Tác giả

Tiến sĩ DANIEL IMMERWAHR là giáo sư lịch sử ở Đại học Northwestern. Ông chuyên về lịch sử Hoa Kỳ thế kỷ 20 trong bối cảnh toàn cầu.

Cuốn đầu tay của Immerwahr, Thinking Small: The United States and the Lure of Community Development (Tư duy nhỏ: Hoa Kỳ và sự cuốn hút của việc phát triển cộng đồng) từng giành giải Merle Curti của Tổ chức Các sử gia Mỹ dành cho lĩnh vực Lịch sử Tri thức.

Làm sao để che giấu một đế quốc là cuốn sách thứ hai của ông về lịch sử Hoa Kỳ và các vùng lãnh thổ của nó. Sách đã trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất của New York Times, lọt vào danh sách Sách hay năm 2019 do các nhà phê bình của New York Times bình chọn và đoạt giải Robert H. Ferrell của Hiệp hội Sử gia chuyên về Quan hệ đối ngoại Hoa Kỳ.

Immerwahr còn viết cho New York Times, The Guardian, The Washington Post, The New Republic, The Nation, Dissent và nhiều báo khác.

“Cuốn sách này làm thay đổi hiểu biết của chúng ta về đặc điểm cơ bản của Hoa Kỳ xét theo góc nhìn về sự hiện diện của nó trong lịch sử thế giới. Tập trung vào phân tích các quá trình nước Mỹ giành được, kiểm soát các vùng lãnh thổ cũng như bị các lãnh thổ gây ảnh hưởng, Daniel Immerwahr cho ta thấy Hoa Kỳ không chỉ là một đế quốc, mà còn là một đế quốc rất đặc biệt với kích cỡ của nó bị bỏ qua phần lớn.”

- DAVID A. HOLLINGER, tác giả của Protestants Abroad: How Missionaries Tried to Change the World but Changed America

Dành tặng những người vô danh

GIỚI THIỆU
NHÌN RA KHỎI TẤM BẢN ĐỒ LOGO

Vấn đề duy nhất

là ở Mỹ

họ chẳng nghĩ mấy

về chúng tôi.

- Alfrredo Navarro Salanga, Manila

Ngày 7 tháng Mười hai năm 1941. Những chiếc máy bay Nhật Bản xuất hiện trên căn cứ hải quân Oahu. Từ trên không, chúng bắt vào các mục tiêu. Bốn ngư lôi trúng chiếc USS Arizona, chiếc tàu chiến khổng lồ lồng lên trên mặt nước. Thép, gỗ, dầu máy, và những phần thân tàu bay loạn xạ trong không trung. Chiếc Arizona bốc cháy, nghiêng mình ụp xuống đại dương, thủy thủ đoàn ngụp lặn trên mặt nước ngập dầu. Với một đất nước đang hòa bình, đó là một sự thức tỉnh dữ dội. Với Hoa Kỳ, đó là khởi đầu cho Thế chiến II.

Hiếm có chương nào trong lịch sử lại in dấu sâu đậm trong ký ức quốc gia như vụ tấn công Trân Châu Cảng. Đấy là một trong số ít các sự kiện mà hầu hết mọi người đều có thể nêu ngày chính xác (ngày 7 tháng Mười hai, “ngày sẽ lưu nỗi ô nhục vĩnh hằng”, như lời Franklin Delano Roosevelt(*)). Hàng trăm cuốn sách viết về ngày đó - Thư viện Quốc hội có hơn 350 cuốn. Và Hollywood làm nhiều bộ phim, từ cuốn phim được giới phê bình tán thưởng From Here to Eternity (Từ đây tới vĩnh hằng, 1953) có mặt ngôi sao Burt Lancaster tới bộ phim bị giới phê bình nhiếc móc Pearl Harbor (Trân Châu Cảng, 2001) với Ben Affleck.

Nhưng những gì diễn ra tiếp theo không xuất hiện trong các cuốn phim nói trên. Chín tiếng đồng hồ sau khi Nhật Bản tấn công vùng lãnh thổ, một nhóm máy bay Nhật Bản khác xuất hiện ở một vùng lãnh thổ khác của Hoa Kỳ, Philippines. Giống như ở Trân Châu Cảng, chúng lại ném bom, đánh trúng vài căn cứ không quân, với hiệu ứng hủy diệt kinh khủng.

Quân sử chính thức về cuộc chiến đánh giá trận đánh bom Philippines cũng tai họa ngang cuộc tấn công Hawai‘i . Ở Trân Châu Cảng, Nhật Bản đã làm tê liệt hạm đội Thái Bình Dương của Hoa Kỳ, đánh đắm bốn tàu chiến và làm hư hại bốn tàu nữa. Ở Philippines, phe tấn công phá tan căn cứ lớn nhất nơi tập trung nhiều máy bay chiến đấu nhất của Hoa Kỳ bên ngoài Bắc Mỹ - nền tảng cho hệ thống phòng không của phe Đồng minh ở Thái Bình Dương.

Hoa Kỳ không chỉ mất máy bay ở Philippines. Trận tấn công Trân Châu Cảng chỉ đơn thuần là một cuộc tấn công. Những máy bay ném bom của Nhật Bản oanh kích, rút lui, và không bao giờ quay lại. Ở Philippines thì không như thế. Ở đó, sau những cuộc không kích đầu tiên sẽ còn tiếp nối bằng nhiều đợt không kích nữa, rồi việc đưa quân vào chiếm đóng. Mười sáu triệu người Philippines - những công dân Hoa Kỳ vẫn trang trọng chào lá cờ sao và vạch và coi FDR là tổng tư lệnh của họ - rơi vào tay một cường quốc nước ngoài. Họ có một cuộc chiến rất khác với những cư dân ở Hawai‘i.

Chuyện không dừng ở đó. Biến cố vẫn được gọi là “Trân Châu Cảng” thực ra là một cuộc tấn công tổng lực sấm sét vào hàng loạt căn cứ của Hoa Kỳ và Anh khắp Thái Bình Dương. Chỉ trong một ngày, Nhật Bản đã tấn công các lãnh thổ Hoa Kỳ ở Hawai‘i, Philippines, Guam, đảo Midway, và đảo Wake. Họ cũng tấn công các thuộc địa của Anh ở Malaya, Singapore, Hong Kong, và xâm lược Thái Lan.

Đó là một thành công ngoạn mục. Nhật Bản không bao giờ chiếm được Hawai‘i, nhưng chỉ trong vài tháng, Guam, Philippines, Wake, Malaya, Singapore, và Hong Kong đều thất thủ. Nhật Bản thậm chí chiếm được mũi cực tây Alaska, nơi họ chiếm giữ trong hơn một năm.

Nhìn vào bức tranh lớn, bạn bắt đầu tự hỏi liệu “Trân Châu Cảng” - tên gọi cho một mục tiêu mà Nhật Bản đã không chiếm đóng - có thật sự là cách gọi tắt tốt nhất cho những sự kiện của ngày định mệnh đấy không.

* * *

Vụ tập kích “Trân Châu Cảng” không phải cách người ta gọi những cuộc đánh bom đấy, ít ra là lúc đầu không gọi thế. Thực ra, mô tả chúng thế nào là điều không hề rõ ràng. Liệu có nên tập trung vào Hawai‘i, mục tiêu gần Bắc Mỹ nhất và là lãnh thổ Hoa Kỳ đầu tiên bị Nhật Bản tấn công không? Hay tập trung vào Philippines, vùng lãnh thổ lớn hơn và dễ tổn thương hơn nhiều? Hay Guam, vùng lãnh thổ đã đầu hàng gần như ngay lập tức? Hay các cứ điểm ở Thái Bình Dương, bao gồm đảo Wake và Midway vốn không có người ở?

“Những dữ kiện của ngày hôm qua và hôm nay tự chúng lên tiếng” Roosevelt nói trong bài phát biểu trước Quốc hội - bài phát biểu của ông về “nỗi ô nhục”. Nhưng có đúng là như thế? NHẬT BẢN ĐÁNH BOM MANILA, HAWAII là dòng tít của một tờ báo ở tiểu bang New Mexico; MÁY BAY NHẬT BẢN ĐÁNH BOM HONOLULU, ĐẢO GUAM là tít của một tờ khác ở South Carolina. Sumner Welles, thứ trưởng ngoại giao của FDR, mô tả biến cố đó là “một cuộc tấn công vào Hawai‘i và Philippines”. Eleanor Roosevelt(*) sử dụng công thức tương tự trong bài phát biểu trên đài phát thanh của bà tối ngày 7 tháng Mười hai, khi bà nói về việc Nhật Bản “ném bom người dân chúng ta ở Hawai‘i và Philippines”.

Bản thảo bài phát biểu “Nỗi ô nhục” ngày 7 tháng Mười hai của Roosevelt. “Những phi đội mở màn bằng việc ném bom Hawai‘i và Philippines” ở dòng thứ bảy được sửa thành “những phi đội mở màn bằng việc ném bom Oahu.

Đó cũng chính là nội dung bản nháp đầu tiên của bài phát biểu của FDR. Bài phát biểu nói biến cố là “vụ ném bom Hawai‘i và Philippines”. Nhưng Roosevelt đã chỉnh sửa bản thảo cả ngày, dùng bút chì thêm vào, gạch bỏ một chút. Có lúc ông xóa những phần nhắc nhiều tới Philippines và hài lòng với một miêu tả kiểu khác. Cuộc tấn công, trong phiên bản chỉnh sửa của ông, là “ném bom Oahu, hay như cuối cùng trong bài phát biểu trở thành: “ném bom quần đảo Hawai‘i”. Ông vẫn nhắc tới Philippines, nhưng chỉ như một mục trong danh sách ngắn gọn các mục tiêu khác của Nhật Bản: Malaya, Hong Kong, Guam, Philippines, đảo Wake, Midway - theo đúng trật tự như thế. Danh sách đó trộn lẫn những lãnh thổ của Hoa Kỳ và Anh quốc với nhau, không hề cho biết lãnh thổ nào là của nước nào.

Tại sao Roosevelt lại giáng cấp Philippines? Chúng ta không biết, nhưng không khó đoán. Roosevelt đang cố gắng kể một câu chuyện rõ ràng: Nhật Bản đã tấn công Hoa Kỳ. Nhưng ông gặp phải một vấn đề. Có đúng các mục tiêu của Nhật Bản được coi là “Hoa Kỳ” không? Về mặt pháp lý thì đúng, chúng là lãnh thổ Hoa Kỳ không thể tranh cãi. Nhưng liệu dư luận có nhìn nhận như thế? Sẽ ra sao nếu khán giả của Roosevelt chẳng hề quan tâm việc Nhật Bản tấn công Philippines hay Guam? Những cuộc thăm dò dư luận tiến hành không lâu trước vụ tấn công cho thấy ít người ở lục địa Hoa Kỳ ủng hộ phòng vệ quân sự cho những vùng lãnh thổ xa xôi đấy.

Ta cùng nghĩ xem những sự kiện tương tự diễn ra gần đây hơn thì như thế nào. Vào ngày 7 tháng Tám năm 1998, al-Qaeda tiến hành các cuộc tấn công đồng loạt vào các đại sứ quán Hoa Kỳ ở Nairobi, Kenya, và Dar es Salaam (Tanzania). Hàng trăm người thiệt mạng (hầu hết là người châu Phi), và hàng nghìn người bị thương. Nhưng dù những đại sứ quán đó là các tiền đồn của Hoa Kỳ, công chúng gần như không hề cảm nhận rằng chính quốc gia Hoa Kỳ đã bị tấn công. Cần phải thêm một đợt tấn công đồng loạt khác ba năm sau đó, vào thành phố New York và thủ đô Washington, D.C., mới làm khởi phát một cuộc chiến tranh tổng lực.

Tất nhiên, một tòa đại sứ khác với một vùng lãnh thổ. Nhưng logic tương tự vẫn đúng vào năm 1941. Roosevelt chắc chắn đã để ý thấy rằng Philippines và Guam, dù về mặt kỹ thuật là một phần của Hoa Kỳ, vẫn là “ngoại quốc” đối với nhiều người Mỹ. Ngược lại, Hawai‘i thì dễ gọi là “Mỹ”. Dù đó là giống một vùng lãnh thổ nhiều hơn là một tiểu bang, nó gần Bắc Mỹ hơn và đông người da trắng hơn hẳn những vùng khác. Kết quả là đã xuất hiện thỏa thuận về việc vùng lãnh thổ này sẽ trở thành tiểu bang (trong khi Philippines đang được bảo hộ trên hành trình chuẩn bị cho độc lập).

Nhưng ngay cả với Hawai‘i, Roosevelt vẫn thấy cần phải nêu ra thông điệp rõ ràng. Dù vùng lãnh thổ này có cư dân da trắng lớn đáng kể, gần ba phần tư cư dân ở đó vẫn là người châu Á hoặc dân đảo Thái Bình Dương. Roosevelt rõ ràng lo ngại khán giả của ông có thể coi Hawai‘i là xứ ngoại quốc. Nên vào buổi sáng đọc bài phát biểu, ông lại sửa lần nữa. Ông đổi thành các phi đội Nhật Bản đã ném bom không phải “đảo Oahu”, mà là “đảo Oahu của Mỹ”. Thiệt hại ở đó, Roosevelt nói tiếp, đã xảy ra với “các lực lượng hải quân và quân đội Mỹ”, và “nhiều người Mỹ” đã thiệt mạng.

Một hòn đảo Mỹ, nơi những người Mỹ đã thiệt mạng - đó là điểm ông muốn nêu rõ. Nếu Philippines bị làm tròn xuống thành nơi xa lạ, thì Hawai‘i lại được làm tròn lên thành “Mỹ”. “Hôm qua, ngày 7 tháng Mười hai năm 1941 - ngày sẽ lưu nỗi ô nhục vĩnh hằng - Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đã bị tấn công một cách đột ngột và có chủ ý bởi lực lượng hải quân và không quân của Đế quốc Nhật Bản” là phần mở đầu cho bài phát biểu của Roosevelt. Lưu ý rằng trong công thức này, Nhật Bản là một “đế quốc”, nhưng Hoa Kỳ thì không. Lưu ý sự nhấn mạnh vào ngày tháng. Trong tất cả các mục tiêu của Nhật Bản, chỉ ở Hawai‘i và Midway, nhờ chênh lệch múi giờ quốc tế mới khiến biến cố diễn ra vào ngày 7 tháng Mười hai. Những mục tiêu khác, nó rơi vào ngày 8 tháng Mười hai, ngày Nhật Bản dùng để đánh dấu cuộc tấn công.

Phải chăng Roosevelt nhấn mạnh vào ngày tháng trong một nỗ lực có tính toán nhằm nói rằng chuyện này hoàn toàn là về Hawai‘i? Gần như chắc chắn không phải thế. Dẫu vậy, cụm từ “ngày sẽ lưu nỗi ô nhục vĩnh hằng” của ông đã khuyến khích hơn nữa việc hiểu biến cố đấy theo nghĩa hẹp, một cách hiểu không dành lại mấy chỗ cho những nơi như Philippines.

Với người Philippines, đấy là một điều đáng bực tức. Một phóng viên mô tả quang cảnh ở Manila khi đám đông lắng nghe bài phát biểu của Roosevelt trên đài phát thanh. Tổng thống nói tới Hawai‘i và rất nhiều sinh mạng đã mất ở đó. Nhưng tay phóng viên lưu ý ông chỉ nhắc tới Philippines “hết sức qua loa. Roosevelt khiến cuộc chiến “có vẻ là thứ gì đó gần với Washington và cách xa Manila.

Tình hình ở Philippines không hề như vậy, nơi đó, còi báo động không kích tiếp tục hú. “Với người Manila, cuộc chiến là ở đây, ngay lúc này, đang xảy ra với chúng tôi,” tay phóng viên viết. “Và chúng tôi chẳng có nơi nào để trú bom.”

* * *

Hawai‘i, Philippines, Guam - thật khó biết phải nghĩ về những nơi đấy thế nào, hay thậm chí là gọi tên chúng ra sao. Vào đầu thế kỷ hai mươi, khi nhiều vùng lãnh thổ được Mỹ thâu tóm (Puerto Rico, Philippines, Guam, Samoa thuộc Mỹ, Hawai‘i, Wake), địa vị của chúng thật rõ ràng. Chúng là, như Theodore Roosevelt và Woodrow Wilson đã gọi không chút ngượng ngùng, những thuộc địa.

Nhưng tinh thần của thứ chủ nghĩa đế quốc thẳng thừng đó không tồn tại được lâu. Trong vòng một hai thập niên, khi sự háo hức đã nguội xuống, từ “thuộc địa” trở thành điều cấm kỵ. “Không được phép sử dụng từ thuộc địa để mô tả mối quan hệ hiện hữu giữa chính quyền chúng ta và những dân tộc phụ thuộc, một quan chức răn dạy như vậy vào năm 1914. Tốt hơn là dùng một từ nhẹ nhàng hơn, được sử dụng cho tất cả những nơi đó: vùng lãnh thổ.

Từ đó nhẹ nhàng hơn vì Hoa Kỳ từng có các vùng lãnh thổ trước kia, như Arkansas và Montana. Vị trí của chúng trong cương thổ quốc gia gợi ra một niềm vui. Những vùng lãnh thổ miền Tây là vùng biên viễn, vùng ngoài rìa xa xôi nhất của sự bành trướng quốc gia. Chúng có thể không có tất cả những quyền mà các tiểu bang có, nhưng một khi chúng đã được “định cư” (nghĩa là dân da trắng đã tới sống đông đúc), chúng được chào đón trọn vẹn vào đất nước như các tiểu bang khác.

Nhưng nếu những nơi như Philippines và Puerto Rico là vùng lãnh thổ, chúng lại là những vùng lãnh thổ kiểu khác. Không giống các vùng lãnh thổ miền Tây, chúng không phải là ứng cử viên rõ ràng cho vị thế tiểu bang. Chúng cũng không được nhìn nhận rộng rãi là những phần không thể tách rời của quốc gia.

Thật ra, một đặc điểm đáng kinh ngạc của các lãnh thổ hải ngoại là việc chúng thậm chí hiếm khi được nhắc tới. Những bản đồ nước Mỹ mà hầu hết người dân Mỹ nghĩ tới trong đầu không bao gồm những nơi như Philippines. Những tấm bản đồ trong tâm trí đó hình dung Hoa Kỳ là một khối thống nhất: một liên bang gồm các tiểu bang xung quanh là Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Mexico, và Canada.

Đấy là cách hầu hết mọi người mường tượng ra Hoa Kỳ ngày nay, có lẽ là thêm vào Alaska và Hawai‘i. Nhà khoa học chính trị Benedict Anderson(*) gọi đó là một “logo map”: tấm bản đồ logo. Có nghĩa là nếu đất nước có một logo, thì hình dạng của logo đấy sẽ là như thế.

Tấm bản đồ logo

Tuy nhiên, vấn đề với tấm bản đồ logo là nó không đúng. Hình dạng của nó không khớp với những biên giới hợp pháp của quốc gia. Rõ ràng nhất, tấm bản đồ logo loại trừ Hawai‘i và Alaska, vốn trở thành các tiểu bang vào năm 1959 và giờ xuất hiện gần như trên mọi tấm bản đồ đất nước được in ra. Nó cũng bỏ mất Puerto Rico, vùng đất dù không phải là một tiểu bang, đã là một phần của đất nước kể từ năm 1899. Bạn có khi nào từng thấy một tấm bản đồ Hoa Kỳ có Puerto Rico trên đó? Hay Samoa thuộc Mỹ, Guam, quần đảo Virgin, quần đảo Bắc Mariana, hay bất kỳ đảo nhỏ hơn nào khác mà Hoa Kỳ đã sáp nhập qua nhiều tháng năm? Vào năm 1941, năm mà Nhật Bản tấn công, một bức hình chính xác hơn sẽ phải như thế này:

Đại Hoa Kỳ, 1941: (hàng trên, từ trái sang) Alaska, lục địa; (hàng giữa) Guam, Samoa thuộc Mỹ, Philippines, Hawai‘i, Puerto Rico, và quần đảo Virgini (hàng dưới, không đúng tỉ lệ) các đảo ở xa xôi trên Thái Bình Dương (trái) và các đảo ở Caribe (phải).

Điều tấm bản đồ này thể hiện, đó là đất nước mở rộng ra hết cỡ: “Đại Hoa Kỳ”, như một số người vào đầu thế kỷ hai mươi gọi nó. Theo quan điểm này, vùng thường được gọi là Hoa Kỳ - tấm bản đồ logo, chỉ là một phần của đất nước. Một phần lớn và nhiều đặc quyền, chắc chắn là thế, nhưng vẫn chỉ là một phần. Những cư dân ở các vùng lãnh thổ thường gọi nó là “đại lục”(*).

Tôi đã vẽ tấm bản đồ này để cho thấy những vùng có người ở của Đại Hoa Kỳ với tỉ lệ và hình chiếu diện tích tương ứng. Nên Alaska không được thu nhỏ lại để cho vừa tấm bản đồ như hầu hết các phiên bản khác. Kích thước của nó đúng như thế - tức là rất lớn. Philippines cũng lớn, và chuỗi đảo Hawai‘i - toàn bộ chuỗi đó, chứ không chỉ tám đảo chính như được thể hiện trên hầu hết các bản đồ - nếu ta đem dán lên đại lục sẽ trải dài gần như từ Florida tới California.

Bản đồ này cũng cho thấy các vùng lãnh thổ ở phía bên kia, phía nhỏ nhất, của thang kích thước. Trong thế kỷ hai mươi, thời trước năm 1940, Hoa Kỳ tuyên bố chủ quyền với gần một trăm hòn đảo không có người ở tại Caribe và Thái Bình Dương. Một số tuyên bố đó bị lãng quên theo thời gian Washington có thể hết sức dễ dãi trong việc theo dõi tuyên bố chủ quyền. Hai mươi hai hòn đảo tôi đưa vào là những đảo đã xuất hiện trong tính toán chính thức (tổng điều tra dân số hoặc các báo cáo của chính quyền) vào những năm 1940. Tôi trình bày chúng thành những cụm chấm đen ở góc dưới bên trái và bên phải, dù chúng quá nhỏ tới mức nếu tôi vẽ theo tỉ lệ, sẽ không thể nhìn thấy chúng.

Tại sao lại đưa tất cả chúng vào? Liệu có quan trọng không việc Hoa Kỳ sở hữu, lấy ví dụ, đảo Howland, một mảnh đất trơ trọi giữa Thái Bình Dương, chỉ lớn hơn Công viên Trung tâm(*) một chút? Câu trả lời là có. Howland không rộng lớn hay đông dân cư, nhưng trong thời đại của hàng không, nó có ích. Với chi phí đáng kể, chính quyền đã kéo thiết bị xây dựng tới Howland và xây một đường băng ở đó - đấy là nơi Amelia Earhart(*) hướng đến khi máy bay của bà gặp nạn. Lo sợ những gì Hoa Kỳ có thể làm được với một đường băng ở vị trí tốt như thế, Nhật Bản đã đánh bom Howland ngay ngày hôm sau khi họ tấn công Hawai‘i, Guam, Wake, Midway và Philippines.

Khi nói tới chiến lược, những chấm đen đó rất quan trọng.

Tấm bản đồ logo loại trừ tất cả những thứ nói trên - cả những thuộc địa lớn lẫn những hòn đảo nhỏ nhặt. Và nó gây nhầm lẫn. Nó cho rằng Hoa Kỳ là một không gian chính trị đồng nhất: một liên bang, với các tiểu bang tình nguyện tham gia và bình đẳng với nhau. Nhưng điều đó không đúng, và chưa bao giờ đúng. Từ ngày hiệp ước bảo đảm độc lập với Anh(*) được phê chuẩn, ngay từ khi hiện diện, nó đã là một tập hợp những tiểu bang và vùng lãnh thổ. Nó đã là một đất nước chia cắt ra làm hai phần, với luật lệ khác nhau cho mỗi phần.

Hợp chúng quốc Hoa Kỳ bao gồm một liên bang các tiểu bang ở Mỹ, như tên gọi của nó. Nhưng nó cũng bao gồm một phần khác: không thuộc liên bang, không phải tiểu bang, và (trong phần lớn lịch sử) không hoàn toàn ở châu Mỹ.

Hơn thế nữa, rất nhiều người đã sống ở phần khác đó. Dưới đây là cuộc tổng điều tra dân số bao gồm những vùng có người ở vào năm 1940, năm trước trận Trân Châu Cảng:

Lãnh thổ | Năm chiếm giữ | Dân số năm 1940
Philippines | 1899-1946 | 16.356.000
Puerto Rico | 1899-nay | 1.869.255
Hawai‘i | 1898-1959 (sau đó thành tiểu bang) | 423.330
Alaska | 1867-1959 (sau đó thành tiểu bang) | 72.524
Khu vực Kênh đào Panama | 1904-1979 | 51.827
Quần đảo Virgin | 1917-nay | 24.889
Guam | 1899-nay | 22.290
Samoa thuộc Mỹ | 1900-nay | 12.908
Tổng dân số ở các vùng lãnh thổ | 18.833.023
Dân số ở đại lục | 131.669.275

Đây là những lãnh thổ Hoa Kỳ có người ở được liệt kê theo cuộc tổng điều tra dân số ngay trước Thế chiến II. Có 118.933 lính quân địch người đại lục, đóng ở các vùng lãnh thổ không được liệt kê cùng với dân số vùng lãnh thổ, nên các đảo là những tiền đồn quân sự nhưng không có dân cư địa phương được loại ra, như Wake. Khu vực Kênh đào Panama về mặt kỹ thuật là đất của Panama cho Hoa Kỳ thuê, nhưng dẫu sao cuộc tổng điều tra vẫn tính.

Gần mười chín triệu người sống ở các thuộc địa, phần lớn ở Philippines. Như thế có nhiều không? Không nhiều nếu so với Đế quốc Anh vòng quanh trái đất, vốn lúc bấy giờ tự hào có dân số hơn bốn trăm triệu người (một phần lớn sống ở Ấn Độ). Nhưng đế quốc của Hoa Kỳ dẫu sao vẫn là đáng kể. Tính theo dân số, vào thời điểm xảy ra vụ Trân Châu Cảng, đó là đế quốc lớn thứ năm thế giới.

Một cách khác để xem xét mười chín triệu cư dân ở các vùng lãnh thổ hải ngoại là tính theo tỉ lệ với dân số Hoa Kỳ. Một lần nữa lấy số liệu năm 1940, cứ tám người Mỹ thì hơn một người (12,6%) sống ngoài các tiểu bang. Để so sánh, hãy đặt nó cạnh số liệu cứ mười hai người thì mới có một người Mỹ gốc Phi. Nói cách khác, nếu bạn sống ở Hoa Kỳ ngay trước Thế chiến II, bạn có khả năng là dân vùng thuộc địa nhiều hơn là người da đen, với tỉ lệ là ba trên hai.

Luận điểm của tôi ở đây không phải là so sánh các hình thức áp bức với nhau. Thật ra, lịch sử của người Mỹ gốc Phi và các dân tộc thuộc địa gắn bó chặt chẽ với nhau (và đôi khi trùng khớp, như với người Caribe gốc Phi tại Puerto Rico và quần đảo Virgin). Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc đã thấm đẫm đất nước cùng lúc với chế độ nô lệ bao phủ các vùng lãnh thổ. Giống như những người Mỹ gốc Phi, các thần dân thuộc địa bị từ chối quyền bầu cử, bị tước quyền công dân đầy đủ, bị gọi là “nigger”(*), bị mang ra tiến hành những thí nghiệm y khoa nguy hiểm, và bị sử dụng làm những con chốt thí trong chiến tranh. Cả họ nữa cũng phải xoay xở tìm đường sống ở một quốc gia nơi mà một số sinh mạng thì quan trọng, còn những sinh mạng khác thì không.

Cách nhìn nhận Đại Hoa Kỳ cho thấy vấn đề chủng tộc thậm chí còn có vai trò trung tâm nhiều hơn trong lịch sử Mỹ so với cách nghĩ thông thường. Vấn đề không chỉ là da đen và da trắng, mà còn là người Philippines, người Hawai‘i, người Samoa, và người Chamoru (ở Guam) nữa, chưa kể nhiều sắc dân khác. Chủng tộc không chỉ định hình cuộc sống, nó định hình chính đất nước đường biên giới được tính tới đâu, chỗ nào được tính là “Mỹ”. Một khi bạn nhìn ra khỏi tấm bản đồ logo, bạn thấy cả một tập hợp mới của tranh đấu, xoay quanh câu hỏi cư trú ở Hoa Kỳ có nghĩa là gì.

* * *

Tuy nhiên, nhìn ra khỏi tấm bản đồ logo có thể là việc khó đối với dân đại lục. Những tấm bản đồ quốc gia mà họ sử dụng hiếm khi cho thấy các vùng lãnh thổ. Ngay cả các tập bản đồ thế giới cũng gây rối trí. Tập bản đồ Ready Reference Atlas of the World(*) thời chiến của nhà xuất bản Rand McNally, giống như nhiều tập bản đồ khác vào thời bấy giờ, liệt kê Hawai‘i, Alaska, Puerto Rico, và Philippines là “nước ngoài”.

Các nữ sinh lớp bảy ở Trường Tây Michigan tại Kalamazoo đã rất bối rối vì điều này. Họ cố gắng theo dõi cuộc chiến trên những tấm bản đồ của mình. Họ tự hỏi làm thế nào mà cuộc tấn công vào Trân Châu Cảng lại là tấn công vào Hoa Kỳ nếu như Hawai‘i là nước ngoài? Họ viết thư cho Rand McNally để nêu câu hỏi.

“Dù Hawai‘i thuộc về Hoa Kỳ, nó không phải là một phần tích hợp vào đất nước này, nhà xuất bản trả lời. “Đối với các đường bờ biển lục địa của chúng ta thì họ là nước ngoài, và do đó theo logic không thể được thể hiện trong Hoa Kỳ bản thổ.”(*)

Những cô gái không hài lòng. Hawai‘i không phải là một phần tích hợp vào đất nước này ư? “Chúng tôi tin rằng tuyên bố đó không đúng” họ viết. “Nó là một lời cáo lỗi chứ không phải một lời giải thích. Hơn nữa, họ viết tiếp, “chúng tôi cảm thấy tập bản đồ của Rand McNally gây nhầm lẫn và là nguyên nhân hợp lý để những người dân sống ở các vùng lãnh thổ nằm bên ngoài lục địa thấy hổ thẹn và khó chịu”. Những cô gái đã chuyển thư của họ tới Bộ Nội vụ (tôi tìm thấy các tài liệu này trong thư khố của bộ) và xin được phán xử.

Tất nhiên, những cô gái lớp bảy đã đúng. Một vị quan chức làm rõ, Hawai‘i quả thực là một phần của Hoa Kỳ.

Nhưng chính quyền cũng có thể gây nhầm lẫn không khác gì Rand McNally trong vấn đề này. Hãy xem lại cuộc tổng điều tra dân số. Theo Hiến pháp, những người tiến hành tổng điều tra được yêu cầu chỉ đếm các tiểu bang, nhưng họ luôn đếm cả các vùng lãnh thổ. Hay ít ra, họ đếm những vùng lãnh thổ ở đại lục. Những vùng lãnh thổ hải ngoại được xử lý khác. Chúng không phải lúc nào cũng được đếm trong cùng năm, với cùng những bảng câu hỏi, hay bởi cùng cơ quan như với đại lục. Hệ quả là chúng trở nên không thể so sánh được với phần còn lại của đất nước, khiến chúng bị phân biệt về mặt thống kê.

Ngay cả khi có các con số khả dụng về những lãnh thổ hải ngoại, chúng vẫn không được sử dụng. Báo cáo tổng điều tra dân số mỗi mười năm cần mẫn ghi lại dân số của các vùng lãnh thổ, nhưng rồi lại lặng lẽ loại bỏ tất cả những con số đó gần như trong mọi tính toán tiếp theo. Như báo cáo năm 1910 giải thích, những con số thống kê đó chỉ bao gồm “Hoa Kỳ bản thổ. Hoa Kỳ bản thổ không phải là một thuật ngữ có tính pháp lý, nhưng các quan chúc tổng điều tra dân số trông đợi tất cả mọi người sẽ hiểu từ này. Họ biện minh cho điều này bằng cách tuyên bố “những khác biệt rõ ràng” giữa người dân sống ở các lãnh thổ hải ngoại và ở đại lục.

Và như thế, giống với tấm bản đồ logo, đất nước phải chấp nhận một bức hình chụp gia đình bị cắt xén có tính toán chiến lược. Những độc giả của báo cáo tổng điều tra dân số năm 1940 được thông báo rằng sắc dân thiểu số lớn nhất ở Hoa Kỳ là người Mỹ gốc Phi, rằng những thành phố lớn nhất gần như đều nằm ở Bờ Đông, và rằng trung tâm nhân khẩu(*) của đất nước là hạt Sullivan, Indiana. Nếu như các lãnh thổ hải ngoại được tính tới, giống như các lãnh thổ miền Tây trước đó, các độc giả của báo cáo tổng điều tra dân số hẳn sẽ thấy một bức tranh khác. Họ hẳn sẽ thấy một đất nước với sắc dân thiểu số lớn nhất là người châu Á, mà những thành phố chính của họ bao gồm Manila (với quy mô tương đương Washington, D.C., hay San Francisco), và trung tâm nhân khẩu của đất nước là ở New Mexico.

Nhưng đó không phải là kết quả tổng điều tra mà dân đại lục được thấy. Đất nước bày ra trước họ trên các bản đồ, tập bản đồ, và báo cáo chính thức có hình dạng của tấm bản đồ logo. Kết quả là gì? Là một sự nhầm lẫn sâu sắc. “Hầu hết mọi người ở đất nước này, bao gồm những người có giáo dục, biết rất ít hoặc chẳng biết gì về các lãnh thổ hải ngoại, một báo cáo của chính quyền viết trong Thế chiến II kết luận. “Thực tế là, rất nhiều người không biết rằng chúng ta có các lãnh thổ hải ngoại. Họ tin rằng chỉ những người nước ngoài, như người Anh, mới có một đế quốc. Người Mỹ đôi lúc kinh ngạc khi nghe thấy rằng cả chúng ta nữa, cũng có một ‘đế quốc’”.

* * *

Ngày nay, tuyên bố rằng Hoa Kỳ là một đế quốc ít gây tranh cãi hơn. Tác giả cánh tả Howard Zinn,(*) trong cuốn sách hết sức nổi tiếng của ông A Peoples History of the United States (tên tiếng Việt: Lịch sử dân tộc Mỹ), đã viết về “đế quốc Mỹ toàn cầu”, và cuốn tiểu thuyết bằng hình sinh ra từ đó có tên A Peoples History of American Empire (Một lịch sử của nhân dân và đế quốc Hoa Kỳ). Ở phía cực hữu, chính trị gia Pat Buchanan cảnh báo rằng Hoa Kỳ “đang đi cùng con đường mà Đế quốc Anh đã đi”. Trong sự khác biệt mênh mông về quan điểm chính trị giữa Zinn và Buchanan, có hàng triệu người sẵn sàng nhất trí rằng chí ít theo một nghĩa nào đấy Hoa Kỳ là một đế quốc.

Có thể bảo vệ lập luận đó theo nhiều cách. Việc cướp đoạt lãnh thổ của người châu Mỹ bản địa và đẩy rất nhiều người vào các khu bảo tồn mang tính chủ nghĩa đế quốc khá rõ ràng. Rồi vào những năm 1840, Hoa Kỳ chiến tranh với Mexico và chiếm một phần ba đất đai của nước này. Năm mươi năm sau, họ lại chiến tranh với Tây Ban Nha và tuyên bố chủ quyền với phần lớn lãnh thổ hải ngoại của Tây Ban Nha.

Tuy nhiên, đế quốc không chỉ là việc cướp đoạt đất đai. Ta sẽ gọi sự áp bức người Mỹ gốc Phi là gì đây? Trong mắt W.E.B. Du Bois,(*) người da đen ở Hoa Kỳ giống với các thần dân của một thuộc địa hơn là những công dân. Nhiều nhà tư tưởng da đen khác, bao gồm Malcolm X(*) và các lãnh đạo của nhóm Black Panthers,(*) nhất trí với điều đó.

Còn sự mở rộng quyền lực kinh tế của Hoa Kỳ ở nước ngoài thì sao? Hoa Kỳ có thể không chinh phạt châu Âu trên thực địa sau Thế chiến II, nhưng điều đó không ngăn được người Pháp kêu ca về “cuộc thuộc địa hóa của Coca-Cola”?(*) Những người chỉ trích ở Pháp thấy ngợp vì hàng hóa thương mại của Hoa Kỳ. Ngày nay, với việc làm ăn buôn bán trên thế giới dựa trên đồng đô la và sự có mặt của McDonald’s ở hơn một trăm quốc gia, bạn hẳn thấy họ có thể có lý.

Rồi còn những cuộc can thiệp quân sự. Những năm tháng sau Thế chiến II đã đưa quân đội Mỹ tới hết quốc gia này đến quốc gia khác. Những cuộc chiến tranh lớn nổi tiếng là Triều Tiên, Việt Nam, Iraq, Afghanistan. Nhưng còn có một dòng chảy không ngừng những lần can thiệp nhỏ hơn. Kể từ năm 1945, các lực lượng vũ trang Hoa Kỳ đã được triển khai ở nước ngoài, tham gia các cuộc xung đột và xung đột tiềm tàng 211 lần ở 67 nước. Nếu thích thì bạn cứ gọi đó là gìn giữ hòa bình, hay gọi nó là chủ nghĩa đế quốc cũng được. Nhưng rõ ràng, đây không phải là một quốc gia chịu khoanh tay ngồi yên.

Nhưng với tất cả những thảo luận về đế quốc, một điều thường trượt ra khỏi các góc nhìn là lãnh thổ thực sự. Phải, nhiều người sẽ lập luận rằng Hoa Kỳ đang hay đã từng là một đế quốc, vì tất cả những lý do nêu trên. Nhưng hầu hết mọi người có thể nói được bao nhiêu đây về chính các thuộc địa? Tôi cược là sẽ chẳng có gì nhiều.

Và họ không có gì nhiều để nói là phải. Sách giáo khoa và những tài liệu tổng lược về lịch sử Hoa Kỳ luôn có một chương viết giống y nhau về cuộc chiến tranh năm 1898 với Tây Ban Nha dẫn tới việc thâu tóm nhiều vùng lãnh thổ và cuộc Chiến tranh Philippines theo sau đó (“chương tồi tệ nhất trong gần như mọi cuốn sách”, một người đọc nhận xét). Tuy nhiên, sau đó những gì được đề cập thật mờ nhạt. Một đế quốc chiếm đoạt lãnh thổ chỉ được coi như một giai đoạn của lịch sử Hoa Kỳ, thay vì một đặc điểm. Những thuộc địa đã biến mất sau khi giành được.

Không phải là không có thông tin. Các học giả, nhiều người làm việc ở chính các vùng lãnh thổ của đế quốc, đã nghiên cứu cần mẫn về đề tài này trong nhiều thập niên. Chỉ là khi tới lúc nhìn lại tổng thể và kể câu chuyện trọn vẹn về đất nước, các vùng lãnh thổ thường rơi rụng mất. Sự nhầm lẫn và cái nhún vai thờ ơ mà dân đại lục thể hiện vào thời Trân Châu Cảng đã chẳng thay đổi bao nhiêu.

Rốt cuộc, vấn đề không phải là thiếu kiến thức. Các thư viện thực sự có hàng nghìn cuốn sách về lãnh thổ hải ngoại của Hoa Kỳ. Vấn đề là những cuốn sách đó đã bị gạt ra bên lề - có thể nói là đã bị xếp lên nhầm giá. Chúng ở đó, nhưng chừng nào mà chúng ta vẫn còn tấm bản đồ logo trong đầu, thì chúng còn có vẻ chẳng liên quan gì. Chúng sẽ có vẻ như những cuốn sách về các quốc gia khác.

* * *

Tôi xin thú nhận là chính tôi cũng đã mắc lỗi xếp nhầm sách lên giá. Dù tôi nghiên cứu quan hệ đối ngoại của Hoa Kỳ khi còn là nghiên cứu sinh tiến sĩ và đã đọc không biết bao nhiêu sách về “Đế quốc Mỹ” - những cuộc chiến, những cuộc đảo chính, việc can thiệp vào các vấn đề ở nước ngoài - không hề có ai trông đợi tôi biết thậm chí là những dữ kiện cơ bản nhất về các vùng lãnh thổ. Chúng đơn giản mang lại cảm giác chẳng quan trọng.

Phải tới khi tôi đến Manila để nghiên cứu một thứ hoàn toàn khác, ý tưởng mới nảy ra. Để tới các trung tâm lưu trữ thư khố, tôi đi bằng “jeepney”, một hệ thống vận tải ban đầu dựa trên các xe jeep của quân đội Hoa Kỳ được dùng lại. Tôi sống ở một khu thuộc Vùng đô thị Manila mà phố xá được đặt theo tên các đại học (Yale, Columbia, Stanford, Notre Dame), các tiểu bang và thành phố (Chicago, Detroit, New York, Brooklyn, Denver), và các tổng thống (Jefferson, Van Buren, Roosevelt, Eisenhower) của Hoa Kỳ. Khi tôi tới điểm đến của mình, Đại học Ateneo de Manila, một trong những trường uy tín nhất nước, tôi nghe sinh viên nói thứ tiếng Anh rặt Mỹ với đôi tai Pennsylvania của tôi.

Có lẽ ở đại lục khó hình dung ra đế quốc, nhưng ở các vùng lãnh thổ từng là thuộc địa bị cai trị, điều đó không thể không nhìn thấy.

Tôi đã đọc về lịch sử thuộc địa của Philippines, và tôi thấy tò mò về những nơi khác: Puerto Rico, Guam, Hawai‘i trước khi nó là một tiểu bang. Những nơi đó là một phần của Hoa Kỳ, đúng không nhỉ? Tôi nghĩ. Tại sao mình không nghĩ về chúng như một phần của lịch sử quốc gia?

Vào lúc tôi sắp lại thư mục sách trong đầu mình, một phiên bản lịch sử Hoa Kỳ khác đến ngỡ ngàng bỗng hiện ra. Những sự kiện một thời từng có vẻ quen thuộc hiện ra trong một ánh sáng mới: Trân Châu Cảng chỉ là phần nổi của tảng băng. Những di sản văn hóa nổi tiếng - vở ca kịch Oklahoma!, việc đặt chân lên mặt trăng, Godzilla, biểu tượng hòa bình - có một tầm quan trọng mới. Những chương sử mơ hồ mà tôi hầu như không biết giờ có vẻ cực kỳ quan trọng. Tôi thấy mình truy vấn những đồng nghiệp lúng túng không biết nói gì mà tôi gặp ở hành lang để báo cho họ tin tức tôi mới biết. “Anh có biết rằng những người dân tộc chủ nghĩa đã tổ chức cuộc nổi loạn bảy thành phố ở Puerto Rico, lên tới đỉnh điểm là một nỗ lực ám sát Harry Truman? Và cũng những người dân tộc chủ nghĩa đó đã nổ súng ở Quốc hội bốn năm sau đấy?”

Quần đảo Philippines, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ: Một tờ giấy bạc mười peso. Khắp các vùng lãnh thổ, những thần dân thuộc địa buộc phải sử dụng những tờ giấy bạc in hình các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ. Thật phi thường, tờ giấy bạc của Philippines này là cơ sở cho thiết kế đồng đô la Mỹ quen thuộc, chứ không phải ngược lại.

Cuốn sách này nhằm cho thấy lịch sử Hoa Kỳ trông sẽ thế nào nếu “Hoa Kỳ” có nghĩa là “Đại Hoa Kỳ”, chứ không phải tấm bản đồ logo. Để viết cuốn sách, tôi đã thăm các tàng thư ở những nơi mà các sử gia Hoa Kỳ thường không lui tới, từ Fairbanks tới Manila. Nhưng đồng thời, tôi dựa rất nhiều vào tri kiến và nghiên cứu về các vùng lãnh thổ mà nhiều học giả đã tìm hiểu suốt nhiều thế hệ. Rốt cuộc, đóng góp chính của cuốn sách này không mang tính tài liệu lưu trữ, không đưa ra ánh sáng một số tài liệu chưa bao giờ được thấy trước kia. Nó thể hiện quan điểm, để nhìn nhận một lịch sử quen thuộc theo cách khác biệt.

Lịch sử của Đại Hoa Kỳ, như tôi nhìn nhận, có thể được kể thành ba hồi. Hồi thứ nhất là sự bành trướng về miền Tây: tiến về phía tây đường biên giới quốc gia và xua đuổi thổ dân châu Mỹ. Đó không phải là câu chuyện chính của cuốn sách này, nhưng là điểm xuất phát. Ngay cả lịch sử đã được biết tới nhiều này cũng tiết lộ những khía cạnh còn chưa quen thuộc một khi chúng ta nhìn vào quá khứ với quan điểm về vùng lãnh thổ, chẳng hạn như sự tạo lập vào những năm 1830 một vùng lãnh thổ cực lớn gồm toàn người da đỏ - có thể cho là thuộc địa đầu tiên của Hoa Kỳ.

Hồi thứ hai diễn ra bên ngoài lục địa, và diễn ra nhanh đáng kinh ngạc. Chỉ ba năm sau khi lấp đầy hình dạng của tấm bản đồ logo, Hoa Kỳ bắt đầu sáp nhập những lãnh thổ hải ngoại mới. Đầu tiên là tuyên bố chủ quyền với vài chục hòn đảo không có người ở tại Caribe và Thái Bình Dương. Rồi Alaska vào năm 1867. Từ 1898 tới 1900, thôn tính phần lớn lãnh thổ hải ngoại của Đế quốc Tây Ban Nha (Philippines, Puerto Rico, và Guam) và sáp nhập những vùng đất không phải của Tây Ban Nha là Hawai‘i, đảo Wake, và Samoa thuộc Mỹ. Vào năm 1917, Hoa Kỳ mua quần đảo Virgin. Tới Thế chiến II, những vùng lãnh thổ này chiếm gần một phần năm diện tích đất đai của Đại Hoa Kỳ.

Sự bành trướng kiểu đó là điển hình vào các thế kỷ mười chín và đầu hai mươi. Khi các quốc gia hùng mạnh hơn, chúng thường trở nên to lớn hơn. Bởi thế, ta có thể trông đợi rằng lúc đó Hoa Kỳ sẽ tiếp tục lớn thêm. Thật vậy, tới cuối Thế chiến II, nó đã tuyên bố chủ quyền với rất nhiều lãnh thổ: đế quốc ở Thái Bình Dương đã được khai phá, nó có trong tay hàng nghìn căn cứ quân sự trên toàn thế giới, và chiếm đóng một phần Triều Tiên, Đức và Áo, và toàn bộ Nhật Bản. Thêm vào đó, những đất đai thuộc quyền tài phán của Hoa Kỳ - cả các thuộc địa lẫn những vùng chiếm đóng - tới cuối năm 1945, Đại Hoa Kỳ bao gồm khoảng 135 triệu người sống bên ngoài đại lục.

Nhưng điều đặc biệt diễn ra sau đó. Thay vì chuyển những vùng chiếm đóng thành đất đai bị sáp nhập (như đã làm sau cuộc chiến tranh năm 1898 với Tây Ban Nha), Hoa Kỳ làm điều gần như chưa có tiền lệ: Chiến thắng một cuộc chiến tranh rồi từ bỏ lãnh thổ. Philippines, thuộc địa lớn nhất của Hoa Kỳ, được độc lập. Những vùng đất chiếm đóng được xử lý nhanh chóng, và chỉ một vùng - một nhóm đảo thưa người ở Micronesia - bị sáp nhập. Những vùng lãnh thổ khác, dù không được trao độc lập, nhận những địa vị mới. Puerto Rico trở thành một “khối thịnh vượng chung”, mối quan hệ đồng thuận thay thế cho mối quan hệ cưỡng bách. Hawai‘i và Alaska, sau vài lần trì hoãn, trở thành các tiểu bang, vượt qua nhiều thập niên mà phán quyết phân biệt chủng tộc không cho họ gia nhập liên bang.

Đây là hồi thứ ba, và nó nêu lên một câu hỏi. Tại sao Hoa Kỳ, ở đỉnh điểm quyền lực, lại xa lánh việc trở thành một đế quốc thuộc địa? Tôi đã tìm hiểu kỹ câu hỏi đó vì nó cực kỳ quan trọng, nhưng hiếm khi được nêu ra.

Một phần câu trả lời là các thần dân ở thuộc địa chống đối, buộc đế quốc phải rút lui. Điều này diễn ra cả bên trong Đại Hoa Kỳ, dẫn tới những thay đổi vị thế ở bốn thuộc địa lớn nhất; và ở bên ngoài, nơi phong trào chống chủ nghĩa đế quốc cản trở những cuộc chinh phục thuộc địa nữa.

Một phần khác liên quan tới công nghệ. Trong Thế chiến II, Hoa Kỳ đã trui rèn được những công nghệ phi thường trao cho nó nhiều lợi ích của một đế quốc mà không thực sự phải nắm giữ các thuộc địa. Đồ nhựa và vật liệu tổng hợp cho phép nó thay thế các sản phẩm nhiệt đới tự nhiên bằng sản phẩm nhân tạo. Máy bay, đài phát thanh, và DDT(*) cho phép nó di chuyển hàng hóa, ý tưởng, và con người ra nước ngoài dễ dàng mà không cần sáp nhập lãnh thổ. Tương tự, Hoa Kỳ đã xoay xở tiêu chuẩn hóa rất nhiều đồ vật và thông lệ của đất nước - từ ren ốc vít, biển báo chỉ đường, tới tiếng Anh - vượt qua các biên giới chính trị, và giành lại ảnh hưởng ở những nơi mà nó không kiểm soát. Cộng lại, những công nghệ này đẩy Hoa Kỳ xa dần mô hình đế quốc chính thống quen thuộc. Chúng thay thế thuộc địa hóa bằng toàn cầu hóa.

Toàn cầu hóa là một từ thời thượng, và thật dễ nói về nó với những cụm từ mơ hồ - về công nghệ ngày càng tốt hơn kéo một thế giới khác biệt lại với nhau. Nhưng những công nghệ mới đó không từ dưới đất chui lên. Rất nhiều công nghệ được quân đội Hoa Kỳ khoảng thời gian bùng nổ ngắn ngủi của thập niên 1940, với mục tiêu trao cho Hoa Kỳ một cách quan hệ mới với vùng lãnh thổ. Một cách kịch tính, và chỉ trong vài năm, quân đội đã xây dựng một mạng lưới hậu cần trải khắp thế giới rất đáng kinh ngạc ở chỗ nó dựa rất ít vào các thuộc địa. Cũng đáng kinh ngạc khi việc này đưa một quốc gia duy nhất, Hoa Kỳ, vào vị thế trung tâm của thương mại, giao thông vận tải và thông tin liên lạc toàn thế giới.

Nhưng ngay cả trong thời đại của toàn cầu hóa, lãnh thổ không biến mất. Không chỉ tiếp tục giữ lại một phần đế quốc thuộc địa của nó (với hàng triệu dân), Hoa Kỳ còn tuyên bố chủ quyền với vô số những chấm nhỏ trên bản đồ. Ngoài Guam, Samoa thuộc Mỹ, quần đảo Bắc Mariana, Puerto Rico, quần đảo Virgin và một số đảo nhỏ xa xôi, Hoa Kỳ còn duy trì khoảng tám trăm căn cứ quân sự hải ngoại trên toàn thế giới.

Những đốm nhỏ xíu này - đảo Howland và những nơi tương tự - là nền tảng cho quyền lực thế giới của Hoa Kỳ. Chúng đóng vai trò căn cứ địa, bệ phóng, kho hàng, hải đăng và phòng thí nghiệm. Chúng tạo nên điều mà tôi (dựa trên một ý tưởng của sử gia và nhà họa đồ Bill Rankin) gọi là “đế quốc điểm họa”(*). Ngày nay, đế quốc đó trải khắp hành tinh.

* * *

Tuy nhiên, không vùng đất nào trong đó - dù là các thuộc địa lớn, đảo nhỏ, hay căn cứ quân sự - để lại dấu ấn lớn lao gì trong tâm trí đại lục. Một trong những đặc điểm thực sự khác biệt của Đế quốc Hoa Kỳ là việc nó đã bị phớt lờ bỉ một cách bền rằng nó là một đế quốc. Trừ giai đoạn ngắn ngủi sau năm 1898, khi những chiều kích đế quốc của đất nước được trưng ra một cách tự hào, phần lớn lịch sử của nó đã diễn ra ở ngoài sân khấu chính.

Thật đáng nhấn mạnh rằng điều này có một không hai. Người Anh không hề nhầm lẫn về việc có hay không một Đế quốc Anh. Họ có một ngày lễ, Ngày Đế quốc (Empire Day), để ăn mừng. Pháp không quên rằng Algeria là Pháp. Chỉ có Hoa Kỳ mới mắc phải chứng quên kinh niên về những đường biên giới của chính mình.

Lý do không khó đoán. Đất nước này tự nhìn nhận mình như một nền cộng hòa, không phải một đế quốc. Nó ra đời trong một cuộc nổi dậy phản đế và đã chiến đấu chống lại các đế quốc kể từ đấy. Từ Đế chế Thiên niên (Thousand-Year Reich) của Hitler tới Đế quốc Nhật Bản, rồi sang “Đế quốc xấu xa” Liên Xô. Nó thậm chí chiến đấu chống lại các đế quốc cả trong những giấc mơ của nó. Star Wars (Chiến tranh giữa các vì sao), một câu chuyện bắt đầu với cuộc nổi dậy chống lại Đế chế Thiên Hà, là một trong những bộ phim thương hiệu có doanh thu phòng vé cao nhất mọi thời đại.

Nhận thức về chính bản thân mình như một nền cộng hòa của Hoa Kỳ có tính cách an ủi, nhưng cũng tốn kém. Phần lớn phí tổn đã được chi trả bởi những người sống ở các thuộc địa, những vùng chiếm đóng, và khắp các căn cứ quân sự. Tấm bản đồ logo đã đẩy những nơi đó vào bóng tối, một chốn nguy hiểm để sống. Rất nhiều lần, những cư dân của Đế quốc Hoa Kỳ đã bị bắn, bị giội pháo, bị chết đói, bị giam cầm, bị tước đoạt tài sản, bị tra tấn và bị mang ra làm vật thí nghiệm. Nhưng về cơ bản, người ta đã không nhìn thấy họ.

Tấm bản đồ logo gây ra phí tổn cho cả dân đại lục nữa. Nó mang đến cho họ tầm nhìn bị cắt xén về lịch sử của chính họ, tầm nhìn loại trừ một phần đất nước họ. Đó là một phần quan trọng. Như tôi sẽ cố gắng làm rõ ở đây, rất nhiều chuyện đã xảy ra ở các vùng lãnh thổ, những biến cố tương quan cao độ với dân đại lục. Những vùng hải ngoại của Hoa Kỳ đã khởi phát các cuộc chiến, mang tới những phát minh, nuôi lớn các tổng thống, và giúp định nghĩa “Mỹ” có nghĩa là gì. Chỉ khi gộp chúng vào bức tranh chung, chúng ta mới thấy được chân dung đầy đủ của đất nước - không phải như nó hiện ra trong những tác phẩm kỳ ảo, mà như nó thực sự vốn thế.

GHI CHÚ VỀ NGÔN NGỮ

Lập luận dẫn dắt của cuốn sách này là chúng ta phải nghĩ về Hoa Kỳ khác đi. Thay vì nhìn nhận nó như một khối toàn thể, chúng ta phải nghiêm túc suy nghĩ về những gì mà nó nắm giữ ở hải ngoại, từ những thuộc địa lớn tới các hòn đảo nhỏ. Vì lý do đó, tôi sử dụng từ Hoa Kỳ để chỉ toàn bộ thực thể chính trị. Phần lãnh thổ liền lạc tôi gọi là đại lục, cũng là từ mà nhiều vùng lãnh thổ khác dùng để gọi nó.

Cách dùng này không phải là phổ quát. Chẳng hạn như những người dân tộc chủ nghĩa Puerto Rico, thường coi Hoa Kỳ và Puerto Rico là hai quốc gia riêng biệt, để phản ánh sự chối bỏ của họ với tính chính danh của quyền cai trị Mỹ. Tôi từ chối làm theo, vì lo ngại điều đó sẽ gây nhầm lẫn ở chiều ngược lại, khiến Hoa Kỳ có vẻ như đơn thuần chỉ là một liên bang của các tiểu bang. Cách dùng từ như thế có thể làm mờ đi những khía cạnh đế quốc của nước Mỹ.

Chế độ thuộc địa ghi dấu những cái tên ngoại lai đối với người dân và những vùng đất. Do đó, việc gọi những vùng đất và cư dân bản địa đã sống dưới chế độ thuộc địa là gì có thể trở thành một câu hỏi về mặt chính trị. Tôi viết là Hawai’i có dấu ‘okina, một trọng âm trong tiếng Hawai‘i được phát âm như một âm tắc ở thanh môn, chứ không phải là Hawaii. Điều này tuân theo cách dùng bản địa và khuyến nghị của Hội đồng Địa danh Hawai‘i (nhưng trong tính từ Hawaiian thì không có dấu okina).(*) Cũng tuân thủ cách dùng của địa phương, tôi có đặt dấu trọng âm với những tên riêng bằng tiếng Puerto Rico (José Trías Monge), nhưng không có dấu với các tên Philippines (Jose Laurel). Tôi viết Puerto Rico ngay cả khi nói tới thuộc địa này trong ba thập niên đầu dưới quyền cai trị của Hoa Kỳ, một thời kỳ mà Washington khăng khăng dùng lối viết Anh hóa: Porto Rico. Những người đấu tranh phản đối sự hiện diện quân sự ở Guam gần đây đã bắt đầu gọi hòn đảo này bằng tên tiếng Chamoru của nó: Guåhan; nhưng bởi cách dùng này chưa phổ biến, tôi vẫn dùng Guam. Cuối cùng, dù người ta thường cho rằng từ thổ dân da đỏ (Indian) là một từ xúc phạm và thay vì thế phải dùng người châu Mỹ bản địa (Native American), các cộng đồng và tổ chức người châu Mỹ bản địa thường dùng cả hai. Tôi sử dụng các từ này như nhau ở đây, dù tôi dùng các tên cụ thể nhiều hơn (ví dụ Cherokee, Ojibwe), bất cứ khi nào có thể.

PHẦN I
ĐẾ QUỐC THUỘC ĐỊA

1 | SỰ SUY TÀN VÀ NỔI LÊN CỦA DANIEL BOONE

Mười ba thuộc địa hình thành nên Hoa Kỳ tuyên bố độc lập khỏi Anh vào năm 1776. Tuy nhiên, tự do có nhiều hình thức khác nhau. Mới một năm trước đó, tay thợ săn Daniel Boone(*) và khoảng ba mươi người đi theo ông đã khẳng định một nền độc lập kiểu khác. Nợ nần ngập đầu, Boone rời bỏ quê nhà trên sông Yadkin ở North Carolina và lang thang về miền Tây. Nhóm của ông lần theo một hẻm núi thuận đường đi thuộc dãy Appalachia, vực Cumberland. Họ đi được khoảng hai trăm dặm(*) trong một tháng, xuyên qua những lùm bụi và bãi lau sậy rậm rạp để tìm kiếm một vùng đất tốt lành hơn.

Boone và những người đi theo tìm thấy những gì họ muốn tìm ở bình nguyên Kentucky. Những người Shawnee sống ở đó đã tỉ mỉ đốn hạ cây cối trong vùng, để cỏ mọc cao cho những loài ăn cỏ sinh sống. Với những kẻ phiêu lưu vốn đói khổ và chỉ biết có lao động cực nhọc, đây là thiên đường. “Đất đai màu mỡ mà chúng tôi chưa bao giờ được thấy; phủ kín cỏ ba lá đang nở rộ, một người thợ gỗ của Boone reo lên. “Những cánh rừng đầy thú săn. Họ đặt tên cho khu định cư mới của mình là thị trấn Boonesborough, theo tên người đàn ông đã đưa họ tới đó.

Những ốc đảo trong sa mạc thường biến mất khi bị soi xét kỹ, và chẳng mất bao lâu để những người đi theo Boone cân nhắc lại trạng thái say mê của họ. Những cánh đồng cỏ bát ngát không hề là ảo tượng, nhưng những cánh đồng cỏ đó là đất săn bắn của người Shawnee, mà sự hiện diện của họ khiến nhóm của Boone khó mà ra khỏi được bán kính bảo vệ của Boonesborough. Bị kềm hãm trong vài ngôi nhà tồi tàn và bị bao vây tứ phía, nhiều cư dân thị trấn chán nản và bỏ về lại quê nhà trước khi hết năm.

Ở bề mặt, những thành tựu của Boonesborough thật khiêm tốn. Nhưng nếu việc Boonesborough làm được gì là không đáng kể, thì việc nó ở đâu lại có tầm quan trọng lớn hơn nhiều. Khu định cư này nằm ở phía xa của dãy Appalachia, vốn trong hơn một thế kỷ đã hình thành một ranh giới - theo luật pháp và trên thực tế - với các khu định cư của Anh ở Bắc Mỹ. Qua những bước chân tiên phong vào nơi hoang dã, Boone mở ra một kênh mà qua đó hàng trăm nghìn người da trắng sẽ tràn tới, kéo theo những nô lệ da đen đi cùng. Boone không hẳn là “người da trắng đầu tiên ở miền Tây”, như một người viết tiểu sử ông khẳng định. Nhưng ông là giọt nước đầu tiên từ một vòi nước sắp tuôn hết công suất.

Với giới trí thức châu Âu, tay Boone gan góc, sống ở vùng biên viễn thật hấp dẫn. Những triết gia khai minh coi ông là con người ở trạng thái tự nhiên của mình; những người theo chủ nghĩa lãng mạn nhìn nhận ông là kẻ lang bạt, rời xa nền văn minh. Một ghi chép tiểu sử mơ hồ về Boone, lúc đầu được xuất bản thành phần phụ lục trong một cuốn lịch sử Kentucky, truyền khắp châu Âu, nơi nó được in lại và nhanh chóng được dịch sang tiếng Pháp và Đức.

Boone xuất hiện trong cả văn chương châu Âu nữa. Nhà nữ quyền người Anh Mary Wollstonecraft(*) có quan hệ yêu đương với một người quen của Boone, và cùng người này xuất bản một ghi chép tiểu thuyết hóa về cuộc đời Boone. Tác giả trường phái lãng mạn người Pháp François-René de Chateaubriand(*) đã trích những đoạn từ tiểu sử của Boone cho tác phẩm kinh điển nhiều ảnh hưởng của mình, Les Natchez, cuốn sách về một người Pháp sống giữa những người da đỏ Bắc Mỹ. Lord Byron,(*) nhà thơ hàng đầu của thời đại đó, dành bảy khổ thơ cho Boone (“người hạnh phúc nhất trong đám phàm trần ở khắp mọi nơi”) trong bài thơ “Don Juan”.

Nhưng thật lạ lùng, Boone hầu như không xem tất cả những tác phẩm này. Dù được ca ngợi ở nước ngoài, lúc sinh thời ông không hẳn được tôn thờ ở quê nhà. Ông qua đời khi đã lớn tuổi, ở tuổi tám mươi lăm, vào năm 1820. Cũng trong thập niên đó, Thomas Jefferson(*) và John Adams(*) qua đời, trong một sự tình cờ không thể hình dung nổi, hai người chết cùng ngày - vào ngày kỷ niệm năm mươi năm sự kiện ký Tuyên ngôn Độc lập. Có thể hiểu được việc cả nước phát điên khi Jefferson và Adams qua đời. “Giá những con ngựa và cỗ xe thần lửa có hạ xuống trần gian để đưa hai vị trưởng lão lên trời, một tờ báo ở New York viết, “thì sẽ tuyệt vời hơn, nhưng cũng chẳng thể vinh quang hơn.

Còn cái chết của Boone thì sao? Không hề có điều gì như thế. Ông qua đời ở Vùng lãnh thổ Missouri, phía tây St. Louis. Chẳng có tiền bạc hay đất đai, ông đang sống nhờ thu nhập từ một khu đất nhỏ của con trai. Những dân biểu lập pháp của vùng lãnh thổ ở Missouri đeo băng đen trên cánh tay vinh danh Boone, nhưng báo chí miền Đông thậm chí mất hơn một tháng mới nhận ra là ông đã chết, và sự nhìn nhận của họ chỉ là những tin tức ngắn ngủi. Ông được chôn cất trong một nấm mồ không có gì đặc biệt.

Điều đó có thể xảy ra thế nào? Tại sao không có ai làm một việc gì đó? Phải chăng những nhân vật hàng đầu trong nước không biết về Boone? Họ có biết. Họ có hiểu ông đại diện cho điều gì không? Họ có hiểu.

Chỉ là họ không thích điều đó mà thôi.

* * *

Sự thiếu tôn trọng đối với Daniel Boone có thể gây ngạc nhiên. Như câu chuyện thường được kể, Hoa Kỳ là một quốc gia có xu hướng mở rộng mạnh mẽ ngay từ đầu. Những người sáng lập nó đã giành lấy tự do từ một đế quốc áp bức - biến những thần dân thành công dân và những thuộc địa thành tiểu bang - và háo hức thúc đẩy hình thức chính quyền cộng hòa của họ lan về phía tây ra khắp lục địa, từ bờ biển sáng này tới bờ biển sáng kia.(*) Những người như Daniel Boone có vẻ sẽ là công cụ tối quan trọng của sứ mệnh quốc gia đó.

Nhưng con đường của Boone đầy trở ngại. Người Anh đã xác định rặng Appalachia là ranh giới định cư của người da trắng, khiến hành trình về phía tây của Boone là một tội hình sự. Việc chấm dứt sự cai trị của người Anh chẳng giúp gì nhiều cho vị thế của Boone. Những người sáng lập đất nước công khai nghi ngờ những kẻ phiêu lưu ở miền biên viễn như ông. Họ là những người bị quốc gia “chối bỏ” (như Ben Franklin(*) viết), “không hơn gì những động vật ăn thịt” (J. Hector St. John de Crèvecoeur),(*) hay “những kẻ dã man da trắng” (John Jay).(*) Sau cuộc cách mạng, George Washington(*) cảnh báo về “việc định cư, hay thực ra là tràn về phía tây… do một nhóm kẻ cướp, những kẻ sẽ chống đối lại mọi thứ quyền hành”. Để ngăn chặn điều đó, ông đề xuất vạch ra một đường biên giới định cư, như người Anh đã làm, và truy tố tội hình sự bất cứ công dân nào vượt qua đường biên đó.

Một phần sự phản đối mang tính xã hội; những người sáng lập đất nước là đàn ông có văn hóa và tinh tế, những người thấy rằng cuộc sống nhọc nhằn ở vùng biên giới thật khó chịu. Nhưng có một vấn đề sâu sắc hơn. Như những người định cư ở Boonesborough đã phát hiện ra, Hoa Kỳ không phải là đất nước duy nhất tuyên bố chủ quyền với đất đai ở phía tây dãy Appalachia. Các sắc dân bản địa - được tổ chức thành các nhà nước, bộ lạc, liên hiệp, và các thực thể chính trị bền vững khác - có cách vẽ bản đồ Bắc Mỹ của riêng họ. Vào cuối thế kỷ mười tám, họ có thể ủng hộ cho những tấm bản đồ của mình bằng vũ lực.

Daniel Boone đã đụng tới một vấn đề hết sức nhạy cảm. Bằng cách lôi kéo người định cư da trắng về miền Tây, ông đang xâm lấn đất đai của người da đỏ. Điều đó đồng nghĩa với việc đánh nhau theo kiểu rất dễ lôi kéo chính quyền Hoa Kỳ vào cuộc. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc làm mờ đi ranh giới giữa người châu Âu và người bản địa, vốn đã rất khó chịu. Boone giết người da đỏ, đã bị họ bắt nhiều lần, và phải chứng kiến một em trai và hai con trai của ông chết dưới tay người da đỏ. Nhưng trong những thời gian bị cầm tù, ông cũng đã được nhận vào một gia đình người Shawnee, được đặt tên Sheltowee (nghĩa là “Rùa Lớn”) và trở nên “cực kỳ quen thuộc và thân thiện”, như ông viết, với “những cha mẹ, anh chị em và bè bạn mới”.

Đó chính xác là những gì khiến Washington nghiêng về việc áp đặt biên giới định cư giống kiểu người Anh. Vấn đề với Washington không chỉ mang tính triết học; nó còn có tính cá nhân. Phần lớn của cải của Washington nằm ở những vùng đất rộng lớn bên miền Tây. Đất đai đó sẽ còn giữ được giá trị nếu ông có thể kiểm soát được việc mua bán và định cư ở đấy. “Những kẻ cướp” như Boone, vốn chiếm đất mà không hề hỏi ý các chủ đất ở miền Đông, là một mối đe dọa. Bản thân Boone là một mối đe dọa đặc biệt, bởi những tuyên bố sở hữu đất đai của ông ở Kentucky xung đột với sở hữu của chính Washington.

Những tuyên bố chủ sở hữu trên giấy, như của Washington, rất khó đảm bảo được từ miền Đông. Trong Chiến tranh Cách mạng,(*) Washington đã để một phần lớn tài sản của mình trong tay một người không lấy gì làm tin cậy, người em họ xa Lund Washington. Với sự canh chừng không mấy cảnh giác của Lund, dân chiếm đất đã tới sống trên các lãnh địa miền Tây của Washington (không phải đất ở Kentucky, mà là đất đai khác xa hơn về phía bắc). Bực tức, Washington quyết phải dàn xếp cho xong mọi chuyện, đích thân ông vượt dãy Appalachia theo kiểu sứ mệnh báo thù của chủ đất.

Chuyến chinh phạt không làm giảm đi bao nhiêu sự khinh thường của ông với dân sống ở vùng biên giới. Washington ghi lại rằng những cuộc đụng độ của phe ông với dân da đỏ đã kích động “những kẻ sát nhân, và nói chung là sự bất mãn”. Họ “lao động rất ít”, ông chê bai, và chỉ cần “lợi ích nhỏ như sợi lông” đã đủ khiến họ từ bỏ lòng trung thành với Hoa Kỳ.

Washington đã thu xếp được việc riêng của ông, nhưng ông vẫn nghi ngờ về lòng trung thành chính trị của dân miền Tây. Nỗi sợ của ông được xác nhận vào những năm 1790, khi người dân ở Pennsylvania từ chối đóng thuế rượu liên bang và đe dọa ly khai bằng vũ lực. Đấy lại là câu chuyện kiểu Phong trào Tiệc Trà Boston(*), chỉ có điều lần này là với whiskey. Tuy nhiên, dẫu có sự lãnh đạo gần đấy của ông với cuộc cách mạng chống lại mưu toan tài chính của một chính quyền xa cách, sự thông cảm của Washington với những kẻ nổi loạn lần này nhanh chóng tan biến. Sự chống đối của họ, ông than phiền với Jefferson, đã “trở thành công khai, bạo lực và nghiêm trọng tới mức không thể coi thường nữa”.

Một lần nữa, Washington lại vượt những dãy núi đi về miền Tây, lần này là để trấn áp quân phản loạn. Cuối cùng, cuộc nổi dậy giải tán trước khi lực lượng của Washington tới. Nhưng sự kiện đó vẫn là, như sử gia Joseph Ellis đã nhận xét, “lần đầu tiên và duy nhất mà một tổng thống đương nhiệm chỉ huy quân đội ra chiến trường”.

* * *

Sự thiếu kiên nhẫn của Washington với dân vùng biên giới không có nghĩa là ông phản đối việc mở rộng. Trong dài hạn, ông phụ thuộc vào điều đó, cả để tăng cường sức mạnh cho đất nước lẫn thu lợi từ các đất đai miền Tây của ông. Vấn đề nằm trong ngắn hạn. Đất nước rộng mênh mông, nhưng chính quyền yếu ớt. Không thể cai quản những kẻ chiếm đất vội vã tràn qua dãy núi, và khởi phát những cuộc chiến không thể tránh khỏi sẽ đắt đỏ. Bởi thế Washington khăng khăng rằng việc định cư phải diễn ra theo cách “nhanh gọn”, dưới sự kiểm soát của giới tinh hoa. Theo cách đó, vùng biên giới sẽ không trở thành nơi trú ngụ của những kẻ chọc trời khuấy nước như Boone, mà sẽ trở thành tiền tuyến cho cuộc hành quân của nền văn minh, tiến lên với một tốc độ oai nghiêm.

Để hiện thực hóa tầm nhìn của họ, những người sáng lập nước Mỹ đã tạo ra một hạng mục chính trị riêng cho vùng biên giới: vùng lãnh thổ. Cuộc cách mạng do một liên bang gồm các tiểu bang chiến đấu cùng nhau, nhưng biên giới của các tiểu bang không được xác định rõ ràng và thậm chí là trùng lắp khi tiến về phía tây. Thay vì chia đường biên giới giữa các bang, giới lãnh đạo nền cộng hòa đã làm trung gian cho các thỏa thuận mà theo đó không bang nào trong các bang Đại Tây Dương được phép mở rộng đến Mississippi, vào thời điểm đó đang đánh dấu cạnh phía tây của đất nước. Thay vì thế, đất đai miền Tây sẽ thuộc chính quyền liên bang. Nó sẽ được cai quản không phải như các tiểu bang, mà như những vùng lãnh thổ.

Năm 1784, chính quyền chấp nhận quyền kiểm soát vùng lãnh thổ đầu tiên, khi Virginia từ bỏ tuyên bố sở hữu một vùng đất rộng lớn ở phía bắc sông Ohio. Việc chuyển nhượng này diễn ra không tới hai tháng trước lúc Hoa Kỳ chính thức độc lập, khi Anh phê chuẩn Hiệp ước Paris. Điều này có nghĩa là ngay từ ngày đầu tiên, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đã không chỉ là một liên bang gồm các tiểu bang, mà là một hỗn hợp các tiểu bang và vùng lãnh thổ.

Tới năm 1791, tất cả các tiểu bang bên phía Đại Tây Dương, trừ Georgia đã theo bước Virginia và từ bỏ những tuyên bố của họ ở miền Viễn Tây. Kết quả là trong năm đó, chỉ hơn một nửa diện tích đất nước (55%) là các tiểu bang.

Vậy vùng lãnh thổ không phải tiểu bang thì là gì? Hiến pháp kín tiếng một cách đặc biệt, chỉ thảo luận vấn đề đó trong một câu duy nhất. Trao cho Quốc hội quyền “sắp xếp và xây dựng tất cả các luật lệ và quy định cần thiết liên quan tới vùng lãnh thổ hay các đất đai khác thuộc Hoa Kỳ”. Như vậy là tài liệu nền tảng đó, vốn nói cực kỳ chi tiết về các tu chính án, bầu cử và phân chia quyền lực, bỏ ngỏ hoàn toàn câu hỏi bao nhiêu đất đai sẽ được cai quản.

Thay vì thế, chính sách với các vùng lãnh thổ được thiết lập qua hàng loạt đạo luật, nổi tiếng nhất là Sắc lệnh vùng Tây Bắc năm 1787 nhờ cảm hứng từ Jefferson, cai quản một phần lớn vùng Trung Tây ngày nay (các luật tương tự cai quản những vùng khác). Sắc lệnh vùng Tây Bắc đã trở thành một phần của huyền thoại quốc gia, được ca tụng trong các sách giáo khoa vì đề xuất ấn tượng trong đó trao quy chế tiểu bang (cho các tiểu bang mới) “một cách bình đẳng với các tiểu bang gốc xét trên mọi khía cạnh”. Các vùng lãnh thổ đơn giản là phải qua được hàng loạt cột mốc về dân số: năm nghìn đàn ông tự do, và có cơ quan lập pháp; sáu mươi nghìn cư dân tự do (hoặc sớm hơn, nếu Quốc hội cho phép), và có thể trở thành các tiểu bang.

Nhưng từ khóa ở đây là có thể. Tất cả những điều đó đều không tự động, bởi Quốc hội giữ lại quyền thúc đẩy hay cản trở các vùng lãnh thổ, và đã thực thi cả hai quyền đó. Đôi khi Quốc hội từ chối, phớt lờ, hay đánh lạc hướng những kiến nghị được trở thành tiểu bang. Đó là lý do tại sao Lincoln, West Dakota, Deseret, Cimarron và Montezuma - tất cả đều muốn được chấp nhận vào liên bang - đã không trở thành những tiểu bang.

Hơn nữa, quyền hành tùy ý của Quốc hội có nghĩa là trước khi các vùng lãnh thổ trở thành tiểu bang, chính quyền liên bang có quyền lực tuyệt đối với chúng. Ban đầu, các vùng lãnh thổ được cai trị bởi một viên thống đốc bổ nhiệm và ba thẩm phán. Ngay cả sau khi họ đã có cơ quan lập pháp, thống đốc vẫn giữ lại quyền phủ quyết các dự luật và giải tán cơ quan này.

James Monroe,(*) người đã soạn thảo sắc lệnh, viết: “Trên thực tế, đó là một chính quyền thuộc địa giống với những gì ở các tiểu bang trước Cách mạng”. Jefferson công nhận rằng giai đoạn đầu giống với “chế độ chuyên chế.

Đó là một sự mô tả thích đáng. Thống đốc đầu tiên của vùng lãnh thổ Tây Bắc, Arthur St. Clair,(*) một người Scotland bảo thủ từng là sĩ quan tùy tùng, không có mấy kiên nhẫn cho vùng biên giới lộn xộn. Ông tự nhìn nhận mình là một “con quỷ khốn khổ bị lưu đày tới một hành tinh khác”. Vùng lãnh thổ này, trong mắt ông, là “một thuộc địa phụ thuộc”, nơi người cư trú không phải là “công dân của Hoa Kỳ” mà là “thần dân” (“thổ dân da trắng” là cách những thẩm phán ở vùng lãnh thổ này mô tả họ). Cảm thấy những cư dân ở vùng lãnh thổ này đều quá “ngu dại” và “không đủ tiêu chuẩn” để tự cai trị, St. Clair sử dụng những quyền lực tùy nghi rộng rãi của mình để cản trở việc thành lập các tiểu bang.

Mô thức tương tự lặp lại ở vùng lãnh thổ Louisiana, vùng đất Jefferson thu được từ Pháp năm 1803. Các chính trị gia miền Đông rất bực tức với những cư dân của vùng đất vừa sáp nhập: những dân định cư người Anglo, người Công giáo La Mã, người da đen tự do, người da đỏ và dân lai. “Hiến pháp chưa bao giờ và không bao giờ có thể quy định được về tất cả những vùng hoang dã miền Tây”, Hạ nghị sĩ Josiah Quincy,(*) chủ tịch tương lai của Đại học Harvard, cảnh báo.

Jefferson hiểu cảm tính đó. Người dân Louisiana “giống những đứa trẻ, không thể tự cai trị”, ông phán xét, nói thêm rằng “những nguyên lý của chính quyền phổ thông đầu phiếu là hoàn toàn ngoài tầm hiểu biết của họ”. Thay vì đưa Louisiana qua quy trình thông thường theo Sắc lệnh vùng Tây Bắc, Jefferson đã bổ sung một giai đoạn tiền kỳ, quân quản, và đưa quân đội Mỹ tới để giữ trị an. Tới năm 1806, vùng lãnh thổ Louisiana có lực lượng quân đội lớn nhất nước.

Thống đốc được Jefferson bổ nhiệm ở vùng lãnh thổ Louisiana, giống như Arthur St. Clair, kêu ca về “sự tăm tối tinh thần” của dân Louisiana. Ông tin rằng cho phép họ bỏ phiếu “sẽ là một thí nghiệm nguy hiểm”.

Dân Louisiana phản đối việc họ bị tước quyền bầu cử. “Phải chăng những tiền đề chính trị ở vùng Đại Tây Dương lại trục trặc sau khi chuyển sang những vùng bờ Mississippi?” họ nêu câu hỏi trong một chuyến đi tới thủ đô. Jefferson nhún vai và không làm gì cả.

* * *

So với George Washingon, Thomas Jefferson không hề chống lại việc mở rộng thêm. Chỉ là, giống như Washington, ông nhìn nhận nó như một quá trình phải kiểm soát.

Trong những giờ phút mơ mộng của mình, Jefferson tưởng tượng ra một Hoa Kỳ trải rộng “phủ khắp toàn bộ lục địa phía bắc, nếu không phải là cả lục địa phía nam, với một dân tộc nói cùng ngôn ngữ, được cai quản cùng hình thức và bởi cùng luật lệ”. Nhưng giấc mơ ảo tưởng đó, trong tâm trí của Jefferson, sẽ diễn ra trong “tương lai xa”. Khi nói tới tốc độ mở rộng, tham vọng của ông hết sức khiêm tốn. Trong bài phát biểu nhậm chức đầu tiên, ông trầm trồ ca ngợi “vùng đất rộng lớn và màu mỡ” từ Đại Tây Dương tới Mississippi và tiên đoán rằng nó sẽ “đủ chỗ cho những hậu duệ của chúng ta trong hàng nghìn và hàng nghìn thế hệ nữa”.

Bất chấp việc ông có vẻ hài lòng với quy mô ban đầu của đất nước, Jefferson trở nên nổi tiếng là một người ủng hộ bành trướng với việc thâu tóm Louisiana, mở rộng đất nước xa về phía tây Mississippi. Nhưng đó là một vụ mua lại do thôi thúc nhất thời hơn là có tính toán. Khi cử những người đàm phán tới Paris để mặc cả với Napoleon, Jefferson thậm chí không cố gắng có được những vùng đất mênh mông ở miền Tây. Thay vào đó, ông muốn những cảng biển giá trị trên vịnh Mexico. Phản ứng ban đầu của đặc phái viên do Jefferson cử đi khi nghe đề nghị từ Napoleon về việc bán toàn bộ vùng Bắc Mỹ thuộc Pháp đã nói lên nhiều điều: “Tôi nói với ông hoàng đế ấy là không, rằng mong muốn của chúng tôi chỉ là tới vùng New Orleans và Florida.

Jefferson quan tâm tới cảng nhiều hơn đất đai vì ông không tìm đất hoang cho những người định cư. Ngay cả khi đã sáp nhập Louisiana, ông vẫn không coi đó là nơi người da trắng có thể sinh sống. Phần lớn vùng đất vẫn thuộc quyền của dân da đỏ, và “cách tốt nhất mà chúng ta có thể sử dụng vùng đất đó cho quốc gia trong một thời gian nữa”, Jefferson viết, là cứ để yên như thế. Trong tầm nhìn của ông, tất cả đất đai trừ vùng xung quanh New Orleans sẽ được “đóng cửa hoàn toàn” với người da trắng “trong một thời gian dài nữa. Thay vì lao nhanh tới những vùng rìa của lãnh thổ mới, người da trắng sẽ từ từ lấp đầy khu vực Thung lũng Mississippi, “tiến lên một cách chắc chắn khi chúng ta đông đúc hơn”. Jefferson tưởng tượng miền Tây sẽ được định cư bởi những người săn bắn du mục, như Boone (và như một số thổ dân), nhưng không phải bởi các nhóm nông dân nhỏ. Chừng nào họ còn giữ vùng lãnh thổ được phân cho và không tăng lên quá nhanh, họ còn có chỗ.

Đấy chính là tầm nhìn của những người sáng lập. Và với việc mua lại Louisiana, tầm nhìn đó có vẻ sẽ được hiện thực hóa dễ dàng. Nếu có thể lôi kéo người da đỏ ở miền Đông vào một hiệp ước để họ chuyển sang phía tây đường biên giới của các khu định cư, và nếu người da trắng cứ ở bên phía đông, “tiến lên một cách chắc chắn”, thì sẽ có chỗ cho tất cả mọi người, tới “hàng nghìn và hàng nghìn thế hệ nữa”, theo tưởng tượng của Jefferson.

* * *

Jefferson và Washington cho rằng có thể hướng dẫn người da trắng định cư, như cách họ nói, “nhanh gọn”, có nghĩa là số người tăng lên sẽ không đòi hỏi quá nhiều không gian. Đó không phải là một giả định phi lý, nhất là bởi việc dân số châu Âu đã tăng chậm chạp trong quá khứ. Từ thế kỷ một tới năm 1000, Tây Âu chỉ tăng dân số có 6%. Tốc độ tăng nhanh hơn trong bảy thế kỷ tiếp theo, khi dân số tăng hơn gấp đôi nhưng như thế cũng không có gì là nhanh. Tới năm 1700, thống kê khả dĩ nhất mà ta có cho thấy vùng England sẽ tăng gấp đôi dân số chỉ mỗi 360 năm một lần.

Các thuộc địa Bắc Mỹ không khác biệt nhiều, ít ra là lúc đầu. Bệnh tật cướp đi quá nhiều sinh mạng ở những khu định cư lâu dài của Anh ở Bắc Mỹ tại Jamestown, được lập năm 1607, tới mức phải mãi tới những năm 1690, số ca sinh mới vượt qua số ca tử ở đó. Trong một thế kỷ rưỡi sau khi Jamestown thành lập, đường biên giới của khu định cư da trắng đã tiến từ từ về phía tây, với tốc độ một hoặc hai dặm mỗi năm.

Nhưng tới giữa thế kỷ mười tám, có gì đó đã thay đổi. Ben Franklin là người đầu tiên chú ý tới điều đó. Vào năm 1749, ông tổ chức một cuộc điều tra dân số Philadelphia và bắt đầu thu thập số liệu dân số của Boston, New Jersey, và Massachusetts. Những gì ông thấy thật đáng kinh ngạc. Không chỉ tăng lên, dân số thuộc địa còn tăng gấp đôi mỗi hai mươi lăm năm. Nếu điều đó tiếp tục, Franklin tiên đoán (với sự ngỡ ngàng đến chóng mặt), trong một thế kỷ, Bắc Mỹ thuộc địa sẽ có nhiều người Anh hơn chính nước Anh.

Đó là một sự “mạc khải”. Franklin được nhớ tới nhiều nhất bởi những thí nghiệm của ông với điện và nhiều phát minh của ông (kính hai tròng, cột thu lôi, lò có thông hơi, ống thông tiểu), nhưng nghiên cứu nhân khẩu học cũng là một mảng lớn trong di sản của ông. Những con số của ông nhanh chóng được biết tới ở châu Âu, nhưng chỉ đôi khi tên ông được kèm theo, và đi vào tư duy của các triết gia như Adam Smith(*) và David Hume.(*) Tiên đoán ảm đạm của kinh tế gia Thomas Malthus(*) rằng nguồn cung thực phẩm không bao giờ có thể theo kịp sự gia tăng dân số về cơ bản dựa trên những tính toán ở Bắc Mỹ của Franklin (theo Malthus là những tính toán chỉ ra “sự gia tăng với tốc độ có lẽ chưa từng có tiền lệ trong lịch sử”). Tới lượt mình, Malthus có ảnh hưởng quan trọng tới Charles Darwin,(*) ông của cả hai người đều biết rõ Franklin. Cuốn sách của Malthus trong thư viện của Darwin được gạch dưới những đoạn của Franklin.

Franklin không chỉ có ảnh hưởng lớn, ông còn đúng nữa. Đúng một cách ngỡ ngàng. Đúng hơn cả mức lẽ ra phải đúng ở hoàn cảnh của ông. Các số liệu dân số đầy đủ của Hoa Kỳ được thu thập lần đầu vào năm 1790, năm Franklin qua đời. Một trăm năm sau, cuộc tổng điều tra dân số năm 1890 cho thấy dân số đã tăng mười sáu lần - tức là gấp đôi mỗi hai mươi lăm năm - Franklin đã sai lệch không tới một phần bảy của một phần trăm. Và vào năm 1855, chính xác một trăm năm sau khi Franklin công bố tiên đoán của ông, rằng sau một thế kỷ nữa, dân định cư Bắc Mỹ sẽ đông hơn dân Anh, dân số Hoa Kỳ đã lần đầu tiên vượt qua dân số Anh.

Điều Franklin đã nhận ra, sớm hơn tất cả mọi người khác, là một quần thể nhỏ những người da trắng nói tiếng Anh và những người nô lệ da đen của họ sẽ bùng nổ dân số. Họ sống trong một lục địa mà về cơ bản đám dân bản xứ đã bị dọn sạch vì bệnh tật; họ sở hữu những công nghệ nông nghiệp hùng mạnh; họ được hưởng mối quan hệ kinh tế gần gũi với Anh, trung tâm của cuộc Cách mạng Công nghiệp. Sự kết hợp đó có tính chất bùng nổ.

Dân số Pháp vào lúc Hoa Kỳ độc lập là khoảng ba mươi triệu. Tới năm 1900 là hơn bốn mươi triệu. Ngược lại, dân số Hoa Kỳ vào lúc độc lập chỉ khoảng ba tới bốn triệu - bằng khoảng một phần mười quy mô nước Pháp. Nhưng tới năm 1900 là bảy mươi sáu triệu, gần gấp đôi quy mô nước Pháp. Dù đường biên giới vươn xa không tới hai dặm một năm trong vòng 150 năm sau khi thành lập Jamestown, trong nửa đầu thế kỷ mười chín, nó lao nhanh về phía tây với tốc độ gần bốn mươi dặm một năm, chỉ dừng lại khi những người định cư đã chạm tới bờ Thái Bình Dương.

Đây là sự tăng trưởng chưa từng thấy. Một phần của tăng dân số là do dòng người đổ sang từ châu Âu và châu Phi, dù không có thập niên nào trong thế kỷ mười chín số dân di cư chiếm hơn một phần ba mức tăng dân số. Như Franklin đã chỉ ra, phần lớn việc gia tăng dân số được xử lý theo cách cũ, một vòi nước sinh sôi nảy nở xịt dòng người di cư đi khắp lục địa Bắc Mỹ. Với đất đai canh tác được trải rộng đến đường chân trời, dân định cư lan ra như vi khuẩn.

“Hết làn sóng này tới làn sóng khác tràn tới, một nhà tư tưởng người da đỏ Ojibwe đầy lo lắng đã viết, “cho tới khi có vẻ như không còn giới hạn nào với làn sóng dân cư.

Ta có thể thấy điều đó ở những thành phố mà người định cư xây lên. Cincinnati, một ngôi làng vào năm 1810, đã có một nhà máy xay xát chạy động cơ hơi nước cao chín tầng vào năm 1815 và một đội tàu thủy có 150 chiếc tàu hơi nước vào năm 1830. Chicago từ một khu định cư có không tới một trăm người (với mười bốn người đóng thuế) vào năm 1830 biến thành một siêu đô thị lừng lững với cụm nhà chọc trời dày đặc đầu tiên trên thế giới và hơn một triệu cư dân vào năm 1890 - bất chấp việc đã bị thiêu trụi trong trận hỏa hoạn năm 1871.

Con đường từ tro tàn thành phượng hoàng đó quen thuộc một cách đáng kinh ngạc. Được dựng lên với sự gấp gáp tối đa và cân nhắc tối thiểu các nguyên lý quy hoạch, những thành phố của dân định cư bị hỏa hoạn thường xuyên một cách đáng báo động. Nhưng ngay cả lửa cũng không thể ngăn được dòng thác lũ bất tận.

* * *

Sự tăng trưởng của dân số da trắng giống như một ngòi thuốc nổ, và nó sẽ làm nổ tung tầm nhìn về đất nước của những người sáng lập. Hệ thống lớn lao kiểu Jefferson đã chiến thắng trong những thập niên đầu tiên với các thần dân ở miền Tây nửa thuộc địa, nhưng giờ nó đơn giản không thể tiếp tục. Có quá nhiều Daniel Boone. Chính quyền từ bỏ việc truy tố những người chiếm đất vào những năm 1830, thay vì thế để họ mua đất. Vào những năm 1860, chính quyền bắt đầu giao những mảnh đất công làm “đất tự canh tác” cho gần như bất kỳ công dân nào sẵn sàng sống trên đất đó.

Những vùng lãnh thổ với quần thể da trắng đông đúc nhanh chóng trở thành các tiểu bang; California tràn ngập dân đi tìm vàng, chuyển từ chính quyền quân quản sang chính quyền tiểu bang trong hai năm. Và dù cư dân của những vùng lãnh thổ còn lại vẫn phản đối việc họ thiếu các quyền dân sự (hệ thống vùng lãnh thổ là “hệ thống tai tiếng nhất của chính quyền thuộc địa từng thấy trên bề mặt địa cầu”, một đại biểu của vùng lãnh thổ Montana(*) kêu ca), các lý do khiến họ than phiền xói mòn dần. Các thống đốc được bổ nhiệm bị tước bớt một số quyền lực tùy tiện, và sau năm 1848, những vùng lãnh thổ mới lập được bỏ qua giai đoạn cai trị sơ khởi - chịu quyền lực tuyệt đối của các quan chức liên bang - và tiến thẳng tới việc có cơ quan lập pháp lưỡng viện.

Văn hóa cũng thay đổi. Thay vì bị khinh khi là “bọn thảo khấu” hay “bọn man di da trắng” ở bên rìa của văn minh, những người định cư được trao một định danh mới: những người tiên phong. Không còn những lời chế nhạo, họ là những người cầm cờ đầy kiêu hãnh của một đất nước năng động.

Khi dân chiếm đất trở thành người tiên phong, danh tiếng của Daniel Boone nổi lên. Sau khi chết, ông được tái công nhận như một người cha sáng lập danh dự. Một bức tượng được đặt trên những bậc cầu thang của đồi Capitol vào năm 1851: một người đàn ông vùng biên giới, rõ ràng giống với Boone, đang chiến đấu với một người da đỏ. Bức tượng đã đứng đó trong hơn một thế kỷ. Trong địa hạt tiểu thuyết, loạt tiểu thuyết cực kỳ ăn khách Những chuyện kể về Leatherstocking của James Fenimore Cooper,(*) với các tập: Kẻ giết người, Người Mohican cuối cùng, Những người tiên phong, trong đó kể câu chuyện của Natty Bumppo, rõ ràng cũng dựa trên Boone. Những cuốn tiểu thuyết này, được in từ những năm 1820 tới những năm 1840, đưa nhân vật người anh hùng thô lỗ miền biên viễn vào ý thức quốc gia. Natty Bumppo, Davy Crockett,(*) Kit Carson,(*) Wild Bill Hickok(*) - bạn có thể lần theo cả một chuỗi nhân vật kiểu Boone xuôi về sau xuống tận John Wayne(*) và Han Solo.(*)

Những người sáng lập luôn trông đợi sự mở rộng đất nước theo cách nào đấy, nhưng chỉ tới lúc này, vào giữa thế kỷ mười chín, việc chinh phục trực tiếp và nhanh chóng toàn bộ lục địa mới có vẻ là việc không thể tránh khỏi. Vào năm 1845, tờ United States Magazine and Democratic Review nghĩ ra một cụm từ sẽ in dấu mãi mãi và phản ánh tâm trạng áp đảo khi viết “định mệnh hiển nhiên(*) của quốc gia là mở rộng ra khắp châu lục đã được Đấng Tối cao phân cho sự tăng trưởng tự do thêm hàng triệu người mới mỗi năm”.

Một đất nước đã bắt đầu giống với Đế quốc Anh, với những trung tâm quyền lực ở miền Đông và những vùng lãnh thổ quy phục ở miền Tây, đã thay đổi vì quả bom dân số, trở thành một điều khác: một đế quốc bành trướng dữ dội của những người định cư, kiếm sống từ đất đai và loại bỏ mọi thứ trên đường của họ.

2 | ĐẤT NƯỚC DA ĐỎ

Sự kiện quả bom dân số định cư ở Bắc Mỹ phát nổ thật ngỡ ngàng. Nhưng đó không phải là biến cố nhân khẩu học gây choáng ngợp duy nhất. Sự tăng trưởng của dân số định cư gắn liền với một biến cố khác ở Bắc Mỹ: sự suy giảm dân số ghê gớm của dân bản địa trên cùng vùng đất.

Quy mô của sự suy giảm dân số đó vẫn còn gây tranh luận. Thật khó biết có bao nhiêu người da đỏ sống ở Bắc Mỹ trước khi người châu Âu tới. Con số ước tính trung bình là năm triệu trên vùng lãnh thổ hợp khối của Hoa Kỳ hiện giờ, theo tính toán của nhà nhân chủng học Russell Thornton, dù các nhà nghiên cứu khác đã đưa ra các con số từ 720 ngàn tới 15 triệu.

Điều không gây tranh luận là sự tiếp xúc với dân châu Âu đã khởi phát một cuộc khủng hoảng nhân khẩu học sâu sắc. Các bệnh truyền nhiễm của Cựu thế giới như đậu mùa, sốt phát ban và sởi đã đốt vùng đất cháy như bão lửa, di chuyển xa hơn và nhanh hơn so với chính dân châu Âu. Chiến tranh và bất ổn xã hội nối theo, gây ra nhiều cái chết và khiến thêm nhiều trẻ nhỏ không được ra đời. Tới năm 1800, dân số người bản xứ là gần nửa triệu, có lẽ đã suy giảm tới 90%.

Sự suy giảm dân số đó là tai họa, nhưng chưa giết sạch, dân da đỏ vẫn duy trì một sự hiện diện đáng gờm. Người Anh đã thừa nhận điều đó khi xác định rặng Appalachia là giới hạn của các khu định cư da trắng - một phần để tránh chiến tranh với người da đỏ. Đó cũng là lý do khiến những người sáng lập tìm cách di cư người da trắng “một cách gọn gàng và chắc chắn” hơn so với cuộc lấn đất nước rút kiểu Boone ở miền biên viễn.

Một pháo đài của sức mạnh da đỏ là quốc gia Cherokee với đất đai trải dài trên những vùng Tennessee, Alabama, North Carolina và Georgia. Số lượng người Cherokee đã giảm xuống, có lẽ là tới một nửa, vào các thế kỷ mười bảy và mười tám, nhưng dân số bắt đầu hồi phục vào đầu thế kỷ mười chín.

Người Cherokee không chỉ đông lên, họ còn vạch ra một vùng cho riêng mình ở nước cộng hòa mới bằng cách áp dụng những khía cạnh của văn hóa châu Âu. Họ điều hành các đồn điền, mua nô lệ và xây dựng một thủ đô (“Nó giống như Baltimore”, một thủ lĩnh Cherokee tự hào tuyên bố). Một thợ bạc tên là Sequoyah(*) đã thiết kế một bảng ký âm, biến tiếng Cherokee thành một ngôn ngữ viết. Nó nhanh chóng lan ra với sự hỗ trợ của tờ báo của bộ lạc, Cherokee Phoenix, in bằng cả tiếng Anh và tiếng Cherokee. Vào năm 1827, quốc gia Cherokee thông qua hiến pháp, học theo hiến pháp Hoa Kỳ. Các cử tri bầu ra một tổng thống người lai, giàu có, theo Công giáo, đó là Koo-wi-s-gu-wi,(*) người đã chiến đấu cạnh Andrew Jackson(*) và sử dụng tên châu Âu của mình là John Ross.

Người Cherokee, Ross giải thích với Thượng viện Mỹ, “giống như người da trắng về cung cách, đạo đức và tôn giáo”.

Không phải tất cả người châu Mỹ bản địa đều chọn con đường đó. Vẫn sống theo cách của người bản xứ hay đón nhận những lề lối ngoại lai là một lựa chọn khó khăn, và đương nhiên là đầy các ý kiến khác biệt. Nhưng bằng cách đặt cược gấp đôi vào việc Âu hóa, người Cherokee đang gây khó cho chính quyền. Họ đã “văn minh” theo mọi quy tắc của xã hội da trắng. Vậy thì tại sao tuyên bố chủ quyền với đất đai của họ không được tôn trọng?

Trong những năm đầu của chế độ cộng hòa, tuyên bố của họ đã được tôn trọng, có thể nói vậy. Chính quyền Washington, do không thể phớt lờ hay đánh bật người Cherokee, đã ký một hiệp ước với họ và có vẻ đã chấp nhận triển vọng về những người Cherokee “văn minh” gia nhập Hoa Kỳ với tư cách công dân.

Nhưng những thành tựu mong manh như thế thật khó duy trì khi đối mặt với sự thèm khát đất đai của dân da trắng. Dân số Georgia tăng hơn gấp rưỡi trong những năm 1820. Điều đó, cùng với sự bùng nổ ngành bông ở miền Nam và việc phát hiện ra vàng ở quốc gia Cherokee, khiến những người Cherokee rơi vào tình thế hung hiểm. Vào năm 1828, tiểu bang Georgia tuyên bố vô hiệu hiến pháp của Cherokee và đòi đất đai của người Cherokee. Tổng thống Andrew Jackson chuẩn thuận, ông tuyên bố một quốc gia Da đỏ “sẽ không được tán thành”. Người Cherokee hoặc phải phục tùng quyền lực của Georgia, hoặc phải đi về phía tây, tới những vùng lãnh thổ.

Tòa Tối cao tuyên hành động của Georgia là vi hiến. Nhưng những phán quyết của tòa án từ trên cao chẳng có mấy ý nghĩa khi đối mặt với cuộc tấn công của dân chiếm đất. Những chủ đất người Cherokee dõi theo đầy cảnh giác khi Georgia chia quốc gia Cherokee ra thành các phần và bắt đầu phân phát cho người da trắng bằng cách quay xổ số. Vào năm 1835, John Ross quay về nhà thì thấy một người da trắng đang sống trong nhà mình, Ross đã phải bỏ khu đất rộng lớn để tới sống ở một căn nhà gỗ chỉ có một phòng. Sau đó trong cùng năm, ông bị bắt giữ vì cáo buộc được dựng đứng là kích động một cuộc nổi loạn của nô lệ. Những người Cherokee khác đối mặt với sự quấy nhiễu tương tự.

Phần lớn chuyện này rõ ràng là bất hợp pháp, nhưng người Cherokee chẳng có mấy ai để trông cậy. Bộ trưởng Chiến tranh khuyên họ rằng giải pháp duy nhất là “đi xa khỏi Mississippi” tới những vùng đất thu được từ vụ mua lại Louisiana. Ông đảm bảo rằng ở đó, họ cuối cùng sẽ được hưởng “sự bảo vệ và hòa bình”.

Dù Ross muốn ở lại và tranh đấu, những người Cherokee khác đã đầu hàng. “Chúng ta không thể là một quốc gia ở đây, John Ridge(*) nản lòng tuyên bố. Không để ý tới chính quyền bộ lạc đã được bầu ra, Ridge thuộc phe đại diện cho quốc gia Cherokee ký hiệp ước với chính quyền liên bang. Người Cherokee sẽ đổi quê hương của họ lấy đất mới ở phía tây Mississippi.

Ít ra thì ý tưởng là vậy. Khoảng hai nghìn người tình nguyện ra đi theo thỏa thuận. Nhưng những người còn lại, khoảng mười sáu nghìn người, từ chối. Chính quyền cử tới bảy nghìn dân quân và tình nguyện viên để quây họ lại dưới lưỡi lê và bỏ tù họ. Những người Cherokee bị bắt sau đó bị cưỡng bức phải di dời tới vùng Oklahoma ngày nay. Người Cherokee gọi hành trình đó là Nunna daul Isunyi, “con đường than khóc. Con đường Nước mắt (tên gọi theo tiếng Anh), là một hành trình đắng cay, phần lớn phải cuốc bộ. Cái đói, cái lạnh, và bệnh tật giết chết hàng nghìn người, trong đó có vợ của Ross.

Chết chóc còn tiếp tục. Bệnh tật, cái đói và bạo lực tàn phá vùng đất mới của người Cherokee trong nhiều năm. Dân số tăng trở lại hồi đầu thế kỷ mười chín đến lúc này lại bị xóa sổ. Tới năm 1840, những vụ tử vong trên hành trình, người chết ở đất mới, cùng những đứa trẻ không bao giờ được sinh ra đã khiến dân số Cherokee giảm một phần ba hoặc một nửa so với nếu họ được ở lại miền Đông.

* * *

Con đường Nước mắt khét tiếng, nhưng không phải là khác thường. Thomas Jefferson đã mơ mộng tới việc chia cắt cả đất nước, người bản địa một bên và người châu Âu bên kia - đó là kế hoạch của ông cho vụ mua lại Louisiana. Bằng cách để dành phần lớn lãnh thổ mới cho người da đỏ, ông có thể giải phóng đất đai ở miền Đông cho dân da trắng.

Trong vài thập niên đầu của lịch sử đất nước, thứ chủ nghĩa apartheid ở quy mô lục địa này không chính thức và không hoàn chỉnh. Sự bùng nổ dân số - nhất là cuộc khủng hoảng xoay quanh đất đai của người Cherokee và các bộ lạc láng giềng ở vùng Đông Nam vào những năm 1830 - khiến vấn đề này có thêm sự cấp thiết mới. Để xử lý nó, Andrew Jackson tìm kiếm và giành được các đạo luật mới cho phép ông thương lượng một cách hung hăng các thỏa thuận đổi miền Đông lấy miền Tây.

Nhưng để các thỏa thuận đó khả thi đòi hỏi phải có đất ở miền Tây để đưa ra đổi chác. Chính quyền Jackson bởi thế tìm cách biến miền Tây thành thứ gì đó giống như một thuộc địa da đỏ. Bốn mươi sáu phần trăm Hoa Kỳ - trải dài từ Texas ngày nay tới biên giới với Canada, và từ Michigan tới dãy Rocky - sẽ được dành chính thức cho Nước Da đỏ - Indian Country (còn được gọi là Vùng lãnh thổ Da đỏ - Indian Territory). Nó sẽ tách biệt với các khu định cư của người da trắng và với khu buôn bán. Nếu sự di dời cưỡng bức là cây gậy, thì lời hứa về một vùng lãnh thổ lâu dài, không có dân da trắng, là củ cà rốt.

Jackson còn ngọt nhạt thêm nữa. Trong Nước Da đỏ, chính quyền của ông đề xuất dành một vùng nhỏ hơn nhưng thật sự vẫn rất lớn, đâu đó bằng diện tích của California và Texas, làm vùng lãnh thổ miền Tây (Western Territory). Đây sẽ là một vùng lãnh thổ có tổ chức, được cai quản bằng một liên hiệp các thực thể chính trị của người da đỏ và được cử một đại biểu trong Quốc hội Liên bang. Mục tiêu, như đại diện của chính quyền giải thích, là Vùng lãnh thổ miền Tây sẽ được “công nhận như một tiểu bang để trở thành thành viên của liên bang”.

Đó là một đề nghị ngỡ ngàng. Chính quyền đã dành những mảnh đất cho các thực thể chính trị đơn lẻ trước đó, nhưng chưa bao giờ tạo ra bất kỳ thiết chế chính trị nào của người da đỏ. Giờ đây ý tưởng là thiết lập một lãnh thổ lâu dài chỉ có người châu Mỹ bản địa sinh sống. Giống như Illinois hay Arkansas, nhưng lớn hơn.

Tuy nhiên, phí tổn của việc này là sẽ chính thức phân chia đất nước thành những vùng bất bình đẳng, một vùng của dân nhập cư và một vùng của người da đỏ. Đó là sự chia cắt trần trụi và có khả năng lâu dài hơn sự chia rẽ tiểu bang/ vùng lãnh thổ đang hiện hữu, và cựu Tổng thống John Quincy Adams(*) kinh hoảng về điều nó có thể gây ra cho đặc tính quốc gia. Ông cảnh báo rằng ý tưởng đó “không hề có tính cộng hòa”. Đó là điều mà một đế quốc sẽ làm, một hành động “chuyên quyền”.

