờ sông: từ đó, người Kinh ở ngoài bờ sông, ở đồng bằng.

Ông Trời lại sai hai con đào sông. Ai Húi đào nên sông Đà. Ai Hễnh đào nên sông Nậm Na. Trên địa hình đã biến đổi, người Mãng được chia vùng đất Gium Bai, kẹp giữa hai con sông trên.

Pú Lương quân

Ngày xửa ngày xưa, thuở trời đất mới khai sinh, cây cỏ mọc lên, muông thú sinh ra, rồi loài người cũng xuất hiện. Dáng người vừa lớn vừa cao; thân như cây lai,[2] tay như cành tràm, mỗi bước chân dài nửa dặm. Vùng Cao Bằng nước ta bấy giờ mới có hai người: một gái là Sao Cải (chị Lớn), một trai là Bảo Luông (anh To). Sao Cải và Bảo Luông đều chưa có quần áo mặc, chưa có nhà cửa ở. Ban ngày họ đi lang thang khắp nơi, xuống suối, lên đồi… bắt con cá, con cua, mò con tôm, con ốc, đào rễ củ, hái quả chín… săn con chim, con hoẵng… mà ăn. Họ ăn sống nuốt tươi cả lông tơ lẫn máu. Tối đâu thì ngủ đấy, khi thì ngủ gốc cây, khi thì ngủ kẽ đá. Rét thì lấy lá cây, da thú che thân.

Một hôm, Sao Cải và Báo Luông gặp nhau. Hai người kết nghĩa vợ chồng. Chẳng mấy chốc mười hai mùa xuân đã qua. Sao Cải đã sinh được hai mươi con, vừa trai vừa gái. Bầy trẻ cũng lang thang theo bố mẹ đi kiếm thức ăn, gặp đâu ngủ đấy. Một hôm, Báo Luông chỉ bắt được hai con sơn dương, thịt không đủ ăn, đêm, trời lại mưa to, đàn con rét cóng. Thương con, vợ chồng Báo Luông, Sao Cải bàn nhau kiếm chỗ cao ráo kín đáo trên núi Khau Luông[3] đưa con về ở, rồi vợ chồng, ngày ngày đi kiếm thức ăn, mang về nuôi con. Lại mười năm nữa trôi qua, Sao Cải đẻ thêm được ba chục con nữa, là năm chục chẵn, vừa trai vừa gái. Một hôm trời đang nắng gắt bỗng tối sầm ở một góc rồi đổ mưa rào như trút nước. Một tiếng nổ inh tai. Cây móc bị chẻ làm hai, lửa sáng rực trong mưa. Tạnh mưa, Báo Luông đến xem chỗ cây móc vừa bị sét đánh. Thấy lửa vẫn cháy, giữa đám than đỏ rực, có đôi tắc kè bị thui vàng. Anh xé thịt, ăn thử một miếng, thấy thơm ngon lạ lùng, đem về cho vợ con ăn, ai cũng thích. Sao Cải bẫy con gà rừng nướng thử, ăn lại càng thơm ngon. Từ đó, Sao Cải ở nhà giữ cho lửa khỏi tắt, để nướng chín thức ăn, để sưởi ấm, để xua thú dữ…

Rồi hai mươi năm nữa lại trôi qua, gia đình Báo Luông, Sao Cải ngày càng đông đúc, có tới 100 con vừa trai, vừa gái. Con lớn theo cha vào rừng xa, săn muông bắt thú. Con nhỏ theo mẹ, lượm quả cây, đào rễ củ quanh nhà. Cuộc sống vẫn bấp bênh, ăn bữa sớm lo bữa tối. Muông thú ngày một hiếm, quả cây rễ củ quanh nhà ngày cũng ít đi. Một hôm, mẹ con Sao Cải đi bắt cá bắt ốc thấy ở đám lầy ven sông có thứ cây có bông trĩu hạt đã ngả màu vàng. Mẹ con tuốt hạt nhấm thấy bùi bùi bèn cắt đem về. Bông hơ vào lửa, chín mùi thơm phức, bóc vỏ ăn càng bùi, càng ngon. Sao Cải lại bàn với chồng đi nhổ cây cỏ xanh bên bờ sông đem về cấy xuống đám bùn ở gần chỗ ở. Cấy được bảy ngày thì cỏ xanh tươi, được ba tháng thì có đòng, mấy tháng sau thì bông chín, hạt vàng chắc nịch. Vợ chồng Báo Luông, Sao Cải rất đỗi vui mừng, đặt tên nó là “co khẩu” tức là cây lúa. Từ đó, cả nhà ra công đi kiếm lúa giống về cấy thêm. Vụ ấy thu hoạch đủ ăn trong hai tháng. Song, nếu cấy lúa thì không có thì giờ săn bắt để kiếm thịt ăn. Báo Luông bàn với vợ chia công việc trong nhà: một nhóm do con cả đứng đầu chuyên đi săn bắt, một nhóm do Báo Luông cai quản chuyên làm ruộng. Sao Cải trông coi việc nhà, chăm con nhỏ, nướng thịt nướng thóc làm bữa ăn, nạo da muông thú làm quần áo che thân…

Nhóm Báo Luông ra sức chặt cây, phá rừng thành ruộng. Ruộng nương khai phá ngày càng nhiều, xanh rờn một dải từ hai ven sông Bằng chạy vào chân núi. Sau, Báo Luông còn nghĩ cách chế công cụ để làm đất cấy lúa tốt hơn: đẽo nhọn đầu gỗ để đào đất được sâu hơn, gọi là “thầy” (tức là cái cầy), chọn khúc gỗ có nhiều mắt để làm cho đất tơi mịn hơn gọi là “phưa” (tức là cái bừa). Lại nghĩ ra cách ngâm thóc, gieo mạ cấy lúa cho bông mẩy hạt. Lại nghĩ cách bắt con voi rừng, bắt con trâu rừng kéo cày, kéo bừa cho người đỡ vất vả. Nuôi dạy ba tháng, voi, trâu đã vực được cày. Từ khi có súc vật giúp sức làm ruộng, ruộng đất ngày càng tốt, thóc lúa thu hoạch ngày càng nhiều. Có nhiều thóc lúa, Sao Cải không nướng thóc nữa. Sao Cải nghĩ ra cách nấu cơm, ăn mềm hơn, ngon hơn, nhanh hơn. Chị chọn hốc đá bỏ thóc vào, lấy cây giã cho vỏ trật ra rồi đem đãi rửa cho gạo sạch trấu. Xong, chị đào hố xuống đất, lấy lá lót rồi đổ gạo vào tưới nước xâm xấp, lại lấy lá đậy kín rồi đốt lửa ở trên. Đun một lúc, gạo chín thơm ngon.

Thóc lúa dư thừa, ăn không hết. Chim muông thì ngày một hiếm, săn bắt vất vả vẫn không đủ thịt ăn. Vợ chồng Báo Luông, Sao Cải lại nảy ra một ý nghĩ mới: bắt con gà rừng, bắt con ngỗng trời, bắt con lợn cỏ… về nuôi bằng thóc lúa thừa để lấy thịt ăn.

Một đêm mưa dầm gió bấc, trời tối như bưng, hổ mò về bắt heo. Báo Luông vác giáo đuổi theo, đâm chết tươi hổ đói. Từ đó, Báo Luông lại nghĩ ra cách bắt chó rừng về nuôi, để chó giữ nhà và giúp người đi săn. Lại bắt ngựa rừng về nuôi, để cưỡi; bắt mèo rừng về nuôi, để mèo bắt chuột; bắt cá sông về nuôi ở ao để khi muốn ăn thì bắt cho tiện. Rau cỏ, cây ăn quả ở trong rừng cũng được bứng về trồng quanh chỗ ở: khoai, cà, bầu, bí, đỗ, trám, mít, bưởi, cam…

Về sau, Báo Luông thấy cứ ở mãi tít cao trên núi Khau Luông thì không tiện trông nom ruộng nương nên dời xuống ở Bản Vạn[4] là nơi đất thấp nhưng rộng rãi bằng phẳng, gần ruộng, gần nương hơn. Ra giữa đồng bằng, không có lùm cây, khe đá trú mưa, che nắng. Báo Luông cùng con vào rừng đẵn cây về dựng nhà, cắt cỏ gianh về lợp mái. Nơi ăn chốn ở được ổn định, thành làng thành bản từ đó.

Lúc này. Báo Luông và Sao Cải tuổi đã cao, đã thành ông thành bà, gọi là Pú Luông, Già Cải, (tức là ông To, bà Lớn). Con cháu Pú Luông, Già Cải ngày càng đông đúc. Già Cải bàn với Pú Luông chia con cháu đi ở nhiều nơi, để làm ăn cho dễ dàng hơn. Từ đó, nhiều bản làng mới mọc lên, nhiều họ mới xuất hiện, con cháu sinh sôi nảy nở ngày càng đông, như ta thấy ngày nay.

Bên bờ ngòi Bản Vạn gần Nước Hai, Cao Bằng nay còn đền thờ Pú Luông, Già Cải mà dân làng thường gọi là đền thờ Thần Nông. Pú Lương Quân – vị tổ tiên thần thoại của người Tày – đã trở thành Thần Nông, phù hộ cho dân làm ăn được mùa, no ấm.

Từ truyền thuyết đến lịch sử

Không nói thì chúng ta cũng đã hiểu rằng những tích kể trên đều là chuyện không có thực, chỉ là truyền thuyết. Truyền thuyết là chuyện kể miệng, chuyện được truyền miệng từ đời này qua đời kia, có khi qua hàng trăm hàng nghìn năm để đến tai chúng ta hôm nay. Đẻ đất đẻ nước là truyền thuyết của người Mường, dân tộc sống trên một dải đất rộng lớn kéo dài từ tỉnh Yên Bái vào tận Hà Tĩnh, trên ba trăm cây số. Quả bầu tiên là truyền thuyết của người Mãng, dân tộc rất ít người, sống trên núi cao trong tỉnh Lai Châu, tại miền núi Tây Bắc nước ta. Pú Lương Quân là một tập hợp truyền thuyết của người Tày ở vùng Việt Bắc.

Ngày nay, chúng ta có khoa học để xét xem trời đất, muôn vật và con người từ đâu mà ra, loài người đã sinh sống như thế nào từ buổi mới sinh thành. Ngày nay, chúng ta lại có chữ viết để ghi chép sự việc xảy ra trong từng năm, từng đời, xếp lại thành những bộ lịch sử. Thuở xưa, khi chưa có khoa học, chưa có chữ viết, người ta kể miệng cho nhau nghe những truyền thuyết về gốc tích trời đất, gốc tích con người, gốc tích dân tộc. Đó là những truyền thuyết nguồn gốc. Mỗi một dân tộc hiện đang ở trên đất nước ta đều có truyền thuyết nguồn gốc của mình.

Khi chưa có khoa học, chưa làm chủ được trời đất muôn vật, hằng năm lo sợ mưa bão, hằng ngày bị thú dữ đe dọa, thì con người khó tin vào sức mạnh của bản thân mình, dễ tin những điều huyền hoặc, tưởng đâu cũng có quỷ thần ma quái. Truyền thuyết nguồn gốc của dân tộc nào cũng đầy rẫy những chuyện không thực: Đẻ đất đẻ nước, Quả bầu tiên, Pú Lương Quân … cũng thế. Làm gì có đôi chim đẻ trứng vuông, để từ đó loài người xuất hiện; làm gì có cây thần cười trong rừng thẳm để dọa người đi săn, bà cụ già chống trời bằng chày giã gạo: các dân tộc lần lượt từ quả bầu chui ra, qua một lỗ dùi bám đầy nhọ đen, người thời xưa thân như cây lai, tay như cành tràm: toàn những sự việc quái dị, mà chắc hẳn chúng ta không chấp nhận. Đọc lại những tích kể trên, chúng ta có thể tự mình tìm ra khối điều vô lí khác.

Chưa có khoa học, nhưng một khi đã ra đời là loài người phải sống trong trời đất, sống với muôn vật, tìm miếng ăn nơi ngủ giữa đất, nước, núi, rừng. Muốn sống, ngay từ đầu con người phải xem xét trời đất, quan sát muôn vật, để rồi dùng đôi tay mà lấy ra từ đất, nước, núi, rừng, những gì cần thiết cho mình. Đó chưa phải là khoa học, nhưng là bước đầu của khoa học. Trong những tích mà con người kể với nhau từ thuở ấy, bên cạnh vô số chuyện huyền hoặc, cùng với bao điều vô lí mà chúng ta không thể tin, vẫn có những nhận xét đúng, rút ra từ cuộc sống làm ăn vất vả hằng ngày. Sống ở vùng nhiệt đới nhiều mưa, hằng năm phải bó tay trước những tai hoạ do lũ gây nên, chắc hẳn tổ tiên của người Mường và người Mãng đã mang sẵn trong đầu một hình ảnh rùng rợn về nước, nước xoáy, nước lụt… Có lẽ chính vì thế mà cả Đẻ đất đẻ nước, lẫn Quả bầu tiên cũng như truyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh đều nói đến một trận lũ lớn đã xảy ra vào lúc trời đất mới thành hình. Và khi cần phải cắt nghĩa nguồn gốc của núi, của sông, của suối, truyền thuyết không tìm được lí do nào khác hơn là “nước xoáy” hay “nước xói”. Cắt nghĩa như vậy chưa thực sát với khoa học ngày nay. Dù sao, đó cũng là bước đầu con người vứt bỏ óc huyền hoặc, là cố gắng đầu tiên của loài người để lấy việc thực cắt nghĩa chuyện thực.

Chưa có chữ viết, con người thời xa xôi ấy chỉ ghi bằng trí nhớ và truyền bằng lời nói. Trí nhớ không thể đúng và đủ như bản viết. Lời truyền miệng qua nhiều người, nhiều đời, không khỏi biến đổi sự việc thực ban đầu. Nếu chúng ta cộng thêm vào đấy óc huyền hoặc của tổ tiên ta thuở đó, thì chúng ta sẽ hiểu tại sao, chỉ qua một đời ngắn ngủi của ông Cần hay Báo Luông, Sao Cải thôi, mà loài người đã tiến từ chỗ ăn lông ở lỗ, đến mức biết trồng trọt, dệt tơ, làm nhà, lấy vợ lấy chồng theo lễ nghĩa. Chỉ hơn một đời người thôi, mà từ chỗ “lúc nhúc dưới gốc cây to”, loài người đã xây dựng được một cuộc sống có trật tự, để rồi lập nên một nước khá lớn, gồm cả miền ngược và miền xuôi, dưới quyền của Dịt Dàng sống trong lâu đài cung điện. Truyền thuyết đã rút quá ngắn thời gian lại. Theo khoa học ngày nay, muốn đi hết đoạn đường ấy, loài người đã tốn hàng vạn, hàng chục vạn năm.

Dù sao, chỉ bằng vào trí nhớ và lời nói, mà người xưa cũng đã ghi lại được kinh nghiệm làm ăn hàng ngày, hàng đời, truyền lại cho các lớp người sinh sau, để cho cuộc sống ngày càng cao, càng dễ chịu. Không có chữ viết, không thể ghi chép tỉ mỉ sự việc từng năm, từng đời, nhưng truyền thuyết của người xưa cũng sắp xếp được có trước có sau những bước tiến của loài người, từ buổi còn ở hang (ông Cài), đến kì biết sống có trật tự (ông Cần), cuối cùng là lập nước (Dịt Dàng). Ông Cài, ông Cần, Dịt Dàng cũng như Báo Luông, Sao Cải không phải là những con người có thực, những con người có mặt trong lịch sử. Họ chỉ là những con người của truyền thuyết, mỗi người thay mặt cho một thời kì, một bước tiến lên của loài người. Người còn có cánh nhưng chưa có lửa là con người mới sinh ra trên mặt đất, còn giống con dơi, còn gần loài vật. Người đã mất cánh nhưng đã có lửa là con người đã tiến lên một bước, đã thoát khỏi cuộc sống của loài vật, đã có văn hoá.

Trong truyền thuyết, tổ tiên chúng ta không kể chuyện người thực việc thực, mà chỉ nói lên bằng những lời chung nhất, những bước đi của con người để xây dựng cuộc sống. Họ làm ăn kham khổ giữa trời đất muôn vật, dưới sức tấn công của lũ lụt và ác thú. Họ sống lam lũ, nhẫn nại rút từng kinh nghiệm nhỏ. Nhưng họ vẫn ước mơ cho mai sau một cuộc sống tốt đẹp hơn. Những ước mơ ấy, họ gửi gắm vào truyền thuyết. Ước mơ là tưởng tượng, mà trí tưởng tượng của con người bao giờ cũng vượt xa sự việc thực hằng ngày. Trong cuộc sống thực, làm gì có chuyện ông Cần trói bác Rùa Rậm Rùa Rộc lại để tra khảo cách dựng nhà, làm gì có chuyện bác Ruồi Trâu bay lên trời đánh cắp bí mật làm ra lửa. Nhưng, bằng những câu chuyện tưởng tượng đó, tổ tiên người Mường đã kể cho đời sau rõ họ đã khổ công như thế nào để chinh phục trời đất, khi dùng sức, khi dùng mưu. Chuyện người chết ra đi, tay cầm một đoạn gỗ, để rồi lại trở về, chỉ là chuyện tưởng tượng. Nhưng bằng câu chuyện đó, tổ tiên của người Mãng đã ghi lại một suy nghĩ của họ về lẽ sống chết của con người. Và nhờ những tích chuyện như vậy, chúng ta ngày nay mới hiểu được ít nhiều cách suy nghĩ của người xưa.

Truyền thuyết không ghi chép sự việc thực. Truyền thuyết không phải là lịch sử. Nhưng, khi chưa có khoa học và chữ viết, thì lịch sử của dân tộc nào cũng mở đầu bằng truyền thuyết. Một khi đã có chữ viết, đã có khoa học, người ta không phải viện đến trí tưởng tượng nữa, khi cần kể lại những bước đi của con người, sự việc thực được ghi lại bằng chữ viết. Lịch sử tiếp tục truyền thuyết, không phải bằng tưởng tượng, mà bằng khoa học.

Từ trang sau trở đi, chúng ta sẽ dần dần làm quen với một số sự việc có thực trong lịch sử. Mong rằng các bạn sẽ không quên ông Cài, ông Cần, ông Đèn ông Đẹc, không quên bác Đười Ươi, không quên con người có cánh mà không có lửa, không quên Báo Luông – Sao Cải… Đó là hình ảnh của tổ tiên ta xưa, những con người không tên tuổi, đã vì chúng ta mà ước mơ và lao động. Chắc chắn chúng ta sẽ mỉm cười khi nhớ đến bác Rùa Rậm Rùa Rộc, bác Ruồi Trâu, khi nhớ đến cây Chu biết nói biết cười…Đó là hình ảnh của thiên nhiên, của đất nước mà chúng ta đang chiến đấu để bảo vệ và xây dựng.

Những người nguyên thuỷ ở núi Đọ

Khoảng ba chục vạn năm trước đây, nước ta với Ma-lai-xi-a và In-đô-nê-xi-a còn liền một dải. Sầm Sơn (Thanh Hoá) chưa thành bãi biển. Biển ở xa tít mãi về phía đông. Ở đây còn là một vùng rừng núi, với nhiều thú dữ: voi răng kiếm, gấu mèo, tê ngưu, hổ báo, lợn lòi, trâu bò rừng, đười ươi… đi lại từng đàn. Xen vào đó, có những bóng dáng cao lớn, từa tựa như con đười ươi, con vượn: mặt nhô hẳn ra phía trước, đôi mắt sâu hoắm, tay dài đầy lông lá, lưng khom khom, dáng đi vụng về. Nhưng nhìn kĩ lại thì không phải: mặt rất giống mặt người, dáng đi như người, chân tay rõ rệt. Đó chính là những người nguyên thuỷ, những người vượn.

Ta hãy theo chân họ. Bầy người vượn ấy đang đi dọc sông Chu. Trên lùm cây xanh um chi chít những quả chín vàng, thơm lựng. Họ vít cành xuống, hái ăn. Cành cây gãy, họ bẻ nhánh lá đi, thành cái gậy trong tay. Có người ngồi xổm dưới đất, lúi húi tìm bới và nhổ lên một nắm rễ củ, đập cho hết đất, đưa lên mồm ăn. Rồi họ lại đi.

Đến một ngọn núi đá không cao lắm, sườn núi thoai thoải: Núi Đọ (huyện Thiệu Hoá, Thanh Hoá), họ thấy những tảng đá rải rác trên sườn núi. Họ ghè tảng này vào tảng khác. Tảng đá huyền vũ xanh đen, rắn như thế mà đã vỡ tan thành nhiều hòn, nhiều miếng, rất sắc cạnh. Có hòn to, tròn như quả xoài tượng, nặng đến một, hai ki-lô-gam. Có miếng nhỏ, dẹt, dài. Họ nhặt lấy, cầm lên tay, ngắm nghía. Họ ngồi xệp xuống, lấy hòn đá to ghè vào miếng đá nhỏ: miếng đá tách ra thành những mảnh nhỏ, mảnh tước, những con dao đá, những cái nạo thô sơ của họ đấy! Còn những hòn đá ghè kia, được sửa sang thành những công cụ chặt thô sơ. Có người làm nhẵn hơn, lấy đá ghè đẽo, sửa sang hai mặt hạch đá nên rìu tay của họ có hình hạt nhân, có lưỡi ngoằn ngoèo và mũi nhọn lợi hại hơn.

Họ đứng dậy, cầm những công cụ mới chế ra đó, đi lên lưng chừng núi. Trên đó là khu nhà ở của họ! Tại đấy, có mấy người vượn có tuổi, râu ria lởm chởm, đang cầm rìu đá mổ xẻ một con sơn dương. Xung quanh là đám đàn bà trẻ con đang nướng thịt trên đống lửa. Lại có người đang dùng cái nạo đá nạo vét nốt chỗ thịt còn dính ở da một con nai. Cũng có người đang hì hụi cầm rìu tay gọt đẽo cành cây thành ngọn lao.

Bầy người quây quần quanh ngọn lửa đang cháy bập bùng. Đó là đống lửa, họ đã nhóm và giữ lại từ khi họ nhặt những cành cây đang cháy trong đám cháy rừng. Đêm đêm, không những lửa đã sưởi ấm cho bầy người nguyên thuỷ mà ánh lửa đã khiến các chú voi răng kiếm, hổ báo… khiếp sợ, không dám vào tới vồ người.

Sáng ra, bầy người nguyên thuỷ lại nhộn nhịp: đám đàn ông khỏe mạnh thì cầm rìu đá gậy gộc, lao gỗ, kéo nhau đi săn bắt con thú; đàn bà con trẻ thì lần vào rừng hái lượm quả chín, tìm tổ ong mật hay xuống ven sông, bờ suối bắt cá, nhặt con trai, con ốc.

Thế là một tổ chức xã hội đang hình thành trong hình ảnh bầy người nguyên thuỷ. Những người vượn đó đang chuyển hoá dần thành con người thật sự. Hình ảnh của sự kiện vĩ đại vừa kể đã lặng lẽ náu mình trên mảnh đất thân yêu của Tổ quốc ta suốt ba mươi vạn năm nay. Mãi đến năm 1960, những nhà khảo cổ miền Bắc nước ta tìm ra được một số công cụ bằng đá của những người vượn đó ở núi Đọ, sự kiện ấy đã lên tiếng mách cho thế giới biết: Việt Nam cũng là một quê hương của loài người.[5] Miền rừng rậm quanh núi Đọ xứ Thanh, miền hang đá Bình Gia xứ Lạng cũng như miền đồi thoải Hang Gòn tận miền Đông Nam Bộ ngày nay… đều là những nơi chôn rau cắt rốn của con người tối cổ trên đất Việt Nam.

… Trong hang động Hoà Bình

Những bầy người vượn mà ta đã bắt gặp ở núi Đọ Thanh Hoá sau đó đi đâu, sinh sống thế nào? Đó là điều bí mật. Mãi đến khi ta chợt đặt chân đến những ngôi nhà bỏ hoang xưa cổ nhất ở nước ta: những hang động ở rải rác khắp vùng Hoà Bình, Ninh Bình, Thanh Hoá, Quảng Bình ngược lên đến Nghĩa Lộ, Yên Bái… ta mới thấy họ lại hiện ra, tự giới thiệu với chúng ta nền văn hoá của họ mà nay chúng ta và thế giới gọi là văn hoá Hòa Bình.

Bấy giờ thì họ đông rồi. Họ ở thành từng nhóm người có quan hệ máu mủ họ hàng với nhau. Đó là những thị tộc nguyên thuỷ. Họ sống ở ngoài trời: trên sườn đồi trung du hoặc miền ven biển… Nhưng chủ yếu, họ vẫn chọn những hang động trong núi đá vôi để ở. Họ sống tại những ngôi nhà tự nhiên đó khoảng hơn một vạn năm trước đây.

Nhà chọn cũng đã khéo: hang cao ráo, thoáng đãng; cửa mở về hướng nam để đón ánh nắng và gió lành; ngoài hang có suối nước hay con sông nhỏ kề bên với nhiều tôm, cá, trai, cua, ốc, nhất là ốc vặn.

Thuở ấy, họ đã “tiến bộ” rất nhiều so với tổ tiên họ ở núi Đọ vài chục vạn năm về trước. Họ chọn nhiều hòn đá cuội, đem ghè đẽo một mặt hay một đầu, để làm rìu tay, làm dao, làm nạo… Họ đã biết ghè đẽo cả những xương voi, trâu bò rừng, tê ngưu… săn được, chế biến thành những con dao, cái nạo, chiếc đục… khá sắc để nạo, để cắt xén vỏ cây, da thú, làm quần áo che thân. Với rìu đá, dao đá họ chặt tre, gỗ vót thành những ngọn giáo, ngọn lao. Trong cuộc săn vây con thú rừng mà chỉ có rìu thì họ phải tiến sát con thú, mới bổ, mới đâm được, nên gặp nhiều nguy hiểm. Có cây giáo trong tay họ có thể đứng xa hơn mà đâm, mà quật trước khi nó vồ được vào người. Và với những ngọn lao nhẹ, sắc nhọn bay tới tấp, cắm vào con thú cách hàng chục bước, họ đã hạ được cả những con thú đang định nhanh chân trốn chạy từ xa. Lúc này đây cũng đã xuất hiện và ngày càng phổ biến một vũ khí lợi hại là cung tên. Dùng cung tên để săn những con thú nhỏ chạy nhanh như hươu, hoẵng thì rất tốt. Ven suối, ven sông có vô số con trai, con ốc… ngon lành, mà lại dễ bắt. Đó là nguồn thức ăn to lớn của họ những khi săn bắt được ít con thú, con chim. Chả thế mà trong nhà – hang nào cũng có đầy những đống rác bếp đầy ú ụ: toàn là những vỏ ốc, vỏ trai, vỏ hến. Họ đổ các loại rác bếp đó trên nền hang, sát vách hang.

Những vỏ ốc vân vi nhiều màu, những mảnh đá vân hoa vui mắt, những xương răng thú có đường nét khỏe khoắn hàng ngày cứ đập vào mắt họ, nhất là các cô gái. Họ chợt thấy cái đẹp ở đó, họ đã biến chúng thành những đồ trang sức. Miếng trầu cau nhai với vôi vừa ấm, vừa làm thắm môi, duyên dáng. Những người phụ nữ trong các bộ lạc nguyên thuỷ có vóc người nhẹ nhõm hơn nam giới, đã khéo tay lại thạo nghề hái lượm. Quả chín ở cây rừng, họ đem về hang ăn. Hột và hạt quả rơi vãi xuống đất ẩm, nảy mầm, mọc lên cây, sinh hoa, kết quả… đã gợi lên cho họ việc gieo trồng những cây ăn quả, những cây có củ, rau dưa bầu bí, đỡ phải đi kiếm xa vì mỗi ngày hoa quả rau củ gần nhà mỗi ít đi. Họ dùng chày và bàn nghiền đá để nghiền hạt. Và, với những công cụ bằng đá thô sơ, họ đã cùng nhau phá rừng, để biến thành vườn nương. Chưa có cày bừa, họ dùng gậy nhọn đầu, chọc thành lỗ mà tra hạt: vườn tược trồng cây ăn quả; đồi nương trồng rau dưa, bầu bí.

Thế là nghề nông xuất hiện, đánh dấu một bước tiến bộ vĩ đại trong đời sống của cư dân nguyên thuỷ, để lại cho chúng ta một niềm tự hào lớn: Bên cạnh Tiểu Á và Trung Mĩ, Việt Nam và vùng Đông Nam Á là một trong những trung tâm phát sinh ra nghề nông rất sớm trên thế giới, cách đây hàng vạn năm rồi!

… Ở rừng núi Bắc Sơn

Núi rừng Bắc Sơn, quê hương của Cách mạng, từ bảy, tám ngàn năm trước cũng là quê hương của những bộ lạc nguyên thuỷ. Bấy giờ, những chủ nhân của nền văn hoá Bắc Sơn này không những ở khắp các hang động trong miền núi đá vôi từ Quảng Trị qua Thanh, Nghệ, Tĩnh lên đến vùng Tây Bắc, Việt Bắc mà còn vươn ra cả vùng đảo Hạ Long, Bái Tử Long ven biển Đông.

Hàng ngàn năm lao động sáng tạo đã đem lại cho những người Bắc Sơn nhiều thành quả tuyệt vời.

Một thành quả lớn của người Bắc Sơn là kĩ thuật mài đá và sự ra đời của đồ đá mài. Ngày nay cả thế giới đều biết đến những chiếc rìu mài lưỡi, rìu Bắc Sơn nổi tiếng.

Những công cụ đá cuội bây giờ không những nhỏ gọn hơn, mà do biết mài vào những bàn mài bằng phiến thạch nên rìu, đục… đã sắc nhọn hơn, dễ cắt, chặt, đục, dùi hơn. Rìu được tra vào cán gỗ, cán tre giúp họ tăng nhanh năng suất chặt cây, đốn gỗ, phá rừng làm nương rẫy để trồng trọt.

Đời sống ngày một khấm khá, con cháu ngày một đông đảo. Phải tìm cách làm nhà mới thôi! Họ tận dụng những cây tre, cây gỗ mà những rìu mài lưỡi đã đốn xuống, đang còn ngổn ngang bên nương rẫy. Họ dựng chúng dậy, xếp vào, buộc lại làm mái; chôn cây đóng cọc làm tường, làm vách. Dần dần chấm dứt thời kì con người lệ thuộc nhờ vả thiên nhiên. Họ chọn đất, dựng nhà ở bờ suối, mom sông, ven biển… những nơi thuận tiện cho việc làm ăn sinh sống của họ.

Cây gỗ nổi bập bềnh trên nước, người ngồi lên vẫn nổi, vẫn trôi đi. Lấy cây giáo khua khoắng dưới nước, thấy cây gỗ trôi nhanh theo nhịp đẩy, nhịp chèo của họ, đưa họ qua bờ bên kia con suối, con sông. Từ đó, ý định làm thuyền được đặt ra. Từng tốp người kiên nhẫn hàng tháng trời bên cây gỗ để chặt, đẽo, khoét.. thậm chí phải đốt ở lòng thuyền. Và cuối cùng, con thuyền độc mộc xuất hiện, đưa con người cưỡi sóng ra xa. Cùng với tấm lưới buộc chì đá, ngọn lao, mũi xiên và cả những lưỡi câu bằng xương, con thuyền đã mở rộng thêm nguồn thuỷ sản. Ngoài những con sò ốc, con trai hến mà họ vẫn quen bắt, quen ăn, họ còn đánh được cả những con cá to, con ba ba, hải nghê… Nghề mộc ra đời và ngày một tinh xảo, một nhiều thì ngôi nhà của họ cũng ngày một kín, chắc, to, bền hơn, lại đứng được trên những cọc gỗ cao hơn đầu họ, để hùm báo gấu sói… không mò vào được. Nhà sàn ra đời. Những con thuyền độc mộc kia cũng theo thời gian mà chuyển hoá thành mảng, thành thuyền buồm lướt sóng trên biển Đông, sông hồ, mở rộng việc giao lưu kinh tế giữa miền núi và miền biển.

Lưỡi rìu, lưỡi dao đã mài được nhẵn mặt, sắc cạnh, thì ngọn giáo, mũi dao cũng được mài nhọn hơn, sắc hơn, lại nhỏ nhắn nhẹ nhàng, lao phóng xa hơn, cắm sâu hơn vào con thú, làm nghề săn bắn càng có hiệu quả. Những người đàn ông với cây cung và bó tên ngang lưng, với những nắm lao, ngọn giáo lợi hại trong tay, tối đến trở về, có khi ngoài những con thú đã chết, khiêng vác trên vai, còn lùa về những con sói non ngờ nghệch, những chú lợn rừng non ngơ ngác làm các em bé thích thú. Những thú nhỏ được chăm bẵm nuôi nấng. Bầy chó, đàn lợn ấy lớn lên, cũng dần dần quen thuộc, quấn quýt với người, không muốn về rừng nữa và trở thành con vật trong nhà. Thế là con người đã thuần dưỡng được thú rừng, nghề chăn nuôi xuất hiện, không những đem lại cho con người nguồn dự trữ về thực phẩm mà còn cho họ thêm nhẹ nhàng khi tải đồ, thoải mái hơn khi cưỡi lên những chú voi nhà.

Một điều kì lạ nữa mà người nguyên thuỷ thời đó chợt phát hiện ra sau cơn kinh hoảng vì nạn cháy rừng, cháy nhà là những miếng đất sét mềm mại mà các em bé nặn chơi thành nhiều hình dáng bị lửa nung bỗng trở thành cứng rắn; nước mưa đọng lại mà không nhão, không tan. Họ tò mò, cũng lấy đất sét thử nặn và vui tay lại vạch vạch những hình trang trí ở mặt ngoài rồi bỏ vào lửa nung lên. Họ sung sướng reo vui vì một sáng tạo vĩ đại thứ hai: họ đã làm ra đồ gốm. Đồ gốm làm nồi, nấu chín thức ăn, nấu nước, làm vò đựng lương thực, hạt giống không bị ẩm ướt, mọc mầm nữa… do đó càng khiến họ yên tâm định cư, không phải luôn luôn lo tính chuyện dọn nhà. Có nhà cửa đàng hoàng, có chó lợn nuôi trong nhà, đời sống sung túc hơn nên họ càng ưa làm đỏm: thổ hoàng hoà với mỡ bôi lên người vừa đỡ rét lại vừa làm nước da nâu đỏ bóng. Vỏ ốc biển lắm màu đẹp mắt được xỏ lỗ xâu chuỗi để đeo ở cổ, ở tai, mái tóc và ở cả đầu gối, bắp chân… Người chết chôn gần nhà, trong hang hay ở bãi rác bếp đầy vỏ ốc hến. Họ để người đã mất nằm theo tư thế ngủ, lấy đá xếp xung quanh làm mộ và thường chôn theo cả những đồ trang sức và những công cụ thường dùng.

Hàng chục thế kỉ qua, mang theo những cuội sỏi phù sa từ thác ngàn đổ về lấp đầy dần vùng biển nước cạn, biến dần thành những đầm lầy rừng rậm, tụ tập nhiều cá sấu, hổ voi và thú dữ. Và vào khoảng năm, sáu ngàn năm trước đây, miền châu thổ cũng dần dần hình thành. Các bộ lạc từ rừng sâu, núi cao, tổ tiên của những người Xá, người Thượng, người Tày cổ mà truyền thuyết, thần thoại gọi là con cháu của Âu Cơ, của Thần Núi… toả dần về xuôi. Đồng thời, những bộ lạc từ ven biển, tổ tiên của những người Thán Sín, người Lô Lô, người Chàm, người Mã Lai cổ, con cháu của Lạc Long quân, của Thần Nước trong các truyện thần thoại, cũng ngược dòng đi lên. Họ cùng nhau phá rừng, lấp đất lầy, chắn nước lũ, ngăn thuỷ triều… dựng làng trên những doi đất cao ven sông. Thần thoại khi kể về những công trình lao động kì vĩ của họ, đã ca ngợi họ như những “người khổng lồ” xắn nát núi, húi sạch rừng, bưng ngang lũ”. Đó là vào cuối thời kì Đồ đá.

Giờ đây, từ miền núi, miền trung du đến vùng đồng bằng, vùng ven biển và cả trên các hải đảo xa xa đều đã có các bộ lạc sinh sống. Dân miền núi xuống đã hoà trộn với dân ven biển mà thành dân châu thổ, tổ tiên những người Việt cổ. Một nền văn minh mới đang đâm chồi nảy lộc…

Phần 2.
VĂN LANG – ÂU LẠC THỜI DỰNG NƯỚC

Mẹ Âu và bố Lạc

Mẹ Âu – Âu Cơ – thuộc giống tiên – là người ở núi.

Bố Lạc – Lạc Long Quân – thuộc giống rồng – là người ở vùng sông nước. Trên bãi cát ven sông Đà vùng động Lăng Xương (nay là xã Trung Nghĩa, huyện Thanh Thuỷ, Phú Thọ) Lạc Long Quân gặp gỡ Âu Cơ. Và hai người kết nên vợ nên chồng.

Mẹ và Bố sinh ra trăm trứng trong cùng một bọc, nở thành trăm chàng trai xinh đẹp.

Mẹ và Bố lại chia đều các con: một nửa theo Bố đi sinh sống ở vùng sông biển, một nửa theo Mẹ lên sinh sống ở chốn núi rừng…

Âu Cơ đem con ngược sông Hồng về miền núi. Đi tới vùng Hiền Lương[6] thì nghỉ chân. Mẹ dạy con lấy lửa đốt rừng trồng lúa trên nương, trồng dâu dưới bãi. Mẹ dạy con đào giếng, dệt vải. Mẹ dạy con giã gạo nếp thành bột làm bánh. Mẹ dạy con quản trị miền núi xanh ngắt…

Vua Hùng dựng nước

Con trai trưởng của Mẹ Âu được cử làm vua. Ấy là vua Hùng thứ nhất. Rồi mười tám đời Hùng cha truyền con nối, kế tiếp nhau cai quản nước Văn Lang. Vua Hùng đi thăm thú nhiều nơi để tìm đất đóng đô.

Vua tới một miền, phong cảnh đẹp đẽ, đất đai rộng phẳng, có nhiều khe suối. Vua sai chim đại bàng đắp 100 quả gò, hẹn trước khi trời sáng phải xong. Đại bàng khuân đất đá, đã đắp được 99 quả gò. Chợt có con gà cất tiếng gáy, đại bàng ngỡ trời rạng sáng, vỗ cánh bay đi. Vua Hùng lại đi tìm đất khác.[7]

Tới một nơi, vua Hùng thấy một ngọn núi cao sừng sững vươn lên giữa hàng trăm quả đồi vây quanh.[8] Vua phi ngựa lên núi, dừng chân ngắm bốn phương tám hướng, vừa ý đẹp lòng, dong ngựa từ từ xuống núi. Chợt ngựa quay đầu, đạp mạnh vó. Núi sạt lở mất một góc. Vua cho thế đất không vững, lại bỏ đi. Lại tới một quả núi dài, thế tựa con rồng bơi lượn giữa một trăm quả đồi nhỏ, trên lớp lớp sóng dồn. Trên núi có “đường lên trời”, có “hang xuống đất”[9] Vua bước vào hang, chợt gặp một con rắn trắng chắn đường. Vua cho là điềm không lợi bèn bỏ đi.

Đi theo sông Thao, tới một vùng, trước mặt là sông lớn, sau lưng là núi cao, đầm nước mênh mông vây bọc những hòn đảo nhỏ.[10] Vua đang xem ngắm, chợt có rùa vàng nổi lên mặt nước, cúi đầu chào vua, tự xưng là chúa đầm này. Vua cưỡi lên lưng rùa. Rùa đưa vua đi thăm 99 ngách, cây cối loà xoà, nước đen như mực.

Vua khen cảnh đẹp. Nhưng cho rằng không có thể mở rộng, nên lại bỏ đi.

Tới sông Đà cuồn cuộn sóng xô, núi Tản vươn mình: một dải ven sông, cây xanh bát ngát.[11] Vua sai chim phượng hoàng[12] đào 100 cái hố. Đào được 99 cái thì chợt có tiếng chim phượng kêu ở nơi xa. Chim mẹ vỗ cánh bay theo tiếng kêu. Cả đàn con bay theo. Công trình bỏ dở, vua cũng bỏ đi.

Vua cứ đi, đi mãi tìm đất đóng đô.

Cuối cùng vua tới một vùng, mạch đất đẹp giàu: Cối cùng vua tới một vùng, hai bên Tản Viên, Tam Đảo châu về, đồi núi gần xa, khe ngòi quanh quất. Giữa vùng đồi, nổi lên một quả núi như voi mẹ nằm giữa đàn con.[13] Vua lên núi, nhìn xa bốn phía, đất đai rộng phẳng mầu mỡ phù sa, cây xanh toả bóng, hoa tươi quả ngọt. Vua cả mừng khen rằng đây thực là đất họp muôn dân, đủ hiểm để giữ, có thế để mở, bèn quyết định đóng đô ở đó.

Vua phân các Lạc hầu đóng ở vùng Kim Đới (Phù Ninh), các Lạc tướng đóng ở vùng Cẩm Đội (Lâm Thao, gần Việt Trì).

Xã Thậm Thình là nơi dân giã gạo cho vua.

Xã Tiên Cát, nơi các vợ vua ở và là nơi vua dựng lầu kén rể.

Xã Lâu Thượng, nơi vua làm việc.

Xã Dữu Lâu, là vườn trầu lớn của nhà vua.

Cung vua ở núi Nghĩa. Có một trăm con voi từ khắp các nơi trong nước về chào mừng. Cả đàn voi đều phủ phục quanh núi Nghĩa tỏ ý thần phục nhà vua. Nhưng trong đàn voi có một con quay đuôi lại vua, đầu ngoảnh về hướng khác…

Vua đùng đùng nổi giận, gọi con gái là nàng Bầu, trao cho kiếm báu và hạ lệnh chém com voi bất nghĩa. Nàng Bầu nhận kiếm, kể tội con voi rồi cầm kiếm bổ một nhát vỡ sọ voi, chém một nhát đứt cổ voi. Từ đó tới nay con voi bất nghĩa vẫn phải đứng chịu tội với dòng máu đỏ rỉ ra từ cổ và cái sọ vỡ toang một góc.[14]

Kẻ Lú – nay là xã Minh Nông (Việt Trì) xưa có lệ đến đầu mùa cấy, cử một cụ già lội xuống ruộng cấy vài đon mạ. Xong, lên làm lễ tế vua Hùng ở cây đa Đồn.

Tục truyền rằng: Dân khi xưa chưa biết cấy cày, chỉ sống bằng thịt thú rừng và hoa quả dại. Vua Hùng hay đi các nơi săn bắn. Vua thấy đất ven sông màu mỡ, gọi dân bảo tìm cách đắp bờ giữ nước. Vua Hùng thấy lúa mọc hoang, bày cách cho dân giữ hạt, gieo mạ. Mạ lên xanh, vua Hùng nhổ mạ, đem tới ruộng nước, lội xuống cấy cho dân xem, dân học. Mọi người làm theo. Cấy tới khi mặt trời đứng bóng, vua nghỉ tay, cùng dân ăn uống ở dưới gốc cây đa.

Vùng huyện Lâm Thao trước kia vẫn có tục chọc lỗ tra lúa và gieo kê trên bãi ướt. Xã Hợp Hải chẳng hạn, trước kia có tục tới vụ cấy xuân, ông chủ tế làm lễ tế ở đình xong, dân rước ra đồng cấy. Chủ tế cấy xong thì dân làng vào cấy. Cấy xong, mọi người té nhau cho ướt nước và tin rằng có làm thế mới được mùa.

Tục truyền: Thời vua Hùng dựng nước, sang Xuân, vua đem các hột kê ra bảo các mị nương (con gái vua) gọi dân đi quải (gieo) kê. Nhân dân vui mừng rước vua ra đồng. Trống mõ đi đầu rồi tới những ngước rước lúa, rước kê. Vua, các mị nương và nhân dân theo sau. Tới bến sông, vua xuống bãi lấy que nhọn chọc lỗ để tra hạt lúa và gieo kê trên bãi. Làm xong, vua cắm một cành tre để chim khỏi ăn hại. Mị nương và dân làm theo vua, tra lúa, gieo kê, cắm cành tre khắp đồng khắp bãi…

Vua Hùng còn dạy dân nhiều thứ nữa. Dạy dân đắp đê, đào giếng, trồng khoai lang, rau kiệu… Bày cuộc nấu cơm thi, làm cỗ, làm bánh thi, bày các cuộc hát hội mùa v.v… Một thời đại văn minh, một nền văn hoá, cốt cách làm ăn, lối sống riêng, phong tục tập quán riêng của dân Việt phương Nam được mở ra từ đấy.

Xã hội Văn Lang

Thiên nhiên ưu đãi đất nước ta: đất đai phì nhiêu, nước dư thừa, nhiệt đầy đủ. “Rừng vàng”: nhiều gỗ quý, thú lạ, bên dưới mặt đất ẩn tàng nhiều quặng mỏ như đồng, thiếc, sắt, chì, kẽm… “Biển bạc”: muối và cá, ngọc trai, đồi mồi…

Nhưng cái thiên nhiên nhiệt đới gió mùa ẩm ướt với núi đồi trùng điệp và biển cả bao quanh này cũng rất khắc nghiệt với con người. Thiên nhiên đó có nhiều phần hoang dại. Rừng rậm. Thú dữ. Đầm lầy. Thuồng luồng, cá sấu. Bão tố và lụt lội. Nắng cháy và hạn hán. Con người thời dựng nước trước hết phải đùm bọc nhau, đồng cam cộng khổ, sáng tạo kĩ thuật, mài đồ đá, khai quặng mỏ, đúc đồ đồng, tấn công liên tục vào thiên nhiên. Họ chống thú dữ. Họ tìm hiểu cỏ cây có ích. Họ phá rừng lập ấp, gác gỗ dựng nhà sàn. Họ đẵn gỗ, đóng thuyền, kết mảng…

Công việc chính là làm ruộng. Người Việt trồng lúa, trồng khoai, đỗ, trồng cây ăn quả, trồng rau dưa… Với lương thực ấy, thực phẩm ấy, người Việt đã chế biến những món ăn đậm đà hương vị dân tộc: đồ xôi, gói bánh chưng, giã bánh dày, làm bỏng rang, nấu rượu, làm mắm…Tiếng chày tay giã gạo đã trở thành điệu nhạc quen thuộc trong nông thôn đất Việt.

Trồng lúa thì phải trị thuỷ và làm thuỷ lợi: đắp đê khơi ngòi. Muốn khai khẩn châu thổ sông Hồng mà không có tài trị thuỷ thì không xây dựng nổi cơ đồ cho một đời sống nông nghiệp định cư.

Sơn Tinh thắng Thuỷ Tinh là thiên anh hùng ca đượm màu thần thoại ngợi ca người Lạc Việt đánh thắng trận đầu lũ lụt để giành lấy những mảnh đất màu mỡ ven sông.

Cuộc sống ngày càng được bảo đảm thì những gia súc lớn (trâu bò) và nhỏ (lợn, gà, chó…) quấn quýt quanh con người ngày càng đông.

Người Việt trồng đay, gai, trồng dâu, chăn tằm. Ươm tơ dệt lụa, dệt vải. Những chàng trai có khăn khố đẹp. Những cô gái có váy áo thêu: Nghề dệt đã có những cơ sở ban đầu. Cạnh đó nhiều nghề thủ công khác phát triển. Luyện kim đồng thau. Đúc rìu làm công cụ. Đúc giáo mác, mũi tên, áo giáp… làm vũ khí. Đúc vòng tay, hoa tai, nhẫn… làm đồ trang sức. Đúc trống đồng, chiêng đồng, chuông, lục lạc làm nhạc cụ trình diễn trong hội hè và lễ nghi tôn giáo… Nặn nồi niêu làm đồ nấu, thạp vò làm đồ đựng. Đan rổ rá, thố, gùi, nong nia làm đồ dùng trong nhà. Đan thuyền nan, đóng thuyền gỗ, kết mảng bương làm phương tiện giao thông vận tải và đánh cá. Thủ công nghiệp phát triển đến như vậy là bằng chứng của một phân công lao động xã hội đã tỉ mỉ. Đấy cũng là bằng chứng của một nền kĩ thuật cao, của bàn tay điêu luyện vốn đã có một quá trình chuyên trách lâu năm.

Có phân công mới có trao đổi. Từ Văn Lang, trống đồng Lạc Việt được truyền bá lên đất Điền (Vân Nam), đất Thục (Tứ Xuyên) và xuống các hải đảo phía Nam (Mã Lai, JaVa…).

Từ Việt Nam, văn hoá Đông Sơn toả chiếu ảnh hưởng ra toàn Đông Nam Á. Sinh hoạt văn nghệ, tôn giáo bao quanh hội mùa dân gian. Hội làng với “Gái tháng hai, trai tháng tám”. Cảnh múa hát vũ trang và hoá trang theo nhịp trống đồng trầm hùng, hoà với tiếng khèn tình tứ. Cảnh đua thuyền sôi nổi trên sông nước được chạm khắc trên trống đồng Ngọc Lũ, Hoàng Hạ. Đã tìm thấy những cặp tượng người cõng nhau nhảy múa, thổi khèn. Thời Hùng Vương phong tục thuần hậu, chất phác. Ai cũng xăm mình, búi tóc, cắt tóc ngắn. Cũng có người tết tóc đuôi sam. Ai cũng thích đeo hoa tai và nhiều vòng tay bằng đá mài tiện gọt tinh vi, bằng đồng đúc khéo và bóng.

Người Việt cổ nhuộm răng ăn trầu. Miếng trầu đầu câu chuyện. Hội mùa là dịp trai gái gặp gỡ, múa hát giao duyên. Ưng ý nhau thì lấy nhau, mẹ cha không ngăn cấm. Dân nông nghiệp thờ thần Đất, thần Mặt Trời (hình ngôi sao giữa mặt trống đồng).

Tính cách con người đã dần dần hun đúc: làm ruộng giữa một thiên nhiên vừa phong phú vừa khắc nghiệt đã dần dần rèn luyện người Việt cổ có đức tính kiên gan, bền chí, thông minh và sáng tạo, song vẫn không kém vẻ hồn nhiên, giản dị.

Một số lượng cực kì phong phú vũ khí đồng thau phát hiện được, đủ nói lên rằng bấy giờ chiến tranh có tính chất thường xuyên và quy mô ngày càng lớn. Nước Văn Lang ở vào vị trí tiếp xúc giữa đất liền và hải đảo, là ngã tư đường của các luồng dân cư và văn hoá giao lưu. Thuận tiện đấy mà cũng khó khăn đấy. Nhu cầu chống ngoại xâm để bảo vệ quê cha đất tổ, bảo vệ cuộc sống riêng đã trở thành một nhân tố quan trọng thúc đẩy sự lớn mạnh nhanh chóng của xã hội Văn Lang. Con người Việt cổ vừa mới cố sức vươn mình lên khỏi cuộc sống tự nhiên đầy khó khăn gian khổ giữa rừng rậm, đồng lầy thì liền đó phải đương đầu với lũ ngoại xâm. Cậu bé làng Gióng ba năm nằm trên chõng đá “chẳng nói chẳng cười” nhưng vừa nghe tin có giặc thì đã “vụt lớn lên như thổi”. Gióng ăn liền một lúc hết:

Bảy nong cơm, ba nong cà,
Uống một hớp nước cạn đà khúc sông.

Và Gióng lên đường ra trận. Theo Gióng đi đánh giặc có người dân cày đang cầm vồ đập đất, có người câu cá, người đi săn, có cả đoàn trẻ chăn trâu… Gióng cùng toàn dân đánh giặc, vút roi sắt, quất tre ngà xuống đầu giặc:

Đứa thì đứt mũi sứt tai
Đứa thì chết nhóc vì gai tre già.

Giặc thua thảm hại. Cả đất nước mừng vui với chiến thắng thần kì. Câu chuyện Thánh Gióng là bản anh hùng ca bất tuyệt, ngợi ca tinh thần chiến đấu bất khuất vì độc lập, tự do của dân tộc ta trong thuở khai sinh. Người anh hùng làng Gióng là hình ảnh tuyệt đẹp của nhân dân ta trưởng thành nhanh chóng trong gian lao vì nạn nước. Cũng như cậu bé làng Gióng, đất nước này, dân tộc này vừa mới có ý thức thì hai vai đã gánh nặng hai nhiệm vụ: làm ăn và đánh giặc. Chính vì vậy mà dân tộc ta sớm đã được tôi luyện trong ý thức dựng nước và giữ nước. Hai mặt cơ bản đó của đời sống xã hội Việt Nam gắn bó với nhau, thể hiện trong tư thế vừa sản xuất vừa chiến đấu của người Việt Nam trong lịch sử.

Làng Việt Nam xưa gọi là chạ “chung chạ”, ăn chung ở chạ. Có việc vui, buồn thì “trình làng trình chạ”. Khi chưa có nước, thì ăn ở với nhau “trong họ ngoài làng”. Các công xã, các bộ lạc họp thành liên minh bộ lạc. Liên minh bộ lạc trải qua một thời gian quá độ, dần dần mang bóng dáng của một Nhà nước sơ khai. Đồ kim loại làm cho kinh tế tiểu nông ra đời. Giàu nghèo bắt đầu phân biệt: Có mộ người giàu chôn theo hàng trăm đồ đồng, cả gươm đồng và trống đồng là những vật tiêu biểu cho quyền uy. Có mộ người nghèo, chôn theo chỉ vài ba niêu đất. Chế độ của riêng nảy nở. Sang hèn đã cách biệt. Có đầy tớ nhà giàu (nô tì). Có bình dân (Lạc dân). Có quý tộc (Lạc hầu, Lạc tướng). Và trên hết có thủ lĩnh tối cao: Hùng Vương.

Nhưng nước không phủ định làng. Mà họ hàng làng nước xoắn xuýt với nhau: Việc làng việc nước. Việc làng là việc nước. Việc nước cũng là việc làng. Và thường thì “phép vua còn thua lệ làng”. Vua Hùng đã cha truyền con nối. Con trai vua đã gọi là lang, là đạo, con gái vua đã gọi là mệ là nàng (mị nương) để phân biệt với dân.

Nhưng vai trò người đàn bà, người mẹ vẫn quan trọng: Con dại cái mang, Cha sinh chẳng tày mẹ dưỡng… Con gái vua – mị nương Tiên Dung vẫn tự nguyện gá nghĩa cùng chàng trai nghèo họ Chử (Chử Đồng Tử) tình cờ gặp nhau trên bãi Màn Trò (Khoái Châu, Hưng Yên).

Xã hội Văn Lang đã bước đầu có sự phân hoá giai cấp. Nhà nước đã nảy sinh, nhưng nói chung nhân dân còn thuần hậu, chất phác, vẫn bảo lưu nhiều truyền thống tốt đẹp của thời kì công xã tự do.

Chín Chúa tranh Vua

Đời Hùng Vương thứ 18 (nửa sau thế kỉ 3 TCN.[15]), ở phía nam nước Trung Hoa láng giềng và giáp miền đông nước Văn Lang anh em có nước Nam Cương (gồm đất Cao Bằng và một vài vùng lân cận ngày nay). Kinh đô của Nam Cương là Nam Bình (hay Cao Bằng, nay là Hoà An, Cao Bằng). Vua nước Nam Cương là Thục Chế, cai trị chín xứ. Mỗi xứ lại có một chúa mường cai quản[16] Dân Nam Cương vốn có nhiều mối quan hệ giao lưu kinh tế, văn hoá với dân Văn Lang và đã nhiều lần đánh tan quân xâm lược của phong kiến Sở, Tần.

Thục Chế làm vua được 60 năm, thọ 95 tuổi. Con trai là Thục Phán mới mười tuổi đầu. Việc nước được trao cho Thục Mô, cháu vua Thục Chế.

Chín chúa Mường nghe tin Thục Chế chết, kéo quân về vây kín kinh đô. Ngựa lừa đóng đầy thung lũng. Thuyền bè đậu kín mặt sông. Các chúa đòi Thục Mô trả ngôi vua cho Thục Phán. Thục Mô nghe theo, ra bản ở với dân.

Nhưng các chúa lại vặn vẹo rằng Thục Phán còn bé dại, đòi Thục Phán cắt đất chín nơi trong huyện ở kinh đô để trao cho chín chúa. Như thế thì còn đâu là đất nhà vua nữa?

Thục Phán tuy nhỏ tuổi song rất thông minh, lại có nhiều người tài giỏi, lắm mưu nhiều mẹo giúp việc. Biết các chúa muốn giành ngôi báu, Thục Phán bảo các chúa rằng: “Ta sẵn sàng nhường ngôi báu ngay cho các chúa. Song, ngôi vua chỉ có một mà chúa những chín người, ta biết nhường ai? Các chúa hãy cùng nhau giao đấu tranh tài, ai hơn thì ta sẽ trao ngôi vua ngay lập tức”.

Nghe Thục Phán nói vậy, chúa nào cũng chắc mẩm mình sẽ được làm vua. Các chúa hăm hở rủ nhau ra bãi cỏ trước sân triều, cởi trần, đóng khố bao, cùng nhau thi tài võ nghệ.

Nhưng các chúa đều ngang sức ngang tài, không ai hơn ai kém. Đấu đến tối vẫn chưa ai thắng cuộc. Vua truyền bảo: “Chín chúa đã đua tài tranh sức cả ngày, chúa nào cũng tài giỏi, một chín một mười. Nước Nam Cương ta vì thế càng thêm hùng cường, không giặc dữ nào dám xâm lấn cả. Nhưng vì không ai trội hơn ai, nên ta chẳng biết nhường ngôi cho chúa nào cả. Thôi, các chúa hãy về tạm nghỉ. Ngày mai sẽ lại đua tài. Trong ba ngày đêm, ai có nghề gì khéo hãy đem ra thi thố, người nào xong đúng hạn là giỏi giang nhất sẽ được nhường ngôi”.

Các chúa đều cười thầm đắc chí, tưởng chuyến này ngôi vua lấy dễ như trở bàn tay. Còn Thục Phán thì suốt đêm trằn trọc suy nghĩ: làm sao cho cuộc thi tài của các chúa lỡ dở, khiến bọn họ không còn dám nhòm ngó ngôi báu nữa.

Sớm hôm sau, các chúa lục tục kéo tới sân triều, mỗi người nhận làm một việc, hẹn đúng nửa đêm ngày kia mọi việc sẽ xong xuôi. Thục Phán liền chọn chín cô con gái tuyệt đẹp, giỏi võ, giỏi thơ lén đi theo các chúa, tuỳ thời cơ mà phá cuộc thi tài.

Chúa Nông Quang Thạc xin sang nước Ngô (tức Trung Quốc) mua một cái trống to, bịt da rồng đem về, vì trống của vua Thục lâu ngày đã thủng. Chúa vừa đi, vừa chạy như bay. Hôm sau, đến kinh đô nước Ngô mua được một chiếc trống rất to. Xế chiều, chúa đã vác được trống về đến dốc Khau Luông. Bụng đói, người đã thấm mệt, nhưng còn một khắc mới hết hạn cuộc thi. Bỗng chúa thấy một quán hàng mới dựng, chủ quán là một cô gái xinh đẹp tuyệt trần. Cô đon đả mời khách vào hàng nghỉ chân, lại dọn thịt rượu ra tiếp đãi. Nông Quang Thạc treo trống lên xà nhà rồi say sưa chè chén. Chủ quán chuyện trò vui vẻ, lại cùng nhau so tài võ nghệ. Nhân lúc Quang Thạc mải đi bài quyền, cô gái liền giơ kiếm cắt đứt dây treo trống. Trống lăn từ sườn non xuống vực thẳm, tiếng vang âm vọng khắp các mường bản gần xa… Tần ngần tan mộng đế vương, Quang Thạc đành quay về mường bản.[17]

Chúa Lý Kim Đán rất giỏi thuật bắn cung. Chúa xin thi bắn rụng hết lá trên cây đa um tùm trước cung vua. Kim Đán giương cung bắn ào ào từng trận. Tên bắn lên lá rụng rào rào, chim chóc bay xôn xao trước gió. Đến chiều tối ngày thứ ba thì chỉ còn lơ thơ vài chiếc lá non trên ngọn cây đa. Kim Đán nghĩ bụng: vội gì, hãy nghỉ tay chút đã. Vừa lúc đó, một cô gái đẹp, người nhà Thục Phán tới lân la hỏi chuyện, nài xin Kim Đán cho mượn cung tập bắn. Kim Đán mải nhìn người đẹp, mê mẩn tâm thần. Cô gái giả bộ xem cung, lén đưa dao nhỏ giắt sẵn trong lưng cắt dây cung gần đứt đưa trả lại Kim Đán rồi đi về. Kim Đán ngẩn ngơ trông theo dáng hình người đẹp cho đến khi trời chạng vạng tối mới hăm hở giương cung bắn tiếp. Nhưng than ôi! Dây cung đã chùng, tên nào tới được ngọn đa? Kim Đán uất ức, bỏ dở cuộc thi, buồn bực ra về.

Chúa Hoàng Tiến Đạt vốn thạo nghề làm ruộng. Tài cấy nhanh của chúa nổi tiếng khắp xa gần. Chúa quyết phen này ra tay “nhổ mạ Phiêng Pha cấy nà Tổng Chúp”.[18] Tiến Đạt đã suy tính kĩ. Ngày thứ nhất bừa ruộng, ngày thứ hai nhổ mạ, ngày thứ ba cấy lúa. Cứ thế mà làm là ăn chắc. Suốt ba ngày, Tiến Đạt làm liền tay không nghỉ. Ngước mắt nhìn lên: cánh đồng mới cấy xanh rờn, chỉ còn một khoảng con con. Tiến Đạt bụng bảo dạ: khoảnh ruộng con kia, cấy giật lùi nháy mắt cũng xong, đi đâu mà vội. Bỗng đâu một cô gái đẹp tựa tiên nga, đi ngang thửa ruộng, buông lời thán phục: “Chà, ruộng một nơi, nương mạ một nơi mà đã cấy xong rồi. Cấy nhanh hơn chim lượn trên trời, nhanh hơn tên bay vun vút”. Tiến Đạt phổng mũi tự hào, vui vẻ bắt chuyện.

Cô gái mời Tiến Đạt về nhà, ăn uống, nghỉ ngơi lấy sức, rồi hãy cấy nốt: “Lát nữa, em ra tay cấy giúp, chỉ một loáng là xong, chớ ngại”. Về nhà, cô mổ gà làm cơm, bày rượu thịt thết đãi. Tiến Đạt vừa mệt vừa đói, càng ăn càng ngon miệng, càng uống càng say mềm, lăn ra làm một giấc đến sáng, chẳng còn nghe thấy cả tiếng trống hiệu nữa. Đám ruộng chưa cấy xong biến thành một mô đất bằng cái nón, đời xưa có tên là Tổng Chúp.[19]

Các chúa khác, chúa thì thi làm thơ, chúa thì thi xây thành, chúa thì thi mài lưỡi cày thành kim… nhưng đều vì đắm say tửu sắc mà dở dang công việc. Thế là chín chúa Mường thi tài tranh nước, chả chúa nào thắng cuộc, thành công. Thục Phán mưu cao chước lược hơn người vẫn giữ nguyên ngôi báu. Nhân dân trăm họ càng mến yêu người thủ lĩnh trẻ tuổi, mưu tài, mẹo giỏi. Nước Nam Cương ngày một hùng cường.

Đắp thành Cổ Loa

Ngày nay, qua huyện Đông Anh thuộc ngoại thành Hà Nội, ta còn thấy sừng sững ba vòng thành đất ôm vào lòng cả một vùng quê rộng, gồm nhiều thôn xóm. Tên thành: Cổ Loa. Đây là một thắng cảnh thu hút nhiều khách tham quan. Ai không sửng sốt trước quy mô của ngôi thành, mà vòng ngoài lượn trên 8.000 mét chu vi. Ai không ngạc nhiên trước kiến trúc khác thường của nó, với ba vòng thành đất như lồng cuộn vào nhau. Chẳng những thế, Cổ Loa còn là một di tích lịch sử quan trọng. Đây chính là trung tâm của nước Âu Lạc thuở xa xưa.

Tương truyền rằng: “Hồi nước Âu Lạc mới ra đời, người anh hùng Thục Phán, tức An Dương Vương, đã tính ngay đến việc đắp một ngôi thành lớn để chống lại mọi cuộc xâm lược từ phương Bắc. Quân địch ngày càng tiến gần, nhà vua ngày đêm càng lo nghĩ. Một đêm, trời đã về khuya. Vua vừa chợp mắt, chợt trông thấy một ông lão râu tóc bạc phơ, mặc áo đỏ tươi, tay chống gậy trúc. Thục Phán chưa kịp ngồi dậy hỏi han, thì cụ già đã lên tiếng hứa sẽ cho tiên đến giúp vua đắp thành. Từ đó, đêm đêm, khi mọi người đã yên giấc, khi bốn bề lặng ngắt, trên trời Cổ Loa lại xuất hiện hàng vạn cô tiên. Đã là tiên thì mặt phải đẹp như hoa, mắt phải sáng như gương, phải mặc áo xanh, phải che yếm trắng, phải thắt lưng quan lục bỏ múi sau lưng. Bàn chân các cô trắng như ngà, gót chân các cô đỏ như son. Đạp trên mây trắng, các cô lượn đi lượn lại, cuối cùng đỗ xuống cánh đồng ruộng cạnh kinh kì. Ở đây, các cô chia nhau, kẻ cuốc, kẻ gánh đất, kẻ đắp thành…”.

“Tiên hiện về đêm, chỉ làm việc về đêm. Hơn thế nữa, các cô phải đắp xong thành trong một đêm. Sáng ra, các cô phải về trời, thành chưa đắp xong tất bị bỏ dở. Trong vùng, có con ma Gà trắng thường lẩn quất ở hang núi Thất Diệu (Yên Phụ, Bắc Ninh). Vốn có thù cũ với Thục Phán, ma gà không thể để yên cho bầy tiên đắp thành giúp vua. Chờ đến nửa đêm, khi công trình xây dựng mới xong có một phần, Gà trắng cất tiếng gáy. Tưởng trời sắp sáng, các nàng tiên vội vã ra về, bỏ lại những đoạn thành dang dở. Về sau, có thần Rùa vàng giúp rập, An Dương Vương giết được Gà trắng. Ma đã bị trừ, thành Cổ Loa được đắp xong trong một đêm”.

Truyền thuyết chỉ là truyền thuyết. Chuyện tiên, chuyện ma là chuyện khó tin. Muốn đắp thành, con người phải ra tay đắp lấy. Nhưng truyền thuyết không chỉ rặt những tiên và ma. Truyền thuyết Cổ Loa còn nhiều tích gần ta hơn, những tích kể chuyện con người. Các mẩu chuyện ấy lại đưa ta quay về buổi bình minh của nước Âu Lạc.

Số là, “khi nước Âu Lạc mới được thành lập, An Dương Vương còn tạm đóng ở kinh đô cũ của các vua Hùng, trong vùng Bạch Hạc thuộc tỉnh Phú Thọ ngày nay”. Miền trung du, với núi đồi thoai thoải, với những thung lũng ép giữa các điểm cao, đã từng tạo điều kiện cho con người thoát ra khỏi núi rừng và hang động mà phát triển trồng trọt, chăn nuôi. Nhưng, đến lúc bấy giờ, khi con người đã bước đầu về xuôi, đã biết lợi dụng gò cao mà dựng nhà lập xóm để trồng lúa nước trên những cánh đồng ruộng, thì đất trung du không còn là trung tâm thuận lợi nhất để dựng nước nữa. Phải xuôi về đồng bằng! Có lẽ chính vì thế mà truyền thuyết kể rằng: “An vị chưa bao lâu, An Dương Vương đã tính đến chuyện dời đô”. Vẫn theo lời kể, “tướng Cao Lỗ, người có công giúp Thục Phán dấy nghiệp, cũng khuyên vua chọn đất lành mà định đô, xây thành vững để giữ nước”.

“Thế rồi An Dương Vương cùng quần thần và quân sĩ xuôi thuyền theo dòng sông Cà Lồ về miền đồng bằng trù phú. Một hôm, thuyền vua dừng lại ở Phù Lỗ (thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội ngày nay). An Dương Vương lên bộ thăm thú phong cảnh trong vùng…”.

“Chạ Chủ[20] chiếm cả một vùng cao ráo, thoáng đãng, nhà nhà san sát trên những gò thoai thoải ở hai bên triền sông”. Ai đến thăm Cổ Loa ngày nay còn có thể ngắm dòng Hoàng Giang uốn lượn từ Đông Nam sang Tây Nam, như ôm ấp, như che chở cho làng xóm. Các cụ bảo rằng, ngày ấy “trên bến người đông như hội, dưới sông thuyền bè ngược xuôi tấp nập”. Từ Hoàng Giang, thuyền có thể ra sông Cái[21] ngược lên phía Bắc, hoặc theo dòng sông Cầu xuôi về bến Lục Đầu mà ra biển. Quan sát, suy nghĩ, cân nhắc…, “cuối cùng, An Dương Vương quyết định chọn Chạ Chủ làm nơi đóng đô”.

“Vua cùng tướng Cao Lỗ bắt tay vào xây dựng. Dân Chạ Chủ phải dời làng xuống vùng bãi ven sông, nhường đất cho vua đắp thành”. Truyền thuyết chỉ kể chuyện tiên hiện về giúp vua. Nhưng nhìn quy mô thành Cổ Loa ngày nay, ta có thể đoán rằng hàng trăm thợ đã được điều về đắp lò, nung gạch, nung ngói… và hàng vạn dân trong vùng đã phải thay phiên nhau đi đào hào, dựng luỹ, đắp thành.

“Đầu Rồng là gò đất cao rộng nhất ở Cổ Loa. Tại đây, vua cho xây cung thất, nơi vua ở. Cạnh Cung thất, là điện Ngự triều, nơi vua ra mắt quần thần. Bên phải cung điện, có vườn hoa, có hồ sen”. Bao quanh khu cung cấm này, là vòng thành trong, mà các cụ ở Cổ Loa còn gọi là “thành cấm”. Vòng thành giữa bọc lấy vòng thành trong. Vòng thành ngoài bọc lấy vòng thành giữa. “Từ vòng thành ngoài đến vòng thành giữa là khu vực dành cho quan lại và quân lính”. Thành trong hình chữ nhật, chu vi hơn 1.600 mét. Thành cao lắm, phải ba người công kênh nhau mới với đến. Mặt thành rộng, quân có thể dàn hàng mười mà diễu quanh. Cổng chính ở phía nam, trông thẳng vào điện ngự triều. Hai vòng thành giữa và thành ngoài nương theo các gò cao, đống nổi, men theo bờ đầm, bờ ao và các nhánh của Hoàng Giang. Trên mặt cả ba vòng thành từng quãng, từng quãng, lại nổi lên một ụ đất cao, gọi là “Hoả hồi”: đứng trên mỗi ụ, có thể quan sát cả một vùng rộng. Mỗi vòng thành đều có hào sâu bao quanh, các vòng hào lại thông với nhau và thông ra Hoàng Giang, hào rộng đến vài chục mét, thuyền có thể xếp hàng đôi, hàng ba, mà đi lại vẫn dễ dàng.

Các gò đống vùng Cổ Loa, cộng với ba vòng thành khiến đường đi lối lại quanh co khuất khúc, địch có lọt vào chắc cũng khó tiến sâu. Trên các hào rộng thông với Hoàng Giang và các sông lớn, thuyền chiến ắt dễ dàng phối hợp với quân bộ đánh địch. Công trình xây dựng to lớn và thông minh này của ông cha ta từ buổi đầu lập nước chắc hẳn đã đòi hỏi nhiều suy nghĩ. Có lẽ chính vì thế mà từ bao đời rồi, nhân dân Cổ Loa còn truyền tụng câu chuyện tiên đắp thành và ma Gà trắng phá phách. Hàng vạn cô tiên đêm đêm đến giúp vua chỉ có thể là những người lao động ở quanh vùng, và biết đâu ở xa hơn nữa. Còn ma Gà trắng? Kẻ địch chăng? Hay là những cơn lũ lụt hàng năm làm sụt lở các đoạn thành đắp dở? Người ngày nay đến thăm cảnh cũ đặt ra câu hỏi, mà không sao trả lời được.

Nhưng ta chớ vội thất vọng. Nếu một ngày gần đây, người bạn đọc nhỏ của chúng tôi có dịp đến chơi Cổ Loa, dưới những giọt mưa phùn nhẹ cuối năm, hay giữa một ngày xuân ấm áp, bạn sẽ thấy những nhóm người mặc áo quần lao động đang lúi húi quanh những hố mới đào giữa cánh đồng hay trên mặt thành. Họ là những nhà khảo cổ học. Hàng năm, đến mùa khô, các nhà khoa học mặc áo xanh ấy lại về đây thăm lòng đất Cổ Loa, cố dò cho ra những bí ẩn quanh ngôi thành cổ.

Đánh rã năm mươi vạn quân Tần

Lần chống giặc giữ quê ấy xảy ra cách chúng ta gần tròn 2.200 năm, vào khoảng cuối thế kỉ thứ 3 TCN.

Bấy giờ, phần lớn đất đai của Trung Quốc ngày nay vừa lọt vào tay của Tần Thuỷ Hoàng. Ông vua nổi tiếng là “khắc bạc và tự đắc” đó lại giương đôi mắt thèm thuồng nhìn về phương Nam, nhòm ngó miền Bách Việt. Sừng tê, ngà voi, ngọc trai, đồi mồi, lông chim trả…, ở đây không thiếu gì của báu! Vào khoảng năm 218 TCN, thừa lệnh Tần Thuỷ Hoàng, tướng Đồ Thư thống lĩnh 50 vạn quân, chia làm năm mũi tiến xuống miền Bách Việt. Nửa triệu quân Tần ra sức xẻ núi, đào ngòi, nối sông…, mở đường đến đâu tiến quân đến đấy, tiến quân đến đâu chiếm đóng đến đấy. Chỉ sau vài năm, đạo quân xâm lược đã chiếm được gần hết vùng Lĩnh Nam,[22] chia đất thành quận, thành huyện, đặt quan cai trị theo lối phương Bắc.

Từ dải đất vừa bình xong, Đồ Thư lại kéo quân đánh sâu nữa xuống phương Nam, tiến vào vùng người Âu và người Lạc. Ngay từ buổi đầu, quân xâm lược đã giết chết Dịch Hu Tống, một thủ lĩnh xuất sắc của người Âu. Nhưng, cũng từ đấy, chúng bắt đầu nếm mùi những đòn đánh trả thấm thía của dân Âu Lạc.

Quân Tần đông. Quân Tần mạnh. Quân Tần tiến ồ ạt. Không thể mặt đối mặt dàn quân đánh địch, người Âu Lạc bỏ nhà, bỏ ruộng, bỏ vườn, kéo vào rừng sâu, chuyển thóc gạo lên núi cao, tính chuyện kháng cự lâu dài. Trẻ, già, trai, gái, không ai ở lại vùng giặc chiếm. Quân Tần tiến đóng ở những làng xóm không người, không lương ăn, không chỗ trú chân…

Trong rừng xanh, người Âu Lạc đã tập hợp lại. Họ cử những người gan góc nhất, thông thạo võ nghệ nhất, sẵn mưu trí nhất, làm tướng cầm quân. Thục Phán là một trong những thủ lĩnh đó. Lánh vào rừng núi, người Âu Lạc đã tiếp tục làm ăn trồng trọt ra sao để có thể nuôi quân đánh giặc lâu dài? Họ đã tổ chức dò la nghe ngóng tình hình quân địch như thế nào? Những điều đó, ngày nay chúng ta chưa thể biết được. Điều chắc chắn là quân Âu Lạc được vũ trang khá tốt: vũ khí của họ là những cây giáo dài cắm mũi đồng nhọn hoắt, là những rìu chiến lưỡi xéo bằng đồng sắc ngọt, và nhất là những cánh nỏ lợi hại với những tên tre đầu mũi bằng đồng.

Đáng sợ nhất là lối đánh của họ. Ban ngày, họ ở đâu làm gì, đố ai biết được. Ẩn sâu trong rừng, chắc hẳn họ luyện tập võ nghệ, thao diễn cung nỏ… Nhưng rồi, khi đêm xuống, họ bất thần xông ra đánh úp doanh trại địch. Cứ thế, cuộc đấu tranh vũ trang của dân Âu Lạc tiếp diễn suốt chín, mười năm ròng. Binh sĩ Tần cứ bị tỉa dần… tỉa dần. Trong số 50 vạn quân hùng hổ kéo vào chiếm đóng quê hương Âu Lạc, trên dưới 20 vạn tên lần lượt bị giết. Tướng Đồ Thư cũng bỏ mạng. Giặc thú nhận: “…Tiến không được, thoái cũng không xong. Đàn ông quanh năm mặc áo giáp,[23] đàn bà suốt ngày phải chở lương. Khổ không sống nổi, họ tự thắt cổ trên cây dọc đường…”. Năm 209 TCN, Tần Thuỷ Hoàng chết. Mộng tưởng xâm chiếm toàn bộ đất Việt phương Nam đành bỏ dở.

Đánh bại 50 vạn quân Tần cách đây 22 thế kỉ, đó là chiến công mở màn của ông cha ta từ buổi bình minh dựng nước.

Lý Ông Trọng

Ven đê sông Hồng, bên cửa sông Nhuệ có ngôi đền nổi tiếng tự ngàn xưa. Đó là đền Chèm, nay thuộc huyện Từ Liêm, ngoại thành Hà Nội.

Đền thờ Lý Ông Trọng.

Có truyền thuyết kể rằng Ông Trọng là một người khổng lồ, đã từng giúp Sơn Tinh (Thánh Tản Viên) giăng lưới sắt trên sông Nhuệ trừ loài thuỷ tộc. Ông khổng lồ dạng chân, chân trái giẫm bên bờ trái, chân phải giẫm bên bờ phải sông Hồng, cúi người xuống nước, lấy gươm sắt khua khoắng, chém đứt con giải – là con vua Thuỷ Tề, ra làm ba khúc. Ấy vì thế mà ba làng Hối bên tả ngạn thờ giải, ba làng Chèm bên hữu ngạn thờ Ông Trọng. Dân chài trên sông Hồng ngày trước tin rằng vì có kì tích đó của Ông Trọng mà cả một khúc sông Hồng từ bến Chèm đến bến Phà Đen Hà Nội không bao giờ giải dám lai vãng đến nữa.

Đấy là chuyện Người khổng lồ ở đất Chèm: một Lý Ông Trọng anh hùng chiến đấu chống các lực lượng thiên nhiên.

Còn sau đây là chuyện Lý Ông Trọng của thời An Dương Vương.

Chuyện kể rằng: Lý Ông Trọng, người làng Chèm, vóc cao lớn, khí chất cứng cáp, mạnh mẽ, khác hẳn người thường. Lúc trẻ, thời vua Hùng cuối cùng, làm một chức nhỏ ở huyện ấp, bị quan trên quở phạt. Vì sao ông bị quở phạt thì mỗi người kể một cách. Có người bảo vì ông thấy tên lính đánh đập dân phu, ông tức giận giết chết tên lính đó. Có người bảo ông giỏi võ, vào triều thi đấu, lỡ tay giết chết một lực sĩ của vua. Có người lại bảo vì ông phá kho thóc của vua đem chia cho dân nghèo đang lâm nạn đói… Tất cả mọi lời kể đều thống nhất ở chỗ vì vua thương ông là người có tài nên không nỡ giết…

Bị quở phạt, ông than rằng: “Làm người nên có chí hăng hái như chim phượng hoàng bay muôn dặm xa, sao chịu làm tôi tớ người, để cho người mắng nạt!”. Ông liền bỏ chức, đi xa cầu học, cầu tiến.

Sau ông làm tướng cho An Dương Vương Thục Phán.

Mười năm kháng chiến chống xâm lược Tần, lúc quyết đánh, lúc tạm hoà hoãn, An Dương Vương đã cử Lý Ông Trọng đi sứ sang nước Tần.

Khi ấy, ở biên giới phía Bắc, nhà Tần hay bị quân Hung Nô quấy nhiễu. Tần Thuỷ Hoàng đã xây dựng Vạn Lý Trường Thành để ngăn chặn mà vẫn không trừ được mối hoạ Hung Nô.

Có Lý Ông Trọng là tướng tài của An Dương Vương sang sứ, vua Tần nhờ Lý Ông Trọng đem quân đánh Hung Nô giúp Tần. Ông Trọng đem quân Tần ra giữ đất Lâm Thao (nay thuộc tỉnh Cam Túc, Trung Quốc). Đánh trận nào, thắng trận đó, quân Hung Nô kinh sợ. Uy danh Lý Ông Trọng vang dội, Hung Nô không dám xâm phạm cửa ải nhà Tần.

Tần Thuỷ Hoàng phong thưởng cho Ông Trọng rất hậu, ban tước cao, lại gả công chúa cho ông. Nhưng Ông Trọng khăng khăng xin về nước, về quê yên nghỉ tuổi già. Tần Thuỷ Hoàng bèn đúc đồng làm tượng theo hình dạng Ông Trọng, dựng ở cửa Kim Mã kinh thành Hàm Dương (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc). Trong tượng chứa được hàng chục người. Mỗi khi có sứ giả nước ngoài đến, lại sai người chui vào trong tượng để cử động ngầm. Hung Nô trông thấy, cho rằng Ông Trọng còn ở đất Tần, sợ uy không dám động tới cửa ải.

Từ đó, Trung Quốc có lệ gọi những pho tượng lớn đó là Ông Trọng.[24]

Ông Nồi

Có một nhà nghèo quê ở Hương Canh (nay thuộc huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc), làm nghề nặn nồi niêu. Bố mẹ sinh được một đứa con trai, đặt tên là cu Nồi.

Nồi càng lớn càng thông minh, lại giỏi võ, giỏi vật nhất vùng.

Gặp khi An Dương Vương mở kì thi võ để chọn người tài chống giặc ngoại xâm, dân làng tiến cử đô Nồi và cấp tiền gạo cho anh về kinh thi võ.

Đô Nồi đã không phụ lòng tin yêu của dân làng. Anh giật giải võ, giải vật và được cử làm tướng trong triều đình Âu Lạc.

Gần kinh đô Cổ Loa có làng Chiêm Trạch. Trong làng có cô gái mồ côi bố mẹ, ở với cậu. Cô gái lấy ông Nồi và sinh được hai con trai, đặt tên là Đống và Vực. Lớn lên, Đống và Vực cũng theo giúp An Dương Vương.

Triệu Đà phát quân xâm lược Âu Lạc. Ba bố con ông Nồi chiêu mộ dân Chiêm Trạch làm binh, được vua Thục cấp cho nỏ bắn một lần nhiều phát, đã nhiều lần đẩy lùi quân Triệu.

Triệu Đà sai con trai là Trọng Thuỷ sang Âu Lạc cầu hoà và cầu hôn với công chúa Mỵ Châu, ba cha con ông Nồi can ngăn An Dương Vương:

– Lòng người khó dò biết, không nên nhẹ dạ cả tin!

Vua Thục không nghe lời nói phải.

Ba cha con ông Nồi phải bỏ chức, về Chiêm Trạch làm ruộng.

Ít năm sau, Triệu Đà lại phái quân xâm lược Âu Lạc. Lần này An Dương Vương bị thua. Sau khi chém con gái, vua đã nhảy xuống biển tự tử.

Triệu Đà thắng trận, quân Triệu chiếm đô cũ Cổ Loa. Triệu Đà sai người đến Chiêm Trạch triệu ba cha con ông Nồi, ngỏ ý phong quan tước để mua chuộc. Ba cha con ông Nồi lớn tiếng mắng Triệu Đà là quân phản bội. Ông tỏ ý tức giận không chém được đầu giặc để trả thù cho vua Thục chứ khi nào lại chịu làm tôi tớ cho quân cướp nước.

Mua chuộc không được, Triệu Đà tiến quân bao vây Chiêm Trạch. Ba cha con ông Nồi đốc suất dân làng chiến đấu chống giặc. Sau vì thế yếu, hai vợ chồng ông Nồi cùng các con phá vòng vây về Hương Canh quê cũ. Giặc đem quân đuổi theo, vây Hương Canh rất gấp.

Hai vợ chồng ông Nồi phải giả trang làm người bán nồi, gánh nồi đất trốn ra. Và lại quay về Chiêm Trạch. Chẳng may giặc Triệu phát giác được ngay và tức tốc đuổi theo. Tới Chiêm Trạch, cổng làng đã đóng chặt. Hai vợ chồng ông Nồi gọi cổng. Dân làng thấy hai người gánh nồi, ngỡ là quân giặc giả trang đánh úp, không dám mở cổng cho vào. Giặc đã tới gần, thấy khó bề chạy thoát, hai vợ chồng ông Nồi đã rút dao tự vẫn để khỏi sa vào tay giặc. Hai hôm sau, hai con trai ông Nồi cũng trốn về Chiêm Trạch. Thấy bố mẹ đã chết, hai ông cũng tự tử theo.

Cả gia đình bốn người được dân làng chôn ở khu gò ngoài rìa làng, dưới chân đê sông Đuống. Nơi ấy khi xưa có nhiều cây cối um tùm, gọi là “Gò Thánh hoá”.[25]

Ông Nồi cùng vợ và hai con được nhân dân hai thôn Ngọc Chi và Vĩnh Thanh (nay thuộc xã Vĩnh Ngọc, huyện Đông Anh, ngoại thành Hà Nội) lập đền thờ.

Ông Nỏ hay tướng quân Cao Lỗ

Ông Nỏ, tục gọi là đô Lỗ (đô Nỏ), sử cũ thường gọi là Cao Lỗ, là một vị tướng giỏi của An Dương Vương, người vùng Vũ Ninh (nay thuộc huyện Quế Võ, Bắc Ninh). Trong việc vua Thục thay thế vua Hùng, Cao Lỗ có công lớn. Truyền thuyết kể rằng ông cùng chủ Thục Phán đã mở cửa sau kinh thành Văn Lang cho quân Thục kéo vào, buộc vua Hùng nhường ngôi cho Thục Phán. Hôm ấy là ngày 6 tháng Giêng.

Ngày mồng Chín cùng tháng. Thục Phán lên ngôi, xưng là An Dương Vương. Cao Lỗ được vua Thục hết sức tin dùng. Được ít lâu, Cao Lỗ khuyên vua Thục dời đô xuống miền đồng bằng. Ông giúp vua xây thành Cổ Loa, một công trình phòng vệ kiên cố, lợi hại để chống quân xâm lược.

Cao Lỗ lại chế được loại nỏ bắn một lần nhiều phát, đầu mũi tên bằng đồng. Nỏ mới, bắn được xa, bắn được nhiều mũi tên một lúc, trở thành vũ khí lợi hại của người Âu Lạc. Vì vậy người ta gọi là nỏ thần.

Hàng vạn quân sĩ Âu Lạc, dưới quyền chỉ huy của tướng quân Cao Lỗ, đã ngày đêm tập bắn nỏ thần. An Dương Vương đứng trên đài Ngự xạ ở kinh thành Cổ Loa xem tướng quân Cao Lỗ dạy quân sĩ tập bắn. Vua tỏ ý rất hài lòng. Cao Lỗ được cử làm tướng coi giữ cửa Bắc, một vị trí xung yếu bậc nhất của Loa thành.

Triệu Đà xâm lược Âu Lạc. Quân ông Nỏ bắn tên như mưa, giặc chết như rạ. Triệu Đà sợ lắm, phải lui quân. Nhưng vốn là tên xảo quyệt, lắm mưu nhiều mẹo, Triệu Đà sai con trai là Trọng Thuỷ sang làm con tin ở triều Âu Lạc, giả vờ xin hàng An Dương Vương. Triệu Đà lại xin cưới Mỵ Châu làm vợ Trọng Thuỷ và cho Thuỷ ở rể bên Âu Lạc.

Nhiều người yêu nước trong triều đình Âu Lạc hết sức can ngăn An Dương Vương đừng gả Mỵ Châu và đừng cho Trọng Thuỷ ở lại kinh đô Âu Lạc. Trong số đó có tướng quân Cao Lỗ. Cao Lỗ nói với vua:

– Nó mượn cớ cầu hoà và cầu hôn để mưu cướp nước ta đó thôi!

Nhà vua không nghe, cứ gả con gái cho Trọng Thuỷ, lại cho Trọng Thuỷ ở rể tại Cổ Loa.

Cao Lỗ cử người giám sát chặt chẽ mọi hành vi của Trọng Thuỷ. Đi đâu, bắt gặp cái nhìn sắc sảo của Cao Lỗ, Trọng Thuỷ cũng sởn tóc gáy, cảm thấy ớn lạnh cả người. Thuỷ giả vờ ngỏ ý với vợ là muốn về Bắc. Mỵ Châu đem việc đó tâu với vua cha. Tướng Lạc hầu, vì ghen tài với Cao Lỗ và vì bị họ Triệu mua chuộc, cũng gièm pha Cao Lỗ với vua.

An Dương Vương đối đãi với Cao Lỗ ngày càng bạc bẽo. Cao Lỗ cuối cùng phải bỏ đi. Cao Lỗ nhắn lại vua:

– Giữ được nỏ thần thì giữ được thiên hạ. Mất nỏ thần thì sẽ mất thiên hạ! Nỏ thần tượng trưng cho bí mật quốc gia.

An Dương Vương đặt tình nhà lên trên nghĩa nước, ngày càng coi thường giặc, lơ là việc nước, bỏ bễ việc quân. Nhiều người trong hàng ngũ quý tộc Âu Lạc bị Triệu Đà dùng của cải mua chuộc. Chưa đầy ba năm, Trọng Thuỷ trốn về nước, báo với Triệu Đà tình hình Âu Lạc. Đà phát quân xâm lược Âu Lạc lần nữa. Và lần này An Dương Vương đã thất bại.

Nghe tin giặc tới, Cao Lỗ lật đật trở lại kinh thành Cổ Loa, xông pha trận tiền, cản giặc cho vua chạy. Cuối cùng, lực tàn, thân yếu, tướng quân Cao Lỗ, người anh hùng quả cảm đã ngã gục trên mảnh đất Cổ Loa lịch sử. Dân làng quê ông (Bình Than, gần Phả Lại) cũng như dân Cổ Loa và nhiều nơi khác đã lập đền thờ tướng quân Cao Lỗ.

Người con gái nhẹ dạ

Mỵ Châu là con gái yêu của An Dương Vương. Nàng lớn lên khi thành Cổ Loa đã được đắp xong từ lâu.

Từ ngày có thành vững, nhà vua đã nhiều lần đánh lui được quân của Triệu Đà từ phương Bắc kéo xuống. Thất bại, Triệu Đà vẫn canh cánh mộng xâm lăng Âu Lạc.

Bấy giờ An Dương Vương đã già. Triệu Đà giả vờ cầu hoà. Quỷ quyệt hơn nữa, y còn gửi con trai là Trọng Thuỷ qua Âu Lạc làm con tin. Gọi là làm con tin, nhưng thực ra là để dò xét tình hình Âu Lạc và công trình phòng thủ Cổ Loa. Làm đúng lời cha dặn, Trọng Thuỷ cầu hôn, và khi đã được An Dương Vương gả con gái cho, thì y xin ở lại gửi rể.

Kể ra, các tướng Cao Lỗ, Nồi Hầu… cũng lường trước được mưu giặc, nên đã hết lời can ngăn nhà vua. Tuổi già, An Dương Vương chỉ mong an hưởng thái bình, không chịu nghe lời nói phải. Và Mỵ Châu, nàng công chúa hết sức xinh đẹp nhưng rất đỗi ngây thơ, lại bị cái vẻ ngoài dễ coi và lời nói êm tai của Trọng Thuỷ mê hoặc.

Thế là Trọng Thuỷ ở lại Cổ Loa gửi rể. Mưu Triệu Đà bước đầu thành công. Nhưng, dò xét bí mật phòng thủ Cổ Loa đâu phải dễ dàng. Cao Lỗ, tướng chỉ huy quân sĩ giữ thành vẫn còn đó. Ông theo Trọng Thuỷ từng bước, không để y tự tiện đi lại và dòm ngó. Trọng Thuỷ hiểu rằng không trừ được vị lão tướng đó thì không xong…

Một tối, y trở mình thở dài não nuột. Chờ cho vợ hỏi gặng mấy lần, y mới rỉ tai:

– Có lẽ ta phải xa nàng về Bắc…

Mỵ Châu sửng sốt hỏi dồn. Bấy giờ, Trọng Thuỷ mới kể lể… thôi thì trăm lời đường mật, lời nào cũng chỉ nhằm xui Mỵ Châu nài cha đuổi Cao Lỗ khỏi kinh thành.

Mỵ Châu mù quáng tin chồng. Còn An Dương Vương thì đặt tình nhà trên nghĩa nước. Thế là vị tướng già đã bao phen giúp vua giúp nước phải rời Cổ Loa trở về quê cũ.

Từ nay, Trọng Thuỷ mặc sức tung hoành. Mọi đường đi lối lại, y đã nắm tường tận. Y còn bỏ tiền của mua chuộc một số tướng lĩnh, để khi cần thì có sẵn tay chân làm nội ứng. Chỉ còn chiếc nỏ thần…

Số là, khi Rùa Vàng đã trừ xong ma Gà trắng hộ An Dương Vương. Thần còn biếu thêm một cái móng chân để vua làm lẫy nỏ. Với móng rùa làm lẫy, nỏ bắn trăm phát trăm trúng. Cùng với thành Cổ Loa kiên cố, nỏ thần đã bao phen giúp vua đánh lui quân Triệu Đà. Không phá được nỏ thần không thể chiếm Cổ Loa. Một lần nữa, vì tình riêng, Mỵ Châu lại nối giáo cho giặc. Nàng đem nỏ quý ra khoe với chồng, và Trọng Thuỷ đã nhanh tay đánh tráo lẫy nỏ.

Thế là xong. Không đầy ba năm ở rể, Trọng Thuỷ đã nắm hết bí mật Cổ Loa. Không còn gì giữ chân y ở lại đất Âu Lạc nữa. Viện cớ về thăm nhà, Trọng Thuỷ xin phép ra đi. Phút cuối cùng, y ra vẻ quyến luyến:

– Tình vợ chồng không thể quên nhau… Tôi về nhà chuyến này, nhỡ hai nước lại thất hoà nổi cuộc binh đao, muốn tìm nàng thì lấy gì làm dấu hiệu? Mỵ Châu bịn rịn:

– Thiếp có cái áo lông ngỗng, đi đâu thiếp cũng mang theo. Nhỡ phải rời bỏ kinh thành, thiếp sẽ rắc lông ngỗng, làm dấu cho chàng biết lối mà tìm. Thiếu phòng bị, mất tướng tài, nỏ thần đã bị phá, An Dương Vương không giữ nổi Cổ Loa. Quân Triệu vào thành. Không còn ai phò tá, An Dương Vương đem con gái lên ngựa, ra roi phi về hướng Nam.

Không tìm thấy Mỵ Châu, Trọng Thuỷ liền theo dấu lông ngỗng hô quân đuổi gấp.

An Dương Vương dừng ngựa trên bờ biển. Đường đã tắc, vó ngựa càng khua gần… Thất vọng, vua thét lên:

– Rùa Vàng đâu, không đến cứu ta khỏi tay giặc!

Sóng nước sủi lên, Rùa hiện ra giữa bọt trắng:

– Giặc ở ngay sau lưng nhà vua kia kìa!

An Dương Vương giật mình ngoảnh lại. Sau lưng cha, Mỵ Châu vẫn ngây thơ vặt từng sợi lông ngỗng… An Dương Vương đã hiểu hết. Uất hận! Hờn căm! Một ánh chớp, gươm lìa vỏ.

Mỵ Châu sụp xuống bên chân ngựa:

– Cha ơi, vì con nhẹ dạ cả tin, nên bị người đánh lừa, chứ con không có bụng nào phản cha, hại nước.

Nếu quả con có lòng theo giặc làm phản, thì chết đi con sẽ biến thành tro bụi. Nếu trước sau con vẫn một dạ thờ cha, thì con sẽ hoá thành đá, thành ngọc, ngược dòng trôi về cửa cha…

Chém xong Mỵ Châu, An Dương Vương thúc ngựa, cùng Rùa Vàng biến vào dòng nước bạc mênh mông…

Câu chuyện kể trên chỉ là lời truyền miệng. Sử sách chép gọn hơn nhiều; vào quãng cuối thế kỉ thứ 2 TCN, Triệu Đà, vua một nước nhỏ ở trên đất miền Nam Trung Quốc ngày nay, kéo quân đánh Âu Lạc, ban đầu thất bại, về sau phải dùng mưu chước quỷ quyệt mới chiếm được.

Nước Âu Lạc mất cách đây đã hơn 2.000 năm. Ngoài vài dòng ngắn ghi trong sử cũ, Nhà nước buổi đầu ấy của cha ông thuở trước còn để lại cho chúng ta ngày nay một bằng chứng hùng hồn, thành Cổ Loa và một truyền thuyết bi thống, chuyện nàng Mỵ Châu. Một truyền thuyết, mà đồng thời cũng là một bài học cảnh giác.

Phần 3.
MỘT NGÀN NĂM TRANH ĐẤU GIÀNH QUYỀN ĐỘC LẬP

Phất cờ nương tử

Đầu thế kỉ 1, nước ta ở dưới ách thống trị của phong kiến nhà Hán. Bọn thái thú Tích Quang ở Giang Chỉ, Nhâm Diên ở Cửu Chân ra sức đàn áp, bóc lột nhân dân ta. Ngoài việc thu tô thuế, chiếm đất lập trang trại, nắm độc quyền sản xuất và mua bán muối, sắt, chúng còn bắt dân phải nộp nhiều của quý vật lạ như: sừng tê giác, ngà voi, đồi mồi, lông chim bói cá, ngọc trai, san hô… Chúng lại dùng pháp luật hà khắc để trói buộc người dân và hạn chế quyền hành các Lạc tướng, khiến người người đều căm giận.

Năm 34, Tô Định sang thay Tích Quang, làm thái thú Giao Chỉ, càng tàn bạo, tham lam.

Bấy giờ, ở huyện Mê Linh có hai chị em ruột con gái nhà Lạc tướng. Chị là Trưng Trắc, em là Trưng Nhị sinh ra và lớn lên trong cảnh cực nhục của người dân nô lệ, hai chị em sớm có lòng yêu nước, ghét giặc. Mồ côi cha, nhưng hai chị em được mẹ là bà Man Thiện, cháu chắt bên ngoại vua Hùng, hết lòng dạy dỗ. Cả hai lại được ông Đỗ Năng Tế là một tướng giỏi, người cùng quê, đến dạy võ nghệ. Trưng Trắc, Trưng Nhị càng nung nấu ý chí đấu tranh, ra sức luyện tập, liên kết với nhiều thủ lĩnh địa phương, chiêu mộ nghĩa quân.

Biết tiếng Trưng Trắc là người tài đức, nhiều người đến hỏi làm vợ nhưng bà đều từ chối. Bà không muốn sống một cuộc đời tầm thường.

Vốn ta rắp ý từ lâu
Được người hào kiệt cùng nhau vẫy vùng.

Lúc đó, ở vùng Chu Diên (dọc sông Đáy, Hà Tây) có người tên là Thi Sách, con trai một Lạc tướng, cũng là một thanh niên tài trí. Nghe tiếng Trưng Trắc, Thi Sách tìm đến gặp, để cùng nhau mưu việc lớn. Sau, vì trọng tài mến đức, hai người đã cùng nhau kết nghĩa vợ chồng.

Được tin mật báo về cuộc vận động khởi nghĩa của hai gia đình Lạc tướng, Tô Định đùng đùng nổi giận. Nhưng vốn xảo quyệt, y nén lòng làm ra vẻ không hay. Theo lệ thường, y cho người mời Thi Sách đến gặp rồi trở mặt, thét quân bắt giết Thi Sách.

Đã sâu nợ nước, lại nặng thù nhà, đến mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng lập đàn thề trên cửa sông Hát, truyền lệnh khởi nghĩa. Rời bành voi chiến, bước lên đàn thề, Trưng Trắc nén nỗi buồn riêng, không mặc đồ tang. Tướng lĩnh có người hỏi, bà trả lời:

– Đang khi cự giặc, việc quân cốt phải cho nghiêm chỉnh. Mặc đồ tang ra trận thì còn gì là quân uy nữa!

Trong võ phục oai nghiêm, nữ tướng Trưng Trắc dõng dạc cất lên “bốn lời thề” nổi tiếng mà sử ca dân gian ngày nay còn ghi lại:

Một, xin rửa sạch nước thù
Hai, xin dựng lại nghiệp xưa họ Hùng
Ba, kẻo oan ức lòng chồng
Bốn, xin vẹn vẹn sở công lênh này.

(Thiên Nam ngữ lục)

Cả rừng người rung chuyển, gươm giáo giơ lên theo lời thề vang dội một vùng trời. Lời kêu gọi diệt giặc cứu nước của Hai Bà như tiếng sấm vang truyền. Người yêu nước từ khắp nơi rầm rập kéo về Mê Linh tụ nghĩa. Nhiều cuộc khởi nghĩa đã bùng nổ ở các địa phương.

Mùa xuân năm 40: xuân khởi nghĩa toàn dân mà sử Đông Hán buộc phải ghi nhận là cả nước Âu Lạc đã “nhất tề nổi dậy”. Anh hùng hào kiệt bốn phương tập hợp dưới cờ của Hai Bà như Đỗ Năng Tế, ông Đống, ông Nà, Nguyễn Tam Chinh, Hoàng Đạo, Chu Thước, Đông Dương… và đặc biệt có nhiều tướng lĩnh lại là phụ nữ: Lê Chân, Thánh Thiên, Thiều Hoa, Bát Nàn, Bảo Châu, Nguyệt Thai, Nguyệt Độ, Nàng Tía, Quốc Nương, Diệu Tiên, Liễu Giáp, Liễu Huy, Ả Di, Ả Tắc… Từ Thanh Hoá, cả năm mẹ con là Lê Thị Hoa cũng kéo nhau ra Mê Linh.

Thế rồi:

Ngàn tây nổi áng phong trần
Ầm ầm binh mã xuống gần Long Biên.

Khi tràn vào hang ổ giặc ở Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), Thái thú Tô Định khiếp sợ, bỏ cả của cải, ấn tín, giấy tờ; cắt tóc, cạo râu, mặc quần áo dân thường; lẫn vào đám loạn quân trốn chạy về nước.

Lá cờ chiến thắng của nghĩa quân phấp phới bay ở thủ phủ Bộ Giao Chỉ, vẫy gọi các cuộc nổi dậy ở khắp nơi. Sử cũ chép: “Hai Bà đã thu phục cả 65 thành trì” tức là toàn bộ nước ta thời đó.

Nhân dân ta lại tự chủ sau 220 năm mất nước. Trưng Trắc lên làm vua, xưng là Trưng Vương:

Đô kì đóng cõi Mê Linh
Lĩnh Nam: riêng một triều đình nước ta
Ba thu gánh vác sơn hà…

(Đại Nam quốc sử diễn ca)

Không chịu để mất miếng mồi ngon, mùa hè năm 42, vua Hán sai Mã Viện, một viên tướng lão luyện lại thạo nghề đàn áp, đem 20.000 quân với 2.000 xe thuyền ồ ạt sang xâm chiếm nước ta lần nữa.

Hai Bà và các tướng lĩnh cầm quân chiến đấu rất oanh liệt, gây cho địch nhiều thiệt hại nặng nề. Cuộc kháng chiến kéo dài gần một năm trời. Sau vì sức yếu, quân ta tan vỡ, Hai Bà rút về sông Hát, quê hương của cuộc khởi nghĩa, rồi gieo mình xuống sông tự vẫn để bảo toàn khí tiết. Lúc ấy, là vào khoảng tháng 5 năm 43.

Nhiều tướng như Lê Chân, Thánh Thiên, Bát Nàn… vẫn chiến đấu chống giặc một thời gian, đến khi thế cùng lực kiệt đều tuẫn tiết theo Hai Bà. Một số tướng khác như Đô Dương, Chu Thước, Nàng Tía… rút về phía nam tiếp tục kháng chiến. Mã Viện phải vất vả mới đàn áp được.

Lê Chân Một gương liệt nữ

Lê Chân, quê ở An Biên (nay thuộc huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh). Cha là Lê Đạo, một người tài đức và có thế lực ở địa phương, được nhân dân khắp vùng kính phục.

Biết Thái thú Tô Định làm nhiều điều bạo ngược, muôn dân rên xiết trong cảnh nước sôi lửa bỏng, Lê Đạo đau lòng, căm giận quân giặc nước. Hiềm vì tuổi già sức yếu, ông đành dồn hết tâm sức dạy dỗ người con gái yêu của ông và đám học trò chí khí, những mong họ thay mình cứu dân cứu nước.

Không phụ lòng mong mỏi của cha, Lê Chân càng lớn càng tỏ ra thông minh, có chí khác người. Hai mươi tuổi, nàng đã giỏi mưu lược quân cơ và nổi danh tài sắc. Nhiều người đến hỏi nhưng Lê Đạo và nàng đều gạt đi, vì thấy họ đều là người tầm thường, chỉ chăm việc nhà mà quên việc nước.

Tiếng tăm đồn đại về cô gái Lê Chân tài sắc bay đến tai Tô Định. Phần vì hiếu sắc, phần cũng muốn cầu thân mua chuộc người tài giỏi, Tô Định bắn tin cho Lê Đạo tỏ ý muốn lấy Lê Chân làm vợ. Y sai sứ đem lễ vật đến dạm hỏi: đi lại ba, bốn lần, song Lê Đạo và nàng đều một mực từ chối. Trở mặt, y khép Lê Đạo vào tội “làm phản” rồi giết ông và cho quân về vây bắt Lê Chân. Nợ nước thù nhà đè nặng lên vai, người con gái họ Lê bèn thu nhặt của cải từ giã quê hương xuống thuyền, xuôi vùng ven biển tới miền huyện An Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Cặp mắt sắc sảo có tầm nhìn xa trông rộng của người giàu mưu lược giúp bà thấy ngay miền biển này chính là nơi dụng võ được: địa hình hiểm yếu, đường thuỷ liền thông, rất tiện lập một căn cứ chống giặc. Bà bắn tin cho bè bạn, họ hàng nơi quê cũ, gọi họ đến để cùng bàn với dân địa phương khai phá xây dựng quê hương mới. Sau ba năm, vùng biển hoang vu đã trở thành một trại ấp lớn. Nhớ miền quê cũ, bà đặt tên quê hương mới là trang An Biên (nay thuộc khu phố Lê Chân, Hải Phòng)

Lê Chân còn mở chợ ven sông, để dân chúng và thuyền buôn nước ngoài tới buôn bán, đổi chác hàng hoá; nhân đó, bà tích trữ lương thực, mua sắm vũ khí chờ dịp trả thù nhà đền nợ nước. Để dân chúng chăm việc quân và cũng là dịp chiêu nạp những người hiền tài, bà mở đài thi võ, mở lò đấu vật. Người các nơi nô nức tìm về hưởng ứng. Cả vùng An Biên thành một thao trường rộng lớn; nghĩa binh đêm ngày luyện tập. Năm 40, tin vui sông Hát bay về, Hai Bà Trưng đã dựng cờ khởi nghĩa. Lập tức, Lê Chân lãnh đạo nhân dân địa phương nổi dậy, quét sạch bọn đô hộ nhà Hán, làm chủ cả một vùng ven biển Đông Nam.

Từ miền biển, bà chỉ huy nghĩa binh đánh vào xứ Bắc, sào huyệt của bọn thái thú, thứ sử châu Giao (Thuận Thành, Bắc Ninh) và tìm đến hội quân dưới cờ của Trưng Trắc, Trưng Nhị. Nữ tướng Lê Chân đã lập được nhiều công lớn. Khi Trưng Trắc lên làm vua, bà giao cho Lê Chân trọng trách “Chưởng quản binh quyền nội bộ”.

Sau đó, để đề phòng quân giặc quay lại, Trưng Vương cử bà về vùng biển Đông, để phòng giữ mạn biển. Bà bỏ thêm tiền bạc, của cải cấp cho dân nghèo, khuyến khích họ khai hoang lập làng, dựng đồn luỹ phòng ngự.

Năm 42, Mã Viện chia quân làm hai đường thuỷ bộ ồ ạt kéo vào xâm lược. Lê Chân cùng quân dân An Biên ngăn sông lấp suối, chặn đánh thuỷ binh hùng mạnh của giặc.

Vì lực lượng quá chênh lệch, sau gần một năm chống trả quyết liệt, quân ta suy yếu dần và tan vỡ, Lê Chân đã tự vẫn theo Hai Bà Trưng, nhưng khí phách trung kiên bất khuất của người liệt nữ ấy còn vang vọng mãi:

Thù nhà nợ nước hai vai
Một gương liệt nữ muôn đời soi chung.

Thánh Thiên Nữ tướng tiên phong

Từ khi đặt ách thống trị ở Âu Lạc, bọn xâm lược nhà Hán thiết lập bộ máy đàn áp kìm kẹp, duy trì các Lạc tướng ở cấp huyện. Nhưng về sau, nhất là vào đầu Công Nguyên, bọn thái thú, thứ sử đô hộ đã đưa vào bộ máy cai trị nước ta nhiều quý tộc người Hán. Tổ chức chính quyền ngày một chặt chẽ và pháp luật hà khắc của nhà Hán càng làm ách bóc lột tăng thêm, khiến trăm họ xác xơ. Quyền lực và hoạt động của các Lạc tướng và quý tộc địa phương bị thu hẹp. Dưới thời Đông Hán, ở vùng Bích Uyển (Kinh Môn, Hải Dương) có một quý tộc người Việt bị thái thú Giao Chỉ buộc phải nhận một chức quan nhỏ ở địa phương. Vốn là người yêu nước, ông sớm nhận ra bộ mặt tàn bạo của kẻ thù, thân phận tôi đòi của người dân mất nước, nên chỉ sau một thời gian ngắn, ông viện cớ già nua bệnh tật để xin treo ấn từ quan. Về nhà, ông năng lui tới những người có nhiệt huyết trong vùng, ngấm ngầm bàn cách cứu dân cứu nước. Việc chưa thành công, ông bị bệnh nặng rồi mất. Nhưng chí hướng của ông vẫn còn: người con gái yêu của ông đã thay cha, tìm cách rửa thù cho dân tộc. Đó là bà Thánh Thiên.

Được dân cổ vũ, các thủ lĩnh ở địa phương giúp đỡ, Thánh Thiên đã tập hợp được một đội nghĩa binh, nổi dậy chống Hán, làm chủ một vùng.

Sau một thời gian ngắn, do địa thế không thuận lợi, quân ít lương cạn, bà phải đem quân sang với ông cậu ở Yên Dũng (Bắc Giang). Bà cùng cậu chiêu mộ thêm nghĩa binh, xây đồn đắp luỹ, chống lại quan quân đô hộ. Trong một trận kịch chiến, cậu bà bị địch giết hại. Nghĩa quân tôn bà làm chủ tướng, tiếp tục nghiệp lớn.

Qua một thời gian cầm quân chống giặc, bà đã trở thành một nữ tướng có tài thao lược. Cho nên, Tô Định dù có nhiều phen điều quân trấn áp, bà vẫn giữ vững được căn cứ và sau đó còn mở rộng địa bàn ra cả một vùng rộng lớn, nối liền tận quê cũ.

Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa. Thánh Thiên đem đạo quân nổi tiếng của mình theo về tụ nghĩa, được Hai Bà vô cùng quý mến, cho làm tướng tiên phong. Cùng với nhiều nam nữ tướng lĩnh khác của Hai Bà, Thánh Thiên đã cùng toàn dân góp phần quét sạch bọn xâm lược, thực hiện được chí hướng của người cha yêu nước.

Đất nước được độc lập. Để bảo vệ nhà nước còn non trẻ, vâng lệnh Trưng Vương, Thánh Thiên lại cầm quân lên biên thuỳ phía Bắc, tổ chức trận địa phòng ngự, sẵn sàng chống giặc quay lại xâm lược.

Mùa hè năm 42, Mã Viện ồ ạt tiến vào nước ta. Vừa đặt chân đến biên giới, đạo quân chủ lực của Mã Viện đã bị Thánh Thiên đem quân tập kích, giáng cho chúng một đòn phủ đầu nặng nề.

Viên tướng kiêu hùng nhà Hán phải rút lui quân lên phía Bắc, củng cố lại lực lượng. Sau đó, y bí mật dẫn quân đi ngầm qua Quỷ Môn Quan (nằm trong Ải Chi Lăng), lẻn xuống vùng Lục Đầu, rồi tiến ngược lên Lãng Bạc. Nơi đây đã diễn ra một trận quyết chiến lớn giữa quân do Hai Bà Trưng chỉ huy và đại quân thuỷ bộ của Mã Viện. Thánh Thiên cũng kịp đem quân về phối hợp. Nhưng sau một thời gian, trước thế giặc mạnh, quân ta suy yếu dần và tan vỡ. Hai Bà lui về Hát Môn, rồi gieo mình xuống sông Hát, tự tận. Thánh Thiên tiếp tục chiến đấu chống giặc ở vùng rừng núi Việt Bắc. Ít lâu sau, bị vây đánh ráo riết, lực đã kiệt, bà đã theo gương Hai Bà Trưng mà tự vẫn, thà chết không chịu đầu hàng giặc, giữ trọn khí tiết.

Nữ tướng Thiều Hoa

Khác với Lê Chân và Thánh Thiên, Thiều Hoa là con gái một gia đình nghèo khó, ở động Lăng Xương (Thanh Sơn, Phú Thọ). Cha mẹ chết sớm, Thiều Hoa phải lao động vất vả từ thuở còn thơ. Vốn có sức khỏe, lớn lên, thân thể Thiều Hoa càng thêm cường tráng. Ngay từ những buổi chăn trâu, rủ nhau thi vật, Thiều Hoa đã hạ được tất cả những bạn bè nam nữ cùng lứa tuổi. Thiều Hoa lại nhanh nhẹn, tháo vát, mưu trí, có nhiều lối bày trò vui chơi cho chúng bạn. Có lần, Thiều Hoa nghĩ ra một trò chơi mới; lấy một quả bướng hình cầu để giữa bãi, chia chúng bạn làm hai phe, dùng gậy gộc bằng tre cố giành được quả bướng đó, phe nào đẩy quả bướng sang bên kia rơi vào hố thì thắng, gọi là trò “đánh phết”.