Nước Da đỏ được xác định vào năm 1834. Vùng lãnh thổ miền Tây, bị Quốc hội bác bỏ, tạo thành vùng phía nam của nước này.

Những đồng sự miền Nam của Adams trong Quốc hội nêu lên lo ngại khác. Nếu Quốc hội “bổ sung vào liên bang của chúng ta những người có dòng máu và màu da xa lạ với người Hoa Kỳ”, vị đại biểu Virginia đặt câu hỏi, “thì những quyền đó sẽ dừng lại ở đâu? Tại sao không đưa vào những người anh em đồng đạo của chúng ta ở Cuba và Hayti?” Và rồi còn ghế đại biểu Quốc hội cho Vùng lãnh thổ miền Tây nữa. “Tôi không sẵn sàng nhận những người da đỏ trong hội trường này, đại biểu Georgia tuyên bố trong cơn thịnh nộ.

Cuối cùng, suy nghĩ về một “kẻ dã man từ trong máu” có chỗ ngồi ở Capitol tỏ ra quá khó chấp nhận với những giác quan nhạy cảm của các thành viên Quốc hội khóa 23. Họ gác lại đề xuất về Vùng lãnh thổ miền Tây. Dẫu vậy, Nước Da đỏ vẫn ở đó. Chính quyền liên bang cung cấp nông cụ và gia súc, phân phối thực phẩm, gửi đến thợ rèn và bác sĩ, và dành riêng một ngân quỹ cho người nghèo, để thực hiện các nghĩa vụ trong hiệp ước.

Tuy nhiên, những thu xếp đó chỉ là tạm thời. Trọng tâm thực sự của chính quyền là việc tuần sát vùng biên giới: giữ người da đỏ ở trong và người da trắng ở ngoài. Không có chính quyền đại diện mà Vùng lãnh thổ miền Tây lẽ ra phải có; từ góc nhìn của Washington, Nước Da đỏ còn chẳng phải là một thuộc địa mà chỉ là một nơi giam giữ.

* * *

Nước Da đỏ hiếm khi xuất hiện trên các bản đồ như thế. Dù đã được định nghĩa trong luật, nhưng có gì đó thật mơ hồ về nó, ít ra là trong tâm trí dân da trắng. Trên nguyên tắc, luật đề xuất “sự bảo vệ hiệu quả và trọn vẹn” cho người châu Mỹ bản địa, như chính quyền Jackson đã đảm bảo. Nhưng việc bùng nổ dân định cư còn lâu mới kết thúc. Liệu đường biên giới của vùng đất được hứa hẹn này có ngăn được sự bành trướng hơn nữa của dân da trắng?

Nếu Nước Da đỏ có vẻ mong manh ngay từ khi bắt đầu vào những năm 1830, nó lại càng mong manh hơn vào những năm 1840, với việc sáp nhập Texas, cuộc chinh phục phần lớn Mexico, và việc Anh chấm dứt những tuyên bố chủ quyền ở Oregon. Bỗng nhiên Nước Da đỏ không còn dựa vào biên giới phía tây đất nước nữa. Nó đứng trơ trọi ở chính giữa, giữa một bên là miền Đông bùng nổ và một bên là miền Tây giàu có, nơi vừa phát hiện được vàng.

“Ranh giới với người da đỏ cần được loại bỏ” Thượng nghị sĩ Stephen Douglas(*) đòi hỏi, ông từ lâu đã điều hành một tuyến đường sắt xuyên lục địa đi qua Nước Da đỏ tới California. William Henry Seward(*) lưu ý rằng có mười tám bộ lạc đang sống trên vùng đất mà Douglas muốn. “Họ sẽ đi đâu đây?” Seward hỏi. “Trở lại bên kia sông Mississippi sao? … Hay là tới dãy Himalaya?”

Chẳng ai quan tâm. Những người định cư da trắng háo hức đổ về, và Quốc hội buộc phải tách Kansas và Nebraska ra khỏi vùng trung tâm của Nước Da đỏ - hai vùng lãnh thổ mới được mở ra cho người định cư da trắng. Đạo luật Kansas-Nebraska 1854, vốn tạo ra những vùng lãnh thổ này, còn được biết đến vì đã kích hoạt cuộc Nội chiến, do tranh đấu về việc liệu các vùng lãnh thổ này có cho phép chế độ nô lệ hay không đã dẫn tới những xung đột đẫm máu ở Kansas. Nhưng bạo lực trong vùng không chỉ có thế. Dân da trắng đánh nhau vì đất đai mà họ đã giành giật từ người da đỏ trong một tiến trình phức tạp liên quan tới các công ty đường sắt, những cơ quan liên bang, dân chiếm đất có vũ trang, quân đội, và một làn sóng những tuyên bố chủ quyền đất đáng ngờ về mặt pháp lý.

Các độc giả của cuốn Ngôi nhà nhỏ trên thảo nguyên của Laura Ingalls Wilder sẽ quen thuộc với biến động kiểu này, bởi nó chính là bản lề cho những câu chuyện trong cuốn tiểu thuyết. Căn nhà trong tựa truyện nằm sâu ba dặm trong Nước Da đỏ. Nhân vật Ma hơi mơ hồ về chi tiết:

Cô không biết liệu đó có phải là Nước Da đỏ hay không. Cô không biết đường biên giới Kansas ở đâu. Nhưng dù có phải hay không, người da đỏ sẽ không còn ở đây lâu nữa. Pa nghe một người ở Washington nói rằng vùng lãnh thổ Da Đỏ sẽ sớm được mở cho dân định cư.

Còn Pa cho thấy sự tin tưởng chắc chắn hơn một chút về vấn đề này:

“Khi những người định cư da trắng tới một đất nước, người da đỏ phải rời đi. Chính quyền sẽ chuyển những người da đỏ này xa nữa về phía tây, có thể là bất cứ khi nào kể từ giờ. Đó là lý do tại sao chúng ta tới đây, Laura. Người da trắng sẽ định cư trên cả đất nước này, và chúng ta có phần đất đai tốt nhất vì chúng ta tới đây trước nhất và được chọn phần của mình. Giờ thì con hiểu chưa?”

“Dạ, thưa cha, Laura nói. “Nhưng cha ơi, con nghĩ nơi đây là Vùng lãnh thổ Da Đỏ. Người da đỏ có tức giận không khi họ phải…

“Hỏi thế đủ rồi, Laura, Pa nói cương quyết. “Đi ngủ đi.

Vào cuối sách, Pa biết rằng quân đội liên bang đang tới để đuổi ông khỏi nơi định cư bất hợp pháp của ông. “Tôi sẽ không ở lại đây để bị những tay lính kia tống khứ đi như một kẻ ngoài vòng pháp luật!” ông kêu lên, và ông gói ghém đồ đạc cùng gia đình quay trở về Wisconsin.

Ngôi nhà nhỏ trên thảo nguyên dựa khá sát trên thời thơ ấu của Laura Ingalls Wilder. Quả có một căn nhà nhỏ, và nó quả ở Nước Da đỏ. Nhưng gia đình Wilder chưa bao giờ bị quân đội liên bang đuổi đi. Hồi những năm 1990, một biên tập viên của tờ The Washington Post, nhà báo người da đỏ Osage, Dennis McAuliffe Jr., đã nghiên cứu lịch sử gia đình mình và phát hiện ra rằng không phải người da trắng bị đuổi khỏi vùng đất, mà chính là những người Osage. Láng giềng của Pa, và có lẽ chính Pa nữa, đã đuổi họ đi bằng cách ăn cắp thực phẩm của họ, giết gia súc của họ, đốt nhà họ, cướp phá những ngôi mộ của họ, và sát hại họ.

“Câu hỏi tự bật ra ở đây là, một nhân viên liên bang hãi hùng chứng kiến tất cả viết: “Ai mới là kẻ dã man?”

* * *

Bị đẩy ra khỏi những đất đai “vĩnh cửu” của mình, người châu Mỹ bản địa lại di chuyển lần nữa. Nước Da đỏ liên tục bị thu hẹp tới khi chỉ còn lại mỏm phương nam, ngày nay là Oklahoma. Dân số của vùng lãnh thổ, đổ về từ khắp nơi, nói lên những xáo trộn đau đớn của thế kỷ mười chín. Tới năm 1879, vùng này bao gồm người Cherokee, Choctaw, Chickasaw, Quapaw, Seminole, Seneca, Shawnee, Modoc, Odawa, Peoria, Miami, Wyandot, Osage, Kaw, Nez Perce, Pawnee, Ponca, Sac và Fox, Kickapoo, Creek, Potawatomi, Cheyenne, Arapaho, Wichita, Waco, Tawakoni, Kichai, Caddo, Delaware, Comanche, Kiowa và Apache.

Mọi chuyện như thể ai đó đã làm suy giảm dân số của phần lớn châu Âu và dồn tất cả những gì còn lại của mỗi quốc gia vào một khu đất nằm ở Romania.

Vậy mà ngay cả ngôi sao neutron(*) bị nén lại của các thực thể chính trị da đỏ đó vẫn dễ bị xâm nhập. Đã có những trao đổi về việc tổ chức nó thành một vùng lãnh thổ, như từng được làm ở Kansas và Nebraska. Và giống như ở hai vùng lãnh thổ đó, người da trắng bắt đầu đổ về một cách bất hợp pháp. “Chúng tôi ở đây với những lưỡi rìu và lưỡi cày của chúng tôi” một nhóm ngang ngược tuyên bố trong một đơn kiến nghị năm 1885 gửi Quốc hội. “Hàng trăm và hàng nghìn bè bạn của chúng tôi từ khắp các tiểu bang miền Tây đang trên đường tới đây với chúng tôi. Chúng tôi tới đây là để ở lại. Chúng tôi từ chối quyền của bất cứ kẻ nào, hay băng nhóm nào, dù là mặc đồng phục hay thường phục, gây khó dễ cho chúng tôi.”

Đẩy người da đỏ ra khỏi đất đai của họ: Những cuộc di dời tới một Nước Da đỏ đã nhỏ đi rất nhiều.

Người da đỏ kinh hoàng chứng kiến đám dân chiếm đất bất hợp pháp này. “Dù cho người da đỏ còn lại ít ỏi ra sao, những kẻ đê tiện vô lương tâm đó sẽ không bao giờ thỏa mãn hoặc để cho chính quyền yên tới chừng nào người da đỏ không còn tí đất đai nào và trở nên vô gia cư, tờ The Cherokee Advocate cảnh báo. “Không lời nào có thể dùng để mô tả tính cách những con người đó - vô cảm trước mọi cảm xúc con người và không biết gì tới pháp luật.”

Đúng như The Cherokee Advocate lo sợ, chính quyền nhượng bộ những yêu cầu của dân định cư, bóp nghẹt những tuyên bố chủ quyền đất đai của người châu Mỹ bản địa và dồn họ vào phần phía đông vùng lãnh thổ thông qua việc cấp đất, và phân phần phía tây cho người da trắng. Một số vùng đất phía tây đó được phân lô theo xổ số. Nhiều đất được phân chia bằng một cuộc đua: sau một phát súng của quan chức chính quyền liên bang, người định cư sẽ lao nhanh đi chiếm phần đất của họ. Tổng cục Điều tra Dân số tuyên bố đó là “cuộc định cư một vùng lãnh thổ nhanh nhất trong lịch sử Hoa Kỳ”.

Cuộc chiếm đất điên cuồng: Sau một phát súng ngắn vào năm 1893, dân định cư lao đi tuyên bố chủ quyền đất ở vùng trước kia là Nước Da đỏ.

Theo truyền thống sùng kính ở Hoa Kỳ trong việc đặt tên địa danh bằng tên những người đã bị xua đuổi khỏi đó, vùng lãnh thổ mới mở ra được gọi là Oklahoma, một từ tiếng Choctaw có nghĩa là “người da đỏ”.

Điều đó khiến cho vết tích duy nhất còn lại của Nước Da đỏ là ở phía đông vùng lãnh thổ. Nhưng những người chiếm đất cũng tràn sang cả nơi đó nữa. Nhìn thấy hướng mà làn gió đang thổi tới, những bộ lạc hàng đầu kêu gọi một hội nghị, mở cho tất cả, người da đỏ lẫn không phải da đỏ. Họ sẽ xin quy chế gia nhập liên bang với tư cách một tiểu bang không phải dành riêng cho người da đỏ, mà ít ra có dân số da đỏ đáng kể. Tiểu bang đó sẽ được gọi là Sequoyah, theo tên người thợ bạc đã nghĩ ra kiểu ký âm tiếng Cherokee.

Quốc hội từ chối xem xét đơn kiến nghị. Thay vì thế, họ cho phép vùng lãnh thổ Oklahoma, nơi dân định cư đang áp đảo, nuốt luôn vùng lẽ ra sẽ thành tiểu bang Sequoyah. Oklahoma được công nhận là tiểu bang vào năm 1907, với dân số không tới một phần tư là người da đỏ.

Sự diệt trừ tận gốc cuối cùng với Nước Da đỏ là một sự kiện có tầm quan trọng sâu sắc với người châu Mỹ bản địa. Hai thập niên sau đó, kịch tác gia người Cherokee Lynn Riggs(*) bắt tay vào kể lại câu chuyện. Riggs ấp ủ và viết vở kịch của ông ở Paris - ông là khách quen của quán Les Deux Magots, nơi Ernest Hemingway và F. Scott Fitzgerald cũng từng ngồi hí hoáy viết. Nhưng tâm trí của ông dành cho mảnh đất thơ ấu quê nhà. Kết quả, vở kịch Green Grow the Lilacs (Cây tử đinh hương mọc lên xanh rì), là lời ngợi ca đầy nuối tiếc với Nước Da đỏ ở ngã ba đường. Một vở kịch nhẹ nhàng, hoài niệm, dù với cái kết mang tính chống đối. Trong hồi sau chót, khi một viên tướng liên bang xuất hiện trên sân khấu, những nhân vật khác từ chối hợp tác với ông ta, giải thích rằng họ “ngập trong máu người da đỏ, và rằng họ coi Hoa Kỳ là một quốc gia, “một đất nước đầy căm thù”. Với cuộc đối đầu khó chịu đó, vở kịch hạ màn.

Vở kịch của Riggs được đón nhận tích cực khi ra mắt vào năm 1931. Tuy nhiên, ngày nay nó được nhớ tới bởi giá trị của nó thì ít, mà với vai trò làm nền cho vở nhạc kịch Oklahoma! của Richard Rodgers và Oscar Hammerstein thì nhiều.(*) “Tôi giữ lại phần lớn vở kịch gốc mà không thay đổi gì nhiều, vì lý do đơn giản là không thể làm tốt hơn nữa - ít ra là tôi thì không” Hammerstein nói với báo chí.

Nhưng vẫn có một sự thay đổi đáng chú ý. Dù vở nhạc kịch kết thúc bằng cuộc đối đầu với một vị tướng (kết thúc có hậu), các nhân vật trong Oklahoma! chẳng nói gì về “máu của người da đỏ”. Thật vậy, từ da đỏ không hề được thốt ra dù chỉ một lần trong quá trình sản xuất. Oklahoma! đưa ra các nhân vật là những người da trắng bị mê hoặc bởi đất đai sẵn có và choáng ngợp vì suy nghĩ rằng họ sẽ sớm “được sống ở một tiểu bang mới hoàn toàn!” “Chúng ta biết chúng ta thuộc về đất này, họ hát. “Và mảnh đất ta thuộc về thật lớn lao.

Đó là điệp khúc vui nhộn của dân định cư da trắng.

3 | MỌI ĐIỀU VỀ GUANO MÀ BẠN LUÔN MUỐN BIẾT NHƯNG KHÔNG DÁM HỎI

Một đặc điểm đáng lưu ý một chút trong lịch sử thế giới là vài thập niên qua, bản đồ đã không thay đổi nhiều. Tất nhiên đã có những điểm nóng (Iraq/Kuwait, Nga/Ukraine, Sudan) và sự tan vỡ đầy kịch tính của Liên bang Xô Viết. Nhưng không có gì giống những đảo lộn kinh khủng với ngành bản đồ học trong những thế kỷ trước đó: những cuộc xâm lược, cách mạng, chinh phạt, và sáp nhập đã biến Ba Lan thành một chiếc đàn accordion bị nguyền rủa, cứ giãn ra co vào một cách điên loạn; và đã quét sạch Nước Da đỏ khỏi bản đồ.

Xu hướng những đường biên giới ngày nay vẫn ở nguyên chỗ cũ có thể khiến hình dạng các quốc gia có vẻ là không thể tránh khỏi. Hình lục lăng của nước Pháp, hình chiếc ủng của Ý, hình cây kim mỏng tới khó tin của Chile (“một lưỡi lê đâm vào trái tim vùng Nam Cực”, Henry Kissinger nói đùa) - dù chúng rõ ràng là kết quả của vận mệnh mang tính lịch sử, thật khó hình dung chúng có những hình dạng nào khác.

Đó là lý do tại sao thật khó mà nhớ được sự lưỡng lự của những người lập quốc Hoa Kỳ trong việc mở rộng về miền Tây. Chúng ta nghĩ rằng chắc hẳn họ phải thấy mẩu quốc gia nhỏ bé của họ còi cọc và bất toàn cỡ nào. Có gì đó thật mãn nguyện trong việc theo đuổi câu chuyện tới cuối cùng, như ghép những miếng ghép lại với nhau thành một tấm hình. Mua lại Louisiana, xong, Đông và Tây Florida, xong xong, Texas, xong, Oregon, xong, chiến tranh với Mexico, xong, và mua lại Gadsden, một rẻo đất ở biên giới với Mexico lấp đầy hình tấm bản đồ quen thuộc của Hoa Kỳ. Xong. Bức tranh hoàn tất, sứ mệnh hoàn thành.

Trừ mỗi việc trò chơi đó chưa kết thúc. Đường riềm tấm bản đồ logo phản ánh chính xác các đường biên giới của Hoa Kỳ chỉ trong ba năm. Vì năm 1857, không lâu sau khi vụ mua lại Gadsden được phê chuẩn (1854), Hoa Kỳ bắt đầu sáp nhập các đảo nhỏ khắp vùng Caribe và Thái Bình Dương. Tới cuối thế kỷ mười chín, Hoa Kỳ tuyên bố chủ quyền với gần một trăm đảo như vậy.

Những đảo này không có cư dân bản địa và lúc bấy giờ không có giá trị chiến lược gì. Chúng thường xa xôi, trơ trọi toàn đá, và không có mưa - những nơi khó mà trồng trọt gì được. Nhưng điều đó không quan trọng. Chúng có một thứ mà tất cả mọi người vào thế kỷ mười chín đều cực kỳ mong muốn đó là “vàng trắng”, hay những người kém lịch sự hơn gọi là “phân chim”.

* * *

Để hiểu tại sao người ta lại quan tâm tới phân chim, cần phải biết một chút về nông nghiệp thời tiền công nghiệp hóa.

Làm nông nghiệp ở Hoa Kỳ thế kỷ mười chín không giống như ngày nay, những cánh đồng rộng hàng acre(*) cực kỳ màu mỡ tràn ngập những loại hoa màu cao sản. Đó là kiểu làm nông nghiệp bấp bênh. Lý do những thống kê dân số của Benjamin Franklin đã đánh động Thomas Malthus là bởi Malthus không hiểu lấy đâu ra thực phẩm để nuôi sống nhiều thế hệ nhân lên như thế. Đất nông nghiệp mới và chưa canh tác đã giúp dân Bắc Mỹ có được lợi thế dễ dàng hơn, Malthus thừa nhận, nhưng điều đó chỉ có thể là tạm thời. Cuối cùng, ông viết, “sức mạnh của dân số vượt trội so với sức mạnh của đất sản xuất ra đủ để nuôi sống con người, khiến việc chết sớm ở hình thức này hay hình thức khác phải xảy ra với loài người”.

Khi thế kỷ mười chín trôi đi, các nhà khoa học nông nghiệp hiểu rõ hơn tại sao sự màu mỡ của đất đai tụt lại sau so với sự mắn đẻ của con người. Đất canh tác được phải có một dưỡng chất, nếu không có dưỡng chất đó thì cây cối sẽ không mọc được. Dưỡng chất tuyệt đối quan trọng là nitơ, một trong bốn cấu thành của sự sống (CHON: cácbon, hyđrô, ôxy, nitơ). Đất thiếu nitơ cho ra những cây còi cọc, lá nhợt nhạt và hạt không có nhiều protein.

Thật may mắn, nitơ chiếm gần bốn phần năm bầu khí quyển của trái đất về khối lượng. Không may thay nitơ trong bầu khí quyển gần như chỉ là dinitrogen (N,), mà các liên kết hóa học cực kỳ bền vững khiến nó không hoạt hóa và bởi thế cây cối không thể chuyển hóa được. Tệ hơn, thiên nhiên cho thấy có ít cách tới nản lòng để biến dinitrogen thành một loại hóa chất hoạt hóa hữu dụng hơn. Sấm sét cũng như các vi khuẩn sống trong nốt rễ một số loại đậu có thể làm được việc này, nhưng tất cả chỉ có thế.

Phải tới thế kỷ mười chín, các nhà hóa học mới ghép được tất cả các mảnh ghép lại với nhau. Nhưng nông dân, bằng cách riêng của họ, đã hiểu điều đó hàng thiên niên kỷ. Mọi truyền thống nông nghiệp, để tồn tại đủ lâu và trở thành truyền thống, đòi hỏi những phương pháp quản trị dòng chảy nitơ. Đó là những màn khiêu vũ phức tạp giữa người nông dân và đất đai, có đạo diễn sân khấu là trí khôn dân gian và nhảy múa theo nhịp điệu của các mùa. Những loại phân giàu nitơ được sử dụng, các loại cây trồng được luân canh, rừng được đốt, những cánh đồng được cho nghỉ hay trồng đậu. Mỗi địa phương lại có biến thể phức tạp của riêng mình để duy trì sức bền cho đất đai.

Tuy nhiên, những hệ thống phức tạp này sụp đổ vào thế kỷ mười chín. Công nghiệp hóa cần nguyên liệu thô cung cấp cho nhà máy và ngũ cốc để nuôi sống công nhân. Các nông trại từng luân canh những loại cây trồng đa dạng phục vụ tiêu dùng địa phương bắt đầu tập trung vào những loại có lợi nhuận cao nhất và trồng chúng cho những thị trường ở xa. Ai còn thời giờ để trồng đậu khi mà dân Anh đang mua bông với giá mười một xu một pound và những chiếc tàu chở hàng đang đợi?

Tệ hơn nữa, bằng cách vận chuyển sản phẩm của vùng nông thôn tới các thành phố xa xôi, nền nông nghiệp mới phá vỡ chu kỳ lâu đời đưa chất thải - từ người và động vật - vào trong đất đai, trả lại nitrate cho đất. Các nhà nông học thế kỷ mười chín kinh hãi với suy nghĩ về những thành phố lớn xả vào sông và biển những chất thải nitơ lẽ ra đã có thể dùng bón phân cho những cánh đồng. Tác giả của một cuốn sách giáo khoa được sử dụng rộng rãi ước tính giá trị hàng năm của phân người “bị bỏ phí tương đương 50 triệu đô la, tức gần bằng với ngân sách liên bang.

Đó không phải là những nỗi lo hão huyền. Những cánh đồng độc canh có năng suất ngày càng giảm. Người ta gọi đó là “sự kiệt quệ của đất đai” trở thành con ngoáo ộp của nông nghiệp thế kỷ mười chín khắp thế giới công nghiệp hóa, và nó đã ăn sâu ở những nông trại miền Đông. “Thực tế xấu xa nổi tiếng” một chuyên gia nông nghiệp báo cáo với Thượng viện New York, “là có hàng nghìn, nếu không muốn nói là hàng triệu, acre ở tiểu bang này từng cho thu hoạch 20 giạ(*) lúa mì loại tốt một acre, giờ chỉ cho không tới mười gia.

Nông dân lùng sục vùng họ sống để tìm các nguyên liệu hữu cơ có thể rải ra đồng nhằm bồi bổ cho đất. Riêng độ đa dạng của những giải pháp khả thi được trao đổi trong cuốn sách đáng tin cây của Sir Humphry Davy Elements of Agricultural Chemistry (Những yếu tố của hóa học nông nghiệp, 1813) cho thấy họ đã trở nên tuyệt vọng tới mức nào. Davy tính tới cả bột cải dầu, bột lanh, cám mạch nha, rong biển (“thu được càng tươi càng tốt”), rơm, cỏ thối, yến mạch, “sợi gỗ”, “chất than bùn trợ”, tro từ gỗ cháy, “những bộ phận trong cơ của các loài động vật trên cạn”, xác động vật thối rữa (ngựa, chó, cừu, hươu nai, và “các loài bốn chân khác”), cá, mỡ cá voi, vụn xương, vụn sừng, tóc, giẻ rách bằng len, “nội tạng từ xưởng thuộc da, máu, “váng hớt ra từ lò đun của những nơi nấu đường”, san hô, bọt biển, nước tiểu mới, “nước tiểu lưu cữu”, phân chim bồ câu, phân gà, phân thỏ, phân gia súc, phân cừu, phân hươu nai, và bồ hóng.

“Poudrette”, một cái tên lịch sự dùng để chỉ phân người đem ra buôn bán, được quan tâm đặc biệt. Ngay cả Victor Hugo cũng không thể để người hùng đầy lo âu của ông là Jean Valjean chạy qua cống ngầm ở Paris trong Những người khốn khổ (1862) mà không dừng lại - thực ra là dừng lại nguyên một chương - để nhận xét rằng mọi chuyện sẽ thật sự tốt hơn nếu người ta có thể nghĩ ra cách gì đó sử dụng chất thải của Paris. Trong một đoạn mà thật đáng tiếc, bị cắt khỏi vở nhạc kịch, Hugo vạch ra kế hoạch của ông chế tạo một “thiết bị ống kép với van đóng mở và cống”, nhằm đưa nó trở lại đồng ruộng.

Tuy nhiên, tái sử dụng phân ở quy mô lớn vẫn chỉ là chuyện trong tiểu thuyết. Phân thải ra ở thành phố quá phân tán và quá nặng để có thể thu gom và vận chuyển, và rất ít “chất cải tạo đất” phát huy hiệu quả đúng với danh tiếng của chúng.

Điều thực sự hiệu quả là “guano”. Thuật ngữ này để chỉ bất kỳ loại phân chim hay phân dơi nào được dùng làm phân bón, nhưng guano trong tâm trí tất cả mọi người là những loại phân giàu nitơ của các loài chim cốc, ó biển, và bồ nông trên quần đảo Chincha ngoài khơi Peru. Quần đảo này là nơi sinh sống hấp dẫn cho các loài chim biển nói chung. Chincha có thêm một đặc điểm nữa là gần như không bao giờ có mưa. Đống guano chất lên cao hàng trăm foot(*) và được nung dưới ánh mặt trời, nên chính đá của những hòn đảo tại đây đã tích tụ hàng thế kỷ phân chim bị canxi hóa.

Guano độc hại, “một đống hỗn loạn mùi kinh dị, trông như bánh thuốc lá chất lượng thấp trộn với xác mèo thối rữa, một tờ báo ở Vermont mô tả. Thượng nghị sĩ của Virginia gọi nó là “thứ nguyên liệu ghê tởm và khó ưa nhất có thể tưởng tượng ra được”. Mùi rất mạnh, đậm ammoniac của guano thật khét tiếng, có thể nhận ra từ cách hàng dặm. Các thủy thủ làm việc chuyên chở guano không thể ở dưới hầm tàu với nó quá mười lăm phút. Họ sẽ bước ra thở gấp, đôi khi bị chảy máu mũi hoặc mù tạm thời.

Bản nhạc vào cuối thế kỷ mười chín ca tụng thời đại của Guano: “Bài ca Guano”

Thế nhưng, rải một ít lượng phân đó lên những nông trại khát nitơ của Bắc Mỹ thì nó lại tạo ra phép mầu. Những chiếc tàu đầu tiên đưa guano từ Peru về vào những năm 1840 và nhanh chóng làm dấy lên một cơn cuồng loạn. Tờ Cleveland Herald vinh danh nó là “thứ phân bón rẻ nhất, mạnh mẽ nhất, lâu bền nhất, và dễ vận chuyển nhất” trong tất cả các loại phân bón. Những lời đồn thổi lan đi, về việc một người cha nhốt cậu con trai mười tuổi vào kho cỏ có một đống guano và vài giờ sau mở kho thì thấy một người trưởng thành trong đó, hay người nông dân vừa mới bón những cây dưa chuột bằng guano thì cây đã lao lên trên mặt đất và dây leo của nó siết chặt lấy ông.

* * *

Guano của Peru có thể thật kỳ diệu, nhưng nó không miễn phí. Nhu cầu điên loạn đẩy chi phí tăng lên. Tương tự là việc kiểm soát nguồn cung ngặt nghèo của các công ty Anh quốc vốn đã độc quyền hóa việc xuất khẩu guano từ Chincha và giữ cho giá cao.

Nói nhẹ nhàng thì đây cũng là một rắc rối. “Câu hỏi guano” trở đi trở lại ở Quốc hội. (“Đề tài này kém quan trọng hơn nhiều so với đường xe lửa Thái Bình Dương” một thượng nghị sĩ California phát chán và phản đối. “Ngài thượng nghị sĩ đã không chú ý tới việc sử dụng guano, nếu không ngài đã không nhận xét như thể, là lời đáp cộc lốc từ Virginia.) Giá guano cũng xuất hiện trong bốn thông điệp thường niên của các tổng thống, đáng chú ý nhất là trong diễn văn đầu tiên của Millard Fillmore.(*) “Guano từ Peru đã trở nên là một thứ đáng thèm muốn, Fillmore nói, tới mức ông coi “phận sự của chính phủ” là đảm bảo nó phải ở một “mức giá hợp lý”. “Tôi sẽ làm tất cả những gì cần thiết về phần mình, ông hứa với cả nước, trong sứ mệnh tìm kiếm guano giá rẻ.

Đó không phải là những lời nói suông. Vào năm 1852, bộ trưởng ngoại giao của Fillmore, Daniel Webster,(*) trao cho những kẻ đầu cơ tấm séc khống để tới quần đảo Lobos ngoài khơi đông bắc Peru và cạo sạch guano, hứa hẹn họ sẽ được hải quân bảo vệ và cử một tàu chiến đi vì mục đích đó. Đấy là một kế hoạch can đảm nhưng nguy hiểm, bởi Peru tuyên bố chủ quyền với quần đảo. Đáp lại động thái của Webster, Peru chuẩn bị cho chiến tranh. Một tờ báo Peru kêu gọi độc giả nổi dậy và “tiêu diệt giống loài thù hận đấy”, cướp lấy các tài sản của Hoa Kỳ và “giết chúng trước khi người Peru bị giết”.

Những đầu óc tỉnh táo hơn nhanh chóng thẳng thế, và Hoa Kỳ rút lui (“Chim cánh cụt Peru đã đánh bại sòng phẳng đại bàng Mỹ, tờ The London Times hả hê). Nhưng điều rõ ràng là guano suýt nữa đã khởi phát một cuộc chiến tranh liên châu Mỹ. Không có gì đảm bảo là nó sẽ không gây ra điều đó trong tương lai. Chỉ một hòn đảo duy nhất của Peru, một thượng nghị sĩ của Delaware suy đoán, sẽ giá trị hơn cả vụ mua lại Gadsden, Cuba, và toàn bộ phần còn lại của Caribe gộp vào.

Thật may mắn, có những cách khác để đi vòng qua sự độc quyền của người Anh. Vài năm sau khi cuối cùng cũng đã viết xong câu chuyện Leatherstocking của mình, vốn đã góp sức rất lớn vào việc củng cố huyền thoại Daniel Boone, James Fenimore Cooper viết một tiểu thuyết mới, The Crater (Miệng hố, 1847), về một hòn đảo guano ở Nam Thái Bình Dương. Trong cuốn tiểu thuyết, “một trữ lượng mênh mông guano rất cổ xưa” bị đánh dạt lên bình nguyên của hòn đảo, nơi mà thật hợp lý, đã sinh sôi nảy nở thành “những cánh đồng xanh ngát bạt ngàn”. Phát hiện ra điều đó, một nhóm nhà du hành từ Hoa Kỳ lập nên một thuộc địa tại đấy. Một đảo đá núi lửa nhỏ nằm quãng nửa đường tới Fiji có lẽ là nơi không ngờ tới để Cooper lấy làm bối cảnh cho phần tiếp theo trong những câu chuyện của ông về việc mở rộng sang hướng tây, nhưng guano có sức hút như nam châm.

Và không chỉ với Cooper. Cả dân đầu cơ cũng đồn đoán rằng những hòn đảo ở Thái Bình Dương chưa tuyên bố chủ quyền có lượng guano dồi dào chưa được biết tới. Hai đảo như thế, Howland và Jarvis, ở trung tâm Thái Bình Dương, cách đất liền gần nhất hơn một nghìn dặm, đã nổi tiếng trong nhiều thập niên với dân đánh cá voi và có vẻ đặc biệt hứa hẹn. Những doanh nhân khởi nghiệp ngành guano vội vã thành lập Công ty Guano Mỹ, với giá trị vốn hóa 10 triệu đô la (con số sẽ ấn tượng hơn nhiều khi bạn biết rằng toàn bộ chi tiêu của liên bang vào năm 1850 là không tới 45 triệu đô la). Họ xin Tổng thống Franklin Pierce đưa hải quân tới Howland và Jarvis để bảo vệ việc đào xới trước bọn nước ngoài hay cho mũi vào việc của người khác.

Pierce không chỉ nghe theo, ông còn làm hơn thế bằng cách ủng hộ Đạo luật các đảo guano vào năm 1856. Theo các điều khoản trong đó, bất cứ khi nào một công dân Hoa Kỳ phát hiện guano trên một hòn đảo chưa ai tuyên bố chủ quyền, không có người ở, hòn đảo đó sẽ, “theo định đoạt của Tổng thống, được coi là gắn liền với Hoa Kỳ”. Đó là một từ mơ hồ, gắn liền với(*), như thể những người viết luật đang lẩm bẩm cho qua phần quan trọng. Nhưng quan điểm là thế này: những hòn đảo đó, theo nghĩa nào đó, thuộc về Hoa Kỳ.

Có lẽ các nhà làm luật có lý khi lẩm bẩm, bởi đây là sự khác biệt lớn so với quá khứ. Trong mọi giai đoạn khác của lịch sử Hoa Kỳ, sự mở rộng lãnh thổ đã gây tranh cãi, được tranh luận trên báo chí và đấu đá ở Quốc hội. Giờ nếu đạo luật được thông qua, bất kỳ kẻ phiêu lưu ngẫu hứng nào cũng sẽ “có quyền tự do lang thang khắp Thái Bình Dương, hay bất kỳ đại dương nào khác, và sáp nhập những hòn đảo vào Hoa Kỳ”, như một tờ báo viết.

Các thành viên trong Quốc hội do dự: đây là “một kiểu luật pháp mới” với “những hệ quả vượt ra ngoài việc tìm nguồn cung guano”. Thượng nghị sĩ William Henry Seward, người đã bảo trợ đạo luật, tìm cách trấn an những ngờ vực của các đồng sự. Nếu dự luật dẫn tới “triển vọng thống trị”, ông thừa nhận, thì việc nghi ngờ nó là đúng. “Nhưng dự luật được soạn thảo để chỉ tính tới những đảo đá trơ trọi… vốn chẳng hợp lắm với sự thống trị” Không nói tới những tưởng tượng của James Fenimore Cooper, Seward hứa rằng sẽ không có “sự thành lập các thuộc địa” trên những hòn đảo đấy.

Đó là tất cả những gì Quốc hội cần nghe. Dự luật được thông qua, và những tay đầu cơ vội vã tuyên bố quyền sở hữu của họ. Đó là một cuộc đổ xô đi tìm đất khác, lần này là ở Thái Bình Dương và Caribe. Nhóm đảo đầu tiên được bổ sung vào Hoa Kỳ là vào năm 1857. Tới năm 1863, chính quyền đã sáp nhập năm mươi chín đảo. Vào lúc tuyên bố chủ quyền cuối cùng được nộp hồ sơ, năm 1902, đế quốc trên đại dương của Hoa Kỳ(*) đã bao gồm chín mươi bốn đảo guano. “Thái Bình Dương sẽ là của chúng ta, và Đại Tây Dương về cơ bản là của chúng ta, Walt Whitman(*) reo mừng hân hoan. “Một thời đại tuyệt vời! Một đất nước phi thường!”

Các hòn đảo Hoa Kỳ tuyên bố chủ quyền, 1857–1902.

* * *

James Fenimore Cooper, biết tới sức mạnh làm phân bón không gì sánh được của guano, tưởng tượng rằng hòn đảo hư cấu của ông sẽ là một “thiên đường nho nhỏ”. Ông không thể nào sai hơn thế.

Cooper không hiểu là guano chỉ tích tụ trong thời tiết cực kỳ khô, ở những hoang mạc trên đại dương nơi việc thiếu mưa cho phép phân chim lưu cữu nhiều thế kỷ. Những hòn đảo như thế chỉ là các tảng đá trơ trọi, chứ không phải là các bình nguyên màu mỡ chẳng hứa hẹn gì cho việc cư trú của con người.

Dẫu vậy, guano không tự nhảy được lên tàu. Việc khai thác guano - đào hầm, thu nhặt, và cho nổ để vỡ ra rồi lôi nó lên những chiếc tàu đang đợi - có lẽ là thứ công việc tồi tệ nhất mà bạn có thể nhận vào thế kỷ mười chín. Đó là lao động gãy sống lưng và phá hoại phổi giống như làm mỏ than, nhưng để làm việc đó, bạn còn phải bị bỏ lại ở một hòn đảo nóng, khô, đầy bệnh dịch, và bốc mùi trong nhiều tháng. Các bệnh về đường hô hấp, khiến công nhân bất tỉnh hay ho ra máu, là phổ biến. Tương tự là các bệnh dạ dày-ruột - hậu quả không có gì bất ngờ của tình trạng sống chen chúc, đồ ăn hư hoại, và thiếu thốn nước ngọt. Những đám mây các loài chim biển gào thét che kín bầu trời trên đầu, thỉnh thoảng xả xuống những trận mưa phân chim (“Chúng tôi hoàn toàn bị phủ trong một lớp màng dày phân chim”, một vị khách thăm nhớ lại). Trên đảo Howland, một quần thể chuột không thể kiểm soát lúc nhúc dưới chân, bổ sung một nguyên liệu kinh khủng nữa cho nồi lẩu bệnh dịch.

Tìm được công nhân không hề dễ dàng. Các ông trùm guano Peru, vốn không thể chiêu mộ đồng bào của họ, dựa chủ yếu vào lao động người Hoa mà họ lôi kéo lên những chiếc tàu đi về phương đông với những lời hứa hão huyền hay đôi khi đơn giản là bị bắt cóc - từ năm 1847 tới 1874, ít nhất sáu mươi tám chiếc tàu như thế đã nổi loạn. Những người đầu cơ guano Hoa Kỳ tập hợp lực lượng lao động của họ chủ yếu từ Hawai‘i, nơi có cảm giác là công nhân (được gọi là những “Kanaka”) có lẽ ít nhiều quen thuộc với khung cảnh nơi làm việc. “Những Kanaka kiên nhẫn, chăm chỉ, da nâu, đào và xử lý guano, và cực nhọc vung mái chèo trên những đợt sóng bạc đầu từ bình minh tới hoàng hôn, dưới cái nóng thiêu đốt của mặt trời xích đạo… là một chủng tộc thật ấn tượng” một chủ lao động thích thú viết; dù ông có vẻ ấn tượng nhất bởi khả năng chịu đựng khó khăn, sống sót trước bệnh tật và lòng can đảm trước sóng dữ của họ để bắt được cá. “Cá mập và người Kanaka có mối quan hệ thân thiện nhất có thể tưởng tượng ra được, ông ghi chép.

Tồi tệ nhất là ở phía bên kia địa cầu, trên một hòn đảo nhỏ xíu ở Caribe, Navassa, gần Haiti. Như báo trước điềm xấu, nó được gọi là Đảo Quỷ.

Dù Navassa thật ra không có nhiều guano, rạn san hô của nó rất nhiều tricalcium phosphate, di sản hóa thạch của nhiều thế kỷ đời sống sinh vật biển - cũng giàu dưỡng chất cho đất đai bạc màu. Dưới sự kiểm soát của Công ty Phosphate Navassa, đây sẽ trở thành nguồn cung cấp phân bón ổn định nhất cho đế quốc đảo bùng nổ của Hoa Kỳ.

Về nhân công, Công ty Phosphate Navassa sử dụng người Mỹ gốc Phi từ Baltimore. Bằng cách hứa hẹn một đời sống nhiệt đới nơi họ có thể hái trái cây và qua lại với những phụ nữ xinh đẹp, công ty đã lôi kéo các công nhân thường là mù chữ, ký những bản hợp đồng dài nhiều trang rồi lên tàu.

Nhưng khi công nhân rời tàu, họ thấy hoàn cảnh sống kém thơ mộng hơn hẳn. Hòn đảo hoang vu, đầy sỏi đá, đón sóng biển suốt ngày, chẳng có trái cây lẫn phụ nữ. Thay vì thế, hòn đảo mời chào họ một thực đơn đảm bảo bị bệnh scorbut(*) gồm lương khô và thịt lợn muối, cùng những đốc công da trắng tàn bạo. Những đồ thiết yếu như quần áo, giày, thảm và gối chỉ mua được từ cửa hàng của công ty với giá bị đẩy lên rất cao. Những công nhân mắc bệnh bị sa thải. Những người gây rối bị “treo sống”: bị trói nhiều tiếng liền dưới trời nắng với cánh tay giơ cao và chân chỉ khẽ chạm mặt đất.

Vào năm 1889, cuộc cãi cọ giữa một đốc công và một công nhân bùng phát thành bạo lực. Những đốc công da trắng bắn vào công nhân, công nhân chiến đấu bằng rìu, dao cạo, gậy gộc, đá, súng ngắn đã hỏng, và thuốc nổ. Năm đốc công da trắng chết trong cuộc chiến. Một tàu hơi nước của Anh gần đó đón những người da trắng còn lại và đưa họ tới Kingston (“Chúng tôi được đối xử như những vị hoàng thân ngay từ khi được giải cứu” bản báo cáo kể lại đầy hài lòng). Các công nhân bị lôi trở lại Baltimore và cho diễu qua những đường phố lạnh giá, bị đeo gông và một số người không được mang giày, rồi bị tống thẳng vào nhà tù thành phố.

Những người nổi loạn ở Navassa: Sáu bị cáo của vụ đảo Navassa.

Với năm cái xác da trắng phải tính đến và lời khai giật gân từ những đốc công còn lại tràn ngập các trang báo (NHỮNG TÊN ĐỒ TỂ DA ĐEN, một dòng tít gần như cuồng loạn viết), triển vọng của các bị cáo không lấy gì làm tốt lành. Những người đấu tranh da đen ở Baltimore đã gây quỹ và chiêu mộ một đội ngũ pháp lý đáng gờm, bao gồm E. J. Waring, luật sư da đen đầu tiên vượt qua được kỳ thi của hội luật gia Maryland.

Waring và các cộng sự của ông chỉ ra điều rõ ràng: điều kiện sống tồi tệ và việc treo sống những công nhân không vâng lời. Nhưng vụ việc rốt cuộc dựa cả vào một lời bào chữa pháp lý không nhiều hy vọng. Những người nổi loạn không thể bị kết án, các luật sư của họ lập luận, vì Hoa Kỳ không có quyền tài phán ở hòn đảo. Họ chỉ ra là cả Haiti cũng tuyên bố chủ quyền với Navassa. Họ lưu ý không hề có một quan chức Hoa Kỳ nào có mặt tại đó. Và họ nhắm vào ngôn ngữ của Đạo luật các đảo guano, trong đó các đảo được cho là “gắn liền với” Hoa Kỳ. Gắn liền với ư? Như thế chính xác có nghĩa là gì? Theo bên bào chữa, Navassa là đất ở nước ngoài.

Đó không chỉ là một nỗ lực giành lấy tự do cho những người nổi loạn. Đó cũng là lời thách thức với tính hợp pháp của Đế quốc Hoa Kỳ, và vụ việc nhanh chóng được đưa lên Tòa Tối cao. Tòa đứng về phía bên công tố, khẳng định rằng luật pháp Hoa Kỳ “rõ ràng” được mở rộng tới Navassa. Dẫu vậy, bên bị vẫn có lý. Nếu đó là lãnh thổ Hoa Kỳ, thì chính quyền ở đâu?

Tổng thống Benjamin Harrison(*) cũng tự hỏi điều tương tự. Ông không nghi ngờ gì nhiều việc những người nổi loạn là “công dân Mỹ” đang làm việc “trong lãnh thổ Mỹ”. Nhưng ông lo ngại là Công ty Phosphate Navassa đã biến một phần của Hoa Kỳ thành lãnh địa doanh nghiệp của riêng nó, được cai trị không phải bởi pháp luật, mà bởi nội quy doanh nghiệp.

Trong một diễn biến đáng chú ý, Harrison cử một tàu chiến, chiếc USS Kearsage, tới để điều tra - không phải kiểu phản ứng ở Thời đại Mạ vàng(*) với một cuộc nổi loạn của công nhân lao động. Khi các sĩ quan của chiếc Kearsage báo cáo rằng Navassa được điều hành như “một trại tù cải tạo”, chỉ là không có “những tiện nghi và sự sạch sẽ” của một nhà tù, sự cảm thông của Harrison nghiêng về phía những người nổi loạn. Ông xóa án tử hình cho những người lãnh đạo cuộc nổi loạn và nêu ra vấn đề trong thông điệp thường niên của ông. “Không thể biện minh cho việc người lao động Mỹ bị bỏ mặc trong vùng tài phán của chúng ta mà không được tiếp cận bất kỳ quan chức chính quyền hay tòa án nào để bảo vệ họ” ông nói.

Đó là sự ủng hộ vang dội đầy chất tổng thống cho một nguyên tắc mà tới lúc bấy giờ vẫn là mơ hồ. Dù những tảng đá và hòn đảo đầy phân đó có xa xôi tới đâu, xét tới cùng, chúng là một phần của Hoa Kỳ.

* * *

Câu chuyện về các đảo guano có vẻ nhỏ nhặt. Rốt cuộc, vài chục hòn đảo không người ở thì có thể quan trọng tới đâu chứ? Nhưng cơn cuồng guano của thế kỷ mười chín đã để lại ba di sản, tất cả đều sẽ định hình số phận của Đại Hoa Kỳ.

Đầu tiên là về mặt pháp lý. Đạo luật các đảo guano, phán quyết của Tòa Tối cao, và sự ủng hộ của Tổng thống Harrison với phán quyết đó đã cùng nhau thiết lập sự thật rằng những đường biên giới của Hoa Kỳ không nhất thiết phải khoanh lại ở lục địa. Vào giai đoạn 1889-90, khi cuộc tranh cãi Navassa xuất hiện trên tin tức, nó là mối bận tâm nhỏ. Nhưng trong những thập niên tiếp đó, nó sẽ là nền tảng cho toàn bộ đế chế ở hải ngoại của Hoa Kỳ.

Di sản thứ hai mang tính chiến lược. Cũng những đặc điểm khiến các hòn đảo là nơi trú ngụ hấp dẫn cho chim biển khiến chúng là những địa điểm đáng thèm muốn để xây các sân bay nhiều thập niên sau đó. Đế chế điểm họa mà Hoa Kỳ xây dựng sau Thế chiến II sẽ dựa một phần vào những tuyên bố chủ quyền với các đảo guano thế kỷ mười chín đó.

Di sản thứ ba và trực tiếp nhất là về nông nghiệp. Tính tổng cộng, giới đầu cơ đã cạo khoảng bốn trăm nghìn tấn guano từ đá ở các vùng đất gắn liền với Hoa Kỳ. Con số đó còn cách xa những hy vọng hoang đường của giới đầu cơ, nhưng dẫu sao vẫn là một con số lớn đáng kể.

Guano không giải quyết được cuộc khủng hoảng đất bạc màu, nhưng kết hợp với sodium nitrate của Chile, mà sau đấy, cũng trong cùng thế kỷ, các công ty bắt đầu bán, nó giúp đất đỡ bạc màu hơn. Phân bón dạng quặng đã giúp nông nghiệp kiểu công nghiệp bền vững đủ lâu để các nhà khoa học nghĩ ra một giải pháp lâu dài hơn: chế ra phân bón từ nitơ (N₂) không hoạt hóa trong khí quyển.

Đột phá tới vào năm 1909, khi Fritz Haber(*), một nhà hóa học Đức gốc Do Thái, phát triển được kỹ thuật tổng hợp ammonia, một hợp chất nitơ. Tới năm 1914, kỹ thuật thử nghiệm này đã trở nên khả thi ở mức độ công nghiệp, và trong năm đó, phương pháp của Haber, được gọi là quy trình Haber-Bosch, đã cho ra lượng nitơ hoạt hóa bằng với toàn bộ lượng guano được mua bán của Peru. Sự khác biệt là Haber-Bosch, không giống việc đào guano, có thể mở rộng tới vô tận. Nó cũng không đòi hỏi phải lùng sục khắp biển để tìm những hòn đảo không người ở.

Chỉ trong khoảnh khắc, Haber đã mở cánh cửa xả lũ cho sự tăng trưởng gần như không giới hạn với đời sống con người. Logic kiểu Malthus đã bị bác bỏ. Sự bạc màu của đất không còn là mối đe dọa sinh tồn nữa; ta chỉ cần thêm hóa chất là được. Không có Haber-Bosch, trái đất có thể nuôi sống, với mức tiêu thụ hiện tại, chỉ cỡ khoảng 2,4 tỉ người. Con số đó còn xa mới bằng một nửa dân số ngày nay.

Bằng cách phát minh ra phương thức tổng hợp ammonia, Fritz Haber có lẽ đã trở thành sinh thể hữu cơ đơn lẻ để lại hậu quả lớn nhất trên hành tinh này. Tuy nhiên, tổn thất với đời sống cá nhân của ông thật nặng nề. Vợ ông, Clara(*), bản thân là một nhà hóa học người Đức gốc Do Thái đầy hứa hẹn, thật ra là người phụ nữ đầu tiên nhận bằng tiến sĩ ở Đại học Breslau. Phụ nữ địa phương đã tới thật đồng để chứng kiến bà nhận bằng, “hiếm khi nào việc trao bằng tiến sĩ lại có nhiều người tham dự như thể”, báo địa phương viết. Nhưng sau khi kết hôn, Clara bỏ việc nghiên cứu và ở nhà làm nội trợ, dành cuộc đời mình để hỗ trợ Fritz.

Đó là một cuộc hôn nhân kiểu Picture of Dorian Gray (Bức chân dung của Dorian Gray): Fritz càng thành đạt, thì Clara càng tàn úa. Đúng lúc chồng bà đang tinh chỉnh phát minh của ông, Clara viết một lá thư đầy đau khổ cho người thầy khoa học cũ của bà: “Những gì Fritz đã giành được trong tám năm qua, những điều đó - và còn hơn thế nữa - những gì tôi đã mất và những gì tôi còn lại đây khiến tôi cảm thấy một niềm bất mãn sâu sắc nhất.

Fritz đã giành được khá nhiều. Phát minh của ông giúp ông có ghế giám đốc ở một viện nghiên cứu mới tại Berlin và vị thế trung tâm trong giới cây đa cây đề Đức (vị thế mà ông đã sử dụng để thúc đẩy sự nghiệp của một nhà vật lý học Do Thái trẻ tuổi tài năng tên là Albert Einstein). Khi Thế chiến I nổ ra, Haber tình nguyện phục vụ. Ông đề xuất rằng ammonia đang tuôn chảy từ các nhà máy phân bón của Đức có thể được điều chỉnh lại làm thuốc nổ để tăng cường cho kho cung ứng đạn dược đang suy giảm của Đức. Bởi cuộc chiến đã cắt mất của Đức nguồn nitrate nhập khẩu, đây là một đóng góp tối quan trọng. Chủ tịch Hiệp hội Hóa học Mỹ tính toán rằng Đức hẳn đã thua cuộc chiến vào đầu năm 1916 nếu Haber không giúp họ lấp đầy lại kho thuốc nổ nitrate.

Haber không dừng ở đó. Ông còn tập hợp một nhóm các nhà khoa học Đức siêu hạng, bốn trong số đó, giống như ông, sau này sẽ giành giải Nobel. Giám sát những nỗ lực của họ, ông giới thiệu phát minh lớn thứ hai của ông: hơi độc.

Haber không chỉ phát minh ra nó, ông còn đích thân giám sát việc sử dụng lần đầu vào năm 1915, xả bốn trăm nghìn tấn khí chlorine vào đầu gió thổi tới một nhóm binh sĩ Algeria trong trận Ypres. Trong sự trớ trêu kỳ diệu của lịch sử, người đàn ông đã cứu thế giới khỏi chết đói cũng là cha đẻ của những vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Nhờ điều này, Haber lại nhận thêm được nhiều vinh dự nữa: một khoản hoa hồng của quân đội, huân chương Chữ thập Sắt, và được diện kiến hoàng đế. Người duy nhất có vẻ không ăn mừng là Clara. Ngay sau khi phun khí độc vào những người Algeria ở Ypres, Fritz tạt về thăm nhà. Những gì diễn ra giữa hai vợ chồng trong chuyến thăm đó không còn lưu lại trong lịch sử, nhưng sau khi Fritz đi ngủ, Clara ra vườn với khẩu súng lục nhà binh của ông và tự bắn vào tim mình. Ngày hôm sau, Fritz trở lại mặt trận.

Ngày nay người ta rất chú ý tới Clara, nhất là ở Đức, nơi bà được vinh danh như một người tử đạo cho khoa học. Không còn ghi chép nào của Clara để lại, và Fritz từ chối nói về đề tài đó, nên không thể nói chắc lý do bà đã tự sát. Chắc chắn là bà có nhiều lý do. Nhưng thời điểm bà tự sát và một số lời chứng từ những người quen biết bà đã khiến nhiều người diễn giải đó là một sự phản đối với phát minh của chồng bà.

Nếu đúng như thế, thì đó là một hành động tiên tri. Sau cuộc chiến, Fritz tiếp tục công trình của ông, và viện của ông phát triển một loại thuốc trừ sâu hứa hẹn tên gọi Zyklon A. Ở dạng điều chỉnh một chút, với tên Zyklon B, nó sẽ được dùng với những đồng bào Do Thái của Fritz và Clara, dù lần này không phải ngoài chiến trường, mà là trong phòng hơi ngạt. Nhiều thân nhân của Clara ở trong số những người đã chết trong các trại tập trung.

Thật may mắn, không phải tất cả đi vào chốn lụi tàn. Dù họ sau khi kết hôn của Clara là Haber, ngày nay bà được biết đến với tên thời con gái, cái tên bà đã dùng khi bảo vệ luận án của mình: Clara Immerwahr.

Em họ của bà, Max, là ông cố của tôi.

4 | MỘT NGÀY RẤT TỐT LÀNH CỦA TEDDY ROOSEVELT(*)

Nếu có một biểu tượng để định nghĩa phong thái tổng thống trong thời đại bùng nổ người định cư, thì đó là căn chòi gỗ(*). Những cử tri thích thú tưởng tượng các nhà lãnh đạo của họ là người lao động chân tay giống như quần chúng, sống trong những căn nhà tạm bợ, vung rìu và đánh nhau với gấu ở vùng biên giới. Các ứng viên rất hài lòng tuân theo hình ảnh đó, huênh hoang về nguồn gốc thôn dã của họ trong những bài phát biểu tranh cử.

Tuy nhiên, đó chủ yếu chỉ là để trình diễn. Những người nhiều quyền lực thường xuất thân từ những nơi nhiều quyền lực. Chưa bao giờ có một tổng thống sinh ra ở một vùng lãnh thổ Hoa Kỳ, và dù một vài người có sống ở những vùng đó một thời gian, họ hiếm khi ở đó lâu. Abraham Lincoln(*) và Zachary Taylor(*) thời trẻ cùng gia đình chuyển tới các vùng lãnh thổ miền Tây, nhưng chỉ ngay trước khi các vùng lãnh thổ đó trở thành tiểu bang (sau vài tháng, trong trường hợp của Lincoln). Andrew Jackson, Zachary Taylor, và William Henry Harrison(*) làm việc ở các vùng lãnh thổ vào nửa sau cuộc đời, nhưng do liên bang bổ nhiệm để phục vụ cho chính quyền vùng lãnh thổ, chứ không phải như những người định cư. Harrison, với huyền thoại “căn lều gỗ” đã được tạo ra cho ông, trải qua thời thơ ấu ở một đồn điền sang cả tại Virginia và sống ở Vùng lãnh thổ Tây Bắc không phải trong một căn nhà gỗ, mà là trong dinh thự của thống đốc.

Nói cách khác, rất ít chính trị gia hàng đầu thực sự tham gia vào cuộc bùng nổ định cư. Rất ít, trừ Theodore Roosevelt.

Như cái tên sang cả của ông cho thấy, Roosevelt là con dòng cháu giống của giới tinh hoa Atlantic. Ông sinh ra trong giới thượng lưu New York - cha ông đã góp công thành lập Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ. Học ở Harvard và là một ngôi sao đang lên trong thế giới của nền chính trị cải cách, “Thee”, như ông ký dưới các lá thư của mình, là dân danh gia vọng tộc, không kém cạnh bất kỳ dòng họ thuần chủng nào của miền Đông.

Nhưng có gì đó đậm chất hoang dã miền Tây ở ông nữa. Vào năm 1883, Roosevelt rời New York tới Vùng lãnh thổ Dakota, nơi ông lập một trang trại ngay đường biên giới của vùng Đất xấu.(*) Ở đó, ông lao mình vào đời sống miền biên viễn với sự háo hức của một người cải đạo. Không giống Harrison, ông thực sự sống trong một căn lều gỗ. Trong bốn năm, ngắt quãng ngắn bằng những chuyến quay về miền Đông, Roosevelt chặt cây, bắt cướp, đi săn, và đối đầu với thiên nhiên. Bạn bè ông bao gồm ngôi sao trình diễn của miền Tây hoang dã Buffalo Bill Cody;(*) Pat Garrett,(*) người đã bắn Billy the Kid;(*) và Seth Bullock,(*) viên cảnh sát trưởng nổi tiếng của Deadwood.

Đó là những ngày vinh quang mà Roosevelt vui thích ghi lại dài dòng từng năm một trong hàng loạt cuốn sách: Hunting Trips of a Ranchman (Những chuyến đi săn của một chủ trại gia súc, 1885), Ranch Life and the Hunting Trail (Đời sống ở trại gia súc và đường mòn đi săn, 1888), The Wilderness Hunter (Người thợ săn nơi hoang dã, 1893), và vân vân. Chúng là những tập sách nhạt nhẽo, lặp đi lặp lại, chủ yếu nói về những cuộc đụng độ của ông với sói, hươu nai, mèo rừng và gấu (trong một chương hồi tưởng đầy bất an, Roosevelt đã bắn một con đại bàng). Không có cốt truyện gì nhiều, cuốn sách chủ yếu bao gồm trí khôn thô ráp trên đường mòn lối mở: “Cách tốt nhất để giết hươu đuôi trắng là cẩn trọng lần theo chúng qua những dấu vết của chúng vào lúc hoàng hôn” hay, “Linh dương rất cứng cỏi, và sẽ còn chạy được xa nếu như không bị bắn trúng chỗ.

Với dân mới vào nghề, vị tổng thống tương lai chia sẻ những lời khuyến khích. “Não một con gấu có kích thước khoảng một chai bia,” ông viết. “Ai mà chẳng bắn trúng một chai bia nửa lít ở khoảng cách ba bốn chục foot.

Công nhận là có gì đó có vẻ buồn cười về hành trình đường núi của Thee - một cậu bé lớn xác chơi đùa với dân cao bồi và da đỏ. Yếu tố làm-mới-tin đạt tới đỉnh điểm ở Câu lạc bộ Boone and Crockett của ông, một tổ chức toàn quốc cổ xúy “nam tính, tự chủ, và đủ năng lực tự lo cho bản thân” bằng cách thúc đẩy nghề săn bắn. Tổ chức chủ yếu thu hút đàn ông miền Đông - chủ ngân hàng J. P. Morgan,(*) các chính trị gia như Elihu Root(*) và Henry Stimson,(*) và tác giả sinh ở Philadelphia, được giáo dục ở Paris và Harvard, Owen Wister(*) người mà tiểu thuyết cao bồi The Virginian - Người Virginian (được đề tặng cho Roosevelt) đã thiết lập thể loại “Viễn Tây”.

Câu lạc bộ thường xuyên gặp gỡ ở Manhattan hay Washington, D.C. Tuy nhiên, trong một cử chỉ nhắm tới đời sống đầy nỗ lực, Roosevelt đã thu xếp để xây một căn lều gỗ cho câu lạc bộ giữa kiến trúc to lớn kinh điển ở Triển lãm Thế giới Columbus tại Chicago vào năm 1893. Ở đó, vây quanh là súng, dao, các bộ bài, và dây cột ngựa, ông và những bạn bè thuộc câu lạc bộ Boone and Crockett ăn và uống champagne trên sàn đất.

Đi về miền Tây, Theodore thời trẻ: Chụp ảnh trong bộ đồ Dakota ở một hiệu ảnh tại New York, 1885.

Với Roosevelt, việc đó còn hơn cả diễn sâu. Ông thực sự tin vào những thứ đấy. Không giống bất kỳ tổng thống nào trước hoặc sau ông, Roosevelt đồng nhất mình, theo bản năng, với những lực lượng lịch sử đã mở rộng đường biên giới đất nước về hướng tây và đưa những người định cư da trắng tới tràn ngập ở đó.

* * *

Quan điểm Hoa Kỳ đặt trọng tâm vào vùng biên giới của Roosevelt được bộc lộ trong The Winning of the West (Giành lấy miền Tây), khám phá có tính học thuật của ông về “những hành động vĩ đại của người dân vùng biên giới” trong bốn tập. Đó là lịch sử sơ khai nguyên bản. Roosevelt không mấy kiên nhẫn với “những chính trị gia bên bờ Đại Tây Dương”, những người “không thể đánh giá đầy đủ tầm mức của những lợi ích sống còn ở miền Tây”. Theo lời kể của ông, không phải George Washington và Thomas Jefferson, mà là Daniel Boone và Davy Crockett - đấu tranh với người da đỏ, mở đường qua rừng rậm - mới là những tác giả đích thực của lịch sử đất nước.

Những vụ đụng độ ở biên giới mà những người đó khởi phát chỉ là các vụ việc thô sơ, Roosevelt thừa nhận, “đặc biệt mang tính nổi loạn và mọi rợ”, nhưng là cần thiết. “Chiến tranh chính nghĩa nhất trong các cuộc chiến tranh là chống lại người mọi rợ, dù cũng là phù hợp khi đó là kiểu chiến tranh kinh khủng và phi nhân nhất,” ông viết. “Người định cư thô ráp, dữ tợn xua đuổi lũ mọi rợ ra khỏi đất đai khiến toàn bộ nhân loại văn minh phải mắc nợ anh ta.”

Roosevelt tự coi mình là một trong những người định cư thô ráp, dữ tợn đó. Nhưng ông không đuổi người mọi rợ nào ra khỏi đất đai. Ông không thể - ông đã tới miền Tây quá muộn. Những “chiến dịch chiến đấu đẫm máu và kéo dài” đã kết thúc, ông ghi lại với sự nuối tiếc hầu như không giấu giếm. Cuộc tranh đấu đáng kể nhất mà ông có được là khi ông gặp một nhóm bốn hoặc năm người Sioux vũ trang trên lối mòn đi săn. Họ đảm bảo với ông rằng họ tới trong hòa bình, ông nhắm khẩu súng trường vào họ, và họ vừa bỏ chạy, vừa quay lại chửi ông.

“Biên giới đúng nghĩa đã kết thúc rồi,” một Roosevelt chán nản suy tư vào năm 1892.

Ông không phải là người duy nhất suy nghĩ như vậy. Một năm sau, sử gia trẻ tuổi Frederick Jackson Turner(*) đưa ra một suy ngẫm tương tự, tuyên bố nó như một giả thuyết, ngày nay được biết tới là “luận thuyết biên giới” đầy sức ảnh hưởng. Turner lập luận rằng đường biên giới là một lực tái tạo lớn cho sự sống Hoa Kỳ - cội nguồn của nền dân chủ, chủ nghĩa cá nhân, tính chuộng hành động và tự do. Dẫu vậy, Turner lưu ý, theo cuộc tổng điều tra dân số, vùng biên giới đã biến mất vào khoảng năm 1890. Nguy cơ rõ ràng là tính cách quốc gia sẽ chết cùng với nó.

“Tôi nghĩ là anh đã nảy ra những ý tưởng ở đẳng cấp hạng nhất, Roosevelt nói với Turner.

Những gì Roosevelt và Turner nhận ra là một thực tế không chỉ về Hoa Kỳ, mà về cả thế giới. Với các xã hội công nghiệp hóa, thế kỷ mười chín có sự mở rộng tương đối dễ dàng. Hoa Kỳ mở rộng về phía tây, Nga về phía đông, và các cường quốc châu Âu nhắm hướng nam, về phía các thuộc địa ở châu Á và châu Phi.

Nhưng tới cuối thế kỷ, mọi chuyện có vẻ đã kết thúc. Nước Da đỏ thu hẹp lại chỉ còn một vùng đất nhỏ xíu, châu Phi đã chia xong, và thậm chí các đảo Thái Bình Dương, trừ một số đảo thật xa về phía nam, cũng đã bị cắm cờ của những nhà nước ở tận đâu đâu. Thêm vào đó những vùng như Mỹ Latin, Trung Đông và Trung Quốc, vốn đã bị chia thành các vùng ảnh hưởng và kiểm soát thương mại, thật khó mà thấy được sự bành trướng trong tương lai có thể diễn ra ở đâu.

“Thế giới gần như đã phân thành khu vực xong hết, và những gì còn lại đã được chia ra, chinh phục và thuộc địa hóa, người ủng hộ mạnh mẽ chủ nghĩa đế quốc Anh Cecil Rhodes(*) than vãn. Những biên giới trên toàn cầu đã khép cả lại.

* * *

Roosevelt có thể coi đây là lý do để tuyệt vọng. Nhưng đúng lúc ông đang đọc những cảnh báo của Frederick Jackson Turner về sự chấm dứt của vùng biên giới, ông cũng nghiên cứu tác phẩm của một sử gia khác, đại úy Alfred Thayer Mahan,(*) thuộc Đại học Chiến tranh Hải quân. Chuyên luận dài của Mahan năm 1890, The Influence of Sea Power upon History (Ảnh hưởng của sức mạnh trên biển với lịch sử), khó lòng được coi là một tác phẩm hấp dẫn, nhưng nó chứa đựng một đề xuất mạnh mẽ. Nếu theo lời Turner, mặt đất đã đóng lại, thì Mahan lưu ý rằng mặt biển vẫn còn mở.

Mahan không quan tâm tới nền dân chủ hay chủ nghĩa cá nhân như Turner. Mối quan tâm của ông là thương mại. Của cải của các quốc gia, ông lập luận, tới từ thương mại đường biển. Nhưng những chiếc tàu không thể đơn giản giương buồm tới những vùng đất xa xôi. Chúng cần các hải cảng, trạm tiếp than đá, nhà kho, và những trạm khác dọc theo hành trình. Chúng cũng cần sự bảo vệ của hải quân, điều đòi hỏi các căn cứ ở hải ngoại.

Về mặt kỹ thuật, một quốc gia không cần có các căn cứ của riêng nó. Nó có thể mượn từ những cường quốc thân thiện, như Hoa Kỳ quả thực đã làm. Nhưng điều này chỉ hữu dụng trong thời bình - và trong một thời đại của những đường biên giới đang đóng lại, hòa bình giữa các cường quốc ngày càng mong manh. Mahan cảnh báo rằng chiến tranh có thể khép lại những vùng biển của Hoa Kỳ. Những chiếc tàu của nó khi đó sẽ “giống như những con chim trên cạn, không thể bay xa khỏi bờ biển của chính mình”.

Đó là một vấn đề nghiêm trọng. Các quốc gia càng công nghiệp hóa, họ càng phụ thuộc vào nền sản xuất của dân bản xứ ở những nơi xa xôi. Họ thấy mình cần cao su từ Đông Nam Á, sợi đay từ Ấn Độ (để làm bao bì), dầu cọ từ Tây Phi (một chất bôi trơn công nghiệp), tungsten từ Triều Tiên (để làm dây tóc bóng đèn), và đồng từ Nam Mỹ. Có những lúc, cuộc Cách mạng Công nghiệp giống như một cuộc săn lùng mang tính càn quét khắp thế giới với các sản phẩm nhiệt đới lạ lùng.

Hoa Kỳ lần đầu trải nghiệm điều này vào những năm 1840, khi nhận ra rằng không thể vận hành các trang trại mà không có guano, thứ không có bên trong đường biên giới của nó. Một lựa chọn sẽ là mua từ nước ngoài. Nhưng cơ chế độc quyền guano Anh-Peru gợi cảm hứng cho một giải pháp khác: Hoa Kỳ có thể điều chỉnh đường biên giới của mình. Điều đó sẽ trao cho đất nước một mức độ an ninh nhất định. Ngay cả trong chiến tranh, guano vẫn sẽ tiếp tục đổ về.

Lập luận đó có tính tổng quát, được áp dụng vượt ra ngoài guano. Sáp nhập lãnh thổ là một cách để bảo đảm cả các tuyến đường hàng hải và những nguyên vật liệu nhiệt đới mà một quốc gia có thể có được qua những tuyến đường đó.

Là một nhà lý luận hải quân, Mahan quan tâm nhiều tới những tuyến đường hơn là điểm đến của chúng. Ông có viễn kiến về đại dương là “đường cao tốc vĩ đại” và quyết tâm duy trì sự hiện diện của Hoa Kỳ trên đó. Về mặt kỹ thuật, bảo vệ và cung cấp hậu cần cho các tuyến đường biển chỉ đòi hỏi một loạt các điểm - những cảng an toàn - dọc theo hành trình. Nhưng như Mahan nhận ra, để nắm giữ dù chỉ một điểm khi đối mặt với một cuộc tấn công thù địch, ta phải nắm giữ vùng lãnh thổ xung quanh nó. Bởi thế mới xuất hiện xu hướng những căn cứ phát triển thành những thuộc địa đầy đủ.

Bất chấp việc đã viết một tài liệu dài và khô khan, Mahan thấy ý tưởng của mình được đón nhận với sự háo hức điên cuồng. The Influence of Sea Power nhanh chóng được dịch sang các ngôn ngữ lớn. Mahan được mời ăn tối với Nữ hoàng Victoria(*) và nhận bằng danh dự từ Oxford và Cambridge. Hoàng đế Wilhelm II,(*) mà Mahan cũng từng ăn tối cùng, viết cho Mahan nói rằng ông đang “ngấu nghiến” cuốn sách; vị hoàng đế ra lệnh in sách phát cho mỗi chiếc tàu trong hải đội của Đức một bản. Viện hải quân của Nhật Bản thì dùng The Influence of Sea Power làm sách giáo khoa.

Ở Hoa Kỳ, Mahan có một độc giả háo hức là Theodore Roosevelt. “Trong hai ngày qua, tôi đã dành một nửa thời gian của mình, bất chấp việc tôi rất bận rộn, để đọc cuốn sách của ngài” ông viết cho Mahan. “Tôi sẽ phạm sai lầm lớn nếu cuốn này không trở thành một cuốn kinh điển của hải quân.

Trong mắt Roosevelt, đó không chỉ là một tác phẩm kinh điển của ngành hải quân mà còn là sách hướng dẫn cho một quốc gia năng động vừa gặp phải những giới hạn cho sự tăng trưởng của mình. Hoa Kỳ phải giữ cho mình vị thế đế quốc. Và nếu phải tạo dựng điều đó từ các đế quốc hiện hữu, thì hãy làm như thế.

“Tôi sẵn lòng chào đón bất kỳ cuộc chiến tranh nào” Roosevelt tuyên bố vào năm 1897, “vì tôi nghĩ rằng đất nước này cần một cuộc chiến tranh.”

* * *

Không khó để đoán được là cuộc chiến diễn ra ở đâu. Trong một thế giới của những đế quốc đang trỗi dậy, có một đế quốc rõ ràng đang sa sút: Tây Ban Nha. Một thời là đại đế chế trải rộng từ California tới Buenos Aires, ở vùng Tây Bán Cầu nó đã bị thu hẹp lại chỉ còn Cuba và Puerto Rico, còn ở Thái Bình Dương nó chỉ còn Philippines và một nhóm quần đảo Micronesia.

Ngay cả bấy nhiêu, Tây Ban Nha cũng khó lòng giữ nổi. Giai đoạn cuối thế kỷ mười chín trỗi dậy những làn sóng nổi loạn ở Cuba, Philippines, và ở mức độ ít hơn, Puerto Rico. Sự kiểm soát của Tây Ban Nha đang trượt dần khỏi tay, rõ ràng nhất là ở Cuba, nơi đã chứng kiến cuộc Chiến tranh Mười năm (1868-1878), chiến tranh du kích “Guerra Chiquita” (1879-1880), và các cuộc nổi dậy nhỏ hơn vào các năm 1883, 1885, 1892 và năm 1893 (hai cuộc trong một năm). Vào năm 1895, những người Cuba nổi loạn lại khởi phát một cuộc chiến lớn nữa. Philippines có hàng loạt cuộc nổi dậy của riêng họ, lên tới đỉnh điểm là cuộc chiến tranh tổng lực năm 1896.

Có hai cách để đối phó với quân nổi loạn: cải cách hoặc bạo lực. Madrid đã thử cả hai. Cuba và Puerto Rico nhận được những phương thức tự trị chính trị nhất định. Nhưng đồng thời, Tây Ban Nha tiến hành chiến tranh với quân nổi dậy Cuba - dồn phần lớn dân chúng ở nông thôn vào những ấp chiến lược và biến vùng nông thôn thành một vùng không có giao tranh. Kết quả dễ đoán là tình trạng bệnh tật, đói khát, và chết chóc. Hàng trăm nghìn người Cuba đã thiệt mạng.

Ở Philippines, sự bối rối của Tây Ban Nha không biết nên hòa hoãn hay chinh phạt bộc lộ qua cách đối xử của họ với những thủ lĩnh phe dân tộc chủ nghĩa. Tây Ban Nha hành hình nhà cải cách Jose Rizal,(*) một bác sĩ kiêm tiểu thuyết gia được hưởng nền giáo dục bậc cao, mà những mục tiêu khiêm tốn của ông còn cách rất xa đòi hỏi nền độc lập hoàn toàn. Nhà cách mạng trẻ tuổi Emilio Aguinaldo,(*) người kêu gọi tiến hành chiến tranh du kích, lại được mua đứt và cho đi lưu vong tự nguyện và nhẹ nhàng ở Hong Kong.

Chẳng cách nào hiệu quả. Những cuộc nổi dậy tiếp tục, và số người chết ở Cuba tăng lên, vụ việc trở thành một vụ bê bối tầm quốc tế. Đây không phải là “chiến tranh kiểu văn minh”, Tổng thống William McKinley(*) chê trách khi ông dõi theo cuộc thảm sát của Tây Ban Nha với những thần dân Cuba của họ. “Đó là sự tận diệt.”

Báo chí hùa theo, mô tả Cuba là một cô tiểu thư sầu thảm, thanh danh của cô bị những người Công giáo La Mã Tây Ban Nha tham lam bôi nhọ. Hoa Kỳ có nên ra tay cứu độ không? Có lẽ là họ nên tiếp quản vùng đất đó? Cuộc tranh cãi kéo dài và lớn tiếng. Roosevelt, khi đó là thứ trưởng bộ hải quân, tình nguyện đích thân đưa quân tới Cuba. Nhưng các ý kiến trái ngược nhau, và McKinley lựa chọn một giải pháp nửa vời. Theo lời hối thúc của Roosevelt, ông nhất trí bố trí một tàu chiến, chiếc USS Maine, ngoài khơi Havana để thể hiện sự quyết tâm. Ngoài chuyện đó ra, ông sẽ tiếp tục chờ đợi.

Hóa ra ông không phải chờ đợi lâu. Ngày 15 tháng Hai năm 1898, chiếc Maine nổ tung một cách bí ẩn, làm 262 người thiệt mạng. Tùy theo cách giải thích, đó có thể là một hành động chiến tranh.

“Tôi không đề xuất cho chìm xuống thảm họa này,” McKinley viết ngày hôm sau. “Chỉ là đất nước có thể gắng hoãn sự phán xét lại và chưa tung ra đòn báo thù cho tới khi biết rõ sự thật.”

Roosevelt không thích chút nào sự thận trọng của McKinley. “Thói bội phản dơ bẩn của bọn Tây Ban Nha là chẩn đoán của ông, và báo chí đồng tình. “Hãy nhớ lấy Maine!” được thay cho “Hãy nhớ lấy Alamo!”(*) để làm khẩu hiệu xung trận cho một quốc gia bị tổn thương.

Ngày nay nhìn lại, McKinley có lý khi lưỡng lự. Những gì chúng ta có thể phát biểu về vụ nổ chiếc Maine có thể là do cháy nổ tự nhiên trong lò than, một tai họa thường thấy đến ngạc nhiên thời bấy giờ (không đầy một tháng sau, kho than của chiếc USS Oregon bốc cháy). Dù cho nguyên do là gì, McKinley rất ghét việc leo thang xung đột với Tây Ban Nha. “Tôi đã trải qua một cuộc chiến tranh,” ông nói, ý chỉ việc ông tham gia cuộc Nội chiến Mỹ. “Tôi đã thấy xác người chồng chất. Tôi không muốn thấy một cuộc chiến nữa.”

Roosevelt đảo mắt khinh thường. “Tôi sợ là McKinley đã bị hòa bình thu phục rồi.

* * *

Bình thường, khi tổng thống Hoa Kỳ muốn một chuyện và thứ trưởng bộ hải quân có ý khác, cả thông lệ và Hiến pháp quy định rằng tổng thống thắng. Nhưng Roosevelt có biệt tài quỷ quái trong việc đạo diễn các sự kiện theo ý muốn của ông.

Điều giúp ích khi ông là cấp dưới của John D. Long,(*) bộ trưởng hải quân, một nhân vật tính tình điềm đạm, giống một người ông (“một người dễ thương hoàn hảo”, theo lời Roosevelt, thường xuyên vắng mặt dài hạn. Roosevelt không kiên nhẫn nhiều với các chi tiết thủ tục quan liêu, nhưng có một điều mà ông hiểu hết sức rõ ràng: bất cứ khi nào Long vắng mặt, về mặt nguyên tắc, Roosevelt là quyền bộ trưởng hải quân.

Vào ngày 25 tháng Hai năm 1898, Long xin nghỉ buổi chiều để gặp bác sĩ nắn xương, và Roosevelt lập tức ra tay. Ông ra lệnh cho các chỉ huy hạm đội trữ đầy than đá, trưng dụng đạn dự trữ, báo động với các chỉ huy đồn trú về khả năng nổ ra chiến tranh, và gửi yêu cầu được chiêu mộ thủy thủ không hạn chế cho cả hai viện Quốc hội. Định mệnh nhất là những lệnh mà ông gửi cho chuẩn đô đốc George Dewey(*) của Hạm đội Châu Á.

Một người quan sát thông thường có thể tự hỏi tại sao một cuộc cách mạng ở Cuba lại cần tới sự chú ý của Hạm đội Châu Á. Nhưng Roosevelt, bạo dạn hơn bởi Mahan, có tầm nhìn về một cuộc tấn công tổng lực vào Đế quốc Tây Ban Nha. Ông hy vọng là nếu chiến tranh nổ ra, “Dewey có thể được tung ra như một con chó săn sói tuột dây”. Bởi thế, ông ra lệnh cho viên chuẩn đô đốc tập trung tàu ở Hong Kong và trong trường hợp nổ ra chiến tranh thì tấn công Philippines.

Bộ trưởng Long đã chỉ thị cho Roosevelt “giám sát công việc thường lệ ở văn phòng trong khi tôi có một ngày nghỉ ngơi yên tĩnh”. Khi trở lại, ông ngỡ ngàng thấy rằng thay vì thế, người cấp dưới của ông đã thiết lập xong nền tảng cho một cuộc chiến tranh liên đại dương. Dẫu vậy, có lẽ sợ sẽ hành động theo cách mà báo chí có thể diễn giải là yếu đuối, Long cho phép giữ nguyên những mệnh lệnh của Roosevelt.

Thật dễ đoán, McKinley khuất phục cảm xúc của công chúng đang dâng trào và chấp thuận chiến tranh. Những người chống chủ nghĩa đế quốc trong Quốc hội, quyết định ngăn chặn vụ việc đi khỏi tầm kiểm soát, thông qua một tu chính án về tuyên chiến: Hoa Kỳ có thể gây chiến với Tây Ban Nha, nhưng không được sáp nhập Cuba.

Tuy nhiên, tu chính án đó không nói gì tới Philippines, nơi mà chuẩn đô đốc Dewey đang chỉ huy những chiếc tàu lao tới hết tốc lực.

* * *

Trận vịnh Manila, tên gọi của cuộc chiến sau đó, đánh dấu khởi đầu thuận lợi cho cuộc chiến tranh. “Văn minh thế kỷ mười chín và công nghệ thời trung cổ thế kỷ mười lăm đối đầu nhau” là mộ tả cảnh tượng cuộc chiến của sĩ quan tùy tùng của Dewey. Trong chỉ hơn sáu tiếng đồng hồ ngày 1 tháng Năm năm 1898, Dewey đánh đắm hoặc bắt sống tất cả tàu chiến của Tây Ban Nha. Thuyền trưởng tàu mang cờ của Tây Ban Nha bị giết chết. Chỉ huy các khẩu đội pháo bên bờ biển của Tây Ban Nha tự sát.

Thương vong duy nhất của Hoa Kỳ là một ca trụy tim.

“Buổi tối hôm đó cảnh tượng thật kinh khủng nhưng thật kỳ vĩ, thủy thủ đoàn tàu mang cờ của Dewey báo cáo khi họ chứng kiến hạm đội Tây Ban Nha bốc cháy. “Thỉnh thoảng một băng đạn lại được xả ra, như núi lửa phun trào, ném những quầng lửa lên thật cao trên không trung.”

Trong khi đó, McKinley kêu gọi 125.000 tình nguyện viên đưa cuộc chiến tới vùng Caribe. Quân đội tràn ngập người đăng ký. Và khấp khởi nhiệt tình ở đầu đoàn quân là Theodore Roosevelt, thứ trưởng bộ hải quân.

Sự háo hức của Roosevelt rời cương vị của mình và gia nhập quân đội khiến bạn bè ông lấy làm khó hiểu. “Vợ ông ta chết à? Hay ông ta cãi nhau với tất cả mọi người? Hay là ông ta đã phát điên?” sử gia Henry Adams(*) nêu câu hỏi.

Quốc hội đã chấp thuận cho thành lập ba trung đoàn kỵ binh tình nguyện, và Roosevelt được giao chỉ huy một trong số đó. Trong một hành động tránh mặt hiếm thấy, ông từ chối việc chỉ huy, thay vào đó sắp xếp để bạn ông Leonard Wood(*) nhận công việc, với hàm đại tá. Roosevelt chấp nhận quân hàm thấp hơn, trung tá, và bắt đầu tập hợp người của mình.

Trung đoàn kỵ binh tình nguyện số một được chiêu mộ từ khắp cả nước, và Roosevelt tự hào thâu nhận vào hàng ngũ của mình không chỉ những người tốt nghiệp Harvard, mà cả Yale và Princeton. Nhưng những người học trường Ivy League chỉ chiếm một phần nhỏ trong trung đoàn. Trong sự vui mừng của Roosevelt, phần lớn những người được chiêu mộ tới từ các vùng lãnh thổ, từ “những vùng đất mới nhất vừa được nền văn minh da trắng giành lấy, và ở những nơi hoàn cảnh sống gần nhất với cảnh ở miền biên viễn hồi vẫn còn là miền biên viễn”: Arizona, New Mexico, Oklahoma, và Nước Da đỏ. Trung đoàn kỵ binh tình nguyện số một, nổi tiếng hơn với tên gọi Những kỵ sĩ gan dạ, bao gồm rất nhiều người đàn ông tự hào với bản lý lịch từng chiến đấu chống người da đỏ.

Thật đáng tò mò, trung đoàn cũng có một số người châu Mỹ bản địa. Roosevelt cũng tự hào với điều này, dù ông tin rằng những người không có tổ tiên da trắng là một kiểu “hoang dại hơn”, đòi hỏi “kỷ luật cứng rắn” từ ông. “Và họ cũng hiểu điều đó,” ông viết.

Sau khi đã hội đủ quân, Roosevelt lên đường tới Cuba. Ông đi cùng hai con ngựa, một người hầu da đen nam giới của ông (“người trung thành và tin cẩn nhất”), một khẩu súng lục được lấy về từ xác con tàu Maine, và một cuốn sách của Edmond Demolins,(*) Anglo-Saxon Superiority (Sự ưu việt của giống nòi Anglo-Saxon). Trung đoàn đổ bộ dễ dàng ở Daiquirí và tiến về hướng tây tới Santiago de Cuba, trung tâm của các lực lượng Tây Ban Nha.

* * *

Những gì diễn ra sau đó đã được kể lại quá nhiều lần tới mức khó mà nhận ra nó lạ lùng ra sao. Việc người đóng vai trò tối quan trọng khởi phát và mở rộng cuộc chiến - một nhân vật được bổ nhiệm chính trị dù không hề có kinh nghiệm chiến trường - đồng thời trở thành người hùng trong trận đánh quyết định của cuộc chiến có vẻ là chuyện hư cấu hơn là sự thật. Nhưng một vầng hào quang “Hượm đã, có đúng là chuyện xảy ra như thế không?” bao phủ phần lớn cuộc đời Theodore Roosevelt.

Rốt cuộc, đó là người cùng lúc là sinh viên Harvard, gã cao bồi, viên cảnh sát, người hùng chiến tranh và tổng thống, rồi cũng là người thám hiểm châu Phi - gần như toàn bộ danh sách những ước mơ thời thơ ấu của các cậu bé, trừ mỗi việc trở thành phi hành gia. Ở nửa sau cuộc đời, khi ông sắp sửa phát biểu ở một sự kiện vận động tranh cử, Roosevelt bị bắn vào ngực từ cự ly gần và rồi vẫn tiếp tục bài phát biểu dự kiến của ông suốt một tiếng đồng hồ khi cơ thể vẫn đang chảy máu.

Rốt cuộc, trận chiến giành giật cao nguyên San Juan nổ ra. Nó khởi đầu tương đối đơn giản. Tây Ban Nha nắm giữ những ngọn đồi bên ngoài Santiago; Hoa Kỳ muốn có chúng. “Những kỵ sĩ gan dạ” xếp thứ năm theo thứ tự xung phong, đằng sau bốn trung đoàn khác, trong nhiệm vụ chiếm đồi Kettle. Trong khi đó, một sư đoàn khác nhận nhiệm vụ chiếm đồi San Juan quan trọng hơn, cách đó nửa dặm.

Roosevelt nổi giận vì việc ông bị bố trí ở phía sau và liên tục yêu cầu được tham chiến. Cuối cùng ông được phép “hỗ trợ quân chính quy trong cuộc tấn công”. Đó là tất cả những gì ông cần. “Ngay khi tôi nhận mệnh lệnh, tôi nhảy lên lưng ngựa và giờ hành động của tôi bắt đầu.”

Chiến mã rất quan trọng. Một trục trặc về vận tải trên đường tới Cuba buộc Những kỵ sĩ gan dạ đã tòng quân phải để ngựa ở nhà, nên Roosevelt, vốn là sĩ quan, là một trong số ít người có ngựa. Điều đó khiến ông nhanh hơn, nhưng cũng trở thành mục tiêu. Không chút sợ hãi, ông phi ngựa lên hàng đầu, ra lệnh cho người của ông đi bộ theo sau.

Tiểu thuyết gia Stephen Crane,(*) chứng kiến từ xa, chỉ thấy “một đường mảnh những hình dáng màu đen trải ngang cánh đồng”. Từ góc nhìn của Roosevelt, cuộc xung phong lên đồi Kettle kịch tính hơn. Ông mạnh mẽ chạy nước kiệu lên lên xuống xuống dọc hàng quân, “đi qua những người đàn ông đang la hét, vui mừng, nổ súng”. Một viên đạn sượt qua khuỷu tay ông khi Những kỵ sĩ gan dạ chiếm ngọn đôi.

Ông lẽ ra có thể dừng lại ở đó, với một vết thương và một câu chuyện để kể lại, nhưng ông nhìn qua bên đồi San Juan, nơi một sư đoàn Hoa Kỳ đang giao chiến với quân Tây Ban Nha, và phán đoán rằng ông có thể chiếm cả ngọn đồi đó nữa. Ông xuống ngựa, nhảy qua một hàng rào, và cùng với chỉ vài người (“đạn đang xé tan bãi cỏ khắp nơi quanh chúng tôi”) chạy bộ xung phong lên đó. Nhìn ra sau và thấy không ai theo mình, Roosevelt chạy trở lại đồi Kettle (vẫn dưới làn đạn), nhảy lại qua hàng rào, và quở trách binh lính của ông. Sau đó với lính của mình, cuối cùng đã chạy theo, ông băng qua hàng rào lần thứ ba, lên tới đỉnh đồi, và giết một người lính Tây Ban Nha bằng khẩu súng lục ông lấy từ tàu Maine.

Ngay sau đó, khi quân Tây Ban Nha đã bị chế ngự, Roosevelt và Những kỵ sĩ gan dạ lặp lại cuộc xung phong của họ để phục vụ một đoàn quay phim - bộ phim tài liệu đầu tiên được quay về một trận chiến.

* * *

Sau trận đánh cao nguyên San Juan, mọi thứ nhanh chóng ổn thỏa. Quân Hoa Kỳ bao vây Santiago de Cuba, và các tàu chiến Hoa Kỳ hạ gục hạm đội Tây Ban Nha bên ngoài thành phố. Quân Tây Ban Nha trong thành phố đầu hàng sau một tháng. Ở cả Puerto Rico nữa, sự kháng cự của Tây Ban Nha sụp đổ nhanh chóng; chiến dịch trên bộ kéo dài mười bảy ngày và chỉ khiến Hoa Kỳ mất bảy sinh mạng. Ở Manila, Tây Ban Nha chỉ đánh trận giả để giữ thể diện, khi họ đánh đấm chiếu lệ rồi đầu hàng.

Đó là trận chiến hoàn toàn một chiều. Đế quốc một thời thống trị châu Mỹ đã bị đánh bại hoàn toàn trong không tới bốn tháng - một “cuộc chiến nho nhỏ huy hoàng”, viên đại sứ ở Anh nhận xét với Roosevelt. Ở quê nhà, các cây bút reo mừng hân hoan bởi sinh lực của Hoa Kỳ và sự già cỗi của Tây Ban Nha. Đế quốc Tây Ban Nha là một “tòa nhà bằng giấy” Woodrow Wilson(*) viết. “Khi sức mạnh Mỹ chạm vào, nó tan thành từng mảnh. Chủ tịch Đại học Stanford đưa ra lời giải thích tương tự: “Chúng ta thành công vì chúng ta lớn hơn, giàu có hơn, và giỏi giang hơn nhiều so với kẻ thù.”

Chà, có lẽ là thế.

Thật dễ coi Tây Ban Nha là một cường quốc phong kiến hết thời - con bệnh của vùng Caribe. Nhưng Tây Ban Nha có một đạo quân đế quốc đáng kể và nhiều kinh nghiệm. Họ có 200.000 binh sĩ ở Cuba, 30.000 ở Philippines, và 8.000 ở Puerto Rico, đông áp đảo so với 25.000 sĩ quan và binh lính mà Hoa Kỳ có trong tay trước cuộc chiến. McKinley đã vội vã tăng quân số lên khoảng 275.000, nhưng nó chỉ đạt tới quy mô đó vào cuối cuộc chiến, sau khi đã chiến thắng những trận đánh lớn.

Bằng cách nào mà Hoa Kỳ, yếu thế hoàn toàn trên lý thuyết, lại chiến thắng áp đảo như vậy?

Một phần câu trả lời, được đề cập thường xuyên, là hải quân Hoa Kỳ mạnh hơn Tây Ban Nha (kết quả của ảnh hưởng từ Mahan). Nhưng một phần khác, quá thường bị quên mất, là Hoa Kỳ không phải địch thủ duy nhất mà Tây Ban Nha phải chiến đấu. Cuộc chiến thường được gọi là Chiến tranh Tây Ban Nha- Mỹ và được cho là bắt đầu vào năm 1898. Nhưng một tên gọi chính xác hơn sẽ là Chiến tranh Tây Ban Nha-Cuba-Puerto Rico- Philippines-Mỹ. Người Cuba gọi đó là Chiến tranh 1895, người Philippines coi năm bắt đầu là 1896 - và cả hai mốc đó đều không tính tới nhiều cuộc nổi dậy và chiến tranh có từ trước đấy nữa.

Nói cách khác, Hoa Kỳ là một kẻ nhập cuộc muộn, tung ra một lực lượng dữ dội vào cuối cuộc xung đột dài, đẫm máu vốn đã gần như hủy diệt Đế quốc Tây Ban Nha.

Tới tháng Một năm 1898, bốn tháng trước khi Hoa Kỳ tham chiến, Máximo Gómez,(*) lãnh đạo quân đội Cuba, đã mô tả cuộc xung đột là “chiến tranh chết chóc”. Gómez đã chiến đấu với Tây Ban Nha được ba thập niên, đây là lần đầu tiên ông nhìn thấy chiến thắng rõ ràng. “Cuộc chiến này không thể kéo dài hơn một năm, ông tiên đoán, một cách chính xác.

Hoa Kỳ dựa vào những người như Gómez. Bản thân Roosevelt nhận xét về việc trung đoàn của ông đã đổ bộ ở Daiquirí dễ dàng ra sao. Chỉ cần năm trăm lính Tây Ban Nha là đã có thể gây ra “rất nhiều khó khăn lớn” cho Những kỵ sĩ gan dạ nếu như họ có mặt để bảo vệ bờ biển, ông lưu ý. Nhưng lính Tây Ban Nha đã không có mặt ở đó, và lý do là quân đội Cuba vừa quét sạch họ. Tương tự, ba mươi nghìn lính Tây Ban Nha ở tỉnh Oriente đã không thể giải vây cho tám nghìn binh sĩ Tây Ban Nha ở Santiago vì bị các lực lượng Cuba cầm chân.

Mô thức đó lặp lại ở Philippines. HÃY NÓI AGUINALDO TỚI CÀNG SỚM CÀNG TỐT là điện tín của chuẩn đô đốc Dewey mấy ngày trước khi ông khởi hành tới Manila. Dewey đã đè bẹp hạm đội Tây Ban Nha và phong tỏa vịnh Manila, nhưng toàn bộ lực lượng của ông chỉ có 1.743 sĩ quan và binh lính. Ngay cả với quân tiếp viện, ông vẫn không đủ mạnh để đánh bại Tây Ban Nha trên đất liền. Ở đó, ông dựa vào Emilio Aguinaldo, nhà cách mạng lưu vong, lực lượng của ông này đã chiếm hết thành phố này tới thành phố khác trong những tháng tiếp theo.

Những đợt hành quân của Aguinaldo diễn ra với “sinh lực mạnh mẽ nhất và thành công liên tục, một cây bút Hoa Kỳ đưa tin. “Ban ngày chúng tôi có thể thấy những cuộc tấn công của họ, Dewey nhớ lại, “và ban đêm nghe họ nổ súng.”

* * *

Người Cuba, người Philippines, và (ở một mức độ thấp hơn nhiều) người Puerto Rico, đã chiến đấu chống Tây Ban Nha nhiều thập niên, làm tiêu tán nguồn lực và bào mòn tinh thần chiến đấu của đế quốc này. Nhưng điều đó rất ít được ghi nhận ở Hoa Kỳ. Ngay sau khi đổ bộ ở Cuba - cuộc đổ bộ khả dĩ nhờ việc quân Cuba đánh bại quân Tây Ban Nha ở Daiquirí - Roosevelt đã quan sát các đồng minh Cuba của ông và phán xét họ là “bọn khố rách áo ôm chẳng ích lợi gì trong việc chiến đấu một cách nghiêm túc”.

“Chúng ta hẳn đã tốt hơn nếu không có một người Cuba nào trong quân đội” ông viết. “Họ chẳng thể hoàn thành việc gì theo đúng nghĩa đen.

Sự phán xét đó, được nhiều người chia sẻ, là quan trọng. Cảm thấy người Cuba đã đóng góp quá ít vào cuộc chiến, các chỉ huy Hoa Kỳ không hề áy náy khi loại họ ra khỏi hòa ước. Thế là họ thương lượng trực tiếp với Tây Ban Nha trước hết là việc đầu hàng của Santiago, và rồi của Cuba, loại trừ người Cuba khỏi các cuộc thương lượng. Leonard Wood, bạn của Roosevelt và sĩ quan chỉ huy Những kỵ sĩ gan dạ, cai quản Santiago.

Viên tướng Cuba Calixto García(*) đã từ chức để phản đối. “Tôi sẽ không bao giờ chấp nhận rằng đất nước của chúng tôi bị coi là vùng lãnh thổ bị chinh phạt, ông nói. Nhưng García có thể làm gì đây? Người Cuba, giống như người Tây Ban Nha, kiệt quệ vì nhiều thập niên chiến tranh khốc liệt. Lao vào một kẻ thù hoàn toàn mới là điều khó mà hình dung nổi.

Tình hình không khác mấy ở Philippines. Ở đó, các lực lượng của Aguinaldo đã giải phóng hầu hết các thành phố lớn và đang vây hãm Manila. Aguinaldo coi tất cả những chuyện đó là một phần cuộc chiến tranh giành độc lập cho Philippines, và thật sự đã ra một tuyên ngôn độc lập, kéo lên lá quốc kỳ, và cử quốc thiều Philippines. Nhưng giống như ở Cuba, Tây Ban Nha đã đầu hàng Hoa Kỳ, chứ không phải quân nổi dậy địa phương. Khi các lực lượng Hoa Kỳ và Tây Ban Nha thương lượng thỏa thuận bí mật của họ để tiến hành trận đánh giả ở Manila, dựa trên một điều kiện là Tây Ban Nha chỉ giao nộp thành phố cho lính Hoa Kỳ và người Philippines không được phép vào.

Như viên tổng trấn Tây Ban Nha giải thích, ông “sẵn sàng đầu hàng người da trắng, nhưng không bao giờ đầu hàng bọn mọi”.

Vậy là những người Philippines đã vây hãm Manila hai tháng rưỡi, hy sinh hàng nghìn sinh mạng, phải bàng hoàng chứng kiến đồng minh của họ vào thành phố không bị chống đối, bỏ binh lính Philippines ở ngoài, và kết thân với kẻ thù.

Một phút sau khi cờ Tây Ban Nha bị hạ xuống ở Manila, một lá cờ Mỹ khổng lồ được kéo lên cột cờ thay thế. Ban nhạc chơi vang bài “Lá cờ lấp lánh ánh sao”(*).

Cuộc chiến có thể đã bắt đầu với một cuộc nổi dậy trên khắp đế quốc Tây Ban Nha bởi những thần dân thuộc địa, nhưng nó kết thúc bằng cuộc “Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ”. Hòa ước được đàm phán ở Paris chỉ là giữa Tây Ban Nha và Hoa Kỳ. Tây Ban Nha bán Philippines cho Hoa Kỳ với giá 20 triệu đô la. Puerto Rico và Guam (một hòn đảo ở Micronesia, giá trị với vai trò một căn cứ kiểu Mahan) thì miễn phí. Vì tu chính án mà những người chống chủ nghĩa đế quốc đã thông qua, Hoa Kỳ không thể sáp nhập Cuba. Nhưng họ có thể chiếm đóng nơi đó, đặt đất nước dưới chế độ quân quản cho tới khi một chính quyền phù hợp có thể được dựng nên - nghĩa là một chính quyền phù hợp với Washington.

Không đại diện nào của Cuba, Puerto Rico, Philippines, hay Guam có tiếng nói trong toàn bộ chuyện này. Khó có thể tin là họ đồng ý như vậy. “Đây không phải là nền cộng hòa mà chúng ta đã chiến đấu cho, đây không phải là độc lập tuyệt đối mà chúng ta mơ về” Máximo Gómez cay đắng nói.

Nhưng mọi chuyện khá gần với những gì Teddy Roosevelt đã chiến đấu và mơ ước.

5 | ĐẾ QUỐC TRONG TÂM TRÍ

Tất cả mọi chuyện đã diễn ra rất nhanh với William McKinley. Những vấn đề đế quốc vượt ngoài tầm hiểu biết của ông. Nói về Philippines, ông được cho là đã tâm sự với một người bạn rằng trước chiến tranh với Tây Ban Nha, ông “không hề biết những hòn đảo khốn khiếp đó ở đâu trong khoảng hai nghìn dặm”.

Tuy nhiên, địa lý là phần dễ dàng nhất của bài thi. Phần thực sự khó nhằn là câu hỏi tự luận cuối cùng, vốn nhiều điểm nhất: Giành được đế quốc của Tây Ban Nha rồi, Hoa Kỳ nên làm gì với nó? Hãy giải thích câu trả lời trên các khía cạnh kinh tế, địa chiến lược, và những ý thức hệ chủng tộc thắng thế của giai đoạn cuối thế kỷ mười chín.

Câu hỏi đó đặc biệt khó chịu với quần đảo Philippines xa xôi và đông đúc. Quần đảo ở gần Trung Quốc, và bởi thế là bước đệm tiềm tàng mở ra một đế quốc thương mại theo kiểu mà Alfred Thayer Mahan từng đề xuất. Nhưng Hoa Kỳ không có chuyện làm ăn nào hiện hữu ở Philippines - theo một thống kê, chỉ có không tới mười công dân Hoa Kỳ ở đó khi cuộc chiến nổ ra. Chuẩn đô đốc Dewey nghi ngờ là Washington sẽ không coi nơi này hơn một trạm tiếp than đá cho tàu.

Nhưng đó là trước khi Dewey đánh chìm hạm đội Tây Ban Nha xuống đáy vịnh Manila, trước khi Teddy Roosevelt lao lên đỉnh cao nguyên San Juan. Sự sụp đổ của đế quốc đang bị bao vây là Tây Ban Nha đã đặt toàn bộ quần đảo Philippines vào đôi tay của McKinley đang ngạc nhiên sửng sốt. Giờ làm gì đây? Trao trả lại quần đảo cho người Tây Ban Nha ư? Bán chúng ư? Cứ để chúng thế ư? “Tôi đã rảo bước trong Nhà Trắng hết đêm này qua đêm khác tới tận nửa đêm, McKinley giải thích với một nhóm khán giả gồm các giáo sĩ, “và tôi không xấu hổ khi nói với quý vị, thưa các ngài, là một tối nọ, tôi đã quỳ xuống và cầu nguyện Đấng Toàn năng ban thêm cho tôi ánh sáng và sự dẫn đường.”

Với McKinley, chẳng có lựa chọn nào đặc biệt hấp dẫn. Trả lại thuộc địa cho Tây Ban Nha sẽ là “hèn nhát”, trao nó lại cho bất kỳ ai khác sẽ là “không biết việc”. Ông không tin người Philippines có thể tự quản. Bởi thế ông chỉ thấy một lựa chọn: chiếm giữ Philippines, “giáo dục người Philippines, và nâng tầm cũng như văn minh hóa và truyền giáo cho họ, và nhờ hồng ân của Chúa làm những gì tốt nhất chúng ta có thể cho họ, như những người đồng bào của chúng ta mà Đức Kitô đã chết vì họ.

Quyết định xong, ông cho gọi người vẽ bản đồ của Bộ Chiến tranh. “Tôi nói với anh ta đưa Philippines vào bản đồ Hoa Kỳ,” ông nhớ lại, chỉ vào tấm bản đồ được nói tới, “và giờ nó đây.”

* * *

Thật vậy, giờ nó đây. Cuộc chiến tranh với Tây Ban Nha làm xuất hiện khoảnh khắc duy nhất của lịch sử Hoa Kỳ mà những người làm bản đồ hăng hái bác bỏ tấm bản đồ logo. Thay vào đó họ đưa ra những tấm bản đồ của đế quốc. Các nhà xuất bản, muốn kiếm chác nhờ cơn sốt đế quốc, tranh nhau in ra những tập bản đồ cho thấy những chiều kích mới của đất nước.

“Có hơi kỳ quặc khi thấy Porto Rico, Hawai‘i, và quần đảo Philippines xa xôi trên bản đồ Hoa Kỳ, một tác giả nhớ lại. “Nhưng chúng ở đó, được in ra tỉ mỉ và được mô tả tỉ mỉ như thể chúng đã ở đó cả một thế hệ rồi, trong tình trạng được vinh danh như hiện giờ.

Tới năm 1900, những bản đồ như thế rất dễ gặp. Chúng nghiễm nhiên xuất hiện trong các tập bản đồ, những bức tường lớp học, trong sách giáo khoa, và ở phần đầu các báo cáo tổng điều tra dân số. Một số bản đồ cho thấy lục địa Bắc Mỹ vây quanh là các đảo. Những bản đồ khác cho thấy Hoa Kỳ trải rộng ra trên bản đồ thế giới, từ Caribe tới gần Trung Quốc. Dù thế nào, thông điệp thật rõ ràng: đất nước đã trải qua một lần hóa thân. Con sâu bướm đã vươn ra đôi cánh bướm của nó.

Đại Hoa Kỳ: Những bản đồ như thế này, được rút ra từ bìa trong của một sách giáo khoa lịch sử năm 1900, xuất hiện thường xuyên bắt đầu từ năm 1899, thường là những bản đồ chính thức của Hoa Kỳ. Cùng các tiểu bang, ở đây Nước Da đỏ đã nhỏ đi nhiều, cũng như Hawai‘i, Guam, Wake, Samoa thuộc Mỹ, Philippines, Alaska, Cuba, và Puerto Rico.

Cả các tác giả cũng cảm nhận được sự thay đổi và tìm một cái tên mới cho đất nước đã chuyển mình này. Họ đưa ra đề xuất trong các tựa sách: Imperial America (Đế chế Mỹ, 1898), The Greater Republic (Đại Cộng hòa, 1899), The Greater United States (Đại Hoa Kỳ, 1904), và bảy cuốn được in trong thập niên sau năm 1898 có tựa đề chứa cụm từ Greater America (Đại Mỹ).

“Cụm từ Hợp chúng quốc Hoa Kỳ không còn là một mô tả chính xác những đất đai nằm dưới lá cờ Hoa Kỳ nữa, một trong các tác giả sách đó lập luận. “Giống như “Vương quốc Liên hiệp,(*) nó chỉ đúng cho vùng lãnh thổ trung tâm và áp đảo, nơi đặt tổng hành dinh của đế chế; Đại Mỹ bao gồm gần như đủ kiểu chính quyền giống như Đại Anh.”(*)

Cụm từ “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ” không còn là một mô tả chính xác. Đó là một quan sát thật ấn tượng. Và nó mở đầu cho không chỉ một đợt trào dâng ngắn ngủi sự sáng tạo về mặt từ ngữ, mà còn một sự chuyển dịch danh pháp lâu dài hơn rất nhiều.