Trò “đánh phết” vui, khỏe đó được chúng bạn ham thích.

Thiều Hoa lớn lên trong cảnh nước mất nhà tan. Khi nghe tin huyện Mê Linh có hai chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị chiêu nạp kẻ hiền tài, mưu việc lớn, Thiều Hoa tìm đến xin làm nghĩa binh. Thấy rõ tài năng và nhiệt tình của Thiều Hoa, Hai Bà Trưng đã giao cho người con gái đó chỉ huy một đạo nghĩa binh, kịp thời luyện quân, chuẩn bị khởi nghĩa.

Bà được ba quân kính phục vì tài năng, quý mến vì đức độ. Những lúc nghỉ ngơi, nữ tướng Thiều Hoa lại bày trò đánh phết, nhằm luyện cho quân sĩ sức khỏe dẻo dai, nhanh mắt, nhanh tay, mưu trí. Bà đích thân làm trọng tài. Quân sĩ chia làm hai toán dùng gậy tre, gậy gỗ, xông xáo tìm cách truyền cho nhau quả phết bằng gốc bướng, cố sao đánh quả phết rơi vào hố của đối phương để giành phần thắng. Tiếng trống đồng hùng tráng, tiếng cổ vũ vang dậy của người xem, làm cuộc vui thêm hào hứng.

Năm 40, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa. Nữ tướng Thiều Hoa cùng đạo quân dũng mãnh của bà oai nghiêm dưới cờ, cất vang lời thề sông Hát. Theo Bà Trưng lên đường cứu nước, bà đã lập được nhiều chiến công.

Ngày nay, ở Hiền Quan (Tam Nông, Phú Thọ) hằng năm vào ngày 13 tháng Giêng, ngày tế nữ tướng Thiều Hoa, cũng là “Bà tổ môn đánh phết”, dân làng mở hội, diễn lại cảnh Thiều Hoa kéo quân theo Hai Bà đánh giặc và cảnh đánh phết. Cho nên dân chúng Tam Nông ngày nay vẫn có câu:

Mười một thì hội Hương Nha
Mười hai Gia Dụ, mười ba hội Hiền.

(Hương Nha, Gia Dụ có tục ném giỏ, còn Hội Hiền tức hội làng Hiền Quan có tục đánh phết).

Đối đáp giỏi

Một thế hệ người Việt lớn lên sau thời đại Bà Trưng. Đất nước đang lệ thuộc phong kiến nhà Đông Hán.

Trương Trọng, người quận Nhật Nam (vùng Bình Trị Thiên và Quảng Nam), có học hành ít nhiều và làm thuộc lại[26] trong quận.

Cuối năm 78, Trương Trọng được viên thái thú Nhật Nam cử sang kinh đô Lạc Dương (nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc) thay mặt thái thú tâu bày công việc trong quận lên vua Hán.

Trương Trọng đến kinh đô, vào chầu vua Hán. Hán Minh Đế thấy Trương Trọng người thấp bé, lại là dân “man di” (mọi rợ) ngoài cõi xa, tỏ ý khinh thường, hỏi xách mé:

– Viên lại nhỏ kia (tiểu lại) người quận nào?

Trương Trọng khẳng khái trả lời:

– Tôi là kế lại,[27] người thay mặt thái thú Nhật Nam vào chầu vua và dâng sớ lên triều đình, chứ không phải là một viên lại nhỏ. Bệ hạ muốn dùng người có tài cán hay chỉ muốn đo xương đo thịt?

Vua Hán nghe câu trả lời cứng cỏi và đúng đắn của Trương Trọng, thẹn lắm. Song không làm gì được.

Mấy hôm sau, nhân ngày tết Nguyên đán, vua mở tiệc yến. Trăm quan vào chầu và chúc tết nhà vua. Trong số đó có Trương Trọng. Thấy Trương, vua Hán lại nghĩ đến nỗi thẹn thùng hôm trước… và muốn rửa thẹn. Nhân đông đủ các quan, vua Hán hỏi kháy Trương Trọng một câu:

– “Nhật Nam” có nghĩa là “ở phía nam mặt trời”. Ta nghe nói tất cả nhà cửa của quận Nhật Nam đều xoay hướng về phương Bắc để trông thấy mặt trời phải không?

Câu hỏi chứa đầy tính kiêu ngạo của một tên cầm đầu đế chế Hán rộng lớn ở phương Bắc, tự ví mình như mặt trời, mọi người phải ngưỡng mộ, sùng bái, phục tùng. Trương Trọng người phương Nam, một vùng đang bị phong kiến phương Bắc đô hộ. Nhân dân phương Nam có truyền thống quật cường bất khuất trong đấu tranh, cũng như có truyền thống “lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam” để tránh gió mùa đông bắc (gió bấc) lạnh lẽo trong mùa đông, đón gió mùa đông nam (gió nồm) mát mẻ trong mùa hè. Bị hỏi kháy, Trương Trọng vẫn bình tĩnh, đáp:

– “Nhật Nam” không phải là “ở phía nam mặt trời”. Kìa như đất Trung Nguyên (Trung Quốc), có quận gọi là “Vân Trung” nhưng quận đó có ở “trong mây” đâu, có quận gọi là “Kim Thành” nhưng có phải là “thành xây bằng vàng” đâu. Đặt tên thế thôi, chứ đều không phải thực như thế! Ở quận Nhật Nam, chỗ ở quan dân, tuỳ ý chọn hướng, đông tây nam bắc quay lại quay đi không nhất định!

Nước nhà bị mất, nhân dân bị đô hộ lầm than, riêng mình phải khuất thân làm nhân viên trong chính quyền địch để kiếm sống. Thế nhưng lời đối đáp với tên chúa tể triều đình phong kiến Đông Hán của Trương Trọng vẫn vang lên rắn rỏi, mạnh mẽ, sang sảng giữa kinh thành Lạc Dương. Thật không hổ thẹn là con em đất Việt phương Nam vốn nghìn xưa văn hiến!

Câu đối đáp của Trương Trọng được đời sau nhớ mãi và được ghi lại trong sách Cổ kim thiện ngôn (những lời nói hay xưa nay) của Phạm Thái.

Câu chuyện trống đồng và cột đồng

…Khoảng giữa thiên niên kỉ 1 TCN, miền rừng rậm đồng lầy xứ Văn Lang của cháu con Mẹ Âu Bố Lạc đã biến dần thành miền ruộng bãi phì nhiêu. Văn minh sông Hồng, một nền văn minh nông nghiệp cổ truyền đã gây nền vững chắc. Dòng diễn biến về văn hoá và lịch sử vẫn chảy trôi. Từ Phùng Nguyên Đồng Đậu, Gò Mun, đã toả sáng ánh đồng “Đông Sơn”. Bên sắc vàng dễ gợi cảm của đồng, đã có chất xám đen nhưng vô cùng hữu ích của sắt. Từ núi rừng, quặng mỏ được khai thác và liên tiếp chở về xuôi. Thần thoại Mường diễn tả công nghiệp khai khoáng của tiền nhân như việc đoàn quân Dịt Dàng (vua Việt) lên rừng chặt cây Chu Đồng với “bông thau, lá thiếc”.

Những trống đồng xưa nhất đã được đúc xong. Truyền thuyết Mường kể rằng: “Ngày xưa con gái út vua Dịt Dàng đi gội đầu ở bến Bãi, con gái cả đi chải chấy ở bến Đông; hai chị em nhìn ra giữa mặt bể mặt sông thấy nổi lên một vật giống như cái giỏ. Chị em về mách bố ra xem. Dịt Dàng xem xong, cho người ra vớt, nhưng không làm sao vớt được. Dịt Dàng liền sai thợ nhìn hình dáng nó, lấy đồng đúc được trống trăm, trống nghìn. Trống nào đẹp, Dịt Dàng sai cất vào kho, trống nào xấu, Dịt Dàng sai chú Khoá, thằng Lồi đem bán khắp nơi”. Trống đồng là niềm tự hào của người Việt cổ, là hiện vật điển hình của văn hoá Đông Sơn. Hợp điểm về kĩ xảo tuyệt vời và nghệ thuật điêu luyện của người Việt thời Hùng. Nghệ thuật tạo hình: Đúc và chạm tinh tế, tượng trưng và biến hình độc đáo trong phong cách biểu hiện người, chim, thú và cảnh vật. Nghệ thuật thanh âm: Tiếng trống trầm hùng bên tiếng khèn tình tứ.

Theo nhịp trống giục chuông khua, hoà với cồng to, chiêng nhỏ, từng đoàn người khoác áo lông chim hay đội lốt hươu, nai, tay cầm rìu, cầm giáo say sưa trong điệu múa vũ trang rất khỏe, rất hùng.

Ngày mùa rộn rã thôn làng, người người tay liềm, tay hái gặt lúa vàng. Những lúc nghỉ tay hay trong đêm trăng sáng, gái trai lại rủ nhau ra bãi cỏ, đồi cao, nắm tay ca múa theo nhịp trống đồng rộn vang hoà với tiếng khèn êm dịu, thiết tha… Ông Đổng mà đúc trống đồng, câu nói vần vè của dân gian xứ Bắc khiến ta có căn cứ suy tưởng rằng trong chiến dịch trừ giặc Ân hung bạo đã rền vang tiếng trống đồng xung trận.

Bầu trời, mặt đất, mặt biển xứ Văn Lang của các vua Hùng, xứ Âu Lạc của An Dương Vương Thục Phán sôi động tiếng trống đồng Lạc Việt.

Lịch sử sang trang, với bi kịch Mỵ Châu – Trọng Thuỷ, cơ đồ Âu Lạc đắm biển sâu. Một đêm dài nô lệ.

Nhưng rồi một ngày xuân tháng Hai năm 40, bên dòng sông Hát, tiếng trống đồng lại rộn vang điểm nhịp cho lời thề Trưng Trắc.

Ba thu gánh vác sơn hà, ba năm nhân dân được xá thuế. Nhạc trống đồng vẫn vang vọng trong nông thôn Âu Lạc. Hết Xuân sang Hạ. Mùa hè năm 43 nóng bỏng. Quân viễn chinh của Phục Ba tướng quân Mã Viện đàn áp đẫm máu nghĩa quân Trưng Vương. Sóng nước Hát Giang hoà tan hồn liệt nữ.

Gã họ Mã giỏi tài xem tướng ngựa, cướp trống đồng Lạc Việt phá đúc một con ngựa mẫu cao ba thước rưỡi, vòng thân rộng bốn thước bốn tấc đem về dâng vua Hán cầu công.

Tục truyền rằng Mã Viện cũng lấy số trống đồng cướp được, phá ra, dựng cột đồng “làm mốc giới phía nam của nhà Hán”. Dựng xong cột đồng, hắn đọc lời thề độc: “Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt” (cột đồng đổ gẫy, dân Keo diệt vong).

Thời thuộc Tấn, thế kỉ 3 và 4 SCN.[28] Vua Tấn kêu than: tiền đồng của Tấn triều không hiểu sao hao hụt. Cho điều tra, thì được biết: Dân phương Nam quẳng hàng xâu tiền đồng của Tấn vào lò để đúc lại trống đồng.

Giữa đêm trường Bắc thuộc, thôn làng đất Việt vẫn gìn giữ những trống đồng xưa còn sót lại và tiếp tục đúc thêm trống đồng mới (và tiếp tục đúc thêm cả mũi tên đồng giết giặc). Trống đúc xong, để ở giữa sân, mời toàn thể dân làng đến dự lễ khánh thành. Một dịp tốt để xới vun tinh thần cộng đồng dân tộc.

Một cô gái làng đúc một chiếc thoa lớn, bằng vàng, bằng bạc hay bằng đồng tuỳ theo gia sản, gọi là “thao trống đồng”. Cô gái làng dùng thoa rung một hồi trống đồng khai mạc. Hồi âm của thời đại vua Hùng dựng nước, thời độc lập tự do hay là tiếng trống giục giã con Hồng cháu Lạc đứng dậy đấu tranh giành lại non sông, đất nước? Có lẽ cả hai.

Còn cột đồng Đông Hán?

Truyện dân gian sau đó kể rằng: Mỗi người dân Giao Chỉ khi qua chỗ dựng cột đồng lại ném vào chân cột một hòn đá. Lâu dần, đá xếp thành đống thành non cao, vùi sâu chôn chặt cột đồng Mã Viện.

Ngày sau, người thì bảo cột đồng ở dải núi “Phân Mao” động Cổ Sâm, Quảng Đông; người thì đoán cột đồng ở trên núi Đồng Trụ, xứ Nghệ; người lại bảo phải chăng cột đồng ở tận núi Ngũ Đồng Trụ, tỉnh Phú Yên. Huyền thoại thì nhiều, song sự thực cột đồng nào đâu thấy?

Với Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng, với nhà Đinh và nước Đại Cổ Việt, nhà Lý và Đại Việt, Non Tản, Nhị Hà vẫn thuộc núi sông ta.

Cột đồng không thấy, song trống đồng vẫn trường tồn. Có một đền Đồng Cổ (Trống đồng) ở xứ Thanh với một thần Đồng Cổ.

Sử ta ghi một chuyện có màu sắc mê tín: năm 1028, Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) băng hà, đêm đó thái tử Phật Mã nằm mơ thấy Đồng Cổ sơn thần mách bảo: Ba vương sẽ nổi loạn định cướp ngôi vua của thái tử. Nhờ tay Lê Phụng Hiểu và các triều thần khác, loạn tam vương được dẹp yên. Lý Thái Tông rước Đồng Cổ sơn thần về Thăng Long thờ vọng. Đền Đồng Cổ thứ hai được dựng lên ở phường Yên Thái (làng Bưởi ngày nay). Vua đặt lệ mới: Hàng năm, mồng Bốn tháng Tư, từ sáng sớm, các quan phải đến đền Đồng Cổ, cắt máu ăn thề: “Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh giết chết!”. Thần trống đồng được vua Lý huy động góp phần giữ gìn nền an ninh của xã tắc sơn hà Đại Việt!

Thời Trần, đế chế Nguyên Mông muốn gây hấn với Đại Việt. Mùa hạ tháng Bốn năm Nhâm Thân (1272), vừa muốn điều tra địa thế, vừa muốn kiếm cớ hạch sách, vua Nguyên là Hốt Tất Liệt sai U-ryang tức Ngột Lương sang Đại Việt hỏi cột đồng Mã Viện. Vua Trần sai viên quan Lê Kính Phu cùng hắn đi tìm qua loa cho xong chuyện rồi trả lời Nguyên rằng: “Cột đồng Mã Viện dựng lâu ngày đã mai một không còn dấu vết!”.

Sau ba lần bị Đại Việt đánh cho đại bại. Nguyên bỏ mộng xâm lăng Đại Việt. Cuối năm 1292, một sứ bộ Nguyên sang Việt. Vua Trần bày nghi vệ, rung trống đồng đón sứ giả. Sứ Nguyên run sợ trước uy lực Đại Việt. Lời thơ của viên phó sứ Trần Phu là một lời thú nhận:

… Kim qua ảnh lí đan tâm khổ
Đồng cổ thanh trung bạch phát sinh
(Bóng loè giáo mác, lòng đau khổ
Tiếng rộn trống đồng, tóc bạc phơ!)

Văn hoá Việt đập tan uy thế của đế chế Nguyên Mông!

Sau khởi nghĩa Lam Sơn chống xâm lược Minh thắng lợi (1427), triều Lê thành lập. Lê Nhân Tông về Lam Sơn thăm quê và bái yết Sơn Lăng. Làm lễ tế đền miếu, thịt bốn con trâu. Đánh trống đồng, quân sĩ hò reo hưởng ứng theo. Và vũ nhạc biểu diễn bài Bình Ngô phá trận.

Việt và Minh lại phái sứ giao hiếu. Sứ Việt sang Minh. “Đánh chết nết không chừa” cái tư tưởng kiêu ngạo nước lớn, vua Minh ra cho sứ Việt một vế đối như sau:

Đồng trụ chỉ kim đài dĩ lục
(Cột đồng tới nay rêu đã xanh)

Sứ Việt nghe xong, đối lại ngay:

Đằng giang tự cổ huyết do hồng
(Sông Đằng từ xưa máu còn đỏ!)

Ý hùng, văn chọi, câu đối hay. Vua Minh cứng họng! Quả có như vậy, Bạch Đằng sóng cuồn cuộn, “đến nay nước sông tuy chảy hoài, mà nhục quân thù không rửa nổi!” (Trương Hán Siêu – Phú sông Bạch Đằng).

Câu chuyện trống đồng và cột đồng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của Việt Nam là như thế!

Triệu Thị Trinh

Ai về Nông Cống tỉnh Thanh
Dừng chân nhớ Triệu Thị Trinh anh hùng

(Thơ ca dân gian)

Triệu Thị Trinh, em gái Triệu Quốc Đạt, là con một gia đình có thế lực ở huyện Quân An, quận Cửu Chân (nay là huyện Triệu Sơn, Thanh Hoá). Từ nhỏ, bà sớm tỏ ra có chí khí hơn người. Người ta kể lại rằng: khi cha bà hỏi về chí hướng mai sau, tuy còn ít tuổi, bà đã rắn rỏi thưa: “Lớn lên con sẽ đi đánh giặc như Bà Trưng Trắc, Trưng Nhị!”.

Cả hai anh em đều được cha hết lòng dạy dỗ binh thư, võ nghệ. Bà học chăm chỉ, thông minh, hứa hẹn có thể trở thành một vị tướng tài mai sau, khiến anh bà phải mến phục. Bà lại có sức khỏe khác thường: một mình vật nổi hàng chục người, hàng mẫu ruộng bà chỉ cấy một ngày là xong!

Bà cùng anh đi khắp vùng vừa để mở rộng giao du, kết bạn với người hiền tài, nghĩa sĩ, vừa ngắm xét địa hình, để rắp mưu việc lớn sau này. Người chị dâu thấy vậy, khuyên bà không nên “làm loạn” và giục bà nên lấy người em họ của mụ ta cho an phận. Bà khẳng khái trả lời:

“Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển khơi, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ, chứ tôi không chịu khom lưng làm tì thiếp người ta!”.

Và bà tiếp tục khẩn trương chuẩn bị khởi nghĩa, lấy núi Nưa làm căn cứ địa: mộ quân, sắm sửa vũ khí, tích trữ lương thực, luyện tập quân sĩ.

Dân chúng trong vùng còn kể lại là khi đó có con voi trắng một ngà rất dữ tợn hay về phá hoại mùa màng, mọi người đều sợ. Để trừ hại cho dân, bà cùng chúng bạn đi vây bắt voi. Bà dũng cảm nhảy lên cưỡi đầu voi và cuối cùng đã khuất phục được con vật hung dữ. Chú voi trắng này sau đó đã trở thành người bạn chiến đấu trung thành của bà.

Tiếng tăm cô gái mười chín tuổi trị voi rừng xanh vang dội khắp nơi, càng thu hút thêm nhiều người đi theo bà.

Người chị dâu phần tức cô em chồng “bướng bỉnh” phần sợ giặc đàn áp luỵ đến thân, đã báo quan quân đô hộ đến bắt Triệu Thị Trinh. Bà đánh tan toán quân Ngô và giết luôn người chị dâu phản bội kia rồi lên ở hẳn núi Nưa, dựng cờ khởi nghĩa. Từ ấy, trong dân gian loan truyền câu hát:

Có bà nữ tướng
Vâng lệnh trời ra
Trị voi một ngà
Dựng cờ mở nước
Luyện truyền sau trước
Theo gót Bà Vương.

Anh hùng hào kiệt nam nữ các nơi rầm rập đem quân về tụ nghĩa và trở thành tướng lĩnh của bà Triệu; ba anh em họ Lý, cô gái người Mường, chú thiếu niên sông Mã cưỡi con ngựa trắng… Nhân dân nô nức tòng quân, ủng hộ sự nghiệp cứu nước:

Ru con, con ngủ cho lành
Để mẹ gánh nước rửa bành ông voi
Muốn coi lên núi mà coi
Coi Bà Triệu tướng cưỡi voi đánh cồng
Túi vóc cho lẫn túi hồng
Trầu têm cánh kiến cho chồng đi quân.

(Thơ ca dân gian)

Sau này, trong dân gian còn truyền tụng nhiều câu chuyện cảm động về tình dân đối với cuộc khởi nghĩa Bà Triệu: đây, một già mù miền núi đã đi khắp nơi, dùng tiếng đàn giọng hát của mình để ngâm ngợi cổ vũ dân làng đứng dậy cứu nước; kia, một bà cụ hàng nước cố xin cho con gái được tòng quân, còn mình thì giúp cả chõng chuối với chum nước chè xanh cho nghĩa binh đang trẩy quân qua giải khát.

Binh lực đã lớn mạnh, năm 248, Bà Triệu đem quân tiến đánh các quận huyện của bọn quan lại nhà Ngô. Bà chỉ huy nghĩa quân vô cùng gan dạ. Ra trận, bà thường mặc áo giáp đồng, đi guốc ngà, cài trâm vàng, nên đời sau thường gọi tên bà là Nhuỵ Kiều tướng quân.

Nghĩa quân thắng nhiều trận, giết chết viên thứ sử châu Giao. Dân chúng khắp hai quận Giao Chỉ, Cửu Chân đều nổi dậy hưởng ứng. Sử nhà Ngô thú nhận: năm 248 “toàn thể châu Giao đều chấn động”.

Nhà Ngô lo sợ phải phái viên danh tướng Lục Dận sang làm thứ sử Giao Châu, đem thêm 8.000 quân sang đàn áp. Bà cầm quân kháng địch vô cùng oanh liệt, gây cho giặc nhiều tổn thất, khiến chúng phải run sợ bảo nhau:

Hoành qua đương hổ dị
Đối diện Bà Vương nan
(Nghĩa là: Cầm giáo chống lại hổ còn dễ, chứ đối địch với Bà Triệu thì thật khó).

Lục Dận biết nếu chỉ dùng lực lượng quân sự không thôi thì khó lòng thắng nổi bà. Một mặt, y tìm cách dụ bà ra hàng; mặt khác dùng vàng bạc, của cải lung lạc một số thủ lĩnh địa phương dao động.

Bà Triệu kiên quyết chối bỏ lời dụ dỗ của giặc và tiếp tục chiến đấu. Nhưng thế giặc rất mạnh, quân khởi nghĩa suy yếu dần và tan vỡ. Cuối cùng, bị bao vây riết, bà phải rút về núi Tùng Sơn, và không chịu rơi vào tay giặc, bà đã rút gươm tự vẫn.

Tùng Sơn nắng quyện mây trời
Dấu chân Bà Triệu rạng ngời sử xanh

(Thơ ca dân gian)

Ngày nay, ở thôn Phú Điền (Hậu Lộc) cạnh đường số 1 vẫn còn có ngôi đền Bà Triệu và trên núi Tùng Sơn trước đền còn lăng mộ của bà và một số tướng tá cùng tự vẫn theo bà…

Lý Nam đế khai sáng nước Vạn Xuân

Ở Long Hưng (Thuỵ Anh, Thái Bình) có một người tài kiêm văn, võ, lại có lòng yêu nước, thương dân tên là Lý Bí. Bấy giờ vào giữa thế kỉ 6, nước ta đang ở dưới ách đô hộ của nhà Lương, Lý Bí có làm một chức quan nhỏ với nhà Lương ít lâu,[29] song vì thấy rõ cảnh lầm than cơ cực của nhân dân nên ông rất căm ghét bè lũ đô hộ. Ông bỏ quan về quê, mưu việc khởi nghĩa. Ông tìm cách liên kết hào kiệt các châu cùng nhau bàn mưu, tính kế, chiêu mộ nghĩa binh luyện tập võ nghệ, tích trữ lương thực, rèn đúc vũ khí… Cha con Triệu Túc là thủ lĩnh vùng Chu Diên đem quân ứng nghĩa trước tiên. Nhà nho Tinh Thiều học giỏi văn hay mà chỉ được giữ chân canh cổng thành cũng bỏ quan về theo Lý Bí.

Mùa xuân năm 542, khởi nghĩa bùng nổ, nhân dân và hào kiệt các nơi sôi nổi hưởng ứng. Thanh thế nghĩa quân ngày một lớn mạnh. Không đầy ba tháng, nghĩa quân đã chiếm được hầu hết các châu quận. Thứ sử Tiêu Tư vội vã bỏ thành Long Biên chạy về nước.

Được tin mất Long Biên, vua Lương hết sức tức giận, y ra lệnh cho lũ quân tướng cấp tốc phản công. Lý Bí đã điều quân đánh cho địch thua tán loạn, rồi nhân thế đó, giải phóng toàn bộ đất nước.

Hai lần bị đánh tan tác, nhưng nhà Lương vẫn chưa chịu bỏ mộng xâm lăng. Đầu năm sau (543), vua Lương lại hạ lệnh cho quân tướng phản công. Lần này, Lư Tử Hùng cùng lũ tướng tá chỉ huy vừa khiếp sợ, vừa mỏi mệt, dùng dằng mãi không dám tiến quân. Nắm được chỗ yếu của địch, Lý Bí chủ động đem quân đón đánh địch ở bán đảo Hợp Phố (nay thuộc Quảng Đông, Trung Quốc). Trận này quân Lương cũng thua to, mười phần chết đến bảy, tám. Tướng chỉ huy, đứa bị giết, đứa sống sót chạy về bị vua Lương trị tội chết.

Cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta chống ách đô hộ của nhà Lương do Lý Bí lãnh đạo đã thắng lợi hoàn toàn. Đất nước được giải phóng, nhân dân được tự do, Lý Bí lên ngôi hoàng đế (544), tự xưng là Nam Đế (vua nước Nam). Lý Nam Đế đặt tên nước là Vạn Xuân.[30] Cho dựng điện Vạn Thọ,[31] làm nơi vua quan họp bàn việc nước. Ông cắt đặt các chức quan văn, võ trong triều. Triệu Túc được phong làm Thái phó[32] Phạm Tu được cử đứng đầu hàng quan võ. Tinh Thiều được cử đứng đầu các quan văn. Lý Nam Đế còn cho dựng một ngôi chùa mới, lấy tên là Khai quốc (Mở nước).[33] Lý Nam Đế ban sắc phong thần cho Bà Triệu để tưởng nhớ vị nữ anh hùng ngày trước.

Lý Nam Đế mất, nhân dân ta hết lòng thương tiếc, nhiều nơi đã lập đền thờ. Ngày nay, trên các địa phương miền Bắc còn có hơn 200 đền miếu thờ Lý Bí và các tướng tá của ông.

Lão tướng Phạm Tu

Hỡi cô đội nón quai thao
Đi qua Thanh Liệt thì vào làng anh
Làng anh Tô Lịch trong xanh
Có nhiều vải nhãn ngon lành em ăn.

(Thơ ca dân gian)

Vùng làng Quang (Thanh Liệt) huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội có cảnh nước trời tuyệt đẹp, có đặc sản nhãn lồng, vải ngọt. Mà cũng nổi tiếng là đất lắm nhân tài.

Đó là quê hương của Chu Văn An, nhà nho tiết tháo mà ta sẽ có dịp nói đến sau.

Đó cũng là quê hương của vị tướng tài ba và yêu nước của thế kỉ 6: tướng quân Phạm Tu.

Lý Nam Đế “phía Bắc đuổi Tiêu Tư, phía Nam dẹp Lâm Ấp, dựng tên nước, chính ngôi tôn, đặt trăm quan, định niên hiệu, trên đại thể có quy hoạch của bậc đế vương” – như lời sử cũ ngợi ca, cũng nhờ có nhiều nhân tài giúp rập, trong đó có tướng Phạm Tu.

Giữa thôn Văn (nay thuộc xã Thanh Liệt) vào đầu mùa “rét nàng Bân” năm Bính Thìn (476), mồng Mười tháng Ba, Phạm Tu cất tiếng khóc chào đời. Dân làng, dân nước cũng đang khóc than vì nghèo khổ và vì sự áp bức của Tiêu Tư, viên thứ sử nhà Lương tàn bạo. Giữa “ngày ba tháng tám”, giữa mùa giáp hạt, mẹ đói cơm, con đói sữa… những tưởng không nuôi nổi con thơ… nhưng rồi Phạm Tu vẫn sống, vẫn trưởng thành.

Cạnh làng Quang là làng Quỳnh Đô “Lô vật Quỳnh Đô, giỏ cua Cổ Điển”. Phạm Tu theo học các đô vật bên Quỳnh trở thành một đô vật nổi tiếng. Từ đó dân làng thường gọi ông là Đô Tu (có tài liệu ghi là Đô Hồ) vì tương truyền thần thánh đất Tây Hồ đã “ứng điềm lành” trong việc ông ra đời!).

Vào một ngày đông tháng Chạp năm Tân Dậu (tháng Giêng năm 542), từ miền đất biển Thuỵ Anh Thái Bình, Lý Bí kêu gọi hào kiệt các nơi nổi dậy lật đổ ách đô hộ của nhà Lương. Đô Tu lúc này đã ngoài sáu chục tuổi, đã là một bô lão của thôn Văn. Tuổi “đầu bạc răng long” chăng? Tuổi “xuất lão vô sự”, “mũ ni che tai”, phó mặc việc làng việc nước cho đàn con cháu chăng? Không phải! “Càng già càng dẻo càng dai”, già làng vẫn cùng lớp trẻ lo toan việc dân việc nước.

Nghe tin Lý Bí đã dựng cờ cứu nước, cha con Triệu Túc vùng ven sông Cái đã ứng theo, Lý Phục Man vùng làng Giá (nay thuộc xã Yên Sở, huyện Hoài Đức, Hà Nội) cũng đã nổi lên ứng nghĩa. Ở tít vùng sông Cầu, anh em Trương Hống, Trương Hát đã vùng dậy rồi…thì làng Quang đất vải quê ta cũng phải cùng cả nước vùng lên… Lão đô vật Phạm Tu lúc này còn khỏe lắm. Thường ngày còn đánh trâu ra đồng cày được vài sào ruộng. (Dân làng Quang vốn nổi tiếng là những người làm ruộng giỏi giang và dai sức). Bô Lão Phạm Tu tài cao đức lớn có uy tín với dân làng. Cụ họp dân bàn việc khởi nghĩa. Trai làng nô nức gia nhập nghĩa quân. Phạm Tư tự làm tướng, đem đội quân khởi nghĩa làng Quang và các làng quanh vùng theo giúp Lý Bí.

Lão tướng và những chàng tuổi trẻ xông pha trận mạc, ba tháng lập nên công lớn, chiếm lĩnh châu trị Long Biên (Bắc Ninh), đuổi Tiêu Tư về Bắc, đập tan các cuộc phản kích của quân Lương.

Việc bên Bắc vừa tạm yên thì phương Nam lại dậy sóng.

Nghe tin bên xứ Giao Châu có “loạn”, vua nước láng giềng bên kia dải Hoành Sơn là Lâm Ấp điều chiến thuyền tiến vào cửa Sót, điều bộ binh vượt đèo Ngang tiến đánh Đức Châu (Hà Tĩnh ngày nay).

Chủ tướng Lý Bí họp tướng sĩ bàn kế tiến quân vào Nam dẹp giặc. Lão tướng Phạm Tu hăng hái đứng ra xin đảm đương trọng trách đó.

Mùa hè năm Quý Hợi (tháng 5-543), người lính già đầu bạc 68 tuổi, cùng ba quân vượt sông trèo núi, gội nắng hạ mưa đông, dầm sương dãi gió, hăng say Nam tiến.

Chiến trận diễn ra vô cùng gian khổ, quân Lâm Ấp luyện tập đã lâu (nước Lâm Ấp thành lập từ năm 190-192), nước Lâm Ấp đang độ cường thịnh và lần này vua Lâm Ấp (Ru-dơ-ra-vác-man I) lại tự thân chinh…

Việt quân là đội quân mới nhóm họp, chưa dạn dày kinh nghiệm nhưng lại là những người yêu nước nồng nàn.

Kết cục, quân Lâm Ấp bị đánh tan, chúa Lâm Ấp phải chạy trốn về bên kia dãy Hoành Sơn. Thế là một dải tăm kình phương Nam cũng lặng…

Đúng ngày Nguyên đán năm Giáp Tý (tháng 2-544), Lý Bí dựng nước độc lập Vạn Xuân, tự xưng Nam Đế. Triều đình Vạn Xuân được thiết lập với hai ban văn võ. Lão tướng Phạm Tu, vị tướng tài ba đã được cử cầm đầu ban võ, tổng chỉ huy đội quân dân tộc mới hình thành.

Tháng 7 năm 545, phong kiến xâm lược Lương cất đại binh sang chinh phục Vạn Xuân. Lý Nam Đế cùng tướng quân Phạm Tu đem 3 vạn quân ra Chu Diên (Hưng Yên) chặn giặc. Thế giặc mạnh. Quân ta lui giữ miền cửa sông Tô Lịch (trung tâm Hà Nội ngày nay), dựng luỹ đất, rào tre cự địch. Quân xâm lược lại tiến công thành Tô Lịch. Ngày 20 tháng Bảy năm Ất Sửu (tháng 8-545) sử cũ thở than: “đương vòng chiến đấu, xoay cuộc tang thương, đại vương (chỉ Phạm Tu) phút chốc thần linh hiển hoá!”.

Sinh ra bên sông Tô, lại từ trên chiến trường bên cửa sông Tô ngã xuống… Lão tướng anh hùng chết lúc 70 tuổi.

Ở Thanh Liệt, giữa cánh đồng thôn Trung ngày nay, nổi lên một khu khá đẹp: Khu đình thờ Phạm Tu. Trong hậu cung, bức tranh chân dung vị lão tướng và tranh vẽ các thuộc hạ của người.

Sinh vi tướng, tử vi thần (sinh là tướng, chết là thần). Phạm Tu được dân làng thờ làm thành hoàng bảo vệ xóm làng. Trong đình, biết bao câu đối ngợi ca đức tài Phạm Tu, trong đó có câu (tạm dịch):

– Khởi nghĩa dẹp quân Lương, lẫm liệt tinh trung ngời nhật nguyệt.

– Phong hầu ghi sử Lý, vẻ vang thang mộc rạng quê hương!

Triệu Việt Vương

Thái phó[34] Triệu Túc của triều đình Vạn Xuân qua đời. “Tre già măng mọc”, con ông là Triệu Quang Phục được Lý Nam Đế trọng dụng. Chàng trai trẻ ấy đã cùng cha tham gia cuộc khởi nghĩa Lý Bí ngay từ buổi đầu, và đã lập nhiều võ công hiển hách, góp phần lập ra nước Vạn Xuân (544).

Đầu năm 545, nhà Lương lại phái Trần Bá Tiên đem quân sang xâm chiếm nước Vạn Xuân non trẻ. Thế giặc rất mạnh. Lý Nam Đế đem quân đánh địch mấy lần không thắng, lại bị bệnh nên phải rút vào miền Tam Đảo ẩn náu. Ông trao quyền chỉ huy quân đội cho Triệu Quang Phục (546).

Sau mấy lần huyết chiến với quân thù, lúc này lực lượng nghĩa quân đã suy yếu nhiều. Tính sao đây để cứu vãn tình trạng hiểm nghèo “ngàn cân treo sợi tóc?”. Làm sao đây để bảo toàn lực lượng đợi thời cơ đến tiến lên tiêu diệt địch?… Bao nhiêu câu hỏi đặt ra trong đầu óc vị chỉ huy trẻ tuổi. Trải nhiều đêm đo đắn suy tư, cân nhắc mọi bề, Triệu Quang Phục thấy nếu cứ dàn thế trận để đánh địch, trong khi lực lượng ta đã mòn mỏi và địch còn đang sung sức thì không tránh khỏi nguy hiểm. Và ông đi đến một quyết định sáng suốt, tạm thời lui quân về lập căn cứ ở Dạ Trạch quê nhà để nuôi dưỡng binh lực đánh địch lâu dài.

Dạ Trạch (bãi Màn Trò, Hưng Yên) là một vùng đồng lầy mênh mông, lau sậy um tùm. Ở giữa là một bãi phù sa, có thể làm ăn sinh sống được. Đường vào bãi rất kín đáo, khó khăn. Chỉ có dùng thuyền độc mộc nhẹ lướt trên cỏ nước, theo mấy con lạch nhỏ thì mới tới được. Triệu Quang Phục đã sinh ra và lớn lên giữa vùng đầm lầy nước đọng này, phần đông nghĩa quân lại là người cùng họ cùng quê nên rất am hiểu địa thế và đường đi lối lại nơi đây. Được nhân dân hết lòng đùm bọc, Triệu Quang Phục đã bí mật rút quân vào đóng ở Dạ Trạch. Ngày ngày, quân sĩ thay phiên nhau vừa luyện tập vừa phát bờ cuốc ruộng trồng lúa, trồng khoai để tự túc binh lương. Trời còn sáng, không nổi lửa để địch phát hiện thấy chỗ trú quân. Khi màn đêm buông xuống, nghĩa quân mới nấu nướng, phần ăn phần nắm để dành. Có đêm thì nghỉ ngơi sau một ngày cuốc ruộng phát bờ. Có đêm thì chèo thuyền ra đánh úp doanh trại địch. Cứ như vậy với lối đánh “ngày ẩn tối ra” nghĩa quân diệt được khá nhiều địch, thu nhiều vũ khí, tích thêm lương thực. Quân nhà Lương ngày thêm thua đau mà quân ta thì càng đánh càng mạnh dần lên. Nhân dân hết lòng yêu mến che chở nghĩa quân và cho con em gia nhập đoàn quân yêu nước. Dân quanh vùng tặng Triệu Quang Phục danh hiệu: “Dạ Trạch vương” (Vua Đầm đêm). “Đầm đêm” là tượng trưng của lối đánh lâu dài, đánh du kích của người Việt đương thời.

Năm 550, thời cơ đã đến. Bấy giờ tình hình phong kiến nhà Lương rối loạn to, đại bộ phận địch quân rút về nước, chỉ để lại một đội quân nhỏ do viên tướng Dương Sằn chỉ huy. Triệu Quang Phục lúc này đã xưng vua (Triệu Việt Vương), cùng đội quân đã dạn dày chiến đấu mở một cuộc tấn công lớn, đánh thốc ra Long Biên, giết chết tướng chỉ huy giặc. Quân giặc tan vỡ, đứa bị giết, đứa chạy thục mạng về nước.

Đất nước Vạn Xuân trở lại thanh bình. Triệu Việt Vương cùng nhân dân Vạn Kiếp tiếp tục xây dựng nền độc lập của đất nước.

Vua Đen

Kẻ Mỏm: một doi đất nhô ra trên bãi biển miền Trung, bên bờ cửa Sót, dưới chân dải Hoành Sơn. Nơi đó đã sinh ra một đấng anh hùng: Mai Thúc Loan. Bấy giờ là vào đầu thế kỉ 8, nước ta đang bị phong kiến nhà Đường đô hộ. Dân tình khổ cực trăm đường vì các tệ nạn cống nạp, phu phen tạp dịch. Quê hương Mai có nghề làm muối cổ truyền. Nhưng thuế muối là một trong ba thứ thuế nặng nhất của nhà Đường. Dân tình khổ quá, không sống nổi, nhiều người phải tha phương cầu thực. Mẹ con Mai Thúc Loan cũng phải bồng bế nhau lên miền núi nương thân.

Từ nhỏ, Mai Thúc Loan đã theo mẹ vào rừng kiếm củi, đổi gạo sống qua ngày. Bữa rau, bữa cháo, khi đói, khi no. Nhưng cậu bé họ Mai vẫn lớn nhanh, lớn mãi, mạnh khỏe lạ thường. Dắt được con trâu, vác nổi cái cày, Mai lại phải đi ở cho nhà giàu chăn trâu, cày ruộng. Mai rất sáng dạ, chỉ thoáng nghe bọn trẻ con nhà chủ học bài nào là thuộc ngay bài ấy, trông thấy viết chữ nào là viết được chữ ấy. Có sức khỏe, Mai lại càng ham học quyền học võ. Chàng thanh niên có nước da đen rám ấy nổi tiếng giỏi vật nhất vùng.

Cũng như mọi người dân đất Việt, Mai Thúc Loan phải đi phu, phục dịch bọn quan lại đô hộ rất vất vả, lại còn bị đánh đập rất dã man. Ông hết sức căm giận bọn cướp nước hại dân. Vì gan dạ, bướng bỉnh nên ông được dân trong vùng cử làm chức đầu phu để mong ông bênh vực phần nào cho bà con thôn xóm. Một ngày mùa tu hú kêu năm 722, Mai Thúc Loan cùng toán dân phu phải đi gánh quả vải, nộp cống cho bọn thống trị nhà Đường.

Giữa khi nội thuộc Đường triều
Giang sơn cố quốc nhiều điều ghê gai
Sâu quả vải vì ai cắn lá,
Ngựa hồng trần kể đã héo hon…

(Dân ca xứ Nghệ)

Đường xa, nắng gắt, Thúc Loan bảo mọi người dừng chân vào bóng mát nghỉ. Rồi ông lớn tiếng chửi mắng, kể tội bọn quan lại đô hộ, và bảo mọi người ăn vải, còn lại thì gánh trở về không đem nộp cống nữa:

“Ta nghe nói ở xa nghìn dặm chẳng sợ người, huống chi nước ta xa đến vạn dặm, không lẽ ta lại chịu bó tay?”.

Đoàn quân phu nghe theo, cùng Mai Thúc Loan nổi dậy khởi nghĩa. Hàng trăm người của các phường săn và trai tráng quanh vùng cũng kéo đến hưởng ứng. Thế lực nghĩa quân ngày một mạnh. Lợi dụng địa thế vùng Sa Nam có sông sâu núi hiểm, Mai Thúc Loan đã xây dựng căn cứ để chống giặc lâu dài. Ông lấy Vệ Sơn làm nơi đóng đại bản doanh. Dọc bờ sông Lam, đắp một chiến luỹ dài hơn 1.000 mét. Đó là thành Vạn An nổi tiếng, có Rú Đụn (Hùng Sơn) làm chỗ dựa. Phía trong núi là dải thung lũng rộng vài chục mẫu dùng làm nơi trữ lương thực, vũ khí. Bao quanh khu trung tâm Vệ Sơn là cả một hệ thống đồn trại nương tựa lẫn nhau: Biều Sơn hình quả bầu bảo vệ cánh tả, Liêu Sơn bảo vệ mặt trước. Ngọc Đái Sơn hình đai ngọc gần thành Vạn An là đồn tổng chỉ huy, thông suốt cả thuỷ lẫn bộ binh.

Chiếm được Châu Hoan rồi, Mai Thúc Loan tự xưng hoàng đế, đóng đô ở thành Vạn An. Người đời thường gọi ông là Mai Hắc Đế. Cái tên “Vua Đen” có từ đó. Mai Hắc Đế còn cho người đi liên kết các tù trưởng và nhân dân các châu miền núi các nước láng giềng ở phía nam và phía tây, như Chăm Pa, Chân Lạp… để có thêm lực lượng chống với quân Đường. Thế đã mạnh, người đã đông, nghĩa quân tiến ra Bắc tấn công phủ thành Tống Bình. Bè lũ đô hộ bỏ thành, chạy tháo thân về phương bắc. Đất nước được giải phóng hoàn toàn. Nhân dân khắp nơi nô nức theo Mai Hắc Đế, quân lính đông tới hàng chục vạn người. Ít lâu sau, nhà Đường tập trung sức đàn áp cuộc khởi nghĩa. Quân Đường theo đường hiểm, bất thình lình tiến đánh thẳng vào căn cứ nghĩa quân. Mai Hắc Đế không đối phó nổi, phải rút vào rừng, rồi mất. Nghĩa quân tan vỡ. Quân xâm lược đã tàn sát nhân dân, chất xác nghĩa quân đắp thành gò cao, hòng uy hiếp tinh thần của dân chúng. Nhưng tội ác của giặc chỉ khơi sâu thêm lòng căm thù của nhân dân ta đối với chúng. Nhân dân ta đời đời nhớ ơn Mai Hắc Đế, đã lập đền thờ ông ở trên núi Vệ.

Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng

Phùng Hưng quê ở Đường Lâm, nay là thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm, huyện Ba Vì, Hà Nội.

Họ Phùng đời đời làm thủ lĩnh Đường Lâm, gọi là quan lang.

Năm 722, khi Mai Thúc Loan khởi nghĩa chống phong kiến Đường, cha Phùng Hưng đã nổi dậy hưởng ứng.

Khởi nghĩa thất bại, cha Phùng Hưng lui về quê, chăm lo mở mang trại ấp, chờ thời cơ chống giặc.

Mẹ Phùng Hưng là người hiền đức, sinh được ba trai; con cả là Phùng Hưng, con thứ là Phùng Hải, con út là Phùng Dĩnh. Lớn lên, cả ba anh em họ Phùng đều có sức khỏe vượt hẳn người thường.

Năm Phùng Hưng 18 tuổi, bố mẹ đều mất. Phùng Hưng nối nghiệp cha làm thủ lĩnh Đường Lâm, hoà thuận với các em, hết lòng giúp đỡ dân làng và người quanh vùng.

Một hôm, trên bãi cỏ làng[35] có hai con trâu mộng húc nhau, ai cũng sợ. Nghe tin, ông xăm xăm chạy tới, dùng sức mạnh đôi tay lực lưỡng nắm chặt sừng trâu rồi đẩy hai con trâu ra xa nhau. Nhìn cảnh ấy, ai cũng thán phục ông là can đảm và có sức lực phi thường.

Làng quê ông khi ấy ở kề rừng, có con hổ dữ hay làm hại người. Ông dùng mưu, đặt một bù nhìn cầm chuỳ ở chỗ hổ thường hay qua lại.[36] Hổ thấy người, nhảy đến vồ cào, cắn xé, thấy là bù nhìn rơm, liền bỏ đi.

Cứ như vậy vài lần, hổ ta phát chán… Một hôm, Phùng Hưng tay cầm chuỳ sắt, đứng thế chân vào chỗ đặt bù nhìn cũ. Hổ ta lảng vảng qua đó, trông thấy ông vẫn cứ ngỡ là bù nhìn như mọi khi, không thèm để ý. Lừa đúng lúc hổ vô ý, ông vận dụng sức lực toàn thân, giáng một chuỳ như trời giáng xuống đầu hổ, gí đầu hổ xuống đất. Xong đâu đấy ông bẻ gãy chân hổ, trói chú ta lại, kéo về xóm thôn trước sự kinh ngạc của dân làng.

Các em ruột ông – như lời sách cũ – cũng có sức “mang đá nặng ngàn cân, hoặc cõng thuyền, chở nặng ngàn hộc đi xa hàng mười dặm”.

Năm 766, anh em Phùng Hưng khởi nghĩa chống phong kiến Đường. Khắp vùng hưởng ứng. Anh em ông chiếm vùng Đường Lâm và các ấp chung quanh, giữ nơi hiểm yếu, tích trữ lương thực, mộ thêm nghĩa binh, thế lực ngày càng mạnh, uy tín ngày càng cao.[37]

Năm 791, theo lời khuyên của người đồng hương và đồng chí của ông là Đỗ Anh Hàn, anh em Phùng Hưng cùng các tướng sĩ đem hàng vạn quân tiến xuống bao vây kín phủ thành Tống Bình (nay là Hà Nội) của bè lũ đô hộ.

Ba cô cháu gái ông tình nguyện theo giúp việc quân.

Cao Chính Bình – viên quan đô hộ chuyên hà hiếp bóc lột nhân dân đem quân ra ngoài thành chống đỡ. Ác chiến bảy ngày đêm, lũ quân tướng nhà Đường đại bại; xác giặc phơi đầy đồng.

Quân Đường kéo vào thành cố thủ. Cao Chính Bình lo sợ quá, phát bệnh mà chết. Lũ quan tướng còn lại bị bao vây ráo riết đã phải đầu hàng nghĩa quân.

Phùng Hưng vào phủ thành, chấn chỉnh mọi việc, xây dựng nền tảng cho một quốc gia tự chủ. Nhưng chẳng bao lâu sau ông lâm bệnh nặng rồi chết.

Nhớ ơn ông, nhân dân lập đền thờ ở quê nhà và ở vùng Thịnh Hào (nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội). Người đời vẫn gọi là ông Bố Cái Đại Vương.

Câu chuyện thần dân tộc và tên phù thuỷ địch

Bấy giờ là ở thời thuộc Đường (thế kỉ 7-10). Vua Đường họ Lý, tự cho mình thuộc dòng dõi Lão Tử (Lý Đam). Thêm một cớ để tôn sùng đạo Lão vẫn thịnh hành trong triều ngoại nội. Rất nhiều tướng tá nhà Đường là đạo sĩ kiêm nghề phù thuỷ.

Nước ta bị nhà Đường đô hộ, gọi là An Nam, với 12 châu, 59 huyện. Thế kỉ 7 có khởi nghĩa lớn của Lý Tự Tiên, Đinh Kiến. Thế kỉ 8 có khởi nghĩa lớn của Mai Thúc Loan (Mai Hắc Đế), Phùng Hưng (Bố Cái Đại Vương). Đầu thế kỉ 9 có khởi nghĩa lớn của Dương Thanh. Khởi nghĩa nhân dân nhằm giành lại đất nước, giành lại nền tự chủ. Khởi nghĩa. Bị đàn áp đẫm máu. Lại khởi nghĩa. Phái tướng, phái quân không đủ, nhà Đường phái nhiều đạo sĩ, phù thuỷ sang ta. Riêng đồng bằng sông Nhị, khi ấy gọi là Giao Châu, có đến 21 đạo quân nổi tiếng. Thầy phù thuỷ, thầy địa lí Tầu sang ta để trừ yểm “long mạch”. Đấy là một thủ đoạn đàn áp về văn hoá, tư tưởng, gieo rắc mê tín, dị đoan rằng “đất An Nam không thể còn mạch đất đế vương nữa”. Có nghĩa: ta không thể là một nước độc lập.

Về tôn giáo, dân ta vốn có đức tính khoan dung. Đạo Phật phương Tây, đạo Nho, đạo Lão từ phương Bắc được truyền bá vào ta từ những thế kỉ đầu Công nguyên. Nhưng không một tôn giáo nào tạo nên được ở ta sự cuồng tín, là cái mầm chia rẽ dân tộc rất tai hại. Trong nông thôn, có chùa chiền, có đạo quán, cũng có đình làng thờ thành hoàng, có miếu mạo thờ các anh hùng giúp dân dựng nước. Có đền Hùng thờ Tổ, đền Tản Viên sơn thánh, đền Bà Trưng, Bà Triệu… Lý Nam Đế giữa thế kỉ 6 đã phong thần cho Bà Triệu. Nước Vạn Xuân độc lập đã có thần dân tộc. Thờ tổ tiên cả giống nòi, cả làng, cả họ và ở từng nhà là nét đặc sắc của tín ngưỡng Việt Nam.

Đạo Nho dù có chủ trương “tôn quân, đại thống nhất” thì cũng chẳng chuyển lay được ý chí tự lập tự cường, tinh thần dân tộc và ý thức độc lập của nhân dân ta.

Lòng yêu nước Việt Nam đã sâu gốc bền rễ rồi.

Nửa sau thế kỉ 9, đất An Nam càng không yên. Có một dạo, quân Nam Chiếu từ Vân Nam theo triền sông Hồng kéo xuống, đánh bại quân Đường, giết chết viên đô hộ, chiếm đất An Nam. Phong kiến Đường hèn hạ bỏ An Nam đô hộ phủ. Nhưng nhân dân các làng xã đất Việt đã dựng “pháo đài xanh” chiến đấu chống quân Nam Chiếu. Truyền thống làng xã chiến đấu trỗi dậy. Khi gặp thời cơ, người dân Việt lại tìm thấy ở làng đủ “sức bật” đẩy họ đứng lên chiến đấu giải phóng quê hương đất nước.

Việc dân làng Việt Nam chống quân Nam Chiếu bảo vệ xóm quê đến tai vua Đường. Để vớt vát chút uy thế tàn, vua Đường hạ chiếu “khen” hào trưởng và nhân dân đất Việt. Và cử Cao Biền đem quân sang An Nam đánh quân Nam Chiếu. Cao Biền, viên tướng giỏi của Đường, nổi tiếng vì với một phát tên đã bắn rơi hai con chim trời đang bay.

Cao Biền lại là tên phù thuỷ cao tay.

Dùng dằng hàng năm, Cao Biền mới tiến quân sang ta (865). Dân Việt đánh, quân Đường đánh. Lần này quân Nam Chiếu thua đậm, phải rút về nước.

Chẳng ơn thì chớ, tiết độ sứ “Tĩnh hải quân tiết trấn” Cao Biền lại quay ra đàn áp nhân dân và các thủ lĩnh địa phương, cố dựng lại ách thống trị của nhà Đường trên đất đai của một nhân dân “hay phản loạn” này.

Cao Biền đến thành Đại La ở khu vực Hà Nội ngày nay, thêm quân canh giữ, sục sạo nông thôn, lập sổ hộ khẩu, chỉnh đốn thuế má. Nghe nói Cao Biền đã chia được nông thôn ta ra làm 159 hương. Dưới hương, Biền muốn nhúng tay xuống xã, đã lập cả đại xã và tiểu xã…

Hành quân đàn áp. Tổ chức chính trị thắt buộc chặt chẽ. Vơ vét thuế khoá. Chưa đủ, Cao Biền còn giở ngón nghề phù thuỷ, nghề thầy địa lí đào “long mạch” đất An Nam. Giặc tung tin Cao Biền có tài “yểm âm binh”, có tài “cưỡi diều giấy” bay trên không để dò xem các “huyệt đế vương”… và có tài yểm trừ thần thánh Việt Nam…

Cao Biền biết chăng đất Việt phương Nam là xứ sở của huyền thoại và truyền thuyết đượm sắc màu yêu nước?

Không đầy chục năm sống trên đất Việt, Cao Biền đã thể nghiệm điều đó! Chọi với truyền thuyết “Cao Biền có tài yểm và điều khiển âm binh” của giặc, có truyền thuyết “quân Cao Biền dạy non” của người Việt: Biền nuôi âm binh, đủ trăm ngày sẽ dậy và sẽ dùng được. Biền đưa 100 thẻ hương cho một bà lão bán hàng nước người Việt có quán hàng cạnh nơi nuôi âm binh, dặn mỗi ngày thắp một thẻ; cứ thế đủ 100 ngày, quán hàng của bà lão sẽ phát đạt. Bà lão theo lời dặn được ít ngày, sau đem cả bó thương đốt một lượt, quân âm của Cao Biền “dậy” thật, nhưng chưa đủ ngày đủ tháng nên “dậy non”, run lẩy bẩy rồi biến thành đất đá cả!

Lại có truyền thuyết: Cao Biền muốn yểm những nơi linh tích (“dấu thiêng”), bèn mổ bụng con gái chưa chồng 17 tuổi, vứt ruột đi, nhồi cỏ bấc vào bụng, mặc quần áo vào, đặt ngồi lên ngai thờ thần, tế bằng trâu, bò, hễ thấy cử dộng – tức là thần nhập vào thân người con gái đó – thì vung kiếm mà chém đầu. Biền dùng thuật đó để đánh lừa các thần linh đất Việt. Và đúng ra: để hòng trấn áp tư tưởng yêu nước, tinh thần dân tộc của nhân dân Việt Nam. Biền cũng dùng thuật đó để định lừa thần núi Tản Viên là thần đứng đầu các thần đất Việt. Lúc ấy thần Tản Viên đi vắng. Thần cưỡi chim diều bay trong mây mà về, thấy Biền đang lom khom cầu cúng. Từ trên mây, thần Tản Viên nhổ nước bọt ào giữa đàn tràng của Cao Biền, rồi bỏ đi.

Cao Biền than rằng: “Linh khí ở phương Nam không thể lường được. Ôi! Cái vượng khí của đất này đời nào hết được!”.

Lại có một truyền thuyết khác. Cao Biền đắp thành Đại La trên đất Long Đỗ của người Việt. Long Đỗ – Rốn Rồng – hay núi Nùng của đất Thăng Long ngày sau. Núi Nùng, sông Tô là non sông của thủ đô tương lai đất Việt.

Truyền thuyết kể rằng: Đắp xong thành, một buổi sớm, Cao Biền dạo chơi ngoài cửa Đông Thành, bỗng trời đổ mưa to gió lớn. Thần chính khí Long Đỗ hiện ra trong ánh sáng chói loà, trong đám mây ngũ sắc, trong mộng mị, thần Long Đỗ lại hiện ra…

Sáng hôm sau, tỉnh dậy, Biền họp quần thần, than rằng:

– “Ta không sao khuất phục được người phương xa chăng?”.

Có kẻ khuyên lập đàn và dùng nghìn cân sắt đúc tượng theo hình dạng thần nhân để làm bùa yểm. Cao Biền theo kế đó. Biền vừa mới đọc thần chú, bỗng đất trời mù mịt ngày đêm, mưa dông gió giật đùng đùng. Tượng sắt nát vụn ra mà bay lên không. Biền sợ hãi than rằng:

– “Xứ này có thần kinh dị, ở lâu tất chuốc lấy tai vạ. Ta phải về Bắc mất thôi!”.

Rồi quả nhiên Biền phải về thật.

Rồi nối gót Cao Biền, những tên đô hộ cuối cùng cũng bị đuổi về phương Bắc. Đất Việt phương Nam giành lại quyền độc lập.

Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng

Giữa năm 905, Khúc Thừa Dụ, một hào trưởng xứ Đông (Ninh Giang, Hải Dương) nổi dậy dựng quyền tự chủ, xây những viên gạch đầu tiên cho nền độc lập dân tộc. Nối chí cha, Khúc Hạo cải cách xã hội, định cương lĩnh chính trị: “Chính sự cốt chuộng khoan dung, giản dị. Nhân dân đều được yên vui”. Đến đời cháu là Khúc Thừa Mỹ (930) thì giặc Nam Hán lại sang xâm lược. Toà lầu Độc Lập đang xây dang dở tưởng chừng lại đổ.

Nhưng không! Khúc Thừa Mỹ yếu hèn bị bắt nhưng nhân dân và dân tộc lại đẻ ra Dương Đình Nghệ anh hùng.

Xứ Đông trao cờ cho xứ Thanh. Từ đất Thanh, Dương kéo quân phất cờ ra Bắc, tống cổ lũ quân đô hộ, đập tan quân tiếp viện Nam Hán, khôi phục lại quyền tự chủ.

Dương Đình Nghệ có một người con gái, cô Như Ngọc. Nối tiếp truyền thống “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”, Như Ngọc cũng khoác chiến bào cùng cha chống quân xâm lược.

Quê hương họ Dương – làng Ràng (Dương Xá, Thiệu Hoá, Thanh Hoá) là nơi tụ nghĩa của hơn ba ngàn anh hùng. Trong số đó có một trang thanh niên tuấn tú: Ngô Quyền.

Quê xứ Đoài, cùng thôn với Bố Cái Đại Vương (nay là thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm, huyện Ba Vì, Hà Nội), Ngô Quyền là con Ngô Mân, một hào trưởng địa phương. “Một thôn nhỏ ven rừng đẻ ra hai anh hùng cái thế”, đấy là niềm tự hào chính đáng của nhân dân Cam Lâm, của miền non Tản xứ Đoài.

Sinh vào năm chót của thế kỉ 9 (899), Ngô Quyền thực sự là vĩ nhân tiêu biểu của thế kỉ 10. Được truyền thống địa phương hun đúc, được cha anh dạy bảo, từ tấm bé Ngô Quyền đã tỏ ra có chí lớn. Thân thể cường tráng, trí tuệ sáng suốt, Ngô Quyền chăm rèn võ nghệ, chăm đọc binh thư. Đến tuổi thanh niên, dân làng đã mến phục chàng trai mưu cao mẹo giỏi.

Đất Bắc bị giặc Nam Hán dòm ngó, quấy phá, Ngô Quyền tìm vào lò võ Dương Xá xứ Thanh tụ nghĩa. Dương Đình Nghệ trọng vì dòng dõi, mến vì tài năng, cử Ngô Quyền làm tướng. Việc chung đã thoả ước mà việc riêng cũng toại nguyện. Hôn lễ Dương Thị Như Ngọc – Ngô Quyền được tổ chức trọng thể ngay tại lò võ làng Ràng.

Dương Đình Nghệ, sau khi đã giành lại được quyền tự chủ (931), cử Ngô Quyền cai quản xứ Thanh (khi ấy gọi là châu Ái) và Đinh Công Trứ (bố Đinh Bộ Lĩnh) cai quản xứ Nghệ (khi ấy gọi là châu Hoan). Đất Thanh Nghệ – miền Hoan Ái luôn luôn là căn cứ chiến lược trong lịch sử dân tộc. Giặc mạnh sang xâm chiếm, tạm thời mất đất Bắc thì anh hùng nghĩa sĩ, chủ lực quân quốc gia lui vào miền Thanh Nghệ, gây lực lượng. Chớp được thời cơ thì đoàn quân dân tộc lại trùng trùng vượt đèo Ba Dội (Tam Điệp) tiến ra Bắc quét sạch lũ xâm lăng, thu phục lại cơ đồ đất Việt. Bởi vậy, thời nào, triều nào cũng cử tướng tài vào trấn trị miền Thanh Nghệ. Bảy năm thay bố vợ quản trị xứ Thanh, Ngô Quyền được lòng dân, lòng quân kính phục.

Năm 938, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn, một tên lãnh chúa xứ Đoài giết chết để đoạt quyền Tiết độ sứ (cầm đầu Nhà nước). Rồi tên phản chủ biến thành phản nước hại dân. Sợ bị trị tội, Kiều Công Tiễn đầu hàng Nam Hán, và vua Nam Hán lấy cớ đó để sang xâm lược nước ta lần nữa.

Nam Hán là một triều đình cát cứ ở Quảng Châu, Trung Quốc. Lợi dụng lúc nhà Đường sụp đổ, viên quan ở Quảng Châu – tiết độ sứ Lưu Nham (sau đổi tên là Lưu Cung) – tính chuyện cát cứ. Hắn cũng bày trò lập quốc (917) và tự cho mình là họ Lưu dòng dõi Hán Cao tổ Lưu Bang, hắn đặt quốc hiệu là Hán (Nam Hán). Nam Hán xâm lược nước ta lần thứ nhất, tạm thời thành công, bắt sống được Khúc Thừa Mỹ (930). Nhưng chẳng bao lâu sau, bè lũ đô hộ Nam Hán đã bị Dương Đình Nghệ tống cổ ra biển Đông (931). Nhưng ý chí xâm lược của phong kiến Nam Hán chưa bị đè bẹp.

Tiếp được thư đầu hàng và cầu viện của Kiều Công Tiễn, vua Nam Hán vội vàng phong cho con là Hoằng Thao làm vua Keo (Giao Vương): Phong tước, đi chinh phục thành công thì con hắn sẽ trở thành vua của xứ sở người Keo! Nam Hán có lực lượng thuỷ quân hùng mạnh: Từ hàng nghìn năm nay, Quảng Châu là trung tâm mậu dịch đối ngoại lớn nhất của Trung Quốc. Nam Hán có thuyền buôn biển, có hải quân, có giặc biển. Hoằng Thao được vua cha kích động, hung hăng kéo thuỷ quân hướng về phía cửa Bạch Đằng. Tên vua Nam Hán cũng tự cầm quân, binh thuyền lảng vảng ở Hải Môn trấn (huyện Bác Bạch, tỉnh Quảng Đông) để làm thế “Ỷ giốc” (sẵn sàng tiếp ứng cho Hoằng Thao). Gió heo may đã thổi. Thuyền giặc căng buồm “binh Việt!”.

Ngược chiều gió heo may, đoàn quân Ngô Quyền, người người lớp lớp vượt đèo Ba Dội. Bấy giờ là tháng Mười Một (938) đang tiết mưa dầm.

Mưa dầm, gió bấc, đường trơn không cản nổi đoàn quân tiến ra Bắc trị tội tên phản bội. Quân Nam Hán còn đang ngấp nghé ngoài bờ cõi thì đầu tên phản bội Kiều Công Tiễn đã bị bêu ở ngoài cửa thành Đại La (Hà Nội).

Ngô Quyền vào thành, họp các tướng tá, bàn rằng: “Hoằng Thao là một đứa trẻ dại, đem quân từ xa đến, quân lính mỏi mệt, lại nghe được tin Công Tiễn đã bị giết chết, không còn người làm nội ứng, đã mất vía trước rồi. Quân ta sức còn mạnh, địch với quân mỏi mệt, tất phá được. Song chúng có lợi ở thuyền, nếu ta không phòng bị trước thì chuyện được thua chưa thể biết được. Nếu ta sai người đem cọc lớn đóng ngầm ở cửa biển trước, vạt nhọn đầu mà bịt sắt, thuyền của chúng nhân khi nước triều lên tiến vào bên trong hàng cọc, bấy giờ ta sẽ dễ bề chế ngự. Không kế gì hơn kế ấy cả”. Chư tướng đều phục kế sách ấy là tuyệt vời.

Bạch Đằng ngày ấy vẫn mang “tên nôm” giản dị: Sông Rừng!

Con ơi nhớ lấy lời cha
Gió to sóng cả chớ qua sông Rừng.

Sông Rừng thường có sóng bạc đầu, vì vậy mới có thêm một “tên chữ”: Bạch Đằng Giang. Gọi là sông Rừng vì hai bên bờ sông, nhất là phía tả ngạn, toàn là rừng rậm. Phà Rừng, Chợ Rừng, những tên này đều do đó mà ra.

Hàng ngàn hàng vạn quân dân được huy động vào rừng chặt lim, chặt táu. Dân “sơn tràng” vốn từ lâu quen với rìu với cưa nay được dịp đem nghề nghiệp khiêm tốn của mình góp phần cứu nước. Gỗ chặt xuống bỏ cành, đầu đẽo nhọn. Thợ rèn được tập hợp, bến sông đỏ lửa ngày đêm. Tiếng búa đe hoà cùng tiếng sóng vỗ. Cọc nào cũng được bịt sắt nhọn ở đầu, chuyển ra mảng, cắm ngược xuống lòng sông tại nơi hiểm yếu, gần cửa biển.

Sẵn gỗ, thuyền bè được sửa chữa lại và đóng thêm. Quân thuỷ, quân bộ mai phục ở phía trong cửa biển, trên núi, trong rừng, dưới sông… sẵn sàng chờ giặc.

Hoằng Thao đem thuỷ binh ồ ạt kéo vào phía cửa Bạch Đằng. Bên địch, ít nhất cũng có một kẻ tỏ ra biết người biết ta. Kẻ đó là Sùng Văn hầu Tiêu Ích. Tiêu Ích tâu với vua Nam Hán: “Hiện nay mưa dầm mấy tuần mà đường biển thì hiểm trở xa xôi. Ngô Quyền là người kiệt hiệt, chớ nên khinh suất. Đại quân đi phải nên cẩn thận, chắc chắn, dùng nhiều người hướng đạo rồi mới nên tiến”.

Vua Nam Hán không nghe, Hoằng Thao cũng không nghe Tiêu Ích.

Biết tướng địch là đứa kiêu căng, hiếu thắng. Ngô Quyền khéo léo dùng thuyền nhẹ ra vịnh Hạ Long đánh nhử quân Nam Hán và dụ chúng vào cửa Bạch Đằng. Bấy giờ đang lúc nước cường, thuỷ triều dâng ngập bãi cọc. Quân ta vờ rút chạy, Hoằng Thao mắc mưu, thúc quân chèo thuyền chiến hăm hở đuổi theo, vượt qua trận địa cọc ngầm của ta.

Quân ta cầm cự với giặc. Đợi khi nước rặc, triều xuống mạnh như kéo thuyền ra biển, Ngô Quyền mới tung đại quân ra, từ núi, từ rừng, từ các nhánh sông đổ xuống, toả ra, đánh quật trở lại, khí thế mãnh liệt, tiếng reo hò vang dậy núi sông.

Thuỷ quân Nam Hán hốt hoảng quay đầu tháo chạy. Ra đến gần cửa biển, thuyền bị nước kéo băng, phía trên là quân ta, phía dưới là trận địa cọc.

Thuyền địch va phải cọc nhọn, bị vỡ, bị đắm rất nhiều. Quân địch bỏ cả chèo, nhảy xuống sông. Phần bị giết, phần chết đuối, thiệt hại đến quá nửa. Hoằng Thao cũng bỏ mạng ở nơi đây. Quân địch hoàn toàn tan rã. Vua Nam Hán đang điều quân tiếp viện cho con, giữa đường nghe tin quân bị hãm, con bị giết, hốt hoảng, rụng rời, vừa khóc vừa thu nhặt tàn quân rút chạy chứ không dám dấn thân mặt đối mặt với Ngô Quyền.

Chiến dịch Bạch Đằng đã kết thúc thắng lợi. Ý chí xâm lược của kẻ địch hoàn toàn bị đè bẹp. Nước Nam Hán cát cứ còn tồn tại ở Quảng Châu vài chục năm nữa, song không còn một lần nào dám bén mảng sang ta.

Lưu Cung tham công to mà chịu tai vạ.

Nguyễn Trãi (1427) đã hạ một lời bình như vậy!

Nhà sử học nổi tiếng đời Trần, Lê Văn Hưu (1272) ca ngợi Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng:

“Tiền Ngô Vương có thể lấy quân mới nhóm họp của đất Việt ta mà phá được trăm vạn quân của Lưu Hoằng Thao, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sang nữa. Có thể bảo là một cơn giận mà yên được dân, mưu cũng giỏi mà đánh cũng giỏi”.

Với chiến dịch Bạch Đằng cuối năm 938, nhân dân ta đã thực sự lớn mạnh về trí tuệ và khả năng đánh bại kẻ địch, không những chỉ bằng du kích mà bằng cả chính quy, không những chỉ ở trên bộ mà cả bằng thuỷ chiến. Chiến thắng Bạch Đằng là đoạn nhạc kết thúc bài ca trường hận của nhân dân ta trong thời kì một ngàn năm “Bắc thuộc” và cũng là khúc tấu dạo đầu của bản anh hùng ca chống Tống, chống Nguyên, Minh thắng lợi về sau.

Ngày nay, mỗi khi qua sông Bạch Đằng, lòng ai cũng rạo rực cùng nhà thơ thời Trần Phạm Sư Mạnh:

Bạch Đằng sóng cuồn cuộn
Tưởng tượng thuyền vua Ngô
Tài xoay trời chuyển đất
Nhớ vua Trung Hưng xưa…

Ngắm nhìn Bạch Đằng Giang, ta đồng cảm cùng Trương Hán Siêu, tác giả bài Phú sông Bạch Đằng nổi tiếng:

Bát ngát sóng kình muôn dặm
Thướt tha đuôi trĩ một màu.
Nước trời: một sắc, phong cảnh: ba thu
Bờ lau san sát, bến lách đìu hiu.

Và còn như tưởng tượng thấy cảnh:

Sông chìm giáo gãy, gò đầy xương khô…
Đến nay, nước sông tuy chảy hoài
Mà nhục quân thù không rửa nổi!

Nữ thanh niên thế ki 10

Thế kỉ 1, Việt Nam có Hai Bà Trưng cùng “36 nữ tướng” đuổi giặc thù, giành quyền làm chủ. Thế kỉ 3, Việt Nam có Triệu Thị Trinh, có cô gái Minh Châu người Mường cứu nước cứu nhà.

Thế kỉ 8, Việt Nam có ba cô gái chị em ruột, cháu Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, đã theo giúp nghĩa quân của bác ruột suốt dọc đường tiến quân từ Đường Lâm (Hà Nội) xuống bao vây phủ thành Tống Bình (Hà Nội), nay còn được thờ ở đình Hoà Mục (Từ Liêm).

Thế kỉ 10 – thế kỉ của bước nhảy vọt từ đêm dài nô lệ đến kỉ nguyên Độc lập – có những chị em nối gót Trưng Triệu đền nợ nước, trả thù nhà.

Bấy giờ là vào khoảng 930-931. Có một gia đình họ Tiết, cha và anh làm tay sai cho giặc. Nhưng người con gái Tiết Thị Huệ lại rất yêu nước, hàng ngày can ngăn cha anh đừng nối giáo cho giặc. Cha và anh lấy thế làm tức, lại táng tận lương tâm ép gả Tiết Thị Huệ cho một viên tướng giặc Nam Hán. Tiết Thị Huệ không cam chịu nhục. Nàng chống cự và bị viên tướng giặc giết chết.

Người đầy tớ gái thân cận nhất của nàng đem xác nàng chôn cất tử tế rồi bỏ nhà họ Tiết ra đi.

Cô đi rủ bạn rủ bè, mộ binh trả thù cho chủ.

Một ngày xuân, chị và vài trăm nghĩa binh vũ khí tề chỉnh, phát cờ tang, mặc toàn quần áo trắng sụp lạy trước mồ Tiết Thị Huệ, thề trả thù cho chủ, cho đất nước non sông.

Cùng lúc ấy, nữ tướng Dương Thị Như Ngọc con gái người anh hùng xứ Thanh Dương Đình Nghệ, vợ yêu của vị tướng trẻ nhiều tài năng Ngô Quyền – đi qua đó. Thấy cảnh lạ, nàng rẽ vào thăm hỏi. Biết lai lịch đầu đuôi, Như Ngọc vô cùng cảm phục nàng nữ tì nhà họ Tiết, cùng nàng kết nghĩa chị em.

Người đầy tớ gái trở thành nữ tướng, cùng nữ tướng Như Ngọc chiến đấu dưới cờ nghĩa của Dương Đình Nghệ, đánh đâu thắng đó.

Nàng cất quân đánh phá thành trì giặc Nam Hán, bắt sống tên tướng giặc đã giết hại chủ gái của mình trước đây. Nàng xin chủ tướng cho mình đem tên tướng đó về tẩm dầu đốt, tế mồ Tiết Thị Huệ.

Đất nước được giải phóng, văn hoá dân tộc phát triển, xuất hiện nhiều phụ nữ giỏi nghề hát múa. Trong số đó có Phạm Thị Trân. Sinh năm 926, quê ở Hồng Châu (Hải Dương), Phạm Thị Trân, phong tư mĩ lệ, ca, múa và làm trò nổi tiếng.

Vua Đinh bấy giờ đang xây dựng đội quân Thập đạo, bao gồm chục vạn người. Quân sĩ ra sức luyện rèn võ nghệ, sẵn sàng chống giặc. Song cũng cần vui chơi, giải trí. Nghe tiếng Phạm Thị Trân, vua Đinh vời về kinh đô Hoa Lư, phong chức Ưu Bà, chuyên dạy biểu diễn nghệ thuật cho quân sĩ.

Cùng nhiều nghệ nhân dân gian khác, Phạm Thị Trân dạy quân sĩ hát, múa, gảy đàn, đánh trống… Lại tổng hợp các bộ môn đó đưa lên sân khấu, biểu diễn những tích chuyện đơn giản, rút ra từ sinh hoạt thường ngày.

Nghệ thuật chèo nảy sinh từ đó. Với công lao ấy, khi mất (976) Phạm Thị Trân được suy tôn là bà Tổ nghề chèo.

Tiếp nối Phạm Thị Trân là Đào Nương (ả họ Đào). Nàng là người thời Lý thế kỉ 11. Hát hay, múa khéo, nổi danh đến mức đương thời cô nào hát hay múa giỏi đều được nhân dân gọi là ả Đào. Từ tên riêng, ả Đào trở thành tên gọi chung các nữ nghệ sĩ ca múa dân gian. Hát ả Đào là một làn điệu hay của nền nhạc Việt.

Và Đào Nương cũng được tôn là một trong những Tổ của nghề chèo.

Phần 4.
BUỔI ĐẦU ĐỘC LẬP

Loạn mười hai sứ quân

Sau sáu năm nắm quyền binh, năm 944, Ngô Vương Quyền qua đời, tuổi mới 46. Dân tộc vừa trỗi dậy, mất một người anh hùng lỗi lạc. Con ông là Ngô Xương Ngập nối ngôi. Quốc gia vừa giành lại quyền làm chủ thiếu một thủ lĩnh tối cao, đủ uy tín để đoàn kết nhân dân.

Mầm loạn lạc bắt đầu khởi nhú. Các dòng họ phong kiến trên nhiều địa phương lăm le cát cứ, biến mỗi vùng thành một góc trời riêng để một lũ “con dòng cháu giống” mặc sức tác yêu tác quái, chẳng kể gì đến lợi ích nhân dân, đến quyền lợi tối cao của dân tộc. Quan lại trong triều cũng chỉ chực tranh quyền đoạt vị.

Em vợ Ngô Quyền – Dương Tam Kha nổ pháo làm loạn đầu tiên và kéo theo một loạt phản ứng dây chuyền. Y tự xưng vương, tức là Bình Vương. Tình hình bức bách, Ngô Xương Ngập bỏ mẹ và các em ở lại với người “cậu” xấu bụng đó, chạy sang vùng Nam Sách (Hải Dương), trốn vào nhà họ Phạm, một công thần cũ của Ngô Quyền.

Dương Tam Kha sai hai tướng Dương Cát Lợi và Đỗ Cảnh Thạc đem quân lùng bắt Xương Ngập tới ba lần. Họ Phạm phải giấu Xương Ngập vào trong hang núi. Các thế lực ở thôn Nguyễn, thôn Đường, (nay thuộc Yên Lãng, huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc) nổi loạn, li khai chính quyền trung ương. Và ngay tại kinh thành, một âm mưu lật đổ Bình Vương đang ngấm ngầm nhen nhóm…

Năm 950, Bình Vương sai Dương Cát Lợi, Đỗ Cảnh Thạc và Ngô Xương Văn (em ruột Xương Ngập) đi đánh hai thôn Đường, Nguyễn. Đến Từ Liêm (nay thuộc ngoại thành Hà Nội), Xương Văn thuyết phục được hai tướng Dương, Đỗ đem quân trở lại kinh đô, đánh úp Bình Vương, lật nhào chiếc ngai ọp ẹp của Dương Tam Kha.

Năm 951, Xương Văn sai người sang xứ Đông đón anh là Xương Ngập về kinh cùng coi việc nước. Một nước hai vua!

Nước tiếp tục loạn. Và càng ngày càng loạn to. Đinh Bộ Lĩnh cát cứ ở Hoa Lư (Ninh Bình). Xương Ngập, Xương Văn cùng đi đánh, hàng tháng trời mà không thắng. Thượng nguồn sông Thao (sông Nhị, quãng Việt Trì trở lên) có Chu Thái quật cường, không chịu phục tùng triều Ngô nữa. Triều đình nhà Ngô ngày càng hèn yếu. Vua kèn cựa nhau, rồi chẳng bao lâu sau, vua anh trở mặt gạt bỏ vua em. Năm 954, Xương Ngập chết. Xương Văn nắm lại chính quyền, thấy thế lực yếu ớt, “kẻ dưới” không chịu phục tùng, đã hèn hạ thần phục Nam Hán – kẻ đã bị vua cha mình đánh bại – mong dựa uy nước ngoài để trấn áp các thế lực chống đối. Nước đã loạn càng thêm loạn.

Thôn Đường, thôn Nguyễn tiếp tục chống triều đình. Năm 965, Xương Văn cất quân đi đánh, bị quân mai phục của hai thôn bắn chết. Đất nước loạn lạc. Đỗ Cảnh Thạc bỏ triều đình về quê ở Đỗ Động (Hà Nội) nổi loạn. Nhiều quan lại khác cũng đâu về quê đó xưng bá xưng hùng. Quan địa phương, dòng họ phong kiến lớn các vùng theo nhau nổi dậy. Con Xương Ngập là Xương Xí không giữ nổi ngôi vua và kinh thành nữa, đem đám quân còn lại chạy tuốt vào miền rừng núi xứ Thanh.

Thế là triều đình trung ương đến cái “danh cũng mất (còn cái “thực” thì đã mất từ lâu). Và sử sách gọi thời kì này là loạn 12 sứ quân.

Quân đánh vua, anh đánh em, người cùng họ đánh lẫn nhau… Quả là một thời loạn lạc! Đất nước bị chia cắt. Đê điều và các công trình thuỷ lợi khác bị phá hoại. Đồng ruộng hoang vắng. Dân chúng bị đổ máu vô ích cho quyền lợi hẹp hòi của một số dòng họ phong kiến. Đời sống dân chúng muôn vàn cực khổ lầm than. Mà quân thù đã lăm le ngoài bờ cõi.

Cờ lau dẹp loạn

Động Hoa Lư (Thuộc huyện Gia Viễn, Ninh Bình) có dòng họ Đinh. Thời Dương Đình Nghệ, Đinh Công Trứ là một tướng tin cẩn của họ Dương, được cử tạm giữ chức thứ sử Hoan Châu (Nghệ – Tĩnh). Thời Ngô Quyền, Đinh Công Trứ vẫn giữ chức cũ.

Đinh Công Trứ có người vợ lẽ, họ Đàm, người Đàm Xá, gần Hoa Lư. Bà họ Đàm sinh ra Đinh Bộ Lĩnh.

Thứ sử Đinh Công Trứ mất, Bộ Lĩnh còn bé, theo mẹ về ở cạnh đền Thần Núi trong động Hoa Lư.

Hàng ngày, Bộ Lĩnh cùng bọn trẻ con đi chăn trâu ngoài thung lũng. Bộ Lĩnh được tôn lên đứng đầu đám trẻ con. Chúng chơi bày lễ vua tôi. Bầy trẻ khoanh tay giả làm ngai để kiệu Bộ Lĩnh. Lại lấy hoa lau làm cờ cho quân mang phía trước, bầy trẻ giả làm quan đi rước ở hai bên tả hữu. Hệt như nghi thức triều đình!

Sử thì chép đám trẻ con đi hái củi “nộp cống” cho Bộ Lĩnh đặng đem về cho mẹ. Mẹ vui mừng, giết lợn khao thưởng đám trẻ con. Phụ lão trong làng thấy Bộ Lĩnh tuổi nhỏ đã anh hùng và có chí lớn, cho con em đi theo Bộ Lĩnh. Đội quân trẻ lớn thành đội quân mạnh, chiếm giữ cả một vùng quê Hoa Lư. Chỉ có chú Bộ Lĩnh là Đinh Dự chiếm riêng thôn Bông không chịu theo. Bộ Lĩnh đem quân đi đánh chú, lực ít, tuổi còn nhỏ, bị thua phải chạy về vùng Đàm Gia (Điềm Xá, Gia Viễn). Sau, Bộ Lĩnh tổ chức lại quân sĩ, đánh chú lần nữa, chú phải xin hàng. Truyền thuyết thì nói Bộ Lĩnh tự ý giết trâu của chú để khao bầy trẻ. Còn lại cái đuôi, đem cắm lỗ nẻ rồi giả vờ hớt hải chạy về bảo chú: “Chú ơi, trâu nhà ta chui xuống lỗ nẻ rồi!”. Chú chạy ra lũng, thấy cái đuôi trâu còn trên mặt đất, mắm môi mắm lợi kéo trâu lại. Kéo khỏe quá, đuôi bật lên, chú hẫng đà, ngã lăn xuống đất. Thấy chú bị mắc lừa, Bộ Lĩnh cùng lũ trẻ phá lên cười. Chú đuổi đánh, Bộ Lĩnh chạy ra bờ sông nhảy tùm xuống nước. Thì bỗng có rồng vàng hiện ra, Bộ Lĩnh cưỡi trên lưng rồng lội qua sông. Chú sợ quá sụp xuống vái tạ Đinh Bộ Lĩnh.

Thấy Bộ Lĩnh hùng cứ ở Hoa Lư, năm 951, Xương Văn, Xương Ngập định đem quân đánh Bộ Lĩnh. Bộ Lĩnh muốn hoà hoãn, sai con là Đinh Liễn vào triều cống nhà Ngô. Đến triều, Đinh Liễn bị bắt ngay và bị đem theo quân Ngô đi đánh Hoa Lư. Hơn một tháng trời, quân Ngô không thắng nổi Bộ Lĩnh. Xương Văn, Xương Ngập sai treo Liễn lên ngọn tre, cho người bảo Bộ Lĩnh: “Nếu không hàng sẽ giết Liễn”. Bộ Lĩnh giận dữ nói rằng: “Bậc đại trượng phu lẽ nào lại vì con trẻ mà bỏ việc lớn?”. Liền sai hai mươi tay cung nỏ toan bắn Đinh Liễn. Xương Văn, Xương Ngập kinh dị, phải thả Liễn ra và đem quân về.

Thấy thế lực sứ quân Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu rất lớn, Lãm lại già nua, không có con trai, Bộ Lĩnh đem Đinh Liễn sang theo Trần Lãm, làm con nuôi. Trần Lãm rất mến mộ Bộ Lĩnh, giao toàn bộ binh quyền cho Bộ Lĩnh. Thế là cả một dải đồng bằng phì nhiêu phía Nam vào tay cha con Đinh Bộ Lĩnh.

Đinh Bộ Lĩnh cùng con đem quân đánh các sứ quân khác, đánh đâu thắng đó, liền tự xưng là Vạn Thắng Vương. Các sứ quân, kẻ bị giết, kẻ về hàng Bộ Lĩnh. Năm 968, Trần Lãm mất. Toàn quyền nắm trong tay Đinh Bộ Lĩnh. Năm ấy Bộ Lĩnh xưng đế, hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng Đế (sử cũ thường gọi là Đinh Tiên Hoàng).

Đất nước lại quy về một mối. Vua Đinh đóng đô ở Hoa Lư, đặt tên là nước Đại Cồ Việt (nước Việt to lớn).

Lê Hoàn cầm quân đánh thắng giặc Tống xâm lược

Lê Hoàn sinh tại làng Ninh Thái, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, thuộc vùng đồng trũng Trường Châu thuở trước. Được vài năm thì mẹ mất. Rồi cha cũng qua đời. Bấy giờ Ngô Vương Quyền cũng vừa mất (944), đất nước đang trải qua một thời loạn lạc. Lê Hoàn mồ côi, cực khổ trăm chiều. Sau làm con nuôi một viên quan cùng họ trong châu. Mùa đông trời rét, nằm úp cối mà ngủ. Chăm làm, sáng dạ, viên quan thương mến, dạy bảo cho ít nhiều.

Lớn lên, trai thời loạn thích lập công. Hoàn là người phóng khoáng, có chí lớn. Lê Hoàn theo Đinh Liễn dẹp loạn 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh – cha Đinh Liễn – khen Hoàn là người “trí dũng”, giao chỉ huy hai ngàn quân.

Năm 968, loạn sứ quân dẹp yên, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế. Lê Hoàn được thăng dần đến chức Thập Đạo tướng quân, điện tiền đô chỉ huy sứ, tức là chức tổng chỉ huy quân đội. Hoàn làm tướng, rất được lòng quân sĩ. Cả người nước ngoài như Hồng Hiến thông hiểu nhiều sách vở, cũng theo giúp việc ông.

Năm 979, vua Đinh và Đinh Liễn bị giết, Vệ Vương Đinh Toàn, mới sáu tuổi, lên ngôi. Lê Hoàn nhiếp chính, xưng là phó vương.

Một số quan to triều Đinh như Nguyễn Bặc, Đinh Điền, Phạm Hạp dấy quân làm loạn, làm kinh động nhà nước. Vua còn nhỏ yếu, không đương nổi hoạn nạn. Mọi trách nhiệm trút lên vai Lê Hoàn. Lê Hoàn nhanh chóng chỉnh đốn quân sĩ, cương quyết dẹp trừ bọn làm loạn. Tự làm tướng tiến quân vào châu Ái (Thanh Hoá), dùng thuật “hoả công”, nhân gió phóng tên mang chất cháy đốt chiến thuyền giặc, chém Đinh Điền tại trận, bắt sống Nguyễn Bặc nhốt cũi đem về kinh đô Hoa Lư trị tội. Phạm Hạp chạy trốn ra Bắc Giang, Lê Hoàn đem quân đuổi đánh, bắt sống được Phạm Hạp. Thế là tình hình trong nước được yên.

Một viên sứ quân cũ là Ngô Nhật Khánh dẫn hàng nghìn chiến thuyền của phong kiến Chiêm Thành – có cả vua Chiêm đi theo – vào xâm lấn, muốn đánh kinh thành Hoa Lư. Thuyền giặc mới đến cửa sông Đáy và sông Càn (Ninh Bình), qua một đêm, gặp gió lớn, bị chìm gần hết, chỉ còn sót thuyền vua Chiêm bỏ chạy về nước. Giặc xâm lược phía Nam không đánh mà tan.

Hết giặc Nam đến giặc Bắc. Phong kiến Tống thừa cơ nội bộ nước ta lục đục, cất ba vạn quân, chia hai đường thuỷ bộ vào xâm lược nước ta. Quân địch sửa soạn từ mùa thu tháng Bảy năm trước (980) đến mùa xuân tháng Ba năm sau (981) thì tiến đến đất ta.

Thế nước lâm nguy!

Nghe tin quân Tống sắp sang, thủ lĩnh miền núi xứ Lạng làm tờ tâu về Hoa Lư. Mẹ vua Đinh, Thái hậu Dương Vân Nga sai Lê Hoàn chọn dũng sĩ chống xâm lăng. Phạm Cự Lượng người Nam Sách (Hải Hưng) được cử làm đại tướng. Các tướng bàn kế hoạch xuất quân. Phạm Cự Lượng cùng các tướng mặc nhung phục đi vào triều, nói với quân sĩ: “Thưởng người có công, giết kẻ không tuân mệnh lệnh là kỉ luật hành quân. Nay chúa thượng trẻ thơ, chúng ta dù hết sức liều chết chống kẻ địch bên ngoài, may lập được chút công thì ai biết cho? Chi bằng trước hãy tôn Thập Đạo tướng quân làm vua rồi sau sẽ đem quân đánh giặc thì hơn!”.

Quân sĩ nghe nói thế thì đều hô “Vạn tuế!”[38]

Thấy mọi người đều vui lòng quy phục, bà Dương Vân Nga sai lấy áo long cổn (áo vua thêu rồng) mặc cho Lê Hoàn, mời Lê Hoàn lên ngôi hoàng đế.

Nhà Lê thay nhà Đinh, sẵn sàng tiếp tục cuộc kháng chiến.

Tháng 8, vua Tống xuống chiếu xuất quân, sai người đưa thư sang dọa nạt Lê Hoàn: “Ta đương chỉnh bị xe ngựa quân lính, sắp sửa các thứ chiêng trống, nếu quy phục, thì ta tha cho, nếu trái mệnh thì ta quyết đánh. Theo hay không, lành hay dữ, tự ngươi nghĩ lấy!”. Lời lẽ láo xược của bọn xâm lược không đe dọa nổi Lê Hoàn và quân dân ta.

Toàn quân sửa soạn đánh giặc. Vua Lê sai người đưa thư sang Tống, lời lẽ nhún nhường hoà hoãn với quân giặc để bên ta có đủ thì giờ chuẩn bị kháng chiến. Tống lại đưa thư dọa ta lần nữa, buộc Lê Hoàn đưa mẹ con vua Đinh sang hàng Tống. Lê Hoàn cương quyết chối bỏ. Quân dân nhà Lê khẩn trương đóng cọc trên sông Bạch Đằng làm bãi chướng ngại cản thuyền giặc. Và tổ chức mai phục trên ải Chi Lăng. Các cửa sông đều có chiến thuyền đóng giữ. Vua Lê tự làm tướng đi dẹp giặc.

Cầm đầu quân xâm lược là tướng Hầu Nhân Bảo, vốn là quan coi Ung Châu (Quảng Tây) của Tống.

Mùa xuân, tháng Ba (981), quân xâm lược chia làm hai đường thuỷ bộ tiến vào nước ta. Quân bộ, từ Ung Châu (Nam Ninh) theo đường xứ Lạng tiến vào. Cầm đầu cánh quân này là Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng, Trần Khâm Tộ, Thôi Lượng… Quân thuỷ, từ Quảng Châu (Quảng Đông), theo đường biển tiến sang. Cầm đầu cánh quân này là Lưu Trường, Giả Thực, Vương Soạn…

Trước khi xuất quân, Lê Hoàn hỏi ý kiến các vị sư là những người có uy tín lớn với Nhà nước và nhân dân lúc bấy giờ. Sư Vạn Hạnh nói: “Nhà vua đánh Tống chỉ ba bảy hai mươi mốt ngày là giặc sẽ tan”. Lê Hoàn cùng toàn quân ào ào xuất trận.

Trên mặt trận thuỷ chiến ở sông Bạch Đằng vào những ngày “rét nàng Bân” đã xảy ra những trận đánh ác liệt. Bạch Đằng sóng cuồn cuộn… Thuyền vua Ngô năm nào đã nhấn chìm tướng giặc Hoằng Thao và bè lũ xâm lược Nam Hán. Truyền thống năm xưa lại trỗi dậy cùng dân quân thời Lê đánh giặc Tống. Thuỷ quân Tống thua trận, phải lùi về nước, không sao phối hợp được với bộ binh.

Trên đường bộ, Hầu Nhân Bảo chỉ huy tiền quân đi trước. Tôn Toàn Hưng dùng dằng ở lại miền ven biển 70 ngày, lấy cớ là chờ thuỷ quân. Hầu Nhân Bảo cho người giục mãi, Hưng cũng không tiến. Đến khi Lưu Trừng đem quân thuỷ tiến sang Bạch Đằng thì Tôn Toàn Hưng mới gượng gạo cho quân bộ tiến theo đường ven biển vào nước ta. Đạo quân này tiến được chút ít rồi quay về, lấy cớ “không gặp giặc”. Kì thật, cánh ấy cũng bị quân ta đánh bại: Tiền quân của Trần Khâm Tộ đến Tây Kết (Hưng Yên), nghe tin thuỷ quân thua, bèn đem quân rút. Quân ta truy kích địch, quân của Trần Khâm Tộ thua to, chết đến quá nửa, thây chất đầy đồng. Ta bắt được tướng giặc Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân đem về Hoa Lư.

Tại mặt trận chính ở ải Chi Lăng, quân ta cũng đại thắng. Lê Hoàn chỉ huy mặt trận này, trực tiếp đương đầu với tên đầu sỏ giặc. Vua Lê làm kế sai binh sĩ giả hàng, dụ Hầu Nhân Bảo tiến đến ải Chi Lăng thì đổ phục binh ra giết chết.

Tin thua trận báo về, vua Tống phải xuống chiếu bãi binh, thừa nhận sự thất bại thảm hại của đạo quân xâm lược.

Kháng chiến chống xâm lược Tống lần thứ nhất (981) đã thành công rực rỡ. Quân dân ta ghi thêm vào lịch sử một trang chói lọi chiến công.

Tiếp sứ Tống

Kháng chiến thành công, Lê Hoàn áp dụng một chính sách đối ngoại vừa kiên quyết, vừa mềm dẻo.

Về phía Nam, hai lần vua Lê phái sứ sang giao hảo với Chiêm Thành. Hai lần sứ Việt bị vua Chiêm bắt giữ. Vua Chiêm thần phục Tống, dựa thế Tống nên coi thường nước Việt. Năm 982, Lê Hoàn xuất quân đánh Chiêm Thành, giết vua Chiêm, phá kinh thành In-đơ-ra-pu-a (Đồng Dương, Quảng Nam) rồi rút về nước. Sóng to phương Nam đã lặng.

Về phía Bắc, Lê Hoàn nhiều lần phái sứ sang Tống và Tống cũng nhiều lần phái sứ sang ta. “Thần phục giả, độc lập thật” là đối sách của Lê Hoàn với Tống.

Năm 990, Tống sai Tống Cảo đi sứ nước ta. Lê Hoàn sai Đinh Thừa Chính đem chiến thuyền sang tận bờ biển Liêm Châu (Quảng Đông) đón sứ. Sứ Tống xuống thuyền chiến Việt, thuyền bịt cửa kín mít, thắp đèn nến suốt một ngày đêm, đi loanh quanh hàng nửa tháng trời mới đến cửa Bạch Đằng, gây cho sứ cảm tưởng đất Việt biển rộng sông dài!

Hàng tháng nữa trôi qua, thuyền sứ giả mới tới địa phận Trường Châu (Ninh Bình). Gần kinh đô Hoa Lư, Lê Hoàn sai thao diễn thuỷ quân để phô trương thanh thế, uy hiếp tinh thần sứ giả. Thuyền quân, thuyền dân đua bơi như chớp nhoáng, muôn trống thúc như sấm gào. Cách thành trăm dặm, Lê Hoàn sai dồn trâu bò của dân ra hai bờ sông, sai nói với sứ Tống là trâu bò của nhà nước, không đầy nghìn con, nói ngoa lên là mười vạn con. Lại cho dân xếp lẫn vào hàng quân khiến sứ Tổng tưởng quân ta vô cùng đông đảo. Khắp các ngọn núi quanh thành Hoa Lư đều cắm cờ hiệu nhiều màu san sát, ra vẻ bầy binh bố trận.

Ngồi ngựa ra đón sứ, nhận chiếu thực của vua Tống, lần nào Lê Hoàn cũng không chịu lạy, nói thác là ngã ngựa, chân đau! Sứ Tống nín thinh, không dám hoạnh hoẹ gì. Rồi Lê Hoàn bảo sứ Tống: “Từ lần sau, có quốc thư nên giao nhận từ biên giới, đừng phiền sứ thần đến đây nữa!”. Và vua Tống cũng phải tiếp nhận lời đề nghị đó.

Lê Hoàn cho sứ Tống ở nhà riêng (sứ quán). Cách vài ngày, cho người mang con trăn vài trượng đến sứ quán, bảo rằng nếu sứ quán muốn ăn sẽ làm thịt thết. Lại trói hai con hổ đến tặng sứ quán. Khiếp sợ vì thú dữ đất Việt, sứ Tống cố từ loại “quà biếu” đó! Nhiều nhà sư giỏi thơ văn được phái đến tiếp chuyện sứ Tống để Tống biết nước ta đây cũng là nước văn hiến.

Lê Hoàn sai gìn giữ biên giới Việt – Tống nghiêm ngặt. Dân biên giới làm loạn, tiến sang đất Tống, được quan Tống cho ẩn giấu. Lê Hoàn cương quyết cho tướng đem quân sang đất Tống đuổi bắt, đòi dân. Vua Tống phải sai quân đem trả. Thỉnh thoảng, Lê Hoàn sai người đem quân vượt biên lấn đất Tống để thăm dò lực lượng Tống ở phương Nam. Sứ Tống sang, Lê Hoàn bảo: “Việc cướp bóc biên giới là do bọn giặc biển, không hiểu hoàng đế có biết là không phải quân nước tôi không? Nếu tôi mà đánh, thì trước tiên đánh vào Phiên Ngung (Quảng Châu) rồi đánh đến Mân Việt (Phúc Kiến) chứ há đâu chỉ đánh ở biên giới?”. Lê Hoàn nói khích thế, nhà Tống cũng đành phải bỏ qua.

Người lái đò hay chữ

Khoảng năm 987, vua nhà Tống sai Lý Giác sang sứ nước ta. Vua Lê nhờ một vị sư, giả làm người chèo đò đi đón sứ để quan sát hành động của sứ.

Vị sư đó tên là Đỗ Thuận, không rõ quê quán ở đâu, học rộng, thơ hay, am hiểu việc đời, giúp rập triều Lê, có công lao lớn nhưng không chịu nhận phong thưởng của vua. Vì thế, vua Lê lại càng kính trọng, thường gọi là sư Đỗ chứ không gọi tên thật. Sư ngày thường vẫn giúp vua trong công việc giấy tờ, văn học.

Lý Giác vốn là một tay sính thơ. Thuyền sứ đang đi trên sông Kinh Thầy (nay thuộc Hải Dương), nhận thấy hai con ngỗng ngoi trên mặt nước, Lý Giác liền ngâm hai câu thơ (tạm dịch):

Ngỗng kìa, ngỗng một đôi
Nghểnh cổ nhìn chân trời,

Thơ nguyên là của Lạc Tân Vương, người đời Đường (thế kỉ 7), làm lúc 10 tuổi.

Sư Đỗ đang chèo thuyền, ứng khẩu đọc tiếp (tạm dịch):

Nước xanh lông trắng phủ
Sóng biếc chân hồng bơi!

Thấy người lái đò Việt mà cũng hay chữ, thuộc thơ cổ như vậy, Lý Giác kinh ngạc và cảm phục lắm.

Lý Giác thấy Đỗ Thuận giỏi thơ, tặng sư một bài thơ, trong đó có hai câu (tạm dịch):

Ngoài trời lại có trời soi sáng
Sóng lặng khe đầm rọi mảnh thu!

Sư Đỗ chép lại bài thơ, đưa cho vua Lê. Vua đưa bài thơ đó cho sư Khuông Việt – là người cầm đầu giới Phật giáo khi ấy xem. Sư Khuông Việt nói: “Đây là sứ Bắc tỏ ý tôn trọng bệ hạ cũng ngang như Vua của họ vậy”.

Vua Lê rất hài lòng, sai sư Khuông Việt làm một bài ca khúc tiễn sứ giả về nước.

Phần 5.
TRONG THÀNH PHỐ RỒNG BAY

Lý Công Uẩn

Lý Công Uẩn người làng Cổ Pháp, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là làng Đình Bảng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Tục truyền, một hôm ở cửa tam quan chùa Dận (Phù Lưu) có đứa trẻ sơ sinh ai đem vứt bỏ. Sư tu ở chùa là Lý Khánh Văn thấy tiếng trẻ thơ khóc mới động lòng thương bèn ra nhặt vào nuôi, đặt tên đứa bé là Lý Công Uẩn.

Lý Công Uẩn lớn lên trông rất rắn rỏi, mặt mũi khôi ngô, tinh anh khác người. Sư Văn rất yêu quý, hết lòng trông nom dạy dỗ. Công Uẩn tuy còn nhỏ nhưng đã sớm thông minh sáng dạ. Mới sáu tuổi, bao nhiêu kinh kệ sư Văn dạy cho, Uẩn chỉ đọc một lần là nhớ hết. Duy chỉ phải mỗi tội là hay tinh nghịch.

Một hôm, sư Văn sai Uẩn đem oản lên chùa cúng ông Hộ Pháp. Chú bé liền khoét hết ruột ăn rồi bày vỏ ngoài lên cúng. Đêm hôm ấy, Hộ Pháp hiện về phàn nàn với sư. Sáng ra, sư Văn gọi Uẩn ra hỏi chuyện và mắng cho một trận. Uẩn tức lắm, lẳng lặng lẻn lên chùa đánh ba cẳng tay vào tượng Hộ Pháp rồi viết vào sau lưng tượng bốn chữ “Đồ tam thiên lý” (đày đi xa 3.000 dặm). Đến đêm, sư Văn lại thấy Hộ Pháp hiện về. Mặt buồn rượi, Hộ Pháp nói với sư rằng:

– Chào thầy ở lại, tôi đi. Hoàng đế đày tôi xa khỏi chùa này ba ngàn dặm.

Tỉnh dậy, sư Văn vội lên chùa xem, quả thấy sau tượng rành rành nét chữ Công Uẩn: “Đồ tam thiên lý”. Nhà sư sai tiểu lấy nước để rửa. Lạ thay, kì cọ thế nào chữ cũng không đi! Sư phải gọi Công Uẩn lên bắt xoá. Uẩn chỉ di di tay là hết.

Sau đó, thấy để Công Uẩn ở lại chùa Dận nữa sợ còn sinh chuyện, sư Văn mới đưa sang chùa Lào (Tiêu Sơn) gửi sư Vạn Hạnh trông nom. Sư Vạn Hạnh là anh em với sư Văn, bấy giờ đang rất có uy tín với triều đình nhà Lê (Tiền Lê). Ông là nhà sư giỏi về thơ văn và có tài xếp đặt việc quốc gia. Thấy Công Uẩn tướng mạo khác thường, ông rất quý mến, nên không tiếc sức mình ra công dạy bảo. Công Uẩn học đâu hiểu đấy, thông minh lạ kì, nhưng vẫn không bỏ được tính chơi nghịch tinh quái. Một hôm, chú bé trốn học đi chơi. Sư Vạn Hạnh giận quá, mới đem Công Uẩn trói lại cả đêm ở ngoài cửa tam quan.

Đêm muỗi đốt, Công Uẩn không sao chợp mắt, bèn tức cảnh ngâm một bài thơ, dịch ra như sau:

Trời làm màn gối, đất làm chiên[39]
Nhật, nguyệt cùng ta một giấc yên
Đêm khuya chẳng dám dang chân duỗi
Chỉ sợ sơn hà xã tắc nghiêng!

Tiếng thơ Công Uẩn lanh lảnh trong đêm, đến tai sư Vạn Hạnh. Nghe hết bài thơ, sư Vạn Hạnh mừng lắm vì thấy Công Uẩn có khí phách khác thường, bèn tha không bắt lỗi thêm và cởi trói cho vào.

Từ ấy, sư Vạn Hạnh càng dốc lòng chăm sóc Công Uẩn. Lại mượn cả thầy giỏi võ nghệ, thạo binh thư để truyền dạy cho Công Uẩn. Đến khi khôn lớn, quả không phụ lòng sư Vạn Hạnh, Công Uẩn đã thành người có chí khí, văn võ song toàn. Sư Vạn Hạnh tiến cử Công Uẩn vào làm quan trong triều. Không bao lâu Lý Công Uẩn thăng giữ chức Tả thân vệ Điện tiền chỉ huy sứ, là chức quan đại thần cai quản cả sáu quân cấm vệ.

Cuối năm 1009, vua Lê Long Đĩnh (Ngoạ triều) chết. Bấy giờ, nhân dân đã chán ghét nhà Lê. Giới quan lại, binh lính, sư tăng cũng chán ghét nhà Lê. Sư Vạn Hạnh bèn bàn với Đào Cam Mộc, người đứng đầu giới quan lại, tôn Lý Công Uẩn lên ngôi vua.

Nhà Lý bắt đầu từ đấy.

Câu chuyện dời đô

Mùa xuân, tháng Hai năm Canh Tuất (1010), Lý Công Uẩn vừa được nước từ tay nhà Lê, từ kinh đô Hoa Lư trở lại thăm quê nhà Cổ Pháp (Đình Bảng, Bắc Ninh). Buồm căng ba ngọn, ngược nước Nhị Hà, thuyền rồng nhà vua ghé dừng ở bến Đông thành cũ Đại La. Vua Lý cùng các quan lại theo hầu lên bộ, đi xem xét địa thế, ngắm cảnh phố phường, thăm hỏi dân tình… Nhà vua tỏ ý đẹp lòng. Nơi đây lại gần quê nhà. Vua cai trị muôn dân cả nước, nhưng vua cũng vẫn có một chốn quê cha đất tổ, có bà con họ mạc xóm làng, thân cận hơn, tình nghĩa hơn…

Về quê, vua thăm nhà xưa chốn cũ, thăm hỏi và biếu các bô lão lụa và tiền. Lại đến vãn cảnh chùa xưa, nơi sinh, nơi học, tiếp kiến thiền sư Vạn Hạnh, người cha nuôi, người thầy và từ nay là vị cố vấn đặc biệt của nhà vua, bấy giờ đã bảy mươi tuổi thọ…

Về thăm quê lần này, ý định dời đô của nhà vua đã quyết. Hoa Lư cảnh đẹp nhưng mà là cảnh đẹp hoa lau rừng núi. Hoa Lư thành hiểm nhưng ẩm thấp chật hẹp, xa trung tâm đồng bằng, xa quê quán, chưa xứng với cái thế đang vươn lên của quốc gia dân tộc Đại Việt.

Nhưng mà còn phải chờ mùa thu mát mẻ, nước rẫy. Và cũng chờ thăm hỏi ý kiến các quan cho trên dưới thuận lòng.

Sau khi đã nghiền ngẫm kĩ, vua tự tay viết tờ chiếu dời đô thăm hỏi ý kiến văn võ bá quan.

Chiếu ban xuống, trăm quan bàn bạc, rồi tâu lên: “Bệ hạ vì thiên hạ mà lập kế dài lâu, để trên thì cơ nghiệp to lớn được thịnh vượng, dưới cho nhân dân được giàu của nhiều người, việc lợi như thế, ai dám không theo”.

Vua mừng lắm, vội sai mấy viên quan tin cẩn, có tài đi lên Đại La trước xem xét địa thế, đo đạc đất đai, đào hào đắp luỹ, sửa sang mở rộng thành cũ, trù liệu vật dụng để xây cung điện mới.

Mùa thu, tháng Bảy, đoàn thuyền ngự cùng các thuyền hộ giá từ Hoa Lư, theo dòng Hoàng Long sang sông Đáy, qua Hoàng Giang (Lý Nhân, Hà Nam), rồi ngược nước Nhị Hà. Thuyền đi mất hai ngày, hai đêm, đến sáng sớm ngày thứ ba thì tới kinh thành mới. Thuyền ngự tạm đỗ trên bến Đông, dưới chân thành Đại La. Trong sắc nước mây trời lồng lộng có ánh nắng ban mai rọi chiếu, vua chợt như thấy có rồng vàng hiện ra gần thuyền ngự rồi bay lên lẩn khuất trong mây…

Nhân điềm ấy, vua phán truyền đặt tên kinh đô mới là “Thăng Long Thành” – Thành phố Rồng Bay.

Đất vua ở là đất có rồng. Rồng ở nước là rồng còn ở ẩn, rồng hiện rồi rồng bay là lúc thời cơ đã đến, rồng mây gặp hội, anh hào ra tay… Vua đặt tên kinh đô mới như thế là có ý nghĩa lắm. Khí thế cả nước đang lên cao, nhà vua quyết cùng toàn dân xây dựng một Đại Việt cường thịnh ở chốn bao lơn này của đại lục kề biển khơi bốn mùa sóng vỗ…

Nhân mùa khô, vua sai các quan đốc sức dân phu sửa đắp đê sông Cái, sông Tô, sông Thiên Phù, sông Kim Ngưu nối liền nhau bao quanh kinh thành mới hơn 60 dặm (hơn 30 km), vừa làm đê, vừa làm thành. Và vẫn mang tên cũ Đại La Thành.

Bên trong, vua sai đắp hoàng thành, gọi là thành Long Phượng, lúc này đây vẫn tạm đắp bằng đất, sau mới xây bó gạch trong ngoài. Sông Nhị như dải đai áo đỏ ôm bao thành phố Rồng Bay. Núi Tản Viên xa xa phía tây như chiếc án thư của kinh đô mới. Còn sông Tô và các chi lưu uốn lượn quanh thành, làm hào cho hoàng thành từ phía đông sang tận phía tây; những phía khác thì đào hào nối với sông Tô Lịch.

Trên đôi bờ sông Nhị, lò gạch, lò ngói, lò vôi, khói tuôn nghi ngút ngày đêm. Được mẻ nào, gạch ngói lại tuôn đổ vào hoàng thành để xây dựng hoàng cung. Trước tiên chọn chỗ đẹp trông thẳng ra Cửa Nam dựng điện Càn Nguyên làm chỗ coi chầu; bên trái dựng điện Tập Hiền, nơi các quan văn bàn việc, bên phải dựng điện Giảng Võ để bàn việc quân… Ngoài ra, còn xây nhiều cung điện, lầu gác, chùa quán khác v.v…

Một ngày cuối đông năm ấy, cung Thuý Hoa ở sau điện Càn Nguyên xây xong làm nơi ở cho cung nữ, nhà vua sai làm lễ khánh thành. Nhân dịp này, vua ban lệnh tha mọi thứ thuế khoá cho toàn dân trong ba năm. Những người mồ côi, goá chồng, già yếu, thiếu thuế đã lâu, đều tha cho cả. Dân tình vui vẻ, rất ngưỡng mộ vua mới. Nhân dịp cuối năm, nhân dân nhộn nhịp sắm Tết, nhà vua ra chơi ngoài thành. Thuyền ngự theo dòng Tô Lịch, từ cửa Bắc xuôi xuống phường Thuỵ Chương (nay là Thuỵ Khuê) là phường dệt lụa rồi tiện đường, xuống đến tận bến Hồng Tân, chỗ ngã ba sông Tô và sông Thiên Phù hợp dòng (nay là vùng Bưởi). Chợ Hồng Tân những ngày giáp Tết đông vui khác thường, trên bến dưới thuyền tấp nập. Thấy bóng thuyền rồng nhà vua lướt tới, nhân dân nô nức kéo nhau ra bến lạy mừng, tung hô “vạn tuế” (muôn năm).

Nhà vua dừng thuyền lên bến, hỏi thăm dân chúng và hỏi đến công việc làm ăn.

Một cụ già chắp tay thưa:

– Muôn tâu đức vua, làng hạ dân vốn ở bên sông này đã lâu. Từ trước, dân làng đã học được nghề dệt lụa lĩnh sa the… và nghề làm giấy. Ngay từ khi mới có tin rước kinh đô ra đây, già trẻ lớn bé đều hết lòng cùng với quan quân dựng xây kinh đô mới. Lại vừa làm được giấy sắc rồng để kính dâng nhà vua ban chiếu chỉ.

Vua khen:

– Đúng là dân có nghĩa!

Nhà vua bèn thưởng tiền rất hậu. Rồi nhân xóm ấy mang tên xóm Nghè, vua phán truyền cho đổi ra tên chữ là Nghĩa Đô (có nghĩa với kinh đô). Còn xóm Bãi bên bờ hồ Mù Sương, vua cho đổi tên là Bái Ân, với nghĩa ơn vua thấm khắp mọi nơi.

Các bô lão thay dân nhận thưởng và nhận tên làng mới của nhà vua ban cho. Ai nấy vẻ hân hoan lộ trên sắc mặt.

Trước khi xuống thuyền trở lại hoàng cung, nhà vua truyền bảo:

– Nay kinh đô đã về đây, cư dân sẽ ngày càng đông đúc. Các phường trại có nghề nghiệp gì thì cứ mở mang thêm ra nữa, để xứng đáng là nơi thượng đô của cả nước. Dân đây có nghề giỏi, thật đáng khen. Nhưng cần dạy cho nhiều người biết nghề và phải cố làm cho giấy má, v óc lụa của ta ngày thêm bền, thêm đẹp, không khác gì hàng Tống để dần dà triều đình không phải mua hàng của nước ngoài nữa!

Dân xóm “dạ” rầm trời xin lĩnh ý.

Thuyền ngự lại ngược dòng Tô trở về hoàng thành.

Dừng chân bên mạn thuyền, nhà vua sung sướng ngắm nhìn dòng Tô nước chảy trong ngần.

Đôi bờ, nương dâu ngăn ngắt, những vồng cải tươi xanh… Và đó đây, những cành đào đã nở hoa khoe thắm khắp vườn, nghiêng bóng xuống dòng Tô nước xanh, ửng ánh hồng rạng rỡ…

Sự tích “Thập tam trại”

Thăng Long thời Lý – thành phố Rồng Bay – là một thành phố lớn có hoàng cung cùng 61 phố phường. Phường và phố tập trung chủ yếu ở phía ngoài Cửa Đông, Cửa Nam, Cửa Bắc và bao quanh hồ Dâm Đàm.

Thế còn phía Cửa Tây?

Cửa Tây gọi là Quảng Phúc Môn (ở vào mé quảng trường Ba Đình ngày nay). Xế ngoài Cửa Tây là khu vườn Tây Cấm, năm 1049 dựng chùa Diên Hựu (tức chùa Một Cột) ở giữa vườn này. Chung quanh chùa, có ruộng Quy Điền. Đó là khu ruộng thấp, có nhiều rùa và ba ba nên gọi tên thế. Vậy phía Tây Thăng Long thời Lý là khu nông nghiệp của kinh thành. Tổng Nội của huyện Quảng Đức (Vĩnh Thuận) có chín trại là: Liễu Giai, Giảng Võ, Đại Yên, Thủ Lệ, Cống Vị, Hữu Tiệp, Vạn Bảo (Vạn Phúc), Cống Yên, Ngọc Hà. Cộng thêm Yên Biểu và Vĩnh Phúc, Ngọc Khách, Kim Mã (đều thuộc khu Ba Đình, Hà Nội), là khu “thập tam trại” (13 trại) của Thăng Long cũ. Khu này phía đông giáp hoàng thành, được bao quanh bởi đường đê La Thành.

Đình Vĩnh Phúc thượng được gọi là đình Thái Tể, cùng thờ chung một vị thần với đình Liễu Giai, đình Kim Mã… Ở đấy có một cái lăng, gọi là lăng Thái Tể. Đó là lăng ông Hoàng Lệ Mật.

Quyển ngọc phả đình Liễu Giai nói ông tên là Hoàng Phúc Trung. Bố họ Nguyễn, mẹ họ Hoàng (chẳng hiểu sao ông mang họ mẹ), người làng Lệ Mật, huyện Gia Lâm (Hà Nội). Nhà nghèo, ông chuyên nghề chài cá và bắt rắn,[40] cho nên, ông rất thạo bơi lội trên sông. Huyền tích kể rằng: đời Lý Thái Tông (1028-1054) có một nàng công chúa chơi thuyền trên sông Thiên Đức (sông Đuống ngày nay). Chẳng may đắm thuyền, công chúa bị chết đuối. (Cũng có người tô vẽ là công chúa tắm sông bị thuồng luồng bắt). Quan quân đi theo hoảng sợ, chia nhau xuống nước lặn tìm khắp cả khúc sông vẫn không thấy xác. Vua rất buồn phiền đau xót, mới ra lệnh cho sứ giả đi rao phong to thưởng hậu cho ai vớt được thi hài công chúa mang lên. Ngã ba Nhị Đuống, sông hợp dòng, nước quẩn. Việc tìm xác cực kì khó khăn, nguy hiểm. Nhiều người đã lặn lội mò tìm, song đều phải ngoi lên, lắc đầu xin chịu. Vua Lý càng thương tiếc. Bấy giờ, chàng trai họ Hoàng làng Lệ Mật đến xin ra mắt vua. Chàng nói:

– Chỗ ngã ba sông Cái ấy về dịp cuối hè đầu thu này thường có xoáy nước. Bơi lặn không khéo thì khó mà lên nổi. Tôi xin vì vua thử xuống một chuyến xem sao. Nếu thấy công chúa, tôi sẽ đón về.

Vua Lý mừng lắm, sai quan quân chèo thuyền đưa chàng trai đi ngay. Ra giữa sông, đến chỗ xoáy nước. Nước xoáy tròn như phễu nước khổng lồ, to như miệng giếng làng, trông phát khiếp. Chàng trai họ Hoàng thản nhiên lao xuống rồi mất hút. Quan quân trên thuyền đều lo lắng. Lát sau, chàng trai rẽ sóng đi lên, một tay cắp nàng công chúa. Lý Thái Tông rất cảm kích. Theo đúng lời vua đã cho rao, vua định phong chàng làm thái giám nội thị tự khanh, thưởng bạc và lụa rất nhiều. Nhưng chàng trai không tham quan tước, không lấy bạc và lụa là.

Chỉ xin vua cho phép đem dân nghèo làng mình và mấy làng lân cận sang phía tây Thăng Long phát cỏ hoang cây rậm, làm trại ấp. Vua ưng thuận. Chàng trai hớn hở về làng. Rồi dân nghèo Lệ Mật theo chàng trai vượt sông Cái sang phía tây kinh thành sinh sống. Họ khai phá đất hoang cỏ rậm mà dựng lên được 13 trại. Từ đấy, miền tây Thăng Long thành một nơi dân cư đông đúc, đồng lúa nương dâu tươi tốt. Dân chăm nghề nông và tập quen nghề chăn tằm, dệt lụa, làm giấy.

Kiến trúc Thăng Long

Thăng Long thời Lý, một thị trấn cổ nhưng là một kinh thành mới, phải xây dựng rất nhiều.

Trước hết là kiến trúc cung đình. Các cung điện, lầu gác thường được xây thành từng cụm quây quần với nhau trông rất đường bệ. Những công trình kiến trúc ấy có quy mô to lớn, bề thế, không những phát triển về chiều rộng, mà ngay cả bề cao cũng được chú ý. Lầu cao gác rộng nhiều lắm: nào lầu vua ngự (bốn tầng) lầu Chuông, lầu Chính Dương, nơi xem giờ khắc, nào gác Long Đỗ làm nơi nghỉ ngơi dạo ngắm… Những cụm kiến trúc từ hoàng thành lan ra cả kinh thành, trên bờ sông Cái, quanh Hồ Tây, quanh các ao sen… hoà quyện với cần, với đình, với quán nho nhỏ nên thơ, khiến sử cũ ngợi ca: “Chạm trổ trang sức khéo léo, công trình thổ mộc đẹp đẽ xưa chưa từng có”.

Phật giáo thịnh hành ở Thăng Long – Đại Việt triều Lý. Vua xây chùa. Thái hậu xây chùa. Công hầu khanh tướng cũng hăng hái xây chùa. Chùa và tháp, tháp Báo Thiên và chuông Quy Điền là hai trong “Tứ đại khí”[41] thời Lý – Trần của Đại Việt.

Tháp Báo Thiên

Tháp có tên là Đại Thắng Tư Thiên Bảo Tháp, chùa là chùa Sùng Khánh Báo Thiên, nên sau quen gọi là tháp Báo Thiên. Tháp xây trên một quả gò cạnh hồ Lục Thuỷ (sau gọi là Hồ Gươm) vào tháng Ba, mùa xuân năm Long Thuỵ Thái Bình thứ tư (1057) đời Lý Thánh Tông. Có sách nói tháp cao 30 tầng, sách khác ghi tháp có 12 tầng, cao vài chục trượng (60-80 m). Nền tháp xây đá và gạch. Gạch đều khắc chữ: “Làm năm Long Thuỵ Thái Bình thứ tư, triều vua thứ ba nhà Lý”. Nền tháp có bốn cửa. Đồ vật trong tháp đều bằng đá cả: từ những tượng người tiên, chim muông cho đến những giường ghế, chén bát. Nhiều không kể xiết.

Các tầng trên bằng đồng. Cửa tháp tầng thứ ba khắc chữ “Thiên tử vạn thọ” cầu cho vua sống lâu muôn tuổi. Đỉnh tháp có hàng chữ “Đạo ly thiên” thể hiện tư tưởng của Đấng tối cao xông lên tận trời xanh. Tháp cũng xông lên trời xanh, cao vút “Tầng tầng bảo tháp quyện mây trời!”.

Từ chùa Keo xứ Nam (nay thuộc Thái Bình), thuyền giăng ba ngọn, ngược nước Hồng Hà tới bến An Duyên (Yên Sở, Thanh Trì), thiền sư Minh Không đã nhìn thấy đỉnh tháp Báo Thiên rồi. Tính chất nổi vượt của tháp Báo Thiên đã gây xúc động lớn đối với nhà thơ lớn đời Trần – Phạm Sư Mạnh. Ông có viết bài thơ chữ Hán về tháp Báo Thiên, dịch nghĩa như sau:

Trấn áp đông tây, giữ vững kinh kỳ
Ngọn tháp sừng sững trội vượt hẳn lên
Chiếc cột chống trời đứng đó làm cho
non sông yên ổn
Như mũi dùi trên đất xưa nay chẳng hề mòn.

Chùa Một Cột – Chuông Quy Điền

Lối kiến trúc một cột có từ trước đời Lý. Ở Hoa Lư, trong ngôi chùa con gái vua Đinh Tiên Hoàng (vợ Ngô Nhật Khánh) sau khi bị chồng rạch mặt đuổi về, bỏ đi tu ở đấy, có cây cột đá cao, sáu cạnh, khắc bài kinh Lăng Nghiêm, đề niên hiệu thời Lê Hoàn (981-1005). Phía trên cột là toà sen chạm. Năm Long Thuỵ Thái Bình thứ năm đời Lý Thánh Tông (1058) có xây điện Linh Quang ở Thăng Long, phía trước điện “dựng lầu chuông, một cột sáu cạnh hình bông sen”.

Vậy đó là một lối kiến trúc của Việt Nam vào thế kỉ 10-11. Sách cũ chép là vào năm 1049, đời Lý Thái Tông, xây chùa Một Cột.

Mùa Đông tháng 10, dựng chùa Diên Hựu.[42] Trước đấy, vua (Lý Thái Tông) chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi trên toà sen, dắt vua lên toà. Khi tỉnh dậy, vua đem việc ấy nói với bầy tôi. Có người cho là điềm không lành. Có nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa dựng cột đá ở giữa ao làm toà sen của Phật Quan Âm ở trên cột, giống như đã trông thấy trong mộng, cho các nhà sư lượn chung quanh[43] tụng kinh cầu cho vua sống lâu. Vì thế gọi là chùa Diên Hựu.

Lối kiến trúc một cột đâu có phải bắt nguồn từ một giấc mơ! Trước 1049, nó đã là một thực tế nghệ thuật cổ truyền, một công trình nghệ thuật.

Năm 1080, mùa xuân, tháng Hai, đúc chuông Quy Điền. Chuông Quy Điền là thế nào mà được liệt vào hàng “Tứ đại khí”? Không có tài liệu nào nói đến cả.

Tuy nhiên, có thể so với chuông Báo Thiên để hình dung thử xem sao. Nhớ lại, năm 1057, xây chùa Sùng Khánh Báo Thiên, phát 12.000 cân đồng trong kho vua để đúc chuông treo ở chùa đó. Vua Lý Thánh Tông thân làm bài minh để khắc vào chuông.

Một cân ta là hơn nửa ki-lô-gam (600g). Chuông Báo Thiên nặng gần 7 tấn. Thật ư? Vậy mà chuông chưa được liệt vào hàng “Đại khí”, thế thì chuông Quy Điền còn lớn nặng biết bao nhiêu!

Người ta bảo: phải dựng một toà phương đình cao 8 trượng (20-25 m) xây bằng đá xanh để treo chuông. Nhưng chuông đánh không kêu nên chẳng được treo, mà để ở ngoài ruộng phía tây thành Thăng Long, gần chùa Diên Hựu. Năm 1426, giặc Minh phá tháp Báo Thiên, cũng phá mất quả chuông kì vĩ này.

Lại nói về chùa Diên Hựu: năm 1101, đời Lý Nhân Tông có “sửa chùa”, và đến năm 1105, mùa thu, tháng 9 thì xây hai tháp lợp sứ trắng ở chùa này.

Văn bia tháp Sùng Thiện Diên Linh (chùa Đọi, Hà Nam), năm 1121 viết:

“Do lòng sùng kính đức Phật và dốc lòng mộ đạo nhân quả (đạo Phật) nên hướng về vườn Tây Cấm nổi danh.[44] mà xây ngôi chùa sáng Diên Hựu theo dấu vết chế độ cũ, cùng với ý mưu mới của nhà vua[45]

Rồi đào hồ thơm Linh Chiểu.[46] Giữa hồ vọt lên một cột đá, đỉnh cột nở đoá sen nghìn cánh. Trên bông sen dựng vững toà điện màu xanh.[47] Trong điện đặt pho tượng vàng tài năng nhân đức.[48] Vòng quanh hồ là dãy hành lang chạm vẽ. Lại đào ao Bích Trì.[49] Mỗi bên đều bắc cầu vồng (cầu uốn cong) để đi qua. Phía sân cầu đằng trước, ở hai bên phải bên trái, có xây tháp quý lưu li.[50]

Hằng tháng, vào sớm mồng Một (ngày sóc) và hằng năm thì vào dịp du xuân, nhà vua ngồi xe ngọc, đến chùa mở tiệc chay, làm lễ dâng hương hoa cầu cho ngôi báu dài lâu và bày chậu thau làm lễ tắm tượng Phật. Trang sức pho tượng tinh tế biểu lộ tướng mạo của năm loại chúng sinh. Hoặc xoắn tay áo tiến lui cử động được dung nhan. Hoặc họp đội của Thiên Vương bốn phương, đều giơ đồ kinh khí bồi hồi dâng điệu múa. Chăm chỉ, chẳng dám biếng lười, lúc nào cũng cung kính. Cho nên, sức huyền bí tạo hoá cảm thông mà đầy phù trợ. Như thế là nhà vua đã dựng cây phướn nhà phật mà cầu phúc thọ vậy”.

Như vậy, quy mô chùa Một Cột thời Lý to hơn ngày nay. Và cả kiểu dáng, cả những bộ phận hợp thành cũng phức tạp hơn. Thời Trần, có bài thơ Đề chùa Một Cột của sư Huyền Quang, dịch ra như sau:

Chùa khuya một tiếng chuông vang
Trăng thu tãi sóng, là bàng nhuộm son
Chùa vuông, “chim thú” ngủ ngon
Tháp cao đôi ngọn: búp tròn tay ai…

Đến đời Trần, chùa đã không phải là ngôi chùa đời Lý nữa vì sách cũ đã ghi: Năm 1249, “mùa xuân, tháng Giêng, sửa lại chùa Diên Hựu, xuống chiếu vẫn làm ở nền cũ”.

Và với thời gian, chùa ngày càng khác trước mãi đi…

Múa rối nước ngày thu

Hội mùa thu ở Đại Việt thời Lý không thể thiếu được trò múa rối.

Múa rối, với cách điều khiển bằng sào, bằng que hay bằng dây, với con rối thay người thực mà biểu diễn các tích trò thì nhiều nước đều có. Nhưng múa rối nước thì, cho đến nay, chỉ thấy ở Việt Nam. Sân khấu là mặt nước ao hồ và sóng nước.

Bến Đông Bộ Đầu ở Thăng Long từ sớm đến tận chiều ngày Ba tháng Tám rộn ràng cảnh lễ đua thuyền và múa rối nước. Bài Văn bia chùa Đợi khắc năm 1121 miêu tả:

“Trên mặt sóng bập bềnh, nổi một Rùa Vàng đội ba quả núi. Trên mặt nước, rùa lừ đừ, để lộ vân trên mai và xoảy bốn cẳng chân. Đảo con ngươi, rùa nhìn vào bờ, há miệng phu dãi vào bến. Hướng về mũ miện (tượng trưng cho vua) và cúi đầu chào. Rồi rùa ra thinh không mà nghe ngóng. Trông lên bờ núi cao, thấy nhạc đánh du dương. Cửa động (trên ba quả núi) đua mở: thần tiên hiện ra (do các con rối thủ vai). Ấy là vẻ đẹp của tiên trên trời, đâu phải vẻ xinh của người trần thế? Các tiên nữ giơ bàn tay nhỏ dâng điệu múa “Hồi phong” (Gió về); nhíu lông mày biếc hát bài ca “Hưu vận” (Vận tốt). Rồi chim quý xếp thành đàn, vừa múa vừa rảo bước; hươu lành sống thành bầy nhảy nhót mà lướt diễn (y hệt cánh chim hươu thành bầy, bay nhảy vòng quanh sao Mặt trời trên trống đồng thời Vua Tổ!)

Đến khi chiều tà xế bóng, xe vua sắp về… thì Rùa Vàng bò lên giữa đường phẳng như đá mài, đứng lại đó dưới vòm trời cao rộng, hướng phía Sùng đài mà về đất liền, lưng ráng hết sức chở ba quả núi (người ta kéo hoặc điều khiển máy đưa sân khấu múa rối từ dưới nước lên bờ. Từ đây lại tiếp tục trò múa rối trên cạn, vẫn trên sân khấu Rùa Vàng). Trước bàn vua, Rùa lúc lắc cái đầu, đứng yên, đuôi vẫy mừng. Bỗng đâu trên sân khấu tiếng chim cú vọ bay qua mây mà cất tiếng kêu, thấy hổ rời sườn non vẻ hung ác, ra oai dữ tợn mà nhai cắn thú con. Tức thì những con rối đóng vai thợ rừng, tay cầm lông chim hoặc gậy đỏ, reo hò chạy đến trước mặt ngài ngự (vua) rồi dắt nhau đi quây bầy chim thú ấy, để khoanh vùng săn bắn, giương cung bắn ra, tuốt gươm vây lại… Bấy giờ người người đều phấn khởi, kẻ sĩ đua rước mừng vua, làng xóm đưa già dắt trẻ đến kinh, trèo lên giá, men theo tường, mắt say nhìn, lòng náo nức.

Năm nào cũng mồng Ba mở hội, đưa người đời lên tiên cảnh, đặt triệu dân vào vườn vui. Đó là Rùa Vàng do nhà vua xem xét mà chế mới ra vậy”.

Vua đây là Lý Nhân Tông, một ông vua tài hoa, giỏi nhạc, giỏi múa, khéo tay và có tài phát minh sáng chế…

Rằm tháng Giêng Đèn Quảng Chiếu

“Lễ Phật quanh năm, không bằng ngày rằm tháng Giêng”. Đó là ngày Thượng nguyên, ngày trăng tròn đầu tiên của một năm mới. Đêm hôm đó (đêm Nguyên tiêu), triều đình nhà Trần “dựng cây đèn trên sân rộng, gọi là đèn Quảng Chiếu, muôn ngọn sáng rực trên trời dưới đất. Các vị sư đi chung quanh đèn đọc kinh, các quan đứng vòng quanh đèn làm lễ, gọi là lễ “triều đăng”. (Hội đèn Quảng Chiếu đầu tiên là vào năm Hội Tường đại khánh nguyên niên (1110) đời Lý Nhân Tông).

Đèn Quảng Chiếu là một loại đèn kéo quân. Trong đêm hội đèn còn đốt pháo bông, múa rối… Người thời Lý tả hội đèn Quảng Chiếu diên mệnh (cầu sống lâu) ở phía ngoài cửa Nam như sau:

“Dựng đài đèn Quảng Chiếu, trước sân rộng cửa Đoan Môn. Giữa trồng một cột nêu, ngoài đặt bảy tầng đài; rồng uốn mình đỡ toà sen vàng, khâu lồng bằng sa để giữ lửa hoa lau. Dấu máy cơ vi ở dưới đất, quay như bánh xe. Đốt pháo bông ở trên trời, sáng như vầng nhật. Lại có tượng báu Nghiêm Chương, toà báu Kim Diện, do ý sáng mà trang sức nên, sắc vàng chọi nhau lóng lánh. Dáng thì tả vẻ thiêng, hình thì phô đẹp lạ. Lại có hai toà lầu hoa, treo quả chuông vàng, tạc tượng nhà sư khoác áo cà sa. Khi ngầm vặn máy khiến sư giơ vồ đánh như thực, nghe vỏ gươm kêu thì nghiêm dáng ngoảnh mặt, trông thấy bóng vua liền quay mình cúi đầu, đều do mẹo mực sáng suốt, khi cử động khi đứng yên đều mềm mại, tự nhiên. Lại có bức vách cao long lanh thất bảo, thành một hàng dài. Trong Đoan Môn có một ngọn núi vàng, đặt tượng Đa Bảo Như Lai, bày mấy tầng kiệu pháp giá (kiệu vua), mái thềm rực ánh nắng sớm, màu mái ngói phơi vẻ mây xanh. Thứ nữa, lại có hai toà bằng bạc, bên trái đặt tượng A Di Đà, bên phải đặt tượng Diệu Khắc Thân. Thế mạnh vươn cao, dáng đẹp tung bay. Lung linh ngờ tuyết chảy, xán lạn quá trăng thu. Thứ nữa, lại có hai toà điểu văn, bên trái đặt tượng Quảng Bác Thân, bên phải đặt tượng Li Bố Uý. Đã xây gác chót vót, lại dựng tầng chon von, mái lợp ngọc trắng, vách chạm hình rồng. Lại thứ nữa là hai toà bằng ngà voi, bên trái đặt tượng Cam Lộ Vương, bên phải đặt tượng Bảo Thắng Phật. Giữa mài đá trắng, chống các hiên che sương. Gỗ phỉ gỗ lăng chạm nạm ngọc; chỗ cách, chỗ trống giát sừng tê. Lại tinh chế để ghi lời đẹp, câu hay, khắc vào bên toà sen, tinh thành trong trắng soi sáng về sau. Lại vẽ chín tầng trời bằng năm sắc, khắc bốn trụ hai hàng treo. Xung quang thì thắp sáng nghìn đèn, ánh vàng lộng lẫy ngoài hai mặt. Có thể nói là một công trình xưa nay chưa từng có, đến trời kia cũng thua tài. Nhà nhà hoà mục, đêm cũng như ngày, người người vui vẻ, già hoá trẻ ra…”

Hội thề tháng Tư

Mồng Bốn cá đi ăn thề
Mồng Tám cá về, cá vượt Vũ môn

Mùa xuân là mùa chuyển tiếp nên ngắn ngủi. Từ tháng Ba sang đầu tháng Tư đã bắt đầu vào tiết mưa dông báo xuân sang hè. Đầu mùa mưa, cá đi, cá vượt đẻ. Cá hoá Long, cá biến thành rồng, là chuyện tín ngưỡng xưa: người có thi, có đỗ, có trượt. Cá muốn hoá rồng cũng phải thi, có đỗ, có trượt; đỗ thì hoá rồng, trượt thì vẫn hoàn kiếp cá. Và, vì cá vượt; nên khi về, con nào cũng sầy vẩy!

Người có tục thề nên cá được nhân cách hoá cũng có tục thề. Thề vốn có từ thời nguyên thuỷ. Sử sách và truyền thuyết dân gian nói đến lời thề Trưng Trắc và lễ thề Lũng Nhai thời Lê Lợi, cùng bài văn hội thề giữa bọn bại tướng Vương Thông một bên và nghĩa quân Lam Sơn chiến thắng một bên ở Thăng Long cuối năm 1427.

Sử cũng nói đến Hội thề đền Sơn Thần Đồng Cổ thời Lý, Trần, Lê. Đời Lý, vua Lý Thái Tông phong tước vương cho thần núi Đồng Cổ, dựng miếu để hằng năm cúng tế và làm lễ thề. Nguyên trước đây, hôm trước ngày ba vương làm phản, vua chiêm bao thấy một người tự xưng là thần núi Đồng Cổ nói với vua về việc ba vương Vũ Đức, Đông Chinh, Dực Thánh làm loạn, nên bảo đem quân đánh ngay đi. Đến khi tỉnh dậy, sai phòng bị, quả nhiên thấy ứng nghiệm. Nhớ ơn, vua xuống chiếu cho dựng miếu thờ ở bên phải thành Đại La, liền sau chùa Thánh Thọ. Lại lấy ngày 25 tháng ấy (tháng Ba) mà đắp đàn, cắm cờ xí, dàn đội ngũ, treo gươm giáo, đến trước thần vị đọc lời thề rằng:

“Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh giết chết”. Các quan từ Cửa Đông đi vào, đến trước thần vị cùng uống máu ăn thề. Từ đó, hằng năm lấy làm lệ thường. Sau vì tháng Ba gặp ngày quốc kị (giỗ Lý Thái Tổ) mới hoãn đến ngày mồng Bốn tháng Tư.

Đời Trần, hội thề tháng Tư đã là một phong tục vững chắc. Đến ngày mồng Bốn tháng Tư, hoàng tử, tôn thất và các quan nội thị họp ở miếu Sơn Thần thề không được thay lòng đổi dạ. Đó không chỉ là một phong tục của vua quan, mà ngày mồng Bốn tháng Tư đã trở thành một ngày hội lớn của nhân dân Thăng Long.

Hằng năm, ngày mồng Bốn tháng Tư, tể tướng và trăm quan từ hồi gà gáy đã đến chực ngoài cửa thành, mờ mờ sáng thì vào triều. Vua ngự ở hành lang bên phải cửa điện Đại Minh; trăm quan mặc nhung phục làm lễ hai lạy rồi lui ra; có đủ đội ngũ nghi trượng theo hầu, ra Cửa Tây kinh thành, đến đền thờ thần núi Đồng Cổ, họp nhau thề rồi uống máu. Quan trung thư kiểm chính đọc lời thề rằng: “Làm tôi hiếu trung, làm quan trong sạch, ai trái thề này, thần minh giết chết”.

Đọc xong, quan tể tướng sai đóng cửa lại để điểm danh, người nào vắng mặt thì phạt năm quan tiền. Ngày hôm ấy, con trai con gái bốn phương đứng ở cạnh đường để xem chật ních như một ngày hội lớn.

Ỷ Lan phu nhân

Bấy giờ, Lý Thánh Tông đã 40 tuổi mà chưa có con trai nói dõi. Nhà vua và triều đình rất buồn phiền, thường đi cầu tự ở các đền chùa trong nước.

Một hôm, trăm quan rước xe vua Lý Thánh Tông đi cầu tự ở chùa Dâu (Thuận Thành, Bắc Ninh). Nhân dân các làng ven đường, gái trai già trẻ đều đổ ra xem. Riêng cô gái nghèo làng Sủi thì lại khác thường. Lòng cô dửng dưng trước đám rước vua. Xa xa, nghe tiếng chiêng trống khua vang, tiếng quân lính hô hét, tiếng nhân dân hò reo, cô vẫn không ngừng tay hái lá, vẫn miệt mài trong chốn nương dâu. Tới khi xe vua đến gần, chị em bạn bỏ chạy ra đường xem đám rước, cô mới tạm ngừng tay trong giây lát. Nhưng cô cũng không rời nương dâu, chỉ đứng tựa gốc cây, mắt lơ đãng nhìn xa…

Thấy bóng cô thôn nữ một mình thấp thoáng trong ngàn dâu xanh ngắt. Lý Thánh Tông lấy làm lạ, sai quân lính đòi cô đến trước xe hỏi chuyện. Thôn nữ bước tới xe vua, quỳ tâu:

– Thiếp là con nhà nghèo hèn, phải làm việc đầu tắt mặt tối, phụng dưỡng mẹ cha, không dám mong đi xem rước và nhìn mặt rồng.

Thấy cô gái xinh đẹp, ăn nói dịu dàng, ông vua hiếm con liền truyền đưa cô về kinh (Thăng Long).

Vua sai xây một cung riêng cho cô ở (tương truyền sau này là chùa Kim Cổ, nay là số nhà 73 phố Đường Thành, Hà Nội), đặt là cung Ỷ Lan và gọi cô là Ỷ Lan Cung phi. Cái tên Ỷ Lan (dựa gốc lan) đặt ra để ghi lại sự tích nhà vua gặp người đẹp đứng tựa gốc cây ngày nào bên quê Bắc.

Ít lâu sau, Ỷ Lan sinh con trai (sau là Lý Nhân Tông). Lý Thánh Tông càng yêu quý nàng gấp bội. Nàng được tôn làm Ỷ Lan Nguyên phi (đứng đầu các phi, sau hoàng hậu), con trai nàng được phong thái tử.

Năm 1069, Lý Thánh Tông cùng Lý Thường Kiệt cất quân đi đánh giặc ở phương xa. Ỷ Lan được thay vua cầm quyền trị nước. Sử cũ chép rằng: Bà Nguyên phi Ỷ Lan trị nước rất giỏi, khiến dân tâm hoà hiệp, cõi nước thanh bình. Dân gian sùng đạo Phật, tôn bà là “Quân Âm nữ” (Con gái đức Bồ Tát Quan Âm).

Lý Thánh Tông đánh giặc lâu ngày không thắng, quay trở về. Đến châu Cư Liên (Tiên Lữ, Hưng Yên), vua hỏi thăm nhân dân, thấy nhân dân hết lời ca ngợi tài trị nước của Ỷ Lan. Vua thở than: “Kẻ kia là đàn bà, còn giỏi như vậy. Ta là đàn ông, lại tầm thường thế hay sao?” Lại quay đi đánh giặc, và lần này thắng to.

Hai lần chống xâm lược Tống (1075-1077), vua Lý Nhân Tông còn bé (lên 10 tuổi). Lý Thường Kiệt điều binh khiển tướng ngoài chiến trường. Bà Ỷ Lan cùng Thái phó Lý Đạo Thành dốc sức lo việc triều đình, việc hậu phương.

Ỷ Lan rất hiểu những nỗi đau khổ của nông dân. Khi Lý Thánh Tông mất, con bà lên ngôi, bà đã làm được một số việc có ích cho dân. Ở nông thôn bấy giờ có nhiều phụ nữ vì nghèo mà phải bán mình (hoặc bị mẹ cha buộc lòng phải đem bán), đem thân thế nợ, không thể lấy chồng được. Bà Ỷ Lan đã lấy tiền bạc trong kho Nhà nước chuộc những người ấy và đứng ra dựng vợ gả chồng cho họ.

Ỷ Lan rất hiểu rằng đối với người dân cày “con trâu là đầu cơ nghiệp”. Cho nên bà đã nhiều lần nhắc nhở vua phạt tội nặng những kẻ ăn trộm trâu và giết trâu. Tháng Hai năm Đinh Dậu (1117), năm tháng trước, khi bà mất, bà còn nhắc nhở vua một lần nữa: “Gần đây, người kinh thành và làng ấp có kẻ trốn đi chuyên nghề trộm trâu. Nông dân cùng quẫn. Mấy nhà phải cày chung một trâu. Trước đây, ta đã từng mách việc ấy và Nhà nước đã ra lệnh cấm. Nhưng nay việc giết trâu lại có nhiều hơn trước”. Lời khuyên vua trên đây chứng tỏ tuy Ỷ Lan sống trong cung điện triều Lý, bà vẫn quan tâm theo dõi và lo lắng đến đời sống nông dân. Vâng lời mẹ, Lý Nhân Tông hạ lệnh lùng bắt và trừng trị bọn chuyên nghề ăn trộm trâu. Không những thế, việc giết trâu ăn thịt những ngày giỗ đám… cũng bị hạn chế. Chính quyền Lý quy định ở Thăng Long cũng như tại các địa phương trong cả nước cứ ba nhà lập một “bảo”, kiểm soát lẫn nhau và cùng liên đới chịu trách nhiệm về tội lạm giết trâu bò.

Giỏi giang chính trị, chăm sóc kinh tế và đời sống nhân dân. Ỷ Lan còn học hỏi rộng, hiểu biết nhiều. Năm 1096, bà bày cỗ chay ở chùa Khai Quốc (tức sau này là chùa Trấn Quốc ở Thăng Long), thết các sư. Tiệc xong, bà ngồi kê cứu đạo Phật với các vị sư già học rộng. Bà hỏi về nguồn gốc đạo Phật trên thế giới và ở nước ta. Bà có óc phán đoán, đòi hỏi các sư “nói có sách, mách có chứng”. Chính nhờ câu chuyện giữa bà và các vị sư thời Lý mà đến nay ta còn biết gốc tích sự truyền bá đạo Phật vào nước ta.

Nhiều ngôi chùa tháp có quy mô to lớn bề thế với những dáng hình cấu trúc phong phú, bền vững, có bố cục đăng đối, có trang trí đẹp mắt… đã được xây dựng lên trong “thời đại Ỷ Lan” này: chùa Giạm (Quế Võ, Bắc Ninh) 1086, chùa một mái ở động Hoàng Xá (Quốc Oai, Hà Tây, nay thuộc Hà Nội) 1099, chùa Phật Tích (Tiên Sơn, Bắc Ninh) 1100, chùa Báo Ân (Đông Sơn, Thanh Hoá) 1100, tháp Chương Sơn (Ý Yên, Nam Định) 1108, chùa Bà Tấm hay còn gọi là Linh Nhân Từ Phúc, tức tên hiệu của Ỷ Lan (Gia Lâm, Hà Nội) 1115… vẫn hay đó căn bản là do công sức và tài khéo của nhân dân, song không khỏi có sự cổ vũ và việc giúp công giúp của của Ỷ Lan, của con bà là Lý Nhân Tông, của Lý Thường Kiệt. Sử chép rằng riêng Hoàng thái hậu Ỷ Lan đã xây dựng trước sau hơn 100 ngôi chùa mà chỉ có một số ít ỏi di tích như vừa kể trên là ngày nay vẫn thấy.

Mùa thu, tháng Bảy, năm Đinh Dậu (8-1117), Ỷ Lan qua đời. Thi hài của bà được hoả táng theo tục lệ nhà Phật. Cho đến nay, dân gian xứ Bắc còn truyền tụng nhiều câu chuyện về Ỷ Lan mà người ta thường gọi là Bà Tấm của xứ Bắc…

Lê Phụng Hiểu và thác đao điền

Lê Phụng Hiểu người ở Băng Sơn, tục gọi là thôn Bưng (Hoằng Hoá, Thanh Hoá). Sử chép ông người cao lớn, tướng đẹp râu tốt, có sức khỏe lạ thường. Quê ông thời ấy là lò võ nổi tiếng nhất tỉnh Thanh. Cho nên, ngày từ khi còn để chỏm ông đã say mê đánh vật, đấu quyền, quăng đao, múa kiếm. Lớn lên, ông sớm nổi tiếng một vùng về tài côn quyền…

Bấy giờ, vua Lý Thái Tổ tuyển những người có sức khỏe, am hiểu nghề võ sung vào quân Thượng đô túc vệ trấn giữ kinh thành. Ông lên kinh dự thi và được tuyển dụng. Tài thao lược và võ nghệ cao cường cùng với đức tính siêng năng, chăm việc luyện võ rèn quân của ông, khiến vị vua vốn xuất thân là quan võ rất đẹp lòng, quý mến.[51] Chỉ ít lâu sau, Lý Thái Tổ đã thăng cho ông lên chức Vũ Vệ tướng quân. Ơn vua, ông càng hết lòng phò giúp vương triều Lý.

Năm 1028, Lý Thái Tổ mất, Thái tử Phật Mã lên nối ngôi, tức Lý Thái Tông. Ba hoàng tử là Đông Chinh Vương, Dực Thánh Vương và Vũ Đức Vương nghe tin, đem quân riêng về bao vây kinh thành để cướp ngôi (sử cũ gọi là “loạn tam vương”). Tướng quân Lê Phụng Hiểu đã chỉ huy quân cấm vệ đánh tan được bọn vương tử làm loạn. Lý Thái Tông vừa cảm kích vì lòng trung nghĩa, vừa quý trọng tài quân sự của ông, nên đã phong ông làm Đô thống, một chức quan cao nhất trong quân đội thời ấy.

Bấy giờ ở phương Nam, Chiêm Thành thấy nội bộ triều Lý lục đục thì ra mặt đối địch. Và, đến mùa hè năm 1043 cho quân cướp phá vùng ven biển Đại Việt. Tình hình đó buộc nhà Lý phải đem quân giao chiến. Đô thống Lê Phụng Hiểu hộ giá Lý Thái Tông đánh tan được quân Chiêm Thành. Ấy là vào năm Giáp Thân (1044). Chiến thắng trở về, Lý Thái Tông ngự ở điện Thiên An xét công ban thưởng cho quân tướng. Vua truyền gọi Lê Phụng Hiểu đến bên ngai bảo:

– Công lao của khanh phủ giúp vương triều thật lớn. Trẫm muốn lấy quan tước thật hậu để phong thưởng. Ý khanh thế nào?

Lê Phụng Hiểu tâu:

– Quan tước thần xin miễn nhận. Chỉ xin bệ hạ cho về quê nhà, đứng trên núi Băng Sơn ném con dao lớn ra xa. Dao rơi xuống nơi nào thì xin ban cho vùng ấy để dựng nghiệp.

Vua ưng thuận. Tương truyền, Lê Phụng Hiểu về Hoằng Hoá (Thanh Hoá) lên núi Băng Sơn vung tay ném dao xuống núi. Dao bay vút ra xa, tít tắp. Lát sau mới rơi xuống cách chỗ Lê Phụng Hiểu có đến trên mười dặm! Dao rơi xuống hương Đa Mi. Tính ra hơn nghìn mẫu ruộng. Vua xuống chiếu lấy ruộng đất đó ban cho ông làm trang trại riêng.

Người sau nhân đó phàm ruộng đất vua phong thưởng cho người có công đều gọi là thác đao điền (ruộng ném dao). Tài ném dao xuất chúng đó của ông hàng trăm năm sau còn được dân gian lưu truyền trong câu hát:

Quăng dao, múa kiếm lừng danh
Sáu trăm năm lẻ sử xanh còn truyền.

Cũng theo truyền thuyết dân gian thì Lê Phụng Hiểu là một người kì lạ. Ông có mẹ nhưng không có cha. Nhà nghèo, ông phải vào rừng kiếm củi bán lấy tiền nuôi mẹ. Ông có sức khỏe không ai bì kịp, lại có tài đi nhanh như gió thổi. Ngoài việc đi kiếm củi ông chỉ mê vật. Vật suốt ngày không mệt, không chán.

Bấy giờ ở làng Vồm (Thiệu Hoá, Thanh Hoá) có ông Vồm là tay đô vật nổi tiếng. Nghe tin Lê Phụng Hiểu thích đánh vật, đô Vồm cưỡi ngựa tìm đến thôn Bưng để thử tài. Tới nơi Lê Phụng Hiểu lại đi rừng kiếm củi. Nhân dò hỏi người làng, biết rõ tài vật, tài chạy và sức khỏe kinh người của ông thì đô Vồm rụng rời chân tay vội ra roi, rạp mình trên lưng ngựa chuồn về. Lát sau, Lê Phụng Hiểu vác bó củi to tướng về nhà. Thấy kể lại có người đến khiêu khích, ông đùng đùng nổi giận, vứt phăng bó củi đánh “rầm” rồi quay ra đuổi theo. Loáng một cái, ông đã bắt kịp đô Vồm. Vồm chưa kịp đối phó thì Lê Phụng Hiểu đã nhanh như chớp xô vào túm cổ. Đang nóng giận, ông chẳng nói chẳng rằng vung Vồm lên quật mạnh vào vách đá. Vách đá bị lõm xuống nên mới gọi là núi Vồm.

Ít lâu sau, ở vùng núi Hoa Lâm (tức Bình Lâm, Hà Trung) có một đàn cọp dữ kéo về tàn phá: cõng thú, bắt người, gây nhiều thiệt hại. Dân ven núi Hoa Lâm sợ hãi, không ai dám ở. Lê Phụng Hiểu nghe tin, tức lắm xin phép mẹ già lên rừng bắt cọp, trừ hoạ cho dân. Ông xồng xộc vào hang hùm. Cả một đàn hổ đói hung dữ như thế mà vừa trông thấy ông đều chết khiếp, cong đuôi chạy trốn. Nhưng bốn chân cọp phóng như bay cũng không lại được đôi chân chạy như gió của Lê Phụng Hiểu. Chúng lần lượt bị tóm cổ. Con thì bị đấm, bị đá vỡ đầu văng xác ra xa, con thì bị ông cầm cẳng quật vào cây chết không kịp ngáp. Từ ấy, dân núi Hoa Lâm lại yên ổn làm ăn.

Ca ngợi tài đức ông, dân gian có câu hát:

Đức đại vương tài khí anh hào
Khi giơ gươm, khi nhảy ngựa,
khi chia đất, lúc quăng dao…
Trong muôn đội kẻ giáp bào còn tưởng tượng.

Ông mất năm 77 tuổi, được thờ làm Phúc Thần, tục gọi là Thánh Bưng. Ngày trước, hàng năm cứ đến mồng Tám tháng Hai Âm lịch, dân làng Bưng lại làm lễ mừng Thánh. Hội chật ních người, kéo dài tới cuối tháng. Hội có nhiều trò vui và thi đấu các môn thể thao dân tộc: chèo chải (hát núa, bơi thuyền tượng trưng), đánh đu, đánh vật…

Hạng thuyền mấy mái chèo chầu
Trước đem nghênh thánh mà sau vui người…

Nàng Hoa

Thời Lý, có một người tên gọi Trần Huấn, quán xã Phúc Lâm (huyện Yên Định, Thanh Hoá ngày nay). Ông ra Thăng Long dạy học, lấy vợ ở Đại Bi, tức Đại Yên – thuộc kinh thành. Bà vợ bán tôm buôn cá, thường qua lại chợ An Bản (Đại Yên). Có lần, bà bắt được tấm lụa của một người đi chợ bỏ quên. Không tham của người, bà Huấn gọi trả lại người đã mất.

Đêm đó, bà mộng thấy một cụ già hiện lên trao cho bà hòn ngọc quý. Tỉnh dậy, trong mình bà thấy khác. Từ đó bà có mang, sau sinh hạ một con gái, đặt tên là Ngọc Hoa.

Bấy giờ có giặc Ma-na sang xâm lấn nước ta. Vua truyền hịch xuất chinh. Nàng Hoa khi ấy mới lên chín tuổi nhưng thân hình lớn cao, có dáng người thiếu nữ xinh tươi. Nàng Hoa vào dự kì tuyển binh và đã được cùng cha đi dẹp giặc.

Tới miền đất địch, quân ta hạ trại. Ta địch giao tranh đôi ba trận. Thế địch ta vẫn không phân thắng bại.

Nàng Hoa lập kế, vờ làm cô gái bán trầu cau, thuốc lào, đem hàng vào đất địch. Quân giặc nghiện trầu, nghiện thuốc, thấy nàng Hoa vui tươi duyên dáng bán hàng thì thích lắm. Chúng xúm quanh gánh trầu thuốc đông như kiến, chả phòng bị gì hết… Nàng Hoa lựa thời cơ đến, làm ám hiệu cho quân ta xông vào diệt địch. Giặc thua to phải rút quân về…

Tới thăm đình Đại Yên (nay thuộc khu phố Ba Đình, Hà Nội), nơi dân làng ngày sau thờ phụng nàng Hoa, ngoài bản thần tích, như vừa kể, còn nhiều đôi câu đối ca ngợi công nghiệp nàng Hoa (dịch nghĩa):

– Một trận thắng hồi quân, khiến đất Yên tưng bừng vũ trụ

Chín tuổi thơ dẹp giặc, phò nhà Lý bền vững non sông.

– Nữ giới nảy anh hùng, Trưng Triệu tiếp gót

Triều đình ban sắc chỉ, sống chết khác thường.

Đúng là huyền thoại!

Nhưng là huyền thoại đầy hương sắc yêu nước thương nòi của Việt Nam!

Phần 6.
CHỐNG TỐNG GIỮ NƯỚC

Phò mã áo chàm

Trong các châu ở biên giới Lý – Tống, Lạng Châu là quan trọng hơn cả. Đây là một vùng quan yếu. Nó chặn con đường từ Ung Châu qua trại Vĩnh Bình sang Đại Việt. Vĩnh Bình tiếp giáp với huyện Quang Lang của ta (nay là huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn). Muốn vào huyện ấy, Tống phải qua cửa ải rất hiểm trở: ải Quyết Lý tức Chi Lăng. Phía nam ải Chi Lăng có một động to lắm, gọi là động Giáp (Giáp Khẩu). Ở đấy có một tộc người miền núi rất lớn (có sách bảo là thuộc tộc Dao), đều họ Giáp. Chúa động là Giáp Thừa Quý. Biết Quý có thế lực mạnh, lại đang cần người thân tín trấn giữ cửa ngõ biên thuỳ hiểm yếu phía bắc, Lý Thái Tổ mới gả con gái cho Giáp Thừa Quý và đổi sang họ Thân. Năm 1029, một năm sau khi lên ngôi, Lý Thái Tông cũng kén con trai Thân Thừa Quý là Thân Thiệu Thái làm rể và cho nối cha làm châu mục Lạng Châu. Đến đời Lý Thánh Tông, con trai của Thiệu Thái lại được nhà vua cho lấy công chúa Thiên Thành. Chàng phò mã áo chàm đó là Thân Cảnh Phúc (hay còn gọi là Thân Cảnh Nguyên…).

Bấy giờ, Tống Thân Tông là vua trẻ lên ngôi (1068), có Vương An Thạch làm tể tướng, muốn hưng khởi triều Tống. Nhân vua Lý Nhân Tông còn bé, theo kế của tể tướng họ Vương, vua Tống thuận cắt đất cho Liêu[52] để tạm yên mạn bắc, dồn binh tướng đánh Đại Việt, hòng lấy thắng lợi đó dọa Liêu. Tình hình ấy buộc Lý Thường Kiệt năm 1075 phải chủ động tấn công trước, để phá kế hoạch xâm lược của Tống. Trong cánh quân bộ vượt biên sang hợp vây Ung Châu, Thân Cảnh Phúc giữ một mũi quan trọng. Từ Lạng Châu, quân động Giáp của phò mã nhà Lý trang bị giáo dài, cung và tên tẩm thuốc độc bất ngờ tấn công dữ dội vào trại Vĩnh Bình. Viên quan giữ trại là Tô Tá chống cự quyết liệt. Nhưng cuối cùng 600 quân triều đình Tống và hàng trăm dân binh trong vùng đã bị đánh tan. Tô Tá chết trận. Sợ uy, người các động bỏ Tống theo ta rất nhiều. Để triệt phá các căn cứ xâm lược của địch, Thân Cảnh Phúc cho quân đốt phá sạch doanh trại, kho tàng, tịch thu hết lừa ngựa, vũ khí, lương thực.

Hai năm sau (1077), Tống cho 10 vạn binh, 1 vạn ngựa với 20 vạn phu do Quách Quỳ, Triệu Tiết và nhiều tướng giỏi cầm đầu, chia hai đường thuỷ bộ sang xâm lược. Đại binh đi đường bộ, Lý Thường Kiệt dàn quân chống cự địch. Cánh phải chặn đường thuỷ do tướng Lý Kế Nguyên đốc chiến. Cánh trái do tướng Lưu Kỷ chỉ huy 5.000 quân trấn giữ ở Quảng Nguyên. Còn cánh trung quân tiên phong giao cho phò mã Thân Cảnh Phúc, bản doanh đóng tại động Giáp để khống chế hai ải hiểm yếu: Quyết Lý và Giáp Khẩu. Yểm trợ cho Thân Cảnh Phúc, bên trái có các thủ lĩnh miền núi Sầm Khánh Tân, Nùng Thuận Linh và Hoàng Kim Mãn chặn đường qua Bình Gia xuống phòng tuyến Sông Cầu hiện do đại quân ta án ngữ; bên phải có Vi Thủ An giữ miền đông bắc.

Cuối năm 1076, quân Tống ồ ạt kéo xuống biên giới. Thấy thế trận ta vững chắc, Quách Quỳ không dám hấp tấp đánh ngay, dù rất nhớ lời vua Tống dặn: “Tuy ở biên thuỳ phía bắc[53] ngươi đã phân phát kế hoạch đề phòng cho các tướng ở lại đó, nhưng người bắc thuỳ thấy triều đình bận việc nam chinh, chắc muốn quấy. Vậy phải lo việc An Nam cho chóng xong!” Quỳ đã đóng quân tại Bằng Tường đến 70 ngày để nghe ngóng. Sau, Quỳ cho người đem bằng sắc của vua Tống phong chức to và đem cả tiền gạo đến chiêu hàng các thủ lĩnh miền núi. Sầm Khánh Tân, Nùng Thuận Linh, Hoàng Kim Mãn, Vi Thủ An nghe theo. Quỳ mừng lắm, Triệu Tiết bàn với Quỳ:

– Lưu Kỷ ở Quảng Nguyên, Thân Cảnh Phúc ở động Giáp đều có binh lực mạnh. Ta có viên giám áp trại Hoành Sơn là Thành Trạc vốn quen thân với Cảnh Phúc. Tôi muốn sai Trạc mang bằng sắc vào chiêu hàng Cảnh Phúc.

Nhưng người của Tống đã không dụ hàng được Lưu Kỷ và Thân Cảnh Phúc. Cuối cùng, Quỳ sai phó đô tổng quản Yên Đạt đem quân đánh Lưu Kỷ. Đạt thua to, 3.000 quân bị cầm tù. Tống dùng quỷ kế phao tin Kỷ đã xin hàng. Một số thủ lĩnh miền khác tưởng thật đều theo Tống. Lưu Kỷ đành ra quy phục. Còn lại một mình phò mã nhà Lý đương đầu với đại quân Tống. Bấy giờ, Quỳ mới vững bụng, dốc toàn lực vượt biên đánh Thân Cảnh Phúc.

Tháng 1 năm 1077, quân Tống chia ba mũi tiến vào ải Quyết Lý. Đường đến Quyết Lý rất hiểm trở. Đèo Kháo Mẹ, Kháo Con lại hiểm nhất trên đường này. Đèo cao, lối hẹp, vách núi cheo leo. Thân Cảnh Phúc đem voi bịt đường. Quỳ sai các tướng đã dạn dày chiến trận như Yên Đạt, Trương Thế Cự, Tu Kỷ đi tiên phong. Quân Tống có sức đánh vẫn không sao tiến được. Sau Quỳ phải dùng quân cảm tử liều chết lăn xả vào voi, dùng tên nỏ bắn đúng chỗ hiểm. Lại lấy mã tấu chém vào vòi voi. Voi sợ quay đầu chạy. Hàng vạn quân Tống hò reo đuổi theo. Quân Thân Cảnh Phúc tan vỡ, Ải Quyết Lý đành mất.

Thế giặc quá mạnh. Thân Cảnh Phúc rút quân vào rừng, không thấy tăm hơi. Nhưng đêm đêm, những bóng áo chàm lại bất ngờ xuất hiện, xông vào những trạm quân Tống rải rác trong vùng Lạng Châu. Rồi tên bắn như mưa, những tên tẩm thuốc độc chết người. Và lửa cháy rực hồng, đốt dần những trạm gác. Sáng ra, quân Tống đi sục sạo khắp vùng chẳng bắt được một ai. Nhưng những toán lẻ đi tuần lại bỗng nhiên mất hút. Tìm ra, thì đã thấy chết hết. Quân Tống sợ lắm, gọi Phúc là Thiên thần động Giáp.

Hoàng tử Hoằng Chân và Linh Lang

Sau trận thất bại ở bến đò Như Nguyệt, Quách Quỳ hết mong chọc thủng phòng tuyến của ta một cách bất ngờ, đành chịu đóng quân đợi thuỷ binh đến đón qua sông. Chờ mãi sốt ruột, đã không có lương để đóng binh lâu, lại nhớ đến lời căn dặn của vua Tống “… khi thâm nhập vào cõi chúng,[54] ta phải đánh cho chóng được”. Quách Quỳ liều đóng bè lớn đổ quân sang bờ nam chuyến nữa. Nhưng đạo quân qua sông phần bị quân ta tiêu diệt, phần đầu hàng, hoàn toàn tan vỡ. Quách Quỳ chán nản, đành chôn chân ở bờ bắc, đợi thuyền. Giữa lúc ấy, thám tử báo về:

– Có đoàn thuyền từ phía đông tiến lại!

Quách Quỳ mừng lắm, tưởng cánh thuỷ quân của Hoà Mân và Dương Tùng Tiên đã vào hợp tiến, vội lên xem. Đúng là thuyền thật. Quân đông hàng vạn. Nhưng là quân của Đại Việt do hoàng tử Hoằng Chân chỉ huy đang reo hò thách đánh! Quách Quỳ thất vọng, lui về bản doanh. Lại sợ mắc mưu của ta, càng không dám nghĩ đến chuyện tấn công nữa, y ra lệnh: “Ai bàn đánh sẽ bị chém!”.

Nắm được tình hình địch đã nao núng, ta quyết định phản công. Theo kế hoạch của Lý Thường Kiệt, thuỷ quân của Hoằng Chân sẽ từ Vạn Xuân ngược sông Cầu đổ bộ lên bờ bắc, đánh vào trận tuyến phía đông của địch, nhằm hút đại quân chúng về phía ấy, để quân ta vượt sông tấn công vào doanh trại chính.

Một đêm tháng Giêng năm Đinh Tỵ (1077), doanh trại Tống ở bờ bắc sông Kháo Túc (quãng sông Cầu gần núi Nham Biền), chìm trong bóng đêm nặng nề. Bỗng có tiếng hò reo như sấm dậy, tiếng nước réo như lũ dâng. Quân canh hốt hoảng nhìn ra. Lờ mờ trên nền sáng mặt sông, hàng trăm chiến thuyền cỡ lớn đã cập bờ, kín đặc cả một quãng. Hàng ngàn quân Đại Việt có tượng binh dẫn đầu đang rẽ nước ùa lên. Giặc không kịp trở tay. Doanh trại bị đốt. Ánh lửa soi rõ trận địa: chỗ nào cũng thấy quân Đại Việt! Giặc nao núng: phần bị chết, phần bị bắt, tan vỡ dần. Đám tàn quân phải mở một đường máu, quay đầu tháo chạy. Quân ta hò nhau đuổi theo. Trời sáng dần. Ánh sáng ban mai soi rõ bóng Hoằng Chân, theo sau có hoàng tử Chiêu Văn, đang trên mình voi phất cờ hô quân tiến tới.

Tin trận tuyến phía Đông bị phá vỡ làm Quách Quỳ hốt hoảng. Y vội cùng viên phó đô tổng quân Yên Đạt dốc một nửa lực lượng tinh nhuệ nhất là kị binh đi đối phó. Lời dặn các tướng Trương Thế Cự và Vương Mẫn giữ 5.000 quân kị còn lại:

– Hễ thấy ta bất lợi, phải kíp đem số tinh binh kia ứng cứu!

Bấy giờ, quân Hoằng Chân, Chiêu Văn đã vượt khỏi núi Nham Biền đang tiến về vùng đất bằng phía tây, nơi đóng đại doanh quân Tống. Quách Quỳ, Yên Đạt dẫn kị binh tới, liều chết xông vào cản phá. Trận đánh xảy ra dữ dội. Quân hai hoàng tử tuy đông, dũng khí có thừa, nhưng lại quân thuỷ, nên không giỏi đánh bộ. Quân ta lại vừa trải qua một trận chiến đấu suốt đêm và phải tiếp tục đuổi đánh liền mấy chục dặm dài không nghỉ, nên có phần mỏi mệt. Còn quân kị của Tống thì toàn là thổ dân các thảo nguyên phương Bắc giỏi nghề đánh ngựa, lại thạo đánh ở chỗ bằng. Quách Quỳ và Yên Đạt là những tướng dạn dày ở chiến trường Liêu Hạ nên rất sở trường về lối đánh ấy. Thế trận bất lợi cho ta. Nhưng Hoằng Chân và các tướng vẫn xông xáo cầm quân chống cự quyết liệt. Trận đánh giằng co. Tổn thất hai bên mỗi lúc một nặng. Quách Quỳ, Yên Đạt đã có phần nao núng. Giữa lúc ấy, bọn Trương Thế Cự và Vương Mẫn kịp dốc kị binh đến tiếp chiến. Thế là tinh binh giặc đã bị hút cả về hướng này. Nhiệm vụ mũi tiến của Hoằng Chân đã hoàn thành. Hoàng tử ra lệnh rút lui. Hoằng Chân, Chiêu Văn đi đoạn hậu chặn bước tiến của kị binh giặc, để quân ta rút dần xuống thuyền qua sông. Những chiếc thuyền chiến đồ sộ chở đến trăm người từ từ rời bến trở về bờ nam an toàn. Nhìn cảnh ấy, Quách Quỳ tức điên người. Một mặt, y sai các tướng Giới Định, Đặng Trung điều ngay máy bắn đá đến bờ sông để bắn đắm thuyền chẹn lối về của quân ta. Mặt khác, y cùng bọn Yên Đạt, Trương Thế Cự, Vương Mẫn… hô quân thúc ngựa xông vào giáp chiến quyết bức hàng Hoằng Chân. Tình thế thật hiểm nghèo. Nhưng, Hoằng Chân nhất định chống giặc đến cùng. Trên mình voi, tiếng hoàng tử sang sảng:

– Hỡi quân cảm tử, hãy kết chặt đội ngũ cản giặc!

Theo lệnh chủ tướng, năm trăm quân của Hoằng Chân thoắt một cái đã dàn hàng ngang thành một bức thành sống vững chắc. Từ khối người có tổ chức quy củ ấy, từng đợt mưa tên thuốc độc lao về phía trước. Khối người cứ vừa bắn vừa nhịp nhàng lùi về phía sông. Quách Quỳ càng căm tức lồng lộn. Vừa lúc ấy, có thám tử của y rạp mình trên lưng ngựa xộc từ phía sau lại. Tên này mặt mũi còn đầy vẻ kinh hoàng, nói không ra hơi:

– Thưa… Lý… cướp… trại…!

Quách Quỳ chợt vỡ lẽ, biết bị trúng kế, chỉ kịp kêu “Thôi chết!”, rồi hô bọn Yên Đạt dẫn quân kị lập tức quay về bản doanh. Chỉ để bọn Giới Định, Đặng Trung ở lại. Nhân khi giặc bối rối, quân Hoằng Chân rút gọn xuống các chiến thuyền và rời bến. Không ngờ, lúc ấy, bọn Giới Định, Đặng Trung tới kịp. Đội quân bắn đá của chúng cấp tốc dàn suốt dọc bờ cao của quãng sông Khao Túc không rộng lắm. Những tảng đá nặng được những cần tre bật mạnh, gieo xuống đoàn thuyền của Hoằng Chân như mưa rào. Thuyền ta không phòng bị kịp, tan vỡ nhiều. Soái thuyền của Hoằng Chân cũng bị trúng nhiều tảng đá lớn. Nước ùa vào khoang. Thuyền chao đảo dữ dội. Nhưng những bóng thuỷ quân cận vệ riêng của Hoằng Chân vẫn sừng sững trên mặt thuyền. Không một ai bỏ thuyền nhảy xuống sông trốn chạy. Cũng không một người nào bối rối kinh hoàng. Tất cả vẫn sừng sững như những pho tượng đồng. Tay cầm vững kim bài, tay vũ khí, họ đứng đó. Chủ tướng Hoằng Chân cũng đứng đó, bình thản nhìn dòng sông Khao Túc. Soái thuyền chìm dần. Nước ngập chân họ, lên cổ, lên đầu. Họ vẫn đứng đó với chiến thuyền.

Nhìn cảnh tượng ấy, lại nhớ đến nỗi lo ngại của vua Tống: “Người Giao giỏi thuỷ chiến, có gan, liều chết”, lũ Giới Định, Đặng Trung thốt giật mình kinh sợ bảo nhau:

– Thật không thể khinh nhờn!

Cảnh tượng Hoằng Chân oanh liệt hi sinh đã trào lên trong lòng người dân vùng Thủ Lệ, Bồng Lai (Từ Liêm, Hà Nội) một niềm tự hào sôi nổi. Trong trí tưởng tượng mang màu sắc huyền thoại của người dân vùng đó – tương truyền là quê ngoại của Hoằng Chân – thì Hoằng Chân chính là Linh Lang, con vị thuỷ thần ở hồ Dâm Đàm. Biết nước nhà sắp có tai biến. Linh Lang giáng sinh làm con vua Lý Thái Tông để giúp nhà vua cứu nước. Giặc đến xâm lăng, Linh Lang nói với nhà vua:

– Xin vua cha cho một lá cờ đỏ cán dài và một con voi. Con sẽ dẹp yên giặc.

Khi cờ, voi đưa đến làng Thủ Lệ, Bồng Lai, nơi ông hoàng ở, Linh Lang cầm cờ đỏ chỉ voi, voi liền phục xuống. Linh Lang cưỡi lên mình voi, cầm cờ ra trận. Voi chạy như bay. Tay ông hoàng vung cờ phất tới, chỉ giặc giặc tan. Xong nạn nước, voi lại đưa ông hoàng về chốn cũ. Linh Lang hoá thành giao long xuống nước biến mất. Để tưởng nhớ người có công cứu nước, vua sai lập đền thờ nơi Linh Lang trèo lên mình voi ra trận.

Gọi đền Voi Phục là vì thế.

Lý Thường Kiệt

Vào buổi đầu thời đại độc lập với ba vua triều Lý, có một vị anh hùng dân tộc, đã dày công bảo vệ và vun đắp nước ta suốt gần cả thế kỉ 11, làm vẻ vang cho nước Đại Việt. Người đó là Lý Thường Kiệt.

Rèn luyện tài năng, làm việc nước

Bấy giờ là vào năm thứ chín ngày thành lập kinh thành Thăng Long. Năm ấy (1019), trong căn nhà của một quan võ nhỏ ở phường Thái Hoà (phía núi Cung mé trên vườn Bách Thảo, Hà Nội hiện nay), có tiếng trẻ sơ sinh chào đời. Tin lan nhanh khắp phường:

– Bà họ Hàn sinh trai đầu lòng!

– Thằng bé con ông An Ngữ nom đến khôi ngô!…

Hai ông bà mừng lắm, đặt tên là Ngô Tuấn. Tuấn lớn nhanh lại có sức khỏe hơn người. Năm lên bảy tuổi, hai ông bà đưa Tuấn đến một vị tôn thất nhà Lý là Lý Công Ẩn đang mở trường dạy học ở làng Bái Ân xin làm môn đệ. Ngày, đến trường học chữ, tối về, cha lại hết lòng dạy bảo võ nghệ, hướng dẫn đọc sách binh thư, Tuấn rất sáng dạ, học đâu nhớ đấy. Nhưng xem ra, chú bé có ý say mê nghề võ hơn.

Khoảng niên hiệu Thiên Thành đời Lý Thái Tông, ông An Ngữ tạm biệt vợ con đi tuần vùng biên giới phía nam, thuộc Thanh Hoá. Ngô Tuấn vâng lời cha dặn, ngày đêm một mình ôn văn luyện võ. Chẳng ngờ ít lâu sau, một hôm tin sét đánh đưa về: ông An Ngữ lâm bệnh đã qua đời. Năm ấy, Ngô Tuấn mười ba tuổi. Nhớ cha, Tuấn thương khóc ngày đêm không dứt. Người chồng của cô là Tạ Đức thấy thế mủi lòng. Lại sẵn bụng mến cháu, ông mới đến dỗ dành an ủi và đem về nuôi cho ăn học. Ông Tạ Đức cũng là người giỏi nghề binh nên tiếp tục thay An Ngữ truyền nghề cho cháu. Ngày ngày, sau hai buổi học chữ ở Bái Ân về, ông dạy Tuấn bắn cung, cưỡi ngựa, lập doanh, bày trận. Đêm đêm, ông giảng giải cho Tuấn các sách binh thư Tôn, Ngô. Tuấn học rất nhanh, thông minh lạ thường, ông Tạ Đức càng sinh lòng yêu quý. Một hôm, ông hỏi Ngô Tuấn:

– Thầy Ẩn thường khen cháu sáng dạ hơn người. Nhưng xem ra, dường như cháu không ham nghề văn học lắm, mà chỉ chuộng vũ nghệ. Thế mai kia cháu định làm gì?

Tuấn rắn rỏi thưa:

– Về văn học, biết chữ để kí tên là đủ. Về vũ học, cháu muốn theo Vệ Thanh, Hoắc Khứ[55] lo đi xa vạn dặm lập công, lấy được ấn phong hầu để làm vẻ vang cho cha mẹ. Đó là sở nguyện.

Tạ Đức biết là cháu quá say mê nghề võ mà nói vậy, chứ thật ra, Ngô Tuấn rất thông hiểu văn chương, nho học. Cho nên, ông không giận, vẫn khen Tuấn là người có chí khí.

Năm mười tám tuổi, mẹ mất (1036). Ngô Tuấn cùng em lo đủ các lễ mai táng. Trong tang lễ, Tuấn tự tay mình làm lấy mọi việc, rất chu đáo. Người đời đều khen Tuấn là con chí hiếu. Lúc hết tang, Ngô Tuấn được bổ chức kị mã hiệu uý là một chức võ quan nhỏ trong đội quân cưỡi ngựa. Được trao công việc, Ngô Tuấn ra sức tập rèn. Tiếng tăm chàng kị mã hiệu uý trẻ tuổi, khôi ngô lọt đến tai vua. Lý Thái Tông cho vời Ngô Tuấn vào cung ban thưởng và bổ vào ngạch thị vệ, được ở bên vua để hầu hạ. Năm ấy, Ngô Tuấn 23 tuổi. Vốn tính siêng năng, cần mẫn lại hết lòng trung thành. Ngô Tuấn càng được vua tin yêu, thăng thưởng nhiều lần lên đến chức Đô tri coi tất cả mọi việc trong cung. Vua lại cho đổi sang họ vua. Từ ấy, Ngô Tuấn mang tên Lý Thường Kiệt. Chưa đầy 12 năm sau ngày vào cung, tiếng tăm Lý Thường Kiệt nổi tiếng nội đình. Đến năm 36 tuổi, Lý Thường Kiệt lại được thăng chức Hiệu uý, một chức võ quan cao cấp. Ít lâu sau, thăng chức Thái bảo đứng hàng thứ tư trong triều. Xung quanh có người hỏi ông vì sao ông mau được cất nhắc. Ông nói:

– Ngày ngày hầu cận bên vua, hiến việc tốt, can việc xấu, giúp vua hết mọi cách, tất sẽ được nhà vua soi xét.

Năm 1061, miền Thanh Nghệ không yên. Vua Lý Thánh Tông (lên ngôi năm 1054) vời ông đến ướm hỏi:

– Nay cõi tây nam, giặc vào quấy rối. Kẻ cầm đầu thổ dân nhẹ dạ nghe theo nên cố ý chống lại triều đình. Khanh là người siêng năng, cẩn thận, lại có lòng khoan dung rộng lượng. Trẫm muốn khanh vào đó, tuỳ nghi mà hành sự sao cho miền biên viễn sớm được yên dân. Ý khanh thế nào?

Lý Thường Kiệt xin vâng lệnh và lập tức lên đường đi thanh tra. Đường lên vùng núi Thanh Nghệ đã hiểm trở, thủ lĩnh các dân tộc ở đấy lại đang nổi loạn. Dấn thân vào chốn đó, nếu thiếu khôn ngoan thật khó có ngày về. Những người đi theo Lý Thường Kiệt đều có ý lo sợ. Riêng ông, ông vẫn ung dung, bình thản đi đến khắp các mường động, gặp các thủ lĩnh và cư dân của họ. Khôn khéo, khoan dung, ông lựa lời phủ dụ. Họ nghe theo. Rối loạn êm dần. Cho nên, chỉ một thời gian sau, nhà vua rất đẹp lòng khi nhận được tin:

– Tất cả năm châu, sáu huyện, ba nguồn, hai mươi bốn động đều quy phục và đã yên ổn.

Khi ấy, Lý Thường Kiệt 43 tuổi.

Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước

Từ lâu, nhà Tống vẫn có ý thôn tính nước ta. Đến năm Nhâm Tý (1072), thấy Lý Thánh Tông mới mất, vua Nhân Tông Càn Đức lên ngôi mới bảy tuổi, tể tướng nhà Tống mừng lắm, quả quyết: “Muốn đánh Giao Chỉ thì chỉ cần một hai vạn tinh binh, năm sáu tướng vừa vừa là có thể làm xong chuyện!”. Và, vua tôi nhà Tống ráo riết sửa soạn việc động binh.

Cho đến cuối năm Ất Mão (1075), ý đồ xâm lược đã lộ ra rõ ràng. Viên quan coi Quế Châu kiêm kinh lược sứ Quảng Tây là Lưu Di đã tăng cường xong binh lực, tích trữ lương thảo, đóng chiến hạm, tịch thu thuyền để tập thuỷ binh. Thành Ung Châu đã được xây đắp thêm rất kiên cố, do viên danh tướng Tô Giám trấn giữ. Và Khâm Châu, Liêm Châu đã đều biến thành những quân cảng trọng yếu, đồn trại san sát. Nhà Tống còn đem tiền bạc, chức tước mua chuộc dụ dỗ được một số tù trưởng ở biên giới phía bắc, sẵn sàng mở cửa cho Tống vào nước ta. Ở phía nam, Tống phái sứ giả xuống dụ Chăm Pa để hẹn cùng hợp binh tiến đánh… Tình hình thật nghiêm trọng. Nhưng nguy cơ khẩn cấp ấy vẫn không làm vị phụ quốc Thái Uý Lý Thường Kiệt bối rối, tuy ông mới lên nắm mọi quyền binh trong triều được vài ba năm. Năm ấy, ông vẫn tâu vua xin mở khoa thi Nho học đầu tiên ở nước ta, để khuyến khích và tuyển dụng nhân tài. Ông xin vua hạ chiếu vời Lý Đạo Thành về làm Thái phó để cùng chung gánh việc nước; lại xin cho phép những công thần 80 tuổi mỗi khi vào chầu được chống gậy và ngồi ghế, chứ không phải quỳ lạy. Còn các tù trưởng ở bắc thuỳ, ông lấy nghĩa tình mà chiêu dụ, khiến họ sớm trở thành những phên giậu vững chắc ở chốn biên cương. Ung dung tin tưởng, ông quyết định:

– Ngồi yên đợi giặc, không bằng đem quân ra trước để chặn mũi nhọn của giặc.

∗ ∗ ∗

Cuối tháng Một Ất Mão (12-1075). Cửa biển Vĩnh An (Móng Cái, Quảng Ninh). Đêm xuống đã lâu mà soái hạm thuỷ quân Đại Việt còn sáng ánh đèn. Qua cửa sổ có chấn song buông rèm hoa, bộ tư lệnh đang họp bàn. Tiếng Hoàng tử Hoằng Chân thưa trình nghe rành rọt:

– Đội tượng binh và kị binh ta theo đường bộ chiều nay đã đến, hiện đang hạ trại ở mé núi phía tây châu Vĩnh An. Hai quân đều sung sức, sẵn sàng đợi lệnh tướng quân.

Hoàng tử Chiêu Văn tiếp:

– Thám tử vừa cho biết: đến giờ, quân Tống ở các trại Như Hồng, Như Tích, Đề Trạo và các cảng Khâm, Liêm vẫn không hay biết gì về đại quân ta đã đến đây. Chắc chắn giặc vẫn chú tâm đến cánh sơn binh của Lưu Kỷ, Tông Đản, Hoàng Kim Mãn, Vi Thủ An và phò mã Thân Cảnh Phúc đang chia thành nhiều mũi từ phía tây hợp tiến đến Ung Châu. Thời cơ đã đến, xin tướng quân cho lệnh phát binh.

Lý Thường Kiệt gật đầu:

– Sớm mai, ta sẽ xuất quân!

Canh năm, trời đang còn tối. Những chiến thuyền Đại Việt lù lù như dãy núi nhỏ bỗng chuyển động quay mũi rẽ sóng ra khơi. Chiếc to chứa đến hai, ba trăm quân. Chiếc nhỏ cũng phải một trăm. Có những chiếc chở cả thớt voi, chở từng đội quân kị. Tất cả lặng lẽ họp thành đội ngũ. Những cánh buồm giương lên. Những mái chèo nhịp nhàng khua nước, nhắm hướng bắc lao đi. Thoáng một lát, cả đoàn hạm thuyền khổng lồ chở đến năm, sáu vạn quân đã khuất dạng trên biển cả.

Một ngày trôi qua. Đêm xuống. Rồi mờ sáng hôm sau. Tin quân bộ Đại Việt từ châu Vĩnh An vượt biên sang đánh tan các trại Như Hồng, Như Tích, Đề Trạo và đang tiến sâu lên nữa làm quân Tống ở Khâm Châu xôn xao. Nhưng tướng Trần Vĩnh Thái vẫn chưa tin, cứ tiếp tục rượu chè thâu đêm. Bỗng một tiếng pháo lệnh nổ vang trời làm y giật mình đánh rơi chén rượu trên tay. Y chếnh choáng leo lên vọng lâu, trông ra cảng. Chao ôi, những chiến thuyền khổng lồ kia ở đâu đến đang dàn kín đặc cả cửa biển? Định thần nhìn kĩ, thì ra là quân Đại Việt! Cờ đề chữ “Đại Việt” rành rành kia thôi. Lại cả cờ hiệu lồ lộ chữ “Lý”. Chắc là soái hạm của Lý Thường Kiệt! Y bủn nhủn cả chân tay, vội tụt xuống, hò quân chống giữ. Nhưng muộn rồi! Bên ngoài, tiếng reo của quân Việt vang lên như sấm. Từ các chiến thuyền, những chiếc ván cầu vươn dài mở đường cho quân ta đổ bộ. Tượng binh, kị binh, bộ binh rầm rập đạp nước xông lên. Quân tướng giặc khiếp sợ, không còn hồn vía nào chống cự, tan tác hết. Đến trưa, Châu Khâm hoàn toàn thất thủ. Quân ta yết bảng an dân và tiếp tục triệt phá sạch các căn cứ quân sự của địch.

Trong khi đó, một cánh quân khác, do Lý Kế Nguyên cầm đầu cũng nhằm hướng Châu Liêm tiến phát. Tướng chỉ huy ở quân cảng này là Lỗ Khánh Tôn sớm nhận được tin sét đánh về việc Châu Khâm nên cũng kịp phòng bị ít nhiều. Biết quân ta mạnh, không dám ứng chiến, y lui vào thành cố thủ để chờ viện binh. Quân Lý Kế Nguyên tấn công quyết liệt. Cuối cùng, ba ngày sau trận Khâm Châu, đến lượt Liêm Châu cũng thất thủ. Thừa thắng và cũng để chặn đường quân Tống từ phía đông tiến sang cứu Ung Châu, đồng thời bảo vệ hai đầu cầu Khâm, Liêm để hạm thuyền ta sau này còn đưa quân rút về, Lý Thường Kiệt lệnh cho Lý Kế Nguyên tiến lên đông bắc, chiếm Châu Bạch, Châu Dung.

Thế là chỉ khoảng hai tháng trời, cả một vành đai san sát đồn trại mà giặc tốn công chuẩn bị để xâm lược nước ta, kéo dài đến hai trăm dặm, suốt từ trại Hoàng Sơn phía tây đến Châu Dung phía đông… lần lượt bị quân ta triệt phá. Từ vành đai ấy, quân ta đang khép chặt Ung Châu.

∗ ∗ ∗

Mùa xuân năm Bính Thìn (1076). Mồng Bốn Tết. Tin chiến thắng trận Côn Lôn Quan làm quân ta nức lòng. Số là, nghe tin Ung Châu bị vây khốn, lại nhận được thư cầu viện của Tô Giám, quan coi Quế Châu là Lưu Di vội sai viên đô giám Trương Thủ Tiết đem quân đi cứu. Tiết sợ thanh thế quân ta, cứ dùng dằng, quân đi quanh quẩn mua đường. Sau, cực chẳng đã, y đành chốt quân ở ải Côn Lôn cách thành Ung chừng tám mươi dặm để nghe ngóng. Lập tức, Lý Thường Kiệt phái một đạo binh đi ngay trong ngày mồng Hai Tết. Quân ta bất ngờ xuất hiện giữa ngày xuân làm giặc khiếp đảm, xô đẩy nhau mà chạy. Trương Thủ Tiết và các tuỳ tướng của y không chống đỡ nổi, đều tử trận… Thế nhưng, thành Ung kia – mục tiêu chính của cuộc tiến quân tự vệ này – vẫn lù lù trước mắt quân ta như thách thức.

Sau thất bại ở Côn Lôn Quan, tuy hết hi vọng ở cứu binh, Tô Giám vẫn liều chết cố thủ. Lý Thường Kiệt đã đem máy bắn đá để áp chế giặc, cho quân ta dùng chiến thuật vận thế công thành. Những tảng đá to nặng như cái cối vun vút lao xuống như mưa. Đá rơi phải cây: cây gãy; rơi trúng nhà: nhà đổ. Tưởng vậy thì chẳng giặc nào dám thò đầu lên mặt thành. Chẳng ngờ, khi ông cho tù binh bắc thang dài leo lên mở đường, Tô Giám đã thúc quân che mộc, dùng hoả tiễn[56] đốt sạch thang, gây thiệt hại lớn cho người và voi ta. Tên độc ta mang theo, ông đã cho bắc giàn cao rồi bất ngờ từ bốn phía bắn vào. Người ngựa giặc chết đã lắm. Ấy thế mà, khi phát hiện nhân lúc bắn tên, những toán quân ta bí mật đào đường hầm có lót da cho kín nước để độn thổ vào thành, Tô Giám vẫn ép quân xông ra phóng hoả chặn lại. Ông cũng đã dùng cả phép hoả công. Những tên có buộc mồi cháy, những máy bắn những bọc nhựa thông đã châm lửa… liên tiếp như sao sa đổ vào thành. Doanh trại giặc bén lửa cháy nghi ngút. Trong thành lại khan không đủ nước để cứu chữa nên lửa cứ dai dẳng ngày đêm cháy mãi, thiêu mất nhiều kho lương thảo. Vậy mà Tô Giám vẫn ra sức chống đỡ. Trước sau đã hơn một tháng rồi, vẫn không phân thắng bại…

Bấy giờ là vào cuối tháng Giêng năm Bính Thìn. Trời đã xế chiều. Rời vọng lâu quan sát Ung thành, Lý Thường Kiệt quay về trướng hổ, nét mặt đăm chiêu. Sáng nay, thám tử ta vừa cho biết: Tể tướng Vương An Thạch định nhân lúc quân ta chưa hạ được Ung thành, trong nước bỏ trống, sẽ hành động nhanh chóng đánh úp hậu phương ta. Như thế, y không cần đánh quân ta đang hành quân trên đất Tống mà quân ta cũng bị tan. Ý đồ này đã được Tống Thần Tông ưng thuận. Vua Tống đã chọn Triệu Tiết làm chủ tướng và đã ra tờ Thảo Giao Chỉ chiếu,[57] chỉ còn chờ đủ quân là sẽ phát binh. Rõ ràng tình thế nhùng nhằng này ở Ung Châu mà kéo dài nữa, e bất lợi cho ta. Lý Thường Kiệt vừa đi vừa trầm ngâm suy tính. Bất giác, ông gật gù như vừa tìm ra điều gì đắc ý. Phải rồi: Ung mạnh vì thành Ung cao; Giám cự được vì Giám dựa vào phép hoả. Lửa đốt được thang tre, da thú. Nhưng hoả không chế được thổ: bắc thang đất mà vào thì lửa đốt làm sao! Thành cao, ta đắp đất cho cao bằng thành. Bốn mặt nhất loạt cùng vào, Giám dù có ba đầu sáu tay cũng không sao cự được! Nét mặt rạng rỡ, ông bước vào trướng hổ. Các tướng lĩnh đã tề tựu đông đủ, chờ ông. Ông nói cho mọi người biết ý của mình, rồi ông gọi từng người đến trao nhiệm vụ. Tướng lĩnh hớn hở đi ngay.

∗ ∗ ∗

Đêm 22 tháng Giêng, đêm hạ tuần lại đầy mây mùa nên tối sẩm. Xung quanh thành Ung lố nhố những bóng người dày đặc. Họ truyền cho nhau những bao bì đầy đất, nhẹ nhàng xếp áp chân thành. Hàng vạn bao đất lặng lẽ như mối xông, ùn đất lên mỗi lúc một cao. Tan canh ba, vành đất ấy, chân đánh bậc thoai thoải đã cao đến vài trượng, mấp mé mặt thành. Bấy giờ quân Tống mới giật mình vỡ chuyện, Tô Giám vừa giận vừa sợ, vội thét quân lên hết mặt thành. Hoả tiễn của Giám vạch những luống đỏ rực cuống quýt lao xuống. Rồi những chùm tên từ cung thần tý[58] bắn ra loạn xạ, những tảng đá hộc thẳng cánh giáng xuống điên cuồng. Nhưng đã muộn! Những quả cầu thông bật sáng, những tên có mồi cháy nối đuôi nhau từ bốn phía bên ngoài bắn cầu vồng đổ lửa vào thành. Chỗ này cháy. Chỗ kia cháy. Cả thành Ung như một hòn đảo lửa rung chuyển trong biển người vây quanh đang dâng lên dữ dội. Đi đầu là những tấm mộc to bằng hai ba cánh phản, làm bình phong cản phá hết đá tên lao xuống, mở đường cho những toán cảm tử Đại Việt xông lên mặt thành giáp chiến. Rồi kị binh, tượng binh tầng tầng lớp lớp ào tới, kết thành một cái thòng lọng khổng lồ thít chặt lấy thành Ung. Giặc cố sức chống đỡ, nhưng không lại, tan tác dần. Tô Giám biết thua, đã nhảy vào lửa tự vẫn. Và, Ung Châu thất thủ sau 42 ngày đêm bị công phá ác liệt. Ngay ngày hôm đó, ngày 23 tháng Giêng (1-3-1076), Lý Thường Kiệt ra lệnh phá trụi, san phẳng thành Ung. Ông lại sai quân thu nhặt đá, đánh rọ đem lấp sông Hữu Giang, ngăn quân Tống đổ xuống cứu viện.

Tin mất Ung Châu, tin quân Đại Việt tiến đánh Tân Châu và viên tướng trấn giữ là Cổ Cắng Lặc sợ quá bỏ thành chạy trốn… như sét đánh dồn dập xuống đầu vua tôi nhà Tống. Vua Tống hốt hoảng điều quân đi chống cự. Thế là, cái mộng đánh úp hậu phương ta đã sụp đổ tan tành. Tể tướng họ Vương ngửa mặt than rằng:

– Mất Ung Châu còn bàn gì chuyện ấy nữa!

Vài tháng sau, y phải ngậm ngùi xin thôi chức.

Mục tiêu triệt phá tận gốc lò lửa chiến tranh xâm lược đã hoàn thành. Tháng Ba năm ấy, Lý Thường Kiệt ra lệnh rút quân về nước.

Một sáng cuối xuân. Nắng ấm. Cả Thăng Long đổ ra bến Đông Bộ Đầu đón quân ta chiến thắng trở về. Cả nước Đại Việt vừa ca khúc khải hoàn, vừa bắt tay ngay vào việc chuẩn bị chống giặc.

Thơ đuổi giặc

Cuối năm Ất Mão (1076), 10 vạn bộ binh, 1 vạn ngựa, 20 vạn phu của phong kiến Tống do những viên tướng lừng danh binh Liêu như Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy, ào ạt kéo vào xâm lược nước ta để phục thù. Lực lượng biên phòng ta chặn đánh quyết liệt nhưng không cản nổi. Ải Quyết Lý mất. Quách Quỳ từ Quyết Lý, vòng về phía tây, đi tắt qua núi Đâu Đỉnh (Bắc Sơn) xuống sông Cầu bỏ không qua ải Giáp Khẩu. Quân ta ở Giáp Khẩu bị bọc lưng, đành phải tìm đường rút về hợp với đại quân ở phía sau. Thế là hai phòng tuyến Quyết Lý, Giáp Khẩu đã vỡ. Phòng tuyến sông Cầu sẽ là trận địa sống còn của quân dân Đại Việt chuyến này.

Bấy giờ là cuối tháng Chạp năm Bính Thìn (1077). Cả chục vạn quân kị, bộ Tống dàn suốt ngót trăm dặm trên bờ bắc sông Cầu, từ bến đò Như Nguyệt (bến đò Ngọt) đến chân núi Nham Biền. Qua con sông không rộng lắm. Quách Quỳ và các tướng nhìn rõ phòng tuyến Lý Thường Kiệt. Đê được tôn cao như bức thành. Từ mép nước lên mặt đê, mấy tầng cọc tre nhọn hoắt, tua tủa như lông nhím chĩa xuống mặt sông, dài đến vài trăm dặm, từ chân núi Tam Đảo tới Nham Biền. Thuyền Lý đóng dọc bờ nam và tập trung ở Vạn Xuân (Phả Lại) sẵn sàng thuỷ chiến, không cho Tống qua sông, đổ bộ lên thành.

Quách Quỳ không có thuyền. Thuỷ quân của Hoà Mân và Dương Tùng Tiên không thấy vào hợp tiến. Quỳ đành đóng quân nằm đợi. Sốt ruột, hắn mới bảo tướng sĩ:

– Đại quân ta vượt vạn dặm. Giờ đã đến sông Phú Lương (sông Cầu). Giao Châu.[59] còn cách 30 dặm[60] Chỉ vì vướng con sông mà không tiến được!

Tướng chỉ huy cánh phải là Miêu Lý hiến kế:

– Viên châu mục Hoàng Kim Mãn mách rằng: Đường qua bến Như Nguyệt đến Giao Châu rất gần. Giặc ở Giáp Khẩu đã trốn đi rồi. Không lo bị đánh sau lưng. Xin nhân cơ hội, cho quân qua sông gấp.

Quách Quỳ miễn cưỡng bằng lòng.

Miêu Lý sai bắc cầu phao, hẹn với bọn Vương Tiến, Bình Viễn, Lưu Mân rằng:

– Ta dẫn quân kị tiên phong sang trước, hễ lên được bờ nam, các tướng phải kịp đốc xuất hậu quân theo ngay.

Lợi dụng đêm tối, Miêu Lý có hàng tướng Hoàng Kim Mãn dẫn đường đem mấy trăm quân kị vượt sông. Người ngậm tăm, ngựa tháo nhạc, Miêu Lý cho thám tử đi trước lén nhổ rào. Rào quang một quãng. Quân kị của Miêu Lý chồm lên. Một cuộc ác chiến diễn ra dữ dội. Gươm giáo vung mạnh. Tên bắn. Lao phóng. Tiếng hò reo. Tiếng kêu thét ầm ầm như chợ vỡ. Quân ta bị đánh bất ngờ. Phải lui dần. Cuối cùng quân Miêu Lý chọc thủng hẳn một lối, nhằm thẳng hướng Thăng Long lao đi, kị binh là quân tinh nhuệ của Tống, vốn rất quen chiến trường Liêu Hạ nhiều cao nguyên, đồng cỏ, giờ gặp đồng bằng nên tung hoành dữ lắm. Những toán đi đầu đã tiến vào vùng Kinh Bắc của ta. Chỉ còn ít dặm đường nữa, ngựa Tống sẽ uống đục dòng Nhị Thuỷ. Tình hình khẩn cấp.

Vừa hay, một phát pháo lệnh nổ vang. Miêu Lý ghìm cương, hô quân dừng lại nghe ngóng. Đằng trước, một đám bụi mù trời. Rồi một đoàn quân hiện ra. Phất phới đi đầu là lá cờ soái đề chữ “Lý” trên mình voi của Lý Thường Kiệt. Đại quân ta từ Thiên Đức có tượng binh, kị binh đi tiên phong rầm rộ tiến tới. Miêu Lý ngoái đầu nhìn lại. Thấy hậu quân chưa theo kịp, biết không địch nổi, đành quay ngựa về Như Nguyệt. Đến nơi thấy câu phao bị cắt thì vừa giận, vừa sợ, bèn trụ lại, liều chết cố thủ.

Số là, khi Miêu Lý qua sông, chiếm được bờ nam rồi lao về Thăng Long, biết thế nguy, thuỷ quân ta đã cảm tử xông lên đánh cầu, cố chặn đường quân Tống. Các tướng Vương Tiến, Bình Viễn, Lưu Mân hốt hoảng, sợ quân ta dùng cầu phao đổ bộ sang bờ bắc, vội cắt luôn.

Lại nói về Lý Thường Kiệt. Quân Miêu Lý, tuy đã bị cản lại, nhưng vẫn cố thủ ở Như Nguyệt. Từ bờ bắc, những bè lớn chở hàng trăm quân Tống đang tìm mọi cách liều chết vượt sông sang tiếp ứng. Quân ta đã giao chiến kịch liệt. Song, mặt trận Như Nguyệt vẫn nguy ngập. Thăng Long vẫn bị uy hiếp nặng nề. Tình hình u ám đó khiến quân ta có người đã sinh ý nản lòng.

Tại soái phủ quân Việt, Lý Thường Kiệt họp các tướng lĩnh bàn kế lui giặc. Sau đó, Lý Thường Kiệt rút ra một tờ giấy hồng điều, trao cho các tướng. Họ đón lấy, truyền tay đọc: té ra một bài thơ tứ tuyệt in rõ nét chữ bay lượn mà sắc mạnh của chủ tướng. Tướng lĩnh đang phân vân, chưa rõ kế gì. Lý Thường Kiệt mới gọi mọi người lại gần, nói cho nghe.

Trời đêm, không trăng sao. Cả vùng Như Nguyệt im lìm trong bóng tối. Thình lình, trong thinh không khoảng đền thờ Trương Hát giội xuống những âm thanh nghe huyền bí lạ lùng. Tuy vậy, vẫn rõ lời, rành rọt:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tuyệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm?
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư!

Nghĩa là:

Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời.
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm?
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời!

Quân Tống phần lớn là dân binh từng khốn khổ vì tân pháp của Vương An Thạch. Số còn lại thì liền năm chinh chiến ở chiến trường Liêu Hạ. Nay Tết đến nơi mà còn bị đẩy vào nơi xa xôi, lam trướng nghìn trùng. Cảnh bệnh tật ốm đau, cảnh đầu rơi máu chảy luôn bày trước mắt. Tiếng thơ kì lạ kia chợt dấy lên trong lòng quân giặc mối băn khoăn nghi hoặc về cái “sứ mệnh” của chúng ở đất Giao Chỉ này. Những âm thanh huyền bí đó của người Giao Chỉ, hay thiên thần hiện về báo trước tai hoạ sắp giáng xuống đầu chúng? Quân giặc bỗng giật mình kinh hoảng, bủn nhủn chân tay.

Giữa lúc đó, tiếng loa, tiếng trống của quân Đại Việt bất ngờ dậy lên ầm ầm như sấm động. Rồi những tiếng hò reo, tiếng thét giận dữ, những bước chân rầm rập rung trời chuyển đất như có thiên binh vạn mã đổ xuống. Hàng ngàn bó đuốc vụt bật hồng, sáng rực. Tiếng Lý Thường Kiệt sang sảng ra lệnh:

– Hỡi ba quân, kíp tiến mau! Quyết không đội trời chung với quân giặc.

Từ bốn phía, những thớt voi, những đoàn quân kị, những toán quân bộ Đại Việt rùng rùng xông tới. Tiếng thơ thần bí làm quân ta phấn khởi. Chủ tướng lại thân ra trận. Quân ta càng hăng, thanh thế càng lớn. Giặc bị bài thơ thần kia làm khiếp đảm lại vấp phải cuộc phản công bất ngờ, dữ dội, thì không còn hồn vía nào chống cự, vội vứt giáo, tìm đường tháo chạy. May lúc ấy, Quách Quỳ thấy thế nguy sai quân liều chết bắc cầu phao, gọi về. Miêu Lý chạy thoát sang bờ bắc, nhưng quân lính chết chém, chết chìm nhiều vô kể. Một số bị bắt làm tù binh.

Trận ấy, quân ta đại thắng.

Voi Giao Chỉ, Vàng Quảng Nguyên

Hơn một tháng trời, quân Tống bị kìm chân trước phòng tuyến sông Cầu. Quách Quỳ thấy tiến lui đều khó. Lính mệt, tướng hoang mang. Nắm chắc thời cơ đó, Lý Thường Kiệt cho sứ sang sông điều đình, mở lối thoát cho giặc rút lui. Như người sắp chết đuối vớ được cọc, Quách Quỳ vội vàng nhận lời giảng hoà, rút quân về nước.

Một đêm đầu tháng 3 năm 1077, Quách Quỳ đột ngột hạ lệnh lui binh. Quân Tống hốt hoảng chen lấn nhau mà đi. Thế là cái mộng nhà vua Tống tha thiết trông ở Quỳ: “Sau khi bình định xong Giao Chỉ, hãy đặt thành quận huyện mà cai trị” đã tan thành mây khói. Vàng tốn 5.190.000 lạng. Quân đi 10 vạn, về chỉ còn 23.400. Một vạn ngựa lên đường, chỉ còn 3.174 con trở lại. 20 vạn phu, đã chết mất quá nửa; non nửa còn, đều ốm. Kiểm lại chỉ thấy cướp được vỏn vẹn có châu Quảng Nguyên, Tư Lang. Trong đó, Quảng Nguyên được vua Tống mê nhất. Châu này có núi Ngân Sơn (nghĩa là Núi Bạc) có mỏ đồng Tụ Long. Vàng, bạc, đồng, chì, thiếc… đều phong phú. Chả thế mà vua Tống cứ dặn đi dặn lại Quỳ “hãy sung công của cải”, vì “nghe nói vùng khê động có nhiều của quý”. Cho nên, khi hai bên vừa ngưng chiến, vua Tống vội đổi Quảng Nguyên thành châu huyện Tống, gọi là Thuận Châu, xem ngang hàng với Ung Châu. Tống cử viên võ quan có nhiều công trạng ở vùng này là Đào Bật sang làm tri châu. Lại sai 17 tướng chỉ huy ở các xứ Hồng Châu đến tăng cường phòng thủ. Lại xuống chiếu cho viên quan cao cấp là Viên – ngoại – lang Tất Trọng Hùng đến coi việc đặt lò luyện vàng bạc. Chúng nhất định giữ bằng được, không chịu nhả Quảng Nguyên.

Nhưng Lý Thường Kiệt cũng không chịu mất Quảng Nguyên, nhất định đòi bằng được. Ông chuyển quân vào Quang Lang, phao tin sẽ dùng vũ lực đánh Quảng Nguyên. Đào Bật kiên gan, cố thủ, bảo quân tướng chớ khiêu khích, sợ Lý Thường Kiệt vin cớ tấn công. Lý Thường Kiệt một mặt dùng binh uy hiếp, mặt khác xoay sang dùng lối ngoại giao để đòi lại.

Đầu năm 1078, Đào Tông Nguyên được lệnh đi sứ Tống, mang theo năm voi lớn để làm quà giành đất. Việc Lý Thường Kiệt bất ngờ đốt phá Ung Châu mấy năm trước vẫn còn làm vua tôi nhà Tống giật mình, kinh sợ. Lần này đón sứ bộ ta dẫn voi tới kinh sư, vua Tống cũng không khỏi e ngại, mới ngầm căn dặn bề tôi:

– Sứ Giao tiến tới kinh. Vì chúng mới cướp ta, nên phải lo đề phòng. Khi còn ở dọc đường cũng như khi tới kinh, hễ chúng ra vào phải cắt người giám sát. Vậy phải viết thư cho ti kinh lược Quảng Tây và cho các viên hộ tống hãy mau mau trình báo.

Sứ ta tới Biện Kinh, đưa voi biếu, xin đòi lại Quảng Nguyên và Tư Lang. Vua Tống hỏi ý kiến Triệu Tiết. Tiết xui vua không trả. Vua Tống cũng muốn thế. Tham của muốn giữ. Thật ra vua tôi Tống trong bụng vẫn kinh Lý Thường Kiệt. Cho nên, đối với sứ bộ Đào Tông Nguyên. Tống tiếp đãi tử tế, sợ ta phật ý, sinh sự. Vua Tống đã gọi các viên quan đón tiếp đến bảo rằng:

– Nhà ở, nơi ăn yến của phái bộ Giao Chỉ phải có nơi chốn riêng biệt. Gặp ngày sóc vào triều, phải để phái bộ Giao Chỉ đứng ở phía đông. Gặp ngày vọng thì đón vào điện Thuỳ Củng. Ngủ và đãi yến thì sứ Giao ở điện Đông Đoá.

Ý vua tôi Tống muốn dây dưa không trả. Nhưng tình hình biên thuỳ Lý – Tống bấy giờ đang có nhiều khó khăn, bối rối. Một mặt, Lý Thường Kiệt xui dân địa phương nổi lên khởi nghĩa ở Quảng Nguyên. Các doanh đồn, kho, trại Tống ở Ung Châu, Liêm Châu và ở các trại Vĩnh Bình, Thái Bình cứ đua nhau mà cháy. Rất nhiều lương thực, khí giới bị thiêu huỷ. Hoả tai, bệnh dịch luôn luôn. Quân lính náo động, dân gian lo sợ. Mặt khác, ngoài tình hình đêm ngày căng thẳng thì khí hậu dữ độc, không hợp với người phương bắc làm quan quân Tống ở Quảng Nguyên ốm đau nhiều. Các quan lớn nhỏ như Đào Bật, Vương Cảnh Nhân, Trương Cát, Dương Nguyên Khanh, Lưu Tử Dân… đều lần lượt chết hết. Quân đồn trú mỗi năm phái đến 3.000, mà mười phần chết đến năm, sáu. Quân Tống đào ngũ hàng đoàn. Có lúc, cả hai quân bỏ doanh trại trốn về quê nhà. Quan quân hễ ai được phái đến Quảng Nguyên đều kinh hãi, khi từ biệt ra đi như sắp chết. Cả nhà khóc lóc ầm ĩ.

Cuối cùng, thấy Quảng Nguyên khó nuốt quá, vua Tống đành phải trả. Để gỡ thể diện, vua Tống bảo sứ ta về tâu với Lý Nhân Tông:

– Trẫm vỗ về vạn quốc, không kể xa gần. Nhưng Khanh phải trả các dân Ung, Khâm, Liêm mà Khanh đã bắt. Đợi khi nào Khanh đưa chúng về hết, trẫm sẽ lập tức lấy châu Quảng Nguyên ban cho Khanh.

Đào Tông Nguyên chuyển lời vua ta hẹn trả một nghìn quân sĩ bị cầm tù. Tống vội bằng lòng.

Chờ mãi chẳng thấy tin tức. Tình cảnh quan quân Tống ở Quảng Nguyên thì ngày một khốn quẫn, lụn bại. Vua Tống càng nhất định trả đất cho mau. Nhưng chẳng lẽ lại trả không, đành bấm bụng chờ cơ hội. Biết vậy Lý Thường Kiệt bèn nhân nhượng trả lại tù nhân.

Chúng được đưa từ Nghệ An về bằng đường thuỷ. Cửa thuyền đều bị trát bùn kín. Trong thuyền, đèn đuốc thắp suốt. Tù nhân không còn biết đi ngày hay đêm, đường sá thế nào. Mỗi ngày, Lý Thường Kiệt chỉ cho thuyền đi hai mươi dặm rồi bắt đậu lại. Quân lính áp tù giả đánh trống cầm canh. Ngồi trong thuyền, nghe canh, tưởng đi trong vài tháng mới đến nơi.

Quân Tống ra nhận. Đếm đi đếm lại chỉ thấy có 221 người, không như đã hẹn trả 1.000 người. Việc ấy tâu lên vua Tống. Tống Thần Tông lờ đi, bảo bề tôi:

– Hãy nhận tù nhân, bỏ Thuận Châu. Lấy ban cho Giao Chỉ.

Thế là các châu: Quảng Nguyên, Tư Lang… lại trở về nước ta.

Chuyện vua Tống “nuốt không xong, tha làm phúc” làm nhiều người tức cười. Có viên quan Tống không hiểu rõ gan ruột vua mình, viết câu thơ châm biếm:

Nhân tham Giao Chỉ tượng
Khước thất Quảng Nguyên kim!
(Vì tham Voi Giao Chỉ
Nên mất vàng Quảng Nguyên)

Tô Hiến Thành

Tô Hiến Thành người đất Ô Diên (nay là xã Ha Mỗ, huyện Đan Phượng, Hà Nội) sống khoảng từ nửa sau thế kỉ 12 đến đầu thế kỉ 13. Từ nhỏ, Tô Hiến Thành đã có tiếng là người thông minh cương trực, văn võ đều hay. Tương truyền, khi mới ra làm quan, ông thường lui về thăm viếng quê nhà. Vùng Ô Diên quê ông có một miếu thờ. Mọi người đều tôn sùng là rất thiêng. Thấy lạ, ông để tâm xem xét. Một hôm, bất ngờ ông bắt gặp một người lấy cắp cái áo của một nhà trong làng. Chủ nhà này vốn rất mê tín uy linh vị thần miếu nọ, tất sẽ đến kêu cầu; biết vậy, ông lặng thinh theo dõi. Quả nhiên, người mất của đem xin thần miếu tìm giúp kẻ gian để đòi lại của. Nhưng mất tiền mua đồ lễ mà áo vẫn chẳng về, người dân kia đâm bực mình, đem chuyện ấy ta thán với bà con trong làng. Bấy giờ, ông mới kể rõ sự tình cho mọi người biết và bảo:

– Thần miếu vô tích sự thì đập bỏ lư hương, đóng cửa lại. Thờ cúng làm gì nữa!

Mọi người nghe theo.

Khi làm quan trong triều, tài văn võ kiêm toàn.[61] và đức tính cương trực, vị nghĩa của ông khiến các bạn đồng liêu[62] kiêng nể và vua Lý tin dùng. Dưới triều Lý Anh Tông, ông được phong đến chức Thái phó và Thái uý[63] Khi sắp mất, Anh Tông đã gọi riêng ông đến bên long sàng[64] di huấn cho ông làm Thái sư phụ chinh, căn dặn ông phải hết lòng phò tá Thái tử Cáp ở ngôi vua. Anh Tông mất. Ông làm đúng di huấn của Anh Tông, dốc sức giúp rập vua mới còn nhỏ tuổi. Vợ vua Anh Tông là Hoàng thái hậu muốn bỏ Thái tử Cáp mà lập Thái tử Long Xưởng là người vì hư đốn, đã bị truất quyền nối ngôi. Ông cương quyết không nghe. Hoàng thái hậu mới cho người mang lễ vật vàng bạc rất hậu đến biếu bà họ Lã, vợ Tô Hiến Thành, ý đồ mượn tay vợ để thuyết phục ông. Ham của, vợ ông nhận lời. Ngày đêm, bà ráo riết tìm mọi dịp ỏn thót, lôi kéo ông. Ông vẫn nhất định không nghe. Sau thấy vợ nói mãi, ông mới bực mình nói thẳng:

– Kẻ làm quan phải vâng mệnh vua. Tiên đế[65] đã có di huấn cho ta, lẽ nào ta lại vì hám lợi mà trái lệnh vua. Nếu ta làm điều bất trung bất nghĩa ấy, sau này ta còn mặt mũi nào nhìn tiên đế dưới suối vàng nữa!

Suốt thời kì làm quan trong triều, ông luôn giữ tính cương trực trọng nghĩa, khinh tài, một lòng trung thành vì dân, vì nước. Trước những xáo động dữ dội do bọn quý tộc phong kiến thối nát gây nên, ông vẫn vững như cột đá giữa dòng, mưu trí chống đỡ, giữ cho việc nước việc dân khỏi bị bọn gian thần lũng đoạn. Khi Tô Hiến Thành bệnh nặng, có viên Tham tri chính sự trong triều là Võ Tán Đường luôn lui tới chăm sóc ngày đêm hầu hạ thuốc men. Nhiều người khác cũng hay đến thăm ông. Duy có quan Gián nghị đại phu là Trần Trung Tá vì công việc triều đình bề bộn nên ít đến.

Bệnh nặng, ông sắp mất, Hoàng thái hậu mới hỏi ông:

– Một mai, tướng công qua đời, lấy ai nối nghiệp?

Không đắn đo, ông trả lời luôn:

– Gián nghị đại phu Trần Trung Tá.

Thái hậu rất ngạc nhiên mà rằng:

– Võ Tán Đường hết lòng phục dịch tướng công, sao tướng công không tiến cử. Lại đi tiến cử Trần Trung Tá là người ít ra vào thăm viếng tướng công?

Ông đáp:

– Xem trong triều, chỉ có Trần Trung Tá là người làm được việc lớn nên tôi tiến cử. Nếu Thái hậu hỏi người giỏi việc hầu hạ, tôi tiến cử Võ Tán Đường.

Thái hậu chịu ông là phải.

Phần 7.
CHỐNG QUÂN MÔNG THÁT

Thái sư họ Trần

Về cuối đời nhà Lý, mọi quyền hành đã nằm trong tay anh em họ Trần, nhất là Trần Thủ Độ. Một hôm, Trần Thủ Độ sai bày hội lớn ở điện Thiên An với trăm quan vào triều rồi thác chiếu.[66] của Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. Hôm đó là ngày 11 tháng Chạp năm Ất Dậu (1226). Trần Cảnh lên ngôi, tức Trần Thái Tông, lập ra triều Trần. Trần Thủ Độ được phong là Quốc thượng phụ[67]

Trần Thủ Độ là người ít được học hành nhưng có tài thao lược hơn người. Bao phen, ông đã cùng với Trần Tự Khánh, Trần Thừa (cha của Trần Cảnh) ra sinh vào tử, để dọn đường cho họ nhà mình lên ngôi. Nay sự nghiệp ấy đã thành. Tháo vát, mưu trí, ông tiếp tục dốc hết tài năng, ra sức xây dựng và củng cố triều Trần vững mạnh. Bấy giờ, vua Trần Thái Tông còn nhỏ (mới tám tuổi); quý tộc nhà Lý còn nuối tiếc ngai vàng đã mục nát của dòng họ, muốn tìm cách khôi phục; nước nhà lại vừa trải qua mười mấy năm rối loạn do các thế lực phong kiến đánh nhau tranh quyền… Cho nên, Trần Thủ Độ phải tự quyết đoán mọi việc. Thấy Quốc phụ thâu tóm hết quyền hành, có người nghi ngờ về tấm lòng trung trinh của ông, mới lẻn vào ra mắt vua khóc mà nói:

– Bệ hạ trẻ tuổi mà Thủ Độ quyền hơn cả vua. Rồi đây xã tắc sẽ ra sao?

Vua đi xe đến dinh Quốc phụ, mang cả người ấy đi theo. Trần Thủ Độ rước vua vào. Vua chỉ người ấy và kể lại chuyện cho Quốc phụ nghe. Vỡ nhẽ, ông không những không tỏ ý giận dữ, mà khoan thai tâu trình:

– Người ấy nói đúng. Có điều là chưa hiểu hết lòng này đấy thôi.

Rồi lấy tiền, lụa thưởng cho người ấy mà rằng:

– Ta khen cho ông biết lo đến phúc trạch muôn đời của tông xã.

Từ ấy, ông chú ý giữ gìn ý tứ, cho đúng đạo vua tôi để trên dưới yên lòng.

Vợ ông một hôm ngồi kiệu vào hoàng cung. Kiệu đi qua chỗ thềm cấm. Quân canh gác không biết mặt bà chạy ra ngăn giữ, nhất định không để cho đi. Bà giận lắm quay kiệu về dinh, khóc lóc với chồng:

– Mụ này làm vợ ông mà bọn quân hiệu kia không nể mặt, lại dám khinh nhờn đến thế!

Không biết rõ sự thể thế nào, ông sai bắt quân canh đến hỏi. Bấy giờ, quân canh mới vỡ chuyện thì sợ lắm, tưởng chuyến này chắc chết. Nghe quân canh trình báo lại sự tình, ông vui vẻ gật đầu khen ngợi:

– Ngươi ở chức phận thấp mà biết giữ phép nước như thế là rất tốt.

Rồi ông lấy vàng lụa thưởng, rồi cho về.

Vào triều làm Thái sư, lên Lạng Sơn trấn thủ miền biên giới hay khi đi kinh lí khắp nơi đến tận miền Thanh Nghệ, phía nam… Trần Thủ Độ đều ngày đêm chăm lo công việc, rất mẫn cán siêng năng. Ông lại thường đi sâu xuống tận xã thôn xem xét dân tình, duyệt định sổ hộ khẩu. Có lần, vợ ông xin riêng cho một người được làm chức “câu đương”.[68] Ông giả tảng gật đầu, lấy giấy biên họ tên người ấy. Khi xét duyệt đến xã mà vợ ông đã gửi gắm trước, ông cho gọi người ấy đến gặp. Người ấy mừng lắm, vội chạy đến vái lạy ra mắt, Trần Thủ Độ nói:

– Ngươi lo lót với phu nhân ta để xin làm câu đương. Ta cũng cho. Nhưng ngươi không thể ví với những câu đương khác được. Phải chặt một ngón chân để phân biệt với người khác.

Người ấy sợ quá kêu van mãi, xin thôi. Hồi lâu, ông mới thương tình tha cho. Từ đó, không một ai dám đến dinh Thái sư thăm riêng để lo lót công việc nữa.

Câu chuyện chia muỗm

Ven Hồ Tây (Hà Nội) có quán Chân Vũ, thường quen gọi là đền Quan Thánh. Quán có hai hàng muỗm cổ. Có hai cây ở mé phải lối vào, tục truyền được trồng từ đầu nhà Trần.

Sử sách chép vào tháng Năm năm 1255 trồng 500 trượng toàn cây muỗm suốt từ bến Hồng Tân (chợ Bưởi) đến đê quai vạc Tuẫn Thần, nghĩa là dọc bờ đê sông Cái. Thăng Long buổi cuối thu năm 1257, vua Trấn Thái Tông ngự trên điện Thiên An. Chín gian điện vàng son và dưới sân Long Trì đông đủ quan tướng vào chầu.

Thăng Long năm ấy được mùa muỗm. Nhân Nội quan vâng lệnh chia muỗm. Không biết vì sao lại để sót mất một người. Người đó là quan tiểu hiệu Hoàng Cự Đà! Muỗm ngoài chợ Đông, chợ Tây chả thiếu gì. Nhưng đây là “lộc vua ban”, “miếng giữa làng hơn sàng xó bếp”. Hoàng Cự Đà cay cú nhưng không nói năng gì, ôm hận ra về…

Tháng Chạp năm đó, quân Mông Cổ sang xâm lược nước ta lần thứ nhất. Vua ra trận. Linh Từ quốc mẫu (vợ thái sư Trần Thủ Độ) đưa Hoàng Thái tử Hoảng và cung phi, công chúa cùng vợ con các tướng lánh xuống mạn Hoàng Giang (Lý Nhân, Hà Nam).

Ngày 13 tháng Chạp, quân Mông Cổ đến Đông Bộ Đầu (bến sông Hồng, mé trên cầu Long Biên, Hà Nội). Trước thế giặc mạnh, triều đình tạm rút khỏi Thăng Long.

Hoàng Cự Đà ngồi trên một lá thuyền nhẹ rút xuống phía Nam. Đến Hoàng Giang, gặp Hoàng Thái tử đi thuyền ngược lên, Cự Đà tránh sang bờ sông bên trái, cho thuyền xuôi gấp. Hoàng Thái tử truyền cho quân gọi to hỏi:

– Giặc Thát Đát ở đâu?

Cự Đà bắc loa miệng trả lời:

– Không biết. Đi mà hỏi bọn ăn muỗm ấy!

Nói đoạn bỏ đi. Sau buổi ông táo lên chầu trời một ngày (24 tháng Chạp ta). Thái Tông cùng Thái tử Hoảng chỉ huy đoàn thuyền ngược dòng sông Cái, phá tan giặc ở Đông Bộ Đầu giải phóng Thăng Long.

Chiến thắng trở về, mồng Một Tết Mậu Ngọ (1258), vua ngự chính điện, trăm quan vào chầu, định công, luận tội. Hoàng Thái tử xin khép Cự Đà vào cực hình để răn những kẻ làm tôi bất trung. Trăm quan xanh mắt, không thấy ai nói gì. Vua Trần, tuổi vừa bốn mươi và sử sách khen là người “khoan nhân đại độ, có lượng đế vương”, thủng thẳng dẫn một câu chuyện xưa:

Đời Xuân Thu ở Trung Quốc, nước Trịnh đánh nước Tống. Khi sắp đánh nhau, Hoa Nguyên nước Tống làm thịt dê cho binh sĩ ăn. Người đánh xe là Dương Châm không được ăn. Đến khi đánh nhau, Dương Châm nói: “Con dê hôm trước là quyền ở ông. Việc đánh nhau hôm nay là quyền ở tôi”. Nói rồi, đánh xe chạy vào hàng quân Trịnh. Cho nên, nước Tống bị thua.

Dẫn chuyện xưa xong, vua nói:

– Cự Đà tội đáng giết cả họ. Nhưng việc Cự Đà là lỗi của ta.

Vua tự nhận lỗi chia lộc nước chưa công minh để Cự Đà sinh lòng bất trung, mới tha tội chết cho Hoàng Cự Đà và cho sung quân đi đánh giặc, lấy công chuộc tội.

Khi đầu tôi chưa rơi…

Giữa tháng Chạp năm Đinh Tỵ (tháng 1 năm 1258). Những chuyện chẳng lành cứ dồn dập xảy ra. Ngày 12, vỡ mặt trận Bình Lệ Nguyên. Ngày 13, phòng tuyến Phù Lỗ.[69] cũng mất. Tôn thất nhà Trần là Phú Lương hầu tử trận. Rồi giặc tràn vào Thăng Long tàn phá. Lửa cháy ngút trời, sáng rực một vùng trong đêm. Vua tôi, quân tướng ta phải lui dần, lui nữa về sông Thiên Mạc[70]

Đêm khuya. Chiếc thuyền ngự của vua Trần Thái Tông vẫn rực sáng ánh ngọn bạch lạp.[71] Bỗng bức rèm gấm thêu rồng vàng lay động. Nhà vua vén rèm bước ra ngoài mui. Viên tướng chỉ huy đô Thánh Dực cắp gươm định bước theo hộ giá thì Thái Tông đã vội xua tay truyền miễn. Đoạn, nhà vua bước qua ván cầu có tay vịn, sang phủ thuyền của Khâm Thiên Vương Trần Nhật Hiệu. Trong thuyền, Trần Nhật Hiệu vẫn thức, đang ngồi bên án nhìn qua song cửa sổ ra ngoài, đăm chiêu, suy nghĩ. Thấy Quan gia[72] bất thần xuất hiện, Nhật Hiệu giật mình vội quỳ lạy. Thái Tông đỡ dậy, truyền cho ngồi:

– Khuya rồi, Thái uý chưa nghỉ, chắc có điều gì suy nghĩ?