Dù tên chính thức của đất nước đã luôn là Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (United States of America), vào thế kỷ mười chín, nó thường được gọi là Hoa Kỳ (United States), hay có lẽ hàm ý tới cái tên này bởi cấu trúc chính trị của nó: nước cộng hòa hay liên bang. Dù cư dân của đất nước thường được gọi là người Mỹ, điều đáng kinh ngac là từ Mỹ (America) không được sử dụng thường xuyên. Walt Whitman thích từ đó, như trong bài thơ “I Hear America Singing” (Tôi nghe nước Mỹ hát ca, 1860) hay phong trào “Young America” (Nước Mỹ Trẻ) mà ông là thành viên (Herman Melville,(*) một thành viên khác, cũng nhiều lần sử dụng từ Mỹ). Nhưng ta có thể tìm khắp trong những văn kiện và giấy tờ công khai của các tổng thống - bao gồm các thông điệp thường niên, bài phát biểu nhậm chức, tuyên bố, thông điệp đặc biệt cho Quốc hội, và nhiều thứ khác nữa - từ khi lập quốc tới năm 1898 và chỉ gặp mười một lần nhắc mơ hồ tới đất nước là Mỹ, tức trung bình một lần trong khoảng một thập niên.

Từ Mỹ cũng không có trong những bài hát ái quốc được hát trước năm 1898. Bạn sẽ không tìm thấy nó trong lời của bài “Yankee Doodle” (Ca ngợi thủ lãnh), “My country’Tis of Thee” (Đất nước tôi của những người anh em tôi), “Dixie”, “The Battle Cry of Freedom” (Tiếng hét xung trận vì tự do), “The Battle Hymn of the Republic” (Khúc chiến ca của nước cộng hòa), hay “The Stars and Stripes Forever” (Mãi mãi sao và vạch). Nó thậm chí không có trong bài “The Star-Spangled Banner” (Lá cờ lấp lánh ánh sao), bản nhạc sáng tác năm 1814 sau này được dùng làm quốc ca. Từ thực sự có xuất hiện trong lời bài hát hồi thế kỷ mười chín là Columbia, như trong Quận Columbia, một cái tên mang tính văn chương thời kỳ đầu để chỉ đất nước. Dù chúng không còn được ưa chuộng ngày nay, “Columbia”, “Hail, Columbia” (Ngợi ca Columbia), và “Columbia, the Gem of the Ocean” (Columbia, hòn ngọc trên đại dương) nằm trong số những bài hát được ca nhiều nhất vào thế kỷ mười chín.

Tuy nhiên, đâu đó trong giai đoạn chuyển giao thế kỷ, tất cả thay đổi. Một tác giả thính tai người Anh đã nghe ra sự thay đổi. “Trong khoảng ba mươi năm trước 1898, trong khi tính từ Mỹ (American) là thông dụng, danh từ Mỹ (America) lại rất hiếm gặp, ông viết. “Ta có thể, tính tới năm huy hoàng đó,(*) đi năm nghìn dặm và đọc một trăm cuốn sách và tờ báo mà không hề gặp từ đấy; ’Hoa Kỳ (United States) là từ bất biến được người Mỹ sử dụng để chỉ đất nước mình. Tuy nhiên, sau năm 1898, ông để ý thấy rằng “những diễn giả và tác giả hay nhất” cảm thấy rằng Hoa Kỳ(*) không còn nắm bắt được bản chất của đất nước nữa, đã chuyển sang Mỹ.

Nếu “những diễn giả và tác giả hay nhất” có thể mở rộng ra để bao gồm các tổng thống, thì điều này đúng. Dù McKinley, giống như hầu hết những người tiền nhiệm, từ chối sử dụng từ Mỹ trong các bài phát biểu công khai, sự miễn cưỡng phải dùng từ Mỹ kết thúc ở McKinley. Người kế nhiệm ông, Theodore Roosevelt, nói về nước Mỹ trong thông điệp thường niên đầu tiên của mình và không bao giờ quay đầu lại nữa. Trong hai tuần, Roosevelt sử dụng cái tên đó nhiều hơn tất cả những người tiền nhiệm của ông gộp lại. Các tổng thống kể từ sau đó đã sử dụng từ Mỹ một cách thoải mái và thường xuyên.

Các bài ca yêu nước cũng thay đổi: không còn là “Columbia, the Gem of the Ocean” nữa, mà là “America the Beautiful” (Nước Mỹ tươi đẹp) và “God Bless America” (Chúa phù hộ nước Mỹ).

* * *

Năm 1898 đánh dấu sự đứt gãy quan trọng với quá khứ, đòi hỏi những tấm bản đồ và những cái tên mới. Nhưng ta có thể hỏi tại sao lại như vậy? Chẳng phải là đất nước bao gồm cả các tiểu bang và vùng lãnh thổ ngay từ đầu đó sao? Chẳng phải là những đường biên giới đã luôn dịch chuyển kể từ khi mua lại Louisiana đó sao? Tại sao chỉ đến lúc này mới cần những cái tên mới?

Đúng là Hoa Kỳ đã sáp nhập các vùng lãnh thổ trong gần một thế kỷ. Nhưng có điều gì đó khác về những vụ thâu tóm lãnh thổ sau năm 1898. Vấn đề không phải là đất đai. Vấn đề là những con người sống trên đó.

Nhìn lại những năm trước 1898, ta có thể thấy một mô thức. Dù Hoa Kỳ đã nhanh chóng sáp nhập lãnh thổ mới, nó hiếm khi nhận vào lòng những quần thể lớn dân cư không phải da trắng. Louisiana, Florida, Oregon, Texas, và những nhượng địa của Mexico - những vùng đất này làm tăng mạnh diện tích đất nước, nhưng chỉ tăng một số ít cư dân “ngoại lai” (chủ yếu là người châu Mỹ bản địa, nhưng còn có cả người Mexico, Tây Ban Nha, Pháp, và trong trường hợp Louisiana còn là người da đen tự do).

Trước năm 1898, đợt tăng dân số lớn nhất từ sáp nhập lãnh thổ là từ những đất đai giành được của Mexico (bao gồm Texas) từ năm 1845 tới 1853. Nhưng đó không phải là một đợt tăng lớn. Trong khi các nhượng địa mở rộng diện tích đất nước thêm 69%, những sắc dân da đỏ và Mexico làm tăng dân số lên không tới 1,5% trong tám năm. Ở Hoa Kỳ đang bùng nổ về mặt nhân khẩu học, nơi mà dân số đang tăng hơn 3% một năm, đó chỉ là một dòng người nhỏ và dễ pha loãng: giọt nước trong biển cả.

Chuyện đó không hề ngẫu nhiên. Chiến tranh Mexico 1846- 48 kết thúc với việc lực lượng Hoa Kỳ chiếm đóng Mexico City. Một số nhân vật ở Quốc hội đề xuất chiếm toàn bộ Mexico. Từ góc nhìn quân sự, điều đó là hoàn toàn khả thi. Nhưng thượng nghị sĩ South Carolina John C. Calhoun,(*) một trong những người bảo vệ chế độ nô lệ chủ yếu của đất nước, phản đối. “Chúng ta chưa bao giờ mơ tưởng tới việc sáp nhập vào Liên bang bất cứ thứ dân nào ngoài chủng tộc Caucasus - nòi giống da trắng tự do, ông khăng khăng ở Thượng viện. “Liệu chúng ta có coi mình là những người ngang hàng, đồng bạn và đồng bào, của bọn da đỏ và bọn chủng tộc pha tạp ở Mexico?”

Có vẻ là không. Hoa Kỳ đã sáp nhập vùng phía bắc Mexico dân cư thưa thớt (bao gồm California, Utah, New Mexico, và Arizona ngày nay) nhưng để yên cho miền nam đông đúc dân cư. Biên giới được vẽ cẩn thận này giúp cho Hoa Kỳ, như một tờ báo viết, “lấy tất cả các lãnh thổ có giá trị mà chúng ta có thể lấy được mà không cần lấy người”.

Một vài người còn muốn đi xa hơn. Một số nhân vật ủng hộ chế độ nô lệ, lo ngại rằng số người da trắng định cư đang bùng nổ có thể lấn lướt chế độ nô lệ, đã tìm đường cho những người này đi xa hơn về phương nam. Họ tiến hành hàng loạt cuộc “chiến tranh phi pháp”, các cuộc xâm lược do tư nhân tổ chức với các nước cộng hòa ở Mỹ Latin mà họ hy vọng sẽ dẫn tới việc sáp nhập. Kịch tính nhất là cuộc xâm lược Nicaragua của William Walker(*) vào năm 1855, điều không ngờ đã đẩy Walker lên làm tổng thống Nicaragua một thời gian ngắn.

Nhưng Walker phải thất vọng (và đã bị xử tử vào năm 1860). Chính quyển Washington không ủng hộ ông, họ cũng không ủng hộ những cuộc chiến tranh phi pháp khác. Vấn đề không phải là những người như Walker muốn mở rộng chế độ nô lệ. Vấn đề là họ muốn làm thế bằng cách đưa nhiều người Mỹ Latin hơn vào liên bang.

Kết hợp cam kết của một nước cộng hòa về sự bình đẳng (giữa các bang, mới hay cũ) với cam kết đồng thời về sự ưu việt của giống da trắng, đó là những gì ta có: một đế quốc của những người định cư mở rộng nhanh chóng, thâu tóm đất đai nhưng tránh việc nhận thêm con người. Những hòn đảo guano không người ở - không sao. Nhưng toàn bộ Mexico hay Nicaragua ư? Không.

Vào cuối những năm 1860, tổng thống Cộng hòa Dominican bắn tín hiệu là ông sẽ chào đón việc Hoa Kỳ mua lại nước mình. Tổng thống Ulysses S. Grant(*) rất háo hức với thương vụ này - rốt cuộc thì Cộng hòa Dominican là một địa sản trồng đường và cà phê chủ lực. Nhưng ngay cả với một đất nước giàu có được dâng lên tận miệng, ngay cả với sự hối thúc của một tổng thống là người hùng thời chiến nắm giữ đảng đang kiểm soát Quốc hội, các nghị sĩ vẫn không đớp miếng mồi đó. Cộng hòa Dominican “nằm ở vùng biển nhiệt đới và có một chủng tộc khác, một màu da khác, thượng nghị sĩ Massachusetts Charles Sumner(*) giải thích, và “không bao giờ có thể trở thành một vùng đất sở hữu lâu dài với Hoa Kỳ”.

Alaska, vùng mà chính quyền của Andrew Johnson tìm cách mua lại từ Nga vào năm 1867, gặp phải sự kháng cự tương tự. “Chúng ta không muốn… dân Eskimo trở thành đồng bào của chúng ta, tờ The Nation càu nhàu. Thỏa thuận đó chỉ được thông qua vì rốt cuộc, chẳng có mấy “dân Eskimo” ở đấy, nhưng lại có rất nhiều đất Alaska.

Khó mà nói được chính xác có bao nhiêu người bản địa Alaska. Tổng điều tra dân số Hoa Kỳ không tính tới họ. Đây là mặt bên kia của những cuộc sáp nhập cẩn trọng, một cách khác để kiểm soát ai trở thành một phần của đất nước và ai thì không. Ngay từ đầu, cuộc tổng điều tra dân số đã từ chối tính phần lớn dân bản địa. Bởi thế, trong hơn một thế kỷ, một chính quyền có số liệu cập nhật mười năm một lần khá đáng tin cậy về số lượng người làm đồ chơi và người quét ống khói, số lượng bò và ngựa, lại không thể cho biết có bao nhiêu người da đỏ sống bên trong biên giới của nó.

Khi cuộc tổng điều tra dân số bắt đầu tính tới người Alaska bản địa vào năm 1880, và người da đỏ ở đại lục vào năm 1890, nó phân tách họ với phần còn lại của người dân Mỹ để họ không làm ô nhiễm thống kê về “Hoa Kỳ”. Đây là khởi đầu cho việc tổng điều tra dân số phân mảnh(*), tính một số cư dân thuộc về đất nước và bỏ mặc những người khác như một kiểu đày ải về mặt thống kê. Trong báo cáo tổng điều tra năm 1890, bạn phải lật tới trang 963 và nhìn vào giữa một đoạn - được thông tin như một số liệu vặt vãnh - để biết rằng dân số cả nước, bao gồm người bản địa, là 62.979.766.

* * *

Loại trừ người bản địa khỏi tổng điều tra dân số có ý nghĩa quan trọng về mặt biểu tượng, duy trì ảo tưởng rằng những người định cư đã thuần hóa thiên nhiên hoang dã không có người ở. Nhưng về mặt thống kê, nó ít quan trọng hơn. Trong trang 963 của năm 1890 đó, người da đỏ và Alaska chỉ chiếm 0,57% dân số, hệ quả của việc cư dân bản địa suy giảm và sự bùng nổ của dân Anglo.

Tới năm 1898 thì mọi chuyện đã khác. Các thuộc địa của Tây Ban Nha không phải là nơi cư dân thưa thớt. Thật ra, chúng có mật độ dân cư còn cao hơn Hoa Kỳ. Dân số cũng lớn nữa: các chuyên gia ước tính có gần 8 triệu người ở Philippines, Puerto Rico và Guam. Như thế là tương đương hơn 10% dân số Hoa Kỳ và gần bằng quy mô dân số người Mỹ gốc Phi (8,8 triệu). Hơn nữa, bởi những nghi ngờ nghiêm trọng vào thời bấy giờ với việc liệu dân Anglo-Saxon có thể sống được ở vùng nhiệt đới không, có vẻ khó có khả năng dân cư trên những hòn đảo thuộc địa của Tây Ban Nha sẽ bị người da trắng xua đuổi đi như người châu Mỹ bản địa.

Nói cách khác, đây là một kiểu bành trướng khác, gợi nhớ lại tầm nhìn thất bại cho Nước Da đỏ. Không chiếm đất đai và làm tràn ngập đất đai đó bằng người định cư, mà chinh phạt các dân cư thuộc địa và cai trị họ. “Chấp nhận những cộng đồng da trắng rải rác, hay gần như da trắng, những người có quyền công dân, là một chuyện, một tác giả viết, “nhưng làm vậy với những sắc dân da nâu sống co cụm và đông đúc là chuyện khác. Hay như vị chủ tịch Hạ viện đầy hoài nghi nói một cách kém lịch thiệp hơn, “Tôi cho rằng chúng ta đã có đủ bọn mọi đen ở đất nước này mà không cần phải mua thêm đứa nào nữa.”

Nhưng những người chống chủ nghĩa đế quốc, như ngài chủ tịch Hạ viện, chẳng thể làm được gì nhiều trước cuộc xung phong ào ạt đang tràn ngập đất nước vào năm 1898. Những lộn xộn về kinh tế ở quê nhà, việc thâu tóm các thuộc địa ở nước ngoài, sự sụp đổ của Tây Ban Nha, và chiến thắng hải quân ngoạn mục của chuẩn đô đốc Dewey - tất cả tới quá nhanh, và tất cả cùng chỉ về một hướng. Những người chống đế quốc đã ngăn chặn thành công việc bành trướng vào vùng nhiệt đới nhiều thập niên giờ đang yếu thế nghiêm trọng. Trước chiến tranh, họ đã thông qua một đạo luật được nhất trí tuyệt đối ngăn Hoa Kỳ sáp nhập Cuba. Nhưng giờ đây, khi cơn sốt chiến tranh đang lên cao và quân đội đang thực sự có mặt ở các thuộc địa của Tây Ban Nha, họ chỉ có thể đứng nhìn trong sự ngỡ ngàng câm lặng khi cỗ máy lăn qua Cuba, sang Puerto Rico gần đó, tới Guam xa xôi, và Philippines rộng lớn.

Và nó cứ thế lăn tới. Bộ phận hãm giờ đã hỏng, những người theo chủ nghĩa bành trướng chớp thời cơ để thông qua một đạo luật bị mắc kẹt một thời gian dài nhằm chiếm Hawai‘i, một vương quốc đảo mà nền kinh tế đã dần bị các chủ đồn điền Hoa Kỳ kiểm soát. Sự miễn cưỡng thường thấy trong việc tích hợp những sắc dân không phải da trắng (nó sẽ là một “tiểu bang của bọn người lùn, tờ Chicago Herald giễu nhại) không còn đứng vững trước lập luận rằng Dewey giành lấy Hawai‘i để kiểm soát Thái Bình Dương. “Chúng ta phải chiếm Hawai‘i, vì lợi ích của giống nòi da trắng” Roosevelt nhấn mạnh. Và thế là trước sự phản đối của dân Hawai‘i bản địa và hơn ba mươi tám nghìn người đã ký vào đơn kiến nghị chống sáp nhập, Hoa Kỳ đã chiếm quần đảo này.

Hai năm tiếp theo, 1899-1900, người ta chứng kiến Hoa Kỳ sáp nhập một nửa Samoa, một thành trì khác ở Thái Bình Dương vốn đã được quan tâm từ lâu, cùng đảo Wake không có người ở.

Tới lúc tiếng súng đã ngưng và các hiệp ước được phê chuẩn, Hoa Kỳ đã giành được hơn bảy nghìn hòn đảo có 8,5 triệu người. Tính thêm Alaska, đế quốc ở hải ngoại bao gồm một vùng đất rộng gần bằng toàn bộ Hoa Kỳ vào năm 1784 và có dân số hơn gấp đôi khi đó.

* * *

Không có gì đáng ngạc nhiên, đây là một vấn đề gây tranh cãi. Trong chiến tranh, khi Quốc hội tranh luận về hiệp ước với Tây Ban Nha, và trong cuộc bầu cử căng thẳng năm 1900, câu hỏi về đế quốc được tranh luận rất lớn tiếng.

Về cơ bản, đó là một cuộc tranh luận ba chọn hai. Nền cộng hòa, thuyết da trắng thượng đẳng và sự bành trướng ra hải ngoại - đất nước chỉ có thể có tối đa hai điều trong đó. Trong quá khứ, nền cộng hòa và thuyết da trắng thượng đẳng đã được duy trì cùng nhau bằng cách cẩn trọng định hình những đường biên giới của quốc gia. Nhưng sáp nhập những thuộc địa đông người không phải dân da trắng sẽ phá hủy tất cả những điều đó.

Những người phản đối chủ nghĩa đế quốc tập hợp đằng sau William Jennings Bryan,(*) người ra tranh cử chống lại McKinley vào năm 1896 và một lần nữa năm 1900. Bryan thích thú vạch ra những mâu thuẫn giữa nền cộng hòa và đế quốc. Những quyền con người không thể nhân nhượng và sự bất công của việc thu thuế mà không cho người đóng thuế có quyền lên tiếng - đó là những giá trị chính trị nền tảng. Nhưng hãy tưởng tượng, Bryan cảnh báo, chuyện gì sẽ xảy ra nếu Hoa Kỳ tiếp quản các thuộc địa. Bất kỳ ai đứng lên nói về những phẩm tính của nền cộng hòa - lấy ví dụ, một buổi lễ ăn mừng ngày 4 tháng Bảy - sẽ bị hối thúc phải ngậm miệng “để những gì anh ta thốt ra không kích động nổi loạn trong các thần dân xa xôi”.

Đó là một lập luận thuyết phục, nhưng Bryan chỉ huy một liên minh những người chống đế quốc lớn và tạp nham. Nó bao gồm những người Mỹ gốc Phi như WE.B. Du Bois và người ủng hộ thuyết ưu sinh da trắng cứng rắn như Thượng nghị sĩ “Pitchfork” Ben Tillman(*) của South Carolina. Các doanh nhân (Andrew Carnegie,(*) người đề xuất mua lại Philippines với giá 20 triệu đô la để rồi ông có thể trả tự do cho nó) và các lãnh đạo lao động (Samuel Gompers,(*) chủ tịch Liên đoàn Lao động Mỹ - AFL) đều chung tay với sứ mệnh đó. Tương tự là các chủ tịch đại học Harvard, Cornell, Stanford, Michigan và Northwestern.

Nhưng đế quốc, một khi đã giành được, thì khó mà từ bỏ. Roosevelt muốn có nó, và đằng sau ông là phần lớn giới chính trị gạo cội của phe Cộng hòa. Với nhiều người, đó không chỉ là vấn đề những lợi ích kinh tế mà Alfred Thayer Mahan đã hứa hẹn. Như họ nhìn nhận, thuộc địa hóa các vùng hải ngoại là giai đoạn tiếp theo của Định mệnh Hiển nhiên, là bước đi tiếp theo của những Daniel Boone. “Chúa đã trao cho chúng ta đế quốc Thái Bình Dương này để khai hóa văn minh, Thượng nghị sĩ Albert Beveridge(*) nói. “Một trăm vùng hoang dã nữa cần phải chinh phục. Những nơi chưa có ai khám phá cần được khai phá. Những thung lũng chưa có người phải được trồng tỉa. Những khu rừng chưa có chủ nhân cần phải đốn hạ.”

Những người ủng hộ đế quốc đưa ra một giải pháp khác cho tình thế trong ba chọn hai. Họ sẵn sàng hy sinh nền cộng hòa, ít ra là khi áp dụng cho cái gọi là những chủng tộc lạc hậu. Roosevelt khinh bỉ những kẻ “nói lời giả dối về tự do và sự đồng thuận của chính phủ để viện cớ cho sự không sẵn sàng nhận lãnh trách nhiệm của họ. Ông nói tiếp: “Những học thuyết của họ, nếu được thực thi, sẽ khiến chúng ta phải có phận sự để mặc người Apache ở Arizona tự tìm cách cứu chuộc, và từ chối can dự vào bất kỳ khu bảo tồn da đỏ nào. Học thuyết của họ lên án những người cha lập quốc và các bạn và tôi vì đã định cư ở những tiểu bang hợp nhất này.”

Tất nhiên, còn có một lựa chọn thứ ba: tiêu diệt thuyết da trắng thượng đẳng. Các lãnh thổ hải ngoại có thể được coi như các tiểu bang mới phôi thai và cư dân ở đó là các công dân với đầy đủ quyền lợi và trách nhiệm. Giải pháp này được đón nhận háo hức ở chính các vùng lãnh thổ, nơi mà các đảng chính trị ở Puerto Rico và Philippines đã xác quyết yêu cầu được công nhận tư cách tiểu bang trong nghị trình của họ. Nghĩ tới các vùng lãnh thổ miền Tây ở đại lục, họ tưởng tượng đất nước họ, khi tới lúc, cũng sẽ bước vào liên bang với tư cách bình đẳng.

Nhưng sự ủng hộ ở đại lục cho điều này thật ít ỏi. Khi triển vọng trở thành tiểu bang xuất hiện, nó chủ yếu xuất hiện như một chiến lược đe dọa - một cách để những người chống đế quốc nhấn mạnh những kinh hoàng kéo theo từ việc sáp nhập những nơi đó.

Trên mọi khía cạnh, các thần dân thuộc địa có ít cơ hội để vận động cho chính họ. Thật ra, điều ấn tượng về những cuộc tranh luận liên quan tới đế quốc ở đại lục là việc những người Philippines, Puerto Rico, Hawai‘i, và các cư dân của những vùng lãnh thổ khác lại vắng mặt một cách rõ ràng ra sao. Phần lớn dân đại lục thậm chí chưa bao giờ nhìn thấy một người Philippines, Puerto Rico, hay Hawai’i.

* * *

Chính là để giảm bớt sự ngu dốt đến ngỡ ngàng đó về các thuộc địa mà một nhóm doanh nhân Omaha đã mở Triển lãm thuộc địa Đại Mỹ lần thứ nhất. Giai đoạn cuối thế kỷ mười chín là một thời kỳ tuyệt vời cho các hội chợ, và hội chợ này hiện diện tất cả những trò vè quen thuộc: đánh trận giả, các bài diễn thuyết, diễu hành, và một “Cuộc thi người đẹp thế giới”. Tuy nhiên, điểm hấp dẫn chính là những người dân thuộc địa. Nhà tổ chức hứa hẹn “hơn một nghìn dân bản xứ từ những hòn đảo là tài sản của Chú Sam” - người Philippines, Cuba, Puerto Rico, và Hawai‘i. Nhóm người Philippines sẽ bao gồm không chỉ “những dân Tagal đã được khai hóa” mà cả “những bọn người lùn nửa hoang dã, giống khỉ của giống người thấp kém từ Luzon.”

Trên danh nghĩa, đây là cách để công chúng gặp gỡ những con người ở trung tâm của cuộc tranh cãi về đế quốc. Nhưng việc công chúng gặp gỡ họ như thế nào nói lên nhiều điều: không phải là giảng giải hay chuyện trò với người đi hội chợ, mà họ sống trong những ngôi làng mẫu dưới dạng trình diễn, như thể họ là động vật trong một sở thú.

Một “khu trại lớn những dân da đỏ từ nhiều bộ lạc của miền Tây vĩ đại” cũng có mặt ở đó, chỉ để hoàn tất bức tranh.

Giữ được lời hứa đồng nghĩa chiêu mộ các thần dân từ thuộc địa và chuyên chở họ một chặng đường dài tới đại lục. Chuyện đó không dễ dàng. Ngay cả với sự hỗ trợ của quân đội và sự ủng hộ cá nhân của Tổng thống McKinley, những người tổ chức hội chợ chỉ có thể lôi kéo ba mươi lăm người Philippines lên chiếc tàu USS Indiana để tới San Francisco. Và đưa họ lên tàu hóa ra là phần dễ dàng. Khi chiếc Indiana cập bến, nhà chức trách nhập cư không cho họ xuống tàu.

Những người Philippines, đã héo hon vì nhiều ngày trên tàu, phản đối. Họ nói họ là công dân Hoa Kỳ, hoàn toàn có quyển di chuyển từ một vùng này của đất nước mới của họ sang một vùng khác. Nhưng các quan chức ở cảng từ chối nhượng bộ. Trong mắt họ, người Philippines là người nước ngoài và tệ hơn, là dân châu Á nước ngoài, phải chịu chế tài của cùng những đạo luật loại trừ chủng tộc nhằm ngăn cấm công nhân người Trung Quốc vào Mỹ.

Triển lãm EXPO Đại Mỹ, Omaha, 1899

Triển lãm Đại Mỹ có ý định khai phá những câu hỏi về đế quốc. Nhưng ở đây nhà tổ chức đã vô tình nêu lên câu hỏi hóc búa nhất. Những vùng lãnh thổ có mặt trên bản đồ, đúng vậy. Nhưng những người sống ở đó có phải là “người Mỹ” hay không?

* * *

Những người Philippines đã tới được Omaha (dù đích thân bộ trưởng chiến tranh phải cam kết họ sẽ trở về quê nhà sau hội chợ).

Ở đó, họ đã gây ấn tượng. “Họ là những người ăn mặc có phong cách”, tờ Omaha Bee viết, không giống “một chủng tộc của bọn mọi rợ”, mà giống hơn “rất nhiều người bình thường” với gậy chống, nón nỉ, và quần dài màu trắng. Những người đi hội chợ trông đợi nhóm nhạc Philippines trình diễn thứ âm nhạc ngoại lai lạ lùng đã ngạc nhiên khi gặp phải một buổi biểu diễn sống động bài “There’ll Be a Hot Time in the Old Town Tonight” (Rồi sẽ có lúc nóng bỏng ở thị trấn cũ tối nay), bài hát chủ đề của Những kỵ sĩ gan dạ của Roosevelt. Về mặt văn hóa, những người Philippines ở hội chợ có vẻ đã thấm đẫm quốc tịch mới của họ.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, mọi chuyện vẫn chưa được giải quyết. Tu chính án thứ mười bốn trao quyền công dân cho bất kỳ ai sinh ra ở Hoa Kỳ. Điều này có bao gồm các vùng lãnh thổ không?

Những cuộc sáp nhập giai đoạn 1898-1900 đã nêu lên câu hỏi về việc Hoa Kỳ là gì, trong ngôn ngữ và trên những tấm bản đồ. Giờ thì tới chuyện pháp lý. Và vấn đề đã được đưa lên tới Tòa Tối cao, qua hàng loạt vụ kiện liên quan tới nhau, vào năm 1901.

Những câu hỏi pháp lý đầy sức nặng thường xoay quanh các tranh chấp lặt vặt. Chắc chắn các vụ kiện mang theo câu hỏi này lên Tòa Tối cao có vẻ nhỏ bé: liệu một nhà nhập khẩu vận chuyển cam từ Puerto Rico tới New York có phải nộp thuế không, hay liệu một người lính trở về từ Philippines có phải đóng thuế những chiếc nhẫn kim cương mà anh ta kiếm được ở đó. Nhưng đằng sau đó là một câu hỏi sâu sắc hơn. Hiến pháp cấm đánh thuế hoạt động thương mại giữa các vùng lãnh thổ Hoa Kỳ. Liệu quy định đó có bao gồm các vùng lãnh thổ hải ngoại không? Nói cách khác, liệu những nơi đó có phải là một phần của đất nước không?

Chính quyền, vốn vẫn thu thuế, tìm cách bảo vệ hành động của mình. Họ lập luận rằng Hoa Kỳ là cái tên không rõ ràng. Tên đó có thể chỉ tất cả vùng nằm trong quyền tài phán của Hoa Kỳ, nhưng cũng có thể, ở một nghĩa hẹp hơn, dùng để chỉ liên hiệp các tiểu bang. Những lần Hiến pháp nhắc tới “Hoa Kỳ”, lập luận đó tiếp tục, là có ý với nghĩa hẹp đấy, để chỉ những tiểu bang mà thôi. Các vùng lãnh thổ bởi thế không có quyền được bảo vệ theo Hiến pháp, vì lý do đơn giản là Hiến pháp không áp dụng cho chúng. Theo lời một thẩm phán tóm tắt logic đó, Hiến pháp là “luật tối cao của vùng đất này”, nhưng các vùng lãnh thổ “không phải là một phần của vùng đất này”.

Điều này có thể gây bất ngờ cho cư dân các vùng lãnh thổ miền Tây, vốn cho rằng họ cũng được Hiến pháp bảo vệ như đồng bào của họ ở những tiểu bang. Nhưng tổng chưởng lý nói rằng đó chỉ là một ảo tưởng lịch sự không có cơ sở pháp luật. Rất thẳng thắn, ông nhắc nhở các thẩm phán rằng Quốc hội có thể áp luật pháp lên những vùng lãnh thổ “mà không cần sự đồng thuận của người dân ở đó, thậm chí là đi ngược với sự đồng thuận của họ và trong sự phản đối của họ, như vẫn thường xuyên xảy ra. Ông nêu việc Quốc hội đã phá tan Nước Da đỏ, và lưu ý rằng dân Alaska “không hề có quyền bầu cử dù chỉ một quan chức nhà nước, hay lập một thành phố, hay thiết lập một hệ thống chính trị hay bất cứ thứ gì để bảo vệ cho chính họ. Các vùng lãnh thổ hải ngoại - mà ông gọi công khai là “các thuộc địa” - cũng không khác gì. Những người Philippines ở vịnh San Francisco đã sai; họ là thần dân, không phải công dân.

Đây chính là kiểu lập luận làm dấy lên sự chống đối với đế quốc, nhưng viên tổng chưởng lý nói tiếp. “Được gọi là thần dân nước Mỹ không có gì phải hổ thẹn, ông an ủi. Hơn thế nữa, ông tiếp tục, chính quyền cần năng lực để cai trị những vùng đất của mình như các thuộc địa. Đây là thời đại của đế quốc. Sẽ ra sao nếu Hoa Kỳ sáp nhập Ai Cập, Sudan, một phần Trung Phi, hay “một phần của Đế quốc Trung Hoa”? Liệu nó có buộc phải áp dụng Hiến pháp lên cả ở những vùng đó không? “Một siêu cường thế giới, lãnh thổ trải dài từ những vùng biển băng giá phương bắc tới những rặng cọ mọc vòng quanh ở các đảo Thái Bình Dương, không thể bị kềm chế bởi những quy định quá chặt chẽ hay quá bó buộc.

Lập luận đó đã chiến thắng. Tòa án khẳng định rằng “Hiến pháp chỉ nói tới các tiểu bang” còn các quyền của vùng lãnh thổ là do Quốc hội định đoạt. Nếu muốn, Quốc hội có thể “tích hợp” những vùng lãnh thổ đó vào liên bang và cho chúng sự bảo vệ của Hiến pháp, như tòa án đã phán quyết trong trường hợp các vùng lãnh thổ miền Tây. Vài năm sau, tòa án còn kết luận rằng Alaska và Hawai‘i, những vùng lãnh thổ bên ngoài đại lục có vẻ khả dĩ nhất với người định cư da trắng, đã được “tích hợp”. Nhưng vấn đề ở đây là sự tích hợp đấy không được thực hiện tự động, và tòa án liên tục bác bỏ việc Quốc hội tích hợp các thuộc địa cũ của Tây Ban Nha.

Dẫn ra quan niệm rằng có những “cảm thức” khác nhau về “Hoa Kỳ”, một thẩm phán thời đó diễn giải cách tư duy trong một cụm từ rối rắm khét tiếng. Puerto Rico là “ngoại quốc đối với Hoa Kỳ theo cảm thức quốc nội, ông giải thích, “vì hòn đảo đã không được tích hợp vào Hoa Kỳ, mà chỉ đơn thuần là một vùng đất gắn liền với, kèm theo quyền sở hữu.

Các luật sư có trí nhớ tốt sẽ nhận ra cụm từ khác thường, gắn liền với, một tham chiếu đến vụ đảo Navassa hơn chục năm trước. Ở đó, bên biện hộ đã lập luận rằng dù các đảo guano “gắn liền với Hoa Kỳ”, chúng không phải là một phần của Hoa Kỳ, và do đó không chịu sự chi phối của pháp luật Hoa Kỳ. Tòa Tối cao đã không đồng ý. Nhưng trong khi vụ Navassa đã xác nhận quyền lực của chính phủ là được phép áp dụng luật liên bang ở các vùng lãnh thổ của nó, những phán quyết mới từ chối cho cư dân các vùng lãnh thổ có quyền nhận được sự bảo vệ của liên bang.

* * *

Phán quyết năm 1901 được gọi chung là Những vụ kiện các đảo(*) (thuật ngữ cũng có thể bao gồm một số vụ kiện sau này). Nhưng chúng không phải là những vụ nổi tiếng nhất của Tòa Tối cao ở giai đoạn chuyển giao thế kỷ. Tám trong chín thẩm phán đã phán quyết Những vụ kiện các đảo năm 1901 cũng phán quyết vụ Plessy kiện Ferguson (Plessy v. Ferguson, 1896), vụ kiện khét tiếng đã giữ nguyên tính hợp hiến của các định chế “chia tách nhưng bình đẳng” phân biệt chủng tộc kiểu Jim Crow(*)

Thoạt trông, hai phán quyết có nhiều điểm chung. Vụ Plessy cho phép sự chia tách, phân chia đất nước thành những không gian riêng biệt, một số dành cho người da trắng, những nơi khác dành cho người không phải da trắng. Những vụ kiện các đảo chia đất nước thành điều mà một thẩm phán gọi là “trên thực tế là hai chính quyền quốc gia”, một chịu quy định của Tuyên ngôn Nhân quyền (Bill of Rights), còn chính quyền kia thì không.

Và giống như vụ Plessy, Những vụ kiện các đảo là vấn đề chủng tộc. Ý kiến bên đa số của tòa chủ yếu bao gồm những lời cảnh báo về việc đưa “những giống mọi rợ” và “những chủng tộc xa lạ” vào trong khuôn khổ hiến pháp. Làm thế, một thẩm phán lập luận, sẽ “hủy hoại các định chế của chúng ta, có thể dẫn tới việc “toàn bộ cấu trúc của chính quyền” sẽ bị “lật đổ”.

Nhưng có một khác biệt tối quan trọng giữa vụ Plessy và Những vụ kiện các đảo. Vào năm 1954, trong vụ Brown kiện Hội đồng Giáo dục (Brown v. Board of Education), Tòa Tối cao đã lật ngược vụ Plessy, tuyên bố rằng những cơ sở “chia tách nhưng bình đẳng” không đảm bảo được quyền bình đẳng theo luật. Ngày nay chúng ta coi vụ Plessy là một trong những sai lầm lớn nhất của Tòa Tối cao, một phán quyết phân biệt chủng tộc khét tiếng xấu xa bóp méo Hiến pháp để tước đi quyền của hàng triệu công dân.

Những vụ kiện các đảo kém nổi tiếng hơn nhiều. Cho tới rất gần đây, không có gì khác thường nếu các học giả về hiến pháp chưa bao giờ nghe nói tới chúng. Nhưng dẫu vậy, chúng vẫn có mặt trong sách vở, và chúng vẫn được trích dẫn là luật pháp tốt. Tòa án đã liên tục giữ nguyên tắc là Hiến pháp áp dụng với một số vùng của đất nước, nhưng không phải với một số vùng khác. Đó là lý do tại sao một công dân ở đại lục có quyền hiến định được một bồi thẩm đoàn xét xử, nhưng khi công dân đó tới Puerto Rico, thì quyền này biến mất.

Tương tự, Tu chính án thứ mười bốn về đảm bảo quyền quốc tịch cho bất kỳ ai sinh ra ở Hoa Kỳ không áp dụng cho các vùng lãnh thổ chưa tích hợp. Ở những vùng đó, quyền quốc tịch được trao muộn màng, chỉ có được qua đấu tranh. Hơn thế nữa, nó là “quyền quốc tịch theo luật”, có nghĩa là nó được đảm bảo bằng các đạo luật thay vì Hiến pháp, và do đó có thể bị hủy.

Dân Puerto Rico trở thành công dân Hoa Kỳ vào năm 1917, người ở quần đảo U.S Virgin vào năm 1927, người Guam năm 1950, dù trong tất cả các trường hợp, nó có thể bị thu hồi vì quyền công dân của họ dựa theo luật. Người Philippines không bao giờ trở thành công dân Hoa Kỳ trong bốn mươi bảy năm dưới sự cai trị của Hoa Kỳ. Người Samoa thuộc Mỹ, dù đã là “Mỹ” từ năm 1900, về mặt pháp lý vẫn chỉ là “những người dân Hoa Kỳ”. Họ được phép chiến đấu trong các lực lượng vũ trang, nơi họ tham gia rất đông - người Samoa đứng ở hạng đầu trong tất cả 885 trạm tuyển quân của lục quân Hoa Kỳ. Nhưng họ không phải là công dân, bởi Tu chính án thứ mười bốn không áp dụng cho họ.

Tầm quan trọng của Những vụ kiện các đảo còn vượt ra ngoài pháp luật. Bằng cách phân biệt giữa những vùng “đã tích hợp”(*) và “không tích hợp”(*) của Hoa Kỳ, các vụ kiện này thần thánh hóa ý tưởng rằng một số vùng của đất nước không thực sự là một phần của đất nước. Một số vùng lãnh thổ - tức những nơi có ngày càng đông người định cư da trắng - có thể hy vọng trở thành tiểu bang. Còn những lãnh thổ khác, theo lời chánh án Tòa Tối cao, sẽ lơ lửng như một “cái xác không hồn, ở trạng thái trung gian của sự tồn tại mơ hồ trong một thời gian không xác định”.

“Thời gian không xác định” đó tiếp tục tới ngày nay. Tất cả các vùng lãnh thổ mà tòa coi là “đã tích hợp” trở thành các tiểu bang. Tất cả những vùng lãnh thổ tòa phán quyết là “không tích hợp” vẫn là vùng lãnh thổ. Ngày nay, khoảng bốn triệu người sống ở các vùng lãnh thổ không tích hợp - những người không có đại diện ở Quốc hội, không thể bỏ phiếu bầu tổng thống, quyền công dân và quốc tịch của họ vẫn là một món quà từ Washington. Họ có thể tìm kiếm tư cách tiểu bang, như một số lớn người ở Puerto Rico quả thực sẽ muốn làm. Nhưng tư cách tiểu bang, giống như nhiều thứ khác, là quyền định đoạt của riêng Quốc hội - cơ chế lập pháp mà trong đó cả người Puerto Rico lẫn các thần dân thuộc địa khác chẳng có lấy một lá phiếu.

6 | HÉT LÊN TIẾNG HÉT XUNG TRẬN VÌ TỰ DO

Triển lãm Đại Mỹ khai mạc ngày 1 tháng Bảy năm 1899, với lễ ăn mừng sôi động. Hàng nghìn người đổ về Omaha để tham dự đủ thứ sự kiện: cuộc thi sắc đẹp thế giới, cung điện của người Moor, đài phun nước chạy điện phun ra nước màu cầu vồng, ban nhạc Philippines, tiết mục tái hiện chiến thắng của Dewey ở vịnh Manila. Những cựu binh trong chiến tranh với Tây Ban Nha, bao gồm một đội Những kỵ sĩ gan dạ, diễu hành trong tiếng hoan hô dậy đất.

Tuy nhiên, những người diễu hành cuối cùng, thuộc trung đoàn tình nguyện Nebraska Số Một, khiến một số người thấy khó hiểu. Tờ The Denver Evening Post không thể không để ý thấy “có gì đó thảm hại trong sự hiện diện của họ. Đồng phục của họ tả tơi, họ mang trên người những vết thương, và họ có vẻ đau khổ. Họ trở về từ Philippines.

* * *

Mọi chuyện lẽ ra đã không như thế. Cuộc chiến đã bắt đầu với một liên minh nhiều hứa hẹn: Hoa Kỳ và Philippines cùng nhau chống lại Tây Ban Nha. Với chuẩn đô đốc Dewey kiểm soát mặt biển và Emilio Aguinaldo giành thắng lợi liên tiếp trên đất liền, cuộc chiến thật chóng vánh. Dewey chỉ huy việc phong tỏa bằng hải quân và cung cấp vũ khí cho Aguinaldo; Aguinaldo sử dụng những vũ khí đó để đánh bật người Tây Ban Nha.

Với Aguinaldo, người đã lãnh đạo một cuộc nổi dậy thất bại chống lại Tây Ban Nha vào năm 1896, sự xuất hiện của Dewey là phép mầu của Thượng đế. “Người Mỹ, không phải bởi những động cơ kiểu lính đánh thuê, mà vì sự nhân đạo và thương xót cho quá nhiều người bị truy bức, thấy đã tới lúc mở rộng vòng tay bảo vệ của họ tới đất nước yêu dấu của chúng ta, một thông điệp gửi tới đội quân của ông viết. “Ở nơi nào các bạn thấy lá cờ Mỹ bay cao, hãy tập hợp đông đảo tại đó; họ là những người cứu chuộc cho chúng ta!”

Lòng tin của Aguinaldo vào Hoa Kỳ được khích lệ bởi những đảm bảo lặp đi lặp lại từ Dewey và các quan chức Hoa Kỳ khác rằng khi cuộc chiến chấm dứt, người Philippines sẽ được trao độc lập. Aguinaldo để ý đầy lo lắng rằng không lời hứa nào trong đó được viết ra, nhưng ông vẫn tiếp tục. Vào tháng Sáu năm 1898, ông thành lập một chính quyền (tự phong mình là “nhà độc tài” của chính quyền đó) và công bố một bản tuyên ngôn độc lập: “Dưới sự bảo vệ của quốc gia hùng mạnh và nhân văn, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, chúng tôi dưới đây trang trọng tuyên ngôn và tuyên bố nhân danh quyền lực của nhân dân trên quần đảo Philippines, rằng họ có quyền tự do và độc lập và đã tự do và độc lập.

Chính quyền mới nhanh chóng bắt tay vào việc xây dựng nhà nước. Trong vài tháng, chính quyền đã soạn thảo một bản hiến pháp, thành lập một thủ đô, khởi sự một tờ báo, mở các trường học, lập một đại học, phát hành tiền, bổ nhiệm các nhà ngoại giao, và đánh thuế. Nó cũng có một lá cờ nữa. Tuyên ngôn độc lập của Philippines quy định màu của lá cờ là đỏ, trắng, và xanh da trời, “để kỷ niệm lá cờ Hợp chúng quốc Bắc Mỹ, như một tuyên ngôn về lòng biết ơn sâu sắc của chúng tôi với quốc gia vĩ đại đã bảo vệ chúng tôi không hề vụ lợi”.

Rắc rối bắt đầu vào tháng Tám. Cuộc vây hãm Manila - do quân đội Hoa Kỳ và Quân Giải phóng Philippines hợp tác tiến hành - kết thúc khi Tây Ban Nha nộp thành phố này cho Hoa Kỳ. Sau khi quân Hoa Kỳ vào thành phố, chặn những bạn chiến đấu của họ ở ngoài, McKinley ra tuyên bố của ông. Sẽ không có chuyện “cùng chiếm đóng với quân nổi dậy”, và người Philippines “phải công nhận sự chiếm đóng và quyền hành của Hoa Kỳ”.

Thế bế tắc như thế đã bắt đầu. Hoa Kỳ chiếm Manila và thống trị ngoài biển. Chính quyền của Aguinaldo tuyên bố chủ quyền phần còn lại của đất nước, dù tuyên bố đó chỉ mang tính hình thức ở vùng miền nam thưa thớt dân cư và riêng biệt về văn hóa.

Quân đội Philippines bao vây Manila vẫn giữ nguyên vị trí của họ ở vùng ngoại ô vòng quanh thành phố. Binh lính Hoa Kỳ chờ đợi bên trong thành phố, cho qua thời giờ như lính tráng vẫn thường phải thế. Những quán bar được mở dọc con phố chính, mà người dân ở đó trìu mến gọi là “Quán bia của dân Mỹ”. Gái điếm đổ về Manila từ Nga, Romania, Áo, Hong Kong, Singapore, Ấn Độ, và Nhật Bản. Đó là một cuộc đi đào vàng của ngành công nghiệp tình dục.

Khi thời gian trôi đi, binh lính cả hai bên trở nên sốt ruột, la hét chửi rủa nhau. Những hy vọng đi tới một giải pháp ngoại giao tan biến vào tháng Mười hai, khi chính quyền của McKinley ký hiệp ước với Tây Ban Nha mua lại Philippines với giá 20 triệu đô la. Tin tức đó “được đón nhận trong doanh trại quân cách mang nhu sấm sét giữa trời quang” Aguinaldo viết.

McKinley ra một tuyên bố nói rằng chính quyền quân sự của Manila phải “được mở rộng theo mọi hướng có thể ra toàn bộ vùng lãnh thổ đã được nhượng lại”. Aguinaldo ra một tuyên bố phản đối, lên án “việc tước đoạt bằng bạo lực và hung hãn” đất nước Philippines. Ông thành lập một chính quyền mới, lần này là một nước cộng hòa, và tuyên thệ nhậm chức tổng thống Philippines. Tiệc nhậm chức của ông là một sự kiện xa hoa, với thực đơn phong cách châu Âu viết bằng tiếng Pháp.

McKinley và Aguinaldo càng đặt cược cao vào những tuyên bố chủ quyền của họ, dân Manila càng trở nên khó kiểm soát. Trong tuần lễ đầu tiên của tháng Một năm 1899, khoảng ba mươi nghìn người rời thành phố. Hai tuần sau, một người Hoa định đá con chó của một người Tây Ban Nha, nhưng chiếc guốc gỗ bay ra khỏi chân anh ta và trúng vào mặt một người Philippines. Ở những nơi khác, Ở chuyện này không có gì to tát, đánh nhau là cùng. Nhưng ở Manila, một thành phố đang ở bờ vực, đó là mồi lửa cho đám bùi nhùi khô. Những cánh cửa sập lại, then cửa cài chặt, súng chĩa ra, và dân thành phố chạy tìm nơi lánh nạn. “Trong một vùng hai mươi lăm dặm vuông, không có một người đàn ông, đàn bà, hay trẻ em nào không biết rằng hàng xóm của họ đang bỏ chạy trước những con quái vật đáng sợ, chưa ai từng biết, một tờ báo viết. “Tất cả đồng thời bị tác động bởi nỗi sợ hãi vì cơn giật mình dẫn tới cuộc giẫm đạp.

Sự cố Quốc tế Chó-Guốc-Mặt dịu bớt với đổ máu ở mức tối thiểu. Nạn nhân duy nhất là con chó (có người bắn nó). Nhưng hai tuần sau, mọi chuyện trở nên cực kỳ căng thẳng. Binh nhì William W. Grayson và binh nhì Orville H. Miller của trung đoàn tình nguyện viên Nebraska Số Một (trung đoàn sau này sẽ tập tễnh bước đi trong cuộc diễu hành ở Triển lãm Đại Mỹ) bắt gặp ba, bốn lính Philippines trong khi đi tuần tra ban đêm ở ngoại ô Manila. Grayson ra lệnh cho họ đứng lại. Nhưng anh ta là ai mà có quyền ra lệnh chứ? Họ ra lệnh cho anh ta đứng lại.

“Tôi nghĩ điều tốt nhất là nổ súng, Grayson nhớ lại, và anh ta đã nổ súng. Anh ta và Miller bắn ba người Philippines rồi chạy về xin tiếp viện. “Tập hợp hàng ngũ đi, anh em, Grayson gọi. “Bọn mọi ở đây đang có mặt khắp nơi.

Không phải là “Bọn Anh đang tới!” Nhưng với một lời kêu gọi cầm súng, thì như thế là đủ. Chỉ trong vài tiếng, Hoa Kỳ đã mở một cuộc tấn công. Chiến tranh bắt đầu.

* * *

Ai đó theo dõi cuộc chiến từ xa có thể sẽ phán đoán rằng quân đội hai bên là ngang tài ngang sức. Quân đội Hoa Kỳ có khoảng hai mươi nghìn binh sĩ ở trong và xung quanh Manila. Quân số của Quân Giải phóng khó biết hơn, nhưng ước tính là từ mười lăm nghìn tới bốn mươi nghìn. Quân đội Hoa Kỳ có vũ khí tốt hơn, nhưng quân đội Philippines biết rõ địa hình hơn.

Nhưng ngày chiến đấu trọn vẹn đầu tiên cho thấy mọi chuyện mất cân xứng ra sao. Vào ngày 5 tháng Hai, trận đánh đẫm máu nhất của cuộc chiến dẫn tới 238 thương vong bên phía Hoa Kỳ và hàng nghìn lính Philippines thương vong. Báo cáo chính thức của quân đội Mỹ nêu con số bốn nghìn, dù đó chỉ là đoán bừa.

Vũ khí là một phần lý do. Người của Aguinaldo có vài khẩu súng sử dụng được nhưng rất ít đạn. Một phần ba quân đội bao vây Manila không có súng trường. Một đơn vị còn được trang bị bằng những cây giáo; một đơn vị khác - đối mặt với tiểu đoàn pháo Utah của Hoa Kỳ - mà chỉ có cung và tên. Và rồi còn có một “tiểu đoàn” bao gồm trẻ em được chỉ thị ném đá vào kẻ thù.

Việc thiếu súng ống kinh niên sẽ làm lực lượng Philippines què quặt trong suốt cuộc chiến. Người của Aguinaldo phải chấp nhận bất cứ thứ vũ khí nào mà họ kiếm được từ châu Á (không nhiều lắm, bởi sự phong tỏa của Hoa Kỳ) hay tịch thu được của kẻ thù. Họ thu thập những hộp thiếc mà quân đội Hoa Kỳ bỏ đi và cố gắng biến nó thành vỏ đạn. Họ nung chảy chuông nhà thờ để làm đạn, cạo đầu những que diêm để làm fulminate(*), và sử dụng nhựa cây làm thuốc súng. Cuối cuộc chiến, những người chiến đấu vì độc lập cử thợ mò ngọc trai lùng sục đáy đại dương tìm đạn mà quân Tây Ban Nha rút đi đã bỏ lại.

Nhưng vấn đề không chỉ là vũ khí. Chiến tranh, nếu không phải là một khoa học, thì ít ra là một nghệ thuật, đòi hỏi việc thực hành. Các binh lính Hoa Kỳ được huấn luyện, và nhiều người dày dạn kinh nghiệm. Nhiều vị tướng chỉ huy từng chiến đấu trong Nội chiến hay chống lại người da đỏ. Vào năm 1898, hầu hết ở độ tuổi năm mươi và sáu mươi.

Bên phía Philippines thì không như thế. Là những thần dân thuộc địa của Tây Ban Nha, người Philippines chưa bao giờ có quân đội của riêng họ. Nhiều người có kinh nghiệm quân sự trong cuộc nổi dậy năm 1896 hay cuộc chiến tranh năm 1898 đã chết, để lại những gì mà Aguinaldo gọi là một “đạo tàn binh”, một “đám đông hỗn tạp những lính mới chiêu mộ và tình nguyện viên”. Hầu hết không được huấn luyện ngay cả kỹ thuật bắn súng cơ bản.

Và những chỉ huy của họ trẻ đến kinh ngạc. “Người cha của quân đội Philippines”, tướng Artemio Ricarte,(*) 32 tuổi vào năm 1898. Tướng Emilio Jacinto,(*) được coi là bộ não của cuộc cách mạng, 24 tuổi. Các chỉ huy chính yếu khác là tướng Antonio Luna(*) (32), tướng Mariano Noriel(*) (34), tướng Miguel Malvar(*) (33), tướng Gregorio del Pilar(*) (23), và người trẻ nhất: tướng Manuel Tinio(*) (21). Tinio đã bỏ học ở trường cấp ba để tham gia cách mạng vào năm 1896, và hai năm sau ông đã là một vị tướng. Sĩ quan tùy tùng của ông mới 15 tuổi.

Bản thân Aguinaldo mới 29 tuổi vào năm 1898. Ông còn sống tới năm 1964.

Đạo quân mới ra ràng này không phải đối thủ của lực lượng vũ trang Hoa Kỳ. Cuộc chiến bắt đầu vào tháng Hai năm 1899. Tới tháng Ba, Hoa Kỳ đã chiếm được thủ đô của nước Cộng hòa Philippines, thành phố Malolos, với tổn thất là một thương vong duy nhất. Aguinaldo trốn thoát và chuyển chính quyền của ông tới San Isidro. Khi nơi đó thất thủ, ông chuyển sang Cabanatuan. Rồi tới Tarlac, thủ đô thứ tư của ông. Tarlac thất thủ vào tháng Mười một, mười tháng sau khi cuộc chiến bắt đầu. Aguinaldo đào thoát lên vùng núi, không cho ngay cả các chỉ huy chiến trường của ông biết ông ở đâu.

Tướng Arthur MacArthur(*) (cha của viên tướng nổi tiếng hơn Douglas MacArthur), người chỉ huy các lực lượng Hoa Kỳ, kết luận là cuộc chiến đã kết thúc. Đơn giản là “không còn lực lượng nổi dậy có tổ chức nào để mà tấn công nữa”.

Tuy nhiên, MacArthur đã sai. Những tháng tiếp đó chứng kiến giao tranh giữa hai phe tăng gấp đôi, rồi gấp ba. Điều MacArthur tưởng là kết thúc của cuộc chiến thực ra là sự ra đời của một chiến lược mới. Nhận ra ông yếu thế tới mức nào, Aguinaldo từ bỏ việc thành lập thủ đô và chiến đấu theo kiểu chính quy. Thay vì thế, ông ra lệnh cho những người theo mình trở thành các du kích quân.

Đó không phải là một ý tưởng tệ. Những trận đánh hai bên dàn quân chính quy đã bộc lộ điểm yếu của Aguinaldo, chiến tranh du kích giúp ông tận dụng điểm mạnh của mình: hiểu biết về vùng đất và sứ mệnh được lòng dân của ông. “Những quân nổi dậy, như người ta gọi, có thể mai phục các toán tuần tra của Hoa Kỳ, giấu vũ khí, rồi tan biến vào trong dân chúng. Họ có thể dựa vào các thị trấn để có thực phẩm, nơi trú ẩn và thông tin, thậm chí khi những thị trấn đó chính thức do Hoa Kỳ kiểm soát.

Một cậu bé thời bấy giờ nhớ lại cách các phụ nữ mặc cả ngoài chợ sẽ mã hóa những quan sát về quy mô và sự di chuyển của quân đội Hoa Kỳ bằng giá xoài và ổi, rồi sau đó những người bán trái cây sẽ chuyển thông tin cho du kích. Cậu bé nhớ lại việc trẻ em thấy lính gác Mỹ đang tới sẽ phát đi tín hiệu cảnh báo bằng cách “vô tình” ném những quả bóng vào nhà du kích quân.

Tất cả những chuyện trên đều đòi hỏi sự ủng hộ của dân chúng, điều Aguinaldo sẵn sàng sử dụng vũ lực để có được. Nhưng ông không cần nhiều đến cưỡng bức vào năm 1899. “Tôi đã miễn cưỡng phải tin, MacArthur thú nhận, “rằng dân chúng Philippines trung thành với Aguinaldo.”

* * *

Dân chúng Philippines không phải là cử tri đoàn mà Aguinaldo lo lắng, ít ra là lúc đầu. Ông lo lắng về các cử tri Mỹ. Theo ông nhìn nhận, mục tiêu của chiến tranh du kích không phải là đánh bại quân đội Hoa Kỳ - không ai nghĩ ông làm được điều đó - mà là làm đội quân đó nản chí. Nếu Aguinaldo có thể tiếp tục chiến đấu qua tháng Mười một, ông hy vọng ông có thể tác động tới cuộc bầu cử tổng thống năm 1900.

Tất nhiên người Philippines không được bỏ phiếu trong cuộc bầu cử đó. Nhưng có lẽ họ có thể xoay chuyển kết quả theo hướng khác. McKinley lại ra tranh cử, lần này Roosevelt là phó tổng thống, nên sẽ không thể chờ đợi sự giúp đỡ từ những người Cộng hòa. Aguinaldo quan tâm hơn tới đối thủ phe Dân chủ của McKinley, William Jennings Bryan, người đã tranh cử năm 1896 và giờ lại tranh cử. Bryan muốn giải phóng cho Philippines.

Từ góc nhìn của Aguinaldo, đây là một cuộc chiến giành lấy những trái tim và tâm trí. Ông đặt cược rằng các cử tri ở đại lục thấy khó chịu về việc trở thành một nước thực dân và cảnh tượng người Philippines hy sinh vì độc lập có thể đủ để tạo ra một ấn tượng với họ khiến cuộc bầu cử năm 1900 sẽ có kết quả khác với năm 1896.

Có đúng là có sự căm ghét sâu sắc với đế quốc ăn sâu trong tính cách dân tộc của Hoa Kỳ? Còn chút tinh thần chống đế quốc nào lưu lại từ thời Chiến tranh Cách mạng không? Các sử gia đã tranh luận những câu hỏi đó nhiều thập niên. Nhưng nếu ta muốn lập luận theo hướng khẳng định, tốt hơn hết là ta phải đưa ra bằng chứng, bằng chứng đầu tiên nhất là trường hợp của Samuel Clemens, túc Mark Twain.(*)

Twain là kiểu người khác thường. Ông chống lại những tập tục nghiêm nghị của thời Victoria, thích thú những câu chuyện thô lỗ và những đề tài cấm kỵ. Vào thời của ông, điều này biến Twain thành một chàng hề cung đình, thua kém những tác giả nhu William Dean Howells(*) và Henry Wadsworth Longfellow.(*) Nhưng ngày nay chẳng ai còn nhớ họ, trong khi Twain thì không thể nào quên. Ông có vẻ “Mỹ” hơn họ, hơn bất kỳ ai khác.

So sánh tốt nhất không phải là với Howells hay Longfellow, mà là với người Anh đối trọng của Twain, Rudyard Kipling(*) Cả hai ở thời của họ được ca ngợi là các tác giả viết bằng thứ ngôn ngữ hằng ngày về đời sống ở những vùng hoang dã. Twain được nhớ tới nhiều nhất bởi cuốn tiểu thuyết Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn (Adventures of Huckleberry Finn, 1885), về một cậu thiếu niên da trắng và một người đàn ông da đen lớn tuổi hơn trải qua hành trình trên sông Mississippi. Kipling, vốn coi Twain là “nhân vật lớn nhất ở thời đại của ông”, đã đọc cuốn Huck Finn đầy ngưỡng mộ. Rồi ông viết cuốn tiểu thuyết lớn của chính ông, Kim (1901), về một cậu thiếu niên da trắng và một người đàn ông châu Á lớn tuổi hơn trên hành trình xuyên qua nước Ấn Độ thuộc địa. Năm nào Twain cũng đọc lại cuốn Kim.

Nhưng có một sự khác biệt giữa hai tác giả, sự khác biệt có lẽ phản ánh sự phân kỳ lớn hơn giữa hai nền văn hóa Anh và Hoa Kỳ. Kipling là người ủng hộ vĩ đại cho đế quốc của thời đại ông. Ông kết bạn với Roosevelt và quan sát cuộc xung đột sôi sục ở Philippines đầy hứng thú. Ông đưa ra lời khuyên dưới dạng một bài thơ cực kỳ nổi tiếng. Một bản trước khi in được gửi cho Roosevelt, nhưng bài thơ được in ra, trong một khoảnh khắc trùng hợp phi thường, đúng vào ngày cuộc chiến bùng nổ. Nó có tên The White Man’s Burden: An Address to the United States (Gánh nặng của người da trắng: Lời nhắn nhủ tới Hoa Kỳ), và nó bắt đầu thế này:

Hãy nhận lấy gánh nặng của người da trắng -

Của giống nòi, hãy gửi đi những người ưu tú nhất -

Hãy bắt những đứa con đến chốn lưu đày

Để phụng sự đám tù nhân chốn đấy;

Để đợi chờ, trên yên ngựa nặng,

Lũ người dã man điên loạn -

Những bọn xấu xa vừa bị giam cầm

Những kẻ nửa như quỷ dữ, mà nửa như trẻ nít.

Ngày nay, với việc chủ nghĩa đế quốc bị lên án khắp nơi, bài thơ của Kipling chỉ còn là tàn tích tri thức của một thời đã qua. Nó là bài tụng ca đế quốc đơn lẻ được nhớ tới nhiều nhất trong ngôn ngữ Anh.

Vào lúc bài thơ được in, Twain có lẽ đã ủng hộ tình cảm này. Ông là một “kẻ theo chủ nghĩa đế quốc đầy nhiệt huyết”, ông nhớ lại. “Tôi muốn con đại bàng Mỹ gào thét trên Thái Bình Dương” Nhưng lúc chứng kiến cuộc xung đột Philippines diễn ra, Twain không chấp nhận được nữa. Vào năm 1900, ông tự xưng mình là một người “chống chủ nghĩa đế quốc”.

Twain không chỉ là một người chống chủ nghĩa đế quốc, ông là người chống chủ nghĩa đế quốc nổi tiếng nhất trong nước. Ông đã trở thành phó chủ tịch Liên đoàn Phản đế New York và chép lại theo biên niên cuộc chiến ngày càng mở rộng với sự mỉa mai miệt thị rõ ràng. “Hẳn phải có hai nước Mỹ, ông trầm ngâm. “Một nước Mỹ trả tự do cho người bị giam cầm, và một nước Mỹ tước đi tự do từ kẻ vừa thoát cảnh giam cầm, cãi cọ với anh ta chẳng vì lý do gì cả; rồi sát hại anh ta để chiếm đoạt đất đai của anh ta.

Với nước Mỹ thứ hai đấy, Twain đề xuất thêm vào vài từ trong Tuyên ngôn Độc lập: “Các chính phủ có được quyền lực chính đáng bởi sự đồng thuận của nhân dân da trắng.” Ông đề xuất chỉnh sửa lá cờ: đỏ, đen, và xanh, với những ngôi sao được thay bằng hình ảnh đầu lâu xương tréo.

Đó là những lời lẽ mạnh mẽ, nhưng thật ấn tượng, nó thậm chí không có gì cực đoan. Đúng như Aguinaldo hy vọng, cuộc Chiến tranh Philippines đã đụng chạm tới một làn sóng chống chủ nghĩa đế quốc. Ngay cả Đảng Dân chủ - hiếm khi là một tổ chức cấp tiến cực đoan trong thời đại của luật Jim Crow - cũng có thể ăn nói bạt mạng một chút về vấn đề này. Cuộc chiến là “sự hiếu chiến mang tính tội ác”, phe Dân chủ cáo buộc vào năm 1900, sinh ra từ “chủ nghĩa trọng thương tham lam” và chắc chắn sẽ hủy hoại đất nước. “Không một đất nước nào có thể chấp nhận tình trạng bán cộng hòa và bán đế quốc, họ cảnh báo. “Chủ nghĩa đế quốc ở nước ngoài sẽ nhanh chóng và không thể tránh khỏi dẫn tới chủ nghĩa toàn trị trong nước.

Vấn đề đế quốc đóng vai trò chủ chốt trong cuộc bầu cử năm 1900. Kipling, vốn sống ở Anh, không được bỏ phiếu. Twain từ chối bỏ phiếu (dù ông nói bất kỳ ứng viên nào chạy đua với cương lĩnh “Chống bánh rán vòng”(*) sẽ được ông ủng hộ). Nhưng với phần còn lại của đất nước, đây là lần đầu tiên đế quốc ở hải ngoại được đặt vào một cuộc bỏ phiếu. Và bởi các ứng viên không thay đổi so với kỳ bầu cử trước, đây không phải là một thước đo tệ cho tâm trạng của quốc dân với vấn đề đế quốc.

Tuy nhiên, nếu đó là một bài kiểm tra, thì những người phản đế đã trượt thảm hại. Năm 1896, McKinley giành được 51% phiếu phổ thông. Năm 1900, ông còn giành được 52%, đồng thời tăng tỉ lệ phiếu đại cử tri của ông từ 61% lên 65%. Chính sách đế quốc đã được xác lập, và nó sẽ không bao giờ trở lại là một vấn đề bầu cử nghiêm túc nữa.

Twain cảm thấy mặt đất rung chuyển dưới chân. Dù ông tiếp tục chỉ trích chủ nghĩa đế quốc, ông giữ kín những bài viết sắc sảo nhất của ông, bởi ông không tìm được cách nào để xuất bản. Sau khi Twain qua đời, vào năm 1910, những người quản lý di sản văn chương của ông đã giấu biệt chúng. Phải tới những năm 1960, khi những tác phẩm đó được công bố và được những người phản đối Chiến tranh Việt Nam tiếp nhận, thì đại chúng mới hiểu hết được sự căm thù sâu sắc của Twain với đế quốc.

* * *

Trở lại Philippines, cuộc chiến đã nổ ra. Cuộc bầu cử khiến cuộc chiến được chú ý đặc biệt, và tướng MacArthur đã tuân lệnh McKinley bằng cách tránh xa bất kỳ điều gì mà phe Dân chủ có thể tô vẽ là một tội ác. Giờ thì ánh đèn sân khấu đã tắt, và MacArthur chỉ chờ có thế. Ông ra một loạt mệnh lệnh mới. Những kẻ nổi dậy bị bắt giữ có thể bị hành hình. Những thị trấn ủng hộ phe nổi dậy có thể bị hủy diệt. Phương pháp được ưa thích là đốt trụi, và bởi gần như mọi thị trấn ở miền bắc Philippines đều trợ giúp quân nổi dậy theo cách nào đó, tất cả đều có nguy cơ trở thành mồi lửa.

Binh lính thì không cần phải hối thúc nhiều để thực thi những mệnh lệnh đó. Như MacArthur đã biết rõ, lính của ông không coi người Philippines là đồng bào Mỹ, mà là “bọn dân bản địa” khó chịu. Khi William Howard Taft,(*) lúc đó là nghị sĩ phụ trách vấn đề thuộc địa, gọi người Philippines là “những người anh em da nâu bé nhỏ của chúng ta, binh sĩ đã nhạo báng. Một bài hát mà họ vẫn hát, thường xuyên và lớn giọng, phản ánh quan điểm của họ:

Tôi chỉ là một người lính quèn ở xứ Philippines gian khó;

Họ nói tôi có những anh em da nâu ở đây,

nhưng tôi chẳng hiểu thế nghĩa là gì.

Tôi thích nghe từ bác ái, nhưng tôi phải vạch rõ một lằn ranh;

Hắn có thể là anh em của William H. Taft,

nhưng chẳng bạn bè gì với tôi.

Thực ra, anh em là một từ hiếm khi được sử dụng. Những binh sĩ thích dùng từ gugu, một từ mà giới sử gia nghĩ là từ nguyên của từ gook, sau này được dùng rất nhiều trong các cuộc chiến tranh Triều Tiên và Việt Nam. Các binh sĩ da trắng cũng tận dụng một từ được ưa thích nhất đã qua thử thách ở quê nhà: nigger. Họ hát thật tự hào, như trong một bài ca không thể nào diễn dịch sai được “Dù thế nào tôi cũng không giống một gã mọi đen”.

Những binh sĩ người Mỹ da đen ở Philippines nghe thấy bài hát đó và nhăn mặt. Họ kết nối chủ nghĩa phân biệt chủng tộc hiện diện khắp nơi trong cuộc chiến này với chủ nghĩa phân biệt chủng tộc mà họ vừa bỏ lại ở quê nhà - những năm 1890 là cao điểm của việc hành hình không xét xử người da đen (hành hình kiểu Lynch). Binh lính của Aguinaldo cũng thấy mối liên hệ đó, và mở chiến dịch tuyên truyền kêu gọi binh sĩ da đen thay đổi hàng ngũ.

Thật ấn tượng, một người quả đã làm thế. David Fagen của trung đoàn bộ binh số 24 đã chấp nhận sự phong cấp từ quân đội của Aguinaldo. Quyết tâm ngăn chặn những chuyện như vậy, quân đội Hoa Kỳ treo thưởng 600 đô la cho đầu của Fagen, tương đương ba năm lương của một binh nhì. Và họ đã có điều họ muốn: đầu của Fagen - hay ít ra cái đầu được cho là của Fagen - được giao cho họ trong một túi vải từ một kẻ săn tiền thưởng người Philippines.

Nhưng Fagen là ngoại lệ. Nói chung thì binh lính Mỹ giữ vững hàng ngũ. Để giành cảm tình của dân Philippines, họ mở một chiến dịch rộng lớn tiến hành công tác vệ sinh, làm đường sá, và giáo dục ở những vùng họ kiểm soát. Ở những vùng không kiểm soát, họ tổ chức các trận càn, bắn vào những người nổi dậy và đốt trụi các ngôi làng.

Binh sĩ dùng cả củ cà rốt lẫn cây gậy, nhưng chính việc vung gậy mới định hình nên bản sắc của họ. Nếu binh lính trong Thế chiến II tự coi mình là những “G.I. Joe” - những con ốc vít dùng cho mục đích chung trong một cỗ máy quan liêu khổng lồ - thì những người chiến đấu ở Philippines tự nhìn nhận mình là “dân đi bộ đường dài”, ăn bờ ở bụi trong một vùng lãnh thổ thù địch để tìm kiếm du kích quân. Ngày nay bạn có thể tìm thấy những bức tượng với tên gọi The Hiker (Người đi bộ đường dài) ở vài chục thị trấn Mỹ. Chúng là những tượng đài dễ thấy nhất ở lục địa về cuộc chiến.

Những “chuyến đi bộ” đã gây ra thiệt hại lớn, nhưng bản thân chúng không thể diệt trừ tận gốc cuộc nổi loạn. Quân du kích vẫn duy trì số lượng lớn, và các làng mạc vẫn nuôi sống họ. Có lẽ người Philippines giúp quân nổi dậy vì nhiệt tình với sứ mang của Aguinaldo; có lẽ họ đơn giản nhận ra rằng những người dân tộc chủ nghĩa giỏi việc xác định và trừng phạt những kẻ phản bội hơn nhiều so với quân đội Hoa Kỳ. Dù lý do là gì, rõ ràng việc Hoa Kỳ không thể phân biệt bạn và thù là một bất lợi nghiêm trọng. Một viên đại tá mô tả quân đội Hoa Kỳ là một “gã khổng lồ mừ” - “đủ hùng mạnh để hủy diệt kẻ thù, nhưng không thể tìm ra hắn ta.

Quá vụng về không thể tiêu diệt quân nổi dậy bằng dao giết gà, quân đội đã viện tới dao mổ trâu. Sử dụng chiến thuật được gọi là “tái tập trung”, họ dồn dân nông thôn vào những thị trấn hay trại nơi họ có thể bị giám sát chặt chẽ hơn. Từ góc nhìn của quân đội, điều này góp phần làm sáng tỏ một cách đáng hài lòng tình thế tù mù. Những người ở trong các khu vực tái tập trung được “bình định”. Những người bên ngoài thì không, và do đó được đối xử tương xứng: cắt nguồn cung thực phẩm, đốt nhà, hay đơn giản là bắn bỏ.

Tuy nhiên, một điều có phần trớ trêu là tái tập trung chính là chiến thuật Tây Ban Nha đã sử dụng với dân Cuba, chiến thuật đã khiến Hoa Kỳ quyết định “giải phóng” Cuba. Việc đó “nghe thật tồi tệ”, một quan chức Hoa Kỳ thú nhận trong nhật ký của mình. “Tuy nhiên, nó lại hiệu quả một cách đáng ngưỡng mộ.

Cuộc chiến quả có vẻ hạ nhiệt. Nỗi thất vọng về cuộc bầu cử năm 1900 và đơn giản là sự mệt mỏi khiến quân nổi dậy yếu đi. Trong khi đó, những người Philippines giàu có, có giáo dục bắt đầu chấp thuận sự cai trị của Hoa Kỳ. Một tháng sau cuộc bầu cử năm 1900, hơn một trăm thành viên giới tinh hoa thuộc địa thành lập Đảng Liên bang, mà đúng như tên gọi, muốn được kết nạp vào Hoa Kỳ và dần có vị thế tiểu bang. Và khả năng độc lập của Philippines càng ít đi, thì người Philippines càng ít muốn ủng hộ quân nổi dậy, một hành động mà vì nó họ có thể bị quân đội Hoa Kỳ trừng phạt tàn bạo.

Một đòn nữa giáng vào quân nổi dậy vào tháng Ba năm 1901: Aguinaldo bị bắt. Ông không chỉ đầu hàng, ông còn thề trung thành với Hoa Kỳ. “Hãy để máu thôi phải chảy, ông viết trong một tuyên bố. “Hãy để nước mắt và nỗi buồn chấm dứt. Một loạt các sĩ quan cấp cao sau đó đầu hàng theo. Hài lòng vì cuộc chiến đã kết thúc, McKinley giao lại phần lớn Philippines từ chính quyền quân sự sang dân sự dưới quyền Taft vào ngày 4 tháng Bảy năm 1901.

George Frisbie Hoar,(*) người chống đế quốc hàng đầu ở Quốc hội, lắc đầu. “Chúng ta đã đè bẹp nước cộng hòa duy nhất ở châu Á.”

* * *

Ảo tưởng về việc chinh phạt luôn giống nhau: đánh bại được người lãnh đạo thì đất nước sẽ là của bạn. Hoa Kỳ đã học được ý tưởng điên rồ này khi họ giành lấy Philippines từ tay Tây Ban Nha, để rồi thấy rằng chính họ chiến đấu với quân đội Philippines. Họ sắp sửa học bài học đó một lần nữa.

Quần đảo Philippines có hơn bảy nghìn hòn đảo. Cuộc chiến với Aguinaldo chủ yếu diễn ra trên đảo lớn nhất, Luzon, là một hòn đảo phía bắc bao gồm Manila và một nửa dân số. Tây Ban Nha đã cai trị từ Luzon, Aguinaldo đã cai trị từ Luzon, và Hoa Kỳ giờ dự định làm tương tự.

Đánh bại nhà lãnh đạo, và đất nước là của bạn.

Nhưng càng đi xa hơn về phía nam Philippines, những sự kiện ở Luzon càng có vẻ ít liên quan. Nhất là việc Aguinaldo đầu hàng: trên lý thuyết, nó phải có nghĩa là sự kết thúc của nước Cộng hòa Philippines. Nhưng khi Hoa Kỳ tìm cách mở rộng sự kiểm soát về phía nam qua Samar, đảo lớn thứ ba của quần đảo, họ thấy một vùng đất vẫn còn sôi sục sứ mệnh dân tộc chủ nghĩa. Vào tháng Năm năm 1901, MacArthur ra lệnh tiến hành “những biện pháp quyết liệt” để “dọn sạch” Samar “sớm nhất có thể.

Những biện pháp quyết liệt đó giờ đã thành tiêu chuẩn: ngăn sông cấm chợ, thiêu trụi đồng ruộng, bố trí lại thường dân, và thực hiện “những chuyến đi bộ đường dài” chống du kích. Nhưng ở đây, thường dân đã kháng cự. Một nhóm khoảng năm trăm dân làng ở Balangiga - những người thấy rằng nguồn cung thực phẩm của họ đã bị hủy diệt, nông cụ bị tịch thu, và hàng xóm bị bỏ tù - đã mở cuộc tấn công bất ngờ vào một doanh trại Mỹ. Họ giết chết bốn mươi lăm binh lính chỉ trong một ngày.

Cuộc thảm sát Balangiga, như sau này người ta gọi, gieo rắc kinh hoàng vào trái tim những kẻ thực dân. “Một nửa những người ta gặp không thể nói chuyện gì khác ngoài lòng tin sắt đá của họ rằng toàn bộ quần đảo là một ngọn núi lửa đang phun trào và rằng chúng tôi đều có thể bị sát hại ngay trên giường ngủ của mình, vợ của Taft, Nellie, nhớ lại.

Quân đội trở lại tình trạng chiến đấu cao độ. “Chúng đã gieo gió, một viên đại úy nói. “Chúng sẽ gặt bão.

Trận bão tới qua viên thiếu tá Edwin F. Glenn, người đã ra lệnh điều tra toàn diện. Glenn là kẻ thẩm vấn đầy bạo lực, thích một kỹ thuật đã trở nên phổ biến trong quân đội và quen thuộc đến khó chịu ngày nay. Nếu những người bị Glenn thẩm vấn - bao gồm cả giới chức và linh mục trong thị trấn - không đưa ra câu trả lời làm ông ta hài lòng, Glenn sẽ ra lệnh sử dụng “liệu pháp nước”. Dưới đây là lời giải thích của một binh sĩ: “Để chúng nằm ngửa ra, mỗi người giẫm lên một tay và một chân, rồi nhét một cái ống tròn vào miệng rồi đổ một xô nước vào miệng và mũi, và nếu chúng chưa chịu bỏ cuộc thì một xô nữa. Chúng sẽ phồng lên như những con cóc.”

Địa điểm xảy ra vụ thảm sát Balangiga ngày nay được đánh dấu bằng một quần thể tượng lớn kỷ niệm tinh thần bất khuất của người dân Balangiga, ở đây được thể hiện là họ đang xông vào lều của quân đội Mỹ.

Cơn bão cũng đến dưới hình dạng của tướng Jacob Smith.(*) Ông ta đã chiến đấu với người da đỏ Lakota ở Wounded Knee và sử dụng cách tiếp cận không khoan nhượng tương tự với người Philippines. “Tôi không muốn bắt giữ tù nhân, Smith được cho là đã nói với cấp dưới của mình. “Tôi mong các anh giết chóc và đốt phá, các anh càng giết chóc và đốt phá nhiều, thì các anh càng làm tôi hài lòng. Tất cả lúa gạo sẽ bị tịch thu, Smith khẳng định, và bất cứ nam giới nào tuổi trên mười không ra trình diện với chính quyền Hoa Kỳ sẽ bị giết. “Vùng nội địa Samar,” ông ta ra lệnh, “phải bị biến thành hoang địa không người.

Smith không thực hiện được mục tiêu tàn độc đó, nhưng chiến dịch Samar cho thấy những gì tồi tệ nhất của cuộc chiến. Samar cũng cho thấy dù ở Washington người ta có nghĩ gì đi nữa, thì chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Thực ra, thậm chí nó còn chưa kết thúc ở Luzon. Cả ở đó nữa, những tàn tro của quân nổi dậy vẫn còn nóng bỏng, với tỉnh Batangas nổi loạn công khai và quân nổi dậy tiếp tục các cuộc tấn công trên khắp hòn đảo.

Cuộc chiến càng kéo dài, nó càng trở nên bẩn thỉu. Những người theo chủ nghĩa dân tộc, thấy ngày càng khó được ủng hộ và nhận được nguồn hậu cần tối quan trọng từ các thị trấn, họ sử dụng chiến thuật khủng bố: bắt cóc, tra tấn, và hành hình “những kẻ cộng tác với địch”, đôi khi theo những cách thức tàn độc. Về phần mình, quân đội Hoa Kỳ mở rộng chính sách tái tập trung. Và dù bị cấm, binh lính tiếp tục tra tấn tù nhân. Nhưng một lần nữa, giống như dàn diễn viên của một vở nhạc kịch địa ngục, binh lính bày tỏ cảm xúc của họ trong những bài ca. Một người viết bài hát kích động tựa đề “The Water Cure in the PI. (Liệu pháp Nước ở P.I.):(*)

Hãy lấy cái xilanh cũ còn tốt và rút cho đầy

Chúng ta đã bắt được một thằng mọi nữa và sẽ xử nó ngay

Hãy để ai đó hăng hái xử lý chuyện này

Hãy hét lên tiếng hét xông trận vì tự do

Hu-ra. Hu-ra. Chúng ta sẽ mang tới lễ hội tưng bừng.

Hu-ra. Hu-ra. Ngọn cờ giải phóng cho hắn đây.

Đút sâu chiếc ống vào và để hắn được nếm quyền tự do,

Hãy hét lên tiếng hét xông trận vì tự do.

Tin tức về những tội ác đó làm dấy lên các vụ bê bối khi chúng lan về đại lục. Thiếu tá Glenn bị mang ra xét xử vì thực hành tra tấn. Tướng Smith, đã ra lệnh tiến hành một vụ thảm sát, cũng đối mặt với việc ra tòa, dù không phải bởi tội ác với người Philippines, mà vì “vi phạm trật tự và kỷ luật của quân đội”.

Những hành động của Smith không đại diện cho chính quyền Hoa Kỳ và rõ ràng làm chính quyền hổ thẹn. Nhưng thật khó nhìn nhận chúng là hoàn toàn lạc bước khỏi những mục đích cao hơn của cuộc chiến. Bản thân Roosevelt, người đã lên làm tổng thống sau khi McKinley bị ám sát, từ lâu đã hiểu rằng chiến đấu chống lại “bọn mọi rợ” là một hình thức chiến tranh mà ở đó “không được động chút lòng trắc ẩn nào với những người không chiến đấu, khi mà kẻ yếu bị tàn phá không thương tiếc, và kẻ bị chinh phục bị ngược đãi với sự tàn bạo không chút xót thương”. Dẫu vậy, theo phán đoán của ông, đó vẫn là “cuộc chiến chính nghĩa nhất trong tất cả các cuộc chiến”.

Glenn bị phạt và đình chỉ một tháng (“không ai bị thương tổn gì nghiêm trọng” bởi liệu pháp nước, Roosevelt khẳng định). Smith bị khiển trách và nghỉ hẳn các nhiệm vụ chiến đấu. “Xét tổng thể, những gì ông ta làm đã phản ánh sự tín nhiệm với quân đội Mỹ và do đó là với đất nước, Roosevelt nói. “Về sâu xa, thật đáng tiếc là ông ta lại phải bị trừng phạt trong trường hợp này, bởi ông ta còn hữu ích trong tương lai.”

* * *

Dù cho những chiến thuật cứng rắn có “đáng tiếc” đến thế nào khi chúng được phơi bày ra ánh sáng, chúng hiệu quả ghê gớm. Trong khi công luận Hoa Kỳ đang tranh cãi, những chiến dịch làm suy yếu sự ủng hộ quân nổi dậy, tra tấn, đốt phá, và tịch thu thực phẩm đã trừng phạt thật nghiệt ngã nhiều làng mạc. Quân nổi dậy đầu hàng, không thì đơn giản là họ phải chết. Một nghị sĩ Cộng hòa đi thăm Luzon vào năm 1902 kể lại những gì ông thấy với một tờ báo. “Đất nước đó bị càn quân qua và dọn sạch theo cách quyết tâm nhất, ông nói. “Binh lính chúng ta không bắt tù binh, họ không ghi chép gì cả; họ đơn giản là quét qua đất nước đó, và bất cứ khi nào và nơi nào họ có thể bắt được một người Philippines, họ giết anh ta.

Từ những ghi chép như thế, nghe có vẻ như hầu hết người Philippines thiệt mạng đã chết dưới tay của “những kẻ đi bộ đường dài” đầy nhiệt tình, như thể cả cuộc chiến là ở Samar. Chắc chắn là súng ống và những ngọn lửa đã giết chết hàng chục nghìn người. Nhưng câu chuyện đầy đủ về số người chết ở Philippines phức tạp hơn rất nhiều. Giống như rất thường xuyên vào thế kỷ mười chín, hầu hết nạn nhân của chiến tranh chết vì bệnh tật.

Thứ khiến tình hình càng sa lầy thêm là bệnh tật vốn đã bắt đầu từ thời Tây Ban Nha còn cai trị. Cuối thế kỷ mười chín là thời kỳ đầy hỗn loạn với Philippines, dân chúng di chuyển khắp quần đảo và làm rối loạn những trật tự kinh tế lâu đời. Cả việc di chuyển và sự bất ổn đều gây ra những hậu quả dịch tễ học chết người, đáng chú ý nhất là trận dịch tả giai đoạn 1882-83 đã giết chết hàng trăm nghìn người, và dịch tả trâu bò bùng phát năm 1887 giết chết chín phần mười gia súc và trâu bản xứ. Trước khi Dewey kịp nhìn thấy vịnh Manila, những kỵ sĩ diệt vong đã tràn tới Philippines rồi.

Khi cuộc chiến với Hoa Kỳ nổ ra, những kỵ sĩ này lại xung phong, tất cả giờ đều phi nước đại: dịch tả, sốt rét, kiết lỵ, tê phù, dịch tả trâu bò, bệnh lao phổi, đậu mùa, và dịch hạch. “Tất cả những gì có thể xảy ra ở một đất nước đã xảy ra hoặc đang xảy ra, Nellie Taft(*) nhớ lại.

Quân đội - cả hai phía - mang theo bệnh tật cùng họ trên đường hành quân. Tương tự là những gái điếm đổ về Manila và vô số nạn dân của cuộc chiến. Con người di chuyển, họ chưa bao giờ di chuyển như thế trước đó, vào và ra những vùng dịch sốt rét, mang theo ký sinh trùng trong máu. Aguinaldo từng bị sốt rét, và nó đã làm kiệt quệ đạo quân rút lui cùng ông lên vùng núi.

Nếu việc di chuyển khiến bệnh tật phát tán, thì việc gom người lại cũng vậy. Công tác tái tập trung, từ góc nhìn dịch tễ học, là một chiến thuật đặc biệt kinh hoàng. Nó buộc cư dân với những nhóm miễn dịch và bệnh tật khác nhau phải sống chung gần nhau trong những điều kiện vệ sinh kém cỏi. Cùng lúc, nó tách rời người Philippines khỏi những cánh đồng của họ, khiến họ phải dựa vào thực phẩm nhập khẩu, thường là thứ gạo ít dưỡng chất nhập từ Sài Gòn, nếu họ còn có cái để ăn. Tình trạng suy dinh dưỡng khiến nhiều chứng bệnh trầm trọng thêm, và nó dẫn trực tiếp tới bệnh tê phù.

Phải nói thêm rằng tê phù là một bệnh rất khó mắc phải. Để mắc bệnh này khi đã trưởng thành, bạn sẽ phải ăn một thực đơn hạn chế ngặt nghèo, chẳng hạn như chỉ ăn gạo xay xát và không ăn bất cứ thứ gì khác, trong nhiều tháng trời. Nhưng người Philippines, bị chia tách khỏi nông trại của họ và chỉ có thể mua thứ thức ăn rẻ tiền nhất, mắc bệnh này hàng loạt, có lẽ lên tới hàng chục nghìn người. Bệnh tình nghiêm trọng nhất ở trẻ nhỏ. Dù bệnh tê phù ở trẻ sơ sinh là điều các bác sĩ chưa biết thời bấy giờ (bởi thế không được chẩn đoán ghi lại), chắc chắn đó là lý do tại sao trong cuộc chiến, Manila lại là nơi có tỉ lệ tử vong trẻ sơ sinh cao nhất thế giới.

Công tác tái tập trung dân cư gây ra nhiều tàn phá cả ở vùng nông thôn. Những cánh đồng không được trồng tỉa khi người nông dân buộc phải sống trong các ấp chiến lược(*). Trong một diễn biến như trong Thánh kinh, những cánh đồng không trồng tỉa đó thu hút hàng bầy châu chấu, càng làm cho nguồn cung thực phẩm suy sụp. Quân đội Mỹ làm tình hình nghiêm trọng hơn khi tiến hành chiến tranh nhắm vào thực phẩm: đốt các kho gạo, tịch thu và giết gia súc gia cầm, và phong tỏa để ngăn sông cấm chợ giao thương. Quân du kích chết đói, nhưng tất cả mọi người khác cũng vậy.

Tất cả, trừ lính Mỹ. Họ hút hết phần lớn lúa gạo, trứng, gà, trái cây, cá, và thịt từ nền kinh tế Philippines bằng các sắc lệnh mua lại. Và sau khi không còn đủ thịt trong nền kinh tế Philippines nữa, quân đội mua thịt bò đông lạnh từ Úc. Với vắc xin, nước ngọt, điều kiện vệ sinh tốt, và rất nhiều thực phẩm, lực lượng Hoa Kỳ ít bị ảnh hưởng bởi những bệnh dịch đã tàn sát thuộc địa.

Tới giữa năm 1902, quân đội Hoa Kỳ mất 4.196 người, hơn ba phần tư chết vì bệnh. Họ tính được phe địch có 16.000 thương vong trong chiến đấu. Nhưng con số đó chỉ là số người chết được ghi nhận do chiến tranh và chiếm một tỉ lệ nhỏ trong tổng số người chết. Tướng J. Franklin Bell,(*) kiến trúc sư của chiến lược tái tập trung, ước tính rằng riêng ở Luzon, cuộc chiến đã giết chết một phần sáu dân số, khoảng 600.000 người. Các sách giáo khoa thường đưa ra ước tính 250.000 người chết cho cả quần đảo, dù không có bằng chứng rõ ràng nào đằng sau con số đó. Nghiên cứu cẩn trọng nhất, do sử gia Ken De Bevoise thực hiện, thấy rằng trong những năm 1899-1903, khoảng 775.000 người Philippines đã chết vì cuộc chiến.

“Tất nhiên, chúng ta muốn vinh quang chiến trận, Twain viết về số người chết đó, “nhưng vinh quang này đổi bằng quá nhiều cái chết.”

Vào ngày 4 tháng Bảy năm 1902, Roosevelt tuyên bố Chiến tranh Philippines đã kết thúc. Nếu tính toán của De Bevoise đúng, nó đã lấy đi nhiều sinh mạng hơn cuộc Nội chiến Mỹ.

* * *

Tuyên bố của Roosevelt không phải là lần đầu tiên nhà chức trách tuyên bố cuộc chiến này đã kết thúc. Nó thậm chí không phải là lần thứ hai. Tờ The Washington Post nhắc nhở độc giả rằng hai năm trước Taft từng tuyên bố “chấm dứt các hoạt động chiến sự lần thứ tư và cuối cùng” và rằng “cuộc chiến đã chấm dứt sáu lần khác nhau kể từ đó”.

“Không thể giết chết một điều tồi tệ quá nhiều lần, tờ báo kết luận.

Đã tuyên bố cuộc chiến kết thúc chỉ để chứng kiến nó sống lại từ dưới nấm mồ hết lần này tới lần khác, các quan chức ở thuộc địa hẳn không lấy làm bất ngờ khi hóa ra tuyên bố của Roosevelt, giống như các tuyên bố khác, là quá vội vàng. Giống như lúc trước, vấn đề nằm ở ngoài Luzon, dù lần này nó còn xa hơn nữa về phía nam.

“Moroland” - gồm các đảo Mindanao, Palawan, và Basilan cộng thêm quần đảo Sulu - bao gồm một phần ba đất đai thưa thớt dân cư hơn nằm ở cực nam Philippines. Vùng đó như là một đất nước khác. Cư dân chủ yếu là người Hồi giáo (được gọi là người “Moro”) chứ không phải người Kitô giáo và họ được cai trị bằng một hệ thống các sultan và datu,(*) vùng đó tuân theo luật Hồi và có cả chế độ đa thê lẫn chế độ nô lệ. Với việc mỗi người đàn ông Moro tự do luôn mang theo một lưỡi gươm bên mình, Moroland cũng là vùng được vũ trang tận răng.

Tây Ban Nha chưa bao giờ cố gắng kiểm soát vùng này và đã chấp nhận điều gần như một hiệp ước bất tương xâm với sultan của Sulu. Hoa Kỳ theo bước, ký một thỏa thuận với vị sultan, không đụng chạm tới địa vị hợp pháp của ông. Phải chăng điều này có nghĩa là một lần nữa chế độ nô lệ lại hợp pháp ở Hoa Kỳ? Một người chống chủ nghĩa đế quốc đặt câu hỏi. “Nô lệ là tài sản của chúng tôi, vị sultan khẳng định. “Lấy đi tài sản đó từ chúng tôi sẽ là một tổn thất to lớn. Washington quyết định nhắm mắt làm ngơ, điều càng dễ hơn khi Những vụ kiện các đảo đã xác lập rằng Tu chính án thứ mười ba không áp dụng cho Philippines.

Dẫu vậy, thật khó hình dung nền hòa bình mong manh này sẽ kéo dài mãi mãi, nhất là khi sự hiện diện của quân đội Hoa Kỳ ở miền nam tăng lên. Giao tranh nổ ra trong trận Bayan vào tháng Năm năm 1902, hai tháng trước khi Roosevelt tuyên bố Chiến tranh Philippines đã kết thúc. Và những ai đọc kỹ tuyên bố của Roosevelt sẽ nhận ra rằng ngay cả khi cuộc chiến đã “kết thúc”, chính quyền dân sự vẫn chỉ kiểm soát vùng Kitô giáo. Ở Moroland, và ở vùng cao nguyên Luzon, chế độ quân quản vẫn duy trì.

Tuy nhiên, việc quân đội sẽ làm gì với Moroland là một câu hỏi mở. Đây là lần đầu tiên Hoa Kỳ cai trị người Hồi giáo, và thái độ trong giới quan chức rất khác nhau.

Một cách tiếp cận được đại úy John Pershing(*) cổ xúy, ông này chỉ huy một đồn quân ở bờ hồ Lanao, một vùng nội thủy lớn ở Mindanao, gần một nửa dân số Hồi giáo của Moroland sinh sống quanh đó. Pershing xuất hiện trên tin tức trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2016 khi Donald Trump mô tả một cách thích thú việc Pershing (“gã gan góc, rất gan góc”) bắt được năm mươi “tên khủng bổ, nhúng năm mươi viên đạn vào máu lợn, cho những tù nhân của ông ta xếp hàng rồi bắn bốn mươi chín người, để người cuối cùng về báo lại chuyện gì đã xảy ra. “Và trong hai mươi lăm năm, chuyện đó chẳng có vấn đề gì hết, đúng không?” Trump kết luận.

Thật ra là có vấn đề. Không tính tới đạo đức của việc hành hình không xét xử, lịch sử của Trump sai lạc nghiêm trọng. Trên thực tế, Pershing tỏ ra cực kỳ cảm thông với người Moro. Ông thực hiện các chuyến viếng thăm ngoại giao tới chỗ họ, không mang vũ khí. Ông học ngôn ngữ và tập tục của họ, ăn thức ăn của họ (“Tôi chưa bao giờ nếm món gà nào ngon hơn thể”), và coi một số người là “bạn bè cá nhân thân thiết”. Tới năm 1903, ông đã bắt đầu gặp gỡ ở cấp thấp mà không cần người phiên dịch.

Màn dạo đầu thân thiện có hiệu quả: Pershing được chọn làm một datu - viên chức Hoa Kỳ duy nhất được làm datu - và trở thành cha đỡ đầu cho vợ của sultan vùng Bayan. Pershing tiến hành một cuộc thám hiểm bảy mươi hai dặm xung quanh hồ, củng cố các liên minh ở nơi nào ông có thể, và gây chiến ở những nơi ông không thể. Đó là lần đầu tiên có một quan chức Hoa Kỳ hay Tây Ban Nha đi hết hồ nước.

Vì tất cả những chuyện đó, Pershing xuất hiện trên tít báo. Trẻ trung, đẹp trai và tìm kiếm hòa bình, ông là người đối lập với tướng Jacob Smith “hoang địa không người”. Roosevelt phong ông làm chuẩn tướng, nhảy qua đầu 909 sĩ quan cấp cao hơn.

Nhưng tất nhiên, mong muốn hòa giải của Pershing đồng nghĩa chấp nhận phong tục của người Moro, bao gồm chế độ nô lệ. Không phải ai cũng sẵn sàng làm điều đó. Đặc biệt thù địch với cách tiếp cận của Pershing là tướng Leonard Wood, chiến hữu cũ của Roosevelt ở trung đoàn Những kỵ sĩ gan dạ, người đã trở thành thống đốc tỉnh Moro vào năm 1903. Wood là một người không khoan nhượng - “không khoan dung, cao ngạo hung hăng, và tự phụ về sự đúng đắn của ông ta” là cách một đồng sự mô tả ông - và ông không kiên nhẫn nhiều trước sự tự trị của người Moro. Trong một cuộc gặp với các datu của Jolo, Wood tuyên bố rằng “một trật tự mới trong mọi chuyện đã được xác lập. Một đất nước mới mẻ và rất hùng mạnh giờ sở hữu tất cả những hòn đảo này; đó là Hoa Kỳ”.

Wood rút lui khỏi thỏa thuận bất tương xâm, hủy bỏ chế độ nô lệ, và thiết lập thuế đánh trên đầu người, biết rõ rằng những hành động đó sẽ dẫn tới đánh nhau. “Một bài học thật rõ ràng sẽ là đủ với chúng” ông viết cho Roosevelt, “nhưng nó phải diễn ra theo cách sao cho không cần phải lặp đi lặp lại hàng chục lần những chuyện mất thời gian vô bổ này.

Trong động thái giờ đã trở thành tập tục, Wood thiết lập những khu vực tái tập trung và tiến hành hàng loạt cuộc càn quét.

Wood hy vọng về “một bài học thật rõ ràng”. Thay vì thế, ông nhận được điều mà ông vẫn sợ hãi: hàng chục lần những chuyện mất thời gian. Các cuộc càn quét của ông giết chết hàng nghìn người Moro, nhưng không bao giờ kết thúc được cuộc chiến. Vào năm 1905, hàng trăm người phản kháng - bao gồm nhiều gia đình đi cả nhà - chạy lên miệng một núi lửa không hoạt động, Bud Dajo. Phản đối việc Wood hủy bỏ chế độ nô lệ và hơn hết là thuế má của ông, họ trên thực tế đã tách ra, thành lập một hợp bang tí hon(*) trên đỉnh núi.

Đó chính là cuộc chiến mà Wood hăm hở muốn tiến hành. Vào tháng Ba năm 1906, ông cử đi một lực lượng viễn chinh. “Trận đánh”, kéo dài bốn ngày, về cơ bản là trận chiến một chiều - một binh sĩ mô tả người Moro ngã xuống “như những quân cờ domino” dưới làn đạn súng máy. Wood mất hai mươi mốt người và ước tính sáu trăm người Moro đã chết, dù những thông ngôn người Philippines làm việc trong quân đội nêu con số gần một nghìn. “Toàn bộ phe phòng thủ đã bị tiêu diệt” Wood báo cáo.

Những cuộc thảm sát kiểu này không phải là chưa từng được biết ở Hoa Kỳ. Wounded Knee, Sand Creek, Bloody Island - những cuộc chiến tranh với người da đỏ đã nhuộm đỏ miền Tây. Nhưng Bud Dajo vượt qua tất cả. “Chúng ta tàn sát họ một cách kinh khủng, không để lại dù một đứa trẻ thơ để khóc thương cho người mẹ đã chết của nó” Mark Twain cay đắng viết, trong riêng tư. “Đây là chiến thắng vĩ đại nhất không gì sánh được mà các binh sĩ Kitô giáo Hoa Kỳ từng giành được.”

“Anh sẽ không muốn lương tâm mình lưu vết lại chuyện đó ngay cả nếu có được đổi lấy danh tiếng ngang với Napoleon, Pershing viết cho vợ. Nhưng Pershing có cơ hội của chính mình để cắn rứt lương tâm khi trở thành thống đốc tỉnh Moro vào năm 1909. Bất chấp hy vọng của Wood rằng “một bài học rõ ràng” sẽ kết thúc mọi chuyện, cuộc chiến tiếp diễn: những cuộc càn quét, chống càn, những băng nhóm vũ trang, và chế độ quân quản. Vào năm 1911, Pershing - đã điên tiết - ra một sắc lệnh hành pháp tước vũ khí hoàn toàn trong cả tỉnh, yêu cầu người Moro phải giao nộp không chỉ súng ống, mà cả đao kiếm của họ nữa.

Binh lính đứng trên một con hào đầy xác đàn ông và phụ nữ sau cuộc thảm sát Bud Dajo, 1906. W.E.B. Du Bois tuyên bố bức hình này là “hình ảnh soi sáng nhất mà tôi từng thấy” và đề xuất bày nó trong lớp học của ông “để tạo ấn tượng cho học trò chiến tranh, và nhất là chiến tranh chinh phạt, thực sự có nghĩa là gì.

Nếu một quan chức liên bang ra một mệnh lệnh như thế ở đại lục, nó sẽ vi phạm Tu chính án thứ hai. Ở đây, nó đơn giản làm dân chúng tức giận và cảnh giác. Sáu tới mười nghìn người rời bỏ nhà cửa và di chuyển lên đỉnh một ngọn núi lửa khác, Bud Bagsak, mang theo cùng họ khoảng ba trăm khẩu súng trường.

Pershing kiên nhẫn hơn Wood. Ông đợi hai tháng, và cuối cùng, khi thực phẩm đã bắt đầu cạn, hầu hết quân nổi dậy quay về. Nhưng sự kiên nhẫn của Pershing cũng chỉ được đến thế, và vào tháng Sáu năm 1913, ông mở một cuộc tấn công bất ngờ. “Trận đánh dữ dội nhất mà tôi từng thấy”, ông viết, và người Moro “nhận một đòn khủng khiếp mà tôi nghĩ họ sẽ không thể sớm quên”. Cuối cùng, Pershing mất mười lăm người và đoán rằng ông đã giết khoảng hai trăm tới ba trăm người Moro, trong đó có phụ nữ và trẻ em. Ước tính của các sử gia là từ hai trăm tới hơn năm trăm người.

* * *

Bud Bagsak không kết thúc cuộc chiến. Cuộc chiến tiếp diễn với nhiều trận đánh nữa diễn ra trong tháng đó. Bạo lực sẽ tàn phá vùng này trong nhiều năm. Dẫu vậy, tỉnh Moro được chuyển sang cai trị dân sự vào năm 1913, kết thúc mười bốn năm thiết quân luật.

Kể từ năm 1903, vị trí cao nhất trong lục quân Hoa Kỳ là tham mưu trưởng. J. Franklin Bell, kiến trúc sư của chính sách tái tập trung, nắm giữ vị trí đó sau thời gian ở Philippines. Tương tự là Leonard Wood, bốn năm sau vụ thảm sát Bud Dajo. Sau khi rời tỉnh Moro, Pershing chỉ huy Lực lượng Viễn chinh Mỹ ở châu Âu, trở thành một người hùng của Thế chiến I. Rồi ông cũng trở thành tham mưu trưởng lục quân.

Tất cả mười hai tham mưu trưởng lục quân đầu tiên thực ra đều đã phục vụ trong Chiến tranh Philippines. Trải dài từ khi chiến sự bắt đầu vào năm 1899 tới khi hết quân quản ở Moroland vào năm 1913, đây là cuộc chiến dài nhất mà Hoa Kỳ từng chiến đấu, chỉ sau chiến tranh Afghanistan.

7 | BÊN NGOÀI VÒNG TRÒN QUYẾN RŨ

Chính quyền McKinley hy vọng rằng bằng cách lật đổ chế độ tàn bạo Tây Ban Nha, họ sẽ giành được sự ủng hộ từ những thần dân cũ của Tây Ban Nha. Ở Philippines, suy nghĩ này thật ngạo mạn. Thay vì những đám đông tung hô họ, các lực lượng Hoa Kỳ gặp phải sự kháng cự từ Quân đội Giải phóng của Emilio Aguinaldo, và cuộc chiến kéo dài nhiều năm.

Nhưng đó không phải là một hy vọng phi lý. Khi quân đội Hoa Kỳ đổ bộ ở Puerto Rico, những đám đông quả thật đã tập hợp để tung hô họ. Người Puerto Rico hét vang “¡Viva los Americanos!”(*) và tặng binh sĩ những điếu xì gà, trái cây và hoa. Dân địa phương tự gọi họ là “người Porto Rico, người Mỹ”, và các quan chức địa phương đổi tên đường phố thành Washington và Lincoln.

Nhiều người Puerto Rico tin rằng họ sẽ được lợi khi thay Tây Ban Nha bằng Hoa Kỳ. Hòn đảo của họ phụ thuộc vào thương mại nhiều hơn hẳn so với Philippines. Về mặt kinh tế, sự cai trị của Hoa Kỳ sẽ mang tới quyền tiếp cận những thị trường tốt hơn. Về mặt chính trị, người Puerto Rico hy vọng được tự trị. Họ hiểu Hoa Kỳ là một liên bang khổng lồ - một “nền cộng hòa của các nền cộng hòa” - và hy vọng gia nhập một cách bình đẳng, như những vùng lãnh thổ miền Tây. Các chính trị gia thành lập các đảng phái, Đảng Cộng hòa (Partido Republicano) và Đảng Liên bang (Partido Federal), cả hai đều tìm kiếm tư cách tiểu bang. Như cương lĩnh của phe liên bang đã nói, Puerto Rico sẽ là “một đất nước phồn vinh và hạnh phúc dưới bóng lá cờ Mỹ”.

Với Pedro Albizu Campos,(*) lúc bấy giờ chỉ là một cậu bé, tất cả những chuyện này hẳn phải gây ấn tượng mạnh. Cậu lớn lên ở Ponce, bản doanh của quân chiếm đóng Hoa Kỳ. Dân địa phương ở đó “là những linh hồn thân thiện nhất trên thế giới”, một nhà báo Mỹ viết - họ “mê sảng” vì nhiệt tình với Hoa Kỳ.

Cha của Albizu đã ra cảng để chào đón đạo quân vừa tới và nhanh chóng tìm được việc làm, một quan chức hải quan cho chính quyền mới. Dù Albizu không có liên hệ mấy với cha mình, cậu bé có vẻ háo hức. Cậu “có vẻ là người yêu mến mọi thứ về nước Mỹ”, hiệu trưởng trong trường cậu học nhớ lại. Một giáo viên nhớ Albizu sẽ ở lại sau giờ học để nói chuyện với những thầy cô giáo từ đại lục, và cậu sẽ tới thăm nhà họ. Rốt cuộc ông hiệu trưởng thu xếp được một học bổng đưa cậu đi học ở đại lục, tới Đại học Vermont.