– Tâu Quan gia, quả là thần đang suy xét việc quân.

Nhà vua hỏi:

– Có phải Thái uý đang nghĩ đến lộ quân Tinh Cương của Thái uý?

Nhật Hiệu ngượng ngùng lúng túng chưa biết tâu trình thế nào. Quân Tinh Cương là lộ quân riêng của Tướng quốc Thái uý Trần Nhật Hiệu. Vừa qua, trong khi lui binh, vội vàng hốt hoảng thế nào mà tướng rút một đằng, quân đi một nẻo. Và bây giờ, Nhật Hiệu không còn biết lộ quân mình mất hay còn và nếu còn thì đóng ở đâu… Trần Thái Tông biết ý, nói lảng sang việc khác:

– Việc nước đang buổi khó khăn, xem ra có chiều nguy kịch. Giặc đã mạnh lại hung bạo. Trẫm thương trăm họ phải chịu cảnh binh đao khốn khổ, mà rồi xã tắc tông miếu ta lỡ ra vẫn không vẹn toàn thì thật là mắc tội với muôn dân. Nay trẫm hỏi thật: ý Thái uý thế nào?

Trần Nhật Hiệu không nói, lẳng lặng lấy tay chấm vào nước rồi viết lên mạn thuyền hai chữ “nhập Tống”.[73] Qua song cửa sổ, xa xa về phía Thăng Long khói lửa, một góc trời đang ửng đỏ.

Hôm sau, Trần Thái Tông cho vời các vương hầu quan tướng đến thuyền rồng. Nhà vua đem chuyện tối hôm qua kể lại để dò ý mọi người. Nghe xong, đại thần, tôn thất, tướng tá đều bất bình về thái độ yếu đuối của Trần Nhật Hiệu, nhao nhao đòi đánh. Nhà vua cả mừng. Trong kí ức Quan gia còn hiện lên những hình ảnh nghĩa liệt của các trung thần: Phạm Cự Chích, Phú Lương Hầu, trại chủ Quy Hoà Hà Khuất, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, Tướng quân Lê Phu Trần, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư… Hình ảnh đảm đang đáng kính của Linh Từ Quốc Mẫu Trần Thị Dung một mình quán xuyến hết mọi việc lánh nạn cho hoàng tộc và cả gia đình tướng sĩ. Hình ảnh trận đánh làm khiếp vía quân thù của những người dân Cổ Sở[74] ở cửa ngõ Thăng Long v.v… Quan gia thêm vững vàng. Thái Tông nhìn về phía Thái sư Trần Thủ Độ, vị khai quốc công thần[75] năm ấy tóc đã điểm sương. Đấy là người mà Quan gia rất tin tưởng, là người đã đưa Quan gia lên ngôi báu khi mới tám tuổi và là người từ ấy đã hết lòng giúp rập Quan gia trên 30 năm ròng rã. Nhà vua dịu dàng ướm hỏi:

– Quân Mông Thát đông kể hàng vạn. Kị đội chúng mạnh như trúc chẻ tro bay. Chúng đến như từ trên trời rơi xuống, đi như chớp giật. Trẫm đã thân chinh cầm quân chống giặc mà Thăng Long vẫn không giữ nổi. Nay kinh sư đang bị giặc tàn phá hủy hoại, lương dân bị chúng thẳng tay chém giết. Tình cảnh thật hiểm nghèo, e khó bề cầm cự. Ta có nên tạm hàng hay đánh nữa, trẫm để tuỳ ý Quốc phụ định liệu.

Không một giây phút chần chừ suy tính, Quốc phụ Thái sư Trần Thủ Độ bèn quỳ xuống tâu, giọng khẳng khái:

– Tâu Bệ hạ, đầu thần chưa rơi xuống đất, xin Bệ hạ đừng lo!

Lòng trung nghĩa và chí anh hùng đó của Trần Thủ Độ làm Thái Tông vô cùng xúc động, tự hào, tin tưởng. Quần thần, tướng tá ai nấy càng thêm quyết tâm chống giặc.

Linh Từ Quốc Mẫu Trần Thị Dung

Ngày 13 tháng Chạp năm Đinh Tỵ (18-1- 1258), sau trận đánh của địch ở cầu Phù Lỗ, quân ta rút lui về hướng Thăng Long. Kị binh Mông Cổ đuổi theo ráo riết. Tình hình nguy kịch. Kinh sư khó bề giữ được. Triều đình nhà Trần quyết định tạm rút khỏi Thăng Long. Nhưng vua ra trận, vương hầu, quân tướng đều ra trận, biết cậy nhờ ai trông nom việc lui dân. Bấy giờ, có bà Trần Thị Dung, vợ Thái sư Trần Thủ Độ, đã đứng ra quán xuyến việc đưa toàn bộ hoàng gia (cung phi, trẻ nhỏ…) và vợ con các tướng sĩ đi lánh giặc. Bà điều động thuyền bè, chở mọi người xuống vùng Hoàng Giang (Lý Nhân, Hà Nam). Bà còn điều động nhân dân Thăng Long chuyển vũ khí, thóc gạo từ các kho của nhà nước xuống thuyền đưa đi.

Chỉ dăm hôm, mọi việc đã xong, Thăng Long chỉ còn là một toà thành trống.

Quân Mông Cổ kéo vào Thăng Long. Chúng chỉ còn tìm thấy trong ngục những tên sứ giả hỗn xược ngày trước bị trói chặt bằng thừng. Bọn xâm lược Mông Cổ điên cuồng tàn phá Thăng Long để trả thù. Chiếm một toà thành trống, không còn lương thực, quân Mông Cổ lúng túng to. Bấy giờ, mọi người mới thấy hết tài đảm đang của bà Trần Thị Dung.

Quân Trần quyết định phản công. Lại một lần nữa, bà Trần Thị Dung đứng ra đảm đang công việc phục vụ chiến đấu. Bà đã đi thu thập tất cả những vũ khí cất giữ trong thuyền của các gia đình tướng sĩ, để gửi ra cho quân đội, góp phần vào chiến thắng Đông Bộ Đầu (1-1258), đuổi giặc chạy dài về Vân Nam.

Trong công lao của bà, còn cần kể đến chuyện bà đứng ra hoà giải việc Trần Liễu (bố Trần Quốc Tuấn), vì có hiềm khích với Trần Cảnh (Trần Thái Tông), đã nổi loạn chống vua Trần. Thái sư Trần Thủ Độ – chồng bà – đem quân đàn áp và định giết chết Trần Liễu. Vì sẵn lòng thương, vì tình nghĩa cùng họ, lại là mẹ vợ của cả Trần Liễu và Trần Cảnh, bà đã đứng ra dàn xếp ổn thoả. Điều đó góp phần củng cố, sự đồng lòng, hoà thuận của triều Trần, đặng dốc chí và dốc sức vào việc chống ngoại xâm.

Mùa xuân năm 1259, bà Trần Thị Dung, người có công lớn với Thăng Long – Đại Việt qua đời. Người người đều thương tiếc. Vua Trần phong bà là Linh Từ Quốc Mẫu.

Tiếng tăm của bà được sử sách lưu thơm. Nhà sử học Ngô Sĩ Liên tấm tắc khen rằng: “Giúp đỡ nội trị cho nhà Trần, Linh Từ có nhiều công to… Thế mới biết trời sinh ra Linh Từ cốt để mở nhà Trần…”

Dũng tướng Lê Phụ Trần

Bến Bình – Lệ Nguyên.[76] Ngày 12 tháng Chạp năm Đinh Tỵ (17-1-1258). Trên bờ bắc con sông, gần ba vạn quân Mông Cổ từ Vân Nam kéo xuống đang dàn ra trùng điệp. Dưới lá cờ suý đề chữ “U-ri-ăng-kha-dai”[77] ngoằn ngoèo, Ngột Lương Hợp Thai rướn mình trên lưng con ngựa trắng cao lớn lực lưỡng nhìn ra xa. Bên kia sông Cà Lồ quân Đại Việt cũng đã dàn trận. Những lá cờ Việt nhan nhản như lá tre. Gươm giáo sáng loà, lấp lánh. Đây đó, những thớt voi chiến lầm lì, những đội kị binh sung sức. Xa xa, những hàng chiến thuyền dài dặc cũng trực sẵn.

Ngột Lương Hợp Thai vẫy tay gọi một viên tuỳ tướng, ra lệnh:

– Triệt Triệt Đô, ta cho ngươi làm tướng tiên phong cầm đạo tiền quân, men theo dọc sông xuống hạ lưu, thấy chỗ nào cạn thì kéo sang. Quân ngươi khi đã qua sông, cứ ở đấy, đừng đánh chúng vội. Chúng tất kéo đến chống ta. Ta sẽ dẫn đại quân ứng chiến.

Rồi Ngột Lương Hợp Thai quay lại phía Hoài Đô:

– Còn phò mã bấy giờ hãy cùng với A Truật đốc xuất hậu quân nhớ kíp tìm đường sang sông cắt hậu quân chúng, làm cho quân chúng rối loạn, để Triệt Triệt Đô xông ra cướp thuyền. Quân man nếu tan vỡ chạy ra sông không có thuyền, tất bị ta bắt.

Triệt Triệt Đô dẫn quân đi ngay. Xuôi bờ sông, y sai lính bắn tên xuống nước, hễ thấy chỗ nào tên không nổi lên thì biết đấy là chỗ nông. Kị binh Mông Cổ cứ lần theo lối đó mà lội sang. Vừa đến bờ đã thấy quân ta kéo đến. Vốn hiếu chiến, y quên cả lời dặn của chủ tướng, thúc quân vào đánh ngay. Bên ta, vua Trần Thái Tông cưỡi voi xung trận. Nhà vua thân đốc thúc tướng sĩ theo mình xông lên phía trước. Tướng của ta là Lê Phụ Trần tung hoành ngang dọc. Quân giặc bắt đầu núng. Vừa lúc đó, Ngột Lương Hợp Thai dẫn đại quân ập đến, cùng Triệt Triệt Đô tấn công ào ạt. Và cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt. Tướng Lê Phụ Trần hiên ngang trên mình ngựa, xông xáo ra vào chống đỡ. Sắc mặt ông không một nét bối rối, sợ sệt mà vẫn bình tĩnh, kiêu hùng. Bỗng hậu quân ta rối loạn. Thì ra, Hoài Đô đã tìm được đường sang sông, bất ngờ đánh úp phía sau. Con trai của Ngột Lương Hợp Thai là A Truật cầm đầu toán kị binh thiện chiến thọc mạnh vào trận địa của ta. Kị binh của y sáp lại gần và dùng tên bịt sắt bắn như mưa làm voi ta hoảng sợ, lồng chạy.

Quân ta bị lấn đất, phải lui. Thấy thế, Ngột Lương Hợp Thai đắc chí ra lệnh:

– Hãy bắt sống man chúa,[78] không để nó chạy thoát. Ai lập công ta sẽ trọng thưởng!

Quân tướng giặc được thể càng đánh hăng, hung hãn. Tình hình nguy kịch.

Biết không thể địch nổi giặc, Lê Phụ Trần khuyên vua Trần Thái Tông hãy tạm rút lui để chờ viện binh. Nhà vua nghe lời. Giặc đuổi theo ráo riết. Đến Cụ Bản thì viện binh ta do tướng Phạm Cự Chích chỉ huy vừa tới. Một trận ác chiến đã diễn ra. Hai tướng Lê Phụ Trần và Phạm Cự Chích cùng quân sĩ liều mình cản giặc, để nhà vua rút lui an toàn. Nhưng thế giặc như nước vỡ bờ. Phạm Cự Chích đã hi sinh oanh liệt. Lê Phụ Trần phải mở một đường máu, vừa đánh và rút. Cũng may là Triệt Triệt Đô vì ham đánh, nên đã không thi hành kế của Ngột Lương Hợp Thai mà cướp chiến thuyền của ta. Vì vậy, đến bến Lãnh My, thuyền chiến ta đã trực sẵn, đón vua Trần Thái Tông và đại quân Việt. Vừa xong thì toán hậu quân do Lê Phụ Trần cũng kịp tới cùng rút về xuôi. Đuổi đến nơi, thấy thế Ngột Lương Hợp Thai giận lắm. Y giậm chân, thét:

– Bắn! Quân bay đâu, bắn chết ngay man chúa mau!

Từ trên bờ, hàng vạn mũi tên dài đầu bịt sắt xé gió lao xuống chiếc thuyền rồng trên có vua Trần Thái Tông. Lê Phụ Trần nhanh trí vội nâng cả tấm ván thuyền làm mộc che cho nhà vua. Vút vút! Phập, phập! Tên ghim tua tủa vào ván, vào thuyền. Nhưng không hề chi. Con thuyền đã sải nhanh xa bờ, đổ xuôi, để lại đằng sau một trận mưa tên đang bòm bõm rớt xuống sông. Vô ích! Triệt Triệt Đô biết mình đã làm hỏng mưu đồ của chủ tướng, hoảng quá, vội lẻn ra chỗ vắng người, uống thuốc độc tự tử…

Rừng Quy Hoá vây đánh quân thù

Quy Hoá.[79] Cuối tháng Chạp năm Đinh Tỵ (cuối tháng 1-1258). Hôm ấy đã quá trưa sang chiều, rét như cắt. Mây mù phủ đầy trời, mờ mịt các chòm cây mỏm núi. Âm u, lạnh lẽo. Bỗng từ phía nam vang lên những tiếng vó ngựa, rầm rập, rầm rập. Rồi trên con đường hẻm đổ vào một quèn hẹp xuất hiện những tên lính kị binh Mông Cổ cao lớn. Chúng mặc áo xanh, áo đỏ và cả áo tím, áo đen, trông rối mắt. Chúng đi hia da thú, chúng đội mũ lông vằn vèo. Lưng chúng đeo cung tên dài bịt sắt; tay chúng cầm giáo nhọn sáng loà. Chúng cưỡi những con ngựa chiến lực lưỡng trong bộ mã giáp. Con nào con ấy thở phì phì, bọt sùi trắng hai bên mép. Chúng đông lắm, dễ đến mấy nghìn tên. Chúng đã kéo vào quèn, kín đặc.

Núi rừng vắng lặng. Chỉ có tiếng ngựa hí từng chập ầm ầm. Thành đá âm vang, dội lại. Rồi im ắng. Cảnh tượng đó thốt làm cho viên tướng trẻ dẫn đầu rờn rợn. Y ghìm cương, chờ toán kị binh cận vệ trương lá cờ suý đề chữ ngoằn ngoèo “U Ri Ăng Kha Đai” hộ tống chủ tướng đi tới:

– Bẩm tướng quân, địa thế đây xem chừng hiểm trở. Mạt tướng cảm thấy có điều gì khác thường, e có phục binh của quân Việt. Xin tướng quân định liệu.

Viên chủ tướng cả cười:

– A Truật, con đã theo ta đánh dư chục trận sao còn nhút nhát như con nít! Mới hơn chục ngày trước, quân ta đã qua đây. Chúng như thỏ rừng cúp tai chạy hết. Có tên nào dám ló mặt ra không?

Tướng tiên phong A Truật, con trai của viên tướng chỉ huy đạo quân ấy cố gắng:

– Bẩm tướng quân, khi đó ta đang có ba vạn quân hùng, tướng mạnh trong tay, thế ta như nước vỡ bờ; quân Việt có thể tạm tránh cơn nước sôi lửa nóng. Chứ bây giờ, quân ta tan tác, chỉ còn năm ba ngàn quân dưới cờ. Biết đâu, quân Việt chẳng nhân lúc này kéo ra chặn đường đánh úp. Xin tướng quân xem lại.

Bị chạm nọc, viên tướng chỉ huy nổi nóng:

– A Truật không được nói càn! Ta đã có lệnh: Ngươi cứ hướng này mà dẫn quân đi trước mở đường. Chớ có dài lời!

A Truật sợ hãi, không dám nói thêm, vội thúc ngựa phi lên phía trước. Toán kị binh tiên phong nối đuôi nhau ra khỏi quèn, tiến vào con đường hẻm. Thình lình tiếng trống đồng trên núi bỗng vang lên, rung trời chuyển đất. Cả đoàn quân còn đang hốt hoảng thì “Ầm ầm… Ầm ầm…” những khúc gỗ dài, to đến hai người ôm, những tảng đá bằng cái cối giã gạo từ hai bên thành núi cao lăn xuống tầng tầng. Đá, gỗ nhảy lên lưng người, lưng ngựa đè xuống. Có tên thúc ngựa vừa tránh được khúc gỗ phía sườn núi bên này thì lại bị tảng đá lớn từ sườn núi bên kia quăng trúng, quật ngã sóng soài. Người ngựa xô nhau, đè lên nhau lổng chổng. Nhiều ngựa sợ quá, chồm lên chạy, kéo lê cả những tên lính kị binh tử thương chân còn mắc trong vòng kiềng. Những tên sống sót trong toán quân đi tiên phong la hoảng rùng rợn, tranh nhau chạy ngược lại phía quèn. Chúng có biết đâu, toán quân đi đoạn hậu trên đường hẻm phía nam cũng đang lâm vào cảnh trời long đất lở khủng khiếp ấy. Những tên ở đằng trước cắm đầu chạy lộn lại, húc vào những tên ở phía sau hộc tốc đâm lên. Người, ngựa văng ra, ngã vật xuống. Tiếng kêu thét hãi hùng. Giữa lúc ấy, những tiếng tù và bỗng rúc lên từng hồi. Rồi trên các triền núi xung quanh quèn và dọc hai bên đường hẻm, những bóng áo chàm xuất hiện. Họ thoắt ẩn, thoắt hiện sau các mỏm đá, lùm cây. Vun vút… Vun vút… Những mũi lao tre đầu bịt sắt lao mạnh xuống, những chùm tên độc từ cung,nỏ bật căng ra khiến quân thù tối tăm mặt mũi. Mộc cũng không che được kín; áo giáp sắt cũng không sao chịu nổi. Người, ngựa lại ngã vật xuống hàng loạt, giãy giụa la hét. Cả đoàn quân hỗn loạn cuống cuồng. Thất vọng, viên tướng chỉ huy ngửa mặt kêu trời:

– Than ôi, chẳng lẽ vị nguyên soái bách chiến bách thắng của một đế quốc hùng mạnh nhất thiên hạ, người đã từng theo hổ tướng Quy Do san phẳng Liêu Đông, người đã từng cùng danh tướng Bạt Đô tung vó đi vạn dặm trường chinh, nay phải bỏ mình chốn này sao?

Vừa lúc, một phát pháo lệnh nổ vang, trại chủ Hà Bổng dẫn đầu một đoàn kị binh từ bốn phía núi cao tràn xuống, như cái thòng lọng khổng lồ xiết chặt lấy đạo quân giặc. Hà Bổng giương cung nhằm mặt viên tướng chỉ huy thét lớn:

– Ngột Lương Hợp Thai, chuyến này ngươi có chạy đằng trời! Muốn sống thì hàng ngay!

Phựt! Mũi tên độc xé gió sộc tới. Ngột Lương Hợp Thai kịp cúi đầu tránh được. Nhưng mũi tên đã bắn văng mũ của y xuống đất. Không còn hồn vía mà đánh nữa, y hô đám tàn quân cố sống cố chết mở một đường máu tháo chạy tán loạn. Bóng đêm ở rừng núi buông nhanh. Chúng tháo nhạc ngựa, mồm ngậm tăm, mò mẫm lần đường đi suốt đêm. Nhưng nào có được yên. Chốc chốc, những toán dân binh Đại Việt miền núi lại hiện ra trong ánh đuốc chập chờn, ghê rợn. Rồi tên bay rào rào, lao phóng vun vút. Lại có thêm người ngựa rú lên, rục ngã…

Sau một đêm thức trắng, căng thẳng, những tên sống sót dần dần hợp lại. Ngột Lương Hợp Thai điểm tướng, may thấy con y A Truật và cả phò mã Hoài Đô. Y mừng lắm, vội xua quân chạy. Lo chạy và lo cả chạm trán với quân Đại Việt, quân giặc không dám dừng lại sục sạo, cướp phá. Này trâu bò, này thóc gạo trông thật ngon ăn. Này áo quần, này vàng bạc nom đến thích mắt. Mặc, chúng cứ hững hờ, hiền lành như không. Trông đến chết cười. Dân ta mới nhạo chúng, mỉa mai gọi đùa với chúng là “giặc bụt”.

Tết Nguyên Phong chiến thắng

Ngày 24 tháng Chạp năm Nguyên Phong thứ bảy (29-1-1258), Trần Thái Tông cùng thái tử Hoảng đã đem chiến thuyền từ Thiên Mạc ngược sông Hồng lên bến Đông Bộ Đầu. Quân ta bất ngờ đổ bộ, tập kích ác liệt vào đạo quân Mông Cổ đã cạn lương và đang bắt đầu khổ sở, lúng túng trong kinh thành bỏ trống. Dân binh các hương xã quanh Thăng Long cũng thừa cơ phối hợp tiến công. Quân giặc bị vây đánh ráo riết, thua to. Ngột Lương Hợp Thai cùng phò mã Hoài Đô và con trai y là A Truật phải mở một đường máu tháo chạy. Thế là, chỉ sau mười ngày bị tạm chiến, kinh thành Thăng Long đã được giải phóng. Nhân dân 61 phường lục tục kéo về, dựng lại nhà cửa để kịp ăn tết chiến thắng.

Mồng Một Tết Nguyên đán năm Mậu Ngọ (5-2- 1258). Dấu vết đốt phá tàn bạo của quân Mông Cổ hơn chục ngày trước đó còn in, nhất là trong hoàng thành. Đây đó, những li cung bị đốt cháy để trơ nền đá, những điện đổ sập, gỗ gạch chỏng chơ. Nhưng, cả Thăng Long vẫn vươn lên, tưng bừng. Những lá cờ đại và cờ đuôi nheo san sát, những dãy đèn lồng rực rỡ, những tiếng trống đồng trầm hùng rền rền suốt ngày đêm.

Tại một cung điện thu xếp tạm thời, vua Trần Thái Tông thiết triều[80] đầu năm mừng xuân thắng trận. Vương hầu, tướng tá đều vào bệ kiến đông đủ. Người người rạng rỡ, tươi vui tuy mùi chinh chiến còn phảng phất chưa bay. Sau lễ chúc thọ, nhà vua truyền cho quần thần được ngồi trên đôn gấm. Vừa lúc thị vệ vào tâu có sứ giả giặc xin chầu. Vua cho vào.

Quân cấm vệ đô Thánh Dực điệu hai sứ Mông Cổ vào trước điện. Viên nội gián bắt chúng quỳ lạy nhưng cả hai không chịu, chỉ nghiêng mình vái chào và dâng thư. Cử chỉ vô lễ xấc xược của quân giặc làm cả triều đình ta căm tức. Có tướng đã trừng mắt muốn xông ra trị tội. Nhưng Thái Tông đã khoát tay, truyền viên nội giám lấy thư đọc. Thì ra, giặc dẫu chết nết không chừa: Ngột Lương Hợp Thai chạy thoát về Vân Nam, vẫn ngông cuồng sai sứ sang dụ hàng! Thái Tông giận lắm, chỉ mặt hai sứ giặc quát lớn:

– Quân Mông Thát kia, trẫm tưởng tướng quân bay còn sống về được đến Vân Nam thì phải biết thế nào là uy vũ của nước Đại Việt ta mà lấy làm răn sợ. Ai ngờ tướng quân bay vẫn chưa hết u mê, dám mở mồm nói điều càn rỡ, lại cho bay đến đây đi đứng ngang ngược. Phải cho chúng biết phép tắc triều đình. Thị vệ đâu, trói hai tên này lại, tống cổ chúng đi cho rảnh mắt!

Thái độ kiên quyết của nhà vua làm cả triều đình hởi dạ. Và, chén rượu vua ban càng làm cho quần thần thêm nồng say xuân chiến thắng. Quan gia với Lê Tần, viên dũng tướng trận Bình Lệ Nguyên, lại bên ngai vàng:

– Trẫm phong cho khanh chức Ngự sử đại phu, cho hưởng tước Bảo Văn Hầu. Từ nay, trẫm cho phép khanh được đổi tên là Lê Phụ Trần ân thưởng công lao phụ giúp vương triều.

Lê Tần định tâu vua xin chối từ việc quá hậu đãi của Quan gia thì Thái Tông đã xua tay:

– Trẫm không có khanh há lại có ngày nay!

Kế đó, Thái Tông phong thưởng cho tất cả các tướng có công. Người anh hùng trại Quy Hoá Hà Bổng được phong tước hậu. Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, người đã thừa cơ phản kích giặc lập công, cũng được khen thưởng…

Thời Nguyên Phong oanh liệt đó không chỉ sôi nổi trong ngày xuân Mậu Ngọ, mà mãi mấy chục năm sau còn vang vọng trong lời thơ hào hùng của Trần Nhân Tông, ông vua anh hùng của hai cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông năm 1285 và năm 1288:

Bạch đầu quân sĩ tại
Vãng vãng thuyết Nguyên Phong.
(Người lính già đầu bạc
Kể mãi chuyện Nguyên Phong)

Đối đáp sứ giặc

Đầu năm 1269. Bấy giờ, đế quốc Mông Cổ đã thống trị một vùng mênh mông từ bờ Hắc Hải đến Thái Bình Dương. Vua Mông Cổ là Hốt Tất Liệt càng muốn xâm chiếm Đại Việt. Sau nhiều lần gửi thư sai sứ sang dụ hàng mà vẫn không ăn thua, năm 1267, Hốt Tất Liệt phong cho con là Hốt Kha Xích làm Vân Nam Vương đem quân xuống đóng ở Vân Nam giáp với nước ta, để làm áp lực. Rồi, cuối năm 1268, y lại cử một sứ bộ do Hốt Lung Hải Nha làm chánh và Trương Đình Trân làm phó đem chiếu thư sang thuyết vua Trần thần phục. Đầu năm sau, sứ bộ Mông Cổ đến Thăng Long. Thái uý Trần Quang Khải đón đoàn về sứ quán[81] và mở tiệc ở hành lang khoản đãi. Sứ giặc tức lắm. Bởi vì, ý chúng muốn là vua ta phải thân chinh tiếp đón và mời vào điện Tập Hiền thết yến. Chứ không phải tại các quán này ở thành ngoài! Nhưng, thấy xung quanh, quân cấm vệ gươm giáo sáng loà, trừng mắt nhìn vào, chúng đành bấm bụng làm thinh.

Hôm sau, quan Điện tiền chỉ huy sứ đem một đội cấm vệ dẫn sứ bộ vào hoàng cung. Đoàn ngựa tiến qua cầu Ngoạn Thiềm trên sông Tô Lịch[82] rồi qua cầu Trường Minh đến cửa Chính Dương thì tất cả xuống ngựa. Chánh phó sứ Mông Cổ đi bộ, tay bưng chiếu thư vào cửa giữa gọi là cửa Dương Minh. Còn bọn tuỳ tùng thì vào theo cửa nách bên phải, cửa Vân Hội. Quan quân ta đi qua cửa Nhật Tân, cửa nách trái. Tất cả lại cùng theo hành lang dưới gác Minh Hà mà vào điện Thọ Quang.

Điện Thọ Quang hôm ấy uy nghiêm khác thường. Quân cấm vệ đô Thánh Dực được chọn toàn những lực sĩ cao lớn mặc giáp phục, đeo gươm đứng hầu. Vào điện, bọn tuỳ tùng sứ bộ Mông Cổ được lệnh quan Điện tiền chỉ huy sứ đứng lại ngoài sân. Chỉ có chánh phó sứ được bước qua thềm lên điện, Hải Lung Hốt Nha và Trương Đình Trân nhìn vào đã thấy Thái Tông[83] mặc áo long bào ngồi trên ngai vàng đặt ở bệ cao. Vua Trần Thánh Tông, Thái uý Trần Quang Khải cùng các quan đại thần cũng tề tựu bên ngai. Trước ghế rồng có đặt hương án.

Hải Lung Hốt Nha bưng chiếu thư đặt lên hương án và xướng lớn:

– Hoàng đế ban chiếu chỉ!

Thái Tông đứng dậy nghiêng mình nhận chiếu. Thấy vậy, Trương Đình Trân tức lắm, hạch luôn:

– Chiếu chỉ của hoàng đế, sao nhà vua không quỳ lạy?

Thái Tông ung dung đáp:

– Nước tôi trước đã nhận được chiếu, bảo: “Phàm áo mũ, điển lễ phong tục cứ theo chế độ cũ của nước mình, không phải thay đổi.[84] Nhận chiếu không phải quỳ lạy, đó là điều lệ cũ nước tôi. Sao ông lại bảo tôi làm trái ý thiên tử?

Đuối lí, Trân đành bỏ qua, bèn xoay sang chuyện khác:

– Năm Chí Nguyên thứ tư (1267), hoàng đế đã xuống chiếu đòi nhà vua nộp những thương nhân Hồi Hột. Sao nhà vua không vâng lệnh mà thi hành, lại còn cấm người Hồi Hột không để cho giao đàm với người An Nam? Nay hoàng đế sai sứ sang đây nhắc bảo. Nhà vua có thật lòng sửa lỗi hay không thì nói rõ cho biết?

Thái Tông nói:

– Năm trước sứ đến nói việc đòi người Hốt Hột. Tôi vì sợ trái chỉ nên không dám nói thẳng, chứ thật ra lái buôn Hồi Hột chỉ có hai người: một người tên là I-ôn đã chết lâu ngày, một người tên là Bà-bà vừa bị bệnh chết. Còn đâu mà đem nộp![85].

Hải Lung Hốt Nha chen vào:

– Chiếu chỉ hoàng đế đòi ngay mấy con voi lớn. Nhà vua phải thu xếp, để vài hôm nữa theo ngựa tôi cùng về!

Thái Tông xoay mình lại phía viên chánh sứ bảo rằng:

– Ông về tâu với hoàng đế: loài thú ấy thân thể to lắm, bước đi rất chậm chạp không như ngựa của thượng quốc. Xin tuân sắc chỉ. Nhưng xin đợi đến năm tiến cống sau sẽ đem dâng!

Trương Đình Trân lại hạch:

– Phàm đã xin quy phục nước lớn thì nước nhỏ phải theo nghĩa vua tôi. Vua đã dạy, có lẽ nào tôi con lại làm trái ý vua cha?

Thái Tông vặn luôn:

– Đã xưng là nước lớn, sao lại còn đòi tê tượng.[86]

Nhân đang nói về chuyện đối xử. Đình Trân đòi vua Trần phải tiếp đãi hắn theo lễ đối với tước vương. Trân là người nước Tống, làm quan với nhà Tống. Giặc Mông Cổ vào xâm lược, hắn đã không đánh giặc cứu nước, lại cam tâm ra hàng làm tay sai cho Hốt Tất Liệt. Cái nhục đó còn kia, thế mà bây giờ, hắn còn vỗ ngực hạch sách. Nghĩ vậy Trần Thái Tông bèn mắng khéo:

– Thánh thiên tử thương tôi nhưng sứ giả đến, nhiều người vô lễ. Ông là quan Triều liệt[87] còn tôi là vua, mà cùng ngang lễ với nhau, từ xưa có điều đó không?

Bị bẽ mặt, Trân nổi khùng. Biết nhà Trần vẫn kết thân với nhà Tống để hợp sức chống Mông Cổ, hắn lên giọng dọa nạt:

– Nhà vua vẫn hoà mục với Tống, tưởng được cứu viện lúc gấp. Nay trăm vạn quân đang vây kín Tương Dương, chim bay cũng không có lối, chỉ sớm tối là hạ thành, dồn quân qua sông, lật đổ kinh đô nước ấy dễ như bẻ cành khô. Thế mà nhà vua còn dựa vào nơi bờ bể, cậy là môi với răng, tự tôn tự đại. Nếu tâu lên hoàng đế,[88] oai trời khẽ động thì chẳng cần gọi đến quân Trung Quốc ở xa, mà mười vạn quân Vân Nam hơn tháng là đến, sẽ biến vương miếu thành gò hoang, vương đình thành bãi cỏ, chẳng khó khăn gì!

Cả triều đình, tướng sĩ ai ai cũng căm giận tên Hán gian Trương Đình Trân dám “đem thân dê chó mà bắt nạt tể phụ” ta. Người người đều quắc mắt. Duy nhà vua vẫn ha hả mà rằng:

– Ông không được cậy thế chèn ép nước nhỏ!

Đoạn, Thái Tông phất tay ra hiệu:

– Thị vệ đâu, đưa các ông này về sứ quán!

Các cấm quân hiểu ý, dạ ran rồi tuốt gươm sáng loà hầm hầm xông vào vây quanh sứ giặc. Cả bọn líu ríu theo cấm quân kéo về sứ quán. Trương Đình Trân không ngờ vua Trần lại cứng cỏi đến thế. Hắn uể oải nằm dài trong một căn phòng. Thấy vệ sĩ ta gươm tuốt trần, sát khí đằng đằng đứng trấn bên ngoài như có ý giam lỏng. Đình Trân càng mệt mỏi. Hắn vứt hết cung tên gươm giáo đeo bên người xuống đất nhưng mồm còn nói cứng với các vệ sĩ:

– Được, để ta xem các người làm gì!

Phòng đã hẹp, trời lại nóng, hắn khát nước khô cả họng mới đòi trà. Vệ sĩ ta múc nước sông đưa cho hắn và bảo:

– Tục lệ nước tôi quen đãi sứ bằng nước này.

Nước sông đục ngầu tởm lợm, hắn không sao uống được, đành phải nhịn. Sau khát quá, không chịu được, hắn mới hạ giọng xin cho nước giếng. Vệ sĩ ta đã không nghe lại nói dọa:

– Tục lệ nước chúng tôi đã không ưa nhau, thì thường bỏ thuốc độc vào trong giếng để giết người. Ông muốn chết sao?

Cùng đường, Trân phải chịu nhục nói liều:

– Tự tôi xin, có chết không oán hận!

Nằn nì mãi, sau vệ sĩ ta mới múc nước giếng cho uống và cười với nhau rằng:

– Ra cái lễ vương nhân hắn đòi ta là vậy!

Ba lần thất bại của sứ giặc Sài Thung

Năm 1277, Thượng hoàng Thái Tông mất. Năm sau, Thánh Tông lên làm Thái thượng hoàng và nhường ngôi vua cho Thái tử Khâm, tức Trần Nhân Tông. Nhưng chúa Mông Cổ thì xem là bây giờ Thánh Tông mới lên ngôi. Hốt Tất Liệt lấy cớ vua mới không “xin mệnh” mà tự ý lập nên, mới sai Lễ bộ thượng thư Sài Thung[89] cầm đầu sứ bộ sang trách hỏi và đòi bằng được Thánh Tông phải sang chầu.

Những lần trước đây, sứ thần hai bên qua lại đều theo đường Vân Nam. Lần này để dò đường mới, Hốt Tất Liệt ra lệnh cho bọn Sài Thung đi thẳng từ Giang Lăng (Hồ Bắc) qua Ung Châu (Quảng Tây) mà vào nước ta. Cuối năm 1278, Thung đến trại Vĩnh Bình (Ung Châu). Vua Trần đưa lên kháng nghị: “Nay nghe Quốc công đến biên giới tôi, biên dân không ai là không lo sợ, không biết sứ nước nào mà đến lối đó, xin đem quân về đường cũ mà đi”. Thung không chịu lại còn hách dịch đòi nhà vua phải cử người lên biên giới đón hắn. Thánh Tông tạm nhân nhượng chút ít, cho quan ngự sử đi đón. Tháng 1 năm 1279, Thái uý Trần Quang Khải ra bờ sông Nhị đón Thung về sứ quán ở Thăng Long.

Nhà vua đặt tiệc ở hành lang. Thung không chịu đến, Thánh Tông phải đãi yến ở điện Tập Hiền, Thung mới đến dự. Vào tiệc, Thung xấn xổ nói luôn:

– Chiếu chỉ của hoàng đế đã trách mắng ngài “trải bao nhiêu năm, lễ ý bạc dần” mà tội “dối trá cũng đã rõ ràng”. Hoá nên hoàng đế mới nghiêm dạy: “Trước vì cha ngươi già yếu không thể đi xa, còn lượng tình được. Nay ngươi tuổi đang cường sĩ, vào chầu chịu mệnh, chính là phải thời. Huống hồ, bờ cõi nước ngươi tiếp giáp với các châu Ung, Khâm của ta thì sợ gì mà không sang được. Nếu ngươi không yên, cố ý kháng cự mệnh trẫm thì ngươi cứ sửa đắp thành luỹ, sắm sửa giáo binh, sẵn sàng mà đợi!”,[90] Ngài liệu mà ăn ở cho đúng phận tôi con!

Thánh Tông vẫn mềm mỏng:

– Trước dụ sáu việc, đã được miễn xá. Còn việc thân hành vào chầu thì vì tôi sinh trưởng ở thâm cung, không biết cưỡi ngựa, không quen phong thổ, sợ chết dọc đường. Con em thái uý trở xuống cũng đều như thế… Huống chi, tôi đương lúc có tang cha, lo phiền về việc tang tóc!

Biết Thánh Tông từ chối khéo không chịu sang chầu mà cũng không chịu cho ai sang làm con tin, Sài Thung tức lắm, vặn rằng:

– Ngài viện lẽ sinh trưởng ở thâm cung để xin miễn chầu. Vua Tống chưa đến mười tuổi và cũng sinh trưởng ở thâm cung, thế sao cũng đến kinh sư được?.[91]

Thánh Tông từ tốn đáp lại:

– Thấy chiếu thư dụ tôi vào chầu mà sinh linh cả nước nghe tin ấy đều nhao nhao kêu, sợ phải bơ vơ như chim mất tổ.[92] Hoá nên, tôi cũng không đành lòng bỏ đi. Xin cho người đem biểu văn cùng phương vật.[93] đem đến nơi cửa khuyết[94]

Thung giận dữ nói to:

– Bốn người chúng tôi sang đây mời ngài vào chầu, chứ không phải để lấy phương vật!

Rồi hầm hầm bỏ về.

∗ ∗ ∗

Tháng 12 năm ấy (1279). Hốt Tất Liệt lại sai Sài Thung cùng viên Thượng thư bộ binh Lương Tằng sang Đại Việt, nhất định đòi vua Trần phải thân sang chầu. Hốt Tất Liệt còn nói trong chiếu thư: “Nếu quả thật không tự vào ra mắt được, thì lấy vàng thay thân mình, hai hạt châu thay mắt. Thêm vào đó, lấy hiền sĩ phương kĩ, con trai con gái thợ thuyền mỗi loại hai người để thay cho dân. Nếu không thì hãy tu sửa thành trì mà đợi xét xử”. Biết Hốt Tất Liệt cố tình yêu sách ngang ngược nhưng vì cần trì hoãn thời gian thêm ít nữa để chuẩn bị tốt hơn việc chiến đấu, vua Trần tạm nhân nhượng một bước. Nhân Tông cho chú họ là Trần Di Ái thay mình cùng Lê Tuân, Lê Mục sang Nguyên.

Thấy cố gặng ép nữa cũng không xong, bọn Sài Thung, Lương Tằng đành nuốt giận, đưa đoàn Trần Di Ái về Đại Đô ra mắt Hốt Tất Liệt.

∗ ∗ ∗

Thế là việc đòi vua Trần vào chầu thất bại. Hốt Tất Liệt bèn nắm cơ hội này để thực hiện dã tâm nô dịch Đại Việt, mới phong Trần Di Ái làm An Nam quốc vương. Lê Mục làm Hàn lâm học sĩ, Lê Tuân làm thượng thư. Bên cạnh cái triều đình bù nhìn đó, vua Nguyên đã lắp luôn một bộ máy đô hộ kèm theo; cho Bốc Nhan Thiếp Mộc Nhi làm An Nam Tuyên uý đô nguyên soái, Sài Thung và Hốt Kha Nhi làm phó, đem một nghìn quân hộ tống bọn Trần Di Ái về nước

Đầu năm 1282, bọn chúng đến biên giới thì dừng lại nghỉ ngơi. Không ngờ, vua Trần Nhân Tông đã ngầm cho quân phục sẵn, xông thẳng vào trại lính đánh tan một nghìn quân kia. Bọn Trần Di Ái sợ uy, đang đêm bỏ trốn về kinh chịu tội. Nhân Tông tha chết, nhưng đầy đi lính. Sáng hôm sau, bọn Sài Thung còn đang kinh hãi bối rối trước cảnh nhà cháy, lính tan. Ái mất… thì vừa lúc sứ giả vua Trần lên mời đón về Thăng Long. Biết trúng kế vua Trần, Thung căm lắm nhưng cũng đi. Đến nơi, Thung đi thẳng về quán sứ nằm dài nghĩ cách. Biết vậy, Nhân Tông càng tỏ vẻ ân cần. Vua sai Thái uý Trần Quang Khải đến quán sứ để chào đón, mời vào hoàng cung để thết đãi. Trần Quang Khải cho quân hầu vào báo, Thung vẫn làm thinh không ra. Vị quan tể tướng đầu triều thân vào tận phòng. Thung vẫn giả ngơ không dậy, đành phải bỏ về.

Vua lại sai Quốc công tiết chế Trần Quốc Tuấn đến. Biết Thung mộ đạo Phật, vị tướng cầm đầu quân đội ta ăn mặc giả làm sư. Bấy giờ, Thung mới chịu tiếp. Hai bên uống trà, đàm đạo.[95] Tục lệ ta thời ấy đàn ông đều cạo trọc đầu (duy có vua để tóc búi). Quân hầu của Thung tinh nghịch, lấy mũi tên nhọn dài, đứng sau lưng Trần Quốc Tuấn châm vào đầu ông làm chảy máu. Trần Quốc Tuấn vẫn thản nhiên nói chuyện, mặt không hề biến sắc.

Sài Thung nhận lời vào hoàng cung. Hắn tự tiện đi qua Tử Cấm Thành, ngang nhiên cưỡi ngựa đi thẳng vào cửa Dương Minh. Quân cấm vệ Thiên Trường ra ngăn lại, hắn lấy roi ngựa quất túi bụi vào đầu họ rồi phóng ngựa đến tận điện Tập Hiền mới chịu xuống. Ở đấy, vua Trần đã bày tiệc. Nhân Tông và Thái uý Trần Quang Khải cùng ngồi tiếp yến, vui vẻ, cười nói như không. Cầm chén rượu mà Sài Thung cay đắng trong lòng. Thôi thế là chiếu chỉ của hoàng đế phế truất vua Trần mà hắn mang theo: “Ngươi đã cáo bệnh không vào chầu, nay cho ngươi được nghỉ mà thuốc thang điều dưỡng. Ta đã lập chú ngươi là Di Ái thay ngươi làm vua nước An Nam, coi trị dân chúng của ngươi…” còn đâu hiệu lực. Một ngàn quân đã tan tác, Di Ái thì bặt tăm, hay đã chết mất xác nơi nào, hắn làm sao biết được! Và cái mộng làm phó An Nam tuyên uý đô nguyên soái của hắn cũng tan theo luôn thành mây khói. Đã thế khi tan tiệc, Thái uý Trần Quang Khải lại ra vẻ thân tình làm thơ lưu luyến tiễn đưa:

Vị thẩm hà thời trùng thổ điện
Ân cần ác thủ tự thê lương!
(Không biết đến bao giờ mới lại được gặp mặt,
Mà ân cần nắm tay nhau kể chuyện hàn huyên!)

Càng nghĩ, Thung càng căm. Đành nuốt hận mà về…

Hội nghị Bình Than

Mùa thu năm Nhâm ngọ (1282). Tin vụ Trần Di Ái manh tâm theo giặc vỡ lở đang còn xôn xao trong giới vương hầu quý tộc. Tháng Tám năm ấy, một tin mới lan nhanh khắp chốn cung đình: Lương Uất, thủ lĩnh dân tộc Tày trấn thủ Lạng Châu, vừa cho người về mật báo là hàng chục vạn quân Mông Thát đang hợp binh ở biên giới, ngấp nghé vào nước ta! Thế là dã tâm xâm lược của giặc đã rõ ràng. Từ các vương hầu tôn thất đến các tướng lĩnh triều thần, ai ai cũng bừng bừng nổi giận, đứng ngồi không yên. Người người đều hướng về nội cung nghe ngóng. Họ nóng lòng chờ đợi ý định của Quan gia. Vậy mà một tuần trăng đã qua đi rồi, trong ngoài vẫn kín mít như bưng, không thấy động tĩnh gì. Cho đến tháng Mười, lần lượt từng vương hầu tôn thất đều nhận được lệnh mật truyền về triều kiến. Nhưng không phải là về kinh, mà đến sông Bình Than.[96] Lại dặn là không được đi đường bộ mà phải bằng đường thuỷ. Vương hầu, ai nấy đều vội vàng sửa soạn để kịp về hội sư nên chẳng kịp tìm nhau để dò hỏi cho rõ ý chuyến đi. Vả chăng, lệnh của Quan gia đã nghiêm cấm việc các vương hầu họp nhau thành đoàn cùng đi phó hội. Chân bước xuống thuyền mà lòng mỗi vương hầu còn trĩu nặng nỗi ưu tư:

– Từ ngày tổ tiên dựng nghiệp, có bao giờ lại có lệnh về triều kiến khó hiểu như thế này! Ai đi ai ở không biết. Chỉ người nào hay phận ấy. Mà sao không thiết triều ở kinh thành, cung điện nguy nga, tiện nghi đầy đủ, lại khai hội ở bến Bình Than? Hẳn phải có việc gì trọng đại…

Thuyền càng về gần sông Bình Than, sự suy đoán của mỗi vương hầu về chuyện quốc gia đại sự càng thêm chắc chắn. Trên bộ và suốt một quãng dài ven sông, quân Thánh Dực do Bảo Nghĩa hầu Trần Bình Trọng đích thân chỉ huy, canh gác nghiêm mật một vùng. Các lâu thuyền[97] cắm cờ hiệu riêng của vương hầu từ các ngả nườm nượp đổ về bến Bình Than. Thôi thôi đủ mặt, có nhẽ cũng chẳng thiếu một ai: Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc từ lộ Đà Giang, Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật từ lộ Quy Hoá, Tĩnh Quốc Vương Trần Quốc Khang và con là Chương Hiếu Hầu Trần Kiện từ lộ Diễn Châu, rồi Hưng Vũ Vương Hiến, Minh Hiến Vương Uý, Hưng Nhượng Vương Tảng, Hưng Chí Vương Nghiên từ các lộ Bàng Hà (Chí Linh), Na Sầm (Lục Ngạn), Trà Hương (Kim Thanh), An Sinh (Đông Triều), Long Nhãn (Phượng Nhãn)… đều lần lượt tề tựu. Dịp may có một được gặp nhau đông đủ, vương hầu ai nấy đều tay bắt mặt mừng trò chuyện. Duy có ý định của Quan gia triệu về phó hội chuyến này, mọi người đều băn khoăn. Song, chẳng ai dám bàn tán. Giữa lúc ấy, long thuyền đưa Quan gia vừa tới bến. Đi hộ giá hai bên, có lâu thuyền của Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Theo sau lại có cả một chiếc thuyền con, trên có người súng sính bận áo ngự. Mọi người ngạc nhiên nhìn kĩ, tưởng ai, té ra là Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, vừa được Quan gia cho phục chức. Sông Bình Than hôm ấy san sát những lâu thuyền, thuyền ngự của vua Trần chạm rồng, phủ thuyền của vương hầu chạm phượng. Cờ xí rợp trời. Cảnh tượng thật hùng vĩ.

Quan gia cho vời các vương hầu đến thiết triều gấp. Vương hầu tung hô “Vạn tuế” định quỳ lạy thì vua Trần Thánh Tông đã xua tay, truyền miễn. Vua già nói:

– Thiên hạ này là thiên hạ của tổ tông. Người nối giữ cơ nghiệp tổ tông nên cùng anh em trong tôn thất chung hưởng phú quý. Tuy bề ngoài, cả thiên hạ tôn thờ một người. Nhưng bên trong thì trẫm với các khanh là đồng bào cốt nhục, gặp lúc lo thì cùng lo, gặp lúc vui thì cùng vui…

Giọng Thượng hoàng trầm xuống. Vua già thốt dừng lại, đưa mắt nhìn sang vua Trần Nhân Tông, Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn và các vương hầu, khắp lượt. Này đây là con cháu anh em, kia là các bậc chú bác xa gần… Giọng nói chứa chan ân tình và nét mặt ưu tư của vua già làm các vương hầu có mặt đều bàng hoàng xúc động. Cả hội nghị lặng đi trong giây lát. Bỗng có tiếng ồn ào trên bến khiến Quan gia, vương hầu sửng sốt. Từ bên ngoài, viên tướng chỉ huy quân Thánh Dực chạy như bay vào trước thềm, rạp mình tâu vua:

– Hoài Văn Hầu[98] đòi vào phó hội. Hạ thần đã nói thánh chỉ cấm tôn thất vị thành niên[99] không được đến dự bàn, dù là bậc vương hầu. Nhưng Hầu vẫn không nghe.

Vỡ chuyện, Thượng hoàng cả cười:

– Cháu ta bé người mà chí lớn, biết lo đến phúc trạch muôn đời của tông xã. Thật đáng khen. Nhưng Hoài Văn còn nhỏ, Chiêu Thành Vương hãy ra bảo cháu ta cứ về, mai kia khắc có dịp tỏ lòng trung nghĩa. Vội gì!

Bên ngoài bớt ồn ào rồi lặng hẳn. Không khí hội nghị trở lại trang nghiêm, tiếng Thượng hoàng nghe rành rọt:

– Các khanh đều là rường cột của triều đình. Chuyện Hốt Tất Liệt bức bách trẫm thế nào, chuyện sứ giặc ngang ngược ra sao, các khanh đã rõ, Trẫm không nói lại. Giờ đây, Hốt Tất Liệt đã thôn tính xong Nam Tống, bá chủ cả phương Bắc, muôn nhân lúc tiên đế mới băng hà[100] tính chuyện động binh giày xéo lên xã tắc của tổ tông. Ngoài biên thì mấy chục vạn quân Mông Thát đã chực sẵn; mà ở kinh thành, bọn lái buôn Hồi Hột lại vẫn ra vào buôn bán, làm tai mắt cho quân kia. Hoá nên, trẫm mới vời các khanh đến chốn xa xôi khuất nẻo này để cùng nhau mật bàn việc nước. Các khanh có kế gì để thái ấp được mãi mãi vững bền, để tông miếu được tế lễ đến muôn đời, cứ nói!

Từng lời, từng lời của vị cha già đã quạt bùng lên ngọn lửa yêu nước và căm thù đang nung nấu trong tâm can các vương hầu. Trong giây lát không kìm được, các vương hầu trẻ quên cả giữ lễ nhất loạt lên tiếng:

– Không thể để vương đình thành gò hoang, vương miếu thành bãi cỏ!

– Phải giữ! Phải đánh!

Niềm xúc động, tự hào thoáng hiện lên trên nét mặt Thượng hoàng, trên nét mặt vua Nhân Tông, Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và nhiều vị vương hầu khác. Trái lại, một vài vương hầu như Trần Ích Tắc, Trần Tú Hoãn, Trần Kiện… thì có vẻ ưu tư, bối rối.

– Đánh, thần cũng nghĩ vậy. – tiếng Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc chậm rãi – Nhưng đánh giặc không phải chỉ do các vương hầu tôn thất, mà phải có tướng mạnh quân hùng. Tướng sĩ ta hiện tình ra sao? Tôi xem ra lắm kẻ thấy triều đình bị nhục đã không còn biết căm, thấy sứ giặc nghênh ngang sách nhiễu đã không biết tức, quên điều sỉ nhục, vẫn ham mê rượu chè, ngày đêm cờ bạc; cung tên không tập, quân sĩ không luyện… thì liệu có chống nổi quân Mông Thát? Giặc dữ nay bá chủ cả thiên hạ, thế mạnh như chẻ tre. Đem châu chấu mà đá lại xe, tránh sao cho tông miếu xã tắc khỏi bị giày đạp?

Thượng tướng Trần Quang Khải cố nén giận, nhìn em, giọng đanh lại:

– Ý Chiêu Quốc định khuyên nên bó giáo mà chịu thua giặc sao?

Trần Quốc Tuấn tiếp luôn:

– Vương hầu tôn thất mà đồng tâm nhất trí thì giặc mạnh cũng thành yếu, trên dưới vua tôi đã một lòng thì tướng sĩ tất phải theo lời dạy bảo mà chống giặc đến cùng. Vả chăng còn trăm họ, trăm họ nhất định sẽ phù giúp vương triều…

Quay về phía hai vua, Trần Quốc Tuấn khẳng khái:

– Tâu Quan gia, thần nghĩ: đánh, phải bàn đánh!

Hầu khắp các vương hầu như cất đi được gánh nặng trong lòng, sôi nổi những tiếng “Đánh!”, “Phải bàn đánh!”. Và ngay sau đó, kế hoạch đánh phòng đã định. Hưng Đạo đại Vương Trần Quốc Tuấn được phong làm Quốc công tiết chế thống lĩnh binh lực cả nước. Chiêu Minh Đại Vương Trần Quang Khải được trao chức Thái sư Thượng tướng cai quản các quan trong triều, Trần Khánh Dư làm Phiêu kị phó đô tướng quân cầm thuỷ binh giữ biển… Vương hầu tướng lĩnh người người đều hớn hở lên đường.

Tuổi trẻ anh hùng

Tin Quan gia mật truyền cho tất cả các vương hầu, trăm quan tháng Mười này (tháng 11- 1282) về Bình Than bàn kế đánh phòng quân Thát làm Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản mừng rỡ. Tương truyền Hoài Văn Hầu chính là con Hoài Đức Vương Bà Liệt. Một vị tướng mà khi còn là trai tráng đã từng làm đô lực sĩ kiêm đô vật của triều đình. Mang dòng máu thượng võ, chàng tuổi trẻ đó sớm có lòng yêu nước sôi nổi. Mấy năm nay, thấy sứ đi lại nghênh ngang trên phố phường Thăng Long. Hoài Văn Hầu căm lắm. Hầu chỉ muốn cho viên gạch vào cái mặt vênh váo của sứ giặc cho đỡ tức. Nhưng sợ phép triều đình, Hầu không dám. Bây giờ thì thời cơ đến rồi. Chuyến này đến Bình Than, nhất định Hầu phải xin bằng được Quan gia cho đánh.

Đến ngày, Hầu cùng Hoài Nhân Vương Kiện, người tôn thất cùng tuổi, hăm hở nhảy lên mình ngựa, nhằm hướng Bình Than ra roi phóng tới. Bình Than kia rồi! Ôi chao, đông vui quá! Trên bến: võng kiệu, lọng tía, lọng xanh đi lại tấp nập. Dưới thuyền: long thuyền, phượng thuyền san sát, cờ xí rợp trời. Cả hai vội xuống ngựa. Đi gấp, phóng nhanh, nên Hầu toát hết mồ hôi. Nóng và khát, Hầu giục Kiện rảo bước. Một đội quân Thánh Dực bỗng tiến ra. Một người tiến lại dâng Hầu một quả cam vua ban và lễ phép mời Hầu quay lại. Hầu tức lắm, nói lớn:

– Ta là Hoài Văn Hầu, còn đây là Hoài Nhân Vương. Quan gia truyền tất cả vương, hầu đến đây dự họp. Sao ngăn ta lại?

Chí Hầu lớn nên Hầu cứ tưởng người Hầu cũng lớn. Hầu quên khuấy mất là Hầu mới mười lăm. Là con nhà võ, người Hầu sớm vạm vỡ hơn những bạn cùng lứa. Nhưng dù sao, Hầu vẫn chưa phải lớn, chưa đủ tuổi để được dự bàn việc nước. Lệnh của Quan gia đã ban ra như vậy, Hầu không dám trái. Tuy thế, nhìn các vương, hầu trăm quan nối nhau tiến vào hội nghị, Hầu vẫn tức điên người. Hầu bậm môi, nắm tay. Lát sau, nhìn lại: quả cam vua cho đã nát lúc nào!

Hầu hậm hực rời Bình Than ra về. Nhưng rồi Hầu nghĩ: Quan gia đã không cho Hầu cầm quân của triều đình, vậy Hầu mộ quân lấy. Đằng nào thì cũng đánh giặc. Cứ đánh giỏi là được, là Quan gia phải cho đi theo. Hầu bèn về ấp Trang Liệt (Từ Sơn, Hà Bắc) tập hợp các đầy tớ và những người thân thuộc được hơn một nghìn người, tự sắm sửa vũ khí, chiến thuyền chờ ngày giết giặc. Hầu lại cho thêu một lá cờ lớn đề sáu chữ Phá cường địch, báo hoàng ân[101] làm cờ hiệu riêng cho đội quân của mình.

Cuối tháng Chạp năm Giáp Thân (tháng 1-1285), quân Nguyên Mông chia làm nhiều mũi xâm lược Đại Việt. Giặc đã bị chặn đánh quyết liệt ở khắp nơi. Nhưng thế giặc mạnh, chúng vẫn ồ ạt tiến mỗi lúc một sâu vào nước ta. Trong những ngày khó khăn ấy, đội quân có lá cờ thêu sáu chữ do Trần Quốc Toản dẫn đầu đã xuất hiện, đương đầu với giặc dữ, góp phần làm chậm bước tiến của quân thù. Công lao và tài ba đó của Hoài Văn Hầu đã được Quan gia biết đến. Chính vì thế, khi đại quân ta phải tạm rút vào Thanh Hoá, Hoài Văn Hầu đã được Quan gia cho đi theo hộ giá[102] cùng với Quốc công tiết chế Trần Hưng Đạo, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải và nhiều vương hầu, tướng lĩnh khác.

Vào tháng tư năm Ất Dậu (6-5 đến 4-6-1285), quân Nguyên Mông bắt đầu khốn đốn. Thời cơ phản công đã đến. Hoài Văn Hầu cùng các tướng lại theo Quốc công tiết chế, Thượng tướng Thái sư và Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật cưỡi thuyền vượt biển ra Bắc, tiến công vào các đồn trại giặc dọc theo phòng tuyến sông Hồng. Trong khi Quốc công tiết chế cầm quân đánh vào cứ điểm địa đầu của phòng tuyến là đồn A Lỗ.[103] và Chiêu Văn Vương cùng các tướng vượt lên đánh vào cửa Hàm Tử[104] Tại đây, quân giặc cố sống cố chết chống lại. Hoài Văn Hầu tung hoành xông xáo, cùng quân, tướng ta đánh tan quân giặc.

Thừa thắng, dưới sự chỉ huy của Thượng tướng Thái sư, Hoài Văn Hầu cùng các tướng khác và các thủ lĩnh dân binh các lộ do Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp, Nguyễn Truyền cầm đầu đã góp phần làm nên chiến thắng lịch sử ở Chương Dương.[105] Phá vỡ mặt trận xung yếu này của giặc, Hoài Văn Hầu vội dẫn đầu đội quân có lá cờ sáu chữ lao thẳng lên như một cơn lốc, vây đánh dữ dội đại bản doanh quân Nguyên ở Thăng Long. Quân kị lừng danh thế giới của giặc đã không thi thố được ngón gì trước đội quân cảm tử “chạy nhảy rất nhanh, đi lại như gió” của Hoài Văn Hầu. Cùng với các mũi khác hợp vây Thăng Long, quân của Hoài Văn Hầu đã đẩy Thoát Hoan và tên nguyên soái khét tiếng tài ba của đế quốc Nguyên Mông là A Lý Hải Nha vào tình cảnh “rất khốn đốn, thiếu thốn, khí giới đều hết, quan quân mệt mỏi, tử thương nhiều”, như chính chúng đã thú nhận. Ít ngày sau, Thoát Hoan và A Lý Hải Nha phải mở một đường máu tháo chạy qua sông Hồng. Thăng Long được giải phóng. Hoài Văn Hầu uy nghi trên mình ngựa, dưới lá cờ thêu sáu chữ tung bay, dẫn đoàn quân chiến thắng trở về.

Không kịp nghỉ ngơi, đoàn quân của Hoài Văn Hầu lại được lệnh lên đường. Vượt sông Hồng, đoàn quân của Hầu rạp mình trên lưng ngựa. Ngựa phóng như bay đưa quân đi như gió. Có thế mới kịp vượt lên chặn đầu quân giặc!

Bấy giờ bọn Thoát Hoan, A Lý Hải Nha, Lý Hằng, Đường Ngột Đải, Giảo Kỳ, Lý Quán… đang dẫn đại quân nhằm hướng biên giới đông bắc mà chạy. Suốt mấy chục dặm, không thấy quân Đại Việt đuổi theo, cả bọn đã yên trí, thở phào. Đến bến đò Như Nguyệt, chúng sắp sửa qua sông. Bỗng ầm ầm. Tiếng vó ngựa, tiếng quân reo như có thiên binh vạn mã ập tới. Rồi từ trong đám bụi mù trời, lá cờ sáu chữ hiện ra lồng lộng trước gió. Quân giặc hoảng sợ, xô đẩy nhau mà chạy. Nhưng đến khi biết là quân của Hoài Văn Hầu ít, bọn tướng giặc cậy đông, liều mạng thúc quân dừng lại chống đỡ. Một trận hỗn chiến đã xảy ra ác liệt. Quân giặc đông nhưng cùng đường nên tuy liều mạng vẫn không uy hiếp nổi quân ta, cuối cùng đành bỏ chạy. Hoài Văn Hầu hô quân rượt theo. Trên đường đuổi đánh, chẳng may Hoài Văn Hầu bị tử thương…

Được tin người anh hùng trẻ tuổi đã mất, vua Trần rất thương tiếc. Kháng chiến thành công, vua sai làm lễ tang. Vua thân làm bài văn tế và truy phong tước vương cho Trần Quốc Toản.

Hội nghị Diên Hồng

Bấy giờ vào đầu tháng Chạp năm Giáp Thân (đầu tháng 1-1285). Thăng Long nhộn nhịp khác thường. Từ các đường quan lộ đổ về kinh, từ bến Đông Bộ Đầu… chốc chốc lại thấy những chiếc võng lụa, đòn khiêng sơn đen, che hai lọng xanh do lính túc vệ rước vào Đại nội. Đó là những võng đưa bô lão từ các làng trong cả nước về đây, theo chiếu vời của Thái thượng hoàng.[106] Mỗi cụ sẽ thay mặt cho làng mình để tâu với Thượng hoàng ý dân làng về việc nên hàng hay nên đánh giặc Nguyên Mông.

Một buổi sớm mùa đông đẹp trời. Sau mấy hôm gió rét, bữa nay thời tiết bỗng ấm áp. Ánh bình minh rạng rỡ cả khu điện Diên Hồng. Trên sân điện, các bô lão đã tề tựu đông đủ. Các cụ chống gậy trúc đi tìm bạn quen, tìm người cùng lộ và gặp cả những người không quen biết… Các cụ hỏi han nhau, tay bắt mặt mừng. Có những giọng miền núi nói tiếng Kinh còn vấp, có những giọng nằng nặng của các lộ Thanh Hoá, Diễn Châu đàng trong, có những giọng trong trẻo thanh thoát của các lộ vùng Kinh kì. Lời nọ, tiếng kia ồn ào. Các cụ đang hăng hái bàn bạc thì có tiếng loa của viên nội giám: “Thỉnh chư vị bô lão nhập điện!”.[107]

Trong điện rộng bằng mấy cái đình đại, chiếu hoa cạp điều rải thành dãy dài thẳng tắp. Các cụ ngồi theo từng lộ. Vừa yên chỗ, bỗng chuông vàng gióng lên chín hồi báo Thượng hoàng ra điện. Từ phía nội cung, đô Thánh Dực hộ giá Thánh Tông tiến vào điện Diên Hồng. Trần Thánh Tông đi đầu dưới đám tàn vàng lọng tía lộng lẫy, uy nghi. Đằng sau là các vương hầu giữ các trọng chức trong triều: Thượng tướng Thái sư Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc trấn thủ lộ Đà Giang, Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật trấn thủ lộ Quy Hoá v.v… Đoàn hộ giá đã đến trước điện. Nhà vua bước vào. Các cụ nhất loạt đứng lên nghênh đón. Viên nội giám xướng lệnh cho các cụ quỳ xuống chúc thọ. Nhưng vua Thánh Tông phán truyền miễn lạy. Đức độ đó của vua già làm các cụ vô cùng xúc động. Lúng túng mất một lúc, các cụ mới ngồi yên chỗ. Bấy giờ, Trần Thánh Tông nói:

– Bữa nay, trẫm vời các bô lão về kinh dự bàn việc nước. Nước nhà đang gặp buổi khó khăn như thế nào, chắc các bô lão ít nhiều đã biết. Nhưng trẫm cũng nói thêm cho rõ. Chuyện Nguyên Phong.[108] năm trước thôi trẫm không nói. Trẫm chỉ nói chuyện gần đây. Từ ngày Hốt Tất Liệt bá chủ đất Trung Nguyên (1279), y cậy binh hùng tướng mạnh nên càng muốn đặt Đại Việt ta thành quận huyện của Nguyên triều. Sứ Nguyên là Sài Thung sang ta rất hống hách kiêu căng, sách nhiễu đủ thứ. Theo lệnh của Hốt Tất Liệt, Thung nhất định bức trẫm phải sang chầu, phải theo đủ sáu việc[109] Theo đủ sáu việc ấy thì còn gì là sơn hà xã tắc, còn gì là quốc thể! Nhưng nước ta bé nhỏ, giặc thì như hổ dữ nên trẫm đã nén mình sai nhiều sứ bộ sang lựa chiều hoà hoãn, mong tránh khỏi nạn binh đao cho trăm họ. Không ngờ, giặc càng ngang ngược, buộc trẫm nếu không sang chầu thì phải lấy vàng thay mình, lấy hạt châu thay mắt, lại phải nộp hiền sĩ, phương kĩ, con trai con gái mỗi loại hai người để thay cho dân. Bằng không “hãy sửa sang thành trì để chờ xét xử”. Giờ đây, 50 vạn quân do con trai của Hốt Tất Liệt là Vân Nam Vương Thoát Hoan đốc xuất đã xuống sát biên thuỳ phía bắc nước ta. Còn ở phía nam, mấy vạn thuỷ binh của Toa Đô cũng chực sẵn, chờ ngày hợp tiến vào Đại Việt. Trẫm đã triệu các vương hầu đến Bình Than để nghị bàn. Mọi người đều khẳng khái tâu trình xin đánh. Nhưng cũng có vương hầu còn ý phân vân, hoá nên trẫm có phần lưỡng lự…

Thánh Tông thốt dừng lời. Trong giây lát, hình ảnh cuộc bàn cãi tại hội nghị Bình Than thoáng hiện nhanh trong kí ức. Nhà vua nhớ mãi những lời bàn sôi nổi tràn đầy hào khí Đông Á của phần lớn các vương hầu: Trần Quang Khải, Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư, Trần Bình Trọng… Nhưng thái độ rụt rè lo ngại của Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc, của Văn Nghĩa Hầu Trần Tú Hoãn, của Chương Nghĩa Hầu Trần Kiện… cũng làm nhà vua do dự.

Cả điện Diên Hồng im phăng phắc. Bỗng tiếng ho thủng thẳng của một bô lão không kìm nổi đã buột ra, làm nhà vua như chợt tỉnh. Thánh Tông phán tiếp:

– Đấy, nước nhà đang cơn nguy biến. Sơn hà xã tắc, trăm họ có phần gánh vác. Các bô lão tuổi cao, biết nhiều tất hiểu rõ được lòng muôn dân. Ý dân là trời. Các bô lão nghĩ thế nào, cứ nói: ta nên hàng hay đánh?

Lời của Thượng hoàng Thánh Tông đã cất được gánh nặng trong lòng mấy trăm bô lão. Không nén nổi bầu nhiệt huyết sục sôi, các cụ quên cả cách thức tâu trình, đứng bật dậy giơ tay nói lớn:

– Đánh!

– Đánh!

– Xin nhà vua cho đánh!

– Xin nhà vua cho đánh!

Cả điện Diên Hồng rung lên như sấm. Có cụ tuột cả tấm khăn lụa xanh thẫm đội đầu, để lộ ra mớ tóc bạc phơ. Có cụ tuổi cao, sức yếu run rẩy, tay vịn vai người bên cạnh, tay vung lên đòi đánh. Đây đó, trên khuôn mặt nhăn nheo, những giọt lệ từ cặp mắt long lanh đang lăn xuống gò má. Nhìn cảnh ấy, từ Thánh Tông đến các vương hầu có mặt không ai cầm được nước mắt. Ai nấy đều cảm thấy sung sướng, tự hào. Nhà vua mời các bô lão ngồi rồi nói:

– Lòng trung quân ái quốc của các cụ làm trẫm rất vui lòng. Nhưng các cụ hãy bình tâm nghĩ kĩ. Giặc Nguyên vào nước ta chuyến này đông gấp mười lần thuở Nguyên Phong. Giặc đã quân đông, thế mạnh, lại bá chủ cả thiên hạ; ta thì đất hẹp, người thưa, chẳng khác nào như đem trứng chọi với đá, sao cho khỏi mang vạ vào thân? Vậy thì ta nên hàng hay đánh?

– Đánh! Đánh!

– Cứ đánh!

– Xin triều đình cứ cho đánh!

Cả hội nghị lại ầm ầm như sấm dậy. Những bóng người nhấp nhô. Những cánh tay giơ lên. Một cụ già ngồi ở hàng đầu, đứng dậy chắp tay xin nói:

– Muôn tâu bệ hạ, giặc đông chúng tôi cũng đánh, giặc mạnh chúng tôi cũng đánh. Thà chết chứ nhất định không hàng. Chúng tôi có chết, con cháu chúng tôi có chết mà nước Đại Việt ta còn, sơn hà xã tắc còn, chúng tôi cũng vui lòng. Xin bệ hạ cứ cho đánh. Đánh đến cùng!

Trần Thánh Tông rất đẹp lòng, hô thị vệ bày tiệc yến để thết đãi các bô lão. Nhà vua thân hành rót rượu cho các cụ cao tuổi nhất. Các vương hầu cũng nâng bình, cầm chén đưa tận tay từng cụ. Giơ cao chén rượu, nhà vua nói:

– Nào, xin mời các cụ cạn chén rượu thề: thề vua tôi trên dưới một lòng, trăm họ cùng chung lưng đấu sức diệt trừ quân Thát. Thể lòng muôn dân, trẫm hạ lệnh: “Đánh!”.

Đáp lời Quan gia, tiếng “Đánh!” vụt dậy như sét nổ. Cả hội nghị Diên Hồng rừng rực một khí thế say sưa đánh giặc, tin tưởng, tự hào.

“Sát Thát” – “Vì nghĩa quên thân”

Quyết tâm của vua Trần cùng vương hầu tướng lĩnh một lòng đánh giặc tại hội nghị Bình Than, tiếng thét đòi đánh của hàng trăm bô lão đại biểu cho muôn dân cả nước tại hội nghị Diên Hồng, lời “hịch” của Trần Hưng Đạo như tiếng trống ra quân giục giã và lệnh truyền trên bảng treo các lộ: “Tất cả các quận huyện trong nước nếu có giặc ngoài đến, phải liều chết mà đánh, nếu không địch nổi thì cho phép lẩn tránh vào rừng núi. Không được đầu hàng”… những sự việc dồn dập đó đã làm sôi nổi tinh thần yêu nước nồng nàn của quân dân Đại Việt thời Trần.

Cả nước bỗng dấy lên một làn sóng đua nhau thích hai chữ “Sát Thát”[110] vào cánh tay và lời quyết tâm Nghĩa dĩ quyên khu, hình vu báo quốc[111] ở bụng. Binh lính thích chữ. Thanh niên trai tráng thích chữ. Vương hầu quan lại cũng thích chữ. Đã thích chữ là quyết sống chết với quân thù. Vì vậy, quân sĩ ta bị giặc bắt thấy chữ trên tay, trên bụng thì đem chém, mà chẳng một ai cúi đầu run sợ.

“Sát Thát”! Hai chữ ấy ngấm vào máu mỗi người dân Đại Việt, tạo cho họ một sức mạnh lạ kì. Sức mạnh ấy đã làm cho tên bạo chúa giặc là Hốt Tất Liệt rất kiêu căng về mệnh lệnh khét tiếng (Kẻ nào không khuất phục thì hãy làm cho hắn nhục nhã) đã phải kiêng sợ, dặn đi dặn lại con là Thoát Hoan trước khi lên đường xâm lược Đại Việt: “Không được cho Giao Chỉ là nước nhỏ mà kinh thường”.

Tinh thần “Sát Thát” thật dữ dội. Quân xâm lược bị vây đánh khốn đốn phải thú nhận rằng: “Quân thuỷ, quân bộ,[112] đến đánh vào đại doanh,[113] vây thành mấy vòng, tuy chết nhiều nhưng quân tăng thêm càng trở nên đông. Quan quân[114] sớm tối đánh rất khốn đốn, thiếu thốn, khí giới đều hết”. Thoát Hoan vội họp bàn với các tướng, tính đường tháo chạy: “Người Giao[115] chống đánh quan quân ta[116] tuy mấy lần thua tan, nhưng quân họ vẫn tăng đông. Còn quan quân ta thì đã mệt mỏi, tử thương cũng nhiều. Quân kị[117] lại không thể nào thi thố được tài năng. Rốt cuộc không thể đánh được nữa”.

Và nhà sử học Ba Tư nổi tiếng đương thời, Ra-sít Út-đin (1247-1318), đã hết sức khâm phục sức mạnh thần kì của tinh thần “Sát Thát” của một nước Giao Chỉ xa xôi. Ông viết: “… Bỗng nhiên xuất hiện những đội quân từ biển, từ rừng, từ núi, đánh tan quân Tu-gan (Thoát Hoan) đang cướp bóc”.

Trong dinh trại giặc bên sông Cái

Giữa tháng Hai năm 1285. Trước thế giặc mạnh, quân ta chủ động rút bỏ Vạn Kiếp, Phả Lại, Bình Than để bảo toàn lực lượng. Một phòng tuyến mới được xây dựng ở bờ bắc sông Hồng, đối diện với bến Đông Bộ Đầu. Chiến thuyền ta bố trí thành một dải trên sông. Bờ đê biến thành một luỹ cao chắc chắn với những rào gỗ, cọc tre vót nhọn.

Trên mặt luỹ, những cỗ pháo dàn hàng sẵn sàng bắn vào đầu giặc. Để cổ võ quân sĩ, cả vua Trần và Quốc công tiết chế[118] đích thân chỉ huy trận địa này.

Mấy hôm sau, ngày 17 tháng 2 năm 1285, tướng tiên phong của quân Nguyên là Ô Mã Nhi vượt qua sông Đuống, ồ ạt kéo về Gia Lâm. Trên đường tiến quân, Ô Mã Nhi bắt được một số quân ta chưa kịp rút. Thấy cánh tay những binh sĩ này đều thích chữ “Sát Thát”. Ô Mã Nhi tức giận sai quân chém hết. Đến bờ sông Hồng, vấp phải phòng tuyến Đại Việt, Ô Mã Nhi dừng lại hạ trại ở dọc bờ bên kia bến Đông Bộ Đầu. Y vừa kịp dựng xong một lá cờ lớn để phô trương thì quân ta đã khai pháo, hò reo thách đánh. Pháo trên mặt đất, pháo dưới thuyền tới tấp trút đạn vào đầu thù. Các cung thủ Đại Việt trên chiến thuyền bắn tên như mưa. Một số thuỷ quân ta đánh tràn lên bờ thăm dò nhưng đã bị đẩy lui. Trận đánh kéo dài suốt sáng đến trưa. Bấy giờ, đại quân giặc do Thoát Hoan và A Lý Hải Nha chỉ huy cũng sắp tới hợp quân với Ô Mã Nhi. Quân Nguyên đông lắm, đóng kín khắp vùng Đông Ngàn,[119] Gia Lâm.

Chiều hôm đó, tại đại doanh quân Việt, vua Trần cho vời các quan và tướng sĩ đến để bàn kế đánh phòng. Vua nói:

– Trẫm muốn tìm người giả cầm thư cầu hoà mạo hiểm vào trại giặc để dò xét hư thực. Ai đi cho trẫm việc này?

Chưa ai kịp lên tiếng, quan Chỉ hậu cục thủ là Đỗ Khắc Chung đã bước ra xin nhận:

– Thần tuy hèn mọn, bất tài nhưng xin được đi.

Vua mừng lắm, nói:

– Ôi, trẫm không ngờ đám ngựa kéo xe muối lại có ngựa kì, ngựa kí![120].

Bèn sai cầm thư đi, Đỗ Khắc Chung lạy tạ rồi xuống một chiếc thuyền con qua sông, tay không vào trại giặc. Quân Nguyên đưa vào ra mắt Ô Mã Nhi. Ô Mã Nhi tiếp Khắc Chung trong trướng hổ. Quân hầu mặc giáp phục, tuốt gươm trần vây quanh thị oai. Ô Mã Nhi là một người Mông Thát dòng dõi, một viên tướng thân tín của tên nguyên soái danh tiếng A Lý Hải Nha và được phong danh hiệu “Bạt Đô” (dũng sĩ vô địch). Cho nên y rất căm hai chữ “Sát Thát” thích trên cánh tay quân sĩ Đại Việt. Mấy hôm nay, chính y đã điên cuồng sai chém hết những tù binh Đại Việt có thích chữ đó. Thấy Khắc Chung vào, y gờm gờm nhìn, vẻ giận dữ, cầm lá thư, y chỉ liếc mắt đọc qua rồi đập bàn quát tháo:

– Chúa ngươi vô lễ, sai người thích chữ “Sát Thát”, khinh nhờn thiên binh. Ngươi có biết lỗi ấy lớn không?

Đỗ Khắc Chung mặt không hề biến sắc, ung dung đáp:

– Quân dân nước tôi vì lòng trung phẫn[121] mà tự ý thích vào tay chữ ấy. Quốc vương tôi không hề hay biết việc đó! Người thường đã có, tôi là cận thần[122] sao lại không có!

Rồi thản nhiên vén áo đưa cánh tay cho xem. Ô Mã Nhi không ngờ sự thể lại xảy ra như vậy, đành bỏ qua, xoay sang nạt nộ chuyện khác:

– Đại quân từ xa đến đây. Nước ngươi tại sao không quay giáo đến tương kiến,[123] lại còn dám chống mệnh. Bọ ngựa dám chống xe thì liệu sẽ ra thế nào?

– Hiền tướng không thi hành cái chính sách của Hàn Tín bình nước Yên, hãy đóng quân ở biên giới rồi cho người đưa thư đến xin mượn đường trước đã. Không thông hiểu như vậy, nay lại bức bách nước tôi. Người ta nói: Thú cùng thì chống lại, chim cùng thì mổ lại. Huống chi là người!

Thật ra khi đến biên giới ta, bọn Thoát Hoan và A Lý Hải Nha đã một hai lần đưa thư đòi vua Trần phải lên đón và nhận cho chúng kéo quân vào mượn đường tiến đánh Chiêm Thành. Lời lẽ xảo trá, yêu sách ngang ngược đó đã bị triều đình ta bác bỏ và trả lời chúng bằng cách cầm vũ khí chống lại. Sự việc đó, Khắc Chung thừa biết. Nhưng ông vẫn nói vậy để vạch khéo cái bộ mặt ngụy tặc[124] của quân thù. Ô Mã Nhi hiểu ý, cố chống chế nhưng vẫn không quên dọa dẫm:

– Đại quân mượn đường để đánh Chiêm Thành. Quốc vương nếu đến hội kiến thì trong nước vẫn được yên ổn, một chút gì cũng không phạm đến. Nếu cứ mê muội thì chỉ trong chốc lát, núi sông sẽ thành đất bằng, vua tôi sẽ thành cỏ nát!

Khắc Chung không phải tay vừa, đáp ngay:

– Trong thư vua tôi vừa gửi có nói: “Chiếu trước[125] nói là “lệnh riêng cho quân ta không được vào nước ngươi”. Thế mà nay lấy cơ nước Chiêm đã thần phục lại làm phản, để đem đại quân qua nước tôi, tàn hại trăm họ. Đó là việc làm của thái tử[126] sai lầm, chứ không phải nước tôi sai lầm”. Ông nên nói với thái tử đừng làm khác với chiếu trước mà nên rút lui đại quân!

Biết không thể lấy lời nạt được sứ thần Đại Việt, Ô Mã Nhi sai quân bày tiệc trên lầu cao thết đãi, mưu để Khắc Chung nhìn tận mắt cảnh quân Nguyên tướng mạnh binh hùng trùng điệp mà ngầm uy hiếp. Thấy vậy, Khắc Chung mừng thầm. Tương kế tự kế,[127] ông tỏ vẻ kinh sợ để tiện đường dò la địch tình. Đêm hôm ấy, ông nghỉ ở trại giặc. Sáng hôm sau (18-2-1285), ông cáo biệt Ô Mã Nhi trở về. Khắc Chung đi rồi, Ô Mã Nhi bảo chư tướng rằng:

– Người này ở vào lúc bị uy hiếp mà lời lẽ tự nhiên, không hạ chủ là Chích,[128] không nịnh ta là Nghiêu,[129] lại giỏi ứng đối. Có thể nói là không làm nhục mệnh vua. Nước này có những người như thế, chưa dễ đã chiếm được.

Lại nghĩ đến thái độ của Khắc Chung trên lầu cao chiều qua, Ô Mã Nhi bất giác giật mình, hối hận, bèn sai quân đuổi bắt. Nhưng không kịp nữa…

Bên bờ Thiên Mạc

Từ đầu tháng hai năm 1285, Thoát Hoan và A Lý Hải Nha chia quân làm nhiều mũi hăm hở nhắm hướng Thăng Long ồ ạt kéo tới. Chúng quyết phen này sẽ vây bắt sống vua Trần và triều đình Đại Việt. Đến cửa ngõ Thăng Long, không ngờ chúng vấp phải phòng tuyến sông Hồng trên bến Đông Bộ Đầu. Bị chặn lại mấy hôm và phải chịu ít nhiều tổn thất, sau Thoát Hoan và A Lý Hải Nha mới vào được Thăng Long. Nhưng Thăng Long chỉ còn là một toà thành trống trải. Cửa Đại Hưng, điện Thiên An, gác Triều Thiên… vắng lặng. Không một bóng người ở hoàng cung. Ngoài kẻ chợ, phố phường cũng vắng ngắt. Không thấy một ai, chỉ thấy bảng treo la liệt: “Tất cả các quận huyện trong nước, nếu có giặc ngoài đến, phải liều chết mà đánh; nếu không địch nổi thì cho phép lẩn tránh vào rừng núi. Không được đầu hàng”. Thoát Hoan vừa tức, vừa sợ. Không dám ở trong kinh thành im ắng đến rợn người ấy, Hoan phải rút ra bờ bắc sông Nhị đóng quân. Mặt khác, đoán vua Trần đã theo sông Nhị đổ xuôi, hắn lập tức chia quân tướng làm hai đường đuổi bắt, Hữu thừa Khoan Triệt được lệnh dẫn Vạn hộ Mang Cổ Đải và Vạn hộ Bột La Cáp Đáp Nhĩ đem quân kị truy lùng đường bộ. Tả thừa Lý Hằng thì dẫn Ô Mã Nhi cưỡi thuyền rượt theo đường thuỷ.

Bấy giờ Thượng hoàng Thánh Tông, vua Nhân Tông cùng triều đình, tôn thất và đại quân đang trên đường rút hướng phủ Thiên Trường.[130] Khoảng cách giữa ta và quân Nguyên thì không xa, mà giặc thì đuổi gấp. Tình hình thật khẩn trương, nguy hiểm. Dù thế nào cũng phải chặn ngay chúng lại. Hoặc ít ra, cũng phải làm chậm bước tiến của chúng, mới mong bảo vệ cho hai vua và triều đình rút lui an toàn. Bảo Nghĩa Hầu Trần Bình Trọng hăng hái xin nhận nhiệm vụ nặng nề đó.

Trần Bình Trọng vốn là con cháu vua Lê Đại Hành, người anh hùng phá Tống năm 981. Xưa, ông và cha Trần Bình Trọng làm quan đời vua Trần Thái Tông có nhiều công lao nên được đổi sang họ của nhà vua. Trần Bình Trọng lại được vua Trần phong tước hầu, chỉ kém tước vương một bậc. Ơn vua, lộc nước đó từ lâu Trần Bình Trọng vẫn mong được báo đền. Giờ đây, dịp may đã tới. Ông bình tĩnh đốc thúc quân sĩ nhanh tay đóng cọc đắp luỹ, dựng rào chắn sông, quyết biến bãi Thiên Mạc[131] thành một quan ải quân thù không dễ vượt qua.

Quân Nguyên kia rồi. Thuyền chiến của chúng nhan nhản như lá tre. Xuôi dòng, lợi gió, chúng ập đến rất nhanh. Trên bờ sông Hồng, những đội kị binh của chúng tung bụi mù trời cũng ầm ầm lao tới. Thuỷ bộ hai đường bắn chéo. Tên đạn như mưa. Quân ta anh dũng đánh trả. Trần Bình Trọng xông xáo tung hoành thoắt đó thoắt đây, giục giã binh sĩ hãy vì nước quên thân, quyết cầm chân quân giặc. Vì thế, tuy giặc quân đông thế mạnh và đã gây cho ta nhiều tổn thất lớn nhưng trận đánh vẫn dằng dai không phân thắng bại. Tướng giặc càng điên cuồng, lồng lộn. Chúng bèn dùng kế: cho quân kị tản rộng ra, buộc quân ta phải phân mỏng rồi bất ngờ quay vòng đánh bọc lại. Quân ta bị bao vây, hao mòn dần lực lượng. Thế cùng, lực kiệt, Trần Bình Trọng chẳng may sa vào tay giặc.

Giặc tìm mọi cách dùng uy vũ mong dọa nạt ông để tra hỏi tin tức vua Trần và tình hình quân ta. Trước sau, ông đều không nói. Giặc bày tiệc đầy những của ngon vật lạ để mời mọc lấy lòng, ông quay mặt đi, không nhìn. Không những thế, ông còn tuyệt thực, nhất định không chịu ăn uống tí gì. Giặc quay dùng bả vinh hoa mưu làm ông thay lòng đổi dạ. Chúng dụ dỗ:

– Có muốn làm vương đất Bắc không?

Trần Bình Trọng quắc mắt quát vào mặt giặc:

– Ta thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc!

Biết ông là đấng anh hùng chẳng thể nào khuất phục được, giặc đem giết ông. Hôm ấy là ngày 21 tháng Giêng năm Ất Dậu (26-2-1285). Cảm phục về cái chết dũng cảm của Bảo Nghĩa Hầu Trần Bình Trọng, vua Trần vật vã thương khóc và truy phong ông tước vương.

Trận phục kích ở trại Ma Lục

Ngày 1 tháng Hai Âm Lịch (8-3-1285), Chương Hiến Hầu Trần Kiện (anh vua Trần Nhân Tông) cùng bọn Lê Trắc và người nhà đem một vạn quân ra hàng giặc ở Thanh Hoá. Kiện còn dẫn đường cho quân Nguyên đánh Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải… Kế đó, hai ngày sau, ở ngoài Bắc, ngoài Văn Chiêu Hầu Trần Văn Lộng có Văn Nghĩa Hầu Trần Tú Hoãn đã đem cả bố, cả em và con trai, con rể cùng ra hàng. Những tin đó làm Thoát Hoan mừng lắm. Hắn càng thêm mừng khi được biết ít lâu sau đó, chú của Thượng hoàng Trần Thánh Tông là Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc cũng đem con trai và một số quan lại dưới trướng ra quy phục. Thế là phen này, mưu đồ kiếm một vương hầu nào đó trong tôn thất nhà Trần sẵn sàng làm tay chân cho nhà Nguyên để đưa ra thay thế vua Trần, sẽ thực hiện được. Ba, bốn năm trước đây, Hốt Tất Liệt, cha hắn đã định đưa em họ Trần Thánh Tông là Trần Di Ái về làm An Nam quốc vương mà không thành. Giờ đây, chỉ còn chờ bắt được vua Trần là đã sẵn có đám vương hầu này làm vì, chắc hẳn việc bình định Đại Việt của hắn phải dễ dàng, Thoát Hoan khấp khởi mừng thầm.

Từ cuối tháng Hai Âm lịch (cuối 3 đầu 4-1285), Thoát Hoan đã dồn binh lực đuổi theo vua Trần. Thoát Hoan lại gọi bọn Toa Đô vừa chiếm xong Thanh Nghệ đem hết lực lượng ra Bắc phối hợp, nhằm ép vua Trần vào giữa để bắt gọn. Không ngờ, vua Trần và triều đình cùng đại quân Đại Việt luồn tránh tài tình và thoát được vào Thanh Hoá. Tiếc hận, Thoát Hoan lập tức sai Toa Đô quay ngay lại đuổi theo. Ô Mã Nhi cũng được lệnh đem binh thuyền vào giúp sức. Nhưng cả hai viên tướng giỏi nhất về thuỷ chiến của hắn đã không thấy vua Trần đâu.

Đại quân Việt và triều đình Trần rút cả vào phía trong, nhưng ở ngoài Bắc, Thoát Hoan vẫn chưa được yên ổn. Lương thực thì khó khăn, vì dân ở đây đã làm vườn không nhà trống, lại bất ngờ thường xuyên xuất hiện chặn đánh nên càng khó kiếm lương ăn. Mùa hè đến, nước lụt dâng to làm ngập ướt doanh trại. Thời tiết lại khi nắng khi mưa, quân lính ốm đau rất nhiều. Thoát Hoan thấy bối rối, hoang mang: Tình thế không lợi này mà bọn hàng thần kia biết được tất không khỏi mất lòng tin tưởng. Bèn quyết định đưa chúng về Trung Quốc, để sau này sẽ có dịp dùng đến.

Tháng Tư Âm lịch (5-1285), Thoát Hoan sai Minh Lý Tích Ban đem quân hộ tống bọn Trần Kiệt, Trần Tú Hoãn với em hắn là Minh Thành Hầu đi cùng con trai Trần Ích Tắc là Nghĩa Quốc Hầu và lũ tay chân, gia đình chúng lên đường sang kinh đô Nguyên. Nhớ đến chuyện mấy năm trước. Bọn Trần Di Ái đã bị quân Trần mai phục đánh tan, Thoát Hoan cũng thấy lo lo. Nhưng hắn tự trấn an: mới rồi, hắn đã bắt Vạn hộ Lý Bang Hiến, Lưu Thế Anh dẫn quân mở đường từ Vĩnh Bình[132] xuống Thăng Long cứ 30 dặm thì lập một trại, 60 dặm thì đặt một trạm ngựa. Mỗi trại, mỗi trạm đóng 300 quân trấn giữ, tuần tra. Hắn lại sai riêng Lưu Thế Anh dựng đồn, chuyên đôn đốc công việc các trại, trạm đó. Như vậy, kể cũng đã là an toàn. Có ngại cũng chỉ ngại quãng Vĩnh Bình mà thôi. Ở đấy và khắp vùng Lạng Sơn, cánh dân binh người Tày do Quản quân Nguyễn Thế Lộc và Nguyễn Lĩnh chỉ huy cùng một đơn vị quân Trần do gia nô[133] của Trần Quốc Tuấn là Nguyễn Địa Lô cầm đầu hiện đang hoạt động ráo riết. Viên nguyên soái A Lý Hải Nha đã trình báo tình hình bất ổn đó với Thoát Hoan. Biết vậy, nhưng Thoát Hoan phải tự trấn an, cứ để bọn Trần Kiện ra đi.

Sau khi rời Thăng Long, cả bọn ngày đi đêm nghỉ nhằm thẳng hướng Vĩnh Bình mà tiến gấp. Trại, trạm giặc san sát dọc đường từ Thăng Long đến Lộ Lạng Châu làm bọn chúng cũng yên tâm đôi chút. Nhưng càng gần tới địa phận Lạng Giang, rừng núi hiểm trở, bóng người thưa thớt, lại thêm bảng treo khắp nơi kêu gọi dân Việt đánh giặc… thì những trại, trạm kia bỗng trở nên chơi vơi, lọt thỏm trong những địa hình đầy bí hiểm, đe dọa. Và, vài trăm quân trong những trại, trạm ấy giờ không còn làm bọn chúng tin tưởng như trước nữa. Đường núi cheo leo, quanh co, hai bên là vực thẳm: thung quèn thì đầy lau sậy và đến lắm chỗ lầy, vô ý sa chân xuống là bùn ngập đến thắt lưng. Đường sá ấy, quân kị ở các trạm ngựa làm sao có thể tung hoành, xông xáo được… Chân bước đi mà lòng cả bọn rối như tơ vò.

Đến Chi Lăng. Núi rừng trùng điệp. Vách đá tai mèo dựng đứng hai bên quèn. Cả bọn càng kinh hãi, muốn nín thở đi cho mau để sớm thoát khỏi chốn hiểm trở này. Nhưng tiếng vó ngựa đạp trên hẻm đá cứ vang lên giội vào vách núi đang im ắng, như vô tình mách bảo có đoàn người đang tới. Cả bọn khiếp đảm, vội cắm đầu cắm cổ cố vượt nhanh qua thung lũng Ma Lục. Nhưng chúng chạy đâu cho thoát. Ngay từ khi tiến vào vùng Lạng Giang, Lạng Sơn, bọn chúng đã không lọt khỏi tai mắt của Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Lĩnh và Nguyễn Địa Lô. Các tướng này biết chắc là thế nào bọn chúng cũng phải dẫn xác qua đây nên yên trí đón sẵn ở Ma Lục, unh dung đợi quyết phen này tóm cổ mấy tên vương hầu đốn mạt chỉ vì hiềm khích riêng tư hoặc vì ham danh vọng mà đã manh tâm theo giặc, làm phản.

Bọn chúng đây rồi. Ám hiệu phát ra. Cả rừng núi Ma Lục bất thần sôi động. Ẩm ầm… Ầm ầm… Đá gỗ lăn xuống bịt đường tháo lui. Đá gỗ giáng thẳng vào bọn giặc Nguyên đi hộ tống. Đá gỗ nện trúng bọn hàng thần. Rồi bốn bề, tiếng hò reo vang dậy. Những bóng áo chàm của các dân binh người Tày chen lẫn những bóng áo đen, áo đỏ của quân triều đình trấn giữ trong vùng. Từ trên núi đổ xuống, từ trong thung trại tiến ra. Họ chạy nhanh như gió, chuyền nhanh như sóc. Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Lĩnh, Nghĩa Địa Lô dẫn họ xông thẳng tới mà bắn, mà chém. Khí thế mạnh tựa hùm beo. Bọn Minh Lý Tích Ban đứa chết, đứa sống tán loạn, lo chạy tháo thân, chẳng còn nghĩ gì đến chuyện hộ tống.

Nhân lúc quân lính đánh nhau, Trần Kiện có Lê Trắc theo sau lén lút lẻn trốn. Nhưng vô phúc cho hắn, Nguyễn Địa Lô đã trông thấy. Vốn là gia nô của Hưng Đạo Vương thường theo Vương ra vào cung cấm. Nguyễn Địa Lô không lạ gì mặt tên Chương Hiến Hầu này. Địa Lô lập tức rượt theo, bắn một mũi tên vào đúng chỗ hiểm. Trần Kiện chết gục ngay trên mình ngựa. Lê Trắc hết hồn, vội vác xác chủ thúc ngựa chạy thục mạng. Trần Tú Hoãn nhanh chân bám theo, thoát được về phía biên giới. Đến Khâu Ôn (Ôn Châu, Lạng Sơn) Trắc vùi xác chủ, chôn vội để kịp chuồn sang đất Nguyên. Bọn còn lại, đi sau, tiếp tục bị vây đánh ráo riết suốt ngày đêm. Số chết, số may còn sống thì phải chạy giạt vào binh trạm dọc đường để ẩn náu. Con Trần Ích Tắc cũng nằm trong số đó. Kiểm lại, hắn thấy tuỳ tùng đi theo chết gần một nửa; bọn chưa chết thì tan tác mỗi đứa mỗi nơi, không biết còn mất thế nào. Bao nhiêu hành lí, ngựa xe, lương thực đều bị mất hết ở thung trại Ma Lục… Càng nghĩ, Nghĩa Quốc Hầu càng kinh sợ, lo lắng cho số phận đen tối của hắn, một tên gian thần bán nước.

Những người khổng lồ trên động Cự Đà

Một đêm hè đầu tháng Năm năm Ất Dậu (6-1285). Trời đã không trăng lại đầy mây. Sót lại lác đác vài vạt sao yếu ớt. Ánh sáng lờ mờ nhìn nhức mắt càng làm nhoà đi những bóng người, ngựa im lìm trên động Cự Đà.[134] Đến gần, nhìn kĩ, hoá ra quân Nguyên. Chúng thuộc đạo quân của viên Bình chương chính sự hành tỉnh Vân Nam là Nạp Tốc Lạt Đinh. Bấy giờ, Nạp Tốc Lạt Đinh đang trong động rì rầm bàn bạc với các tuỳ tướng. Lo sợ, thắc thỏm, cả bọn chẳng tên nào dám ngủ, mặc dù chúng đều mệt mỏi, rã rời sau mấy ngày đêm căng thẳng.

Số là, sau khi đánh lui được cánh quân Đại Việt do Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật chỉ huy ở ải Thu Vật,[135] Nạp Tốc Lạt Đinh dẫn quân đuổi theo, vây bắt. Đinh đã cẩn thận cho một toán kị binh đi tắt, chặn đầu, còn tự mình rượt sát gót phía sau. Tưởng sẽ lập công to, không ngờ đạo quân của Đại Việt đã biến mất.[136] Đinh phải nuốt hận đem hơn một ngàn quân của mình về ra mắt Trấn Nam Vương ở Thăng Long… Cho đến cuối tháng tư vừa rồi, quân Đại Việt phản công, vây đánh Thăng Long dữ dội. Đại bản doanh quân Nguyên tan vỡ, chạy tán loạn. Trấn Nam Vương và nguyên soái A Lý Hải Nha vượt qua sông Hồng chạy về hướng đông bắc. Quân Đại Việt dồn hết về hướng ấy đuổi theo. Nhanh trí, Nạp Tốc Lạt Đinh vội dẫn một ngàn quân của mình chạy ngược về phía Vân Nam. Hắn chắc mẩm chạy hướng này sẽ thoát. Mà quả thực chẳng có một bóng quân Đại Việt nào đuổi theo hắn cả. Qua được đêm nay, ngày mai lại vượt qua sông thì cầm chắc là còn sống mà về đến Vân Nam. Nhưng chiều nay, chạy đến vùng núi rừng Phù Ninh này, đọc tấm bảng treo đây đó: “Tất cả các quận huyện trong nước nếu có giặc ngoài đến, phải ra sức mà đánh; nếu sức không địch nổi thì cho phép lẩn tránh vào rừng núi. Không được đầu hàng”, Nạp Tốc Lạt Đinh bất giác giật mình. Chợt nhớ đến lời sứ đi Đại Việt về nói “dân[137] đi chân đất mà trèo núi như bay, chông gai cũng không sợ. Họ đều chạy nhảy rất nhanh, đi lại như gió”, hắn càng kinh sợ. Rừng núi vắng lặng. Không một bóng người. Nhưng cả bọn vẫn thắc thỏm không yên.

Bỗng có tiếng ầm ầm vang lên trong đêm. Nạp Tốc Lạt Đinh và các tướng vội chạy ra. Ngoài cửa động, quân sĩ của y cũng đã bật cả dậy, nghe ngóng. Lại ầm ầm, ầm ầm… Không phải sấm, mà nghe như tiếng núi lở đá lăn! Quan sát mấy quả đồi núi trước mặt và xung quanh, chúng thấy những bóng đen to lớn đang động đậy trong ánh đêm mờ tối. Định thần nhìn kĩ thì chao ôi: người, những người khổng lồ! Người đâu mà lớn, mà cao dễ đến ngang cây đề, cây gạo. Thảo nào chân đi chẳng làm động trời chuyển đất! Cái đầu to bằng cái cót thóc bỗng lắc lư. Một tay cầm nỏ giơ lên. Tay kia cầm mũi tên như sắp lắp vào để bắn. Ôi, tên gì mà to dài hơn cây giáo! Quan tướng của Nạp Tốc Lạt Đinh cuống cuồng tản vào hốc đá, vào sau các cây to để trốn tránh. Vô tình nhìn lên một thân cây to hai người ôm không xuể, trời ơi, tên đã phập vào, xuyên thủng. Thế thì chỉ còn một cách: chạy. Chạy cho nhanh! Thốt nhiên, rừng núi lại ầm ầm dữ dội. Đuốc bật hồng sáng rực. Dân binh miền núi của Đại Việt do hai tướng cầm đầu ào ào kéo đến như ong đàn vỡ tổ.

Đấy chính là đạo dân binh của hai anh em Hà Đặc, Hà Chương, thủ lĩnh người dân tộc thiểu số vùng Phù Ninh. Biết giặc tuy rút chạy nhưng vẫn là quân thiện chiến, tên cứng ngựa tốt, hai anh em bàn nhau phải tìm cách đánh vào lòng giặc trước đã, rồi sau mới dùng binh tiến công. Hà Đặc sai lấy tre đan thành những hình người khổng lồ giật dây cho cử động, lấy gỗ đá lăn xuống núi ầm ầm giả làm bước chân đi. Lại sai đẽo tên lớn, đục lỗ vào cây cắm sẵn giả làm tên bắn xuyên ngang. Quả nhiên, giặc bị mắc lừa, tin thật mà sợ chạy. Hai anh em dẫn quân đuổi đánh. Giặc đã kinh, giờ lại càng kinh vì bị vây đánh bất ngờ, chết vô số. Nạp Tốc Lạt Đinh đem đám tàn quân đi suốt đêm, cố tìm đường thoát thân. Sáng ra qua được sông Lô, yên trí, Nạp Tốc Lạt Đinh cho quân dừng lại hạ trại ở A Lạp. Không ngờ Hà Đặc, Hà Chương bắc cầu phao qua sông, hò quân xông vào phá trại, giết thêm được một số. Lập mưu, Nạp Tốc Lạt Đinh giả hô quân tháo chạy rồi bí mật vòng lại giấu quân kị ở ven lộ để mai phục. Say sưa thắng lợi, hai anh em Hà Đặc không đề phòng nên đã bị phục binh của Nạp Tốc Lạt Đinh đổ ra vây hãm. Hà Đặc tử trận, còn Hà Chương thì bị giặc bắt về giam ở trại.

Nạp Tốc Lạt Đinh mừng rỡ. Tin là gỡ được mối lo, Đinh cho quân tạm dừng chân nghỉ lại để kiếm lương ăn và để thu thập thêm số tàn quân còn tán loạn. Chiều tối, quân canh vào báo:

– Có một toán đông quân ta đã tìm về đến trại.

Nạp Tốc Lạt Đinh càng mừng, bảo:

– Cho vào!

Quân canh vừa quay ra một lát, bỗng bên ngoài ầm ầm như vỡ chợ: tiếng chân người chạy, tiếng vó ngựa khua và cả tiếng binh khí chạm nhau loảng xoảng lẫn tiếng người kêu thét hoảng hốt. Nạp Tốc Lạt Đinh vội từ bản doanh chạy ra. Trong bóng hoàng hôn nhập nhoạng, lửa đã cháy bùng bùng ở các trại quân, soi rõ bóng những quân hắn đang đánh lẫn nhau hỗn loạn. Hắn hoang mang bối rối, nhưng chưa kịp xử trí thì tên đâu đã bắn rào rào về phía hắn. Rồi một toán quân Nguyên phi ngựa lao tới. Tướng dẫn đầu khua đao thét lớn:

– Nạp Tốc Lạt Đinh, ta quyết bắt ngươi để tế sống anh tao!

Nhận ra tướng đó, Nạp Tốc Lạt Đinh chợt hiểu thì đã muộn. Hắn chỉ kịp kêu lên một tiếng và nhảy phóc lên ngựa, rạp mình phóng chạy như bay. Quân sĩ hắn lại thêm một phen nữa bị giết, bị vây đánh, tan tác hết.

Té ra, thừa lúc quân giặc đang lo đi kiếm lương ăn, sơ hở, Hà Chương đã trổ tài vượt ngục, trốn thoát. Nghĩ căm quân giặc nước và quyết trả thù cho anh, Chương sai thu nhặt hết quân phục, vũ khí… bắt được của giặc rồi cho người ăn mặc giả quân Nguyên lọt vào trại. Quả nhiên, giặc mắc lừa. Hà Chương đã chuyển bại thành thắng, lập được công to.

Giải phóng Thăng Long

Tháng Tư năm Ất Dậu. Phá vỡ được mặt trận Chương Dương, quân Đại Việt chia hai đường thuỷ bộ ồ ạt kéo lên đánh vào đại doanh quân Nguyên đóng ở Thăng Long. Quân ta bao vây chặt mấy vòng trùng điệp; ngày đêm tấn công dữ dội.

Thoát Hoan và tên nguyên soái giặc A Lý Hải Nha phải thân ra đốc thúc quân sĩ cố sống cố chết chống đỡ. Chúng tung hết lực lượng thiện chiến nhất là các đoàn kị binh Mông Cổ lừng danh vào trận đánh, mong đẩy lùi được quân Đại Việt. Nhưng Thăng Long đầy những ao hồ sông lạch và những rừng cây um tùm, chứ đâu phải là thảo nguyên đồng cỏ, để cho “trăm quân kị quay vòng, có thể bọc được vạn người; nghìn quân kị tản ra có thể dài đến trăm dặm… hoặc tụ hoặc tán, hoặc hiện hoặc ẩn, đến: như trên trời rơi xuống, đi: như chớp giật…!” Thời oanh liệt đó của kị binh A Lý Hải Nha, viên công thần đứng vào hàng thứ ba của triều Nguyên, kẻ đã từng làm mưa làm gió một thời ở Nam Tống: hạ Phàn Thành, Tương Dương, Ngạc Châu, Giang Lăng; khuất phục 20 châu ở miền Nam trong đó có Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu và chiếm cả đảo Hải Nam… thời đó, nay A Lý Hải Nha đâu còn thấy! Quân kị của A Lý Hải Nha đã không thể xông xáo tung hoành, lại bị vây đánh ráo riết nên chỉ chuốc thêm thất bại. Đã thế, tướng Trần là Trung Thành Vương lại đem binh thuyền đánh vào Giang Khẩu[138] mưu cắt đường rút lui qua sông Hồng của quân Nguyên. Tướng giặc là Thiên hộ Mã Vinh phải liều chết kháng cự, nhưng tình hình vẫn rất khốn đốn. Quân Đại Việt càng đánh càng hăng. Quân bộ, quân thuỷ của triều đình do chính Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải chỉ huy có Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản và nhiều danh tướng khác dưới cờ.

Lại thêm dân binh các lộ do Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp, Nguyễn Truyền cũng kéo về để giải phóng Thăng Long. Quân các lộ, quân các vương hầu và dân quân, người đông như kiến, gươm giáo sáng loà, cảnh tượng thật hùng vĩ, thật ứng với lời thơ của Phạm Ngũ Lão:

Ba quân tì hổ khí thôn ngưu

(Ba quân như hùm beo, khí thế dường như muốn nuốt cả trâu)

Giặc Nguyên ở Thăng Long bị vây chặt, bị đánh suốt ngày đêm. Quân chết đã nhiều lại thiếu thốn đủ thứ, khí giới thì vơi cạn. Tình thế chúng rất nguy ngập. Thoát Hoan và A Lý Hải Nha vội họp bàn với các tướng lĩnh:

– Quân Giao chống đánh quan quân ta, tuy mấy lần thua tan, nhưng quân họ vẫn tăng đông. Còn quan quân thì đã mỏi mệt, tử thương cũng nhiều. Quân kị lại không thể nào thi thố được tài năng. Rốt cuộc, ta thấy không thể đánh được nữa, nên rút quân là kế hay hơn cả.

Tướng lĩnh dự họp chẳng tên nào bàn đánh, đều đồng thanh xin rút. Vào cuối tháng Tư, bọn Thoát Hoan, A Lý Hải Nha mở một đường máu vượt qua sông Hồng sang đóng ở Gia Lâm. Chúng cố nán lại đó ít ngày, đợi nhặt nốt đám tàn quân vừa bị đánh tan tác ở phòng tuyến dọc sông Hồng. Nhưng chúng nào có được yên: Quân Đại Việt tiếp tục vây đánh Gia Lâm quyết liệt. Cũng may cho chúng: vài ngày sau, bọn Giảo Kỳ, Đường Ngột Đải kịp dẫn xác về. Thoát Hoan và A Lý Hải Nha bèn dẫn đại quân tháo chạy về hướng sông Như Nguyệt. Đó là ngày 6 tháng Năm năm Ất Dậu (10-6-1285).

Thế là chỉ sau một thời gian ngắn phản công mạnh mẽ, quân ta đã phá vỡ phòng tuyến sông Hồng, chiến thắng giặc ở A Lỗ, Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương mở đường vào giải phóng Thăng Long. Đúng một tháng sau, ngày mồng Sáu tháng Sáu, vua Trần và triều đình từ Thanh Hoá về Thăng Long giải phóng. Trên đường đi, quân vua Trần đã đánh tan giặc ở Trường Yên, đuổi kịp cánh quân Toa Đô rút chạy khỏi Thanh Hóa, rồi trong cùng một ngày bắt hàng viên Tổng quản quân Nguyên là Trương Hiển ở Đại Mang Độ, chém đầu tướng giặc Toa Đô ở Tây Kết và bắt được 5 vạn tù binh. Chiến thắng vang dội ở Tây Kết lần thứ hai đã làm ngày trở về kinh đô của vua Trần và triều đình thêm tưng bừng vui vẻ.

Chiến thắng Hàm Tử – Chương Dương

“Tháng Tư, quân Giao[139] nổi lên rất lớn”. Đó là tiếng la hoảng của giặc Nguyên vào tháng Tư năm Ất Dậu.

Số là, vào thời gian ấy, quân Nguyên ở ngoài Bắc rất khốn đốn về thiếu lương ăn, và khí hậu mùa hè nắng mưa ngập lụt và nhất là vì quân dân các địa phương đánh ráo riết. Vua Trần mới bàn với các quan, tướng rằng: “Quân giặc nhiều năm đi xa, quân nhu[140] chở đi vạn dặm tất rất mệt nhọc. Lấy nhàn chọi mệt, trước hết làm mất khí thế của chúng, thì nhất định phá được”. Triều đình bèn quyết định phản công, khôi phục lại kinh thành Thăng Long.

Lại nói về quân Nguyên. Bấy giờ, binh thuyền của Toa Đô đang đóng ở Thanh Hoá để kiềm chế đại quân Trần cũng đang ở Thanh Hoá. Còn ngoài Bắc, Thoát Hoan không nghe lời Lý Hằng xin đắp thành luỹ ở Thiên Trường, một vị trí xung yếu, dễ ngăn cản quân Trần phản công từ Thanh Hoá ra, vì hắn sợ rơi vào nguy cơ rải quân, phân tán. Hoan bèn co lại lập một phòng tuyến dọc sông Hồng để bảo vệ Thăng Long. Nhiều đồn trại thuỷ bộ kiên cố, vững mạnh đã được dựng lên do các tướng Vạn hộ danh tướng như Lưu Thế Anh, Giảo Kỳ, Đường Ngột Đải trấn giữ. Vậy mà Toa Đô có mắt như mù, có tai như điếc đã để cho đại quân Trần do Hưng Đạo Vương chỉ huy vượt qua được và ngược sông Hồng, tiến lên đột phá. Phần vì bị bất ngờ, phần vì quân Việt vốn mạnh về thuỷ chiến mà quân Nguyên lại đang mệt mỏi hoang mang, nên các đồn A Lỗ, Tây Kết đã bị đánh tan nhanh chóng: Lưu Thế Anh phải bỏ đồn A Lỗ (cửa sông Luộc) tháo chạy thục mạng; còn Tây Kết (Khoái Châu) thì bị Chiêu Thành Vương, Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản và tướng quân Nguyễn Khoái thiêu huỷ tan tành. Vỡ mất hai tiền đồn quan trọng ấy, giặc ở Hàm Tử[141] sợ lắm, ra sức phòng bị ngày đêm.

Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật được lệnh dẫn binh tướng cưỡi thuyền ngược lên vây đánh Hàm Tử. Một buổi sáng tháng Tư năm đó. Mới tinh mơ, chưa rõ mặt người. Quân Nguyên còn ngái ngủ, rã rời sau một đêm canh phòng căng thẳng. Bỗng vùn vụt từ phía nam chiến thuyền quân Trần lao đến, rợp kín mặt sông. Rồi tiếng trống thúc quân, tiếng loa gọi hàng, tiếng reo hò náo động cả một vùng.

Lại thấy những đoàn thuyền trương cờ “Tống”, trên có quân sĩ mặc quần áo Tống do tướng Tống là Triệu Trung chỉ huy ở đâu cũng ập vào cùng chiến đấu dưới cờ của tướng quân Trần Nhật Duật. Giặc ở Hàm Tử không biết đấy là quân tướng Tống rút từ Trung quốc sang, xin làm quân tướng riêng của Trần Nhật Duật để cùng đánh quân Nguyên, mà cứ tưởng đâu nhà Tống đã hưng khởi, sang hợp binh tiến đánh. Vì vậy, chúng càng hoang mang, khiếp đảm, tan vỡ nhanh chóng. Một số lớn không chạy thoát đã bị bắt làm tù binh.