Từ Vermont, Albizu chuyển sang Harvard, nơi ông lấy bằng cử nhân rồi sau đó lấy bằng luật. Ông rất thành công ở đó. “Pete”, như bạn bè nói tiếng Anh gọi ông, là một sinh viên nổi tiếng trong trường, một diễn giả tài năng. Ông gia nhập các câu lạc bộ, đáng chú ý nhất là Câu lạc bộ Cosmopolitan, một tổ chức của sinh viên nước ngoài và có đầu óc quốc tế ở Harvard.

Câu lạc bộ Cosmopolitan ở dưới xa nhiều cấp so với những câu lạc bộ bảnh chọe như Porcellian và Hasty Pudding - những nơi Teddy Roosevelt vẫn thường lui tới. Nhưng theo đánh giá của chủ tịch Harvard, nó là câu lạc bộ thú vị nhất trong học khu. Các thành viên trong câu lạc bộ tới từ khắp nơi trên bản đồ: Trung Hoa, Đức, Triều Tiên, Pháp, Liberia, Nhật Bản, Nam Phi, Guiana thuộc Anh, và xa hơn nữa.

Dù lạc lõng với dân Cambridge chủ yếu là người da trắng gốc Anglo-Saxon theo Tin lành, những người đó dẫu sao vẫn là siêu tinh hoa ở quê nhà của họ. Khi Albizu được bầu làm một trong hai phó chủ tịch câu lạc bộ vào năm 1914, phó chủ tịch kia là T. V. Soong,(*) sau này nổi tiếng là người giàu nhất thế giới. Một chị gái của Soong sắp kết hôn với Tôn Trung Sơn, lãnh đạo cuộc Cách mạng Trung Quốc. Một người em gái khác sẽ kết hôn với Tưởng Giới Thạch, người đứng đầu Cộng hòa Trung Hoa (đầu tiên là ở đại lục, rồi sau đó ở Đài Loan) từ năm 1928 tới 1975.

Albizu làm chủ tịch Câu lạc bộ Cosmopolitan trong năm cuối đại học của ông. Đó là một vinh dự, nhưng đến không đúng thời điểm chút nào, bởi vào giữa nhiệm kỳ của Albizu, Hoa Kỳ bước vào Thế chiến I.

Mọi chuyện hẳn đã không dễ dàng cho các thành viên Câu lạc bộ Cosmopolitan - những người theo chủ nghĩa hòa bình và là người ngoại quốc trong một thời đại chủ nghĩa dân tộc ngày càng sôi sục. Xung quanh họ, mọi dấu hiệu bày tỏ lòng trung thành với nước ngoài đang bị thanh trừng quyết liệt. Ở Dàn nhạc Giao hưởng Boston gần đó, vị nhạc trưởng sinh ở Đức bị trục xuất, hàng chục nhạc công người Đức bị giam giữ, và thậm chí các bản nhạc Đức cũng bị từ chối.

Câu lạc bộ Cosmopolitan rất đông người Đức. Tệ hơn nữa, một trong những giảng viên ở trường vốn là đồng minh hết lòng nhất của họ là nhà tâm lý học Hugo Münsterberg,(*) một công dân Đức mà việc bảo vệ thái quá quê hương đã biến ông thành kẻ tội đồ quốc gia và niềm hổ thẹn cho trường. Chắc chắn là ban quản lý Harvard thấy nhẹ nhõm khi Münsterberg đột ngột qua đời vào cuối năm 1916 vì xuất huyết não.

Albizu không chỉ là chủ tịch Câu lạc bộ Cosmopolitan, ông còn công khai xác nhận mình là người theo chủ nghĩa hòa bình. Ông đã lên tiếng chống lại việc sinh viên Harvard tham gia các trại huấn luyện quân sự mùa hè. Và ông đã phục vụ ở hội đồng của Câu lạc bộ International Polity, một tổ chức hòa bình từng mời Münsterberg tới phát biểu về chính trị lúc vị giáo sư này đang là kẻ bị cả xã hội ruồng bỏ.

Tuy nhiên, tất cả những chuyện đó được ủng hộ khi Hoa Kỳ chỉ là một quan sát viên. Khi họ đã bước vào cuộc chiến, Albizu đối mặt một lựa chọn khó khăn. Ông có thể theo đuổi chủ nghĩa hòa bình của mình hoặc bảo vệ đất nước, nhưng không thể làm cả hai.

Ông ghi lại những suy nghĩ của mình trong một lá thư gửi tờ The Harvard Crimson. “Khi chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ nổ ra, người Porto Rico nhìn nhận đất nước này như người giải phóng cho họ, và một làn sóng chủ nghĩa sùng Mỹ đã quét qua đất nước, ông viết. “Chúng tôi chào đón lá cờ Mỹ vào năm 1898 vì chúng tôi tin tưởng ở nó, và vẫn còn tin tưởng, rằng nó sẽ trở thành một biểu tượng cho dân chủ và công lý.

Bởi thế, động cơ của ông thật rõ ràng. “Thưa quý vị, tôi xin đảm bảo với quý vị và người dân Mỹ lòng trung thành của chúng tôi với Hoa Kỳ, ông viết tiếp. “Chúng tôi căm ghét chế độ chuyên chế và sự hiếu chiến của Đức, và chúng tôi sẽ chứng minh điều đó bằng hợp tác quân sự tình nguyện với Hoa Kỳ.

Ba tuần sau, Albizu gia nhập quân đội.

* * *

Sự trung thành của Pedro Albizu Campos với Hoa Kỳ thật đáng kinh ngạc, nhưng ông có lý của mình. Dù cơn sốt đế quốc đã tràn ngập đất nước ra sao vào năm 1898, nó có vẻ đã dịu xuống. Những vụ bê bối và cuộc Chiến tranh Philippines kéo dài làm ngay cả những người theo chủ nghĩa đế quốc nhiệt tình nhất cũng phải mệt mỏi. Vào năm 1907, chính Theodore Roosevelt gọi Philippines là một “gót chân Achilles” và đề xuất với Taft rằng thuộc địa đó cần được chuẩn bị cho độc lập. Ngay cả Emilio Aguinaldo cũng cho rằng tới lúc đó, Hoa Kỳ đã bắt đầu “tỉnh ra.

Thật vậy, nhìn từ đại lục, đế quốc Mỹ có lẽ giống một cơn say xỉn đáng tiếc, tốt hơn là không bao giờ nên nhắc tới. Vào năm 1898, các thuộc địa là vấn đề chính trên tít báo, nhưng từ những năm 1910, ngay cả khi chiến sự vẫn đang diễn ra ở Moroland, đế quốc quá lắm cũng chỉ là câu chuyện nằm ở trang cuối. Năm 1913, tờ báo ủng hộ chủ nghĩa đế quốc một cách ổn định The Outlook (Theodore Roosevelt từng là biên tập viên), trong khi đưa tin về trận Bud Bagsak, thấy cần phải công nhận rằng độc giả có thể ngạc nhiên nếu biết cuộc chiến vẫn còn đang tiếp diễn.

Trung úy Pedro Albizu Campos.

Sự tương phản với nước Anh nói lên nhiều điều. Sau khi Nữ hoàng Victoria qua đời, vào năm 1901, lễ ăn mừng “Ngày Đế quốc” vào sinh nhật của Victoria bắt đầu khắp Đế quốc Anh. Nó trở thành ngày lễ chính thức vào năm 1916. Ở các thuộc địa và quần đảo Anh, có những cuộc diễu hành, hát đồng ca và diễn thuyết. “Chúng tôi liên tục được các giáo viên nhắc nhở rằng 24 tháng Năm là Ngày Đế quốc, một phụ nữ ở Derby nhớ lại. “Những phần màu đỏ trên địa cầu được chỉ ra cho chúng tôi đầy tự hào. Trẻ em thì mặc quần áo của các thuộc địa khác nhau.

Hoa Kỳ có ngày lễ ái quốc của riêng mình. Nó bắt đầu ở các trường học, và giống như Ngày Đế quốc, trở thành ngày lễ chính thức vào năm 1916. Nhưng đó là Ngày Quốc kỳ (Flag Day), tên nó như thế chứ không phải về đế quốc. Tổng thống Woodrow Wilson giải thích đó là một cơ hội để mọi người “tập hợp lại với nhau trong sự thể hiện cảm xúc đoàn kết của họ về một Quốc gia” và cho thấy “nước Mỹ là không thể chia rể”. Trong khi trẻ em Anh được yêu cầu khám phá bản đồ thế giới, trẻ em Mỹ tụng ca lá quốc kỳ với mỗi ngôi sao tượng trưng cho một tiểu bang nhưng không có biểu tượng nào cho các vùng lãnh thổ.

Nếu các giáo viên Mỹ quả thực có mở những tấm bản đồ của họ ra, như nhiều người chắc chắn đã làm, không rõ họ sẽ tìm thấy gì trên đó. Những tấm bản đồ “Đại Hoa Kỳ” thịnh hành một thập niên trước chắc hẳn vẫn còn được treo trên vài bức tường lớp học, nhưng tới năm 1916, rất ít những bản đồ như thế được đặt hàng làm mới. Những người vẽ bản đồ đã quay trở lại những tấm bản đồ logo, chỉ có các tiểu bang.

Chủ nghĩa dân tộc đang chiếm lĩnh đất nước, càng như thế hơn khi Thế chiến I tới gần. Và khi mà ý tưởng về quốc gia - một liên hợp các tiểu bang chia sẻ cùng một nền văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử - ngày càng trở nên trọng đại, thì các thuộc địa càng trở nên xa xôi và mờ mịt, biến mất khỏi các bản đồ và tập bản đồ theo đúng nghĩa đen. Với các đảo guano, sự biến mất không chỉ về mặt bản đồ học. Bộ Ngoại giao ngừng khẳng định chủ quyền với các đảo không người ở này và cho phép nhiều đảo lọt vào tay nước ngoài mà không ai để ý. Những vùng lãnh thổ khác đơn giản là nhận được ít sự chú ý hơn, từ Washington và từ tất cả những nơi khác ở đại lục.

Chúng, như Wilson nói, nằm ở “bên ngoài vòng tròn quyến rũ của đời sống quốc gia chúng ta.

* * *

Thực tế thì những cuộc sáp nhập về cơ bản đã dừng lại cũng giúp ngụy trang đế quốc dưới tấm chăn. Một lý do tại sao cả những người theo và chống chủ nghĩa đế quốc đều nhiệt tình như thế là vì họ tưởng tượng rằng những đường biên giới của quốc gia trước năm 1898 là một con đập: một khi nó vỡ, trận lũ lụt những cuộc chinh phạt không hồi kết sẽ tràn ra. Chính là để ngăn điều đó xảy ra mà những người chống chủ nghĩa đế quốc ở Quốc hội đã thông qua đạo luật hạn chế ngặt nghèo những gì Hoa Kỳ được phép làm với Cuba. Đạo luật cấm việc thực thi “chủ quyền, quyền tài phán hay kiểm soát” với hòn đảo này, “trừ việc hỗ trợ hòa bình”.

Nhưng nếu những người muốn bành trướng rơi vào thế khó ở Cuba, thì họ chưa hề bị đánh bại hoàn toàn. Luật đó cấm sự tài phán của Hoa Kỳ ở Cuba trừ mục đích “hỗ trợ hòa bình”. Và ai có quyền nói là Cuba đã hòa bình rồi?

Hóa ra là câu hỏi đó có một câu trả lời. Người quyết định khi nào Cuba đã được bình định xong chính là vị thống đốc quân quản của nó, không ai khác ngoài Leonard Wood, chiến hữu của Roosevelt ở trung đoàn Những kỵ sĩ gan dạ và (sau này) là người đạo diễn vụ thảm sát Bud Dajo ở Philippines. Theo Wood nhìn nhận, Cuba chưa hòa bình cho tới khi nó có một chính quyền ổn định. Và một chính quyền ổn định là gì? Một chính quyền “có thể vay mượn tiền ở một mức lãi suất hợp lý” và “giới tư bản sẵn sàng đầu tư vào” là định nghĩa của Wood. Ông viết cho McKinley: “Khi người ta hỏi tôi ý tôi là gì khi nói chính quyền ổn định, tôi nói với họ, Vay tiền ở mức sáu phần trăm.”

Thật ra, chính quyền của McKinley muốn nhiều hơn thế. Họ muốn đảm bảo rằng các tài sản đã được xác nhận của Hoa Kỳ phải được bảo vệ (một mối quan ngại nghiêm túc, bởi những người làm cách mạng Cuba đã đốt các đồn điền trồng mía), và họ muốn có quyền can thiệp nếu nền chính trị Cuba bắt đầu tỏ ra chống chênh. Sử dụng mối đe dọa tiếp tục chiếm đóng quân sự làm đòn bẩy, Wood khiến cơ quan lập pháp Cuba đồng ý với cả hai yêu cầu - không chỉ đồng ý mà còn viết ra thành luật. Trong hơn ba mươi năm, hiến pháp Cuba có một điều khoản đáng kinh ngạc cho phép Hoa Kỳ đưa quân vào Cuba (điều mà Hoa Kỳ quả thật đã làm, bốn lần).

Cuba cũng đồng ý, như một phần cái giá để Wood ra đi, cho Hoa Kỳ thuê một hải cảng rộng bốn mươi lăm dặm vuông(*) sử dụng vào mục đích quân sự. Vịnh Guantánamo, tên gọi của khu đất đó, về mặt kỹ thuật vẫn là lãnh thổ Cuba, nhưng Hoa Kỳ sẽ có “toàn quyền tài phán và kiểm soát” với nó.

Nói nhẹ nhàng thì đây cũng là một thỏa thuận dị thường. Nó cho Hoa Kỳ rất nhiều lợi ích của việc thực dân hóa mà không phải nhận trách nhiệm. Không ai muốn sự sắp xếp này - nó là một lối đi vòng được bày ra để né tránh những hạn chế mà phe chống chủ nghĩa đế quốc đã sắp đặt. Nhưng nó mở ra một ngã ba đường trong lịch sử: Philippines, Hawai‘i, Puerto Rico, Samoa thuộc Mỹ, và Guam đi một ngã; Cuba rẽ theo lối khác.

Cuộc Chiến tranh Philippines càng kéo dài, thì con đường Cuba càng có vẻ tốt đẹp hơn với những người ủng hộ chủ nghĩa đế quốc. Dù độc lập trên danh nghĩa, Cuba có thể dễ dàng bị hấp thu vào tầm ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Những người Mỹ phương bắc sở hữu các cánh đồng mía đường, hầm mỏ, ngành công nghiệp thuốc lá, ngân hàng, và rất nhiều đất đai của Cuba. Những người trẻ Cuba học tiếng Anh và chơi bóng chày.

Còn hay hơn nữa, Cuba tránh được tình trạng bạo lực hoành hành đã gây đau khổ cho Philippines. Hay ít ra, họ tránh được tình trạng bạo lực như thế dưới tay Hoa Kỳ. Vào năm 1912, năm trước khi quân đội của John Pershing tàn sát hàng trăm người Moro trên những sườn núi Bud Bagsak, Cuba đụng độ với những thần dân hiền lành của chính họ. Những người Cuba gốc Phi, vốn đã bị loại trừ khỏi nền chính trị quốc gia, cầm vũ khí, gây rối loạn sản xuất ở một tỉnh.

Theo mệnh lệnh của giới đầu tư Hoa Kỳ, những người đang lo sợ cho tài sản của họ, Tổng thống Taft cử thủy quân lục chiến tới vịnh Guantánamo và tập hợp một lực lượng hải quân lớn trong vùng. Nhưng những chiếc tàu và lính thủy quân lục chiến không hề thấy chiến trận. Chính quân đội Cuba đã tấn công những người Cuba gốc Phi, giết chết hàng nghìn người trong một cuộc chiến kéo dài nhiều tháng.

Mô hình Cuba để lại tiếng vang. Khi chính quyền Roosevelt tìm kiếm một kênh đào xuyên đại dương kết nối thương mại ở Đại Tây Dương của Mỹ với thương mại ở Thái Bình Dương (ngày nay còn lớn hơn vì Hoa Kỳ có các lãnh thổ ở Thái Bình Dương), họ đã nhắm tới eo đất Panama ở Colombia. Nhưng họ không mua và cũng không chinh phục vùng đó. Thay vì thế, chính quyền Roosevelt khuyến khích những người dân tộc chủ nghĩa Panama tách khỏi Colombia, rồi ông thương lượng để có một vùng đất nhỏ ở Panama xây kênh đào. Hợp đồng thuê của Hoa Kỳ là vĩnh viễn, và trong khu vực đó, hiệp ước trao cho Hoa Kỳ “tất cả quyền lợi, quyền lực và quyền hành” tương đương với “chủ quyền quốc giả”. Nhưng giống như ở vịnh Guantánamo, về mặt kỹ thuật, Hoa Kỳ không phải là nước nắm chủ quyền.

Đó chỉ là khởi đầu của Roosevelt. Vào năm 1903, nền tài chính của Cộng hòa Dominican sụp đổ. Tổng thống của họ, Carlos Morales,(*) báo riêng với Mỹ rằng ông sẽ chào đón việc sáp nhập vào Hoa Kỳ - lần thứ hai đất nước này đề xuất việc dâng mình như thế. Một thập niên trước đó, Roosevelt hẳn sẽ nhảy xổ vào đề nghị của Morales. Nhưng hiện giờ, mệt mỏi vì Chiến tranh Philippines, ông không hứng thú. “Mong muốn sáp nhập đất nước đó của tôi tương đương với việc một con trăn giết mồi bằng cách quấn siết, đang mắc kẹt cơ thể trong khe núi, lại phải nuốt một con nhím xù lồng vậy,” ông nói.

Thay vì thế, Roosevelt đưa ra một thỏa thuận kiểu Cuba. Chính quyền của ông sẽ kiểm soát tạm thời nền tài chính của Dominican (qua đó đảm bảo việc trả nợ lại cho các ngân hàng Hoa Kỳ) đổi lấy việc bảo vệ chính quyền Morales trước quân nổi dậy và các kẻ thù bên ngoài. Những lợi ích của Hoa Kỳ sẽ được bảo vệ, và Cộng hòa Dominican vẫn độc lập.

Kế hoạch kiểu đó được dùng lặp đi lặp lại, ở hết nước này đến nước khác quanh vùng Caribe. Hoa Kỳ giành lấy những đòn bẩy tài chính và thương mại, nhưng chính thức không động tới chủ quyền. “Ngoại giao đồng đô la” là tên gọi lịch sử cho chính sách này, dù “ngoại giao chiến hạm” là uyển ngữ chính xác hơn. Để đảm bảo “sự ổn định” chính trị và tài chính, quân đội Hoa Kỳ đã vào Cuba (bốn lần), Nicaragua (ba lần), Honduras (bảy lần), Cộng hòa Dominican (bốn lần), Guatemala, Panama (sáu lần), Costa Rica, Mexico (ba lần), và Haiti (hai lần) từ năm 1903 tới 1934. Hoa Kỳ giúp dẹp những cuộc nổi dậy, thay thế các chính phủ khi cần thiết, và đưa ra “khuyến nghị” cho các nước khác dưới dạng tàu chiến đậu ở cảng. Nhưng vùng lãnh thổ duy nhất được sáp nhập trong giai đoạn này là quần đảo Virgin, mua lại một cách hòa bình từ Đan Mạch vào năm 1917.

Trong lá thư gửi The Harvard Crimson, Albizu đã bày tỏ hy vọng rằng Puerto Rico có thể giành được độc lập và trở nên giống như Cuba.

Hy vọng của Albizu phụ thuộc vào một người hơn tất cả, Woodrow Wilson, được bầu làm tổng thống vào năm 1912. Là người Dân chủ miền Nam, Wilson khác xa những người Cộng hòa theo chủ nghĩa đế quốc trước ông: William McKinley, Teddy Roosevelt và William Howard Taft.

* * *

Sự đối lập rõ ràng nhất là với Roosevelt. Khi còn nhỏ, Teddy Roosevelt đã hoan hô những binh lính của phe Liên bang khi họ qua New York trên đường đi đánh miền Nam đang đòi tách ra - rồi ông lớn lên, trở thành tổng thống hiếu chiến và ủng hộ chủ nghĩa đế quốc nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Ngược lại, những ký ức sớm sủa nhất của Wilson là về quân đội Hợp bang miền Nam sắp sửa bị đánh bại, với những người bị thương và hấp hối là bệnh nhân ở nhà thờ của cha ông, lúc đó như một bệnh viện cho phe Hợp bang. Khi trưởng thành, Wilson không thích thú chút nào khát khao những cuộc chinh phạt đầy bạo lực kiểu Roosevelt. Ông chọn bộ trưởng ngoại giao là William Jennings Bryan, người cực kỳ chống chủ nghĩa đế quốc.

Khi Wilson đắc cử, khoảng hai mươi nghìn người Philippines đã tập hợp ở Manila để ăn mừng - báo chí gọi ông “Moses thời hiện đại”. Họ có lý do để lạc quan. Cương lĩnh của Đảng Dân chủ năm 1912 lên án chủ nghĩa đế quốc là “sai lầm xuẩn ngốc không thể bào chữa, điều đã đẩy chúng ta vào những phí tổn khổng lồ, khiến chúng ta yếu đi thay vì mạnh lên, và để đất nước phải hứng chịu những chỉ trích về việc từ bỏ học thuyết nền tảng của quyền tự trị”. Bản thân Wilson nói mong muốn của ông là được thấy Philippines tự do. Phát biểu chung hơn, ông nói với Quốc hội rằng các thuộc địa sẽ “không còn bị bóc lột một cách ích kỷ” và “những quyền và đặc quyền tương tự” của các công dân sẽ được mở rộng ra cho cư dân các vùng lãnh thổ.

Đó không phải là một bài phát biểu suông. Ở Philippines, ông đã chấm dứt chế độ quân quản và thay thế nhiều quan chức được bổ nhiệm từ đại lục bằng người Philippines. Vào năm 1916, ông lưỡng lự rồi đồng ý ủng hộ một dự luật để thuộc địa này tự do trong vòng bốn năm. Dự luật được thông qua ở Thượng viện chỉ hơn đúng một phiếu, nhưng bị chặn lại ở Hạ viện. Thay vào đó, Quốc hội thông qua một dự luật yếu và mơ hồ hơn, hứa cho Philippines tự do bất cứ khi nào nó đạt được điều kiện quan trọng nhất nhưng được định nghĩa mơ hồ là có một “chính quyền ổn định”.

Vào năm 1917, dưới áp lực của cuộc chiến tranh Mỹ vừa tham gia, Wilson ủng hộ một dự luật quan trọng khác, lần này liên quan tới Puerto Rico. Dự luật biến người Puerto Rico thành công dân Mỹ và cho phép họ bầu các nghị viên cho cơ quan lập pháp địa phương (dù viên thống đốc do Washington bổ nhiệm vẫn có quyền phủ quyết mọi đạo luật). Đó không phải là độc lập, nhưng, Albizu lưu ý một cách hài lòng, là “một hình thức người bản địa tự trị”. Dự luật được thông qua.

Lên tiếng cho Puerto Rico, Albizu viết, “Lòng tin vào Hoa Kỳ và vào tinh thần công bình đang thắng thế ở đây.”

* * *

Việc Woodrow Wilson, một người miền Nam, muốn đảo ngược đế quốc là điều hợp lý. Sự cảm thông của ông với những người bị thuộc địa hóa chắc chắn có nguồn cơn từ sự giận dữ của ông với cách mà miền Bắc đã đối xử với những gì mà Wilson gọi là “chiến lợi phẩm từ cuộc chinh phạt” của họ - các tiểu bang thuộc Hợp bang miền Nam cũ - sau Nội chiến.

Nhưng còn một khía cạnh khác đen tối hơn trong bản sắc miền Nam của Wilson. Ông không chỉ là đứa con trai của miền Nam nói chung, ông còn là con trai của một mục sư miền Nam, người đã bảo vệ chế độ nô lệ bằng cách viết một cuốn sách mỏng với tựa đề Mutual Relation of Masters and Slaves as Taught in the Bible (Quan hệ tương hỗ của chủ nhân và nô lệ theo lời dạy trong Thánh kinh). Đó là một thế giới quan Wilson không bao giờ thoát khỏi hoàn toàn. Khi làm chủ tịch trường Princeton, ông chống lại việc cho sinh viên da đen nhập học. Là tổng thống Hoa Kỳ, ông tiếp tục tìm kiếm sự chuẩn thuận khi các thành viên nội các của ông chia rẽ thành những nhóm lớn trong chính quyền liên bang.

Wilson không nghĩ những người không phải da trắng là hạ đẳng, như một số người quanh ông vẫn nghĩ. Nhưng ông coi nhiều người họ là “trẻ nít”, cần được “dạy dỗ” trước khi có thể tự cai trị. Trong suy nghĩ của ông, kịch bản ác mộng là những đứa trẻ có thể giành được quyền lực mà chúng chưa sẵn sàng sử dụng. Ông nghĩ tới những nô lệ cũ đã vươn lên các vị trí chính trị ngay sau Nội chiến. Wilson viết rằng đó là một thời kỳ mà “những người đàn ông da trắng ở miền Nam” phải “nằm dưới gót giày người da đen”. Đó là một thảm họa, “thực tế là sự sụp đổ của nền văn minh”. Theo ông nhìn nhận, sự tham gia ngắn ngủi của người Mỹ gốc Phi vào chính trị đã để lại một vết thương “sâu sắc không gì sánh nổi, khó sửa sai không gì sánh nổi”, hơn chính cả cuộc chiến.

Đây không phải là những ý kiến nhất thời. Chúng tạo thành một phần lớn trong tập năm cuốn sách của ông History of the American People (Lịch sử nhân dân Mỹ, 1902). Với việc xuất bản sách này, Wilson, theo nhìn nhận của Frederick Jackson Turner, đã trở thành “học giả miền Nam đầu tiên học hành đầy đủ và có đủ quyền lực để nói về lịch sử Mỹ như một tổng thể”. Những người bình luận khác chia sẻ sự ngưỡng mộ của Turner với sử luận của Wilson, nhưng họ không thể không lưu ý tới sự trìu mến mà tác giả dành cho Ku Klux Klan,(*) một tổ chức có, theo lời Wilson, sứ mệnh “bảo vệ vùng nông thôn miền Nam khỏi một số những sự xâm phạm xấu xí nhất trong thời cách mạng”. Wilson chê trách các thành viên Klan nóng nảy, nhưng ông bảo vệ động cơ của họ. Họ hành động, ông viết, “chỉ vì bản năng tự vệ”.

Đó cũng là cách Thomas Dixon Jr.,(*) bạn thân và bạn học cũ của Wilson, nhìn nhận Klan. Dixon viết tác phẩm của riêng ông về đề tài này, cuốn tiểu thuyết có tựa đề The Clansman (Người của gia tộc), cuốn sách nhanh chóng được dựng thành một vở kịch sân khấu. Vào năm 1915, Dixon và đạo diễn D. W. Griffith(*) đã sử dụng cuốn tiểu thuyết làm nền tảng cho một bộ phim, The Birth of a Nation (Một quốc gia ra đời). Nó là một thiên sử thi về sự cứu chuộc miền Nam của Ku Klux Klan. Và dẫn những dòng sách sử của Wilson ở phần phụ đề.

Với những nhà tranh đấu người da đen, có thể hiểu được là họ sợ hãi những gì The Birth of a Nation có thể gây ra cho tiến trình của họ, họ gây sức ép ở các thành phố miền Đông nhằm cấm công chiếu bộ phim. Dixon viện tới sự giúp đỡ của Wilson, và Wilson đã tổ chức một buổi chiếu phim đặc biệt trong Nhà Trắng. “Đó là việc dạy lịch sử bằng phim chiếu bóng” là nhận định của ông về bộ phim, theo Griffith, dù Wilson từ chối ra một tuyên bố công khai. Dẫu vậy, Dixon và Griffith đã sử dụng sự ủng hộ ngầm của Wilson để thuyết phục các quan chức thành phố cho công chiếu bộ phim.

The Birth of a Nation trở thành bộ phim ăn khách nhất nước. Klan, mà tới năm 1915 đã tan vỡ, lại hồi sinh. Những người chiêu mộ của tổ chức này sử dụng bộ phim để thu hút hàng triệu thành viên.

Năm tháng sau, Wilson vô hình trung đã diễn lại kịch bản của bộ phim The Birth of a Nation bằng cách cử lính thủy đánh bộ tới nước cộng hòa Haiti của người da đen để giành lấy sự kiểm soát từ chính quyền “bất ổn” ở đó. Cuộc chiếm đóng kéo dài tới hết nhiệm kỳ tổng thống của Wilson - và không kết thúc cho tới tận năm 1934.

* * *

Với những cư dân của các thuộc địa trên thế giới, có hai Wilson: Wilson người giải phóng, và Wilson kẻ phân biệt chủng tộc. Và không rõ họ sẽ nhận được Wilson nào.

Khi Thế chiến I tới gần, Wilson háo hức nhấn mạnh khía cạnh chống chủ nghĩa đế quốc của ông, giới thiệu Hoa Kỳ như một ngọn hải đăng của tự do. Khi những người Bolshevik cướp chính quyền ở Nga, và nhà lãnh đạo của họ, V. I. Lenin, kêu gọi “giải phóng tất cả các thuộc địa”, Wilson đã không phản đối. “Thời đại của chinh phạt và bành trướng đã qua,” ông nói với Quốc hội trong một bài phát biểu vạch ra những mục tiêu của ông cho cuộc chiến. Những mục tiêu đó - “Mười bốn điểm”(*) của Wilson - bao gồm “một sự điều chỉnh với tư duy tự do và cởi mở, và tuyệt đối không phe phái đối với tất cả các tuyên bố chủ quyền ở thuộc địa”.

Chính quyền Hoa Kỳ phát đi Mười bốn điểm đó khắp thế giới. Ở Trung Quốc, bài phát biểu được sử dụng cho lớp dạy tiếng Ở Anh. Nhiều sinh viên ở đó có thể thuộc lòng được Mười bốn điểm. Những sinh viên Trung Quốc hẳn lưu ý sự mơ hồ có tính toán trong ngôn ngữ của Wilson. Chắc chắn là nó còn cách xa đòi hỏi thẳng thắn của Lenin về việc chấm dứt chủ nghĩa đế quốc ngay lập tức. Nhưng bởi Lenin chỉ là người đứng đầu một nhà nước của các tá điền, trong khi Wilson cai trị đất nước giàu có nhất trên trái đất, những lời của Wilson mới là những lời vang dội. Hàng trăm người dân tộc chủ nghĩa khắp thế giới đã kêu cầu sự hỗ trợ của ông. Họ hy vọng rằng với sự giúp đỡ của ông, cuộc chiến đang che phủ châu Âu cũng có thể làm các đế quốc châu Âu lỏng tay nắm giữ.

Albizu cũng nghĩ tới điều tương tự. Wilson đã “truyền đạt với người Puerto Rico ấn tượng rằng độc lập của Puerto Rico sẽ được thừa nhận”, Albizu viết. Ông gia nhập quân đội với hy vọng đảm bảo sự công nhận đó. Albizu tin rằng việc tham gia cuộc chiến sẽ “mang lại lợi ích lớn cho người dân Puerto Rico”. Ông tưởng tượng hiệu ứng mà “ba mươi hay bốn mươi nghìn người Puerto Rico què cụt, đui mù, hay bị thương” trở về từ chiến trận hào hùng ở châu Âu sẽ tạo ra cho nỗ lực tự trị của Puerto Rico. Đây không phải là kiểu lập luận khác thường. Ở Ấn Độ, thậm chí nhân vật theo chủ nghĩa hòa bình Mohandas Gandhi(*) cũng hối thúc những đồng bào Ấn Độ của ông xung lính tham gia chiến tranh để được người Anh ban cho sự tự trị.

Những người theo chủ nghĩa dân tộc hy vọng tất cả những hy sinh đó sẽ được đền đáp bằng một thỏa thuận hậu chiến được thu xếp ở Hội nghị Hòa bình Paris 1919, nơi Hiệp ước Versailles được soạn thảo. Đó là nơi những quy tắc mới của trật tự thế giới mới sẽ được viết ra. Câu hỏi hiện giờ là chuyện gì sẽ xảy ra với các thuộc địa của những cường quốc thua trận - Đức và Đế chế Ottoman. Nhưng câu hỏi lớn hơn là số phận của đế quốc nói chung.

Tới được Paris và tiếp cận được Wilson trở thành mục tiêu chính cho những người dân tộc chủ nghĩa khắp mọi nơi. Đại hội Quốc dân Ấn Độ đã bỏ phiếu cử Gandhi tới đại diện cho những yêu cầu của họ. Những người dân tộc ở Ai Cập muốn tiến cử Sad Zaghlul,(*) một nhà cải cách hàng đầu. Zaghlul bắt đầu học tiếng Anh với hy vọng gặp được Wilson. “Không dân tộc nào sánh được với dân tộc Ai Cập, ông viết cho Wilson, “trong cảm nhận mạnh mẽ với cảm xúc sung sướng về sự ra đời của một thời đại mới, mà nhờ vào hành động vinh quang của ngài, sẽ sớm được thiết lập trong toàn vũ trụ. Những người ủng hộ Zaghlul đã tổ chức một đảng chính trị mới xoay quanh mục tiêu đưa ông tới Paris. Họ gọi đảng này là Wafd, có nghĩa là “đoàn đại biểu” trong tiếng Ả rập.

Những nhà dân tộc chủ nghĩa ít nổi tiếng hơn cũng tìm tới Wilson. Một phụ bếp hai mươi tám tuổi tên là Nguyễn Tất Thành, người Đông Dương thuộc Pháp nhưng đang sống ở Paris, đã chuẩn bị một tài liệu vạch ra những yêu cầu của ông cho thuộc địa. Ông ký tên là “Nguyễn Người Yêu Nước” (Nguyễn Ái Quốc) và đi vào hành lang nơi diễn ra hội nghị, phân phát tài liệu đó. Ông đưa một bản cho trợ lý của Wilson, người đã hứa sẽ trình nó cho tổng thống.

Albizu cũng hướng ánh mắt tới Paris. Nhưng trong sự thất vọng của ông, Bộ Chiến tranh đã giữ ông lại Puerto Rico, nơi ông đang huấn luyện lính của mình. Trước khi đơn vị của ông xuống tàu ra trận, thì cuộc chiến đã kết thúc.

Albizu có thêm một cơ hội. Một điện tín chào mừng từ Cambridge, do tân chủ tịch Câu lạc bộ Cosmopolitan của Harvard gửi tới ông. Sẽ có một đoàn đại biểu của các Câu lạc bộ Cosmopolitan Hoa Kỳ tham dự hội nghị hòa bình. Harvard đã đề cử Albizu. Không rõ là điều đó có nghĩa Albizu chắc chắn sẽ tham dự hay không, nhưng bạn cùng lớp của ông có vẻ nghĩ như vậy. Vào tháng Hai năm 1919, họ tổ chức một vũ hội để quyên góp 200 đô la nhằm đưa ông tới Paris.

* * *

Những nhà lãnh đạo của thế giới thuộc địa tranh nhau tới chỗ Woodrow Wilson với hy vọng giành được sự ủng hộ của ông. Họ đã phải thất vọng não nề. Người Anh, vốn kiểm soát việc đi lại trong đế quốc của họ, từ chối để Gandhi tới Paris. Họ bắt giữ Sad Zaghlul và đày ông tới Malta (ông cuối cùng tới được Paris, nhưng chỉ sau khi Wilson đã ra về).

Pedro Albizu Campos đối mặt với thử thách của riêng mình. Như nhiều người Puerto Rico, ông xác định mình là người da trắng. Nhưng ông có gốc cả bản địa và da đen (vợ ông nhầm ông có gốc Nam Á khi lần đầu gặp gỡ). Quân đội đã đưa ông vào một trung đoàn da đen theo phân chia màu da. Albizu phản đối, khẳng định rằng ông là người da trắng. Trong một diễn biến hẳn phải là đầy sỉ nhục, một hội đồng bác sĩ kiểm tra ông và kết luận rằng ông không phải người da trắng.

Sau khi biết được cơ hội tới Paris của mình, Albizu vội vàng đến đại lục để thực hiện hành trình. Tuy nhiên, lần này ông không thể đi tàu biển từ Puerto Rico thẳng lên phía bắc đại lục, mà phải đi qua miền Nam, khởi đầu ở Galveston, Texas. Không còn ghi chép nào về hành trình của Albizu, nhưng trải nghiệm của ông khi du hành qua miền Nam dưới luật Jim Crow trong tư cách một người đàn ông “da đen” có vẻ đã để lại dấu ấn đau đớn sâu sắc; trong phần đời còn lại, ông sẽ lên tiếng chống sự phân biệt chủng tộc kiểu miền Nam. Dù chuyện gì đã xảy ra ở miền Nam, Albizu bị chậm lại rất nhiều. Ông tới Boston quá muộn để có thể dự được hội nghị hòa bình.

Giống như Gandhi và Zaghlul, Albizu không bao giờ được gặp Wilson. Ngay cả nếu ông được gặp, không rõ ông có thể làm được gì. Wilson phát biểu rất hùng biện đại diện cho các quốc gia nhỏ hơn và quyền tự quyết của họ, nhưng điều ông nghĩ tới là các quốc gia Đông Nam Âu: Nam Tư, Tiệp Khắc, Ba Lan, Hungary, và những nước tương tự. Puerto Rico thậm chí không có trong chương trình nghị sự.

Wilson không chỉ không làm gì để giải phóng Puerto Rico, ông còn tận dụng cuộc chiến để mở rộng Đế quốc Hoa Kỳ. Vào năm 1917, chính quyền của ông mua lại Tây Ấn thuộc Đan Mạch(*), một nhóm đảo nhỏ ở Caribe gần Puerto Rico có dân số khoảng hai mươi sáu nghìn người và quan trọng hơn, có những căn cứ hải quân hứa hẹn. Thuộc địa này, quần đảo Virgin, trở thành vùng lãnh thổ có người ở đầu tiên được sáp nhập kể từ năm 1900.

Khi nói tới những người dân tộc chủ nghĩa ở thế giới bị thực dân hóa, không có bằng chứng nào cho thấy Wilson thậm chí là có đọc các thư thỉnh nguyện. Nguyễn Ái Quốc không nhận được hồi âm từ Wilson. Nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa duy nhất bên ngoài châu Âu được Wilson lắng nghe ở Paris là Jan Smuts,(*) người sẽ sớm trở thành thủ tướng Nam Phi, vốn tìm kiếm một hệ thống quốc tế sẽ củng cố sự kiểm soát của người da trắng ở miền nam châu Phi.

Smuts có điều ông muốn. Đế quốc tiếp tục, và tất cả thuộc địa của các nước thắng trận giữ nguyên. Các thuộc địa của những cường quốc thua trận, thay vì được giải phóng, được phân phát cho các nước thắng trận. Điều mới mẻ duy nhất là giờ chúng được phân loại là “lãnh thổ ủy trị” dưới quyền Hội Quốc Liên (đây là đề xuất của Smuts). Các lãnh thổ ủy trị được sắp xếp theo một thứ bậc rõ ràng về chủng tộc, với các lãnh thổ ở Trung Đông đứng đầu (“Hạng A, trên đường tới độc lập) và các lãnh thổ ở châu Phi và vùng đảo Thái Bình Dương ở hạng thấp hơn (“Hạng B và C”).

Đoàn đại biểu Nhật Bản yêu cầu, ít ra cũng phải đưa đôi lời về sự bình đẳng chủng tộc vào trong giao ước Hội Quốc Liên. Đề xuất này nhận được đa số phiếu - đoàn đại biểu Pháp coi điều khoản đó là “không thể tranh cãi”. Nhưng Wilson đã chặn lại, từ chối thậm chí dù là đề cập đến nguyên tắc bình đẳng chủng tộc.

* * *

Khó có thể nói quá thêm nữa về những hậu quả của niềm hy vọng bị vùi dập này với thế giới thuộc địa. Năm 1919, với các thuộc địa, là năm bước ngoặt, khi những phong trào dân tộc từ bỏ việc khẩn cầu lịch sự. Đó là năm mà Gandhi từ bỏ hy vọng rằng Ấn Độ sẽ là một đối tác bình đẳng trong Liên hiệp Anh và bắt đầu hướng tới độc lập. Đó là năm mà mọi chuyện ở Ấn Độ có vẻ tuột ra khỏi tầm kiểm soát của người Anh: những chiến dịch bất bạo động của Gandhi, sự đàn áp từ chính quyền (“cuộc thảm sát Amritsar”),(*) một cuộc xâm lược của Afghanistan, và cuộc nổi dậy của những người Ấn Độ theo Hồi giáo chiếm lấy vùng lãnh thổ tương ứng với nơi họ sinh sống.

Ở Ai Cập, vụ bắt giữ Zaghlul, cùng những người dân tộc chủ nghĩa khác, thổi bùng lên làn sóng biểu tình nay được biết đến với tên gọi Cách mạng 1919. Một cậu bé mười hai tuổi bị cuốn vào đó nhớ lại mình đã “nổ tung vì nhiệt tình cách mạng” và tới các hội đường Hồi giáo và hội trường để diễn thuyết và đọc thơ đầy say mê. Người Triều Tiên tuyên bố độc lập khỏi Nhật Bản vào năm 1919, và họ xuống đường trong phong trào Tam Nhất(*). Trung Hoa có một cuộc nổi dậy tương tự, tên gọi Phong trào Ngũ Tứ(*), bắt đầu từ phản ứng với việc hội nghị hòa bình trao vùng lãnh thổ của Đức ở Trung Hoa cho Nhật Bản. Một người biểu tình Trung Hoa đã ghê tởm gọi những nhà lãnh đạo phe Đồng minh ở Paris là “một đám ăn cướp chỉ chăm chăm vào đất đai và tiền bồi thường chiến phí.

Sự thù địch như thế không mấy ý nghĩa với các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ lúc bấy giờ - họ chẳng can dự gì nhiều ở những nơi như Ai Cập và Triều Tiên. Nhưng sau này nó sẽ có ý nghĩa cực kỳ lớn. Người biểu tình Trung Hoa chê trách “đám ăn cướp” ở Paris đó là Mao Trạch Đông thời trẻ. Nguyễn Ái Quốc rồi cũng sẽ nổi tiếng, dù với một cái tên khác: Hồ Chí Minh. Cậu bé Ai Cập đã đọc thơ và diễn thuyết nói trên là Sayyid Qutb,(*) một nhà tư tưởng Hồi giáo sẽ trở thành nguồn cảm hứng chính cho Osama bin Laden.(*)

Còn Albizu thì sao? Pedro Albizu Campos sẽ trở thành người chống chủ nghĩa đế quốc nguy hiểm nhất trong nước mà Hoa Kỳ từng phải đối mặt.

8 | THÀNH PHỐ TRẮNG

Nhìn từ Washington, vào giai đoạn chuyển sang thế kỷ hai mươi, những triển vọng có vẻ tốt lành. Hoa Kỳ đã quật ngã đế quốc của Tây Ban Nha. Những ngành công nghiệp của đất nước đang phát triển nhanh chóng, mang đến cho nó nền kinh tế lớn nhất thế giới. Hai cư dân giàu nhất của nó, John D. Rockefeller(*) và Andrew Carnegie, không cần bàn cãi, sở hữu những khối tài sản cá nhân lớn nhất trong lịch sử thành văn.

Nhưng điều liên tục khiến những người quan sát ngỡ ngàng là đói nghèo vẫn hiện hữu giữa sung túc. Những tòa nhà chọc trời thách thức trọng lực nói lên mức độ tích tụ mới của tư bản, nhưng bóng những tòa nhà đó đổ xuống những khu ổ chuột lớn, đông đúc, chật ních những kẻ không may bị lôi tuột vào dòng thác của chủ nghĩa công nghiệp.

Việc đất nước giàu nhất thế giới lại đồng thời bẩn thỉu như thế là điều khó hiểu nổi. Báo chí ầm ĩ với những đề xuất dẹp yên sự hỗn loạn, làm sạch thành phố, và sửa chữa tất cả những gì đổ gãy. Một trong những tác phẩm bán chạy bậc nhất của thời đại là một tiểu thuyết viễn tưởng, cuốn Looking Backward (Nhìn lại phía sau, 1888) của Edward Bellamy.(*) Cuốn sách tưởng tượng về một người đàn ông ngủ quên ở Boston vào năm 1887 và thức dậy vào năm 2000 để nhìn thấy một tương lai xán lạn rực rỡ, một tương lai mà mọi thứ đều ổn thỏa.

Lời tiên tri của Bellamy thật háo hức. Ông tiên đoán người tiêu dùng sẽ không còn mua hàng hóa ở các cửa hàng nữa. Họ sẽ đặt hàng vào những đường ống chạy bằng khí nén, sử dụng cái mà ông gọi là “thẻ tín dụng”, và món hàng họ mua sẽ quay trở lại qua cùng đường ống đó. Với một khoản phí nhỏ, họ thậm chí có thể nhận âm nhạc được bơm qua đường ống về nhà như thể nó là nước vậy.

“Tôi thấy có vẻ như”, người du hành thời gian của Bellamy tự nhủ trong một đoạn hồi tưởng hài hước, “nếu chúng ta có thể nghĩ ra cách để mang âm nhạc tới nhà cho tất cả mọi người, với chất lượng hoàn hảo, số lượng không giới hạn, phù hợp cho mọi tâm trạng, và bật tắt tùy thích, chúng ta có thể coi rằng mình đã đạt được những giới hạn hạnh phúc tối thượng của con người, và thôi mong muốn những tiến bộ hơn nữa.

Tiết mục tâm điểm thật sự là bản thân thành phố. Người ngủ mê của Bellamy gần như không nhận ra được Boston vào năm 2000. Anh ta há hốc miệng trước “hàng dặm những con đường rộng lớn” của nó, “những quảng trường mở, to lớn, rợp bóng cây”, và “những tòa nhà công cộng kích thước khổng lồ và kỳ vĩ về mặt kiến trúc mà không thứ gì ở thời của tôi sánh được”. Sạch sẽ, rộng rãi, và được quy hoạch tỉ mỉ - nó là điều đối lập với thành phố của Thời đại Mạ vàng.

Chưa ai từng thấy một thành phố hiện đại như thế. Nhưng năm năm sau đó, họ được nhìn thoáng qua nó. Năm 1893 là dịp tổ chức Triển lãm Thế giới về Columbus ở Chicago, được tổ chức (muộn mất một năm) để mừng kỷ niệm bốn trăm năm hành trình đầu tiên của Columbus. Để dựng lên toàn cảnh khổng lồ nơi các tòa nhà phối hợp với nhau để tổ chức triển lãm, những người tổ chức đã thuê Daniel Burnham,(*) được biết đến như là một trong những người xây nhà chọc trời đầu tiên.

Những công việc lớn lao rất hấp dẫn Burnham. Ông bị mê hoặc bởi quy mô, bị ám ảnh bởi điều mà kiến trúc sư đồng nghiệp của ông Louis Sullivan(*) chẩn đoán là “mối quan tâm mang tính vĩ cuồng với những gì to lớn nhất, cao nhất, đắt đỏ nhất và kịch tính nhất”. Được cấp 686 acre đất đầm lầy ở khu South Side của Chicago để mặc tình nghịch ngợm, Burnham sẽ không phải giới hạn ông với các tòa nhà đơn lẻ. Ông có thể lập nên thành phố cho riêng mình.

Chắc chắn đó chỉ là một thành phố tạm thời, không phải làm bằng đá, mà bằng các tấm chá thạch cao và phun sơn. Và ông phải dựa vào các kiến trúc sư khác để xây lên. Dẫu vậy, Burnham đã để lại dấu ấn vô tình trên nó. Những cấu trúc của thành phố lớn khổng lồ, kiểu tân cổ điển, và theo chỉ thị của ông, tất cả đều màu trắng.

Nó gây ấn tượng thật mạnh mẽ. Những người dự triển lãm đã mua hơn hai mươi mốt triệu vé - ở thời điểm mà dân số toàn quốc không tới bảy mươi triệu. Đám đông đã “kinh ngạc”, Louis Sullivan nhớ lại. “Họ ngắm nhìn cái mà với họ chính là một sự mạc khải đáng kinh ngạc về nghệ thuật kiến trúc, điều mà trước đó họ không có bất cứ thứ gì để so sánh. Với họ đó là Khải huyền có thực, một thông điệp lấy cảm hứng từ đấng tối cao.

* * *

Thành phố Trắng của Burnham thật đáng kinh ngạc. Nhưng điều ấn tượng không phải là bất kỳ tòa nhà đơn lẻ nào. Thay vì thế, nó là tất cả các tòa nhà gộp lại - hơn hai trăm tòa - được thiết kế theo một phong cách duy nhất, sơn một màu duy nhất, và bày ra theo một quy hoạch tổng thể.

Nó gây ngỡ ngàng vì những người xây dựng thời bấy giờ không thể làm được như thế. Nhưng chắc chắn là họ muốn làm. Hiện thực hóa giấc mơ của Bellamy về hiệu quả, tính duy lý, và sự vệ sinh là khát khao chính yếu của những con người đang dẫn dắt thời bấy giờ. Chỉ là những sự can thiệp xã hội ở quy mô lớn như thế không thể tránh khỏi gặp phải sự phản kháng. Xây nên “những con đường rộng lớn” và “những quảng trường mở, to lớn” - đúng như cuốn Looking Backward đã mô tả - ở một khu công viên không ai dùng tới, như Burnham đã làm, là một chuyện. Nhưng ở một thành phố thực, những đặc điểm đó sẽ cần phải xé tan một kết cấu đô thị đã đan cài chặt chẽ. Có những mối lợi tiền bạc cần phải thuyết phục, những nhóm chính trị gia cần phải lấy lòng, những cư dân thành phố cứng đầu cần phải di dời.

Trong Thời đại Tiến bộ,(*) mọi chuyện đều diễn ra đúng như thế. Ở một góc võ đài là những người cải cách, có ý định áp đặt mệnh lệnh. Ở góc đối địch là vô số những lợi ích giao cắt và công chúng lộn xộn. Vấn đề không chỉ là kiến trúc. Từ chiến trường này tới chiến trường khác - chính trị, y tế công, nhà xưởng - cuộc chiến bùng phát.

Nhưng có một sàn đấu nơi cuộc chiến ít sòng phẳng hơn hẳn, nơi các kỹ sư xã hội chắc chắn ở cửa trên: đế quốc. Dù những vùng lãnh thổ hải ngoại đã bị loại khỏi các bản đồ, với những người làm một số ngành nghề nhất định, chúng là những nơi hết sức thú vị. Chúng có chức năng như những phòng thí nghiệm, những không gian cho các vụ thực nghiệm điên rồ, nơi mà các ý tưởng có thể được thử nghiệm mà trên thực tế sẽ không có sự chống đối, giám sát, hay hậu quả. Và vì thế, như một nhà cải cách đã nói, “hừng hực sự thương xót và phẫn nộ chính trực, người dân chúng ta đổ về các đảo như một tiểu đoàn Thiên Thần trong cuộc Thánh Chiến chống lại sự ngu dốt, mê tín dị đoan, bệnh tật và dơ bẩn”.

Vào năm 1904, Burnham tự mình đăng ký tham gia cuộc thánh chiến đó. Ông chấp thuận lời mời vẽ quy hoạch cho Manila và một “thủ đô mùa hè” mới mà chính quyền muốn lập ở những dãy núi tại Baguio.

Thành phố Trắng sẽ tới Philippines.

* * *

Lời mời dành cho Burnham là từ Cameron Forbes,(*) cháu ngoại của Ralph Waldo Emerson.(*) Forbes đã tới Philippines làm ủy viên thương mại và cảnh sát, một công việc quyền hành rộng rãi cho phép ông phụ trách từ xây dựng đường sá đến đàn áp các cuộc nổi dậy. Vào năm 1909, ông trở thành thống đốc. “Phải chăng chỉ một kẻ mơ mộng điên khùng mới có thể bày đặt một sự nghiệp như thế này cho ta?” ông hỏi nhật ký của mình trong sinh nhật bốn mươi tuổi. “Từ một phòng tài vụ ở Boston chuyển tới những vùng biển phương nam, và ở đây, ở tuổi bốn mươi, cai trị một tập đoàn hỗn hợp nhiều chủng tộc, đa ngôn ngữ, lắm tập tục, và sự đa dạng của tám triệu con người sống trên quần đảo Philippines.”

Không giống Anh và Pháp, Hoa Kỳ không có nhiều nhân vật xây dựng sự nghiệp ở thuộc địa. Các quan chức của Hoa Kỳ thường đến và đi rất nhanh, họ nhìn nhận những vùng lãnh thổ như các vị trí công tác khó nhọc để làm bậc thang dẫn tới một chức vụ cao hơn ở quê nhà - họ hy vọng có thể rời đi nhanh nhất có thể.

Dẫu vậy, thỉnh thoảng vẫn có người vào vai sahib(*) và đóng vai đó hoàn hảo như một chiếc mũ thuộc địa chống nắng. Ở Philippines, người đó là Cameron Forbes. Ông vui thích với đời sống ở vùng nhiệt đới: phương Đông lạ lùng hấp dẫn, những người hầu cận tuân phục, đời sống an nhàn uể oải. Ông yêu cả người Philippines nữa, dù ông yêu họ, theo nhận xét của nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa Manuel Quezon,(*) “giống như cách mà các chủ nô lệ cũ yêu mến những nô lệ da đen của mình”.

Forbes lấp đầy nhật ký của ông với những câu chuyện về polo, bóng chày và golf, dù thường xuyên có những thứ bất ngờ liên quan đến phân biệt chủng tộc. Một trong những con ngựa chơi polo ưa thích nhất của ông tên là Nigger. Đội bóng chày của ông, được đặt theo tên trang phục của người Igorot vùng núi Luzon, trang phục Gee Strings(*). “Tôi nhớ có một ngày chơi golf, với một caddy(*) người Igoro không mặc quần” Forbes viết. “Tôi tự hỏi, Mình đánh mấy gậy rồi nhỉ?” và cậu bé đáp, Năm rồi ạ. Tôi ngỡ ngàng như thể một cái cây đã lên tiếng.”

Forbes không chờ đợi người Philippines lên tiếng, hay ít ra ông không chờ đợi họ nói điều gì đó đáng nghe. Ông biết rằng nhiều người tìm kiếm độc lập, nhưng ông viết rằng “họ muốn nó cũng như một đứa bé muốn một cây nến vì nó tỏa ra ánh sáng và vì người ta không cho nó lấy”. Ông nghi ngờ không biết người Philippines có “thực sự hiểu độc lập là gì” không. Nếu mọi chuyện cứ thế này, Forbes không thể “tin được là có thể để họ độc lập” và cảm thấy điều tốt nhất cho lợi ích của họ là cứ để họ ở dưới sự cai trị của những người đại lục nhân từ.

Tức là những người như Daniel Burnham.

Burnham có thể bắt đầu với Manila. Nếu Boston thế kỷ hai mươi mốt của Bellamy là một giấc mơ, thì Manila là một cơn ác mộng. “Cái hố sâu khó chịu xa xưa” đó (theo cách gọi của một người cải cách) quá đông đúc, đầy bệnh tật và nghèo đói. “Nó có những con đường quanh co nhất trong mọi thành phố trên thế giới, cuốn sách hướng dẫn du lịch tuyên bố như vậy.

Dân đại lục cho rằng đó đều là do lỗi của người Philippines, nhưng Manila mà Burnham tận mắt thấy vào năm 1904 đã bị giằng xé dữ dội bởi những thế lực của lịch sử. Các mốc thời gian của nó nghe như thể một cuốn trong kinh Cựu Ước: 1899, chiến tranh; 1901, dịch hạch; 1902, dịch tả và dịch trâu bò; 1903, “Hỏa hoạn lớn”. Nellie Taft, vợ của Thống đốc William Howard Taft, nhớ lại “nỗi kinh hoàng thường trực”, cảm giác “chúng tôi luôn sống dưới cái bóng che phủ của một thảm họa kinh khủng nào đó”.

Nhưng cái ở dưới góc nhìn của một người bình thường là tai họa thì từ góc nhìn của một nhà quy hoạch đô thị, là một lời mời gọi. Những vùng đất lớn trong thành phố đã được dọn sạch vì chiến tranh, bệnh tật, và bị tàn phá qua những chiến dịch sức khỏe cộng đồng kèm theo (bao gồm một lần quân đội Hoa Kỳ thiêu trụi cả một quận nhân danh chống dịch tả). Giá bất động sản rẻ, và những miếng đất đẹp nhất đã ở trong tay chính quyền, bị quân đội chiếm lấy vào đầu cuộc chiến.

“Manila đứng trước một cơ hội có một không hai trong lịch sử hiện đại, Burnham tuyên bố, “cơ hội tạo ra một thành phố hợp nhất sánh ngang với những thành phố vĩ đại nhất của thế giới phương Tây.”

Với sự chống lưng của Forbes, Burnham bắt tay vào việc. Ông sẵn sàng nhân nhượng phong cách kiến trúc kiểu truyền giáo Tây Ban Nha đang áp đảo, nhưng bản quy hoạch đô thị chi tiết của thành phố sẽ được thay đổi mạnh mẽ. Dưới thời Tây Ban Nha, trung tâm quyền lực, tên gọi Intramuros, là một thành phố bên trong một thành phố, nó có nhiều tu viện và nhà thờ, đầy những bức tường gây ngợp, vây quanh là một hào nước. Burnham sẽ lấp hào nước (không vệ sinh), đục lỗ các bức tường cho xe cộ đi lại, và cho thành phố một trung tâm mới.

Ông chọn đặt trung tâm mới ở Luneta, một khu vực trống trải gần biển, nơi các nhạc công chơi nhạc vào buổi chiều tà. Trung tâm mới, do vậy, được di chuyển một nghìn foot(*) về phía tây và vây quanh là các tòa nhà công quyền, sẽ đóng vai trò trung tâm chỉ huy của Manila. Những đại lộ rộng rãi sẽ tỏa ra từ đó, giao cắt với các đường phố chạy ngang. Tại sao? “Vì mỗi phần của thành phố thủ đô phải nhìn với sự ngưỡng vọng về phía quyền lực của Quốc gia, Burnham giải thích.

Burnham muốn gây ấn tượng cho người dân Philippines về quyền lực của chính quyền thuộc địa. Nhưng cuối cùng ông lại ít quan tâm tới ý kiến của dân chúng Philippines hơn so với nhu cầu của dân đại lục. Vì vậy, dù ông chẳng có gì nhiều để nói về các khu dân cư đã bị thiêu trụi hoặc mọc lên trong những năm trước đó (ngoài chuyện tưởng tượng ra việc đưa các đại lộ cắt xẻ đi xuyên qua đó), ông rất bực dọc về việc Manila thiếu một khách sạn đẳng cấp thế giới. Ông đề xuất bố trí một khách sạn như thế (một “khu nghỉ dưỡng nổi tiếng thế giới”) cạnh khu Luneta. Ông cũng để dành chỗ giữa các tòa nhà công quyền ở Luneta cho một câu lạc bộ đánh golf, câu lạc bộ chèo thuyền và một sòng bạc. Những thứ đó xây nên không phải cho người Philippines, và thật ra một số câu lạc bộ từ chối không cho họ vào. Chúng là cho người nước ngoài - một lời hứa hẹn, Burnham viết, về “thời đại tốt lành không dứt” với hy vọng “những ai kiếm được các khối tài sản lớn sẽ ở lại và những người khác sẽ tới”.

Forbes rất thích. Kế hoạch “có vẻ được tất cả mọi người chấp thuận”, ông nói đầy háo hức.

“Nếu ta có tiền đầu tư và một bản quy hoạch được cân nhắc kỹ lưỡng, việc triển khai sẽ tự nó diễn ra, Burnham tuyên bố đầy tự tin vào năm ông dựng lên Thành phố Trắng của ông ở Chicago. Nhưng trải nghiệm sau đó đã dạy cho ông sự ngờ nghệch của tuyên bố đấy, nếu ông thực sự tin vào nó. Các bản quy hoạch không “tự nó diễn ra”. Chúng cần sự điều hành tỉ mỉ.

Đó là một bài học Burnham hiểu một cách nghiêm túc. Cũng khoảng thời gian ông đang vẽ nên các quy hoạch của ông cho Manila, ông bắt đầu một quy hoạch đô thị lớn khác, cho Chicago. Chicago và Manila - chúng là những dự án tham vọng nhất của ông. Ngày nay chúng là hai thành phố mang dấu ấn của Burnham rõ ràng nhất.

Các thành phố là cực kỳ phức tạp, và quy hoạch chúng cần phải cẩn trọng. Ở Chicago, nơi Burnham đã sống và làm việc nhiều thập niên, ông làm việc thật cần cù. Ông gửi bản câu hỏi cho các chuyên gia khắp thành phố. Ông hỏi chín hãng tàu hàng đầu về kích thước những con tàu của họ. Ông hỏi một bác sĩ ở một bệnh viện Chicago xem các bệnh nhân của ông ấy tới từ đâu. Ông muốn biết về xuất thân của các sinh viên ở Northwestern và Đại học Chicago. Trong lời cảm ơn của bản thuyết minh Plan of Chicago (Quy hoạch Chicago) của ông, vốn cần hơn hai năm và vài chục người mới làm ra được, đã cảm ơn 312 người vì sự giúp đỡ của họ.

Burnham cần sự giúp đỡ đó. Quy hoạch Chicago thực chất là một nỗ lực nhóm cả về ý tưởng và triển khai. Triển khai nó sẽ mất nhiều thập niên. Một ủy ban bốn trăm công dân uy tín đã nhận việc thực thi bản quy hoạch. Họ tài trợ cho các bài giảng ở đại học và làm một bộ phim với hy vọng lôi kéo được sự ủng hộ. Ủy ban này sắp xếp để một cuốn sách về bản quy hoạch, Wackers Manual of the Plan of Chicago (Hướng dẫn của Wacker về quy hoạch Chicago), được giới thiệu trong chương trình học lớp tám ở các trường công của thành phố, với giả thuyết là những đứa trẻ sẽ giảng lại “Kinh Thánh” của Burnham cho cha mẹ chúng.

Về cơ bản nó đã tác dụng. Dù không phải hoàn toàn nhiều phần trong bản quy hoạch không bao giờ được hiện thực hóa, như một khu lõi các tòa nhà công quyền kiểu Luneta ở các đường Congress và Halsted. Nhưng từ năm 1912 tới 1931, các cử tri Chicago đã chấp thuận khoảng tám mươi sáu lần phát hành trái phiếu liên quan tới bản quy hoạch này, với tổng chi phí là 234 triệu đô la.

Tuy nhiên, ở Philippines mọi chuyện diễn ra khác. Không cần thuyết phục cử tri nào hết. Burnham dành ra sáu tuần ở thuộc địa, một nơi mà ông chẳng biết gì mấy trước khi tới. Ông thăm thú Manila cùng Forbes và nói chuyện với một số quan chức, nhưng tiếp xúc của ông với người Philippines, trừ những người hầu hạ, rất hạn chế. Không có người Philippines đáng kể nào được nhắc tới trong thư từ, nhật ký của ông, hay chính bản quy hoạch. Tổng cộng, Burnham làm việc với bản quy hoạch của ông trong sáu tháng, và vẫn còn thời gian để đi thăm thú, du lịch, đồng thời làm công việc của ông ở Baguio.

Burnham không cách nào có thể làm ăn vội vã như thế ở Chicago. Tuy nhiên ở Manila thì chẳng sao. Ba ngày sau khi chính quyền thông qua quy hoạch của ông (không có thay đổi nào), việc xây dựng bắt đầu.

Mọi chuyện có thể diễn ra nhanh chóng vì quyền lực trong lĩnh vực xây dựng nằm trong tay một người duy nhất, viên Kiến trúc sư Tư vấn (ban đầu được gọi là Kiến trúc sư Đảo). Không hề có một vị trí như thế ở đại lục. Nhưng ở Philippines, Forbes giải thích, “chúng tôi trước giờ vẫn có kiến trúc sư đảo chuẩn bị quy hoạch cho mọi tòa nhà công quyền, dù là của đảo, của thành phố, hay ở tỉnh”. Các thị trấn nhỏ thậm chí không thể sửa chữa các bức tường hay công viên của họ mà không có sự chấp thuận của kiến trúc sư tư vấn. Và theo luật, kiến trúc sư tư vấn “chịu trách nhiệm diễn giải bản quy hoạch Burnham”.

Burnham không chỉ có một nhà độc tài kiến trúc thực thi kế hoạch của ông, ông còn được chọn người đó nữa. Theo đề xuất của ông, chính quyền đã chỉ định William E. Parsons,(*) một kiến trúc sư từng học ở Yale và École des Beaux-Arts,(*) tại chức từ năm 1905 tới 1914. Parsons nhìn nhận công việc là “giấc mơ của một kiến trúc sư”. Ông có toàn quyền kiểm soát với tất cả các tòa nhà công ở thuộc địa. Ông cũng điều hành, qua sự khuyến khích của Forbes, một công ty tư nhân, nên ông có thể xây lên các tòa nhà thương mại tương xứng với các tòa nhà công cộng kia.

Parsons phóng tay, xây nên nhiều công trình dấu ấn của Manila: Câu lạc bộ Lục quân-Hải quân (chỉ dành cho người da trắng), Câu lạc bộ Elks (tương tự), khách sạn Manila (trên thực tế chỉ dành cho người da trắng), trụ sở YMCA(*) (có lối đi riêng cho người da trắng), và Trường Trung tâm ở đại lộ Taft, sảnh đại học của Đại học Philippines, nhà ga xe lửa, và Bệnh viện Đa khoa Philippines. Ông cũng ban hành những quy hoạch thành phố của riêng ông, cho Cebu và Zamboanga, theo kiểu Burnham.

Chẳng bao lâu thì Parsons bắt đầu lo ngại về “số lượng lớn các tòa nhà đang gia tăng nhanh chóng” dưới quyền giám sát của ông. Một giải pháp hẳn phải là chia bớt việc cho người khác. Nhưng thay vì thế, ông tiêu chuẩn hóa. Các khu trường học, chợ, bệnh viện, và thậm chí là thủ phủ hàng tỉnh có thể đơn giản được sao chép lại. Văn phòng của ông phân phát các mẫu đơn để thu thập thông tin cơ bản về khu đất và rồi gửi trở lại một bản vẽ phù hợp.

Làm như thế cũng có phần hợp lý. Rốt cuộc, liệu một khu chợ ở Davao có cần phải khác một khu chợ ở Balanga không? Nhưng khi chính Quốc hội với đầu óc nhắm vào hiệu quả đã đề xuất việc tiêu chuẩn hóa kiến trúc ở đại lục, những lời phản đối vang dội bắt đầu cất lên. Mỗi nơi mỗi chốn là khác nhau, là duy nhất, những người chỉ trích lập luận - ta không thể đơn giản gắn một tòa nhà giống hệt nhau khắp mọi nơi.

Có thể không được làm ở đại lục. Nhưng ở Philippines, Parsons có thể làm những gì ông thích. Đó là một thực tế mà những đồng nghiệp của ông ở đại lục đã để ý thấy, với sự ganh tị rõ ràng. “Tôi cho là phương pháp này sẽ khó mà thành công trong những quy hoạch cải thiện thành phố của chính chúng ta, nơi mà mọi thứ phụ thuộc vào những cơ quan lập pháp quyết định chậm chạp” một phóng viên thường trú của tờ Architectural Record nhận xét. “Bàn tay sắt của quyền lực, khi được vung lên vì lợi ích công, là một vũ khí mạnh mẽ.”

* * *

Cameron Forbes vẫn thông tin cho Daniel Burnham về những tiến triển với Manila, đảm bảo với ông rằng “bản quy hoạch Burnham là thiêng liêng và được tuân thủ triệt để. Burnham chắc chắn hài lòng khi nghe thấy thế. Nhưng Manila không phải là mối bận tâm chính của ông. Ông tuyên bố khi tới Philippines rằng ông “quan tâm sâu sắc hơn nhiều tới dự án thủ đô mùa hè, thành phố mà ông đã lên kế hoạch ở Baguio. Manila cho ông quyền tự do tương đối, nhưng Baguio, giống như Thành phố Trắng, sẽ xây lên từ số không. Burnham coi đó là cơ hội để ông “định hình những bản quy hoạch của tôi mà không gặp phải trở ngại gì ngoài những điều kiện tự nhiên”.

Ý tưởng về một thủ đô mùa hè không mới. Những kẻ thực dân châu Âu đã xây dựng hàng loạt các thành phố trên đồi núi, nổi tiếng nhất là Shimla ở Ấn Độ, nơi Rudyard Kipling đã qua mùa hè và là nơi người Anh cai trị trong những tháng trời nóng từ đó. Các quan chức Hoa Kỳ, sợ hãi tác động từ thời tiết của Philippines tới các định chế của họ, cũng đã tự tìm kiếm một trụ sở trên núi cao. Họ lựa chọn Baguio, cách Manila 150 dặm về phía bắc và cao hơn mực nước biển năm nghìn foot. Vào năm 1903, chính quyền tuyên bố Baguio là thủ đô mùa hè của Philippines, và vào năm 1904, Forbes yêu cầu Burnham lập quy hoạch cho thành phố còn đang thai nghén.

Tuy nhiên, trước khi việc thi công có thể bắt đầu, cần phải có một con đường. Chỉ có thể tới được Baguio qua một tuyến đường núi ngoằn ngoèo quanh co dọc theo một bức tường đất lụp xụp. Lên đến đó là cả một nỗ lực. Khi nhân vật William Howard Taft béo tốt đẫy đà thực hiện chuyến đi đường núi đó, ông viết thư về Washington giọng đầy tự hào, “Đã có một chuyến đi tốt. Cưỡi ngựa hai mươi lăm dặm lên độ cao năm nghìn foot đẹp. Mong là hết được bệnh lỵ amip. Thật là một tỉnh tuyệt vời.

“Con ngựa có bị làm sao không?” là câu trả lời độc ác của viên bộ trưởng chiến tranh.

Làm một con đường lên Baguio trở thành nỗi ám ảnh của nhà nước thuộc địa. Những con dốc đứng và tình trạng lở đất thường xuyên biến nó thành một cố gắng tiêu tốn đủ thứ, con người đấu với thiên nhiên kiểu Werner Herzog.(*) Ở đỉnh điểm, việc xây con đường sử dụng khoảng bốn nghìn người từ vài chục quốc gia. “Dân Philippines tới giờ là tệ nhất, Forbes phàn nàn. “Bọn họ sợ độ cao và đá lăn.”

Bọn họ hoàn toàn có lý. Công nhân rơi xuống từ vách đá; chết vì bệnh lỵ, sốt rét và bệnh tả; và bị những cây cầu trượt ra khỏi các sườn núi nghiền nát. Một phần con đường núi được gọi là Dốc Quỷ vì rất nhiều người đã chết ở đó. “Hiếm có ngày nào trôi qua mà không có thương vong” Forbes ghi trong nhật ký của ông.

Dẫu vậy với Forbes, phần thưởng thật xứng đáng. Baguio là thiên đường: mùa xuân quanh năm, những đám mây mù mát mẻ, những ngọn đồi liền nhau, những rừng cây lá kim khắp nơi. “Nó giúp tạo ra huyết cầu, ông viết.

Về phần mình, Burnham không thể kềm chế niềm khoan khoái. Đây là cơ hội cả đời người mới có để xây nên một thành phố - một thành phố thật sự, chứ không phải bằng thạch cao - từ số không. Đất không phải là đất trống, bởi phần lớn ở trong tay người Igorot, dân Philippines vùng thượng. Nhưng Tòa Tối cao Philippines chủ yếu là dân đại lục quyết định rằng người Igorot, do là dân mọi rợ nên không thể sở hữu đất. Dù thế nào đi nữa, chính quyền đã tuyên bố chủ quyền với mười bốn nghìn acre đất - gấp hơn hai mươi lần diện tích mà Burnham có cho Thành phố Trắng của ông. Nếu xây đúng, ông viết đầy thèm thuồng, nó “có thể sánh ngang với bất cứ thứ gì từng hiện hữu”.

Burnham nghĩ ra đủ kiểu công trình: những tòa nhà công quyền lớn, những cảnh quan ngoạn mục, những trục đường khổng lồ cắt xẻ đồng cỏ của Baguio. Ông bố trí những kiến trúc quan trọng nhất ở những sườn đồi vây quanh thung lũng. Burnham thừa nhận làm thế sẽ tốn kém, nhưng xây chúng trong thung lũng sẽ phá hỏng điều mà ông gọi là “những khả năng kỳ vĩ khác thường” của vùng này. Theo nhìn nhận của Burnham, các tòa nhà công quyền phải được bố trí sao cho “thực sự thống trị mọi thứ trong tầm mắt.”

Forbes, bắt được vào tinh thần đó, đã chọn một miếng đất cho riêng ông: một mảnh rộng mười hai acre trên đỉnh đồi nhìn xuống cả Baguio. Ông lên kế hoạch mở Câu lạc bộ Golf Baguio, với một sân golf mười tám lỗ “sánh ngang với những sân đẹp nhất ở Scotland, và nhờ vào không khí mát mẻ rõ ràng, sẽ không pha phát bóng nào bị hỏng và không quả bóng nào bị mất”.

Kiến trúc của quyền lực, cộng với golf: có thể tóm tắt như thế. Dù về mặt kỹ thuật Baguio là một trung tâm chỉ huy - thủ đỗ bán thời gian cho thuộc địa vĩ đại của Hoa Kỳ ở châu Á - nó cũng là một khu nghỉ dưỡng. Forbes nhìn nhận nó là “sự giải tỏa thiên phú khỏi Manila, nơi “số người đông đúc đổ về đó sẽ trở nên đáng sợ. Còn ở đây, chỉ những ai được cử đi mới được tới, hay nếu công việc của họ là đủ khẩn cấp để đưa họ lên những ngọn đồi”.

Đế quốc trên cao nguyên: Trung tâm công quyền của Baguio, nhìn xuống thung lũng theo quy hoạch của Burnham, nhằm dựng lên “những tòa nhà hoành tráng thống trị cảnh quan”.

Trên những ngọn đồi có vẻ sẽ chẳng có mấy nỗi công việc. Ủy hội Philippines, cơ quan lập pháp được chỉ định cho thuộc địa, nhóm họp “ba ngày một lần”, Forbes ghi lại trong nhật ký của ông, “và chúng tôi sắp xếp xong công chuyện chỉ trong không tới một tiếng đồng hổ”. Trung tâm thực sự của đời sống sẽ là Câu lạc bộ Golf Baguio, nơi những cuộc đối thoại thẳng thắn sẽ nói về các trận golf. Nhưng trong 161 thành viên ban đầu của câu lạc bộ, chỉ có 6 là người Philippines.

Thoát khỏi cái nóng, thoát khỏi công việc, và cơ bản là thoát khỏi người Philippines, Toàn quyền Forbes tìm được thời gian cho những sở thích khác. “Tôi thức dậy thật thư thái khi nào tôi muốn, thỉnh thoảng mới viết nhật ký để không mắc phải sai lầm nói tràng giang đại hải, và đánh vài ván bài để thư thái đầu óc. Vào buổi chiều, Forbes sẽ dành ra “khoảng một tiếng” đọc báo, nhưng ông sẽ ngừng đọc lúc bốn giờ “để cưỡi ngựa, hoặc chơi polo, tùy theo ngày”.

“Tôi đã để thế giới tuyệt diệu tràn đến với mình, ông viết đầy thích thú.

* * *

Tất cả những chuyện đó chẳng rẻ chút nào. Riêng con đường tiêu tốn 2 triệu đô la vào lúc nó khánh thành năm 1905 - một phần mười những gì Hoa Kỳ đã trả cho Tây Ban Nha để mua Philippines. Và đó là chưa kể những lần sửa chữa đắt đỏ phải thực hiện mỗi khi mùa mưa nhiệt đới cuốn đi một phần con đường, hay rất nhiều sinh mạng đã mất để xây nên nó. Rồi còn bản thân thành phố nữa, được xây dựng theo quy hoạch của Burnham dưới sự chỉ dẫn của Parsons. Nó là một chiến thắng của kỹ thuật hiện đại như rút ra từ sách của Bellamy, đầy tự hào với những con đường rộng lớn, một hệ thống thoát nước tuyệt vời, một nhà máy làm nước đá, và đến năm 1921 có thêm một nhà máy thủy điện. Ngoài khoản đầu tư của chính quyền đô thị, vốn vượt xa những khoản đầu tư của bất kỳ thành phố Philippines nào dưới đồng bằng, còn là phí tổn để kéo toàn bộ tầng lớp trên của chính quyền thuộc địa lên núi mỗi năm bốn tháng.

Ngay cả một phóng viên người Anh, có lẽ đã quen với kiểu sắp xếp này, cũng không khỏi “ngưỡng mộ sự xa hoa của những người mà, trong khi bệnh tật đang hoành hành và một cuộc chiến vẫn khốc liệt ở miền nam, đã xây nên Shangri-La.

Người Philippines ít thấy ngưỡng mộ hơn khi họ chứng kiến tiền bạc đã được dành ra cho tái thiết hậu chiến đổ lên núi, chi trả cho một chuyến nghỉ dưỡng kéo dài nhiều tháng của một chính quyền không do dân bầu. “Keo kiệt với người dân và xa hoa với chính mình, họ không hề ngần ngại hay hối hận về việc lãng phí tiền bạc vốn không phải là của họ, một tờ báo than phiền. Vào năm 1913, năm mà Forbes ra đi, Ủy hội Philippines cuối cùng cũng mủi lòng và quyết định làm việc vào mùa hè ở Manila, dù Baguio tiếp tục đóng vai trò hệ thần kinh trung ương không chính thức của chính quyền.

Sự khôi phục lại vị thế thủ đô trong tất cả các mùa của Manila đánh dấu một bước ngoặt trong chính trị về thuộc địa. Nó tương ứng với việc Woodrow Wilson đắc cử và chính sách của ông trao lại quyền lực ở địa phương cho người Philippines. Vào năm 1914, hơn một phần tư các vị trí trong chính quyền thuộc về người đại lục. Tới năm 1921, con số này không tới một phần hai mươi.

William E. Parsons, người được Burnham bảo trợ, thấy chiến dịch Philippines hóa của Wilson là không thể chấp nhận. Những người đứng đầu trong đội ngũ của ông là dân đại lục, và ông không muốn thấy sự thay đổi. “Không thể nào hiểu được tại sao bất kỳ ai, nếu thâm tâm thực sự nghĩ tới lợi ích của người dân Philippines, lại chấp thuận chính sách hiện thời, ông viết trong lá thư từ chức.

Nhưng Parsons ra đi với cảm giác rằng ông đã làm xong việc. Ông báo cáo đầy tự hào rằng những nét chính yếu trong quy hoạch Manila của Burnham đã được “chốt lại, như thể hiện qua những tòa nhà công cộng và bán công cộng vĩnh cửu”. Nền tảng đã được thiết lập. Để những người kế nhiệm của ông dựng xây trên đó.

Rốt cuộc, người kế vị vĩ đại nhất của Parsons tới đúng vào năm Parsons ra đi. Nhưng không phải ông tới thăm thành phố lần đầu. Juan Arellano(*) sinh ra ở đó.

* * *

Juan Arellano xuất thân từ một trong những gia đình phi thường nhất ở Philippines. Một người anh của ông, Arcadio, là cố vấn kiến trúc người Philippines đầu tiên được người Mỹ tuyển dụng. Một người anh khác, Manuel, sẽ trở thành một trong những nhiếp ảnh gia nổi tiếng đầu tiên của thuộc địa. Người anh họ của Juan, Jose Palma, đã viết bài quốc ca mà nước Cộng hòa Philippines của Aguinaldo sử dụng (cũng là bài quốc ca ngày nay). Một người anh họ khác, Rafael Palma, là một trong sáu thành viên người Philippines đầu tiên của Câu lạc bộ Golf Baguio và là chủ tịch tương lai của Đại học Philippines.

Nghề nghiệp chính của Juan là họa sĩ, và ông là một trong những họa sĩ trường phái ấn tượng đầu tiên của Philippines. Ông đã gửi một tác phẩm thời kỳ đầu của ông, Woman Descending Stairway (Người đàn bà bước xuống cầu thang), tới Hội chợ Thế giới St. Louis vào năm 1904, một trong nhiều hội chợ ở đại lục có trình diễn các tác phẩm từ đế quốc. Trong sự thất vọng của ông, nó không giành được giải thưởng.

Ba năm sau, Arellano đăng ký ở một hội chợ khác, Hội chợ EXPO Jamestown. Lần này ông đã thành công - không phải với tư cách một họa sĩ, mà là một trong những “vật triển lãm sống” bản địa mà các triển lãm đó vẫn có. Trong bảy tháng, ông mặc một chiếc áo bằng sợi dệt bằng xơ dứa và để cho người ta ngắm nghía mình. Tuy nhiên, những người đi dự triển lãm ngỡ ngàng khi ông trả lời những câu hỏi của họ bằng thứ tiếng Anh trôi chảy.

Nhưng Arellano tới đại lục để học hỏi, chứ không phải để người ta ngâm cứu ông. Khi ông đã kiếm đủ tiền nhờ làm việc ở Jamestown, ông chuyển tới Philadelphia để đăng ký vào Viện Mỹ thuật thuộc Học viện Pennsylvania. Ông giành được giải thưởng thường niên của viện cho tác phẩm hội họa đẹp nhất, phần thưởng này tự động dành cho ông một suất tham dự Prix de Rome(*) vào năm sau. Tuy nhiên, ông bị loại vào phút chót khi có người nhận ra rằng ông là người Philippines chứ không phải một công dân Hoa Kỳ.

Arellano sau đó chuyển sang kiến trúc, giành nhiều giải thưởng nữa, lấy bằng ở Viện Drexel và học về phong cách Beaux Arts(*) ở New York. Ông xin được việc làm ở New York và cuối cùng làm việc với Frederick Law Olmsted Jr.,(*) một trong những người cộng tác gần gũi của Daniel Burnham. Olmsted đã làm bùng lên sự quan tâm nơi Arellano về quy hoạch đô thị.

Nói cách khác, Arellano là một kiểu người của thời Phục Hưng: vừa là họa sĩ vừa là chuyên gia xây dựng, đồng thời là nhà quy hoạch. Nhiệm vụ kiến trúc lớn đầu tiên của ông khi trở về Manila là Tòa nhà Lập pháp, thuộc phần lõi các cơ quan hành chính mà Burnham đã hoạch định quanh Luneta. Phần nền móng đã được thiết lập bởi Ralph Harrington Doane, kiến trúc sư tư vấn cuối cùng của đại lục, trong năm cuối cùng của ông này ở Philippines. Arellano là người mở rộng tòa nhà, trao cho nó một mặt ngoài kiểu cổ điển, và nâng nó lên thành một trong những kiến trúc lớn nhất ở thuộc địa.

Đó là một nỗ lực to lớn, tiêu tốn cũng nhiều như con đường lên Baguio. Nhưng ở đây tính biểu tượng bị đảo ngược. Tòa nhà Lập pháp là ở Manila, không phải trên núi cao, và nó được thiết kế làm nơi làm việc cho cơ quan lập pháp Philippines, phần dân cử duy nhất của chính quyền thuộc địa. Hơn thế nữa, nó do một người Philippines xây.

Báo chí rất yêu mến nó. Nó là “kiến trúc huy hoàng và ấn tượng nhất từng được dựng lên ở Philippines”, một tờ tạp chí tại Manila viết say sưa. “Đây là một lập luận còn mạnh mẽ hơn và bền vững hơn về năng lực của giống nòi Philippines so với chính những nhiệt tình ủng hộ lớn nhất từ các người bạn Mỹ của nhân dân Philippines, một tờ báo viết. “Những người bi quan nói rằng người Philippines không đủ sức làm chuyện gì hết, không còn có thể bảo vệ lập trường của họ nữa.

Tòa nhà Lập pháp quả thực là lời phản bác với những người ủng hộ chủ nghĩa đế quốc như Forbes, vốn nghi ngờ năng lực của người Philippines. Nhưng khi đánh bại những người đế quốc ở chính sân chơi của họ, Arellano cũng đang chơi theo kiểu của họ. Dù sau này ông đã hối tiếc, ông rõ ràng đã xây Tòa nhà Lập pháp theo phong cách của Thành phố Trắng thay vì phong cách Tây Ban Nha mà Burnham và thậm chí là Parsons đã can đảm chấp nhận. Một trong những sử gia nổi tiếng nhất về Manila, Nick Joaquin,(*) đã xác định Tòa nhà Lập pháp “về mặt kiến trúc, là dấu ấn chia cách thời đại Mỹ với thời đại Tây Ban Nha. Tức là, nó là tòa nhà của Arellano, chứ không phải một công trình nào đó của Parsons, nó đánh dấu sự chuyển đổi hoàn toàn sang phong cách tân cổ điển mà, Joaquin viết, “chưa bao giờ ngự trị các công trình công cộng của chúng ta.

Arellano còn tiếp tục. Ông trở thành kiến trúc sư duy nhất của thuộc địa Philippines, cuối cùng đã nắm vị trí cũ của Parsons, kiến trúc sư tư vấn. Ông thiết kế bưu điện khổng lồ ở Manila. Ông thiết kế các tòa nhà nghị viện cho ba tỉnh. Văn phòng của cao ủy(*) ở Manila là một dự án khác của Arellano - ngày nay nó là tòa đại sứ Hoa Kỳ. Vào những năm 1930, chính quyền cân nhắc việc dời đô lên miền bắc, từ Manila tới Quezon City, một đô thị được quy hoạch với các quảng trường và đại lộ tỏa khắp nơi theo kiểu Burnham. Arellano có mặt trong ủy ban quy hoạch.

Tòa nhà Lập pháp của Juan Arellano, hoàn thành năm 1926.

* * *

Nếu Daniel Burnham sống hết những năm 1930 và trở lại Philippines, ông hẳn sẽ choáng ngợp với những gì nhìn thấy. Ở Chicago, ông đã vật lộn quyết liệt nhiều năm trời để hiện thực hóa tầm nhìn của mình (và những đồng minh của ông đã làm việc nhiều thập niên nữa sau khi ông chết). Tuy nhiên, ở Philippines, chỉ nửa năm làm việc vội vã, chỉ sáu tuần ở miền quê, là đủ để tái lập một thành phố và xây một thành phố khác từ số không.

Đó là những niềm vui của đế quốc. Với những người như Burnham, thuộc địa là các sân chơi, là nơi để thực hiện ý tưởng mà không phải lo lắng về những trở ngại vướng víu như ở quê nhà. Dân đại lục có thể tịch thu đất đai, chuyển mục đích sử dụng tiền thu được từ thuế, và lãng phí sinh mạng nhân công để xây nên những thiên đường trên núi.

Về phần mình, người Philippines bị đẩy ra bên lề. Những không gian được phân vùng ở trung tâm các quy hoạch của Burnham không dành cho họ, dù tiền thuế của họ đã chi trả cho chúng. Điều tốt nhất họ có thể hy vọng là giành được phần nào sự tôn trọng bằng cách chứng tỏ rằng họ xứng đáng dưới con mắt những kẻ thực dân. Trong lĩnh vực kiến trúc, có vẻ như Juan Arellano đang thực hiện những quy hoạch của Burnham với nhiệt tình thậm chí còn lớn hơn của William Parsons.

Và như thế, từ Burnham tới Parsons tới Arellano, ngọn đuốc đã được chuyển tay. Nhìn lại tất cả, người viết tiểu sử của Burnham kết luận rằng tầm nhìn của Burnham đã đạt được “thành công kiến trúc lớn nhất” không phải ở đại lục, mà là ở Philippines.

9 | BÁC SĨ KHÔNG BIÊN GIỚI

Cuộc chinh phạt Puerto Rico của Hoa Kỳ gần như không có tổn thất gì - “một chuyến dã ngoại”, như lời một nhà báo. Nhưng nếu người Puerto Rico tránh được những kinh hoàng của chiến tranh, thì họ phải đối mặt với điều tương tự vào năm sau đó, khi một cơn bão cấp 4(*) ập xuống hòn đảo. Nhiều đồn điền cà phê bị quét sạch khỏi các dãy núi. Hàng nghìn người thiệt mạng, thêm nhiều người nữa mất nhà cửa.

Từ góc nhìn của viên trợ lý bác sĩ phẫu thuật Bailey K. Ashford,(*) đó là hỏa ngục kiểu Dante. Ashford sống ở Ponce, thành phố quê nhà của Pedro Albizu Campos. Ông chứng kiến trận bão tàn phá thành phố, phá hủy nhà cửa, vặt trụi cây cối, cuốn những mái nhà kim loại bay trong không trung. Ông chứng kiến “hàng đàn lũ những nạn dân gầy yếu” chạy khỏi vùng núi tìm kiếm thức ăn, nơi trú ẩn và thuốc men.

Tình hình có thể đã tệ hơn rất nhiều với một bác sĩ như Ashford. Ông là một bác sĩ tài năng mà nhờ năng lực đã được Leonard Wood chú ý. Wood kết thân với Ashford và khuyến khích ông, điều khiến Ashford cuối cùng đã tới Puerto Rico. Nhưng không như Wood, Ashford không xa cách với dân thuộc địa. Ông học tiếng Tây Ban Nha, yêu một phụ nữ Puerto Rico, María, và có ba con với bà: Mahlon, Margarita và Gloria María. Ông cộng tác chặt chẽ với các bác sĩ địa phương, nhất là đồng nghiệp của ông, bác sĩ Pedro Gutiérrez Igaravídez. Thật ra, bởi Ashford sẽ sống trên hòn đảo gần như cả đời, ông rồi sẽ coi chính mình là một người Puerto Rico, chứ không phải người đại lục.

Nhưng đó là chuyện sau này. Hiện thời thì Ashford có mối bận tâm khẩn thiết hơn: những nạn nhân của trận bão. Ông sợ hãi khi nhìn thấy “da thịt bủng beo và vẻ xanh xao kinh khủng” ở họ. Vợ ông, María, giải thích rằng những gì ông thấy không chỉ là do cơn bão, mà là hậu quả của nhiều thế kỷ. Đó đơn giản là vẻ ngoài của những người nông dân, bà giải thích. Họ yếu ớt và thiếu máu. Họ chết.

Nghĩ rằng vấn đề là do chế độ ăn uống nghèo nàn của họ, Ashford cho họ ăn thịt, đậu và cá. Nhưng da họ vẫn nhợt nhạt, và họ vẫn chết. Ông kiểm tra máu của họ và xác nhận chẩn đoán của María: họ thiếu máu nghiêm trọng. Nhưng điều này thật vô lý. Bệnh dịch thiếu máu ảnh hưởng tới cả một giai cấp sao? “Thật khó hiểu.”

Ông kiểm tra phân của một bệnh nhân dưới kính hiển vi. Ở đó ông nhìn thấy một thứ thú vị: một “thứ hình oval với những quả bóng như lông tơ bên trong”. Một cái trứng. Có thể là trứng giun. Ông kiểm tra sách hướng dẫn các bệnh nhiệt đới của mình. Nó nhìn giống một con giun móc.

Giun móc - ông như được khai sáng. Ông cảm thấy như thể “một tấm màn đã được mở ra. Những người nông dân không phải là có vẻ ngoài như thế. Họ không đơn giản là suy dinh dưỡng vì bị đàn áp. Gần như tất cả - Ashford sau này sẽ ước tính là cứ mười người Puerto Rico sống ở nông thôn thì chín người - bị nhiễm nghiêm trọng một loại ký sinh trùng trong ruột.

* * *

Giống như hầu hết ký sinh trùng, giun móc vừa rất lý thú vừa hết sức đáng kinh tởm. Ấu trùng lớn lên trong đất mát, ẩm ướt, ấm và tìm kiếm bàn chân người. Chúng đi xuyên qua da, thường là vùng da giữa các ngón chân, và len lỏi vào trong máu, rồi vào phổi, và sau đó, sau một cơn ho và một lần nuốt, chúng đi vào những vùng phía trên ruột non. Ở đó, chúng cư ngụ và sinh sống một cuộc đời kéo dài sáu hoặc bảy năm, nhờ vào hút máu. Những người có quá nhiều giun trong người - có thể lên tới hơn hai nghìn con - trở nên bơ phờ, xanh xao, và tong teo đi. Qua phân người, họ còn thải ra hàng trăm nghìn trứng giun, những cái trứng mà nếu trong môi trường thuận lợi, sẽ nở ra, lại đi tìm chân người, và hoàn tất chu kỳ nổi loạn.

Giun móc đã sống trong ruột non của người được khoảng mười hai nghìn năm, một tác dụng phụ của việc thuần hóa loài chó. Nhưng bởi những ký sinh trùng đó về cơ bản chỉ làm yếu cơ thể chứ không gây chết người, và bởi dân chúng châu Phi có nhiều khả năng mang theo giun nhất thường lại có khả năng miễn dịch nhất định, giun móc không được chú ý cho tới thế kỷ mười chín. Các bác sĩ phương Tây lần đầu nhận ra chúng có the nguy hiểm thế nào vào năm 1880, khi một giáo sư ở Đại học Turin tìm ra một dạng bệnh do giun móc gây chết người ở các công nhân đào một đường hầm dài dưới dãy Alps giữa Ý và Thụy Sĩ. Đường hầm này nóng, ẩm ướt, đông đúc, và đầy phân người - thiên đường cho giun móc. Thay vì chỉ mang vài con giun, những người này có rất nhiều giun trong người, thải ra trứng giun và bị nhiễm lại hằng ngày.

Thật khó mà tưởng tượng được một môi trường sống thích hợp hơn cho giun móc so với đường hầm xuyên dãy Alps, nhưng Puerto Rico gần với điều đó một cách đáng ngạc nhiên. Hòn đảo không chỉ đông đúc dân cư, mà gần hai phần ba dân Puerto Rico còn sống ở vùng cao nguyên, nơi cà phê là vua. Các đồn điền cà phê không có nhà vệ sinh riêng, công nhân ở đó đi chân trần lao động, và việc thu hoạch diễn ra vào mùa mưa - tạo ra môi trường khá giống với đất đai nóng, ẩm ướt, trong bóng râm và nhiều người đi qua đi lại của đường hầm nói trên.

Giun móc sinh sôi nảy nở dữ dội trên những khu đất trồng cà phê của hòn đảo tới mức chúng không chỉ làm suy yếu các công nhân, chúng còn giết chết họ. Ở giai đoạn chuyển giao thế kỷ, bệnh thiếu máu là nguyên nhân hàng đầu gây ra cái chết ở thuộc địa, chiếm khoảng 20% tới 30% tỉ lệ tử vong.

Nhưng những con giun ở Puerto Rico thật khác thường, như Ashford đã phát hiện ra. Không giống những con trong sách của ông, chúng không có răng. Ông trở lại Washington “mang theo một chai những con giun quý giá của tôi” và trình chúng cho giáo sư cũ của ông ở Georgetown, Charles Wardell Stiles.(*) Stiles kết luận rằng đây là một loài chưa biết. Ông đặt cho nó một cái tên kịch tính: Necator americanus. Kẻ sát nhân châu Mỹ.

May mắn cho Ashford, Necator americanus là giống dễ xử lý. Một viên thuốc rẻ tiền (dù gây buồn ngủ) là tất cả những gì cần thiết để tống khứ những con giun này, và sự hồi phục trông thấy diễn ra trong chỉ vài ngày. Ashford trở lại Puerto Rico và cùng đồng nghiệp của ông, Pedro Gutiérrez Igaravidez, lập một trạm xá ở Utuado. Các bệnh nhân từ từ tới, rồi nhanh chóng đổ tới, cho tới khi Ashford, Gutiérrez, và các đồng nghiệp của họ chữa trị cho hàng trăm người mỗi ngày. Các bác sĩ cung cấp thuốc và trao đổi với người bệnh của họ về vệ sinh, giải thích cho họ tầm quan trọng của giày dép và hố xí.

Vào năm 1905, cơ quan lập pháp Puerto Rico chi tiền cho một chương trình quốc gia, một lần nữa đặt dưới sự giám sát của Ashford và Gutiérrez. Tới năm 1910, họ ước tính là gần 30% dân số đã được chữa trị, với chi phí không tới một đô la mỗi bệnh nhân.

* * *

Khi Bailey Ashford đang chiến đấu với giun móc ở Puerto Rico, thì giáo sư của ông, Charles Wardell Stiles, tiếp tục nghiền ngẫm về chứng bệnh này. Vào năm 1908, Stiles bắt xe lửa đi xuyên North Carolina cùng Walter Hines Page,(*) một nhà báo lớn của miền Nam, và Henry C. Wallace,(*) một chuyên gia nông học người Iowa (và là cha của vị phó tổng thống tương lai Henry A. Wallace)(*). Wallace chỉ vào một người đàn ông xanh xao và co ro ở nhà ga. “Thứ khốn khổ gì thế kia?” ông hỏi - ông chưa bao giờ thấy một người như thế ở Iowa. Page giải thích rằng đó là một người da trắng nghèo, và là kiểu người hết sức quen thuộc ở miền Nam. Những người như thế được gọi là “bọn ăn đất”.

Stiles lên tiếng. Không, người đàn ông đó bị nhiễm giun móc nghiêm trọng. Vẻ xanh xao và vóc dáng của anh ta là do thiếu máu. Những người thiếu máu nghiêm trọng ăn đất hoặc đất sét; họ thèm chất sắt. Và người đàn ông đó có thể được chữa trị “với chi phí khoảng năm mươi xu”.

“Chúa ơi! Stiles, ông có nghiêm túc không?” Page kêu lên.

Một lần nữa, bức màn được vén lên. Phải chăng đó là nơi xuất phát của định kiến “bọn da trắng miền Nam lười biếng”? Phải chăng đó là lý do tại sao người da trắng miền Nam nhìn có vẻ buồn cười - lèo khoèo, nhợt nhạt và uể oải? Page giới thiệu Stiles với trợ lý của John D. Rockefeller, người sắp xếp để nhà tài phiệt dầu mỏ trao tặng một triệu đô la nhằm chữa giun cho miền Nam. Đó là một động thái sớm của Rockefeller với công việc thiện nguyện, điều sau này sẽ đi tới việc thành lập Quỹ Rockefeller.

Người đứng đầu chiến dịch Rockefeller tới Puerto Rico để tham vấn Ashford. Ý tưởng là khởi đầu điều gì đó tương tự ở miền Nam, với Stiles sẽ góp phần. Như thế, trong khi Ashford chiến đấu với giun móc trên hòn đảo, thầy giáo cũ của ông sẽ chiến đấu với chúng ở đại lục.

Tuy nhiên, ngay cả với những viên thuốc xổ giun rẻ tiền, một chiến dịch chống giun móc vẫn không dễ thuyết phục mọi người. Stiles, sinh ở New York, thấy dân da trắng miền Nam khó chịu tới mức muốn đánh nhau khi ông nêu ra chủ đề nhạy cảm về thói quen đi vệ sinh của họ. Sau một bài phát biểu ở trường học, viên cảnh sát trưởng địa phương đã khăng khăng phải bảo vệ cho Stiles tới khi ông đã an toàn ra khỏi thị trấn. Biên tập viên của một tờ báo ở Tampa dọa sẽ hành hình ông không cần xét xử. Cuộc Nội chiến đã qua, nhưng nó chưa xa tới mức một người miền Nam sẽ để yên cho một bác sĩ miền Bắc chẩn đoán rằng cả vùng đất của họ lười biếng và mất vệ sinh mang tính bệnh lý.

Mark Twain, chứng kiến từ bên lề, bật cười thích thú vì tất cả sự bỉ bai đó. Ông viết một bài châm biếm chua cay trong đó ông tưởng tượng những nhân vật trong Thánh kinh phải chịu đựng nỗi đau khổ xuyên thời gian này (“Sáu nghìn năm trước, Shem(*) đầy giun móc trong người”).

Tuy nhiên, không mấy người chia sẻ cảm nhận hài hước của Twain. Và có vẻ như những người Puerto Rico thuộc giới tinh hoa cũng kiêu hãnh với vấn đề này như dân da trắng miền Nam. Một số người mỉa mai các bác sĩ, nghi ngờ chẩn đoán, và tích cực chống đối. Nhưng cách thức mà hai chiến dịch được tiến hành cũng là một nghiên cứu về sự đối lập, một nghiên cứu nói lên rất nhiều về việc mọi chuyện diễn ra thế nào ở các thuộc địa.

Trong chiến dịch ở miền Nam, người của Rockefeller rất cẩn trọng tránh không làm phật lòng cảm nhận của công chúng. Thay vì cử các bác sĩ của chính họ đi, họ hợp tác với các ủy ban sức khỏe tiểu bang và thuê mướn các bác sĩ địa phương - tất cả đều là người da trắng. Họ lấy lòng các biên tập viên tòa soạn báo. Và họ sử dụng một hình thức văn hóa quen thuộc cho chiến dịch của họ: lều thức tỉnh kiểu miền Nam. Giống như những người giảng đạo lưu động, những chiến sĩ chống giun móc lặng lẽ tiếp cận những người quyền lực ở địa phương, đảm bảo nhận được lời ban phước từ họ, rồi đưa cuộc trình diễn của mình tới thị trấn trong cảnh tưng bừng. Có những bữa trưa dã ngoại, những bài thánh ca, và những lễ cải đạo kịch tính (trước kia tôi đui mù, giờ tôi nhìn thấy; trước kia tôi bị giun…). Những phòng khám cung cấp thuốc - cho hơn 440.000 bệnh nhân trong năm năm - và giảm nhẹ những bài thuyết giáo nghiêm khắc.

Ashford và Gutiérrez hẳn sẽ muốn tổ chức một chiến dịch theo cách đó. Họ hình dung ra một mạng lưới các trạm xá và một đạo quân người Puerto Rico địa phương, những người được các nông dân tin tưởng, đi “rao giảng Phúc Âm”. Nhưng điều đó đòi hỏi tiền bạc, đồng nghĩa với việc thu vén nguồn lực từ chính quyền thuộc địa. Trong khi chiến dịch ở miền Nam bắt đầu với một khoản quyên tặng một triệu đô la từ John D. Rockefeller, chiến dịch ở Puerto Rico bắt đầu với 5.000 đô la từ ngân sách thuộc địa. Sau khi Ashford và Gutiérrez chứng minh việc xổ giun hiệu quả, họ hỏi xin ngân sách để loại trừ vĩnh viễn bệnh giun móc. Nhưng số tiền được cấp, theo phán đoán của họ, là “hết sức thiếu thốn”: năm tốt nhất cũng chỉ được một nửa những gì họ cần, rồi còn một phần ba. Vào năm 1908, chính quyền không còn phân bổ chút ngân sách nào nữa, nên tất cả các trạm xá chính thức bị đóng cửa (dù một số tiếp tục hoạt động, sử dụng số thuốc còn lại và lao động tình nguyện) trong hơn ba tháng.

Không thể thuyết phục, Ashford và Gutiérrez thử cách ép buộc. Họ khẩn nài các chủ đồn điền buộc lực lượng lao động của họ phải mang giày. Họ vận động cho một “quy định vệ sinh” được “thực thi một cách tích cực” khắp thuộc địa. Để đi làm, người nông dân phải mang theo giấy tờ xác nhận họ không có giun móc. Những biện pháp như thế có thể xâm hại “quyền tự do của công dân”, Gutiérrez thừa nhận, nhưng mục tiêu là xứng đáng.

Nhưng những luật mới này không bao giờ được thông qua, và không rõ là chính quyền thuộc địa có thể thực thi chúng tốt tới mức nào. Rốt cuộc, điều đó không quan trọng. Gutiérrez bị tước quyền giám sát (Ashford đã từ chức trước đó) và chiến dịch giờ do một cơ quan duy nhất cai quản, viên cao ủy y tế do Washington bổ nhiệm. Chiến dịch chết dần.

Hệ quả là gì? Bệnh giun móc ở miền Nam giảm bền vững, đi kèm là những tác động kinh tế lâu dài, chủ yếu bởi việc thời gian trẻ em ở trường lâu hơn. Những kết quả đó khích lệ tới mức Quỹ Rockefeller bắt tay vào một dự án còn tham vọng hơn: chiến đấu chống giun móc khắp vùng nhiệt đới - chiến dịch y tế toàn cầu đầu tiên trong lịch sử.

Trong khi đó, ở Puerto Rico, Ashford, Gutiérrez, và các đồng nghiệp của họ đã điều trị cho hàng trăm nghìn người và ngăn chặn những ca hiểm nghèo nhất, có rất nhiều ca như thế. Điều trị nhiễm giun móc, cùng các chiến dịch song song mà quân đội tổ chức với bệnh sốt vàng da và đậu mùa, đã khiến tỉ lệ tử vong của người Puerto Rico giảm mạnh. Nhưng Ashford và Gutiérrez chứng kiến trong thất vọng chán chường khi các bệnh nhân của họ gục ngã vì tái nhiễm hết lần này tới lần khác. Việc điều trị có thể ngăn được cái chết, nhưng tất cả những viên thuốc xổ giun ở tất cả các trạm xá không thể thay đổi được những thực tế lớn hơn: phần lớn người Puerto Rico nghèo khó, họ làm việc ngoài trời không có giày hay nhà vệ sinh riêng tư, và chính quyền thiếu nguồn lực, và có lẽ là cả quyết tâm, để hành động thật sự.

Thuốc men làm giảm tỉ lệ tử vong vì bệnh giun móc ở Puerto Rico, nhưng sự lây lan của nó thì không. Vào năm 1930, mức lây khá gần với ngưỡng nó đã từng đạt khi Ashford tới đó lần đầu ba mươi năm trước. Giờ nó là một chứng mãn tính hơn là cấp tính, nhưng vẫn ảnh hưởng tới tám hoặc chín phần mười những người Puerto Rico sống ở vùng nông thôn.

* * *

Tới năm 1930, giun móc chỉ là một trong rất nhiều vấn đề của Puerto Rico. Hai năm trước đó, một trận bão khác - trận bão tồi tệ nhất mà vùng này từng chứng kiến trong thời hiện đại - quét qua hòn đảo. Nó giết chết hàng trăm người, gây ra thiệt hại hàng chục triệu đô la, và gần như hủy diệt ngành cà phê. Năm tiếp đó, 1929, đến lượt cuộc Đại Suy thoái, khiến giá đường và lương giảm mạnh. Thu nhập ở Puerto Rico giảm gần 30% từ năm 1930 tới 1933. Trong khi đó, giá cả tăng lên, thương mại suy sụp, hơn một nửa lực lượng lao động thất nghiệp, và đình công nổ ra ở các cảng biển, nhà máy dệt may, đồn điền thuốc lá, và đồn điền mía.

Những nguyên nhân gây ra đau khổ cho Puerto Rico rất nhiều và phức tạp. Nhiều nguyên nhân trong đó liên quan tới những khía cạnh bí ẩn của thuế đường và việc thực thi lỏng lẻo pháp luật về sở hữu đất đai. Tuy nhiên, dân đại lục có xu hướng tập trung vào một lời giải thích khác: tình trạng dân số quá đông. Đó chính là điều đã khiến họ lo lắng về Puerto Rico từ năm 1898, khi họ sợ rằng các thuộc địa của Tây Ban Nha có quá nhiều người không phải da trắng nên sáp nhập chúng là không an toàn.

Puerto Rico quả có mật độ dân số cao - đó là một lý do khiến giun móc lây lan dễ như thế. Nhưng mật độ ở đó vào năm 1930 không cao hơn New Jersey. Dẫu vậy, những ngón tay đổ lỗi vẫn chỉ ra và dân Mỹ vẫn lắc đầu ngao ngán. Viên thống đốc tin rằng hạn chế sinh đẻ “trong những tầng lớp thấp kém và ngu dőt trong dân chúng” là “sự cứu rỗi duy nhất với hòn đảo”. Tổng thống Franklin Delano Roosevelt nói một câu châm biếm kiểu u ám với một cố vấn - ít ra thì tôi nghĩ và hết sức hy vọng là ông chỉ nói đùa - rằng “giải pháp duy nhất là sử dụng những phương pháp mà Hitler đã sử dụng thật hiệu quả.

“Nó rất đơn giản và không đau đớn,” ông nói tiếp. “Ta để lũ dân đó đi qua một lối hẹp và có tiếng xì xì từ một thiết bị điện tử. Họ ở đó hai mươi giây và từ đó trở đi họ vô sinh.

Chứng trầm cảm, bệnh tật và những cáo buộc về nạn dư thừa dân số - đấy là tình trạng khi một bác sĩ khác từ đại lục tới: Cornelius Packard Rhoads,(*) hay như bạn bè vẫn gọi ông, “Dusty”. Rhoads học ở Harvard (ông có một thời gian ngắn học cùng Albizu) rồi làm việc cho Viện Rockefeller ở San Juan trong nỗ lực đấu tranh toàn cầu chống giun móc. Đó là một sự trớ trêu cay đắng với Puerto Rico, một vùng đất từng tiên phong về xổ giun, giờ là mục tiêu cho một chiến dịch chống giun móc. Nhưng tình trạng người dân bị thiếu máu vẫn lan tràn trên đảo, và Ban Y tế Thế giới của Quỹ Rockefeller hy vọng rằng có thể thử nghiệm những điều trị mang tính thực nghiệm ở đó.

Cornelius P. Rhoads khác hẳn Bailey K. Ashford. Trong khi Ashford hợp tác dễ dàng, kể cả với những người Puerto Rico, Rhoads xấu tính hơn. Ông là một người “lớn tiếng, thường xuyên quá thẳng thừng”, tờ The New York Times viết, với “đôi mắt như diều hâu tỏa ra ánh nhìn xanh lam thiêu đốt qua cặp kính gọng thép”. Một đồng nghiệp người Puerto Rico mô tả ông là “một người đàn ông tính khí cộc cằn và kiệm lời”.

Phương pháp của ông cũng khác với của Ashford. Ashford đã luôn thận trọng về các thí nghiệm y khoa. Lần đầu tiên ông cho người bệnh dùng một viên thuốc xổ giun, ông đã thức cả đêm “cứ nửa giờ lại ghé thăm đầy lo lắng” cho tới khi thấy bệnh nhân không gặp trục trặc gì. Ngược lại, Rhoads có vẻ coi Puerto Rico là một phòng thí nghiệm có quy mô của một hòn đảo. Ông nhìn nhận đế quốc rất giống với Daniel Burnham: một nơi để thử nghiệm các ý tưởng mà không phải đối mặt với mấy hậu quả.

Rhoads đã tận dụng tối đa tấm séc khống của mình. Ông từ chối chữa trị cho một số bệnh nhân thiếu máu để có thể so sánh tiến triển của những bệnh nhân được điều trị với người không điều trị. Ông cố gắng gây ra chứng thiếu máu ở những người khác (ông gọi họ là “động vật thí nghiệm”) bằng cách hạn chế khẩu phần ăn của họ. “Nếu họ không bị gì cả thì chắc chắn là thể tạng của họ ngang với loài bò mộng” ông nhận xét.

Ngay cả với sự tự do phi thường như vậy, Rhoads vẫn chán Puerto Rico. Năm tháng sau khi ở đó, ông lái xe tới một bữa tiệc và khi ngoài lấy xe, ông thấy xe của mình bị vạch cho trầy xước. Mấy ngày sau, ông viết thư cho một đồng nghiệp ở Boston. Lá thư bắt đầu là những câu chuyện vãn, nhưng không hề thiếu sự bực dọc phi lý:

Ferdie thân mến!

Tôi càng nghĩ về việc bổ nhiệm Larry Smith thì tôi càng thấy ghê tởm. Anh có nghe nói lý do nào được đưa ra cho chuyện đó chưa? Thật lạ lùng khi một người hoàn toàn không thuộc nhóm Boston, bị Wallach sa thải, và theo như tôi biết, chẳng có chút danh tiếng khoa học nào hết, lại được trao vị trí đó.

Rồi lá thư rẽ hướng:

Tôi có thể nhận được một công việc hết sức tốt đẹp ở đây và muốn nhận. Sẽ thật lý tưởng trừ mỗi một chuyện là dân Porto Rico - bọn họ chắc chắn là giống loài bẩn thỉu, lười biếng, và thoái hóa và trộm cắp nhất từng sống ở bán cầu này. Chỉ việc sống cùng một hòn đảo với bọn họ thôi cũng làm ta phát ốm. Họ thậm chí còn thấp kém hơn bọn người Ý. Những gì hòn đảo này cần không phải là chăm sóc y tế công, mà là một đợt đại hồng thủy hay thứ gì đó để tiêu diệt sạch sẽ dân chúng ở đây. Sau đó thì xứ này mới có thể sống được. Tôi đã ráng hết sức mình để thúc đẩy quá trình tiêu diệt đó bằng cách tiêu diệt tám mạng và gây ra ung thư cho vài kẻ khác. Những kẻ bị ung thư thì cho tới giờ chưa chết. Vấn đề cân nhắc phúc lợi của bệnh nhân không có vai trò gì ở đây - thật ra, mọi bác sĩ đều thích thú được hành hạ và tra tấn những đối tượng đáng thương này.

Xin cho tôi biết nếu anh có nghe được tin tức gì mới.

Thân mến,

Dusty

Sự độc ác lén lút, một lá thư đủ để kết tội - như rút thẳng ra từ một cuốn tiểu thuyết thế kỷ mười chín. Trong một diễn biến đậm chất tiểu thuyết khác, Rhoads viết lá thư của ông ở bàn một người ghi tốc ký trong bệnh viện rồi vô tình để nó ở đó. Nó nhanh chóng được chuyền tay nhau trong các nhân viên người Puerto Rico. Một trợ lý phòng thí nghiệm, Luis Baldoni, gửi lá thư lấy cắp đó về quê nhà của mình ở Utuado, cách đó bốn giờ lái xe.

Rhoads sợ xanh mặt. Ông lái xe tới Utuado, cố gắng ngăn Baldoni, nhưng bất thành. Trở lại bệnh viện, ông xin lỗi đội ngũ nhân viên đầy xúc động, tuyên bố rằng lá thư được viết ra “trong cơn giận chốc lát” và chỉ ra rằng ông đã không thực sự gửi nó đi. “Tôi rất trân trọng người Puerto Rico, ông giải thích. Ông đòi một “khoản vay” từ Baldoni. Và rồi ông về New York, không bao giờ quay trở lại nữa.

Rhoads chắc chắn hy vọng lời xin lỗi và việc ra đi vội vã của mình sẽ kết thúc mọi chuyện - những gì xảy ra ở San Juan sẽ ở lại San Juan. Mọi việc lẽ ra đã có thể như thế. Trừ mỗi chuyện Baldoni vẫn còn lá thư trong tay, và ông đưa nó cho một người biết phải làm gì với nó.

Ông đưa nó cho Pedro Albizu Campos.

* * *

Albizu đã thay đổi kể từ Thế chiến I. Sau khi không tới được Hội nghị Hòa bình Paris, ông học xong bằng luật ở Harvard. Nhưng nhiệt tình của ông với Hoa Kỳ đã nguội lạnh. Giấc mơ của người Puerto Rico vào năm 1898 là hòn đảo này sẽ trở thành một tiểu bang thịnh vượng, bình đẳng với các tiểu bang ở đại lục. Tới năm 1930, giấc mơ đó đã tỏ ra là chuyện hoang đường. Chủ nghĩa Wilson đã chẳng dẫn tới sự thay đổi vị thế nào, đói nghèo vẫn y nguyên, và dân đại lục có vẻ thù địch công khai với công dân người Puerto Rico của họ.

Khi Albizu trở lại hòn đảo, ông gia nhập một đảng chính trị nhỏ, đảng Những người Dân tộc chủ nghĩa. Theo nhìn nhận của ông, để Puerto Rico phát triển, thì nó phải tự do.

Ở Puerto Rico nghèo khổ kinh niên, không khó để lôi kéo quần chúng bằng lập luận như vậy. Đảng Tự do cũng tìm kiếm độc lập, và họ đang làm tốt trong các cuộc trưng cầu dân ý. Câu hỏi duy nhất là tốc độ đến độc lập. Những người Tự do, trong đó có tổng biên tập báo và ngôi sao chính trị đang lên Luis Muñoz Marín(*) là người phát ngôn tài giỏi nhất, tìm kiếm sự chuyển giao có kiểm soát. Ngược lại, Albizu và Những người Chủ nghĩa Dân tộc đòi hỏi sự tách rời khỏi mẫu quốc rõ ràng và ngay lập tức.

Một phần của bất đồng hướng vào việc liệu nước Mỹ có đáng tin hay không. Albizu nghĩ là không, và với lá thư của Rhoads trong tay, ông có bằng chứng. Ông gửi các bản sao đi khắp nơi: tới tất cả các tờ báo, Hội Quốc Liên, Vatican, Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ. Kèm theo là một lá thư giải thích vấn đề do một đồng nghiệp của ông viết, nói rằng Hoa Kỳ muốn tìm cách tận diệt người Puerto Rico như họ đã làm với người da đỏ Bắc Mỹ.

Cornelius Rhoads có thực sự giết tám bệnh nhân của ông ta không? Câu hỏi đó còn lại tới ngày nay. Rhoads và những người bênh vực ông đưa ra rất nhiều những lời biện hộ trái ngược nhau: ông giận dữ, ông say xỉn. Viên thống đốc coi vấn đề nghiêm trọng hơn. Ông coi lá thư là “lời thú tội sát nhân” và ra lệnh điều tra.

Cuộc điều tra phát hiện một lá thư khác, mà viên thống đốc nhìn nhận “thậm chí còn tệ hơn lá thư thứ nhất”. Nhưng chính quyền che giấu chuyện đó, và người ta không bao giờ được biết. Mười ba bệnh nhân quả thực đã chết trong nhóm nghiên cứu của Ủy ban Rockefeller (thực chất đó là một bệnh viện), nhưng họ không phải là bệnh nhân của riêng Rhoads và việc xem xét lại hồ sơ bệnh lý của họ không cho thấy sai sót nào. Bằng chứng khó chịu nhất được trình ra trong cuộc điều tra là một tuyên bố của Baldoni rằng Rhoads không xử lý vô trùng kim tiêm của ông, dù tuyên bố đó bị bác bỏ. Rốt cuộc, công tố viên kết luận rằng Rhoads là “một ca vô lương tâm bị tâm thần”, chứ không phải một kẻ sát nhân.

Cuộc điều tra vào năm 2003 của một chuyên gia sinh học đạo đức uy tín ở Yale, Jay Katz,(*) đưa ra kết luận tương tự: hành vi của Rhoads đáng chê trách, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy ông đã giết người.

Dẫu vậy, cuộc điều tra do chính quyền tiến hành nhưng lại hủy bằng chứng phạm tội và thậm chí không yêu cầu người bị buộc tội tham gia điều tra thì khó có thể được gọi là công bằng và toàn diện. Cuộc điều tra năm 2003, vì bắt buộc phải thế, dựa trên những tài liệu nào còn sót lại. Tới ngày nay, nhiều người Puerto Rico vẫn tin rằng Rhoads có tội và chính quyền đã che đậy những tội ác của ông ta.

Nhiều người cũng nghĩ vậy vào những năm 1930. Người Puerto Rico đã cảm thấy sự coi thường và khinh thị của dân đại lục. Họ đã nghe những trao đổi về “nạn quá dư thừa dân số”. Và giờ là lá thư này - lời thú tội rõ ràng của một kẻ sát nhân - vậy mà không có xét xử. Toàn bộ chuyện này có vẻ xác nhận những nỗi khiếp sợ tồi tệ nhất về chủ nghĩa đế quốc Hoa Kỳ. Việc một bác sĩ có thể sát hại bệnh nhân của mình vì thù hận chủng tộc - với nhiều người, có vẻ là hợp lý.

Vụ bê bối Rhoads là bước ngoặt trong nền chính trị Puerto Rico. Trước lá thư đó, Những người Dân tộc Chủ nghĩa là một nhóm mơ hồ. Sau đó, họ là một thế lực. Trong hàng thế kỷ, Puerto Rico đã chấp nhận sự cai trị mang tính thuộc địa với ít sự chống đối trực tiếp. Nhưng bây giờ, với bệnh tật và nghèo đói tàn phá hòn đảo, và với điều có vẻ là bằng chứng về mong muốn chính thức tận diệt người Puerto Rico, mọi chuyện đã khác. Quyết tâm đòi độc lập của Albizu, ngay lập tức và bằng vũ lực, không còn có thể bị bác bỏ một cách dễ dàng nữa.

* * *

Vẫy lá thư của Rhoads trong tay, Albizu dẫn dắt Đảng Dân tộc bước vào cuộc bầu cử năm 1932. Sức khỏe của ông rất kém, mặc dù phe ủng hộ giành độc lập khác, Đảng Tự do, đã làm tốt. Đó là nỗ lực đầu tiên và duy nhất của Albizu trong nền chính trị tuyển cử. Sau đó trong năm 1932, ông soạn một hiến pháp cho nước Cộng hòa Puerto Rico và thành lập Quân đội Giải phóng. “Quân đội” có vẻ chưa có khí giới gì - các thiếu sinh quân tập luyện bằng súng gỗ. Nhưng họ vẫn tập luyện.

“Nơi nào bạo chúa là luật pháp, thì cách mạng phải là mệnh lệnh” Albizu tuyên bố.

Một quả bom phát nổ ở khu dinh thự miền quê của thống đốc, dù không có ai bị thương. Rồi cảnh sát trưởng của hòn đảo, Francis Riggs, tìm thấy bốn thanh thuốc nổ trong vườn biệt thự quan thống đốc - chỉ vì tịt ngòi mà chúng không phát nổ.

Đó mới là khởi đầu. Một cuộc biểu tình của công nhân ngành mía đường năm 1934 gần như làm tê liệt những gì còn lại của nền kinh tế. Thật đáng nói, những người biểu tình đã chọn Pedro Albizu Campos làm người phát ngôn cho họ. Với những cuộc biểu tình, những quả bom, tình trạng nghèo đói, và người của Albizu tuần hành trên đường phố, dân đại lục cảm thấy thuộc địa đang dần tuột khỏi tầm tay. “Cuộc biểu tình đang tồi tệ mỗi ngày, Riggs viết cho Thượng nghị sĩ Millard Tydings.(*) “Không thể cứ tiếp tục thế này lâu nữa!” “Cứu tôi!!!!!!” ông thêm vào ở cuối lá thư. (Năm ngày sau: “Tình hình đang trở nên tồi tệ hơn… Hỗn loạn và vô chính phủ!!!!”).

“Trật tự công cộng” Luis Muñoz Marín cảnh báo, “như chỉ mành treo chuông.”

Năm 1935 là năm của những vụ đánh bom: ở Ngân hàng National City (ngày nay là Citigroup), ở các bưu điện, ở đồn cảnh sát. Bom nổ vào các ngày lễ - năm mới, ngày 4 tháng Bảy - hay ngay lập tức sau những bài phát biểu của Albizu. Không có ai thiệt mạng và không ai bị kết tội, nhưng không khó đoán ai là người chịu trách nhiệm.

“Một tối nào đó, ở đây, chúng tôi sẽ vùng dậy” Albizu hứa trong một bài phát biểu qua đài phát thanh. “Phải đặt vào tay mỗi người Puerto Rico một con dao, một món vũ khí để anh ta đòi lấy những quyền chính đáng cho đất nước mình.

Cũng trong bài phát biểu đó, Albizu chỉ trích những sinh viên Đại học Puerto Rico vì đã học theo lối sống đại lục. Ông gọi sinh viên nam là đồ lại cái và nữ sinh là bọn đĩ điếm. Khi một nhóm sinh viên tổ chức biểu tình chống Albizu, năm người dân tộc chủ nghĩa đã lái xe vào đại học. Không rõ họ định làm gì - cảnh sát ngăn họ lại nói rằng họ định đánh bom học xá. Một ai đó nổ súng, và cảnh sát giết bốn người bọn họ, cùng một người qua đường.

Francis Riggs, viên cảnh sát trưởng, nói mọi chuyện sẽ chưa dừng lại. Ông hứa hẹn “cuộc chiến không nghỉ” chống lại “bọn tội phạm”.

“Sẽ có chiến tranh, Albizu đồng ý. Nhưng đó sẽ là “chiến tranh chống lại bọn Mỹ”.

Khi Riggs đang trên đường trở về nhà từ thánh lễ một sáng Chủ nhật, hai người dân tộc chủ nghĩa đã nổ súng và giết chết ông. Cảnh sát bắt được những kẻ ám sát, đưa họ về đồn, và giết chết họ ở đó. Giải thích chính thức là do họ “tìm cách trốn thoát”.

Cuộc nổi dậy tiếp tục, cảnh sát và phe Dân tộc bắn nhau trên đường. Thêm nhiều vụ đánh bom nữa. Kỹ thuật viên phòng thí nghiệm Luis Baldoni tham gia vào một cuộc đọ súng với cảnh sát.

Một nghị sĩ Hoa Kỳ yêu cầu mang một nhóm lính thủy quân lục chiến theo ông tới Puerto Rico; ông hứa sẽ “dọn dẹp” “tình hình Puerto Rico” trong vòng một tuần lễ. Không có binh lính nào được cử đi, nhưng J. Edgar Hoover(*) cử các đặc vụ FBI tới hòn đảo để theo dõi Albizu - khởi đầu cho ba thập niên liên tục do thám nhân vật này.

Không có gì ngạc nhiên, Albizu bị bắt. Ông bị cáo buộc âm mưu lật đổ chính quyền - một cáo buộc đồng nghĩa với xét xử ở tòa liên bang. Chưởng lý Hoa Kỳ ở Puerto Rico, A. Cecil Snyder,(*) mô tả với Roosevelt rằng đó là “vụ hình sự quan trọng nhất từng được xét xử ở Puerto Rico”. Khi bồi thẩm đoàn, bao gồm bảy người Puerto Rico, không kết tội, Snyder sắp xếp một phiên xử thứ hai trong tuần sau đó, lần này với bồi thẩm đoàn được lựa chọn kỹ chỉ gồm hai người Puerto Rico. Phiên tòa đã có kết quả. Viên thẩm phán trách mắng Albizu vì lãng phí nền giáo dục Harvard của ông và tuyên ông mười năm tù giam ở nhà tù liên bang cho trọng phạm tại Atlanta.

Vào Chủ nhật Lễ Lá năm 1937, trong khi Albizu mòn mỏi trong tù, Quân đội Giải phóng diễu binh trên đường phố Ponce. Những người diễu hành không mang vũ khí, nhưng đối thủ của họ thì có: lực lượng cảnh sát nhỏ của Ponce tăng lên gấp năm lần so với quy mô thông thường khi hơn một trăm sĩ quan mang theo súng trường, bom xăng, súng lục, dùi cui và súng tiểu liên Thompson (“súng tommy”). Họ bao vây những người dân tộc chủ nghĩa từ mọi phía. Khi những người diễu hành bắt đầu di chuyển, súng nổ, và cảnh sát xả súng không tiếc tay suốt nhiều phút liền từ mọi hướng. Mười tám người biểu tình và khách bộ hành thiệt mạng, và hai cảnh sát chết vì đạn lạc. Có lẽ hơn 150 người đã bị thương.

Viên thống đốc khẳng định rằng những người dân tộc chủ nghĩa nổ súng trước. Nhưng một đặc vụ FBI báo cáo riêng với J. Edgar Hoover rằng “chuyện thường tình” là cảnh sát “gần như chắc chắn trăm phần trăm có lỗi”. Thật vậy, một cuộc điều tra độc lập, do luật sư trưởng của Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ tiến hành, chỉ ra những lỗ hổng to tướng trong câu chuyện của chính quyền. Cuộc điều tra kết luận rằng vụ việc không phải là một sai sót không may, mà là một “vụ thảm sát”.

Những thi thể người qua đường nằm trên đường phố sau vụ nổ súng ở Ponce.

Nơi Albizu ra đời, một thời từng “mê sảng” vì nhiệt tình với đất nước Hoa Kỳ, nay đi vào lịch sử với tư cách nơi diễn ra Vụ thảm sát Ponce. Tới ngày nay, đó vẫn là vụ nổ súng đẫm máu nhất của cảnh sát trong lịch sử Hoa Kỳ.

Puerto Rico vào những năm 1930 tiếp tục sôi sục: vụ ám sát bất thành viên thẩm phán đã tuyên án Albizu, một vụ khác nhắm vào quan thống đốc, thêm nhiều vụ đánh bom, rồi biểu tình. Nhưng tất cả xảy ra mà không có Albizu, người bị chuyển tới Atlanta và sẽ dành phần lớn phần đời còn lại của ông sau song sắt.

Mọi chuyện có khác với Cornelius Rhoads. Tin tức về vụ bê bối đã theo ông trở lại đại lục, dù một cách lặng lẽ hơn. The Washington Post đưa tin Rhoads đã viết một “lá thư đùa nghịch”, mà những người dân tộc chủ nghĩa Puerto Rico nhân đó bé xé ra to. Tờ Time đăng lá thư, nhưng với sự cảnh báo của công ty phụ trách quan hệ công chúng cho Rockefeller, bỏ đi những câu đáng ngại và mô tả lá thư là một trò đùa. Ca ngợi nghiên cứu của Rhoads, tờ tạp chí tiên đoán rằng sáu tháng của vị bác sĩ này trên hòn đảo sẽ được nhìn nhận là “một trong những điều tốt đẹp nhất từng đến với dân chúng ở đó”.

Tin tức kiểu đó chắc chắn làm Rhoads hổ thẹn, nhưng không gây khó dễ gì ông. Không chỉ không bao giờ bị xét xử, Rhoads thậm chí còn không bị sa thải: ông tiếp tục làm việc cho Viện Rockefeller. Vào năm 1940, ông được bổ nhiệm làm giám đốc Bệnh viện Memorial ở New York. Ông được bầu làm phó chủ tịch Hiệp hội Y khoa New York năm 1942. Lúc bấy giờ, nước Mỹ đang tham chiến, và Rhoads được chiêu mộ với hàm đại tá trong quân đội.

Quân đội là một nơi lý thú cho một người với chuyên môn như ông. Kể từ khi Fritz Haber phát minh ra khí độc chlorine ở Ypres vào năm 1915, mối đe dọa chiến tranh hóa học đã lơ lửng trên không trung. Roosevelt cam kết Hoa Kỳ sẽ không là nước đầu tiên sử dụng khí độc trong Thế chiến II, nhưng quân đội dẫu thế nào vẫn phải chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh hóa học. Điều đó có nghĩa không chỉ là chế tạo khí độc, mà còn phải thử nghiệm nữa. Và người đứng đầu bộ phận y khoa của Đơn vị Chiến tranh Hóa học là Cornelius P. Rhoads.

Đó là một vị trí quan trọng. Dù Đơn vị Chiến tranh Hóa học thử nghiệm trên động vật - dê là loài được ưa thích nhất - họ khẳng định rằng mọi khí độc và thiết bị rốt cuộc phải được thử nghiệm ở người. Những người đó là binh lính, được chiêu mộ với những lợi ích rất khiêm tốn như được thêm ngày nghỉ phép hoặc kêu gọi ở họ lòng ái quốc.

Họ tham gia vào ba kiểu thử nghiệm. Trong thử nghiệm tại chỗ, chất lỏng được thoa lên da họ. Trong thử nghiệm hiện trường, máy bay phun khí trên đầu họ. Trong thử nghiệm phòng hơi ngạt, đôi khi được gọi là “thử nghiệm độ tới hạn của người”, những người tham gia bị nhốt trong các phòng hơi ngạt và hơi được phun ra cho tới khi họ không chịu được nữa. Những người hít hơi vào thường đeo mặt nạ bảo vệ, nhưng các thử nghiệm thường được tiến hành vượt qua điểm mà mặt nạ còn hoạt động tốt. Trong một số trường hợp, điều đó có nghĩa là ở nhiều ngày trong phòng hơi ngạt hay trong rừng với những quả bom khí thả trên đầu. Những người tham gia muốn bỏ cuộc thí nghiệm giữa chừng bị dọa đưa ra tòa án binh.

Trong suốt cuộc chiến, quân đội đã thử nghiệm các loại khí và đồ phòng hộ với hơn sáu mươi nghìn binh sĩ của chính họ.

Những thử nghiệm đó là bí mật. Chúng hiếm khi xuất hiện trên hồ sơ chính thức, và những người tham gia được chỉ thị rõ ràng không bao giờ được nói về chúng. Về cơ bản, những người đó đã tuân thủ. Dù nhiều người mắc phải các hậu hiệu ứng gây suy nhược - ung thư, bệnh phổi, bệnh về mắt, bệnh da liễu, sang chấn tâm lý, tổn thương bộ phận sinh dục - quy mô của chương trình này vẫn không được biết tới cho đến những năm 1990. Một số người tham gia chỉ kể với gia đình họ khi đã hấp hối.

Sau phát lộ về các cuộc thử nghiệm là một phát lộ khác: một số thí nghiệm được tiến hành dựa trên cơ sở chủng tộc. Người Mỹ gốc Phi, người Mỹ gốc Nhật Bản, người Puerto Rico được thử nghiệm để xem họ có gì khác so với người da trắng khi đối mặt với khí mù tạt.

Ngoài việc sử dụng người Puerto Rico trong các thử nghiệm mang tính chủng tộc, Đơn vị Chiến tranh Hóa học còn sử dụng họ cho các thử nghiệm hiện trường như khu thử nghiệm “trong rừng rậm”: đảo San José ngoài khơi Panama, nguyên một hòn đảo để thử nghiệm vũ khí hóa học. Những người Puerto Rico bị đưa tới đó không chỉ vì chủng tộc. Họ bị đưa tới đó vì là các đối tượng có sẵn. Đơn vị Nhân sự Quân đội từ chối gửi đủ người “trong giới hạn của đại lục” cho các thuộc thử nghiệm, nhưng vui lòng cử người Puerto Rico. Một lính Mỹ tham gia các thử nghiệm ở đảo San José (và sau này bị ung thư dạ dày và họng) quan sát thấy hơn hai phần ba binh lính cùng đơn vị có họ Tây Ban Nha và không hiểu được những mệnh lệnh bằng tiếng Anh.

Jay Katz, nhà sinh học đạo đức ở Yale đã tiến hành nghiên cứu về các vụ việc của Rhoads năm 2003, cũng tham gia việc đánh giá các thử nghiệm vũ khí hóa học. Những thí nghiệm đó, ông kết luận, được vận hành trên nguyên tắc “sinh mạng con người nào đang sẵn có và rẻ rúng hơn”, mà không nghĩ gì nhiều tới việc tối thiểu hóa tác hại. Những binh sĩ “bị thao túng, bóc lột và phản bội”. Theo phán xét của ông, những gì xảy ra là “hoàn toàn trái với lương tâm”.

* * *

Cornelius Rhoads ở đâu trong tất cả những chuyện này? Ở ngay tâm điểm. Là người đứng đầu bộ phận y học, ông là bác sĩ cấp cao nhất có liên quan, chịu trách nhiệm chấp thuận các thử nghiệm trên đối tượng thí nghiệm là người. Những quyết định về an toàn, và trên hết, về đạo đức, là của ông. Nhưng khi tôi xem lại các hồ sơ của Đơn vị Chiến tranh Hóa học, tôi không thấy bằng chứng cho thấy ông do dự trước bất kỳ thử nghiệm nào. Thay vì thế, có vẻ như ông đã tham gia một cách hăng hái. Ông thiết lập các trạm thử nghiệm y khoa, trong đó có đảo San José. Ông sắp xếp để chuyển người tới đó cho hít hơi độc. Ông đề xuất các loại khí độc cần sử dụng và cách thức sử dụng. Ông đưa ra bình luận về các thử nghiệm, bao gồm một thử nghiệm về việc những người có màu da khác nhau phản ứng khác nhau ra sao với vết bỏng do hóa chất.

Sau khi cuộc chiến kết thúc, Rhoads được trao Huy chương Huân công vì “chiến đấu chống lại khí độc và các tiến bộ khác trong chiến tranh hóa học”.

Với Rhoads, đó mới chỉ là khởi đầu. Giới khoa học đã biết từ đầu cuộc chiến rằng khí mù tạt - loại hóa chất chính mà Rhoads đang nghiên cứu - nhắm vào các mô bạch huyết và tủy xương. Có lẽ có thể sử dụng chúng để chữa được ung thư hệ bạch huyết chăng? Những phát hiện thời chiến mang tính gợi mở, nhưng các nghiên cứu khác được ưu tiên hơn.

Các nhà khoa học dự tính trở lại với vấn đề này khi chiến tranh qua đi, sử dụng những gì họ học được trong cuộc chiến. Quân đội còn lại các hóa chất sẵn có phục vụ cho nghiên cứu, và Rhoads đứng đầu ủy ban quyết định xem phải làm gì với chúng. Ông đã chia lượng hóa chất ra cho ba bệnh viện, trong đó có một bệnh viện của chính ông.

Rhoads cũng chiêu mộ gần như toàn bộ đội ngũ cũ của Đơn vị Chiến tranh Hóa học để giúp ông nghiên cứu khí mù tạt, lần này là để phát triển thuốc. Ông tiến hành việc này ở một trung tâm mới, khởi đầu với khoản quyên tặng 4 triệu đô la từ Alfred P. Sloan,(*) chủ tịch hãng General Motors. Là giám đốc của cả Bệnh viện Memorial ở Manhattan và Viện Sloan Kettering (tên của nó lúc bấy giờ) nằm ngay bên cạnh, Rhoads ở vào vị thế hoàn hảo. Ông có một phòng thí nghiệm khổng lồ. Ông có tiền. Và ông có một bệnh viện đầy các bệnh nhân đang nguy kịch sẵn lòng tham gia điều trị thử nghiệm.

Rhoads mở một chiến dịch mà ông gọi là “cuộc tấn công trực diện tổng lực” vào bệnh ung thư, thử nghiệm hết hóa chất này tới hóa chất khác. Bởi ý chí mạnh mẽ của Rhoads, nguồn lực lớn của ông, và việc ông không chấp nhận những cách tiếp cận khác, nghị trình nghiên cứu của ông thống trị lĩnh vực điều trị ung thư. Tạp chí Science ca ngợi ông là “một trong những nhà nghiên cứu y khoa lớn nhất nước Mỹ” vào thời của ông. Ông lên trang bìa tạp chí Time vào năm 1949.

Ngày nay, trong ký ức của Puerto Rico, Cornelius Rhoads là một kẻ xấu xa. Ở đại lục, ông được nhớ tới khác: một người tiên phong trong lĩnh vực hóa trị.

Thật ra, còn hơn là được nhớ tới, ông đã được tôn vinh. Bắt đầu từ năm 1980, với tiền bạc từ một người tài trợ giấu tên, Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Mỹ (AACR) đã trao Giải thưởng Tưởng niệm Cornelius P. Rhoads danh giá cho những nhà nghiên cứu trẻ hứa hẹn nhất trong lĩnh vực nghiên cứu ung thư. Những người nhận giải Rhoads sau này đều trở thành các chuyên gia đầu ngành; một người được trao giải Nobel. Nhưng sự phân tách về thông tin giữa Puerto Rico và đại lục lớn tới mức giải thưởng đã được trao hai mươi ba năm rồi mới có người lên tiếng phản đối. Khi một nhà sinh học ở Đại học Puerto Rico đệ đơn khiếu nại, AACR bị bất ngờ. “Chúng tôi hoàn toàn bị sốc khi nhận được hàng loạt trao đổi từ nhiều người ở Puerto Rico không biết từ đâu ra, vị CEO nói. Ngay cả nhà tài trợ đã bỏ tiền cho giải thưởng cũng hầu như không biết về di sản của Rhoads ở Puerto Rico.

Và đó chính là cách ta che giấu một đế quốc.

10 | PHÁO ĐÀI MỸ

Với những cư dân của các vùng lãnh thổ Hoa Kỳ, đế quốc là một sự hiện diện hằng ngày không thể trốn thoát. Họ chào quốc kỳ Mỹ. Họ học hành bằng tiếng Anh và học lịch sử Hoa Kỳ ở trường. Trên tờ tiền của họ có khuôn mặt George Washington. Họ ăn mừng các ngày lễ của Mỹ - sinh nhật Lincoln, ngày 4 tháng Bảy - cũng như kỷ niệm ngày Hoa Kỳ chiếm đóng (một dịp mà những người dân tộc chủ nghĩa Puerto Rico ăn mừng vào năm 1938 bằng việc tìm cách ám sát viên thống đốc).

Nhưng ở đại lục, đế quốc dễ dàng biến mất khỏi tầm mắt. Hãy xem trang bìa tờ The New York Times trong một năm tiêu biểu, 1930. Độc giả của tờ báo có khả năng gặp những bài báo về Ba Lan và Brazil nhiều gấp đôi so với về Philippines. Mười ba bài tờ báo này viết về Albania (ví dụ, ÂM MƯU CHỐNG LẠI VUA ZOG THẤT BẠI), nhiều hơn hẳn sáu bài viết về Alaska. Hawai‘i xuất hiện bảy lần năm đó, Guam không một lần nào hết. Ngược lại, tờ báo đăng 639 bài về Ấn Độ, thuộc địa lớn nhất của Anh. Con số đó nhiều gần gấp ba lần toàn bộ các bài về tất cả những vùng lãnh thổ Hoa Kỳ của họ cộng lại, nơi mà hơn 10% dân số Hoa Kỳ đang sinh sống.

Trong địa hạt sách vở cũng không khác mấy. Lướt qua những kệ sách ở thư viện, thật dễ tìm thấy những cuốn đáng chú ý trong giai đoạn giữa hai cuộc chiến mô tả người châu Mỹ bản địa và biên giới phía tây (Ngôi nhà nhỏ trên thảo nguyên là một trong số đó), nhưng những cuốn chủ yếu nói về các vùng lãnh thổ hải ngoại thì hiếm gặp. Cuốn duy nhất thực sự có được đội ngũ độc giả rộng lớn là Coming of Age in Samoa (Lớn lên ở Samoa, 1928) của nhà nhân chủng học Margaret Mead,(*) một cuốn sách dân tộc học rất nổi tiếng bao gồm những cuộc trao đổi thẳng thắn về tính dục của người Samoa và khởi đầu cho sự nghiệp trở thành một trong những học giả nổi tiếng nhất nước của Mead. Nhưng Mead viết về “Samoa, chứ không phải là “Samoa thuộc Mỹ” (tên chính thức của thuộc địa này), và hoàn toàn tránh đề cập tới các thuộc địa, vùng lãnh thổ và đế quốc. Hoàn toàn có thể đọc Coming of Age mà không nhận ra rằng “người Polynesia da nâu” mà bà mô tả đã gặp ở “một hòn đảo thuộc vùng biển nam” lại là những người mang quốc tịch Hoa Kỳ.

Sự thờ ơ với các thuộc địa trong nền văn hóa tương ứng với sự thờ ơ tương tự trong chính quyền. Trong khi nước Anh cai quản những vùng đất nó sở hữu từ những cung điện lớn, huy hoàng và đầy vẻ trấn áp, Hoa Kỳ không có tòa nhà thuộc địa nào ở thủ đô. Nó cũng không có trường đào tạo các quan chức thuộc địa. Những vùng lãnh thổ của nó được cai trị qua sự sắp xếp hành chính bừa bãi và mang tính ứng biến dưới quyền lục quân, hải quân và Bộ Nội vụ.

Điều đó thật rõ ràng. Những người được cử đi điều hành các vùng lãnh thổ, không giống những viên chức hành chính được đào tạo cai quản thuộc địa ở châu Âu, đơn giản là họ chẳng biết gì nhiều về những nơi mình được phân công, rồi được luân chuyển rất nhanh qua các vị trí. Từ khi Guam bị sáp nhập vào năm 1899 tới Thế chiến II, nó có gần bốn mươi thống đốc. Thống đốc đầu tiên của FDR ở Puerto Rico, người phục vụ chỉ sáu tháng, không nói được tiếng Tây Ban Nha và khiến các phóng viên có ấn tượng rõ ràng là ông không biết hòn đảo nằm ở đâu. Có một giai đoạn vài tháng khi vùng lãnh thổ Alaska, vốn có diện tích bằng một nửa Ấn Độ, không có một quan chức liên bang nào ở đó.

Tất nhiên là các thần dân thuộc địa than phiền, nhưng chẳng mấy ai ở đại lục chịu nghe. Như một người Philippines tốt nghiệp Harvard lưu ý vào năm 1926, “Thật bất khả trong việc lôi kéo người dân Mỹ quan tâm hơn, thay vì hờ hững, tới việc điều hành những sự vụ của Philippines.

Ngay cả những người lẽ ra phải quan tâm cũng không quan tâm. Hội Phản đế (The Anti-Imperialist League), vào năm 1899 tuyên bố có hơn nửa triệu người tham gia đóng góp, đã suy yếu nghiêm trọng sau cuộc bầu cử năm 1900. Vào năm 1924, những người cấp tiến gắn với tờ tạp chí The Nation hồi sinh hội này, nhưng trong hình hài mới, nó tập trung vào một chuyện khác. Ernest Gruening,(*) là tổng thư ký tòa soạn của The Nation, đề xuất đặt tên mới cho tổ chức, Hội Tự do Liên Mỹ (Pan-American Freedom League). Đề xuất đó phản ánh chính xác những mối bận tâm của tổ chức: không phải vận động đại diện cho các vùng lãnh thổ chính thức (chỉ vài vùng lãnh thổ là ở châu Mỹ), mà là chống lại sự can thiệp của Hoa Kỳ vào các nước có chủ quyền ở châu Mỹ. Nói cách khác, đó là một tổ chức quan tâm không phải tới Puerto Rico, Hawai‘i, hay Philippines, mà là Cuba, Haiti và Mexico.

Sự thiếu chú ý ở đại lục đã luôn gây căng thẳng cho các vùng lãnh thổ, nhưng tới những năm 1930, nó trở thành mối đe dọa trực diện. Đó là một thập niên của sự tuyệt vọng kinh tế và những tai họa quân sự, khi mà “Pháo đài Mỹ” xây nên những rào cản bảo vệ mình khỏi thế giới thù địch bên ngoài. Nhưng những thuộc địa chẳng nhận được mấy sự bảo vệ đó. Thay vì thế, họ phải đứng từ bên ngoài chứng kiến khi các bức tường vây quanh đại lục ngày càng cao lên.

* * *

Làn sương mờ mịt che phủ chính sách thuộc địa là nguồn cơn liên tục khiến dân chúng kêu ca. Để củng cố tình hình, Franklin Delano Roosevelt lập một văn phòng trung ương vào năm 1934: Cục Các lãnh thổ và Đảo thuộc Bộ Nội vụ. Lần đầu tiên Puerto Rico, Alaska, Hawai‘i, và quần đảo Virgin thuộc về một cơ quan quyền lực duy nhất, và trong năm năm nó sẽ bao gồm cả Philippines và các đảo guano lớn nữa. Chỉ có hai vùng lãnh thổ có người ở vẫn tách biệt là Guam và Samoa thuộc Mỹ, đóng vai trò những vùng đất riêng của hải quân.

Cho vị trí đứng đầu văn phòng mới, Roosevelt lựa chọn Ernest Gruening của Hội Phản đế vừa được hồi sinh. Những cộng sự của Gruening ở tờ The Nation sung sướng mê li. “Trong tất cả những năm tháng viết báo, tôi không nhớ được quyết định bổ nhiệm nào đã khiến tôi hài lòng như thế, tổng thư ký tòa soạn tờ tạp chí viết. “Toàn bộ sự nghiệp của anh ấy có vẻ đã dẫn thẳng tới vị trí này.

Gruening quả đã có một sự nghiệp ấn tượng. Dù học y ở Harvard (thật không may, không trùng thời kỳ với Albizu hay Rhoads), ông kiếm sống bằng nghề báo và chính trị. Là một thành viên (da trắng) của nhánh Boston thuộc Hội Thúc đẩy Quyền lợi Người da màu Toàn quốc, ông lãnh đạo một chiến dịch ngăn không cho phim The Birth of a Nation công chiếu ở thành phố đó. Ông là thành viên sáng lập của Hội Kiểm soát Sinh sản Mỹ, tổ chức sau này sẽ trở thành Planned Parenthood.(*) Ông từng biên tập một tờ nhật báo tiếng Tây Ban Nha ở New York, tổ chức tuyến bài chỉ trích việc chiếm đóng Haiti trên tờ The Nation, và viết một cuốn sách quan trọng về Cách mạng Mexico.

Ít người ngoài cuộc nào lại nắm vững các vấn đề Caribe như Ernest Gruening. Tuy nhiên, điển hình cho những người chống chủ nghĩa đế quốc thế hệ ông, Gruening không biết gì nhiều về các thuộc địa thực sự của Hoa Kỳ. “Chủ nghĩa đế quốc” với ông là một ý niệm có tính hỗn hợp, một ý niệm không phải để chỉ các cuộc chinh phạt lãnh thổ chính thức, mà là để chỉ sự bắt nạt phi chính thức với các nước yếu hơn, đặc biệt là các nước châu Mỹ Latin. Thật ra, dù đi nhiều, Gruening mới có một ngày thực sự ở trên một thuộc địa Hoa Kỳ - chuyến ghé ngang Puerto Rico ngắn ngủi.

Và giờ ông phụ trách toàn bộ đế quốc.

Gruening tìm kiếm sự hướng dẫn từ tổng thống. Roosevelt tuôn ra những đánh giá của ông về các vùng lãnh thổ. Hawai‘i đang ở trong “tình trạng khá tốt”. Quần đảo Virgin cần thêm cố gắng. Alaska nên được dùng làm nơi định cư cho những người tị nạn vì Cơn bão Đen(*) - The Grapes of Wrath on Ice(*). “Về phần Puerto Rico,” ông nói tiếp, “nơi đó là tuyệt vọng, tuyệt vọng.”

“Cơ quan mới này thực sự tương đương với Văn phòng thuộc địa Anh, đúng không, thưa ngài Tổng thống?” Gruening hỏi. “Tôi cho là thế.”

“À, Gruening lưỡng lự đề xuất, “một nền dân chủ lẽ ra không thể có các thuộc địa.

* * *

Roosevelt mỉm cười. Ông giơ tay lên, bàn tay mở rộng. “Tôi nghĩ là anh đúng. Hãy xem anh có thể làm được gì.

Hãy xem anh có thể làm được gì ư? Biểu hiện đó khó có thể là sự thể hiện lòng tin của những người cha. Nó thậm chí chỉ là một chiến thuật mới của Roosevelt. Trước đó trong sự nghiệp, ông đã theo bước người anh họ xa Teddy, làm trợ lý bộ trưởng hải quân và mơ tưởng về việc sáp nhập vùng Caribe.

Nhưng thời đại đã thay đổi. Động cơ chính để tư duy lại giá trị của các thuộc địa là cuộc Đại Suy thoái toàn cầu. Nó đã gây ra một cơn cuống cuồng tuyệt vọng ở các cường quốc trên thế giới nhằm vực dậy nền kinh tế suy sụp của họ bằng các sắc thuế bảo hộ. Đó là một giải pháp mang tính cá nhân làm trầm trọng thêm những hậu quả tập thể. Khi các rào cản thương mại mọc lên, thương mại toàn cầu sụp đổ, giảm mất hai phần ba trong quãng từ năm 1929 tới 1932.

Đó chính xác là cơn ác mộng mà Alfred Thayer Mahan từng tiên đoán hồi những năm 1890. Khi các cánh cửa thương mại quốc tế đóng sầm lại, những nền kinh tế lớn buộc phải tự cấp tự túc chủ yếu dựa vào sản xuất nội địa. Tuy nhiên, nội địa, trong bối cảnh này, bao gồm cả các thuộc địa, bởi một trong những lợi ích chính của đế quốc là nó mang lại quyền tiếp cận không giới hạn về kinh tế ở những vùng đất xa xôi. Điều quan trọng với các cường quốc đế quốc lớn - Hà Lan, Pháp, Anh - đó là họ vẫn có thể tiếp tục nhận được các sản phẩm nhiệt đới như cao su từ thuộc địa của họ ở châu Á. Và điều quan trọng với các nước công nghiệp không có các đế quốc lớn - Đức, Ý, Nhật - là họ không thể.

Hoa Kỳ ở một vị thế đặc biệt. Nó có các thuộc địa, nhưng chúng không phải là lẽ sống. Dầu mỏ, bông, sắt, than đá, và nhiều khoáng sản khác mà các nền kinh tế công nghiệp khác khó lòng bảo đảm - thì Hoa Kỳ có đầy ở vùng đại lục rộng lớn của nó. Cao su và thiếc thì nó có thể mua từ Malaya qua đồng minh Anh quốc. Nó quả có thu được một số hàng hóa hữu ích từ các thuộc địa nhiệt đới, như dầu dừa từ Philippines và Guam và “cây gai dầu Manila” từ Philippines (được sử dụng để làm dây thừng và giấy cứng, vì thế mới có các chữ “phong bì manila” và “tệp đựng hồ sơ manila”). Nhưng Hoa Kỳ không phụ thuộc vào các thuộc địa như các đế quốc khác. Một chuyên gia tuyên bố vào những năm 1930 rằng Hoa Kỳ “chắc chắn là có thể tự lập hơn nhiều” so với các địch thủ của nó.

Phần lớn những gì Hoa Kỳ thu được từ các thuộc địa là mía đường được trồng ở các đồn điền tại Hawai‘i, Puerto Rico, quần đảo Virgin và Philippines. Nhưng ngay cả với đường, Hoa Kỳ cũng không phụ thuộc. Cây mía mọc được ở miền Nam cận nhiệt đới, ở Louisiana và Florida. Đường cũng có thể làm từ củ cải đường, và trong những năm giữa hai cuộc chiến, Hoa Kỳ mua nhiều đường từ nông dân trồng củ cải đường ở đại lục hơn so với từ bất kỳ vùng lãnh thổ nào.

Điều mà cuộc Đại Suy thoái gợi ra là ba thập niên sau cuộc chiến tranh với Tây Ban Nha, Hoa Kỳ vẫn chưa làm gì nhiều với đế quốc của mình. Các thuộc địa có lợi ích của chúng: làm căn cứ hải quân và khu vực thí nghiệm cho những người như Daniel Burnham và Cornelius Rhoads. Nhưng các sản phẩm thuộc địa không phải là một phần thiết yếu của nền kinh tế Hoa Kỳ.

Thật ra, chúng còn là mối đe dọa tiềm tàng. Bởi đường từ thuộc địa cạnh tranh với ngành mía đường và củ cải đường ở đại lục, nông dân đại lục đòi được bảo hộ. Ernest Gruening phản đối việc vận động hành lang của nông dân. Phân biệt đối xử với ngành mía đường thuộc địa, ông điều trần trước Quốc hội, sẽ tạo ra ý tưởng là có “hai kiểu lãnh thổ trong một quốc gia, “một nước Mỹ lục địa và hải ngoại”. Nhưng Quốc hội vẫn thông qua hạn ngạch bảo vệ ngành đường. Hạn ngạch với vùng lãnh thổ mang tính hạn chế; hạn ngạch với ngành mía đường và củ cải đường ở đại lục mang tính hỗ trợ. Qua những hạn ngạch này và các cơ chế pháp lý khác, đại lục có được sự giải cứu về kinh tế trong khi các thuộc địa phải gánh chịu chi phí.

Những người trồng củ cải đường ở Colorado không phải là những người duy nhất lo lắng về các thuộc địa. Các liên đoàn lao động ở Bờ Tây lo lắng hướng ánh mắt về hàng chục nghìn người Philippines đang cạnh tranh với người da trắng trong các công việc làm nông - bởi người Philippines có quốc tịch Hoa Kỳ, không luật pháp nào cấm họ chuyển vào đại lục. Rồi còn phải cân nhắc tình hình quân sự nữa. Nhật Bản đã xâm chiếm Mãn Châu năm 1931 và có vẻ sẽ tiến vào Đông Nam Á trong cuộc theo đuổi thuộc địa. Philippines và Guam đứng ngay trên tuyến đường đó. Liệu Hoa Kỳ có sẵn sàng bước vào một cuộc chiến tranh vì những vùng lãnh thổ xa xôi, hầu như không được biết tới, và ít có lợi ích gì đó?

Có lẽ Hoa Kỳ sẽ không cần phải làm thế. Hai năm sau khi Đại Suy thoái bắt đầu, Calvin Coolidge(*) ghi chú một “sự đảo ngược ý kiến” về độc lập cho Philippines. Một số chính trị gia, bao gồm FDR, đã đổi ý về vấn đề đó. Thay vì tiếp quản nền thương mại và các di dân Philippines và bảo vệ vùng đất này trước Nhật Bản, tư duy mới cho rằng tại sao không đơn giản thoát khỏi nó?

Những năm 1930 được biết tới là thập niên của chủ nghĩa bảo hộ, khi Hoa Kỳ dựng nên những rào cản thuế quan cực lớn với thế giới. Giờ thì có vẻ tinh thần đó sẽ thay đổi chính đường biên giới quốc gia. Philippines sẽ được vứt bỏ ra bên ngoài những bức tường của pháo đài.

* * *

Cảm xúc đằng sau chiến dịch ở Washington cho độc lập của Philippines khó có thể coi là cao quý. “Đó sẽ là một cảnh tượng nhục nhã khi Hoa Kỳ điều chỉnh lại chính sách Philippines của mình để sửa chữa bảng cân đối kế toán cho một nhóm các lợi ích công nghiệp và nông nghiệp được lựa chọn, tờ The Christian Science Monitor quở trách. Một cuộc thăm dò toàn diện giai đoạn 1931-1932 với gần ba trăm tờ báo lớn ở đại lục thấy rằng 92% chống lại việc trao trả độc lập cho Philippines, bao gồm The New York Times, The Wall Street Journal, The Chicago Daily Tribune, và San Francisco Chronicle.

Dẫu vậy, với người Philippines, đây là một cơ hội, và càng là như thế sau khi Roosevelt đắc cử vào năm 1932, người Dân chủ đầu tiên vào Nhà Trắng kể từ Woodrow Wilson. Sự trùng hợp may mắn của những người Dân chủ và cuộc suy thoái “chắc chắn sẽ không bao giờ lặp lại trong bất kỳ tầm nhìn xa hợp lý nào của con người”, chủ tịch Đại học Philippines lưu ý.

Tuy nhiên, còn một yếu tố cần thiết thứ ba: Manuel Quezon, chủ tịch Thượng viện Philippines và là người trung gian quyền lực không thể thiếu ở thuộc địa. Quezon là một chính trị gia bậc thầy, rất giỏi trong việc xử lý cùng lúc nhiều phe phái. Ông từng làm việc cho Aguinaldo (hồi mới hai mươi tuổi) trong cuộc chiến, nhưng sau khi Aguinaldo đầu hàng, ông làm chỉ điểm cho chính quyền thuộc địa và giúp hạ gục những nơi còn chống cự. Ông lãnh đạo Đảng Dân tộc, nhưng ông cũng là một trong sáu thành viên sáng lập người Philippines của Câu lạc bộ Golf Baguio.

Cameron Forbes so sánh Quezon với một “con chó săn được huấn luyện tuyệt vời bị sổng chuồng”. Nếu kiểm soát khéo, hắn sẽ mang bầy cừu về. “Nhưng để mặc hắn một mình hay với đám bạn xấu, hắn ta sẽ làm chuyện sai quấy và rốt cuộc giết sạch đám cừu hay phá tan trại gà mái.

Một cách diễn đạt công bằng hơn sẽ là nói rằng Manuel Quezon là hiện thân của những nghịch lý của chủ nghĩa thực dân. Mong muốn được những kẻ thực dân thừa nhận, yêu cầu được tự trị, sự thỏa hiệp, bạo lực - Quezon là tất cả. Một nhà báo so sánh việc nói chuyện với ông giống như tìm cách xúc thủy ngân bằng cái nĩa.

Quezon tỏ ra đặc biệt hùng biện khi nói tới độc lập. Hầu hết người Philippines rất muốn điều đó, Quezon biết, và ông đã giành được các phiếu bầu bằng cách đòi hỏi điều đó. “Tôi thà có một chính quyền như địa ngục do người Philippines điều hành hơn là một chính quyền như thiên đường trong tay người Mỹ” là khẩu hiệu nổi tiếng của ông. Nhưng ông cũng nhìn thấy, hơn ai hết, những nguy hiểm liên quan. Đại lục có thể không phụ thuộc vào Philippines, nhưng sau nhiều thập niên Hoa Kỳ cai trị, Philippines phụ thuộc rất nhiều vào đại lục. Tới những năm 1930, khoảng bốn phần năm ngoại thương của họ đi tới đó. Và dù chính quyền thực dân đã xây dựng một quân đội bản xứ nhỏ để đàn áp các cuộc nổi dậy, Philippines bị ngăn cản xây dựng một quân đội hướng ra bên ngoài có thể chống lại ngoại xâm. Việc đột ngột đồng thời mất đi sự bảo vệ quân sự của Hoa Kỳ và quyền tiếp cận thương mại không thuế với thị trường đại lục có thể là một tai họa.

Trong quá khứ, Quezon đã cố gắng làm điều bất khả bằng cách công khai đòi độc lập còn ở nơi riêng tư thì đảm bảo với những mối quan hệ của ông trong chính quyền liên bang rằng đó chỉ là những lời nói suông. Chừng nào Washington còn quyết tâm giữ thuộc địa của nó, thì chiến lược đó còn hiệu quả. Nhưng giờ, vào những năm 1930, Quezon thấy mình đang tựa vào một cánh cửa mở. Một dự luật trao độc lập cho Philippines bị trì hoãn suốt tám năm nay dễ dàng qua được Hạ viện trong chỉ bốn mươi phút, những người Dân chủ nhất trí tuyệt đối. Hoảng loạn, Quezon tìm cách ngăn nó ở cơ quan lập pháp Philippines. Nhưng đó không thể là một lập trường có thể biện minh với người đứng đầu Đảng Dân tộc, nên ông ủng hộ một dự luật giống gần như thế mà Quốc hội thông qua năm sau đó. Một lần nữa hành động theo chỉ thị của Quezon, cơ quan lập pháp Philippines phê chuẩn phiên bản này, nhất trí tuyệt đối vào ngày 1 tháng Năm năm 1934, kỷ niệm ba mươi sáu năm ngày Hoa Kỳ chiếm đóng.

Một đất nước hùng mạnh để cho thuộc địa lớn nhất của nó tự do mà không có đe dọa bạo lực - đó là điều chưa từng thấy. Vùng Đông Ấn thuộc Hà Lan gần đó (nay là Indonesia) đã ở dưới sự kiểm soát của Hà Lan trong ba trăm năm, và vào những năm 1930, viên toàn quyền dự đoán rằng sẽ phải thêm ba trăm năm nữa thì thuộc địa này mới có độc lập. Nhưng Philippines, do Hoa Kỳ nắm giữ trong không tới một phần mười quãng thời gian đó, sắp sửa tự do.

Công bằng mà nói, Đạo luật Độc lập cho Philippines không trao trả độc lập ngay lập tức. Nó cho phép người Philippines thành lập một chính phủ mới, một “lãnh thổ liên hiệp”(*) giống với Úc hay Canada trong Đế quốc Anh. Nếu Quốc hội chấp thuận hiến pháp của lãnh thổ liên hiệp và nếu lãnh thổ liên hiệp đáp ứng các tiêu chuẩn nhất định trong một thời hạn mười năm, khi đó Philippines sẽ độc lập.

Trong khi đó, Philippines, dù vẫn thuộc Hoa Kỳ, sẽ “được coi là nước ngoài” vì lý do chính sách nhập cư. Họ cũng sẽ dần phải chịu thuế quan, đầu tiên thì thấp nhưng tăng dần qua các năm. Trên nguyên tắc, thập niên chuyển giao sẽ cho Philippines đủ thời gian để cấu trúc lại nền kinh tế và xây dựng quân đội.

Manuel Quezon tranh cử tổng thống của quốc gia liên hiệp mới. Ông đánh bại Emilio Aguinaldo, người tranh cử với nghị trình đòi độc lập ngay lập tức. Để ăn mừng lễ nhậm chức, Quezon thu xếp một buổi lễ bên ngoài tòa nhà lập pháp của Juan Arellano. Lá cờ Philippines, vốn bị cấm đoán trong nhiều năm trời, sẽ được thượng lên trên cột cờ và kéo cao ngang với cờ Mỹ. Quezon còn muốn một màn chào mừng hai mươi mốt phát đại bác, nhưng Roosevelt không cho phép - vinh dự đó dành riêng cho các nguyên thủ quốc gia, và Philippines vẫn chỉ là một thuộc địa. Sau khi úp mở về khả năng chiến tranh và đe dọa tẩy chay lễ nhậm chức của chính mình, Quezon xuống thang còn mười chín phát.

Không có đủ đại bác. Đó sẽ là chủ đề còn lặp lại trong những năm sắp đến.

* * *

Philippines là thuộc địa lớn nhất của Hoa Kỳ. Một câu chuyện tương tự diễn ra ở thuộc địa lớn thứ hai, Puerto Rico. Cuộc Đại Suy thoái đã tàn phá hòn đảo: thất nghiệp, đình công, và - được Pedro Albizu Campos khuyến khích - bạo lực nữa. Vụ những người dân tộc chủ nghĩa ám sát cảnh sát trưởng E. Francis Riggs đã thực sự làm rung chuyển giới chức thuộc địa. Ông ta là một người của bọn họ, như về sau lộ ra ông ta là đệ tử của Thượng nghị sĩ Millard Tydings, người bảo trợ chính ở Quốc hội cho Đạo luật Độc lập cho Philippines.

Ernest Gruening đã nổi giận. Ông yêu cầu Luis Muñoz Marín, chính trị gia tự do hàng đầu của Puerto Rico, lên án vụ ám sát Riggs. Nhưng Muñoz Marín từ chối - ông hiểu lý do những người dân tộc chủ nghĩa ra tay, và không muốn đối đầu với họ. “Bằng sự im lặng của mình, ông ta đã tha thứ cho vụ giết người, và thật ra là tha thứ cả chiến dịch bạo lực của phe Dân tộc” Gruening bực tức.

Gruening và Tydings hợp lực và soạn thảo một đạo luật độc lập nữa, dựa trên Đạo luật Độc lập cho Philippines, nhưng nhắm vào Puerto Rico. Ngoài mặt, đạo luật chống chủ nghĩa đế quốc. Nhưng Muñoz Marín có thể thấy được ý đồ trả đũa trong đó - “sự báo thù ngụy trang thành tự do chính trị”, ông gọi nó như thế. Trong khi Đạo luật Độc lập cho Philippines chỉ áp các khoản thuế quan của Hoa Kỳ từ năm thứ sáu của chính quyền chuyển giao và tăng lên từ từ sau đó, dự luật về Puerto Rico sẽ áp đầy đủ các khoản thuế chỉ trong bốn năm. Bởi vào năm 1930, hơn 95% xuất khẩu ra khỏi đảo của Puerto Rico là tới đại lục, một khoản thuế đột ngột sẽ gây tai họa. Trong các lãnh đạo người Puerto Rico, chỉ Albizu, vốn tập trung một cách ám ảnh vào độc lập, là tỏ ra hăng hái.

Tydings rút dự luật lại chỉ trong vài tuần - vừa đủ lâu để Muñoz Marín và các cộng sự của ông hiểu được mối đe dọa. Nếu người Puerto Rico cứ muốn đòi độc lập, họ có thể sẽ có.

Trong khi đó, trở lại Philippines, Manuel Quezon đang suy tính nền độc lập sắp tới, và cả ông nữa, cũng bắt đầu toát mồ hôi. Liệu Hoa Kỳ có hỗ trợ cho việc phòng thủ Philippines một khi thuộc địa này độc lập hay không? “Thực tế lạnh lùng” một cựu thống đốc nói với ông, “là trong tương lai, người Mỹ sẽ không hy sinh lợi ích của họ cho một nước Philippines độc lập nhiều hơn hay ít hơn so với cho bất kỳ quốc gia nào khác.

Một phong trào đảo ngược tiến trình độc lập của Philippines lớn lên vào cuối những năm 1930, nhất là trong giới doanh nhân và các quan chức người Philippines ở đại lục. Cao ủy về Philippines, lúc bấy giờ là quan chức cấp cao nhất của thuộc địa này, kêu gọi “tìm hiểu lại một cách thực tế” đạo luật độc lập. “Nếu lá cờ của chúng ta hạ xuống, Philippines sẽ trở thành một vùng đất đẫm máu, ông cảnh báo trên đài phát thanh. Quezon gửi cho ông lời chúc mừng vì bài phát biểu đó, cho rằng nó “tuyên bố những dữ kiện… không thể bác bỏ”.

Người dân Philippines thấy sốc. Phải chăng Quezon, lãnh đạo của Đảng Dân tộc, thực sự ủng hộ lời kêu gọi đảo ngược tiến trình độc lập? Quezon nhận ra mọi chuyện đi quá xa, và ông giảm bớt giọng điệu ngày hôm sau, tuyên bố rằng ông đã hiểu sai thông điệp của viên cao ủy.

Một đồng xu kỷ niệm một peso năm 1936 với hình ảnh Franklin Delano Roosevelt và Manuel Quezon cùng nhìn về một hướng, có lẽ là hướng về phía độc lập. Thiết kế hết sức khác thường, với hai nhà lãnh đạo thay vì một, và có con đại bàng Mỹ trên quốc huy của Philippines, cho thấy chủ quyền phức tạp của lãnh thổ liên hiệp Philippines. Dòng chữ “Lãnh thổ liên hiệp Philippines” được in ở mặt trước, “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ” ở mặt sau.

Nhưng ở nơi riêng tư, Quezon tuyệt vọng và kêu cầu mọi hướng. Ông đã bí mật qua lại với Nhật Bản. Ông tuyên bố ngày 19 tháng Sáu là Ngày Trung thành - một biểu hiện thái quá về “lòng trung thành trọn vẹn và không lay chuyển của toàn bộ người dân chúng ta với Hoa Kỳ” - với hy vọng lôi kéo được thêm ngân quỹ quốc phòng từ Quốc hội. Ông lặng lẽ tiếp cận đại sứ quán Anh về khả năng nước Anh sẽ sáp nhập Philippines nếu Hoa Kỳ bỏ rơi họ.

Cùng lúc, Quezon bắt đầu cuộc chạy đua điên rồ để tạo ra lực lượng quốc phòng của riêng ông, với nguồn tiền từ ngân sách eo hẹp của lãnh thổ liên hiệp. Để xây dựng lực lượng đó, ông chiêu mộ một trong số ít ỏi những người thuộc giới chức Hoa Kỳ thực sự cảm thấy có sự gắn bó mạnh mẽ với Philippines: tham mưu trưởng lục quân, tướng Douglas MacArthur.

* * *

Douglas MacArthur là một trong những đốm sáng của lịch sử, một nhân vật đặc biệt mà vì những lý do khó có thể giải thích một cách đầy đủ, đã thâu tóm được nhiều quyền lực hơn bất cứ khả năng khả dĩ nào. Ở Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ hai mươi, có ba người như vậy, mỗi người ở một cấp độ khác. Ở cấp độ thành phố, có Robert Moses,(*) người không hiểu bằng cách nào đã biến cơ quan quản lý các công viên New York - một vị trí mà theo truyền thống không mang lại gì nhiều ngoài việc phục vụ các nhu cầu của những dân chuyên đi ngắm chim trong thành phố - thành một pháo đài của cả nền chính trị đô thị trong nhiều thập niên. Ở cấp độ quốc gia có J. Edgar Hoover, ông trùm mật thám có thể sai bảo các tổng thống. Và trong quan hệ đối ngoại, thực thi quyền hành hiệu quả hơn có lẽ là bất kỳ ai khác trong lịch sử Hoa Kỳ, có Douglas MacArthur.

Một chuyên gia phân tâm học sẽ thích thú được trải qua một ngày với bất kỳ ai trong bộ ba đó, nhưng có lẽ thích nhất là với MacArthur. Ông xông pha không sợ sệt dưới làn đạn của kẻ thù, nhưng sống phần lớn cuộc đời trưởng thành dưới sự cai quản của bà mẹ thích kiểm soát. Ông ăn mặc tuyệt đối nghiêm túc và đi đứng “như thế xương sống ông ấy làm bằng cột cờ”, nhưng theo lời kể của người vợ đầu thì ông lại thất bại một cách đáng xấu hổ trên giường. Dù được nhiều người coi là một thiên tài quân sự, sự nghiệp của ông bị gián đoạn bởi những sai lầm đến ngỡ ngàng. Và ông nói về bản thân ở ngôi thứ ba.

MacArthur là một người em họ xa của cả Franklin Delano Roosevelt và Winston Churchill,(*) ông từng có thời gian ngắn làm trợ tá cho Theodore Roosevelt. Nhưng MacArthur chưa bao giờ hòa hợp dễ dàng với những người đó. Trong khi những Roosevelt và Churchill quay theo quỹ đạo Đại Tây Dương, MacArthur đi theo một con đường khác, như thể có trọng lực của riêng mình. Ở đỉnh cao danh vọng của ông, từ 1937 tới 1951, ông sống hoàn toàn ở phía châu Á của Thái Bình Dương. Dù thường được nhắc tới như một ứng viên tổng thống, ông đã không trở lại đại lục một lần nào trong suốt mười bốn năm đó.

Nếu MacArthur có một quê hương, thì đó là Philippines. Cha ông, Arthur MacArthur, là thống đốc trong Chiến tranh Philippines. Chính ở đó mà Douglas lần đầu phục vụ quân ngũ, vào năm 1903. Đó là nơi lần đầu ông nhìn thấy chiến trận và chứng kiến máu đổ, giết chết hai người mà ông gọi là “những kẻ liều mạng” (có lẽ là quân nổi dậy, dù cũng có thể chỉ là tội phạm) ở hòn đảo Guimaras còn chưa bình định được.

Vợ đầu của MacArthur, người đã lớn tiếng bày tỏ sự thất vọng, ban đầu cặp với tướng John Pershing. Ngay sau khi bà chuyển từ vòng tay Pershing sang vòng tay MacArthur, Pershing lệnh cho MacArthur trở lại Philippines, có lẽ là như một hình phạt. Nhưng MacArthur đã thăng tiến nhanh ở đó. Ông làm việc cho Leonard Wood, trải qua một mùa hè ở Baguio, cặp bồ với một phụ nữ người Philippines - một diễn viên sân khấu và điện ảnh mà ông mang theo về Washington cùng ông đã che giấu cô trong một căn hộ ở Georgetown, cách xa tầm mắt dò xét của bà mẹ.

Những mối liên hệ gần gũi của MacArthur với Philippines khiến ông không được lòng giới lãnh đạo quân sự kỳ cựu chuyên hướng sang châu Âu. Từ đầu thế kỷ hai mươi, các nhà hoạch định chiến tranh đã bắt đầu suy nghĩ tới khả năng nổ ra chiến tranh với Nhật Bản. Họ vạch ra một kế hoạch, Chiến dịch Orange, được thông qua lần đầu năm 1924 và điều chỉnh nhiều lần sau đó. Nhưng khi các quan chức ở Washington diễn thử kịch bản Nhật Bản, họ ngay lập tức nhận thấy việc phòng thủ cho các tiền đồn Thái Bình Dương của Mỹ, nhất là Guam và Philippines, khó khăn ra sao. Tổ chức phòng thủ đầy đủ sẽ cần nhiều tiền hơn hẳn so với mức mà một chính quyền liên bang thờ ơ sẵn lòng trả - “không có chút khả năng nào”, tư lệnh lục quân phụ trách Philippines báo lại. Thay vì thế, các Chiến dịch Orange nối tiếp nhau mường tượng việc tập hợp một hải đội ở Hawai‘i hoặc bên Bờ Tây và chỉ để lại những lực lượng nhỏ ở các vùng lãnh thổ xa nhất về phía tây. Nếu Nhật Bản tấn công, họ sẽ chiếm được các thuộc địa Tây Thái Bình Dương, nhưng rồi (theo kế hoạch là như thế), Hoa Kỳ có thể mở cuộc phản công và cuối cùng giành lại các thuộc địa.

Với MacArthur, ý nghĩ cho rằng Hoa Kỳ dự định hy sinh Philippines là sai trái. Là tham mưu trưởng lục quân, một vị trí ông đảm nhiệm vào năm 1930, ông đấu tranh cho vấn đề đó. Ông hình dung ra việc tạo dựng một quân đội Philippines mạnh để ngăn kẻ thù ngay từ bờ biển và tổ chức một cuộc giải vây lớn, ngay lập tức cho quân đội đó từ Hawai‘i. Nhưng đấy là sự lạc quan vô lý, nhất là ở một thời đại có đặc điểm là những hạn chế ngân sách và tư duy chống chủ nghĩa quân phiệt lan rộng. Giám đốc Cục Kế hoạch Chiến tranh coi đề xuất của MacArthur “đúng nghĩa là một hành động điên khùng.”

Một phần vấn đề là sự vô tình với những thuộc địa. Ngay cả chuẩn tướng Hugh Drum,(*) một trong số ít những đồng minh của MacArthur trong nỗ lực bảo vệ các vùng lãnh thổ hải ngoại, cũng thừa nhận công khai rằng “chúng ta có thể để mất cả Philippines và Hawai‘i mà trên thực tế không làm ảnh hưởng gì tới an ninh của Hoa Kỳ lục địa. Thăm dò dư luận cho thấy không có mấy dân đại lục ủng hộ việc bảo vệ bằng quân sự với bất cứ thứ gì ở phía tây Hawai‘i. Và khi vào năm 1940, Fortune hỏi độc giả rằng “đất nước nào” Hoa Kỳ nên bảo vệ bằng quân đội của nó, chỉ đa số thấp (55%) muốn bảo vệ Hawai‘i, ít hơn nhiều so với số người muốn bảo vệ Canada (74%).

Các quan chức ở Hawai‘i phản ứng dữ dội với tờ Fortune rằng Hawai‘i không phải là một “đất nước”. Nó là “một phần lãnh thổ không thể tách rời của Hoa Kỳ”.

Một phần khác của vấn đề là chính quyền đơn giản không tin tưởng chính các thần dân của họ. Phòng vệ đầy đủ cho Thái Bình Dương đồng nghĩa sẽ phải vũ trang cho dân chúng Hawai‘i, Samoa thuộc Mỹ, Guam, Philippines và Alaska. Nhưng những người hoạch định chiến tranh miễn cưỡng, họ không muốn làm thế; họ có vẻ quan tâm tới việc bảo vệ Hoa Kỳ chống lại những dân bị thuộc địa hóa cũng ngang như bảo vệ chính Hoa Kỳ. Những kế hoạch ban đầu cho Hawai‘i hình dung ra việc trục xuất thiểu số lớn dân chúng người Nhật sống ở đó - nhóm đã trở thành hơn một phần ba dân số vùng lãnh thổ cho tới những năm 1920. Ở Philippines, những người hoạch định của quân đội đưa ra các kịch bản trong đó lực lượng Hoa Kỳ sẽ phải chiến đấu với những cuộc nổi dậy của người Philippines.

Có lẽ là họ đúng khi sợ dân thuộc địa. Những năm 1930, vốn đã chứng kiến sự bùng phát phong trào đòi độc lập bằng bạo lực cho Puerto Rico, tương tự là những khuấy động gây bất ổn ở các thuộc địa Thái Bình Dương. Cuối những năm ba mươi chứng kiến hàng loạt các cuộc đình công vũ trang và có tính chủng tộc ở Hawai‘i, lan từ các cảng biển sang những nông trại. Ở Philippines, những chống đối âm ỉ ở vùng nông thôn bùng phát thành “cuộc nổi dậy Sakdal” vào năm 1935. Hàng nghìn nông dân và công nhân bán vũ trang, không còn đủ kiên nhẫn với trò trì hoãn của Quezon, đã chiếm các tòa nhà tỉnh lỵ và đòi độc lập ngay lập tức. Lãnh đạo của họ muốn họ bắt cóc viên thống đốc, tấn công các kho vũ khí, và tràn vào thủ đô.

Cảnh sát và binh lính người Philippines đàn áp cuộc nổi dậy Sakdal, giết chết năm mươi chín kẻ nổi loạn và giải tán phần còn lại trước khi nó đi quá xa. Nhưng những người hoạch định của quân đội ngờ vực ngay cả những người Philippines mặc áo lính. Và một lần nữa, họ có lý. Vào năm 1924, hàng trăm binh sĩ người Philippines trong lục quân Hoa Kỳ đã khởi loạn vì mức lương bất công trả cho họ so với binh lính da trắng. Đích thân MacArthur đã giám sát phiên tòa quân đội trong đó hơn hai trăm kẻ nổi loạn nhận các mức án từ năm tới hai mươi năm tù.

Nói cách khác, việc bảo vệ các thuộc địa là liều lĩnh. Nhưng lòng tin của MacArthur không lay chuyển. Theo lời mời của Quezon, MacArthur - vẫn là tham mưu trưởng lục quân - rời Washington tới Philippines để đảm trách điều mà ông coi là “cuộc tranh đấu vào phút chót hòng xây dựng đủ lực lượng để đẩy lui kẻ thù.”

* * *

Douglas MacArthur mang theo sĩ quan tùy tùng ông yêu thích nhất, Dwight Eisenhower(*) Trong khi MacArthur coi nỗ lực ở Philippines là một sứ mệnh, Eisenhower nhìn nhận đó “chỉ là một công việc nữa”. Ông cũng tin rằng đó là một “cuộc phiêu lưu tuyệt vọng”, vì Manila thì thiếu nguồn lực, còn Washington thì chẳng quan tâm.

Một trong những ý tưởng của Eisenhower là thu lại súng trường bị thải loại từ lục quân Hoa Kỳ với chi phí tượng trưng. Lục quân không cần những khẩu súng đó. Chúng là súng Enfield đã lỗi thời từ Thế chiến I, và không hiệu quả lắm. Dẫu vậy, Washington vẫn lưỡng lự. Người đứng đầu Cục Kế hoạch Chiến tranh chống lại đề xuất đó: ông lo ngại rằng dân Philippines có vũ trang có thể nổi dậy chống lại Hoa Kỳ. Và liệu Nhật Bản có coi việc quân sự hóa Philippines là động thái khiêu khích hay không? Eisenhower than phiền trong nhật ký của ông về việc thiếu “sự đánh giá cơ bản ở Bộ Chiến tranh về vấn đề phòng thủ ở địa phương”. Cuối cùng lục quân đồng ý bán các khẩu súng trường thành từng lố đầy cẩn trọng, đầu tiên là ít, rồi sau đó nhiều hơn nếu mọi chuyện suôn sẻ. Và họ đòi cái giá cao hơn gấp hai lần tính toán của Eisenhower.

Trong khi Eisenhower vật lộn với giấy tờ sổ sách, MacArthur đã ổn định cuộc sống. Ông gặp người vợ thứ hai, Jean, trong một chuyến đi. Con trai duy nhất của ông, Arthur MacArthur IV, sinh ở Manila, Manuel Quezon là cha đỡ đầu. MacArthur sống ở căn áp mái của tòa khách sạn Manila do Parsons thiết kế. Ông trở thành một nhân vật quen mặt của xã hội Manila, thậm chí ông còn nhận được một tấm thiếp chúc mừng sinh nhật từ kẻ tử thù cũ của cha ông, Emilio Aguinaldo.

Xét mọi phương diện, MacArthur dự tính ở lại đó lâu dài. Khi Bộ Chiến tranh, lo lắng việc tăng cường quốc phòng cho Philippines của ông có thể chọc tức Nhật Bản, gọi MacArthur trở lại đại lục vào năm 1937, ông làm một chuyện khác thường: xin giải ngũ. Đó là một sự hy sinh to lớn, bởi thời gian phục vụ lâu dài của ông (và cha ông) trong lục quân, nhưng nó cho phép ông tiếp tục là cố vấn quân sự của Quezon. Nếu MacArthur không thể là một viên tướng Hoa Kỳ ở Philippines, thì ông sẽ là nguyên soái lục quân (một tước hiệu vĩ cuồng do chính ông lựa chọn) của quân đội Liên hiệp Philippines.

Eisenhower cực kỳ tức giận. “Tướng quân, ông đã là một vị tướng bốn sao rồi… Đấy đã là điều đáng tự hào rồi. Chỉ rất ít người có được điều đó. Điều quái quỷ gì khiến ông muốn một đất nước củ chuối phong tước nguyên soái cho ông?”

MacArthur không lay chuyển. Ông đã ra lệnh thiết kế bộ quân phục đặc biệt: một bộ vest trắng, quần dài màu đen, bốn ngôi sao trên vai, ruy-băng đỏ trên ve áo, và một chiếc mũ viền sợi vàng. Ông còn mang gậy baton làm bằng vàng.

Ngoài mặt, trò phô trương đó có ý đồ là để củng cố tinh thần cho Philippines. Nhưng có lẽ cũng để củng cố tinh thần cho cả MacArthur nữa. Khi năm tháng trôi đi, hy vọng của ông về việc xây dựng một đạo quân dự phòng cho Philippines ngày càng trở nên giống một ảo tưởng. Việc thiếu thốn súng ống chỉ là bắt đầu của vấn đề. Đạn dược ít ỏi được chuyển tới quần đảo thường ở tình trạng hư hỏng tồi tệ, và những binh sĩ được chiêu mộ không có đủ đạn để huấn luyện.

MacArthur hỏi xin sự giúp đỡ từ Washington: 50 đô la cho một lính mới Philippines cần huấn luyện. Đó không phải là một đề nghị lố bịch, bởi Vệ binh Quốc gia nhận được khoản tài trợ 220 đô la cho một người lính mới. Nhưng cả đề nghị đó nữa cũng bị từ chối.

MacArthur hiểu rằng Philippines phải là “một phần không thể tách rời của Hoa Kỳ”, cũng xứng đáng được bảo vệ như New York. Nhưng ông phải thừa nhận là tới năm 1940, các lực lượng quân sự đóng ở đó “hoàn toàn không đủ khả năng đảm đương các mục đích phòng ngự trước ngoại bang và chẳng là gì khác ngoài những biểu tượng hình thức của chủ quyền Hoa Kỳ”.

Vào tháng Năm năm 1941, vị nguyên soái cực kỳ thất vọng đánh điện về Washington để thông báo ông sẽ quay về nhà.

* * *

Trong khi đó, Ernest Gruening phải đối mặt với những thử thách của chính ông. Bất chấp phạm vi quyền lực rất lớn của ông - người cai quản tất cả các thuộc địa - ông chẳng có mấy quyền lực. Văn phòng của ông thật nhỏ bé và chẳng thể làm gì nhiều ngoài việc vận động hành lang đại diện cho các thuộc địa. Gruening dành phần lớn thời gian của ông cho Puerto Rico, nơi ông còn được bổ nhiệm một chức vụ riêng rẽ khác là người đứng đầu việc triển khai chính sách Kinh tế Mới ở đó.

Dù thiếu thốn quyền lực, Gruening vẫn xoay xở kiếm được một địch thủ, Bộ trưởng Nội vụ Harold Ickes.(*) Quan điểm chính trị của họ không khác nhau nhiều, nhưng hai người vẫn đụng độ với tất cả sự quyết liệt và vô nghĩa của hai quan chức nhà nước kiểu hệ thống quan liêu Xô Viết. Giống như mọi cuộc đấu đá kiểu Kremlin, nó kết thúc với một vụ lưu đày đi Siberia. Hay trong trường hợp này là Ernest Gruening bị đưa ra khỏi Washington và chuyển tới Alaska vào năm 1939, nơi ông sẽ là thống đốc của thuộc địa đó.

Từ ngai cao mới của ông ở Anchorage, Gruening nhìn thấy những hung hiểm mà các vùng lãnh thổ Thái Bình Dương phải đối mặt. Quần đảo Aleut ở tây Alaska trải rộng về hướng Nhật Bản, khiến Thái Bình Dương chỉ còn “có chiều rộng ngang với một eo biển dùng phà băng qua được”, như lời một nhà báo. Khi Alaska bị sáp nhập, vào năm 1867, đây là một đặc điểm nhiều hứa hẹn: những hòn đảo là bước đệm vào châu Á. Tuy nhiên, bây giờ có vẻ hướng tiến bước sẽ theo chiều ngược lại, Alaska sẽ là điểm đầu vào để Nhật Bản đưa quân xâm nhập Bắc Mỹ.

Giống như MacArthur ở Philippines, Gruening khẩn cầu sự trợ giúp. Ông rất cần điều đó. Dù Alaska ở cùng lục địa với đại lục, không có đường bộ kết nối hai nơi với nhau (bộ trưởng chiến tranh đã đánh giá rằng giá trị của một con đường như thế là “không đáng kể”). Alaska có lực lượng không quân, nhưng chỉ là sáu máy bay ném bom cỡ vừa đã lỗi thời và mười hai máy bay chiến đấu cũng đã cũ là còn bay được - và chẳng có mấy xăng. Viên trợ lý bộ trưởng chiến tranh mô tả quân đội ở Alaska chỉ “tồn tại trên danh nghĩa”. Không hề có hải quân.

Gruening kêu gọi Quốc hội bỏ tiền, như người Alaska đã kêu gọi suốt nhiều năm, nhưng không kết quả. Những khoản đầu tư hạ tầng cực lớn của chính sách Kinh tế Mới đã bỏ qua Alaska. Nó không phải là một tiểu bang, nên không có nghị sĩ nào vận động hành lang cho nó. Và viện dẫn tình thế quân sự nguy nan cũng chẳng thay đổi được điều đó. “Người ta nhất trí rằng Chúng ta sẽ không lãng phí bất cứ khoản tiền nào ở Alaska,” Gruening nhớ lại.

Phải tới khi Nhật Bản đưa quân vào Đông Dương thuộc Pháp giữa năm 1941, thái độ đó của Quốc hội mới thay đổi. Với việc quân Nhật đang tiến nhanh, Quốc hội cuối cùng nhìn thấy trí khôn của việc củng cố vùng lãnh thổ quay ra Thái Bình Dương. Việc chuyển quân của người Nhật còn khiến người Anh kinh hãi hơn nữa. Họ lo sợ sẽ mất Singapore và khẩn cầu Roosevelt phòng thủ cho châu Á.

Roosevelt đồng ý. MacArthur, người đã đe dọa sẽ rời Philippines, được lệnh ở lại. Ông sẽ được chào đón trở lại lục quân Hoa Kỳ, lần này là tư lệnh của tất cả các lực lượng Hoa Kỳ ở châu Á, và quân đội Philippines của ông sẽ được nhập vào lục quân Hoa Kỳ. Dù Washington vẫn không nhượng bộ chuyện những khẩu súng trường hiện đại, họ bắt đầu chuyển máy bay ném bom B-17 cực lớn (chúng vẫn được gọi là “các pháo đài bay”) tới thuộc địa. Ý tưởng là với 128 máy bay ném bom ở đó tới tháng Hai năm 1942, MacArthur sẽ có thể phòng thủ được không chỉ cho Philippines mà toàn bộ mặt trận đó, bao gồm các lãnh thổ của Anh. Tham mưu trưởng lục quân George Marshall(*) nhìn nhận các máy bay B-17 là “yếu tố quyết định trong việc răn đe Nhật Bản.

Nhưng cho đến tháng 9 năm 1941 những máy bay B-17 còn chưa tới nơi. Còn có những ưu tiên khác chen ngang: đưa càng nhiều cao su càng tốt ra khỏi Đông Nam Á trước khi một cuộc chiến ở Thái Bình Dương khiến thị trường này phải đóng cửa, lái các khu trục hạm ngang Đại Tây Dương để hỗ trợ người Anh. Trang thiết bị dự tính dùng cho Thái Bình Dương chồng chất ở các cảng. “Nhanh hơn đi! Quý vị nghị sĩ!” các biên tập viên điên tiết của một tờ tạp chí Hawai‘i đòi hỏi. “Nhanh nhanh hơn nữa!”

* * *

Nếu bạn bay vòng quanh Thái Bình Dương vào cuối năm 1941, đây là những gì bạn sẽ nhìn thấy. Việc phòng ngự cho Hawai‘i là đáng kể nhưng không hoàn chỉnh, đặc biệt thiếu các máy bay ném bom tầm xa (chỉ có mười hai chiếc B-17 được triển khai). Guam trên thực tế chẳng có gì: các căn cứ chỉ ở mức độ sơ đẳng tại đó quá nhỏ cho máy bay ném bom hạ cánh. Thống đốc Guam tuyệt vọng vì thuộc địa này “tuyệt đối không thể phòng thủ được”, và trong giới quân sự là chuyện thường tình khi nói tới hòn đảo bằng thì quá khứ. Alaska, bất chấp sự đổi ý của Quốc hội vào phút chót, cũng không khá hơn là mấy. “Không thể tưởng tượng nổi” người đứng đầu lực lượng không quân ở đây kết luận rằng các máy bay của Alaska đủ sức “bảo vệ vùng lãnh thổ trước bất kỳ cuộc tấn công nào”.

Philippines của MacArthur thì ở lộn xộn. Ở đó có một nhóm quân chính quy của lục quân Hoa Kỳ, khoảng 31.095 lính, hơn một phần ba là người Philippines, cùng đạo quân dự bị mới gom được một nửa của MacArthur với khoảng 120.000 người Philippines. Lực lượng dự bị này hầu như không được huấn luyện, và được trang bị giày vải, mũ bằng gáo dừa, súng trường lỗi thời, pháo từ năm 1898, và không mấy đạn dược. Nhiều người thậm chí chưa bao giờ bắn súng. Hứa hẹn hơn là lực lượng không quân đang tăng lên, cùng với các máy bay chiến đấu và ném bom tầm xa, lực lượng này đại diện cho nhóm máy bay chiến đấu lớn nhất của Hoa Kỳ bên ngoài đại lục. Dẫu vậy, những máy bay này được đưa tới chậm chạp, và tới cuối năm 1941, mới có 35 trong số 128 pháo đài bay dự kiến là có mặt.

MacArthur vẫn lạc quan, khăng khăng lớn tiếng với tất cả mọi người rằng “Philippines có thể phòng thủ được, và nhân danh Chúa, sẽ được phòng thủ”. Nhưng một báo cáo mật của viên cao ủy cảnh báo “những thiếu sót nghiêm trọng” trong phòng thủ Philippines. Báo cáo cũng lưu ý sự thừa nhận của Quezon ở nơi riêng tư rằng dân chúng “không được chuẩn bị và không được bảo vệ” trước chiến tranh.

Báo cáo đó được gửi đi ngày 30 tháng Mười một năm 1941. Một tuần sau, người Philippines để ý thấy những chiếc máy bay lạ xuất hiện trên bầu trời.

11 | TÌNH TRẠNG CHIẾN TRANH

“Chiến tranh, danh hài Jon Stewart nhận xét, là “cách Chúa dạy địa lý cho dân Mỹ. Chắc chắn những cuộc tấn công của Nhật Bản vào ngày 7-8 tháng Mười hai năm 1941, là một bài học như thế. Với những ai đã quen nhìn những tấm bản đồ phóng chiếu kiểu Mercator(*) xác định Nhật Bản ở bên phải (thuộc vùng “Viễn Đông”) và Hawai‘i bên trái, thì vụ Trân Châu Cảng là một bài học mang tính giáo khoa về những nguy hiểm của việc trình bày một thế giới hình tròn trên một mặt phẳng. Ngay cả những vùng lãnh thổ không bị tấn công, như Alaska, cũng hiện ra với sự rõ ràng đầy lo âu một khi Nhật Bản đã cho thấy hết tầm mức tham vọng của họ.

Những nhà hoạch định chiến tranh cuối cùng đã thấy điều mà Ernest Gruening cố gắng nói với họ suốt nhiều năm: Alaska vươn xa một cách nguy hiểm vào Thái Bình Dương, quần đảo Aleut tại đó tạo thành một cây cầu với vùng Bắc Á. Một thuộc địa có khoảng bảy mươi lăm nghìn dân, một nửa là người bản địa, với nền kinh tế chủ yếu chỉ có đánh cá, bỗng nhiên ở tiền tuyến của nỗ lực phòng thủ quân sự. Nhưng nếu Alaska giờ có vẻ quá gần Nhật Bản, nó cũng có vẻ thật xa xôi so với đại lục, do không có con đường trên bộ nào kết nối với nó.

Lo lắng về một cuộc xâm lăng của Nhật Bản và quyết tâm sử dụng cho được vùng lãnh thổ rộng lớn bên bờ Thái Bình Dương này, chính quyền Roosevelt đã bắt tay vào làm một con đường. Con đường này sẽ không chỉ kết nối Alaska với đại lục mà nó còn giúp chính quyền chuyển đồ tiếp tế bằng phà biển cho đồng minh Liên Xô.

Bản đồ địa cầu kiểu mới cho thời chiến của nhà vẽ bản đồ nổi tiếng Richard Edes Harrison, nhấn mạnh chuỗi đảo làm cầu nối Alaska (ở dưới cùng) tới Nhật Bản, 1944.

Con đường đó là một nỗ lực gian nan khó tưởng tượng nổi. Tuyến đường, với sự phục tùng vừa đồng ý vừa khó chịu của chính quyền Canada, đi xuyên qua các tỉnh phía bắc Canada, dài hơn đường từ New York tới Dallas. Đất đai mà nó đi qua về cơ bản là hoang địa, với chỉ vài thị trấn nhỏ trên đường, nên công nhân sẽ phải lôi theo đồ ăn, nhu yếu phẩm và chỗ ở. Chỗ ở đặc biệt quan trọng, bởi nhiệt độ cực kỳ lạnh (có lúc trong mùa đông đầu tiên, nhiệt độ xuống dưới -56°C). Và mọi thứ phải được thực hiện với tốc độ tối đa.

Hoa Kỳ đưa 11.150 binh sĩ lên phía bắc. Một phần ba là người Mỹ gốc Phi - những đơn vị lính da đen đầu tiên phục vụ bên ngoài đại lục trong cuộc chiến. Cùng 11.150 người là 11.107 trang thiết bị nặng: máy kéo, máy ủi, xe tải, máy nghiền đá, xe cào đường, xe xúc, xe bồn hơi nước, máy nén khí và máy phát điện.

Trên quãng đường từ Dawson Creek, British Columbia tới Fairbanks, Alaska, quang cảnh như thể toàn bộ thế kỷ hai mươi đã được nén lại. Những người đàn ông và phụ nữ vốn quen đi lại bằng xe chó kéo chứng kiến trong sửng sốt những chiếc máy ủi lừng lững xuyên qua cánh rừng rậm rạp, vốn không có lối đi qua. Tầng đất đóng băng vĩnh cửu, đã được chôn dưới thảm thực vật nhiều thế kỷ, lần đầu tiên nhìn thấy ánh nắng mặt trời và tan chảy, biến mặt đất cứng thành bùn lầy. Những người vốn chỉ tiếp xúc hạn chế với người bên ngoài bỗng nhiên kiếm được những khoản tiền chưa từng thấy nhờ phục vụ cho quân đội. Nhưng họ cũng dễ tổn thương bởi bệnh tật. Vài thập niên sau đó, một nhà nhân chủng học làm việc ở khu vực Những dân tộc đầu tiên(*) của Canada tại Các Lãnh thổ Tây Bắc thấy rằng bất kỳ cuộc trao đổi nào về lịch sử các gia đình đều không thể tránh khỏi dẫn tới những người thân đã “chết hồi năm 1942”.

Con đường hoàn thành vào tháng Mười một năm 1942 với chi phí 19,7 triệu đô la. Viên toàn quyền Canada đánh giá rằng nó là “con đường vĩ đại nhất từng được con người xây nên”.

Tổng cộng con đường dài 1.650 dặm. Như thế, nó dài hơn hàng trăm dặm so với cần thiết. Nhưng các kỹ sư quân đội, muốn ưu tiên nhất là tốc độ, đã nắn đường vòng qua những điểm khó khăn - một biện pháp tiết kiệm thời gian nhưng đắt đỏ. Trang thiết bị cũng tương tự. Khi máy ủi hỏng, người ta bỏ mặc chúng bên vệ đường thay vì sửa chữa - làm thế nhanh hơn, và máy ủi thì không thiếu.

Vì đây là lần đầu tiên trong lịch sử Alaska, tiền không phải là vấn đề.

* * *

Khắp đế quốc, những vùng lạc hậu trở thành các tiền tiêu. Và đi cùng quân đội là tiền bạc của liên bang, tràn về không phân biệt đối xử với những vùng đất đã khô cằn bấy lâu vì bị bỏ mặc. Ở Puerto Rico, người lao động chuyển từ những đồn điền trồng mía đang suy sụp sang các công việc xây dựng và vận hành căn cứ quân sự. Tới năm 1950, chính quyền liên bang đã chi 1,2 tỉ đô la ở đó.

Điều tương tự xảy ra với Hawai‘i, trung tâm của cuộc chiến tranh Thái Bình Dương. Sau Trân Châu Cảng, quân đội đổ về hàng loạt, cùng với nó là nhu cầu vô tận. Tình trạng thất nghiệp biến mất, số nhà hàng ở Honolulu tăng gấp ba, và các khoản tiền gửi ngân hàng trên khắp vùng lãnh thổ này tăng gấp năm. Những người mới tới, ví tiền căng phồng, biến con phố Khách sạn xập xệ cho du khách thành một mỏ vàng. Tám tiệm xăm hình thực hiện khoảng bốn tới năm trăm hình xăm mỗi ngày (“Đừng quên Trân Châu Cảng” là dòng chữ xăm ăn khách nhất). Những nhà thổ đông đúc quá mức, với dịch vụ được cung cấp ba phút một, thu ngay tại chỗ 10 triệu đô la mỗi năm - tương đương một nửa chi phí cho đường cao tốc Alaska.

Sự chuyển đổi không chỉ giới hạn ở các vùng lãnh thổ. Ở cả đại lục, cuộc chiến cũng mang tới công ăn việc làm. Nó cũng dẫn tới sự can thiệp của chính quyền vào đời sống thường nhật - hạn chế giá cả, kiểm soát tiền lương, phân phối hàng hóa, thuế thu nhập, trái phiếu chiến tranh, và nghĩa vụ quân sự. Nhưng sự khác biệt là ở những vùng lãnh thổ, tất cả những điều đó xảy ra mà không ai la lối gì. Đó là những vùng đất thuộc Đại Hoa Kỳ đối mặt với nước ngoài. Nên nếu bạn muốn thấy sự phình to của chính quyền trong Thế chiến II, thì hãy quên Detroit và San Francisco đi. Hãy nhìn vào các vùng lãnh thổ, đặc biệt là Alaska và Hawai‘i, nơi việc quân sự hóa thực sự chỉ huy tất cả mọi thứ.

* * *

Những quả bom đầu tiên thả xuống Trân Châu Cảng lúc 7:55 sáng. Tám tiếng sau - thậm chí trước khi Hoa Kỳ tuyên chiến thống đốc Hawai‘i Joseph Poindexter(*) đình chỉ quyền bảo hộ nhân thân(*) và chuyển giao mọi quyền lực trên thực tế của vùng lãnh thổ cho quân đội.

Người dân Hawai‘i chứng kiến thuộc địa nổi tiếng vì những bãi biển, hoa, và đàn ghi ta trở thành một doanh trại quân đội. Các công viên và sân trường học bị xới tung làm chiến hào, dây thép gai rải rác trên các bãi biển, lính gác dựng chốt kiểm soát ở các giao lộ lớn, và hàng nghìn ổ súng máy bằng bê tông mọc lên, ngụ ý về khả năng khó chịu là đạn sẽ bay vèo vèo ở trung tâm Honolulu. Lục quân và hải quân tuyên bố chủ quyền với hàng trăm nghìn acre đất - đôi khi mua lại, nhưng thường đơn giản là chiếm lấy. Ở đỉnh điểm của cuộc chiến, lục quân nắm giữ một phần ba đất đai của Oahu.

Cuộc sống trong vùng chiến sự đầy bất trắc. Có nghĩa là phải mang theo mặt nạ phòng độc (lễ tốt nghiệp ở Đại học Hawai‘i diễn ra với các sinh viên mặc quần áo tốt nghiệp của tân cử nhân và đeo mặt nạ phòng độc). Nó đồng nghĩa với việc phải tuân thủ giờ giới nghiêm ngặt nghèo. Nó cũng có nghĩa là những lần “cắt điện toàn đảo”: cắt mọi nguồn sáng có thể giúp máy bay Nhật Bản định vị vào buổi tối.

Xe tăng trên đường Beretania ở Honolulu trong gần ba năm thiết quân luật ở Hawai‘i.

Nhưng sự phòng ngừa không chỉ với những kẻ xâm lược. Quân đội cũng khăng khăng phải cảnh giác đặc biệt với chính người dân Hawai‘i. Hawai‘i là “đất nước thù địch, như nhận định của bộ trưởng hải quân, với một đám dân chúng đáng ngờ, hơn một phần ba có gốc Nhật Bản. Bởi thế những cư dân của vùng lãnh thổ này phải đăng ký, lấy dấu vân tay, và được tiêm vắc xin - cuộc lấy dấu vân tay hàng loạt đầu tiên và chiến dịch tiêm vắc xin bắt buộc lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Họ được yêu cầu phải mang theo giấy tờ tùy thân mọi lúc, nếu không sẽ bị bắt giữ. Điều này dẫn tới một khoảnh khắc khó chịu khi chính Thống đốc Poindexter bị chặn lại và nhận ra ông đã bỏ căn cước trong túi một cái áo vest khác.

Các quy định này, không hề có sự kiểm soát của bên lập pháp(*) hay sự giám sát của tổng thống,(*) bắt nguồn từ Văn phòng Thống đốc Quân sự - Office of the Military Governor (OMG hay như một số người vẫn nói: “One Mighty God” - Chúa tể toàn năng). Giống như một vị thần, vị thống đốc quân sự đưa ra những điều răn dạy: thay thế đồng đô la Hoa Kỳ bằng loại tiền tệ chỉ sử dụng ở Hawai‘i, hạn chế đi lại, kiểm duyệt báo chí, kiểm duyệt thư tín, đóng băng tiền lương, và cấm bỏ việc ở các ngành then chốt. Ông cũng có thể là một vị thần hay ghen tức, như khi ông ấn định hình phạt mười năm lao động khổ sai với tội coi thường lá quốc kỳ hay khi ông cấm bày tỏ “sự thù địch hay thiếu tôn trọng” (bằng lời lẽ, hình ảnh, hay “cử chỉ”) với chính ông hay bất kỳ ai trong các lực lượng vũ trang ở những nơi vui chơi giải trí. Ở những khía cạnh khác, các sắc lệnh của thống đốc nghe như kinh Talmud, rõ ràng vượt ra ngoài những vấn đề quân sự quan trọng, phán xét cả việc sơn hàng rào, bảo quản thịt, giờ giấc ở các điểm chơi bowling, việc vận chuyển chim bồ câu, và giết mổ lợn (án tù tối đa một tháng với tội mổ lợn chưa đủ cân).

“Quyền hành của tôi về cơ bản là không giới hạn, viên thống đốc quân sự tự hào trong nhật ký của ông.

Đằng sau rất nhiều sắc lệnh là sức mạnh của các lực lượng vũ trang. Giám đốc một đài phát thanh ở Hawai‘i nhớ lại buổi phát thanh trực tiếp đầu tiên của ông sau thiết quân luật. Một sĩ quan hải quân bước vào đài, rút súng ra, và tuyên bố, “Tôi có một khẩu .452(*) trong tay và sẽ nổ súng nếu ông đi lệch khỏi kịch bản. Viên sĩ quan cười lớn, ông giám đốc đài nhớ lại, nhưng không hề đùa giỡn. Cảnh sát quân sự “nổi tiếng là hăng hái thái quá”, một người Honolulu gốc Nhật Bản ghi lại trong nhật ký của ông. “Họ bắn trước rồi hỏi sau.

Ngoài súng đạn trên đường phố, quân đội còn thiết lập một hệ thống tòa án quân sự để thực thi luật lệ của họ. Nền công lý mà họ phân phát là gấp gáp và khắc nghiệt. Những phiên tòa được tổ chức ngay ngày xảy ra vụ bắt giữ và kéo dài chỉ vài phút. Trong bốn tháng đầu tiên ở Honolulu, một viên thẩm phán duy nhất đã phán xử khoảng một trăm vụ mỗi ngày. Không có bồi thẩm đoàn, không có báo chí, không gọi nhân chứng, và quan trọng nhất, không có luật sư. Các sĩ quan quân đội có vũ trang, những người hiếm khi được đào tạo tư pháp, diễn giải các sự kiện và luật pháp với sự tùy tiện tối đa - các bị cáo có thể và đã bị kết tội vì vi phạm “tinh thần thiết quân luật”. Không có gì ngạc nhiên, tòa gần như luôn kết tội. Trong hơn hai mươi nghìn phiên tòa đã được tiến hành ở một trong các tòa án binh của Honolulu vào năm 1942, 98,4% đi tới phán quyết có tội.

Hàng chục nghìn bị cáo trải qua các tòa án binh của Hawai‘i không bị kết tội vì những tội thông thường: trộm cướp, tấn công người khác, lừa đảo… Họ bị xét xử vì không tới nơi làm việc, vì vi phạm giờ giới nghiêm, và chủ yếu là vi phạm luật giao thông. Tôi tưởng tượng rằng có lẽ một số ít người đã bị kết tội vì có cử chỉ thiếu tôn trọng như đã nói ở trên với một thành viên của lực lượng vũ trang ở một nơi vui chơi giải trí.

Một khi đã bị xét xử, và khả năng lớn là bị kết tội, bị cáo trong những phiên tòa không có bồi thẩm đoàn đó có thể bị phạt hàng nghìn đô la hoặc bị giam giữ tới năm năm (những tội nghiêm trọng hơn sẽ bị các án phạt dài hơn được xử lý ở một tòa quân sự cấp khác). Các sắc lệnh thống đốc xác định rõ những hình phạt ngồi tù tới ba mươi ngày cho việc bỏ quên chìa khóa trong ổ khóa một chiếc xe đang đậu, và tới một năm lao động khổ sai cộng khoản phạt 1.000 đô la với việc mua các bộ bài tây có đánh dấu.

Sống dưới một chế độ như thế có thể rất khổ sở. Một người lái xe mô tô bị phạt 50 đô la, với cáo buộc tấn công và hành hung, vì đã đá vào chính chiếc xe của mình. Một trong những vụ khó chịu nhất liên quan tới một người da đen, người này chạy khỏi một quán bar nơi anh ta bị một tay bảo kê dọa nạt, và va vào hai viên cảnh sát quân đội. Anh bị bắt giữ, bị cáo buộc tấn công cảnh sát, và bị tuyên án năm năm tù.

Một cuốn sách cho trẻ em ở Honolulu giai đoạn thiết quân luật thể hiện hình ảnh một bị cáo run rẩy trước thẩm phán của tòa án binh.

Bởi hồ sơ không được giữ lại một cách thống nhất và các phiên tòa không mở với công chúng, thật khó để biết kiểu thực thi công lý hết sức sai trái đó phổ biến tới mức nào. Nhưng những bản án hơn một năm giam giữ là hiếm gặp, và không có nhiều lý do để nghĩ rằng nhiều người phải mòn mỏi trong các nhà tù của Hawai‘i. Các bị cáo thường xuyên được chỉ đạo hiến máu thay cho ngồi tù hay mua trái phiếu chiến tranh thay vì đóng phạt. Bằng cách đó, quân đội buộc người dân Hawai‘i thực hiện các hành động yêu nước mà với dân đại lục đó là quyền lựa chọn.

Tình trạng thiết quân luật ở Hawai‘i kéo dài gần ba năm, dài hơn hai năm rưỡi so với những mối đe dọa thực tế của Nhật Bản với quần đảo. Nhưng những người chỉ huy quân đội ở Hawai’i liên tục từ chối việc giao lại quyền kiểm soát. Bộ trưởng nội vụ bắt đầu gọi nó là “vùng lãnh thổ bị chinh phạt Hawai‘i thuộc Mỹ”.

Cuối cùng, điều kết thúc tình trạng thiết quân luật là hàng loạt thách thức pháp lý đưa vấn đề này ra trước công luận - một dịp hiếm hoi mà dân đại lục để ý tới các vùng lãnh thổ. Các luật sư của quân đội tranh luận trước Tòa Tối cao rằng vị thế vùng lãnh thổ của Hawai‘i cho phép duy trì tình trạng thiết quân luật. Hơn nữa, họ bổ sung, Hawai‘i có một “dân số không thuần nhất, với tất cả những nhóm người và lòng tin mà trong nhiều trường hợp xa lạ với triết lý của đời sống chính quyền Mỹ”.

Tòa án, ta phải khen ngợi họ, không đồng ý. Tình trạng thiết quân luật ở Hawai‘i là bất hợp pháp, tòa kết luận, và thường dân ở đó xứng đáng với những sự bảo vệ giống như thường dân ở đại lục. “Phân biệt chủng tộc không có chỗ ở bất kỳ đâu trong nền văn minh của chúng ta, một thẩm phán trách móc. Tuy nhiên, phán quyết chỉ được đưa ra vào năm 1946 - lúc đó thì không chỉ tình trạng thiết quân luật, mà chính cuộc chiến cũng đã kết thúc.

* * *

Không lâu sau khi Nhật Bản chiếm Philippines, họ chuyển sang Alaska. Vào tháng Sáu năm 1942, Nhật Bản đánh bom cảng Dutch và chiếm các đảo thuộc quần đảo Aleut: Agattu, Attu, và Kiska (“Phải luận tội ai đó chứ, Manuel Quezon càu nhàu khi ông nghe tin tức về việc một vùng lãnh thổ hầu như không được phòng thủ nữa rơi vào tay Nhật Bản). Nhật Bản chiếm các hòn đảo đó trong hơn một năm và chuyển dân số ít ỏi ở Attu (42 người) sang Nhật Bản làm tù nhân chiến tranh. Một nửa chết ở đó.

Chiếm được một phần Alaska là một thành tựu quan trọng, và những người làm công tác tuyên truyền đã mang các di tích từ quần đảo Aleut về những hòn đảo quê nhà của Nhật Bản để trưng bày đầy tự hào. Dân đại lục Hoa Kỳ ít biết tới sự kiện này hơn hẳn, và đó là bởi sự kiểm duyệt chính thức. Dù Ernest Gruening, với tư cách toàn quyền, ngăn chặn tình trạng thiết quân luật ở Alaska, ông làm được thế nhờ miễn cưỡng đồng ý hợp tác với quân đội trong mọi vấn đề của chính quyền. Alaska trở thành một căn cứ quân sự theo kiểu riêng của nó, với những đợt cắt điện toàn diện, lệnh cấm đi lại, và những thứ khác.