Thừa thắng, dưới sự chỉ huy của Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải, quân ta tiến đánh Chương Dương.[142] Đây là một đồn ải xung yếu bậc nhất bảo vệ cửa ngõ Thăng Long, nên quân Nguyên đã bố trí một binh lực rất lớn trấn giữ. Từ khi các đồn trại A Lỗ, Tây Kết, Hàm Tử liên tiếp thất thủ,[143] Thoát Hoan càng ra lệnh tăng cường lực lượng, quyết chặn đứng quân Đại Việt. Hắn biết rằng mất Chương Dương thì Thăng Long cũng sẽ chẳng còn. Chương Dương bỗng trở thành nơi chiến địa sinh tử, phân định thắng bại của cả đôi bên. Biết vậy, Trần Quang Khải đã dồn hết đại quân đang tràn đầy nhuệ khí tung vào công phá Chương Dương. Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản và các tướng khác vừa lập công trong những trận đánh thắng vừa qua đều hăng hái cầm quân xông vào diệt giặc. Lại thêm những đạo dân binh các lộ do Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp và em là Nguyễn Truyền chỉ huy cũng kéo về cùng đánh. Thanh thế quân ta rất lớn. Lực lượng quân ta càng mạnh. Quân Nguyên không sao chống đỡ nổi, bị tổn thất nặng nề, phải tháo chạy về Thăng Long.

Thuyền bè, gươm giáo giặc, ta bắt được nhiều vô kể.

Nức lòng trước chiến thắng lẫy lừng ở Hàm Tử, Chương Dương, Thượng tướng Trần Quang Khải mới xúc cảm có thơ rằng (dịch):

Chương Dương cướp giáo giặc
Hàm Tử bắt quân thù
Thái bình nên gắng sức
Non nước cũ nghìn thu.

Chiến thắng Vân Đồn

Trung tuần tháng Một năm Đinh Hợi (12- 1287). Tin tức do các thám tử của ta giả làm lái buôn từ Khâm Châu đưa về làm Phiêu kị tướng quân Trần Khánh Dư ngày đêm suy nghĩ. Không phải ông sợ gì cái hạm đội hùng hậu có đến 500 chiến thuyền của bọn bại tướng Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp,[144] và tên cướp biển Trương Văn Hổ… kia đâu. Năm ngoái, khi về kinh dự tập trận, ông rất đồng tình với lời tâu của Quốc công tiết chế khi Quan gia phán hỏi về thế giặc chuyến này: “Quân kia nếu lại đến thì quân sĩ của ta đã quen đánh trận, quân của chúng thì sợ đi xa, lại có cái thất bại của Hằng, Quán[145] đe dọa, không có chí chiến đấu. Theo như ý thần, phá được chúng là tất nhiên!” Ý của Quốc công tiết chế cho là “năm nay đánh giặc dễ” rất hợp với ý ông. Nhưng ông vẫn suy nghĩ. Là vì ông muốn làm sao chuyến này ông có thể lập được công lớn để đáp lại ơn trời bể của Quan gia. Suốt đời, ông không thể quên được buổi bất ngờ bệ kiến Quan gia ở Bình Than.

Số là sau chiến thắng năm Nguyên Phong thứ bảy (1258), ông phạm tội và bị cách chức phải đi đốt than chở về bán ở vùng Chí Linh.[146] Tháng Mười năm Nhâm Ngọ (tháng 11-1282), Quan gia ra Bình Than mở hội nghị vương hầu bách quan để bàn kế đánh phòng. Bấy giờ ông đã có tuổi nhưng người vẫn tráng kiện, dẻo dai. Một hôm, ông chở một thuyền lớn than củi đi qua. Ông mặc áo ngắn, đội nón lá trông lam lũ. Khó ai biết người chủ thuyền đó chính là một tôn thất tước vương. Vậy mà Quan gia đã nhận ra, Quan gia chỉ ông và bảo với thị thần rằng:

– Người kia chẳng phải là Nhân Huệ Vương sao?

Lập tức sai thuyền nhỏ đuổi đến cửa cảng Đại Than.[147] Quân hiệu nói với ông:

– Vua có lệnh triệu ngài.

Hồ nghi chưa rõ hư thực thế nào, nên ông thủng thẳng đáp:

– Lão già này là kẻ buôn bán, có việc gì mà triệu?

Đoạn, ông lại khua chèo chở thuyền đi. Quân hiệu trở về tâu hết với Quan gia nhưng Quan gia vẫn cả quyết:

– Đúng là Nhân Huệ Vương đấy! Người thường tất không dám nói thế!

Và Quan gia lại sai nội thị đi gọi. Lệnh thì gấp, áo quần không kịp thay, ông đành để nguyên áo ngắn và cắp nón lá theo nội thị vào chầu. Thấy một vương hầu, một vị tướng đánh thuỷ giỏi vào bậc nhất nước ta tóc đã điểm sương mà bao năm nay vẫn an phận lam lũ để tỏ lòng tu tỉnh. Quan gia bất giác thương cảm mà rằng:

– Nam nhi mà đến thế thực là quá lắm vậy!

Rồi xuống chiếu miễn tội. Ông lên thuyền lạy tạ. Quan gia lại ban cho áo ngự và cho ngồi hàng dưới các vương, trên các công hầu, cùng bàn việc nước. Ông cảm động, tâu trình nhiều điều thích hợp với ý của Quan gia và vương hầu. Sau đó, ông được phong chức Phiêu kị phó đô tướng quân ra trấn giữ miền biển Đông này. Đây là một vùng hiểm yếu. Giặc Mông Thát lọt qua được đường biển thì sẽ theo sông Bạch Đằng vào đánh úp đại quân ta ở Vạn Kiếp, uy hiếp kinh sư. Biết vậy, lâu nay ông đã ra sức luyện tập binh thuyền, xây dựng một phòng tuyến vững chắc từ cửa biển Vạn Ninh.[148] Đặc biệt, ông rất chú ý đến quân cảng Vân Đồn.[149] Từ lâu, Vân Đồn vốn là một thương cảng quan trọng. Thuyền bè các nước ra vào buôn bán tấp nập. Gần đây, thám tử của Mông Thát hay giả làm lái buôn đến cảng để dò xét tình hình. Mới rồi, sau việc lũ Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc làm phản theo giặc, mới vỡ lở ra chuyện Tắc đã qua bọn gian thương ấy mà đưa thư gửi chúa Nguyên. Cho nên, ông đã ra lệnh nghiêm cấm thuyền buôn không được ra vào vùng biển xung yếu này để buôn bán. Ông cũng đã sai Nhân Đức Hầu Trần Đa ra giữ vùng cửa ngõ Vạn Ninh. Còn ông thì đốc suất binh thuyền trấn giữ ở quân cảng Vân Đồn…

Điểm lại từng việc, giờ đây ông thấy đã vững tâm sẵn sàng cự chiến với thuỷ quân giặc mà ông tin chắc là chuyến này thế nào chúng cũng đổ sang. Ông đã không nhầm.

Quân Mông Thát mạnh ở kị binh. Nhưng tiến quân vào một xứ sông ngòi chằng chịt mà thiếu hạm thuyền thì kị binh cũng khó bề xoay xở và khó đương đầu với quân Việt thạo nghề thuỷ chiến. Hơn nữa, do không điều động được mấy chục vạn phu gánh gạo đi theo, Hốt Tất Liệt phải ra lệnh tải lương bằng đường biển. Đội quân viễn chinh đông hàng chục vạn lần này đều trông cả vào đoàn thuyền lương ấy. Giả sử có mệnh hệ gì mà thuyền tan lương mất thì đám quân kia không có lương ăn, dù không bị đánh tất cũng không khỏi chuốc lấy thất bại. Vì vậy, vua Nguyên đã phong chức Giao Chỉ hải thuyền vạn hộ cho Trương Văn Hổ, lại ban hổ phù cho hắn để vỗ về, mua chuộc. Hốt Tất Liệt còn cử viên dũng sĩ của mình là Ô Mã Nhi, viên tướng đã từng tham chiến ở Giao Chỉ và cũng thạo nghề đánh biển, cầm đầu cả một bầy tướng lĩnh như Phàn Tiếp, Trương Ngọc, Ô Vỵ, Lưu Khuê… để hộ tống đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ và cũng để mở một mũi tiến công bằng đường thuỷ vào quân Việt.

Ngày 12 tháng 11 Âm lịch (17-12-1287), Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp đem 1 vạn 8 nghìn quân, và Ô Vỵ, Trương Ngọc, Lưu Khuê đem vài vạn quân rời Khâm Châu tiến vào nước ta, mở đường. Mấy ngày sau, chiến thuyền của bọn Ô Mã Nhi đến cửa biển Vạn Ninh. Thấy thế giặc mạnh, Nhân Đức hầu Trần Đa không vội đem quân ra nghênh chiến. Hầu rút binh thuyền về phục sẵn trên các núi ở cửa Ngọc Sơn,[150] định sẽ đổ xuống đánh úp hậu quân giặc. Kế hoạch bị lộ, Ô Mã Nhi đang đêm vây núi và mờ sáng hôm sau hò quân đánh lại. Tuy bị bất ngờ, Nhân Đức Hầu vẫn dũng cảm chỉ huy thuỷ quân ta xông thẳng vào hạm đội giặc đông hàng trăm chiếc. Cuộc thuỷ chiến không cân sức nhưng thật dữ dội. Hai bên đều tổn thất. Cuối cùng, bọn Ô Mã Nhi vẫn vượt qua được cửa Ngọc Sơn, ồ ạt tiến vào cửa An Bang.[151] Tình thế khẩn cấp, Phiêu kị tướng quân Trần Khánh Dư vội dồn hết binh thuyền để chặn giặc. Quân ta lăn xả vào giáp chiến. Nhưng quân Nguyên thuận buồm xuôi gió vẫn cứ tiến băng băng. Cậy thế mạnh, quân đông, nhiều thuyền, bọn Ô Mã Nhi tràn lên đánh tới, gây nhiều thiệt hại cho quân ta. Thấy đánh nữa không lợi, Khánh Dư chợt nghĩ: “Mềm nắn, rắn buông”. Bọn này mạnh khó bề cự lại, đành để cho đi. Chờ bọn thuyền lương kia dẫn xác tới, ta sẽ bất ngờ đổ quân ra đánh úp. Mất viện, lương hãm, giặc không đánh cũng tan”. Bèn ra lệnh lui quân.

Nghe tin quân ta thất lợi, Thượng hoàng Thánh Tông giận lắm, cho trung sứ đến đòi Khánh Dư về kinh hỏi tội. Ông nói với trung sứ:

– Lấy quân pháp mà xét thì tôi cam chịu tội. Nhưng xin khất hai ba ngày nữa, để mưu lập công rồi sau về chịu tội búa rìu cũng chưa muộn.

Trung sứ theo lời xin đó.

Lại nói bọn Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Lưu Khuê, Trương Ngọc thấy quân Đại Việt đã liều chết cự lại mà vẫn không cản được mũi tiến quân của chúng thì giương giương tự đắc. Chúng yên trí quân ta đã tháo chạy, tan tác hết nên giong buồm thẳng tiến đi trước, không nghĩ đến chuyện hộ tống thuyền lương đi sau. Biết vậy, Trần Khánh Dư cả mừng. Ông lặng lẽ thu thập binh thuyền còn lại, phục sẵn tại Vân Đồn đợi giặc. Những người dân chài quanh đồn Mây cũng đem thuyền đánh cá gia nhập đội chiến thuyền của Khánh Dư. Quả nhiên, chỉ ít hôm sau, vào đầu tháng Chạp Âm lịch (tháng 1-1288), đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ ì ạch tiến vào vịnh Hạ Long. Khánh Dư để cho đoàn thuyền đó lọt hẳn vào trận địa bày sẵn của ông ở Vân Đồn, mới đổ quân vây đánh. Những chiếc thuyền của ta nhẹ mà dài, ván mỏng, đuổi như cánh chim én, cái thì do 30 người chèo, có cái đông đến hơn trăm người, chèo nhanh như bay, thoắt đó thoắt đây. Thuyền lương của Hổ đã kềnh càng lại đầy ắp lương, xoay chuyển chậm chạp, quân hộ tống mạnh không có, không sao địch nổi. Thuỷ binh của Phiêu kị tướng quân mới hôm qua là những dân chài bơi lội dưới nước như đi trên cạn, leo lên từng thuyền lương chém đầu giặc, cướp thuyền. Quân Nguyên kinh sợ. Có thuyền vứt hết khí giới xin hàng; có thuyền đổ vội lương xuống biển cho nhẹ để tẩu thoát, nhưng thoát cũng không xong. Thấy thế nguy, Văn Hổ cố mở một đường máu tiến vào đất liền. Dọc đường đến cửa biển Lục Thuỷ, quân ta đổ ra đánh càng đông. Thuyền giặc cái đắm, cái bị chiếm, có cái đầu hàng, cứ mất dần, mắt dần. Quân giặc đứa bị bắt, đứa bị giết, xác phơi chìm nổi, tiếng la thét hãi hùng. Nhìn cảnh ấy, Văn Hổ vỡ mật bay hồn vội đổ hết lương xuống biển cưỡi thuyền không trốn chạy. Về đến Quỳnh Châu, Hổ ngoảnh lại tìm quân chỉ thấy đơn chiếc thuyền mình, thì càng sợ. Ít hôm sau, các phó tướng của Văn Hổ là Phi Củng Thìn và Từ Khánh gặp bão, may thoát chết, thuyền trôi giạt cũng vào Quỳnh Châu. Thế là 70 thuyền vận tải hạng nặng chở 170.000 thạch lương ăn cho hàng chục vạn quân viễn chinh chuyến này đã mất toi.

Quân ta đại thắng. Quân lương khí giới của giặc bắt được nhiều không kể xiết. Tù binh cũng rất nhiều. Phiêu kị tướng quân Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư lập tức cho chạy ngựa mang thư về báo. Thượng hoàng Thánh Tông mừng lắm, bèn tha tội trước không hỏi đến.

Trận Bạch Đằng Giang

Việc Thoát Hoan tuy chưa bị ta tiến đánh đã hốt hoảng đốt kinh thành Thăng Long rồi kéo về Vạn Kiếp chứng tỏ giặc trí cùng lực cạn muốn tính đường rút chạy, Trần Quốc Tuấn bèn quyết định gấp rút bày sẵn thế trận diệt thù. Giặc có quân bộ, quân kị, lại có hạm đội đi biển với bốn năm trăm chiến thuyền cỡ lớn tất phải từ Vạn Kiếp chia hai đường thuỷ bộ mà về. Bọn đi đường bộ sẽ có ngàn vạn hùng binh ta rải rác suốt trăm dặn phục sẵn, đón chờ. Còn bọn đi thuỷ thể nào cũng qua sông Bạch Đằng mà ra biển. Trần Quốc Tuấn sẽ đợi chúng ở đây.

Nhưng diệt cả một đoàn chiến thuyền to lớn như thế chẳng phải là dễ dàng. Bạch Đằng Giang đã ngắn, chiều dài chỉ khoảng chục dặm.[152] mà lòng sông lại rộng mênh mông, từ bờ này nhìn sang bờ kia thấy “bát ngát sóng kình muôn dặm… nước, trời một sắc”[153] Gặp khi nước triều lên, sông sâu ngập hết hai, ba con sào.[154] Thuyền giặc xuôi dòng chỉ chốc lát là đi khỏi sông, thoát ra đến biển. Vậy phải có cách nào để chặn, để giữ thuyền giặc lại mà đánh, mà nhận chìm? Vua Ngô, vua Lê[155] xưa đã cắm cọc ở Bạch Đằng, giờ Trần Quốc Tuấn cũng theo gương cũ.

Từ đầu tháng Hai Âm lịch (3-1288), vị nguyên soái Đại Việt ra lệnh cho quân sĩ ráo riết bắt tay vào chuẩn bị trận địa Bạch Đằng. Dân chúng quanh vùng nô nức kéo đến hết lòng giúp đỡ. Người thì giúp ý, giúp lương, như bà lão bên bến đò Rừng đã mách cho Trần Quốc Tuấn biết về nước triều của sông, lại đem lương cho binh sĩ. Người thì góp công góp sức đi chặt cây, đóng cọc. Hàng trăm, hàng ngàn cây gỗ lim, gỗ táu ở rừng rậm bên tả ngạn sông Bạch Đằng được đẵn xuống, đẽo nhọn, khiêng lên thuyền, chở ra sông. Cọc lim đã nặng lại to cao bằng cột nhà, cột đình mà phải đóng cái thẳng, cái chênh chếch (theo hướng thuyền giặc sẽ đâm tới) ở dòng sông chảy xiết, sóng to thì quả là một kì công. Bất chấp mọi khó khăn, rét mướt, quân dân Đại Việt đã dựng xong những luỹ ngầm đó trong vòng một tháng. Đầu tháng Ba Âm lịch (4-1288), trận địa Bạch Đằng đã sẵn sàng đợi giặc. Những luỹ cọc đã ẩn mũi nhọn dưới mặt nước triều lên mênh mông, chỉ để lại những mớ cỏ nguỵ trang làm dấu. Đầu sông Giá, thuỷ quân ta phục sẵn ở Trúc Động quyết lùa giặc trở lại, bắt phải theo sông Đá Bạc mà ra Bạch Đằng. Dọc hai bên Bạch Đằng Giang, thuỷ quân ta giấu thuyền ở các sông đổ vào Bạch Đằng: sông Giá, sông Chanh, sông Kênh… Dãy núi đá vôi Tràng Kênh (Thuỷ Nguyên) đầy hang động ở bên hữu và rừng rậm um tùm bên tả ngạn sông Bạch Đằng (Yên Hưng) đã là những chỗ ẩn mình của bộ binh ta. Một cái bẫy lớn đã giương lên.

Lại nói về Thoát Hoan. Ngày 27 tháng Hai Âm lịch (30-3-1288), Hoan quyết định rút chạy. Hoan sai Ô Mã Nhi và Tham tri chính sự Phàn Tiếp cùng đi với Vạn hộ thuỷ quân Trương Ngọc và tên đại quý tộc Mông Cổ Tích Lệ Cơ đem chiến thuyền về trước. Hoan lại sai hữu thừa Trịnh Bằng Phi và Thiêm sảnh Đạt Mộc dẫn kị binh đi hộ tống. Đến chợ Đông Triều, thấy cầu đường bị chặn đứt hết và nghe nói có quân ta đón đánh, lũ Trịnh Bằng Phi sợ lắm, bỏ mặc Ô Mã Nhi mà quay lại. Đang đêm, chúng bức các hương lão bị bắt ở ven lộ phải đi trước, đưa chúng theo đường khác trở về Vạn Kiếp để kịp nhập bọn với Thoát Hoan.

Không còn quân hộ tống che chở bên sườn, thuỷ quân Ô Mã Nhi vốn đã mệt mỏi vì phải đánh nhau mấy tháng liền không nghỉ nay càng mất tinh thần, lo lắng. Tướng chỉ huy là Ô Mã Nhi trước đã sợ không muốn rút theo đường thuỷ, giờ lại càng sợ. Đoàn chiến thuyền của hắn đi dò dẫm, chậm chạp. Trên bờ, dưới nước không một bóng người. Đìu hiu, vắng lặng. Nhưng rồi bất thần những toán quân Đại Việt từ bãi lau, rừng rậm xuất hiện ngày đêm hò reo xông vào giáp chiến, bắn tên. Quân Ô Mã Nhi rã rời, khiếp đảm. Phải chín ngày sau (8-4-1288), bộ phận đi đầu của hạm đội Ô Mã Nhi mới đến Trúc Động, định theo sông Giá mà ra Bạch Đằng. Việc này có nguy cơ làm hỏng mưu kế của Trần Quốc Tuấn: giặc sẽ tìm ra chỗ mai phục của thuỷ quân ta ở cuối sông Giá; hơn nữa, để giặc đi cả bằng hai đường sông Giá và sông Đá Bạc thì quân ta phải phân tán, chống đỡ hai mặt, tất khó khăn gấp bội. Vậy phải lùa chúng quay lại. Do đó, ở Trúc Động, quân Nguyên đã vấp phải một trận đánh quyết liệt. Tương truyền, chính Hưng Đạo Vương đã chỉ huy trận này. Vương cho quân Trần thay đổi nhiều thứ quân phục rồi nhanh nhẹn di chuyển chỗ này chỗ khác. Lại sai làm nhiều bè giả, thả nhiều mo cau giả làm gói cơm, khiến giặc tưởng đã gặp đại quân ta, bèn hốt hoảng quay thuyền trở lại đi đường sông Đá Bạc. Thế là giặc đã trúng kế, dẫn xác vào trận địa ta đã chọn.

Sáng sớm ngày 8 tháng Ba (9-4-1288), đoàn thuyền của Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp bắt đầu tiến vào sông Bạch Đằng. Suốt đêm qua, trong bóng tối, những con thuyền Đại Việt cứ chập chờn như ma trơi, thoắt ẩn, thoắt hiện. Khi thì trống đánh ầm ầm, tên bắn như mưa. Khi thì lén áp vào thuyền đi ở hàng ngoài, ở cuối mà bí mật trèo lên bất ngờ chém giết. Căng thẳng suốt đêm, giặc chỉ cầu sao trời mau sáng. Giờ thì đã rõ mặt người, lòng sông lại rộng mênh mông, bốn bề là nước, quân Nguyên mới đỡ lo. Cho nên, khi thấy những con thuyền thon nhỏ đuôi cong như cánh én từ rừng rậm bên trái, từ hang động bên phải tiến ra đòi đánh thì Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp yên tâm, bằng lòng tiếp chiến. Hơn nữa, đứng trên soái thuyền[156] to lớn, bề thế như một toà lâu đài nổi, nhìn những chiếc thuyền quân Trần vừa ít, vừa nhỏ so với thuyền chiến đồ sộ của quân Nguyên, Ô Mã Nhi nghĩ ngay đến lời hắn vẫn nói: “Bọ ngựa mà dám chống lại xe”, thì máu hung hãn kiêu ngạo nổi lên. Hắn bèn hô quân xông vào đánh luôn. Quả nhiên, quân Trần không địch nổi phải bỏ chạy. Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp đắc ý dẫn quân đuổi theo. Bị rượt bắt riết quá, hình như cùng đường, quân Triều liều lĩnh quay lại chống cự, vừa đánh vừa buông lời khiêu khích. Nhưng rồi vẫn không thắng được, họ đành tháo lui, đã thế còn ngoái đầu nói cứng. Ô Mã Nhi càng tức giận, quyết đuổi theo diệt cho bằng được. Bên chạy, bên đuổi. Mặt sông cuộn sóng. Thuyền ta nhẹ chạy nhanh. Quân Nguyên ra sức đuổi theo, cứ nhằm thuyền mà bắn, mà hăm hở lướt tới, chẳng để ý gì đến đội hình và mực nước sông đang rút. Cứ đuổi, đuổi thật nhanh…

Những thuyền Việt đi chậm dần như đuối sức. Quân Nguyên mừng rỡ hò reo, khua gấp mái chèo. Khoảng cánh giữa những chiến thuyền giặc đi đầu với thuyền Việt rút ngắn dần, ngắn dần. Bỗng thuyền Đại Việt tản ra, chạy tạt sang hai bên, để lộ ở phía trước những dãy cọc sừng sững nhô trên mặt nước, chĩa thẳng vào những hạm thuyền to lớn kềnh càng của quân Nguyên đang được đà lao tới. Tình huống đó thật bất ngờ. Quân giặc chỉ kịp la thét khủng khiếp thì “rầm rầm”, “rầm rầm”, chiến thuyền chúng đã xô phải cọc, vỡ toang. Chiếc đổ nghiêng, chiếc chìm đắm. Những chiếc đi sau xô phải những chiếc đi trước dồn lại, lổng chổng, hỗn loạn. Giữa lúc đó, phục binh Đại Việt từ các sông Giá, sông Chanh, sông Kênh, sông Nam… từ dãy núi đá Tràng Kênh, từ rừng rậm Yên Hưng nhất loạt đổ ra. Đánh thúc vào phía sau. Đánh kẹp vào sườn. Nguyễn Khoái dẫn quân Thách Dực xông tới. Cả mặt sông Bạch Đằng rộng mênh mông bấy giờ rợp kín những thuyền. Tiếng trống đánh, tiếng hò reo của quân ta. Tiếng la thét, tiếng thúc quân rối rít của quân Nguyên. Cả một vùng ầm ầm như chợ vỡ.

Thấy thế nguy, Tham chính Phàn Tiếp liều mở một đường máu tiến vào bờ, cố chiếm lấy núi cao làm chỗ dựa. Nhưng bộ binh ta đã chực sẵn: gỗ đá lăn xuống, tên bắn như mưa. Quân ta lại xông ra cướp thuyền. Cánh quân Phàn Tiếp bị hắt xuống sông phải chèo thuyền trốn chạy. Quân ta rượt theo bắt kịp. Phàn Tiếp luống cuống bị một mũi tên, nhảy vội xuống nước định lẩn đi. Nhưng hắn lẩn đâu cho thoát. Thuyền ta đã quây lại, lấy câu liêm móc lên. Bắt sống được tướng giặc, quân ta reo hò ầm ĩ. Viên Vạn hộ thuỷ quân Trương Ngọc xấu số hơn. Thuyền chỉ huy của hắn đâm phải cọc, đang chao đảo dữ dội thì quân Trần đã xộc tới, xô vào chém chết.

Trời đã về chiều. Sau một ngày điên cuồng chống trả, giờ nhìn thế trận tuyệt vọng: cả hạn đội khổng lồ đã tan vỡ, quân tướng đứa bị bắt, đứa chết, máu loang đỏ nước… viên “dũng sĩ” Ô Mã Nhi khiếp vía kinh hồn, nhảy xuống chiếc thuyền nhẹ tháo thân. Nhưng quân Trần đã vây kín, con chim không bay lọt thì hắn có chạy lên trời cũng khó lòng. Quả nhiên, cuối cùng Ô Mã Nhi đành bó tay chịu bắt làm tù binh cùng với toàn bộ quan tướng đi theo, trong đó có tên đại quý tộc Mông Cổ Tích Lệ Cơ và tên quan giữ văn thư Lý Thiên Hựu. Quân Nguyên một số bị giết, bị chết đuối, còn thì bị bắt hết. Hơn bốn trăm chiến thuyền đã lọt vào tay quân Đại Việt.

Nực cười thay quân giặc:
Những tưởng tung roi một lần
Quét sạch nước Nam bốn cõi
Thế nhưng: Trời cũng chiều người Hung đồ hết lối
…
Đến nay nước sông tuy chảy hoài
Mà nhục quân thù khôn rửa nổi![157]

Ngựa đá lấm bùn

Cuộc kháng chiến lần thứ ba thắng lợi. Ngày 17 tháng Ba Âm lịch (18-4-1288), những bóng giặc cuối cùng bị quét sạch khỏi biên giới. Thượng hoàng Thánh Tông và vua Nhân Tông về làm lễ ở phủ Long Hưng (Tiên Hưng, Thái Bình), nơi đây có lăng Trần Thái Tông, ông vua anh hùng của cuộc kháng chiến lần thứ nhất (1258). Nhìn cảnh lăng mộ của cha ông bị giặc đào bới, tàn phá, hai vua rất xúc động.

Số là, hai tháng trước đây, trước thế giặc mạnh, hai vua Trần phải tạm rút khỏi Thăng Long. Ô Mã Nhi hộc tốc dẫn thuỷ quân theo dọc sông Hồng đuổi bắt. Hắn bắn tin đe dọa vua Trần: “Ngươi chạy lên trời ta theo lên trời, ngươi chạy xuống đất ta theo xuống đất, ngươi trốn lên núi ta theo lên núi, ngươi lặn xuống nước ta theo xuống nước”. Hắn lồng lộn sục sạo, quyết bắt bằng được vua Trần để trả thù chuyến hút chết lần trước.[158] Nhưng hai vua và quân Trần vẫn mất tăm. Hắn tức đến phát điên, mới sai quân vào phủ Long Hưng đào bới mồ mả tổ tiên vua Trần cho hả giận…

Giờ đây, hắn lại trở về Long Hưng. Theo hắn có viên đại quý tộc Mông Cổ Tích Lệ Cơ, nguyên soái Điền, tướng Sầm Đoạn và nhiều tướng vạn hộ, thiên hộ khác. Cả một bầy lũ tướng, soái! Vua Trần đi trước. Bọn hắn theo sau. Mới hôm nào viên “dũng sĩ” Ô Mã Nhi vênh mặt, lấc láo, mắt long sòng sọc lùng kiếm vua Trần. Giờ thì cả hai vua đang ngay trước mặt hắn, Ô Mã Nhi lại cắm mặt, cụp tai, im thin thít; người hắn định tìm bắt, nay đã bắt hắn làm tù binh! Cả bọn hắn, tóc bị cắt ngắn, hai tay ngoặt lại sau lưng trói chặt, mặt cắt không còn một hột máu, gục đầu xin chịu tội. Tương truyền, hôm đó người ta thấy chân các con ngựa đá tạc, để chầu ở lăng miếu đều dính bùn. Mọi người cho là ngựa đá tuy là vật vô tri[159] mà đã biết vì nước cùng tham gia đánh giặc. Cảnh tình ấy làm vua Trần thấy tự hào. Trần Nhân Tông mới cảm xúc có thơ rằng:

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã
Sơn hà thiên cổ điện kim âu
(Xã tắc hai phen bon ngựa đá
Non sông nghìn thuở vững âu vàng)

Mười ngày sau, ngày 27 tháng Ba (28-4-1288), vua Trần và triều đình về kinh đô. Cảnh Thăng Long bị tàn phá không làm giảm niềm vui đại thắng của vua tôi cả nước. Vua Trần mở tiệc khao thưởng tướng sĩ và truyền lệnh cho dân chúng mở hội vui chơi ba ngày ba đêm, gọi là “Thái bình diên yến”. Vua lại xuống chiếu đại xá thiên hạ và miễn hoàn toàn tô thuế cho những nơi bị giặc cướp phá.

Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn

Trải qua ba cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông, người có công đầu lớn nhất trong số các vương hầu, tướng lĩnh nhà Trần chính là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Vị nguyên soái Đại Việt thời ấy không những là một nhà chỉ huy quân sự thiên tài, văn võ đều giỏi[160] mà còn là một người có nhiều phẩm chất đạo đức cao đẹp, xứng đáng là vị anh hùng để dân tộc ta mãi mãi tự hào.

Tổ quốc trên hết

Cha Trần Quốc Tuấn là Phụng Kiền Vương Trần Liễu. Trần Liễu là anh ruột Trần Cảnh (tức Trần Thái Tông). Trần Cảnh lấy Lý Chiêu Hoàng đã lâu không có con. Quốc phụ Thái sư Trần Thủ Độ mới ép Trần Liễu phải nhường vợ đã có mang ba tháng cho Trần Cảnh để dòng dõi nhà Trần chắc chắn sẽ có người nối ngôi vua. Trần Liễu tức giận nổi loạn, sau thế yếu phải xin hàng, được phong làm An Sinh Vương.[161] Nung nấu thù riêng ấy, Trần Liễu đi tìm những người tài giỏi trong nước về dạy bảo cho Trần Quốc Tuấn, ngầm mong ông sẽ thay cha trả mối thù nhà. Khi sắp mất, Trần Liễu gọi riêng ông đến bên giường trối trăng:

– Bấy lâu nay, ta mang hận trong lòng mà không sao rửa nổi. Giờ thì mệnh ta đã hết, chỉ còn trông ở con lo chuyện ấy. Mai sau, nếu con không vì ta mà lấy được thiên hạ[162] thì ta nằm dưới đất không sao nhắm mắt cho đành!

Thương cha, nhưng ông không cho thế là phải, nên chỉ khóc mà không nói. Sau đó, ông vẫn dốc lòng tôn thờ vua Trần Thái Tông, ra sức xây dựng nhà Trần và nước nhà Đại Việt.

Quân Nguyên sang xâm lược. Ông lập tức dẫn quân lên đường chống giặc. Gặp khi thế giặc mạnh, vận nước nguy nan, vua Trần phải bỏ kinh thành lui về phía Nam. Một hôm, Trần Quốc Tuấn đem chuyện và lời cha ngày trước thử hỏi hai gia nô thân cận là Yết Kiêu và Dã Tượng. Cả hai đều khẳng khái can ngay:

– Việc ấy làm dẫu thành, giàu sang quyền thế một đời thật, nhưng tiếng xấu còn để mãi đến nghìn thu… Chúng tôi thề chết già làm đầy tớ, còn hơn làm quan không trung hiếu.

Trần Quốc Tuấn cảm động ứa nước mắt, cho là phải. Một lần khác, ông đem chuyện của cha căn dặn kể cho người con lớn của mình là Hưng Vũ Vương Quốc Hiến nghe và ướm hỏi:

– Người xưa làm nên giàu, muốn có cả thiên hạ để truyền cho con cháu. Ý con nghĩ sao?

Quốc Hiến thẳng thắn thưa luôn:

– Giả thử đối với họ hàng khác thì việc ấy còn không nên, huống chi là chỗ cùng họ!

Trần Quốc Tuấn gật đầu khen con biết nghĩ.

Một bữa khác nữa, ông lại đem chuyện thử lòng người con thứ ba là Hưng Nhượng Vương Quốc Tảng. Quốc Tảng tỏ ý tán thành lời trối trăng của ông nội và viện dẫn thêm:

– Tống Thái tổ chỉ là một lão nhà quê, vậy mà biết nắm lấy thời cơ, dấy lên để có thiên hạ!

Quốc Tảng vừa dứt lời, Trần Quốc Tuấn đùng đùng nổi giận, tuốt gươm chỉ mặt con vạch tội:

– Xưa nay kẻ bề tôi làm loạn là do đứa con bất hiếu mà ra.

Nói xong, ông vung gươm định chém chết Quốc Tảng, nhưng Quốc Hiến khóc lóc cố van xin cha tha tội cho em. Quốc Tảng mới không bị ông giết. Biết con hư, ham danh vọng địa vị, sợ để ở gần sẽ làm phản, giết vua cướp ngôi, ông bèn tâu vua cho Quốc Tảng ra trấn giữ ở biên giới, vùng Cửa Ông,[163] tống đi thật xa kinh thành Thăng Long. Chưa hết giận, ông còn căn dặn Quốc Hiến:

– Từ nay cho đến chết, ta không muốn nhìn mặt đứa con bất trung bất hiếu ấy nữa. Cho nên sau này, khi ta mất, con phải đậy nắp áo quan đã, rồi mới cho thằng Quốc Tảng vào viếng!

Cũng chỉ vì chuyện hiềm khích đó giữa cha ông và vua Trần Thái Tông nên ông giữ gìn ý tứ từng li từng tí. Trong cuộc kháng chiến, buổi đầu giặc mạnh, vua Trần phải bỏ kinh thành Thăng Long, lúc thì chạy ra Hải Đông (Quảng Ninh) khi thì rút vào Thanh Hoá. Ông là Quốc công tiết chế thống lĩnh quân đội cả nước luôn ở bên vua để phò giá.[164] Tuổi già, ông thường cầm gậy để chống. Thấy gậy ông đầu bịt sắt nhọn, có người tỏ ý nghi ngại ông có thể dùng gậy ấy đâm chết vua để trả thù cho cha. Trần Quốc Tuấn biết ý, lập tức vứt bỏ sắt nhọn bịt đầu, chỉ chống gậy không.

Đoàn kết chống giặc

Trần Quang Khải là con thứ ba vua Trần Thái Tông. Đối với Trần Quốc Tuấn thì hai người là anh em con chú con bác. Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải là người có học thức, thông minh, tài kiêm văn võ. Trần Quang Khải được phong làm Thượng tướng Thái sư. Thái sư là chức quan đứng đầu triều đình nắm mọi quyền chính trị trong nước. Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn là Quốc công tiết chế thống lĩnh toàn thể quân đội.

Cha của hai ông – Trần Liễu và Trần cảnh (Trần Thái Tông) – vốn đã có chuyện chẳng lành, đến Trần Quốc Tuấn và Trần Quang Khải cũng bất hoà, ghét nhau. Mối hiềm khích đó giữa hai vị vương cầm đầu việc quân sự và chính trị của cả nước trong hoàn cảnh đất nước bị xâm lược thì hoạ chia rẽ tất sẽ làm suy yếu lực lượng ta. Một lần nữa, Trần Quốc Tuấn lại vì nghĩa lớn của dân tộc mà bỏ thù riêng. Ông rắp tâm tìm cách đoàn kết với Trần Quang Khải để cùng nhau chống giặc cứu nước.

Một hôm, từ Vạn Kiếp về kinh, ông khẩn khoản mời Trần Quang Khải xuống phủ thuyền ông vui chơi suốt ngày. Ông tính thích tắm gội, thấy Trần Quang Khải vốn lười tắm, mới sai quân hầu múc nước nấu tầm hương thơm ngát rồi nửa đùa nửa thật bảo Trần Quang Khải:

– Người Thượng tướng nhiều ghét lắm. Xin được tắm rửa hầu cho sạch sẽ.

Nói xong, ông tự tay cởi áo cho Trần Quang Khải và vừa múc nước thơm gội cho, vừa nói đùa:

– Thật có phúc mới được tắm cho Thượng tướng!

Trần Quang Khải cũng vui vẻ đùa lại:

– Tôi thật có phúc mới được Quốc công tắm rửa cho!

Từ bấy giờ, hai người thật bụng hoà hợp cùng lo việc nước.

Ấy là nói chuyện ông gắn bó thuận hoà với bậc vương hầu chức lớn. Còn đối với tướng sĩ gia nô dưới quyền, Trần Quốc Tuấn cũng hết lòng thương yêu như cha con ruột thịt. Ông nói với tướng sĩ: “Các ngươi ở cùng ta coi giữ binh quyền, không có mặc thì ta cho áo, không có ăn thì ta cho cơm, quan thấp thì ta thăng chức, lương ít thì ta cấp bổng, đi thuỷ thì ta cho thuyền, đi bộ thì ta cho ngựa, lúc trận mạc thì cùng nhau sống chết, lúc ở nhà thì cùng vui cười, so với Công Kiên đãi kẻ tì tướng. Ngột Lang đãi người phụ tá, nào có kém gì?”

Người học trò nghèo như Trương Hán Siêu, kẻ đày tớ hèn mọn như Yết Kiêu, Dã Tượng thường ở bên ông, luôn được ông hỏi ý, bàn bạc chân tình; lại như Phạm Ngũ Lão là một con nhà nông bần hàn nhưng ông không vì thế mà rẻ rúng, vẫn đem con gái nuôi là Quận chúa gả cho làm vợ, còn cất nhắc lên đến chức Điện tiền chỉ huy sứ cai quản quân cấm vệ ở kinh thành.

Quyết chiến quyết thắng

Đối với dân, Trần Quốc Tuấn thực lòng đoàn kết thương yêu bao nhiêu thì ông sôi sục căm thù bọn cướp nước bấy nhiêu. Là một người giữ trọng trách trong việc bảo vệ Tổ quốc, ông rất đau lòng uất hận khi “thấy sứ giặc đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn tấc lưỡi cú diều mà lăng nhục triều đình, đem tấm thân dê chó mà bắt nạt tể phụ. Thác mệnh Hốt Tất Liệt mà đòi ngọc lụa, để thoả lòng tham khôn cùng; giả hiệu Vân Nam Vương mà thu bạc vàng, để vét của kho có hạn”. Vì vậy, ông sớm có một quyết tâm sắt đá một sống một còn với kẻ thù của dân tộc, sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc. Ta hãy nghe ông tâm sự với tướng sĩ:

– Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, nước mắt đầm đìa, ruột đau như cắt, chỉ giận không được ăn thịt nằm da, nuốt gan uống máu quân thù, tuy trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta gói trong da ngựa, cũng xin nguyện làm.

Quân Nguyên sang xâm lược. Ban đầu thế giặc mạnh, ta phải bỏ các phòng tuyến ở vùng biên giới lui về Vạn Kiếp. Vua Trần lo lắng hỏi ông có nên hàng. Ông trả lời cương quyết:

– Thần xin trước hãy chém đầu thần rồi sau hãy hàng giặc. Đầu thần còn, xã tắc cũng còn. Xin bệ hạ đừng lo, thần đã có kế đánh bại giặc.

Khi kéo quân qua miền sông Bạch Đằng phản công giặc, đến sông Hoá,[165] ông hô quân sĩ, trỏ sông ấy mà thề:

– Chuyến này không phá xong giặc Nguyên, thề không chịu về đến sông này nữa!

Quân sĩ đều “dạ” rầm trời thề quyết chiến, quyết thắng.

Trong cuộc kháng chiến lần thứ ba, nửa triệu quân Nguyên chia làm hai đường thuỷ, bộ hùng hổ kéo sang. Khí thế cực kì hung hãn. Vua Trần có ý lo mới hỏi ông:

– Thế giặc năm nay ra sao?

Trần Quốc Tuấn ung dung tâu vua:

– Năm nay đánh giặc nhàn (dễ). Nước ta thái bình đã lâu, dân không biết đến việc binh. Vì thế, năm trước giặc Nguyên vào cướp, hoặc có kẻ hàng, hoặc có người trốn tránh… giặc kia nếu nay lại đến thì quân sĩ của ta đã quen việc đánh trận, còn quân chúng thì sợ đi xa, lại còn bị cái thất bại của Hằng, Quán đe dọa, không có chí chiến đấu. Theo như thần nghĩ, phá được chúng là tất nhiên.

Quả nhiên năm ấy, chưa đầy bốn tháng, quân ta đã quét sạch giặc Nguyên ra khỏi bờ cõi, giành thắng lợi vẻ vang nhanh chóng hơn cuộc kháng chiến lần trước.

Khiêm tốn đúng mức

Trần Quốc Tuấn được phong chức Quốc công đầu tiên của nhà Trần. Ông là vị Tổng chỉ huy tối cao hai cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên. Trong chiến đấu, cần có sự khen thưởng kịp thời để khích lệ toàn quân, toàn dân. Vì vậy, vua Trần Thánh Tông cho phép ông được tự quyền phong tước cho các quan lại có công mà không phải tâu vua; duy chỉ có tước hầu[166] thì cho ông “ban trước” rồi “tâu sau”. Ấy thế mà ông chưa từng tự ý ban tước cho một người nào cả. Một số nhà giàu có hưởng ứng lời ông đem lương thực quyên giúp binh sĩ đánh giặc, ông chỉ khen thưởng họ chức vị lang tướng giả, nghĩa là ghi nhận họ là tướng cung cấp lương thực mà thôi.

Đầu thời Trần, việc tiếp đón sứ giả nước ngoài đều thường do Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải đảm nhận. Có một lần, sứ Trung Quốc đến mà Thượng tướng Trần Quang Khải lại theo vua Trần Thánh Tông đi đánh giặc xa; Thượng hoàng Trần Thái Tông triệu Trần Quốc Tuấn đến. Vua cha nói:

– Sứ giả đến mà Thượng tướng theo vua đi đánh giặc, nay trẫm muốn phong cho khanh làm tư đồ và sung vào việc tiếp sứ. Ý khanh thế nào?

Ông tâu vua:

– Việc tiếp sứ, thần xin vâng mệnh. Còn chức phong thêm, thần không dám.

Ông thật là một người khiêm tốn đúng mực, không lạm quyền, không tham địa vị cá nhân.

Tình thương bao la

Như ta đã thấy, đối với tướng sĩ dưới quyền. Trần Quốc Tuấn thương yêu quý trọng. Tình thương bao la của ông còn đến với cả những loài cầm thú. Người đời kể lại rằng: Ông có một con voi quý vẫn thường cưỡi khi hành quân. Năm đi đánh Ô Mã Nhi ở sông Bạch Đằng (1288), ông thúc voi lội qua sông Hoá để ra trận. Chẳng may, nước thuỷ triều rút nhanh, voi mắc cạn, sa lầy. Mỗi lúc voi một thụt sâu. Quân sĩ tìm mọi cách cứu voi lên mà không được. Việc quân thì gấp, không thể nán lại lâu, ông đành lìa voi quý, lên bộ. Thấy ông đi, voi ré lên như muốn gọi, nước mắt ứa ra nhìn theo chủ. Ông vô cùng cảm động. Đi đã xa mà ông còn ngoái lại nhìn thương tiếc.

Thắng trận Bạch Đằng trở về qua sông Hoá, nghe nói voi đã chết dưới làn nước thuỷ triều dâng ngập, ông bùi ngùi xúc cảm. Bèn sai người xây tượng voi bằng gạch ở bến sông, để tưởng nhớ con voi có nghĩa đã từng theo ông đánh giặc. Hiện nay, tượng voi ấy vẫn còn bên sông Hoá.

Dẹp xong giặc Nguyên, đất nước thái bình. Vương hầu quý tộc đua nhau ăn chơi xa xỉ, vơ vét làm giàu. Hai năm sau ngày kháng chiến lần thứ ba thắng lợi (1288), năm 1290 có nạn đói lớn. Dân có nhiều người phải bán ruộng đất, bán con cái làm nô tì, giá mỗi người chỉ có một quan. Năm sau, 1291, lại đói; người chết đầy đường. Những cảnh ấy hẳn làm cho vị anh hùng dân tộc giàu lòng yêu nước thương dân như Trần Quốc Tuấn phải đau lòng. Năm 1300 ông bị bệnh nặng tại nhà riêng ở Vạn Kiếp. Vua Trần Anh Tông đến thăm. Biết mình sắp mất, ông cố khuyên can dặn dò:

–… Đời Đinh Lê, dùng được người hiền tài, phương nam đương mạnh,[167] phương bắc đương suy,[168] trên dưới đồng tâm, lòng dân không li tán, đắp thành Bình Lỗ mà phá được quân Tống, đấy là một thời. Vua Lý dựng nghiệp, quân Tống xâm lấn địa giới, lúc ấy dùng Lý Thường Kiệt đánh Khâm, Liêm đến tận Mai Lĩnh, đấy là có thế lực mạnh. Mới rồi, Toa Đô, Ô Mã Nhi bốn mặt bao vây nhưng vua tôi đồng tâm, anh em hoà thuận, cả nước ra sức nên bọn giặc phải chịu bị bắt…

… Nếu thấy giặc lướt đến như lửa như gió thì dễ chống lại thế giặc. Nếu chúng dùng cách chiếm cứ dần như tằm ăn dâu, không lấy của dân, không cầu chóng được thì mình phải dùng tướng giỏi… thu hút binh sĩ như cha con một nhà, mới có thể đánh được. Vả lại, phải nới sức dân làm kế rễ sâu, gốc vững, ấy là cách giữ nước hay hơn cả.

Mùa thu năm ấy, ông trút hơi thở cuối cùng. Theo lời trối trăn của ông, con cháu đem thi hài ông hoả táng đựng tro xương vào vò đồng đem chôn ở vườn An Lạc, trong rừng ấp An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh ngày nay) rồi san phẳng đất, trồng cây lên như cũ.

Yết Kiêu

Đời nhà Trần, ở làng Hạ Bì, huyện Gia Phúc (nay là Gia Lộc, Hải Dương) có một người tên là Yết Kiêu. Nhà nghèo, ngày ngày anh phải lặn lội ven sông mò trai bắt cá, lấy tiền đong gạo nuôi thân.

Một hôm, có đôi trâu mộng trắng không biết ở đâu kéo đến bãi chọi nhau. Thấy chúng cứ quần thảo mãi làm nát cả nương dâu, Yết Kiêu mới bực mình xông lên tóm cổ chúng, ấn xuống. Hai cánh tay như sắt của Yết Kiêu làm đôi trâu lực lưỡng đang húc nhau như điên như dại phải chôn chân cứng đờ. Cuối cùng bị đẩy ra, chúng bỏ chạy ra sông, biến mất. Tương truyền, từ ấy Yết Kiêu bỗng trở thành người có tài bơi lội như loài thuỷ tộc. Lặn lội dưới đáy nước cả ngày như đi trên cạn.

Tiếng tăm của Yết Kiêu đến tai Trần Quốc Tuấn. Ông bèn vời Yết Kiêu và bạn là Dã Tượng đến, cho làm gia tướng. Cả hai đều được Trần Quốc Tuấn thực bụng mến yêu, luôn cho đi theo bên mình và thường hỏi han nhiều việc. Có lần, ông đem cả chuyện riêng, hết sức cơ mật ra bàn. Yết Kiêu và Dã Tượng đã khẳng khái thưa trình.[169] Trần Quốc Tuấn càng vững tâm tin tưởng, quý trọng tấm lòng trung dũng sắt son của Yết Kiêu, Dã Tượng.

Giặc Nguyên sang xâm lược. Trần Quốc Tuấn cầm đại binh thuỷ bộ lên đóng ở Nội Bàng (Chũ, Bắc Giang) chống giặc. Dã Tượng thì theo Quốc công tiết chế trấn trên quan ải. Còn Yết Kiêu thì được giao coi giữ soái thuyền ở bến Bãi, cùng các tướng khác đốc suất thuỷ binh. Bấy giờ, thế giặc mạnh lắm. Kị binh thiện chiến của giặc phá vỡ được các ải Khâu Cấp, Khả Ly, Động Bản ồ ạt chia sáu mũi tiến về Nội Bàng rất gấp. Đồng thời, cánh phía tây cũng vượt ải Chi Lăng bọc lại. Tướng Đoàn Thai của ta bị bắt. Đại bản doanh ở Nội Bàng có nguy cơ bị vây hãm. Trần Quốc Tuấn phải ra lệnh cho đại quân ta kịp rút về Vạn Kiếp. Không ngờ, giặc đến quá nhanh, thuỷ quân ta bị tan, chạy xuôi hết. Nhận được tin ấy, Trần Quốc Tuấn mới bảo Dã Tượng:

– Ta theo đường núi mà lui thôi.

Dã Tượng nói:

– Yết Kiêu chưa thấy Đại vương, tất không chịu rời thuyền. Xin cứ theo đường thuỷ.

Trần Quốc Tuấn nghe lời, liền kéo ra bến Bãi. Bến vắng tanh. Duy có một thuyền còn đó. Nhìn kĩ, đúng là Yết Kiêu đang chống giáo đứng chờ. Trần Quốc Tuấn mừng lắm vội lên thuyền. Thuyền vừa ra đến giữa sông, căng buồm đổ xuôi thì kị binh giặc ập đến. Chúng tức giận bắn tên như mưa. Nhưng thuyền đã ra xa, tên không với tới. Tướng giặc giậm chân kêu trời tiếc rẻ! Cảm kích trước tinh thần kỉ luật và lòng trung nghĩa của Yết Kiêu, Trần Quốc Tuấn xúc động mà rằng:

– Ôi chim hồng hộc có thể bay cao được, tất phải nhờ vào sáu trụ xương cánh. Nếu không có thì cũng như chim thường thôi![170].

Cùng với quân bộ, quân kị, giặc Nguyên Mông còn có đoàn thuyền mạnh, đông hàng trăm chiếc. Chúng dùng chiến thuyền ấy đuổi theo vua Trần và triều đình, cướp phá lương thực của dân ta, lại bắt người lấy của. Tội ác chúng chồng chất. Biết vậy, Yết Kiêu căm lắm, bèn xin chủ tướng cho đi đánh thuyền. Trần Quốc Tuấn ưng thuận, nhưng căn dặn phải giữ mình. Yết Kiêu kén một đội thuỷ binh cảm tử, giỏi nghề bơi lội cho đi theo. Đêm đêm, Yết Kiêu dẫn quân mò vào thuỷ trại giặc.

Bấy giờ, trời đang rét. Yết Kiêu cứ mình trần, cầm một cây dùi sắt lớn, lặn xuống đáy thuyền. “Kịch, kịch!”. Thuyền vỡ một mảng lớn. Nước ùa vào như đê vỡ. Thuyền chao đảo, chìm dần. Giặc la hoảng. Đứa chậm chân sặc nước, chết ngay trong khoang thuyền. Đứa kịp nhảy xuống sông. Quân của Yết Kiêu chực sẵn kéo chân, dìm chết nốt. Đêm nào cũng vài ba thuyền đắm như vậy. Giặc nháo nhác sợ hãi, cho là gặp loài thuỷ quái. Sau, chúng đánh liều sắp lưới vây bắt thử. Yết Kiêu ham đánh quá, không dò xét kĩ bị lưới chụp đúng. Yết Kiêu cố vùng vẫy nhưng không thoát. Giặc hò nhau kéo lưới lên xem sao. Hoá ra một chàng trai Đại Việt! Tướng giặc giận lắm, tra hỏi chuyện đắm thuyền. Yết Kiêu thản nhiên nhận hết. Kinh ngạc về tài bơi lặn đó của Yết Kiêu, tướng giặc bèn hỏi:

– Nước mày có bao nhiêu người giỏi nghề ấy như mày?

Yết Kiêu đáp:

– Nhiều lắm. Họ đều giỏi hơn tôi. Hiện đang ẩn nấp ở đáy sông chờ đục thuyền. Còn tôi, chẳng qua vì kém cỏi mới sa lưới. Nếu chịu tha tôi, tôi sẽ chỉ chỗ đến đấy mà quây bắt.

Tướng giặc nghe nói tưởng thật, mừng lắm, mới nhận lời không giết và đưa Yết Kiêu lên một chiếc thuyền nhẹ chở đi. Thuyền vừa ra được một quãng, nhân lúc mấy tên giặc canh giữ vô ý, Yết Kiêu co chân đạp ngã cả bọn rồi nhảy ùm xuống nước mất tăm.

Giặc đều lắc đầu, lè lưỡi.

Chàng trai Phù Ủng

Bấy giờ, sáng đã lâu. Nắng xuống chói chang. Bên vệ đường cái ở làng Phù Ủng, huyện Đường Hào (nay là huyện Ân Thi, Hưng Yên) có một chàng trai vẫn đội nắng ngồi đan sọt. Những giọt mồ hôi lấm tấm trên khuôn mặt trẻ trung, sáng sủa. Thỉnh thoảng chàng ngừng tay, đăm chiêu suy nghĩ, rồi lại cúi xuống thoăn thoắt tay làm.

Từ xa một đoàn người tiến tới. Rầm rập tiếng vó ngựa, tiếng chân đi. Tiếng vũ khí va chạm lách cách. Tiếng xe kì cạch. Đi đầu là viên quân hầu mang cờ hiệu đề chữ “Hưng Đạo Vương”. Té ra Trần Quốc Tuấn đang từ Vạn Kiếp về Thăng Long. Quân mở đường đã đến làng Phù Ủng. Dân chúng kéo ra. Ồn ào tiếng chào hỏi.

Lối hẹp. Quân đông. Võng xe chật đường. Vậy mà chàng trai nọ vẫn điềm nhiên ngồi đó, mải mê đan sọt. Quân mở đường thấy vậy từ xa đã lớn tiếng bảo “dẹp!”. Lạ thay, chàng ta như nặng tai không nghe thấy, cứ cắm cúi vào công việc. Quân mở đường giận quá mới quát tướng. Chàng ta vẫn lặng thinh. Giáo đâm vào đùi chảy máu, cũng không ngẩng mặt, ngồi yên. Quân đang lúng túng thì kiệu Trần Quốc Tuấn xịch đến. Lúc ấy, mới như chợt tỉnh, chàng ta vội đứng dậy, vái chào. Trần Quốc Tuấn hỏi:

– Đùi bị đâm chảy máu thế kia, ngươi không biết sao?

Chàng ta đáp:

– Tôi đang mải nghĩ đến mấy câu trong sách binh thư nên không biết. Xin Đại Vương xá cho.

Thấy cách ăn nói khác người, Trần Quốc Tuấn mới hỏi tên. Chàng ta thưa:

– Tôi tên là Phạm Ngũ Lão, người làng này.

Hỏi đến sách binh thư, Phạm Ngũ Lão đều trả lời trôi chảy. Trần Quốc Tuấn bỗng sinh lòng quý trọng, bèn sai quân đem thuốc dịt cầm máu rồi cho ngồi một chiếc xe, theo hầu. Ít lâu sau, thấy Ngũ Lão, quả là người tài, văn võ đều giỏi, lại có chí khí hơn người. Trần Quốc Tuấn càng yêu mến, mới cho lấy Quận chúa con nuôi ông. Ông lại tiến cử Ngũ Lão với triều đình. Vua Trần mừng lắm, phong cho làm Điện tiền chỉ huy sứ cai quản quân cấm vệ ở kinh thành. Tin ấy làm các tướng sĩ cầm đầu các vệ cấm quân bàn tán: “Một chàng trai mới độ ba chục tuổi đầu, lại xuất thân từ đám bình dân thì tài cán gì mà dám nhảy lên chỉ huy các tướng sĩ con em các vương hầu quý tộc?”. Lệnh vua đã ban nên họ sợ mà vâng lời, chứ trong bụng vẫn rẻ rúng, không phục. Họ mới tâu xin cho tỉ thí.[171] Vua ưng thuận. Hai bên được lệnh luyện võ, đợi ngày tranh tài.

Phạm Ngũ Lão xin phép về nhà. Ngày ngày, ông ra đồng chạy nhảy, phi ngựa, ném giáo, bắn cung. Lại lên gò cao tập đứng tấn, đánh quyền. Ông tập nhiều quá, mạnh quá, làm sụt lở một góc gò! Đến ngày, hai bên tới Giảng Võ đường thi đấu. Một mình Phạm Ngũ Lão quần thảo với năm, sáu tướng mà vẫn điềm nhiên như không. Dứt hồi trống dạo, Phạm Ngũ Lão hoa quyền xông vào, tả xung hữu đột. Những quả đấm như búa tạ vừa giáng xuống người này thì những ngón đá hiểm hóc đã bay vào kẻ kia. Đối thủ tuy đông, thế mà chỉ thoáng cái đã sứt đầu bươu trán, bị đánh ngã bò lê bò càng. Họ vội nhảy ra vòng tay bái phục, xin chịu tài.

Bấy giờ, giặc Nguyên đang ngấp nghé ngoài biên. Phạm Ngũ Lão ra sức luyện binh, chờ ngày giết giặc lập công. Những khi nhàn rỗi, Phạm Ngũ Lão và quân lính lại cùng nhau ra bãi rộng vui đùa. Vui mà cũng là để rèn luyện quân mình. Dân gian kể lại rằng: ông chia quân làm hai phe. Giữa bãi đào một cái hố, trong để một quả cầu da. Trong cầu, ông thường nhét 100 đồng tiền làm giải. Ba hồi chiêng trống vừa dứt, Phạm Ngũ Lão ra sân, đến bên hố để cầu, dõng dạc lên tiếng:

– Bớ trai giáp Đông! Bớ trai giáp Đoài!

Hai phe “dạ” ran.

Ông giáo trò tiếp:

Thiên hạ thái bình
Dân tình hoan hỉ
Trai gái tráng dũng
Chuẩn bị quốc phòng
Cho xứng Lạc Hồng
Nghìn năm rạng rỡ.

Ta đây: Phạm Ngũ Lão
Nhân kì Nguyên đán
Muốn chọn cuộc vui
Trước để thử tài
Sau xem sức kháng địch
Nếu nước lâm nguy
Ra quân mà chống chế.
Bớ Đông giáp, bớ Đoài giáp
Hãy tỏ lực người trai đất Việt!

Dứt lời, chiêng trống lại nổi lên. Quân hai phe xông vào vật cầu. Họ ôm cầu truyền cho nhau, tiến về phía đối phương, lừa sao ném lọt vào hố cầu bên ấy. Phe nào nhanh nhẹn, mưu trí, hợp đồng giỏi sẽ không để phe kia ném cầu vào hố phe mình và ném được nhiều lượt cầu vào hố phe kia, thì phe ấy được giải. Ông đối đãi với quân sĩ thân tình như vậy nên người người đều mến ông, trên dưới một lòng và người đời mới gọi là “phụ tử chi binh”.[172]

Những năm 1285 và 1288, giặc Nguyên liên tiếp sang xâm lược. Ông cầm quân theo Trần Quốc Tuấn đánh giặc. Khi ông lên trấn ở vùng rừng núi biên giới, khi ông theo đại quân vượt biển vào Thanh Hoá. Rong ruổi tung hoành, ngọn quân hiệu của Phạm điện tiền đi đến đâu, giặc kinh sợ. Thấy quân mình liền năm chinh chiến mà sĩ khí vẫn hăng, vẫn hăm hở, ông cảm khái vỗ gươm mà hát rằng:

Múa giáo non sông trải mấy thâu
Ba quân hùng khí nuốt trôi trâu
Làm trai chưa trả cho xong nợ
Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu[173]

(Thơ dịch)

Phần 8.
TRIỀU TRẦN ĐỔ NÁT NÚI LAM SƠN DỰNG CỜ CỨU NƯỚC

Sớ chém bảy người

Chu Văn An người làng Quang Liệt nay là xã Thanh Liệt huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội. Thuở nhỏ, An sớm là người có nghị lực, ngày đêm chuyên cần học tập, lại chăm sửa mình cho trong sạch, không cầu danh lợi. Lớn lên đi thi, Chu Văn An đậu Thái học sinh (tiến sĩ) đời Trần. Vốn là người ham đọc sách hơn ham mũ cao áo rộng nên ông không chịu ra làm quan mà lui về mở trường dạy học ở làng Huỳnh Cung, giáp làng Quang Liệt. Cái học của ông chủ ở thực hành, cốt xét cho rõ lẽ, giữ ngay chính lòng mình, trừ gian tà, bỏ thói bậy. Học trò trong nước nghe danh đổ về theo học ông đông lắm. Trọng đạo làm thầy, giữ mình ngay thẳng, ông rất nghiêm nghị với học trò. Nhiều người sau này thành đạt rồi, như Phạm Sư Mạnh người ở Hiệp Sơn (Hải Dương) và Lê Quát người huyện Đông Sơn (Thanh Hóa) đều đỗ Thái học sinh, làm quan đến chức Nhập nội hành khiển (Tể tướng) mà khi về thăm thầy cũng phải quỳ lạy dưới giường. Hễ được thầy bảo ban cho mấy lời thì lấy làm hân hạnh lắm. Bằng có điều gì không phải, thầy liền quở trách ngay, có khi còn quát mắng đuổi đi, không cho vào gặp. Khắp thiên hạ từ quan đến dân đều tôn quý ông, kính trọng ông như bậc thầy.

Tiếng tăm ông lừng lẫy động đến tận cung cấm. Vua Trần Minh Tông hâm mộ, liền vời ông ra làm Tư Nghiệp Quốc Tử Giám, giảng sử sách cho thái tử. Đáp lại thành lý của vua, ông đành rời Huỳnh Cung vào kinh thành nhận chức. Khanh tướng trong triều, nho sĩ bốn phương hay tin ấy đều hoan hỉ. Quan tư đồ Chương Túc Hầu Trần Nguyên Đán[174] làm bài thơ mừng ông, trong có câu:

Học hải hồi lan tục tái thuần
Thượng trường Sơn Đẩu đắc tư nhân.
(Bể học xoay chiều sáng, phong tục trở lại thuần hậu.
Trường cao cấp nhất nước mời được ông thầy sáng như sao Bắc Đẩu, vững tựa núi Thái Sơn).

Vua Minh Tông mất, Trần Dụ Tông lên ngôi, chơi bời hư hỏng, phung phí của kho, tàn hại sức dân. Năm Quý Mão (1363), Dụ Tông sai đào hồ lớn ở vườn ngự nơi hậu cung; trong hồ chất đá giả làm núi, bốn mặt khai sông cho nước chảy vào. Trên núi trồng tùng trúc cùng nhiều thứ hoa thơm cỏ lạ, lại thả chim quý, thú hiếm. Phía tây hồ trồng hai cây quế, lập một toà điện gọi là Lạc Thanh điện và gọi hồ ấy là Lạc Thanh Trì. Lại đào một hồ nhỏ khác, bắt nhân dân Hải Đông chở nước biển về đổ vào đó để nuôi các hải vật như đồi mồi, ba ba, cá bể; buộc dân chúng Hoá Châu (Thừa Thiên) chở cá sấu đem về thả. Dụ Tông còn dung túng bọn nịnh thần lộng hành; nghe viên Ngự y Trâu Canh giết trẻ con lấy mật hoà với rượu làm thuốc uống cho khỏe người; rủ bọn hào phú Đình Bảng (Bắc Ninh), Nga Đình (Hà Tây) vào cung đánh bạc mỗi tiếng bạc đến ba trăm quan để mua vui. Khi ấy, dân bị lụt lội mất mùa, người chết đói đầy đường. Thế mà Dụ Tông vẫn cứ nhơn nhơn, miệt mài hoang chơi không hề lo nghĩ; lũ quyền thần ra sức che đậy, bày trò mua vui xu nịnh nhà vua. Việc triều chính đổ nát, lòng người li tán, dân tình oán hận, nhóm nhau nổi dậy như ong. Đau lòng vì việc nước, Chu Văn An mấy phen mặc triều phục đội mũ, cầm hốt đến trước bệ rồng giập đầu can ngăn. Dụ Tông vẫn không mảy may động lòng, lại có ý lảng tránh, không cho gặp. Chu Văn An bèn viết một tờ sớ dâng vua, xin chém bảy tên nịnh thần để trừ kẻ lộng quyền, giữ yên phép nước. Người đời vẫn gọi biểu ấy là Thất trảm sớ (sớ xin chém bảy người). Sớ đệ vào, Dụ Tông nể bảy người quyền quý đó nên bỏ qua. Chu Văn An thất vọng liền treo trả áo mũ vua ban ở ngoài cửa khuyết,[175] bỏ về quê, mở lại trường dạy học. Ít lâu sau, nhân ra chơi vùng Chí Linh (Hải Dương), thấy phong cảnh núi Phượng Hoàng đẹp, ông dời nhà đến ở, tự mệnh danh là Tiều Ẩn[176] làm thơ, dạy học.

Dụ Tông có lần tỏ ra hối tiếc, muốn mời ông lại trao cho chức quyền. Ông thấy Dụ Tông vẫn hư hỏng thì cố từ chối, nhất định không chịu ra. Bà Huệ Từ Thái hậu biết chuyện, mới bảo Dụ Tông:

– Người ấy là bậc cao hiền. Nhà vua không thể bắt người ta làm bề tôi được thì làm sao có thể giao chính sự cho người ta.

Vua giữ lòng kính trọng, thường sai người đem lễ vật đến ban tặng. Ông đều kiếm cớ chối từ. Lần nào khó từ tạ phải nhận, ông liền đem cho hết.

Năm Canh Tuất (1370), ông mất tại nhà riêng ở Chí Linh. Vua Trần Nghệ Tông mới lên ngôi, nhưng vốn mến tài đức ông, nên sai quan đại thần về tận quê ông để tế, lại ban tên thuỵ là Văn Trinh và cho thờ ở Văn Miếu.

Bức thư vạn lời

Năm Canh Thìn (1400), Hồ Quý Ly cướp ngôi vua Trần. Một viên quan nhà Trần là Bùi Bá Kỳ, bỏ trốn sang nhà Minh, Bá Kỳ xưng là Nam Triều Trung Nghĩa dâng tờ biểu lời lẽ rất thống thiết xin đem quân sang cứu lập lại ngôi vua cho con cháu họ Trần.

Bấy giờ vua Minh đang muốn thu phục cả thiên hạ, nay nhân cớ ấy mới bảo bọn Chu Năng, Trương Phụ, Mộc Thạnh:

– Cha con Hồ Đê[177] can tội bội nghịch, quỷ thần không dung. Thế mà thần dân trong nước giấu giếm che chở, vậy thì tất cả nước đều là kẻ có tội, không thể nào tha thứ được.

Chu Năng, Trương Phụ đều nói:

– Họ Trần được phong, đời đời lo giữ chức phận tiến công. Cha con Hồ Đê làm việc thoán nghịch. Nạn của công thần không thể không cứu; tội của cuồng tặc không thể không trị. Vì nghĩa mà xuất binh, ai dám không theo! Vả chăng, dân nước Nam đời đời đội ơn họ Trần, cái tình đang còn; nay ta ra hịch giúp Trần diệt Hồ, dân Nam tất nhóm nhau bỏ theo thiên triều.[178] Họ diệt Hồ xong, tìm bọn kì lão trong nước xướng lên là họ Trần đã tuyệt, ta nhân đấy mà nhập Giao Chỉ vào nội địa. Thế là tốn một công mà lợi hai việc vậy.

Vua Minh thấy hợp ý bèn y lời. Cuối năm Bính Tuất (1406) bọn Trương Phụ, Mộc Thạnh dẫn hơn hai chục vạn quân ồ ạt vào nước ta. Bùi Bá Kỳ cũng theo chân về. Đến ải Pha Luỹ, Trương Phụ treo bảng kết tội Hồ Quý Ly giết vua, nêu danh diệt Hồ giúp Trần, Phụ lại viết lời lẽ xảo trá ấy vào ván gỗ thả xuống sông cho theo dòng về xuôi. Bởi thế, nhiều người nhẹ dạ đã ngã lòng tin theo. Quân nhà Hồ tan vỡ, cha con họ Hồ đều bị bắt. Đầu năm Đinh Hợi (1407), Trương Phụ vờ ra chiếu tìm con cháu họ Trần. Lũ ngụy quan Mạc Thuý giả danh là kì lão nước ta làm tờ biểu tâu lên vua Minh: “Họ Trần không còn ai nữa, mà đất An Nam vốn là đất Giao Châu ngày xưa. Vậy xin đặt làm quận huyện như cũ”. Vua Minh vội xuống chiếu đổi An Nam làm Giao Chỉ và sát nhập vào bản đồ nhà Minh. Bùi Bá Kỳ thì được bổ chức Tham Nghị, làm quan cai trị ở ty Bố Chính.[179]

Việc bạo ngược ấy của giặc làm người nước ta ai nấy đều căm giận. Khi ấy ở làng Mộ Trạch, phủ Bình Giang (Hải Dương) có một người tên là Lê Cảnh Tuân. Cảnh Tuân ngày trước vốn chơi thân với Bùi Bá Kỳ thấy vậy bèn viết một bức thư dài vạn lời gửi cho Kỳ. Người đời quen gọi là Vạn ngôn thư. Thư đại lược viết:

1- Nhà Minh đã có sắc ban cho Các hạ.[180] theo quân (Trương Phụ) tiến đánh, đợi khi bắt được họ Hồ thì chọn lập con cháu họ Trần làm vua; lại gia thêm tước cho Các hạ ở lại giúp nước. Thế mà nay họ Hồ đã bị bắt, con cháu họ Trần không thấy lập, lại thấy đặt ti Bố Chính, cho Các hạ làm quan cao; còn họ Trần thì chỉ được cái đền thờ với mấy người đến quét tước đèn hương. Vậy Các hạ có thể tâu lại với vua Minh nới lời của quan lại kì lão nước ta kể rằng con cháu họ Trần chưa tuyệt, để nhà Minh ban chiếu sắc khác lập lại ngôi nhà Trần: ấy là thượng sách[181]

2- Không thế nữa, xin Các hạ thôi quan chức quay về tình nguyện làm viên quan coi giữ đền thờ họ Trần: ấy là trung sách.

3- Nhược bằng Các hạ cứ tham chức quan cao, tiếc bổng lộc nhiều: ấy là hạ sách vậy.

Nếu như Các hạ theo thượng sách thì tôi đây tự ví như những vị nhân sâm, cam thảo, chỉ xác, trần bì đựng trong giỏ thuốc, để tuỳ Các hạ lấy dùng.[182] Các hạ mà theo trung sách, tôi xin làm một kẻ bưng khay chén đi theo để Các hạ sai bảo. Còn như Các hạ theo hạ sách, thì tôi xin lui mà tìm nơi vắng vẻ để câu, kiếm chỗ thanh nhàn để cày cho qua đi cái tuổi sống thừa… Bá Kỳ được thư thì giật mình hổ thẹn. Nhưng Kỳ cũng không theo được như trong thơ của Lê Cảnh Tuân để dâng biểu xin vua Minh lập lại nhà Trần. Tuy nhiên, từ bấy giờ, Kỳ cũng không ra nha môn dự việc với bọn quan lại, chỉ ở nhà, thu nạp các triều thần cũ nhà Trần phẫn chí đi ẩn. Tháng Mười năm ấy (Đinh Hợi – 1407), Trần Nguyệt Hồ và Phạm Chấn dấy quân xưng là con cháu nhà Trần, trương cờ Trung Nghĩa nổi lên ở Bình Than (Hải Dương). Trương Phụ ngờ Bá Kỳ hai lòng ngầm giúp nghĩa quân, liền hạ lệnh tống ngục giải về Kim Lăng (Nam Kinh). Quân Minh đến nhà Kỳ tịch biên gia sản, bắt được bức thư của Lê Cảnh Tuân. Phụ lập tức sai truy lùng ráo riết. Cảnh Tuân phải thay họ đổi tên trốn tránh.

Đến năm Giáp Ngọ (1414), nhà Minh đánh dẹp xong các cuộc khởi binh của Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng, mới cho mở trường học ở các phủ, huyện, châu để kén người cho làm nguỵ quan. Cảnh Tuân muốn nhân cơ hội ấy tìm người xướng nghĩa, mưu việc phục quốc, mới dấn thân ra làm chức giáo thụ. Chẳng ngờ, ít lâu sau, việc làm của Cảnh Tuân không lọt qua mắt bọn tay chân giặc. Có kẻ tìm đến cáo cấp với Trương Phụ:

– Người ấy lời lẽ khác thường, không chịu rửa bỏ hết ý nghĩ cũ, không phải là kẻ thực lòng quy phục. Nếu không tra xét rõ tông tích, khám phá hết mưu đồ, e sau này khó tránh khỏi tai hoạ.

Phụ vội sai người ngầm lấy bút tích Cảnh Tuân để so, mới biết Tuân chính là người viết bức Vạn ngôn thu. Phụ tức khắc cho quân đến vây bắt giải sang Trung Quốc. Ba con Cảnh Tuân đưa cha đến biên giới đều khóc xin được theo để hầu hạ báo hiếu. ông ung dung gọi các con lại, bảo nhỏ:

– Thái Điên là con trưởng nên theo ta. Còn hai con Thúc Hiển và Thiếu Đĩnh phải về phụng thờ tổ tiên mưu việc báo nước!

Thúc Hiển, Thiếu Đĩnh vâng lời, vái lạy cha và anh rồi quay về Đông Quan,[183] Thượng thư Hoàng Phúc coi cả hai ti Bố Chính và Án Sát muốn thu phục Hiển và Đĩnh, bèn gọi đến cho đi học, hứa nếu thực lòng theo sẽ trao cho chức tước làm quan. Thúc Hiển, Thiếu Đĩnh bấm nhau giả nghe lời để tạm náu mình chờ đợi thời cơ. Được vài năm, nghe tin Lê Lợi dấy binh, hai anh em lập tức bỏ trốn vào Lam Sơn ứng nghĩa, lập được nhiều công.

Lê Cảnh Tuân và con là Thái Điên sang Kim Lăng. Nghe Lê Cảnh Tuân, người viết bức Vạn ngôn thư, có tiếng là “trung quán nhật nguyệt” (trong suốt cả hai vầng mặt trăng, mặt trời), vua Minh muốn biết mặt liền cho gọi lên Yên Kinh (Bắc Kinh). Cảnh Tuân vào gặp cứ đứng trân trân, nhất định không chịu quỳ lạy. Vua Minh đỏ mặt quát hỏi:

– Ngươi xui Bá Kỳ lập con cháu họ Trần âm mưu làm phản, thế nghĩa làm sao?

Cảnh Tuân điềm nhiên đáp:

– Ta là người nước Nam, chỉ lúc nào cũng nghĩ là nước Nam còn! Kẻ lạ vào nhà không phải là chủ thì chó phải cắn. Đó là lẽ đương nhiên, còn hỏi làm gì nữa!

Vua Minh giận dữ, tức khắc ra lệnh tống Lê Cảnh Tuân và Thái Điên xuống ngục Cẩm Y. Hai cha con mặt không biến sắc, ung dung bước vào ngục tối, sau đều nhịn ăn mà chết.

Gác thù riêng báo đền nước

Đặng Tất, người huyện Thiên Lộc, phủ Nghệ An (Cao Lộc, Hà Tĩnh), có ba người con trai: Đặng Dung, Đặng Doãn, Đặng Thiết. Tháng Mười năm Đinh Hợi (1407), con thứ vua Trần Nghệ Tông là Trần Quỹ xưng là Giản Định Đế dấy quân ở Trường Yên (Ninh Bình). Vừa nhóm binh, Quỹ liền bị quân Minh kéo đến vây đánh phải chạy về Nghệ An. Đặng Tất vốn là quan nhà Hồ, giặc bức bách quá phải trá hàng, nhận ra làm đại tri châu ở Hoá Châu; nay nghe tin Quỹ khởi nghĩa liền giết sạch bọn quan lại nhà Minh ở đất ấy, đem cả ba con cùng quân sĩ ra tôn phù. Tất gả con gái cho Quỹ và được phong làm Quốc công. Một cựu thần nhà Hồ khác là Nguyễn Cảnh Chân cũng hưởng ứng, đem con là Nguyễn Cảnh Dị về theo. Bởi thế, quân lực của Trần Quỹ dần dần mạnh lên. Năm sau, Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân cùng Trần Quỹ dẫn quân tiến vào chiếm Thuận Hoá, trở ra lấy Tân Bình, Nghệ An, Diễn Châu, Thanh Hoá rồi ruổi binh ra Bắc. Dân các lộ đều nổi lên, thanh thế to lắm.

Vua Minh vội điều động bốn vạn binh, sai Kiềm Quốc công Mộc Thạnh, Binh bộ thượng thư Lưu Tuân sang cứu viện. Đặng Tất, Cảnh Chân đắp luỹ rào chông ở hai bờ và đóng cọc giữa dòng sông Bồ Cô (Ý Yên – Nam Định) để chờ giặc. Mộc Thạnh, Lưu Tuấn cùng bọn Lữ Nghị, Hoàng Phúc đem đại quân thuỷ bộ xuống quyết chiến một trận để phân thắng bại. Hai bên đánh nhau dữ dội suốt một đêm một ngày. Cha con Đặng Tất, Cảnh Chân và các tướng đều dốc lòng trổ sức cự địch, chém được đầu Đô ti Lữ Nghị, Thượng thư Lưu Tuấn, Tham chinh Lưu Dục, Đô chỉ huy Liễu Tống. Mộc Thạnh thua to, trốn thoát được vào tháng Chạp năm Mậu Tý (1408).

Trần Quỹ muốn tràn lên vây đánh Cổ Lộng rồi thẳng tiến về Đông Quan, Đặng Tất can:

– Xưa Đường Thái Tông dùng binh hay lấy thế chẻ tre để giành thắng lợi vì Thái Tông có quân đông tướng mạnh, binh sĩ được luyện tập, chiến khí lương thực đầy kho. Nay nhà vua đem quân từ xa tới, đánh giặc liền tay không nghỉ, người ngựa đều hao hụt, lương thực vũ khí chưa tiếp tới, binh lính các lộ chưa nhóm xong. Lấy quân mệt nhọc ngoài đường đánh quân liều chết trong thành sao tránh khỏi thất bại! Xin hãy bắt hết giặc còn sống sót trốn tránh để trừ hậu hoạ trước đã, rồi sau sẽ chỉnh đốn quân lực, sửa sang chiến khí tiến ra Bắc cũng không muộn.

Vua tôi bàn cãi dùng dằng chưa quyết. Mộc Thạnh được viện binh từ Đông Quan tới đón, liền bỏ thành Cổ Lộng chạy thoát. Việc ấy làm Trần Quỹ phật ý, sinh ra nghi ngờ Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân. Dưới trướng Trần Quỹ bấy giờ có Nguyễn Quỹ và Nguyễn Mộng Trang. Nguyễn Quỹ, Mộng Trang vốn là kẻ bất tài, theo Trần Quỹ chỉ là hóng hớt hư danh nên bấy lâu vẫn có ý ghen ghét tị hiềm với Đặng Tất, Cảnh Chân. Nay nhân thế liền ỏn thót gièm pha:

– Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân chuyên quyền định đoạt, nếu không sớm tính liệu đi thì sau này khó mà chế[184] được.

Trần Quỹ là người hèn kém nhu nhược, chí khí thấp như ngọn cỏ. Khi nhà Hồ bị diệt, Quỹ vội ra hàng nhà Minh. Nhưng vì Quỹ cũng được họ Hồ phong tước vương nên lại sợ giặc Minh vin cớ đó mà bắt giải về Kim Lăng, bèn bỏ trốn. May sau được Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân tôn phù, ra công giúp rập, Quỹ mới có được cơ ngơi to lớn. Bởi thế, khi nghe bọn Quỹ, Trang nói vậy, Trần Quỹ chợt lo sợ, vội nghe theo. Quỹ giả vờ mời Đặng Tất, Cảnh Chân đến bàn việc quân. Tất, Chân lòng ngay dạ thẳng được vua gọi thì về. Vừa vào đến thuyền, Trần Quỹ sai người mai phục sẵn, đổ ra chém chết Đặng Tất ngay trên thuyền. Cảnh Chân đi sau, thấy vậy kinh hoảng vội quay đầu chạy. Quỹ hô tay chân đuổi theo, giết nốt.

Đặng Dung nghe tin dữ thì bưng mặt khóc oà lên ba tiếng rồi lau ráo nước mắt, bảo tướng sĩ dưới quyền:

– Vận nước không may, anh hùng ôm hận. Thương thay, thương thay!

Tướng sĩ Hoá Châu nhiều người tức giận, muốn tính chuyện trả thù cho chủ soái, nói:

– Việc nước chưa xong lại nghe lời xu nịnh mà giết bề tôi trung, vua thế để sao được!

Đặng Dung nghiêm sắc mặt mắng:

– Hiếu nhưng phải lấy trung làm trọng. Nợ nước chưa đền, giặc thù còn kia, sao lại xui ta nghĩ đến chuyện nhà mà quên nợ nước. Thế sao gọi là hiếu được!

Đoạn dịu giọng bảo:

– Nhà vua cầm cương mà không biết ngựa nào là ngựa hay. Dẫu có nhọc lòng đến mấy cũng chỉ tốn sức. Ta đi thôi, tìm minh chúa[185] mà tôn phù!

Dứt lời, cùng hai em dẫn quân bản bộ bỏ đi ngay. Cảnh Dị cũng kịp đến hợp quân theo về Nghệ An. Đầu năm Kỷ Sửu (1409), Đặng Dung, Cảnh Dị ra Thanh Hoá rước cháu nội vua Trần Nghệ Tông là Trần Quý Khoáng vào Chi La (Hà Tĩnh) và lập làm vua. Quý Khoáng lên ngôi đặt niên hiệu là Trùng Quang Đế, phong Đặng Dung làm Đồng binh Chương sự, Cảnh Dị làm Thái bảo, Nguyễn Suý làm Thái phó. Bấy giờ, ngoài Bắc thì có Trần Quỹ, ở Nghệ An thì có Trần Quý Khoáng. Thấy thế, Đặng Dung mới bàn với Cảnh Dị và Nguyễn Suý:

– Một nước mà hai vua thì lòng người khó theo. Giản Định và Trùng Quang tuy là hai nhưng đều là con cháu một họ Trần. Nên đưa Giản Định về hợp lại cùng lo toan việc nước cho dân biết mối quy tụ mà chuyên tâm tôn phù.

Dị và Suý cũng nói:

– Giản Định là con thứ tiên đế, Trùng Quang là cháu nội. Ta nên tôn Giản định làm Thái Thượng Hoàng, Trùng Quang thì giữ ngôi vua. Thế là vừa đúng theo thường điển bản triều[186] lại vừa hợp với tôn ti hoàng tộc.

Mọi người đều khen phải, cử Nguyễn Suý dẫn đoàn du binh đi đường tắt ra Ngự Thiên (Thái Bình) bất ngờ đánh úp, bắt được Giản Định Trần Quỹ đưa về Nghệ An. Đặng Dung, Cảnh Dị được tin, vội đem quân ra ngoài thành lạy chào. Trần Quỹ thấy Đặng Dung, Cảnh Dị mặc võ phục đeo gươm, oai phong lẫm liệt thì sợ hãi không yên. Đặng Dung, Cảnh Dị biết ý, sau này mỗi khi có việc vào chầu đều bỏ hết võ phục, khí giới không mang. Tướng sĩ biết chuyện, ai cũng khen lắm.

Từ khi thu về một mối, quân lực nghĩa quân càng mạnh, thanh thế càng lớn. Minh Thành Tổ phải hai lần cử Trương Phụ làm tổng binh cầm bốn năm vạn quân sang cứu khốn cho Mộc Thạnh, Hoàng Phúc. Đặng Dung khi thì giữ cửa Hàm Tử, cùng với Cảnh Dị trấn ở Bình Than quyết chiến với giặc, khi lui về đóng cọc lấy đá lấp cửa bể Thần Đầu để cự địch, lại hợp với Cảnh Dị nhiều phen tung quân thuỷ ra Bắc đánh phá. Giặc Minh bị tổn hại rất nhiều, vất vả và lao đao mà vẫn không làm gì được Đặng Dung, Cảnh Dị. Bởi thế, khi bị vua Minh gọi về, Trương Phụ lo lắm, vội dâng biểu tâu rằng: “Nay vì thủ lĩnh giặc là Trần Quý Khoáng, đảng giặc là Nguyễn Suý, Hồ Cụ, Nguyễn Cảnh Dị còn ở Diễn Châu, Nghệ An bức gần Thanh Hoá; Đặng Dung lãnh quân lấp cửa bể Thần Đầu, cửa sông Phúc Thành, chiếm giữ các đường xung yếu ở Thanh Hoá, ra vào cướp phá cửa bể Đại An. Nay điều hết quan quân về, sợ rằng Kiềm Quốc công Mộc Thạnh binh ít không địch nổi”.

Mãi sau này, xong việc Bắc chinh đánh Thát Đát (Mông Cổ), đầu năm Quý Tỵ (1413), Trương Phụ mới dồn hết đại binh cùng bọn Mộc Thạnh, Hoàng Phúc, Phương Chính, Tiết Tụ, Chu Vinh, Trần Húc, Chu Quảng, Hoa Anh, Sư Hựu, Dương Hồng, quân đông tướng mạnh chia hai đường thuỷ bộ đánh tràn vào Thanh Hoá, Nghệ An, Hoá Châu. Nghĩa quân tan vỡ dần. Đặng Dung, Cảnh Dị, Nguyễn Suý rước Quý Khoáng lui về Thuận Châu (Quảng Trị), bày trận ở sông Ái Tử (một nhánh sông Thạch Hãn) để cự địch. Giặc tung hết quân kị, quân thuỷ bộ ồ ạt tiến đánh. Quân ta chống lại quyết liệt. Một đêm, Đặng Dung dẫn quân cảm tử dùng thuyền nhỏ tiến thẳng vào đại bản doanh của Trương Phụ đánh úp. Quân Dung phóng lửa đốt thuyền giặc rồi vác dao kiếm trèo lên chém giết. Dung cưỡi một chiếc thuyền nhẹ xông trận, dùng cung tên bắn ngã nhiều tên. Thấy một chiếc thuyền rất to, trên có lá cờ suý, biết là thuyền Trương Phụ, Đặng Dung xách gươm nhảy sang định bắt sống. Tiếc thay, Đặng Dung không nhận được mặt Trương Phụ. Trong lúc Đặng Dung đang ngợ tìm, Trương Phụ nhanh chân lẻn ra, nhảy vội xuống một chiếc thuyền con trốn thoát.

Sau bữa đó, Phụ căm tức thấu xương, càng thúc quân cố chết mà đánh. Nghĩa quân thế yếu, quân ít, sau tan vỡ hết, bị bắt bị giết rất nhiều. Đặng Thiết, em Đặng Dung cũng bị giặc bắt ở trận ấy. Đến tháng Chín, Trương Phụ xua quân đánh dồn nghĩa quân lên rừng sâu. Quân Trương Phụ bổ vây bốn phía, Đặng Dung và em là Đặng Doãn, Nguyễn Cảnh Dị và Nguyễn Suý liều chết phá vây, song không thành, đều lần lượt bị giặc bắt. Cảnh Dị bị thương nặng vẫn chỉ vào mặt Trương Phụ mắng:

– Chính ta muốn giết ngươi bây giờ lại bị ngươi bắt!

Đoạn, không ngớt lời chửi Trương Phụ. Phụ tức điên người bèn sai moi gan, chặt đầu Cảnh Dị để trả thù. Ít lâu sau, Quý Khoáng cũng bị bắt nốt. Trương Phụ đưa tất cả về Đông Quan.

Tháng Tư năm Giáp Ngọ (1414), Phụ sai người giải Quý Kháng, Đặng Dung, Nguyễn Suý sang Yên Kinh. Giữa đường, đánh lừa quân canh, Quý Khoáng nhảy xuống sông tự tử. Đặng Dung cũng gieo mình theo xuống nước. Còn Nguyễn Suý, quân canh thấy thế thì giữ chặt. Nguyễn Suý bị giam cầm ngặt quá, không làm gì được bèn giả bộ thản nhiên nói cười, ngày ngày cùng quân canh đánh cờ vui vẻ. Dần dần quen nhờn, quân canh vô ý, Suý vác bàn cờ đập vỡ đầu quân canh rồi cũng trẫm mình xuống dòng nước.

Trước đó ít lâu, sau mấy trận giao phong thất bại, thấy việc nước khó thoát khỏi cảnh đắm chìm, Đặng Dung ngậm ngùi gửi nỗi hận vào thơ:

Thù nước chưa xong đầu đã bạc
Gươm mài mấy độ bóng trăng soi.

Ăn cỗ đầu người

Bấy giờ là vào mùa hạ năm Quý Tỵ (1413), Trương Phụ cùng lũ Mộc Thạnh, Trần Húc, Dương Hồng, Chu Quảng… dồn hết quân hùng tướng mạnh vào đánh Nghệ An. Thanh thế giặc lớn lắm. Quân ta địch không lại. Đặng Dung, Nguyễn Cảnh Dị. Nguyễn Suý phải rước vua Trùng Quang lui về Hoá Châu (Quảng Bình) định dựa vào thế hiểm trở của đất ấy mà cố thủ. Trương Phụ chiếm Nghệ An nhưng chỉ được toà thành không, còn vua tôi Trùng Quang thì đã cao bay xa chạy nên Phụ tức lắm, quyết đuổi theo vây bắt. Mộc Thạnh can:

– Hoá Châu núi cao biển rộng, chưa dễ mà lấy được.

Trần Húc cũng bàn thêm:

– Từ khi thủ lĩnh giặc là Quý Khoáng nổi lên, quan quân đã mấy lần vào đánh dẹp, chưa lần nào chiếm được Hoá Châu vì chỗ ấy đất hiểm, dễ bị phục binh.

Trương Phụ vẫn khăng khăng:

– Tôi sống được là ở Hoá Châu, tôi có chết cũng là ở Hoá Châu. Hoá Châu chưa bình xong thì tôi còn mặt mũi nào trông thấy Chúa thượng nữa.

Khi ấy, dưới trướng Phụ có tên ngụy quan là Phan Liêu, con Phan Quý Hựu. Hựu trước cũng vác gươm theo hầu Trùng Quang được phong làm Thiếu bảo. Đến năm Nhâm Thìn (1412), Hựu làm phản, đem Liêu ra hàng. Cha chết, Liêu được Trương Phụ cho thay cha làm tri phủ Nghệ An. Nay thấy bọn Mộc Thạnh, Trần Húc can ngăn, Liêu sợ Phụ nghe theo mà rút quân về Bắc, nghĩa quân từ Hoá Châu lại ra, tất Liêu không thoát khỏi tội mất đầu như bọn Trần Nhật Chiêu, Phạm Thế Căng năm nọ. Liêu vội vàng đem tất cả binh tình của nghĩa quân và địa thế núi sông miền Thuận Hoá nói hết với Trương Phụ. Bởi thế, Phụ càng nhất định đánh Hoá Châu.

Tin Trương Phụ đang sửa soạn gấp để tràn tới Hoá Châu làm kinh động vua tôi Trần Trùng Quang. Nhà vua vội triệu tướng sĩ lại bảo:

– Việc nước phải khi bất lợi, quân số hao hụt, mười phần không còn đến ba bốn, lương thực khí giới đều vơi cạn. Tình thế bức bách, các khanh có kế gì cứu nguy, cứ nói.

Thái bảo Nguyễn Cảnh Dị tâu:

– Bấy lâu Minh Thành Tổ vẫn có ý muốn chiêu dụ. Nay nên cử người đi sứ dâng biểu cầu phong, giả xin thần phục làm kế hoãn binh để nới bớt sự kiềm chế của Trương Phụ.

Vua hỏi:

– Ai vì ta làm việc ấy?

Quần thần đang chọn người để tiến cử thì một viên quan bước ra nói:

– Thần tuy bất tài, nhưng cũng xin được làm việc ấy.

Mọi người đều nhìn xem ai, hoá ra Nguyễn Biểu. Biểu là người xã Bình Hồ, huyện Chi La, phủ Nghệ An (Đức Thọ, Hà Tĩnh) đậu Thái học sinh cuối đời Trần, làm quan đến chức Điện tiền thị ngự sử. Giặc Minh sang cướp nước, Biểu lui về quê nhà ngấm ngầm chiêu mộ hương binh chờ dịp dấy quân. Năm Kỷ Sửu (1409), nghe tin Đặng Dung, Cảnh Dị lập cháu Trần Nghệ Tông là Trần Quý Khoáng làm Trùng Quang Đế, xướng nghĩa cần vương ở huyện nhà, Biểu tức khắc dẫn hương binh đến hưởng ứng. Từ bấy giờ Biểu luôn ở bên vua dốc sức giúp rập, một lòng trung trinh báo đền nợ nước. Trùng Quang thấy Biểu nhận đi sứ thì mừng lắm, thân đến bên cầm tay nói:

– Khanh đi sứ, trẫm còn mong mỏi gì hơn nữa. Hiềm một nỗi, Trương Phụ là kẻ hung ác bạo ngược lại đang đắc chí, tất sẽ ỷ thế làm càn. Bởi vậy, khanh đi chuyến này lành ít dữ nhiều, nên thận trọng giữ mình. Nếu như trời còn phù hộ nước Nam ta, việc nước mà thành, công ấy quả là hiếm có vậy.

Nguyễn Biểu tâu:

– Nước địch đè lấn, vua phải lo thì bề tôi có lỗi. Thần chịu ơn dày của nước, nghĩa phải ra đi, lo việc ứng đối, dẫu có chết chắc sẽ không để nhục mệnh vua.

Dứt lời, Nguyễn Biểu xin sửa soạn đi gấp. Vua tôi đều bịn rịn. Nhà vua cảm khái vì lòng trung nghĩa của Nguyễn Biểu sắp dấn thân vào hang hùm để lo việc nước, mới làm một bài thơ quốc âm tiễn biệt:

Mấy vần thơ cũ ngợi hoàng hoa
Trịnh trọng rày nhân mở khúc ca
Chiếu phượng mười hàng tơ cặn kẽ
Vó câu ngàn dặm tuyết xông pha
Tang bồng đã bấm lòng khi trẻ
Khương, quế thêm cay tính tuổi già
Việc nước một mai công trọn vẹn
Gác Lân danh tiếng rọi lâu xa.[187]

Nguyễn Biểu ứng khẩu hoạ lại để tạ ơn:

Tiếng Ngọc từ vâng trước bệ hoa
Ngóng tai đồng vọng thuở âu ca
Đường mây vó kí lần lần trải
Ải tuyết cờ mao thức thức pha
Há một cung tên lồng chí trẻ
Bội mười vàng sắt đúc gan già
Hổ mình vả thiếu tài chuyên đối
Dịch lộ ba ngàn dám ngại xa.[188]

Nguyễn Biểu đến Nghệ An, quân Minh ra giữ lại, đưa Biểu vào gặp Trương Phụ. Phụ dàn quân bản bộ hai hàng, gươm tuốt trần, đứng suốt dọc đường từ cổng thành vào quân trướng. Nguyễn Biểu đi người không, theo sau chỉ có một quân hầu bưng hòm sắc đựng tờ biểu. Quân giặc đứa nào cũng trừng mắt nhìn, sát khí đầy mặt. Nguyễn Biểu vẫn thản nhiên đi đứng đường hoàng. Phụ ngạo nghễ ngồi trên ghế cao tiếp Biểu, định bắt Nguyễn Biểu đứng ngoài sân để làm nhục. Nguyễn Biểu biết ý, khoát tay gạt hàng gươm của lũ vệ sĩ, ung dung bước lên ngang bàn Phụ. Phụ quát lớn:

– Vào gặp đại thần của thiên triều sao không lạy?

Nguyễn Biểu bình thản như không, đáp:

– Ông vâng mệnh thiên tử mang chiếu sang đây để tìm họ Trần. Ta cũng vâng mệnh vua Trần cầm biểu đi sứ để cầu phong. Ông là bề tôi, ta cũng là bề tôi mà lại buộc nhau lạy, xưa nay có việc ấy không? Vả lại, nếu ta cư xử với ông theo lễ vua tôi, e rằng tội chiếm đoạt ngôi vua vượt ra ngoài phận bề tôi của ông khó tránh.

Biết Nguyễn Biểu đáo để, chẳng phải tay vừa, Trương Phụ lảng qua chuyện khác. Phụ hạch:

– Sao chúa ngươi dám phản nghịch, lỗi đạo với thiên tử?

Nguyễn Biểu nói:

– Thiên tử xuống chiếu xuất binh sang đây, nói là để phù giúp vua Trần nước tôi diệt nhà Hồ chiếm đoạt. Nay nhà Hồ đã dẹp xong, vua nước ta là con cháu họ Trần ứng mệnh thiên tử ra nhận chiếu để lấy lại nước cũ. Thế sao gọi là nghịch được?

Phụ tức lắm đập bàn quát tháo:

– Được. Để xem ngươi còn làm phách nói cứng nữa không?

Nói đoạn hầm hầm bỏ vào. Lát sau, quân Minh dọn cơm rượu mời Nguyễn Biểu:

– Quan tổng binh tôi thết tiệc ông.

Nhìn mâm cơm chỉ có chai rượu với liễn sứ lớn đựng một đầu người nước ta bị giặc giết đem nấu chín, Nguyễn Biểu hiểu ý. Ông nén giận, mặt không biến sắc, điềm nhiên thò đũa khoét hai con mắt bỏ vào miệng ăn như không. Đoạn, nâng chén rượu cười ha hả:

– Mấy khi ta được xơi thịt người Ngô![189]

Rồi gật gù vuốt râu, lớn tiếng ngâm vang một bài thơ quốc âm tức cảnh:

Ngọc thiệt trân tu đã đủ mùi
Gia hào thêm có cỗ đầu người
Nem công chả phượng còn thua béo
Thịt gu gan lân vẫn kém tươi
Cá lõi lộc minh so cũng một
Vật bày thỏ thủ bội hơn mười
Kia, kia ngon ngọt tày vai lợn
Tráng sĩ như Phàn tiếng đề đời[190]

Trương Phụ không khuất phục được Nguyễn Biểu thì càng tức nhưng cũng thầm phục Biểu, bèn thả cho đi, Phan Liêu biết tin vội vàng đến xin ra mắt, ton hót với Phụ. Liêu nói:

– Biểu đến gặp tướng quân: trước uy vũ mà không chịu khất, không lạy tướng quân như lạy chủ, không chịu hạ chủ là kẻ phản nghịch, lại giỏi ứng đối, khí phách ngang tàng. Biểu chính là bề tôi nanh vuốt của Quý Khoáng. Sao tướng quân lại thả hổ về rừng?

Trương Phụ nghe vậy thì giật mình tỉnh ngộ, vội sai quân kị tức khắc đi đường tắt đuổi theo. Thấy quân Minh hùng hổ lao tới, Nguyễn Biểu biết không thoát bèn ung dung đứng lại bên bờ sông Lam, cắn ngón tay lấy máu viết lên thành cầu bảy chữ: “Thất nguyệt, sơ nhất nhật, Nguyễn Biểu tử” (Ngày mồng Một tháng Bảy, Nguyễn Biểu chết).

Đến quân trướng của Trương Phụ, Nguyễn Biểu phẫn uất giận tròn xoe đôi mắt, chỉ vào mặt Phụ mắng luôn:

– Trong bụng toan tính việc đánh chiếm nước người ta, ngoài mặt lại phô trương là quân nhân nghĩa; trước nói lập con cháu họ Trần, bây giờ lại đặt quận huyện; không những cướp bóc của cải lại còn giết hại nhân dân, bọn mày thật là lũ giặc bạo ngược.

Trương Phụ tức điên người, thét võ sĩ lôi Nguyễn Biểu ra trước cửa chùa Yên Quốc dưới chân núi Thành Sơn để chém đầu. Trên đường đi, Nguyễn Biểu vẫn không ngớt lời chửi mắng giặc…

Vua Trùng Quang hay tin thì vật mình than khóc và thân làm bài văn tế tế Nguyễn Biểu, một tấm gương nghĩa liệt đời Hậu Trần.

Truyền thuyết về chiếc gươm thần của Lê Lợi

Ông tổ của Lê Lợi là Lê Hối vốn người làng Như Áng, huyện Lương Giang, phủ Thanh Hoa.[191] Một hôm, Lê Hối đến chơi Lam Sơn thấy chim bay hàng đàn, liệng quanh dưới núi Lam Sơn như vẻ dòng người hội họp, liền nói rằng:

– Chỗ này tốt đây!

Rồi nhân đó dời nhà đến ở. Ba năm gây nên sản nghiệp, con cháu ngày một đông, tôi tớ ngày một nhiều. Từ bấy giờ, họ Lê đời đời làm quân trưởng một phương.

Đến đời ông Lê Lợi là Lê Đinh và đời cha là Lê Khoáng thì cơ nghiệp đã bề thế giàu có. Hai anh chết sớm, Lê Lợi một mình thừa kế tất cả cơ nghiệp của ông cha để lại. Sinh ra phải thời loạn lạc, lớn lên giữa buổi gian nan, căm giặc Minh cuồng bạo lấn hiếp, Lê Lợi chuyên tâm đọc sách thao lược, lại dốc hết tiền của để hậu đãi khách khứa, chiêu nạp kẻ hiền tài. Quân Minh biết tiếng, nhiều lần lấy quan tước để dụ dỗ. Lê Lợi đều từ chối và càng nuôi chí bền, ẩn giấu vào núi rừng, chăm nghề cày cấy. Ông thường nói với mọi người xung quanh:

– Làm trai sinh ra ở đời nên cứu nạn lớn, lập công to, để tiếng thơm muôn đời. Chứ đâu lại chịu bo bo làm đầy tớ người ta!

Hiềm một nỗi, bấy giờ quân thù đương mạnh. Họ Trần ở ngôi cầm quyền gần hai trăm năm. Con cháu nhà vua là Trần Quỹ và Trần Quý Khoáng đều xưng đế hưng binh, mưu lấy lại nước, có lúc đã oanh liệt. Thế mà cũng không khỏi thất bại, ngôi báu nát chìm. Huống chi, Lê Lợi lực lượng phỏng có là bao, anh hùng hào kiệt theo về nào đã có mấy! Bởi thế, ông còn đắn đo suy xét lẽ hưng phế, nghiền ngẫm kĩ binh thư, đợi thời cơ giết giặc.

Tương truyền, có người em họ của Lê Lợi là Lê Thận một hôm đi đánh cá ở sông Chu. Thận chèo thuyền ra sông thả lưới. Lát sau kéo lên, thấy nằng nặng Thận đã có ý mừng. Tưởng được mẻ cá lớn, không ngờ chỉ có một thanh sắt nằm trong lưới. Lê Thận bực mình bèn quăng xuống sông rồi chèo ra chỗ khác quăng lưới. Lại kéo phải thanh sắt ấy. Đến lần thứ ba, Thận lạ lắm, cầm thanh sắt lên xem. Té ra một lưỡi gươm trên khắc bốn chữ, hai chữ đã mờ không rõ, còn hai chữ kia Thận đọc được là Thuận Thiên. Lê thận nghĩ thầm:

– Thuận Thiên là tuân theo mệnh trời. Cứ như ý này tất sắp có minh chúa ra giúp dân dẹp loạn.

Nghĩ đoạn, Thận vội giấu lưỡi gươm đem về, không nói với ai. Hôm Lê Lợi đến chơi, Lê Thận kéo tay vào buồng kín kể lại và lấy cho xem. Lưỡi gươm bỗng toả hào quang lấp loáng, lồ lộ hiện ra đủ bốn chữ Thuận Thiên Lê Lợi. Thận vừa sợ vừa mừng, hai tay nâng gươm đưa cho Lê Lợi. Lê Thận nói:

– Không ngờ minh chúa lại là tôn huynh. Thật là đại hồng phúc cho họ Lê ta. Trời đã muốn, xin tôn huynh dấy nghĩa cứu muôn dân, trước rửa mối thẹn nghìn thu cho nước, sau là dựng nên công oanh liệt ngàn năm.

Lê Lợi cũng thấy trong lòng phấn chấn, mới lựa lời cảm tạ, nhận gươm ra về. Đến nhà, thấy vợ là bà Trần Thị Ngọc Trần đêm khuya vẫn chưa đi ngủ, Lê Lợi hỏi:

– Có chuyện gì đấy?

Bà vợ đáp:

– Lạ lắm. Trên cây đa trước nhà có cái gì sáng như đèn, lại có tiếng chân người rậm rịch.

Lê Lợi trèo lên xem, hoá ra một chuôi gươm nạm ngọc. Đem xuống đóng vào lưỡi gươm kia thấy vừa như đúc, Lê Lợi càng khấp khởi mừng thầm:

– Hẳn là trời cho ta gươm báu!

∗ ∗ ∗

Mười mấy năm nếm mật nằm gai, một gươm đại định dẹp phăng giặc giã, mở nền thái bình muôn thuở. Ngày 15 tháng Tư năm Mậu Thân (1428), Lê Lợi lên ngôi hoàng đế tại điện Kính Thiên ở thành Đông Đô (Thăng Long). Nhớ lại chuyện xưa, mới đặt niên hiệu là Thuận Thiên. Một ngày kia, nhân buổi đẹp trời, nhà vua ngự giá ra chơi hồ Tả Vọng ở kinh thành. Thuyền rồng đi đến giữa hồ. Bỗng từ dưới nước nổi lên một con rùa vàng rất to. Rùa bơi đến trước thuyền rồng cúi đầu như có ý bái lạy. Đoạn, cứ hướng về phía nhà vua mà chầu. Lấy làm lạ, vua rút gươm ra, chỉ Rùa Vàng phán hỏi. Bỗng Rùa Vàng cất tiếng nói như người:

– Việc nước đã xong, xin bệ hạ hoàn lại kiếm thần.

Vua tung gươm, Rùa Vàng há miệng đớp ngang lưỡi kiếm rồi lặn xuống nước, biến mất. Vua sai tát hồ thử tìm, song cả rùa và gươm đều không thấy. Từ bấy giờ mới gọi hồ Tả Vọng là hồ Hoàn Kiếm (hồ Trả Gươm). Ấy là vì dân gian quá sùng kính người anh hùng và sự nghiệp của người đã cùng toàn dân đuổi giặc cứu nước nên mới đặt ra truyền thuyết đó.

Núi Lam Sơn dấy nghĩa

Vùng Lam Sơn xưa lắm rừng rậm, nhiều đồi cao núi hiểm. Phía tây bắc Lam Sơn có núi Dầu. Núi Dầu có rừng cây chàm màu lam sum suê che phủ, bởi thế dân mới gọi là núi Lam (Lam Sơn). Việc dựng nước mở đất của nhà Lê phát tích từ núi ấy.

Hội thề Lũng Nhai

Bấy giờ là vào đầu năm Bính Thân (1416). Trang trại của Lê Lợi ở Lam Sơn tấp nập người ra vào. Nghĩa sĩ các nơi nhiều người đã lục tục kéo đến, xin làm môn khách.[192] Bà con gia đình Lê Lợi, như Lê Thạch, Lê Khôi, Lê Khang, Lê Khiêm là cháu nội; Đinh Lễ, Đinh Liệt là cháu ngoại; Trần Hoành, Trần Vận là bố vợ và anh vợ cùng hợp với đám môn khách hăm hở mưu việc lớn. Ngặt vì khi ấy, bọn ngụy quan đã bắt đầu nghi ngờ, thường tung thám tử đến Lam Sơn để dò xét, hoặc giả làm người có nghĩa khí trà trộn vào đám môn khách để dò la. Lại hiềm một nỗi nghĩa sĩ bốn phương kẻ sang người hèn, mỗi người mỗi nết, hoặc vốn là quý tộc như Trần Nguyên Hãn; dòng dõi khoa bảng như Nguyễn Trãi, Phạm Văn Xảo; có tiếng văn học như Lê Văn Linh hoặc là con người thứ dân đi buôn như Nguyễn Xí, Lưu Nhân Chú; làm người ở chăn trâu như Trịnh Khả, Nguyễn Chích; chài lưới trên sông như Nguyễn Thận… Đám Lê Lai, Lê Sát, Lê Ngân, Lê Lý, Lê Văn An, Lê Liễn, Bùi Quốc Hưng, Trịnh Võ, Trương Lôi, Trịnh Đồ… cũng về quần tụ. Lê Lợi đều hậu đãi ân cần, ngày đêm dò xem ý tứ nhưng vẫn chưa thật tỏ tường. Bèn hội cả lại, ướm hỏi:

– Tôi bấy lâu ôm tài chứa khí, bức bối mà không được cởi mở, mới phải trốn vào rừng núi khẩn hoang dựng nghiệp. Các ông mến tiếng mà lận đận về đây hợp sức. Giờ nên làm gì có ích?

Có người nói:

– Tôi nghe Lam Sơn đất hiểm dân giàu, trại chủ là người biết dốc của nhà mà đãi khách một cách nhún nhường, lại lấy việc của thiên hạ làm trách nhiệm của mình, đó là tư cách của bậc đế vương nên mới họp nhau lại tôn phù làm minh chủ.

Lê Lợi thủng thỉnh đáp:

– Ý ông thì thế. Chỉ sợ nhiều người khác chí.

Mọi người đều nói:

– Không phải. Lũ chúng tôi tâm đã đồng, chí đã quyết, xin minh chủ cho lập đàn thề để rõ lòng thành thực, dứt mối hồ nghi.

Lê Lợi cả mừng nói:

– Được như vậy thì trời cũng giúp vì, việc nước hẳn có cơ hưng khởi, nghiệp lớn chắc có thể thành được.

Đoạn, bàn cách chọn nơi lập đàn thề cùng nhau mưu việc nổi binh. Có tiếng người nói:

– Bên kia Như Áng có núi Đồi Đá, trên đỉnh có khoảng đất rộng và bằng, dân bản địa gọi đất ấy là Lũng Nhai. Có thể lên đó mà tế cáo trời đất được. Mọi người nhìn xem ai, hoá ra Lê Lai và các con là Lê Lô, Lê Lộ, Lê Lâm. Nhóm Lê Sát, Lê Ngân, Lê Lý, Lê Văn An, Nguyễn Thận vốn người vùng Lam Sơn nên quen thạo địa hình đều đồng thanh khen:

– Phải đấy, phải đấy!

Mùa xuân năm ấy, Lê Lợi cho đắp đất làm đàn cao một trượng,[193] trên có bàn thờ hương khói nghi ngút, cờ xí cắm la liệt; gia binh lực sĩ gươm tuốt trần dàn hàng đứng xung quanh; lại có bốn thớt voi trực hai bên tả hữu, nghi vệ rất oai nghiêm. Giờ ngọ, Lê Lợi khăn áo chỉnh tề, thiên tư tuấn tú khác thường, mắt sáng, miệng rộng, mũi cao, bước đi như rồng, dáng đi như hổ dẫn đầu một đoàn mười tám nghĩa sĩ thay mặt mấy trăm người có mặt ngày ấy, tiến lên đàn cao. Lê Lợi đứng giữa, các nghĩa sĩ sắp xếp thứ tự đứng sau. Ngài thắp hương làm lễ tế cáo trời đất, hướng về bốn phương lạy tám lạy. Đoạn, cao giọng đọc lời thề, tiếng nói như chuông:

- Trại chủ Lam Sơn là Lê Lợi cùng bọn Lê Lai, Nguyễn Thận, Lê Văn An, Lê Văn Linh, Trịnh Khả, Trương Lôi, Trịnh Đồ, Lê Liễn, Bùi Quốc Hưng, Nguyễn Chích, Võ Uy, Nguyễn Trãi, Lưu Nhân Chú, Trịnh Võ, Trần Nguyên Hãn, Lê Lý, Lê Sát, Lê Ngân họp nhau kết nghĩa ăn thề nguyện đồng cam cộng khổ, sống chết có nhau quyết trừ loạn lớn, cứu trăm họ khỏi hầm tai vạ. Nếu ai manh tâm phản trắc, làm sai lời ước thì trời đất, quỷ thần tru diệt, làm cho chết đến cả họ hàng thân thích. Nếu chúng tôi lòng thành một dạ, sắt son một chí, xin trời đất quỷ thần đều phù hộ, khiến cho nghiệp lớn chóng thành, muôn dân sớm được thấy lại uy nghi nước cũ.
Kính trời, đất, quỷ, thần cùng soi xét.

Dứt lời, các quản tượng gióng một hồi cồng âm vang cả một vùng. Lê Lợi cùng mười tám nghĩa sĩ đều lần lượt uống mỗi người một li rượu hoà máu đỏ, để tỏ lòng giữ lời thề ước. Sử gọi đó là hội thề Lũng Nhai.

Dựng cờ khởi nghĩa

Từ bữa ấy, mười tám nghĩa sĩ Lũng Nhai chia nhau đi sắm sửa khí giới, luyện tập quân sĩ, chỉnh đốn hàng ngũ, mưu việc nổi binh. Nhân tài tuấn kiệt kéo đến ngày một đông, quân lực ngày một mạnh, thanh thế ngày một lớn. Ngụy quan Lương Nhữ Hốt tham chính phủ Thanh Hoa lo sợ, mới lên thành Tây Đô mật báo với Nội quan nhà Minh là Mỹ Kỳ.

– Chúa Lam Sơn chiêu vong nạp bạn, đãi ngộ quân sĩ rất hậu, chí nó không phải nhỏ. Nếu giao long được gặp mây mưa thì tất không phải là vật trong ao đâu. Nên sớm trừ đi, chớ để lo về sau.

Mã Kỳ vốn là đứa kiêu căng, nghe Nhữ Hốt cáo cấp thì vênh mặt nói:

– Đám củi mục ấy liệu làm gì được ta mà ông đã vội cuống quýt? Cứ để chúng nhóm lại cho đông như cá theo đàn chui vào lưới, bấy giờ chỉ việc cất vó một mẻ là xong hết!