Đáng kinh ngạc nhất là tình trạng gần như khóa chặt thông tin. Ở đại lục, việc kiểm duyệt chỉ ở mức nhẹ nhàng đáng ngạc nhiên. Chính quyền chỉ yêu cầu các tổng biên tập không đăng tải các chi tiết về những vấn đề nhạy cảm. Ở Alaska, ngược lại, kiểm duyệt là bắt buộc và rất tích cực. Các tài liệu viết tới vùng lãnh thổ này bị kiểm duyệt mạnh tay, tới mức ngay cả Gruening - viên thống đốc - cũng bị mở thư và cắt xén các trang báo The Washington Post và Newsweek của ông. Tin tức đi ra bên ngoài còn bị kiểm soát chặt hơn. Sau cuộc tấn công của Nhật Bản, các nhà báo không phải người Alaska bị trục xuất (một số người sau đó quay lại). Những người còn lại bị cấm viết về các vấn đề chiến lược, điều mà theo sự diễn giải rộng của quân đội, có nghĩa là gần như mọi khía cạnh của đời sống Alaska.

“Chúng tôi có phải là người ngoại quốc ở đây không?” một người Alaska hỏi. “Chẳng lẽ chúng tôi không phải là người Mỹ sao?”

Ernest Gruening nổi giận và tới Washington để than phiền về “việc sử dụng những phương pháp kiểu Gestapo với Hoa Kỳ”. Nhưng ông phát hiện ra, trong một tình cảnh trớ trêu hoàn hảo, rằng việc kiểm duyệt hoàn bị tới mức ngay cả các nghị sĩ cũng không biết điều đó.

Do đó, Alaska là “mặt trận chiến tranh yên tĩnh nhất”, hay “mặt trận được ẩn giấu”, theo lời một nhà báo. Ngày nay nó là cuộc chiến bị lãng quên. Nhiều người thậm chí ngạc nhiên biết rằng Nhật Bản từng tới gần Alaska.

Họ cũng ngạc nhiên khi biết về trại giam người Aleut.

* * *

Việc giam giữ người gốc Nhật trong Thế chiến II là một trong những chương đáng tiếc nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Vào tháng Năm năm 1942, khoảng 112.000 cư dân các bang miền Tây, một số có quốc tịch Nhật Bản và một số là công dân Hoa Kỳ gốc Nhật Bản, bị buộc phải rời nhà và bị giam giữ trong các trại tập trung nhiều năm. Vào năm 1988, Quốc hội đã xin lỗi vì “sự bất công sâu sắc” của hành động này và đền bù cho mỗi người bị bắt giữ 20.000 đô la - một ví dụ hiếm thấy về việc chính quyền ăn năn.

Nhưng việc giam giữ đó là một trong những chương sử sẽ có vẻ hoàn toàn khác một khi bạn nhìn ra khỏi tấm bản đồ logo. Chính ở các vùng lãnh thổ, sự sẵn sàng của chính quyền trong việc xâm hại các quyền tự do dân sự của chính thần dân của họ mới được bộc lộ đầy đủ nhất. Hawai’i là ví dụ - một khu bán giam giữ mà thay vì nhắm vào một nhóm chủng tộc, biến cả vùng lãnh thổ thành một doanh trại dây thép gai, với quân đội giám sát việc đi lại, giao thông liên lạc, và hoạt động chính trị của mỗi cư dân.

Ít quen thuộc hơn là những gì xảy ra ở quần đảo Aleut, chuỗi đảo thuộc Alaska trải ra tới tận châu Á. Trước khi cuộc chiến bắt đầu, Gruening và các đồng sự của ông đã thảo luận về khả năng xảy ra một cuộc tấn công của Nhật Bản. Liệu có nên sơ tán dân các hòn đảo này để phòng ngừa hay không? Gruening phản đối: ông tin rằng việc đưa người Aleut rời quê hương của họ sẽ là một tai họa.

Cuộc xâm lăng của Nhật Bản khiến cho không còn lựa chọn. Bộ chỉ huy Alaska ra lệnh cho tất cả dân bản xứ sống ở Aleut phần phía tây Unimak và quần đảo Pribilof gần đó phải di dời và chuyển sâu hơn vào nội địa. Điều này không phải là vì sợ họ không trung thành. Thay vì thế, việc giam giữ là để “tốt cho chính bọn họ, một cách để đưa thường dân ra khỏi vùng chiến sự (dù người Aleut lưu ý rằng những cư dân da trắng của đảo Unalaska được phép ở lại).

Vì Gruening và các đồng sự của ông chống lại ý tưởng giam giữ người Aleut nên lúc đầu việc giam giữ không có kế hoạch gì hết. Gần chín trăm người Aleut bị gấp gáp đẩy lên tàu (trong khi đang ăn sáng”, một viên sĩ quan ở Atka nhớ lại, “trứng vẫn còn trên bàn”), và bị bỏ xuống ở vùng nam Alaska xa lạ.

Họ thấy môi trường mới này thật khó chịu. Theo mọi nghĩa, những cánh rừng bạt ngàn khiến họ lo lắng. “Cảm giác kỳ lạ, tộc trưởng bộ tộc Atka nói đầy cảnh giác. “Không có nơi nào để đi lại.

Tuy nhiên, những rừng cây là vấn đề nhỏ nhất với người Aleut. “Nhà” mới của họ là bất cứ nơi nào mà hải quân có thể tìm được một cách gấp gáp: những trại khai mỏ bỏ hoang, những nhà kho chứa cá, và các trại lao động. Nhiều nơi thiếu nước sinh hoạt. Và bất chấp những khoản tiền triệu quân đội đã đổ vào đường cao tốc Alaska, chẳng bao giờ tìm được ra tiền sửa các trại giam giữ.

Vậy các khu trại đó như thế nào? “Tôi không có thứ từ ngữ nào đủ để diễn tả những gì tôi đã thấy, tổng chưởng lý Alaska của Gruening viết sau khi ghé thăm một khu trại. “Nếu tôi có được những từ ngữ đó, tôi tự tin là quý vị sẽ không thể tin nổi.

Một người bị giam giữ tuyệt vọng cố gắng vẽ ra bức tranh cho các quan chức. Khu trại “không phải là nơi cho một sinh vật sống, cô giải thích trong một lá thư. “Chúng tôi uống nước bẩn và bị ốm, đám trẻ mắc bệnh da liễu, thậm chí người lớn cũng đau yếu vì cái lạnh. Chúng tôi ăn ở nhà ăn tập thể chỉ cách nhà vệ sinh gần đó vài yard. Chúng tôi ăn vào cả những thứ dơ bẩn vo ve bay xung quanh. Chúng tôi không có chỗ tắm và không có chỗ giặt quần áo hay phơi khi trời mưa.”

Gruening tới thăm, đi cùng là một bác sĩ. Những khiếu nại là đúng. “Khi chúng tôi bước vào căn nhà đầu tiên, mùi chất thải của người và mùi rác nặng tới mức tôi không bước qua nổi bậc thềm” viên bác sĩ ghi nhận. Những tòa nhà không có ánh sáng, không hệ thống thoát nước, và nước “có màu nhờ nhờ, nhiễm bẩn và không thể nào uống nổi”.

Dù đã là những công dân trung thành chấp nhận trao lại nhà cửa của họ theo yêu cầu của hải quân, người Aleut mòn mỏi trong những khu trại này. Dù không có hàng rào dây thép gai vây quanh, việc bỏ đi là bất khả: người Aleut cần sự cho phép của quân đội và (ở hầu hết các trại) phải có thuyền thì mới đi được, cả hai điều đó đều không có.

Vậy là họ ở lại, trong nhiều năm. Sau khi Nhật Bản bị đánh bật khỏi quần đảo Aleut và cục diện chiến tranh đã đổi chiều, ít có khả năng là quần đảo sẽ phải đối mặt với các nguy cơ tiếp diễn. Ít ra, chính quyền đủ tự tin để đưa những người sống ở quần đảo Pribilof trở lại quê nhà họ để làm việc trong mùa săn hải cẩu năm 1943 (Cơ quan Ngư nghiệp và Thiên nhiên Hoang dã quốc gia có hợp đồng béo bở với một công ty da lông thú). Nhưng khi những người Pribilof xong việc với các bộ lông, họ được đưa thẳng tới trại giam giữ.

Việc giam giữ kéo dài đó không phải từ sự thù địch với người Aleut. Họ không phải là “kẻ thù”. Có vẻ chỉ là do các quan chúc thấy việc giam giữ người Aleut ở một nơi thật xa dễ dàng hơn so với đưa họ trở về nhà. Thêm vào đó, quân đội đã chiếm giữ nhiều căn nhà của họ. Và vì sự kiểm duyệt chặt chẽ, không hề có áp lực nào từ công luận. Không một ai hay biết.

Tuy nhiên, sự trì hoãn đó sinh chuyện. Bệnh tật ở các khu trại - kết quả dễ đoán của việc thiếu thốn gần như toàn bộ hạ tầng thiết yếu - biến thành cái chết. Ở các khu trại Bờ Tây, tỉ lệ tử vong ở người bị giam giữ không lớn hơn của thường dân bình thường. Nhưng ở các khu trại Alaska, tới khi cuộc chiến kết thúc, 10% đã thiệt mạng.

* * *

Câu chuyện về trại giam giữ ở Đại Hoa Kỳ không kết thúc với tình trạng thiết quân luật ở Hawai‘i hay việc di dời người Aleut. Dù chương sử này gần như không được biết tới, Hoa Kỳ còn giam giữ người Nhật Bản ở cả Philippines nữa.

Roosevelt đã ký Sắc lệnh Hành pháp 9906 khét tiếng, quyết định giam giữ người Nhật Bản ở Bờ Tây Hoa Kỳ, vào tháng Hai năm 1942, sau rất nhiều cân nhắc. Việc giam giữ dân chúng có tổ tiên là người Nhật (vào khoảng ba mươi nghìn người) ở Philippines ít đòi hỏi tranh luận hơn. Nhiều tháng trước trận Trân Châu Cảng, Quốc hội Philippines đã thông qua một dự luật yêu cầu người nước ngoài phải đăng ký với chính quyền và lấy dấu vân tay. Rồi vào ngày diễn ra cuộc tấn công, MacArthur ra lệnh cho cảnh sát gom tất cả người Nhật lại, bao gồm những công dân Philippines và người có tổ tiên là người Nhật sinh ở Philippines. Chỉ các quan chức lãnh sự là được miễn trừ.

Vụ việc diễn ra không hề lịch sự. Binh lính càn quét nhà cửa, cửa hàng và văn phòng của người Nhật và lôi người Nhật ra ngoài nếu cần thiết. Một người Philippines mô tả một nhóm gia đình bị kéo lê trên đường phố:

Mọi người la ó. Cậu giúp việc nhà tôi như phát điên. “Treo cổ bọn chúng lên, bọn phản bội!” cậu ta hét lên qua hàng rào. Cậu ta cúi xuống nhặt một cục đá nhưng tôi ngăn cậu ta lại. “Đừng quậy” tôi nói với cậu ấy thật nghiêm khắc. “Cậu cứ để mặc người Mỹ, bọn họ muốn làm gì thì làm.

Với sự khuyến khích từ nhà chức trách, thường dân săn đuổi những người Nhật Bản còn lẩn trốn. Người Philippines nào giúp họ trốn tránh sẽ bị bắt giữ. Phụ nữ người Nhật bị cả thường dân và binh lính cưỡng hiếp, và nhà cửa cùng cơ sở kinh doanh của người Nhật bị cướp phá. Ở Manila, cảnh sát đậu những chiếc xe tải với hơn một trăm người bị giam giữ ở giữa đường trong một cuộc không kích, một mục tiêu hấp dẫn cho các máy bay ném bom của Nhật Bản và là thách thức kinh hoàng với những người mắc kẹt bên trong. Ở Davao, lính gác liên tục hướng cơn thịnh nộ của họ vào Nhật Bản bằng cách nổ súng bừa bãi vào tù nhân - một người bị giam giữ ước tính là họ đã giết chết tất cả năm mươi người.

Kiyoshi Osawa, một tù nhân đã sống ở Philippines mười sáu năm, từ khi ông còn là một cậu bé, nhớ lại “làn sóng bất an và sự sỉ nhục không thể tả nổi” khi ông “mòn mỏi trong nhà từ”.

Osawa và những bạn tù của ông không bao giờ được nhắc tới trong các ghi chép ở Hoa Kỳ về việc giam giữ người Nhật Bản. Điều này một phần là bởi xu hướng chung loại trừ các thuộc địa khỏi lịch sử Hoa Kỳ, dù chắc chắn là nó cũng có liên quan tới tính chất ngắn ngủi của sự vụ. Trong khi việc giam giữ ở Bờ Tây, tình trạng thiết quân luật ở Hawai‘i, và việc giam giữ người Aleut kéo dài nhiều năm, việc giam giữ ở Philippines kết thúc chỉ vài tuần sau khi Nhật Bản tiến quân vào cuối năm 1941.

Cuộc xâm lăng khiến các tù nhân như Osawa rơi vào một tình thế thú vị. Ở Bờ Tây, nỗi sợ của các quan chức rằng những cư dân có tổ tiên là người Nhật sẽ cộng tác với Nhật Bản hóa ra chẳng hề có cơ sở. Chỉ có vài vụ được biết tới là dân đại lục hỗ trợ vật chất cho Nhật Bản. Nhưng ở Philippines, câu hỏi về lòng trung thành được nêu ra nghiêm trọng hơn nhiều, bởi Nhật Bản đã thực sự chinh phục được vùng lãnh thổ đó. Liệu người Nhật Bản ở Philippines sẽ đứng về phe Nhật Bản hay Hoa Kỳ?

Gần như tất cả lựa chọn Nhật Bản. Những tù nhân cũ, mang súng do quân đội Nhật cung cấp, trả thù nhanh chóng và tàn bạo những người đã nhốt họ. Rồi họ phục vụ cho sự chiếm đóng của Nhật Bản trong vai trò người trung gian và phiên dịch. Người Philippines được nhìn thấy những khuôn mặt quen thuộc - người làm vườn, người bán kem, người hầu trong nhà - diễu binh trong quân phục Nhật Bản.

“Không thể nào tả nổi mức độ nghiêm trọng của tình thế lưỡng nan mà các cư dân Nhật Bản phải đối mặt khi chúng tôi mắc kẹt giữa sự tàn bạo của quân đội Nhật Bản và sự khốn khổ của bạn bè chúng tôi người Philippines, Osawa nhớ lại. Dẫu vậy, ông đã tham gia chính phủ chiếm đóng và phục vụ nó trong suốt cuộc chiến. Bất chấp việc ông đã “đồng hóa vào xã hội Philippines”, ông vẫn cảm thấy “một niềm tự hào ghê gớm được là người Nhật”.

Chắc chắn là cảm xúc của Osawa có một nguyên nhân quan trọng bởi ông vừa bị các hàng xóm Philippines của mình bắt nhốt.

* * *

Tình thế gay go của Kiyoshi Osawa không phải là hiếm gặp. Những thần dân thuộc địa có lý do khi than phiền về Hoa Kỳ - nhất là những người bị bắt giam. Không hề phi lý khi cho rằng một số người có thể đứng về phía Nhật Bản trong cuộc chiến, như Osawa đã làm. Chắc chắn nỗi sợ đó đã ăn sâu trong tâm trí của các quan chức thuộc địa khắp vùng Thái Bình Dương của đế quốc.

Nhưng nỗi sợ đó không thành hiện thực ở các vùng lãnh thổ Thái Bình Dương bên ngoài tầm với trực tiếp của Nhật Bản. Thay vì thế, các cư dân ở Hawai‘i và Alaska ngả theo hướng kia và ủng hộ Hoa Kỳ không thua kém ai. Không khác gì nhiều người Mỹ gốc Phi đã chiến đấu ở nước ngoài để chứng minh cho đòi hỏi của họ về quyền bình đẳng ở quê nhà, những cư dân của các vùng lãnh thổ Thái Bình Dương gia nhập cuộc chiến với một quyết tâm rõ ràng, như thể họ có điều cần chứng tỏ. Nguồn thu từ bán trái phiếu chiến tranh ở Hawai‘i cao nhất cả nước, liên tục cao hơn từ hai tới bốn lần mức trung bình cả nước. Nguồn thu từ Alaska, ít ra là tới giữa cuộc chiến, xếp thứ hai. Ngay cả khi họ đối mặt với sự can thiệp thô bạo hơn nhiều từ chính quyền so với dân đại lục, dân chúng các vùng lãnh thổ Thái Bình Dương đã trả chiến phí cho cuộc chiến. Nhưng chính quyền đòi hỏi ở họ không chỉ là mua trái phiếu. Ở Alaska, Gruening, lo ngại về cuộc xâm lược của Nhật Bản (chuyện này diễn ra một tháng trước khi Nhật Bản tấn công quần đảo Aleut), đã bắt tay vào tổ chức Lực lượng Tự vệ Vùng lãnh thổ Alaska (ATG - Alaska Territorial Guard). Đó là một lực lượng dân quân, các công dân được vũ trang sẵn sàng chiến đấu chống xâm lược. Bởi Gruening cần sự phòng vệ trải khắp bờ biển, điều này đồng nghĩa phải chiêu mộ người bản địa.

“Cho tới khi đó,” Gruening nhớ lại, “tôi rất ít tiếp xúc với người Eskimo. Ông tự hỏi họ sẽ phản ứng ra sao trước khả năng gia nhập quân đội. Người bản địa ở Alaska phải sống trong một hệ thống Jim Crow khắc nghiệt: ngồi ở khu tách biệt trong nhà hát, học lớp riêng trong trường học, và những tấm bảng cấm người bản xứ ở các khách sạn và nhà hàng. Gruening thú nhận ông “không biết sự thù hận nào có thể ẩn giấu sau những khuôn mặt tươi cười của họ”. Những binh lính từ đại lục cũng thế, họ lo sợ rằng người bản địa Alaska, nếu được vũ trang, có thể quay súng chống lại quân đội.

Gruening đặt cược là họ sẽ không làm thế, và ông đi thăm vùng lãnh thổ cùng thiếu tá Marvin Marston để bắt đầu mộ quân. Đó là lần đầu tiên một quan thống đốc tới thăm người bản địa phương Bắc. Gruening phát biểu trước, gọi họ là “những đồng bào Hoa Kỳ” Marston sau đó giải thích đề nghị. Họ sẽ không có lương hay đồng phục, nhưng họ sẽ là những chiến sĩ - “tai mắt của lục quân” - với cầu vai để thể hiện họ là thành viên.

“Chúng tôi sẽ trao cho các bạn súng và đạn dược, Marston nói tiếp. “Nếu bọn Nhật tới đây và cập bờ, các bạn có bắn chúng thật nhanh không?”

Họ sẽ làm thế. “Ở khắp mọi nơi, tôi thấy lời đáp cho khẩn cầu tổ chức tự vệ của tôi luôn là nhiệt tình nhất, Gruening nhớ lại. “Ở mọi ngôi làng Eskimo, tôi sẽ tổ chức một cuộc gặp. Tất cả mọi người đều tới: đàn ông, phụ nữ, thiếu nhi, trẻ còn ẵm ngửa. Tính cả lực lượng hỗ trợ, khoảng hai mươi nghìn người bản địa Alaska đã gia nhập “Đội Du kích của Gruening”.

Họ không được cấp chút ngân quỹ nào và ít tiếp xúc với các chỉ huy của mình. Và những tiếp xúc của họ với quân đội có thể làm họ tức giận. “Tôi đã trải qua một quãng thời gian khốn khiếp” Simeon Pletnikoff nhớ lại việc những binh lính đại lục bắt được ông đã đe dọa giết ông và tìm cách đưa ông ra tòa án binh với cáo buộc giả mạo binh lính.

“Các anh bị làm sao vậy?” Pletnikoff hỏi. “Tôi là một người Aleut.”

Bất chấp sự sỉ nhục, các thành viên Lực lượng Tự vệ bắt tay vào củng cố vùng bắc Alaska. Họ làm đường, xây các kho đạn và nơi trú ẩn, thực hiện các lệnh cắt điện toàn bộ, dập các vụ cháy trên lãnh nguyên, và phân công ca gác. Khi Nhật Bản thả khinh khí cầu bay ngang Thái Bình Dương trong một nỗ lực viển vông nhằm đánh bom Bắc Mỹ, Lực lượng Tự vệ đã định vị được và thu hồi chúng. Những khẩu súng trường của họ cũng là mẫu lạc hậu từ thời Thế chiến I giống như ở Philippines, nhưng điều đó không ngăn được người bản địa Alaska tập luyện hằng tuần.

Thiếu tá Marston cho một thành viên Lực lượng Tự vệ Vùng lãnh thổ Alaska (ATG)xem khẩu súng trường của ông. Tranh của Rusty Heurlin, cũng là một thành viên ATG.

Và một khi đã được kích hoạt, các đơn vị người bản địa hoạt động dưới sự bảo trợ của Lực lượng Cảnh vệ Quốc gia Alaska, họ đăng ký với tỉ lệ cao hơn nhiều so với dân đại lục. Họ thực hiện phận sự của mình lặng lẽ nhưng với sự trung thành rất ấn tượng, tới tận thời Chiến tranh Lạnh. Một viên tướng đến đảo Little Diomede mà không báo trước vào năm 1969 đã sốc khi thấy nhiều người vũ trang mặc đồng phục đón chiếc máy bay của ông. Phải chăng họ đã được đánh động? ông hỏi. Không, họ giải thích, chỉ là họ luôn chuẩn bị sẵn sàng.

* * *

Người bản địa Alaska nhọc nhằn trong vô danh. Nhưng không thể nói thế về những người Mỹ gốc Nhật quê ở Hawai‘i đã tham gia quân đội. Vào tháng Năm năm 1942, tiểu đoàn bộ binh 100 (độc lập) được thành lập từ hơn một nghìn bốn trăm người gốc Nhật, tất cả đều là công dân Hoa Kỳ. Cánh nhà báo rất quan tâm tới đạo quân này, được gọi là “chuột thí nghiệm từ Trân Châu Cảng”. “Chúng tôi biết rằng chúng tôi cũng phải giỏi như bất kỳ đạo quân người Caucasus nào khác, một thành viên tiểu đoàn nhớ lại. “Và chúng tôi biết rằng chúng tôi phải đổ máu.

Người Nhật Bản ở Hawai‘i có thể cảm nhận được sức nóng của việc nằm trong tâm điểm của dư luận. Và họ đã chiến đấu ra trò. Đến năm sau, khi lục quân kêu gọi binh sĩ có gốc gác Nhật Bản thành lập trung đoàn bộ binh 442, những vị trí dành cho người Nhật ở đại lục không có người đăng ký (nhiều người vẫn còn ở trong trại giam). Nhưng gần mười nghìn người Nhật quê Hawai‘i đã tràn ngập văn phòng tuyển quân. Hơn ba phần tư binh lính được tuyển lần đầu ở trung đoàn 442 là người quần đảo này.

Cả tiểu đoàn 100 toàn dân Hawai‘i và trung đoàn 442 chủ yếu là người Hawai‘i, sau này tiểu đoàn 100 cũng sáp nhập vào, được đưa tới châu Âu. Họ đã chiến đấu ở đó với lòng can trường không thể nhầm lẫn - “lòng can trường” trong trường hợp này là lối nói giảm của việc coi thường sinh mạng tới mức cực đoan bởi nhiệt tình tiêu diệt quân Quốc xã.

Một người lính, Daniel Inouye(*) đã cho thấy mức độ can đảm gần như không tưởng tượng được ở Tuscany vào cuối cuộc chiến. Khi ba khẩu súng máy của Đức khiến người của ông không ngóc đầu lên được, ông đã đứng lên xung phong về phía trước. Ông ngay lập tức bị bắn trúng bụng, nhưng ông chạy về phía ổ súng máy đầu tiên và ném lựu đạn làm nó nổ tung. Rồi sau đó, theo lời ông kể lại, ông “loạng choạng lên đồi” về hướng ổ súng thứ hai, loại ổ súng này khỏi vòng chiến bằng hai quả lựu đạn nữa. Trên đường tới ổ súng máy thứ ba, với trái lựu đạn cuối cùng trong tay, một khẩu súng phóng lựu của quân Đức bắn trúng khuỷu tay phải của ông và “xé toạc cánh tay tôi”. Nhưng nắm tay phải của ông, giờ chỉ còn dính vào cơ thể “nhờ vài sợi cơ đẫm máu”, vẫn nắm chặt quả lựu đạn. Ông giằng quả lựu đạn ra bằng tay trái rồi ném về phía ổ súng máy thứ ba. Khi vài lính Đức còn sống sót chạy tán loạn, Inouye rút khẩu tiểu liên của ông ra, và bằng tay trái, vãi đạn về phía họ. Chỉ sau khi bị bắn trúng lần nữa, vào chân, ông mới đổ vật xuống.

“Quay lại đỉnh đồi ngay!” ông quát tháo các đồng đội khi họ chạy tới giúp ông. “Chưa ai ra lệnh ngưng chiến cả!”

Inouye mất một cánh tay nhưng giành được một Huân chương Danh dự, phần thưởng cao quý nhất của quân đội Hoa Kỳ. Trong Thế chiến II, chỉ bốn sư đoàn lục quân có binh sĩ giành được hơn mười huân chương này. Nhóm tiểu đoàn 100/trung đoàn 442, dù chỉ là một trung đoàn - quy mô bằng một phần ba sư đoàn - có hai mươi mốt huân chương như thế (hai mươi hai nếu tính cả sư phụ Miyagi trong phim The Karate Kid). Họ còn giành hàng nghìn huân huy chương khác nữa. Tính theo tỉ lệ, tiểu đoàn 100/trung đoàn 442 là các đơn vị nhiều thành tích nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.

12 | CÓ NHỮNG LÚC CON NGƯỜI TA PHẢI CHẾT

Hawaii và Alaska được quân sự hóa để chuẩn bị cho một cuộc xâm lược không bao giờ xảy ra. Cả hai vùng lãnh thổ này đã bị tấn công, nhưng ngoài quần đảo Aleut thuộc Alaska, cả hai không hề hấn gì. Trong chuyện này thì họ đã may mắn. Ở những nơi khác trên Thái Bình Dương, cuộc chiến chứng kiến các thuộc địa phía tây bị xâm chiếm và chinh phục.

Điều đó bắt đầu với Trân Châu Cảng. Biến cố này được dân đại lục nhớ tới như là một cuộc tấn công vào một căn cứ ở Hawai‘i, nhưng tất nhiên đó chỉ là một phần câu chuyện. Vào ngày hôm đó, Nhật Bản đã tiến hành một cuộc tấn công gần như đồng thời lên các thuộc địa của phe Đồng minh khắp Thái Bình Dương. Vì những vụ đánh bom bất ngờ sẽ hiệu quả nhất vào tờ mờ sáng, ý tưởng là tấn công vào các mục tiêu lớn - Hawai‘i, Philippines, Guam và Hong Kong - ngay lúc bình minh.

Tuy nhiên, bình minh là một khái niệm tương đối. Sai sót không thể tránh khỏi trong kế hoạch của Nhật Bản là các vùng lãnh thổ đã bị tấn công có thể cảnh báo những vùng xa hơn về phía tây, nơi trời vẫn còn tối. Đây là một quan ngại đặc biệt nếu tính đến những chiếc B-17 của MacArthur, đơn vị “át chủ bài” của ông ở Philippines đóng vai trò trụ cột cho việc phòng thủ của phe Đồng minh ở Thái Bình Dương. Với sự cảnh báo từ Hawai‘i, những pháo đài bay đó có thể cất cánh và sẵn sàng chiến đấu.

Tệ hơn, các máy bay của Nhật Bản ở Đài Loan dự tính sẽ tấn công Philippines đã không cất cánh đúng giờ. Sương mù dày đặc khiến chúng phải đậu lại thêm sáu tiếng, nới rộng rất nhiều khung thời gian mà MacArthur có thể phản ứng với tin tức từ Hawai‘i. Các phi công Nhật Bản có mọi lý do để lo sợ rằng vào lúc họ tới được Philippines, thì MacArthur đang đợi sẵn. Có thể những chiếc B-17 của ông còn đánh bom Đài Loan thậm chí trước khi những máy bay của Nhật kịp cất cánh.

Nhưng chuyện đó đã không xảy ra thậm chí là suýt xảy ra cũng không. “Cảnh tượng chào đón chúng tôi thật khó tin” là cách một phi công Nhật Bản nhớ lại lúc anh ta bay tới Philippines. “Thay vì gặp phải một bầy máy bay chiến đấu Mỹ lao vào tấn công chúng tôi, chúng tôi nhìn xuống và thấy sáu mươi máy bay ném bom và máy bay chiến đấu của kẻ thù đậu thành hàng lối ngay ngắn dọc theo các đường băng sân bay. Những máy bay của MacArthur không cất cánh, và chúng chắc chắn không phải đang trên đường tới Đài Loan. Chúng đang xếp hàng trên mặt đất.

Những phi công Nhật Bản đang ngạc nhiên bắt đầu thả những quả bom xuống.

* * *

MacArthur đã nhận được tin tức về Hawai‘i. Điện thoại reo ở căn hộ tầng áp mái của ông trong khách sạn Manila vào lúc 3:40 sáng, giờ Philippines. Ông nai nịt và vội vã lao tới tổng hành dinh.

Nhưng không thể nói được chuyện gì xảy ra tiếp theo. Trong nhiều tiếng đồng hồ, có vẻ như MacArthur đã thực sự chẳng làm gì cả. Tư lệnh không quân của ông đã tới chỉ huy sở của MacArthur hai lần trong những cố gắng tuyệt vọng để gặp ông nhưng chỉ thấy cánh cửa văn phòng của MacArthur đóng chặt. Những cảnh báo lặp đi lặp lại từ Washington không có ai nhận; những mệnh lệnh trực tiếp bị phớt lờ.

Phải chăng MacArthur đã tê liệt? Phải chăng ông đang âm mưu một chuyện gì đó quỷ quái (và không có tác dụng)? Người viết tiểu sử của MacArthur thấy hành vi của ông “thật hoang mang”. Đó là một “câu đố, người viết tiểu sử viết, “và chúng ta sẽ không bao giờ giải được.

Dù cho nguyên nhân có là gì, hậu quả là một tai họa. Quân Nhật tấn công sau buổi trưa, chín tiếng sau khi điện thoại của MacArthur đổ chuông. “Chúng tôi có thể nhìn thấy những tòa pháo đài bay màu bạc đẹp đẽ bốc cháy và nổ tung ngay trước mắt chúng tôi khi chúng tôi đứng đó bất lực chẳng thể làm được gì” một hoa tiêu máy bay B-17 viết. Trong vài tiếng đồng hồ, MacArthur đã mất mười tám chiếc B-17 và khoảng chín mươi máy bay các loại khác. Nhiều máy bay còn lại bị hư hỏng nặng. Tư lệnh không quân của ông coi đây là “một trong những ngày đen tối nhất trong lịch sử quân sự Hoa Kỳ”.

Trước cuộc tấn công, lực lượng không quân của MacArthur chưa hoàn chỉnh, còn giờ là đồ bỏ đi. Quân Nhật quay lại hết lần này tới lần khác, và MacArthur chẳng thể làm gì. Họ, chứ không phải ông, mới làm chủ bầu trời.

Đó là năm 1898 và trận vịnh Manila tái hiện. Trừ việc bây giờ thì Hoa Kỳ ở trong tình thế của Tây Ban Nha: đế quốc ở xa xôi để mất cả phi đội của mình chỉ trong một ngày.

* * *

Sau khi niềm hy vọng lớn nhất của quân Đồng minh trong phòng thủ ở Thái Bình Dương bị đánh gục chỉ trong một đòn chớp nhoáng, quân Nhật xử lý nhanh chóng phần còn lại. Guam thất thủ vào ngày 10 tháng Mười hai, Thái Lan ngày 21, đảo Wake ngày 23, và Hong Kong vào ngày Giáng sinh. Ngày đầu năm mới tới lượt Manila quy hàng. Rồi tới những thủ phủ thuộc địa lớn khác của châu Á: Singapore ngày 15 tháng Hai (“tai họa tồi tệ và cuộc đầu hàng lớn nhất trong lịch sử nước Anh” Winston Churchill than thở), Batavia ngày 5 tháng Ba và Rangoon ngày 8. Trong ba tháng nghẹt thở, Nhật Bản đặt các đế quốc của Hà Lan, Anh và Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương xuống dưới gót giày của mình.

MacArthur có thể đã mất những chiếc B-17 của ông, nhưng ông vẫn còn lực lượng lục quân, mà nếu tính cả quân dự bị, có quân số tới 150.000. Nhưng đám quân dự bị hầu như không được vũ trang và huấn luyện kém cỏi đó hoàn toàn không sẵn sàng để đối mặt với quân Nhật dày dạn kinh nghiệm. Nhiều người trong lực lượng dự bị đơn giản là biến mất; trong vòng hai tuần lễ, Lực lượng Bắc Luzon giảm từ 28.000 xuống còn 16.000 người. Những binh sĩ còn lại vẫn đông hơn làn sóng thứ nhất của quân Nhật tràn vào Luzon, nhưng điều đó không quan trọng. Lục quân của MacArthur chiến đấu với quân Nhật với sự hiệu quả (theo lời một nhà báo) của một tấm ván gỗ sồi với một lưỡi cưa máy.

MacArthur từ bỏ việc đánh chặn và tập trung vào di chuyển người của ông tại Luzon lên bán đảo Bataan tương đối an toàn. Đó là một điệu valse rút lui liên tục: tác chiến, rút lui, giật nổ những cây cầu, rồi lặp lại. Khó khăn nằm ở chỗ vũ điệu diễn ra với “cặp nhảy” lại ở cách xa nhau, (tất cả 184 cây cầu đã bị giật sập) bởi hai lực lượng đã tổn thất nặng nề của MacArthur cùng lúc, và dưới làn đạn của kẻ thù. Thật kỳ lạ, chính lúc này, trong khi rút chạy, MacArthur chứng tỏ được giá trị người chỉ huy của ông. Cuộc rút lui theo mọi nghĩa đã được thực thi một cách chuẩn mực. Tướng Pershing gọi đó là “một kiệt tác, một trong những cuộc chuyển quân vĩ đại nhất trong toàn bộ lịch sử quân sự”.

Với lực lượng lục quân triệt thoái tề tựu ở Bataan, MacArthur tuyên bố Manila là “thành phố mở”. Tới ngày 1 tháng Một, ông sẽ để thành phố đó hoàn toàn không được phòng vệ, đồng nghĩa quân Nhật có thể tiến vào không cần nổ súng. Nhưng trước khi quân Nhật chiếm thành phố, các lực lượng Hoa Kỳ đã kịp làm kế vườn không nhà trống. Họ đốt sạch các kho xăng dầu và đánh sập những cây cầu chính trong thành phố - những cây cầu mà chính quyền đã xây lên đầy tự hào (bằng tiền thuế của dân Philippines).

“Thật khó tin là tình thế quân sự của chúng ta lại trở nên tuyệt vọng thế này, một người Manila nhận xét khi chứng kiến những cột khói đen lớn bốc lên trên thành phố.

Một lần nữa, như những ngày dưới thời Cameron Forbes, toàn bộ tầng lớp trên của chính quyền rời bỏ Manila. Nhưng lần này không phải là để tới Baguio, nơi cũng đã bị tấn công (năm hố bom chi chít trên sân golf của Câu lạc bộ Baguio). Thay vì thế, họ chạy tới Corregidor, một hòn đảo pháo đài trên vịnh Manila có diện tích nhỏ hơn vùng Hạ Manhattan một chút.

Nếu Baguio là một khu nghỉ dưỡng ngoài trời, thì Corregidor là hầm trú ẩn gây ra chứng sợ không gian hẹp. Hơn một chục nghìn nhân viên nhà nước và các chính trị gia hàng đầu chen chúc trong những hầm ngầm sâu được đục vào đá trên đảo. Tiền bạc cũng ở đó, bởi Roosevelt đã ra lệnh cho viên cao ủy rút sạch của cải trong ngân hàng. Xét tổng thể, đó là một khung cảnh lạ lùng: quân Nhật giội bom mặt đất ở trên đầu, cậu con trai ba tuổi của MacArthur lẫm chẫm đi dưới đường hầm hát bài “The Battle Hymn of the Republic” (Khúc chiến ca của nền Cộng hòa), và một kho vàng - khoảng 5,5 tấn vàng, 150 tấn tiền xu peso bạc và hàng triệu tờ tiền Hoa Kỳ - cứ nằm lấp lánh ở đó.

Ở Bataan là một cảnh tượng bình thường hơn. Từ góc nhìn quân sự, bán đảo là nơi hứa hẹn để phòng thủ trước lực lượng bao vây. Nhưng để sống sót qua một cuộc bao vây, bạn cần lương thực, và không có nơi nào đủ gần để cung cấp cái ăn cho tám mươi nghìn binh lính và hai mươi sáu nghìn thường dân tị nạn. Tháng Giêng, người trên đảo ăn suất ăn bằng một nửa khẩu phần; tới tháng Ba, họ may mắn nếu kiếm được một phần tư khẩu phần. Họ săn bắt điên cuồng, dọn sạch cả một vùng xung quanh. Họ ăn cả ngựa, chó, la chở đồ, kỳ nhông, rắn, và khỉ (“nhìn như một đứa bé bị nướng” một binh sĩ cảm thấy buồn nôn nhận xét). Một viên trung sĩ thử ăn thuốc lá. Không có gì ngạc nhiên, bệnh tật bùng phát: bệnh lỵ, sốt xuất huyết, giun móc, và chỉ dấu đáng tin cậy về tình trạng thiếu dinh dưỡng kéo dài, đó là bệnh tê phù.

“Trong chiến hào thì chẳng còn kẻ nào là vô thần” là một tục ngữ quen thuộc thời chiến, nó truyền tải tình trạng tuyệt vọng chiến trận ở nơi tiền tuyến. Hóa ra là câu đó được dùng đầu tiên ở Bataan.

* * *

Nếu như cuộc vây hãm Bataan là cuộc đối đầu giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ, thì nó đã đủ kịch tính. Nhưng ba phần tư binh lính của MacArthur ở đó là người Philippines. Cuộc vây hãm bởi thế bao phủ những câu hỏi chính trị lên trên những câu hỏi quân sự. Liệu người Philippines có chiến đấu cho đế quốc của họ không? Và liệu đế quốc của họ có chiến đấu cho họ không?

Franklin Delano Roosevelt tuyên bố rõ ràng lập trường của ông. “Tôi cam kết trang trọng với người dân Philippines rằng tự do của họ sẽ được giữ trọn và độc lập của họ được thiết lập và bảo vệ, ông nói trong một thông điệp gửi cho thuộc địa. “Toàn bộ nguồn lực, nhân lực và vật lực, của Hoa Kỳ đứng đằng sau cam kết này.

Đó là những lời mạnh mẽ. Nhưng nếu tìm hiểu kỹ, chúng cũng là những lời mơ hồ. Tự do của Philippines sẽ được “giữ trọn”, đúng thế, nhưng điều đó có phải ngụ ý rằng tự do của họ đã không trọn vẹn ngay từ đầu? Ngoài ra, tổng thống không hề nói gì về việc khi nào thì điều này sẽ xảy ra. Ngay sau khi đưa ra tuyên bố đó, Roosevelt cử thư ký báo chí của ông, Steve Early,(*) nói rõ khung thời gian. Early trách móc các nhà báo vì diễn giải “quá nhiều với những gì đang diễn ra thay vì những gì cuối cùng sẽ diễn ra trong cam kết của tổng thống. “Quý vị phải nghĩ tới khoảng cách chứ, ông kêu ca.

Nhưng người dân Philippines coi trọng lời hứa đó. Những tin tức đồn thổi lan đi về một phái bộ khổng lồ, kéo dài hàng dặm, mang theo thức ăn và trang thiết bị, đang lên đường. “Trong tâm trí mình, chúng tôi thấy trước mắt một hải đội khổng lồ những chiếc tàu thép màu xám phun hơi nước tiến về phía chúng tôi, mũi tàu rẽ sóng làm tung lên bọt sóng bảy sắc cầu vồng” một sĩ quan người Philippines ở Bataan nhớ lại. Ngay cả MacArthur cũng tin rằng Washington đang chuẩn bị một nỗ lực giải vây.

Nhưng chỉ rất ít chi viện đã tới, và khi nhiều tuần lễ trôi qua, hy vọng trở thành phẫn nộ. Đó là một cảm xúc mà những người làm tuyên truyền của Nhật Bản đã chớp lấy. Họ thả truyền đơn xuống đám quân đang chết đói, nhắm vào người Philippines. “Chúng tôi không chiến đấu với các bạn mà là với người Mỹ, một tờ truyền đơn viết. “Hãy đầu hàng, và chúng tôi sẽ xử lý không phải các bạn, mà là người Mỹ, một tờ khác viết. “Hãy đầu hàng, và chúng tôi sẽ đối xử với các bạn như những người anh em. Quân Nhật hứa trao độc lập cho Philippines. Họ thả xuống các tờ thực đơn từ khách sạn Manila, với tác động kép là làm tăng cơn đói trong người Philippines và nhắc nhở họ về cuộc sống cao sang chỉ dành cho người da trắng mà dân đại lục từng tận hưởng.

Emilio Aguinaldo đã tận dụng thời cơ, hối thúc những người đồng bào của ông buông vũ khí và hợp tác với Nhật Bản. Khi bị thẩm vấn về chuyện này sau chiến tranh, ông không hề ăn năn. Nhật Bản đã luôn ủng hộ sứ mệnh của ông, ông chỉ ra. “Chính người Mỹ đã phản bội tôi.”

Cũng không ích gì với MacArthur khi người Philippines có thể nghe toàn bộ các bài phát biểu của Roosevelt, chứ không chỉ là những bài nhắm riêng tới họ. Họ nghe tổng thống nhấn mạnh vào kẻ thù là quân Đức chứ không phải quân Nhật. Họ nghe được quyết tâm không lay chuyển của ông bảo vệ nước Anh.

Không đầy một tuần sau khi cam kết mọi nguồn lực của Hoa Kỳ để bảo vệ Philippines, Roosevelt có bài phát biểu thông điệp liên bang. “Chúng tôi thật cay đắng khi đã không thể đưa một triệu người lên một nghìn chiến thuyền tới các đảo Philippines, ông nói. (Gượm đã, tại sao ông ấy lại dùng thì quá khứ? Người dân Philippines chắc chắn sẽ hỏi.) Nhưng, ông giải thích, “chúng ta phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn”. Một cuộc tấn công Nhật Bản sẽ tới “vào thời điểm thích hợp”.

Manuel Quezon sục sôi vì giận dữ. “Tôi không thể chịu nổi việc cứ nhắc mãi tới Anh, tới châu Âu. Tôi ở đây và người dân của tôi ở đây đang sống dưới gót giày quân xâm lược, ông cảm thán. “Nước Mỹ thật khéo tỏ ra đau khổ cho thân phận của một người anh họ xa trong khi con gái mình đang bị cưỡng hiếp ngay trong căn phòng sau nhà.

Cả MacArthur cũng nổi đóa. Philippines - nơi cha ông đã làm nên vinh quang, quê hương thứ hai của ông - đã bị đối xử như một vật hy sinh.

MacArthur viện tới tay nhà báo Manila Carlos Romulo(*) để tác động mạnh hơn lên mọi chuyện. Romulo là một trong những cây bút nhiều ảnh hưởng nhất ở thuộc địa - sau này ông giành giải Pulitzer và trở thành chủ tịch Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc. Từ Corregidor, Romulo điều hành một đài phát thanh, Tiếng nói Tự do (Voice of Freedom). Mục tiêu là chống tuyên truyền của Nhật, nhưng theo lời một trợ lý cấp cao của MacArthur, cũng là để “xóa sạch tác động không may của những tiếng nói lấy châu Âu làm trung tâm cứ trôi dạt từ nước Mỹ đi qua bầu khí quyển”. Romulo hứa rằng sự hỗ trợ sẽ tới. Dù cho có chuyện gì đi nữa, thì sự hỗ trợ sẽ tới.

Nhưng Quezon không tin điều đó, và khi ngày càng lo lắng, ông bắt đầu đánh giá cao hơn logic trong lập trường của Aguinaldo. “Cuộc chiến này không phải do chúng tôi gây ra, ông chỉ ra trong một điện tín gửi Washington. Hoa Kỳ có quyền gì lôi Philippines vào một cuộc chiến rồi bỏ mặc họ? Tại sao Washington lại bảo vệ cho một cường quốc, nước Anh, trong khi để mặc cho chính người dân của mình phải đau khổ? “Trong khi bản thân vẫn hưởng sự an toàn, Quezon nói với Roosevelt, “Hoa Kỳ trên thực tế đã tuyên án hủy diệt mười sáu triệu dân Philippines.

Quezon đòi độc lập ngay lập tức. Ông lý luận rằng bằng cách đó, ông có thể tuyên bố trung lập và thương lượng để cả Nhật Bản và Hoa Kỳ rút quân. MacArthur ủng hộ kế hoạch đó, cảnh báo Roosevelt rằng “tâm trạng của người Philippines là sự căm ghét rất dữ dội với Hoa Kỳ”.

Giờ tới lượt Roosevelt nổi giận. “Ông không có quyền gì để liên lạc với chính phủ Nhật Bản, ông chê trách Quezon. “Chừng nào mà lá cờ Hoa Kỳ còn bay trên đất Philippines, ông hứa hẹn, “thì nó còn được người dân Mỹ bảo vệ cho tới chết.

“Cho tới chết” không phải chỉ là cách nói biểu cảm khơi gợi lòng người; đó là hậu quả khả dĩ. Chính quyền Roosevelt đã nhất trí với Anh về một chiến lược “đối phó với Đức trước” trong cuộc chiến, đồng nghĩa với sự ưu tiên cho châu Âu. Cái giá được chấp nhận cho chiến lược này là để Nhật Bản chiếm Philippines. Liệu Hoa Kỳ có thực sự sẵn lòng để điều đó xảy ra? Churchill nêu câu hỏi. Bộ trưởng chiến tranh, một cựu thống đốc Philippines, đảm bảo với ông: “Có những lúc con người ta phải chết.

Tháng Ba, Roosevelt lệnh cho MacArthur, Quezon, và các quan chức cấp cao nhất khác rời Philippines. Thuộc địa bị vứt bỏ.

Tuy nhiên, trước tiên tổng hành dinh Corregidor cần phải được sơ tán đã. Buổi tối, vàng được đưa tới một chiếc tàu ngầm đợi sẵn, chiếc tàu sẽ đưa vàng tới San Francisco. Tiền giấy bị đốt ra tro để không rơi vào tay quân Nhật. (“Đoán xem tôi học được gì sau khi đốt mười triệu đô la?” một viên sĩ quan nói. “Những tờ hai mươi đô có hình Jackson cháy nhanh hơn những tờ năm độ có hình Lincoln.) Còn 150 tấn tiền xu peso bằng bạc, quá nặng khó di chuyển, được đổ xuống một địa điểm bí mật ở vịnh Manila - một thử thách trêu ngươi với những tay săn lùng kho báu trong tương lai.

Quezon đưa cho Douglas MacArthur nửa triệu đô la từ ngân khố Philippines - phần thưởng cho những gì ông đã làm được. MacArthur, với tư cách một sĩ quan quân đội Hoa Kỳ, bị cấm nhận khoản tiền đó, nhưng ông vẫn nhận. Quezon và MacArthur lên đường tới Úc, cùng Romulo theo sau.

“Tôi sẽ trở lại, MacArthur hứa.

Tuy nhiên, binh lính ở Bataan thì chẳng biết đi đâu. Họ hát bài hát phản ánh sinh động số phận của mình:

Chúng tôi là đám con hoang đánh nhau ở Bataan:

Không mẹ, không cha, không Chú Sam,

Không dì, không dượng, không cháu, không con,

Không súng máy, không pháo đội, không cả súng trường,

Và chẳng thằng chó chết nào bận tâm.

* * *

Không thể tránh khỏi, cuộc phòng thủ Bataan đã thất bại, dù bởi đói khát nhiều hơn là chiến trận. Quân Nhật bắt các tù binh, cả người Philippines lẫn dân đại lục, diễu bộ qua những chặng đường dài về các trại giam giữ - cuộc Trường chinh Bataan chết chóc khét tiếng. Hàng nghìn người Philippines và hàng trăm người đại lục chết trên đường, một số bị quân Nhật hành hình, những người khác đơn giản là gục ngã.

“Thế giới như đảo lộn, một người Philippines chứng kiến viết lại. “Người Mỹ, những người cai trị và là thần tượng từ khi chúng tôi có trí nhớ, sau một đêm biến thành những kẻ khốn khổ lông lá, cùng cực.

Nhưng trong mắt dân đại lục, những người da trắng đã đối mặt với quân Nhật là người hùng, nhất là MacArthur. Trong khi những viên tướng phụ trách Hawai‘i vào ngày 7 tháng Mười hai bị tước quyền chỉ huy và điều tra đi điều tra lại, MacArthur nhận Huân chương Danh dự vì “lòng dũng cảm và sự can trường” của ông. Quốc hội tuyên bố ngày 13 tháng Sáu năm 1942 sẽ là Ngày Douglas MacArthur, và dân làm huy hiệu bắt đầu bán các huy hiệu với dòng chữ HÃY ĐỂ MACARTHUR LÀM TỔNG THỐNG.

“Tất cả những người tôi biết đều nghĩ Chúa là trên hết, rồi tới MacArthur, một chủ cửa hiệu ở San Antonio nói với một phóng viên. Một bà nội trợ ở Hollywood cũng cảm thấy tương tự: “Tôi chưa bao giờ phạm tội ngoại tình trong đời, nhưng tôi sẽ làm thế với người đàn ông đó.”

Một cuốn sách về thất bại của MacArthur, cuốn They Were Expendable (Họ là những kẻ có thể hy sinh, 1942) của W. L. White,(*) trở thành sách bán chạy - cuốn sách đầu tiên về Philippines xuất hiện trên danh sách bán chạy. Đạo diễn John Ford,(*) với mức thù lao cao nhất trong lịch sử Hollywood khi đó, đã tái hiện câu chuyện qua một bộ phim có mặt John Wayne và Robert Montgomery.(*)

Đó không phải cuốn phim duy nhất. “Phim chủ đề Bataan” trở thành một thể loại riêng. Có các phim Bataan; Texas to Bataan (Từ Texas tới Bataan); Corregidor; Manila Calling (Manila đang gọi); So Proudly We Hail (Chúng ta xông lên kiêu hãnh); Salute to the Marines (Xin chào những người lính thủy quân lục chiến); Cry “Havoc” (Hét vang “Tàn phá”); Air Force (Không lực); và Somewhere I’ll Find You (Đâu đó anh sẽ tìm thấy em). Cuối cùng, sau nhiều năm phớt lờ Philippines, dân đại lục bắt đầu chú ý.

Carlos Romulo nhìn thấy ở đó một cơ hội không thể bỏ lỡ. Ông tích cực đi khắp đại lục, phát biểu ở 466 thị trấn và thành phố trong vòng hai năm rưỡi. Ở mọi nơi, thông điệp của ông đều như nhau: người Philippines không phải là người ngoại quốc, họ thuộc về gia đình Mỹ - và họ đang cần sự giúp đỡ. Tựa đề của hai cuốn sách ông xuất bản trong cuộc chiến nhấn mạnh tình thân thuộc đó: Mother America (Người mẹ nước Mỹ) và My Brother Americans (Những người anh em Mỹ của tôi).

Đề tài ưa thích nhất của Romulo là Bataan. Ông lưu ý rằng các binh lính ở đó không gọi mình là người Mỹ hay người Philippines, mà là “người Philippines Mỹ”(*). Điều này gợi ông nhớ tới Rudyard Kipling và vần thơ nổi tiếng của Kipling, “phương Đông là phương Đông, và phương Tây là phương Tây, đến muôn đời chẳng thể gặp nhau”.

“Tôi ước gì ông ấy có mặt với chúng tôi ở Bataan!” Romulo nói. “Tôi ước gì cho ông ấy xem hàng dặm những đường hào chất đầy xác người Mỹ và Philippines và buộc ông ấy phải nhắc lại rằng đám da thịt hỗn độn đấy đến muôn đời chẳng thể gặp nhau”.

Với Romulo, Bataan là câu chuyện về những người Philippines đã xả thân hy sinh vì nước Mỹ. Nhưng Hollywood lại không nhìn nhận như thế. Dù tựa đề bộ phim They Were Expendable phản ánh chính xác thân phận của người Philippines, từ “họ” ở đây là để chỉ những người da trắng ở Philippines - những người như kiểu John Wayne và Robert Montgomery. Trong màn độc thoại, nhân vật do Wayne đóng khóc thương cho Bataan và “ba mươi sáu nghìn người lính Hoa Kỳ” mắc kẹt ở đó, “mắc bẫy như bầy chuột nhưng chết như những người đàn ông chân chính”. Thật ra, có ít nhất là gấp đôi số binh lính Hoa Kỳ như thế mắc kẹt ở Bataan. Có điều những người kia là người Philippines.

Không thể sửa được con số đó trong các bộ phim. Các ngôi sao là người da trắng, tác giả là người da trắng, và thảm kịch họ diễn tả đổ xuống đầu người da trắng: những binh lính, thủy thủ, bác sĩ và y tá. Ngay cả bộ phim dự tính đánh đổ định kiến Bataan, câu chuyện hào hùng về một lính tuần tra người lai (Desi Arnaz(*) hồi còn trẻ trung vào vai một người Mỹ Mexico), cũng chỉ có duy nhất một nhân vật nói tiếng Philippines, một người Moro nói thứ tiếng Anh ngắc ngứ và cởi trần. Trong những bộ phim khác, người Philippines chủ yếu được dùng làm cảnh nền.

Romulo, nhìn thấy điều đó, cố gắng tìm vai trong một bộ phim về Bataan. Ý tưởng của ông không phải là đóng vai một cộng sự người bản xứ không có lời thoại, mà là chính ông: một đại tá nhiều huân chương chiến công, nói tiếng Anh trôi chảy, học ở trường Ivy League, trong lục quân Hoa Kỳ. Tuy nhiên, ông không nhận được vai đó. Không hề có một vai như thế.

Trong khoảnh khắc nản lòng, Romulo thú nhận ông “thấy sốc và kinh hoàng” bởi sự thờ ơ của đại lục với Philippines. Washington với ông có vẻ “tràn ngập những bạo chúa Nero bé nhỏ, nhàn hạ vô ưu một cách nhẫn tâm” trong khi đế quốc đang bốc cháy.

* * *

Trong khi Carlos Romulo khẩn nài dân đại lục nhớ rằng người Philippines cũng là “người Mỹ”, Philippines đang biến thành một nơi hoàn toàn khác. Những câu lạc bộ toàn người da trắng giờ chăm lo cho dân châu Á. Người pha chế ở Câu lạc bộ golf Baguio không còn làm món đồ uống whiskey pha bạc hà nữa mà bắt đầu rót rượu sake - nó trở thành câu lạc bộ sĩ quan Nhật Bản. Căn hộ áp mái của MacArthur ở khách sạn Manila do Parsons xây dựng được bảo tồn làm điểm du lịch. Tuy nhiên, khách sạn Leonard Wood trở thành một nhà thổ.

Đại lộ Taft, đại lộ Dewey, pháo đài McKinley và khu Burnham Green giờ đều có tên Nhật. Điều này xảy ra trên khắp đế quốc Nhật Bản, khi những cái tên phương Tây bị thay thế. Batavia trở thành Jakarta, Singapore thành Syonan, Manchuria thành Manchukuo (Mãn Châu quốc), Guam thành Omiya Jima, và Wake thành Odori. Đã có đề xuất đổi cả tên Philippines nữa. Một ý là đặt tên nó lại theo tên nhà dân tộc chủ nghĩa thế kỷ mười chín Jose Rizal, dù mọi chuyện không đi tới đâu.

Nói ngắn gọn, đế quốc Hoa Kỳ đã bị nhổ tận gốc và đế quốc Nhật Bản thiết lập sự cai trị. Người Philippines không còn ăn mừng ngày 4 tháng Bảy hay Ngày Chiếm đóng nữa; giờ họ mừng sinh nhật Thiên hoàng và ngày 8 tháng Mười hai (Lễ Các anh hùng Dân tộc). Sinh nhật của Rizal, mà Manuel Quezon tổ chức thành Ngày Trung thành với Hoa Kỳ, giờ được tưởng niệm là ngày chấm dứt “chủ nghĩa đế quốc phương Tây” ở châu Á.

Những người Philippines như Aguinaldo hài lòng khi thấy Hoa Kỳ cuối cùng đã bị tống cổ, và không khó hiểu lý do. Ngay cả những người ở khu cứ địa Hoa Kỳ tại Corregidor cũng có rất nhiều lý do để tức giận. Khi còn trẻ, Manuel Quezon đã mòn mỏi bốn tháng trong nhà tù Mỹ mà không hề có một lời buộc tội chính thức. Carlos Romulo còn nhớ việc binh lính Mỹ săn lùng và sát hại cha ông, việc họ tra tấn ông của ông bằng màn “trị liệu nước”, và việc họ treo cổ người hàng xóm của ông trên cây theo kiểu miền Nam. “Tôi quyết sẽ căm thù họ cho tới chết, Romulo thời trẻ đã kết luận như vậy.

Quezon và Romulo cuối cùng sẽ hòa giải với đế quốc phương Tây, nhưng những người khác thì sao? Vào cuối những năm 1930, Romulo đã đi vòng quanh châu Á. Khắp nơi mà ông tới, ông thấy “một cảm giác bị phản bội bởi những kẻ da trắng”. Ở Miến Điện thuộc Anh, những người ông gặp có vẻ thật sự háo hức chờ đợi Nhật Bản đưa quân vào. Họ không lo sợ những gì người Nhật sẽ làm với họ sao? Romulo hỏi. “Không có thay đổi gì thì còn tệ hơn” họ đáp.

Nhật Bản tận dụng sự căm thù của những người dân thuộc địa. Những người làm tuyên truyền của Nhật Bản nhắc nhở dân Philippines về lịch sử đế quốc kéo dài của Hoa Kỳ, bắt đầu với việc tước đoạt từ những người da đỏ Bắc Mỹ cho tới Chiến tranh Mexico, việc sáp nhập các thuộc địa của Tây Ban Nha, rồi cuộc Chiến tranh Philippines, cho tới tận chính sách vườn không nhà trống được áp dụng khi đối mặt với cuộc xâm lăng Nhật Bản. “Nước Mỹ đã lãng phí tiền bạc của các bạn để tạo ra những đại lộ khổng lồ và những khu nghỉ dưỡng dành riêng trên núi, một tác giả người Nhật bổ sung, thích thú xát muối vào vết thương ở vùng đất của Daniel Burnham.

Nhật Bản đưa ra một đề nghị khác. “Châu Á cho người châu Á. Khẩu hiệu đó ngày nay có vẻ tầm thường, nhưng với một vùng đã là thuộc địa lâu năm, đó là một ý tưởng mạnh mẽ, đầy tính cách mạng. Ngay cả Romulo cũng thừa nhận rằng ý tưởng đó là “không thể bị đả kích về mặt đạo đức”.

Nhưng những cường quốc da trắng sẽ không bao giờ để châu Á được độc lập, Nhật Bản khẳng định như vậy. Cần phải giành lấy độc lập. Thiên hoàng Hirohito tuyên bố rằng nguồn gốc của chiến tranh là “ở trong quá khứ, trong hòa ước sau Thế chiến I”, khi Woodrow Wilson đã ngăn chặn nỗ lực của Nhật Bản nhằm đưa bình đẳng chủng tộc vào hiệp ước Hội Quốc Liên. Với việc những người lý tưởng nhất bên phe Đồng minh cũng không muốn nhượng bộ thậm chí chỉ là về nguyên tắc rằng các chủng tộc đều bình đẳng, thì làm sao có cơ hội người châu Á được coi là bình đẳng?

* * *

Một câu hỏi cấp bách hơn là liệu người Nhật Bản có chấp nhận người Philippines là bình đẳng không. Khởi đầu trên thực tế của nền cai trị Nhật Bản không hứa hẹn lắm với câu hỏi đó. Tuyên bố chính thức đầu tiên của Nhật Bản sau khi chiếm Manila là một lời đe dọa: nếu có bất cứ sự thù địch hay chống đối nào từ người Philippines, “toàn bộ vùng đất bản địa của họ” có thể bị biến thành “tro bụi”.

Trong tuần thứ hai, chính quyền quân sự chỉ rõ mười bảy hành vi sẽ bị trừng phạt bằng án tử hình. Danh sách bao gồm nổi loạn, cung cấp thông tin sai lạc, phá hoại bất cứ tài sản giá trị nào của quân đội (bao gồm cả vải vóc quần áo), che giấu thực phẩm, nói xấu đồng tiền Nhật Bản, bất tuân lệnh, cản trở giao thông, hay bất kỳ hành động nào “đi ngược lại lợi ích” của quân đội. Thậm chí chỉ đề xuất thực hiện những hành động đó thôi cũng có nguy cơ bị hành hình.

“Như thể Philippines đã trở thành một nhà tù quân sự khổng lồ” một tác giả nhớ lại. Một người ghi nhật ký mô tả Manila trong tháng thứ hai người Nhật cai trị: “Mỗi ngày trên đường đi làm, tôi gặp hàng chục người Philippines bị trói vào cột, hình phạt cho những lỗi vặt vãnh mà họ đã phạm phải. Thường các nạn nhân tím tái và chảy máu vì đòn roi mà họ phải nhận. Không hiếm những vụ chặt đầu công khai, được thực thi tại chỗ và không có xét xử.

Người Philippines nhanh chóng thấy rằng Nhật Bản không tới để giải phóng Philippines, mà là để tàn phá vùng đất này. Giống như nước Đức bị ép giữa các nước láng giềng, Nhật Bản nằm giữa các đế quốc: đế quốc Anh (Malaya, Miến Điện, Singapore, Hong Kong), đế quốc Hà Lan (Đông Ấn thuộc Hà Lan, giờ là Indonesia), đế quốc Hoa Kỳ (Philippines, Alaska, Hawai‘i, Guam), và Trung Hoa, nơi mà mọi đế quốc đều có phần.

Người Nhật gọi đó là “vòng tròn bao vây ABCD” (Mỹ-Anh-Trung Quốc-Hà Lan),(*) và điều đó đồng nghĩa sự tiếp cận của Nhật Bản với dầu mỏ, cao su, thiếc, và thậm chí là thực phẩm phải phụ thuộc vào các thị trường nước ngoài. Những năm 1930 đầy hỗn loạn đã đóng chặt thương mại thế giới cho thấy nguy cơ của điều này. Nếu Nhật Bản muốn nền công nghiệp của mình tiếp tục phát triển, họ cần phải chiếm lấy các thuộc địa đó.

Philippines là một mục tiêu đặc biệt ngon lành trong sứ mệnh Lebensraum(*) kiểu Nhật Bản này. Nó nằm ngay giữa Nhật Bản và các thuộc địa giàu tài nguyên Malaya và Đông Ấn thuộc Hà Lan. Hơn nữa, nền kinh tế lớn của chính Philippines sẽ được sử dụng cho bộ máy chiến tranh Nhật Bản.

Và quả là như thế. “Quân Nhật Bản tràn ngập Philippines như bầy mối”, một nhà báo ở Manila ghi nhận. Những người mua hàng được cử đi khắp thành phố để mua nguyên vật liệu cho chiến tranh: sắt, thép, đồng, vải bố, tôn, và máy móc. Một số nhà máy được giao cho người Nhật; những nhà máy khác bị lột sạch khoáng sản, còn máy móc bị chuyển đi nơi khác - đôi khi toàn bộ nhà máy bị di dời. Trong thành phố, xe hơi bị tịch thu, ở nông thôn là máy cày. Tới năm 1944, quân Nhật bắt đầu phá hủy các trạm xăng bỏ hoang - xăng đã hết sạch từ lâu - để lấy cốt sắt trong những bức tường bê tông.

Tuy nhiên, thực phẩm là vấn đề đáng lo ngại nhất. Nhật Bản ấn định một nền kinh tế chỉ huy, buộc nông dân phải bán sản phẩm của họ cho chính quyền, rồi chính quyền phân phối lại theo tem phiếu. Nhưng người Nhật ăn trước, chẳng còn để lại gì nhiều cho người Philippines. Và vì chính quyền trả cho nông dân bằng thứ tiền tệ chiếm đóng gần như vô giá trị, nhiều người đơn giản là bỏ đồng ruộng và chạy lên thành phố. Những người khác giấu lương thực và bán trên thị trường chợ đen. Dù thế nào, hậu quả vẫn là nạn đói.

Với những người nhớ dai, cảm giác hẳn rất giống so với năm 1899. Một lần nữa, một cường quốc lại can thiệp vào nguồn cung thực phẩm của thuộc địa. Một lần nữa, dịch tả tràn vào Manila - hậu quả của sự sụp đổ xã hội và dòng người di chuyển. Và một lần nữa, người Philippines chiến đấu. Những tàn quân thuộc lực lượng đã đầu hàng của MacArthur và các đạo quân du kích mới thành lập quấy rối quân Nhật.

Giống như vào năm 1899, lính du kích tập hợp ở những nơi mà sự kiểm soát của chính quyền yếu nhất. Điều đó đồng nghĩa với các vùng núi và đảo Negros, nơi quân nổi dậy thành lập chính quyền của riêng họ. Họ chuyển Đại học Silliman lên những ngọn núi và điều hành một “trường đại học trong rừng” (sau cuộc chiến, các đại học Philippines chấp nhận cho sinh viên chuyển tín chỉ từ Đại học Rừng Xanh này). Họ lập một ủy ban tiền tệ và tự in đồng tiền của mình.

Về phần mình, quân đội Nhật Bản quay lại với những kỹ thuật đàn áp quen thuộc tới đau đớn. Họ ngăn chặn việc ra vào các đô thị. Họ tra tấn những nghi phạm, sử dụng nhiều kỹ thuật, bao gồm “trị liệu nước”. Và họ thành lập những khu tập trung.

Nhưng có một trò quân Nhật đã thử thực hiện mà Hoa Kỳ thì không. Họ quyết định trao độc lập cho Philippines. Không phải là hứa trao độc lập - như Hoa Kỳ - mà thực sự trao trả độc lập.

Vào ngày 14 tháng Mười năm 1943, Nhật Bản đã làm thế. Khoảng nửa triệu người đã tham dự buổi lễ ngày hôm đó ở khu Luneta. Emilio Aguinaldo có mặt, mang theo lá cờ tả tơi mà ông một thời đã vẫy cao khi chống lại người Tây Ban Nha vào năm 1898. Cũng có mặt là người đồng chí cũ của ông Artemio Ricarte, người cha sáng lập của quân đội Philippines, người nổi tiếng vì đã lựa chọn lưu vong thay vì đầu hàng. Cùng nhau họ kéo một lá cờ mới, dựa trên lá cờ gốc của Aguinaldo, lên phía trước Tòa nhà Lập pháp của Juan Arellano. Đó là lần đầu tiên lá cờ Philippines được phép tung bay một mình.

“Tiếng vỗ tay vang dội tới điếc tai”, Antonio Molina,(*) người có mặt trong đám đông đã viết. Molina ngờ rằng sẽ chẳng có gì thay đổi nhiều. Quân đội Nhật Bản vẫn ở lại Philippines, dù giờ về mặt kỹ thuật là một “đồng minh”. Ai cũng biết chính quyền mới sẽ tuân theo mệnh lệnh của Tokyo. Dẫu vậy, Molina vẫn không thể bác bỏ “sự hài lòng không thể kềm nén khi nhìn thấy lá quốc kỳ phấp phới một mình, sau bao nhiêu năm tháng”. Khi lá cờ được kéo lên cột, ông bật khóc.

Một tổng thống mới tuyên thệ nhậm chức: Jose Laurel,(*) vị thẩm phán Tòa Tối cao Philippines tốt nghiệp Đại học Yale. Cha ông đã chết trong một trại tập trung của Hoa Kỳ. Laurel được chào mừng bằng hai mươi mốt phát đại bác.

* * *

Douglas MacArthur chứng kiến tất cả những chuyện diễn ra với sự lo lắng đầy u ám. Nền kinh tế quân sự của Nhật Bản chẳng là gì so với Hoa Kỳ. Vào năm 1941, một năm mà Hoa Kỳ vẫn đang hòa bình, nước này đã sản xuất ra gấp năm lần số máy bay và gấp mười lần số tàu biển so với Nhật Bản. Nhưng những chiếc máy bay và tàu đó chủ yếu sang châu Âu.

Lý do một phần là tính ưu tiên - chính quyền Roosevelt cương quyết với chiến lược “đối phó với nước Đức trước”. Nhưng vấn đề cũng là do địa lý. Khoảng cách từ San Francisco tới tổng hành dinh của MacArthur ở Úc xa gấp đôi khoảng cách từ New York tới Anh. Và trong khi những tuyến tàu hàng qua Đại Tây Dương kết nối tới các cảng lớn và lâu đời như New York với Liverpool, các tuyến ở Thái Bình Dương phải dựa vào những cảng được phát triển vội vàng, một số được nên từ số không, có cả những địa điểm xa xôi trên Thái Bình Dương như Guadalcanal, Tutuila, Kwajalein và Manus.

Cho tới khi tất cả các cảng đó đã được xây xong, MacArthur phải xoay xở với những gì mà ông gọi là “trang thiết bị con nhà nghèo”. Ông gào thét với Washington vì sự keo kiệt của họ, nhưng chẳng mấy tác dụng. Viên tư lệnh không quân của ông, có mặt từ giữa năm 1942, bị sốc khi phát hiện ra một lực lượng không quân “nhỏ tới thảm hại” đang đợi, với chỉ sáu chiếc B-17 còn hoạt động.

Các kế hoạch của phe Đồng minh xác định chỉ tấn công giới hạn Nhật Bản, còn thì tránh xa nơi đó cho tới khi Đức đã bị đánh bại. Ngay cả cách này ban đầu cũng là một triển vọng khó khăn. Các lực lượng Nhật Bản chiếm đóng không chỉ Philippines, họ đang mở rộng về phía nam sang Đông Ấn thuộc Hà Lan, New Guinea và quần đảo Solomon. Những nhà hoạch định quân sự ở Úc, trước nguy cơ xâm lăng, sẵn sàng hy sinh vùng phía bắc lục địa. MacArthur thiếu nguồn lực để đẩy lui quân Nhật và lấy lại những vùng lãnh thổ phe Đồng minh đã mất.

Thay vì thế, ông trở thành một thiên tài tiết kiệm. Ông thôi đối đầu trực diện và bắt đầu cho quân nhảy cóc qua các vị trí Nhật Bản đồn trú. Điều MacArthur (cùng đô đốc Chester Nimitz(*) ở vùng trung tâm Thái Bình Dương) nhận ra, đó là trong một thời đại không chiến trên một chiến trường là các hòn đảo, ta không cần phải duy trì một mặt trận liên tục, đánh giáp lá cà như môn bóng đá Mỹ. MacArthur có thể bỏ qua các cứ điểm mạnh của Nhật Bản, tấn công tuyến đường cung cấp của họ, và khiến họ “bị cô lập và cắt rời với hỗ trợ bên ngoài”.

Ông gọi đây là triết lý “đánh vào chỗ không người - và để chúng chết trong cô lập”.

Cách đánh này có tác dụng. MacArthur kêu ca rằng tác dụng đã lớn hơn rất nhiều nếu Washington cho ông một chiếc tàu chiến, nhưng bất chấp điều đó, sự tiến triển của ông trên bản đồ vẫn rất vững vàng - Guadalcanal (tháng Tám năm 1942), Buna (tháng Mười một năm 1942), Cape Gloucester (tháng Mười hai năm 1943), Los Negros và Manus (tháng Hai năm 1944), Hollandia (tháng Tư năm 1944) - khi ông nhảy qua hết thắng lợi này tới thắng lợi khác đến tận New Guinea và các quần đảo ở Nam Thái Bình Dương. Đô đốc Nimitz, cắt ngang Thái Bình Dương từ Hawai‘i, cũng làm tương tự.

Hai chiến dịch sinh đôi trên Thái Bình Dương kéo dài và khốc liệt, và thật xứng đáng khi nhiều cựu binh của cuộc chiến sẽ có một sự nghiệp chính trị lớn lao, sau này trở nên nổi danh nhờ vào chiến dịch. John F. Kennedy(*) bị đắm tàu ở quần đảo Solomon (sau này một hòn đảo ở đó được đặt theo tên ông). Lyndon Baines Johnson(*) được thưởng huy chương Ngôi sao Bạc, do đích thân MacArthur trao tặng, vì “lòng quả cảm” trong vai trò lính quan trắc ở New Guinea. Richard Nixon(*) phục vụ trong lực lượng hậu cần không quân ở mặt trận của MacArthur. Gerald Ford(*) đã liều lĩnh lang thang ở gần như mọi nhóm đảo trên đại dương trong một chiếc máy bay vận tải nhẹ. Viên thiếu úy hai mươi tuổi George H. W. Bush(*) bị bắn hạ trên bầu trời Chichi Jima ở quần đảo Bonin. Bush - người duy nhất sống sót trong chiếc máy bay - được một tàu ngầm cứu thoát. Ông cực kỳ may mắn. Bốn người lính không quân khác sau đó bị bắn hạ cũng trong vùng này đã bị bắt, và trở thành những nạn nhân xấu số của vụ ăn thịt người thời chiến được nhiều tài liệu ghi nhận nhất của Nhật Bản.

Tuy nhiên, mục đích của hai chiến dịch rất dài này không phải là để xây dựng lý lịch công tác để làm tổng thống. Mục đích là nhằm kết thúc Chiến tranh Thái Bình Dương bằng cách tấn công Nhật Bản. Nhưng chiến lược nhảy cóc trên đảo đã nêu ra một câu hỏi tối quan trọng. Quân Đồng minh có thể tới Nhật Bản mà không cần phải chiếm được mọi mảnh đất trên đường. Vậy thì họ nên chiếm những đảo nào và nhảy qua những đảo nào?

Quan trọng hơn, họ có phải bận tâm về Philippines không, nơi đó người Nhật đã củng cố mạnh rồi? Tại sao không chiếm miền nam Philippines thôi và cứ để Luzon cho người Nhật? Hay bỏ qua toàn bộ quần đảo và chiếm lấy Đài Loan, nơi rốt cuộc vẫn gần Nhật Bản hơn? Tới giữa năm 1944, những người có quân hàm cao nhất trong quân đội nghiêng về phương án Đài Loan: Ernest King,(*) chủ nhiệm tác chiến hải quân; Hạp Arnold,(*) chủ nhiệm tác chiến không quân; và dù còn chút do dự là George Marshall, tham mưu trưởng lục quân.

Nói rằng MacArthur không đồng ý với phương án đó là còn nhẹ. Ông đã phẫn nộ. Với ông, quyết định lựa chọn đường tiến quân không chỉ là vấn đề quân sự; đó là vấn đề đạo đức. Philippines là “lãnh thổ Mỹ”, ông nổi cơn thịnh nộ, nơi mười bảy triệu người “đang sống trong cảnh cùng cực và đầy đau khổ vì chúng ta đã không thể giúp đỡ hay viện trợ cho họ. MacArthur hừng hực về đề tài này tới mức Marshall thấy buộc phải cảnh cáo ông rằng không được phép để “cảm xúc cá nhân” xen vào các quyết định chiến lược.

Vấn đề gây ra tranh luận gay gắt ở một cuộc họp với Roosevelt tại Honolulu vào tháng Bảy năm 1944. MacArthur đã làm mọi cách. Bỏ qua Philippines, ông khẳng định trong một bài nói rất dài, sẽ là sai lầm về quân sự, sai lầm về tâm lý, sai lầm về chính trị và sai lầm về đạo đức. Ông nhắc nhở Roosevelt về những người lính Bataan đang mỏi mòn trong trại giam của kẻ thù. Ông nhắc nhở rằng dân châu Á đang theo dõi cách Hoa Kỳ đối xử với thuộc địa lớn nhất của nó. Và ông nhắc nhở lời hứa của Roosevelt về việc đổ “mọi nguồn lực” của Hoa Kỳ để giải cứu Philippines. “Hứa thì phải giữ lời, ông nói với tổng thống.

“Douglas, anh thắng rồi, Roosevelt nói. Câu hỏi đó chưa hoàn toàn ngã ngũ ở Honolulu - những nhà hoạch định chiến tranh sẽ tranh luận về Đài Loan và Philippines thêm hai tháng nữa - nhưng MacArthur đã được thông qua. Như đã hứa, ông sẽ trở lại Philippines.

* * *

Sự trở lại đó có thể như thế nào? Khi Nhật Bản xâm lược đế quốc ở Thái Bình Dương của Hoa Kỳ vào giai đoạn 1941-42, những cuộc đầu hàng diễn ra nhanh chóng - Guam thúc thủ chỉ trong vài tiếng đồng hồ, các đảo Aleut ở xa nhất về phía tây bị chiếm mà không hề nổ súng. Nhưng có hai lý do để nghĩ rằng mọi chuyện sẽ không dễ dàng như vậy khi tình thế đảo ngược. Trước hết, Nhật Bản, không giống Hoa Kỳ, đã củng cố mạnh mẽ các thuộc địa ở tiền tuyến của họ. Thứ hai, văn hóa quân sự của Nhật Bản không bao giờ khuyến khích việc đầu hàng khi đối mặt với lực lượng mạnh hơn.

Một dấu hiệu về những gì chờ đợi MacArthur đã xuất hiện ở những vùng lãnh thổ Thái Bình Dương nhỏ hơn mà Mỹ chiếm lại được trước khi tới Philippines. Dưới sự cai trị của Hoa Kỳ, các đảo Attu và Kiska ở quần đảo Aleut là những tiền đồn hầu như không có người ở, không cây cối, cách xa những tính toán của các nhà hoạch định chiến tranh. Ngược lại, Nhật Bản đã biến chúng thành các căn cứ thật sự. Hàng trăm tòa nhà - căn cứ, xưởng, nhà ở, nhà máy, bệnh viện, tiệm bánh - hỗ trợ cho hàng nghìn binh lính. Họ đã đào công sự và sẵn sàng chiến đấu.

Ở Attu họ đã chiến đấu ra trò. Khi lực lượng Đồng minh tiến quân chiếm lại hòn đảo này vào năm 1943, giao tranh đã khiến hàng trăm binh lính Mỹ thiệt mạng và quét sạch gần như toàn bộ lực lượng đồn trú Attu hơn hai nghìn lính Nhật Bản, những người đã chiến đấu tới chết. Với cả hai bên, đó là cái giá đắt phải trả cho một hòn đảo mà vào thời trước chiến tranh dân số không tới năm mươi người.

Các chỉ huy của Hoa Kỳ chờ đợi Kiska, nơi có hàng nghìn lính Nhật trong hệ thống hầm công sự xây kỹ lưỡng, sẽ là nơi giao tranh còn dữ dội hơn. Nhưng hóa ra không phải vậy. Buổi tối trước khi Mỹ đổ quân, các lực lượng Nhật Bản đã lặng lẽ bỏ hòn đảo và trốn thoát. Thương vong duy nhất là các binh sĩ Đồng minh đạp phải mìn hay bắn nhầm nhau trong sương mù.

Một cuộc đào thoát như thế là không thể ở Guam, nơi lực lượng thủy quân lục chiến Hoa Kỳ tấn công vào mùa hè năm 1944. Cuộc đổ quân được dọn đường nhờ mười ba ngày tấn công từ trên không và từ biển vào, đợt đánh bom đạt tới “quy mô và quãng thời gian kéo dài chưa từng thấy trong Thế chiến II”, theo lịch sử chính thức của lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ. Những cuộc tấn công thay phiên nhau của hải quân và không quân đổ xuống cả đầu người Guam lẫn người Nhật Bản.

Kinh sợ trước cái chết chực chờ và lo lắng rằng người Guam có thể hỗ trợ kẻ thù, quân Nhật đã đàn áp dân chúng trên đảo. Những vụ chặt đầu, cưỡng hiếp và xả súng bừa bãi diễn ra thường xuyên. Binh lính Nhật Bản dồn toàn bộ dân chúng địa phương, cỡ khoảng mười tám nghìn người, xuống phía nam đảo, thảm sát rất nhiều người ở đó. Sau chiến trận, một lính thủy quân lục chiến nhớ lại việc bắt gặp một đống xác người đang phân hủy: “Đầu người lăn lông lốc khắp nơi như những quả bóng bowling.”

Khoảng mười lăm nghìn lính Nhật và hàng trăm người Guam đã bỏ mạng. Khi chiếm lại Guam, quân đội Hoa Kỳ đã phá tan thủ phủ của Guam, đánh bom và nã pháo vào mọi tòa nhà lớn trong thành phố: bảo tàng, bệnh viện, dinh thống đốc, trụ sở tòa án. Cuộc chiến tranh đã tàn phá khoảng bốn phần năm những căn nhà trên đảo.

Hoa Kỳ sau đó bắt giam hàng nghìn người Guam vừa được “giải phóng”, bất chấp sự phản đối của họ, tại những khu trại, trong lúc hải quân phá sạch những gì còn lại ở thành phố thủ phủ nhằm xây một căn cứ quân sự. Lại là một lần nữa Hoa Kỳ bắt nhốt chính người dân của mình trong cuộc chiến.

* * *

Chiến trận đẫm máu ở Attu và Guam là màn dạo đầu đầy lo ngại với những gì MacArthur đang chờ đợi tại Philippines, thuộc địa vĩ đại bị bỏ rơi của Hoa Kỳ. Mọi thứ ở đó vốn đã tan nát rồi. Năm 1944 là năm quân đội Nhật Bản ngừng trả cho việc mua thực phẩm bằng thứ tiền vô giá trị của họ và bắt đầu ăn cướp một cách trắng trợn. Tổng thống Laurel tuyên bố tình trạng khủng hoảng lương thực và ra lệnh cho tất cả người lớn dưới sáu mươi tuổi phải làm việc tám tiếng mỗi tuần để tăng sản xuất lương thực. Tới tháng Chín, một người ghi nhật ký ghi lại “sự sụt giảm rõ rệt số lượng mèo” ở Manila. Tới tháng Mười hai, dân thành phố chết đói trên đường.

Vào lúc quân Nhật vét sạch những gì còn lại, bạo lực ngày càng trở nên tồi tệ. Claro Recto, bộ trưởng văn hóa Philippines,(*) viết một lá thư thẳng thắn can đảm cho một viên tướng Nhật về tình hình đó. Ông lưu ý việc quân Nhật vẫn thường xuyên “tát người Philippines, hay trói họ vào cột hoặc bắt họ quỳ gối nơi công cộng, nhiều khi trong ánh nắng mặt trời gay gắt, hoặc đánh đập họ - vì những lỗi lầm hay sự khiêu khích nhỏ nhặt nhất”. Ngoài những cuộc tra tấn thường nhật đó, còn có “hàng nghìn trường hợp” người ta “bị thiêu sống, bị đâm chết bằng lưỡi lê, bị chặt đầu, bị đánh đập không thương tiếc, hoặc bị tra tấn thể chất dưới nhiều hình thức, không phân biệt tuổi tác hay giới tính”. Recto nhắc tới cuộc thảm sát một trăm người ở thành phố quê hương ông - khi quân Nhật cố bình định lực lượng du kích. Ông có thể nhắc tới rất nhiều những vụ như vậy nữa, bao gồm một cuộc viễn chinh trừng trị ở quận Sara tại Panay, đã tàn sát gấp hai mươi lần số đó.

Philippines trong hòa bình là như thế đó. Vào tháng Mười năm 1944, hơn hai trăm nghìn quân của MacArthur bắt đầu cuộc tấn công Philippines, khóa chặt các tuyến đường biển và nã pháo vào các bãi biển. Đích thân MacArthur lội vào bờ trên đảo Leyte, phía nam Luzon, vào ngày 20 tháng Mười năm 1944.

“Tôi đã trở lại, ông tuyên bố với người dân Philippines trên đài phát thanh. “Hãy theo tôi”.

“Tôi đã trở lại”: Douglas MacArthur, đằng trước, lại bước chân trên đất Philippines. Carlos Romulo, đội mũ sắt, đi đằng sau ông.

Mục tiêu của MacArthur là Manila. Và cuối cùng ông đã có máy bay để chiếm lại nó. Một người Manila nhớ lại cảnh tượng phi cơ gào thét khắp thành phố như những con khỉ biết bay trong The Wizard of Oz (Phù thủy xứ Oz), “nghiêng cánh rất thấp nhưng rất nhanh, lướt qua nóc những tòa nhà. Họ nhắm vào tất cả mọi thứ có giá trị quân sự: đường cao tốc, đường ray xe lửa, xe tải, và (một lần nữa) những cây cầu.

Các chỉ huy Nhật Bản đối mặt với một quyết định nghiêm trọng. Họ có nên bỏ thành phố, như ở Kiska? Hay ở lại và chiến đấu, như ở Attu? Tướng Yamashita Tomoyuki,(*) tư lệnh Phương diện quân 14 của Nhật Bản, hiểu rõ tình hình. Tất cả đồ tiếp tế đều thiếu thốn, và bởi những lối vào Manila bằng đường biển lẫn đường bộ đều bị cắt đứt, thật khó mà bổ sung. Quân của Yamashita vốn đã giảm khẩu phần lương thực từ ba pound một ngày xuống còn chín phần mười pound. Hơn thế nữa, không thể nào giữ được Manila. Là một thành phố lớn, với hơn một triệu thường dân thù địch sống trong đó, rất nhiều tòa nhà dễ bắt lửa; trên đất bằng - phòng ngự ở đó sẽ là tự sát. Giống như MacArthur đã làm năm 1941, Yamashita ra lệnh cho quân đội rút lui.

Nhưng lục quân không phải là lực lượng Nhật Bản duy nhất trong vùng đó. Vào lúc Yamashita rút quân, chuẩn đô đốc Iwabuchi Sanji,(*) tư lệnh Lực lượng Phòng vệ Hải quân Manila, chuyển mười sáu nghìn người vào trong thành phố. Ông tự coi mình là người có phận sự phải bảo vệ các công trình quân sự ở Manila.

Iwabuchi chắc chắn hiểu rằng cuối cùng thì quân MacArthur sẽ chiếm được Manila. Nhưng ông có thể buộc họ phải trả giá đắt. Người của ông đặt mìn khắp thành phố. Họ dựng ụ súng máy ở những giao lộ lớn và biến các tòa nhà bê tông lớn trong thành phố thành lô cốt. Họ cũng trữ sẵn đạn dược.

Khi nhận ra chuyện đó, Yamashita tức giận ra lệnh cho Iwabuchi phải rời Manila. Iwabuchi đáp lại, chính xác là ông không thể. Tới khi đó, lực lượng của MacArthur đã bao vây thành phố.

“Chúng ta đã đóng sập cửa sau của thành phố trước khi chúng ta bắt đầu cuộc tấn công, lịch sử chính thức của sư đoàn tiên phong của MacArthur chép như vậy. Một nhóm các sử gia quân sự đánh giá cuộc bao vây thành phố là “sai lầm chiến lược của chiến dịch Philippines”. Cắt mất đường tháo chạy của Iwabuchi, MacArthur trên thực tế khiến viên chuẩn đô đốc tử thủ trong một thành phố dân cư đông đúc.

Trận chiến vì Manila sẽ là một trận chiến tới chết.

* * *

Khi quân Đồng minh tới Manila, hòa ước căng thẳng giữa lực lượng Nhật Bản và người dân thành phố sụp đổ hoàn toàn. Bộ chỉ huy của Iwabuchi ra lệnh tất cả những ai không phải người Nhật sẽ bị giết trên chiến trường. Quân Nhật sắp sửa hủy diệt thành phố. Họ ngắt điện và nước. Họ đánh mìn các nhà máy và nhà kho, và dễ hiểu là lửa lan sang khu vực dân cư. Khi người dân Philippines tháo chạy ra đường (hay theo định nghĩa của binh lính là “chiến trường”), họ bị bắn hạ.

Về mặt kỹ thuật, lính của Iwabuchi đang chiến đấu với “quân du kích”. Nhưng trong những ngày đói khát, thù hận, rồi hỗn loạn khi quân Mỹ tràn vào, ranh giới giữa quân du kích và thường dân bị xóa nhòa. Các trích đoạn từ nhật ký bắt được của một binh sĩ Nhật ở Manila giúp ta hiểu đôi chút về tình trạng bạo lực kinh hoàng:

Ngày 7 tháng Hai: 150 tên du kích bị tiêu diệt tối nay. Riêng mình đã đâm chết 10 tên.

Ngày 10 tháng Hai: Canh giữ khoảng 1.000 tên du kích.

Ngày 13 tháng Hai: Mình đang làm nhiệm vụ canh gác ở trại giam quân du kích. Khi mình đang gác, khoảng 10 tên du kích cố trốn thoát. Chúng bị đâm chết hết. Lúc 16 giờ, toàn bộ bọn du kích bị đốt chết.

Việc giả vờ rằng tất cả các nạn nhân của quân Nhật là du kích thật dễ dàng, như khi quân đội dồn hàng trăm phụ nữ trẻ để cưỡng hiếp họ. Những khách sạn lớn, bao gồm khách sạn Manila của MacArthur, trở thành nơi diễn ra các vụ hiếp dâm tập thể có tổ chức. Nhật ký ghi chép trong trận Manila tràn ngập những sự tàn ác đến bệnh hoạn: phụ nữ có thai bị mổ bụng, những em bé bị xiên bằng lưỡi lê, nhiều gia đình bị giết sạch. Sẵn sàng tử thủ, lính của Iwabuchi không còn cảm thấy những giới hạn đạo đức nữa.

Đây là lần đầu tiên và như diễn biến sẽ cho thấy, cũng là lần duy nhất quân Mỹ và Nhật Bản đánh nhau giành một thành phố lớn. Quân của MacArthur cẩn trọng bước vào cuộc tắm máu. Tiêu diệt lực lượng của Iwabuchi trong khi bảo vệ sinh mạng cho người Philippines là một chiến dịch đòi hỏi sự cẩn trọng. Khi đánh giá tình hình ở khu vực Intramuros, nơi quân Nhật dựng phòng tuyến đặc biệt dày đặc, chỉ huy không quân của MacArthur đề xuất sử dụng bom napalm “thả xuống nơi đó cho tới khi nó bị hủy diệt hoàn toàn”. Nhưng MacArthur bác bỏ. Intramuros là nơi sinh sống của những dân cư “phe ta”, ông nhắc nhở viên chỉ huy. Dùng không quân thả bom là “không thể tưởng tượng nổi”.

Có lẽ là thế với MacArthur. Nhưng sau vài ngày đầu chiến trận, việc đó ngày càng trở nên khả dĩ với những người dưới quyền ông. Quân Nhật cố thủ trong các tòa nhà khắp thành phố. Tấn công những pháo đài đó chỉ bằng vũ khí hạng nhẹ sẽ rất nguy hiểm. Sẽ dễ hơn nếu đơn giản là bỏ bom hoặc nã pháo đánh sập cả tòa nhà.

Khi tiến tới gần Philippines, lúc mà quân của MacArthur còn chiến đấu với quân Nhật trên những hòn đảo biệt lập hay những khoảnh rừng trống, bom và đạn pháo đã cực kỳ hữu hiệu, giúp giảm thiểu thương vong cho quân Mỹ và cho phép Hoa Kỳ tận dụng tốt năng lực công nghiệp vượt trội của họ. Và họ cuối cùng đã có được năng lực đó. Nếu vào năm 1941, lực lượng của MacArthur được trang bị nghèo nàn, thì tới năm 1945 - với chiến sự ở châu Âu giảm nhiệt và nền kinh tế Hoa Kỳ đang tăng trưởng mạnh - họ có tất cả những gì mà mình cần. Thuốc nổ thừa mứa.

Sư đoàn 37 bộ binh đặc biệt tin ở việc “sử dụng hỏa lực mạnh tối đa có thể, theo lời tư lệnh sư đoàn, tướng Robert S. Beightler.(*) Sư 37 nổi tiếng là sư đoàn lãng phí ở mặt trận này xét về mặt sử dụng đạn dược. “Tiếng tăm đó chắc chắn chưa bao giờ khiến chúng tôi khó chịu, Beightler giải thích, “vì chúng tôi chỉ cần chỉ ra thực tế là chúng tôi đã chiến đấu trong hơn hai năm và mất ít người hơn các sư đoàn khác chiến đấu với cường độ tương tự.

Manila, 1945.

Sư đoàn 37 đảm nhiệm phần lớn việc đánh nhau ở Manila. Vào ngày 9 tháng Hai, sáu ngày sau khi chiến cuộc bắt đầu, mười chín người của sư đoàn bỏ mạng và hơn hai trăm người bị thương. Những con số đó không là gì so với hàng nghìn người Philippines đang bị tàn sát hằng ngày, nhưng với Beightler như thế là “đáng báo động”. Sư đoàn chuyển sang chiến thuật thử sai. Thay vì giao chiến trực tiếp với quân của Iwabuchi, họ sẽ đơn giản phá hủy mọi tòa nhà mà quân Nhật có thể cố thủ trong đó. “Nói đại khái thì chúng tôi thực sự vào trong thành phố,” Beightler báo cáo lại. “Với tôi, việc để mất dù chỉ một sinh mạng người Mỹ để cứu một tòa nhà là không thể chấp nhận được.”

Cần phải đọc câu đó hai lần. Theo ý Beightler, ông đối mặt với một sự đánh đổi - một sự đánh đổi chẳng có gì khó khăn - mạng người và các tòa nhà. Nhưng như ông biết rõ, những tòa nhà đó có người ở. Tất nhiên một số tòa nhà là quân thù, nhưng rất nhiều tòa nhà còn có thường dân. Những thường dân đó cũng là “người Mỹ”, dù chẳng ai đối xử với họ như vậy.

Những sư đoàn khác tấn công Manila cũng dần mạnh tay hơn. Dù Intramuros không bị ném bom napalm, cuối cùng với sự chấp thuận của MacArthur, nó vẫn bị hủy diệt hoàn toàn. Trong một tiếng đồng hồ điên loạn ngày 23 tháng Hai, khu vực chật chội (và vẫn có người ở) trong thành phố này hứng chịu ba tấn chất nổ mỗi phút. Đạn pháo xả xuống đó với tốc độ hơn một quả mỗi giây, “như sấm sét tung ra từ đôi tay của một vị thần cuồng nộ” một người quan sát viết.

“Chúng tôi đã biến những tòa nhà công quyền kiến trúc kinh điển đầy dọa nạt thành những đống gạch vụn, Beightler tự hào.

Trong một tuần chiến đấu, cách quân Mỹ nã pháo dọn sạch khu vực trước khi tiến quân vào, theo một báo cáo, trở thành “quy luật chứ không phải là ngoại lệ”. Bất cứ tòa nhà nào nghi ngờ có quân Nhật đều là mục tiêu. “Hết ngã tư đẫm máu này tới ngã tư đẫm máu khác từ từ bị nghiền nát thành tro bụi, không còn có thể nhận ra, lịch sử chính thức của Sư đoàn 37 ghi nhận.

Những tòa nhà đó bao gồm các trung tâm tị nạn, như Bệnh viện Đa khoa Philippines (một tòa nhà mang dấu ấn của Parsons), nơi chỉ vài lính Nhật đóng ở trong - cùng hơn bảy nghìn thường dân. Sư đoàn 37 đã nã pháo vào bệnh viện này hai ngày hai đêm. Đó là “những ngày kinh hoàng”, một người Philippines mắc kẹt bên trong nhớ lại. “Tới bây giờ tôi vẫn còn nghe thấy rõ ràng tiếng gào thét của những người bị thương” Số phận của các trung tâm tị nạn khác - Bệnh viện Remedios, Trung tâm Hội nghị Concordia - cũng tương tự.

* * *

Đạn pháo của quân Mỹ và cuộc tàn sát của quân Nhật kết hợp lại gây ra thương vong kinh hoàng. Chính trị gia Elpidio Quirino(*) đã tự trải nghiệm điều đó. Quirino là thành viên đoàn đại biểu đã viết nên hiến pháp của lãnh thổ liên hiệp. Ông từng là thành viên trong nội các của Manuel Quezon và sau này khi cuộc chiến qua đi, ông trở thành tổng thống Philippines. Ông sống ở khu giàu có Ermita (506 đường Colorado) với vợ, Alicia, cùng các con trai Tommy và Dody, và các con gái Norma, Vicky và Fe Angela (mới hai tuổi).

“Thời khắc đen tối nhất” của Quirino bắt đầu từ những đám cháy mà quân Nhật đã đốt. Ermita là nơi đặc biệt nguy hiểm, và càng nguy hiểm hơn vì quân Nhật đã chiếm giữ các vị trí cố thủ ở những ngã tư lớn và bắn vào bất cứ ai đi lại trên đường. Buổi sáng ngày 9 tháng Hai, một quả đạn pháo của Mỹ rơi trúng nhà Quirino. Gia đình họ quyết định bất chấp mối nguy từ quân Nhật và chạy sang nhà của mẹ Alicia, Doña (Bà) Concepcion Jimenez de Syquia, ở cuối đường. Alicia dẫn theo bốn đứa con ra ngoài, trong khi Elpidio và Dody ở lại để gom góp thức ăn. Nhưng khi Alicia tới góc đường nơi có căn nhà của mẹ bà, một ổ súng máy của quân Nhật đã nổ, giết chết Alicia và Norma. Một lính thủy đánh bộ Nhật Bản quăng bé Fe Angela lên trời rồi lấy lưỡi lê xiên qua người nó. Chỉ Tommy và Vicky tới được nhà bà ngoại.

Quirino để lại Dody trong nhà và cố gắng mang theo đồ ăn tới nhà Doña Concepcion. Nhưng ông bị súng đạn Nhật và pháo cối Mỹ giữ chân và hôm sau mới tới nơi. Khi tới, ông mới biết vợ và hai con gái mình đã chết. Dody, khi tìm cách lấy xác mẹ và các em gái, cũng bị giết chết - vì một vết thương do mảnh đạn ở thái dương.

Cuộc nã pháo tiếp tục. Gia đình Quirino và Syquia, mười bốn người cả thảy, chạy trở lại ra đường, giữa đạn pháo và tiếng súng từ nơi trú ẩn bất an này tới nơi trú ẩn bất an khác. Vào buổi tối, một quả đạn pháo của Mỹ trúng vào căn nhà nơi họ đang trú ẩn, gần như cắt đôi thi thể một người em vợ của Elpidio. Doña Concepcion bị trụy tim và chết giữa những loạt đạn dồn dập.

Gia đình lại bỏ nhà lần nữa. Họ buộc phải bỏ. Căn nhà đang bốc cháy.

Những hàng xóm của gia đình Quirino ở khu Nam Manila chạy tới chỗ quân Mỹ để được bảo vệ.

Khó mà tìm được một nơi an toàn. “Nếu thoát được đạn pháo của Mỹ, thì cũng không thoát được súng máy hay lưỡi lê của Nhật, Quirino nhớ lại. Sau khi nhồi nhét gia đình đã mất đi nhiều thành viên của mình vào một nơi trú ẩn tạm bợ nữa, ông ra ngoài tìm một nơi an toàn hơn. Khi ông mới chỉ bước ra, một quả đạn pháo Mỹ rơi vào tòa nhà, trúng năm người trong gia đình và người đầu bếp của Doña Concepcion. Ba người chết, và ba người bị thương, trong đó có con trai ông, Tommy. Nhà Quirino lại bỏ chạy lần nữa. Lần này thì họ tới được nơi an toàn.

Trong bốn ngày, Elpidio Quirino mất tám thành viên gia đình, bao gồm vợ, mẹ vợ, và ba trong năm đứa con. Một phụ nữ nhìn thấy ông lúc đó nhớ lại rằng Quirino mặc áo lót đi lang thang khắp Manila, mặt lấm lem bùn đất, ánh mắt trừng trừng vô định - một vua Lear của thời hiện đại.

* * *

Chuẩn đô đốc Iwabuchi tử thủ ở Luneta, trong cụm các tòa nhà hành chính mà Daniel Burnham đã quy hoạch. Chính những phẩm chất kiến trúc mà Burnham coi trọng - kết cấu bê tông lớn cứng cáp, to lớn, tầm nhìn bao quát thành phố - đã khiến chúng trở thành các pháo đài lý tưởng.

Tòa nhà Lập pháp của Juan Arellano làm trụ sở cho Lực lượng Trung tâm của Iwabuchi. Khoảng 250 lính Nhật chờ sẵn bên trong. Do tất cả các lối vào tòa nhà là đất trống, sẽ rất khó đánh bật họ khỏi đó. Một tiểu đoàn quân Mỹ thử ra tay nhưng bị đẩy lui. Tính toán phun khói che mắt quân Nhật cũng thất bại. Vậy là Sư đoàn bộ binh 37 lại làm chuyện họ vẫn giỏi nhất: nã pháo cối và súng chống tăng ở cự ly gần vào tòa nhà trong hai tiếng đồng hồ không nghỉ, san bằng tòa kiến trúc khổng lồ đó.

Niềm kiêu hãnh của nhà nước thuộc địa, do một người Philippines xây lên theo quy hoạch của một người đại lục, giờ là đống đổ nát. Khó mà bỏ qua tính biểu tượng của sự kiện này.

Manila không thiếu những biểu tượng. Thành phố lớn thứ sáu của Hoa Kỳ - lớn hơn nhiều so với Boston hay Washington, D.C. sau một tháng chiến trận đã biến thành một lò sát sinh. Khu Nam Manila, nơi Quirino sống, đã bị san bằng. Những thi thể đang thối rữa nằm khắp nơi, nhiều xác người vẫn còn rõ dấu hiệu của sự tra tấn hay một cuộc hành hình. Mùi hôi thối không thể chịu nổi.

“Những tòa nhà lớn nhất đã biến thành những đống gạch vụn. Trải nhiều dặm vuông, không còn viên gạch nào nguyên vẹn. Tình cảnh như thể tất cả sự hủy diệt đã cùng đổ xuống một lúc, và thậm chí là còn hơn thế” một nhà báo địa phương viết. “Đây là một công trình của quỷ dữ.

Có thể là thế, nhưng không phải là không có phân biệt. Logic “thà mất một tòa nhà hơn là một sinh mạng Mỹ” đã thành công trong việc bảo vệ binh lính đại lục. Trong một tháng giao tranh, 1.010 lính Mỹ thiệt mạng, so với 16.665 lính Nhật bị tiêu diệt, và so với 100.000 người Manila đã chết. Cứ mỗi “sinh mạng Mỹ” tổn thất, lại có một trăm người Manila thiệt mạng.

Tòa nhà Lập pháp của Juan Arellano sau hai tiếng đồng hồ bị Sư đoàn bộ binh 37 nã pháo từ cự ly gần.

Đó mới là con số ước lượng. Như thường lệ, sinh mạng người đại lục được đếm chính xác tới những con số cuối cùng, trong khi số thương vong của người Philippines chỉ là những ước đoán dựa trên các báo cáo chính xác nhất có thể. Ước tính 100.000 người chết là con số được lục quân Hoa Kỳ chấp nhận, được suy ra từ các con số do những nơi tổ chức mai táng cung cấp sau chiến tranh.

Nhưng dù thế nào thì Manila không phải là nơi duy nhất bị tàn phá. Những thị trấn và thành phố nhỏ hơn cũng bị đánh bom. “Cả thành phố Baguio bị san thành bình địa, tổng thống Philippines Jose Laurel than khóc. Chính Laurel suýt mất mạng vì cuộc tấn công ở đó. Máy bay Mỹ liên tục ném bom dinh thự của ông, phá hủy nó hoàn toàn. Những chiếc máy bay đó đã ném xuống 466 tấn bom và gần năm nghìn gallon(*) chất cháy napalm trong cả chiến dịch Baguio.

“Chúng tôi đã san bằng nhiều thành phố bằng bom đạn, viên cao ủy thừa nhận. “Chúng tôi đã phá tan đường sá, những tòa nhà công cộng, và những cây cầu. Chúng tôi san phẳng những xưởng mía đường và những nhà máy. Cuối cùng, ông kết luận, “chẳng còn lại gì.”

Thượng nghị sĩ Millard Tydings đã tới thăm thuộc địa sau cuộc chiến. Ông ước tính từ 10% tới 15% các tòa nhà ở đó bị phá hủy, và thêm 10% nữa hư hại nặng. Sau cuộc chiến, người Philippines trình báo cho chính quyền tất cả 1.111.938 người chết vì chiến tranh. Thêm vào đó người Nhật (518.000) và người Mỹ lục địa (quân đội ước tính là hơn 10.000), tổng số người chết là hơn 1,6 triệu.

Thế chiến thứ II ở Philippines hiếm khi xuất hiện trong các sách giáo khoa lịch sử. Nhưng lẽ ra phải có. Đó là biến cố gây thiệt hại nặng nề nhất từng diễn ra trên lãnh thổ Hoa Kỳ.

* * *

Oscar Villadolid, lúc bấy giờ là một cậu bé, nhớ lại cảnh tượng quen thuộc sau khi Manila được “giải phóng”. Một lính Mỹ tới con phố nhà cậu và phân phát thuốc lá cùng các thanh sô cô la Hershey. Nói thật chậm, anh lính hỏi tên của Villadolid. Khi Villadolid đáp lại bằng tiếng Anh thật dễ dàng, anh lính giật mình. “Sao cậu biết tiếng Mỹ?” anh ta hỏi.

Villadolid giải thích rằng khi Hoa Kỳ thuộc địa hóa Philippines, họ đã thể chế hóa việc giảng dạy là bằng tiếng Anh. Lời giải thích chỉ càng khiến anh lính Mỹ thêm khó hiểu. “Anh ta thậm chí không biết rằng nước Mỹ có một thuộc địa là Philippines!” Villadolid cảm thán.

Bạn hãy thử đặt mình vào chuyện này. Một người lính trải qua hành trình dài vượt Thái Bình Dương. Anh đã được thông báo về nhiệm vụ của mình, được cho xem các bản đồ, được lệnh phải tới nơi nào và bắn những ai. Nhưng anh ta chưa bao giờ biết rằng mình sắp sửa cứu một thuộc địa của Hoa Kỳ và những người anh ta gặp ở đó, cũng giống như anh ta, là người dân Hoa Kỳ.

Anh ta nghĩ mình đang ở nước ngoài.

PHẦN II
ĐẾ QUỐC HIỂM HỌA

13 | KILROY ĐÃ CÓ MẶT NƠI ĐÂY

Người ta vẫn nói “chiến tranh là địa ngục”. Cách nói khoa học hơn có lẽ là: Chiến tranh là entropy. Các nguyên tử bị chia tách, những tòa nhà sụp đổ, người chết, và mọi thứ tan rã. Trong các cuộc chiến thì Thế chiến II là một cuộc chiến lớn - một xung động entropy khổng lồ tràn khắp hành tinh, biến nhiều thành phố thành gạch vụn và biến khoảng năm mươi lăm triệu người sống thành những xác chết. Chưa bao giờ có cuộc chiến nào khiến nhiều người chết như vậy.