Đoạn, tung thám tử ráo riết đi dò la, lại ngầm sửa soạn động binh, chờ được dịp là cất quân. Lê Lợi biết vậy bèn họp tướng sĩ lại bàn việc hưng binh khởi nghĩa. Lê Lợi nói:

– Bọn ta sinh ra gặp thời loạn lớn, giận quân giặc cường bạo lấn hiếp nên ẩn náu vào núi rừng nuôi chí bền, gây binh lực, lo cứu nạn nước, mưu việc yên dân. Nay xem xét kĩ mọi lẽ hưng vong, thấy đã đến lúc ra tay cứu khốn phò nguy, nên hiệu gậy làm cờ dấy nghĩa. Ta dấy quân đánh giặc không phải vì tham phú quý, mà vì muốn cho ngàn đời sau biết rằng ta không chịu thần phục quân giặc tàn ngược. Các ông nghĩ thế nào?

Tướng sĩ đồng thanh hưởng ứng. Lê Lợi lại nói:

– Vận nước đang nghiêng ngửa, muôn dân thì khốn cùng chẳng khác gì kẻ chết đuối mong người đến cứu. Kẻ thức giả nỡ lòng nào mà điềm nhiên nâng chén cười đùa, ngất ngưởng vui xuân, chờ hết ngày khai hạ mới động đến việc cứu nước, vớt dân. Người xưa nói: “Người quân tử thấy cơ[194] thì làm, không chờ đến cuối ngày”. Tết Nguyên đán năm nay, ta định ăn tết một hôm. Mồng Hai sẽ làm lễ tế cờ xuất quân. Có nên không?

Mọi người đều nói:

– Nên lắm, nên lắm!

– Xin theo, xin theo!

Nguyễn Trãi đứng lên nói:

– Từ khi giặc Minh tràn sang lấn hiếp, nước Nam ta thành không có chủ, người nước ngày đêm nóng lòng mong tìm được chúa. Xin minh chủ hãy làm lễ tấn tôn trọng thể để làm sáng rõ danh nghĩa đối với cả nước, mà dân chúng thì được vui mừng biết nước Nam đã có chúa để tôn phù.

Lê Lợi nói:

– Ta là người mặc áo vải chuyên nghề cày cấy, nay vì trừ bạo mà nổi binh, lòng không nghĩ đến việc xưng bá, xưng vương.

Mọi người đều khẩn khoản nài ép. Hồi lâu, Lê Lợi đành chiều ý nhận lời. Tướng sĩ vui mừng bái lạy.

Đúng ngày mồng Hai Tết năm Mậu Tuất (7-2 – 1418), Lê Lợi cho lập đàn cao dưới chân núi Dầu, dựng cờ tế cáo trời đất. Trước lễ đàn, ba mươi nhăm tướng sĩ chia hai ban văn võ đứng trực hai bên; bên dưới, hai phía tả hữu là hai đội nghĩa binh, dũng sĩ, mỗi đội hai trăm người dàn hàng, gươm giáo sáng loà. Giờ thìn (7giờ – 9 giờ), Lê Lợi cưỡi voi trắng, mặc áo vàng dẫn đội tượng binh tất cả mười bốn thớt voi chiến tiến vào lễ đàn. Theo sau là đội thiết kị hai trăm lực sĩ kiếm tuốt trần đi hộ vệ. Lê Lợi rời voi, bước lên đài cao, rút gươm chỉ lên trời mà truyền rằng:

– Thuận theo ý trời, đáp ứng lòng dân, trại chủ Lê Lợi làm lễ tự tôn hiệu là Bình Định Vương. Từ khắc này, tự nhận trách nhiệm trừ bạo ngược lấy lại nước. Tướng sĩ dưới cờ, nhân dân bốn cõi hãy cùng ta đồng tâm hiệp lực, trên dưới một lòng lấy đại nghĩa mà thắng hung tàn, đem chí nhân để thay cường bạo để rửa nỗi nghìn thu hổ thẹn, để mở nền muôn thuở thái bình, dựng nên công oanh liệt ngàn năm, cùng các triều Đinh, Lý, Trần nối đời dựng nước.

Tướng sĩ quân binh ngót hai ngàn người dưới cờ đều “Dạ” ran rầm trời.

Bấy giờ, quân Vương tuy ít nhưng đều là quân hùm gấu, tướng sĩ đều là tướng vuốt nanh, một người có thể địch trăm người. Bởi thế, chỉ mươi ngày sau, quân Bình Định Vương khai binh ở Lạc Thuỷ, tung gươm chớp mắt chém ba ngàn đầu giặc. Nội quan Mỹ Kỳ cầm năm vạn quân trong tay mà phải dẫn tàn quân chạy thục mạng.

Lê Lai liều mình cứu chúa

Bấy giờ là tháng Tư năm Kỷ Hợi (1419) Bình Định Vương lại bị hãm lần thứ hai ở núi Chí Linh. Lần này, quân Minh bao vây ráo riết, quyết bắt Vương bằng được. Quân chúng trùng trùng điệp điệp, ngày đêm sục sạo, đến con chim sẻ cũng khó lòng bay lọt. Quân của Vương cùng đường hết lối, lương thực cạn dần. Thế bại vong chỉ còn trong gang tấc. Bình Định Vương vội họp tướng sĩ lại mà rằng:

– Vận nước nghiêng ngả ngàn cân treo sợi tóc. Ai có kế gì hay, cứ nói. Mưu sĩ có kẻ bàn:

– Chúa công còn, sơn hà xã tắc còn. Bởi thế, giặc Ngô cứ nhắm bóng mặt trời[195] mà dõi tìm vây bắt, mong triệt nguồn tai hoạ. Bây giờ tìm được người hao giống, ăn mặc giả Chúa công, gióng trống mở cờ tháo chạy. Giặc bất ngờ tưởng thực, đổ xô nhau đuổi bắt lĩnh thưởng. Ta nhân đó lén chạy ngược đường, tất thoát.

Vương khen phải, nói:

– Ai có thể làm như Kỷ Tín[196] ngày xưa, để ta ẩn náu trong núi rừng mưu tính việc nước về sau?

Tướng tá đương bàn định, ai nấy đều hăng hái, bỗng có người đứng phắt lên nói:

– Chỉ sợ Chúa công không tin cậy. Tôi xin làm việc đó!

Mọi người đều sửng sốt, cùng nhìn xem kẻ vừa nói là ai. Thì ra Lê Lai, một nghĩa sĩ người Mường trong đám thập bát (18) anh hùng tế cờ tại hội thề Lũng Nhai mấy năm trước. Lê Lai người làng Dựng Tú, sách[197] Đức Giang, huyện Ngọc Lặc, Thanh Hoá. Anh ruột là Lê Lam và ba con của Lê Lai đều ra ứng nghĩa, tôn phù Lê Lợi.

Bình Định Vương thấy Lê Lai xin nhận thì ứa nước mắt nói:

– Tướng quân không tiếc cái chết để ta được yên, đó là công của tướng quân để lại muôn đời.

Đoạn, cứ ôm lấy Lê Lai không nỡ rời. Tướng tá quân thần ai cũng khóc. Lê Lai vái lạy Bình Định Vương mà thưa:

– Tình thế gấp lắm rồi, để tôi đi. Xin Chúa công gắng chí khắc phục gian nan, cứu muôn dân, lấy lại nước thì tôi dẫu chết, xương vẫn không nát. Vương đành gạt nước mắt, cởi mũ áo thân mặc cho Lê Lai. Lai quỳ xuống lạy tạ rồi lĩnh mệnh lui ra, điểm lấy năm trăm quân cảm tử và hai thớt voi, lập tức lên đường. Vương và các tướng tiễn ra tận ngoài doanh trại, mới quay vào.

Lê Lai cưỡi voi, thúc quân, trống giong cờ mở, nhằm thẳng hướng đại binh giặc xông tới, thét lớn:

– Chúa Lam Sơn chính là ta!

Quân Minh các ngả đang sục sạo lùng kiếm, thấy thế mừng rỡ đều đổ xô lại vây bắt. Lê Lai không ham đánh chỉ chống đỡ qua quýt, đoạn hô cướp đường tháo chạy. Giặc trúng kế tin thật, đuổi theo ráo riết, không kịp cắt đặt nhau ở lại vây hãm. Lê Lai cùng quân sĩ vừa chạy vừa đánh trả dữ dội. Quân giặc chết nhiều, nhưng quân Lê Lai cũng bị thiệt hại to. Sau ông bị giặc bắt. Biết bị lừa, giặc giết ông ngay tại trận để trả thù.

Dân địa phương kể rằng giặc chém chết ông ở một cái cầu bên sông rồi đem bêu đầu ở cây đa, để dân chúng lấy đó làm gương mà sợ hãi. Chẳng dè, đêm đến, dân làng Mơ bên cạnh cầu rủ nhau ra lấy trộm đầu và thây ông, đem vào rừng mai táng. Người đi đưa đám ông đông như nêm cối, chen chúc nhau mà đi. Vùng ấy sau dân đến ở, họp thành làng, gọi là Làng Chen. Còn chiếc cầu nơi Lê Lai mất, dân làng gọi là cầu Lai.

Lê Lai mất vào ngày 21. Mười lăm năm sau, Lê Lợi mất vào ngày 22. Hằng năm, cứ đến hai ngày ấy, ở Thanh Hoá dân gian nói là trời đất đều u ám như sầu thương nhớ tiếc hai vị anh hùng. Bởi thế mới lưu truyền câu:

Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi để ghi lòng tạc dạ.

Chuyện ông Hầu, Bà Hầu

Lê Lợi khi còn ở Lam Sơn có lần đánh nhau với quân Minh bị thua, quân tướng bỏ chạy tán loạn cả. Quân Minh đuổi theo rất gấp. Lúc chạy qua một cánh đồng, thấy một ông già đang cùng vợ lom khom tát nước bắt cá ở trên bờ ruộng, vua liền chạy tới, cởi ngay áo, xuống ruộng bắt cá với hai ông bà già. Quân Minh đuổi đến nơi hỏi ông lão:

– Lão già kia, có thấy Lê Lợi chạy qua đây không?

Ông lão đáp:

– Lê Lợi nào? Không thấy!

Nhà vua ngảnh tai lên nghe. Bà lão liền mắng:

– Thằng kia sao không bắt cá đi? Việc gì đến mày!

Quân Minh thấy thế không nghi hoặc gì nữa bèn bỏ đi. Đến chiều tối, ông bà già mời vua về nhà nghỉ. Nhà nghèo không có gà vịt, chỉ nuôi được một con hầu (khỉ), hai ông bà mới đem giết thịt để làm cơm. Lúc bưng cơm lên chỉ có đĩa cá giếc nướng và bát canh thịt hầu. Hai ông bà cung kính nói:

– Khi sớm, tình thế bức bách phải tuỳ cơ ứng đối nên trót lời phạm thượng,[198] xin Chúa công tha lỗi. Giờ xin tạm dùng cơm kẻo đói. Tiếc rằng nhà nông thanh bạch giản dị không có gì kính dâng.

Vua đáp:

– Đa tạ chủ nhân. Tấm lòng trung nghĩa của chủ nhân ta đã rõ, không cần phải thanh minh nữa. Công ơn tôn phù này tất có ngày đền đáp.

Về sau, khi đã lấy lại được nước, vua sai sứ giả đi tìm thì ông bà lão đã mất. Vua Lê thương tiếc bèn xuống dụ cho nhà Thái miếu khi làm lễ tế thì khấn hai ông bà lão về cùng hưởng, tục vẫn gọi là Ông Hầu, Bà Hầu. Cỗ tế hai ông bà già, ngoài những thức tam sinh[199] ra, thế nào cũng làm thêm một đĩa cá nướng và một bát canh thịt hầu, giống như bữa ăn khi xưa đã dâng vua.

Múa hát đuổi được giặc

Làng Đặng Xá trước thuộc về phủ Kiến Xương (nay là xã Trung Nghĩa, Tiên Lữ, Hưng Yên). Bấy giờ, làng có con sông con chảy quanh uốn éo như dải lụa trắng. Điểm xuyết trên tấm lụa là những chiếc thuyền câu đi lại an nhàn. Đôi bờ tre xanh rủ bóng, trẻ đến chăn trâu gõ sừng, thổi sáo. Ngoài ruộng, chim đồng bay lượn, ngô lúa tốt tươi. Nước non phong cảnh thật hữu tình. Đặng Xá lại nổi tiếng là đất vũ nhạc. Những đêm trăng, gương treo đầu cành, trai gái trong làng họp nhau hát múa. Tiếng trống bập bùng, tiếng đờn khoan nhặt cầm nhịp cho điệu múa uyển chuyển, ứng hoà với điệu hát thanh nhã. Trội nhất trong đám là một cô gái xinh đẹp nết na, người làng quen gọi là Ả Đào (có sách chép tên là Đào Thị Huệ).

Đương khi thanh bình vui vẻ, thình lình một hôm giặc Minh kéo về cắm đồn dựng trại. Giặc tung quân bắt người cướp của, tàn hại cả cỏ cây gia súc. Đặng Xá bỗng chốc trở nên tiêu điều xơ xác. Đàn ông trai tráng trong làng trôi nổi đi hết: họ đi tìm minh chúa để cứu làng giữ nước. Chỉ còn đàn bà con gái ở lại. Biết Đặng Xá nổi danh về ca múa, giặc bắt gái làng đánh đàn hát múa hầu rượu. Đùa bỡn chán, say rượu, giặc đều chui vào túi màn ngủ, chỉ để một tên ở ngoài thắt túi, xong thì ngồi canh gác. Chẳng là giặc sợ vùng ấy lắm muỗi nên mới thế.

Dân Đặng Xá họp nhau lại bàn bạc. Một người khơi mào:

– Giặc Ngô đến cướp nước cướp làng. Nay phải đêm ngày đàn hát hầu hạ chúng thì còn mặt mũi nào!

Có người nói:

– Đàn ông trai tráng bỏ vắng cả. Bọn ta là phận gái chân yếu tay mềm biết xoay xở làm sao?

Bàn tính chưa ngã ngũ thì có một người lên tiếng nói:

– Tôi có cách!

Mọi người nhìn xem ai, hoá ra là Ả Đào. Ả Đào ra ngoài ngó trước ngó sau, rồi vào vẫy mọi người lại nói cho nghe, bảo: “Cứ thế, cứ thế!” Ai cũng hớn hở, gật đầu khen phải.

Từ bữa ấy, Ả Đào trổ sức đàn ngọt hát hay, bưng cơm chuốc rượu cho giặc tỏ ra rất ân cần chiều chuộng. Quân Minh say rượu ngon, mê sắc đẹp đều xiêu lòng, bèn cho Ả Đào được tự tiện ra vào đồn trại, bất kể ngày đêm. Lại tin cẩn sai thắt túi cho cả bọn, không cắt quân canh gác nữa. Ít hôm sau, quãng nửa đêm. Ả Đào dắt mấy người bạn gái vào, lẳng lặng khiêng đi một túi có tên giặc đã chuốc rượu say, ngủ như chết. Họ đem quẳng xuống con ngòi, cho chết trôi ra sông Cái mất tăm. Cứ thế, mỗi đêm một tên; giặc không hay biết gì hết. Lính chết nhiều. Sau, tướng giặc thấy hao hụt quá, vội sai lùa quân vào một mảnh ruộng, bốn bề có đắp tường đất cao thành một khuôn vuông (gọi là đấu đong quân) cho xếp hàng ken lại để xem thiếu đủ. Hắn giật mình, thấy mỗi ngày quân xếp thưa dần rồi vơi hẳn. Không biết nguyên cớ thế nào, cho là Đặng Xá dữ đất, giặc vội vã nhổ trại rút đi. Đặng Xá thoát nạn.

Sau này, khi việc nước đã xong, bốn phương thái bình, dân làng Đặng Xá nhớ công ơn người con gái tài sắc trí dũng ấy liền đặt tên thôn làng ở là thôn Ả Đào. Đến khi nàng mất, lại lập ngôi đền để thờ, nay vẫn còn ở làng Đào Xá. Và xã Trung Nghĩa nay cũng vẫn còn di tích đấu đong quân giặc không kịp phá khi bỏ chạy, in dấu vết kinh hoàng để lại ngàn năm.

Tay không cũng đoạt thành

Từ năm Đinh Hợi (1407), tướng Minh là Mộc Thạnh sai lấy đất ở núi Bô và phá tháp Chương Sơn ta xây từ thời Lý để đắp thành Cổ Lộng bên bờ sông Đáy, giữa cánh đồng Lai Cách, huyện Ý Yên (Nam Định). Thành rộng hơn trăm mẫu, hào luỹ kiên cố, trấn giữ con đường trọng yếu từ thành Đông Quan vào Thanh Hoa. Giặc từ thành Cổ Lộng thả quân ra quanh vùng tha hồ cướp phá, lại bày đặt ra phép trình báo để hạn chế việc đi lại, đề phòng dân Đại Việt nhóm nhau nổi dậy. Lại nghiêm cấm rất ngặt việc đánh rèn giáo mác, cất giữ gươm đao, chế tạo thuyền xe, để triệt nguồn vũ khí của dân ta. Pháp luật hà khắc, tội ác không cùng của chúng làm người người đều căm giận, chỉ lăm le tính việc khởi sự, rình khi hỏi tội.

Bấy giờ, gần thành Cổ Lộng có làng Chuế Cầu. Ở đấy có một người đàn bà có nhan sắc, lại có chí lớn mưu mẹo hơn người. Bà ấy họ Lương lấy chồng cùng làng tên là Đinh Tuấn. Thấy giặc Minh mỗi lúc một rông rỡ, bạo ngược, bà Lương giận lắm mới bảo chồng:

– Tang bồng giúp nước là chí con trai, canh cửi tảo tần là phận con gái. Nhưng ngày xưa đã có Bà Trưng, Bà Triệu là nhi nữ mà vượt cả đàn ông, đến nay còn truyền tụng. Nay nước mất, thứ người bỏ đi còn biết lo nạn nước. Tôi thiết tưởng gái cũng như trai, đều phải mưu việc nước.

Ông Đinh thấy vợ có chí khí thì mừng lắm, mới bảo:

– Nếu nàng quả có chí theo đuổi như Bà Trưng, Bà Triệu, tôi đây cũng được thơm lây.

Bà Lương nói:

– Ông hãy ngầm chiêu tập nghĩa sĩ, sửa soạn vũ khí sau này tất có phen dùng đến. Còn tôi sẽ tìm cách lọt vào thành mua chuộc lấy lòng, dò xét binh tình, để mai kia làm nội ứng.

Ít hôm sau, ngoài thành Cổ Lộng thấy dựng lên một quán hàng. Chủ quán là một người đàn bà xinh đẹp. Người đó chính là bà Lương. Có nhan sắc, lại chào mời vồn vã trà quý rượu ngon đều sẵn, nên quán bà Lương tấp nập khách ra vào, số đông là quân Minh. Bà rất chiều khách, khách hàng ai cũng thích. Chẳng mấy chốc, bà được lòng khắp mặt tướng sĩ thành Cổ Lộng. Giặc cho bà ra vào tự ý, không chút gì nghi hoặc. Bởi thế, bao nhiêu kho tàng lương thực, vũ khí, chỗ nào giặc thả chông rào luỹ, đồn trại quân tướng giặc ở đâu… bà đều biết hết, rõ như lòng bàn tay.

Khi ấy, vua Lê đã lấy xong Thanh Nghệ, Tân Bình, Thuận Hoá. Nhà vua đóng quân ở Lỗi Giang (Thanh Hoá) sửa soạn tiến ra Đông Quan nên tung thám tử đi do thám dò xét tình hình. Một hôm, quân canh vào báo có một người đàn bà ở Cổ Lộng muốn xin ra mắt hiến việc cơ mật. Vua mừng lắm, vội bảo cho vào. Người đàn bà toan sụp lạy, Lê Lợi xua tay cho miễn. Vua hỏi:

– Bà lận đận trèo đèo lội suối vào đây có việc gì thế? Người ấy đáp:

– Tôi người làng Chuế Cầu giáp thành Cổ Lộng. Nghe nói Ngài sắp ra Đông Quan. Đánh Đông Quan tất không bỏ qua được thành Cổ Lộng. Bởi thế, tôi lặn lội vào đây xin giúp Ngài một tay lấy thành.

Người ấy chính là bà Lương. Bà kể hết sự tình đầu đuôi. Bà lại cho Lê Lợi biết quân Minh còn tin cẩn giao cho bà tối tối vào thắt túi màn cho chúng chui vào ngủ khỏi muỗi. Bà nói:

– Đêm ấy tháng ấy, tôi sẽ bỏ thuốc ngủ vào rượu cho chúng uống, lại thắt chặt túi để phòng xa; đoạn đốt lửa mở cổng thành. Bấy giờ, Ngài kíp đem quân đến hưởng ứng tất đoạt thành dễ như thò tay lấy đồ vật trong túi.

Lê Lợi đang nửa tin nửa ngờ; vừa lúc, thám tử về nói rõ binh tình giặc ở Cổ Lộng và lòng dân trong vùng. Vua thấy hợp với lời bà Lương thì cả mừng, thật bụng tin theo. Vua bảo:

– Ta không ngờ trong đám phụ nữ lại có người chí khí thế, mưu lược thế. Ví bằng đánh úp được giặc, để ta có lối tiến ra Bắc, tất có trọng thưởng.

Bà Lương nói:

– Tôi là phận gái, chuyến này nếu may giết được giặc dữ thì cũng là do uy đức của đại vương, tôi nào có công trạng gì.

Đến ngày mật ước với vua Lê, bà Lương cùng với một số bạn hàng vẫn ra vào phục dịch trong thành Cổ Lộng, đem thịt béo rượu ngon đến thết quân Minh, nói là quà biếu nhân ngày giỗ. Giặc vẫn thường được biếu xén nhiều lần nên không nghi hoặc, nay vớ được bữa thịnh soạn, vội bỏ cả tuần phòng chúi đầu vào chè chén. No say bí tỉ, lại ngấm thuốc ngủ, giặc chui cả vào túi lè nhè sai thắt. Chớp mắt doanh trại giặc trong thành Cổ Lộng đều vang ầm tiếng ngáy. Bà Lương vội làm ám hiệu. Tức thì, toán quân sĩ do Đinh Tuấn chồng bà chỉ huy phục sẵn bên ngoài, bèn trèo vào, chất củi đốt lửa, đoạn mở toang cổng thành đón quân tướng vua Lê. Lê Khôi, Đinh Liệt, Đinh Lễ, Nguyễn Xí cùng năm nghìn quân được Lê Lợi phái đến, ung dung tiến vào. Chuyến ấy, vua lấy được thành Cổ Lộng, phên giậu của Đông Quan, mà không tốn một hòn tên mũi đạn. Vua bèn giao cờ kiếm cho vợ chồng bà Lương ở lại giữ thành, lại sai Nguyễn Trãi ghi công, đợi khi đánh đuổi hết quân Minh sẽ định thưởng.

Sau này, khi lấy xong được nước, đầu năm Mậu Thân (1428), vua Lê hội quần thần ở điện Giảng Vũ để thưởng công lao đánh giặc. Vua bảo:

– Trẫm khởi binh tự Lam Sơn dẹp quân Minh, cứu sinh linh, chỉ mong cho chóng thành công. Sở dĩ lâu ở Thanh Hoá, không thẳng ra lấy Đông Quan được là vì có thành Cổ Lộng ngăn lối. May có một người đàn bà bày mưu giúp sức khiến trẫm sớm phá được thành, để quân ta có lối ra Bắc. Thật là một kỳ công hiếm có. Vậy ý trẫm muốn thưởng trước. Các khanh bàn nên thế nào?

Vua truyền gọi bà Lương đến tỏ ý phong thưởng. Bà Lương lạy tâu:

– Thần thiếp phận hèn bồ liễu, vốn người thôn dã. May mà làm nên công trạng cũng là do uy trời của đức vua, thần thiếp nào có tài cán gì. Vả lại, thần thiếp vốn người chất phác quê mùa, không dám dự quan cao chức trọng. Chỉ xin dân áo vải nước Nam từ nay được thái bình yên ổn, thế là mãn nguyện.

Vua bảo:

– Con gái có công to mà không khoe khoang thật còn hơn con trai một bậc! Nhưng khanh đã tự nhận là thôn, dã, trẫm cũng lấy cảnh thôn dã mà thưởng lộc cho, lại phong thêm tước lộc nữa, ý khanh thế nào?

Bà Lương tâu:

– Bệ hạ đã ân tứ mà phong thưởng, thần thiếp nào dám trái ý thánh thượng. Nay sinh quán thần thiếp, đất hẹp dân nhiều, cúi xin bệ hạ cho mở rộng ruộng đất, miễn sai dịch cho dân xã quê hương để truyền ơn mưa móc của bệ hạ mãi về sau.

Vua khen ngợi và chuẩn y, bèn phong cho chồng bà làm Kiến Quốc công Trung dũng công thần, phong cho bà làm Kiến Quốc Trinh liệt phu nhân, ngôi ở trên tước hầu bá. Lại cấp cho bà hai trăm mẫu ruộng tốt ở phía đông thành Cổ Lộng, để dân làng Chuế Cầu có thêm ruộng cày cấy.

Năm Thuận Thiên thứ năm (1432), bà Lương mất. Vua Lê Thái Tổ sai quan về tận quê bà, làm lễ tế theo tước vương, lại cấp thêm một trăm mẫu ruộng để dân làng Chuế Cầu dùng vào việc thờ cúng. Sau, vua Thánh Tông lại lập đền thờ ở làng. Đền ấy nay vẫn còn. Vua sai viết một bài minh mười hai câu ghi công đức của bà. Bài minh ca ngợi:

Vĩ đại thay, người đàn bà giỏi
Chí khí mạnh ngang vạn quân!…

Chiến thắng Tốt Động, Chúc Động

Đầu năm Bính Ngọ (1426), tin bất lợi ở Nghệ An, Thanh Hoa, Thuận Hoá, Tân Bình từ Giao Chỉ do tổng binh Trần Trí báo về Yên Kinh, làm náo động cả triều đình. Minh Tuyên Tông nhận biểu cáo cấp và xin viện binh của Trần Trí thì tức giận, hạ lệnh cách chức bọn Trần Trí, Phương Chính, đoạn hội triều thần lại nhất định cử viện binh đi đánh dẹp. Tuyên Tông chọn Vương Thông, phong chức tổng binh, lĩnh ấn Chinh đi tướng quân; cho Đô đốc Mã Anh làm tham tướng, Binh bộ thượng thư Trần Hiệp làm tham tán quân vụ, cầm năm vạn quân từ Quảng Tây kéo sang. Lại sai Đô ti Vân Nam là Vương An Lão dẫn một vạn quân từ Vân Nam xuống trước.

Vương Thông là người thế nào? Thông vốn dòng dõi võ tướng. Cha là Vương Chân giữ chức Đô chỉ huy sứ sau thăng đến chức Đô đốc thiêm sự. Cha chết trận, Thông được tập phong tước Vũ Nghĩa bá. Năm Vĩnh Lạc thứ mười một (1413), Minh Thành Tổ phong cho Thông tước Thành Sơn hầu. Đến năm Hồng Hi thứ nhất (1424), Minh Nhân Tông lại phong thêm cho Thông hàm Thái tử thái bảo. Đường công danh của Thông thuận lợi như diều gặp gió. Nay được vua Minh cử đi chinh phạt, Thông mừng thầm, chắc mẩm:

– Mộng vương, công là ở trận này!

Bởi thế, Vương Thông hăm hở trẩy quân. Ra đi cuối tháng Chín năm Bính Ngọ, đầu tháng Mười đã đến Đông Quan. Dọc đường gặp Bùi Bị, Nguyễn Khuyển dẫn hai ngàn quân và một voi ra chặn lại, năm vạn binh của Thông ỷ thế đông, ồ ạt đánh tràn tới. Quân Bùi Bị đành chịu, không sao cự nổi. Thông càng được thể kiêu căng, kéo thẳng một mạch vào thành. Bọn Trần Trí, Sơn Thọ, Mã Kỳ, Phương Chính, Lý An đến trước quân doanh của Thông nộp ấn kiếm xin chịu tội. Thông mắng luôn:

– Lúc các ông cầm mười vạn tinh binh đánh dẹp một bọn giặc cỏ, tướng sĩ lao khổ đã mấy năm mà càng đánh càng thua, chỉ còn lo giữ thành chờ quân cứu viện. Quân sĩ lừa ngựa tổn hại hàng vạn, vận chuyển chi phí tốn kém hàng chục ức mà vẫn bỏ đất mất thành làm nhục quốc thể. Các ông tội đáng chết. Nhưng hoàng đế mở lượng hiếu sinh tha cho, giáng làm sự quan.[200] Vậy gắng mà lập công chuộc tội, báo đền ân đức của nhà vua.

Bọn Trần Trí đều rạp mình vọng về phương Bắc vái lạy nhận mệnh. Vương Thông nói tiếp:

– Nay ta đem viện binh sang đây, chỉ một trận là bắt hết quân man. Trước hãy dọn sạch bọn Văn Xảo, Lý Triện ở Ninh Kiều,[201] sau theo đường núi tiến thẳng vào Thanh Hoa trói cổ Lê Lợi giải về kinh!

Đoạn, Thông hợp quân lại, cả thảy mười vạn chia làm ba đạo kéo đi. Năm ngày sau, quân Minh đã dàn xong thế trận, doanh trại đóng liền nhau đến vài mươi dặm suốt từ bến Cổ Sở (xã Yên Sở, Hoài Đức, Hà Nội đến cầu Thanh Oai (xã Bình Minh, Thanh Oai, Hà Nội). Cờ xí rợp đồng, giáo mác rực trời. Thanh thế lớn lắm. Bữa đó là vào ngày mồng bảy tháng mười, năm Bính Ngọ. Khi ấy ở Ninh Kiều, quân ta chỉ có vài nghìn người. Phạm Văn Xảo, Lý Triệu, Trịnh Khả, Đỗ Bí họp tướng sĩ lại bàn kế phá giặc. Triện nói:

– Quân địch đông, quân ta ít. Nhưng quân địch phần ở phương Bắc mới sang, đi xa mệt mỏi, phần Đông Quan vừa bị thất bại; thế là địch tuy đông mà hoá yếu. Quân ta tuy ít nhưng trên dưới một lòng, anh hùng hết sức, lại vừa thắng liền mấy trận, sĩ khí càng hăng; thế là ta ít mà hoá mạnh. Nay nhân lúc quân địch chân chưa đứng vững, tay chưa kịp trở, ta nên đánh ngay để chế được người, chứ không để cho người chế mình.

Văn Xảo nói:

– Tôi xem ba cánh quân giặc: cánh Vương Thông ở Cổ Sở quân đông tên cứng, không nên đánh; cánh ở Sa Đôi tuy không được như thế nhưng đằng sau có Đông Quan làm chỗ dựa, hai bên tả hữu có hai cánh kia che chở, cũng không nên đánh; duy cánh ở Thanh Oai là yếu hơn cả, tướng chỉ huy là Mỹ Kỳ, Sơn Thọ là bọn hoạn quan tầm thường vô mưu, chỗ ấy nên đánh. Thế là ta bỏ chỗ vững đánh chỗ hở, tránh chỗ chắc, đánh chỗ hư, như vậy chỉ dùng sức có một nửa mà thành công gấp đôi.

Tướng sĩ đều khen phải. Lý Triện, Văn Xảo lập tức chia quân làm hai, Lý Triện, Đỗ Bí đi trước đem binh đến giấu sẵn ở cánh đồng ruộng nước bùn lầy, lại lắm lùm cây gò cao ở làng Cổ Lãm.[202] Xong, Phạm Văn Xảo dẫn quân đến trước thành réo tên Mã Kỳ, Sơn Thọ đòi đánh. Mã Kỳ, Sơn Thọ tức điên người, lại thấy bên ta ít, bèn đánh luôn. Văn Xảo cười thầm càng chọc tức, vừa đánh vừa nói khích, dứt lời thì tháo chạy.

Bọn Mã Kỳ dẫn quân kị ráo riết đuổi theo. Đến Ba La[203] vừa qua cầu, phục binh của Lý Triện, Đỗ Bí đổ ra đánh tạt sườn, quân Văn Xảo từ đằng trước đánh quặt lại. Người và ngựa quân Minh mắc ruộng nước sa lầy bị chém hơn một nghìn người. Bọn Mã Kỳ dẫn tàn quân cắm đầu quay về Thanh Oai. Đến nơi thấy cổng thành đóng chặt, ngẩng nhìn lên, cờ Nam đã cắm la liệt, tướng Trịnh Khả đứng lên lầu giương cung thét lớn.

– Giặc dữ kia, còn dẫn xác về đây làm gì!

Dứt lời, buông tên bắn xuống. Bọn Mã Kỳ không còn hồn vía, tạt ngựa nhắm thành Đông Quan cướp đường chạy thục mạng. Quân ta tràn lên đánh tới, đuổi tới Cầu Mọc (ngoại thành Hà Nội) bắt sống năm trăm tên. Dọc đường, thây giặc rải rác tới vài mươi dặm. Mã Kỳ chỉ kịp một người một ngựa trốn thoát vào thành. Trời đã nhá nhem tối, Lý Triện cười bảo Đỗ Bí:

– Quan hoạn có khác, chạy nhanh gớm! Ta muốn nhân lúc này chặn đánh dinh sau của Phương Chính.

Bí khen phải, cùng Triện quay lại đánh úp mặt sau cánh quân Minh ở Sa Đôi (Từ Liêm, Hà Nội). Đến nơi, doanh trại giặc đã trống không. Té ra, Phương Chính, Lý An nghe tin bọn Mã Kỳ bị vây hãm ở Ba La thì cả sợ, vội dẫn quân chạy trước về Đông Quan.

Ở Cổ Sở, nghe tin thất trận của bọn Mã Kỳ, Sơn Thọ và Phương Chính, Lý An, tổng binh Vương Thông vừa sợ vừa tức, ngay tối hôm đó cho lệnh gọi tất cả đến. Bọn Mã Kỳ, Phương Chính sợ tội, đổ tại quân Nam có voi nên không sao đánh được. Vương Thông mắng:

– Thật là vũ dũng vô mưu. Có khó gì mà không trị được! Hãy lấy tre đan thành lá chắn, bên trong cài chông sắt. Hễ giặc đến đánh thì giả vờ thua, bỏ lá chắn chạy. Voi giẫm lên, trúng phải chông sắt tất phải chịu lép; bấy giờ, quay lại dùng tên cứng giáo dài mà đâm thì voi nào chịu được, quân man tất vỡ!

Bọn Mã Kỳ, Phương Chính phục lắm. Sáng hôm sau, mồng Tám tháng Mười, Lý Triện dẫn voi đến Cổ Sở khiêu chiến. Quân Minh theo kế của Thông, quả nhiên, quân của Triện bất lợi phải lui binh. Vương Thông được thể càng lên mặt kiêu căng không thèm nghe ai. Trưa hôm ấy, Thông thừa thắng xua cả hơn chín vạn quân ồ ạt đánh thẳng tới Ninh Kiều. Đến nơi, thấy cửa doanh trại quân Nam đóng chặt, Thông thúc quân phá cửa tràn vào. Bất đồ chỉ còn doanh trại không, quân Nam đã biến đâu mất. Bốn bề, ruộng nước cỏ lác ngập đầu. Nhìn về phía tây, núi Ninh, núi Chúc, núi Ngọc Giả rừng cây rậm rạp, cảnh vật âm u, tham tán quân vụ Trần Hiệp chợt thấy thế nguy, vội can ngăn Vương Thông:

– Chỗ này địa thế hiểm trở, sợ có phục binh, nên đóng quân lại cho đi do thám.

Thông không nghe, bảo:

– Việc binh cốt phải mau chóng như thần. Sao lại bỏ lỡ thời cơ?

Vừa lúc, thám tử về báo quân Nam rút chạy xuống Cao Bộ, cách Ninh Kiều có chục dặm. Thông mừng lắm, nhất định sớm hôm sau sẽ phát binh đánh tới, mới hội tướng sĩ lại nói cho nghe mật kế. Đoạn, Thông cử viên tuỳ tướng dẫn một toán thám báo đi ngay, để dọn đường ngày mai Thông bày trận đánh. Chẳng ngờ, toán quân này lọt vào ổ mai phục của ta, bị ta bắt hết ngay tối hôm đó. Quân ta giải chúng về quân doanh. Khi ấy, Đinh Lễ, Nguyễn Xí đang giấu quân ở Thanh Đàm (Thanh Trì, Hà Nội) được tin cấp báo của Lý Triện, Văn Xảo, vội dẫn ba ngàn quân và hai voi chiến kịp về Cao Bộ hợp binh. Tướng tá đang nghị bàn thì quân canh điệu viên tướng Minh vào. Lý Triện, Đinh Lễ thân cởi trói, mời ngồi, lựa lời chiêu dụ. Tướng giặc được tha tội chết, mừng rỡ vội khai hết:

– Sớm mai, Vương Tổng binh sẽ thân cầm đại quân làm cánh chính binh từ Ninh Kiều qua cầu sông Ninh, theo đường cái quan đánh thẳng vào doanh trại các ông. Các ông vì mải lo đối phó trước mặt, tất không phòng bị mặt sau. Quân kị tinh nhuệ làm kì binh sẽ đi đường tắt lẻn đến sau lưng phục sẵn, đặt súng bắn hoả pháo làm hiệu. Bấy giờ, chính binh đánh mặt trước, kì binh bất ngờ tập kích phía sau, quân các ông tất tan vỡ.

Biết phương lược lợi hại của Vương Thông. Lý Triện, Đinh Lễ đều nói:

– Cái nó dùng để hại ta, ngược lại, lại hại nó; cái nó muốn dùng để đánh úp ta, ngược lại, lại đánh nó. Thế mới là kế hay!

Tướng sĩ lập tức chia nhau dẫn quân đi mai phục. Đêm ấy, trời giá lạnh; nửa đêm về sáng lại có mưa nên càng rét. Canh tư, quân các ngả đều đã giấu xong. Canh năm, từ Ninh Kiều, Vương Thông phất cờ cho quân sang sông. Cánh kì binh đi trước theo đường tắt lẻn về phía sau Cao Bộ. Thông dẫn cánh chính binh rầm rộ kéo thẳng đến trước mặt doanh trại quân ta. Ngót chục vạn quân Minh đi chật đoạn đường dài mười dặm, thanh thế lớn lắm. Giờ tỵ (khoảng 9 đến 11 giờ) ngày mồng Chín, tháng Mười, tiền quân của Thông đến địa phận làng Tốt Động. Bỗng nghe tiếng hoả pháo nổ ở phía Cao Bộ, Thông tưởng là ám hiệu của cánh kì binh thì cả mừng, vội xua đại quân kíp xông tới. Quân Minh đều đổ xô lên chiếm lấy điểm thuận lợi, theo đường tắt mà vào, lội ruộng mà đi, bỏ cả đội ngũ. Thình lình, quân Nam từ sông Yên Duyệt phía trước, từ đồng cỏ lác lau sậy, từ bờ đầm Rót phía tây, từ các làng xung quanh bỗng hiện ra, tràn tới chặn đầu và đánh tạt vào hai bên, khí thế cực kì dũng mãnh. Quân Nam được voi dẫn đầu lại quen thạo địa hình nên đi lại như bay, sức mạnh như thần. Khi ấy, trời đổ mưa to, quân Minh bị hãm ở chỗ lội, người và ngựa bị ruộng sâu bùn lầy làm vướng chân, trở tay không kịp, đành phơi mình chịu chết. Quân Nam dùng cung tên giáo mác lao vào mà bắn giết, thây giặc gối lên nhau ngập đồng. Thượng thư bộ binh Trần Hiệp thúc ngựa tiến lên, định chỉnh đốn quân ngũ đang rối loạn thì bị một mũi giáo đâm trúng, ngã lộn nhào xuống đất. Thông trông thấy, xô tới cứu nhưng không kịp. Quân Nam nhanh hơn, xông vào chém chết. Thông khiếp đảm ngửa mặt lên trời, kêu thất thanh:

– Trời hại ta!

Vừa dứt lời, Thông liền bị một mũi tên bắn vào cạnh sườn. Cả sợ, Thông vội quay ngựa chạy thục mạng.

Cánh kì binh vừa đến Cao Bộ chưa kịp bắn hoả pháo, đã thấy tiếng pháo hiệu nổ, lại thấy quân Nam từ bốn phía đổ ra đón đánh thì biết là mắc mưu. Quân tướng đều rụng rời chân tay, vội vã trốn về Chúc Động, hợp với cánh chính binh vừa tan vỡ chạy tới. Không ngờ, từ chân núi Ninh, núi Chúc, từ các cánh rừng ven lộ, từ những bờ lau ven đầm, quân Nam lại hiện ra chẹn đánh, Vương Thông, Mã Kỳ chẳng còn bụng dạ nào cự chiến, bỏ mặc quân lính lao qua cầu Ninh Kiều chạy một mạch về Đông Quan. Quân Nam đuổi theo chặt gãy cầu. Giặc bị chết chém, chết chìm dưới sông nhiều không kể xiết. Nước sông Ninh (sông Đáy) vì thế tắc nghẽn, không chảy được. Quân Minh còn sống, chạy tản vào các làng, dân binh nổi lên bắt giết không sót một tên. Lý An, Phương Chính chậm chân, đến Ninh Kiều thì cầu đã mất, tắc đường không qua được sông Ninh. Cả bọn hết hồn vội theo dọc sông Ninh ngược lên phía Bắc lẩn về Cổ Sở. Không ngờ lại bị dân binh trong làng xông ra chặn bắt. Phương Chính, Lý An phải cướp đò lẻn qua sông mà về Đông Quan.

Chiều hôm đó, Vương Thông kiểm lại quân tướng mới biết Nội quan Lý Lượng, chỉ huy Lý Đằng đã mất xác. Hơn chín vạn quân hùng hổ kéo đi, giờ còn chưa đầy ba vạn, về đến thành mà vẫn tim đập chân run. Thông sợ lắm, từ bấy giờ hết lên mặt kiêu căng, đóng chặt cửa thành cố thủ.

Giải phóng Đông Quan

Đến đầu tháng Chín năm Đinh Mùi (10-1427), giặc Minh chỉ còn giữ được mấy thành: Tây Đô, Chí Linh, Cổ Lộng, Đông Quan, trong đó riêng ở Đông Quan, mấy vạn quân của Vương Thông vẫn liều chết cố thủ để chờ viện binh.

Sau chín, mười tháng bị vây hãm, giặc ở thành Đông Quan ngày một trí cùng sức kiệt. Nguyễn Trãi mấy phen vào thành thuyết hàng, lại năm lần bảy lượt viết thư gửi Vương Thông, Sơn Thọ chiêu dụ khiến giặc càng hoang mang nao núng. Quân Minh nhiều tên đã họp nhau thành từng nhóm, lẻn ra ngoài thành xin cho được sống. Viên Bách hộ Hà Vượng nhân chuyến được cử ra lấy trộm củi cỏ cũng đem binh đến trước đại bản doanh Lê Lợi ở Bồ Đề (Gia Lâm – Hà Nội) quy hàng. Bọn Vương Thông tuy bề ngoài vẫn làm vẻ điềm nhiên, song trong bụng đã rối bời. Chúng luôn miệng phao tin viện binh sắp sang để cố nuôi lòng quân sĩ. Nay tin Liễu Thăng, Mộc Thạnh cùng bọn Lương Minh, Lý Khánh, Thôi Tụ, Hoàng Phúc… đều là những tướng mà vua Minh Tuyên Đức tin tưởng, là bậc lão thành, tài giỏi, cùng mười lăm vạn quân, ba vạn ngựa chia hai đường, đang hùng hổ kéo sang, làm bọn Vương Thông ở Đông Quan khấp khởi mừng thầm, ngày đêm nghển cổ mong chờ. Thông họp bọn tướng tá dưới trướng lại, bảo:

– Nay hoàng đế đã cử thái phó Kiềm Quốc Công (Mộc Thạnh) và Thái tử thái phó An Viễn Hầu (Liễu Thăng) đem đại binh sang chinh phạt. Ngài lại mật truyền cho ta phải cố giữ Đông Quan, bảo toàn quân lực, lại phải gấp rút, chỉnh đốn hàng ngũ đợi quan quân sang thì hai mặt trong ngoài cùng đánh.

Đoạn, cắt đặt bọn Mã Anh, Sơn Thọ, Mã Kỳ, Phương Chính, Lý An, Trần Trí… chia nhau đi đốc thúc quân sĩ đào hào cắm chông, dựng rào đắp luỹ, sắp sẵn chiến cụ, sửa đóng ngựa xe, chờ cơ hội đến sẽ tung ra đánh phá. Tướng sĩ ta thấy vậy nhao nhao đòi Lê Lợi cho đánh Đông Quan, nhằm nhổ mũi giáo sau lưng, để yên tâm đối phó với viện binh giặc đằng trước. Nguyễn Trãi vội can, Lê Lợi khen phải:

– Đánh thành là hạ sách. Viện binh giặc kéo đến thì trước mặt sau lưng đều bị đánh, đó là con đường nguy. Viện binh bị phá, thành tất phải hàng. Thế là làm một mà được hai, đó mới là kế vẹn toàn vậy!

Rồi Lê Lợi hạ lệnh khép chặt vòng vây, canh giữ cho nghiêm, ngày đêm tuần xét, chặn tuyệt đường đi lại giữa Đông Quan với viện binh giặc. Mặt khác, Lê Lợi sai Nguyễn Trãi tiếp tục dụ hàng giặc ở Đông Quan. Nguyễn Trãi bắn những thư đã gửi cho Vương Thông sao thành nhiều bản tung vào trong thành cho quân Minh cùng biết:

“… Người vẫn còn ngày ngày mong đợi viện binh mà nói phao lên là viện binh sắp đến… Ngươi sao không nghĩ: ngày nay, dẫu có mười vạn viện binh thì có dám vượt cửa quan không? Ví bằng dốc quân cả nước kéo sang, hoặc độ ba bốn mươi vạn… ngươi sao không nghĩ là binh tượng ta nhiều, tâm lực ta đều, thuyền chiến ngất mây, áo giáp rực sáng, tên đạn chất đống, thuốc súng đầy kho so trước với giờ, ta mạnh hay yếu, các ngươi chắc rõ… Nay những nơi quan ải hiểm yếu, đều có quân và voi ta đồn giữ, nếu viện binh đến, thế tất phải thua; viện binh đã thua, các ngươi tất sẽ bị bắt… Bởi thế, ta tính giùm hộ các ngươi; chi bằng cùng Thái đô đốc[204] đem quân về nước là hơn cả. Bằng không, một khi cờ ta trỏ, trống ta nổi, các ngươi có ăn năn cũng không kịp đâu!”.

Bọn Vương Thông thấy thế thì chột dạ. Chính Thông bụng cũng hoang mang, nghi ngờ quân cứu viện không khéo chỉ đem dầu chữa cháy. Cho nên, Thông càng sợ quân sĩ nhất là từ bọn Đô ti trở xuống mà đọc thư ấy thì dễ chán nản thất vọng sinh ra biến loạn, bèn hạ lệnh thu nhặt hết, cấm ngặt không cho bàn tán. Mặt khác, Thông sai đóng chặt cổng thành, ngày ngày ghé mắt nghe ngóng binh tình. Được ít hôm, thình lình quân canh sợ hãi vào báo tin:

– Quân Nam đến trước thành réo tên quan Tổng binh Thái tử thái bảo Vương Thông ra mà nhận viện binh!

Bọn Vương Thông kinh hoàng kéo cả lên mặt thành xem xét. Nhìn xuống, quả nhiên thấy Đô đốc Thôi Tụ và Thượng thư Hoàng Phúc đang bị trói tay đứng đó. Xung quanh lốc nhốc một lũ quân nội địa[205] bị bắt cùng giải đến. Viên tướng của Lê Lợi thấy bọn Thông xám mặt thì cả cười, vẫy thông sự Đặng Hiếu Lộc đến lấy trong tráp ra mấy thứ giơ cho xem, bảo:

– Ngài Tổng binh coi: đây là song hổ phù của Chinh lỗ phó tướng quân Liễu Thăng, đây là hai quả ấn bạc của Binh bộ thượng thư Lý Khánh và của Công bộ thượng thư Hoàng Phúc đứng kia. Còn đây là cờ, trống, số quân mà viện binh của ngài đem đến nộp cho ta!

Nói đoạn liền bắn lên một bức thư và bảo:

– Thư quan hành khiển vâng lệnh Chúa công ta gửi các người. Xem thư khắc rõ.

Bọn Vương Thông, Sơn Thọ đều xanh mắt. Cầm thư, bọn Thông dắt díu nhau về quân trướng mở xem. Thư viết:

… “Chỗ trông cậy của các ông chỉ là quân cứu viện. Ngày tháng Giêng năm nay, có sắc cho bọn An Viễn hầu (Liễu Thăng), Bảo Định bá (Lương Minh), Thôi đô đốc (Thôi Tụ), Hoàng Thượng thư (Hoàng Phúc), Lý ngự sử (Lý Khánh) cùng thổ quan[206] là Nguyễn Huân đem quân sang hẹn trong tháng Tư tiến binh vào cõi Giao chỉ. Rồi trong một tháng, quân ấy[207] đến cửa ải của ta. Quân sĩ ta ở biên giới dụ quân ấy đến ải Chi Lăng. Ngày tháng Hai năm nay, quân ta chỉ đánh một trận mà quân ấy tan vỡ: binh mã tiên phong một lúc bị ta quét sạch, còn Tổng binh An Viễn hầu thì chết ở trận tiền. Đến ngày hai mươi nhăm, quân ta lại đánh trận nữa thì quân ấy hoàn toàn tan hết. Bảo Định bá thì tử trận, còn bại quân chạy tản vào rừng đều bị quân ta bắt được. Việc đến như thế, các ông còn trông cậy vào đâu?… Nay lấy một thành Đông Quan cỏn con, đem cả nước lại vây đánh là việc rất dễ, song tôi không làm…Nếu các ông cởi giáp mở thành, lại theo lời ước trước[208] thì các ông sẽ được bảo toàn quân lực đem nhau về nước… Thế chẳng là tốt đẹp hay sao?…”

Lâu nay, bọn Thông chỉ trông chờ viện binh đến cứu sống. Nay viện binh đã tan tành, chứng cớ ấy cả bọn vừa nhìn tận mắt. Thư của Nguyễn Trãi kịp mở cho Thông lối thoát; trong bọn kẻ nào bụng cũng nghĩ thế nhưng chẳng ai dám nói ra. Quân tướng lặng như tờ.

Ít hôm sau, mới sáng dậy, quân canh đã hốt hoảng vào báo:

– Quân Nam đã kéo đến sát chân thành.

Thông sai Đô đốc Mã Anh ra xem. Bốn mặt thành, quân Lê Lợi trùng điệp, gươm giáo sáng loà, xe đánh thành đẩy đến chật đường. Mới hôm rồi, quân Nam đã đắp một luỹ vây ngoài Cửa Nam. Nay chỉ qua một đêm, không ngờ họ lại đắp xong luỹ đất nữa chạy từ phường An Hoa đến Cửa Bắc. Mã Anh cả sợ, vội quay vào trình báo. Bọn Vương Thông càng hoang mang cùng quẫn.

Bấy giờ, Lê Lợi cũng họp tướng tá lại bàn cách hạ thành.

Tướng sĩ nhiều người đều xin cho quân đánh tràn lên để rửa hờn.

Nguyễn Trãi can:

– Tình hình quân giặc trong lúc này mình muốn phá vào sào huyệt, ăn gan uống máu để rửa mối thâm thù không phải là việc khó. Nhưng thần trộm e như vậy sẽ kết mối thù với triều Minh quá sâu. Vì sự trả thù, vì cứu vớt lấy thể diện của một nước lớn, vua nhà Minh tất phái binh sang. Như thế, cái vạ binh đao biết đến bao giờ cho dứt được? Chi bằng ta nên thừa lúc này, kẻ kia lâm vào thế cùng mà cùng họ hoà hiếu, để tạo phúc cho cả sinh linh hai nước.

Lê Lợi nghe theo, bảo:

– Quan hành khiển có thể vì ta vào thành Đông Quan chuyến nữa, mà giập ngòi lửa chiến tranh?

Nguyễn Trãi lĩnh mệnh, vái lạy lui ra, sửa soạn đi ngay. Vương Thông được tin báo thì mời vào. Thông vốn chẳng ưa gì Nguyễn Trãi, nhưng thấy Trãi ung dung tay không, theo sau chỉ có mấy quân hầu mà đi đứng rất đàng hoàng, ăn nói đĩnh đạc, thì bất giác thầm kêu lên trong lòng:

– Nước Nam có người như Trãi, ta làm sao lấy được!

Chủ khách phân nhau chỗ ngồi, Nguyễn Trãi nói luôn:

– Trước đây đã giao ước hoà giải, không những lòng của chúng tôi và của các ông đều được yên mà cả đến lòng quân sĩ hai nước đều thế. Ai cũng vui mừng nhảy nhót, tự bảo rằng: cả Nam lẫn Bắc từ nay trở đi đều được vô sự. Tại sao các ông Phương, Mã[209] cố giữ ý riêng của mình, đến nỗi làm ngăn trở việc hoà ước của hai bên? Ví bằng việc hoà giải đã xong thì ngày nay tất Liễu Thăng không đem thân đến đây mà bỏ mạng. Thế là hoà hay đánh, lợi hại đã rõ ràng. Nay nếu các ông lại theo đúng giao ước xưa, chúng tôi sẽ xin lui quân về Thanh Đàm, Ái Giang; lại sửa sang đường sá, cung cấp lương thực không thiếu thứ gì, để cho các ông thung dung trở về nước. Đấy chính là lòng thành của chúng tôi muốn mưu việc lâu dài, trên thì thuận lòng hiếu sinh của trời, dưới thì cứu nhân dân khỏi nước sôi lửa bỏng.

Vương Thông hỏi:

– Nói hoà sao lại đắp thêm thành luỹ, sắp sẵn xe thang. Việc làm như thế là thành thực chăng?

Nguyễn Trãi bảo:

– Vừa rồi, các ông không thấy vạ cháy thành đến nơi mà sợ, lại còn lấy gáo múc nước hòng làm vơi biển cả nên đã u mê dùng quân sắp chết đánh ra. Bởi thế, quân tôi phải đắp đê quai nhỏ ngăn lỗ nước rò. Việc ấy có gì là lạ? Hễ hoà giải đã định thì mọi việc khác đều không phải để ý lo ngại nữa.

Thông lại nói:

– Tôi làm tướng triều đình đem quân đi đánh dẹp, mọi việc tiến lui đều phải có lệnh của thiên tử. Hoà ước là việc trọng, phải chờ mệnh của hoàng đế, tôi không dám một mình tự quyết.

Nguyễn Trãi đáp:

– Ông mang ấn đi chuyên việc đánh dẹp thì mọi việc quân ở cõi ngoài xa có thể tuỳ tiện mà xử trí, sao cứ phải nhất nhất đợi lệnh triều đình? Thế thì câu nói: “Đại tướng ở bên ngoài, mệnh lệnh của vua có thể có việc không tuân theo cũng được”, ông không thấy tin ư? Lại có câu nói: “Tướng là người giữ vận mệnh của quân”. Nay bọn ông giữ một thành cỏn con trơ trọi, lương thực vơi cạn, quân sĩ mỏi mệt nhao nhao thất vọng sẽ giết lẫn nhau mà tìm đường sống; lại tuyệt đường viện binh không phương kế gì cứu khỏi diệt vong. Chết như thế có bổ ích gì cho nước không? Nếu cứ bo bo cái khí tiết nhỏ mọn mà chết uổng, làm hại cả tính mệnh mấy vạn quân trong thành thì lỗi ấy ở ai? Nay thuận theo tình thế, chịu nhận hoà hiếu, bảo toàn quân lực mà về, hoàng đế có thêm quân mà giữ phương Bắc chống lại quân Nguyên, công ấy của các ông triều đình sao lại xem là nhỏ?

Cả bọn Vương Thông, Sơn Thọ đều nín lặng, vẻ ưu tư lộ rõ trên nét mặt. Nguyễn Trãi biết bọn chúng đã xiêu lòng nhưng vẫn chưa thật yên tâm, bèn tiếp:

– Xin các ông cử thái giám Sơn sang sông nói chuyện cho lời ước thêm chắc chắn. Chúa tôi sẽ cho Lưu Nhân Chú và tôi vào trong thành ở với các ông để làm con tin. Thế thì mối ngờ vực của đôi bên đều tan, lòng mọi người đều yên cả.

Biết không làm sao khác, bọn Vương Thông đành nghe lời thuyết phục của Nguyễn Trãi. Ngày hăm hai, tháng một, năm ấy (10-12-1427), Vương Thông dẫn bọn võ quan là các đô đốc Mã Anh, Phương Chính, Trần Tuấn, các thái giám Sơn Thọ, Mã Kỳ, các bá tước Trần Trí, Lý An, và Đô chỉ huy Trần Hữu cùng bọn quan văn là Chu Kỳ Hậu, Quách Vĩnh Thanh, Dực Khiêm, Lục Quảng Bình, Hồng Bỉnh Lương… mở cửa thành ra hàng. Cả bọn họp nhau ở phía nam thành Đông Quan mà thề rằng:

– Tổng binh Thành Sơn Hầu Vương Thông nếu không lập tức đem quân về nước, còn kéo dài năm tháng để đợi viện binh hoặc cho quan quân đi cướp bóc nhân dân thì trời đất và quỷ thần các xứ tất đem bọn quan tổng dinh Thành Sơn Hầu là Vương Thông từ bản thân cho đến cả nhà thân thích làm cho chết hết và cả đến quan quân cũng không một người nào về được đến nhà!

Y lời hẹn khoan hồng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi tha cả mười vạn quân Minh ở các thành cho về nước. Việc ấy là vào ngày Mười Hai, tháng Chạp, năm Đinh Mùi (29-12-1427).

Thật Là:

Giặc cùng đường kiệt sức, bó tay chờ chết đến nơi
Ta mưu phạt tâm công,[210]

không đánh mà người phải khuất.

(Bình Ngô đại cáo)

Chiến thắng Chi Lăng, Xương Giang

Từ khi Vương Thông vượt ải băng rừng vào nước Nam vua Minh ngày đêm trông ngóng. Qua ải Pha Luỹ, Thông đi một mạch, đến ngày mồng hai tháng mười thì vào Đông Quan. Tin ấy làm Minh Tuyên Tông mừng rỡ, thầm khen Thông là khá. Thình lình tin sét đánh bay về Yên Kinh: chỉ ba ngày đêm, chớp mắt mười vạn quân các đạo dưới quyền Thông bị giết, bị bắt, chỉ còn chưa đầy ba vạn! Triều đình trăm quan đều xanh mặt, vua Minh thì hết hồn, sợ lắm. Nhân nhận đọc biểu cầu phong[211] của Lê Lợi gửi sang, Tuyên Tông có ý vin cớ ấy để chữa thẹn mà lui binh. Tuyên Tông nói:

– Nếu họ Trần quả còn con cháu, chọn lập một người cho giữ chức phiên thần, ba năm một lần tiến cống như chế độ đời Hồng Hi để yên dân ấy (Đại Việt) mà Trung Quốc cũng bớt được sự mệt nhọc về binh thú, thế chẳng phải là hay sao?

Đại thần là Kiên Nghĩa và Trương Phụ đều tâu:

– Điều ấy không nên theo. Tướng sĩ lao khổ đã mấy năm mới chiếm được Giao Chỉ.[212] Biểu này là quỷ kế của Lê Lợi. Vậy nên phát thêm quân sang giết chết bọn giặc ấy đi.

Dương Tử Kỳ và Dương Vinh là hai đại thần đang có ý muốn bãi binh thấy thế mới vặn Trương Phụ:

– Thì triều đình cũng đã phát thêm viện binh?

Phụ nói:

– Quân thua tại tướng. Vương Thông vốn không có chiến công, do cha là Vương Chân chết vì việc nước, mà được tập phong, triều đình không biết là người hèn kém nên dùng nhầm. Nay kén tướng tài quen thạo việc Giao Chỉ đem đại binh đi cứu viện tất dẹp xong. Ở phương Nam, Giao Chỉ mà yên thì quân Thát Đát ở phương Bắc phải lấy đó làm răn sợ, không dám chống lại.

Tuyên Tông hỏi:

– Ai làm được việc ấy?

Trương Phụ tâu:

– Kiềm Quốc Công và An Viễn Hầu làm được việc ấy.

Kiềm Quốc Công Mộc Thạnh, An Viễn Hầu Liễu Thăng là hai viên tướng lão luyện, dưới triều Minh Thành Tổ đã từng theo Trương Phụ sang Giao Chỉ diệt nhà Hồ, đàn áp cuộc khởi nghĩa của Trần Quỹ và Trần Quý Khoáng. Riêng Liễu Thăng lại đã ba lần Bắc chinh lập nhiều công lớn.

Tuyên Tông nghe bọn Trương Phụ bàn vậy thì ưng ý, bèn hạ chiếu sửa soạn đưa mười lăm vạn quân, ba vạn ngựa chia hai đường sang cứu viện. Đại quân do Liễu Thăng lĩnh chức tổng binh, mang ấn Chinh lỗ phó tướng quân dẫn mười vạn binh theo đường Quảng Tây tiến sang. Cánh kia do thái phó Kiềm Quốc Công lĩnh chức tổng binh mang ấn Chinh Nam tướng quân cầm năm vạn quân theo đường Vân Nam tràn xuống. Việc ấy là vào cuối mùa xuân năm Đinh Mùi (1427).

Bấy giờ, ở nước ta, được tin Minh Tuyên Tông sắp sửa điều binh sang cứu bọn Vương Thông, Lê Lợi lập tức hội quân tướng lại, mở cuộc duyệt binh ở Vĩnh Động (Hải Dương). Trên bờ sông, Lê Lợi sai đắp đàn cao. Dưới chân đàn là đội thị vệ mới tuyển, hai trăm lực sĩ gươm tuốt trần trấn giữ. Mấy vạn quân bộ, quân nào vệ ấy hàng ngũ chỉnh tề, giáo mác rực trời. Lại có các xe đánh thành mới đóng theo kế của người ở Đường An (Hải Dương) là Võ Cự Luyện cũng sắp sẵn thành hàng. Dưới sông, mấy trăm chiến thuyền đậu kín cả một khúc sông, buồm giương cờ cắm, nghi vệ rất oai nghiêm. Lê Lợi lên đàn cao hiểu dụ tướng sĩ:

– Xưa kia họ Hồ lỗi đạo, giặc Minh thừa cơ sang xâm lược, bắt dân ta phải chịu sưu cao thuế nặng, hình phạt hà khắc. Các ngươi đều mắc vòng bạo ngược của chúng nên mới cùng nhau đứng dậy chống quân giặc nước. Bây giờ công việc đã gần thành, các ngươi nên cố gắng đắp tròn quả núi, đừng để thiếu một sọt đất mà núi phải dở dang! Nay nước Minh cậy lớn mạnh không lấy bánh xe đổ trước làm răn, lại cử mười lăm vạn binh, ba vạn ngựa, sai tổng binh Liễu Thăng cùng Mộc Thạnh, Lương Minh, Thôi Tụ, Lý Khánh, Hoàng Phúc chia hai đường tiến sang nước ta. Các ngươi đã biết chưa?

Quân sĩ dạ ran, Lê Lợi tiếp:

– Viện binh giặc sang ta chuyến này chẳng qua là kẻ đem dầu chữa cháy, chỉ thêm mua cười cho thiên hạ. Phương lược bình Ngô[213] ta đã tính sẵn cả rồi. Các ngươi hãy chỉnh đốn đội ngũ, tập rèn trận mạc, một lòng một dạ đánh giặc, đừng ngại vất vả khó nhọc. Vả lại, chỉ phải dùng sức khó nhọc một năm mà được vui hưởng thái bình muôn thuở, các ngươi có thấy nên không? Hãy cố đi!

Quân sĩ lại dạ rầm trời. Nói đoạn, Lê Lợi phất cờ ra lệnh, các chiến tuyền lập tức rẽ thành hai đội tập thuỷ chiến: khi tiến khi lui, thế trận biến hoá, quân sĩ đều thông thạo. Duyệt xong quân thuỷ, Lê Lợi rời đàn cao bước lên mình voi đi duyệt quân bộ. Quân nào vệ ấy đều tinh nhuệ, khí giới nghiêm trang. Lê Lợi rất đẹp lòng.

Mùa thu năm ấy, từ ải Lê Hoa (Lào Cai, giáp Vân Nam), Pha Luỹ (Hữu Nghị quan), phòng ngự sứ Trần Ban và các tướng Lê Bôi, Trần Lựu đưa thư về cáo cấp: giặc đang ngấp nghé ở biên thuỳ. Tướng sĩ nhiều người đến trước đại bản doanh Bồ Đề (Gia Lâm, Hà Nội) nói với Lê Lợi:

– Cứu binh giặc đi hai đường, phương lược tiến đánh thế nào, xin đợi mệnh?

Lê Lợi bảo:

– Mộc Thạnh tuổi già, trải việc đời đã nhiều, vốn đã nghe tiếng ta, tất ngồi xem Liễu Thăng thành bại, chứ không dám khinh động.

Đoạn, gọi Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả, Nguyễn Chích, Nguyễn Khuyến, Lê Trung đến trao lệnh:

– Các ngươi dẫn quân tinh nhuệ kíp lên ngay ải Lê Hoa, cùng với phòng ngự sứ Trần Ban giữ lấy nơi hiểm yếu, chẹn quân Vân Nam của bọn Thạnh. Hãy đặt phục binh để chờ, không nên đánh nhau với giặc vội, đợi lệnh ta hẵng hay! Các tướng đều lĩnh mệnh, điểm quân đi ngay. Kế đó, bàn đến việc đánh Liễu Thăng, Lê Lợi nói:

– Quân đi cứu cấp cốt phải nhanh chóng nên giặc ắt phải gấp đường đi suốt ngày đêm. Binh pháp nói: đi hàng năm trăm dặm mà chỉ vội nhằm lấy lợi, thì thượng tướng tất phải què. Nay Liễu Thăng sang đây, đường sá xa xôi, quân lính mỏi mệt. Ta lấy sức thong thả mà đánh quân mệt nhọc, thì lẽ nào không thắng?

Rồi Vương quay sang Nguyễn Trãi bảo:

– Quan hành khiển kíp sai người chạy thư mật truyền cho các tướng Trần Lựu, Lê Bôi ở ải Pha Luỹ chớ ham đánh thật, mà phải giả cách thua để làm kiêu lòng giặc. Lại truyền cho tổng tri Bắc đạo, Tây đạo lệnh cho các trấn Lạng Sơn, Lạng Giang, Tuyên Quang, Tam Đái, Quy Hoá hãy di dân dời nhà làm kế thanh dã[214] để giặc tuyệt nguồn cướp bóc lương thực.

Dặn xong, Vương vẫy các tướng Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Lê Linh, Đinh Liệt, Lê Thụ, Lê Lỗng, Phạm Văn Liễu, Lê Lý và Lê Văn An đến cắt đặt:

– Các ngươi hãy điểm một vạn quân tinh nhuệ, chọn lấy một trăm ngựa hay, năm voi chiến đến Chi Lăng mà bày trận mai phục, đập gãy quân tiên phong của Liễu Thăng. Còn Lê Lý, Lê Văn An – Vương nói tiếp – ta giao cho các ngươi ba vạn quân đi sau bọn Lê Sát, đến Cần Trạm (Lạng Giang, Bắc Giang) giấu quân cho kín mà đợi giặc.

Các tướng đều hớn hở vái lạy lĩnh mệnh lui ra. Duy có Thái uý tư đồ Trần Nguyên Hãn khi ấy vẫn chưa thấy Vương sai phái thì lấy làm bồn chồn. Bỗng Lê Lợi rời ghế hổ, bước lại bên mà rằng:

– Thành Xương Giang là nơi hiểm ải. Bọn Lý Nhậm có thể từ Xương Giang một ngày một đêm là kịp về ứng cứu cho giặc ở Đông Quan. Nay Liễu Thăng sắp sang, nếu Chi Lăng, Cần Trạm không diệt trừ hết viện binh để chúng tràn xuống hợp với quân ở Xương Giang thì tai vạ ấy không nhỏ. Quân ta đã vây hãm liền sáu tháng mà vẫn chưa hạ được thành. Việc ấy phi thái uý không ai làm nổi.

Trần Nguyên Hãn chắp tay nói:

– Thần quyết lấy Xương Giang, sai lời xin chịu tội búa rìu.

Lê Lợi và Nguyễn Trãi đều cả mừng, giục Hãn đi ngay. Mờ sáng ngày mười tám, tháng chín năm Đinh Mùi, Liễu Thăng xua quân vượt biên vào nước ta. Đến trước ải Pha Luỹ, Trần Lựu đem quân ra nghênh chiến. Thấy quân Lựu có vài nghìn, lại chưa đánh đã chực quay đầu chạy, Thăng thúc quân tràn lên đánh tới. Quả nhiên, Lựu thua, phải bỏ ải đó lui về giữ thành Khâu Ôn. Hôm sau, quân Thăng thừa thắng đánh gấp, chiếm luôn Khâu Ôn và ráo riết đuổi theo Trần Lựu đến tận Ải Lưu. Lựu cho quân đóng chặt cổng thành rồi sai người đưa cho Liễu Thăng thư của Lê Lợi do Nguyễn Trãi viết. Thăng gạt đi, tức khắc ra lệnh đánh thành. Quân Lựu cự lại hăng lắm nhưng không giữ nổi, nhân lúc trời nhá nhem tối, phải phá vây cướp đường chạy về ải Chi Lăng. Liễu Thăng vào thành, cho quân nghỉ lại. Tả hữu lại đưa thư của Lê Lợi, Thăng không thèm đọc, hỏi:

– Lợi nói gì?

Tả hữu thưa:

– Lợi đã gửi liền hai thư đều nói sẽ đúc người vàng, cống thổ sản địa phương, xin tướng quân lui binh.

Liễu Thăng cả cười:

– Ta cũng lấy làm lạ cho quân man. Ta phụng mệnh hoàng đế sang đây đánh dẹp, chớp mắt hạ ba thành, không tên nào dám cự lại. Thế mà Lợi dám ngạo mạn đòi ta lui binh!

Tả hữu nói thêm:

– Thư Lợi quả ngạo mạn. Lợi nói: nếu tướng quân cứ đem binh đi sâu vào nước nó, tất mang hoạ, hối sẽ không kịp.

Thăng đùng đùng nổi giận quát:

– Ta sẽ giết sạch bọn này, xem ai không hối kịp!

Liễu Thăng là võ tướng, trải ba triều vua Minh đều vác gươm cưỡi ngựa đi đánh nam đánh bắc lập nhiều công to nên được thăng thưởng lớn. Nay cầm mười vạn quân băng rừng vượt ải vào nước ta, đi một mạch từ Pha Luỹ đến Ải Lưu, suốt mấy chục dặm như vào chỗ không người, lại nhận được thư Lê Lợi tỏ ý sợ hãi cầu xin rút quân thì Thăng càng kiêu lắm. Nhất định sáng mai sẽ kéo quân vượt Chi Lăng xuôi về Đông Quan!

Hôm sau, mới canh năm (mờ sáng) Liễu Thăng đã ra lệnh trẩy quân nhằm hướng Chi Lăng tiến phát. Thăng thân dẫn một trăm quân kị hăm hở đi mở đường. Vừa đi được một đoạn, đã thấy Trần Lựu đem binh đến chặn đường khiêu chiến. Thăng tức lắm, chẳng nói chẳng rằng khua đao xông vào đánh luôn. Được mươi hiệp, Lựu tỏ ra núng thế, đâm bậy một giáo rồi quay đầu chạy. Lập tức, Liễu Thăng thúc ngựa đuổi theo, thét lớn:

– Thằng giặc kia, mày định chạy lên trời hả?

Đến một hẻm núi, Lựu biến mất. Bấy giờ, tướng sĩ của Thăng cũng vừa kịp lên với chủ tướng. Chỗ ấy, đường thì hẹp, hai bên vách núi dựng đứng, địa thế cực kì hiểm trở như dẫn vào túi sâu khó thoát. Sắp sang giờ tị (9-11 giờ trưa) mà sương mù vẫn mờ mịt, cảnh vật thật bí hiểm. Bộ hạ của Liễu Thăng thấy thế sợ lắm nhưng đều khiếp oai Thăng nên chưa dám can ngăn. Lang trung bộ Lại Sử An mới ghé tai chủ sự Trần Dung bảo:

– Bọn ta nên cáo cấp với Lý thượng thư. Ông ta là tham tán quân vụ nói, chắc chủ soái sẽ nghe.

Lúc ấy, Lý Khánh vừa dứt cơn sốt rét thấy vậy thì giật mình, đến nói với Liễu Thăng:

– Chỗ này đất hiểm, sợ có phục binh. Tướng quân chớ nên khinh suất tiến quân. Trước hãy cho quân đi do thám rồi sau hẵng hay.

Thượng thư Hoàng Phúc cũng bàn vào:

– Giao Chỉ có Chi Lăng là ải hiểm hơn cả.

Liễu Thăng nín lặng, tỏ ý không theo. Đô sự Phan Nhân đánh liều nói thêm:

– Lợi có Trãi là quân sư nơi màn tướng mưu lược như thần, giấu quân lừa người rất giỏi, lại thạo đánh phục binh. Năm trước, Vương Tổng binh bị bất lợi ở Tốt Động, Ninh Kiều; thượng thư Trần Hiệp, nội quân Lý Lượng, chỉ huy Lý Đằng phải tử vong cũng là do bị hãm vào chốn đất hiểm.

Nghe vậy, Liễu Thăng bụng cũng hơi sợ. Vừa lúc, Trần Lựu bỗng lù lù dẫn đến, múa giáo chỉ mặt Liễu Thăng mắng thách đánh. Thăng tức nổ ruột, gầm thét quân kị đuổi theo. Trần Lựu chạy đến Chi Lăng thì chui tọt vào cửa ải phía bắc. Thăng cùng đội quân kị cận vệ bám riết vượt qua cửa đó, lại băng qua núi Đầu Quỷ, núi Phượng Hoàng đổ xuống thung lũng Chi Lăng, nhất định bắt bằng được Trần Lựu. Đuổi gần đến núi Mã Yên, Thăng dẫn quân kị phi ngựa qua cầu. Chẳng ngờ, cầu ấy bị quân ta ngầm cưa sẵn nên giữa chừng cầu gãy, người và ngựa quân Thăng đều rơi xuống ruộng lầy, không đi được. Phục binh của ta từ bốn phía đổ ra. Các tướng Lê Sát, Lê Thị cưỡi voi chiến xông vào chém giết. Chớp mắt, cả trăm quân kị của Thăng đều bỏ mạng. Liễu Thăng thúc ngựa cố vượt qua đồng lầy. Vừa đến chân núi Mã Yên, quân ta từ trong khe núi xông ra phóng lao đâm trúng. Liễu Thăng ngã gục xuống, chết ngay. Cùng lúc ấy, các tướng Lưu Nhân Chú, Lê Linh, Đinh Liệt, Lê Lỗng, Phạm Văn Liễu cũng tung quân ra chặn giặc. Xác giặc gối lên nhau trải khắp mấy dặm đường suốt từ núi Mã Yên đến bắc cửa ải Chi Lăng. Đội quân tiên phong của giặc bị tan vỡ sạch; một số thoát chết chạy tản vào rừng, lại bị các đội tuần đinh tuần tráng do người làng Đồng Mỏ là Lý Huề cầm đầu, tìm bắt bằng hết. Hôm ấy là ngày Hai Mươi tháng Chín năm Đinh Mùi (10-10 -1427).

Tin chủ tướng Liễu Thăng và hơn một vạn quân tiên phong bị giết làm kinh động cả chín vạn quân cứu viện đi sau. Phó tổng binh Bảo Định Bá Lương Minh lên thay, vội vã ra lệnh đóng quân để trấn an tinh thần, chấn chỉnh đội ngũ.

Ngày hăm lăm tháng chín, bọn Lương Minh liều chết xua quân đánh tràn vào ải Chi Lăng. Dè đâu, quân Nam đã biến hết. Minh vừa mừng thầm vừa nghi hoặc nên dè dặt tiến quân. Qua được hiểm ải bậc nhất ấy, mà không phải đổ máu, bọn Lương Minh bụng đã hơi yên, cho là quân Nam thấy đất hiểm đặt phục binh đã lộ nên phải lui về xuôi, đắp thành cao cự chiến. Chẳng ngờ, đến Cần Trạm, ba vạn quân của các tướng Lê Lý, Lê Văn An đổ ra, hợp với cánh quân của Lê Sát, Lưu Nhân Chú từ Chi Lăng kéo về cùng sấn vào chém giết. Lương Minh vừa lâm trận thì bị ngay một mũi phi lao đâm chết. Giặc hoảng sợ, xô đẩy nhau mà chạy. Quân Minh chết thảm hại. Đô đốc Thôi Tụ lên thay chức tổng binh, cùng bọn Hoàng Phúc, Lý Khánh vội vã thu nhặt tàn quân, sắp xếp lại quân ngũ rồi kéo nhau tìm đường xuống thành Xương Giang. Ba ngày sau thì đến Phố Cát. Phố Cát cách Xương Giang chưa đầy chục dặm, chỉ chốc lát là đến. Bọn Thôi Tụ, Hoàng Phúc, Lý Khánh đưa mắt nhìn nhau, gật đầu đắc ý. Thình lình, phục binh ở đâu lại xông ra đón đánh. Quân Minh chết nhiều lắm, chất thành đống (dân ta sau đem chôn gọi là đồi Mả Ngô). Quân còn sống thì hoảng loạn tan tác. Viên Thượng thư Lý Khánh được vua Minh cử đi để bày mưu tính kế cho cánh quân Quảng Tây nay thấy binh tình cùng quẫn, bức bách quá, mới ngửa mặt kêu lớn:

– Không ngờ ta lại bỏ mạng nơi này!

Đoạn, trốn vào một đồi cây treo cổ mà tự vẫn. Bọn Thôi Tụ, Hoàng Phúc cố sống cố chết dẫn quân chạy về thành Xương Giang. Đến chân thành, Thôi Tụ định cất tiếng gọi, nhìn lên đã thấy cờ xí quân Nam cắm la liệt. Trên thành, Trần Nguyên Hãn chống gươm cười ngất, mắng bọn Tụ:

– Thành còn đâu nữa mà vào!

Bọn Tụ rụng rời chân tay, đành lui binh ra ngoài đồng cách thành Xương Giang hai dặm, lấy đất đắp luỹ đào hào để đóng quân phòng vệ. Đêm đêm, Thôi Tụ sai bắn pháo hiệu lên trời, báo tin cho các thành Chí Linh, Đông Quan đem quân lên đón. Thôi Tụ có biết đâu khi ấy, bọn Vương Thông ở Đông Quan và Chí Linh cũng đang nghển cổ mong chờ Tụ đến cứu nguy!

Bấy giờ, ở Bồ Đề, tin thắng trận bay về, quân tướng đều vỗ tay nhảy nhót, hăm hở nói với Lê Lợi:

– Bọn Thôi Tụ, Hoàng Phúc vừa thoát hoạ đắm thuyền, tướng sĩ còn khiếp sợ chưa hết đổ mồ hôi. Xin cho đánh gấp để tuyệt nguồn hi vọng của giặc ở Đông Quan.

Nguyễn Trãi can:

– Chưa nên. Người xưa nói: chim cùng thì mổ, thú cùng thì cắn. Huống chi giặc ở Xương Giang còn tới sáu, bảy vạn quân, càng không thể khinh suất đánh tràn. Vả lại lưới dăng chưa kĩ sao có thể bắt hết được cá. Bởi thế, trước hãy điều binh giữ chặt các nơi hiểm yếu không cho giặc các thành ứng cứu lẫn nhau, sau đưa quân tinh nhuệ các đạo cùng về, tướng sĩ kén người hùm gấu, chiến khí chọn đồ tinh xảo, ngày đêm bốn mặt vây thành, hãm giặc vào chỗ trí cùng lực kiệt. Bấy giờ chỉ một trận là xong. Xin hẹn đến giữa tháng Mười thì đánh.

Lê Lợi khen phải, bèn truyền cho các cánh quân của Lê Sát, Lưu Nhân Chú và Lê Lý, Lê Văn An kíp tiến xuống vây chặt hai hướng Đông, Bắc; quân thuỷ thì theo sông Thương tiến gấp lên sông Xương Giang chẹn hướng Tây Nam; lại điều các tướng Nguyễn Xí, Lê Khôi, Phạm Vấn, Trương Lôi đem ba ngàn quân Thiết đột và bốn voi chiến lên thành Xương Giang hợp với Trần Nguyên Hãn sẵn sàng đổ ra cùng đánh. Vòng vây siết chặt, quân đông chật sông chật đồng.

Bọn Thôi Tụ biết thế nguy, nhân nhận được thư chiêu dụ của Lê Lợi do quân sư Nguyễn Trãi gửi đến mới bàn nhau:

– Bọn ta đóng đồn ở đây chẳng khác gì neo thuyền chơi vơi giữa biển cả, hoạ đắm chìm tất khó lòng tránh khỏi. Nay nên giả cách hoà, nhận lui về Long Châu, Bằng Tường như Lợi nói, khiến bọn chúng chuyên tâm đến mặt ấy, mà buông lỏng phía sau. Ta nhân đó phá vây về Chí Linh, dựa vào thành ấy kiên cố, đợi quân Thành Sơn hầu ở Đông Quan và quân Vân Nam của Kiềm Quốc Công cùng hợp binh đánh sau.

Tướng sĩ đều gật đầu, xoa tay. Chẳng ngờ, đồn Xương Giang nằm giữa cánh đồng; quân bao vây đã đắp đất dựng chòi cao bốn phía, ngày đêm trông vào dò xét. Bởi thế, việc điều chỉnh sửa soạn phá vây của bọn Thôi Tụ đã không che được mắt quân ta. Tụ đành bỏ ý định chạy về Chí Linh.

Bấy giờ là vào thượng tuần tháng Mười, Lê Lợi bảo Nguyễn Trãi:

– Lũ Tụ, Phúc gian trá, không chịu lấy sự bại vong của bọn Liễu Thăng, Lương Minh, Lý Khánh làm răn sợ, vẫn cố tình mưu việc ác. Phải đánh gấp thành Chí Linh cho chúng tuyệt nguồn hi vọng; lại kíp sửa soạn cho xong để rằm tháng Mười sẽ cho quân bốn mặt tràn lên lấy đồn.

Nguyễn Trãi nói:

– Để mở đường hiếu sinh, thần xin viết thư lần nữa chiêu dụ. Nếu chúng còn tham công danh, cố chuốc lấy tai vạ; khi ấy, có chết cũng không oán ta không rộng lượng.

Lê Lợi khen phải. Ngày mười tháng mười năm ấy, Trãi viết thư bảo bọn Tụ, Phúc là sẽ ra lệnh cho quân sĩ dẹp lối bắc cầu cho chúng dẫn quân đương tuyệt vọng cùng đường đem nhau về nước. Lại hẹn trong ba ngày phải thu xếp đi ngay; quá hạn ấy, nếu còn dùng dằng ở lại không đi, sẽ cho quân đánh đồn, bấy giờ có hối cũng không kịp nữa! Bọn Thôi Tụ, Hoàng Phúc nhận được thư thấy lời lẽ quyết liệt thì vừa sợ hãi, vừa nghi hoặc. Tướng sĩ dưới trướng nhiều người bàn nên lui binh. Lại có kẻ hung hăng nói:

– Thành Đông Quan nhỏ bằng cái bát, quân không đầy ba vạn mà Vương Tổng binh còn giữ được một năm, giặc vẫn chưa làm gì nổi. Đồn Xương Giang tuy không kiên cố bằng nhưng quân đông gấp đôi; bảy vạn đại quân ta cự địch chưa đầy một tháng, sao đã tính chuyện ra hàng?

Thôi Tụ, Hoàng Phúc nghe vậy, bụng chưa thật yên nhưng lại sợ rút quân mà chưa có lệnh vua, sẽ làm Minh Tuyên Tông mất thể diện, giận cá chém thớt, thì có toàn tính mạng về đến nước, cũng không thoát khỏi tội chém đầu. Cho nên, bọn Tụ đành liều chết giữ chặt đồn, không đi. Cùng với lũ tuỳ tướng mấy trăm tên, Thôi Tụ, Hoàng Phúc ngày đêm thay phiên nhau đốc thúc quân sĩ đắp thêm luỹ cao, rào chông sắt, đặt hoả pháo ráo riết tuần tra. Sau ba ngày ba đêm mất ăn mất ngủ vì lo lắng canh phòng, sang ngày mười bốn tháng mười quân Minh càng nơm nớp sợ hãi bị cướp đồn. Lạ thay, cho đến chiều tối, hết ngày mà vẫn chẳng thấy quân ta động tĩnh. Quân tướng giặc như trút được gánh nặng thở phào mừng rỡ. Thình lình, mờ sáng hôm sau, rằm tháng mười, giữa lúc giặc đang mệt mỏi ngủ yên, việc canh phòng có phần trễ nải thì quân ta nhất tề tràn tới, đẩy xe đánh thành đến phá đồn, bắc thang trèo vào, lại lùa voi chiến xông lên. Tiếng hò reo tưởng vỡ trời. Từ các chòi cao, tiếng loa dõng dạc truyền xuống:

– Ai hàng thì không giết!

Quân Minh kinh hoàng, không còn bụng dạ sức lực đâu mà chống lại, bỏ chạy tán loạn, bị bắt bị giết không biết bao nhiêu mà kể. Tướng giặc khiếp vía đều vứt gươm xuống ngựa, tự trói tay mà xin hàng. Thấy chủ tướng Thôi Tụ, Hoàng Phúc và ba trăm tướng khác đã cúi đầu chịu tội, mấy vạn quân giặc sống sót vội quẳng hết dao kiếm xin quy phục. Tên nào nhanh chân lẩn vào rừng vào núi, sau cũng bị người nước ta đi chăn trâu hái củi lùng bắt hết. Duy chỉ có một viên chủ sự là Phan Hậu trà trộn vào đám loạn quân chạy trước nên thoát được về nước.

Mười vạn quân Quảng Tây đã tan tành, tướng sĩ bị bắt bị giết ở Chi Lăng – Xương Giang chỉ sót một tên. Mộc Thạnh đang lẩn quẩn ở biên giới nghe ngóng, nhận được tin ấy vô cùng khiếp đảm, kinh hoàng. Lại tận mắt nhìn thấy lũ tuỳ tùng của Liễu Thăng bị Lê Lợi bắt làm tù binh sai đưa bằng, sắc, ấn tín của chủ soái đến cho xem thì Thạnh không kịp nghĩ, một mình một ngựa nín thở trốn về nước. Thế là, ta không đánh mà cả năm vạn quân Vân Nam khắc tan, xéo lên nhau mà chạy!

Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi hiệu Ức Trai, người làng Chi Ngại, huyện Phượng Sơn (Chí Linh, Hải Dương) sau rời về làng Nhị Khê, huyện Thượng Phúc (Thường Tín, Hà Nội). Ông đỗ thái học sinh (tiến sĩ) năm Canh Thìn (1400) đời Hồ Quý Ly, làm quan đến chức Ngự sử đài Chánh Chưởng.[215]

Bền gan nuôi chí lớn

Năm Đinh Hợi (1407) tháng Bảy, sau khi chiếm được nước ta, Trương Phụ sai bọn Liễu Thăng, Lỗ Lân giải cha con Hồ Quý Ly và gia quyến, tướng tá về Kim Lăng (Nam Kinh). Cha ông là Nguyễn Phi Khanh làm chức Tự Khanh cũng bị bắt đem đi chuyến ấy. Ông và em là Nguyễn Phi Hùng lẽo đẽo đưa cha đến ải Pha Luỹ (Hữu Nghị quan), khóc lóc xin theo chân để phụng dưỡng. Nguyễn Phi Khanh vẫy tay gọi Nguyễn Trãi, ứa nước mắt nói:

– Con là người có học, có tài nên tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha, như thế mới là đại hiếu. Lọ là cứ phải theo cha khóc lóc mới là có hiếu sao!

Nguyễn Trãi nghe rồi lạy hai lạy xin vâng lời.

Về đến Đông Quan, quân Minh biết Nguyễn Trãi từng là triều quan[216] của Hồ Quý Ly bèn bắt điệu đến Án sát ti. Viên thượng thư Hoàng Phúc coi cả Đô ti và Án ti đang nghị bàn công việc với viên Tổng binh Trương Phụ. Thấy lính giải Nguyễn Trãi đến trước mặt, Phụ giật mình, liền ghé tai Hoàng Phúc nói nhỏ:

– Tên này mặt mũi khôi ngô ra người có tài đức, văn hay học rộng, am hiểu thư toán. Gân sức nó cứng rắn, chí nó không phải nhỏ, nếu không sớm trừ đi, sau này tất sẽ là mối hoạ khôn lường.

Đoạn, thét quân lôi ra chém. Hoàng Phúc cả cười, nhìn Nguyễn Trãi rồi bảo với Trương Phụ rằng:

– Một tên học trò trói gà không chặt thế kia sao có thể là mối lo của nước được! Tổng binh quá lo xa. Nay Giao Chỉ mới nhập vào bản đồ, việc phủ dụ chiêu an để yên lòng dân man là việc trọng. Tha tội chết cho nó, giam lỏng ở Đông Quan, lấy danh lợi quan tước mà vỗ về chiêu dụ là kế hay hơn cả. Sau này, nếu nó không chịu quy phục lại theo đảng nghịch, bấy giờ lấy pháp luật mà trị tội cũng chưa muộn.

Trương Phụ cực chẳng đã đành nghe theo. Hoàng Phúc thả Nguyễn Trãi ra, cho ở góc Nam bên ngoài thành Đông Quan. Ông dựng một túp lều tranh bên cái ao nhỏ. Nhà lều một căn tuềnh toàng, đạm bạc; chó không cần nuôi, người hầu không có. Ông sống như thế ngót chục năm trời. Quân Minh năm lần bảy lượt đem tiền bạc, quan tước rất hậu đến nhử, ông đều ôn tồn từ chối. Bấy giờ ông có thơ rằng:

Góc thành Nam, lều một gian
No nước uống, thiếu cơm ăn…

Đông Quan là đất xung yếu của giặc ở Đại Việt. Lòng dạ ý đồ giặc thế nào, giặc xử sự động tĩnh ra sao đều ở đây mà ra. Đông Quan cũng là nơi phơi bày rõ nhất mọi điều rông rỡ bạo ngược của giặc, cũng như mọi gan ruột dân tình chốn kinh sư. Chỗ mạnh yếu của giặc đều ở trong con mắt lỗ tai của Nguyễn Trãi. Ông ngày đêm ngẫm nghĩ suy xét và bí mật viết sẵn phương lược, gọi là Bình Ngô sách.[217]

Biết Nguyễn Trãi không chịu nhận chức ngụy quan, cũng chẳng phải là người phẫn chí ngã lòng đi ở ẩn như Bùi Ứng Đẩu, Lý Tử Cấu, mà ngấm ngầm nuôi chí lớn, Hoàng Phúc luôn miệng dặn bọn thủ hạ phải canh chừng:

– Trãi không phải là người tầm thường. Lỡ ra để sống, sau này tai vạ tất không thể tránh khỏi!

Đi tìm minh chủ

Một hôm, theo lời mật hẹn với người em họ ngoại là Trần Nguyên Hãn, bấy giờ đang cầm đầu toán nghĩa quân ở Lập Thạch (Vĩnh Phúc). Nguyễn Trãi lẻn ra ngoại thành, lên Thuỵ Hương, tục gọi là làng Chèm (Từ Liêm, Hà Nội). Ông vào ngồi đợi Hãn ở đền thờ Hy Khang Đại Vương Lý Ông Trọng. Vừa lúc, Hãn giả làm người bán dầu cũng đến. Hai anh em bàn tính:

– Bây giờ, người nổi binh dấy nghĩa thì nhiều nhưng đều là hạng tầm thường cả. Đến như Giản Định, Trùng Quang tuy là tôn thất xưng đế dựng cờ vì không biết nắm quyền, chưa qua sông đã chặt cầu, giết hại đại thần[218] nên tốn sức mà không thành công. Nghe nói có ông Lê Lợi ở trại Lam Sơn, đất Thanh Hoa là người có chí lớn, biết chiêu hiền đãi sĩ. Ai cũng bảo ông là rồng vàng đang chờ hội mây mưa, ta nên tìm đến mà tôn phù.

Anh em gật gù đắc ý, bấm nhau đi nằm, chờ sớm mai cùng đi.

Hôm sau, mới tờ mờ sáng, hai anh em vội kéo nhau đi ngay. Trèo đèo lội suối, trốn tránh quân Minh gần tháng trời thì đến trại Lam Sơn, xin ra mắt. Trại chủ Lê Lợi tiếp đón ân cần và giữ lại làm khách trong nhà. Hai anh em ở ít lâu, đêm ngày để tâm dò xét, vẫn chẳng thấy Lê Lợi đả động gì đến chuyện dấy binh. Chỉ thấy Lê Lợi hay vắng nhà mà khách khứa bốn phương vẫn ra vào tấp nập; dầu thắp, gạo ăn còn đầy kho vẫn thấy Lê Lợi sai mua; cày cuốc đã đủ, đã nhiều vẫn thấy Lê Lợi sai người tìm thêm sắt. Lại thấy Lê Lợi hay sai người đem lễ vật lo lót với quan quân nhà Minh quanh vùng. Bởi thế, Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn bụng rất phân vân.

Một hôm, Nhà Lê Lợi có giỗ. Hai anh em có việc xuống bếp, bất ngờ gặp Lê Lợi quần vén lên tận đùi đang ngồi thái thịt, vừa thái vừa ăn chẳng ra tinh tướng một vị thiên tử. Anh em đều thở dài bảo nhau:

– Ta nhầm rồi!

Đoạn, bấm nhau hẹn ngày bỏ đi. Đêm ấy, chợt thấy Lê Lợi xách gươm lén ra khỏi nhà, Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn nghi hoặc bèn lẳng lặng theo chân. Đến núi Du Sơn, Lê Lợi lẻn vào một hang rộng có ánh đèn. Trong hang, người đông lố nhố, xúm quanh tảng đá lớn làm bàn, cùng Lê Lợi nhỏ to bàn bạc. Lê Lợi giở cuốn binh thư đọc, giọng sang sảng, dõng dạc, sau lại cùng mấy người chụm đầu bàn tính. Hồi lâu, Lê Lợi nói:

– Phải đến năm Hợi (1419) mới nổi binh được.

Vốn là người giỏi mưu lược, sát binh tình, nay thấy Lê Lợi dự kiến sai, Nguyễn Trãi quên mình đang nghe trộm, buột miệng vọng vào nói lớn:

– Chúa công tính lầm rồi!

Lê Lợi giật mình, tuốt gươm xông ra toan chém. Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn vội phục xuống nói:

– Chúng tôi từ xa lận đận tìm đến, chỉ vì Chúa công là người có thể lấy lại được thiên hạ.

Lê Lợi đỡ hai người dậy, rồi vội vàng cầm tay dắt vào trong hang. Nguyễn Trãi xin hiến Bình Ngô sách còn Trần Nguyên Hãn thì dâng thanh bảo kiếm gia truyền của ông tổ bảy đời là Tướng quốc Thái uý Thượng tướng Trần Quang Khải. Lê Lợi mừng rỡ khôn xiết, cả cười mà rằng:

– Thực là trời không muốn cho dân Đại Việt ta mất nước nên mới đem các ông đến đây ban cho ta!

Đoạn, lưu hai người lại, mưu việc khởi binh.

Tướng đánh tâm công

Ít hôm sau, người khắp vùng xôn xao về một chuyện lạ. Nhiều thân cây, lá cây đều có hàng chữ Lê Lợi làm vua, Nguyễn Trãi làm tôi. Dân chúng ai nấy đều mừng thầm, ghé vào tai nhau bảo nhỏ:

– Trời đã cho nước Nam có chủ. Ta đi tìm ông Lê Lợi mà tôn phù thôi.

Việc sửa soạn dấy nghĩa nhân thế gặp nhiều thuận lợi. Người các nơi ùn ùn theo về, đông lắm.

Lê Lợi biết chuyện rất đẹp lòng, mới bảo tướng tá:

– Biết đánh vào lòng người như vậy tất không ngoài mưu kế của Nguyễn Trãi.

Sau, gọi lên hỏi quả nhiên như vậy: Nguyễn Trãi đã lấy mật viết vào lá cây, kiến theo đó đục thành chữ, người người không biết tưởng thần bảo, đều tin lắm.

Từ đấy cho đến khi lấy xong được nước, Lê Lợi rất yêu quý Nguyễn Trãi. Đánh đông dẹp bắc, đi đâu ông cũng giữ Nguyễn Trãi bên mình làm quân sư. Mọi việc mưu lược, viết thư, thảo hịch hết thảy đều do Nguyễn Trãi trù tính.

Bấy giờ là vào năm Quý Mão (1423), tổng binh Trần Trí chỉ huy đại binh từ Đông Quan kéo vào đánh nghĩa quân đang hoạt động ở vùng Khôi và Xa Lai (giáp giới Hà Nam – Hoà Bình – Ninh Bình). Thế giặc rất mạnh, quân đông có tới trăm ngàn. Nghĩa quân phải lui về núi Chí Linh lần thứ ba. Giặc đuổi theo, rải quân bủa vây kín bốn mặt. Suốt hai tháng trời bị vây hãm, lương thực kiệt dần, măng non rau củ trong rừng cũng cạn. Lê Lợi phải cho giết cả bốn thớt voi để nuôi quân. Có con ngựa vua cưỡi cũng đem thịt nốt. Quân sĩ đói quá, đã có người bỏ trốn. Một viên tướng tên là Khanh cũng bỏ trốn. Lê Lợi bắt được phải đem chém rao cho mọi người biết để làm răn. Tình thế cực kỳ bức bách. Tướng sĩ mới nói với Lê Lợi:

– Giặc mạnh ta yếu, thế như trứng chọi với đá tất không tránh khỏi hoạ diệt vong. Nay giặc đang muốn dụ hàng, bất nhược ta hãy nhân đó mà tạm hoà ít lâu để có thì giờ nghỉ ngơi sửa soạn, sau lại đánh cũng không muộn.

Lê Lợi nói:

– Ta cũng đã tính tới chuyện đó. Hiềm vì nỗi, giặc mười phần nắm chắc chín phần thắng ta, nên không dễ chịu lui binh giảng hoà. Bởi thế, phải có người ăn nói thật khéo, viết thư thuyết phục, mới may thoát khỏi thế quẫn bách này. Việc ấy phi Nguyễn Trãi không ai làm nổi.

Nguyễn Trãi bước ra lĩnh mệnh thảo Thư tỏ oan (tức thư giả xin hàng). Lại viết riêng một thư gửi Tổng binh Trần Trí, một thư gửi Thái giám Sơn Thọ, trung sứ của vua Minh sang dụ hàng. Lê Lợi sai anh vợ là Trần Vận và tướng Lê Trân đem các thư ấy và năm đôi ngà voi làm lễ vật cầu hoà. Tổng binh Trần Trí tiếp thư mới đem cho tướng tá nghị bàn. Thư viết: “…Tri huyện Đỗ Phú là người đồng hương cùng tôi có hiềm khích. Nó đút lót với tham chính Lương Nhữ Hốt nói vu cho tôi. Nhữ Hốt báo với quan quản binh. Nội quan Mã Kỳ nhân đó cho quan quân đến đánh úp bộ chúng tôi, không kể trẻ già đều chém giết bắt bớ; họ hàng tôi đều tan tác, vợ con tôi đều chia lìa; lại khai quật mồ mả tổ phụ tôi mà phơi bày hài cốt…”

Nghe thư, Mã Kỳ bị chạm nọc đập bàn quát lớn:

– Xin hàng gì mà toàn nói lời tố cáo láo xược!

Trần Trí can:

– Chấp gì chuyện ấy. Ông chớ vì một lời nói mà để hỏng việc lớn. Nay nội địa đang bị khốn đốn: trong thì thiên tai dân biến; ngoài thì liền năm xuất chinh cự quân Ngoã Thích ở phía tây, chống quân Thát Đát ở phía bắc. Hoàng đế đã truyền phải cố sức dụ hàng Lê Lợi cho Giao Chỉ tạm yên, để chuyên tâm lo việc nội địa. Tôi xem thư thấy viết: “Xin hoặc cho đi đánh bắc để lập công hoặc cho theo dẹp tây để chuộc tội, dù chết cũng không từ”. Như thế là Lê Lợi biết rõ chuyện nội địa. Nay nếu bị bức bách quá, bọn chúng tất phải liều chết đánh mãi; quan quân phải đi đánh dẹp hao binh tổn tướng, nạn ấy không biết bao giờ mới dứt, còn ta thì thêm mang tội trái mệnh dụ hàng của hoàng đế.

Sơn Thọ cũng nói:

– Xem thư viết: “Tôi từ sinh ra, thích danh tiết mà trọng trung nghĩa, ghét tiểu nhân mà dấn mình vào hoạn nạn tuy ở trong cảnh gian nan nguy hiểm mà không nhụt chí bình sinh”. Đủ biết Lê Lợi không phải là kẻ lấy uy vũ mà khuất phục được. Nên cho hàng.

Mã Kỳ đành nghe theo. Thế là, chỉ một khắc xắn tay múa bút, Nguyễn Trãi đã đánh lui cả mười vạn quân Minh để nghĩa quân rảnh tay sửa soạn, đợi thời cơ, chờ dịp tốt sẽ rửa sạch thẹn cũ, lấy lại bờ cõi xưa.

Từ bấy giờ, theo chân nghĩa quân, Nguyễn Trãi tung thư chiêu dụ gửi khắp mặt các tướng suý nhà Minh từ bọn Trần Trí, Sơn Thọ, Phương Chính, Lý An, Vương Thông, Thái Phúc, Đả Trung, Mã Anh, Mã Kỳ đến bọn Lương Minh, Hoàng Phúc, Mộc Thạnh, Liễu Thăng cùng bọn ngụy quan. Văn chương của ông đánh mạnh vào lòng người, thu phục được nhân tâm quân Minh. Không mất một hòn tên mũi đạn mà giặc ở các thành Trà Long, Diễn Châu (Nghệ An), Điêu Diêu (Gia Lâm, Hà Nội), Thị Cầu (Bắc Ninh), Tam Giang (Vĩnh Phúc) đều lần lượt cởi giáp ra hàng.

Một đời vì nước vì dân

Khi lấy xong thiên hạ, Lê Lợi lên ngôi báu. Tháng Một năm Mậu Thân (1428), Lê Thái Tổ thiết triều, hội các quan văn võ lại luận bàn ân thưởng, phong Trần Nguyên Hãn là Tả tướng quốc,[219] ban Nguyễn Trãi tước quan Phục Hầu và cho giữ chức Nhập nội hành khiển.[220]

Tuy được phong thưởng quan cao chức trọng nhưng cả hai anh em đều không thật yên lòng. Một lần, Trần Nguyên Hãn nói với Nguyễn Trãi:

– Vua ta có tướng như Việt Vương Câu Tiễn, không thể cùng hưởng phú quý được.

Nguyễn Trãi bảo:

– Ta cũng sợ nhà vua đối đãi với bề tôi như Hán Cao Tổ với Hàn Tín ngày xưa.

Anh em đều thở dài. Bấy giờ, vua Lê Thái Tổ hay bệnh tật ốm đau, con trưởng là Tư Tề thì ngu dốt ngông cuồng, con thứ là Nguyên Long thì còn nhỏ tuổi. Bởi thế, vua đem lòng lo sợ cho ngôi báu mà nghi kị các công thần danh tiếng. Quả nhiên, năm sau, Lê Thái Tổ sai bốn mươi hai lực sĩ về trại Sơn Đông (Vĩnh Phúc), nơi Trần Nguyên Hãn cáo quan lui về ở ẩn, bắt về kinh trị tội. Phạm Văn Xảo cũng là một khai quốc công thần nhưng Xảo người gốc ở kinh đô, lại có danh vọng đối với mọi người, vua Thái Tổ sợ sau sinh biến nên cũng ra lệnh giết nốt. Nguyễn Chích thì bị cách chức về làm dân thường. Còn Nguyễn Trãi thì bị tước hết quan tước tống ngục.

Ít lâu sau, áng chừng thấy Nguyễn Trãi lòng dạ ngay thẳng khó đem xử tội, vua Thái Tổ mới tha ra, cho phục chức như cũ. Nguyễn Trãi nhận chức nhưng trong bụng không vui, nhân nói với người thân:

– Ta theo Hoàng thượng nếm mật nằm gai, hơn mười năm một lòng tôn phù. Giờ việc nước đã thành, vua thì ngờ vực bề tôi, giết hại công thần, kẻ thân yêu thì cho vinh hiển, người xu nịnh thì được tin dùng. Khanh tướng thì lập đảng riêng tây, triều đình thì thiếu người can gián, ai nấy chỉ lo sướng thân lợi nhà, không nghĩ đến khổ dân hại nước. Nhớ xưa ở Lam Sơn đọc sách binh; đang lúc đó, chí ta đã để nơi dân đầu xanh kia. Bởi thế, ta ra dự việc nước, gắng sức chèo chống, may ra dân lành bớt phần khổ nhục.

Một hôm, vua Thái Tổ cho vời Nguyễn Trãi đến hỏi:

– Nghĩa lớn mới thành, việc nước việc quân đều chưa quen thạo, làm cách nào để yên dân mở nước?

Nguyễn Trãi tâu:

– Hoà thuận trong nhà nhờ giữ một lòng thân ái, thương yêu dân chúng hãy làm những việc nhân đức; đừng vì ơn riêng mà thưởng bậy, chớ vì mình giận mà phạt bừa; đừng thích tiền của mà xa xỉ bừa bãi, đừng gần thanh sắc mà suồng sã hoang dâm, cho đến việc dùng nhân tài nghe can gián, ra một chính sách một mệnh lệnh, phát một lời nói một việc làm đều phải đúng mực, hợp với lẽ thường, có thế, trên mới đáp ứng được ý trời, dưới mới thoả mãn được lòng dân, quốc gia mới yên ổn bền vững lâu dài.

Đoạn, Nguyễn Trãi lại tâu:

– Mến người có nhân là dân, mà như con sông chở thuyền và lật đổ thuyền cũng là dân. Giúp người có đức là trời, nhưng khó tin và rất hay thay đổi cũng là trời. Dám mong bệ hạ siêng năng giữ gìn những việc kính trời chăm dân, chớ nên xem thường.

Lê Thái Tổ gật đầu khen phải rồi hỏi:

– Nay đám đại thần tổng quản và quan lại ở các Viện, Sảnh, Cục tham ô lười biếng nên răn dạy thế nào?

Nguyễn Trãi tâu:

– Phàm người có chức vụ coi quân trị dân đều phải dùng phép công bằng, làm việc cần mẫn, hết lòng thờ vua, hết sức chăm dân, bỏ thói tham ô, trừ tệ lười biếng, bè đảng riêng tây phải bỏ, thái độ cố phạm phải chừa, coi công việc nước như công việc của chính mình, lấy điều lo của dân làm điều lo của bản thân. Xin bệ hạ xuống chiếu răn bảo nghiêm cấm; nếu ai không nghe không sửa ấy là kẻ đó tự huỷ diệt mình.

Lê Thái Tổ rất vừa ý, thầm khen Trãi thẳng thắn cương trực. Nhưng bấy giờ, vua hay ốm đau mệt mỏi, bọn Lê Sát, Lê Vấn dèm pha xu nịnh, lấn lướt người ngay, thâu tóm quyền hành, lập vây cánh. Nguyễn Trãi thấy thế đành thở dài. Có lần, nhân dạo chơi ngoài thành chợt nghe dân nhỏ to bàn tán; một người nói:

– Trên thì tể tướng, dưới thì trăm quan hùa nhau kiếm lợi, hối lộ công hành.[221]

Một người tên là Cao Sư Đăng cũng nói:

– Thiên tử thì thất đức, đại thần thì hối lộ, dùng toàn là kẻ vô công, có làm điều thiện nào đâu!

Nghe vậy, Nguyễn Trãi bèn quay gót, biết thế không thể đừng được, mới dâng biểu xin cáo quan lui về Côn Sơn (Hải Dương) sống cuộc đời thanh đạm giản dị. Ngày đêm đọc sách ngâm thơ, thưởng trăng ngắm hoa nhưng lòng Nguyễn Trãi vẫn không vui, hễ nghĩ đến non sông mờ mịt, muôn dân sầu khổ thì khôn cầm nước mắt, nên có thơ rằng:

…Say mùi đạo, trà ba chén
Tả lòng phiền, thơ bốn câu.

Đỗ Mộng Tuân, người bạn đỗ cùng khoa với Nguyễn Trãi, có lần đến Côn Sơn thăm đã nói:

– Nhà quan tri tam quán sự[222] sao mà lạnh lẽo như một dòng nước. Bốn vách tường nghèo trống trải xơ xác, chỉ được cái giàu sách vở.

Nguyễn Trãi tuy đem thân gửi chốn suối rừng nhưng cũng là miễn cưỡng. Bởi thế, chí ông vẫn để ở nơi dân nước. Tấm lòng ưu ái ấy chẳng lúc nào khuây. Ông thường mượn thơ để gửi niềm trung phẫn:

Ao quan[223] thả một bè rau muống
Đất bụi[224] ương nhờ một luống mùng
Còn có một lòng âu[225] việc nước
Đêm đêm thức nhẵn nẻo sơ chung.[226]

Lê Thái Tổ mất. Trước khi băng hà, chừng hối tiếc về lỗi lầm đối với Nguyễn Trãi nên vua di mệnh[227] lại cho Thái tử Nguyên Long nên dùng Nguyễn Trãi. Nguyên Long nối ngôi, tức Lê Thái Tông bèn xuống chiếu vời Trãi về kinh. Ông lập tức tiến triều, vào chầu trước bệ tâu rằng:

– Thần tài sợ sức mỏng, tóc bạc lòng son, tưởng gửi nắm xương tàn nơi quê cũ, may được dịp mây trời ban xuống truyền gọi trở ra. Bệ hạ thương thần như con ngựa già còn kham được roi quất, dấn bước phi lên. Chí thần những muốn bắt chước người xưa lập chí, lòng thần yêu dân chúng nên thường hay lo việc thiên hạ chưa lo. Nguyện dốc lòng phơi tấm gan trung, xin bệ hạ cứ bền tín nhiệm.

Tiếc thay, Thái Tông mới mười tuổi, việc nước đều do Lê Sát chấp chính chuyên quyền định đoạt khiến Nguyễn Trãi không sao thi thố tài năng để mưu việc ích nước lợi dân. Năm ấy (1434), Thái Tông sai Nguyễn Trãi viết biểu sang nhà Minh cầu phong. Viên Nội mật viện Nguyễn Thúc Huệ và Học sĩ Lê Cảnh Xước ỷ thế là tay chân của Đại tư đồ (tể tướng) Lê Sát, đòi đổi mấy chữ. Nguyễn Trãi quắc mắt mắng luôn:

– Việc chăm dân sao không lo làm? Hiện nay trong nước đương hạn hán, mà có tai nạn ấy chính là tự lũ các ông. Các ông chỉ là đồ thích sưu cao thuế nặng, vơ vét của dân cho nhiều nên trời mới giáng tai tỏ ý trừng phạt!

Thúc Huệ khi làm tham tri Bắc đạo[228] đã bòn rút vơ vét của dân, làm cho dân một lộ xơ xác hết cả tiền của. Nay Huệ thấy Trãi nói vậy thì giật mình, căm lắm mới đem câu nói ấy mách với Lê Sát, Lê Vấn. Vấn tức tối, hạch Nguyễn Trãi:

– Gây ra tai nạn không phải lỗi tại bọn ti thuộc, mà chính là bởi vua và tướng. Sao ông lại nặng lời như thế?

Nguyễn Trãi đáp:

– Thúc Huệ là kẻ tài thì tầm thường mà lại hay có thói bòn vét. Hắn ở địa vị then chốt, mỗi khi có việc tâu bày sự đục khoét của dân cho nặng để làm giàu cho kho, cốt làm vui lòng vua.

Bọn Lê Vấn biết Nguyễn Trãi chẳng phải tay vừa, đành bấm bụng làm ngơ. Mấy năm sau,Thái Tông sai Nguyễn Trãi và viên quan hoạn Lương Đăng soạn lễ nhạc dùng trong các nghi lễ của triều đình. Đón được ý vua, Đăng bày vẽ nhiều thứ nhã nhạc, chế định lắm thứ nghi thức, yến tiệc, phiền hà tốn kém. Nguyễn Trãi bèn vào triều gặp vua can gián:

– Thời loạn dùng võ, thời bình dùng văn. Nay chế định lễ nhạc thật là đúng thời vậy. Nhưng nếu cội gốc không vững thì lễ nhạc không dựa vào đâu mà đứng được. Nguyện xin bệ hạ yêu thương nuôi dưỡng lấy dân chúng, khiến cho trong xóm làng, không có tiếng oán hận sầu than. Đó chính là cái gốc của nhạc vậy.

Vua nín lặng không nói sao, vẫn để Lương Đăng chế định. Nguyễn Trãi và một số triều thần như Đào Công Soạn, Nguyễn Truyền, Nguyễn Liễu thấy thế mới họp nhau cùng dâng sớ can vua. Vua không nghe. Đăng càng được lấn lướt. Liễu giận quá chỉ mặt Đăng mắng:

– Từ xưa tới nay, chưa có bao giờ hoạn quan lại được tự chuyên làm nát thiên hạ như vậy!

Chẳng ngờ, Đăng là tay chân của bọn Lê Sát nên Sát bênh, mới dèm pha xúc xiểm, khiến Thái Tông bắt tội Liễu thích chữ vào mặt đày đi nơi xa. Nguyễn Trãi thấy chính sự đổ nát, không sao cứu trăm họ cho khắp được, đành dâng biểu cáo quan, lại xin lui về Côn Sơn. Việc ấy là vào năm Thiệu Bình thứ sáu (1438).