Từ Dresden, Warsaw, Manila, Tokyo, tới Hiroshima, chiến tranh là như thế: một cơn lốc xoáy những cuộc tàn sát. Nhưng thật trớ trêu, tạo ra sự hủy diệt ở quy mô chừng đó đòi hỏi rất nhiều cơ quan, tổ chức. Các nhà máy phải làm thêm giờ để sản xuất xe tải, xe tăng, máy bay, tàu, bom, đồng phục, thực phẩm, súng và phụ tùng. Tất cả những thứ đó, và con người đi cùng chúng, phải được đưa tới những chiến trường xa xôi. Và khi con người tới, họ cần các căn cứ với doanh trại và tiệm bánh, nhà máy nước và nhà kho, xưởng cơ khí, hội trường, đường băng và cửa hàng giặt ủi.

Khía cạnh phản entropy của chiến tranh là khía cạnh ít hào quang hơn. Hãy nghĩ tới một người lính Mỹ, và bạn nhiều khả năng hình dung ra một anh lính ở tiền tuyến chứ không phải một công nhân xây dựng. Nhưng trong trường hợp Hoa Kỳ, người công nhân xây dựng là một hình dung tốt hơn. Suốt cuộc chiến, cứ mười người Mỹ phục vụ chiến tranh thì không có tới một người thực sự nhìn thấy đạn bắn. Với hầu hết những người phục vụ, chiến tranh không phải là ngoài chiến trường. Mà là vấn đề hậu cân.

Tiểu thuyết gia Neal Stephenson có lý khi mô tả quân đội Hoa Kỳ trong Thế chiến II “trước hết và quan trọng nhất là mạng lưới vô tận những người đánh máy và nhân viên văn thư, thứ hai là một cơ chế diệu kỳ để di chuyển mọi thứ từ vùng này sang vùng khác của thế giới, cuối cùng và kém quan trọng nhất mới là tổ chức chiến trận”.

Việc vận hành cơ chế khổng lồ đó đột ngột lôi kéo Hoa Kỳ vào các quan hệ với thế giới, tạo ra công việc ở những nơi mà trước đó Hoa Kỳ chẳng mấy quan tâm. Nhưng nó cũng khiến Hoa Kỳ ít quan tâm hơn tới đế quốc chính thức. Cùng với những phát minh trong hóa học và kỹ thuật công nghiệp, năng lực bậc thầy của Hoa Kỳ về hậu cần sẽ làm giảm bớt giá trị của các thuộc địa và cho ra mắt một mô thức mới về quyền lực toàn cầu, ít dựa dẫm hơn vào những vùng đất lớn, mà dựa nhiều hơn vào những điểm kiểm soát nhỏ.

* * *

Hoàn toàn hợp lý khi Hoa Kỳ chiến đấu bằng cách quản trị phần phía sau của mọi sự, vì nó là nền kinh tế công nghiệp hóa lớn nhất thế giới và các nhà máy của nó ở cách xa tiền tuyến. Tới năm 1940, gần như mọi quốc gia độc lập không nằm trong quỹ đạo phe Trục đều tìm kiếm đạn dược từ Hoa Kỳ.

Chính quyền Roosevelt quá hài lòng chấp nhận các đề nghị đó, bằng những chính sách thay đổi liên tục để lách luật trung lập và bảo vệ cho dự trữ đồng đô la ngày càng sụt giảm của phe Đồng minh. Trước hết là những thương vụ mua trực tiếp. Rồi các chương trình “bán sỉ thu tiền mặt không qua hợp đồng”, “đổi tàu khu trục lấy căn cứ”, và cuối cùng là “cho vay rồi chuyển sang cho thuê vũ khí. Từ lâu trước khi Hoa Kỳ tuyên chiến, họ đã chuyển máy bay, động cơ, xe tăng, và các hàng hóa phục vụ chiến tranh khác ra tiền tuyến rồi.

Dòng chảy hàng hóa đó thật quan trọng. Tới đầu năm 1941, đế quốc châu Á của Anh như chỉ mành treo chuông. Các lực lượng phe Trục về cơ bản đã chiếm được Địa Trung Hải, và quân đoàn châu Phi của Erwin Rommel(*) đã hạ gục quân Anh ngay ở điểm yếu chí tử của họ là Ai Cập. Nếu Anh mất Trung Đông, họ sẽ mất tất cả: những mỏ dầu ở Iraq, những kho nguyên vật liệu phục vụ chiến tranh ở Ai Cập và kênh đào Suez, vốn kết nối quần đảo Anh với Ấn Độ, Úc, New Zealand, Malaya, Miến Điện và Singapore. Các sĩ quan Anh cảnh báo Washington về khả năng “tan rã liên hiệp Anh”.

Mỹ có thể dễ dàng cung cấp xe tăng và máy bay. Điều khó là đưa được chúng ra tiền tuyến - từ Detroit tới Cairo là một hành trình dài. Những chiếc xe tăng có thể được tháo ra và chuyển bằng đường biển vòng qua mũi cực nam châu Phi, nhưng điều đó đồng nghĩa phải bốc dỡ chúng ở các cảng còn thô sơ của Cairo, nơi không có nhà kho, nhà máy lắp ráp, rất ít đường sắt, đường bộ, và thiếu trầm trọng các thợ cơ khí.

“Tình trạng của các cảng Ai Cập” không phải là một đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều người ở Washington vào năm 1935. Nhưng giờ thì nhiều người bắt đầu quan tâm. Hoa Kỳ mở một chiến dịch xây dựng hạ tầng khổng lồ ở Trung Đông. Những cầu cảng mới có cần cẩu được dựng lên để bốc dỡ xe tăng, những nhà máy lắp ráp để ráp chúng lại với nhau, đường sắt và đường bộ trải nhựa để đưa chúng ra tiền tuyến, và các xưởng sửa chữa. Tới tháng Sáu năm 1942, tổng kho quân nhu gần Cairo bao gồm một sân bay lớn, chứa được gần mười nghìn người, một bệnh viện một nghìn giường, nhiều nhà kho, và số phụ tùng, trang thiết bị, cùng thợ cơ khí lành nghề đủ cho cả chiến dịch vận hành.

Để đưa xe tăng tới Trung Đông thì cần phải làm vậy. Còn để đưa tới máy bay và những hàng hóa nhỏ hơn, Hoa Kỳ mở một con đường khác: một cầu hàng không bằng các căn cứ từ Miami tới Brazil, cắt ngang qua Tây Phi, và nhảy cóc qua Sahara tới Cairo. Cả tuyến đường này cũng đòi hỏi đầu tư lớn cho cơ sở hạ tầng. Phải dọn dẹp những đầm lầy, phát quang những cánh rừng, cho nổ đá, và chống lại bão sa mạc.

Và mọi chuyện đã diễn ra như thế. Được củng cố mạnh mẽ nhờ hàng tiếp tế rất kịp thời từ Hoa Kỳ, Tập đoàn quân số 8 của Anh phản công ở trận El Alamein vào tháng Mười năm 1942, đổ bão lửa lên đầu quân Rommel. “Tôi đã chứng kiến nhiều trận bão lửa của kẻ thù” một tài xế đằng sau tiền tuyến của quân Đức kinh hoàng ghi lại, “nhưng cường độ của lần này vượt qua bất kỳ điều gì tôi từng thấy. Đúng vào lúc quân Anh đang đẩy Rommel ra khỏi Ai Cập và phải lui vào Tunisia, ba hạm đội hùng mạnh bao gồm tất cả bảy trăm chiếc tàu cập bờ biển châu Phi với lực lượng đủ để đẩy phe Trục hoàn toàn ra khỏi châu Phi trong sáu tháng.

Đế quốc của Anh đã được cứu thoát. “Trận đánh đánh dấu sự xoay chuyển của bản lề số phận,” Churchill viết. “Thậm chí có thể cho rằng, ’Trước Alamein chúng ta chưa bao giờ có một chiến thắng nào. Sau Alamein, chúng ta không bao giờ thất bại nữa.”

Chiến dịch cũng thay đổi vùng Trung Đông, biến nó thành một “căn cứ hậu cần khổng lổ” cho phe Đồng minh, theo lời một bộ trưởng ngoại giao Mỹ. Những nhà máy ở Palestine chế tạo ắc quy, ở Iran làm chất chống đông, và nhà máy đóng hộp ở Ai Cập sản xuất khẩu phần ăn cho binh lính. Nửa phía bắc của châu Phi, gần như là vùng không được biết tới với Hoa Kỳ, giờ chi chít các căn cứ, cảng, nhà máy lắp ráp, doanh trại, và nhà kho của Mỹ.

* * *

Những gì diễn ra ở Bắc Phi và Trung Đông cũng diễn ra trên toàn thế giới. Có thể coi đại lục Hoa Kỳ trong suốt Thế chiến II là một trái tim khổng lồ bơm ra hằng hà sa số trang thiết bị chiến tranh. Những chuỗi căn cứ đóng vai trò như các mạch máu, đưa trang thiết bị ra tiền tuyến. Những căn cứ là nơi máy bay đáp xuống và tàu cập cảng; nơi lưu trữ phụ tùng, nhiên liệu và thực phẩm; nơi cứu chữa người bị thương và sửa chiến cụ bị hư hỏng.

Những căn cứ không phải điều mới mẻ với chiến lược của Hoa Kỳ. Thuyền trưởng Mahan, từ những năm 1890, đã kêu gọi xây dựng các căn cứ để tàu của Mỹ có thể đi thật xa trên thế giới. Nhưng hệ thống căn cứ vào thời của Mahan chỉ được xây dựng ở mức độ khiêm tốn, giới hạn ở một vài điểm then chốt, như Trân Châu Cảng và vịnh Guantánamo, ở Thái Bình Dương và Caribe.

Tuy nhiên, giờ thì hệ thống đó phát triển bùng nổ. Mọi chuyện bắt đầu vào năm 1940, khi chính quyền Roosevelt đổi cho Anh năm mươi khu trục hạm lấy các căn cứ ở những lãnh thổ thuộc Anh tại Tây Bán Cầu - bao gồm ở Newfoundland, Bahamas, Bermuda, Jamaica và Trinidad. Hoa Kỳ không sở hữu trực tiếp những địa điểm này; họ chỉ thuê lại trong chín mươi chín năm. Nhưng quyền tài phán của họ rất lớn, “có lẽ là rộng rãi hơn so với bất kỳ ai từng được chính quyền Anh trao quyền ở bất kỳ vùng lãnh thổ nào của nước Anh trước kia, đại sứ Mỹ tại Anh khoe khoang. Hoa Kỳ có quyền kéo cờ nước mình, quyền tịch thu tài sản và quyền xây dựng bất cứ điều gì họ muốn. Người lao động Mỹ ở đó không phải đóng thuế cho Anh, và khi làm công vụ ở căn cứ, không chịu sự chi phối của pháp luật Anh.

Vào những năm 1890, Mahan đã cho rằng các căn cứ sẽ dẫn tới công cuộc thuộc địa hóa. Liệu những hợp đồng thuê căn cứ chín mươi chín năm có thể là khúc dạo đầu cho việc sáp nhập các thuộc địa của Anh ở Tây Bán Cầu? “Chắc chắn là chúng có thể dễ dàng trở thành lãnh thổ của Mỹ, một quan chức cấp cao của Hoa Kỳ nói. Nhiều cư dân ở vùng Caribe thuộc Anh - và một số chuyên gia ở Washington - quả thực trông đợi họ sẽ sớm đứng dưới lá cờ Hoa Kỳ.

Cuộc chiến càng kéo dài, Hoa Kỳ càng mở rộng ra nhiều căn cứ. Để có một số căn cứ, như ở Mỹ Latin, họ thương lượng các thỏa thuận: làm đường sá và tăng viện trợ để đổi lấy quyền thuê căn cứ. Những căn cứ khác họ nhận từ đồng minh vì tính cấp bách của thời chiến. Chỉ một mình Liên Xô, trong số các đồng minh lớn, là không cho Hoa Kỳ sử dụng căn cứ. Joseph Stalin nhận hàng tỉ đô la viện trợ từ Hoa Kỳ nhưng không cho phép lính Mỹ vào lãnh thổ. Các phi công Liên Xô nhận các máy bay “cho vay, rồi chuyển sang cho thuê” ở Fairbanks và tự họ bay ra tiền tuyến.

Hệ thống căn cứ của Hoa Kỳ dọc ngang toàn cầu với bốn trục chính: các tuyến xa trên phía bắc băng ngang Đại Tây Dương, và các tuyến xa tít dưới nam băng ngang Thái Bình Dương. Những tuyến đường xuyên đại dương có thể tận dụng hạ tầng hiện hữu - đường bộ của Anh, đường sắt của châu Phi và các cảng của Mỹ Latin. Tuy nhiên, nhảy cóc qua Thái Bình Dương khổng lồ đồng nghĩa phải hạ xuống những đảo nhỏ. Những Chú ong biển (tiểu đoàn công binh)(*) hải quân tăng lên thành gần hai trăm nghìn người và xây dựng hàng trăm căn cứ ở Thái Bình Dương, từ Aitape tới Zamboanga. Công nhân xây dựng từ những vùng như Boston và San Francisco bỗng nhiên làm việc cật lực ở Nukufetau, Kwajalein, Sasavele và Mios Woendi.

Năm 1919, vào cuối Thế chiến I, chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Thượng viện đã nghi ngờ ý tưởng cho rằng an ninh quốc gia phụ thuộc vào “những gì xảy ra ở châu Phi hay New Guinea và ở quần đảo Marshall và quần đảo Caroline”. Thật khó mà tưởng tượng một chính trị gia lớn lại nói vậy vào cuối Thế chiến II. Tới lúc đó, quân đội Hoa Kỳ đã có mặt ở tất cả những nơi đó.

Dân đảo Solomon bốc dỡ những thùng bia cho lính Mỹ ở Guadalcanal, 1944.

Suốt cuộc chiến, Hoa Kỳ sở hữu một con số đáng kinh ngạc là ba mươi nghìn cơ sở nhà xưởng ở hai nghìn căn cứ hải ngoại. Binh lính đánh dấu sự hiện diện của họ với một hình vẽ trên tường kiểu graffiti có mặt khắp nơi: một khuôn mặt vẽ kiểu biếm họa hé nhìn qua một bức tường, đi kèm dòng chữ KILROY ĐÃ CÓ MẶT Ở ĐÂY.

Thật ra, Kilroy có mặt ở khắp nơi.

* * *

Các đại dương như thể đã biến thành cái ao làng. Những người chưa bao giờ rời tiểu bang quê nhà của mình giờ đây bận rộn khắp hành tinh, với hai nghìn “tiểu Hoa Kỳ” trải ra như một tấm thảm đỏ khổng lồ dưới chân. “Gần như bất cứ nơi nào ở Hoa Kỳ, bạn cũng có khả năng tình cờ gặp những thanh niên mặc quân phục đang kể chuyện thật tự nhiên về Cairo, Trùng Khánh hay Reykjavik như thể bất kỳ điểm nào trên bản đồ thế giới cũng chỉ là một chặng trên hành trình,” một tác giả lưu ý. “Và tại sao lại không chứ? Hôm qua hay ngày hôm trước nữa họ vừa có mặt ở đó mà.”

Cả các tổng thống cũng bắt đầu di chuyển khác hẳn trước kia. Teddy Roosevelt là tổng thống đương nhiệm đầu tiên rời Hoa Kỳ lục địa - một chuyến đi mười bảy ngày tới Panama và Puerto Rico. Những người kế nhiệm ông cũng đi nước ngoài khi đang nắm quyền, nhưng giống như ông, nói chung họ vẫn hạn chế trong những chuyến đi “chỉ ra nước ngoài một lần và đến một điểm” ở phạm vi Tây Bán Cầu. William Howard Taft thăm Mexico một ngày. Warren G. Harding(*) thăm Alaska và Vancouver vào tháng Bảy năm 1923, nhưng ông bị bệnh nặng trong chuyến đi và qua đời ngay sau khi trở về. Calvin Coolidge, người kế nhiệm ông, tới thăm Cuba ba ngày, và Herbert Hoover(*) có chuyến đi ba ngày tới Puerto Rico và quần đảo Virgin. Chỉ Woodrow Wilson, người đã thăm châu Âu hai lần để dự Hội nghị Hòa bình Paris, là đi nước ngoài nhiều hơn một lần và đi ra khỏi châu Mỹ.

Phong cách tổng thống ngồi một chỗ đột ngột kết thúc với Franklin Delano Roosevelt. Lúc làm tổng thống, ông đã rời lục địa Hoa Kỳ hai mươi mốt lần, và hai mươi chuyến trong đó là ra bên ngoài biên giới Đại Hoa Kỳ. Ông đã thăm Canada, Hawai‘i, Puerto Rico, quần đảo Virgin, Bahamas, Haiti, Colombia, Panama, Trinidad, Brazil, Argentina, Uruguay, Newfoundland, Morocco, Gambia, Liberia, Mexico, Ai Cập, Algeria, Tunisia, Iran, Malta, Ý, Senegal và Liên Xô - một số nơi ông còn đến vài lần. Ông là tổng thống đầu tiên tới thăm Nam Mỹ, châu Phi, hay châu Á lúc còn đương chức.

Tuy nhiên, ông không phải người cuối cùng. Kể từ ông, mọi tổng thống đương chức đều công cán khắp nơi. Tất cả đều rời Tây Bán Cầu.

Nói một cách đơn giản, Thế chiến II đã khiến Hoa Kỳ hiện diện khắp hành tinh. Các quan chức Bộ Ngoại giao quyết liệt viết ra những bản ghi nhớ thiết lập chính sách của Hoa Kỳ - thường là lần đầu tiên - với mọi quốc gia, thuộc địa, vùng và tiểu công quốc trên bản đồ. Có thể thấy nét lo lắng thực sự trên mặt họ khi họ vật lộn với lập trường về Ngoại Mông Cổ (tức nước Mông Cổ, khác với Nội Mông thuộc Trung Hoa), Bắc Bukovina, Turkestan thuộc Trung Hoa, Borneo thuộc Anh, Somaliland thuộc Pháp, Jubaland, hay vùng Hạ Carpathian Ruthenia - tất cả những nơi này đã xuất hiện trong nghị trình của họ. “Vì phân bổ sắc tộc ở Transylvania, họ khuyến cáo gay gắt, “sẽ không có khả năng vạch ra một đường biên giới ngăn chặn được sự trỗi dậy của chủ nghĩa phục hồi lãnh thổ Hungary hay Romania. Một bài học thật đáng lưu ý.

Bước ra toàn cầu, số chuyến công cán nước ngoài khi tại chức của các tổng thống, từ Washington tới Obama.

Năm 1898, sự mở rộng của đế quốc đã tạo cảm hứng cho những tấm bản đồ mới. Sự mở rộng thời chiến những năm 1940 mang tới một đợt cách tân tương tự cho ngành bản đồ học(*). Các tác giả đã đụng chạm tới những cảm xúc sâu sắc đến kinh ngac khi họ nhắc tới đề tài phóng chiếu bản đồ. Tấm bản đồ Mercator quen thuộc bấy lâu, vốn cho thấy Bắc Mỹ được bảo vệ từ cả hai phía nhờ các đại dương khổng lồ, trở thành mục tiêu bị chỉ trích. Tấm bản đồ đó đủ hữu hiệu trong thời đại đi thuyền buồm từ đông sang tây, nhưng các biên tập viên của tạp chí Life coi nó là “một mối nguy tâm lý” trong thời đại của hàng không, khi máy bay có thể tới được lục địa Á-Âu từ Bắc Mỹ bằng cách bay về phía bắc qua Bắc Băng Dương.

Có những lựa chọn khác, và thật lạ lùng là dư luận muốn có thêm hiểu biết về những lựa chọn ấy. Life dành ra mười lăm trang tạp chí in tấm “bản đồ Dymaxion” của nhà phát minh Buckminster Fuller(*) để có thể trải rộng ra: mười bốn phần có thể tách rời gấp lại thành một đa diện đều mười bốn cạnh hay kết hợp thành nhiều bản đồ phẳng, tùy theo ý người dùng.

Phổ biến hơn là “bản đồ phóng chiếu góc phương vị cách đều địa cực(*) được hoàn chỉnh bởi bậc thầy vẽ bản đồ thời chiến, Richard Edes Harrison.(*) Nó cho thấy các châu lục chụm lại quanh Bắc Cực, một góc nhìn khó chịu nhấn mạnh những tuyến đường hàng không và cho thấy Bắc Mỹ gần một cách nguy hiểm ra sao với đế chế châu Âu của Đức.

Tấm bản đồ hết sức ăn khách, được in lại và sao chép thường xuyên. Joseph Goebbels(*) vẫy tấm bản đồ trước mặt các phóng viên, coi nó như bằng chứng về tham vọng thống trị thế giới của Hoa Kỳ. Quân đội Hoa Kỳ đã đặt mua mười tám nghìn bản, và tấm bản đồ trở thành cơ sở cho logo của Liên Hiệp Quốc, được thiết kế năm 1945.

Bản đồ phóng chiếu góc phương vị cách đều địa cực của Richard Edes Harrison, được tờ Fortune xuất bản lần đầu vào tháng Bảy năm 1941 và được sao chép lại rộng rãi sau đó (đây là phiên bản năm 1942). Phần văn bản gốc đi kèm giải thích việc “toàn bộ cuộc chiến xoay quanh Hoa Kỳ”. Những mũi tên chĩa ra từ New York và San Francisco là hướng của dòng viện trợ cho vay - cho thuê vũ khí, trang thiết bị trên toàn cầu.

“Người dân chưa bao giờ quan tâm tới toàn thể thế giới như vậy, tờ Popular Mechanics reo vang. Chắc chắn là những yếu tố kỹ thuật của việc trình bày một hành tinh hình cầu trên một bản đồ mặt phẳng chưa bao giờ gây ra nhiều sự phấn khích như vậy. Khi mà nhận thức của công chúng tăng lên, những chi tiết trong tấm bản đồ phóng chiếu trở nên quan trọng. Thế giới cần phải được nhìn nhận lại, nhà thơ Archibald MacLeish(*) viết, là một “trái đất hình tròn trong đó mọi hướng cuối cùng sẽ gặp nhau”. “Nếu chúng ta chiến thắng cuộc chiến này, ông viết tiếp, “hình ảnh của thời đại sẽ mở ra là hình ảnh một trái đất toàn cầu, một hình cầu hoàn chỉnh.”

Logo gốc của Liên Hiệp Quốc, do Donal McLaughlin thiết kế, ông là một thành viên của Văn phòng Công tác Chiến lược (tiền thân của Cục Tình báo Trung ương – CIA ngày nay). Một năm sau, McLaughlin chỉnh sửa logo, thêm vào Nam Mỹ ở phía dưới và nghiêng tấm bản đồ đi để Bắc Mỹ không còn quá rõ ràng ở vị trí trung tâm thế giới.

Từ mà MacLeish lựa chọn, toàn cầu, là một từ mới. Từ thế kỷ mười chín đã xuất hiện những ví dụ rải rác từ đó được sử dụng để chỉ thế giới, nhưng không có nhiều cho tới trước những năm 1940. Nhờ cuộc chiến, từ này mới trở nên phổ biến. Đi cùng với nó là những từ mới hoàn toàn: người ủng hộ chủ nghĩa toàn cầu, chủ nghĩa toàn cầu, và từ có nghĩa xấu kẻ hoang tưởng chuyện toàn cầu,(*) do tác giả Clare Boothe Luce(*) nghĩ ra để chỉ những ý tưởng của Phó Tổng thống Henry Wallace.

Nếu cuộc chiến gần đây nhất là một cuộc chiến tranh thế giới, thì cuộc chiến này, như Franklin Delano Roosevelt nói vào tháng Chín năm 1942, là “một cuộc chiến toàn cầu”. Đó là lần đầu tiên một tổng thống đương chức thốt lên công khai từ toàn cầu, dù sau đó thì mọi tổng thống đã dùng liên tục.

Giáng sinh năm đó, George Marshall tặng cho FDR một quả địa cầu nặng năm trăm pound để bày trong Phòng Bầu dục. Đặt cạnh bàn của Roosevelt, nó lớn một cách lố bịch. Nó giống với quả địa cầu mà Charlie Chaplin đã dùng để biểu diễn màn khiêu vũ của chàng si tình hai năm trước trong phim The Great Dictator(*) nhưng to hơn. Tuy nhiên, những bức ảnh chụp cho thấy cảnh Roosevelt nhìn nó chăm chú đầy nghiêm túc, tò mò và tôn trọng - một sự hiện diện mới, dù không phải là sự hiện diện được chào đón.

* * *

Ở Hoa Kỳ, cuộc chiến mở ra những chân trời mới. Cảm giác không giống vậy ở các nước khác. “Cũng đúng như châu Âu từng có lần xâm lược đất nước chúng ta với những làn sóng dân nhập cư không nghỉ, nhà báo John Hersey(*) viết vào năm 1944. Nhưng lần này không chỉ có châu Âu. “Cuộc xâm lược” đã đưa các lực lượng Mỹ tới mọi châu lục, chỉ trừ châu Nam Cực.

Về cơ bản thì họ tới trong tình bằng hữu. Họ đến các nước phe Đồng minh không phải là để chinh phục, mà để xây dựng mạng lưới hạ tầng mênh mông giúp vận hành cỗ máy chiến tranh. Dẫu vậy, họ vẫn quá đông đúc. “Không một inch vuông nào ở London chưa từng có một người Mỹ đứng ở đó, một quan chức Hoa Kỳ viết vào năm 1944.

Lực lượng 1,65 triệu quân nhân Hoa Kỳ đã tràn ngập nước Anh, xây lên các căn cứ, chạy xe jeep trên những con đường đồng quê, chuẩn bị cho cuộc đổ bộ Normandy năm 1944. Nhưng có thể tha thứ cho người Anh nếu như cảnh tượng quân đội nước ngoài đông đúc chen lấn trên đất Anh gợi lại cuộc xâm lược ở Norman năm 1066. Chỉ có ba điều là không ổn với đám lính Mỹ, theo lời dân Anh chế nhạo. Họ “được trả lương quá cao, quan hệ tình dục quá nhiều, và có mặt ở đây quá đông”.

Đó là lời than phiền của một đồng minh. Trên đất phe Trục, cuộc xâm lược của Hoa Kỳ không phải là nói kiểu tu từ, mà là sự thật. Ở châu Âu, quân đội Hoa Kỳ nhanh chóng chiếm đóng nhiều vùng của Ý, rồi khi cuộc chiến kết thúc, nắm quyền tài phán những vùng của Đức và Áo. Hoa Kỳ cũng kiểm soát nửa phía nam Triều Tiên (Liên Xô giữ nửa phía bắc).

Kịch tính nhất, cuộc chiến kết thúc với việc toàn bộ Nhật Bản bị chiếm đóng. Về mặt kỹ thuật, phe Đồng minh cùng nhau điều hành chính quyền chiếm đóng, nhưng trên thực tế đó là việc của Hoa Kỳ (dù một nhóm lính Anh cũng có mặt). Nhật Bản được chia thành nhiều vùng do các cơ quan khác nhau điều hành. Có một vị chỉ huy tối cao của các cường quốc phe Đồng minh, do Tổng thống Harry Truman(*) bổ nhiệm.

Truman đã chọn Douglas MacArthur.

Cuối cùng thì MacArthur cũng được giao một nhiệm vụ xứng đáng với cái tôi của ông. Cùng lúc, ông chỉ huy việc chiếm đóng Nhật Bản, Bộ Tư lệnh Viễn Đông của quân đội Hoa Kỳ và lục quân Hoa Kỳ ở Viễn Đông. Sau này, trong khi vẫn nắm giữ những vị trí đó, ông còn là tư lệnh của lực lượng Liên Hiệp Quốc trong Chiến tranh Triều Tiên. Dù chính thức ông phải báo cáo với Washington và Ủy hội Viễn Đông của phe Đồng minh, trên thực tế MacArthur, như chính ông đã nói, có “quyền kiểm soát tuyệt đối với gần tám mươi triệu người.

Đại sứ Hoa Kỳ ở Nhật Bản không giấu được sự kinh ngạc. “Chưa bao giờ trong lịch sử từng có quyền lực to lớn và tuyệt đối như thế được trao vào tay một cá nhân duy nhất ở Hoa Kỳ.

MacArthur tìm cảm hứng trong những gì cha ông làm khi còn là thống đốc Philippines. Tất nhiên Nhật Bản không phải là vùng lãnh thổ của Hoa Kỳ như Philippines. Nhưng đằng nào thì MacArthur cũng sẽ điều hành nó như thế. Cờ Nhật Bản bị cấm, và thay vào đó là lá cờ sao và vạch. Đường phố và các địa điểm có tên mới: Washington Heights, khu vui chơi giải trí Roosevelt, công viên Doolittle (thật khó xử, được đặt theo tên người đầu tiên thả bom xuống Tokyo).(*) “Có những vùng của Tokyo nhìn như Peoria, Illinois, một nhà báo quan sát.

Cuộc chiếm đóng đã thay đổi sâu sắc Nhật Bản, biến nó thành “phòng thí nghiệm lớn nhất thế giới cho thử nghiệm giải phóng người dân khỏi nền cai trị độc tài quân sự, theo lời MacArthur. Thiên hoàng bị hạ bệ từ một vị thần không thể động tới xuống thành một nhân vật đáng yêu của công chúng, người sẽ tới dự các trận bóng chày. Một chiến dịch cải cách ruộng đất lớn tước tài sản của nhiều chủ đất vắng mặt. Hàng trăm triệu sách giáo khoa mới được in để đào tạo học trò Nhật Bản về dân chủ. Nhà chức trách y tế công cộng tiêm vắc xin cho toàn dân Nhật - tất cả tám mươi triệu người - riêng bệnh đậu mùa tiêm hai lần (chiến dịch vắc xin lớn nhất trong lịch sử tính tới lúc bấy giờ), và DDT được phun cho một khu vực khoảng năm mươi triệu người.

Khi các chính trị gia người Nhật không viết ra được hiến pháp đúng ý MacArthur, ông đã soạn một bản, bằng tiếng Anh, trong chín ngày. “Nhân dân Nhật Bản chúng tôi” hiến pháp bắt đầu như vậy, và tiếp tục với việc xác nhận quyền của cá nhân “được sống, tự do, và mưu cầu hạnh phúc”.

Nhưng dù nó vay mượn hiến pháp và Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ, hiến pháp Nhật Bản cởi mở hơn nhiều, kết quả của chính sách Kinh tế Mới không được giám sát mà giới cầm quyền chiếm đóng đã áp đặt lên đất nước. Hiến pháp mới cấm chiến tranh, cấm phân biệt chủng tộc, đảm bảo tự do học thuật, cấm tra tấn, và cho tất cả công dân quyền thụ hưởng “ở tiêu chuẩn tối thiểu một cuộc sống trọn vẹn và có văn hóa”.

Không hiểu bằng cách nào, trong bầu không khí mọi thứ đều có thể của cuộc chiếm đóng, một phụ nữ người Do Thái hai mươi hai tuổi tên là Beate Sirota(*) đã lọt vào ủy ban soạn thảo hiến pháp (bà có thời gian sống ở Tokyo khi còn nhỏ và là một trong ít ỏi những người da trắng nói trôi chảy tiếng Nhật). Chủ yếu nhờ ảnh hưởng của bà mà hiến pháp đảm bảo quyền bình đẳng trong hôn nhân và cấm phân biệt giới tính - những điều mà hiến pháp Mỹ rõ ràng không có. Đó vẫn là hiến pháp ngày nay của Nhật Bản. Trong hơn sáu mươi năm, nó chưa phải sửa đổi một lần nào.

* * *

Cuộc chiến đã đưa Hoa Kỳ, như lời Winston Churchill, “lên đỉnh thế giới”. Họ làm ra nhiều hàng hóa hơn, có nhiều dầu mỏ hơn, nắm giữ nhiều vàng hơn, và sở hữu nhiều máy bay hơn tất cả các nước khác cộng lại. Truman trầm trồ rằng đó “có lẽ là quốc gia hùng mạnh nhất trong lịch sử”.

Nhưng điều thường ít được đánh giá đúng hơn, đó là việc Hoa Kỳ đã giành được bao nhiêu lãnh thổ. Vào năm 1940, dân số ở thuộc địa của Mỹ chiếm khoảng 13% Đại Hoa Kỳ. Giờ thì phải cộng thêm vào - những thuộc địa và các lãnh thổ chiếm đóng - sẽ lớn hơn nhiều. Lãnh thổ hải ngoại trong quyền tài phán của Hoa Kỳ có khoảng 135 triệu người. Thật ấn tượng, dân số đó còn lớn hơn 132 triệu dân sống ở đại lục.

Nói cách khác, khi bạn ngẩng đầu lên vào cuối năm 1945 và thấy một lá cờ Hoa Kỳ trên đầu; nếu đang sống ở một tiểu bang đại lục thì xác suất cao là bạn sẽ không nhìn thấy nó đâu. Bạn có nhiều khả năng hơn đang ở một vùng lãnh thổ là thuộc địa hay bị chiếm đóng. Có thể là đâu đó ở Thái Bình Dương.

14 | GIẢI THUỘC ĐỊA HÓA HOA KỲ

Thế chiến II kết thúc với những lá cờ sao và vạch bay phần phật đầy tự hào trên hàng nghìn căn cứ ở hải ngoại và hàng chục triệu dân chúng ở các thuộc địa và vùng lãnh thổ chiếm đóng. Lá cờ bốn mươi tám ngôi sao quen thuộc đó được kéo lên trên vô số cột cờ ở những nơi xa xôi, mỗi ngôi sao là một tiểu bang.

Nhưng không lâu sau cuộc chiến, dân đại lục bắt đầu tự hỏi liệu bốn mươi tám ngôi sao đó có đủ không. Hoa Kỳ là đất nước duy nhất mà lá quốc kỳ, theo luật, phải thay đổi khi hình dạng đất nước thay đổi. Và bởi thế, những người vận động hành lang đầy nhiệt huyết đã gửi tới tấp các kiến nghị thiết kế mới về cho chính quyền. Bốn mươi chín ngôi sao, năm mươi, năm mươi mốt, và nhiều hơn nữa. Một số vẽ lại ý tưởng của họ bằng màu sáp và bút chì màu. Những người khác làm kiểu Betsy Ross(*) và thêu cờ.

Hóa ra có rất nhiều cách để sắp xếp những ngôi sao trên một lá cờ. Các đề xuất sắp xếp các ngôi sao theo hình lưới, hình tròn, và tạo thành một hình dạng cụ thể (con đại bàng, một ngôi sao lớn hơn, các chữ cái USA). Trong một đề xuất, các ngôi sao thoát ra khỏi khung màu xanh trắng và nhảy lên các vạch, giống như những tù nhân vượt ngục. Các học trò ở Beaver Creek, Montana, thích kiểu sắp ngôi sao theo hàng quen thuộc, nhưng đề nghị dành hàng cuối cùng cho riêng một ngôi sao thứ bốn mươi chín, “để lại một khoảng trống lớn” phòng trường hợp bổ sung các bang mới.

Khi những nhà kỳ học nghiệp dư xác định xem các tiểu bang mới mà họ nghĩ tới cụ thể là nơi nào, họ thường nói đến Alaska, Hawai‘i và Puerto Rico. Ernest Gruening và vợ ông, Dorothy, thiết kế một lá cờ năm mươi ngôi sao, mà họ kéo lên đầy kiêu hãnh trên dinh thự thống đốc ở Anchorage để bày tỏ sự ủng hộ với Alaska và Hawai‘i.

Nhưng việc những người thiết kế cờ thường để lại khoảng trống nói lên nhiều điều. Họ cảm nhận chính xác rằng tương lai còn có thể thay đổi nhiều. Đã có những đồn đoán đầy phấn khích về việc Nhật Bản của Douglas MacArthur trở thành một tiểu bang, và Quốc hội nhận được thỉnh nguyện thư yêu cầu biến Nhật Bản thành bang thứ bốn mươi chín. Báo chí ở đại lục - gồm các tờ Chicago Tribune, tờ Times-Herald & Washington, tờ Daily News, The Atlanta Constitution ở New York, và tờ báo của người Mỹ gốc Phi nhiều ảnh hưởng Amsterdam News ủng hộ Philippines trở thành tiểu bang, điều mà chủ tịch Ủy ban Quân vụ Hạ viện Hoa Kỳ cũng ủng hộ. (“Nếu đề nghị là nghiêm túc, chúng tôi hết sức sẵn lòng cân nhắc, đoàn đại biểu Philippines dự phiên Đại hội đồng ở Liên Hiệp Quốc trả lời.) Trong khi đó, một nghị sĩ của California đề xuất bổ sung Iceland, khi đó đang ở trong tình trạng quân quản, vào liên bang (“sự vững vàng về mặt chiến lược” của đề xuất này, tờ New York Journal-American lưu ý, “thật rõ rệt”). Và vào năm 1945, Ủy ban Hải quân vụ của Hạ viện nêu khả năng sáp nhập các đảo của Nhật Bản nhưng nằm ở biển xa và được ủy trị làm “tiểu bang Thái Bình Dương của Mỹ”.

Lá cờ có bốn mươi chín ngôi sao do E. H. Clehouse ở Terre Haute, Indiana, thiết kế.

Nói về những tiểu bang mới có thể là chuyện gây thích thú và say sưa, nhưng khả năng Hoa Kỳ có thể thực sự mở rộng lãnh thổ sau chiến tranh là hoàn toàn hiện thực. Vào năm 1940, Thứ trưởng Ngoại giao Adolf Berle(*) tiên đoán rằng cuộc chiến sẽ biến Hoa Kỳ thành “một cường quốc đế quốc lớn nhất trong lịch sử thế giới”. Chắc chắn là với quân đội hàng triệu người, nước Mỹ có thể áp đặt bất cứ sự sắp xếp lãnh thổ nào mà nó muốn.

“Từ quan điểm nguồn lực vật chất, một sứ mạng xây dựng đế quốc là hoàn toàn khả dĩ với Hoa Kỳ, nhà khoa học chính trị Albert Viton viết. “Câu hỏi đang được nêu ra trên toàn thế giới là: Nước Mỹ sẽ sử dụng quyền lực áp đảo của mình như thế nào?”

Đó là một câu hỏi hay, dù phải điên rồ một chút mới thấy nó hay cỡ nào. Ngày nay, ý tưởng nước Mỹ có thể sáp nhập Pháp hay tuyên bố chủ quyền với các thuộc địa của châu Âu ở châu Á vào năm 1945 nghe thật lố bịch. Nhưng trước đây, đó không phải là điều không tưởng. Thật ra, đó chính xác là những gì mà Đức và Nhật Bản vừa làm xong, và cũng không quá khác với những gì chính Hoa Kỳ đã làm, liên tục, với các lãnh thổ từng là của Tây Ban Nha trong thế kỷ trước.

Thật vậy, năm 1945 giống kỳ lạ với năm 1898, chỉ là ở một quy mô lớn hơn. Giống như vào năm 1898, Hoa Kỳ đã đánh bại hoàn toàn một đế quốc yếu hơn (hay lúc này là hai đế quốc yếu hơn) và có quân đội đóng trên lãnh thổ của kẻ thù vừa bị đánh bại. Tại sao không sáp nhập luôn? Và tại sao, giống như nước Mỹ đã làm vào năm 1898 với Hawai‘i và Samoa thuộc Mỹ, không chiếm thêm lãnh thổ, ngoài những chiến lợi phẩm khác? Nhật Bản và Đức đã suy tàn, và khó có thể nghĩ rằng Anh hay Liên Xô có thể chống lại một Hoa Kỳ gấu ó muốn mở rộng. Vào cuối cuộc chiến, Hoa Kỳ có trong tay đế quốc lớn thứ tư thế giới, chiếm hơn một nửa sản xuất công nghiệp của thế giới, và có bom nguyên tử. Tại sao họ lại không chinh phục quả địa cầu?

Nhưng tất nhiên, chuyện đã không xảy ra như thế. Không hề. Thay vì vậy, Hoa Kỳ và các đồng minh làm một chuyện hết sức khác thường: họ thắng trận và từ bỏ các vùng lãnh thổ. Hoa Kỳ dẫn đầu, trả tự do cho thuộc địa lớn nhất của mình (Philippines), chấm dứt việc chiếm đóng, đồng thời hối thúc các đối tác châu Âu từ bỏ đế quốc của họ, và cho binh lính phục viên. Nước Mỹ đã không sáp nhập vùng lãnh thổ nào cả sau cuộc chiến; việc gần nhất với sáp nhập mà họ làm là kiểm soát quần đảo Micronesia vào năm 1947, nhưng về mặt kỹ thuật, đó là lãnh thổ dưới quyền cai quản của Liên Hiệp Quốc với tên gọi Lãnh thổ Ủy trị thuộc các đảo Thái Bình Dương (với vài phụ lục năm 1986, một phần của vùng này, quần đảo Bắc Mariana, trở thành lãnh thổ của Hoa Kỳ).

Vào cuối năm 1945, tính cả những vùng chiếm đóng, 51% dân số của Đại Hoa Kỳ sống ở ngoài các tiểu bang. Nhưng tới năm 1960, sau khi Hawai i và Alaska gia nhập liên bang, con số đó giảm xuống còn khoảng 2%, và cơ bản giữ nguyên kể từ đó. Ngày nay, tất cả lãnh thổ hải ngoại của Hoa Kỳ, bao gồm các căn cứ quân sự, gộp lại nhỏ hơn bang Connecticut.

Tại sao lại như vậy?

* * *

Có hai câu trả lời cho câu hỏi trên, cả hai đều liên quan tới việc Thế chiến II đã làm thay đổi các đế quốc. Trước hết, cuộc chiến đã làm dấy lên một phong trào chống chủ nghĩa đế quốc trên toàn cầu, gây ra những trở ngại lớn cho các đế quốc thuộc địa.

Thứ hai, cuộc chiến mở ra những cách thức khác để vươn quyền lực ra khắp hành tinh, những cách thức không cần tới các thuộc địa lớn.

Cả hai thay đổi đó đều tối quan trọng. Nhưng tạm thời hãy tập trung vào thay đổi thứ nhất, vốn rõ ràng hơn. Thế chiến II làm bùng lên cuộc nổi dậy trên toàn thế giới chống lại các đế quốc. Sự nổi dậy bắt đầu ở châu Á nhưng nhanh chóng lan sang châu Phi, Caribe, và Trung Đông. Trong một khoảng thời gian ngắn tới kinh ngạc, những dân tộc thuộc địa đã phá tan các đế quốc lớn của thế giới.

Vào năm 1940, gần một phần ba dân số toàn cầu là dân thuộc địa. Tới năm 1965, con số đó giảm xuống còn một phần năm mươi. Không khó để thấy trước điều đó. Khi Douglas MacArthur đứng trên boong chiếc USS Missouri ở vịnh Tokyo, nơi ông chấp thuận cho Nhật Bản đầu hàng vào ngày 2 tháng Chín năm 1945, ông hẳn ngửi thấy mùi giải phóng trong không khí. Sự đầu hàng đó không chỉ có nghĩa là thất bại của Nhật Bản ở những đảo nhà của họ, mà còn là sự sụp đổ của đế quốc Nhật Bản, một vòng cung lãnh thổ bao gồm gần như toàn bộ Đông Nam Á, cộng thêm Triều Tiên, Mãn Châu, một vùng lãnh thổ lớn ở bắc Trung Quốc, và hàng nghìn hòn đảo Thái Bình Dương. “Hôm nay, tự do đang thắng thế, MacArthur nói. “Những dân tộc thoát khỏi xiềng xích” cuối cùng đã “được nếm vị ngọt trọn vẹn của tự do”.

Chưa hết. Dân châu Á không chỉ được giải phóng khỏi Nhật Bản, họ còn ngày càng thấy mình là tự do với mọi sự cai trị của ngoại bang. Vào ngày 15 tháng Tám, nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa Sukarno(*) tuyên bố Indonesia độc lập. Ngày 2 tháng Chín, đúng ngày MacArthur phát biểu về tự do ở Nhật, Hồ Chí Minh tuyên bố tự do cho Việt Nam. Bốn ngày sau, Cộng hòa Nhân dân Triều Tiên tuyên bố lập chính phủ độc lập.

Đó là hệ quả của Thế chiến II. Các dân tộc thuộc địa đã chứng kiến những ông chủ da trắng của họ bị một cường quốc châu Á đánh bại - đó là một cảnh tượng không thể nào quên. Họ đã nghe thông điệp của Nhật Bản về “châu Á cho người châu Á” vang dội trên các đài phát thanh suốt nhiều năm. Ở Miến Điện và Philippines, họ đã nếm mùi tự do khi Nhật Bản trao độc lập danh nghĩa cho các thuộc địa đó vào năm 1943.

Chứng kiến từ xa, Langston Hughes(*) nhà thơ xuất thân từ khu Harlem đưa ra một tiên đoán. Châu Âu và Hoa Kỳ sẽ lấy lại các lãnh thổ cũ của họ, ông viết. “Nhưng khi họ làm như vậy, những thành phố vĩ đại của phương Đông sẽ không bao giờ như xưa nữa. Những dân bản địa da nâu sẽ nhìn vào những tòa nhà hùng vĩ kiểu châu Âu và nói rằng Người da màu từng sống ở đó! Và họ sẽ nghĩ, Chúng ta sẽ lại có quyền sống ở đó.”

Hughes lẽ ra có thể đi xa hơn. Đó không chỉ là những gì người châu Á nghĩ, đó là những gì họ có thể làm. Việc kiểm soát chặt chẽ vũ khí từng là một đặc điểm dai dẳng của cuộc sống thuộc địa giờ đã hoàn toàn đổ vỡ khi cuộc chiến tranh mang vũ khí đi khắp châu Á. “Việc được sở hữu vũ khí thật lý thú, Luis Taruc,(*) lãnh đạo đội quân du kích lớn nhất của Philippines, Hukbalahap, nhớ lại. Trước cuộc chiến, người của ông chỉ nhìn thấy súng trong tay cảnh sát, là những kẻ chuyên đe dọa các chiến sĩ trực chiến của lực lượng du kích và dẹp yên các cuộc nổi loạn. “Giờ thì đứng trong một nhóm có vũ trang, tay cầm chắc khẩu súng trường, họ cảm thấy mạnh mẽ hơn bất cứ lực lượng trực chiến nào, Taruc viết.

Thế nên họ thành lập các đội quân, nằm ngoài sự kiểm soát của bất cứ cường quốc ngoại bang nào. Ở Trung Quốc có Hồng quân của Mao Trạch Đông, ở Miến Điện là Quân đội Quốc gia, rồi Quân đội Quốc gia Ấn Độ, Việt Minh, Issara Lào (Dân tộc Lào Tự do), Quân đội Nhân dân Kháng Nhật Malaya, và Hukbalahap ở Philippines. Một số quân đội đã lớn mạnh nhờ sự bảo vệ của Nhật Bản, những đội quân khác sinh ra từ phong trào kháng Nhật, còn có những đạo quân được tập hợp vội vã trong những ngày đảo lộn sau cuộc chiến. “Từ đầu này tới đầu kia của châu lục mênh mông” một nhà báo ở châu Á viết, “kể từ khi Nhật Bản sụp đổ, hiếm có khi nào mà tiếng súng ngừng.”

Đó là Mùa xuân châu Á. Toàn bộ châu lục, như lời một viên tướng của MacArthur, đã trở thành “một cái vạc khổng lồ sôi sục và cháy bỏng”.

* * *

Nguy cơ châu Á sục sôi chẳng vui vẻ gì với Washington. Không sai, sự chấm dứt của Đế quốc Nhật Bản là điều tốt lành. Nhưng Hoa Kỳ vẫn còn nhiều công việc làm ăn trong vùng. Những nguồn nguyên liệu thô sẽ như thế nào, chẳng hạn các đồn điền cao su màu mỡ của Đông Nam Á, điều khiến Nhật Bản khởi phát cuộc chiến tranh toàn cầu để chiếm lấy? Liệu Tổng thống Truman có thực sự hài lòng khi thấy những đồn điền đó rơi vào tay Quân đội Nhân dân Kháng Nhật Malaya? Hay lực lượng của Hồ Chí Minh?

Ngay cả ở Philippines, nơi MacArthur đã kết đồng minh với quân du kích, vẫn còn lý do để lo lắng. Trong những vùng mà du kích kiểm soát, họ đã bắt đầu cuộc cách mạng xã hội bằng việc tước đất đai của địa chủ và tái phân phối tài sản. Vào tháng Chín năm 1945, hơn hai mươi nghìn nông dân, được tổ chức thành Liên minh Dân chủ Philippines, tuần hành ở Manila, họ đòi độc lập ngay lập tức và bỏ tù hay xử tử những kẻ cộng tác với Nhật. Nhiều người trong số các chính trị gia cộng tác với Nhật hiện đang làm trong chính quyền Philippines mà MacArthur vội vã tái lập.

Sau Thế chiến I, Hoa Kỳ đã đưa gần như toàn bộ lục quân trở lại làm dân thường trong vòng một năm. Nhưng đối mặt với những bất ổn hậu chiến, chính quyền Truman lo lắng về việc buông bỏ lục quân. “Chúng ta giờ phải lo cho hòa bình của cả thế giới, George Marshall, tham mưu trưởng lục quân, giải thích. “Và hòa bình chỉ được duy trì bằng sức mạnh.

Vào tháng Tám năm 1945, Bộ Chiến tranh tuyên bố họ cần 2,5 triệu người cho năm tới. Máy bay và tàu chiến có thể dùng để kiểm soát trên biển và trên không. Nhưng để điều hành các lãnh thổ chiếm đóng và dập tắt nổi loạn là chuyện khác. Cần có lục quân.

Vấn đề là lục quân phải đồng ý với chuyện đó. Kế hoạch của Marshall tiếp tục để binh lính ở nước ngoài gây ra phản ứng giận dữ. Những gia đình quân nhân nhận chìm các dân biểu của họ bằng những lá thư và chôn vùi các văn phòng nghị sĩ bằng những đôi giày trẻ em, tất cả đều có tờ giấy dán kèm HÃY ĐƯA CÁC ÔNG BỐ VỀ NHÀ. Chỉ trong một ngày của tháng Mười hai, văn phòng của Truman ước tính họ nhận được sáu mươi nghìn bưu thiếp đòi đưa binh lính trở về.

Các chính trị gia, lo sợ những hậu quả gây ra cho bầu cử, đã đi vận động ngầm. Do họ mà lục quân không còn người. “Với tốc độ này chúng ta sẽ phục viên toàn bộ quân đội, Truman cảnh báo, “trong một thời gian rất ngắn, chúng ta sẽ không có công cụ nào để thực thi những yêu cầu của chính chúng ta. Lo lắng về “việc giải thể các lực lượng vũ trang” đang diễn ra “với tốc độ nguy hiểm”, Truman ra lệnh phục viên chậm lại vào tháng Giêng năm 1946. Binh sĩ sẽ ở lại nước ngoài, ngay cả nếu có tàu sẵn sàng đón họ về nhà.

Với nhiều người, đây là giọt nước tràn ly. Vài ngày sau tuyên bố của Truman, hai mươi nghìn lính Mỹ tuần hành ở Manila và tụ tập ở chỗ đống đổ nát Tòa nhà Lập pháp. Tất nhiên là họ muốn về nhà - đó là lý do chính, và với một số người là lý do duy nhất. Nhưng những người khác, bao gồm các thủ lĩnh cuộc tuần hành, đã trực tiếp chứng kiến Mùa xuân châu Á và phản đối quyết liệt việc phải ở lại để đàn áp cuộc nổi dậy. “Chúng ta hãy để người Trung Hoa và Philippines tự lo chuyện nội bộ của họ” một người phát ngôn kêu cầu. “Người Philippines là đồng minh của chúng ta. Chúng ta sẽ không đánh nhau với họ!” một người khác lên tiếng.

Những người biểu tình đọc một lá thư ủng hộ Liên minh Dân chủ Philippines. Trong khi đó, những người biểu tình thông qua một nghị quyết bày tỏ tình đoàn kết với du kích quân Philippines.

“Bọn Mỹ, về nhà đi!” - Lính Mỹ ở Manila phản đối sự hiện diện của chính họ ở hải ngoại.

Trung tướng W. D. Styler, tư lệnh lục quân ở Tây Thái Bình Dương, phát biểu với binh sĩ qua đài phát thanh. Ông chỉ ra “những nhiệm vụ mới lớn lao” mà Hoa Kỳ phải thực hiện ở châu Á. Nhưng binh sĩ không chịu nghe. Họ la ó và chửi bới, nhấn chìm nhiều đoạn trong bài phát biểu của Styler.

Cuộc biểu tình ở Manila mở đầu cho hàng loạt cuộc biểu tình khác. Hai mươi nghìn binh lính biểu tình ở Honolulu, ba nghìn ở Triều Tiên, năm nghìn ở Calcutta. Ở Guam, binh lính đốt hình nộm của bộ trưởng chiến tranh, và hơn ba nghìn lính thủy tổ chức tuyệt thực. Biểu tình bùng lên ở cả Trung Quốc, Miến Điện, Nhật Bản, Pháp, Đức, Anh và Áo, với các cuộc biểu tình ủng hộ diễn ra ở Washington, Chicago và New York.

“Chính phủ kiểu gì vậy?” một binh sĩ đặt câu hỏi. “Tại sao chúng ta lại hô khẩu hiệu đầy nhiệt huyết, thế giới phải được tự do, rồi lại chiếm cả thế giới cho riêng mình?”

Cảm xúc đó cổ vũ cho những người biểu tình kiên trì nhất. Một lính Mỹ khác chê bai rằng “phương Đông đang quật khởi với tự do trong khi chúng ta níu kéo chủ nghĩa đế quốc”. Tất cả các thành viên của tiểu đoàn kỹ sư không quân 823 ở Miến Điện, một đơn vị người Mỹ gốc Phi, gửi cho Truman một lá thư nói rằng họ “lấy làm kinh sợ chính sách đối ngoại phi dân chủ của nước Mỹ”. Họ không muốn “liên quan tới việc bắn giết và bỏ bom nhằm tiêu diệt lòng tin vào tự do là cái đang thôi thúc các dân tộc ở những nước Đông Nam Á. Chúng tôi không muốn thống nhất Trung Quốc bằng lưỡi lê và máy bay ném bom.

Khi hàng chục nghìn binh lính mặc đồng phục tuần hành trên đường phố, truy hỏi những chỉ huy của họ, tuyên bố tình đoàn kết với quân du kích, và đốt hình nộm của bộ trưởng chiến tranh, họ nghĩ ra một từ để gọi những hành động đó. Như Truman nói ở nơi riêng tư, từ đó là “binh biến đúng nghĩa”. Và theo Luật Chiến tranh, bất cứ sĩ quan hay binh lính nào phản loạn hoặc thậm chí là chứng kiến một cuộc binh biến mà không “nỗ lực hết sức mình” để ngăn chặn nó sẽ bị xử tử hình.

“Các anh đã quên mất rằng các anh không làm việc cho General Motors, tư lệnh quân đội ở Manila nổi giận đùng đùng. “Các anh vẫn là đang trong quân đội.

Nhưng liệu lục quân có thật sự truy tố hàng chục nghìn binh sĩ của mình ra tòa án binh? Liệu họ có thực sự xử tử những người đó? Cuộc nổi dậy đã trở nên quá lớn tới mức khó tưởng tượng nổi điều đấy.

Thay vì thế, các chỉ huy quân đội đưa ra những hình phạt nhẹ với chín kẻ cầm đầu. Họ chấp nhận đánh giá nhân từ của MacArthur rằng các binh lính đơn giản là đang “nhớ nhà quá đỗi” và “về bản chất không thách thức kỷ luật hay quyền hành”. Nghĩa là mấy ông nhóc tì thì cứ là nhóc tì thôi.

Nhưng các chỉ huy quân đội, ngoài việc cho chìm xuồng cuộc nổi loạn, đã chấp thuận các yêu cầu của binh lính. Các binh sĩ đã trở về nhà, khiến quân số lục quân giảm từ hơn 8 triệu lính vào tháng Năm năm 1945 xuống còn không tới 1 triệu vào tháng Sáu năm 1947 - ít hơn nhiều so với con số 2,5 triệu mà Bộ Chiến tranh yêu cầu. Lục quân, theo những gì một quan chức viết, đã trở thành “một chiếc đồng hồ chạy lùi, một cơ chế không còn quyền lực”.

Vẫn có đủ người ở lại nước ngoài để chiếm đóng Nhật Bản và những vùng lãnh thổ Đức và Áo. Nhưng cuộc chiếm đóng Triều Tiên, điều mà Roosevelt tiên đoán sẽ kéo dài bốn mươi năm, chỉ kéo dài ba năm. Truman than vãn rằng “ảnh hưởng của chúng ta trên toàn thế giới, cũng như ở Trung Quốc, suy giảm khi hàng triệu lính Mỹ trở về qua các trung tâm phục viên”.

Nói như vậy là quá lời. Hoa Kỳ vẫn có nhiều tàu chiến, máy bay và căn cứ quân sự nhất thế giới. Nhưng lục quân thời bình của họ chỉ lớn thứ sáu trên thế giới. Đó không phải là vị thế của một nước muốn thuộc địa hóa cả hành tinh.

* * *

Liệu Hoa Kỳ thậm chí có giữ nổi những thuộc địa mà họ vẫn còn sở hữu hay không? Câu hỏi lớn là Philippines. Vào năm 1934, Quốc hội Mỹ, đang rất muốn thoát khỏi những gánh nặng kinh tế và quân sự của đế quốc, đã đề xuất tạm thời trao độc lập cho thuộc địa này. Nhưng độc lập được gắn chặt với việc chính quyền vùng lãnh thổ liên hiệp bảo vệ tính mạng và tài sản người dân và gánh vác nợ trái phiếu do chính quyền thuộc địa nắm giữ. Nếu chính quyền lãnh thổ liên hiệp làm như vậy, họ sẽ có độc lập vào ngày 4 tháng Bảy năm 1946.

Nhưng tất nhiên, cuộc chiến đã khiến tất cả những điều đó là bất khả. Chính quyền lãnh thổ liên hiệp có thể bảo vệ tính mạng và tài sản người dân không ư? Rõ ràng là không, vì họ đã bị buộc phải lưu vong, và chứng kiến từ xa hơn một triệu sinh mang và hơn 10% các tòa nhà trong nước bị phá hủy. Họ có thể tiếp quản các trái phiếu không? Tuyệt đối không. Chính quyền, các ngân hàng và công ty bảo hiểm không còn khả năng trả nợ, lạm phát đang tăng mạnh, và viên cao ủy, Paul McNutt,(*) cảnh báo về nguy cơ “khủng hoảng lương thực”. Hơn nữa, phần lớn các chính trị gia hàng đầu đã cộng tác với Nhật Bản, và có hàng nghìn nông dân vũ trang đòi lấy đầu họ. Triển vọng của việc chuyển giao chế độ diễn ra êm ả, nói nhẹ nhàng là khá đen tối.

Thật ra, các quan chức cấp cao đã suy tính nghiêm túc việc giữ lại Philippines. Lưu trữ văn khố Quốc gia Hoa Kỳ giữ ba sắc lệnh - tất cả đều chỉ đợi chữ ký của tổng thống - giải tán chính quyền lãnh thổ liên hiệp. Nếu bất kỳ sắc lệnh nào được ký, khả năng độc lập sẽ phải rất thấp, bởi yêu cầu chính yếu để được trao độc lập là Philippines chứng tỏ được năng lực tự cai trị.

Sắc lệnh thứ nhất, được soạn thảo với sự chấp thuận của Bộ Ngoại giao, Chiến tranh, Hải quân và Nội vụ, tuyên bố tình trạng thiết quân luật và đặt Philippines dưới sự cai quản của lục quân Hoa Kỳ vì không “có đủ sức tự bảo tồn và duy trì”. Sắc lệnh thứ hai, do Bộ Nội vụ soạn, xử lý một vấn đề mơ hồ hơn, trường hợp “Tổng thống Philippines chết hoặc bị bắt giữ”. Tổng thống Quezon đã qua đời vào năm 1944 khi đang lưu vong, vào lúc không thể tổ chức cuộc bầu cử mới. Sẽ ra sao nếu có chuyện xảy ra với phó tổng thống và người kế nhiệm của ông, Sergio Osmeña?(*) Sắc lệnh đề xuất giải quyết cuộc khủng hoảng hiến pháp bằng việc giải tán chính phủ.

Sắc lệnh gây tò mò nhất, được soạn thảo ngay trước cuộc tàn phá Manila, là từ văn phòng của viên cao ủy. Sắc lệnh này sẽ giải tán chính quyền nếu họ không tìm được một người kế vị “được chấp nhận hay hợp pháp” cho Philippines hậu chiến. Vị quan chức soạn thảo sắc lệnh đó nghĩ rằng đây không phải là một kịch bản mang tính giả thuyết. Việc cộng tác dễ dàng của tầng lớp tinh hoa Philippines với chế độ Nhật Bản đã cho thấy Philippines không thể thiết lập được một chính quyền hợp pháp hậu thuộc địa. “Khá chắc chắn là,” ông này cảnh báo, “Hoa Kỳ sẽ được yêu cầu trước hoặc vào ngày 4 tháng Bảy năm 1946 phải trao trả độc lập cho một nước cộng hòa Philippines do những người từng phục vụ cho kẻ thù kiểm soát.”

Hai tuần sau khi cuộc nổi loạn của lục quân khởi phát ở Manila vào tháng Một năm 1946, Cao ủy McNutt gửi cho Truman một điện tín tuyệt vọng. “Tình hình ở đây rất nghiêm trọng” ông khẩn nài. Philippines đã bị cuộc chiến tàn phá, đất nước đã bị phân chia giữa “những người trung thành và những kẻ cộng tác với kẻ thù” và “một vài nhóm bất đồng chính kiến vũ trang quy mô đáng kể” vẫn “hoạt động mạnh”. McNutt đặt câu hỏi giữa tình cảnh đó, không biết “có khả thi và nhân đạo” để người Philippines xoay xở với độc lập hay không.

Đó là một câu hỏi nghiêm túc, do quan chức cấp cao nhất về Philippines đặt ra. Nhưng Nhà Trắng không lung lay: độc lập không phải là thứ để đem ra bàn cãi.

Tại sao lại như thế? Chắc chắn lý do thúc đẩy đại lục trao độc lập vào những năm ba mươi giờ không còn thích hợp. Cuộc Đại Suy thoái đã qua, và ít có khả năng sản phẩm từ thuộc địa đã bị chiến tranh tàn phá này sẽ tràn ngập thị trường đại lục. Và khi Nhật Bản đã bị khuất phục, Philippines không còn là một gánh nặng về quân sự nữa. Ngược lại mới đúng. Những nhà hoạch định trong quân đội rất cương quyết về việc nắm chắc vị trí của họ ở Philippines, điều sẽ cho phép họ mở rộng ảnh hưởng vào châu Á.

Nhưng nếu những lý do cũ không còn đứng vững, thì những lý do mới giờ xuất hiện. Giới hoạch định chính sách vào những năm 1930 chẳng quan tâm gì tới việc người Indonesia, Ấn Độ, hay Đông Dương nghĩ gì về nền chính trị của Philippines. Nhưng giờ châu Á đang được giải phóng, và Washington đang tìm cách để có thể kiểm soát tình hình. Giờ chuyện đó mới quan trọng. Từ bỏ Philippines đã tan nát đổi lấy thiện chí trong một thế giới đang giải thuộc địa đầy hỗn loạn không phải là lựa chọn quá khó khăn.

Ngay cả Cao ủy McNutt cũng nhìn thấy điều này. “Toàn bộ châu Á, phương Đông có hàng tỉ người, sẽ dõi theo chúng ta ở Philippines, ông bình luận. Lời hứa độc lập đã “thu hút sự ngạc nhiên và tôn trọng từ các dân tộc thuộc địa ở Viễn Đông”. McNutt thừa nhận việc nuốt lời hứa đó sẽ là “phản bội chủ nghĩa Mỹ, coi đó chỉ là lời nói suông ở vùng đất vĩ đại này của thế giới”.

Và bởi vậy, thay vì cố giữ lại thuộc địa của mình bằng vũ lực, như các đối tác châu Âu đã làm, Hoa Kỳ vội vã đẩy nó ra khỏi cửa. “Đây là ví dụ đầu tiên trong lịch sử khi mà một thuộc địa của một quốc gia có chủ quyền được trao độc lập hoàn toàn một cách tình nguyện, Truman khoe khoang (ít nhiều hơi có tí thổi phồng sự thật). “Tầm quan trọng của hành động này sẽ tạo ra hiệu ứng tầm thế giới.

Điều đó khiến vẫn còn lại câu hỏi về những người cộng tác với Nhật. Trước khi qua đời, FDR đã khẳng định rằng những ai phục vụ Nhật Bản trong cuộc chiến không được cầm quyền. Nhưng ai “phục vụ” và ai “không” có thể là một câu hỏi khó trả lời. Đám mây mù bất an đó đặc biệt dày xung quanh Manuel Roxas,(*) một cựu trợ lý của MacArthur (chính Roxas đã ký tấm séc hơn 500.000 đô la mà MacArthur đã chấp thuận một cách bất hợp pháp từ chính quyền Philippines trước khi rời Corregidor). Trong cuộc chiến, Roxas làm việc cho nội các chính quyền thân Nhật. Ông “chắc chắn là có liên quan nghiêm túc” với người Nhật, viên tổng lãnh sự Hoa Kỳ báo cáo, nhưng ông “để an toàn đã giúp đỡ cả hai phe”.

Như vậy là đủ với MacArthur. “Roxas không phải là người cộng tác với Nhật” ông tuyên bố, khẳng định (mà không đưa ra bằng chứng) rằng Roxas là “một trong những nhân vật chính của phong trào du kích”.

Hành động nhậm lẹ, MacArthur xá tội cho Roxas, khôi phục quân hàm cũ cho ông trong lục quân Hoa Kỳ, và cho ông truy lĩnh toàn bộ tiền lương khoảng thời gian mà ông bị Nhật Bản “bắt giữ”. MacArthur cũng triệu tập lại Quốc hội Philippines, dù nhiều thành viên trong đó từng cộng tác với kẻ thù. Thật dễ hiểu, họ bỏ phiếu bầu Roxas làm chủ tịch Thượng viện, bởi họ biết rằng ông sẽ tìm cách ân xá cho những người cộng tác. Và ông quả đã làm thế.

“Không có công bằng nếu cáo buộc bất cứ thượng nghị sĩ nào tội cộng tác với kẻ thù!” Roxas tuyên bố ở Thượng viện, trong tràng pháo tay vang dội.

Chính quyền của Roxas ngay lập tức quay sang đối phó lực lượng du kích. Các lãnh đạo Hukbalahap bị bắt giữ vì những tội danh trên danh nghĩa là họ đã phạm từ thời chiến. Trong một lần như thế, 109 lính du kích bị lực lượng chính quyền bao vây, bị tước vũ khí, bị ép phải đào một hố chôn tập thể, và bị bắn chết.

Năm sau đó, với sự ủng hộ của một số nhân vật quyền lực nhất trong xã hội Philippines, Roxas được bầu làm tổng thống nước Philippines độc lập. Phó tổng thống của ông là Elpidio Quirino, chính trị gia có gia đình đã bị giết trong cuộc tái chiếm Philippines của Hoa Kỳ.

“Chúng ta là một dân tộc đang gặp nhiều khó khăn, Roxas thừa nhận trong bài phát biểu của ông vào ngày 4 tháng Bảy năm 1946. Với những thành phố hoang tàn và bạo lực âm ỉ ở vùng nông thôn, không thể bác bỏ điều đó. Nhưng cũng có cả niềm vui. Một lá cờ Hoa Kỳ được may đặc biệt cho dịp này, với mỗi ngôi sao thêu lên đại diện cho từng tỉnh trong bốn mươi tám tỉnh của Philippines, được làm lễ hạ xuống. Cũng trên cột cờ đó, lá cờ Philippines được kéo lên, trong tiếng vỗ tay vang dội.

MacArthur quay sang Carlos Romulo. “Carlos, ông nói, “nước Mỹ đã chôn vùi chủ nghĩa đế quốc ngày hôm nay, ở đây.

* * *

Đó quả là một thời khắc đáng ghi nhận. Khi người dân Philippines tuyên bố độc lập vào năm 1898, Hoa Kỳ đã tiến hành một cuộc chiến dữ dội kéo dài mười bốn năm để đàn áp họ. Nhiều thế hệ chính trị gia đã nhấn mạnh, với chút do dự vào thời Wilson, rằng dân Philippines không thể tự trị. Nhưng hiện giờ, không hề có đạo luật hay lực lượng lục quân nào ép buộc, Hoa Kỳ lại trả tự do cho thuộc địa lớn nhất của mình. Và thật ấn tượng, họ làm điều đó để không tạo ra ấn tượng xấu trong mắt dân châu Á.

Còn hơn thế nữa, mọi chuyện không dừng ở đó. Quần đảo Virgin có thống đốc da đen đầu tiên vào năm 1946 và thống đốc người bản địa đầu tiên vào năm 1950. Người Guam được nhận tư cách công dân và có chính quyền dân sự vào năm 1950, sau nhiều thập niên vận động. Samoa thuộc Mỹ vẫn là “người có quốc tịch (Hoa Kỳ)” thay vì công dân (Mỹ), nhưng cả họ nữa, cũng được chứng kiến nền cai trị của hải quân được thay thế bằng nền cai trị dân sự, vào năm 1951.

Những thay đổi còn lớn hơn đang chờ đợi Hawai‘i và Alaska. Là những vùng lãnh thổ “hợp nhất”, nên dự kiến hai nơi này không bắt buộc - có thể trở thành tiểu bang. Nhưng dự kiến đó lại dựa trên kỳ vọng sẽ có các khu định cư cho người da trắng, và những người định cư da trắng lại chưa bao giờ tới các vùng đó với số lượng như mong đợi. Tới cuối Thế chiến II, Alaska vẫn có một nửa dân số là da trắng và một nửa là người bản địa. Ở Hawai‘i, người da trắng là thiểu số rõ ràng. Nhiều cư dân của vùng lãnh thổ này, vì họ tới từ Nhật Bản, thậm chí không được quyền nhận tư cách công dân.

Việc tán thành độc lập cho Philippines đòi hỏi giới lãnh đạo Hoa Kỳ phải từ bỏ nỗi lo sợ mang tính phân biệt chủng tộc rằng người Philippines không thể tự trị. Chấm dứt tình trạng thuộc địa của Hawai‘i và Alaska đòi hỏi chính quyền vượt qua chủ nghĩa phân biệt chủng tộc kiểu khác. Để thừa nhận tư cách tiểu bang của Hawai‘i và Alaska, các chính trị gia ở đại lục sẽ phải chấp nhận triển vọng có các tiểu bang không chắc chắn nằm trong sự kiểm soát của người da trắng. Vào năm 1898, nỗi sợ xuất hiện các tiểu bang không phải da trắng đã tạo động lực cho sự phản đối để quốc. Vài thập niên sau, ở một đất nước vẫn còn lan tràn luật Jim Crow, nỗi sợ đó vẫn hiện hữu. Cựu chủ tịch Đại học Columbia và là học giả đoạt giải Nobel Nicholas Murray Butler(*) cảnh báo rằng, chấp nhận Hawai‘i và Alaska vào liên bang sẽ “đánh dấu khởi đầu cho sự kết thúc của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ mà chúng ta từng biết”.

Hawai‘i, nổi tiếng với dân số pha trộn giữa người bản địa, người châu Á và gốc Âu, có vẻ là một mối đe dọa đặc biệt. “Chúng ta không muốn những người đó góp phần vào việc cai trị đất nước, một tờ báo ở Massachusetts nói thẳng. “Khi những vấn đề trong tương lai được nêu ra ở Thượng viện Hoa Kỳ, chúng ta không muốn thấy một tình thế mà những quyết định trọng yếu lại phụ thuộc vào hai tay thượng nghị sĩ người lai.

Sự phân biệt chủng tộc kiểu đó đã khiến Hawai‘i và Alaska không thể trở thành tiểu bang trong một thời gian dài, nhưng sự giải thuộc địa hóa trên toàn cầu đang khiến mọi thứ thay đổi. “Liệu nước Mỹ có thể dẫn dắt thế giới - một cách hiệu quả - hướng tới nguyên lý cai trị phải có sự đồng ý của người bị trị hay không, khi nó tiếp tục duy trì chủ nghĩa thuộc địa đã lỗi thời ở Alaska và Hawai‘i?” Ernest Gruening nêu câu hỏi. Hay như ông hỏi ở nơi riêng tư, “Làm sao chúng ta có thể hăng hái đòi quyền tự quyết, lấy ví dụ, cho Indonesia và mọi dân tộc đóng khố khác, khi mà chúng ta phủ nhận sự biểu hiện ở mức độ sơ khai nhất quyền tự trị cho những người dân của chính chúng ta?”

Là cựu giám đốc Cục Các vùng Lãnh thổ và Đảo, Gruening biết đây là một luận điểm gây nhức nhối, và ông gây sức ép mạnh mẽ. Ông hối thúc người dân Alaska “hãy la hét lớn hết sức về chủ nghĩa thực dân” và đề nghị “chiến thuật kiểu Tiệc Trà Boston” cho Hawai‘i. Ông thảo một cuốn sách với tựa đề rõ ràng không cần diễn giải dài dòng Alaska Is a Colony (Alaska là một thuộc địa). Ông đe dọa sẽ thường xuyên nếu ra các vấn đề thuộc địa trước Liên Hiệp Quốc. Đó không phải là một lời dọa suông. Trong nỗi hổ thẹn đến tận cùng, các quan chức Hoa Kỳ có nghĩa vụ phải nộp báo cáo định kỳ cho Liên Hiệp Quốc về “các vùng lãnh thổ chưa tự trị” Alaska và Hawai‘i.

Truman, đã chấp thuận độc lập cho Philippines và rút lục quân khỏi đó, nhìn thấy rõ gió đang đổi chiều. “Đây là thời đại khó khăn, ông viết. “Tôi không còn biết cách nào khác để chúng ta cho thế giới thấy lòng tin sâu sắc của chúng ta vào nền dân chủ và những nguyên lý tự trị ngoài việc chấp thuận cho Alaska và Hawai‘i gia nhập liên bang.”

Từ năm 1948 trở đi, Truman tích cực đeo đuổi mục tiêu đó, ý thức rõ ràng về “ảnh hưởng tâm lý lớn lao” của việc biến những vùng lãnh thổ đó thành tiểu bang với “tâm tư và suy nghĩ của người dân châu Á và các đảo Thái Bình Dương”.

Vấn đề là tư cách tiểu bang, không giống các nhượng bộ khác trong quá trình giải thuộc địa, đòi hỏi sự chấp thuận của Quốc hội. Và ở đây Truman đối mặt với một thực tế khó khăn. Trong nền chính trị đảng phái, hai vùng lãnh thổ đó cân bằng với nhau, người ta đã chấp nhận một cách rộng rãi rằng Hawai‘i sẽ là một bang Cộng hòa và Alaska là bang Dân chủ (hóa ra ngược lại mới đúng). Nhưng sự chấp nhận hai vùng lãnh thổ đó khá rõ ràng sẽ khiến nền chính trị toàn quốc bị lệch theo một trục khác. Dù cho về mặt đảng phái các tiểu bang mới có theo phe nào, cơ cấu chủng tộc sẽ khiến họ chắc chắn đứng về phía đòi các quyền dân sự. Những người Dân chủ miền Nam trong Thượng viện, lo ngại những gì các tiểu bang này có thể làm với luật Jim Crow, đe dọa sẽ cản trở việc thông qua dự luật.

Như vậy là đã mở ra một mặt trận trong cuộc chiến về các quyền dân sự hiếm khi được nhắc tới. Những người có quan điểm tự do về chủng tộc ủng hộ việc thông qua tư cách tiểu bang, họ chỉ ra rằng Hawai‘i chính là bằng chứng cho thấy sự hội nhập đã có tác dụng. Trong khi đó, những người bảo vệ luật Jim Crow diễn lại những luận điệu ăn khách vào năm 1900, viện tới luận điệu kiểu đế quốc cũ hòng bảo vệ cho lập trường bấp bênh của mình. Nhân vật chính ủng hộ chính sách chia tách chủng tộc là Strom Thurmond,(*) một trong những nghị sĩ tại chức lâu nhất trong lịch sử đất nước, lên lớp các đồng sự của ông về “khác biệt không thể vượt qua” giữa văn minh phương Tây và lối sống phương Đông. “Đông là Đông, và Tây là Tây, và sẽ không bao giờ gặp nhau, ông răn dạy, dẫn lại lời Kipling.

Martin Luther King Jr. đeo một vòng hoa Hawai‘i trong cuộc tuần hành lịch sử của ông từ Selma tới Montgomery, năm 1965. King đã tới thăm Hawai‘i, nơi mà ông coi là mẫu mực cho sự hòa hợp chủng tộc.

Sự phản đối của miền Nam cản trở Hawai‘i và Alaska trở thành tiểu bang kéo dài suốt những năm bốn mươi và năm mươi, nhưng không thể cứ thế mãi. Trong những chiến thắng của phong trào dân quyền, nổi tiếng là việc hủy bỏ chia tách các trường học sau vụ Brown kiện Hội đồng Giáo dục vào năm 1954, và việc cấm phân biệt chủng tộc ở các cuộc bầu cử sau Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965. Ít được nhắc tới hơn trong các sách giáo khoa là việc chấp thuận Alaska và Hawai‘i thành các tiểu bang thứ bốn mươi chín và năm mươi vào năm 1959. Nhưng cả sự kiện đó nữa, cũng là một đòn mạnh giáng vào chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Lần đầu tiên logic của chủ nghĩa da trắng thượng đẳng đã không thể điều khiển việc vùng lãnh thổ nào của Đại Hoa Kỳ được phép trở thành tiểu bang.

Với những kẻ phân biệt chủng tộc, đây là một tai họa - “khởi đầu cho kết thúc của Hoa Kỳ mà chúng ta đã biết,” như lời Nicholas Murray Butler. Theo một nghĩa nào đó, tiên đoán của Butler đã đúng. Alaska đưa Ernest Gruening vào Thượng viện, ông là người có một sự nghiệp kéo dài nhiều thập niên chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và chủ nghĩa đế quốc. Vào năm 1964, Gruening nổi tiếng trên toàn quốc với tư cách là một trong chỉ hai nghị sĩ - trong 506 người bỏ phiếu - phản đối Nghị quyết Vịnh Bắc Bộ dẫn tới việc Hoa Kỳ can thiệp trực tiếp vào Chiến tranh Việt Nam.

Về phần mình, Hawai‘i ngay lập tức bầu ra những nghị sĩ không phải người da trắng: Hiram Fong(*) vào Thượng viện, và Daniel Inouye, cựu binh của trung đoàn bộ binh 442 huyền thoại, vào Hạ viện. Fong là người Mỹ gốc Hoa đầu tiên vào Thượng viện, Inouye là người Mỹ gốc Nhật đầu tiên ở Quốc hội. Inouye nắm giữ cương vị nghị sĩ tiểu bang Hawai‘i suốt từ năm 1959 tới khi qua đời vào năm 2012, thậm chí vượt qua kỷ lục bốn mươi bảy năm của Strom Thurmond. Tới khi ông qua đời, Inouye là chủ tịch tạm quyền ở Thượng viện, tức nhân vật thứ ba trong hàng kế nhiệm cương vị tổng thống.

Fong và Inouye đã cho thấy, đúng như những kẻ theo thuyết ưu sinh da trắng lo sợ, rằng họ là những người ủng hộ hết mình cho dân quyền. Và nếu những kẻ ủng hộ sự chia cắt chủng tộc nhìn xa hơn vào tương lai, họ sẽ còn bực dọc hơn nữa bởi một chuyện khác xảy ra tại Hawai‘i lúc bấy giờ.

Năm 1959 là năm Hawai‘i được trao tư cách tiểu bang. Một năm sau, năm 1960, một sinh viên người Kenya gặp gỡ một bạn học người Kansas trong lớp tiếng Nga tại Đại học Hawai‘i. Hai người đã kết hôn - một cuộc hôn nhân liên chủng tộc vẫn bất hợp pháp ở hơn hai chục tiểu bang lúc bấy giờ - và có với nhau một cậu con trai, người sẽ trưởng thành một phần ở Hawai‘i, một phần ở Indonesia. Khá điển hình cho đời sống Hawai‘i, gia đình lớn hết sức đa sắc tộc của cậu sẽ mở rộng thêm nữa qua hôn nhân để chào đón thêm những người Mỹ gốc Phi, gốc Anh, Lithuania, Indonesia, Malaysia và Trung Hoa. Rồi vào năm 2009, cậu con trai đó, Barack Obama, trở thành tổng thống da đen đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ.

15 | Ở MỸ KHÔNG AI BIẾT PUERTO RICO THUỘC MỸ

Năm 1936, Wenzell Brown, 24 tuổi, đi từ New York tới Ponce, Puerto Rico. Brown sau này sẽ làm nên tên tuổi trong vai trò một tác giả tiểu thuyết bình dân, viết nên những cuốn kinh điển muôn đời như Teen-Age Mafia (Tay mafia tuổi teen), Prison Girl (Cô gái trong trại giam), và The Murder Kick (Cú đá sát nhân). Nhưng hiện thời anh chỉ là một thầy giáo trẻ ở một nơi mới mẻ, lạ lùng.

Brown không biết tiếng Tây Ban Nha, anh cũng chẳng biết gì về hòn đảo. Thật ra, anh còn không nhớ nổi là Puerto Rico từng được nhắc tới trong những năm anh còn học cấp ba và đại học. Khi xin việc dạy học này, anh đã nhầm Puerto Rico với Costa Rica và bởi thế nghĩ rằng mình sẽ được đi nước ngoài.

Anh nhanh chóng nhận được bài học. Ponce là thành phố quê hương của Pedro Albizu Campos, và Brown chứng kiến Quân đội Giải phóng của Albizu thường xuyên diễu hành trên đường phố. Anh có mặt ở đó khi vụ thảm sát Ponce diễn ra, mà anh mô tả là “sự điên loạn kinh hoàng gieo rắc lên thành phổ”, và cảnh sát “nổi cơn thịnh nộ”, bắn vào hơn một trăm năm mươi thường dân. Anh cũng nhìn thấy cả sự nghèo khổ nữa. “Ta không thể nhìn vào những khu ổ chuột ở bất cứ thành phố Puerto Rico nào mà không cảm thấy ở đó có những đau khổ bị phớt lờ và những phận sự không được thực thi, Brown viết.

Nhưng điều gây ấn tượng với anh nhất là sự cay đắng. Brown ghi lại một cách báo động cơn giận dữ từ đám học trò của mình khi anh tìm cách dạy tiếng Anh cho chúng. Anh lưu ý rằng nhiều năm sau khi lá thư của bác sĩ Cornelius Rhoads được xuất bản (trong đó mô tả các bác sĩ thích thú với việc “hành hạ và tra tấn” bệnh nhân của họ), nhiều người Puerto Rico vẫn không chịu vào khám bệnh ở các bệnh viện của chính quyền. Họ sợ bác sĩ từ đại lục âm mưu giết họ.

Brown rời hòn đảo vào năm 1939 nhưng trở lại vào năm 1945 và thấy mọi chuyện không hề khá hơn. Chiến tranh đã mang tới nhiều khoản đầu tư quân sự cho Puerto Rico, nhưng nó cũng mang tới lính tráng, chế độ kiểm duyệt, mối đe dọa thiết quân luật, thiếu thốn vận tải đường biển, và bất ổn thường xuyên. Brown cảm nhận được “chủ nghĩa dân tộc quyết liệt, điên loạn” trong bầu không khí. Anh cảnh báo với những đồng bào đại lục của mình rằng hòn đảo là “một thùng thuốc nổ ở ngưỡng cửa nhà chúng ta”.

* * *

Wenzell Brown không phải là người duy nhất nhận ra nguy cơ kích động tiềm tàng của Puerto Rico. Nhà báo nổi tiếng John Gunther(*) hoảng sợ khi ông nhìn thấy những khu ổ chuột đồng đúc của hòn đảo. Cảnh tượng đó “làm tê liệt bất kỳ ai tin ở các tiêu chuẩn tiến bộ và văn minh kiểu Mỹ, ông viết. Tạp chí Life đăng một phóng sự điều tra về “bể phốt Puerto Rico” vào năm 1943 và kết luận rằng thuộc địa này là một “vấn đề không thể giải quyết”.

Nói một cách chính thức, đó là vấn đề không thể giải quyết được của Washington. Những vấn đề của Puerto Rico thuộc thẩm quyền văn phòng thuộc địa mà Ernest Gruening đã thành lập - Cục Các vùng Lãnh thổ và Đảo. Nhưng cơ quan này - điển hình cho những nỗ lực cai quản đế quốc của Hoa Kỳ - nhỏ bé tới nực cười. Dù chịu trách nhiệm cho gần như toàn bộ Đế quốc Hoa Kỳ, nó chỉ có đội ngũ nhân viên mỏng manh. Vào năm 1949, Cục các vùng lãnh thổ và Đảo chỉ có mười nhân viên ở cấp bậc cao hơn thư ký.

“El Fanguito”, một khu ổ chuột khét tiếng ở San Juan, năm 1941. Những khu ổ chuột kiểu này, viên thống đốc lúc bấy giờ viết, “sẽ nổi loạn như một đám người hoang dại”.

Bởi Washington chẳng đưa ra mấy chỉ thị, trách nhiệm thuộc về viên thống đốc được chỉ định tại San Juan. Nhưng dù các thống đốc có trong tay quyền lực chính thức to lớn - chẳng hạn họ có thể phủ quyết các đạo luật - họ rất khó sử dụng quyền lực đó hiệu quả. Hầu hết họ biết quá ít và ra đi quá sớm để có thể nắm vững nền chính trị Puerto Rico. Riêng trong thời của Tổng thống FDR thôi, đã có bảy viên thống đốc đến rồi đi, không tính những lần bổ nhiệm tạm quyền.

Dưới quyền các quan chức do đại lục chỉ định là các chính trị gia Puerto Rico được dân bầu, ít quyền lực hơn nhưng ranh mãnh hơn nhiều về các vấn đề địa phương. Người nổi bật trong số này là Luis Muñoz Marín, lãnh đạo của đảng chính trị áp đảo trên hòn đảo, người đã phủ bóng lên khung cảnh chính trị ở đây từ những năm 1940 tới suốt những năm 1960. John Gunther gọi ông là “người Puerto Rico quan trọng nhất còn sống”.

Ra đời chỉ ba ngày sau khi chiếc USS Maine nổ tung ở vịnh Havana vào năm 1898, Muñoz Marín lớn lên trong cái bóng của nền cai trị Mỹ. Cha ông đã là một đại biểu không có quyền bỏ phiếu của Puerto Rico ở Quốc hội Mỹ, nên ông đi đi về về giữa đại lục và hòn đảo. Khi còn trẻ, Muñoz Marín gia nhập khu Greenwich Village của dân thích sống lang bạt ngoài rìa xã hội và làm nhà báo, thỉnh thoảng viết cho tờ The Nation dưới quyền tổng biên tập Ernest Gruening. Một vị thống đốc nhớ lại rằng ông nói “thứ tiếng Anh tròn vành rõ chữ, linh hoạt, không thể đoán biết quê quán người nói, trừ một chút dấu vết kiểu diễn đạt của dân New York” - Muñoz Marín đùa rằng tiếng Anh của ông còn tốt hơn tiếng Tây Ban Nha.

Bất chấp tất cả những mối liên hệ văn hóa với đại lục, Luis Muñoz Marín là một người chỉ trích việc cai trị thuộc địa rất sắc bén. Khi còn trẻ, giống như Pedro Albizu Campos, ông đã kết luận rằng Puerto Rico cần phải độc lập. Đó là cách duy nhất để hòn đảo thoát khỏi nghèo đói.

Một tối vào cuối những năm 1920, khi đang ăn tối ở khách sạn Palace tại San Juan, Muñoz Marín để ý thấy Albizu đang ngồi một mình. Muñoz Marin mời Albizu sang ngồi với ông. Hai người có nhiều điểm chung. Họ còn trẻ, là những nhà lãnh đạo có sức cuốn hút, nói tiếng Anh trôi chảy, và có bằng luật ở các trường đại học danh giá của đại lục (với Muñoz Marín là Georgetown, Albizu là Harvard). Khi trò chuyện, họ thấy nhãn quan chính trị của họ trùng khớp. Dẫu vậy, Muñoz Marín để ý thấy sự khác biệt về động cơ. Trong khi Albizu bị ám ảnh bởi việc “tống cổ bọn Mỹ”, mối quan tâm chính của Muñoz Marín là “tống cổ đói nghèo”.

Hai mục tiêu đó có phải là một không? Bởi những khổ cực mà Puerto Rico phải đối mặt vì nền thương mại bị Washington kiểm soát, thật dễ tin hai mục tiêu đó là một. Muñoz Marín thường xuyên gặp Albizu, và vào năm 1931 ông nói với một tờ báo rằng sẽ bầu cho Albizu. Nhưng khi thập niên đầy biến động đó trôi đi, Muñoz Marín bắt đầu tự hỏi phải chăng mối quan hệ giữa chủ nghĩa thuộc địa và nghèo đói còn phức tạp hơn.

Ông có lý do để cân nhắc lại mong muốn độc lập của mình vào năm 1936, khi hai người ủng hộ Albizu ám sát viên cảnh sát trưởng, và Ernest Gruening thảo một dự luật độc lập để trả đũa. Dự luật là một “vũ khí báo thù của đế quốc”, Muñoz Marín viết, một vũ khí sẽ dựng lên hàng rào thuế quan rất cao và ngay lập tức với Puerto Rico. Kinh hoảng, ông thấy hòn đảo đã trở nên quá phụ thuộc về thương mại với đại lục tới mức bất kỳ sự gián đoạn nào cũng sẽ dẫn tới sự sụp đổ của nền kinh tế, hủy hoại “mọi hy vọng về sự sống và nền văn minh”. Ông cảm thấy “bối rối về mặt cảm xúc” khi “vừa muốn độc lập vừa không muốn đảo lộn về kinh tế”.

Năm 1938, ông ra mắt Partido Popular Democrático,(*) đảng chính trị mà ông sẽ lãnh đạo cho tới cuối sự nghiệp. Đảng vận động với khẩu hiệu “Bánh mì, đất đai, và tự do”, dù từ cuối cùng, tự do, không được diễn giải rõ ràng. Nó phản ánh sự căm hận rộng khắp với nền cai trị thuộc địa ở Puerto Rico, nhưng nó đủ mơ hồ để bao gồm mọi khả năng. Muñoz Marín chỉ thị cho các lãnh đạo PPD cẩn trọng né tránh câu hỏi về độc lập. Ông tin rằng đó là một cạm bẫy chính trị.

Đó là một quyết định không tồi. Vào năm 1940, đảng của Muñoz Marín giành được 38% số phiếu bầu. Năm 1944, họ giành được 65%, trở thành đảng áp đảo trên hòn đảo.

Vào năm 1946, năm mà Philippines giành được tự do, Muñoz Marín công khai lên tiếng phản đối độc lập và thanh trừng các đảng viên trong đảng của ông ủng hộ điều đó. Thay vì thế, PPD ủng hộ một giải pháp trung gian - không độc lập, không trở thành tiểu bang, mà là một giải pháp ở giữa. Hy vọng giành được quyền tự trị cho Puerto Rico mà không để mất sự tiếp cận với thị trường Mỹ (“thị trường lớn nhất và phồn thịnh nhất thế giới, Muñoz Marín luu ý).

Đó là một thời điểm thích hợp. Trong một thời đại mà giải thuộc địa đang diễn ra cấp tập, khi dân Philippines được độc lập, dân Guam được trao tư cách công dân, và Alaska cùng Hawai‘i sắp sửa trở thành tiểu bang, Washington sẵn sàng giải quyết nan đề Puerto Rico. “Hai triệu người không thể cứ mãi ở trong vùng tranh tối tranh sáng của chủ nghĩa thực dân” như lưu ý của Rexford Tugwell,(*) người ủng hộ chính sách Kinh tế Mới khi đó đang làm thống đốc đảo.

Tugwell nhất trí với tầm nhìn của Muñoz Marín về tự trị và phát triển, hy vọng điều đó sẽ làm giảm bớt những bất mãn rõ ràng của người dân Puerto Rico. Các quan chức ở Bộ Ngoại giao cũng ủng hộ kế hoạch, hy vọng rằng điều đó sẽ giúp Hoa Kỳ thoát khỏi nỗi hổ thẹn phải nộp cho Liên Hiệp Quốc một báo cáo hằng năm về “vùng lãnh thổ chưa được tự trị” Puerto Rico - một bản báo cáo mà các nhà ngoại giao Liên Xô coi là cơ hội để mỉa mai Hoa Kỳ mỗi năm vì sự đạo đức giả của họ.

Năm 1946, chính quyền Truman bổ nhiệm một người Puerto Rico làm thống đốc, ông là đồng sự của Muñoz Marín, Jesús T. Piñero.(*) Năm 1948, Quốc hội cho phép dân Puerto Rico tự bầu thống đốc. Muñoz Marín dễ dàng chiến thắng, và ông nắm giữ cương vị đó tới năm 1964. Giờ đã nắm giữ chức vụ cao nhất ở thuộc địa, ông có thể đưa Puerto Rico vào con đường chính trị mới. Ông cũng có thể giải quyết các vấn đề xã hội của hòn đảo.

Thật ra là ông phải giải quyết. Giành được quyền lực địa phương, Muñoz Marín cũng phải nhận trách nhiệm về những vấn đề sở tại. Nghèo đói, bất mãn, bạo lực chính trị - giờ đó là những vấn đề của ông.

* * *

Puerto Rico phải chịu nhiều đau khổ, nhưng theo quan điểm gần như được nhất trí tuyệt đối của dân đại lục, tất cả khổ đau đó có một nguồn gốc duy nhất. Phụ nữ trên đảo, theo lời một quan chức, “cứ phọt ra đám trẻ con như nã đạn pháo vào những bức tường đá là nền kinh tế của họ”. Dân đại lục chỉ trích sự đông đúc quá thể trên hòn đảo nhỏ, mà tới năm 1950 có gần 650 cư dân trên mỗi dặm vuông.(*) Ngày nay, như thế chẳng là gì - Bangladesh có gần 3.000 dân mỗi dặm vuông và thành quốc Singapore có gần 20.000. Nhưng lúc bấy giờ, đó là nơi có mật độ dân số vào loại cao nhất hành tinh. “Nếu Hoa Kỳ mà đông đúc như Puerto Rico, nhà xã hội học C. Wright Mills(*) viết, “nó sẽ gom vào gần như tất cả loài người trên thế giới.

Muñoz Marín chia sẻ mối lo đó. Ông đã công khai nói về tình trạng nhân mãn từ những năm 1920. Theo lời ông lúc bấy giờ, vấn đề nghèo đói ở Puerto Rico có thể giải quyết bằng hai cách: thêm lương thực hoặc ít miệng ăn hơn. Kiếm thêm lương thực là nỗi ám ảnh cả đời của ông, và ông sẽ lãnh đạo sự trỗi dậy dần của Puerto Rico từ nghèo đói bằng cách thúc đẩy phát triển kinh tế. Nhưng ông cũng nỗ lực với giải pháp thứ hai. Trong hai cách tiếp cận, ông viết, “Tôi tin rằng giảm dân số là cách quan trọng nhất, thực tế nhất, và đỡ tốn kém nhất. Ông tự gọi mình là “một người theo thuyết Malthus”, có nghĩa là ông ủng hộ kiểm soát sinh sản.

Và không chỉ có Muñoz Marín. Dù những người kiểm soát Puerto Rico có ý kiến rất khác nhau về vấn đề này, nhiều người - trong đó có Tổng thống Herbert Hoover và Franklin Delano Roosevelt - thấy tình trạng dân số gia tăng của hòn đảo đủ bức thiết để áp đặt việc kiểm soát sinh sản. Việc đó vẫn gây rất nhiều tranh cãi ở đại lục, nhưng theo phán đoán của Ernest Gruening, đấy là “hy vọng duy nhất” của Puerto Rico.

Dẫu vậy, như Gruening biết rõ, trong một xã hội Công giáo áp đảo, đây là một vấn đề nhạy cảm. Nhà thờ thường xuyên chỉ trích Muñoz Marín vì lập trường của ông - có lúc các giám mục trên đảo còn tuyên bố bỏ phiếu cho ông là tội lỗi.

Kiểm soát sinh nở cũng gây tức giận trong những người dân tộc chủ nghĩa, vốn đã rút tỉa kinh nghiệm từ vụ Rhoads và nhìn nhận đầy nghi ngờ các bác sĩ và chẩn đoán “nhân mãn”, Albizu cho rằng Puerto Rico thực ra không đủ dân và coi kiểm soát sinh sản là một nỗ lực ngấm ngầm để “xâm lược vào tận cùng dân tộc tính”, để tiến hành cuộc chiến chống lại tự do của Puerto Rico từ trong trứng nước.

Để tránh né tranh cãi, các quan chức - cả người Puerto Rico và đại lục - giảm bớt sự ủng hộ với kế hoạch hóa gia đình. Các phòng khám do chính quyền điều hành có cung cấp biện pháp ngừa thai nhưng không ép buộc người bệnh. Thay vì vậy, các quan chức lặng lẽ thúc đẩy kiểm soát sinh sản qua hàng loạt sáng kiến thiện nguyện, hợp tác với doanh nghiệp, và các dự án thí điểm ở trường đại học, bắt đầu từ cuối những năm ba mươi và tăng tốc dưới thời thống đốc Muñoz Marín. Công khai thì chính quyền không chống cũng không ủng hộ kiểm soát sinh sản. Nhưng kín đáo thì họ lại khuyến khích các bác sĩ, giới nghiên cứu, và công ty dược hãy làm hết sức mình.

Chỉ cần có thế. Theo nhiều cách, hòn đảo là nơi lý tưởng để thử nghiệm các kỹ thuật y khoa mới. Nó gần đại lục, có các bác sĩ và y tá nói tiếng Anh và được huấn luyện theo phương pháp của Mỹ. Trong khi hầu hết các tiểu bang có luật cấm tránh thai cũng như những “tiểu đoàn mũi xanh”(*) hung hăng thực thi các luật đó, kiểm soát sinh sản ở Puerto Rico là hợp pháp và chính quyền chấp thuận. Và tất nhiên, người Puerto Rico đã có lịch sử làm đối tượng cho nghiên cứu y khoa mang tính thử nghiệm, từ bệnh thiếu máu tới khí mù tạt. Tình trạng nghèo khổ và vị trí bên lề của họ trong xã hội Mỹ khiến họ trở thành vật thí nghiệm thật thuận tiện.

Bởi thế, có lẽ không có gì ngạc nhiên khi Puerto Rico trở thành nơi để chứng minh một trong những phát minh gây ra nhiều đảo lộn nhất trong thế kỷ hai mươi: thuốc tránh thai.

Giống như rất nhiều nhân vật quan trọng trong lịch sử Puerto Rico, Gregory Pincus,(*) được coi là cha đẻ của thuốc tránh thai, là một người tốt nghiệp Harvard. Thật ra, lúc còn ở trường ông học cùng thầy với Cornelius Rhoads: nhà di truyền học William Castle.(*) Castle từng là giám đốc Ủy ban Bệnh thiếu máu Rockefeller ở Puerto Rico và là người đưa Rhoads tới hòn đảo. Ông cũng đào tạo Pincus.

Nhưng Pincus, một người Do Thái, phải chật vật tìm kiếm sự ủng hộ chính thức mà Rhoads luôn nhận được. Sau vài nghiên cứu gây tiếng vang liên quan tới thụ tinh trong ống nghiệm cho thỏ (tít báo viết về chuyện đó: THỎ KHÔNG CÓ CHA MẸ KHIẾN GIỚI KHOA HỌC KINH NGẠC), Pincus được báo chí mô tả là một kiểu Frankenstein. Ông không được nhận làm giáo sư ở Harvard.

Pincus rời Harvard và lập trung tâm nghiên cứu của riêng ông ở Worcester, Massachusetts. Lo lắng của ông về sự “bùng nổ dân số” thế giới đã khiến ông đề xuất nghiên cứu phương pháp tránh thai. Liệu một viên thuốc hay một mũi tiêm có thể đáng tin cậy trong việc kềm hãm sự rụng trứng hay không? Đó là một câu hỏi hay, nhưng Pincus không kiếm được nguồn ngân quỹ để đi tìm câu trả lời, từ cả các công ty dược lẫn tổ chức kế hoạch hóa gia đình Planned Parenthood.

Nghiên cứu của Pincus hẳn đã chẳng đi tới đâu nếu không có sự can thiệp của nhà vận động Margaret Sanger(*) (người đã thành lập Planned Parenthood và giúp phổ biến cụm từ kiểm soát sinh sản(*)) và nữ thừa kế Katharine Dexter McCormick.(*) Nhận ra giá trị công trình của ông, họ đã trao cho ông nguồn ngân quỹ gần như không giới hạn - nguồn tiền tư nhân - để nghiên cứu các hormone tổng hợp.

Đầu tiên, Pincus thử nghiệm với gần hai trăm hợp chất trên động vật. Trong khi đó, đồng sự của ông, John Rock,(*) quản lý việc tiêm hormone cho “tám mươi phụ nữ vô sinh đầy thất vọng, nhưng can đảm, thích phiêu lưu” ở Massachusetts, những người đang hy vọng có thể mang thai (Rock tin rằng những hormone cản trở sự rụng trứng cũng có thể được sử dụng để tăng cường cho hệ thống sinh sản). Nhưng những thử nghiệm của Rock gặp rắc rối, tác dụng phụ nghiêm trọng, và toàn bộ chuyện này phụ thuộc vào nỗi tuyệt vọng của các phụ nữ không con cái.

McCormick sốt ruột muốn có các thử nghiệm quy mô lớn ngoài hiện trường. “Làm sao chúng ta có thể có được một chiếc lồng những phụ nữ đang rụng trứng để tiến hành thí nghiệm?” bà hỏi Sanger.

Nhóm đã cân nhắc tiến hành thử nghiệm ở Jamaica, Nhật Bản, Ấn Độ, Mexico và Hawai‘i. Vào năm 1954, Pincus tới thăm Puerto Rico và rất ấn tượng. Như Pincus bày tỏ với McCormick, đấy là nơi họ có thể tiến hành “một số thí nghiệm nhất định vốn rất khó khăn ở đất nước này”.

Thí nghiệm đầu tiên sử dụng các sinh viên y khoa ở Đại học Puerto Rico. Dù đã gắn điểm số của họ với việc tham gia nghiên cứu, gần một nửa sinh viên vẫn không tham gia - họ bỏ học luôn vì quá lo ngại với thí nghiệm, hoặc thấy nó quá khó chịu. Các nhà nghiên cứu sau đó thử với các nữ tù nhân, nhưng kế hoạch đó cũng không thành. Vào năm 1956, họ bắt đầu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trong một dự án nhà ở công cộng tại Río Piedras.

Viên thuốc mà nhóm của Pincus dùng có liều cao hơn nhiều so với thuốc ngày nay. Nhiều phụ nữ than phiền là họ bị chóng mặt, buồn nôn, nhức đầu, và đau dạ dày. Nhà nghiên cứu phụ trách sở tại kết luận rằng viên thuốc gây ra “quá nhiều tác dụng phụ đến mức không thể chấp nhận được”. Tuy nhiên, Pincus không chùn bước. Ông đổ cho những lời than phiền đó là “cảm xúc quá độ của phụ nữ Puerto Rico” và tìm cách đưa thuốc cho họ mà không cảnh báo về tác dụng phụ - một sự vi phạm rõ ràng nguyên tắc chấp thuận sau khi được cấp đầy đủ thông tin.

Năm sau đó, một nhóm các nhà nghiên cứu liên kết với Pincus bắt đầu một thử nghiệm quy mô lớn khác với viên thuốc ở Puerto Rico. Nhưng một lần nữa, các tác dụng phụ lại quá rõ ràng. Một nhà nghiên cứu lưu ý rằng các phụ nữ có vẻ bị xước cổ tử cung (“dù có gọi tình trạng đó là gì đi nữa, thì cổ tử cung của họ có vẻ đang rất giận dữ”), nhưng các thử nghiệm vẫn tiếp tục. Ngăn chặn họ đồng nghĩa là trì hoãn sự phê chuẩn từ Cục Thực phẩm và Dược phẩm (FDA), một phê chuẩn mà các nhà nghiên cứu rất muốn có.

Họ đã có được điều đó. Vào năm 1960, đưa ra quyết định chủ yếu dựa trên các cuộc thử nghiệm ở Puerto Rico, FDA đã chấp thuận cho viên thuốc tránh thai được bán đại trà.

Và không chỉ có viên thuốc đó. Với một chính quyền tạo nhiều điều kiện và một mạng lưới phòng khám, Puerto Rico trở thành một phòng thí nghiệm cho đủ kiểu biện pháp tránh thai thử nghiệm: màng ngăn âm đạo, thuốc diệt tinh trùng, vòng tránh thai, tiêm hormone, và “miếng lót âm đạo aerosol” có tên gọi “Emko” được phân phát cho hàng chục nghìn phụ nữ. Các hãng dược Searle, Youngs Rubber, Johnson & Johnson, Hoffman-La Roche, Eaton Labs, Lanteen Medical Laboratories, và Durex đều tài trợ cho nghiên cứu ở Puerto Rico vào những năm bốn mươi và năm mươi.

* * *

Puerto Rico là trọng tâm trong lịch sử các biện pháp tránh thai. Nhưng các biện pháp tránh thai không phải là trọng tâm trong lịch sử của Puerto Rico. Tới cuối những năm 1950, hòn đảo có “một trong những hệ thống trạm xá kiểm soát sinh sản lớn nhất thế giới”, theo một nghiên cứu. Tuy nhiên, cũng nghiên cứu đó lưu ý rằng người Puerto Rico “tương đối không ưa những phương pháp tránh thai hiện đại” và sử dụng các phương pháp đó không đúng quy tắc, không thường xuyên, và không đúng cách tới mức tác động của các phương pháp này với tăng trưởng dân số là “tối thiểu”.

Tại sao các biện pháp tránh thai lại có tác dụng ít như thế ở Puerto Rico bất chấp sự sốt sắng không giới hạn của những người ủng hộ kiểm soát sinh sản? Chắc chắn định kiến xã hội là một phần lý do. Nhưng một phần khác là sự thúc đẩy hung hăng một hình thức kiểm soát sinh sản khác: triệt sản phụ nữ.

Cách làm này bắt đầu ở các bệnh viện của Puerto Rico vào đầu những năm 1940, lúc Luis Muñoz Marín đang vươn lên nắm quyền. Nó lặng lẽ lan ra, thường được thực hiện sau một ca sinh. Tới năm 1949, một điều tra cho thấy 18% tất cả các ca sinh ở bệnh viện có kéo theo một “la operación”.(*)

Không có chương trình chính phủ nào ủng hộ việc triệt sản. Những người ủng hộ chính là các bác sĩ, cả người đại lục và địa phương. Lo ngại rằng người dân Puerto Rico thiếu kiến thức để sử dụng các biện pháp tránh thai khác, họ lèo lái bệnh nhân vào cuộc phẫu thuật triệt sản. Đôi khi các bệnh viện miễn phí luôn việc phẫu thuật.