Vụ án vườn vải

Nguyễn Trãi có người vợ trẻ tên là Nguyễn Thị Lộ, người Tây Hồ ngoài thành Đông Kinh (Hà Nội). Nàng là người có nhan sắc, nết na, lại nổi danh về tài văn học nên Nguyễn Trãi đặc biệt yêu dấu. Lê Thái Tông khi đến tuổi trưởng thành mến tiếng sai vời vào cung, cho làm Lễ nghi nữ học sĩ, luôn cho đi theo bên mình và thường đem nhiều việc ra bàn bạc với nàng.

Năm Đại Bảo thứ nhất, Nguyễn Thị Anh, vợ thứ tư của Lê Thái Tông sinh con trai là Bang Cơ. Lê Thái Tông bèn tước ngôi Đông cung Thái tử của con trai người vợ trước, lập Bang Cơ lên thay. Cũng trong năm đó, vợ thứ năm của vua là Ngô Thị Ngọc Dao có mang. Nguyễn phi (Thị Anh) sợ Ngọc Dao sinh quý tử thì Bang Cơ con mình có thể mất quyền nối ngôi báu, mới cùng một số quyền thần vu cáo hãm hại. Lê Thái Tông tin theo, bắt tội đi đày. Thấy việc oan trái, Nguyễn Trãi bảo nữ học sĩ:

– Ngô phi tội tình gì mà hoàng thượng đối đãi như vậy. Chẳng qua là Nguyễn phi quá lo xa đến ngôi Đông cung nên mới có sự ấy. Nàng hãy tìm cách giãi bày với Hoàng thượng, gỡ oan cho người ngay.

Nguyễn Thị Lộ vâng lời, nhân lúc vua bàn chuyện, mới chen vào che chở cho Ngọc Dao. Thái Tông nể vì, đổi tội đi đày đem giam lỏng Ngô phi ở chùa Huy Văn (gần Văn Miếu, Hà Nội). Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ thương tình, thường sai người ngầm mang thức ăn đến cho. Sau thấy để ở đấy khó yên, lại tìm cách đưa Ngọc Dao ra ở ẩn trong dân chúng ngoài trấn An Bang (Quảng Ninh). Đến kì sinh nở, Ngọc Dao sinh con trai tên là Tư Thành.[229] Việc ấy đến tai bà Nguyễn phi. Bà này giận lắm nhưng nén lòng chờ dịp báo thù. Hai năm sau, năm Đại Bảo thứ 3 (1442), Lê Thái Tông rời đông Kinh ngự giá đi duyệt võ ở Chí Linh (Hải Dương). Tiện đường, vua ghé lại vãn cảnh Côn Sơn nhân đi qua thăm vị khai quốc công thần. Nguyễn Trãi cung kính đón rước xa giá theo đúng lễ vua tôi. Thấy vị lão thần đầu tóc bạc phơ mà tinh thần còn quắc thước, vua ướm hỏi:

– Khanh có nghĩ đến tôn xã mà tạm rời chốn suối rừng, ra gánh vác việc triều chính?

Nguyễn Trãi tâu:

– Chỉ sợ Thánh thượng không dùng. Trãi này dẫu chết dám rời lòng son.

Vua Thái Tông rất đẹp lòng bèn cho nhậm chức cũ, lại gia phong làm Tham tri cai quản quân dân Đông, Bắc hai đạo.[230] Nguyễn Trãi vái lạy nhận mệnh. Các trung thần và Lễ nghi nữ học sĩ đi theo hộ giá đều đến chúc mừng. Sau đó, vua rời xa giá lên đường. Nguyễn Trãi theo xe loan đưa tiễn mấy dặm, vua truyền bảo mấy lần, mới chịu lui về, sửa soạn lên kinh nhậm chức.

Dọc đường, vua dừng xe nghỉ đêm ở Lệ Chi viên, tục gọi là Trại Vải, làng Đại Lai (Bắc Giang). Thình lình nửa đêm, vua bạo bệnh băng hà.[231] Các quan hộ giá và Nguyễn Thị Lộ mật rước thi hài vua về kinh. Tin dữ ấy loan ra. Triều đình lập Đông cung Thái tử Bang Cơ lên nối ngôi, tức vua Lê Nhân Tông. Bấy giờ, Nhân Tông mới hai tuổi. Bà Nguyễn phi làm Hoàng thái hậu trông nom việc nước thay con. Bọn quyền thần theo bà tức khắc cho bắt Nguyễn Thị Lộ đưa đến Đình Cúc[232] kết tội giết vua. Nữ học sĩ ngày đêm bị tra khảo rất tàn nhẫn. Thái hậu Nguyễn Thị Anh ngồi sau rèm sai hình quan trước sau chỉ hỏi:

– Có phải ngươi dâng thuốc độc cho đức vua? Nguyễn Trãi chủ mưu xui ngươi có phải không?

Nguyễn Thị Lộ không chịu nổi nhục hình, đành nhận xằng như vậy. Thế là Thái hậu bèn truyền chỉ cho các lực sĩ hoả tốc về Côn Sơn nã Nguyễn Trãi, đóng cũi giải về. Lực sĩ gươm tuốt trần điệu Nguyễn Trãi đến trước sân đình. Lũ quyền thần theo lệnh của Thái hậu được dịp hùa nhau luận tội:

– Cứ xét theo thường điển, kẻ chủ mưu thí nghịch thiên tử tất ghép tội giết cả ba họ, tước hết quyền, tịch biên gia sản. Nay nạn nước mới dẹp yên, kỉ cương chính sự mới lập, bọn loạn thần hãy còn nhấp nhổm ngấp nghé nên phải nghiêm trị để làm răn!

Hai quan hoạn Đinh Phúc, Đinh Thắng vốn là tay chân của Lê Sát, Lê Vấn nên chẳng ưa gì Nguyễn Trãi nhưng thấy việc hồ đồ như vậy, cũng không nín được, buột miệng bảo nhau:

– Trời không có mắt để quan Hành khiển mắc oan!

Chẳng ngờ, Thái hậu nghe tiếng bèn khép tội tử hình, sai giết luôn để thị oan. Các quan trong triều còn có lòng trung nghĩa biết không thể cởi oan cho Nguyễn Trãi, đành nuốt hận bó tay. Lúc sắp bị chém, Nguyễn Trãi ứa nước mắt, ngửa lên trời kêu lớn:

– Con xin chắp tay lạy thầy, lạy cha. Chẳng may con mắc oan nên thầy, cha phải nhục lây, mà con cháu cũng bị tàn hại. Lòng này xin trời đất soi xét.

Đoạn, ung dung chịu chết. Ai nghe thấy đều thương xót không cầm được nước mắt.

Sau này, con bà Ngô phi Ngọc Dao lên làm vua, tức vua Lê Thánh Tông, biết rõ tấm lòng trung nghĩa ngay thẳng của Nguyễn Trãi có khen rằng:

– Lòng Ức Trai sáng tựa sao khuê!

Rồi thương ông vô tội, Thánh Tông bèn xuống chiếu rửa oan, truy tặng ông làm Thái sư Tuệ quốc công và cấp cho con cháu một trăm mẫu ruộng để dùng vào việc thờ cúng.

Phần 9.
PHONG KIẾN SUY TÀN TÂY SƠN DIỆT THÙ TRONG GIẶC NGOÀI

Quan nhỏ khí tiết lớn

Lê Thái Tổ làm vua trị nước được sáu năm thì mất. Năm Giáp Dần (1434), Thái tử Nguyên Long mới mười tuổi lên nối ngôi, tức là vua Lê Thái Tông. Vua còn bé, việc nước rơi vào tay tể tướng Lê Sát và lũ quyền thần Lê Vấn, Lê Văn Linh, Lê Thụ… Phải năm đại hạn, nhân dân đói khổ thế mà trên thì tể tướng, dưới thì trăm quan đua nhau kiếm lợi, lộng quyền tham nhũng. Năm ấy, quan Tư đồ tổng quản Lê Thụ đang có tang vẫn cưới vợ lẽ, bắt dân phu binh lính đến xây cất phủ đệ linh đình, lại sai người nhà giao du với nước ngoài buôn bán hàng lậu. Có viên quan nhỏ làm ở Đài Gián (giữ việc can ngăn) thấy thế mới dâng vua tờ biểu vạch tội. Người ấy tên là Phan Thiên Tước ở Võ Giàng (Bắc Giang). Tước có tiếng văn học, tính tình cương trực khảng khái; khi Thái Tổ còn sống trọng khí tiết của Tước nên cho làm gián quan. Bấy giờ, các đại thần nhiều người cũng lấy dân phu binh lính xây cất phủ đệ, bọn tổng quản lắm kẻ cũng gian trá ẩn lậu buôn bán. Thái Tông sai Thiên Tước đi khắp nơi tra xét. Lúc về tâu lại. Thái Tông trách rằng:

– Mọi đại thần tổng quản đều làm như thế, sao khanh lại hạch riêng mình Thụ?

Thiên Tước tâu:

– Thụ là bậc cố mệnh[233] đại thần nên phải tự giữ lòng mình ngay thẳng trước để răn dẫn trăm quan. Nay xem mấy việc ấy rõ là Thụ khinh nhờn phép nước quá lắm; bởi thế, hạ thần không dám lặng im. Còn các đại thần khác, vâng sắc chỉ bệ hạ, hạ thần đã đi khắp các phủ đệ, thâu thập hết mọi việc, nay xin tâu trình cho tròn chức phận.

Nói đoạn, Thiên Tước rút trong tay áo tờ sớ viết sẵn, liệt kê khắp lượt; từ quan tham tri Đông đạo Lê Định, Tham tri Bắc đạo Nguyễn Thúc Huệ và Tướng hiệu các đạo khác đến các quan Tổng quản, Tuyên phủ sứ… trên dưới năm chục người.

Thái Tông không ngờ Thiên Tước cương trực đến thế, đành làm ngơ không nói đến những người ấy, chỉ xét nguyên tội Lê Thụ. Vua giao xuống để Pháp ti[234] bàn và ra sắc chỉ bắt Thụ phải bỏ vợ lẽ, tịch thu số hàng hoá trị giá năm chục lạng vàng và một trăm lạng bạc sung làm của công.

Năm sau Ất Mão, tháng Tư (1435), tể tướng Lê Sát cùng các đại thần tâu xin cử hành khiển Thừa chỉ Nguyễn Trãi và sáu văn thần khác thay phiên nhau vào toà Kính Diên giảng sách hầu vua học tập. Thái Tông cho hoạn quan ra trả lại tờ tâu, không nhận, Phan Thiên Tước bèn đến gặp vua, tâu rằng:

– Đẻ ra đã biết thì không ai được như vua Nghiêu, vua Thuấn[235] thế mà Nghiêu, Thuấn còn phải lấy Quân Trù, Thành Chiêu làm thầy. Từ xưa, đế vương làm sáng thánh đức không ai là không do học vấn mà nên. Huống chi, bệ hạ tuổi xuân đang độ, đạo làm vua chưa dễ đã biết hết; các đại thần xin kén người tài giỏi vào chầu đọc sách là có ý mong bệ hạ thành Nghiêu, Thuấn. Bệ hạ nỡ nào khinh bỏ việc lớn của tông xã mà không xét đến lòng thành của các bề tôi. Xin bệ hạ nghĩ đến gánh nặng coi dân trị nước mà tiên đế (Lê Thái Tổ) đã uỷ thác cho, thì khắp bốn bề được ơn nhờ phúc lớn vậy.

Thái Tông nghe nói có ý không bằng lòng nhưng cũng không trách cứ gì được Thiên Tước. Khi ấy, vua thường cưỡi voi rong ruổi nghịch ngợm ở nội đình. Một hôm, có người tiến con sơn dương. Vua thả sơn dương cho đánh nhau với voi. Voi khỏe, sơn dương đuối sức đến lúc cùng đường dùng sừng húc mạnh vào voi. Voi sợ chạy lùi, chợt sa chân ngã xuống giếng chết. Thiên Tước được tin lập tức đến tận nơi dùng lời can trách. Vua nể sợ, ngồi im.

Thái Tông vẫn ngày một mải chơi rông rỡ. Vua cha Thái Tổ trước đã chọn bà mẫu sư ngày ngày đến trông nom dạy dỗ. Thái Tông khinh nhờn không chịu nghe, lại lấy quyền vua thường quở mắng luôn. Bà Thần phi và Huệ phi[236] thấy vậy thân đến răn dạy. Tông tìm cách lảng tránh không cho gặp mặt. Suốt ngày, Thái Tông lêu lổng chơi bời với lũ hoạn quan xu nịnh, bỏ ngoài tai mọi điều can gián. Thiên Tước không chịu khoanh tay sợ hãi, cứ viết tờ biểu dâng vua. Biểu viết đại lược:

“Tiên đế trải gió gội mưa, mình mặc giáp trụ, khổ nhọc tinh thần hơn mười năm mới định xong thiên hạ. Bệ hạ nối cái nghiệp đã thành, đáng lẽ phải chuyên tâm vào học thuật, chăm chỉ tìm người hiền, để mưu làm nước được thịnh trị.

1- Nay đại thần xin kén bậc văn nho vào chầu điện Kính Diên để hầu việc học tập cho bệ hạ, bệ hạ lại đứng dậy đi không xét: ấy là một điều không nên.

2- Tiên đế chọn người làm mụ dạy để giữ việc giáo huấn nơi cung cấm, bệ hạ lại khinh nhờn quở mắng: hai điều không nên.

3- Hai bà Thần phi và Huệ phi lấy địa vị làm dì thay mẹ để vào dạy khuyên, bệ hạ sai người đóng cửa không cho vào: ba điều không nên.

4- Những kẻ quản lĩnh hầu hạ ở nội cung thấy bệ hạ không đọc sách mà bỏ đi chơi, cầm cung bắn chim, thì dâng lời can ngăn, bệ hạ không nghe lại quay cung bắn vào người họ: bốn điều không nên.

5- Tiên đế kén lấy con em các công thần cho vào chầu học để bệ hạ có người cùng học cho vui, bệ hạ lại xua đuổi ruồng rẫy họ, để mặc sức vui chơi với lũ cận thần rông rỡ: năm điều không nên.

6- Phàm làm ông vua nhân nghĩa tất phải tìm kẻ hiền tài biết nói thẳng can ngăn đến cùng, kiếm người có công lao hết lòng trung trinh báo nước để mà ân thưởng. Nay bệ hạ đại thần thì không biết, chi thưởng lũ hoạn quan hàng ngày cùng mình chơi đùa nô giỡn: thế là sáu điều không nên.

Hạ thần giữ chức nói, mà không dám thực tâu bày là có tội. Xin bệ hạ trong lúc làm việc triều đình nên giữ vẻ tôn nghiêm, biết kính trọng đại thần, uý lạo kẻ có công, nhận lời can thẳng, khuyến khích tôi trung. Như thế thì cái tiếng đại hiếu nối được chí của tiên đế, theo được việc người xưa hẳn sẽ thơm mãi đến muôn đời”.

Thái Tông xem biểu cả giận, sai học sĩ Lê Chước cùng bọn hoạn quan Đinh Hối đến tận nhà Thiên Tước gọi vào cung trách hỏi:

– Kẻ nào tố giác mọi việc ấy?

Trước họa búa rìu sấm sét, Tước không biến sắc mặt, vẫn điềm nhiên tâu rằng:

– Đấy là quan Đông tổng quản Hạ vệ Bắc Giang Lê Linh bảo hạ thần. Hạ thần dốc lòng thờ vua, được bệ hạ cho giữ việc can ngăn thì phải làm hết chức phận, dẫu chết có tiếc gì.

Thái Tông chưa hết giận, mắng luôn:

– Bề tôi sao lại bắt bẻ thiên tử, việc ấy xưa nay có thế không?

Tước tâu:

– Nghiêu, Thuấn là bậc vua thánh, thế mà Bá Ích còn răn vua chớ hoang lười biếng nhác. Đường Thái Tông là bậc chúa hiền, thế mà Ngụy Trưng còn tâu vua phòng mười sự hư hỏng. Hạ thần được làm chức quan nói, sợ vua có lỗi cho nên cũng bắt chước người xưa dâng lời nói thẳng. Bệ hạ nghe cho, tức là hạ thần hèn mọn cũng được tỏ hết hoài vọng mà thánh đức bệ hạ lại càng thêm sáng rộng vậy.

Thái Tông nghe lời không bắt tội nhưng giáng Thiên Tước đang từ chức Thị ngự sử xuống làm Ngự sử Trung thừa.

Đến tháng Tám năm ấy, vua ban chiếu xuống, phàm đất bãi, đất công đều đem cấp phát, bình quân mỗi đầu binh lính năm sào, dân thường được bốn sào làm đất thế nghiệp,[237] không phải đóng thuế. Đàn ông không vợ con, đàn bà goá chồng thì không được dự cấp…

Thiên Tước bèn tâu vua:

– Thương xót đến người cô độc goá bụa là việc đầu tiên của đức thánh nhân. Nay ơn mưa móc của nhà vua thấm đến khắp quân dân trong thiên hạ, mà riêng lũ người ấy bị khô héo không được dự phần. Thế là người ấy không phải dân con của nhà vua ư? Như vậy há đâu phải là nhân nghĩa của đức thánh nhân.

Vua nghe ra, xuống chiếu sắc cho những kẻ cô độc, goá bụa mỗi người được ba sào ruộng miễn thuế.

Ấy vì Phan Thiên Tước gặp việc thì nói thẳng nên nhiều khi phạm đến vua và các bậc đại thần quyền thế. Từ vua đến trăm quan đều trọng ông khí tiết cao dám nói nhưng trong bụng chẳng mấy người ưa. Bởi thế, đến cuối đời, Phan Thiên Tước vẫn chỉ là một viên quan nhỏ.

Trạng Lường

Ông tên thật là Lương Thế Vinh, người làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, đạo Sơn Nam (nay là huyện Vụ Bản, Nam Định). Thuở nhỏ, Vinh học giỏi thông minh lanh lợi lạ thường. Người đời vẫn xem Vinh là thần đồng.

Một hôm. Vinh đang thả diều ngoài đồng. Có một bà lão gánh hàng đi trên lộ chẳng may trượt chân ngã, đánh đổ cả hai thùng bưởi. Bưởi lăn hết xuống hố bên đường. Thấy bưởi chất kín bên dưới. Tụt xuống lấy thì giẫm lên bưởi, mà cũng khó cúi xuống cầm lên được. Lũ trẻ bàn cãi mãi vẫn chưa tìm ra cách gì giúp bà lão. Vừa lúc, Vinh thu diều chạy đến. Vinh cười bảo:

– Khó gì. Về lấy thúng gánh nước ra đây.

Lũ trẻ chưa hiểu sao nhưng nghe Vinh, cứ làm. Vinh ung dung đổ cả gánh nước xuống hố. Nước dềnh cao, bưởi cũng theo nước nổi lên. Lũ trẻ thích chí đều vỗ tay cười, phục lắm.

Vinh đã sáng dạ thông minh, lại tập được tính hễ đã cầm đến kinh sách là buộc chặt mình vào, chuyên tâm mà học. Bởi thế, Vinh nổi tiếng là chăm học mà vẫn ung dung nhàn nhã. Một hôm, Vinh đến thăm người bạn là Quách Đình Báo cũng khét tiếng học giỏi ở làng Phúc Khê, bên Sơn Nam hạ, định bàn việc cùng lên Đông Kinh ứng thi. Đến đầu làng, Vinh ngồi nghỉ chân bên quán nước, nghe thiên hạ kháo chuyện về Bảo đang ngày đêm dùi mài kinh sử thì phì cười, bảo:

– Kỳ thi đã đến mà còn chúi đầu vào quyển sách, cố học rốn lấy vài chữ, như thế sao gọi là biết học. Ta có vào thăm cũng chẳng ích gì!

Nói đoạn, Vinh bỏ về. Chuyện ấy đến tai Bảo, Bảo nói:

– Người ấy hẳn là Lương Thế Vinh.

Rồi Bảo tất tả sắm hành trang đến Cao Hương thăm Vinh đáp lễ. Đến nơi, Vinh đi vắng. Người nhà bảo:

– Vinh ở ngoài bãi.

Quách Đình Bảo ra bãi tìm, thấy Vinh đang thả diều nom thư thái ung dung lắm. Bảo giật mình, bảo tiểu đồng đi theo:

– Vinh đáng mặt khôi nguyên. Ta có học mấy cũng không hơn được.

Khoa Quý Mùi năm Quang Thuận thứ tư, đời vua Lê Thánh Tông (1463), quả nhiên Lương Thế Vinh đỗ đầu, tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh, tức Trạng nguyên; Quách Đình Bảo đậu Thám hoa, đệ tam danh, đỗ thứ ba. Năm ấy, Lương Thế Vinh hai mươi hai tuổi.

Vua Lê Thánh Tông cho Trạng Vinh làm Hàn lâm viện thị giảng kiêm quản viện Hàn lâm, được vào chầu ở điện Kính Diên giảng thơ văn hầu vua. Thánh Tông chiêu nạp những văn thần nho sĩ lừng danh nhất nước, lập hội Tao Đàn để vua tôi làm thơ xướng hoạ. Trạng Vinh không được vua kén làm một trong hai mươi tám hội viên, gọi là hai mươi tám ông sao của Hội thơ ấy, mà chỉ được chọn làm chân “sái phu” (quét dọn). Đó là vì tính ông ưa châm biếm, khôi hài, không chịu câu thúc. Trạng Vinh thường mượn việc để răn dạy cả từ vua đến quan.

Một hôm, Trạng vào chầu. Thánh Tông vui vẻ bảo:

– Trẫm có nhiều con trai, việc thiên hạ không lo gì nữa.

Trạng tâu:

– Lắm con trai là lắm giặc. Không lo sao được!

Vua lấy làm lạ, hỏi:

– Sao vậy?

Trạng ngay thẳng tâu:

– Ngôi báu chỉ có một. Bệ hạ càng lắm con trai ắt càng khỏe tranh giành nhau để nối ngôi. Như thế không lo sao được?

Về sau, quả nhiên như lời Trạng nói: con cháu nhà vua tranh giành ngôi báu, giết hại lẫn nhau, làm cho triều chính đổ nát, trăm họ lầm than. Nhân cơ hội ấy, chỉ ba chục năm sau khi Thánh Tông mất, chớp mắt Mạc Đăng Dung đã cướp được ngôi nhà Lê.

Năm năm nhăm tuổi, Lương Thế Vinh xin về chí sĩ. Vốn là người thích cảnh tình nơi thôn dã, Trạng đang ngồi nghỉ chân trong quán nước bên đường thì một đoàn người rước quan huyện hạt ấy đi qua. Mọi người sợ phải khiêng võng đều bấm nhau trốn hết. Trạng Vinh không biết lệ ấy cứ điềm nhiên ngồi lại. Quan huyện liền sai lính bắt Trạng ra khiêng võng. Trạng cũng ghé vai khiêng. Được một thôi đường dài, nhân có người quen qua đường. Trạng gọi lại và lớn tiếng nhờ nhắn về:

– Gọi họ học trò tôi là Thám hoa Vân Cát ra khiêng võng hầu quan huyện thay thầy!

Viên quan huyện nghe vậy thì giật mình, chỉ kịp kêu lên:

– Chết chết, quan Trạng Lương Thế Vinh!

Đoạn hốt hoảng tụt khỏi võng xuống đất, quỳ lạy xin tạ tội. Lương Thế Vinh nhẹ nhàng lấy lời răn dạy và bắt viên quan huyện từ nay phải chừa thói hách dịch với dân, rồi cho đi.

Khi Trạng Vinh còn làm quan trong triều, một lần sứ nhà Minh là Chu Hy sang ta. Thánh Tông sai Trạng ra tiếp. Hy nghe đồn nước Nam có ông Trạng nguyên đã nổi tiếng trong nghề văn chương, âm nhạc,[238] mà còn tinh thông cả toán học nên mới hỏi Vinh:

– Có phải ông làm sách Đại thành toán pháp, định các thước đo ruộng tính đất, chế ra bàn tính của nước Nam đó không?

Trạng đáp:

– Dạ, phải.

Nhân thấy con voi to lắm đang kéo gỗ ở sông lên, Chu Hy liền bảo:

– Trạng thử cân xem coi voi kia nặng bao nhiêu?

Trạng biết sứ Minh muốn thử tài thì trả lời ngay:

– Dạ được!

Dứt lời, cầm cân xăm xăm đi cân voi. Đến bến sông, Trạng chỉ chiếc thuyền bỏ không, sai lính dắt voi xuống. Voi nặng, thuyền đang nổi thì đằm sâu. Trạng cho quân lội xuống sông, đánh dấu mép nước trên thuyền, xong lại sai dắt voi lên. Kế đó, Trạng ra lệnh đổ đá hộc xuống thuyền, đến đúng dấu ấy thì ngừng tay. Bấy giờ, Trạng ung dung cho quân bắc cân lên cân đá. Trạng bảo sứ Minh:

– Ông ra mà xem cân voi!

Chu Hy ngửa mặt lên than:

– Danh đồn quả không sai. Nước Nam thật lắm bậc kì tài!

Ấy vì Lương Thế Vinh giỏi cả về toán pháp đo lường, nên người đời còn gọi trạng nguyên Lương Thế Vinh là Trạng Lường.

Trạng Trình

Đó là tên người đời vẫn gọi Nguyễn Bỉnh Khiêm vì ông đỗ Trạng nguyên, sau được phong đến tước Trình Quốc Công.

Ông người làng Trung An, huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng). Thân phụ ông là Thái bảo Nghiêm Quận công Văn Đình, thân mẫu là bà Từ Thục, con gái quan Hộ bộ Thượng thư Nhữ Văn Lân. Khiêm sinh năm Tân Hợi (1491) đời vua Lê Thánh Tông, mặt mũi khôi ngô, tư cách khác người. Một tuổi, Khiêm đã nói sõi; lên năm tuổi, bà Từ Thục dạy cho kinh sách, truyền miệng cho thơ chữ nôm, Khiêm học đâu nhớ đấy không quên chữ nào. Lớn lên, có ông bảng nhãn Lương Đắc Bằng mở trường dạy học ở làng Lạch Triều, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá. Học trò bốn phương đến học đông lắm. Bố mẹ liền cho Nguyễn Bỉnh Khiêm vào theo học. Khiêm đã sáng dạ thông minh lại nết na chăm chỉ nên được thầy rất khen. Bấy giờ, vua Lê Thánh Tông đã mất (1497). Trải qua các đời vua Hiến Tông,[239] Túc Tông[240] đến Lê Uy Mục thì nhà Lê đã suy đồi quá lắm. Uy Mục ngày thì bắt quân lính đánh giết lẫn nhau làm trò giải trí, đêm thì rượu chè tuý luý, chém người hầu rượu để mua vui. Sứ Minh sang phong đã làm thơ gọi Uy Mục là “vua quỷ”. Uy Mục còn bắt dân phu binh lính xây cung điện nguy nga, lại dung túng cho họ hàng bên ngoại chuyên quyền, vơ vét khiến cho trăm họ điêu đứng, kẻ trung thần thì bực tức. Lương Đắc Bằng đã có lần bảo Khiêm:

– Nhà vua yêu thương kẻ ngoại thích[241] để cho bọn xu nịnh tung hoành, xa rời người ngay thẳng làm cho kẻ cương trực bỏ trốn; tước đã hết sạch mà muốn ban thưởng nữa chưa thôi, dân dã khốn cùng mà muốn vơ vét thêm chưa thoả; thuế má thu nhặt từng cái tơ cái tóc, tiền bạc thì phung phí như đất như bùn; đãi công thần như chó ngựa, coi dân chúng như cỏ rác; bạo ngược như thế sao giữ được ngôi báu!

Quả nhiên, Uy Mục làm vua chưa đầy năm năm, các công thần cũ của nhà Lê từ Thanh Hoá đã đem quân ra kinh giết chết. Lương Đắc Bằng cùng khởi binh trong chuyến ấy. Lê Tương Dực được tôn lên nối ngôi. Chẳng ngờ, Tương Dực với Uy Mục cũng một phường bạo chúa như nhau. Làm vua chưa đầy một năm, Lương Đắc Bằng đang làm quan Lại bộ tả thị lang đã phải dâng mười bốn cách bình ổn đất nước (Tri binh thập tứ sách) can Tương Dực chớ phung phí của công, đổ tiền vào xây Đại Điện bắt dân chúng phải sưu cao thuế nặng phục dịch khiến cho trăm quan lớn nhỏ đua nhau vơ vét, ngang nhiên tham nhũng. Tương Dực không nghe. Được vài năm, Tương Dực bị triều thần giết nốt. Từ bấy giờ, quan lại trong triều chia bè phái mưu tính việc phế lập vua, đem quân đánh lẫn nhau. Dân chúng cùng cực không biết thế nào nói hết được.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là người giỏi xét đoán việc đời, thấy bốn biển đắm chìm trong cơn li loạn thì đau lòng thương cho dân cho nước. Lương Đắc Bằng mất. Ông thay thầy trông nom con thầy là Lương Hữu Khánh và tiếp tục việc truyền dạy học trò, chứ nhất định không chịu ra thi làm quan, mưu đục nước béo cò như người khác. Đầu năm Quý Mùi (1523), bọn Trịnh Tuy ở Thanh Hoá chống nhau với Mạc Đăng Dung ngoài Bắc. Hai bên đều có ý đem vua Lê Chiêu Tông ra làm mộc để đánh nhau. Bỉnh Khiêm giận lắm bảo đám học trò:

– Bọn ta sinh ra phải thời loạn lạc. Núi xương sông máu trăm họ đã đầy khắp, thế mà nhiều người vẫn muốn mượn gió bẻ măng, giao tranh hỗn chiến mãi chưa thôi. Giận thay!

Năm Đinh Hợi (1527), sau khi diệt trừ xong các phe phái không ăn cánh, Mạc Đăng Dung lên ngôi vua lập ra nhà Mạc. Việc nước tạm ổn được ít lâu. Triều đình mở khoa thi kén nhân tài. Bạn bè đều khuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm ra ứng thi đem tài học giúp ích cho dân nước. Trông chừng thế sự vẫn suy đồi, triều thần đầy rẫy lũ tham quan ô lại nên ông lưỡng lự chưa nghe. Sau vì cha mẹ già muốn con để tiếng với đời, ông không đành lòng trái ý, miễn cưỡng lều chõng lên đường. Năm Canh Dần (1530), đời Mạc Đăng Doanh, ông thi Hương đậu Giải nguyên. Năm sau, ông đi thi Hội, vào đến kì đệ tam thì được tin mẹ ốm bèn bỏ thi cáo về. Năm năm sau đến khoa Ất Mùi (1535), ông mới lại vào thi Hội đỗ Hội nguyên, thi Đình đỗ Trạng nguyên. Bấy giờ, ông đã bốn mươi tư tuổi. Vua Mạc trọng ông lắm bổ ngay làm Hình bộ tả thị lang, sau đổi sang Lại bộ tả thị lang kiêm Đông các đại học sĩ. Làm quan ở triều được tám năm, đến đời Mạc Phúc Hải, thấy đại thần lắm kẻ lộng quyền, rông rỡ đục khoét, ông bèn dâng sớ xin chém mười tám lộng thần đều là những kẻ quyền quý cả. Vua Mạc không nghe. Ông trả lại mũ áo, cáo quan về làng mở trường dạy học.

Ông dựng một cái am con bên hồ đặt tên là am Bạch Vân và lấy tên hiệu là Bạch Vân cư sĩ. Ông cho bắc hai cầu gỗ làm chỗ chơi mát gọi là cầu Nghênh Phong và cầu Trường Xuân. Lại lập một quán bên bờ sông Tuyết Giang đặt tên là quán Trung Tân, dựng bia nói rõ ý mình.

Ông vốn là người tha thiết với việc dân việc nước. Hiềm vì nỗi triều đình đổ nát, trăm quan hư hỏng, ông không muốn đem thân vào chốn đua chen nịnh hót, dần sa mình vào đám bùn nhơ ô uế. Bởi thế, tuy buộc lòng phải xa lánh công danh về ẩn dật, ông vẫn đem hết tài trí truyền cho đám học trò, ngầm mong họ sẽ thay ông ra giúp đời cứu nước. Nhiều học trò danh tiếng của ông như Lương Hữu Khánh, Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Trương Thời Cử sau này quả đã nối được chí thầy.

Nguyễn Bỉnh Khiêm về chí sĩ. Vua Mạc tiếc lắm, nhiều lần cố vời. Nhưng thấy trong nước lắm bè đảng xâu xé tranh quyền gây nạn đao binh tàn hại muôn dân, ông nhất định chối từ không ra. Nghĩ giận lũ quyền quý ấy chỉ nghĩ đến lợi riêng mà gây hoạ cho thiên hạ, ông ngụ ý vào bài thơ Giết chuột để bày tỏ lòng mình:

… Sao dám khinh mạng dân
Phá hoại thật tàn khốc
Rình mò dưới lỗ hang
Thần dân đều căm tức
Quấy nhiễu mất lòng người
Tất bị người xé xác
Thây phơi khắp thị thành
Thịt quạ diều rỉa bóc…

Quận He

Nguyễn Hữu Cầu người làng Lôi Động (Làng Nổi), giữa một vùng nước trắng đồng thuộc huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương. Mồ côi cha từ nhỏ, nhà nghèo, Cầu phải đi ở cho kẻ hào phú trong làng. Ngày ngày chăn trâu, Cầu ngồi trên mình trâu lấy sáo ra thổi, tiếng véo von. Cầu còn ham đánh vật, chuộng võ nghệ, thường cùng trẻ chăn trâu tập đánh trận giả. Có sức khỏe hơn người. Cầu lại mưu trí can đảm và có tài lội dưới nước như đi trên cạn nên chúng bạn đều tôn làm chủ tướng. Sau, bà mẹ nghĩ thương con bèn cố xin cho Cầu được đi học chữ. Cầu học đâu nhớ đấy, thông minh khác thường khiến cho nhiều công tử con nhà quyền quý giàu có phải ghen tức. Trong đám ấy có Phạm Đình Trọng người làng Khinh Dao, huyện Giáp Sơn cùng trấn Hải Dương. Trọng tiếp tục học, sau thi đậu Tiến sĩ năm Kỉ Mùi (1739). Còn Cầu thì bỏ văn sang học võ, nổi tiếng là Hạng Võ nước Nam. Mỗi khi lâm trận, Cầu cầm hai thanh siêu đao múa như chớp, phi ngựa như gió, một mình địch nổi ngàn người.

Năm Canh Thân (1740) do con cháu họ hàng một cung phi của chúa Trịnh bắt dân xứ Hải Dương đi lấy đá về xây nhà từ đường,[242] nạn phu dịch nặng nề, dân kham không nổi. Lại gặp năm mất mùa đói kém, ruộng đất bỏ hoang thành rừng rậm, dân chết nhiều lắm. Người nào sống sót phải đi bóc vỏ cây, bắt chuột đồng mà ăn. Dân xứ Đông mới nổi dậy theo anh em ông Nguyễn Cừ bên làng Ninh Xá, huyện Chí Linh vác cờ Ninh dân (yên dân) kéo nhau đi đốt phá nhà từ đường của vợ Chúa. Nguyễn Hữu Cầu cũng về theo, trổ tài đánh thuỷ trận, lập nhiều công lớn.

Nguyễn Cừ tin yêu, mới đem con gái gả cho. Năm sau, Tân Dậu (1741), anh em Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ bị hại. Nguyễn Hữu Cầu lên làm thủ lĩnh, nhận là “Đông đạo thống quốc bảo dân đại tướng quân”, đem quân đi đánh phá các phủ đường, các nhà quyền quý giàu có; lại dùng thuyền nhẹ ra biển chặn bắt các thuyền buôn, lấy được bao nhiêu thóc gạo tiền bạc đều đem về phát hết cho dân. Bởi thế, dân cả một vùng ven biển Đông đều hưởng ứng, người theo đông đến hàng vạn. Thanh thế lớn lắm. Cậu của chúa Trịnh Doanh là Bính Quận công phụng mệnh đi đánh Cầu, đem bảy cơ binh, bảy con voi mà vẫn trù trừ không dám tiến quân, phải lùi về làng Mao Điền, thuộc huyện Cẩm Giàng cách kinh đô một ngày đường để chờ viện binh.

Chúa Trịnh thấy vậy vội sai tướng Đốc lĩnh thuỷ đạo là Trịnh Bảng thống suất thuỷ quân đi đánh dẹp. Dò ra chỗ đóng quân của Bảng, Nguyễn Hữu Cầu đem mười chiếc thuyền từ đại trại Đồ Sơn bất ngờ đến đánh úp rồi rút chạy. Bảng thấy Cầu quân đã ít lại già yếu thì khinh thường thúc đuổi ráo riết, theo đến Cửa Giai. Hữu Cầu vẫn giả vờ sợ hãi quẳng khí giới chèo thuyền trốn gấp vào Cửa Bạc. Trịnh Bảng càng yên trí hô quân tràn tới. Vừa lúc gió nồm thổi mạnh, nước ngược lên to, chiến thuyền của Bảng to lớn cồng kềnh không đi được, phải giạt vào bờ đậu lại. Bất ngờ, từ các bụi lau lách hai bên sông, quân Cầu đã phục sẵn, cưỡi thuyền nhẹ đổ ra vây chặt. Hữu Cầu từ phía trước cũng quặt lại, đánh ập vào. Chiến thuyền của Bảng đắm quá nửa, quân lính phần bị giết, phần sống sót đều tìm đường tẩu thoát. Trịnh Bảng biết trúng kế thì hết hồn, nhảy vội xuống sông trốn chạy. Chẳng dè, Nguyễn Hữu Cầu nom thấy lập tức rẽ nước rượt theo nhanh như cá he ngoài biển, chớp mắt đã bắt sống được Trịnh Bảng cắp nách bơi về, ném lên thuyền cho quân sĩ trói lại. Việc ấy là vào năm Nhân Tuất (1742). Sau trận Cát Bạc, danh Nguyễn Hữu Cầu nổi như sóng cồn, một mình trấn giữ một dải biển Đông từ Đồ Sơn đến Vân Đồn. Quan quân Trịnh phục tài thuỷ chiến của Cầu, đều gọi Cầu là Quận He…

Tin Trịnh Bảng thất trận, bị bắt sống làm kinh động cả triều đình. Chúa Trịnh vội họp quần thần bàn việc đối phó, sai đại tướng Hoàng Công Kỳ thống lĩnh hai đạo thuỷ bộ cùng bọn đốc lĩnh Trần Cảnh, Vũ Tá Liễn điều hết hai mươi tám cơ thuyền đánh Cầu. Tuy vậy, Công Kỳ vẫn lo ngại bèn tâu xin tướng thuỷ đạo là Nguyễn Đăng Hiển coi quân Tứ Trạch cùng theo Kỳ đi đánh Cầu. Chúa Trịnh ưng thuận. Năm Quý Hợi (1743), Kỳ đem quân đến đóng ở Thanh Hà, Cầu bất thần đang đêm đem đại quân đến đánh úp. Kỳ thua to, Cầu tiếp tục tung binh vây khốn Hoàng Công Kỳ. Cầm cự được hơn mười ngày, Kỳ cho thám tử lẻn về triều đình cáo cấp. Chúa Trịnh cả sợ, vội điều tướng giỏi nhất triều đình là Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc cho làm thống lĩnh, cho Công bộ hữu thị lang Phạm Đình Trọng làm Hiệp thống lĩnh đem quân kì đạo đi ứng cứu. Quân Phúc vừa đến huyện Vĩnh Lại thì gặp quân Cầu mai phục sẵn đổ ra chẹn đánh, không sao tiến được phải đóng lại ở làng Tranh Xuyên. Tán lí Vũ Khâm Lân bàn với Hoàng Công Kỳ:

– Nay giặc đương phải chống với quân của Việp Quân công chắc dồn nhiều lực lượng lên mặt trước. Vậy ta nên thừa dịp đánh phá mặt sau tất thoát được.

Kỳ nghe theo, nhân đương đêm liều chết phá vây đánh ra cửa Ngư Đại, huyện Thanh Hà, cướp đường mà trốn về Tranh Xuyên, hợp binh với Hoàng Ngũ Phúc cùng đánh lại Cầu. Nguyễn Hữu Cầu núng thế phải lui về Đồ Sơn. Bọn Phúc, Kỳ thúc quân rượt theo. Tuỳ tướng của Hoàng Ngũ Phúc là Trịnh Bá Khâm được lệnh đi tiên phong, dẫn quân hăm hở tràn tới. Không ngờ, Đồ Sơn hiểm trở, thuỷ quân của Cầu vốn thiện chiến lại dùng thuyền nhẹ nên thoắt ẩn thoắt hiện. Khâm không biết hướng nào mà đuổi. Thình lình, quân Cầu từ phía sau đánh thúc lại, Khâm chưa kịp trở tay, bị một mũi giáo chết ngay. Quân Trịnh hoang mang sợ hãi, gọi quân Cầu là “Giặc ma trơi”. Bọn Ngũ Phúc, Công Kỳ phải lui binh để chấn chỉnh đội ngũ. Chúa Trịnh được tin, xuống chỉ khiển trách Hoàng Ngũ Phúc, Phạm Đình Trọng và triệu Hoàng Công Kỳ về kinh hỏi tội. Phúc và Trọng bị khiển trách thì tức lắm, năm sau Giáp Tý (1744) lại dốc hết đại binh ra Đồ Sơn quyết chiến với Nguyễn Hữu Cầu.

Trọng gửi cho Cầu một vế câu đối chữ Hán đe dọa:

– Thổ diệt bán hoành: thuận giả thượng, nghịch giả hạ.

(Nghĩa là chữ “thổ” cắt đi một nửa nét ngang: khi để xuôi là chữ “thượng”, khi để ngược sẽ thành chữ “hạ”. Ý bảo: nếu Cầu chịu quy thuận thì sẽ để yên, bằng chống lại tất sẽ bị diệt).

Cầu gửi câu đối lại để tỏ thái độ:

– Ngọc tàng nhất điểm: xuất vi chúa, nhập vi vương.

(Nghĩa là chữ “ngọc” giấu trong mình một chấm: nếu đưa ra sẽ là chữ “chúa”, bằng cất đi sẽ thành chữ “vương”. Ý nói: một là làm chúa, hai là làm vua, chứ không thèm hàng).

Bọn Ngũ Phúc, Đình Trọng tức giận xua quân ồ ạt tiến đánh. Quân Nguyễn Hữu Cầu dựa vào núi vào biển làm thế cố thủ, khi tiến khi lui. Bọn Phúc, Trọng tuy quân đông thuyền nhiều mà đánh liền mấy trận vẫn chưa làm gì được. Đã thế, ban đêm, Cầu dẫn quân bản bộ lặn xuống nước tìm tới đục thuyền quân Trịnh cho đắm hoặc bất ngờ leo lên giết chết. Quân Trịnh bủa lưới dưới nước để cản bắt, Cầu xé lưới chui vào lẹ như không. Một lần, Trọng đang ngồi trong soái thuyền, bỗng thuyền khẽ động, chớp mắt thấy một người xách đao từ dưới nước vọt lên, chém tên lính canh một nhát chết tươi rồi sấn tới. Trọng nhận ra Cầu thì hết hồn, may vớ kịp gươm chống đỡ và hô hoán rầm rĩ cho vệ sĩ cùng xông vào ứng cứu mới thoát chết. Từ bấy giờ, quân tướng Trịnh sợ lắm, càng khiếp vía Quận He. Bọn Phúc, Trọng phải cho trải chiếu che kín mặt sông quanh nơi thuyền đóng để phòng ngừa.

Cứ thế, Cầu cầm cự liền năm sáu tháng trời. Quân Trịnh bị thua thiệt nhiều mà vẫn chưa dẹp xong. Chúa Trịnh lại xuống dụ khiển trách, thúc bọn Phúc, Trọng phải liều chết mà đánh. Sau Ngũ Phúc và Trọng chia quân làm hai ngả cùng tiến, cố chiếm lấy núi cao lập đồn luỹ nhòm xuống thuỷ trại của Cầu. Kế đó, sai quân chặt mấy trăm cây thông đục rỗng ruột, nhồi sỏi đá và thuốc súng vào, bên ngoài đánh đai sắt rồi châm ngòi từ trên cao lăn xuống. Cầu cho quân dùng ván làm mộc để che. Quân Trịnh lại dùng nhựa thông trộn với vải vụn, sỏi đá và thuốc súng ném xuống đốt cháy ván. Quân Cầu bị bất lợi chết nhiều, thua to. Bọn Phúc mừng lắm, truyền quân bổ vây chặt. Trọng bảo:

– Phen này thằng He có chui xuống biển cũng không thoát!

Dứt lời, thấy Cầu cưỡi thuyền thách đánh. Trọng hô lớn:

– Ai chém được đầu giặc He sẽ trọng thưởng!

Quân Trịnh thấy Cầu một mình một thuyền thì đổ xô lại vây bắt. Cầu giương buồm chạy. Bọn Phúc, Trọng ào ào đuổi theo. Mấy trăm quân còn lại của Cầu thừa cơ cướp đường, thoát hết. Cầu chỉ chờ có thế, bèn nhảy ùm xuống biển, biến mất. Bọn Phúc, Trọng không biết thực hư thế nào, phải đóng quân lại tìm kiếm.

Ít lâu sau, thình lình Nguyễn Hữu Cầu xuất hiện ở Kinh Bắc (Bắc Ninh). Quân lại đông, có đến hàng vạn. Cầu đánh Nhã Nam (Yên Thế), tướng Trịnh là Nguyễn Đức Ánh cưỡi voi đốc chiến. Cầu phóng ngựa như bay xộc tới phóng một đao trúng tay phải Ánh, gần gãy. Ánh xé vạt áo toan buộc. Cầu kịp quay lại tung đao giết chết. Em Ánh là Hữu tướng quân Nguyễn Đức Thân liều mạng thúc quân lại cướp xác, cũng bị Cầu chém đầu tại trận. Quân Trịnh tan tác như đàn ong vỡ tổ. Trấn thủ Kinh Bắc là Trần Đình Miên nghe tin chẳng lành vội đem binh lên đóng ở Chợ Chay (Yên Dũng, Bắc Giang) để cản nhưng không lại, phải lui về Thị Cầu đắp thành cao, rào chông cố thủ. Cầu dẫn quân tràn tới, chỉ một trận chiếm ngay Thị Cầu. Bọn Trần Đình Miên tháo chạy về trấn thành Kinh Bắc. Rồi trấn thành Kinh Bắc cũng mất nốt. Miên và Đốc đồng Vũ Phương Đề phải bỏ cả ấn tín để thoát thân.

Thanh thế của Quận He càng lừng lẫy. Đường Quận He thông đến tận bến Bồ Đề (Gia Lâm, Hà Nội) bên bờ bắc sông Nhị Hà.

Chúa Trịnh lại một phen bở vía, vội cử Đinh Văn Giai làm Thống lĩnh Thượng tướng quân coi cả bốn đạo binh. Bồi tụng Ngô Đình Oánh làm tán lý cùng theo đi đánh Cầu. Giai vượt sông Nhị Hà sang bờ bắc, thấy thế Quận He lớn quá nên cứ chùng chình chưa dám tiến ngay. Sau, chúa Trịnh phải xuống chỉ thúc giục, Giai mới đem quân tiến lên. Bấy giờ, Nguyễn Hữu Cầu đang đóng ở Xương Giang biết chuyện ấy thì gọi tướng tâm phúc lại bảo nhỏ, dặn cứ thế, cứ thế. Hôm sau, có tin truyền đi cho các quân tuần tiễu:

– Hễ có chiếc võng nào vào trại ta thì cứ để mặc cho vào. Không được hỏi han cản trở.

Chiều hôm ấy, quả có một chiếc võng sang trọng tiến vào đại bản doanh của Nguyễn Hữu Cầu, lát sau mới trở ra. Liền đó, Nguyễn Hữu Cầu họp quân tướng lại, nói cho khắp cả cùng biết.

– Tướng Đinh Văn Giai muốn theo ta nhưng không tiện công nhiên ra hàng nên đến mật ước là sẽ giả vờ bị bắt sống. Vậy mai ra trận, hễ thấy Giai, mọi người phải nhanh chóng sấn lại bắt Giai điệu về. Ai làm được việc ấy sẽ có thưởng to!

Không ai biết đó là diệu kế của Cầu. Bởi thế, quân sĩ của Giai cứ nghi ngờ chủ tướng mà ngã lòng; còn quân tướng của Cầu thì mừng rỡ, vừa giao chiến đã ào ào xông tới, hò hét đòi bắt sống Giai. Thế mạnh gấp trăm lần khi thường. Chốc lát, quân Giai tan vỡ hết. Ba con của tướng Đinh Văn Giai theo cha đánh Nguyễn Hữu Cầu thì một bị chém chết ngay tại trận, còn hai con khác phải liều chết che chở nên Giai mới thoát chết.

Chúa Trịnh thấy quan quân đánh mãi không thắng thì vừa tức giận, vừa thầm phục tài Nguyễn Hữu Cầu nên bụng cũng muốn thu phục. Bọn cận thần là Đỗ Thế Giai và Nguyễn Phương Đĩnh biết ý chúa, bèn tâu:

– Cầu là tay kiệt hiệt. Có dốc hết binh lực mà tiếp tục đánh hắn cũng còn khó nhọc, chưa biết đến bao giờ mới trừ được. Nay ta nên lấy chức tước mà chiêu dụ, cho Cầu được hưởng những ân điển của triều đình như Hoàng Phùng Cơ.[243] Như vậy, vừa không tổn hại binh lực, vừa thêm được kẻ bề tôi có tài, ấy là kế hay hơn cả.

Chúa Trịnh ưng thuận, sai Nguyễn Phi Sảng làm trung sứ đến phong cho Nguyễn Hữu Cầu chức Ninh Đông tướng quân, tước Hướng Nghĩa hầu; các bộ tướng của Cầu đều tuỳ theo cấp bậc mà phong quan chức và thưởng cho nhiều vàng bạc. Phi Sảng đến gặp Hữu Cầu, Cầu chưa quyết. Các bộ tướng của Cầu vốn là dân nghèo bị bức bách, bần cùng quá phải nổi lên chống lại; nay thấy triều đình chiêu dụ như thế thì đắc chí, cho là được nên có ý thuận theo. Chẳng ngờ, Phạm Đình Trọng từ lâu vẫn có ý thâm thù Nguyễn Hữu Cầu, biết tin ấy thì tức tối bèn dâng tờ khai can ngăn chúa Trịnh. Rồi Trọng bất thần đem kì binh bí mật lẻn tới đánh úp. Quân tướng của Cầu đang để tai ngóng chuyện chiêu dụ, việc canh phòng do đấy có phần bê trễ. Nay bị quân Trọng ồ ạt đánh lén thì thua to, tan hết. Nguyễn Hữu Cầu phải dẫn quân bản bộ cướp thuyền ra biển trốn vào Nghệ An. Đến nơi, lại bị bão, thuyền vỡ, Cầu bơi giỏi nên thoát chết lên bờ được. Bấy giờ, Trọng cũng dẫn đại quân hai đạo thuỷ bộ kịp vào vây hãm. Thế cùng lực kiệt, Cầu đành bị Trọng bắt ở chân núi Hoàng Mai (Nghệ An) đóng cũi sắt giải về kinh. Việc ấy là vào năm Tân Mùi (1751).

Trên đường đi, Nguyễn Hữu Cầu vẫn ung dung làm bài thơ Chim trong lồng để ngâm ngợi và để ngụ chí lớn của mình:

…Mặc bay đông ngữ tây đàm
Chờ khi phong tiện dứt giàm vân lung
Bay thẳng cánh muôn trùng Tiêu Hán
Phá vòng vây bạn với kim ô…[244]

Văn khí mạnh mẽ khác thường, xưa nay chưa có thơ nào hào hùng đến thế!

Hải Thượng Lãn Ông

Năm Nhâm Dần niên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi ba (1781). Ở Khương Đình, tây nam Thăng Long, có một ngôi nhà nhỏ khang trang, sạch sẽ. Nhà ấy của một người tên là Sự làm nghề bốc thuốc. Bạn Sự là Tổng Thuần thấy Sự là người hiếu đạo mới đem cho bộ Tâm lĩnh.[245] Sự mừng lắm, ngày đêm học tập, tay không rời sách, chẳng bao lâu nổi tiếng thầy thuốc giỏi ở kinh đô. Sự chỉ khao khát có một điều là được bái yết người viết bộ sách quý đó. Ngặt vì đường xa ngàn dặm, nhà còn mẹ già, không sao đi được, Sự bèn lập bàn thờ sống vị tôn sư, sớm chiều hương khói để báo ơn Hải Thượng Lãn Ông.

Cậu Chiêu Bảy thành ông lười

Vị danh y lừng lẫy cả một thời Lê Trung Hưng ấy là người thế nào? Ông tên thật là Lê Hữu Trác sinh năm 1720, quê làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, Trấn Hải Dương.[246] Nhà Trác mấy đời khoa bảng. Ông, cha, chú, bác, anh em sáu người đều đỗ tiến sĩ, làm quan, có người đến tước quận công. Năm Trác lên mười, bố là quan Ngự sử Lê Hữu Mưu đưa lên học ở Thăng Long, ngầm mong cậu Chiêu Bảy nối nghiệp nhà.

Hồi ấy, Trác hay được cha dắt vào cấm thành. Lầu son gác tía trùng trùng, nhìn choáng cả mắt. Ngoài cung điện, lính tráng chầu chực, kiệu võng các quan qua lại như mắc cửi. Vậy mà những năm sau, mỗi lần vào thăm cung vua, điện đài vẫn đấy nhưng ngoài điện trong triều vắng vẻ, cỏ mọc lên thềm. Trong khi đó, bên phủ chúa: cung gác nhà chúa, dinh Chánh Đường và Lục phiên[247] ngày một san sát quanh co, toà ngang dãy dọc. Thị vệ trấn giữ cửa cung, quân lính canh gác dinh thự ngày đêm thay nhau xét hỏi những ai ra vào. Tiếng người giữ cửa truyền báo rộn ràng. Quan lại ở Thanh – Nghệ ra, ở nội trấn[248] ngoại trấn[249] về đều đến chầu, tấp nập như đi chợ. Tiếng xôn xao loang dần khắp kinh thành:

– Nhà Chúa chuyên quyền lấn át. Nhà vua có nước mà không được dự, phải khoanh tay rủ áo ngồi trên ngai vàng.

Trong cung điện thì vua, chúa giành giật nhau bá quyền. Ngoài đường phố Thăng Long nhan nhản bọn “sinh đồ ba quan”[250] xu thời chỉ biện bác lém lỉnh mấy câu học lỏm bọn “tri phủ mấy nghìn”[251] cậy tiền mua danh, theo đòi hóng hớt, chẳng ích gì cho người đời. Chúa Trịnh Giang mê say tửu sắc, bị bệnh sợ ánh sáng. Kinh thành cấm đèn đóm ban đêm rất ngặt. Kế đến xảy ra nội biến trong vương phủ: anh em nhà chúa tranh đoạt nhau ngôi báu… Những việc ấy khiến Chiêu Bảy đang hăm hở tìm đường tiến thân bằng khoa cử dần dần sinh lòng ngao ngán. Lòng ngổn ngang bối rối, Chiêu Bảy đã kí thác vào thơ:

Sang Tần lòng những ngập ngừng
Tìm đường về Hán xem chừng không xong
Bể hồ trôi giạt luống không
Cho người tráng chí cõi lòng như điên.

Năm Canh Thân (1740), Lê Hữu Mưu qua đời. Chiêu Bảy đưa linh cữu cha về an táng ở quê nhà. Hết hạn cư tang, Chiêu Bảy càng phân vân. Có người bảo:

– Binh lửa khắp nơi. Con trai thời loạn sao chịu giam mình già đời trong phòng sách?

Chiêu Bảy gật gù suy nghĩ:

– Mình đã mười năm đèn sách cũng chẳng thấy có gì đắc ý. Nay bốn phương náo động, đó chẳng phải là thời kẻ trượng phu mong mỏi hay sao!

Bèn giã nhà lên đường tòng quân. Thời ấy, ở trấn Hải Dương có làng Mi Thử là quê bà Võ Thái phi, mẹ của chúa Trịnh Giang và Trịnh Doanh. Con cháu trong làng ỷ thế nhà chúa bắt dân đi phu lấy đá về làm nhà từ đường. Tất cả bốn phủ thuộc trấn Hải Dương phải cung cấp người đi khiêng vác; hễ anh đi thì em mới được về. Nạn phu dịch rất nặng nề. Dân không thể kham được mới theo lời chiêu tập của con ông Nguyễn Mại là Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển mà nổi dậy, ghép tre làm nón dấu, vót nứa làm giáo, kéo nhau đi đốt phá các trấn ti trị sở, không ai kiềm chế nổi. Sau Tuyển, Cừ, Nguyễn Hữu Cầu – tục gọi là Quận He – lên làm thủ lĩnh. Dân theo càng đông có tới hàng vạn. Kinh đô và các trấn đều rung động. Quan quân có lần bắt được người trong đám chống lại triều đình, tra hỏi:

– Nhà ngươi cũng là người đi học sao lại theo đảng nghịch?

Người ấy đáp:

– Đã lâu nay, trên thì nhà vua, nhà chúa nghi ngờ lẫn nhau ngấm ngầm tính chuyện chẳng hay, anh em nhà chúa tranh giành ngôi báu; dưới thì trăm quan chia bè kết đảng bợ đỡ xu nịnh để tha hồ mà đục khoét, các nhà quyền quý thế gia, các quan lại nha môn đua nhau sách nhiễu, bức bách muôn dân để mưu giàu có sung sướng, họ hàng được nhờ. Chính sự đều đổ nát, danh phận không rõ ràng, còn nói chi đến chuyện thuận nghịch?

Nghe chuyện ấy, Chiêu Bảy bất giác giật mình. Mấy năm nay, cảnh quan quân mượn cớ dẹp loạn để thả sức đốt phá cướp bóc… ngày nào Chiêu Bảy cũng thấy. Cả một trấn Hải Dương bị tàn phá xơ xác. Ruộng đất hầu như thành rừng rậm. Giống gấu chó, lợn lòi ở đâu về đầy cả ngoài đường. Những người sống sót phải bóc vỏ cây, bắt chuột đồng mà ăn. Người người ngơ ngác, thương hại vô cùng. Chiêu Bảy bỗng thấy tinh thần mệt mỏi rã rời. Nhiều đêm cứ trằn trọc không sao chợp mắt. Bấy giờ Hải quận công Phạm Đình Trọng cho người lại mời Chiêu Bảy cùng hợp sức chống Nguyễn Hữu Cầu, hứa hẹn:

– Việc bái tướng phong hầu là ăn thua ở trận này.

Chiêu Bảy không theo, bụng nghĩ:

– Ta há chịu đem mình bán rao nữa ư? Đáng giận cho ông trời bắt ta khó nhọc, nào được ích gì!

Bèn nhất định cởi giáp treo gươm, xem công danh như vật bỏ, về núi Hương Sơn (Hà Tĩnh) dựng lều nuôi mẹ, không biết có phải vì thế Chiêu Bảy đã nhận mình là Lãn Ông: ông Lười.

Lười nhác với công danh

Từ ấy, Lãn Ông giấu tăm ẩn tiếng, chuyên tâm nghề thuốc lấy việc chữa bệnh cứu giúp người đời làm vui, cho việc về với thiên nhiên cây cỏ là thú. Bấm đốt ngón tay như thế đã ba mươi năm. Năm Lãn Ông ngoài sáu mươi tuổi bỗng có chỉ truyền của phủ chúa triệu về kinh chữa bệnh cho Đông cung thế tử.[252] Một anh học trò nơi thôn xóm bỗng nhiên tiếng tăm động đến tai chúa, bốn bể nghe danh, theo lẽ thường tình tất phải thấy tiền đồ rất có triển vọng, mà mừng không xiết kể. Lãn Ông không thế. Được tin, người cứ ngẩn ngơ canh cánh bên lòng; bụng cứ ân hận mãi:

– Sao mình đã đi ẩn mà chưa ẩn kín để cái danh hão kia làm luỵ đến nông nỗi này!

Bèn tìm cách nói lót với quan thự trấn[253] nhờ viết hộ tờ khải dâng chúa, mượn cớ già yếu xin miễn về kinh. Con cái thấy thế sợ phải vạ to đều hết sức van nài. Mãi sau, Lãn Ông đành chịu đi…

Bước chân vào phủ chúa, Lãn Ông mới hay cái cảnh giàu sang của bậc vương giả. Quanh co hơn một dặm, đâu đâu cũng là lâu đài, đình, gác, cửa ngọc rèm châu long lanh chiếu xuống đáy nước, cao vút tận trời xanh. Hai bên đường toàn là những hoa thơm cỏ lạ, những loài thú quý, những con khướu hay, chim đẹp hót vang bay nhảy. Từ dưới đất bằng nhô lên một ngọn núi cao. Cây cổ thụ toả bóng che râm mát. Một cái cầu lan can bằng đá hoa bắc ngang qua dòng nước uốn quanh. Lãn Ông vừa đi vừa ngắm:

– Thực không khác gì một cảnh tiên!

Ngày ba bữa, chúa Trịnh Sâm ban cho cơm ngự[254] ăn. Mâm vàng chén bạc, đồ ăn toàn là của ngon vật lạ. Lãn Ông vẫn nhất định không chịu ở trong phủ chúa để chầu chực hầu hạ thuốc thang, cứ nằng nặc xin ra ở ngoài. Chánh đường Huy quận công[255] phục tài Lãn Ông nên lấy lễ tiếp đãi rất hậu, lưu lại nghỉ trong dinh người em và cử người phục dịch chu đáo. Lãn Ông nghĩ bụng:

– Mình đã không chịu lệ thuộc người ta thì mình phải kiên quyết chối từ mới được. Bây giờ, mình phải tìm một nơi trọ ở ngoài dinh để được tự do và bạn bè đến chơi cho tiện.

Rồi cố xin ra bằng được.

Hôm vào thăm bệnh thế tử về, người nhà Chánh đường ghé miệng vào tai Lãn Ông nói khẽ:

– Con xin mừng cụ! Thánh thượng đã chuẩn ban cho cụ hai mươi suất tuỳ hành quân,[256] bổng lộc thì như quan hộ phiên câu kê.[257] Ngày mai, cụ sẽ nghe truyền mệnh.

Lãn Ông thấy thế thở dài, thầm nghĩ:

– Được đề cử thế này thì người ta không tha mình đâu. Đã chịu mệnh thì sau này muốn từ chối cũng không được nữa. Chi bằng ta cáo ốm không vào. Bèn sai tiểu đồng mang thư nói với Quận hầu[258] nhờ thưa lại với Chánh đường: “Lãn tôi đêm qua cảm lạnh, đầu đau mình nóng, không thể vào chầu…”. Được ít hôm, Trịnh Sâm xuống chỉ triệu Lãn Ông phải vào cắt thuốc cho chúa. Lãn Ông vào, Sâm dùng thuốc thấy đỡ, truyền gọi đến khen:

– Uống chè[259] của nhà ngươi đã thanh thái, cử động đã nhẹ nhàng, dễ chịu, bụng đã thấy đói hơi muốn ăn.

Chánh đường tâu:

– Con vốn lắm bệnh nên lo kiếm thuốc, mời khắp các thầy. Khi con phụng mệnh vào Hoan Châu (Hà Tĩnh) thì gặp người này. Ông ta là kẻ quê mùa ăn nói vụng về nhưng về mặt hiểu sâu sắc y lý[260] thì tưởng thầy thuốc trong thiên hạ không ai hơn được!

Các quan chầu ở phủ chúa hôm ấy ai nấy đều mừng cho Lãn Ông. Duy Lãn Ông nghe Chánh đường tâu vậy thì dựng cả tóc gáy: chuyến này thì mắc vào vòng, trời cứu cũng không thoát được!

Lãn Ông lui ra về điếm nghỉ. Quan Thạch Trung Hầu từ trong cung cấm ra, vào điếm nói:

– Phụng chỉ[261] ra ban thưởng cho cụ đây.

Lãn Ông ngây người cứ trân trân nhìn ngó. Chánh đường bực quá xẵng giọng:

– Cụ quỳ xuống!

Lãn Ông quỳ xuống. Thạch Trung Hầu xướng:

– Kính mừng: vâng lời thánh chỉ ban khen lão sư vào chầu đối đáp rõ ràng lại hiểu mạch. Nay ban cho một cái thái ngưu. Lại sẽ ban áo mát áo ấm để tiện khi vào chầu.

Chánh đường bảo Lãn ông đứng dậy. Lãn Ông đứng dậy. Tưởng Lãn Ông biết ý đứng lên lạy tạ, ngờ đâu Lãn Ông chỉ đứng dậy rồi ỳ ra, Chánh đường đành bảo Thạch Trung hầu:

– Xin bác chiếu lệ cho.

Lãn Ông hỏi nhỏ viên nội quan:

– “Chiếu lệ” là thế nào?

– “Chiếu lệ” là theo lệ. Phàm được ban tứ thì mình phải lạy.

– “Thái ngưu” là cái gì?

– “Ban cho một cái thái ngưu” là ban cho mười quan tiền.

Lãn Ông vỡ nhẽ, cứ bấm bụng cười thầm. Chánh đường biết Lãn Ông không lấy việc được ban lộc làm vinh nên đe khéo:

– Cụ phải về nhà ngay để sắm sửa áo mũ sáng mai vào chầu. Ban tứ[262] là việc quan trọng không thể coi thường. Nếu ngày mai vào chầu mà còn như thế này thì tức là coi thường ân huệ của nhà vua. Tội đáng chết đấy!

Từ hôm lên kinh, khi ra vào phủ chúa dinh quan, Lãn Ông vẫn cứ mặc bộ quần áo vải tuềnh toàng của người thôn dã. Có lần thấy cách ăn mặc lạ lùng, thị vệ đã toan giữ lại. Giờ được chúa Trịnh triệu vào ban thưởng, sợ Lãn Ông cứ thế nữa, Chánh đường là người tiến cử tất bị vạ lây. Bởi thế, Chánh đường mới nẹt trước. Lãn Ông biết vậy, nghĩ thầm:

– Ta vốn chẳng thiết gì danh lợi. Nay búa rìu[263] ở trước mặt, ta hãy tạm thời nhận rồi sau sẽ vứt đi, không muộn!

Chăm chữa bệnh cứu người

Lãn Ông rời dinh em Chánh đường ra ở trọ bên ngoài chưa được nửa tháng mà quan lại công khanh đã nhiều người biết tiếng. Kẻ đến xin đơn, người nhờ chữa bệnh ngày đêm, xe ngựa kiệu võng đi lại rất ồn ào. Lãn Ông cũng phiền lòng, nghĩ bụng:

– Lúc đầu, mình cũng chỉ muốn kiếm đủ tiền tiêu thôi. Không ngờ nay lại nhiều gấp mấy lần. Nhưng công danh mình chẳng thiết, nữa là cái lợi. Đã vậy thì hơi đâu mà thù tiếp người ta.

Một lần, vì nể người bạn của anh, Lãn Ông đến chữa bệnh cho viên đại thần làm Tham tụng tả binh. Bệnh đã nặng lại lâu ngày nên rất nguy kịch. Lãn Ông cố sức cứu chữa, mười phần đã giảm đến ba bốn. Nhưng viên quan đã nhiều tuổi lại đa mang tửu sắc, khiến tính mệnh viên quan không sao cứu vãn nổi. Lãn Ông đành cáo từ mà than rằng:

– Có thuốc nào cứu chữa được số mạng các vị khanh tướng.

Rồi bảo với đám học trò đi theo mình:

– Những kẻ giàu sang khi vui, khi giận dữ thay đổi rất thất thường. Nếu ta tìm cái vinh ở nơi họ thì phần lớn chỉ mua lấy cái nhục.

Lại dặn đi dặn lại:

– Nghề làm thuốc không phải là nghề cầu danh lợi. Không nên thấy kẻ giàu sang quyền quý mà sốt sắng xu phụng để kiếm tiền tâng công. Chớ thấy người nghèo khó cô đơn mà không chịu hết lòng, sống chết mặc bay. Những người ăn ngon mặc đẹp không lo không có người đến chữa. Chứ những người ở nhà tranh vách nát không đủ sức đón thầy thuốc, nếu ta chăm lo đến họ một chút, họ sẽ có thêm tuổi thọ. Không được ngại đường xa mưa gió, không được sợ đêm hôm khuya khoắt. Hễ mời là đi, đã đến là chữa. Ngoài việc cho thuốc, còn phải tuỳ sức mình mà trợ cấp tiền gạo cho họ nữa, vì có thuốc mà không có cơm thì cũng khó sống nổi. Có lo cho họ mọi mặt như thế mới đáng gọi là lương y.[264]

Rồi Lãn Ông kể cho đám học trò nghe một chuyện cũ ở Hương Sơn…

Bấy giờ, một người dân chài tên là Thuộc có con gái mười ba tuổi mắc chứng đậu mùa. Người ấy mời Lãn Ông đến chữa. Lúc đầu, Lãn Ông không đề phòng là phát đậu. Thấy đứa bé sốt cao, mê man nói nhảm, Lãn Ông cắt bài thuốc hạ nhiệt. Nhưng nóng vẫn không lui, cơn sốt kéo dài liên miên. Lãn Ông ngày ngày đi lại thăm nom không hề trễ nải.

Sang ngày thứ sáu, buổi sáng, đã ngờ là chứng đậu. Đến tối, đốt đuốc đến xem, soi đèn quả là như vậy. Lúc đó, đứa bé bỗng thêm chứng chướng to bụng, đau tức. Sẵn thuốc mang theo, Lãn Ông bốc ngay một thang để giải biến chứng. Tới khuya, Lãn Ông mới rời thuyền dò dẫm về nhà. Vừa đặt mình nằm, chợp một lát, gà đã gáy ran. Lãn Ông vùng dậy xăm xăm tới thăm. Hôm ấy, trời nóng lắm. Đi bộ đến đã vất vả, thuyền của người dân chài ấy thì bé nhỏ ọp ẹp, lại phải che kín trong khoang để tránh gió cho con bệnh. Lãn Ông cứ phải luôn tay lau mồ hôi. Đứa bé mụn mọc dày như trứng tằm. Nhai, nuốt đứa bé đều kêu đau, kêu vướng trong cổ họng. Mình nóng rát như lửa. Mặt đã hơi sưng. Nhìn đứa bé nằm thiếp đi mê mệt, Lãn Ông càng vã mồ hôi, bất giác kêu lên:

– Sức đã suy kiệt lắm rồi! Cơ sự này khó mà qua nổi. Xin mời người khác may ra cứu vớt được chăng?

Lãn Ông ra về lòng nặng như chì. Còn vợ chồng nhà Thuộc thấy thế thì rụng rời chân tay. Nghĩ là thầy lang sợ nhà mình nghèo không trả được tiền thuốc nên không chịu hết lòng, vợ chồng mới bảo nhau nhặt nhạnh tất cả đồ nghề đem cầm bán. Sắm sửa lễ vật chu tất, vợ chồng đội mâm đến, trên có cả năm quan tiền dài. Hai người hết sức vật nài:

– Vợ chồng tôi vất vả mới được mụn con. Chẳng may cháu bị bệnh nặng. Chúng tôi là con nhà cua ốc, lại vì quá lo sợ nên sơ ý quên mất lễ nghĩa. Xin thầy rủ lòng thương nghĩ lại, ra tay cứu vớt. Vợ chồng tôi không dám quên ơn.

Lại vừa khóc vừa nằn nì:

– Lễ bạc lòng thành, thầy giúp cho. Thầy không chữa, chúng tôi còn biết trông cậy vào đâu!

Đoạn, cứ để mâm lễ vật, đi giật lùi vái lạy mà ra. Trước cảnh tượng đó, Lãn Ông động lòng nghĩ ngợi:

– Ta đã từng thề với lòng mình phải dốc sức làm những việc phải, phải cứu giúp kẻ nghèo hèn hoạn nạn, để khi ngẩng lên trông trời, cúi xuống ngó đất không đến nỗi phải hổ thẹn. Người kia chính là kẻ đương tìm cái sống trong chỗ chết nên thật lòng nhờ cậy. Lẽ nào ta lại vô tình không chịu gắng sức. Nghĩ vậy, Lãn Ông bèn sai trẻ gọi vợ chồng nhà Thuộc trở lại mà bảo:

– Không phải tôi khinh bác nghèo mà không giúp đỡ. Chỉ vì sức tôi không chịu nổi khó nhọc đó thôi. Trước kia, bác còn có bát ăn, tôi không chữa thì có thầy khác chữa. Nay, bác sa sút tất họ không chữa cho đâu. Thế thì tôi phải cố chữa vậy. Có điều bệnh cháu mười phần chết chắc tám. Phải không tiếc thuốc men, không nề vất vả, may ra nhờ âm đức của nhà bác, tôi mới cứu được cháu. Số tiền bác cầm đến hãy mang về mua gạo củi.

Dứt lời, Lãn Ông thắp đuốc theo chân vợ chồng nhà Thuộc đến thuyền xem bệnh. Lúc ấy, đứa bé bụng chướng to hơn, họng càng thấy vướng đau. Lãn Ông suy tính rồi bốc thuốc cho uống. Hai ba hôm sau, đứa bé đi ngoài được, khỏi hẳn chướng bụng, họng cũng bớt đau.

Ngày thứ tư, đậu mọc đều chi chít toàn thân. Người vẫn sốt.

Ngày thứ bảy, các nốt đậu đã bắt đầu mưng mủ. Sốt hạ dần.

Ngày thứ tám, mủ đã hơi vàng. Lúc này mùi đậu rất thối. Lãn ông khấp khởi mừng thầm cho là khí độc đã ra hết. Bất ngờ đứa bé bỗng lên cơn sốt rét, người run cầm cập. Rồi trên thổ dưới tả. Đậu chuyển thế đảo áp trắng xám. Lãn Ông vò đầu suy tính:

– Quyết không phải là chứng đậu “quay quả” như sách đã dạy. Con bệnh nặng đã lâu, nhà lại nghèo, ít được tẩm bổ nên sức kiệt mà sinh ra thế. Phải dùng thuốc bổ để tăng lực.

Quả nhiên biến chứng lui dần. Nhưng mấy ngày sau, đậu lại có chứng bệnh mới: không chịu bong vảy ở khu mặt. Lãn Ông tự tay khêu từng nốt đậu. Mủ ra hôi thối nồng nặc. Mỗi khi tới xem bệnh, Lãn Ông phải cởi hết quần áo để trên bờ, mình trần mà vào, lấy bông nút mũi, nín hơi như dân chài lặn dưới nước. Chữa chạy một mạch rồi ra ngay, khắp mình mồ hôi nhễ nhại. Về nhà lại phải xông, phải tắm mới ăn uống được. Không những thế, phàm dầu đèn gạo củi nhà Thuộc nọ thiếu thốn, Lãn Ông đều đem tiền riêng thiếu đâu giúp đó. Tính ra từ khi phát bệnh đến khi khỏi hẳn trước sau một tháng bốn ngày; tiền thuốc, tiền trợ cấp tốn năm, mười quan, Lãn Ông cho hết…

Dứt câu chuyện, Lãn Ông bảo đám học trò:

– Có tốn ít công ít của mà người ta được sống thế là tuy mất mà được, còn mong gì hơn thế nữa.

Tài nhảy của chàng Lía

Lía còn có tên là Doan, người ấp Gò Sặt, phủ Quy Nhơn, Bình Định. Bình Định vốn nổi danh là đất võ. Bởi thế, ngay thở còn thơ, những khi người lớn tập đánh quyền đi roi múa gươm cưỡi ngựa, Lía đều lân la đến học lỏm… Có người mến Lía, đem võ nghệ truyền cho. Lía có sức khỏe khác thường, lại có khiếu hơn người, nên học đâu nhớ đấy, mọi ngón roi đường quyền nhất nhất đều tinh thông. Mồ côi cha từ nhỏ, nhà nghèo, Lía phải đi ở cho người giàu có trong ấp. Ngày ngày, Lía đi chăn trâu, ra đến bãi là tụ tập trẻ chăn trâu lại, bày trò đánh trận để ôn luyện. Lũ trẻ đều phục tài, tôn làm tướng.

Một lần, chợt nhìn thấy con cá lóc[265] dưới khe nước thoắt cái đã quẫy mình nhảy vọt lên ruộng cao, Lía thích lắm, bụng bảo dạ:

– Con cá kia nhảy được cao thế, ta há chịu thua nó sao!

Từ hôm ấy, hễ đánh trâu ra đồng là Lía bỏ trâu đấy miệt mài tập nhảy. Lía đào một cái hố, đứng dưới đó nhún mình nhảy lên. Mới đầu, hố sâu chỉ đến đầu gối sau đến ngang lưng rồi sâu đến cổ, đến đầu. Lía còn tập nhảy qua rào dày cây cao. Cứ thế sau một năm, Lía thành tài, tường cao Lía vỗ đùi nhảy vọt qua, chớp mắt đã đứng trên mái nhà. Lía gọi miếng võ ấy là miếng “cá lóc”. Khắp vùng đều trầm trồ khen ngợi.

Một hôm, sau buổi tập luyện với chúng bạn, Lía cao hứng bảo:

– Ta giết trâu làm lễ khao quân.

Cả bọn xanh mắt nói:

– Chủ nó biết thì nó đánh chết. Vả lại, tiền đâu mà đền?

Lía vẫn quả quyết:

– Nó lắm trâu, mất một con có hề chi đối với nó. Cứ bảo cọp vồ là xong!

Sau, người chủ cũng phát giác ra chuyện ấy. Lão chủ xót ruột vác gậy đuổi đánh Lía rồi đến tận nhà chửi mắng mẹ Lía thậm tệ, và bắt đền. Lía điên tiết đánh lại rồi bỏ trốn sang vùng bên, lang thang đi ăn xin. Phải năm đó đói kém mất mùa, mẹ già ốm không có gì nuôi nấng. Lía thấy bọn quyền quý giàu có hoang phí coi thóc gạo như bùn, xem tiền bạc như rác, Lía uất quá mới mò vào ăn trộm về nuôi mẹ. Việc bị lộ, mẹ Lía bị lũ người kia đến nhà làm rầy, sỉ nhục. Bà nghĩ giận thân giận đời, bệnh bỗng thêm nặng mà chết. Lía căm hận, ngay đêm ấy một mình một gậy đi đốt phá nhà cửa bọn quyền quý giàu có rồi bỏ làng trốn biệt vào rừng. Ngày ngày, Lía cùng một số bạn nghèo kết nghĩa ra rình ở ven lộ, thấy bọn con buôn hay xe ngựa các quan lại đi qua thì chẹn đường cướp lương thực, hàng hoá. Của cải cướp được, Lía giữ lại một phần, còn đem chia tất cho dân đang đói khổ. Bởi thế, chỉ ít lâu sau người nghèo bỏ vào rừng theo Lía đông lắm.

Bấy giờ, ở vùng Truông Mây có người xướng nghĩa tụ tập nông phu cùng nhau đi đánh phá các phủ huyện, thanh thế rất to. Lía bèn kéo quân đến tụ nghĩa. Một hôm, thi đấu võ nghệ, Lía trổ tài múa gươm đánh quyền, chạy nhảy như bay. Nghĩa quân phục lắm, tôn làm thủ lĩnh Truông Mây. Từ bấy giờ, Lía ngày đêm luyện quân, sắm sửa vũ khí, lại sai đắp luỹ thêm cao, rào chông thêm dày, sẵn sàng chống lại quân triều đình. Lía lại phát binh xuống núi đánh phá, lấy của nhà giàu về sung vào kho và chia cho dân chúng. Dân các vùng đều hưởng ứng, người theo có đến hàng vạn. Thanh thế nghĩa quân Truông Mây càng lẫy lừng, kinh động đến tận Thuận Hoá (Huế).

Chúa Nguyễn lo lắm, vội sai một đại tướng dẫn quân đến Truông Mây đánh dẹp. Lía nghe quân canh vào báo, điềm nhiên bảo:

– Có gì mà phải cuống lên! Bấy lâu nay, ta vẫn tiếc là chưa được nện quân triều đình một trận nào cho ra trò. Giờ chúng dẫn xác đến đây, phải cho nhà chúa biết Lía này là tay anh hùng.

Nói đoạn, nai nịt gọn ghẽ rồi điểm lấy năm ngàn quân tức khắc xách gươm, nhảy lên ngựa đi ngay. Lía đi đường tắt vòng phía sau quân chúa Nguyễn đánh bọc hậu. Quân triều đình tưởng đã bao vây được quân Lía, chẳng dè chính mình lại bị bao vây thì hoảng hồn, tan vỡ hết. Viên tướng triều đình thấy thế uất quá, dẫn quân xông vào quyết tử chiến với Lía. Nghĩa quân hò reo cổ võ chủ tướng. Lía càng hứng chí trổ tài, đường gươm đi loang loáng, ngựa phóng như bay, khiến viên tướng luống cuống, phải đâm bậy một giáo mà chạy. Lía dẫn quân ào ào đuổi gấp, thế mạnh như nước vỡ bờ. Viên đại tướng khiếp hãi phải bỏ cả trấn thành và quân lính, một mình một ngựa trốn về kinh xin chịu tội. Chúa Nguyễn thấy y quần áo rách mướp, mặt cắt không còn hột máu thì vừa sợ vừa giận. Chúa đập bàn quát lớn:

– Quân thua, chém tướng, ngươi còn vác mặt về đây làm gì!

Đoạn, thét võ sĩ lôi đi. Kế đó, chúa Nguyễn truyền lệnh cho viên Đô đốc thống lĩnh mười vạn quân tinh nhuệ hoả tốc đi ngay chiếm lại trấn thành. Quân triều đình đông gấp mười lần quân Lía nên ỷ thế đánh bừa, tràn tới bổ vây chặt. Lía đã mấy lần đọ sức với viên đô đốc, nhưng quân tướng hắn đông quá, không sao phá được mà rút về Truông Mây. Thấy thế trẻ mục đồng hát rao:

Xập xè én liệng Truông Mây
Cảm thương chú Lía bị vây trong thành.

Lía càng sốt ruột, suy tính:

– Ta ra khỏi nơi này có gì là khó, hiềm vì còn quân sĩ. Phải tìm cách sao để họ cùng thoát mới là diệu kế.

Bỗng Lía gật đầu vỗ đùi, ra chiều đắc ý liền gọi tướng sĩ vào dặn dò:

– Chiều nay, ta sẽ cưỡi ngựa ra ngoài thành khiêu chiến, nhử cho quân chúng đổ xô lại theo ta. Nhân cơ hội ấy, các tướng kíp dẫn quân theo cửa sau bất ngờ cướp đường mà rút chạy.

Các tướng tỏ ý lo lắng cho Lía, Lía ung dung nói:

– Ta đã có cách.

Quả nhiên, khi thấy Lía một mình một ngựa vọt ra ngoài thành quát mắng đòi đánh, viên đô đốc tưởng Lía định bỏ mặc quân để tháo chạy thoát thân thì cả mừng, vội hô lính ào theo đuổi bắt, Lía chạy được một quãng xa, áng chừng quân mình đã thoát khỏi trấn thành thì dừng lại. Quân triều đình đổ đến vây kín vòng trong vòng ngoài, tưởng như Lía có mọc cánh cũng không bay lọt. Bất ngờ, Lía vỗ tay dùng miếng “cá lóc”, chớp mắt đã nhảy vọt qua đầu quân chúa Nguyễn, truyền đi như bay, thoáng cái đã mất hút. Quân tướng triều đình đều xanh mắt, lắc đầu lè lưỡi…

Khởi nghĩa Tây Sơn

Tổ tiên của anh em Nhạc, Huệ vốn người làng Thái Lão, huyện Hưng Nguyên, trấn Nghệ An thuộc đàng Ngoài. Đời chúa Nguyễn Phúc Tần, có lần quân Nguyễn vượt Linh Giang (Sông Gianh) lấn được bảy huyện và bắt nhiều cư dân đi khai khẩn ở Đàng Trong. Tổ của anh em Nhạc, Huệ phiêu dạt vào Tây Sơn[266] là vì thế. Trải bốn đời, đến Nguyễn Phi Phúc thì nhà đã khá giả. Phúc sinh được ba con trai là Nhạc, Lữ và Huệ. Thuở nhỏ, ba anh em đều được cha mẹ cho ăn học nên biết chữ nghĩa.

Ấp Tây Sơn dựng cờ, khởi nghĩa

Thầy giáo dạy ba anh em Nhạc tên là Hiến. Ông không phải người trong vùng, mà mới di đến ấp Tây Sơn được mười năm, mở trường dạy học. Thấy ba anh em Nhạc tướng mạo phi thường, tính khí khác người, ông đem lòng yêu mến, hết lòng dạy dỗ. Ngoài sử sách văn học, ông lại dạy cả binh pháp võ nghệ. Từ miếng quyền đường đao đến phép dùng binh bày trận nhất nhất ông đem truyền hết. Trong ba anh em Nhạc – Lữ – Huệ, Huệ là trội hơn cả. Huệ, tên nhà vẫn gọi là Thơm, tóc quăn, da sần, tiếng nói sang sảng như chuông, cặp mắt thư hùng sáng như chớp. Thông minh, nhanh nhẹn, điều gì thầy dạy chỉ một lần Huệ hiểu ngay. Tuy còn là anh học trò, Huệ đã sớm chú ý đến việc thế sự, lại hay quan tâm nhận xét con người. Thầy Hiến lắm khi phải thầm khen Huệ sớm có con mắt tinh đời, chí khí trùm thiên hạ.

Một hôm, nhân chỉ có hai thầy trò, Huệ chợt hỏi thầy Hiến:

– Con thấy thầy lâu nay vẫn có điều gì không yên?

Thầy hỏi lại:

– Sao biết?

Huệ đáp:

– Ngoài những khi dạy học, truyền võ, những lúc nghỉ ngơi an nhàn cầm chén trà, thầy thường tư lự thở dài. Lại có những đêm khuya, thức giấc vẫn thấy thầy trằn trọc không ngủ, nửa đêm bỗng trở dậy chong đèn suy nghĩ.

Ông giật mình, kéo Huệ lại gần bảo nhỏ:

– Ta có người bạn tên Trương Văn Hạnh, là bậc đại thần trong triều. Vừa rồi, gian thần Trương Phúc Loan lấn lướt tự ý phế lập,[267] chém giết người trung, dùng kẻ xu nịnh, quyền thế trùm lấp cả chúa. Lại tự xưng là “quốc phó”, quyết đoán hết mọi việc, mặc sức vơ vét, lính tráng mỗi năm phải nộp năm gánh dây mây nặng mới đủ cho Loan xâu tiền. Vàng bạc, châu báu… nhiều vô kể, mỗi khi đem phơi sáng rực đầy sân. Bạn ta giận lắm mới cùng các trung thần dâng biểu vạch tội. Loan biết chuyện, bắt bạn ta tống ngục. Ta sợ cháy thành vạ lây, mới phải dời Thuận Hoá về đây náu mình. Tuy giấu tăm ẩn tiếng nhưng lòng vẫn hướng về đám đầu xanh[268] mà giận lũ đại thần lộng hành rông rỡ, quan lại nha môn thì đua nhau làm giàu xa xỉ, coi vàng bạc như cát, thóc gạo như bùn, khiến cho kẻ nông phu nơi thôn cùng xóm vắng phải chịu hàng trăm thứ thuế. Trưng thu thì phiền hà gian lận, dân khốn đốn vô cùng vì nạn một cổ hai tròng. Hiềm vì ta nay cũng đã về già, gối mỏi chân chồn, thấy dân mình chìm đắm trong đám lửa hung bạo mà không biết trông vào ai để cứu vớt cho đời. Bởi thế, lòng buồn không yên.

Nói đoạn, ông ứa lệ cầm tay Huệ bảo:

– Trò Thơm, ta xem con chí khí hơn người, tuy còn trẻ song có thể hiểu bụng ta. Con nên gắng sức!

Huệ cũng không cầm được nước mắt, lặng yên không nói, chắp tay lễ thầy lui ra.

Ít hôm sau, có người đốc trưng tên là Đằng về ấp Tây Sơn đốc thuế. Phải năm mất mùa đói kém, dân ấp khốn đốn van lạy. Đằng vẫn làm ngơ, tróc nã ráo riết, đánh đập tàn nhẫn. Có người già bị đòn đau quá, ngã gục xuống chết giấc. Huệ thấy thế nổi giận quát tướng:

– Đâm chết nó đi!

Dứt lời, cầm dao xông vào chém. Nhạc, Lữ cũng sấn tới. Đằng hết hồn, co cẳng chạy như bay nên chỉ bị một nhát trúng vai, thoát chết. Dân chúng vỗ tay reo hò, náo động cả ấp.

Thầy Hiến biết chuyện, khen anh em Nhạc, Huệ.

– Thấy sự bất bình mà không bỏ qua thế mới gọi là kẻ anh hùng. Bấy lâu, ta vẫn ngẫm nghĩ về câu sấm “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công”. Ta ngờ “Tây” chính là đất Tây Sơn ta. Nếu làm nên việc lớn thì chẳng những cứu được dân lành ở Nam Hà (Đàng Trong), mà đất Bắc Hà (Đàng Ngoài) kia khó gì không lấy được!

Được lời thầy bảo, anh em Nhạc Huệ càng vững tâm. Từ bữa ấy, cả ấp Tây Sơn rậm rịch, ngấm ngầm sửa soạn việc khởi binh.

Mùa xuân năm Tân Mão (1771), Nhạc, Huệ trương một lá cờ đỏ dài hai mươi nhăm thước[269] ngay trên sân nhà, rồi chiêu tập những người nghèo trong ấp lại bảo:

– Bây giờ trong triều thì quyền thần Trương Phúc Loan lấn át cả chúa, tham tàn, bạo ngược hết mức; ở ngoài thì quan lớn quan nhỏ ra sức vơ vét, giàu sang, hoang phí vô cùng, bắt dân nghèo ta phải chịu thuế nặng sưu cao, hình phạt hà khắc. Lẽ nào ta chịu hãm mình mãi trong vòng tai vạ của chúng, phải cùng nhau đứng dậy, lấy của cải của bọn nhà giàu ấy mà chia cho dân nghèo ta chứ!

Mọi người đều reo hò khen phải, cùng vác gươm giáo gậy gộc đi ngay. Khi ấy, lũ xã trưởng hào mục ở Tây Sơn đang mê mải chè chén vui xuân, không hay biết gì cả. Nào ngờ cuộc vui chưa tàn, anh em Nhạc Huệ đã dẫn nghĩa quân ập đến, không tên nào chạy thoát.

Chiếm được ấp Tây Sơn, nghĩa quân tôn Nguyễn Nhạc làm minh chủ, gọi Nhạc là Chúa Tây Sơn. Anh em Nhạc, Huệ mới bàn kế đưa nghĩa quân ra đi lấy đất khác. Huệ bảo:

– Ở triều đình, nhiều người oán ghét bọn lấn lướt chuyên quyền, muốn tôn phù hoàng tôn Phúc Dương. Ta mới khởi binh, sức còn non, thế còn yếu, nên giả cách theo đám ấy, ra lời hiệu triệu “đánh đổ Trương Phúc Loan, tôn phù hoàng tôn Dương” để nới bớt sức kiềm chế, lôi kéo thêm vây cánh. Dân chúng được ta lấy của nhà giàu chia cho nhà nghèo tất sẽ theo ta mỗi lúc một đông, mỗi ngày một mạnh. Một hai năm nữa, ta có được vài vạn quân trong tay thì có sợ gì cái triều đình nhà chúa thối tha kia!

Nhạc, Lữ đều khen phải bèn ra hịch Tây Sơn, có câu:

“Giận quốc phó ra lòng bội bạc nên Tây Sơn xướng nghĩa Cần Vương. Trước là ngăn cột đá giữa dòng, kẻo đảng nghịch đặt mưu ngấp nghé. Sau là tưới mưa dầm khi hạn, kéo cùng dân ra khỏi chốn lầm than”.

Anh em Nhạc, Huệ sau đó chia nghĩa quân Tây Sơn thành những toán nhỏ du binh toả ra khắp phủ Quy Nhơn truyền hịch kể tội Trương Phúc Loan, đánh phá các trị sở quan lại và trang trại nhà giàu lấy của phát cho dân nghèo. Bởi thế, người theo đông lắm: người Thượng ở núi cao, người Kinh ở dưới xuôi, cả đám thổ hào đại phú Hoa thương đều trương cờ đỏ, lũ lượt về với Tây Sơn. Chẳng bao lâu, Nhạc, Huệ đã có trong tay đạo quân đông tới vạn người, thanh thế lẫy lừng như sấm dậy.

Phủ Quy Nhơn một đêm đoạt thành

Tuần phủ Quy Nhơn Nguyễn Đắc Tuyên nghe tin cấp báo thì rụng rời chân tay, vội cắt binh đi kiềm chế, song không nổi. Tuyên lo lắm, sợ chuyện Tây Sơn kinh động đến triều đình tất Trương Phúc Loan không để yên, bèn yết bảng khắp nơi treo thưởng rất hậu cho kẻ nào lấy được đầu hoặc bắt sống được Chúa Tây Sơn là Nguyễn Nhạc. Tuy vậy, Tuyên cũng sợ Nhạc, Huệ đánh trị sở Quy Nhơn nên ráo riết đốc thúc quân lính cắm chông cho dày, đắp luỹ cao thêm, lại xét hỏi rất ngặt người ra vào thành, ngày đêm canh phòng cẩn mật. Bấy giờ, quân khởi nghĩa đã chiếm được phần lớn phủ Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc mới họp tướng sĩ lại bàn cách đánh trị sở của Tuyên. Trấn thành Quy Nhơn hào sâu luỹ dày, kho đạn lương thực đầy đủ. Lại thêm tuần phủ Đắc Tuyên sợ bị đánh úp nên ra sức tuần tra ngặt lắm. Mọi người đều thấy khó, bàn mãi vẫn chưa tìm ra kế vào thành. Bỗng một người đứng lên nói, tiếng vang như chuông đồng:

– Tôi có cách lấy thành mà không tốn một hòn tên mũi đạn. Chỉ sợ huynh trưởng không theo.

Mọi người đều nhìn xem đó là ai, thì ra Nguyễn Huệ. Nhạc mừng lắm, gật đầu bảo:

– Chú Thơm cứ nói xem.

Huệ nói:

– Đắc Tuyên muốn bắt huynh trưởng thì huynh trưởng cứ cho nó bắt. Ta sẽ tương kế tựu kế[270] mà lấy thành.

Mọi người còn phân vân chưa hiểu ra sao thì Huệ đã vẫy lại gần bảo cứ thế, cứ thế. Ai nấy thích chí, vỗ tay nói:

– Hay lắm, hay lắm!

Mấy hôm sau, tuần phủ Đắc Tuyên đang nghị bàn với bọn tay chân ở phủ đường bỗng lính canh vào báo:

– Có người bắt được Nguyễn Nhạc xin vào lãnh thưởng.

Tuyên cả mừng mới cùng tả hữu kéo nhau lên mặt thành nhìn xuống thấy một toán hương binh áp tải cái cũi lớn trong nhốt một người cổ đeo gông, chân tay bị cùm chặt. Vốn tính đa nghi, Tuyên dòng dây cho người thân tín xuống nhận mặt. Biết đích là Chúa Tây Sơn, Tuyên mới hết ngờ, vội sai mở cổng thành hạ cầu cho vào và ra lệnh tống giam chờ ngày xét xử. Tối hôm ấy, Tuyên đích thân cắt đặt canh gác. Xong Tuyên mở tiệc ăn mừng, chè chén mãi đến khuya.

Quá nửa đêm, trấn phủ bỗng thấy ầm ầm hỗn loạn, lửa cháy rực trời. Nguyễn Đắc Tuyên choàng dậy, hốt hoảng chưa hiểu chuyện gì, thình lình, anh em Nhạc, Huệ như trên trời rơi xuống dẫn quân cảm tử sấn đến bắt sống. Quan quân trong thành thấy thế đều khiếp đảm, tranh nhau ra hàng. Thì ra nghĩa quân có người làm nội ứng cùng với toán mặc giả làm hương binh, nửa đêm giết hết lính canh, phá cũi cho Nhạc, mở toang cổng thành. Quân Tây Sơn phục sẵn bên ngoài, theo Huệ ùa vào như đê vỡ. Thế là, theo kế của Nguyễn Huệ, quân Tây Sơn một đêm đoạt được thành Quy Nhơn. Năm ấy, Huệ mười chín tuổi.

Hạ được thành Quy Nhơn, tiếng tăm Tây Sơn càng lừng lẫy. Thế mạnh như chẻ tre, quân Tây Sơn thừa thắng đánh gấp. Phủ Quảng Ngãi mất, trấn dinh Quảng Nam mất theo. Quan quân chúa Nguyễn đều tan vỡ, chạy dài. Chỉ mấy tháng sau, cả một vùng từ Quảng Nam đến Bình Thuận lọt hết về tay anh em Tây Sơn.

Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút

Vua Xiêm là Chất Tri từ lâu đã có ý nhòm ngó đất Gia Định (Nam Bộ). Tháng Tư năm Nhâm Dần (1782), nhân khi chúa Nguyễn đang khốn đốn với Tây Sơn, Chất Tri sai tướng là Thát Xi Đa đem binh đánh lén, chiếm được Hà Tiên (Kiên Giang). Năm sau (1783), Nguyễn Ánh lại bị Nguyễn Huệ đánh tan, phải chạy trốn ra biển. Tướng của Ánh là Quận Tiếp thoát chết ở trận Khúc Láng, theo đường núi mà chạy tạt qua Ai Lao, mò sang Xiêm La cầu cứu. Biết tin, Chất Tri mừng lắm, hội hai vua kia[271] lại bàn.

Chất Tri nói:

– Năm trước, ta đã lấy Hà Tiên, cũng định vào Gia Định nhưng chưa có dịp. Nay Tây Sơn lấn lướt, tướng của chúa Gia Định là Chu Văn Tiếp chạy sang khẩn cấp xin cứu. Chúa Nguyễn ở Gia Định đã suy yếu, sau này có cho cũng không chắc đã giữ được nước. Họ đã sang đây cầu viện, ta mượn tiếng dấy binh khôi phục họ, nhân thể cho quân đóng lại. Quân ta có đại nghĩa, ai dám không theo? Thế là vừa giữ cho chúa Nguyễn được còn, vừa lấy được cõi Gia Định, lợi cả hai đường, dịp may không nên bỏ lỡ!

Hai vua gật đầu khen phải.

Chất Tri gọi Quận Tiếp vào vỗ về bảo viết thư cho chúa Nguyễn. Lại viết một bức thư riêng rồi sai sứ giả là Thát Xi Đa cùng cầm đi. Tháng Ba năm Giáp Thìn (1784), Ánh đang phiêu dạt ở Hòn Son, được thư thì mừng lắm. Bèn dắt díu mấy bề tôi và vài chục lính sống sót từ Hòn Son đi thuyền sang Xiêm La. Đến Vọng Các (Băng Cốc), Ánh xin vào ra mắt, kể hết trước sau về việc long đong trong cơn gió bụi, vật nài vua Xiêm giúp quân để thu phục lại Gia Định. Vua Xiêm đón tiếp vồn vã, tìm lời an ủi. Chánh Vương Chất Tri nói:

– Đó là trời chưa muốn cho dẹp xong nạn nước, thời cơ còn phải đợi, cho nên Tôn giá phải nhọc nhằn long đong. Nước tôi với quý quốc là chỗ láng giềng, trọng tình giao hiếu tôi há dám không hết sức! Chuyến này sẽ dấy quân giúp nhau.

Nhị vương Xô Xi cũng nói:

Năm xưa, khi giảng hoà với Thoại Ngọc Hầu[272] ở Cao Miên đã nặng lời thề ước rằng hễ có hoạn nạn thì sẽ cứu nhau. Nay xin tình nguyện vì nhà chúa mà ra quân.

Ánh mừng rỡ nói:

– Nước tôi không thể tự mưu lấy công việc, mới phải đi gõ cửa ải cầu cứu, phiền đến đại binh. Tôi trộm nghĩ: việc binh quý ở mau chóng. Nay Nguyễn Huệ là tay lão luyện về trận mạc, đội quân rất mạnh của Huệ đã rút về Quy Nhơn. Đất Gia Định bỏ lại cho đồ đảng là bọn Đa, Trấn coi giữ. Đa, Trấn là bọn nhút nhát không phải là tay đối địch với đại quân của nhà vua. Nhân lúc bất ngờ, dùng binh thật lớn, chỉ vét một mẻ lưới là xong. Huệ ở xa trở tay không kịp, tất phải chịu phép. Vậy xin các vua sớm định liệu, dịp may không nên bỏ lỡ!

Vua Xiêm đẹp lòng bèn ngoảnh lại gọi hai cháu là Chiêu Tăng, Chiêu Sương ra lệnh sửa sang gấp. Chợt có tin cấp báo Miến Điện động binh ở biên giới, vua Xiêm phải ra trận. Chất Tri phong Chiêu Tăng làm chủ soái, Chiêu Sương làm tướng tiên phong thống suất năm vạn hùng binh đưa Nguyễn Ánh về nước. Ánh cũng tập hợp đám tàn quân, dùng Quận Tiếp làm Bình Tây đại đô đốc cầm đầu quân Nguyễn. Lại cho con trai Mạc Thiên Tứ là Mạc Tử Sanh làm tham tướng cùng theo về, để chiêu tập đồ đảng giúp Ánh mưu đồ việc khôi phục.

Sửa soạn xong xuôi, Chiêu Tăng, Chiêu Sương chọn ngày mồng Chín tháng Sáu năm ấy làm lễ xuất binh. Đoạn, chia hai đạo rầm rộ trẩy quân. Ba vạn quân bộ, quân kị vượt qua Cao Miên vào kinh đô Nam Vang (Nông Pênh), bắt người Miên dẫn đường, đi dọc sông Hậu Giang, mà xuống. Hai vạn quân thuỷ với ba trăm chiến thuyền, theo đường biển vào Kiến Giang (Rạch Giá).[273] Hai quân thuỷ bộ hẹn hợp binh ở Trấn Giang (Cần thơ).

Tháng Bảy mùa thu (1784), thuỷ quân Xiêm vào Kiến Giang. Ỷ thế đông, quân Xiêm ùa lên bộ đánh tràn. Quân Tây Sơn phải lui về Trấn Giang. Đô đốc Nguyễn Hoá đốc suất quân thuỷ bộ chia nhau đi giữ các nơi hiểm yếu để cự địch. Chẳng bao lâu, năm vạn quân Xiêm có quân của Ánh đi mở đường, đều hợp nhau về Trấn Giang. Quân Tây Sơn chống giữ không nổi, lui vào thành cố thủ. Đại binh giặc kéo đến dưới thành, chia quân bổ vây bốn mặt, chĩa súng bắn lên. Đô đốc Hoá và quân Tây Sơn đều trổ hết tài thao lược chiến đấu suốt ba ngày ba đêm. Sau thuốc đạn hết, đành phải bỏ Trấn Giang về giữ doanh Long Hồ (Vĩnh Long). Chiêu Tăng, Chiêu Sương thả quân vào thành giết bừa dân lành, vơ vét của cải. Thừa thế, bọn Tăng, Sương sau đó chia quân đi đánh chiếm Ba Xắc (Sóc Trăng), Sa Đéc (Vĩnh Long), Trà Ôn (Trà Vinh), Ba Lai (Bến Tre) rồi hội cả lại ở Trà Tân (Mỹ Tho).[274] Thế giặc mạnh lắm. Mấy ngàn quân Tây Sơn ở Gia Định[275] do phò mã Trương Văn Đa chỉ huy cuối cùng phải lui về giữ thành Mỹ Tho và Gia Định để bảo toàn quân lực, chờ đại binh.

Quân Xiêm thắng luôn mấy trận thì ngày càng kiêu rông, đi đâu cũng cướp của giết người thả sức. Dân Gia Định oán giận đến xương tuỷ. Ánh rất lấy làm lo, ngửa mặt mà than:

– Muốn được nước phải được lòng dân. Trăm họ đều hờn oán, nước lấy sao được!

Tin cấp báo từ Gia Định về Quy Nhơn, Nguyễn Huệ giận lắm, họp tướng tá lại bảo:

– Ánh là kẻ đã chết. Bọn Xiêm tưởng có thể cứu sống được hắn, mưu toan cướp đất Gia Định của ta. Lũ Tây dương[276] kia có đại bác tàu đồng ta còn đánh cho tan xác. Không biết bọn Xiêm sắm sửa được bao nhiêu binh mã, liệu có đủ sức đánh với ta một trận!

Tức thì, Nguyễn Huệ sai hội quân vượt biển kéo vào Gia Định. Lúc này, quân Xiêm đã chiếm miền Tây Giang (Tây Nam Bộ), đang từ Trà Tân sửa soạn đánh Tây Sơn ở thành Mỹ Tho, Gia Định. Cuối năm Giáp Thìn (đầu năm 1785), Nguyễn Huệ đến cảng Mỹ Tho. Ánh nghe tin, vội đến quân doanh của bọn Tăng, Sương nói:

– Huệ ở xa mới đến, quân tướng mỏi mệt, chân đứng chưa vững. Ta nên theo kế “dĩ dật đãi lao”[277] đem quân đánh úp, một trận chắc xong.

Chiêu Tăng đáp:

– Việc gì phải lật đật thế? Mỹ Tho, Gia Định như vật trong túi, thò tay vào lấy lúc nào chẳng được!

Vừa lúc, Nguyễn Huệ cho thuỷ quân từ thành Mỹ Tho đến khiêu chiến. Hai bên đánh nhau không lâu, quân Tây Sơn tỏ ra núng thế, phải lui. Tiếp đó, ngày ngày quân Tây Sơn theo nước thuỷ triều lên lại đem binh thuyền đến trước thành thách đánh, vẫn thấy thua.

Bọn Tăng, Sương từ khi vượt biển luồn rừng vào Gia Định đánh mấy trận đều có lợi; nay gặp tướng giỏi nhất của Tây Sơn là Nguyễn Huệ mà vẫn như vào chỗ không người thì dương dương tự đắc. Kế đó, lại nhận được lễ vật và thư xin giảng hoà của Nguyễn Huệ thì tin ngay nên càng kiêu căng coi thường. Nguyễn Ánh thấy vậy lo sợ, đến nói:

– Huệ là tay lão luyện trong nghề trận mạc, hành binh quỷ quyệt, mưu kế như thần. Quân của Huệ là đội quân mạnh như hùm sói, không dễ gì chịu thua ta. Tướng quân nên cẩn trọng.

Chiêu Tăng, Chiêu Sương đều cười:

– Nước ngài bị tai hoạ đã lâu nên mất cả thần khí, trông lừa hoá hổ, động tí là kinh sợ. Đợi ta tung lưới vét một mẻ là xong!

Đoạn, ra lệnh sửa soạn mọi mặt, chọn ngày mười tháng Chạp năm ấy (20-1-1785), sẽ phát đạt đại quân bất ngờ đánh úp Nguyễn Huệ. Đến ngày chín rạng ngày mười, cả năm vạn quân Xiêm với mấy trăm chiến thuyền bí mật rời các căn cứ kiên cố ở Trà Tân lặng lẽ đổ xuôi, nhằm hướng thành Mỹ Tho mà tiến. Gần đến Rạch Gầm thì gặp quân Tây Sơn. Bọn Tăng, Sương thúc quân tràn lên, đánh tới. Nguyễn Huệ đem binh cự lại. Hai bên đánh nhau to. Sau, bên Tây Sơn tỏ ra yếu thế, lui quân, vừa đánh vừa chạy. Thuyền bè lương thực, khí giới bỏ vương vất. Quân Xiêm đuổi theo, tranh nhau cướp của, bỏ cả đội ngũ. Càng về sáng, thuỷ triều càng xuống nhanh. Chiến thuyền Xiêm – Nguyễn xuôi dòng đi băng băng. Quân Tây Sơn có vẻ càng vội vã chạy gấp, dường như không còn bụng dạ nào chống đỡ. Khỏi đoạn sông Rạch Gầm, quãng từ đó đến sông Xoài Mút, sông Ba Lai lắm cù lao giữa dòng, quanh co, địa thế hiểm trở. Toán quân Tây Sơn trước mặt bỗng mất hút. Chiêu Tăng, Chiêu Sương chợt tỉnh ngộ rụng rời chân tay, ngửa mặt mà than:

– Ta trúng kế của Huệ mất rồi. Trời hại ta!

Chưa dứt lời, một tiếng pháo lệnh nổ vang trời. Pháo binh Tây Sơn mai phục ở cù lao Thới Sơn, Bản Thôn… và trên bờ sông Ba Lai thình lình bắn ra như mưa. Quân của Nguyễn Huệ ở đằng trước quay thuyền đánh quặt lại. Quân thuỷ bộ tinh nhuệ do Nguyễn Huệ giấu sẵn ở đây tức thì bốn bề đổ ra vây đánh. Khí thế mạnh tựa núi Trường Sơn gieo xuống đầu giặc. Chiến thuyền Xiêm mờ mịt trong vòng khói lửa dữ dội, bị bắn vỡ, bắn cháy, cả mấy trăm chiếc không thoát một chiếc nào. Quân Xiêm – Nguyễn năm phần chết bốn; cả khúc sông, xác giặc ngổn ngang, chồng gối lên nhau mà chết, làm cho nước sông nghẽn không chảy được. Những đứa còn sống không còn hồn vía: tướng bỏ quân, quân bỏ tướng, mạnh ai nấy chạy. Nguyễn Ánh từ đầu biết thế nguy, cùng mấy tên bộ hạ nhảy vội sang một chiếc thuyền nhẹ, quay chèo mà trốn về sông Trà Luộc, Trấn Giang rồi về Hà Tiên, theo đường biển thoát về Xiêm La. Chiêu Tăng, Chiêu Sương cũng bỏ soái thuyền lội lên bờ, nhờ một người Cao Miên dẫn đường chạy tạt vào rừng, đói khát phải nhịn, không dám dừng chân, chạy miết một mạch về Vọng Các. Điểm lại quân: ra đi năm vạn, chỉ một vạn về được nhưng chẳng tên nào còn ra hồn người, mặt mũi vẫn xanh xám, tim đập chân run.

Từ ấy, người Xiêm sợ quân Tây Sơn như sợ cọp.

Bày trận diệt giặc Thanh

Rút lui chiến lược

Tháng Mười, năm Mậu Thân (11-1788), Tôn Sĩ Nghị thống suất hai chục vạn bộ binh, với lừa ngựa phu phen trước sau hai chục vạn nữa, chia làm bốn đạo kéo sang ta. Lúc sắp sửa kéo quân lên đường, Nghị dâng biểu mật tâu vua Thanh, đại khái nói: nhà Lê đã suy yếu, thiên triều nên mượn tiếng giúp đỡ nhân thể đóng quan quân lại đó, nhập An Nam vào bản đồ. Đó là khởi đầu bằng nghĩa, kết cục bằng lợi. Nghị lại đưa sang ta tờ hịch khoa trương đeo ấn Đại tướng quân cầm năm mươi vạn quân thẳng tới La Thành (Thăng Long) để vây bắt Tây Sơn. Thật ra, biết Nguyễn Huệ là bậc anh hùng lão luyện, giỏi việc cầm quân, ra Bắc vào Nam biến hoá như thần không ai lường biết được, quân Lê – Trịnh sợ Huệ hơn sợ sấm sét, trong bụng Nghị cũng e dè, mới họp tướng sĩ nói cho biết trước:

– Người Nam đánh trận hay dùng voi. Lối đó người phương Bắc ta không quen, nên hễ gặp phải ắt đều chạy trước để tránh. Quân Nam lại sở trường về các “ống phun” lấy đó làm thứ lợi hại. Lợi khí đó gọi là “hoả hổ”. Khi hai bên giáp nhau, họ dùng vật ấy đốt cháy quần áo người ta khiến người ta phải lui…

Rồi Nghị trấn an:

– Ta đã đem theo nhiều đại pháo tối tân của Pháp, nhiều súng quá sơn. So với súng ống ấy của ta, họ còn kém xa lắm. Hễ thấy voi ra trận, ở xa thì bắn súng, ở gần thì đánh bằng dao và cung, khiến voi bị đau phải chạy. Ta cũng đã cho chế sẵn vài trăm “lá chắn” bằng da trâu sống. Nếu gặp hoả hổ của người Nam phun lửa, quân ta một tay lấy chắn đỡ lửa, một tay cầm gươm chém bừa, chắc họ phải lướt ngã!

Kế đó, Nghị cho trẩy quân.

Bấy giờ, quân Tây Sơn ở ngoài Bắc chỉ có dăm vạn. Giặc thì cậy quân đông súng tốt nên đánh tràn đi. Những kẻ bề tôi cũ của nhà Lê trước phải náu mình nín tiếng, nay nghe tin quân Thanh sang, đều nghển cổ mong tìm. Lại đi làm nội ứng cho giặc mà hùa vào nói phao cho thanh thế chúng to thêm để làm kinh động lòng người. Cho nên, Lại bộ Thị lang của Nguyễn Huệ là Ngô Thì Nhậm mới chủ trương tạm lui binh:

– Hãy truyền cho thuỷ quân chở các thuyền lương thuận gió giương buồm ra thẳng cửa biển, đến núi Biện Sơn mà đóng. Cho quân bộ chỉnh đốn khí giới, trống giong cờ mở, lui về giữ núi Tam Điệp.[278] Hai mặt thuỷ bộ thông nhau, giữ lấy chỗ hiểm cho vững thế thủ rồi cho người chạy giấy bẩm Chúa công. Thử coi quân Thanh đến thành (Thăng Long) khu xử việc vua Lê như thế nào, đợi Chúa công ra rồi sẽ đánh. Thế là ta bảo toàn quân lực mà rút lui, không bỏ mất một mũi tên; cho chúng ngủ trọ một đêm rồi lại đuổi chúng đi!

Đại tư mã Ngô Văn Sở nghe theo, cho rút quân về núi Tam Điệp ngày hai mươi tháng một năm ấy. Ngày hai mươi bốn, Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết đưa thư vào đến Phú Xuân[279] cáo cấp.

Hoàng đế Quang Trung

Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ tiếp tin khẩn của Ngô Văn Sở thì giận lắm cho gọi Nguyễn Văn Tuyết vào hỏi chuyện. Nghe nói lại về thanh thế của quân Thanh, Vương cười lớn:

– Lũ Ngô là cái thá gì! Chúng đến đây chỉ để tự đi vào chỗ chết. Việc gì mà phải cuống quýt làm vậy. Ta hãy làm lễ tấn tôn trọng thể đã.

Bèn sai đắp đàn Nam Giao trên núi Ngự Bình. Ngày hôm sau, Vương tập hợp tướng sĩ thuỷ bộ các đạo, khí giới chỉnh tề, cờ giong trống mở đến lễ đàn làm lễ tế cáo trời đất. Vương lại sai chế áo cổn mũ miện, xuống chiếu lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, Chiếu lên ngôi dụ rằng:

“Trẫm là người áo vải ở Tây Sơn, không có một thước đất, vốn không có chí làm vua. Chỉ vì lòng người chán ngán đời loạn, mong mỏi được vua hiền để cứu đời yên dân; vì vậy, trẫm nghĩ phải tập hợp nghĩa binh, mặc áo tơi, đi xe cỏ để mở mang núi rừng, giúp đỡ hoàng đại huynh rong ruổi việc nhung mã… cốt ý quét sạch loạn lạc, cứu vớt dân trong vòng nước lửa. Trẫm hai lần gây dựng họ Lê, thế mà tự quân họ Lê không biết giữ xã tắc, bỏ nước đi bôn vong. Sĩ dân Bắc Hà không hướng về họ Lê mà chỉ trông mong vào trẫm…”

Làm lễ đăng quang xong, vua Quang Trung rời lễ đài bước luôn lên mình voi, tức khắc dẫn tướng sĩ vượt qua sông không ngoái lại nữa, nhằm hướng Bắc Hà tiến thẳng. Ngày hai mươi chín đến Nghệ An. Nhà vua cho hạ trại dừng chân mười ngày. Kế đó, sai đại tướng Hám Hổ hầu kíp tuyển binh. Trai tráng Nghệ An nô nức xin nhập ngũ, chỉ chốc lát được hơn một vạn. Trước sau, quân đông tới trăm ngàn. Ngài rất đẹp lòng, đem số thân quân Thuận Hoá, Quảng Nam chia làm bốn doanh; tiền, hậu, tả, hữu; để số mới mộ ở Nghệ An làm đạo trung quân do ngài thân thống lĩnh. Rồi mở cuộc duyệt binh; mười vạn tinh binh quân nào doanh ấy, lại thêm đội tượng binh hai trăm voi chiến, quân đông chật đất, khí thế ngất trời. Ngài hỏi các quân:

– Quân Thanh sang xâm lấn nước ta hiện đóng ở Thăng Long. Các ngươi đã biết chưa?

Cả trăm ngàn người “dạ” ran ầm ầm như sấm. Ai nấy vẻ giận bừng bừng, mắm môi day lợi. Ngài nói:

– Trong khoảng vũ trụ, trời nào sao ấy đều đã phân biệt rõ ràng, phương nam phương bắc nước nào cai trị nước ấy. Từ đời Hán đến nay, kẻ kia đã mấy phen cướp bóc nước ta, giết hại nhân dân, vơ vét của cải. Người mình không thể chịu nổi, ai cũng muốn đuổi chúng đi. Đời Hán có Trưng Nữ Vương, đời Tống có Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, đời Nguyên có Trần Hưng Đạo, đời Minh có Lê Thái Tổ, các ngài không nỡ ngồi nhìn chúng làm điều tàn bạo nên đã thuận lòng người mà dấy nghĩa quân, đều chỉ đánh một trận là thắng và đuổi được chúng về phương Bắc. Ở các thời ấy, Bắc Nam riêng phận, bờ cõi lặng yên, các vua truyền ngôi lâu dài. Từ đời nhà Minh đến đây, dân ta không đến nỗi khổ như hồi nội thuộc ngày trước. Mọi việc lợi hại, được mất ấy đều là chuyện cũ rành rành của các triều đại trước.

Nay người Thanh lại sang đây mưu lấy nước ta đặt làm quận huyện, không biết trông gương mấy đời Tống, Nguyên, Minh ngày xưa. Vì vậy, ta phải kéo quân ra đánh đuổi chúng. Chỉ một trận, ta sẽ giết vài vạn tên, chuyện ấy không có gì là lạ.

Bớ chư quân! Hãy dốc lòng hết sức với ta để dựng công lớn!

Quân sĩ lại “dạ” ran như sấm, rung động cả hang núi. Rồi chiêng trống đồng thời vang rền. Hôm sau, Ngài hạ lệnh xuất quân. Tướng sĩ gấp đường ra Thanh Hoá.

Ngài trước sai Trần Danh Bích chạy trạm đưa bức thư cho Tôn Sĩ Nghị giả vờ nói ra những lời nói, khiêm nhường, giãi bày việc đem quân ra là để nhận lệnh của Nghị, chứ không có ý chống lại, ngầm làm cho Nghị bớt nghi ngờ, thêm kiêu rông. Sau đó, Ngài mới hội các quân thuỷ bộ lại làm lễ thệ sư.[280] tại Thọ Hạc[281] Vua Quang Trung cưỡi đầu voi chiến, tuốt gươm chỉ ra Bắc mà dụ bảo:

Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng[282]
Đánh cho nó tan tành xe pháo
Đánh cho nó mảnh giáp sạch không
Đánh cho nó biết nước Nam anh hùng là có chủ!

Tướng sĩ đồng lòng xin thề rồi tức khắc trẩy quân ra Bắc. Quân đi hăm hở, khí thế oai hùng. Dọc đường, dân các làng nghe tin quân Ngài ruổi qua ai nấy bảo nhau đem lương thực đến giúp, xin cho chồng con được cắp gươm cầm giáo theo chân dưới cờ. Ngài đều vui vẻ thu nạp. Mọi người đều hớn hở. Bấy giờ, dân xứ Thanh mới đặt ra câu hát:

Anh đi theo chúa Tây Sơn
Em về cày cuốc mà thương mẹ già.

Có lần voi ngựa gặp sông Mã. Sông thì rộng, nước thì sâu, việc quân lại gấp. Bỗng có một người con gái đến trước hàng quân xưng tên là Đỗ Quyên làm nghề chở đò xin dẫn đường. Tướng quân đội tượng binh mừng lắm bèn đi theo. Đến khúc sông hẹp có nhiều bè tre gỗ, dân chín xã xung quanh đua nhau kéo đến bắc cầu phao đưa voi qua bờ. Kíp gặp đồi cao núi hiểm, Quyên lại dắt voi theo hẻm núi mà đi. Từ đây, mới gọi quãng đường mòn nọ là Quèn Voi.

Kế hoạch Tam Điệp

Ngày hai mươi, tháng Chạp, năm Mậu Thân (15-1-1789) đại quân của vua Quang Trung ra đến núi Tam Điệp. Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân ra lạy chào, gươm vác lên vai xin chịu tội. Vua nói:

– Các người theo ta làm việc binh đã lên đến chức tướng soái. Đất mười một tuyên[283] ta giao cho tất cả, lại cho tuỳ nghi làm việc. Vậy mà giặc đến, chưa đánh trận nào đã lui, mới nghe tiếng giặc đã chạy. Binh pháp nói rằng: “Quân thua chém tướng”. Tội các ngươi đáng chết một vạn lần.

Song, ta nghĩ: các ngươi đều là con nhà võ tướng, chỉ biết gặp giặc là đánh, không đủ tài tuỳ cơ ứng biến. Cho nên khi về Nam, ta để Ngô Thì Nhậm ở lại cộng sự với các ngươi chính là lo sẵn chỗ đó. Bắc Hà mới yên, lòng người chưa thuần. Thăng Long lại là một thành trống trải có thể bị đánh bốn mặt. Năm trước, ta ra đánh đất ấy, quả nhiên chúa Trịnh không thể chống nổi. Chứng cớ ấy đã rõ ràng.

Quân Thanh kéo sang. Các ngươi biết chịu nhịn để tránh sức mạnh ban đầu của chúng; lại chỉnh đốn hàng ngũ mà rút về giữ nơi hiểm yếu. Thế là trong thì khiến cho lòng quân kích thích, ngoài thì khiến giặc kiêu căng. Đó là một kế rất hay!

Vua Quang Trung gật đầu tỏ vẻ hài lòng, ngoảnh lại Ngô Thì Nhậm bảo:

– Khi ta mới nghe nói đã đoán là Ngô Thì Nhậm chủ trương. Sau, hỏi Văn Tuyết thì quả đúng như vậy.

Thì Nhậm lạy tạ hai lạy. Vua nói:

– Nay ta thân hành cầm quân ra đây, phương lược tiến đánh đã tính sẵn rồi. Chẳng qua mười ngày là có thể đuổi được người Thanh. Nhưng, nghĩ họ là nước lớn gấp mười nước mình, sau khi bị thua một trận ắt lấy làm thẹn mà cố báo thù. Như thế, việc binh đao không bao giờ dứt, thật không phải là phúc cho dân. Tới lúc đó, chỉ có một cách nói cho thật khéo thì mới ngăn được cái ngòi chiến tranh.

Vua nhìn Nhậm vui vẻ mà rằng:

– Việc ấy phi Ngô Thì Nhậm không ai làm nổi!

Rồi Ngài tiếp:

– Đợi mười năm nữa, ta đủ thì giờ sửa sang, nước giàu quân mạnh, thì ta có sợ gì chúng nó!

Sở và Lân đều lạy và nói:

– Chúa thượng thật là lo xa. Chúng tôi ngu đần, không thể nghĩ tới chỗ đó.

Vua đẹp lòng, mới vỗ về:

– Các người làm như vậy cũng là bày mẹo nhử giặc. Thôi ta cho lấy công chuộc tội. Hãy ráng sức dốc lòng, khỏi phụ lòng ta trông cậy!

Chư tướng mừng rỡ đều vái lạy tạ ơn.

Ngày ba mươi tháng chạp âm lịch, nhà vua cho mở tiệc khao quân. Ngài bảo các tướng rằng:

– Nay ta hãy làm lễ ăn tết Nguyên đán trước. Tối nay lên đường. Hẹn sang xuân ngày bảy vào thành Thăng Long sẽ mở tiệc lớn. Các ngươi ghi nhớ lời ta xem có đúng thế không.

Các tướng đều chúc mừng. Vua tôi ung dung dự tiệc. Xong, nhà vua vẫy gọi Đô đốc Đông Lĩnh Hầu Đặng Tiến Đông đến bên dặn:

– Ngươi hãy điểm lấy một vạn tinh binh thuộc đạo tả doanh, chọn lấy năm chục voi chiến kíp phát đường mở lối vòng qua Sơn Nam.[284] mà về Chương Đức[285] Ngươi quê ở vùng ấy tất thông thuộc địa hình, qua làng Nhân Mục,[286] lặng lẽ đến đồn quân Diễn Châu của Sầm Nghi Đống ngầm mai phục sẵn.

Hễ thấy đại quân nổi lửa đánh đại đồn Ngọc Hồi thì nhất tề tràn tới.

Quay sang Đô đốc Bảo, vua nói:

– Ngươi thì đốc suất năm chục voi chiến cùng một vạn tinh binh của đạo tả doanh cũng xuyên qua Sơn Nam theo đường Sơn Minh.[287] ra làng Đại Áng[288] Trước hãy xem xét địa thế, bày sẵn thế trận, không được ầm ầm to tiếng sớm làm giặc kinh loạn. Chờ khi quân Thanh dẫn xác vào chỗ chết, bấy giờ mới tung quân ra mà chém giết.

Đoạn, vua ngoảnh lại hai Đô đốc Tuyết và Lộc cắt đặt:

– Tôn Sĩ Nghị đóng đại bản doanh ở bãi cát giữa sông Nhị Hà, mà không dám vào ở trong thành Thăng Long là có ý nghi ngờ ta theo đường biển ngược dòng vào đánh úp như năm trước ta diệt Trịnh. Tương kế tựu kế, các ngươi hãy thống lĩnh thuỷ sư, đem đạo hữu doanh vượt biển vào sông Lục Đầu, phô trương thanh thế, khiến cho hắn đinh ninh ta vào mặt đó nên giữ đại binh lại phòng ngừa mà xao nhãng mặt khác. Kế đó, Tuyết phải dẹp cho xong vùng Hải Dương để làm đạo tiếp ứng phía đông. Lộc không được ham đánh, phải đi gấp lên thẳng các hạt Phượng Nhỡn, Lạng Giang, Yên Thế[289] để chặn đường về của chúng.

Các tướng đều vái lạy lĩnh mệnh, tức khắc dẫn quân lên đường. Quân tướng các doanh tả hữu được xuất chinh đều hớn hở. Duy quân các doanh kia đến tối trừ tịch[290] vẫn chưa thấy nhà vua sai phái thì bồn chồn, chỉ sợ lỡ dịp lập công. Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân và Hám Hổ hầu cũng đứng ngồi không yên, bèn rủ nhau đến dinh hành tại[291] khẩn khoản xin cho ra trận. Vua nói:

– Không phải ta quên các ngươi. Chỉ sợ các ngươi phụ lòng trông cậy của ta.

Cả bọn đều giập đầu kêu:

– Chúng tôi dẫu bất tài cũng thề quyết một trận tử chiến, chém đầu giặc lấy thành dâng Chúa thượng. Sai, xin chịu quân pháp.

Vua gật đầu bảo:

– Ấy là ta ướm vậy, chứ các ngươi vẫn là nanh vuốt của ta! Nay ta cho Sở, Lân làm tướng tiên phong đốc suất quân tiền doanh đi trước mở đường. Hám Hổ hầu thì đốc suất quân hậu doanh đi sau trợ chiến.

Các tướng mừng rỡ đứng dậy lạy tạ lui ra. Xong giao thừa, quân tướng ba doanh được lệnh rời Tam Điệp hộ giá lên đường ra Bắc. Ai nấy như mở cờ trong bụng, hăm hở đi ngay.

Chiến thắng Ngọc Hồi, Đống Đa

Thế trận của quân giặc

Tôn Sĩ Nghị từ khi lùa binh vượt ải, luồn rừng lội suối, ngày đi đêm nghỉ kéo thẳng một mạch tới Thăng Long, không bị đánh thua một trận nào. Xưa nay chưa có ai vào nước Nam dễ dàng như vậy. Bởi thế, Nghị càng kiêu căng lên mặt với bọn vua tôi Lê Chiêu Thống. Bọn này dựa vào Nghị, coi Nghị như bức tường thành và chỉ lo việc trả ân báo oán. Bề tôi theo Chiêu Thống đi trốn và rước Nghị về đều được phong thưởng rất hậu. Phàm kẻ nào trong nước theo Tây Sơn đều bị coi là nghịch thù, vua tôi đều đua nhau trả thù đến từng cái tơ sợi tóc. Còn quân Thanh được Nghị dung túng làm những việc bạo ngược: giữa chợ cướp giật tiền bạc, ban ngày bắt hiếp đàn bà, vua tôi Chiêu Thống đều quay mặt đi, không dám hé răng. Chiêu Thống lại ra lệnh cho các quan văn võ vơ vét của kho, sai các hào mục chia đi đốc thúc dân chúng nộp lương thực cho quân của Nghị. Bấy giờ, mấy năm mất mùa đói kém, năm ấy (Mậu Thân, 1788) càng đói dữ. Nhân dân bị bức bách quá phải khóc mếu mà đóng góp thóc gạo. Đường tải lương đến chỗ quân Thanh thì xa, mà được đồng tiền bát gạo nào trả công, quân Thanh lại lột hết. Người người oán hận, ngầm nuôi lòng nghĩa, chỉ chờ dịp là cùng nhau hưởng ứng.

Hôm Nghị đến Thăng Long, Chiêu Thống xin vào hoàng cung trước sửa soạn rồi sang sông đón mời Nghị vào ở tại điện Kính Thiên ở trong thành. Nghị không ưng, bảo:

– Chỗ đó không phải là chốn hành doanh của đại tướng. Đối với việc quân sẽ có nhiều điều bất tiện.

Bất tiện thế nào, Nghị không nói ra nhưng trong bụng Nghị rất ngại quân Tây Sơn có thể theo đường biển ngược dòng vào đánh úp và chẹn mất đường về. Nghị mới truyền lệnh đặt đại bản doanh ở Tây Luông (gần Nhà hát Lớn, Hà Nội), phía bờ sông Nhị, lại cho bắc một cầu phao để tiện đường giao thông với bờ Bắc. Đại quân Thanh do Nghị thân thống lĩnh dựng trại san sát ở Bồ Đề (Gia Lâm), ở Bãi Giữa và bên bờ nam Nhị Hà. Khi ấy, ở trấn Hải Dương và ở Vị Hoàng trấn Sơn Nam đã có trấn tướng của Lê Chiêu Thống là Nguyễn Đạo và Hoàng Tố Nghĩa lĩnh quân bản đạo trấn giữ. Nghị cẩn thận phái một cánh quân lớn cùng quân Chiêu Thống chia nhau phòng giữ phía đông, ngăn thuỷ quân Tây Sơn. Phía tây đã có cánh quân Vân Nam – Quý Châu do đề đốc Ô Đại Kinh quản lĩnh cùng với quân của viên trấn thủ nhà Lê là Hoàng Phùng Tứ đóng ở Sơn Tây để làm thanh viện. Duy còn mạn nam, Nghị cho là hiểm yếu hơn cả nên hết sức đề phòng. Nghị cử phó tướng tâm phúc của mình là Đề đốc Hứa Thế Hanh có tướng tiên phong Trang Sĩ Long và tướng tả dực Thương Duy Thăng giúp sức cầm vài vạn quân Lưỡng Quảng lập đồn chống giữ. Các đồn đều có luỹ cao, hào sâu, xung quanh đều cắm chông sắt, đặt địa lôi. Trong các đồn ấy, Ngọc Hồi là kiên cố hơn cả, đáng gọi là phên giậu của đại bản doanh. Từ kinh thành về phía nam sáu chục dặm, Nghị lại đặt các đồn ở bờ bắc sông Nguyệt Quyết, ở làng Nhật Tảo, ở làng Hạ Hồi, trước là làm tai mắt, sau là để cản bớt sức quân Tây Sơn. Nghị lại bắt Lê Chiêu Thống cho gọi trấn thủ Tây Sơn Hoàng Phùng Tử đem quân về nơi cùng cực của Sơn Nam đóng đồn ở Gián Khẩu làm lá chắn phía trước. Nghị cũng đã tính đến việc Tây Sơn có thể từ Tam Điệp vòng phía tây qua Nho Quan, Chương Đức mà vào tây nam Thăng Long. Nhưng cho đường ấy bị bế tắc không đi được nữa, Nghị chỉ để tri phủ Diễn Châu là Sầm Nghi Đống đem quân phủ ấy đến dựng trại phòng xa.

Ngày hai mươi ba tháng Chạp, nghe thám tử phi ngựa về cấp báo quân Tây Sơn đang ở Thanh Nghệ sửa soạn đánh Bắc Hà, Nghị thúc quân các đạo phải giữ chặt các nơi hiểm yếu, canh phòng cẩn mật; còn đại binh thì sớm chiều tập dượt chuẩn bị cự chiến. Bài binh bố trận đâu ra đấy, Nghị xoa tay yên trí. Thấy vua tôi Lê Chiêu Thống tỏ ý lo sợ, muốn xin Nghị phát quân đánh Tây Sơn gấp, Nghị cả cười mà rằng:

– Việc gì phải lật đật như thế? Chẳng qua cũng như lấy vật trong túi, lấy sớm được sớm, lấy muộn được muộn. Bây giờ sắp hết năm, đại quân đi xa cần được nghỉ ngơi, không nên đánh vội. Giặc còn gầy, ta hãy nuôi cho béo để chúng tự đến đây nộp thịt!

Đòn phủ đầu Hạ Hồi

Đêm ba mươi Tết, quân Tây Sơn đến sông Gián. Vua Quang Trung gọi Sở, Lân lại bảo:

– Các ngươi kíp dẫn quân tiên phong vượt sông Gián hạ đồn. Nhớ vây bắt khéo đừng để tên nào chạy thoát, kẻo chúng phi báo cho nhau!

Sở, Lân cho quân ngậm tăm, ngựa tháo nhạc bí mật qua sông vây đánh quân Hoàng Phùng Tứ. Đồn Gián Khẩu vỡ, quân Phùng Tứ mất sạch. Thừa thắng. Sở, Lân được lệnh tràn lên đánh gấp. Quân Thanh ở các đồn Nguyệt Quyết, Nhật Tảo nghe tin đã mất vía, chưa đánh đã bỏ đồn chạy trốn. Sở, Lân tung kị binh ráo riết đuổi theo, đến Phú Xuyên bắt sống được hết, không sót tên nào. Bởi vậy, quân Thanh ở các đồn Hạ Hồi và Ngọc Hồi đều không hay biết gì, vẫn vùi đầu vào cuộc vui xuân. Nửa đêm ngày mồng Ba tết, vua Quang Trung dẫn trung quân đến làng Hạ Hồi huyện Thường Tín. Ngài hạ lệnh cho hai quân doanh trung và tiền im lặng vây chặt bốn phía rồi sai bắc loa truyền gọi:

– Bớ chư quân!

Tiếng “dạ” của hàng vạn quân vang như sét nổ tưởng vỡ trời. Quân Thanh trong đồn bấy giờ mới bật dậy thì rụng rời chân tay. Tiếng loa dụ tiếp:

– Quân Thanh kia, ta đã điều thiên binh vạn mã chẹn tuyệt đường rút chạy, chỉ khẽ động oai trời, đồn luỹ bay sẽ thành đất bằng, tướng quân bay nát như gỗ mục. Muốn sống phải mau cởi giáp ra hàng!

Giặc khiếp sợ, cuống quýt tranh nhau xin nộp vũ khí dâng đồn. Vua Quang Trung rất đẹp lòng, bèn ra lệnh cho đại binh dừng chân nghỉ lại ở Hạ Hồi. Đoạn, Ngài gọi Sở, Lân đến truyền bảo thả một số quân Thanh cho về Ngọc Hồi. Sở, Lân rất đỗi kinh ngạc, đánh bạo can vua:

– Giặc ở Thăng Long đến nay có mắt như mù, có tai như điếc. Giờ tha cho, quân kia tất sẽ về cấp báo. Chẳng hoá ra chúng đang mê ngủ, ta đến lay tỉnh dậy, e có điều bất lợi cho ta. Việc binh quý ở thần tốc, xin Chúa thượng cho chúng tôi tràn lên đánh tới, không để giặc kịp trở tay.

Vua cả cười nói:

– Phải. Biết ta ở đây, Nghị tất vội vã lo đối phó, mà không đề phòng các cánh quân tả hữu của ta. Đợi hôm nữa để bọn Đông, Bảo, Tuyết, Lộc kịp đến nơi ta đã cắt đặt, bấy giờ sẽ cất lưới, vét một mẻ là xong!

Sở, Lân đều phục xuống lạy. Vua sai lấy sáu chục tấm ván ghép liền ba tấm làm một. Tất cả được hai mươi bức chắn, lại dùng rơm dấp nước, bện vào rồi kén những lính khỏe mạnh, cứ mười người giắt đoản đao cùng khiêng một bức đi trước, hai mươi quân mang khí giới theo sau. Quân lính đều trổ sức luyện tập. Một bà cụ già trong làng Hạ Hồi thấy vậy thích lắm, suốt ngày nấu nước cho quân Vua.

Hôm ấy mồng Bốn Tết, Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống ở trong kinh thành tuyệt nhiên không có tin tức báo đến. Vì vậy, trong mấy ngày tết, ai nấy chỉ mải ăn uống rượu chè. Chợt thấy quân của Hứa Thế Hanh ở Ngọc Hồi về cấp báo: “Quan quân ở đồn Hạ Hồi bị quân Tây Sơn đánh úp, bắt hết cả. Ở đấy cách đồn Ngọc Hồi không xa. Thế nào sớm tối cũng bị đánh tới”, Nghị sợ vã mồ hôi, luống cuống kêu lớn:

– Hắn là tướng trên trời rơi xuống, quân dưới đất chui lên, mới thần tốc vậy!

Ngọc Hồi chôn xác giặc

Tôn Sĩ Nghị bèn tức khắc cử lãnh binh Quảng Tây là Thang Hùng Nghiệp và viên trấn tướng của Chiêu Thống là Phan Khải Đức dẫn quân đi tiếp ứng cho Hứa Thế Hanh. Lại sai hai mươi kị sĩ cận thần cùng đi với Nghiệp và dặn đi dặn lại:

– Nhớ phải luân phiên chạy ngựa về phi báo!

Ý Nghị chỉ lo có mặt đó.

Mờ sáng mồng Năm, vua Quang Trung đội mũ miện, mặc áo bào đỏ, lên mình voi đốc chiến, dẫn quân xông thẳng vào đồn Ngọc Hồi. Ngài lấy khăn vàng quấn cổ tỏ ý cho quân sĩ phải liều chết mà đánh, không được lui. Theo lệnh Ngài, một trăm voi chiến ầm ầm tràn tới. Bọn Hứa Thế Hanh vội xua đội kị binh lao ra chặn đánh. Thấy voi to lớn, ngựa hoảng sợ lồng lên, quân kị của giặc tranh nhau chạy. Biết thế nguy, quân trong đồn đem các súng đại bác của Pháp và súng quá sơn ra bắn dữ dội. Vua Quang Trung bèn ra lệnh cho đội tượng binh chia làm hai cánh đánh tạt sang hai bên. Đội cảm tử bấy giờ mới khiêng hai mươi tấm lá chắn bện rơm dấp nước dàn hàng ngang tiến vào trận đánh. Đạn trong đồn bắn ra không lại. Nhân có gió mùa đông bắc, quân Thanh hò nhau bắn hoả mù. Lửa cháy, khói bốc, gió thổi hắt về phía quân Tây Sơn mù mịt, cách nhau gang tấc không trông thấy gì. Giặc tưởng quân Tây Sơn sẽ rối loạn. Chẳng ngờ, họ vẫn xông vào. Thình lình, gió nam thổi, ngọn lửa tạt lại. Thành ra quân Thanh lại tự đốt mình. Thừa thế, quân Tây Sơn vào giáp lá cà. Họ quẳng lá chắn xuống đất làm cầu vượt rào qua hào, rút đoản đao cùng với quân theo sau cầm gươm giáo tràn lên mà đâm chém. Quân các doanh ùa theo ồ ạt, đông chật đất, thế lực mãnh liệt như nước thuỷ triều dâng. Hoả hổ của quân bộ tung cháy rực trời. Lại thêm các hoả cầu lưu hoàng của các đội tượng binh đầu chít khăn đỏ từ trên mình voi ném xuống, càng đổ thêm lửa đốt cháy mọi vật, đốt cháy cả người. Quân Thanh không thể địch nổi, cuống cuồng bỏ đồn Ngọc Hồi trốn chạy, giày xéo lên nhau mà chết. Bọn Hứa Thế Hanh, Trang Sĩ Long, Thương Duy Thăng đều mất mạng trong trận này. Những kẻ sống sót tất cả tìm đường chạy về Văn Điển. Đến địa phận làng Yên Duyên, bỗng thấy phía đê sông Hồng trước mặt, cờ đỏ cắm la liệt, quân Tây Sơn lố nhố đánh trống hò reo. Một tướng oai phong lẫm liệt cưỡi ngựa khua đao xông tới thét lớn:

– Giặc Ngô kia, ta đang chờ bọn bay dẫn xác đến nộp mạng!

Té ra, từ hôm trước, đoán biết giặc sẽ chạy đường này, vua Quang Trung đã ngầm cho một cánh quân mai phục sẵn đón đầu, giờ trổ ra hò hét vang trời đòi đánh, khiến giặc kinh hồn phải quay đầu chạy về phía tây, hướng Đầm Mực thuộc làng Quỳnh Đô. Từ làng Đại Áng, tượng binh bộ binh do đô đốc Bảo đã đến giấu sẵn từ mấy hôm trước tức thời tung ra, lừa giặc xuống Đầm Mực mà giày xéo, chém chết sạch. Tên nào sống sót trốn vào làng đều bị dân làng do các cụ trong đội bạch đầu quân đốc suất bắt không thoát một mống.[292] Giặc ở đồn Ngọc Hồi thế là tan vỡ sạch. Dân chúng mừng rỡ đem cỗ bàn, bánh trái ngày tết ra bày kín hai bên đường khao quân. Lại lập hương án viết bốn chữ “Hậu lai kì tô” nghĩa là: Vua đến, dân được sống lại. Vua Quang Trung vui vẻ nói những lời vỗ về khen ngợi và cho quân nhận bánh chưng rồi tức khắc lên đường vào Thăng Long.

Nổi rồng lửa Đống Đa

Đô đốc Đặng Tiến Đông từ khi lĩnh mệnh tiến ra tây nam Thăng Long thì ngày đêm mải miết không dám chậm trễ. Ngoài ải Tam Điệp toàn là đồi núi cao hiểm. Voi thì to, súng thì lớn, việc quân lại gấp, đô đốc Đông phải ra sức rẫy khối đá, phá cây rừng, gặp sông suối phải tìm chỗ sông hẹp nước nông dò lối mà đi. Đến Yên Mô gặp khúc hiểm trở, người và voi ngựa đều đói mệt. May thay, một bà cụ không biết ở đâu đến dẫn vào một quán bên rừng cho ăn cháo. Sau, lại chống gậy dắt voi đi tắt đường qua quèn núi. (Sự tích Quán cháo Quèn Voi vùng ấy là như thế).

Từ Thiên Quan (Nho Quan) xuyên qua Chương Đức (Chương Mỹ) đến Nhân Mục, đô đốc Đặng Tiến Đông đều được dân các làng bảo nhau ra bắc cầu mở đường, lại giúp cả lương thực gạo củi cho người, cỏ ăn cho voi ngựa. Bởi thế, đường xa khó đi mà quân của đô đốc vẫn vượt hết. Mồng Bốn Tết thì đến. Dân trong vùng mừng rỡ tấp nập kéo đến xin ứng nghĩa. Đặng Tiến Đông sai lấy cỏ khô rơm nỏ bện thành hình con rồng tẩm sẵn dầu, sửa soạn đánh trận rồng lửa. Cả chín xã đều sôi nổi, chỉ chốc lát đã xong. Nhân lúc đêm tối, Đông bí mật cho quân mình và dân ứng nghĩa phục sẵn xung quanh các trại quân Thanh.

Mờ sáng hôm sau, mồng Năm Tết. Thấy hướng phía nam phía đồn Ngọc Hồi, pháo nổ ầm ầm, Đặng Tiến Đông cả mừng nói:

– Chúa thượng đã cho lệnh đánh rồi!

Bèn hạ lệnh các ngả nhất loạt xông vào cùng đánh. Rồng lửa tẩm dầu bay lên, hỏa hổ và hoả cầu lưu hoàng tung đến. Các trại quân Điền Châu bốc lửa cháy rực trời. Quân Thanh bất ngờ không kịp chống đỡ, bị chém giết không biết bao nhiêu mà kể. Tướng giặc là Sầm Nghi Đống cùng quẫn, chạy lên núi Ốc sau chùa Bộc tự treo cổ lên cây đa mà chết.

Bấy giờ ở kinh thành, Tôn Sĩ Nghị đang nhấp nhổm ngóng tin đồn Ngọc Hồi. Chợt nghe hướng tây nam súng nổ đùng đùng. Nghị vội trèo lên thành cao để xem xét. Vừa lúc quân Điền Châu sống sót chạy về cấp báo:

– Đồn Điền Châu đã vỡ, quan tri phủ chết rồi! Quân Tây Sơn kéo đến cửa ô, chỉ chốc lát là vào thành.

Nghị không còn hồn vía, tụt vội xuống, không kịp mặc áo giáp, ngựa không kịp đóng yên, cuống cuồng dẫn một toán lính kị dưới trướng cắm cổ chạy xuống cầu phao, trốn sang bờ bắc. Quân sĩ các dinh nghe tin thảy đều kinh khiếp, nhốn nháo chạy theo, xô đẩy giày xéo lẫn nhau, chết nhiều lắm. Cầu phao gãy. Hàng vạn người lăn cả xuống nước, nước sông Nhị Hà không chảy được nữa.

Mẹ con Lê Chiêu Thống và lũ cận thần ở trong điện không được báo nên chạy sau. Ra đến sông thì cầu phao đã gãy, vội tất tả ngược lên Nghi Tàm cướp thuyền đánh cá của dân trốn sang bờ bên kia đuổi theo Nghị. Bấy giờ, quân Thanh chạy trên đường đông như chợ vỡ, cứ cắm đầu chạy suốt ngày đêm không dám nghỉ. Tôn Sĩ Nghị trong lúc đi gấp không kịp mang theo lương ăn, hai ngày hai đêm phải nhịn đói. Đến huyện Phượng Nhãn, người ngựa đều mệt, toan dừng chân nghỉ lấy sức thì phía trước, không biết quân Tây Sơn ở đâu hiện ra, trống giong cờ mở, xông tới chẹn đường. Đi đầu là một voi chiến, trên bành phấp phới lá cờ đỏ, một tướng quân ngồi trên tuốt gươm, mắng rằng:

– Giặc Nghị kia, ta là Đô đốc Lộc. Vâng lệnh Quang Trung hoàng đế, đến đây chờ người đã mấy hôm nay rồi. Muốn sống hãy xuống ngựa quy hàng!

– Không khéo ta bỏ mạng nơi này, trời hại ta!

Đoạn đánh liều tụt xuống ngựa, trà trộn trong đám loạn quân, nhanh chân tạt vào rừng, trốn thoát, bỏ mặc quân lính bị bắt, bị giết. Bao nhiêu thứ của vua Thanh ban cho như sắc thư, cờ bài, quân ấn đều bị quân Tây Sơn bắt được hết, đem về. Đô đốc Lộc thấy Nghị trốn thì tung quân ráo riết đuổi theo. Nghị và bọn quân hầu đua nhau mà chạy, mất bảy ngày đêm đói cơm khát nước, mới lần được đến ải Nam Quan.

Nghị ở Thăng Long chạy đi lúc mờ sáng mồng Năm tháng Giêng. Trưa hôm ấy, vua Quang Trung vào thành. Áo bào đỏ của Ngài sạm đen khói thuốc súng. Người kinh thành già trẻ mặt như hoa, ùa hết ra đường mừng rỡ:

… Ba quân đội ngũ chỉnh tề tiến
Trăm họ chật đường vui tiếp nghênh.

Vua Quang Trung với Văn Miếu

Văn Miếu ở phái tây nam thành Thăng Long được lập ra từ năm Canh Tuất (1070) đời vua Lý Thánh Tông. Sau Văn Miếu có nhà Thái Học (Quốc Tử Giám). Ở đấy, từ năm Giáp Thìn (1484), vua Lê Thánh Tông sai dựng bia đá khắc tên những người đậu tiến sĩ, mỗi khoa một bia. Tấm bia đầu tiên là bia các tiến sĩ đỗ khoa năm Nhâm Tuất (1442). Sau đó thành lệ. Đến đời Lê Mạt, chính sự đổ nát, trong nước loạn lạc, chẳng mấy ai nghĩ đến chuyện làm bia hoặc lo việc cắt đặt người nào chăm sóc coi giữ. Kíp đến khi Bắc Bình Vương ra Bắc diệt Trịnh năm Bính ngọ (1786) và chúa Trịnh Tông phải cướp đường trốn chạy; lại đến năm Mậu Thân (1788), quân Thanh vào kinh thành rông rỡ, Bắc Bình Vương lên ngôi Hoàng đế kéo quân ra một trận dẹp tan; vì thế, mấy năm liền, Thăng Long náo động dữ dội, Văn Miếu hoang tàn, văn bia đổ nát. Dân sở tại ở làng Văn Chương không đành lòng, bèn cậy người tìm đến cận thần của Hoàng đế Quang Trung là Tam Nông tiên sinh Hà Năng Ngôn nhờ viết tờ biểu xin dựng lại bia ở nhà Thái Học. Việc ấy là vào đầu năm Kỷ Dậu (1789). Tờ biểu viết bằng thơ nôm, có đoạn:

Chúng tôi một lũ dân cấy hái
Trái mùa sinh vào trại Văn Chương
Trong khi cày ruộng, cuốc nương
Vành ngoài trông vọng cung trường miếu văn
Có một thá[293] băn khoăn trong dạ
Mượn thầy nho phô tả ra tờ
Dám mong lọt cửa quân cơ
Gió nam đưa tới dưới cờ ngài Quang Trung
… Bốn năm trước, giữa năm Bính Ngọ
Ngài đem quân ra thú Bắc Hà
Oai trời sấm sét thoảng qua
Cơ đồ họ Trịnh bỗng ra tro tàn
Bia tiến sĩ vô can vô tội,
Mà vạ lây vì nỗi cháy thành
Bia thì đạp đổ tung hoành
Nhà bia thì đốt tan tành ra tro.

Có kẻ nói:
Tội ác ấy là do Trịnh Khải[294]
Lúc sa cơ hẳn phải trốn xa
Dặn về thuê kẻ côn đồ
Phá bia tiến sĩ để cho bõ hờn.

Có kẻ nói:
… Hay chăng quân lính nhà Ngài
Trong khi xung sát ra oai thị hùng
Bia tiến sĩ bỗng không mà đổ…
Chúng tôi chiếu lại hai lời ấy
Sự thực hư chưa thấy rạch ròi
Song le việc đã qua rồi
Chẳng chi bới móc tìm tòi uổng công
Chỉ xin được Ngài trông vì nước
Dựng lại bia cùng nhà bia cho được y nguyên
Trước là giáo dục kẻ hiền
Sau là văn mạch[295] dõi truyền dài lâu…

Nhà vua tuy là bậc đế vương nhưng vốn là nhà nông áo vải. Bởi thế, Ngài rất ham chuộng chữ nôm. Khi cất quân ra Bắc năm Bính Ngọ và Mậu Thân, phàm các hịch chiếu và hịch dụ hết thảy đều bằng tiếng nước ta cả. Khi dừng lại ở Nghệ An để tuyển quân, Ngài cũng tự tay viết thư bằng chữ ấy gửi La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp để hỏi han việc nước.

Nhà vua lại vốn có tư chất thông minh, ngày bé đã nổi tiếng là người văn học. Phải lúc bốn phương khói lửa, trăm họ rên xiết nên Ngài sớm bỏ bút nghiên, vác gươm cưỡi ngựa cứu vớt muôn dân. Bởi thế, Ngài vẫn mến kẻ hiền tài, quý trọng việc học. Đất Bắc Hà lắm bậc danh sĩ, Thăng Long lại có Văn Miếu với nhà Thái Học. Trong bụng, Ngài rất hâm mộ. Hiềm vì nỗi việc quân quốc bề bộn nên chưa có dịp viếng thăm. Biết Ngài là bậc đế vương áo vải mà chăm lo đến văn hiến nên tờ biểu dân trại Văn Chương mới ngay thẳng tâu trình mà không sợ sấm sét búa rìu:

Kề cửa Khổng sân Trình gang tấc
Đào tạo nên nhiều bậc anh tài
Một nền văn hiến lâu dài
Tiếc thay chưa được đón Ngài ngự thăm!

Quả nhiên, nhận được tờ biểu, Ngài bèn tự tay phê dụ rằng:

Thôi thôi thôi, việc đã rồi
Trăm nghìn hãy cứ trách bồi vào ta
Nay mai dọn lại nước nhà
Bia nghè lại dựng trên toà muôn gian
Cơ đồ họ Trịnh đã tan
Việc này cũng đừng đổ oan cho thằng Trịnh Khải!

Và hạ lệnh cho quan quân kíp xuất ngay của kho tu bổ Văn Miếu, dựng lại văn bia. Bậc đế vương mà xuống chiếu chỉ viết lời dụ, phê bằng tiếng Quốc ngữ (chữ Nôm) như thế quả là việc hiếm, xưa nay chưa từng có!

Nữ tướng Bùi Thị Xuân

Vua Quang Trung có một bề tôi thân tín, đó là Trần Quang Diệu. Quang Diệu có vợ tên là Bùi Thị Xuân người phủ Quy Nhơn, thuộc Dinh Quảng Nam. Quê Xuân vốn nổi tiếng là đất võ. Không những chỉ đàn ông trai tráng có tài nghề binh mà đàn bà con gái Bình Định cũng lắm người hào kiệt. Bởi vậy, mới có câu truyền rằng:

Ai về Bình Định mà coi
Đàn bà cũng biết cầm roi đi quyền.

Bùi Thị Xuân cũng là bậc hào kiệt như thế. Tướng Diệu mến tiếng mới tìm đến làm quen, sau lấy làm vợ. Vợ chồng kính trọng nhau như khách, đương thời đều nức nở khen là chuyện đẹp. Trần Quang Diệu theo vua Quang Trung đánh đông dẹp bắc, đi đâu cũng đem Bà cùng đi. Từ việc quân cơ mưu lược đến việc cầm quyền cai trị, Bà đều trổ sức tận tình, giúp chồng lập nhiều công lớn. Trần Quang Diệu càng đặc biệt yêu dấu mà nhà vua cũng hết lòng tin cậy.

Mùa thu năm Nhâm Tý (1792), vua Quang Trung bị bệnh băng hà. Triều Tây Sơn từ đó ngày một suy yếu. Nguyễn Ánh được bọn Tây dương giúp rập, nhân thế đem đại quân vượt biển ra đánh úp, chiếm mất Quy Nhơn. Lại sai Võ Tánh và Ngô Tòng Chu cùng thống suất mấy vạn binh đắp thành lập đồn cố giữ bằng được. Quy Nhơn là đất căn bản của Tây Sơn, cho nên vua Cảnh Thịnh Quang Toản (con Quang Trung) vội sai hai danh tướng bậc nhất là Thiếu phó Trần Quang Diệu và Tư đồ Vũ Văn Dũng lập tức gấp đường đem quân thuỷ bộ vào giành lại. Quang Diệu mới bảo vợ:

– Nay quân hùng tướng mạnh đã kéo cả vào Quy Nhơn, nếu quân Gia Định vượt biển ra xâm phạm, tất Phú Xuân không tránh khỏi nguy biến. Nàng hãy ở lại kinh thành hộ giá, ngộ khi việc nước quan hệ, còn có người đỡ đần Chúa thượng.

Bùi Thị Xuân khóc mà vâng lời. Trần Quang Diệu liền từ biệt vợ, dẫn quân bộ lên đường hợp với quân thuỷ của Vũ Văn Dũng tiến vào Quy Nhơn. Quân của Diệu, Dũng vây hãm ráo riết, song bọn Tánh, Chu liều mạng thúc quân cố thủ nên đánh liền mấy tháng vẫn không ngã ngũ. Nguyễn Ánh biết đại quân Tây Sơn ở cả Quy Nhơn bèn dốc hết quân thuỷ và hơn 1.000 chiến thuyền bất ngờ ra đánh lén Phú Xuân. Bùi Thị Xuân cùng với vua Quang Toản và phò mã Trị ra sức chống cự, nhưng tình thế mỗi lúc một bức bách. Xuân mới tâu vua:

– Thế giặc quá mạnh. Xin Chúa thượng hãy tạm lui quân ra Bắc Hà. Trước hãy hạ dụ vỗ về quân dân các trấn, chỉnh đốn đội ngũ, sau sẽ gọi đại binh ở Quy Nhơn ra, hai mặt cùng đánh tất lấy lại được thành.

Nhà vua nghe theo. Bấy giờ là vào tháng Ba năm Tân Dậu (1801).

Năm sau, Trần Quang Diệu hạ được thành Quy Nhơn liền kéo quân ra Phú Xuân. Bùi Thị Xuân cũng hộ giá vua Quang Toản thống suất quân thuỷ bộ và tượng binh bốn trấn ở Bắc Hà và Thanh Nghệ tiến vào cùng đánh. Chẳng ngờ, quân Trần Quang Diệu bị chẹn lại, không qua được đèo Hải Vân. Nguyên từ năm trước, quân Gia Định đã lo xa đặt đồn cắm trại rất kiên cố để phòng bị, nay lại liều chết chống giữ. Trần Quang Diệu đành phải đem quân voi dọn núi mở đường đi sang biên giới Ai Lao, vòng ra Nghệ An hợp với quân Vua. Bấy giờ, ba vạn quân nhà vua cũng đang bị quân Gia Định đóng tại hai luỹ thành Trấn Ninh và Đầu Mâu ở sông Gianh (Quảng Bình) cản lại. Biết đây là chỗ hiểm yếu, lâu nay Nguyễn Ánh đã thúc quân đắp thành cao, đào hào sâu. Lại đặt nhiều đại bác tối tân của người Tây dương giúp và sắp sẵn gỗ đá trên mặt thành để cự chiến. Bùi Thị Xuân bèn xin lĩnh năm nghìn quân tiến lên công thành, để quân thuỷ vòng phía sau đánh tạt lại.

Từ trên thành cao, quân Gia Định bắn súng đại bác xuống ầm ầm. Quân Bùi Thị Xuân lấy gỗ ván bện rơm dấp nước làm khiên che, lăn xả vào chân thành bắc thang leo lên. Quân Gia Định vội đổ dầu sôi, tung chất cháy và lăn gỗ đá xuống như mưa khiến quân Bùi Thị Xuân thiệt hại to. Mấy lần bám lên được mặt thành, sau đều bị đánh lui, người ngựa chết nhiều. Vua Quang Toản lo lắm, có ý định rút quân. Bùi Thị Xuân nhất định không rời trận địa, cho người chạy đến can ngăn:

– Nước nhà còn mất là ở trận này. Bệ hạ chớ vì thấy bất lợi mà ngã lòng. Dẫu chết cũng xin quyết tử chiến!

Bà cưỡi voi đi đầu, đốc thúc quân sĩ tràn lên đánh thành; từ sáng đến trưa vẫn trổ sức chiến đấu, không hề mệt mỏi. Quân sĩ được chủ tướng cổ xuý đều dốc lòng hăng hái. Người trước ngã người sau vẫn điềm nhiên xông tới, không một ai lui cả. Đến chiều tối, quân trong thành Trấn Ninh, Đầu Mâu đã núng. Bất đồ, tin cánh quân thuỷ binh đã bị quân Gia Định đánh tan bay đến, khiến quân Tây Sơn hoang mang tan vỡ. Bùi Thị Xuân ra sức chỉnh đốn, song không lại. Vua Quang Toản vội rút chạy ra Thăng Long, để Bùi Thị Xuân ở lại Nghệ An cản giặc và đợi hợp binh với chồng. Chẳng dè, quân Gia Định thừa thắng đánh tràn. Quân ít thế nguy, Bà đành chịu sa vào tay giặc cùng với hai con. Trần Quang Diệu không kịp hội quân, sau cũng bị bắt nốt. Nguyễn Ánh điệu cả hai vợ chồng và hai con bà về thành Phú Xuân hành hình để trả thù. Ánh cho giải hai vợ chồng đến trước mặt kể tội “phản nghịch” rồi bắt phải lạy. Hai vợ chồng không lạy. Ánh sai lính lấy hèo đánh vào khuỷu chân, níu tóc giập đầu xuống đất bắt lạy. Hai vợ chồng vẫn nhất định không chịu. Ánh uất quá cho voi dữ ra giày xéo quật chết cả hai con Bà cho trông thấy, để ra uy. Lại lôi Trần Quang Diệu ra xẻo từng miếng thịt. Tình cảnh cực kì thảm thương, tàn bạo hết mức. Cho đến khi bị Ánh giết, trước sau, Bà vẫn ung dung, mặt không hề biến sắc. Bà mất đi, xa gần nghe chuyện trong lòng đều thương xót, ai cũng hết lời khen ngợi.

“Vua Ba Vành”

“Vua Ba Vành” tên thật là Phan Bá Vành người làng Minh Giám, trấn Sơn Nam hạ (Thái Bình). Nhà nghèo, bố mẹ mất sớm, thuở nhỏ Vành không có tiền ăn học, phải đi ở chăn bò cho chú. Tay Vành dài như tay vượn, hai bắp chân lông đen dày như lông gấu. Vành ăn khỏe hơn người, sức mạnh như voi, tính ngang tàng xông xáo. Mỗi khi đánh bò ra đồng, Vành họp các bạn trẻ chạy nhảy leo trèo, phóng lao ném đá, tập đánh trận giả. Quê Vành vốn là đất võ có lắm đô vật lừng danh. Bởi thế, mới lớn lên, Vành đã nổi tiếng là tay võ nghệ cao cường. Vành vác cối đá ném qua tường cao nhẹ nhàng như ném gạch, vỗ tay giậm chân thoắt cái đã vọt lên nóc nhà. Đặc biệt, mọi người đều bái phục tài ném lao của Vành: đứng xa ngoài trăm bước, phóng lao vào đích, trăm mũi không sai lấy một!

Bấy giờ liền năm mất mùa, dân hơn trăm xã thôn thuộc trấn Sơn Nam hạ đói khổ, phải bỏ làng đi phiêu tán. Vành cũng ở trong đám ấy. Nạn phu phen thuế má đã nặng nề, bọn quan lại cường hào lại đua nhau đục khoét, hãm hại dân lành làm cho con cái thành mồ côi, vợ thành goá bụa, bố mẹ già mất nơi nương tựa, bơ vơ. Dân khắp nơi cực quá kham không nổi, chỉ chờ cơ hội là rủ nhau chống lại quan quân. Phan Bá Vành là bậc hào kiệt, có chí khí bèn đứng lên phất cờ khởi nghĩa ở núi Voi Phục (nay thuộc Hải Phòng). Việc ấy là vào tháng Bảy năm Ất Dậu đời Minh Mạng thứ sáu (1825). Tương truyền, khi Bá Vành ra xướng nghĩa, trên trời có mọc ngôi sao chổi sáng lắm. Dân chúng nhân đấy mới đặt ra câu hát:

Trên trời có ông sao tua
Ở dưới hạ giới có vua Ba Vành

Người theo “vua Ba Vành” có đến hàng vạn.

Chấn chỉnh xong đội ngũ, “vua Ba Vành” dẫn một số quân bản bộ kéo về làng Minh Giám để chiêu tập thêm anh tài. Trưởng đồn Ba Lạt (Thái Bình) là Thủ ngự sứ Võ Đức Cát hay tin, vội ngược dòng sông đi thuyền nhẹ về hợp sức. Theo về tụ nghĩa với Bá Vành còn có Chiêu Liễn, Chiêu Văn, những nho sĩ cùng quê, là người vừa có học thức lại có võ nghệ; có Nguyễn Hạnh tức Tổng Cần là một võ tướng lắm mưu nhiều mẹo; lại thêm hàng chục tướng tá vốn là những đô vật, những tay đánh khiên xuất chúng, nổi tiếng nhất trong đám ấy là Hai Đáng, Đô Hùm, Đô Hựu… Nhiều quan chức các tổng huyện trong vùng cùng nhiều nho gia như Lang Đình, Tú Ốc, Nho Phượng, Hải Hương, Tuần Tường, Tuần Nghị, Tự Tân, Chấn Diễn, Đốc Bồi… cũng lần lượt theo Bá Vành, đông lắm. Bá Vành để Tổng Cầu làm Hữu quân ở lại lo việc tiếp tế, còn dẫn hết tướng tá nghĩa sĩ trở ra núi Voi làm lễ tế cờ. Xong, Bá Vành họp cả lại bàn việc xây dựng lực lượng. Chiêu Liễn nói:

– Dân đều hưởng ứng theo ta, hiềm một nỗi, bấy lâu đói khổ nên chẳng ai có đủ lương mà ăn, có đủ tiền mà sắm vũ khí. Tôi nghe nói ở làng Cát Già bên huyện Đông Quan trấn ta có nhà hào phú là Tri Đạo. Được người giàu có ấy thuận giúp, thế lực ta mới chóng mạnh.

Bá Vành bảo:

– Để ta đi!

Nói đoạn, dẫn hai tuỳ tướng tâm phúc lập tức lên đường sang Cát Già. Tri Đạo thấy Bá Vành đích thân đến quyên lương thực tiền bạc thì sợ uy, vội làm cơm thịnh soạn thết đãi. Nhân bữa rượu, Đạo lựa lời:

– Tôi nghe danh võ nghệ tướng quân đã lâu, nên vẫn khao khát có phen được chiêm ngưỡng. Dịp may hiếm có nay gặp tướng quân, xin cho được thoả lòng mong ước, tôi dẫu hiến cả gia tài này cũng không tiếc.

Bá Vành cả cười, bảo:

– Được, ông bảo người nhà chặt ngay tre đực, đẽo cho ta một chục cái lao nhọn, mỗi cái dài ba thước[296] đem lại đây.

Rồi Bá Vành tiếp tục cầm bát uống cạn vò rượu và ăn hết nhẵn cả mâm cỗ đầy. Vừa lúc, người nhà Tri Đạo mang lao vào. Bá Vành vươn vai đứng dậy, cầm ngọn lao, quát lớn:

– Trông đây!

Cây lao phóng đi như mũi tên, bay qua một sân gạch rộng, một vườn rau dài, một cái áo lớn rồi cắm phập vào một thân cây chuối ở bờ ao bên kia. Bá Vành cầm lao phóng tiếp, chớp mắt cả mười ngọn lao đều cắm thành một hàng dọc cứ năm tấc một[297] đều đặn, thẳng tắp trên thân cây chuối. Mọi người đều lắc đầu lè lưỡi, Tri Đạo cũng xanh mắt phục tài, vội đem của cải lương thực nộp cho Bá Vành.

Lực lượng đã mạnh, vũ khí đã nhiều. Bá Vành dẫn quân theo đường biển về trấn giữ cửa sông Trà Lý (Thái Bình), phòng quân triều đình theo đường thuỷ vào đánh úp. Ít hôm sau, đến ngày giỗ bố, Bá Vành cùng mấy tướng tá kéo nhau về làng Ninh Giám làm giỗ. Tướng triều đình là Đặng Đình Miễn và Nguyễn Trung Diễn hay tin liền bí mật đem quân mai phục ở trại Đồng Quan, thôn Phú Cốc (huyện Kiến Xương, Thái Bình), gần làng Minh Giám. Bá Vành không ngờ, vẫn ung dung cưỡi ngựa đi tới. Bỗng có người nông phu từ dưới ruộng lên cản lại, nói nhỏ cho biết và bảo:

– Quân chúng đông lắm. Tướng quân ít người, địch không lại. Xin quay về thôi!

Bá Vành đùng đùng nổi giận bèn rẽ ngựa vào làng. Dân đổ ra đón. Bá Vành sai chặt tre làm lao, đoạn, dẫn đám dân binh mới theo, thản nhiên tiến vào trại réo đích tên bọn Miễn đòi đánh. Biết lộ trận, Đình Miễn và Trung Diễn đành đem quân ra ứng chiến. Bá Vành vung tay ném lao rào rào như mưa. Quân triều đình chết như ngả rạ. Đình Miễn và Trung Diễn vừa tránh được mấy ngọn lao chưa kịp hoàn hồn thì Bá Vành đã phi ngựa như bay sấn tới và bắt sống kẹp nách quay về, ném xuống cho dân binh chém đầu. Quân triều đình khiếp vía tan vỡ hết. Từ bấy giờ, tiếng tăm “vua Ba Vành” càng dậy lên như sấm; người theo về càng đông.

Tin hai tướng dưới quyền bị giết hại làm viên trấn thủ Sơn Nam hạ là phò mã Lê Mậu Cúc cả kinh, vội thống suất đại quân thuỷ bộ trong trấn đi đánh dẹp. Cúc hùng hổ dẫn đại binh kéo đến căn cứ nghĩa quân ở Trà Lý. Bất ngờ, gặp Phan Bá Vành đang dẫn một toán quân tuần tiễu đi trên đê, Cúc cậy đông quân hô quân tràn tới. Bá Vành không chút sợ hãi, thúc ngựa xông vào, vung siêu đao đánh luôn. Chưa đầy ba hiệp, Cúc đã bị Bá Vành chém sạt vai ngã ngựa, may được tuỳ tướng là Đỗ Hào liều chết cứu thoát. Hôm sau, Bá Vành lại đem thuyền nhẹ đến khiêu chiến. Mậu Cúc sợ lắm, bụng muốn lui binh. Đỗ Hào biết ý nói khích:

– Vành là giặc cỏ. Phò mã là danh tướng của triều đình. Nay giặc đến trước thành, lẽ nào mới hơi bị bất lợi mà tướng quân lại bỏ qua không đánh, tôi e lũ tì tướng sẽ nhân đó mà chê cười!

Cực chẳng đã, Cúc đành gượng dẫn thuỷ binh ra giao chiến. Bá Vành đánh thuỷ trận có vẻ kém nên sau đó phải chạy. Cúc cả mừng kéo binh thuyền đuổi theo. Đến khúc sông hẹp, phục binh của Bá Vành bất ngờ đổ ra đánh úp. Cúc biết mắc mưu còn đang lúng túng, Bá Vành đã cưỡi thuyền nhẹ ập tới, phóng một mũi lao giết chết tại trận. Quân Bá Vành thu được rất nhiều thuyền và lương thực vũ khí. Thanh thế nghĩa quân “vua Ba Vành” càng lừng lẫy. Sau đó, Bá Vành kéo quân ra sông Trà Lũ (huyện Xuân Trường, Nam Định) đào hào, đắp luỹ, khơi sông để tiện việc đi lại, phòng giữ. Bấy giờ là vào tháng Hai năm Bính Tuất đời Minh Mạng thứ bảy (1826).

Tổng trấn Bắc Thành (Bắc Bộ) là thượng thư Nguyễn Hữu Thận nghe tin dữ ở Sơn Nam hạ báo về thì hoảng sợ, vội sai thống chế Trương Phúc Đặng chỉ huy quân lực Bắc Thành đem đại quân từ Hà Nội tiến đánh. “Vua Ba Vành” cũng dẫn hết binh lực ra đối địch. Quân hai bên dàn trận, tiếng trống nổi lên vang dậy. Trương Phúc Đặng cưỡi ngựa múa côn xông ra. Phan Bá Vành vung siêu đao sấn tới. Hai người quần thảo nhau, bụi bay mù trời, suốt từ sáng đến tối mà không phân thắng bại. Hôm sau, Phúc Đặng lại dẫn quân giao chiến nhưng vẫn không làm gì được Bá Vành. Đến ngày thứ ba, Phúc Đặng vừa vào trận, nhân Bá Vành đang phi ngựa lao tới, bèn ném cả cây côn sắt vào Bá Vành định bất ngờ hạ thủ. Chẳng dè, Bá Vành tránh được, nhưng ngựa bị trúng đầu, hắt Vành ngã xuống đất. Phúc Đặng cả mừng thúc ngựa bay tới bắt sống. Thình lình, Bá Vành bật dậy giật ngọn giáo của viên tuỳ tướng, gầm lên giận dữ rồi thẳng tay phóng trúng Đặng, xuyên qua ngực, chết tươi. Quân triều đình thấy thống chế Trương Phúc Đặng tử trận thì như rắn mất đầu khiếp vía không dám ra mặt ứng chiến. Nghĩa quân của Bá Vành mặc sức tung hoành khắp một vùng đồng bằng ven biển trấn Sơn Nam hạ.

Tin thất trận dồn dập bay về Huế, vua Minh Mạng vội vã họp Viện Cơ mật để nghị bàn. Tổng trấn Bắc Thành lại tới tấp sai thám tử chạy biểu hoả tốc vào kinh xin cứu viện. Minh Mạng càng lo, bèn xuống chiếu cử Tiền quân thống quản tiệp kinh thập cơ Phạm Văn Lý làm thống tướng, Hình bộ thị lang Tham hiệp Thanh Hoá là Nguyễn Công Trứ làm tham tán quân vụ, cùng thuỷ quân Đô thống Phan Bá Hùng đem mười tám hải đạo binh thuyền chở đầy lính tinh nhuệ ở Thanh Nghệ ra Bắc cứu viện. Sau lại điều thêm phó đô thống chế Tham hiệp Nghệ An là Nguyễn Văn Hiếu làm Sơn Nam kinh lược đại sứ, Hình bộ thượng thư Hoàng Kim Xán, Binh bộ thị lang Thân Văn Duy cùng làm tham biện kinh lược sự vụ cùng với phó tướng là Ngô Văn Vĩnh đem quân và súng từ Huế ra hợp sức với quân lực Bắc Thành của Tổng trấn Nguyễn Hữu Thận và Thống chế Trương Văn Minh cùng tiến đánh Bá Vành. Quân thuỷ bộ triều đình chia làm nhiều mũi hợp vây Trà Lũ. Bọn Phạm Văn Lý lại cho người đến mật ước với Trần Thước bấy giờ đang theo dưới trướng “vua Ba Vành”. Thước nguyên là tri phủ Phủ Bo (nay là thị xã Thái Bình) vì yếu thế nên đã trá hàng nghĩa quân, lại đem con gái gả cho Bá Vành làm vợ. Nay nhân kế của bọn Lý Thước bảo con gái xui Bá Vành:

– Bấy lâu, tướng quân đánh đâu được đó. Nay quân triều đình đông nhưng vẫn là một lũ nhát gan, việc chi tướng quân vội nhọc lòng. Xin cứ để chúng dẫn xác đến đây, tướng quân ra tay cũng không muộn.

Bá Vành bị vợ mê hoặc thì trúng kế nghe theo, cứ đóng quân lại để chờ. Tướng sĩ thấy vậy xúm vào khuyên can:

– Giặc đã vào sâu rồi, xin đánh gấp ngay cho mỏng đi, không để chúng dầy thêm. Để lâu nữa, tất không tránh khỏi tai hoạ.

Bá Vành nghe vợ vẫn làm ngơ không theo. Tướng sĩ chán nản, nhiều người bỏ đi. Đến khi Bá Vành tỉnh ngộ, quân bọn Lý đã quây dày đặc vòng trong vòng ngoài, con chim bay không lọt. Bá Vành biết thế nguy vội mở đường máu phá vây. Bọn Lý càng thúc quân thủ bộ liều chết tràn tới. Bởi thế, Bá Vành dũng khí có thừa, song đánh suốt một ngày vẫn không thoát. Quân sĩ bị chết, bị bắt gần hết. Bá Vành bị thương nặng, may được viên bộ tướng nhân đêm tối dìu ra ẩn nấp ở bãi sú vẹt ven biển. Sau thấy vết thương quá nặng, biết khó thoát, nhân gặp người làng Hoành Nha đi qua, Bá Vành gọi lại bảo:

– Gọi cai tổng Lê Tuấn con viên thuộc hạ của ta, bảo ra đón Bá Vành về mà lấy thưởng!

Cai tổng Lê Tuấn nghe tin vội ra rước Bá Vành về nhà chữa chạy. Bá Vành gạt đi, sai đóng một cái cũi lớn rồi tự ngồi vào trong cho Tuấn và người nhà khiêng đi nộp quan quân triều đình. Giữa đường, “vua Ba Vành” ứa nước mắt ngửa mặt lên trời than:

– Ta không nghe lời tướng sĩ nên đã thua chúng nó, lẽ nào lại chịu nhục! Nói đoạn, moi ruột tự vẫn chết. Việc ấy là vào năm Đinh Hợi đời Minh Mạng thứ tám (năm 1827).

Thánh Quát

Cao Bá Quát hiệu là Chu Thần người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh,[298] con một nhà nho nổi tiếng hay chữ và có đức độ. Họ Cao ở làng ấy vốn là họ lớn, người trong họ nối đời khoa bảng xuất thân; danh vọng nhất là Cao Bá Hiền làm đến Binh bộ thượng thư triều Lê kiêm chức Tham tụng (tể tướng) ở phủ chúa Trịnh.

Từ nhỏ, Quát đã thông minh sáng dạ, ăn nói đanh thép, điệu bộ hùng dũng, chí khí khác thường. Lên năm tuổi, cha đã cho học chữ. Quát học đâu nhớ đấy, lại thêm chữ viết đẹp như rồng bay phượng múa nên sớm nổi tiếng là thần đồng. Mười tuổi, Quát có tài nhả ngọc phun châu, đặt bút là thành thơ. Càng lớn lên, Quát càng tỏ ra có khí phách ngang tàng, không chịu cúi đầu khuất phục cường quyền. Tương truyền, làng Quát có người lý trưởng cậy thế quan trên rất hống hách, lạm thu thuế của dân mà cả làng sợ uy không ai dám nói. Quát biết chuyện, tức lắm, nhân việc lý trưởng đứng ra thuê thợ đắp đôi voi ở đình, bèn làm bài thơ đem đến dán. Thơ rằng:

Khen ai khéo khéo đắp đôi voi
Đủ cả đầu đuôi, đủ cả vòi
Chỉ có cái kia sao chẳng thấy
Hay là thầy lý bớt đi rồi!

Lý trưởng biết là Quát nói xỏ mình, song đành bấm bụng làm ngơ.

Một lần khác, nghe tin Minh Mạng lên ngôi vua và ra Bắc để nhận phong của vua Thanh, Quát cũng ra Hà Nội xem vua. Hôm đó, trời nắng quá, Quát thấy bức bối trong mình bèn cởi quần áo xuống Hồ Tây tắm. Bất ngờ Minh Mạng ngự chơi đền Trấn Võ. Lính cận vệ dẹp đường phát hiện ra Quát dưới hồ bèn gọi lên. Quát giả đò sợ hãi không kịp mặc quần áo cứ thế trần như nhộng xin chịu trói. Vừa lúc, kiệu vua xịch đến. Minh Mạng thấy thế cho là hỗn láo, vô lễ thì quở trách. Quát nói mình là học trò, thật tình không biết lối vua đi, xin vua tha tội. Vua bảo:

– Nếu ngươi là học trò, trẫm ra cho câu đối, đối được thì tha, bằng không phải phạt chục roi.

Nhân thấy dưới hồ có con cá lớn đuổi bắt cá bé, Minh Mạng tức cảnh đọc rằng:

Nước trong leo lẻo, cá đớp cá.

Quát gãi đầu gãi tai xin vua tha tội mới dám đối. Minh Mạng thuận cho. Được lời, Quát đối luôn:

Trời nắng chang chang, người trói người.

Minh Mạng biết mình hớ để Quát xấc xược, đánh đồng vua với Quát, song trót hứa tha tội nên đành giả bộ thản nhiên khen hay rồi cho đi.

Quát học trường nào đều được thầy yêu bạn quý. Cũng như Nguyễn Văn Siêu, ông nổi tiếng một thời ở Thăng Long, là bậc văn hay chữ tốt, học rộng biết nhiều. Người đời phục tài mới gọi là “thần Siêu, thánh Quát”.[299] Bọn quan đương thời thấy vậy ghen ghét, định bụng hễ Quát đi thi thì tìm cách bới móc đánh hỏng. Bởi thế, năm Tân Mão đời Minh Mạng thứ mười hai (1831), Quát thi ở Thăng Long đậu cử nhân. Nhưng khi vào kinh thi hội, khảo quan chấm quyển thấy giọng văn mạnh mẽ ngang tàng khác thường thì bảo nhau:

– Quyển này hẳn là khẩu khí của Cao Bá Quát.

Bèn đánh hỏng. Mấy khoá sau, khảo quan vẫn dò ra quyển của Quát nên Quát vẫn không đậu. Quát bực tức bỏ về.

Năm Tân Sửu đời vua Thiệu Trị thứ nhất (1841), tổng đốc Bắc Ninh thấy Quát là người có tài mà chưa được dùng nên dâng biểu về kinh tiến cử. Thiệu Trị triệu Quát vào Huế nhưng chỉ cho làm chức quan nhỏ là Hành tẩu bộ Lễ. Lúc ấy Quát đã ngót bốn mươi tuổi. Được vào triều, Quát thấy rõ, vua quan đại thần rặt một lũ ngu dốt lại kiêu căng hống hách, không biết trọng người tài. Bởi thế, Quát càng thêm chán ghét, hay mượn lời châm chọc. Một hôm, vua Tự Đức hỏi Quát về việc học vấn trong nước, kể từ quan đến thứ dân trăm họ. Biết Tự Đức vẫn hợm mình là ông vua hay chữ, Quát thản nhiên nói:

– Tâu bệ hạ, cứ như ý thần xét thì cả thiên hạ có bốn bồ chữ. Bệ hạ kể ra cũng chưa được một bồ, nhưng thần cũng kính dâng bệ hạ cả bồ; một bồ thì đem chia cho nho sĩ trong nước, còn hai bồ kia là phần của hạ thần!

Lại một hôm khác, vua Tự Đức nằm mê thấy mình đọc được hai câu thơ chữ nho nhưng mỗi câu lại chen vào hai chữ nôm. Vua lấy làm lạ mới đem kể lại và truyền bảo các quan chép thử chơi:

Viên trung oanh chuyển khề khà ngữ
Dã ngoại đào hoa lấm tấm khai.
(Nghĩa là: Trong vườn, chim oanh học nói, tiếng khề khà. Ngoài đồng, hoa đào đâm bông, nở lấm tấm).

Vừa dứt lời đã thấy Quát quỳ xuống tâu:

– Tâu bệ hạ, hai câu đó không có gì lạ. Đó là hai câu tam tứ (thứ ba, thứ tư) của bài thơ thần đã được xem.

Vua bảo Quát đọc cho nghe. Quát ứng khẩu đọc ngay. Thật ra, Quát dựa vào hai câu thơ của vua mà ghép thêm sáu câu khác thành bài, trong có câu:

Khù khờ thi tứ đa nhân thức
Khệnh khạng tương lai vấn tú tài.
(Nghĩa là: Khù khờ không biết thơ ấy nhiều người biết. Lại còn khệnh khạng đem ra hỏi người tài).

Vua biết Quát có ý xược, song không thể bắt bẻ được, đành bỏ qua.

Một buổi chầu, không biết vì lẽ gì, hai viên đại thần cãi lộn với nhau sau đi đến xô xát đấm đá. Khi ấy, Quát cũng có mặt nhưng giả bộ không hay, bỏ mặc. Quan Ngự sử đem cả hai viên đại thần ra hạch tội. Việc đến tai vua, vua triệu Quát vào để làm nhân chứng. Quát vốn chẳng ưa gì lũ triều thần kia hợm hĩnh, tranh quyền tranh hành, đục khoét, nay được vua bảo khai thì khai. Chẳng biết hư thực thế nào, nhưng Quát tâu:

– Câu chuyện ra sao không rõ; hai bên cãi nhau rất to; bên này bảo bên kia: chó! Bên kia bảo bên này: chó! Hai bên đều là chó, cuối cùng thì dùng võ, thần thấy nguy to vội co giò, thần chạy!

Các quan lớn nhỏ đều sạm mặt. Vì vậy, họ đem lòng thù oán Quát. Cho nên, mới làm quan vài năm, Quát mấy lần bị giáng. Sau, Quát bị đẩy khỏi kinh đưa ra Bắc, cho làm giáo thụ ở phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây. Việc ấy là vào năm Tân Hợi đời vua Tự Đức thứ tư (1851).

Bấy giờ, gặp nạn dịch, dân chết hàng vạn không kịp chôn. Người nào sống sót lại bị nạn quan lại cường hào đè nén, hà hiếp, vơ vét đến cái tơ cái tóc nên ai nấy đều xơ xác. Quát là người có chí khí, thấy dân tình khổ quá mà vua quan nhà Nguyễn đều là một lũ bất tài vô hạnh, hại nước hại dân, nên cũng chán ghét. Bởi thế, nhận chức giáo thụ được một năm, đến năm sau – Nhâm Tý (1852) – ông cáo quan bỏ về. Từ bấy giờ, ông càng quyết chí lập nghiệp. Ông đi khắp vùng Hà Nội, Hà Đông, Hoà Bình, Sơn Tây, Bắc Ninh, Bắc Giang… chiêu tập nghĩa sĩ. Từ quan tước nho gia đến binh lính nông phu nhiều người đã hưởng ứng. Lại có quan lang người Mường là Đinh Công Mỹ, suất đội Sơn Tây người Thái là Bạch Công Trân cũng đem cả binh sĩ theo về. Đến năm Giáp Dần (1854), thanh thế Cao Bá Quát đã lớn lắm.

Giữa năm ấy, tổng đốc Bắc Ninh là Nguyễn Quốc Hoan nhận được tin cáo giác Cao Bá Quát đang ngấm ngầm hoạt động thì giật mình, cấp báo về kinh. Tự Đức bèn xuống chiếu truyền cho Nguyễn Quốc Hoan và tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội, Ninh Bình) là Lâm Duy Thiếp phải khẩn cấp tróc nã bằng được Cao Bá Quát. Tự Đức còn treo giải cho ai bắt sống Quát thì thưởng năm trăm lạng bạc, nếu chém lấy đầu đem nộp thì thưởng ba trăm lạng với quan tước lục phẩm.[300] Bọn Hoan, Thiếp sợ tội, một mặt tăng cường tuần tra canh phòng rất ngặt, mặt khác tung quân và thám tử truy lùng khắp nơi, nhưng không thấy, chỉ thấy tình hình có vẻ dịu đi, im ắng. Tự Đức và bọn Hoan, Thiếp đã mừng, tưởng phía Quát sợ uy, không đánh đã vội tan.

Ngờ đâu, Quát đã bí mật kéo sang Sơn Tây. Bấy giờ là vào mùa đông năm Giáp Dần (1854). Mấy ngàn nghĩa binh theo Quát họp nhau tại khu rừng Ngang, vùng Mỹ Lương (Hà Tây) làm lễ tế cờ. Lê Duy Cự, một người dòng dõi nhà Lê, được tôn làm minh chủ; Cao Bá Quát làm quốc sư; Đinh Công Mỹ, Bạch Công Trân, Nguyễn Kim Thanh, Nguyễn Văn Thực đều làm tướng. Sau lại có thêm Nguyễn Khắc Quyết đem một ngàn dân binh từ Bắc Ninh theo đường tắt kéo sang Mỹ Lương, kịp hội sư với nghĩa quân. Quốc sư Cao Bá Quát mừng lắm, mới họp tướng sĩ lại bảo:

– Bọn ta đều là người trong khoa giáp,[301] binh nghiệp, chí khí có kém ai. Nay gặp phải đời vua hèn hạ, ngu dốt, khinh người như cỏ rác; quan thì tham tàn nhũng nhiễu khiến dân khổ trăm đường, bởi thế bọn ta phải vào rừng núi nổi nghĩa binh như đức Cao Hoàng[302] xưa. Các ông nên gắng sức cho nghiệp lớn mau thành!

Nói đoạn, chia quân làm năm đạo giao cho năm tướng bí mật dẫn đi mai phục sẵn, hẹn đến giữa tháng mười thì nhất tề đánh chiếm các phủ thành Ứng Hoà, Thanh Oai, An Sơn (thuộc Quốc Oai),[303] Vĩnh tường, Tam Dương.[304] Quát thì đóng ở Mỹ Lương để tiện đường tiếp viện. Tháng mười năm ấy, nghĩa binh thình lình nổi lên đánh tới. Quân triều đình bị đánh úp bất ngờ nên thua to.

Tin dữ bay vào Huế. Tự Đức cả sợ, nửa đêm vội sai một bầy tướng tá điều ngay hai ngàn rưởi quân Thanh Nghệ đem súng thần công theo đường thuỷ gấp đường ra Bắc ứng cứu. Lại khẩn truyền cho tổng trấn Bắc Thành phải dốc hết binh lực cùng đánh dẹp. Bởi thế, quân triều đình đông tới hàng vạn. Chúng ồ ạt tràn lên vây hãm cướp lại các phủ thành. Nghĩa binh chống lại hăng lắm, nhưng quân ít thế cô, ngày càng bất lợi. Tướng Nguyễn Khắc Quyết bị bắt sống. Các cánh quân khác cũng bị bắt, bị giết, tổn hại nhiều. Cuối cùng, quân triều đình đánh dồn vào An Sơn. Tình thế gấp lắm. Quốc sư họ Cao quyết định thân dẫn quân đi tiếp viện. Tướng sĩ có người can:

– Quốc sư đi chuyến này e trúng kế “điệu hổ li sơn” (nhử hổ ra khỏi hang) của giặc Xin Quốc sư tính lại để lo chuyện lâu dài về sau.

Quát không nghe, khẳng khái nói:

– Ta dẫu chết chứ không thể bỏ tướng sĩ trong cơn hoạn nạn!

Dứt lời, Quát nai nịt gọn ghẽ nhảy lên ngựa, lập tức dẫn quân bản bộ đi ngay. Mờ sáng hôm sau thì đến. Quát hô quân xông vào đánh luôn. Chẳng dè, viên suất đội triều đình là Đinh Thế Quang được tin mật báo, ngầm đem pháo thủ phục sẵn đón đường, bất ngờ bắn như đổ đạn vào Quát, Quát trúng đạn tử trận. Cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương sau đó cũng tan dần, nhưng người đời vẫn không ngớt lời truyền tụng về chí khí và văn tài của Thánh Quát.

Vợ Ba Cai Vàng

Bà tên thật là Lê Thị Miên. Cha là nhà nho nghèo, giỏi võ, có chí khí nên không chịu ra làm quan với triều Nguyễn. Ông ở nhà mở trường dạy học. Sau nghe có nho sĩ Cao Bá Quát nổi dậy ở Sơn Tây, ông liền bỏ trường theo về dưới cờ của Quát.

Miên là con gái. Nhưng từ bé thấy Miên không chịu ai ức hiếp, có chí khí như mình nên ông rất thương yêu, mới đem võ nghệ truyền cho. Sau khi ông mất, triều đình Nguyễn truy nã vợ con ông để khép tội. Mãi đến khi về huyện Phượng Nhãn, tỉnh Bắc Ninh nương náu ở nhà một người cai tổng,[305] tục gọi là Cai Tổng Vàng hay Cai Vàng, gia đình Miên mới tạm yên. Bởi thế, Miên càng nung nấu chí phục thù.

Cai Vàng tên thật là Nguyễn Văn Thịnh người làng Sơn Đình, tổng Hoàng Vân,[306] huyện Phượng Nhãn. Tuy làm cai tổng nhưng Cai Vàng không giống bọn hương lí kì hào khác. Ông đã không hà lạm nhũng nhiễu, lại còn tìm cách che chở cho dân chúng khỏi bị quan lại đè nén, dung nạp những người bị quy là phản nghịch chỉ vì chống lại triều đình thối nát. Một lần, quan huyện tạ sự xây cất công đường, sức về tổng ông bắt cung đốn phu để đi xây nhà riêng cho quan. Phải năm mất mùa, dân đói khổ nay phải ăn rau cháo đi khiêng đá vác gỗ, cực quá kham không nổi, dân bỏ trốn hết. Quan nghi là ông xúi giục, mới cho nha lại về khiển trách. Ông tức giận mắng luôn:

– Con chim khi cùng thì mổ, con thú hết đường phải cắn. Dân chết đói đầy đường, kẻ sống sót phải hái rau bắt chuột để ăn thì còn sức đâu mà phục dịch, tất nhiên chẳng đợi ai xui cũng phải bỏ trốn. Sao lại về hỏi ta? Từ xưa đến giờ, có bậc cha mẹ nào của dân[307] tồi tệ thế không?

Nói đoạn đuổi đi. Bởi thế, dân trong vùng đều kính trọng mến tiếng Cai Vàng. Quan trên thấy ông ngang ngạnh bướng bỉnh thì đem lòng thù ghét. Nay có kẻ phát giác về việc ông chứa chấp đảng nghịch là mẹ con cô Miên, quan huyện nhân cớ đó hạ trát bắt Cai Vàng tống ngục. Ông vượt trại giam trốn về. Cảm phục về tài đức và chí khí của ông, Miên thuận kết duyên với ông làm vợ ba. Liền đó, ông họp vợ con bạn bè thân cận lại ướm hỏi:

– Sớm muộn thế nào quan quân cũng kéo về tróc nã. Chẳng lẽ ta lại bó tay chịu chết sao?

Bà Miên hăm hở nói:

– Cây muốn lặng gió chẳng đừng. Đã đến nước này tất không thể nín được. Tức nòng súng, súng nổ, có gì mà ngại! Xin chàng kíp dựng cờ khởi nghĩa diệt hết lũ vua quan tàn ác, giúp đời cứu dân cho tỏ mặt nam nhi. Thiếp dù phận gái hèn mọn cũng quyết cùng chàng một phen chọc trời khuấy nước.

Các bạn Cai Vàng là Lý Hạnh, Lý Cận… đều tán thưởng lời Miên. Cai Vàng cả mừng bèn chiêu tập nghĩa quân, cùng nhau mưu việc lớn. Dân chúng trong vùng biết tin đều hưởng ứng; người theo đông lắm. Bấy giờ là vào tháng Ba năm Nhâm Tuất đời vua Tự Đức thứ mười lăm (1862).

Triều đình Nguyễn nghe tin cáo cấp vội ra lệnh cho tổng đốc hai tỉnh Bắc Ninh và Thái Nguyên cùng với tri phủ Lạng Giang đem quân hợp thành ba mũi cùng tiến đánh. Bà Miên bàn với chồng:

– Quân Thái Nguyên ở xa tới chậm, vả lại chẳng phải việc tỉnh ấy, tất sẽ trùng trình nghe ngóng. Quân Bắc Ninh ở gần, lại sợ mang tội nếu không kiềm chế được ta, nên sẽ vội vã thúc quân tiến gấp. Đánh tan quân Bắc Ninh thì chẳng những quân Thái Nguyên không dám về, mà tri phủ Lạng Giang cũng vỡ mật bay hồn co lại.

Cai Vàng khen phải, cùng bà Miên dẫn quân sĩ đi mai phục. Quân Bắc Ninh bị đánh bất ngờ, tan vỡ hết. Viên lãnh binh chỉ huy chưa kịp xoay xở, vợ ba Cai Vàng đã phi ngựa như bay vung đôi song kiếm sấn tới, chớp mắt chém chết ngay tại trận. Sau trận ấy, quả nhiên quân Thái Nguyên vội vã rút về. Tri phủ Lạng Giang đang rục rịch ra quân nghe tin dữ thì hết hồn. Lại thấy báo vợ ba Cai Vàng sắp kéo binh tràn tới vây đánh, nửa đêm viên tri phủ vội bỏ thành trốn chạy.

Chiếm được Lạng Giang, vợ ba Cai Vàng lại bàn với chồng:

– Đất Văn Giang, Hưng Yên liền năm lụt lội đói khổ, dân cực quá không chịu nổi đều muốn ứng nghĩa. Nay tôi xin kéo quân sang chiếm huyện ấy cứu vớt người nghèo, cho binh lực ta thêm lớn, lại tiện đường thông ra biển phòng khi dùng đến sau này.

Nói đoạn, bà hội quân tướng lại mà rằng:

– Làm trai rong ruổi chiến trường cho thoả chí tung hoành ấy là chí khí của kẻ anh hùng. Chuyến này phát binh đi xa, ai là kẻ yếu hèn không dám xa vợ xa con thì cho lui về với gia đình. Còn ai muốn giúp đời cứu dân quyết chí lập công để tiếng thơm đến muôn thuở thì hãy chấn chỉnh hàng ngũ, mau theo ta giết sạch lũ quan quân triều đình tàn ác, lập nghiệp lớn!

Tướng sĩ đều hưởng ứng, “dạ” rầm trời. Kế đó, bà tức khắc điểm quân nhảy lên ngựa dẫn đi ngay. Quân vợ ba Cai Vàng đi đến đâu, quân triều đình Nguyễn tan rã đến đấy. Người xin đi theo ngày thêm đông, thanh thế lớn lắm. Sắp đánh Văn Giang, chợt nghe tin quân triều đình từ Bắc Ninh kéo lên vây Lạng Giang, bà giận tròn xeo đôi mắt nói:

– Quân khốn kiếp thấy ta đi vắng định mò đến làm càn. Rồi ta sẽ cho chúng nó một trận!

Dứt lời, bà lập tức kéo quân đi suốt đêm về Lạng Giang. Mở sáng hôm sau thì đến, bà cưỡi ngựa múa tít đôi song kiếm xông vào đánh ngay. Thấy bà bất ngờ xuất hiện, quân tướng triều đình tưởng như tướng trên trời rơi xuống thì khiếp vía, tan vỡ hết. Chưa nguôi cơn giận, bà liền dẫn quân thừa thắng đánh tràn xuống trấn thành Bắc Ninh. Quân triều đình địch không nổi phải đóng chặt cửa thành liều chết cố thủ và cho thám tử nửa đêm lẻn về kinh cáo cấp xin giải vây. Vua Tự Đức vội sai bọn Phan Đình Tuyên, Tôn Thất Huệ đem quân Thanh Nghệ đi đường biển ra Bắc cứu viện. Lại truyền chỉ cho trấn tướng hai tỉnh Hà Nội, Sơn Tây cùng sắp sẵn chiến thuyền đem thuỷ binh theo đường sông lên hợp tiến. Quân bộ do Hoàng Thanh Khản cũng rầm rộ đổ tới, đông lắm. Bởi thế, quân của bà ba Cai Vàng bị quân thuỷ bộ nhà Nguyễn vây chặt vòng trong vòng ngoài. Bấy giờ là vào tháng Năm năm Nhâm Tuất (1862).

Khản bắn tên lửa làm hiệu cho quân trong thành Bắc Ninh đánh ra. Quân Nguyễn tiếp viện từ bốn phía đánh vào. Nghĩa quân bất lợi, thiệt hại nhiều, phải lui về Đáp Cầu. Quân Nguyễn ỷ thế đông, lại vừa đánh trận đầu đã thắng nên sinh ra kiêu rông, xem nghĩa quân không ra gì. Bà Ba biết vậy bèn đem quân đến khiêu chiến rồi giả vờ thua chạy. Viên Bố chánh và Ngự sử tưởng thực, cả mừng vội thúc ngựa đuổi theo định bắt sống. Đến làng Đại Đồng (Thuận Thành, Bắc Ninh), quân mai phục đổ ra vây đánh, bà Ba cũng quay ngựa đánh quặt lại, chém chết ngay hai viên quan nọ. Quân triều đình lại một phen nữa khiếp vía nên không một cánh quân nào còn bụng dạ muốn đánh. Nhân thế đó, bà Ba ruổi binh về vây thành Bắc Ninh lần thứ hai. Việc ấy là vào tháng chín cùng năm Nhâm Tuất.

Quân giữ thành Bắc Ninh giờ đông hơn nên nghĩa quân đánh liền mấy tháng vẫn chưa hạ được. Vợ chồng Cai Vàng họp tướng tá lại bàn kế:

– Bắc Ninh thành cao luỹ dày, sức người khó đánh. Nay ta nên đắp đất chặn ngang dòng sông, chờ nước lên thật cao thì tháo nước cho chảy vào thành. Tức nước thì thành nào chẳng vỡ!

Mọi người đều khen phải. Tướng sĩ và dân xã quanh vùng nô nức kéo nhau đi đắp đập ngăn sông. Biết thế nguy, quân trong thành ngày đêm bắc súng rình bắn chủ soái để nghĩa quân mất người thống lĩnh. Cai Vàng vô tình vẫn ung dung cưỡi ngựa đi xem xét thế trận, chẳng may trúng đạn tử thương. Bà Ba được tin thì vật mình thương khóc đoạn gạt nước mắt ra lệnh giấu kín không cho phát tang để yên lòng quân sĩ. Bà thay chồng tiếp tục chỉ huy việc thi hành kế thuỷ trận, quyết hạ thành Bắc Ninh để trả thù. Đê đập đắp xong, ngay tối hôm ấy, bà cho tháo nước. Thác nước đổ vào làm sập cửa lở thành. Quân bà thừa thế tràn tới. Hai bên hỗn chiến dữ dội suốt từ tối đến nửa đêm. Sau, quân trong thành địch không lại, đều tan vỡ chạy trốn hết. Bà Ba cưỡi ngựa đuổi theo bắt sống viên lãnh binh chỉ huy thành Bắc Ninh cắp nách quay về. Bà cùng tướng sĩ lập đàn tế, đem viên tướng triều đình đốt thay nến làm ma cho chồng.

Thù chồng đã trả nhưng thế quân triều đình Nguyễn còn mạnh, có đánh nữa cũng chỉ tổn hại mà việc lớn cũng không thành, bà ba Cai Vàng mới hội tướng sĩ lại bảo:

– Nay chủ soái đã mất, thời thế chưa thuận tiện. Vậy mọi người hãy tạm lui về nhà, chờ dịp tốt hãy hay.

Tướng sĩ đều gạt nước mắt từ biệt. Còn lại hơn ba trăm nghĩa sĩ nhất định xin theo, nên đã cùng bà bí mật kéo lên rừng, sau đi đâu không ai biết. Duy dân trong vùng thì vẫn truyền tụng hát vè cho nhau nghe:

Khen cho trí lự đàn bà
Bắc Ninh tài tướng vợ ba Cai Vàng.

HẾT.

Chú thích

[1] Theo tài liệu của Thanh Thiên sưu tầm được ở vùng Tây Bắc nước ta.

[2] Một loại cây miền núi cao như cây trầu, có quả dầu, ăn được.

[3] Khau Luông (núi To) nay ở x. Đức Long, huyện Hoà An, Cao Bằng.

[4] Thuộc xã Bế Triều, huyện Hoà An, Cao Bằng.

[5] Xương cốt người vượn còn tìm thấy ở các hang Thẩm Khuyên, Thẩm Hai, Kéo Lèng, huyện Gia Bình, tỉnh Lạng Sơn.

[6] Nay là xã Hiền Lương, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ. Ở đó có đền thờ Âu Cơ.

[7] Nay là xã Thanh Vân, huyện Thanh Ba, Phú Thọ.

[8] Nay là Núi Sứt, đứng giữa ba huyện Thanh Ba, Đoan Hùng và Phù Ninh (Phú Thọ).

[9] Nay là núi Thắm, huyện Thanh Ba, Phú Thọ.

[10] Nay là Ao Châu, huyện Hạ Hoà, Phú Thọ.

[11] Nay là xã Xuân Lộc, huyện Thanh Thuỷ, Phú Thọ.

[12] Phượng Hoàng là một loài chim, con đực gọi là phượng, con cái gọi là hoàng.

[13] Nay là núi Nghĩa, trên có đền Hùng và mộ tổ.

[14] Đó là quả đồi đất đỏ thuộc xã Phú Lộc, huyện Phù Ninh, Phú Thọ. Bị nước xói mòn, khi mưa to, nhìn xa, dòng chảy đỏ tựa máu.

[15] TCN: Trước Công nguyên.

[16] Chín núi và chín chúa Mường đó ở quanh vùng Cao Bằng, Bắc Thái ngày nay.

[17] Nay trên đường Bắc Cạn – Cao Bằng có sườn núi cao, dốc gọi là dốc Tống Lẳn tức là dốc Trống Lăn

[18] Nay gọi là Tổng Quảng thuộc xã Hưng Đạo, huyện Hoà An, Cao Bằng. Giữa Phiêng Pha và Tổng Chúp cách nhau khoảng 20km. “Nà” tiếng Tày, nghĩa là ruộng.

[19] Tổng Chúp có nghĩa là cánh đồng nón.

[20] Chạ là chữ cổ chỉ làng. Chạ Chủ là tên cổ của làng Cổ Loa bây giờ.

[21] Sông Hồng.

[22] Khớp với các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu ở miền Nam Trung Quốc ngày nay.

[23] Ý nói quanh năm đi đánh giặc.

[24] Theo Việt Điện U Linh, Lĩnh Nam Chích Quái và Truyền thuyết vùng Chèm.

[25] Theo bản sự tích của ông Nồi còn giữ được ở thôn Vĩnh Thanh và truyền thuyết địa phương.

[26] Nhân viên.

[27] Lệ nhà Hán, cuối năm, thái thú không về triều đình tâu bày công việc năm qua ở quận mình cai trị, thì chỉ cử một nhân viên đem sớ (báo cáo) của mình về dâng vua. Nhân viên đó gọi là kế lại (viên lại đại diện thái thú).

[28] Sau Công nguyên.

[29] Lý Bí làm chức Giám quân (trông coi quân sĩ) ở quận Cửu Đức (Hà Tĩnh).

[30] Vạn Xuân: Vạn mùa xuân, có nghĩa mong muốn đất nước bền vững lâu dài.

[31] Sống lâu hàng vạn năm, cũng có ý nghĩa muốn vững chắc bền lâu.

[32] Một trong ba chức quan đứng đầu triều đình bấy giờ.

[33] Nay là chùa Trấn Quốc bên bờ Hồ Tây (Hà Nội).

[34] Một chức quan trong triều Vạn Xuân.

[35] Nay là bãi ngô, cạnh đền thờ Phùng Hưng.

[36] Nay gọi là “vũng Hùm”, phía trước đền thờ Ngô Quyền ở thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm.

[37] Tương truyền hàng duối xế bên phải đền Ngô Quyền ở thôn Cam Lâm là nơi Phùng Hưng buộc đoàn ngựa chiến.

[38] Muôn tuổi, muôn năm.

[39] Chăn.

[40] Đến nay, Lệ Mật vẫn nổi tiếng là làng giỏi bắt rắn và có truyền thống về đông y dược.

[41] Bốn công trình nghệ thuật lớn bằng kim khí: tượng Di Lặc (Quỳnh Lâm, Đông Triều) bằng đồng cao 6 trượng do thiền sư Không Lộ dựng; tháp Báo Thiên: chuông Quy Điền và vạc Phổ Minh (Nam Định). Tháp Báo Thiên cao quá, tầng đỉnh lại bằng đồng nên hay bị sét đánh. Năm 1426, giặc Minh bị vây khốn trong thành Đông Quan đã phá tháp lấy đồng đúc khí giới chống cự lại nghĩa quân Lam Sơn.

[42] Chùa Một Cột nằm trong khu chùa Diên Hựu. Tên Chùa Một Cột sau này mới gọi.

[43] Tức múa chạy đàn.

[44] Ngôi vườn ở phía tây cấm thành Thăng Long đời Lý.

[45] Ý nói: theo dấu vết lề lối xây dựng chùa đời Lý Thánh Tông, có thêm ý mới của Lý Nhân Tông mà chữa lại chùa đẹp hơn trước.

[46] “Chiểu” là ao hình vuông.

[47] Toà điện lợp ngói sứ tráng men xanh, khảo cổ học đã phát hiện được loại ngói này ở gần chùa.

[48] Tức là tượng đức Quan Thế Âm Bồ Tát.

[49] Ao hình tròn

[50] Ngói lưu li là ngói sứ.

[51] Lý Thái Tổ trước khi lên ngôi vua là tướng Điện tiền chỉ huy sứ.

[52] Liêu là một nước ở vùng Tây Bắc, Trung Quốc. Bấy giờ là nước mạnh uy hiếp Tống.

[53] Ý nói nước Liêu.

[54] Chỉ nước ta.

[55] Hai danh tướng nhà Hán nhiều lần đi đánh Hung Nô.

[56] Một thứ pháo thăng thiên.

[57] Lệnh vua về việc đánh Giao Chỉ.

[58] Thứ cung bắn một phát được nhiều tên.

[59] Chỉ Thăng Long.

[60] Khoảng 16-17 km

[61] Đều giỏi.

[62] Người cùng làm quan.

[63] Những chức quan rất to trong triều.

[64] Giường của vua có chạm rồng.

[65] Chỉ vua đã mất.

[66] Làm giả lệnh vua.

[67] Chức tôn kính, xem như bậc cha của vua, của nước.

[68] Một vị chức trong làng.

[69] Khúc sông Cà Lồ trên đường quốc lộ số 2 ngày nay.

[70] Khúc sông Hồng chảy qua xã Mạn Trù, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.

[71] Nến làm bằng sáp ong trắng.

[72] Chỉ vua Trần.

[73] Nghĩa là “chạy vào đất Tống”, ý nói nên hàng Tống, dựa Tống chống Mông.

[74] Nay là xã Yên Sở, huyện Hoài Đức, Hà Nội.

[75] Người có công giúp vua mở nước, dựng nên cơ nghiệp một triều đại mới.

[76] Thuộc vùng Hương Canh,huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc.

[77] Tức Ngột Lương Hợp Thai hoặc Cốt Đãi Ngột Lang trong bài Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn.

[78] Chỉ vua Trần Thái Tông.

[79] Thuộc Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái.

[80] Họp triều đình.

[81] Khoảng chùa Quán Sứ bây giờ.

[82] Xưa có nhánh chảy vòng đến phường Kim Cổ ở phố Đường Thành bây giờ.

[83] Bấy giờ, Thánh Tông đã lên ngôi nhưng mọi việc ngoại giao với Mông Cổ như tiếp sứ, nhận thư và trả lời đều do Thượng hoàng Thái Tông làm cả.

[84] Thái Tông vin vào chiếu thư của Hốt Tất Liệt năm 1261. Bấy giờ vì Hốt Tất Liệt phải dồn sức vào cuộc nội chiến với em là A Ríc Bu Kê (A Lý Bất Kha) để tranh ngôi, nên tạm nhân nhượng với nước Đại Việt.

[85] Hồi Hột nay gọi là người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương. Âm mưu của Hốt Tất Liệt là muốn qua những lái buôn Hồi Hột buôn bán ở Đại Việt, để dò xét tình hình nước ta. Cho nên, vua Trần mới cấm dân ta giao dịch với họ và nói thác vậy, để phá âm mưu gián điệp đó của địch.

[86] Tê giác và voi.

[87] Trân làm quan Triều liệt đại phu.

[88] Chỉ Hốt Tất Liệt.

[89] Còn gọi là Sài Xuân.

[90] Năm 1279, Hốt Tất Liệt đã thôn tính xong Nam Tống, hoàn thành việc xâm lược Trung Quốc nên càng lấn tới. Biết vua Trần bấy lâu nay vẫn đối phó, không chịu thật lòng quy phục, lần này Hốt Tất Liệt gửi chiếu thư ngang ngược yêu sách để kiếm cớ động binh.

[91] Sài Thung nói vậy thắt buộc. Thực ra, vua Tống bị quân Nguyên Mông bắt về Đại Đô (Bắc Kinh) chứ không phải tự đến.

[92] Ý nói nhân dân cả nước Đại Việt phản đối, không để vua đi.

[93] Sản vật riêng có ở nước ta.

[94] Cửa lớn ở kinh thành, chỉ nơi vua ở.

[95] Nói chuyện về đạo.

[96] Sông Lục Đầu, Chí Linh, Hải Dương.

[97] Thuyền lớn có tầng cao.

[98] Tước hiệu của Trần Quốc Toản.

[99] Chưa đến tuổi thành niên (18 tuổi).

[100] Chỉ Trần Thái Tông.

[101] Phá giặc mạnh, báo ơn vua.

[102] Bảo vệ vua.

[103] Ở đoạn sông Hồng nối với sông Luộc.

[104] Gần bãi Thiên Mộc, huyện Khoái Châu, Hưng Yên

[105] Thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội.

[106] Dùng để gọi vua cha đời Trần.

[107] Xin mời các cụ vào điện.

[108] Ý nói đến cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất (1258).

[109] Đó là sáu yêu sách của nhà Nguyên đòi: vua ta phải thân sang chầu; cho con em sang Nguyên làm con tin; nộp bản thống kê dân số; chịu nhận binh dịch; nộp phú thuế và để nhà Nguyên đặt quan giám sát cai quản, gọi là Đạt Lỗ Hoa Xích.

[110] Giết giặc Mông Cổ xâm lược.

[111] Vì nghĩa quên thân, báo đền ơn nước.

[112] Chỉ quân Đại Việt

[113] Chỉ quân Nguyên Mông.

[114] Chỉ quân Nguyên Mông.

[115] Chỉ quân dân Đại Việt.

[116] Chỉ quân Nguyên Mông.

[117] Chỉ quân kị binh nổi tiếng của Nguyên Mông.

[118] Chỉ Trần Quốc Tuấn.

[119] Nay thuộc huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh và huyện Đông Anh, Hà Nội.

[120] Ý nói: Trong số những quan lại bình thường không ngờ lại có người tài, đáng quý.

[121] Trung với vua, với nước; căm phẫn bọn xâm lược.

[122] Người có chức quyền, gần vua.

[123] Ý nói: Sao không sợ hãi xin đến gặp bàn.

[124] Ăn cướp, phi nghĩa.

[125] Tức chiếu Hốt Tất Liệt gửi năm 1261.

[126] Chỉ Trấn Nam vương Thoát Hoan

[127] Nhân kế của địch mà thi hành kế của mình.

[128] Kẻ trộm.

[129] Vua hiền.

[130] Tỉnh Nam Định.

[131] Hay còn gọi là bãi Đà Mạc bên sông Hồng ở Khoái Châu, Hưng Yên ngày nay.

[132] Vùng biên giới thuộc huyện Văn Uyên và Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn ngày nay.

[133] Người hầu hạ trong nhà.

[134] Thuộc huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ ngày nay.

[135] Thuộc huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái ngày nay

[136] Thật ra, biết bị chặn đầu, Trần Nhật Duật đã bỏ thuyền lên bộ, vòng về Bạch Hạc (Việt Trì), rồi vượt qua vùng các dân tộc thiểu số mà rút về chỗ vua Trần đóng quân.

[137] Chỉ nhân dân ta.

[138] Vùng phố Hàng Buồm, phố Chợ Gạo hiện nay ở Hà Nội.

[139] Chỉ quân Đại Việt thời Trần.

[140] Đồ dùng cần thiết cho việc quân.

[141] Cửa Hàm Tử thuộc xã Hàm Tử bên sông Hồng, nay thuộc huyện Khoái Châu, Hưng Yên.

[142] Nay thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội.

[143] Mất không giữ được.

[144] Phàn tiếp đã từng theo Ngột Lương Hợp Thai xâm lược và bị đánh bại trong cuộc kháng chiến lần thứ nhất năm 1258; còn Ô Mã Nhi thì hút chết trong cuộc kháng chiến lần thứ hai của ta.

[145] Lý Hằng, Lý Quán bị ta bắn chết năm 1285.

[146] Nay thuộc Hải Dương.

[147] Cửa sông Đuống.

[148] Cửa Lục, Hồng Gai, Quảng Ninh.

[149] Vân Hải, nay thuộc huyện Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh.

[150] Mũi Ngọc, Móng Cái.

[151] Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh

[152] Độ vài ki-lô-mét.

[153] Trong “Bài phú sông Bạch Đằng” của Trương Hán Siêu.

[154] Khoảng 16-17 mét.

[155] Ngô Quyền và Lê Hoàn

[156] Thuyền chỉ huy.

[157] Phú Sông Bạch Đằng của Trương Hán Siêu.

[158] Đã nói ở bài Giải phóng Thăng Long. Trong trận, Đại Mang Đô, Ô Mã Nhi và Trương Hiến kịp vớ được chiếc thuyền nhẹ, nhanh chân chuồn ra biển, thoát chết.

[159] Không biết gì.

[160] Trần Quốc Tuấn là tác giả của bài Hịch tướng sĩ nổi tiếng và các tác phẩm Binh thư yếu lược, Vạn kiếp tông bí truyền thư…

[161] Làm vương ở đất An Sinh, nay thuộc Đông Triều, Quảng Ninh.

[162] Ý nói cướp ngôi vua.

[163] Cảng Cửa Ông ở Quảng Ninh hiện còn đền Ông. “Ông” chính là Trần Quốc Tảng.

[164] Theo xe vua để bảo vệ.

[165] Một nhánh sông Thái Bình giáp giới Kiến An, Thái Bình.

[166] Hầu là tước cao thứ hai trong chức tước phong kiến, sau tước vương công.

[167] Chỉ nước ta thời nhà Đinh, nhà Lê.

[168] Chỉ nước Tống.

[169] Xem bài: Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.

[170] Ý nói: Tướng tài, nổi danh được cũng là nhờ ở những người thân tín một lòng giúp sức. Nếu không, cũng đành chịu, không làm nên việc lớn.

[171] Thi đấu.

[172] Quân tướng gắn bó với nhau như cha con một nhà.

[173] Gia Cát Lượng Khổng Minh.

[174] Ông ngoại Nguyễn Trãi.

[175] Cửa vua.

[176] Người đi ẩn làm nghề hái củi.

[177] Chỉ Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương.

[178] Các vua phong kiến Trung Quốc xưa thường tự coi mình là vua trời, đứng đầu các vua trong thiên hạ.

[179] Coi việc dân chính và tài chính.

[180] Tiếng gọi tôn kính, chỉ Bùi Bá Kỳ.

[181] Thượng sách: Kế hay nhất; trung sách: kế bình thường; hạ sách: kế kém nhất.

[182] Ý nói: Sẵn sàng theo giúp Bá Kỳ đấu tranh với nhà Minh lập lại vua Trần.

[183] Hà Nội ngày nay.

[184] Chế ngự.

[185] Chúa sáng.

[186] Phép tắc quy định của triều Trần.

[187] Ý nói: Vua làm thơ ca ngợi chuyến đi khó khăn nguy hiểm của Nguyễn Biểu. Nhưng tin Nguyễn Biểu vốn là người có chí khí, trung nghĩa, nên mong Nguyễn Biểu sẽ làm tròn sứ mệnh để lưu danh muôn thuở.

[188] Ý đáp: Lĩnh lời vua ban, Nguyễn Biểu quyết giữ vững lòng trung nghĩa. Chỉ sợ không đủ tài thuyết phục giặc, chứ Biểu không ngại gian truân, nguy hiểm.

[189] Người của nước kẻ thù.

[190] Ý nói: Biểu đã được nếm đủ thức ăn ngon vật lạ, nhưng còn thua xa món cỗ đầu người này. Dám ăn thứ cỗ khác thường ấy, Biểu có thua gì Phàn Khoái, một danh tướng của Hán Cao Tổ.

[191] Thanh Hoá ngày nay.

[192] Khách thân trong nhà.

[193] Đơn vị đo lường cổ, bằng 4 mét.

[194] Thời cơ.

[195] Chỉ Lê Lợi.

[196] Tướng của nhà Hán (Trung Quốc) nhận giả làm Hán Cao Tổ cho đối phương bắt để giải vây.

[197] Đơn vị dưới cấp huyện (ở miền núi).

[198] Ăn nói xúc phạm đến người trên.

[199] Ba thứ thịt trâu (hoặc bò), lợn, dê.

[200] Quan bị tội cách chức nhưng vẫn cho đánh trận lập công chuộc tội.

[201] Ngọc Sơn, Chương Mỹ (Hà Nội).

[202] Thuộc Thanh Oai, Hà Nội.

[203] Thuộc Thanh Oai, Hà Nội.

[204] Đô đốc Thái Phúc trấn thủ thành Nghệ An theo lời thuyết phục của Nguyễn Trãi đã cùng các tướng giữ thành đem quân ra hàng.

[205] Chỉ viện binh giặc.

[206] Ngụy quan.

[207] Chi viện binh giặc.

[208] Trước đó do tình thế hiểm nghèo, Vương Thông đã bắt buộc phải nhận lui quân.

[209] Phương Chính, Mã Kỳ.

[210] Đánh vào lòng người.

[211] Để dễ giảng hoà với nhà Minh, Lê Lợi lập Trần Cảo, một người tự xưng là con cháu nhà Trần lên làm vua và xin vua Minh phong vương cho Cảo.

[212] Tên nước ta do phong kiến phương Bắc đặt.

[213] Dẹp giặc Ngô.

[214] Vườn không nhà trống.

[215] Chức quan kiểm sát tối cao.

[216] Quan trong triều đình.

[217] Phương kế đánh dẹp giặc Ngô.

[218] Chỉ việc Giản Định đế Trần Quỹ giết danh tướng Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân.

[219] Chức quan đầu triều.

[220] Một chức quan văn cao cấp.

[221] Đòi tiền đút lót mới giải quyết công việc.

[222] Chức quan của Nguyễn Trãi.

[223] Ao công.

[224] Chùa.

[225] Lo.

[226] Ý nói đêm nào cũng thức đến sáng.

[227] Di chúc.

[228] Bắc đạo bấy giờ gồm Bắc Giang, Lạng Sơn, Thái Nguyên.

[229] Sau lên ngôi vua, tức Lê Thánh Tông (1460-1497).

[230] Bấy giờ, nước ta chia thành năm đạo (khu vực hành chính).

[231] Mắc bệnh nặng chết.

[232] Nơi triều đình xử án.

[233] Nhện mệnh lệnh Lê Thái Tổ phù giúp Lê Thái Tông.

[234] Cơ quan coi việc xét xử.

[235] Hai ông vua nổi tiếng hiền đức của Trung Quốc cổ xưa.

[236] Vợ thứ của Lê Thái Tổ, dì của Thái Tông.

[237] - Đất được dùng lâu dài, cha truyền con nối.

[238] Lương Thế Vinh rất thông thạo về hát tuồng hát chèo, đã viết sách Hý phường phả tục khảo cứu về nghệ thuật ấy. Thánh Tông cũng đã sai ông cùng với Thân Nhân Trung, Đỗ Nhuận chế định ra các lễ nhạc của triều đình.

[239] Lê Hiến Tông (1497-1504).

[240] Lê Túc Tông (6-1505).

[241] Người thân thích bên ngoại.

[242] Nhà thờ họ.

[243] Cơ người làng Vạn Cốc, phủ Tam Đái trước cũng chống lại chúa Trịnh, sau về hàng được làm quan to.

[244] Ý nói: Mặc cho chúng tay khua môi múa mép, nói nọ nói kia, ta chờ cơ hội thuận tiện sẽ phá tung dây xích đang trói buộc ta mà tung cánh bay vút tận tầng cao vũ trụ, làm bạn với mặt trời.

[245] Hải Thượng y tôn tâm lĩnh hay Lãn Ông tâm lĩnh: Bộ sách thuốc nổi tiếng của Lê Hữu Trác gồm 66 quyển, viết trong 30 năm.

[246] Nay là xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, Hưng Yên.

[247] Sáu cơ quan do chúa Trịnh đặt ra để nắm hết quyền của sáu bộ bên vua Lê.

[248] Bốn trấn ở bốn phía bao quanh Thăng Long; Hải Dương, Sơn Tây, Sơn Nam, Kinh Bắc.

[249] Gồm các trấn: An Quảng, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hưng Hoá, Thái Nguyên, Tuyên Quang.

[250] Đỗ đạt do nộp ba quan tiền.

[251] Được làm tri phủ do nộp tiền sung vào công quỹ.

[252] Con trai của chúa sẽ nối ngôi.

[253] Viên phó quan giúp việc quan đầu trấn (tỉnh).

[254] Cơm vua.

[255] Viên quan có thế lực nhất của chúa Trịnh Sâm.

[256] Cho 20 người để hầu hạ khi đi đường.

[257] Chức quan to đời hậu Lê.

[258] Con trai Quận Huy.

[259] Kiêng tiếng “thuốc” nên gọi chệch là “chè”.

[260] Lí lẽ về nghề thuốc.

[261] Theo lệnh chúa.

[262] Ân thưởng của vua chúa.

[263] Quyền thế vua chúa đe dọa.

[264] Thầy thuốc có lương tâm.

[265] Một loài như cá quả, cá chuối ngoài Bắc.

[266] Thuộc phủ Quy Nhơn bấy giờ, nay thuộc Bình Định.

[267] Bắt Nguyễn Phúc Luân tống ngục, lập Nguyễn Phúc Thuần làm chúa.

[268] Chỉ dân chúng.

[269] Mỗi thước (đơn vị đo lường cũ) bằng 0,40m.

[270] Nhân kế của địch mà làm kế của ta.

[271] Bấy giờ, ở Xiêm La (Thái Lan) ngoài Chánh Vương (Vua Nhất) – còn gọi là Phật Vương, có Xô Xi là Nhị vương (Vua Nhì) và Ma Lặc là Tam Vương (Vua Ba).

[272] Năm 1781, vua Xiêm đem quân xâm lược Cao Miên (Căm Pu Chia). Vua Cao Miên cầu cứu. Ánh sai Thoại Ngọc Hầu đem quân sang. Sau, Xiêm có nội biến bèn giảng hoà với nhau, cùng rút quân về.

[273] Nay thuộc tỉnh Kiên Giang.

[274] Nay thuộc tỉnh Tiền Giang.

[275] Nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh.

[276] Chỉ bọn Pháp đánh thuê giúp Nguyễn Ánh.

[277] Lấy quân nghỉ ngơi sung sức đánh quân đi xa mệt nhọc.

[278] Giáp giới Thanh Hoá và Ninh Bình ngày nay.

[279] Huế.

[280] Lễ thề quyết tâm đánh giặc.

[281] Nay là thị xã Thanh Hoá.

[282] Ý nói bảo toàn được nền độc lập và truyền thống văn hoá của dân tộc.

[283] Còn gọi là “trấn”, như đơn vị cấp tỉnh ngày nay.

[284] Hà Nam ngày nay.

[285] Thuộc Hà Nội ngày nay

[286] Thuộc Hà Nội ngày nay.

[287] Thuộc Hà Nội ngày nay.

[288] Thuộc Hà Nội ngày nay.

[289] Bắc Giang ngày nay.

[290] Tối ba mươi Tết.

[291] Nơi vua ở, ngoài hoàng cung.

[292] Các cụ làng Đại Áng sau được vua Quang Trung cho làm lễ thượng thọ và miễn trừ mọi đóng góp từ năm mươi nhăm tuổi.

[293] Điều.

[294] Chúa Trịnh Tông.

[295] Nền văn hoá dân tộc.

[296] Khoảng 1,2 mét.

[297] Một tấc khoảng 20 cen-ti-mét.

[298] Nay thuộc Hà Nội.

[299] Nguyễn Văn Siêu cũng lừng danh về văn học nhưng hơn Quát mười tuổi.

[300] Bậc thứ sáu trong hệ thống chín bậc chức tước của phong kiến.

[301] Ý nói đã từng học hành đỗ đạt.

[302] Chỉ Lê Lợi.

[303] Nay thuộc Hà Nội.

[304] Thuộc Vĩnh Phúc.

[305] Người cầm đầu một tổng, đơn vị hành chính dưới cấp huyện, trên cấp xã.

[306] Tục gọi là tổng Vàng.

[307] Xưa quan vẫn tự xưng là cha mẹ của dân.