Phải chăng các bác sĩ vượt quá cả lèo lái? Quả là có những lúc như vậy. Một bệnh viện từ chối cho các phụ nữ nhập viện nếu họ sinh con lần thứ tư trừ phi họ chấp nhận triệt sản sau đó. Và phần lớn các vụ triệt sản được thực hiện chỉ vài tiếng sau khi sinh con - khó có thể là điều kiện lý tưởng để sản phụ chấp thuận với thông tin được cấp đầy đủ.

Dẫu vậy, các trường hợp ép buộc thẳng thừng được ghi lại trong hồ sơ không có mấy. Và bởi luật lệ nghiêm khắc ở Puerto Rico về nạo phá thai, những điều cấm kỵ gây ngăn cản việc tránh thai, và nền văn hóa gia trưởng, phụ nữ quả có lý do thực sự để muốn phẫu thuật triệt sản. “Cách duy nhất để tránh có con là triệt sản - miễn phí” một phụ nữ nhớ lại. “Tôi chỉ cần chồng ký tên, vào bệnh viện và được phẫu thuật.

Dù là do các bác sĩ hay do phụ nữ, triệt sản ở nữ giới tại Puerto Rico tăng lên với một tỉ lệ đáng kinh ngạc. Vào năm 1965, một cuộc thăm dò của chính phủ thấy rằng hơn một phần ba các bà mẹ ở Puerto Rico tuổi từ hai mươi tới bốn mươi chín đã triệt sản, với tuổi trung bình là hai mươi sáu. Trong số những bà mẹ sinh ra hồi cuối những năm 1920, gần một nửa đã triệt sản.

Những con số như thế, bản thân chúng đã đáng sửng sốt rồi, càng khó tin hơn trong bối cảnh so sánh. Đó là thời kỳ mà tỉ lệ triệt sản ở Ấn Độ xếp vào hàng cao nhất thế giới: sáu ca trên một trăm phụ nữ đã kết hôn. Puerto Rico có số phụ nữ triệt sản với khoảng cách nhiều hơn rất xa so với bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.

* * *

Những cuộc phiêu lưu của Puerto Rico trong sức khỏe sinh sản xảy ra mà đại lục không mấy hay biết. Tạp chí Life đưa tin sâu về các cuộc thử nghiệm hiện trường với thuốc viên tránh thai (“một ví dụ thành công xuất sắc về tri kiến và sự hợp tác khoa học”) nhưng chỉ thoáng nhắc đến vùng thuộc địa của Mỹ.

Nhưng dân đại lục lại biết rất nhiều tới một kiểu khác trong cuộc chơi nhân khẩu học. Hàng không giá rẻ và các chuyến bay đều đặn đã khiến người dân Puerto Rico - những người rốt cuộc cũng là công dân Hoa Kỳ - có thể dễ dàng rời hòn đảo. Một chuyến đi từ San Juan tới New York, vốn mất nhiều ngày hồi những năm ba mươi, đến những năm năm mươi chỉ mất vài tiếng. Và bởi thế, giống như người Mỹ gốc Phi vào giữa thế kỷ hai mươi đã tìm đường thoát khỏi miền Nam nông thôn nghèo khó để tới các thành phố miền Bắc - cuộc “Đại di cư” - người Puerto Rico thực hiện hành trình tương tự. Phần lớn tới thành phố New York.

Sự khác biệt là người Puerto Rico có một chính quyền khuyến khích họ làm như thế. Vào năm 1947, đảng của Muñoz Marín lập cơ quan di cư, một trường hợp hiếm hoi mà một cơ quan nhà nước được phân công nhiệm vụ giúp người dân rời khỏi vùng lãnh thổ. Chính quyền phân phát hàng triệu tờ rơi giúp người dân thích nghi với cuộc sống ở đại lục. Các đồng sự của Muñoz Marín mở một chương trình đào tạo kéo dài ba tháng cho phụ nữ muốn làm nghề giúp việc nhà ở đại lục. Họ thực hành tiếng Anh, rửa bát đĩa, đánh bóng đồ bạc, trả lời điện thoại, và làm việc giặt ủi.

Khi các lực kinh tế mang những dân ngụ cư từ một vùng nghèo hơn tới một vùng giàu hơn, những người tìm kiếm vận may thường là đàn ông. Nhưng trong cuộc Đại di cư của Puerto Rico, phụ nữ đông một cách đáng kinh ngạc - trong nửa thập niên sau Thế chiến II, tỉ lệ là 59%. Bởi một phần là vì phụ nữ người nước ngoài gặp nhiều khó khăn trong việc vào được Hoa Kỳ, nên cơ hội đã còn lại cho phụ nữ Puerto Rico, thường là trong ngành giúp việc nhà. Nhưng điều này cũng là bởi sự khuyến khích của chính quyền hòn đảo, vốn hăng hái muốn các phụ nữ trong độ tuổi sinh nở ra đi.

Nhiều người quả thực đã ra đi. Vào năm 1950, khoảng một phần bảy dân Puerto Rico không sống trên hòn đảo, mà ở đại lục. Tới năm 1955, tỉ lệ là gần một phần tư.

* * *

Với Luis Muñoz Marín, tất cả những chuyện này đều liên quan tới nhau. Biến Puerto Rico từ một “vấn đề không thể giải quyết” thành một nền kinh tế khả quan có nghĩa là phải làm cùng lúc rất nhiều việc: giảm tỉ lệ sinh, đẩy bớt dân số dư thừa của hòn đảo đi, và chuyển lợi nhuận từ dòng thương mại không bị đánh thuế vào phát triển kinh tế. Nhiều lương thực hơn, ít miệng ăn hơn.

Tuy nhiên, đó là một cuộc mặc cả với quỷ dữ. Để đảm bảo vị thế dễ chịu của Puerto Rico trong nền kinh tế Hoa Kỳ, Muñoz Marín phải dàn hòa với Hoa Kỳ. Trong khi Albizu khăng khăng đòi độc lập, Muñoz Marín tìm kiếm một hình thức chủ nghĩa thực dân bớt có tính áp chế hơn. Trong khi Albizu đã sử dụng sự cố Cornelius Rhoads để khơi dậy tình cảm dân tộc chủ nghĩa, Muñoz Marín cộng tác một cách hăng hái (dù lặng lẽ) với các bác sĩ từ đại lục trong những thử nghiệm thực tế tại hiện trường của họ. Cuộc tranh luận của ông với Albizu vào những năm ba mươi - “loại bỏ người Mỹ” so với “loại bỏ nghèo đói” - đã chuyển từ một bất đồng trong bữa tối giữa hai thân hữu thành sự phân kỳ sâu sắc về thế giới quan.

Albizu và Muñoz Marín đi theo những con đường của riêng mình sau bữa tối đó. Muñoz Marín gia nhập chính quyền; Albizu, sau bạo lực những năm ba mươi và việc ông bị kết tội vì âm mưu chống chính quyền, bị giam giữ ở nhà tù liên bang tại đại lục hơn một thập niên. Với Muñoz Marín, sự vắng mặt kéo dài của Albizu ở Puerto Rico là một sự giải thoát. Thương lượng với Washington dễ dàng hơn nhiều khi Quân đội Giải phóng không luyện tập trên đường phố.

Nhưng Albizu đã trở lại hòn đảo vào tháng Mười hai năm 1947, và vài nghìn người chào đón ông ở cầu cảng. Bốn mươi thiếu sinh quân của Quân đội Giải phóng xếp thành hàng danh dự quanh ông.

Nhà tù đã không thể làm cùn nhụt tinh thần tranh đấu của Albizu. Ông coi Muñoz Marin là “con rối”, là “kẻ rao giảng chủ nghĩa nô lệ”, vì đã đưa Puerto Rico vào gần quỹ đạo của đại lục hơn. Ông kêu gọi độc lập. Nếu độc lập không thể giành được một cách hòa bình, thì ông muốn “cách mạng”.

“Chúng ta phải trở về với thái độ của những người sống trên núi có dao rựa trong tay sẵn sàng giết chết những kẻ không tôn trọng vợ con của chúng ta, ông nói với những người ủng hộ.

Bạo lực để bảo vệ gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong tư duy của Albizu khi ông trở về. Ông nhìn nhận các biện pháp tránh thai là một âm mưu thâm hiểm của chủ nghĩa đế quốc (“Hoa Kỳ nói với chúng ta rằng lẽ ra chúng ta không nên sinh ra trên đời”). Theo ông nhìn nhận, việc triệt sản là một cuộc tấn công nhắm vào các phụ nữ Puerto Rico. “Bọn bác sĩ đã triệt sản những người phụ nữ của chúng ta lẽ ra phải bị lột da đầu và da đầu đó lẽ ra phải nhét vào cuống họng chúng” ông nói.

Luis Muñoz Marín thất kinh. Lối ăn nói như thế “lạc hậu mười năm so với thời đại”, ông phê phán, và nhiều khả năng sẽ làm chệch hướng thỏa thuận chính trị đang được dàn xếp. Ông hối thúc cơ quan lập pháp thông qua luật coi việc chống lại chính quyền bằng vũ lực, hay thậm chí là đe dọa như thế thôi, là tội hình sự. Dự luật, được gọi là Dự luật Bịt miệng(*), cho phép mở các phiên tòa không có bồi thẩm đoàn, và hình phạt lên tới mười năm tù giam.

Các tổng biên tập báo phản đối. Liên đoàn Dân quyền Hoa Kỳ khiếu nại rằng dự luật đi “quá xa so với bất cứ luật pháp nào ở đại lục và sẽ “đe dọa quyền tự do dân sự của tất cả công dân Puerto Rico”. Nhưng đạo luật được thông qua và có hiệu lực sáu tháng sau khi Albizu trở về và sáu tháng trước khi Muñoz Marín lên nắm quyền và trở thành thống đốc dân cử đầu tiên của thuộc địa.

Từ đó bắt đầu một cuộc chơi chờ đợi mong manh giữa hai nhà lãnh đạo. Cảnh sát giám sát rất chặt những người dân tộc chủ nghĩa, ghi lại các bài phát biểu và theo dõi việc đi lại của họ. Nhưng Muñoz Marín, hy vọng tránh các sự cố, đã không thực hiện những vụ bắt giữ. Thời gian đứng về phía ông. Kinh tế càng phát triển và quyền lực càng được chuyển nhiều từ người đại lục sang người địa phương, chủ nghĩa dân tộc cách mạng sẽ càng kém hấp dẫn. Dòng người di cư tăng lên tới New York làm suy yếu hơn nữa lời kêu gọi độc lập. Mỗi người Puerto Rico sống ở đó đều muốn hòn đảo gắn kết chặt chẽ với Hoa Kỳ.

Albizu cũng cần thời gian. Cách mạng không thể diễn ra sau một đêm. Giành được sự ủng hộ của quần chúng và xây dựng lại tổ chức của ông sẽ mất nhiều tháng, nếu không phải là nhiều năm. Albizu bắt đầu bí mật tích trữ vũ khí. Nếu ông khởi phát một cuộc chiến, ông sẽ cần một kho quân nhu.

Vào năm 1950, Albizu kết luận rằng thời khắc hành động đã tới. Sự chuẩn bị của ông còn lâu mới hoàn tất, nhưng vào tháng Bảy, bởi sự hối thúc của Muñoz Marín, Truman đã ký một đạo luật kêu gọi hội nghị lập hiến của Puerto Rico xác định cơ chế cho một chính quyền mới. Việc đăng ký cử tri để mở trưng cầu dân ý dự kiến diễn ra vào tháng Mười một. Tấm màn sắt đang hạ xuống và nếu Albizu muốn độc lập, ông phải giành lấy nó sớm, trước khi Muñoz Marín giành được sự ủng hộ cho đề xuất của ông ở các hòm phiếu.

Đó là “thời khắc sinh tử”, Albizu tuyên bố.

* * *

Thời khắc đó là vào ngày 30 tháng Mười năm 1950, chỉ vài ngày trước khi việc đăng ký cử tri bắt đầu. Hơn một trăm nghìn người dân tộc chủ nghĩa tuyên bố độc lập và mở các cuộc tấn công đồng thời vào bảy thị trấn và thành phố. Họ đã tấn công các tòa nhà chính phủ, thượng cờ, cắt các đường dây điện thoại, và tiêu hủy hồ sơ giấy tờ. Ở Jayuya, họ phóng hỏa đốt đồn cảnh sát và bưu điện. Phải mất ba ngày cảnh sát mới đẩy họ ra khỏi vùng đó.

Cùng lúc, sáu người phe dân tộc chủ nghĩa lái xe tới dinh thự của thống đốc ở San Juan và nổ súng. Súng máy nổ liên thanh trước tòa nhà, một viên đạn bay qua cửa sổ văn phòng của Muñoz Marín, nơi ông đang điều hành một cuộc họp. Ông nằm bẹp xuống sàn nhà; mấy đứa con gái của ông nấp đằng sau một chiếc bàn giấy. Cuộc đọ súng sau đó kéo dài một tiếng đồng hồ trước khi cảnh sát tiêu diệt năm trong sáu người phe dân tộc chủ nghĩa và làm bị thương một người còn lại.

Đó là một cuộc nổi dậy. Theo mệnh lệnh của Muñoz Marín, Vệ binh Quốc gia Puerto Rico và cảnh sát của hòn đảo đã phản công bằng súng máy, súng bazooka, và xe tăng. Trung đoàn bộ binh 295 thuộc lực lượng Vệ binh Quốc gia đã điều máy bay tới oanh tạc Jayuya và thị trấn Utuado do quân nổi loạn chiếm giữ.

Thật khó tin, mọi chuyện chưa kết thúc ở đó. Ngày hôm sau, hai người dân tộc chủ nghĩa ở New York, Oscar Collazo và Griselio Torresola, đi xuống Washington, D.C. Họ tìm Harry Truman, vốn không sống ở Nhà Trắng (đang được sửa chữa), mà ở tòa nhà Blair gần đó. Họ mặc vest, và mang theo súng.

Ý đồ của họ thật đơn giản: nổ súng tiến vào tòa nhà Blair, tìm Truman, và giết chết ông. Rốt cuộc, đó không phải là một kế hoạch quá tệ, nhất là vào thời việc bảo vệ tổng thống còn chưa nghiêm ngặt. Collazo và Torresola suýt nữa thì đã làm nên chuyện.

Vào buổi chiều ngày 1 tháng Mười một, hai người đi tới lối vào tòa nhà Blair. Collazo lẽ ra phải nổ súng trước, nhưng súng của anh ta bị kẹt đạn đúng vào thời khắc quyết định, khiến họ mất đi yếu tố bất ngờ. Dẫu vậy, họ đã bình tĩnh, bắn trúng một cảnh sát và hai sĩ quan Mật vụ. Truman đang gà gật trong nhà, đã bất cẩn thò đầu ra chỗ cửa sổ, chỉ cách nơi Torresola đứng ba mươi mốt foot.(*) Không biết là Torresola có nhìn thấy tổng thống không, nhưng như hai nhà báo đã nghiên cứu lại các chi tiết đường đạn trong vụ ám sát hụt ghi nhận, đó là một vụ ám sát trượt trong gang tấc:

Điều chắc chắn rõ ràng là một tay sát thủ có huấn luyện, đầy quyết tâm với kỹ năng bắn súng cận chiến tuyệt vời, và nổi tiếng với việc bắn cực kỳ chính xác bằng cả hai tay, đã đứng đó với một khẩu súng mà hắn ta đã nạp đạn, nhìn vào hướng bắn và thời điểm bắn phù hợp mà không bị bất cứ nhân viên công lực nào cản trở. Hắn có tầm nhắm bắn rõ ràng vào cửa sổ, và tổng thống hoặc đã có mặt ở đó hoặc chỉ cách đó vài giây.

Cuộc cách mạng dang dở của Albizu: Sát thủ thất bại Oscar Collazo ở bên ngoài tòa nhà Blair, nơi Truman đang nghỉ trưa.

Tuy nhiên, trước khi Torresola nhìn thấy mục tiêu, một cảnh sát đang hấp hối, người bị trúng nhiều phát đạn, đã bắn trả và bắn trúng đầu Torresola, giết chết anh ta.

Vụ ám sát hụt làm chấn động cơ quan Mật vụ, và đơn vị này đã tăng cường các biện pháp an ninh. Truman cũng chấn động, ông nêu ra vụ này khi giải thích lý do quyết định không chạy đua để tái cử vào năm 1952. “Vụ nổ súng trong gang tấc đó,” ông nói, “đã khiến tất cả chúng ta phải quá lo lắng và khổ đau.

Nhưng dư luận đại lục quan tâm ít một cách kinh ngac tới vụ việc. Một cuộc nổi loạn ở bảy thành phố của thuộc địa lớn nhất Hoa Kỳ, bao gồm âm mưu ám sát thống đốc thuộc địa, cần tới sự đàn áp bằng không quân, và suýt nữa thì giết chết tổng thống Hoa Kỳ, chỉ xuất hiện trên những dòng tít ngắn ngủi, nhưng hiếm khi nào như một bức tranh tổng thể. Tờ The New York Times cho rằng nó chỉ là “một trong những cuộc phiêu lưu mạo hiểm điên khùng chẳng nghĩa lý gì với người ngoài cuộc”. Theo lời một nhà báo, nó là “tin tức chỉ trong một ngày và nhanh chóng trôi đi, bị những người Mỹ bình thường lãng quên”.

Oscar Collazo, kẻ ám sát còn sống sót, khẳng định với tất cả những ai chịu lắng nghe rằng đó không phải là “cuộc phiêu lưu mạo hiểm điên khùng”, mà là một nỗ lực nhằm lôi kéo sự chú ý với số phận của Puerto Rico. Ông nói về việc gia đình ông đã mất nông trại vì hạn ngạch mía đường mà Washington áp lên hòn đảo vào những năm 1930. Ông nói ở phiên tòa xét xử ông về việc Cornelius Rhoads đã “cố gắng tiến hành một chiến dịch tàn sát người dân Puerto Rico”. Collazo căm phẫn vì Rhoads chưa bao giờ bị trừng phạt. Với ông, đó là sự khinh thường trong suốt nhiều thập niên mà Puerto Rico phải chấp nhận.

“Người dân Mỹ biết về Puerto Rico mới ít ỏi làm sao!” Collazo cảm thán đầy tuyệt vọng trong phiên tòa xét xử. Ông ngờ rằng trong cả trăm người Mỹ, không có lấy một người biết nó ở đâu trên bản đồ. “Họ không biết Puerto Rico là một lãnh thổ của Hoa Kỳ, dù nó đã là như thế trong năm mươi hai năm qua.

* * *

Oscar Collazo bị tuyên án tử hình (sau này giảm còn chung thân). Trở lại hòn đảo, Luis Muñoz Marín đảm bảo với J. Edgar Hoover của FBI rằng ông sẽ làm tất cả mọi thứ trong quyền hạn của mình để loại bỏ “những kẻ điên rồ vô pháp vô thiên. Cảnh sát của ông đã bắt giữ hơn một nghìn người dân tộc chủ nghĩa và đưa họ ra xét xử với nhiều tội danh khác nhau vì vi phạm Luật Bịt miệng. Họ bắt những người phất cờ Puerto Rico. Họ bắt các luật sư bào chữa cho những người dân tộc. Nếu thị trưởng một thị trấn bị xác định là người phe dân tộc chủ nghĩa, cảnh sát bắt giữ cả người đó luôn.

Nhưng có một vụ bắt giữ quan trọng nhất: bắt Pedro Albizu Campos. Cảnh sát bao vây căn hộ của ông, cũng là trụ sở của Đảng Dân tộc, và một cuộc đọ súng kéo dài hai tiếng nổ ra. Một cảnh sát ra làm chứng nói ông thấy Albizu đích thân ném ba quả lựu đạn ra từ ban công. Doris Torresola, em gái của Griselio, sát thủ thất bại ở khu nhà Blair, bị bắn trúng cổ họng, viên đạn mắc kẹt trong phổi trái của bà. Bên trong căn hộ “chi chít vết đạn như tổ ong”, một người dân tộc chủ nghĩa nhận xét. Cuối cùng, cảnh sát dùng hơi cay để dọn đường vào trong và bắt giữ Albizu.

Tất cả những chuyện này chẳng có gì tốt đẹp. Nhưng với Muñoz Marín, cuộc nổi dậy năm 1950 mang tới lợi ích bất ngờ. Được thoải mái bắt giữ gần như bất cứ ai ông muốn, ông đã dọn dẹp sạch sẽ những lãnh đạo phe dân tộc chủ nghĩa trên hòn đảo trong giai đoạn đăng ký cử tri cực kỳ quan trọng. Bạo lực cho phép ông tuyên truyền một câu chuyện rõ ràng, điều mà báo chí ở đại lục càng củng cố. Những người cải cách theo đuổi sự thịnh vượng, giống như ông, suy nghĩ duy lý. Ngược lại, những người theo phe dân tộc là một lũ điên.

Trong giai đoạn đăng ký kéo dài hai ngày, hơn 150.000 cử tri mới đã đăng ký - lượng đăng ký tăng một lần nhiều nhất trong lịch sử Puerto Rico. Cuộc trưng cầu dân ý sau đó không hỏi người dân Puerto Rico là họ có muốn trở thành tiểu bang hay độc lập không, mà chỉ hỏi họ là trong mối quan hệ thuộc địa hiện hữu với đại lục, liệu họ có muốn một hiến pháp mới không. Với tỉ lệ bốn trên một, họ đã bỏ phiếu nói rằng họ muốn.

Trong tiếng Anh, chính quyền mới được gọi là “vùng lãnh thổ liên hiệp”, và trong tiếng Tây Ban Nha là “tiểu bang liên kết tự do”. Những phân công quyền lực thật ra không thay đổi. Người dân Puerto Rico vẫn do một chính quyền mà họ không được bầu ra cai trị (và Quốc hội sử dụng quyền lực đó ngay lập tức để tấn công một dự luật về các quyền kinh tế trong hiến pháp được đề xuất). Muñoz Marín lập luận rằng sự khác biệt giờ là mối quan hệ đó đã được cử tri đoàn Puerto Rico chấp thuận, và do đó là đồng thuận thay vì cưỡng bức. Như vậy là đủ để gọi Puerto Rico là “tự trị”, dùng cho mục đích giải thích ở Liên Hiệp Quốc.

Vào ngày 25 tháng Bảy năm 1952 - kỷ niệm dịp Mỹ đưa quân vào năm 1898 - Luis Muñoz Marín tuyên thệ nhậm chức thống đốc đầu tiên của Vùng lãnh thổ Liên hiệp Puerto Rico. Ông kéo lá cờ Puerto Rico từ từ lên cột cờ cho tới khi nó cao ngang với lá cờ sao và vạch.

Thật khó mà biết được ý nghĩa của lá cờ đó. Đây là sự giải phóng, hay chỉ là đế quốc đổi thành tên khác? Bất chấp có những chữ “tự do” và “tiểu bang” trong tên gọi bằng tiếng Tây Ban Nha, Estado Libre Asociado de Puerto Rico,(*) vùng lãnh thổ liên hiệp chẳng tự do mà cũng không phải tiểu bang. Muñoz Marín, cứ như một nhà côn trùng học, khoe khoang rằng đó là “chú bướm thuộc một giống loài mới”. Tác giả Irene Vilar gọi nó là một “phi quốc gia, một thực thể chính trị “không hình không dạng” treo lơ lửng lúng túng giữa sáp nhập vào mẫu quốc và tách ra độc lập. Giải pháp đó “không có tiền lệ và thậm chí thường không mô tả được”, một nhà ngoại giao rối trí thốt lên.

Nếu chính trị học thấy địa vị mới của Puerto Rico còn mơ hồ, thì kinh tế học lại thấy rõ ràng. Một lỗ hổng trong luật thuế miễn trừ thuế liên bang cho các doanh nghiệp nếu họ đặt trụ sở ở vùng lãnh thổ. Đó là một trong nhiều điều khác thường về pháp lý bắt nguồn từ Những vụ kiện các đảo, vốn đã bác bỏ việc mở rộng tự động luật pháp liên bang vào các vùng lãnh thổ chưa thành tiểu bang. Dựa vào đó, chính quyền của Muñoz Marín biến Puerto Rico thành một ốc đảo tránh thuế. Những doanh nghiệp đại lục được khuyến khích chuyển tới hòn đảo này qua chính sách miễn giảm thuế, trợ cấp từ ngân khố của đảo, lãi suất vay thấp, và các hỗ trợ khác. Nền kinh tế của đảo giờ kết nối chặt chẽ hơn bao giờ hết với kinh tế đại lục.

Theo đánh giá của Muñoz Marín thì rất đáng làm như vậy. Chiến dịch Mồi Nhử, tên gọi của chương trình, đã thu hút hàng trăm công ty đại lục tới Puerto Rico. Tới những năm năm mươi, nền kinh tế của hòn đảo đã chuyển mình rõ rệt từ nông nghiệp sang công nghiệp. Tổng sản lượng quốc gia của hòn đảo tăng hơn hai phần ba trong thập niên đó. Đồng thời thu nhập cũng tăng lên, tỉ lệ tử vong giảm xuống, tỉ lệ biết chữ tăng lên, và lương của công nhân ngành chế tạo tăng gần gấp đôi.

Puerto Rico vẫn nghèo hơn mọi tiểu bang ở liên bang và nghèo hơn Mexico - và dòng người di cư tiếp tục đổ về đại lục - nhưng nó đã khá giả hơn gần như mọi hàng xóm Caribe khác. Vào năm 1954, tạp chí Life, vốn từng gọi hòn đảo là “vấn đề không thể giải quyết” mới mười một năm trước, mô tả nó là “một trong số ít những nơi trên toàn cầu mà mọi người Mỹ có thể cảm thấy hạnh phúc và đầy hy vọng trong những ngày này”.

* * *

Với Luis Muñoz Marín, vấn đề đã được giải quyết. Hiến pháp mới xóa bỏ “mọi dấu vết của chủ nghĩa thuộc địa”, ông khẳng định, và nền kinh tế đang tăng trưởng. Nhưng không phải ai cũng đồng ý. Cố vấn trưởng về tư pháp của Muñoz Marín, người đã thảo bản hiến pháp, cho rằng Puerto Rico vẫn còn là một thuộc địa, tùy thuộc vào “ý muốn bất chợt gần như không hạn chế của Quốc hội Mỹ”. Những người dân tộc chủ nghĩa cũng tin rằng tất cả những gì Muñoz Marín đã làm là che giấu đế quốc đi. Việc Liên Hiệp Quốc xếp loại Puerto Rico thành lãnh thổ tự trị, trong mắt những người dân tộc, chỉ càng lan truyền lời dối trá rằng Puerto Rico giờ đã tự do.

Vào ngày 1 tháng Ba năm 1954, không lâu sau quyết định của Liên Hiệp Quốc, bốn người dân tộc chủ nghĩa tiến vào Hạ viện ở Washington. Họ lên được tới sảnh trên lầu, mở ra một lá cờ Puerto Rico, và hô vang “¡Viva Puerto Rico Libre!”(*) Rồi rút súng ngắn ra và bắn hai mươi chín viên vào cơ quan lập pháp bên dưới. Chủ tịch Hạ viện khi đó nhớ lại đấy là “cảnh tượng hỗn loạn nhất trong toàn bộ lịch sử Quốc hội”. Những mảnh vỡ vung vãi khắp căn phòng.

Có tất cả năm nghị sĩ đã trúng đạn. Một nghị sĩ, Alvin Bentley(*) của Michigan, trúng đạn vào ngực và trở nên tím tái. Các bác sĩ nói cơ hội sống sót của ông là năm mươi-năm mươi. Ông đã sống sót, cũng như bốn người kia, nhưng một đồng sự nói ông không còn bao giờ như xưa nữa.

Cho tới ngày nay, ngăn kéo ở chiếc bàn bằng gỗ đào hoa tâm mà các lãnh đạo phe Cộng hòa sử dụng vẫn còn một lỗ đạn trên đó. Phải chăng Albizu đã ra lệnh làm chuyện này? Lolita Lebron, kẻ nổ súng chủ mưu, nhận hết trách nhiệm. Albizu tuyên bố rằng vụ nổ súng là một hành động “anh hùng vô song” và không nói gì thêm. Nhưng Muñoz Marín tin chắc rằng Albizu đứng đằng sau. Dù trước đó ông đã ân xá cho Albizu vì lý do chính trị, ông hủy lệnh ân xá và một lần nữa cử cảnh sát tới trụ sở của phe dân tộc ở San Juan. Giống như trước kia, Albizu và những đồng chí của ông nổ súng vào cảnh sát trước khi hơi cay tràn ngập căn hộ. Albizu được đưa ra ngoài, vừa thở gấp vừa nói, “tôi bị ngộp”.

Đó là lần thứ ba ông bị bắt giữ, và ông sẽ bị giam cho tới những tháng cuối cùng cuộc đời mình. Với Albizu, lần này không chỉ là giam giữ. Bắt đầu từ lần thứ hai bị bắt giam, ông và những người ủng hộ đã đi tới chỗ tin rằng - trong một thí nghiệm y khoa đỉnh điểm được thực hiện với người Puerto Rico - chính quyền đang sử dụng công nghệ tiên tiến nhất để giết ông. Ông khiếu nại với giám thị về “những làn sóng điện tử độc hại” tràn vào cửa sổ phòng giam của ông. Ông nhận ra được “những tia màu đen”, “những nguồn phát màu trắng”, và “những khí độc” được bơm vào xà lim của ông, và ông bắt đầu quấn khăn ướt quanh đầu để ngăn phóng xạ.

“Chúng ta sống trong một thời đại tàn bạo về mặt khoa học, ông nhận định, “khi mà tất cả trí khôn của khoa học, toán học và vật lý học được sử dụng để ám sát.

* * *

Vậy mà một lần nữa, báo chí ở đại lục lại coi bạo lực chính trị là một sự kiện lạ lùng bên lề. Chủ nghĩa quốc gia ở Puerto Rico là “một phong trào cũng điên khùng như mọi phong trào điên khùng trên thế giới”, tờ The New York Times viết. Albizu và những người ủng hộ ông là “lũ điên” hay “bọn khủng bổ” theo lời kể của báo chí - những kẻ lập dị có thể dễ dàng bị xóa bỏ và nhanh chóng bị lãng quên.

Họ quả thực về cơ bản đã bị lãng quên. Bất chấp sự nghiệp phi thường của mình, Pedro Albizu Campos hầu như không xuất hiện trong sách lịch sử Hoa Kỳ. Ông không có mặt trong những loạt sách học thuật toàn diện như Oxford History of the United States (Lịch sử Hoa Kỳ của Đại học Oxford) hay The New Cambridge History of American Foreign Relations (Lịch sử quan hệ đối ngoại Hoa Kỳ bộ mới của Đại học Cambridge), và tôi không tìm được dù chỉ một cuốn sách giáo khoa ở các trường tại đại lục có nhắc tới ông. Ngay cả những cuốn sách nhắm tới việc phát lộ những lịch sử bị đè nén, như cuốn A People’s History of the United States (tên ấn bản sách tiếng Việt: Lịch sử dân tộc Mỹ) của Howard Zinn và cuốn Lies My Teacher Told Me (Những lời dối trá thầy cô đã nói với tôi) của James Loewen, cũng bỏ qua Albizu. Diễn đàn học thuật quan trọng nhất về lịch sử Hoa Kỳ, The Journal of American History (Chuyên san lịch sử Mỹ), chưa bao giờ nhắc tới tên ông.

Tất nhiên, bản thân người Puerto Rico - cả ở trong và ngoài hòn đảo - biết rõ về Albizu. Ở thành phố quê nhà của tôi Chicago, có một trường cấp ba công lập đặt theo tên ông (với một trung tâm bổ túc văn hóa cho những bậc cha mẹ tuổi vị thành niên cạnh đó đặt tên theo Lolita Lebrón, người chỉ huy vụ xả súng ở Hạ viện năm 1954). Có một trường từ mẫu giáo tới lớp 8 đặt theo tên Albizu ở khu Harlem: P.S. 161. Rồi có trường cấp ba Tiến sĩ Pedro Albizu Campos ở khu ngoại ô với những căn nhà giống hệt nhau tại Levittown, Puerto Rico (cũng được xây lên bởi các công nhân xây dựng đã xây những thành phố nổi tiếng hơn là New York và các khu Levittown ở Pennsylvania).

Năm 2000, lễ diễu hành mang tên Ngày Puerto Rico ở New York là để vinh danh Albizu. Hàng trăm nghìn người đã tham dự, bao gồm Hillary Clinton và Rudy Giuliani.

* * *

Clinton và Giuliani đã tuần hành trong ngày vinh danh Albizu, nhưng họ có biết ông là ai không? Khả năng cao là không. Trận chiến đậm chất sử thi giữa Muñoz Marín và Albizu hồi những năm năm mươi đã làm biến đổi xã hội Puerto Rico, nhưng nó hiếm khi được ghi nhận ở những nơi khác. Nếu người dân đại lục từng nghĩ tới lịch sử Puerto Rico giai đoạn đó, thì hình ảnh xuất hiện trong tâm trí của họ hoàn toàn khác: tình trạng thanh thiếu niên phạm pháp.

Thanh thiếu niên Puerto Rico thực ra không phạm pháp nhiều trong giai đoạn hậu chiến. Bằng chứng thực tế cho thấy họ ít hư hỏng hơn dân New York. Nhưng khi người Puerto Rico lũ lượt từ hòn đảo này đổ tới, báo chí lá cải đã rêu rao những câu chuyện giật gân về thói bất lương của họ. Những nhà báo rõ ràng chẳng để ý gì tới cuộc nổi dậy chống chế độ thuộc địa năm 1950 lại thích thú nhảy vào rêu rao về các băng đảng, những lần phát hiện ma túy, và bọn “nghệ sĩ dao bấm” người Puerto Rico.

Những tin tức kích động nhanh chóng có chỗ trong nền văn hóa đại chúng. Wenzell Brown, người mà tới những năm 1950 đã trở thành một tác giả tiểu thuyết ba xu lớn, giới thiệu tới độc giả thế giới ngầm của Puerto Rico với những cuốn tiểu thuyết giật gân như Monkey on My Back (Chú khỉ trên lưng tôi), The Big Rumble (Cuộc ẩu đả lớn), và Run, Chico, Run (Chạy đi Chico). Thanh thiếu niên Puerto Rico xuất hiện trong những bộ phim The Young Savages (Những kẻ dã man trẻ tuổi) và Blackboard Jungle (Khu rừng lát ván). Cậu thiếu niên lặng lẽ bị buộc tội giết người trong phim 12 Angry Men (12 người đàn ông giận dữ) có vẻ là người Puerto Rico. Và tất nhiên, một băng đảng Puerto Rico - băng Cá Mập - là trọng tâm của một trong những vở nhạc kịch thành công nhất từng xuất hiện trên sân khấu: West Side Story (Câu chuyện West Side).

Vở nhạc kịch đó, tác giả là Arthur Laurents(*) với phần âm nhạc của Leonard Bernstein(*) và lời của Stephen Sondheim, công diễn lần đầu vào năm 1957, ba năm sau vụ nổ súng ở Hạ viện. Đầu tiên nó được dự tính là một câu chuyện kiểu Romeo và Juliet giữa một phụ nữ Do Thái và một người đàn ông Công giáo La Mã (với cái tên ban đầu không mấy tinh tế Gang Bang). Nhưng nhóm sáng tạo, muốn tìm sự tương quan, đã đổi những nhân vật Do Thái thành người Puerto Rico.

Sondheim hơi lo lắng. “Tôi không thể thực hiện vở này, lúc đầu ông phản đối. “Tôi thậm chí chưa bao giờ quen biết một người Puerto Rico nào.”

Phần lời của ông thể hiện điều đó. Trong một bản thảo, các nhân vật mơ mộng, giống như những nông dân và người chăn bò trong vở Oklahoma! của Rodgers và Hammerstein, về việc trở thành tiểu bang. “Khi chúng ta là một tiểu bang của nước Mỹ, chúng ta có thể chuyển sang sống ở Mỹ!” họ ca hát đầy phấn khích bằng thứ tiếng Anh trúc trắc. Tất nhiên, người Puerto Rico vốn đã là công dân Mỹ và có quyền chuyển tới bất cứ nơi nào họ muốn trong nước Mỹ. Và với hiến pháp của vùng lãnh thổ liên hiệp vừa được thông qua, việc trở thành tiểu bang là một triển vọng rất ảm đạm.

Sondheim cắt những lời đó, nhưng để lại một chân dung về đời sống của hòn đảo, trong bài hát “America, phản ánh gần như mọi định kiến về Puerto Rico. Trong bài hát, Puerto Rico là một “hòn đảo xấu xí” đầy “bệnh tật nhiệt đới”, với “bão nổi quanh năm” và “dân số tăng không ngừng”.

Trước khi West Side Story công diễn, các biên tập viên của La Prensa, một tờ báo của người Puerto Rico ở New York, đã gọi cho những nhà sản xuất vở nhạc kịch để phản đối việc mô tả Puerto Rico là một vùng đất đầy bệnh tật. Họ đe dọa cản trở vở diễn nếu bài hát không được thay đổi. Sau này Sondheim thừa nhận rằng những khiếu nại của họ là chính xác. Nhưng ông không thay đổi gì hết.

“Tôi sẽ không hy sinh một câu tạo ra giọng nền cho toàn bộ phần lời vở diễn” ông khinh thị.

West Side Story hết sức ăn khách; nó đã được diễn khoảng bốn mươi nghìn lần kể từ năm 1957. Vào năm 1961, những nhà sản xuất biến nó thành một bộ phim cũng ăn khách không kém (với phần lời gây tranh cãi đã được thay đổi) giành mười giải Oscar, bao gồm giải cho phim hay nhất. Nó nhanh chóng trở thành, như nó vẫn là ngày nay, điểm tham chiếu đầu tiên của dân đại lục khi nghĩ về Puerto Rico. Vậy mà, dù cho nó có mô tả thanh thiếu niên người Puerto Rico ở New York với sự cảm thông ra sao, nó vẫn không cho biết gì nhiều về vị thế của hòn đảo trong Đế quốc Hoa Kỳ hay những hỗn loạn chính trị ở đó vào những năm 1950. Chủ nghĩa thực dân chưa bao giờ là điều tạo ra băng Cá Mập.

Thật kỳ lạ, đó không phải lần duy nhất Stephen Sondheim né tránh chính trị Puerto Rico. Vở nhạc kịch năm 1990 của ông, Assassins (Những tay sát thủ), kể câu chuyện về chín kẻ ám sát hoặc những kẻ sẽ trở thành người ám sát các tổng thống Hoa Kỳ, từ John Wilkes Booth(*) tới John Hinckley.(*) Nhưng nó không có Oscar Collazo hay Griselio Torresola. Sondheim giải thích rằng vì họ có động cơ chính trị, họ “ít phức tạp hơn về mặt tâm lý” so với những sát thủ khác. Và thế là Sondheim rốt cuộc có một vở nhạc kịch cho Broadway về những người Puerto Rico ở New York vào những năm năm mươi và một vở khác về những kẻ ám sát tổng thống - mà không hề nhắc gì tới những người Puerto Rico ở New York vào những năm năm mươi từng tìm cách ám sát tổng thống.

Dẫu vậy, ông vẫn đúng trong một chuyện. Như lời Sondheim, với một câu không thể nào quên trong West Side Story: “Ở Mỹ không ai biết rằng Puerto Rico thuộc về Mỹ.”

16 | LỤC ĐỊA SYNTHETICA(*)

Tới năm 1960, đế quốc Mỹ nhỏ đi trông thấy. Philippines đã độc lập, Hawai‘i và Alaska trở thành các tiểu bang, và Puerto Rico ở trong tình trạng “vùng lãnh thổ liên hiệp” không rõ ràng.

Những thuộc địa còn lại thật nhỏ bé: Guam, quần đảo Virgin, Samoa thuộc Mỹ - tổng dân số là 123.151 người - cộng thêm 70.724 người sống ở “lãnh thổ ủy trị chiến lược” của Liên Hiệp Quốc tại Micronesia dưới quyền cai quản của Hoa Kỳ.

Nhưng Hoa Kỳ là một đất nước không biết mệt, và những triển vọng mới lại xuất hiện thật nhanh chóng. Vào năm 1962, Tổng thống John F. Kennedy hiệu triệu một sứ mệnh chinh phục mặt trăng. Ông nói đó là “biên giới mới”.

Nói về biên giới gợi lại thế kỷ mười chín, nhưng nó có lý nhất định. Triển vọng tuyên bố chủ quyền với mặt trăng - rộng lớn, không có người ở, có ích về mặt chiến lược, và giàu khoáng sản - chính xác là điều khiến những nhà chinh phục thế giới kiểu cũ thèm khát. “Tôi sẽ sáp nhập những hành tinh nếu tôi có thể,” người ủng hộ chủ nghĩa đế quốc Anh nhiệt tình Cecil Rhodes từng nói. “Tôi thường xuyên nghĩ tới điều đó.”

Thuộc địa hóa mặt trăng là một giấc mơ xa vời vào thời của Rhodes và thậm chí là thời nay, nhưng thời bấy giờ, nó có vẻ rất khả thi. Ta phải nghĩ tới những cách tân công nghệ nhảy vọt mà các lãnh đạo Hoa Kỳ được chứng kiến trong đời họ. Dwight Eisenhower sinh ra trong một thế giới chỉ có vài chiếc xe hơi, một thế giới mà bóng đèn điện vẫn còn là điều lạ lẫm. Nhưng ông đã sống để được nhìn thấy máy vi tính, bom nguyên tử, máy bay siêu thanh, và phi thuyền có người lái. Ai dám nói rằng những câu chuyện khoa học viễn tưởng về định cư ở các hành tinh xa xôi là chuyện hão huyền? Vài năm sau khi hạ cánh xuống mặt trăng, NASA đã tập hợp một nhóm nghiên cứu về thuộc địa hóa không gian, điều được phán đoán là vừa “khả thi về mặt kỹ thuật” vừa “đáng thèm muốn”.

Vậy mà Hoa Kỳ đã không sáp nhập mặt trăng. Họ thậm chí còn không thử làm thế. Thay vì vậy, họ đã nỗ lực rất lớn để đảm bảo với thế giới rằng chương trình Apollo không phải là để bành trướng hay xây dựng đế quốc. Tổng thống Lyndon Johnson đã ký Hiệp ước Không gian vào năm 1967, nhất trí rằng sẽ không quốc gia nào tuyên bố chủ quyền trên không gian. Rồi khi các sứ mệnh Apollo có vẻ sẽ thành công, NASA bổ nhiệm một Ủy ban Các hoạt động Biểu tượng cho Lần đầu Đổ bộ Mặt trăng và giao cho ủy ban này nhiệm vụ không để bất kỳ ai nghĩ rằng việc lên mặt trăng là một nỗ lực chiếm đất đai. Ủy ban đã nghiêm túc cân nhắc cắm một lá cờ Liên Hiệp Quốc thay vì cờ Mỹ trên đó, hay có thể là những lá cờ nhỏ cho từng quốc gia.

Cuối cùng, Quốc hội khẳng định là phải cắm cờ Mỹ. Nhưng Quốc hội ra một tuyên bố giải thích rằng đó đơn giản là “một cử chỉ mang tính biểu tượng cho lòng tự hào dân tộc” chứ “không nên diễn giải là một tuyên bố về chủ quyền quốc gia.

Tấm biển mà các phi hành gia để lại phản ánh tinh thần quốc tế đó. “Nơi đây những con người từ hành tinh Trái đất đã lần đầu tiên đặt chân lên mặt trăng vào tháng Bảy năm 1969” là phần chữ viết ở dưới những bức ảnh các bán cầu của địa cầu. “Chúng tôi tới đây vì hòa bình cho cả nhân loại.

* * *

Chuyện gì đã xảy ra vậy? Làm sao mà một đất nước từng tiến hành chiến tranh vì đất đai của nước ngoài lại chán ngán vùng lãnh thổ lớn nhất có thể xâm chiếm từ trước tới giờ? Tinh thần đế quốc của nó đã biến đi đâu rồi?

Tất nhiên, một phần câu trả lời nằm ở sự chống đối quyết liệt của những dân tộc bị thuộc địa hóa trên thế giới. Họ đã biến đế quốc thành một sự vụ kiệt sức và đôi khi là đẫm máu. Trong khi những kẻ thực dân thế kỷ mười chín sáp nhập các lãnh thổ đầy tự hào, tới những năm 1960, họ hiểu rằng chủ nghĩa đế quốc trắng trợn có nguy cơ kích động thế giới thứ ba đang ngày càng hùng mạnh. Tới khi đó, ngay cả việc chiếm lấy mặt trăng không có người ở cũng có vẻ như sẽ gây rắc rối.

Nhưng sự kiệt lực của chủ nghĩa thực dân không thể chỉ giải thích bằng sự cân bằng quyền lực mới. Không sai, những người phản đối đế quốc đã mạnh mẽ hơn sau Thế chiến II, nhưng những người ủng hộ chủ nghĩa đế quốc cũng vậy. Hoa Kỳ kết thúc cuộc chiến với lực lượng không quân siêu phàm, vũ khí nguyên tử, và một mạng lưới các căn cứ quân sự trải khắp toàn cầu. Việc họ đánh bại Nhật Bản cho thấy vũ khí có thể làm được gì. Nếu họ thực sự muốn, Hoa Kỳ đã có thể gieo rắc sự kinh hoàng tương tự lên các địch thủ Chiến tranh Lạnh của họ ở Việt Nam và Triều Tiên. Nhưng họ đã không làm thế, họ thậm chí cũng không tìm cách sáp nhập các quốc gia này. Quyền lực mới định hình của các dân tộc thế giới thứ ba không phải là nguyên nhân duy nhất.

Có thể có ích nếu nhìn vào sự suy sụp của chủ nghĩa thực dân từ một góc nhìn khác, tập trung không chỉ vào phía cung, mà cả phía cầu. Cuộc nổi dậy chống chủ nghĩa đế quốc trên toàn thế giới khiến chi phí cho các thuộc địa tăng lên. Nhưng đồng thời, công nghệ mới trao cho các cường quốc những cách thức có được lợi ích của đế quốc mà không cần tuyên bố chủ quyền với những vùng lãnh thổ đông dân. Những cách thức đó làm nhu cầu sở hữu thuộc địa giảm xuống.

“Những công nghệ khai tử đế quốc” bao gồm từ sóng phát thanh đi qua bầu trời tới ren vặn trên các con ốc, và tác động của chúng cũng khác nhau. Nhưng tập hợp lại, chúng đã khiến nước Mỹ dần không cần các thuộc địa nữa. Khi đó, chúng cũng giúp tạo ra thế giới mà chúng ta biết ngày nay, nơi các cường quốc phóng chiếu ảnh hưởng của họ qua toàn cầu hóa thay vì thuộc địa hóa.

* * *

Vào thế kỷ mười chín, có rất nhiều lý do để các cường quốc chiếm thuộc địa. Ý thức hệ “khai hóa văn minh”, cạnh tranh uy tín quốc tế, những thôi thúc sinh lý và tâm lý đen tối - tất cả đều bộc lộ trong công cuộc xây dựng đế quốc chằng chịt. Nhưng tới giữa thế kỷ hai mươi, chuyện nâng tầm cho bọn người mọi rợ hay đưa Kitô tới những vùng đất vô đạo đã lỗi mốt, và những động cơ trần trụi hơn trở nên rõ ràng hơn. Các thuộc địa hữu ích vì những gì chúng sản xuất được, và có lợi về mặt chiến lược.

Thường thì hai động cơ đó pha trộn với nhau. Những xã hội công nghiệp phức tạp phụ thuộc vào hàng hóa không thể khai thác hay trồng trọt ở sân nhà. Nhưng họ không chỉ cần những hàng hóa đó, họ còn cần đảm bảo sự tiếp cận với chúng, kiểu tiếp cận vẫn được đảm bảo ngay cả khi chiến tranh nổ ra. Và nếu họ không thể có điều đó thì sao? Nước Đức đã va đầu vào vấn đề đó trong Thế chiến I, khi kẻ thù phong tỏa họ khỏi các thị trường Nam Mỹ. Nam Mỹ là nơi có nguồn nitrate tối quan trọng, được dùng để làm phân bón và thuốc nổ. Nước Đức rơi vào tình trạng hết sức khó chịu khi phải chiến đấu một cuộc chiến hai mặt trận: không được tiếp cận cả guano của Peru và natri nitrate của Chile. Chỉ nhờ vào phát minh tổng hợp ammonia kịp thời của Fritz Haber, nước Đức mới có thể chiến đấu được trong bốn năm trời.

Haber đã giải quyết vấn đề nitrate, nhưng có rất nhiều nguyên liệu thô mà các nền kinh tế đã phát triển cần, bao gồm dầu mỏ, sắt, than đá, thuốc nhuộm, thiếc, đồng, vải sisal/vải dứa, bông vải, bông gòn, ký ninh, wolfram, bauxite, và dầu cọ. Hoa Kỳ, với phần đại lục khổng lồ trải khắp nhiều vùng khí hậu, được trời phú cho nguồn tài nguyên thô nội địa phong phú. Nhưng cả họ nữa cũng phải phụ thuộc. Họ phụ thuộc dễ thấy nhất là vào cao su, vốn chỉ trồng được ở khu vực từ năm tới mười độ cách xích đạo, và họ chỉ nhận được nguồn tài nguyên này dồi dào nhờ vào mối quan hệ thân hữu của họ với các đế quốc châu Âu.

Cao su là một sản phẩm tuyệt vời của thuộc địa. Vào cuối thế kỷ mười chín, vua Leopold II(*) của Bỉ đã tuyên bố chủ quyền với một thuộc địa mênh mông ở Congo và thiết lập một chế độ tàn bạo dựa vào khai thác cao su, chế độ đã khiến dân số của vùng đất giảm khoảng mười triệu người. Về phần mình, Pháp, Anh và Hà Lan, lập nên các đồn điền cao su ở các thuộc địa Đông Nam Á của họ.

Đó là những doanh vụ lợi nhuận cao, nhất là khi cao su len lỏi vào mọi ngóc ngách của một nền kinh tế công nghiệp hóa. Lốp xe, ống, vòi, bọc dây điện, áo mưa, xuồng cứu sinh, mặt nạ phòng độc, và hàng nghìn chi tiết nhỏ khác làm từ cao su. Từ năm 1860 tới 1920, mức tiêu thụ cao su trên toàn thế giới tăng lên gần hai trăm lần.

Ở nước Mỹ điên cuồng vì xe hơi, cơn khát cao su là không thể thỏa mãn. Tới ngay trước Thế chiến II, nước này tiêu thụ khoảng 70% nguồn cung của thế giới, chủ yếu mua lại từ các thuộc địa châu Á của châu Âu. Nếu chiến tranh nổ ra, Hoa Kỳ sẽ còn cần nhiều hơn nữa. Một chiếc xe tăng Sherman xài nửa tấn cao su, một chiếc máy bay ném bom hạng nặng dùng nguyên một tấn, và một chiếc tàu chiến sử dụng hơn hai mươi nghìn linh kiện bằng cao su, tổng cộng là tám mươi tấn. Như chủ tịch hãng sản xuất lốp xe B. F. Goodrich(*) đã cảnh báo, không có cao su, Hoa Kỳ “chỉ có thể phòng thủ kiểu năm 1860 trước những cuộc tấn công của năm 1942”.

Không có cao su - đó không phải là một kịch bản giả thuyết. Vào ngày 7 và 8 tháng Mười hai năm 1941, Nhật Bản, lo lắng về nguồn cung cao su và các nguyên vật liệu thiết yếu khác của chính mình, đã mở rộng cuộc chiến ra khỏi Trung Quốc và di chuyển về các vùng đất giàu tài nguyên ở Đông Nam Á. Trong vài tháng, họ đã chinh phục các thuộc địa của châu Âu, nơi chiếm 97% nguồn cung cao su của Hoa Kỳ. Hoa Kỳ và các đồng minh của mình về cơ bản đã bị cắt nguồn cung.

Thật khó mà hình dung được mối đe dọa đáng sợ tới mức nào. “Nếu một cuộc thăm dò được thực hiện để xác định câu hỏi thường xuyên được nêu ra nhất ở nước Mỹ ngày nay là gì, thì nó có thể là: ’Khi nào chúng ta nhận được cao su và với giá bao nhiêu?” viên bộ trưởng nội vụ viết vào giữa năm 1942. “Chúng ta phải có được cao su - rất nhiều cao su - và thật nhanh, bằng không tất cả sẽ hỏng bét.

Một báo cáo được nhiều chú ý của chính quyền thấy tình hình “nguy hiểm tới mức nếu không có những biện pháp sửa chữa ngay lập tức, thì đất nước sẽ đối mặt với cả sự sụp đổ về quân sự và dân sự”. Một sự sụp đổ cả về quân sự và dân sự ư? Franklin Delano Roosevelt nhất trí, và nói thêm rằng trong thời gian ngắn kể từ khi bản báo cáo được công bố, “tình hình còn trở nên trầm trọng hơn”.

Chính quyền chật vật vá vào lỗ thủng. FDR nài nỉ dân chúng trao cho chính quyền “mọi mẩu cao su mà các bạn có thể để ra được”: lốp xe cũ, áo mưa, vòi xịt nước tưới vườn, giày, nón đội khi tắm, găng tay. Con chó giống Terrier Scotland của tổng thống, Fala, đã quyên góp những mẩu xương cao su của nó. Cuối cùng gần bảy pound cao su phế liệu đã được thu gom tính bình quân trên một đầu người cả đàn ông, đàn bà, và trẻ em trên cả nước.

Còn lâu mới đủ. Chính quyền gây sức ép để các kỹ sư tìm giải pháp thay thế. Liệu xe hơi chạy bằng bánh gỗ có được không? Bánh sắt thì sao? Không, không được.

Các thị trường nước ngoài có thể mang về một ít cao su, và Bộ Ngoại giao đã thương lượng các thỏa thuận với khoảng hai mươi nước, chủ yếu ở Mỹ Latin. Nhưng cao su dại từ đó thật ít ỏi, và những cây cao su mới trồng thì cần ít nhất tám năm mới cho mủ.

Liệu có thể thu được mủ cao su từ các cây khác không? Hàng nghìn nhà khoa học và chuyên gia đã được chiêu mộ vội vã để thử nghiệm - nó giống một Dự án Manhattan [Dự án làm bom nguyên tử] cho giới sinh học - nhưng không thành công.

Để gìn giữ lượng cao su còn lại, chính quyền cấm sử dụng cao su trong rất nhiều ngành sản xuất chế tạo. Giới hạn tốc độ trên toàn quốc ba mươi lăm dặm một giờ đã được ấn định cốt để giảm sự mòn lốp xe ở đại lục. Vào tháng Sáu năm 1942, Roosevelt cảnh báo rằng khả năng thực sự hiện giờ là việc tịch thu lốp xe dân sự thậm chí là điều không thể tránh khỏi. Một quan chức cấp cao thú nhận với một nhà báo rằng rất sớm thôi, có thể sẽ không còn đủ cao su làm bình sữa cho trẻ em. Một người khác đề xuất giảm chiều dài bao cao su xuống một nửa. Các đồng sự của ông một lúc sau mới nhận ra là ông nói đùa.

Có một lối thoát khác, một giải pháp kiểu Fritz Haber. Có thể Hoa Kỳ sẽ tìm được cách sản xuất cao su, tổng hợp cao su từ dầu mỏ hay cồn chế từ ngũ cốc. Nhưng cả chuyện này nữa có vẻ chẳng hề hứa hẹn. Ngay trước chiến tranh, một kinh tế gia của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại đoán định rằng việc thay thế các nguồn nguyên liệu thô thiết yếu - cao su và những thứ khác - bằng nguyên liệu thay thế tổng hợp đơn giản là “chưa khả thi trong ngắn hạn”.

Cao su tổng hợp khả thi trên lý thuyết, nhưng đó là sự tò mò trong phòng thí nghiệm hơn là một hàng hóa thương phẩm khả thi. Chưa từng có tác giả Hoa Kỳ nào xuất bản sách về tổng hợp cao su, và lượng cao su nhân tạo nhỏ bé mà các nhà hóa học làm ra trước chiến tranh chỉ hữu ích với những chức năng chuyên môn hóa cao độ. Ý tưởng dựng nên cả một ngành công nghiệp, dựa vào những đột phá kỹ thuật còn chưa đạt được, có thể cung ứng đủ cao su để trang bị cho Hoa Kỳ và các đồng minh của mình trong một cuộc chiến tranh toàn cầu - vẫn là xa vời.

Như giám đốc Cục Cung ứng Dân sự của Hội đồng Sản xuất Chiến tranh nói trước Thượng viện, việc sản xuất sáu trăm nghìn tấn cao su đủ để đáp ứng tới năm 1944 sẽ “đòi hỏi một phép mầu”.

* * *

Hoa Kỳ không phải là nước duy nhất đối mặt với cơn khát cao su. Nước Đức cũng gặp vấn đề tương tự. Là một cường quốc công nghiệp lớn mà thuộc địa đã bị tịch thu sau Thế chiến I, Đức phụ thuộc sâu sắc vào các thị trường nước ngoài với các nguồn nguyên liệu thô thiết yếu. Họ có than đá và gỗ tương đối dồi dào, nhưng cao su, dầu mỏ, sắt và nhiều nguyên liệu cần thiết khác, giống như Nhật Bản, họ là một nước “không có gì”.

Adolf Hitler bị điều này ám ảnh. Ông đã sống qua Thế chiến I, khi sự phong tỏa của Anh đã cắt đứt nguồn cung của nước Đức và khiến nước này suýt nữa rơi vào nạn đói. Người Đức tới mức đã phải sử dụng những chiếc lốp xe rất thiếu hiệu quả do làm bằng lò xo kim loại. Chuyện đó không bao giờ được phép lặp lại. Hitler tin rằng, “Giải pháp quyết định” nằm ở “sự mở rộng không gian sinh tồn của chúng ta, tức là sự mở rộng cơ sở các nguồn nguyên liệu thô và lương thực cho đất nước chúng ta. Chính sứ mệnh “không gian sinh tồn” đó, Lebensraum, đã thôi thúc Hitler xâm lược các nước láng giềng và sáp nhập vào Đại Đức.

Chiến tranh là một canh bạc nguy hiểm. Nhưng Hitler có một vũ khí quan trọng trong công binh xưởng của ông: ngành công nghiệp hóa chất tân tiến nhất thế giới. Sự thiếu hụt kinh niên nguyên liệu thô của nước Đức đã thúc đẩy những nhà hóa học nước này tới các đỉnh cao vĩ đại qua năm tháng. Không phải ngẫu nhiên mà Fritz Haber là người Đức. Vào cuối thế kỷ mười chín, người Đức đã phát minh ra thuốc nhuộm tổng hợp để thay thế cây cỏ tự nhiên như cây chàm. Vào Thế chiến I, họ đã phát minh ra nitrate tổng hợp và các loại khí độc. Trong thời Weimar, họ nghĩ ra tơ nhân tạo làm từ bột gỗ để giảm bớt sự phụ thuộc vào thương mại với châu Á (Marlene Dietrich(*) tuyên bố đầy tự hào rằng bà chỉ mang tất dệt bằng tơ nhân tạo). Tới lúc Hitler lên nắm quyền, hãng hóa chất Đức IG Farben là công ty tư nhân lớn nhất châu Âu.

Hitler thấy IG Farben như một cây cầu bắc qua khoảng trống về nguồn lực đủ dài để nước Đức chiếm lấy những lãnh thổ mới. Công ty không chỉ tạo ra nitrate từ không khí, mà còn biến than thành nhiên liệu và Hitler hy vọng là thành cả cao su. Kế hoạch bốn năm của Đế chế, bắt đầu từ năm 1936, đặt hy vọng với một phần đáng kể của nền kinh tế nơi IG Farben và sự phát triển những hóa chất tổng hợp của công ty này. Hitler ra lệnh lốp xe của Đức phải được làm chỉ từ cao su nhân tạo vào năm 1939. Trong một cuộc tuần hành ở Nuremberg, ông tuyên bố như ca khúc khải hoàn rằng nước Đức đã “giải quyết vĩnh viễn vấn đề cao su!” Không lâu sau đó, ông xâm lược Ba Lan.

Nhưng Hitler đã không giải quyết được vấn đề cao su. Khi cuộc chiến bắt đầu, sản xuất và dự trữ cao su của Đức chỉ đủ cho hai tháng chiến đấu. Suốt cuộc chiến, Wehrmacht(*) thiếu thốn nhiên liệu và cao su kinh niên. Hitler dựa vào chiến thuật blitzkrieg(*) đầy rủi ro - những cuộc tấn công được ăn cả ngã về không - một phần vì ông đơn giản không thể chiến đấu lâu dài với kẻ thù. Quân đội của ông di chuyển chủ yếu bằng ngựa.

Tuyệt vọng tìm nguồn cao su, Đế chế đã ra lệnh cho IG Farben xây một nhà máy mới ở vùng phía đông, nơi an toàn trước các cuộc ném bom của phe Đồng minh. Cho tới cuối cùng, đó sẽ là khoản chi phí đơn lẻ lớn nhất trong Kế hoạch bốn năm.(*) Công ty lựa chọn một khu vực đầy hứa hẹn ở vùng Thượng Silesia, một trung tâm đường sắt gần các nguồn cung cấp than đá, đá vôi, và nước, ngay bên ngoài thị trấn Auschwitz. Để xây nhà máy đó, Đế chế đã mở rộng một trại trung chuyển, trước kia dùng để giam giữ tù nhân người Ba Lan chờ bị đưa xa hơn về phía đông, thành một Arbeitslager(*) khổng lồ, chết chóc.

Nhà hóa học người Do Thái Primo Levi,(*) sau này sẽ viết một trong những ghi chép ám ảnh nhất của người sống sót về cuộc Diệt chủng Do Thái, là một tù nhân ở Auschwitz. Ông nhớ lại tấm biển “sáng lấp lánh” bên ngoài nhà máy: ARBEIT MACHT FREI, “lao động mang tới tự do” (“nó vẫn làm tôi choáng váng trong những giấc mơ của mình, ông viết). Levi buộc phải làm việc cật lực trong bùn lầy kinh khủng xứ Ba Lan để xây nên nhà máy của IG Farben. Khi nó bắt đầu sản xuất ra methanol và các nguyên liệu khác, ông bị chuyển tới phòng thí nghiệm.

Công việc mới được phân công cứu mạng Levi, giúp ông tránh được những gì kinh khủng nhất của mùa đông 1944-45. Những người khác không may mắn đến thế. Tổng cộng ít nhất ba mươi nghìn tù nhân đã chết khi xây dựng nhà máy. Nhưng cuộc “dàn quân” cấp tốc đó đã không khiến triển vọng nguồn cung cao su của Hitler khá hơn. Tới cuối cuộc chiến, nhà máy vẫn chưa thể sản xuất được dù chỉ một pound cao su tổng hợp.

Ở Hoa Kỳ mọi chuyện không như thế. Giám đốc chương trình cao su của Hoa Kỳ được chỉ thị “hãy khốn nạn hết mức có thể, nhưng điều này chỉ có nghĩa là đứng lên chống lại giới lãnh đạo trong ngành dầu khí, chứ không phải ép buộc hàng chục nghìn người phải lao động nô lệ tới chết.

Sự khác biệt thứ hai là chương trình của Hoa Kỳ đã hiệu quả. Đã không có khoảnh khắc “eureka” nào khi bí mật về tổng hợp cao su được tìm ra. Đó là kết quả của hàng nghìn phát kiến từ từ của một đạo quân nho nhỏ những nhà hóa học công nghiệp được đầu tư mạnh tay. Những nhà khoa học vẫn còn nhớ thời đại hoàng kim đó, khi những người làm việc trong các công ty đối địch có thể cộng tác với nhau vì một mục đích chung. “Tôi nghĩ mình chưa bao giờ nhìn thấy một nhóm những người tài làm việc cùng nhau như vậy, một người nói.

Những thành tựu công nghiệp cũng ấn tượng không kém thành tựu khoa học. Tới cuối cuộc chiến, chính quyền đã xây được năm mươi mốt nhà máy cao su tổng hợp (so với ba nhà máy của Đức), hoạt động với tổng chi phí 2 triệu đô la mỗi ngày. Chỉ một nhà máy như thế, có thể sử dụng tới 1.250 lao động, làm ra đủ cao su để thay thế một đồn điền cao su hai mươi bốn triệu cây và một lực lượng lao động ít nhất 90.000 người. Vào giữa năm 1944, nguồn cung cao su đã đáp ứng được nhu cầu của chính quyền. Tới năm 1945, nguồn cung đã vượt qua nhu cầu đó. Tới thời điểm này, những nhà máy, thậm chí không cần hoạt động hết công suất, vẫn sản xuất ra tám trăm nghìn tấn mỗi năm. Lượng cao su đó nhiều hơn một phần ba so với lượng mà vào năm 1942 tưởng như phải cần đến “một phép mầu” mới sản xuất ra được.

Những chiếc xe jeep giờ lăn bánh trên lốp cao su tổng hợp. Xe tăng chạy bằng bánh xích cao su tổng hợp, và đi được xa hơn nhiều so với những chiếc xe tăng Đức, vốn có bánh xích kém chất lượng hơn, giòn và dễ vỡ trong thời tiết lạnh. (“Bọn Đức có vẻ đã không kiểm soát được sự phân phối chuẩn hợp chất styrene, một nhà hóa học Hoa Kỳ chặc lưỡi.) Tới cuối cuộc chiến, gần chín phần mười cao su ở Hoa Kỳ sản xuất từ nhà máy, chủ yếu từ dầu mỏ. Một người quan sát choáng ngợp viết rằng đấy là “một trong những thành tựu công nghiệp ấn tượng nhất mọi thời đại”.

Đấy còn là một chiến thắng chính trị. Sau cuộc chiến, Hoa Kỳ nối lại việc mua cao su tự nhiên, mà họ sử dụng cùng với cao su nhân tạo, nhưng họ không bao giờ phải phụ thuộc vào các đồn điền nữa. Khi Chiến tranh Triều Tiên nổ ra năm 1950, một lần nữa cản trở nguồn cung, giá cao su tăng mạnh, gây ra sự khan hiếm ngắn hạn. Các hãng sản xuất đơn giản là mở rộng sản xuất và đưa cao su tổng hợp tràn ngập thị trường.

Cao su - một thời là nguyên nhân gây ra chiến tranh, thuộc địa hóa, và giết chóc hàng loạt - trở thành thứ hàng hóa mà Washington có thể coi thường. Vào năm 1952, một ủy ban đặc biệt được tập hợp để đánh giá nhu cầu nguyên liệu thô của Hoa Kỳ đã kết luận rằng thiếu hụt cao su không còn là một mối đe dọa nghiêm trọng với an ninh quốc gia nữa.

Một công nhân ở nhà máy B. F. Goodrich cùng những tấm cao su tổng hợp (trái) và cao su tự nhiên (phải), không kể màu sắc thì trông chúng giống hệt nhau.

Cao su tu nhiên, chủ yếu đến từ Indonesia, Thái Lan, và Malaysia, vẫn chiếm khoảng 30% thị trường. Nhưng nó không còn là một nhu cầu tối cần thiết nữa, không phải là thứ đáng để chinh phục các lãnh thổ. Khi nguồn cung giảm, các nhà máy cao su tổng hợp dễ dàng bù đắp cho sự thiếu hụt. Một nhà máy như thế ở ngoại ô Auschwitz, nhà máy đã sống sót qua chiến tranh và ngày nay là nguồn cung cấp cao su tổng hợp lớn thứ ba của châu Âu. Chỉ mình nhà máy ở Ba Lan đó đã có công suất đủ đáp ứng 5% nhu cầu cao su thế giới.

* * *

Việc thay thế cao su từ thuộc địa bằng cao su tổng hợp giống như một màn ảo thuật. Nhưng đó không phải là con thỏ duy nhất các nhà hóa học lôi ra từ chiếc mũ của họ. Điều phi thường là Hoa Kỳ đã tự đảm bảo được bao nhiêu nguyên vật liệu thô trong suốt cuộc chiến. Tơ lụa, cây gai dầu, đay, long não, bông, len, pyrethrum, nhựa két, thiếc, đồng, dầu trẩu - hết thứ này tới thứ khác, Hoa Kỳ đã tìm ra được những chất tổng hợp thay thế. Xuyên suốt nền kinh tế của mình, Hoa Kỳ đã thay thế các thuộc địa bằng hóa học.

Chất hóa học tổng hợp minh họa tốt nhất cho điều này là nhựa. Ngày nay nó đã có mặt rộng khắp tới mức khó mà tưởng tượng được một thế giới không có nhựa. Vài năm trước, tác giả Susan Freinkel đã quyết tâm sống một ngày mà không đụng tới đồ nhựa. Nhưng ngay khi thức giấc, bà đã nhận ra rằng sứ mệnh đó là bất khả. Ra giường của bà, đồng hồ báo thức, mắt kính, nắp toilet, công tắc đèn, bàn chải đánh răng, đồ lót, quần áo, giày dép, và tủ lạnh đều làm bằng nhựa. Cuốn vở và bút chì chất liệu tổng hợp mà bà định dùng để ghi chép thí nghiệm của mình một phần làm từ nhựa. Bà tuyên bố thua cuộc và thay vì thế, bà quyết định viết ra mọi thứ đồ vật bà đã chạm vào trong ngày hôm đó.

Gần hai phần ba là những món đồ nhựa.

Nhựa là họ hàng hóa học của cao su tổng hợp - dòng đời hiện hữu của chúng rất gần nhau. Lịch sử của chúng cũng giống nhau, dù không giống cao su tổng hợp ở chỗ nhựa đã thành công vang dội từ lâu trước Thế chiến II. Loại nhựa đầu tiên, celluloid, được phát minh ra để thay cho ngà voi trong các quả bóng bi-a và rồi chen chân vào các loại hàng hóa gia dụng khác: lược, cán dao, lợi giả, vân vân. Một loại nhựa khác, bakelite, được gọi đầy tự hào trong giai đoạn giữa hai cuộc chiến lớn là “thứ nguyên liệu có nghìn cách sử dụng”. DuPont đã tạo cảm xúc với việc ra mắt tất nylon của hãng này vào năm 1939 (“Đồ tốt hơn cho cuộc sống tốt hơn… nhờ hóa học”). Vào năm 1940, Henry Ford ra mắt chiếc xe hơi bằng nhựa, chủ yếu làm từ nhựa cây đậu nành.

Chiếc xe hơi của Ford không gây được tiếng vang như tất nylon, nhưng nó cho thấy những khả năng vô tận mà các doanh nhân nhìn ra ở nhựa. Vào năm 1940, tạp chí Fortune gợi ra một tương lai đồ nhựa khi đăng tấm bản đồ “Synthetica, một “lục địa mới bằng nhựa tổng hợp”, với những đất nước như “Vinyl, “Acrylic Styrene”, và “đảo Nylon”. Đó là một biên giới mới, biên giới của hóa học thay vì của thuộc địa.

Khi tấm bản đồ được đăng tải, phần lớn những chuyện này vẫn chỉ là tưởng tượng hoang đường. Phải trải qua cuộc chiến thì nền kinh tế đồ nhựa mới thành hiện thực. Điều tương tự cũng đúng với cao su. Các nước phe Trục, đặc biệt là Nhật Bản, đã cắt mất của Hoa Kỳ những nguồn nguyên vật liệu tối quan trọng. Nên quân đội tìm cách sử dụng nhựa, sản xuất chủ yếu từ dầu mỏ, làm chất liệu thay thế cho bất kỳ nguyên vật liệu “chiến lược” nào mà giờ đây không có dễ kiếm được nữa. Ở mức tối đa, nỗ lực chiến tranh sẽ dựa vào đồ nhựa.

Giống như với cao su, các nhà hóa học bắt đầu chạy đua nước rút. Họ thu thập thông tin, rèn giũa các kỹ thuật, và thí nghiệm không ngừng nghỉ. Cao su tổng hợp đã thay thế cho một loại nguyên liệu lớn. Còn với đồ nhựa, họ tìm thấy vô số ứng dụng nhỏ. Là thủy tinh hữu cơ, nhựa trở thành cửa sổ cho buồng lái máy bay. Là giấy bóng kính, nó có thể thay thế một lon thiếc để đựng đồ ăn. Trộn với sợi gỗ làm thành gỗ dán, nhựa có thể thay thế gỗ và thép trong những chiếc thuyền nhỏ, khiến chúng nhẹ hơn, nhanh hơn và rẻ hơn. Trộn với thủy tinh làm thành sợi thủy tinh, có thể dùng nó để chế tạo máy bay.

Tấm bản đồ “Synthetica, một lục địa mới bằng nhựa” là tưởng tượng về sự phát triển của đồ nhựa như sự thuộc địa hóa một thế giới mới, một “thế giới phân tử bất khả giới hạn” của tạp chí Fortune.

Trong một chiếc tàu chiến lớn như USS Missouri, đồ nhựa có hơn một nghìn vai trò khác nhau.

Tới năm 1945, một người lính Mỹ có thể có những món đồ nhựa là chiếc bình toong, cán dao, và một phần khẩu súng lục đeo hông. Các áo sẽ là nhựa màu xanh sẫm - sự thay thế giúp quân đội tiết kiệm được hơn sáu mươi nghìn tấn đồng thau mỗi năm. Nếu anh ta nhận một dải ruy băng trang trí, nó sẽ là bằng nylon, không phải bằng lụa. Tương tự là dù, lều, và nếu anh ta phải leo trèo thì sẽ là dây thừng (trước kia làm từ cây gai dầu Manila, nhưng Nhật Bản đã chiếm Philippines). Cán dao cạo, kèn, lược, bàn chải đánh răng, mặt nạ phòng độc, kính đeo mắt, lót mũ cối, đế trong ủng, bao súng trường, còi, dây giày, màn chống muỗi, khay ăn sáng, và nếu anh ta thích bài bạc, những miếng phỉnh đánh bài poker, tất cả đều bằng nhựa.

Một người lính bị thương khi chiến đấu có thể được phẫu thuật và khâu vết thương bằng chỉ phẫu thuật có bọc gạc nylon hay tơ nhân tạo (và hồi phục trên giường bệnh viện với tấm trải giường không phải bằng cao su mà bằng tơ nhân tạo có nhựa). Người lính mất một mắt sẽ được nhận mắt nhựa thay vì mắt làm bằng thủy tinh cryolite, vốn giờ không nhập khẩu từ Đức được nữa.

Trong một diễn tiến mang tính ẩn dụ sinh động, những binh lính đồ chơi, trước kia làm bằng chì hay thiếc, bắt đầu xuất hiện dưới dạng “người lính xanh bé nhỏ” hoàn toàn làm bằng nhựa đúc sau chiến tranh.

Những người lính xanh bé nhỏ này chỉ là phần mở đầu - đội tiền phong trong một cuộc xâm lăng kinh tế quy mô toàn diện. Khi cuộc chiến kết thúc, một giám đốc ngành nhựa nhận xét là “gần như không thứ gì” trong nền kinh tế dân sự là làm bằng nhựa, nhưng rõ ràng là “mọi thứ” đều có thể làm từ nhựa. Và thế là các công nghệ quân sự đã tràn ngập xã hội rộng lớn hơn. Thanh gươm đã được rèn thành lưỡi cày, nhưng đúng như một quảng cáo trên tờ Modern Plastics (Đồ nhựa hiện đại), những lưỡi cày mới này giờ có tay cầm bằng nhựa.

Không biết bao nhiêu biểu tượng của nền văn hóa tiêu dùng thời hậu chiến đã được đúc nên bằng nhựa: đồ gia dụng Tupperware, băng dính gai Velcro, vòng lắc, đĩa ném Frisbee, búp bê Barbie, chú lính nhựa GI Joe, bút bi Bic, thẻ tín dụng, những con hồng hạc để trang trí, miếng xốp Styrofoam, quầy bằng formica, ghế bằng nhựa naugahyde, tấm phủ bằng nhựa saran, đĩa hát vinyl, dàn hi-fi, vải nhựa lót sàn, nhựa dẻo silly putty, vải thun đồ lót lycra, bóng bằng nhựa mềm wiffle.

“Có thể nhựa hóa cả thế giới, triết gia người Pháp Roland Barthes(*) nhận xét với sự cảnh giác rõ ràng.

Nhựa len lỏi vào nền kinh tế theo cả những cách khó nhìn thấy hơn nữa. Những loại sợi tự nhiên như bông, len, và lụa ngày càng bị thay thế bằng nylon hay polyester. Giữa cuộc Chiến tranh Triều Tiên, quân đội chuyển sang mặc đồng phục bằng chất liệu tổng hợp. Cùng thời gian đó, chính quyền ra lệnh mọi lá cờ trên nóc các tòa nhà công quyền phải làm bằng nylon.

Nó còn len lỏi sâu hơn thế. Kính sát tròng, thiết bị trợ thính, chi giả, khớp nhân tạo, và vòng tránh thai biến người tiêu dùng hậu chiến thành những con cyborg mang đồ nhựa trong người. Vào năm 1952, các bác sĩ phẫu thuật bắt đầu lắp van tim nhân tạo vào người bệnh nhân, tức là tim họ đập nhờ có nhựa.

Từ năm 1930 tới 1950, khối lượng nhựa sản xuất ra hằng năm trên thế giới đã tăng bốn mươi lần. Tới năm 2000, nó đã tăng gấp gần ba nghìn lần so với quy mô năm 1930.

* * *

Đó là di sản của Thế chiến II. Lấy nền kinh tế hiện đại nhất thế giới, không cho nền kinh tế đó tiếp cận với phần lớn thương mại của các xứ nhiệt đới, và buộc nó phải vận động cật lực - đó là công thức hoàn hảo cho cuộc cách mạng tổng hợp mọi thứ.

Những thứ thay thế xuất hiện thường xuyên và nhanh chóng. Một tác giả vào năm 1943 mô tả đầy háo hức “một trung đoàn những nguyên vật liệu nhân tạo mới”, điều đã “làm đảo lộn hoàn toàn những ngành công nghiệp cũ”. Thuốc ký ninh chống sốt rét có thể được thay bằng một chất tổng hợp tên gọi chloroquine, morphine dùng làm thuốc giảm đau chiết xuất từ thuốc phiện được thay bằng methadone. Long não, một nguyên liệu tối quan trọng trong các loại thuốc men, phim chụp ảnh, và chất nổ, chỉ có từ vùng lãnh thổ Đài Loan do Nhật Bản kiểm soát. Tình hình đó chỉ duy trì tới khi các nhà hóa học tìm ra cách tổng hợp được nó từ dầu thông với chi phí chỉ bằng một phần tám. Khi việc thiếu hụt cao su gây khó khăn cho việc sản xuất chất lỏng cháy nổ từ cao su và xăng, một nhà hóa học đã nghĩ ra napalm.

Một nhân viên của Union Carbide nhận xét rằng bất kỳ thứ gì quân đội cần, họ sẽ nhận được “một cách đơn giản như là mở vòi là nước sẽ chảy ra.

Nhà hóa học Jacob Rosin tiên đoán đấy là khởi đầu cho “thời đại chất tổng hợp”. Nó sẽ mang tới “sự tự do thoát khỏi các giống cây trồng” và “sự tự do thoát khỏi hầm mở”. Nói cách khác, khi mà phòng thí nghiệm thay thế cho đất đai để cung cấp nguyên vật liệu, Hoa Kỳ sẽ tự giải phóng mình khỏi những hạn chế về tài nguyên thiên nhiên. Vào năm 1959, nhà vật lý học Richard Feynman(*) nói quá lời rằng sẽ sớm tới lúc các nhà khoa học “biết cách tổng hợp được tất cả mọi thứ”.

Tổng hợp tất cả mọi thứ - đó là một mục tiêu xa xôi. Nhưng không hề ngớ ngẩn. Hai năm trước tiên đoán của Feynman, vào năm 1957, công ty hóa chất Monsanto đã lắp đặt “Căn nhà của tương lai”, làm hoàn toàn từ các chất tổng hợp, tại Tomorrowland ở Disneyland. Tới năm đó, ở Hoa Kỳ, cao su tổng hợp được bán ra nhiều hơn cao su tự nhiên, nhựa đã thay thế cho da thuộc, và bơ thực vật tổng hợp đã thay thế cho bơ làm từ sữa bò. Và Gregory Pincus vừa bắt đầu những thí nghiệm kiểm soát sinh sản của ông với các hormone tổng hợp ở Puerto Rico.

* * *

Các chất tổng hợp làm thay đổi cuộc sống hằng ngày thật rõ ràng. Ít rõ ràng hơn, chúng cũng làm thay đổi địa chính trị.

Trước Thế chiến II, không ai nghĩ chúng có thể làm như thế. Những luận thuyết về địa chính trị từ những năm 1930 không nói gì nhiều tới các chất tổng hợp. Thay vì thế, chúng kêu ca về những thiếu hụt và tiên đoán những cuộc chiến tranh giành giật lãnh thổ đẫm máu.

Theo logic những năm 1930 đó, Hoa Kỳ hẳn đã củng cố cho chiến thắng của mình trong Thế chiến II bằng cách bám chặt lấy những vùng lãnh thổ giàu tài nguyên. Thực ra, đã có ý kiến nên làm như thế trong cuộc chiến. Những người hoạch định chiến tranh nhận ra rằng khát khao những nguồn tài nguyên vừa là yếu tố khởi phát cuộc chiến, vừa khiến Hoa Kỳ cạn kiệt những nguồn nguyên liệu thô quý giá. Kết quả là họ tìm cách ngăn chặn không để điều đó lặp lại.

Kế hoạch phổ biến nhất ở Bộ Ngoại giao trong những năm đầu cuộc chiến là đưa các thuộc địa của thế giới vào sự quản trị quốc tế. Đây là cách làm có tính khai sáng hơn là chinh phạt kiểu cũ, nhưng tình trạng cuối cùng về cơ bản vẫn vậy. Các cường quốc, thông qua một cơ quan quốc tế nào đó, sẽ đảm bảo quyền tiếp cận của họ với vùng nhiệt đới. Đó là chủ nghĩa thực dân thông qua một ủy ban.

Nhưng tầm nhìn đó không bao giờ được hiện thực hóa. Hoa Kỳ không tuyên bố thêm chủ quyền với thuộc địa mới và cũng không tổ chức chế độ thực dân liên kết ở vùng nhiệt đới. Thay vì thế, hóa chất tổng hợp đã làm dịu đi cơn khát tài nguyên.

Ta có thể nhìn thấy nhận thức đó hiện ra trong những báo cáo chính thức nối nhau của Hoa Kỳ. Một cuộc thăm dò quan trọng vào năm 1952 cảnh báo rằng tình trạng khan hiếm vẫn có thể đe dọa trong tương lai, nhưng lưu ý rằng các chất tổng hợp cho tới giờ đã giúp ngăn chặn điều đó (“Chúng ta có thể làm ra xăng từ than đá, thức ăn gia súc từ mùn cưa, và điện dân dụng từ việc phân hạch nguyên tử”). Các báo cáo tiếp theo thậm chí còn ít nhắc hơn tới sự khan hiếm và nói nhiều hơn tới chất tổng hợp. Tới những năm 1970, một cuộc điều tra lớn kết luận rằng sự cạn kiệt tài nguyên đơn giản “không phải là một khả năng nghiêm túc”. Phải, vẫn có thể có những đợt thiếu hụt tạm thời và biến động giá cả khó chịu, nhưng ý tưởng Hoa Kỳ hết sạch một thứ gì đó không còn hợp lý nữa.

U Thant(*) chính trị gia người Miến Điện làm tổng thư ký Liên Hiệp Quốc vào những năm 1960, lấy làm kinh ngạc. “Sự thật, sự thật trọng tâm kỳ diệu, về các nền kinh tế phát triển là họ - trong khoảng thời gian ngắn nhất - có thể có được quy mô tài nguyên mà họ quyết định là họ sẽ có,” ông trầm trồ. “Tài nguyên không còn là điều giới hạn các quyết định nữa. Chính các quyết định tạo ra tài nguyên. Đây là sự thay đổi nền tảng, mang tính cách mạng - có lẽ là cách mạng nhất trong toàn bộ lịch sử nhân loại.

Thant hoàn toàn đúng. Cuộc cách mạng hóa chất tổng hợp bắt đầu vào những năm 1940 đã viết lại các quy tắc về địa chính trị. Đảm bảo quyền tiếp cận nguyên vật liệu thô - một trong những lợi ích chính của chế độ thuộc địa - không còn quá quan trọng nữa. Ta có thể có được những hàng hóa cần thiết nhờ thương mại, và nếu các thị trường tê liệt, như những năm ba mươi và bốn mươi, thì cũng không phải là tận thế. Đơn giản là đã tới lúc thúc đẩy sản lượng ở các nhà máy cao su tổng hợp.

Các nền kinh tế công nghiệp giỏi việc phát minh ra những thứ thay thế tới mức các hãng cung ứng nguyên liệu thô hoảng hốt. Những nơi từng là đối tượng mà khát khao đế quốc nhắm đến giờ chật vật tìm khách hàng. Đó chính là tác động của cao su tổng hợp với những nền kinh tế ở Malaya và Borneo; thuốc chống sốt rét tổng hợp với các đồn điền sản xuất ký ninh ở Mỹ Latin; thừng chão tổng hợp với Philippines; màng mylar dùng cho ngành mica và thạch anh tổng hợp với Brazil; vụn kim cương tổng hợp với các mỏ kim cương ở Congo, Brazil và Nam Phi. Sau Thế chiến II, chính phủ Hoa Kỳ áp dụng chính sách mua nhiều cao su tự nhiên hơn họ cần, để vực dậy các đồn điền đang lâm nguy ở Đông Nam Á. Dẫu vậy, chi phí tương đối của thứ hàng hóa chiết xuất từ cây này giảm qua từng năm.

Tất cả những điều đó không có nghĩa là nguyên liệu thô giờ không còn cần thiết. Khoáng sản khó tổng hợp hơn so với cây cối, và những nhà hoạch định quân sự vẫn để mắt đầy lo lắng tới trữ lượng toàn cầu của bauxite, uranium và cobalt (ngày nay, chúng là tối quan trọng để làm pin điện thoại thông minh). Nhưng cảm nhận khẩn cấp đã suy yếu đủ để những hàng hóa thương phẩm đó có thể thu được một cách an toàn qua thương mại quốc tế thay vì khai thác thuộc địa. Sở dĩ như thế là vì an ninh quốc gia giờ không còn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô nữa. Thực vậy, khi Richard Nixon thành lập một ủy ban phát triển “chính sách nguồn nguyên liệu quốc gia” cho những năm 1970, bản báo cáo kết quả thậm chí còn không đề cập tới mục tiêu an ninh.

Tất nhiên, có một ngoại lệ: dầu mỏ. Nhiều sự đánh đổi thuộc địa lấy hóa học mà Hoa Kỳ đã thực hiện, bao gồm cao su tổng hợp và nhựa, thực ra là thay các nguyên vật liệu khác bằng dầu mỏ. Vào năm 1945, khi 59% trữ lượng dầu mỏ đã được biết tới trên thế giới nằm trong lãnh thổ Hoa Kỳ, điều đó khiến Hoa Kỳ hết sức yên tâm. Nhưng khi lượng dự trữ đó bắt đầu được sử dụng và những mỏ dầu lớn xuất hiện ở các quốc gia khác, dầu mỏ nhập từ nước ngoài ngày càng nhiều lên.

Bởi vậy, thật hợp lý khi dầu mỏ là nguồn nguyên liệu thô nhiều khả năng nhất lôi kéo các chính trị gia trở lại với logic cũ của thời đế quốc. Khi đối mặt với cuộc cấm vận dầu mỏ của thế giới Ả rập, Henry Kissinger đã đề xuất Hoa Kỳ “có thể chiếm lấy một số mỏ dầu”. “Tôi không nói là chúng ta đánh chiếm Saudi Arabia, viên bộ trưởng ngoại giao nói tiếp. “Nhưng Abu Dhabi, hay Libya thì sao?” Thật khó mà tưởng tượng Kissinger lại ôm mộng đế quốc kiểu đó nếu nói về cao su, thiếc, hay bất cứ thứ hàng hóa của cựu thuộc địa nào khác.

Dẫu vậy, ngay cả với dầu mỏ, những cơn bốc đồng của chủ nghĩa đế quốc trần trụi vẫn hiếm thấy và cuối cùng không dẫn tới cuộc sáp nhập lãnh thổ nào. Ý tưởng của Kissinger về vùng lãnh thổ hải ngoại Abu Dhabi của Hoa Kỳ chỉ là giấc mơ giữa ban ngày, không phải là một kế hoạch (dù đúng là chính quyền Nixon đã nghiêm túc nghĩ tới việc chiếm các mỏ dầu ở Trung Đông nếu cần thiết). Và dù cho cú sốc dầu mỏ những năm 1970 có đau đớn tới đâu với nền kinh tế Mỹ, nguy cơ của nó là mức giá gia tăng chứ không phải vấn đề nguồn nguyên liệu tuyệt đối, sự thiếu hụt “khiến chúng ta không thể tiến hành một cuộc chiến”. Trong cả thế kỷ hai mươi, không có thời điểm nào nguy cơ dầu mỏ thực sự cạn kiệt là một khả năng nghiêm túc. Ngày nay, với những công nghệ mới cho phép khai thác cát dầu ở Canada, và sự thay thế một phần dầu mỏ bằng khí đốt tự nhiên, nguy cơ đó có vẻ xa xôi hơn bao giờ hết.

* * *

Vào năm 1969, Hoa Kỳ đã đạt được mục tiêu có lẽ là khó khăn nhất về mặt kỹ thuật kể từ Thế chiến II: đưa người lên mặt trăng. Những động cơ tên lửa mạnh mẽ nhất trong lịch sử phải phóng chiếc phi thuyền lên bầu trời, nơi toàn bộ thứ đó lại tiếp tục tách ra giữa lúc đang bay, phóng một module nhỏ hơn đi an toàn vào trọng trường của mặt trăng. Cụm từ “khoa học tên lửa” trở thành thành ngữ chỉ những thách thức lớn nhất về tri thức là có lý của nó.

Nhưng không phải tất cả mọi thứ đều là động cơ tên lửa và các quỹ đạo. Việc đưa người lên mặt trăng là chiến thắng của cả hóa học dân dụng nữa. NASA cần những vật liệu nhẹ có thể chịu được nhiệt độ cực cao và những cú va đập của các thiên thạch rất nhỏ, nhưng vẫn giữ được áp suất không khí bên trong. Điều đó đồng nghĩa với vật liệu tổng hợp. Bộ đồ phi hành mặt trăng mà Neil Armstrong và Buzz Aldrin mặc có hai mươi mốt lớp, và hai mươi lớp trong đó có chứa hoặc hoàn toàn làm từ những vật liệu do DuPont chế tạo. Có những phát minh quen thuộc - nylon, neoprene, mylar, và teflon - và những phát minh mới như kapton và nomex. Điều khó tìm thấy hơn trong vũ trụ là thứ gì đó có thể phát triển thành một thuộc địa.

Nguyên vật liệu thô không còn quan trọng như trước kia nữa. Lá cờ năm mươi ngôi sao mà những phi hành gia đã cắm trên mặt trăng, đánh dấu tham vọng cao nhất của con người, may bằng nylon của DuPont.

17 | NHỮNG GÌ CHÚA BAN

Vào tháng Tám năm 1941, lục quân và hải quân mở cuộc tập trận chung quy mô lớn đầu tiên. Với việc chiến tranh sắp nổ ra, họ dự kiến sẽ phải đổ bộ xuống các bãi biển nước ngoài dưới làn đạn. Bởi thế, người ta tính toán là họ sẽ thực hành bằng việc đổ quân vào North Carolina. Một cuộc đổ bộ dựa vào cả thủy và lục quân sẽ diễn ra, từ tàu lên bờ biển, mang theo trang thiết bị chiến đấu.

Mọi chuyện có vẻ rõ ràng, nhưng hóa ra chẳng có gì rõ ràng. Những binh lính đổ bộ chen chúc nhau. Những người mang ba lô quá nặng không đứng vững dưới nước. Xe tăng gặp phải đất mềm và lún chặt. Đạn dược bị ướt, hộp bìa cứng đựng khẩu phần ăn cũng vậy, khiến thức ăn nhão ra hết. Những lon rau củ nghiền thịt hầm chất đống hỗn loạn trên bờ biển, hộp đựng vỡ toang, đồ ăn bên trong không còn hình thù gì cả. Trang thiết bị lên được tới bờ biển thì bắt đầu bị kẹt, do không dễ gì kiếm được dầu nhờn - thứ được trữ sâu trong thân những chiếc tàu.

Lịch sử chính thức của quân đội gọi cuộc tập trận đó là “một trải nghiệm làm ngã lòng”. Binh lính thì có cách gọi riêng của họ cho sự hỗn loạn về mặt hậu cần đó, một chữ viết tắt mà họ sẽ sử dụng thường xuyên suốt cuộc chiến: snafu. Nghĩa là: Tình hình bình thường: Hỏng bét hết.(*)

Và đó là giữa ban ngày, không bị kẻ thù tấn công, ở vùng nước yên tĩnh không quá xa bãi biển Myrtle.

* * *

Các binh sĩ ướt như chuột lột buổi chiều hôm đó phát hiện ra một sự thật đã quá lâu đời, đó là thứ đã chi phối lịch sử cho tới thời điểm bấy giờ: di chuyển mọi thứ là điều khó khăn. Ngày nay người ta dễ quên điều đó, khi con người, đồ vật, và ý tưởng dễ dàng luân chuyển khắp bề mặt hành tinh. Ngày nay các thị trường phá bỏ những đường biên giới, máy bay hạ cánh khắp mọi nơi, và vệ tinh liên lạc kết nối những vùng có vẻ xa xôi nhất.

Nhưng tất cả những điều đó là tương đối mới, một di sản của toàn cầu hóa hậu Thế chiến II. Tới lượt nó, sự toàn cầu hóa đó phụ thuộc vào những công nghệ chủ chốt được nghĩ ra hay hoàn chỉnh dưới tay quân đội Hoa Kỳ trong Thế chiến II. Giống như hóa chất tổng hợp, đó là những công nghệ đã khai tử đế quốc, ở chỗ chúng khiến cho các thuộc địa không còn cần thiết. Chúng khiến việc di chuyển dễ dàng hơn mà không cần phải kiểm soát trực tiếp lãnh thổ.

Để đánh giá hết tính cách mạng của những công nghệ đó, cần phải lùi lại một chút, về thời điểm năm mươi năm trước Thế chiến II - một thời kỳ đánh dấu bởi sự chia rẽ ghê gớm, chứ không phải sự dịch chuyển dễ dàng. Khi phó chuẩn đô đốc Dewey tấn công Tây Ban Nha ở vịnh Manila vào năm 1898, ông đã cắt một tuyến đường dây điện tín tối quan trọng, và phải mất nguyên một tuần lễ dân đại lục mới biết được về chiến thắng trong trận đánh đó (một tờ báo giật tít không lấy gì làm chắc chắn: MANILA CÓ LẼ ĐÃ LÀ CỦA CHÚNG TA). Liên lạc qua điện tín ổn định chỉ được thiết lập lại ba tháng sau đó.

Sau chiến thắng của Dewey, Teddy Roosevelt hăng hái triệu tập Những kỵ sĩ gan dạ tấn công Cuba. Nhưng họ mắc kẹt ở Tampa, một cảng biển bị tắc nghẽn vì “đám người lúc nhúc như kiến”, theo mô tả của Roosevelt, trong lúc họ chờ đợi được chuyển đi. Sự tắc nghẽn đó nghiêm trọng tới mức binh sĩ phải để ngựa lại phía sau và tới Cuba bằng đôi chân mình.

Chiếc USS Oregon lẽ ra đã có thể hỗ trợ, và thật ra nó đã được cử đi từ Seattle. Nhưng từ Seattle tới Florida là một hành trình kéo dài hai tháng, do chiếc tàu phải đi hết bờ biển Thái Bình Dương xuống Nam Mỹ, vòng qua Tierra del Fuego, rồi trở lại qua vịnh Mexico.

Nếu họ biết những gì đang chờ đợi, binh lính của Roosevelt hẳn đã vui lòng chờ đợi tiếp. Khi tới Cuba, họ chịu đựng nhiều tổn thất vì bệnh sốt vàng da, sốt rét, và tiêu chảy. Roosevelt viết một lá thư đầy kinh sợ cho viên tư lệnh của ông, cảnh báo rằng Những kỵ sĩ gan dạ “đang hấp hối như những con cừu thối rữa” và phải được đưa về nhà thật nhanh để tránh “một tai họa kinh hoàng” có thể giết chết “hơn một nửa đạo quân”.

Đó là một rắc rối đã nổi tiếng: con người không quen di chuyển. Đưa họ từ vùng này của hành tinh tới một vùng khác, và phản ứng điển hình của họ là mắc bệnh và gục ngã.

Đồ vật cũng không quen đi lại. Vào năm 1901, khi Manila đã nằm chắc trong tay, tướng Arthur MacArthur mở tiệc chiêu đãi xa hoa ở Philippines cho tầng lớp thượng lưu của xã hội thuộc địa. Cánh đàn ông quyết định sẽ mặc những chiếc áo vest đuôi tôm và đội mũ lụa xịn nhất của họ. Nhưng họ phát hiện ra rằng quần áo thiết kế cho thời tiết ôn đới rất chóng hỏng trong thời tiết nhiệt đới. Những chiếc mũ đã cong queo, không còn sáng bóng, dính dớp và bắt đầu bốc mùi. Côn trùng đã cắn thủng nhiều lỗ trong chiếc mũ của viên bộ trưởng tài chính và tư pháp. Tuy nhiên, ông vẫn đội chiếc mũ đó, bởi ông không kiếm đâu được một chiếc khác.

* * *

Và tại sao lại không đội nó chứ? Nhiều tòa nhà thuộc địa của Hoa Kỳ thời kỳ đầu, làm bằng gỗ thông Oregon và gỗ cù tùng California, cũng lỗ chỗ vì mối mọt và đang sụm dần. Về cơ bản, đó là phong cách nhà ở “đang phân rã.

Điều đế quốc đang tàn dần này cần là vận tải tốc độ nhanh hơn. Và điều đó đòi hỏi chiếm giữ đất đai. Đại úy Mahan đề xuất mở một eo biển qua eo đất ở Trung Mỹ, nơi chia đôi Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, và Roosevelt đã đồng ý. Ông thử mua lãnh thổ của Colombia, nhưng không được. Ông thử tìm cách đe dọa, nhưng cũng không được. Cuối cùng, kết luận rằng mặc cả với giới lãnh đạo Colombia cũng giống như “bắt cóc bỏ dĩa”, Roosevelt quay sang ủng hộ phe nổi dậy, những người tuyên bố độc lập cho Panama, tách ra khỏi Colombia. Nước cộng hòa mới thành lập sau đó cho Hoa Kỳ thuê một rẻo đất rộng mười dặm nằm ngay giữa đất nước: Khu vực Kênh đào Panama.

Dẫu vậy, thêm lãnh thổ là thêm rắc rối - những rắc rối của việc di chuyển đồ đạc và con người. Rẻo đất nóng và nhiều mưa đó tràn ngập các giống muỗi gây bệnh. Dân Panama vốn sống với bầy muỗi cả đời đã miễn nhiễm với sốt vàng da và có kháng thể sốt rét. Trong khi đó người nước ngoài là những con mồi hoàn toàn tươi mới. Trong nhóm người Mỹ đại lục đầu tiên tới Khu vực Kênh đào Panama, gần như tất cả mắc bệnh sốt rét. Các quan chức sau này tới đó công tác mang theo cả quan tài.

Họ không hề hoang tưởng. Bệnh sốt vàng da, sốt rét, tiêu chảy kinh niên, bệnh lỵ, lao phổi, và dịch hạch lan tràn ở vùng này. “Tôi sẽ không bao giờ quên những chuyến xe lửa đầy người chết được chở đi hằng ngày như thể họ chỉ là những khúc gỗ, một người thợ mộc nhớ lại. “Chúng tôi có những người chỉ làm việc được vài tiếng vì bệnh sốt vàng da làm cơ thể chúng tôi kiệt quệ - cuộc sống như dưới địa ngục. Cuối cùng, tôi đã mắc phải bệnh sốt thương hàn.”

Nếu không phải là thương hàn, sốt rét, hay - xin Chúa phù hộ - bệnh dịch hạch, thì có thể là một bệnh hoa liễu nào đó chăng? Khó mà tin rằng một công trường xây dựng với hàng chục nghìn lao động nam giới lại không có hoạt động mại dâm diễn ra. Những thành phố của Panama nằm gần khu vực kênh đào là một “vũng lầy tội lỗi”, một biên tập viên báo ở New York tuyên bố. Dẫu vậy, công nhân làm việc ở kênh đào vẫn thích thú phạm những tội lỗi đó, rồi truyền bệnh giang mai và bệnh lậu cho nhau.

Những người đủ khỏe mạnh để làm việc đối mặt với hai thách thức. Khu vực đào kênh là “một khu rừng tối tăm và ảm đạm”, theo lời một người tới đây từ sớm, “một mê cung Vô vọng của cây cối nhiệt đới, những đầm lầy không đáy, đất nhão bùn đen, cát lún”. Những tàn tích từ nỗ lực đào một con kênh trước đó của người Pháp - trang thiết bị gỉ sét bị bỏ lại, chìm vào trong lòng đất, và phủ kín dây leo - là lời cảnh báo đáng ngại.

Thật dễ hiểu, những giám đốc ở khu kênh đào tìm cách tránh xa bãi lầy đó, ở lại Washington. Nhưng liên lạc giữa Washington và Panama bị giới hạn qua đường điện tín mong manh đắt đỏ, khiến việc quản lý từ xa là hết sức khó khăn. Trễ tiến độ, công việc ùn ứ, và thất bại liên tiếp cuối cùng đã khiến Roosevelt giải tán ủy ban kênh đào và lập một ủy ban mới chịu làm việc ở Panama.

Vấn đề ở đây là để mở một kênh đào, Hoa Kỳ phải thực thi sự kiểm soát thuộc địa. Trên thực tế, Hoa Kỳ đã biến Khu vực Kênh đào Panama thành một trong những địa điểm được quản trị sát sao nhất trên thế giới. Những đội quân hành quân tới đó để phát quang, làm sạch các đầm lầy, và dựng lên những bức vách ngăn. Họ phun pyrethrum lên các tòa nhà, một loại thuốc diệt côn trùng làm từ cánh hoa cúc - mà ở mức đỉnh điểm họ đưa vào khu vực kênh đào hơn 120 tấn mỗi tháng. Để chống lại muỗi, vốn đẻ trứng ở những nơi nước tù, nhà chức trách tuyên chiến với các vũng nước tù đọng. Họ lấp hay che phủ bất cứ hõm đất nào có nguy cơ đọng nước. Họ thậm chí ra lệnh cho các giáo đường phải thay nước rửa tội chứa trong bồn mỗi ngày sau khi phát hiện ấu trùng muỗi trong đó.

Bệnh hoa liễu cần cách xử lý khác. Các quan chức ở khu vực kênh đào tài trợ cho các bà vợ từ đại lục sang, chi phí rất lớn, và thiết lập một mạng lưới vui chơi đa dạng với các câu lạc bộ, hiệp hội và giải trí có tổ chức. Lý thuyết của họ là nếu đưa đủ Thánh kinh vào trong khu dân cư của Khu vực Kênh đào, thì công nhân sẽ tránh xa các nhà thổ của Panama. Nhưng để cho chắc, nhà chức trách Khu vực Kênh đào gây sức ép để chính quyền Panama áp đặt việc kiểm tra y tế bắt buộc, và khi cần thiết buộc gái điếm phải vào bệnh viện.

Đã ngăn được bệnh tật, các công nhân bắt đầu làm việc cật lực. Họ phá núi mở đường. Họ mang tới những máy xúc chạy bằng hơi nước cực mạnh có thể múc được tám tấn đất mỗi lần xúc. Dẫu vậy, đó là một công trình không khác gì công dã tràng, khi đất trượt trở lại vào nơi mới đào (cứ năm yard khối đất được đào lên thì có một yard(*) khối trượt trở lại). “Hôm nay ta đào thì ngày mai đất trượt trở lại, một công nhân kể. Thật vậy, một lần lở đất có thể xóa sạch nhiều tháng trời lao động và chôn vùi những chiếc máy xúc hơi nước đắt tiền.

Tổng cộng đã mất mười năm và gần một phần ba tỉ đô la để khai trương được kênh đào - và còn nhiều hơn thế nếu tính chi phí những vụ lở đất đã khiến kênh đào phải đóng cửa thời gian dài trong những năm đầu. Như thường lệ, tài liệu về con số tử vong với người không phải dân da trắng rất mơ hồ, chúng tôi nghĩ khoảng mười lăm nghìn công nhân, chủ yếu là người Tây Ấn, đã chết vì tai nạn hay bệnh tật khi làm công việc đó.

Và tất cả là để xử lý một rẻo đất rộng mười dặm và dài không tới năm mươi dặm.

* * *

Kênh đào Panama là một thành tựu quan trọng. Nhưng so với những thách thức của Thế chiến II, đào con kênh đó chỉ là màn khởi động nhẹ nhàng. Những người hoạch định chiến tranh đối mặt với thách thức mà một viên tướng đang choáng váng gọi là “những yêu cầu về quân nhu với một quy mô vượt ra ngoài trí tưởng tượng”. Với mỗi người lính ở hải ngoại, Hoa Kỳ sẽ phải chuyển sáu mươi bảy pound trang thiết bị ra nước ngoài mỗi ngày. Và không giống trong Thế chiến I, khi Hoa Kỳ chuyển hàng hóa tới mười bốn cảng ở một mặt trận, họ giờ phải phục vụ hơn một trăm cảng ở mười một mặt trận.

Có một thực tế nói lên nhiều điều: trước khi cuộc chiến bắt đầu, hậu cần là một từ chuyên ngành, hiếm khi nghe nói tới ở những bài phát biểu công cộng. Những học viện quân sự tán dương lòng can đảm, năng lực lãnh đạo, và sự khôn ngoan chiến thuật, chứ không phải công tác quân nhu và vận tải. Nhưng không lâu sau khi Thế chiến II bắt đầu, các viên tư lệnh trở nên quen thuộc với việc nói về trọng tải theo tấn, lượng trang thiết bị tồn kho, và các tuyến đường cung ứng, với sự thiêng liêng trước đó chỉ dành cho ghi chép về những trận chiến anh hùng.

Còn hơn thế, họ ngày càng giỏi việc đó. Suốt cuộc chiến, quân đội đã nghĩ ra không biết bao nhiêu cách tân về hậu cần, tất cả được thiết kế để di chuyển con người, đồ đạc, và thông tin rõ ràng và nhanh chóng khắp hành tinh. Những chiếc máy bay là rõ ràng nhất - Hoa Kỳ sẽ thống trị bầu trời - nhưng những thứ khác cũng quan trọng không kém. Đài phát thanh, tài liệu mã hóa, thức ăn đã hút kiệt nước, penicillin, và DDT: những công nghệ đặt nền tảng cho sự toàn cầu hóa ngày nay.

Những cách tân về hậu cần không chỉ giúp mọi thứ nhanh chóng hơn. Chúng cũng giúp Hoa Kỳ di chuyển khắp mọi nơi mà không cần phải chuẩn bị kỹ lưỡng ở nơi họ tới, như họ từng phải làm ở Panama. Họ không còn cần phải chiếm giữ những khu vực hay lãnh thổ rộng lớn để điều hành một mạng lưới vận tải đường dài. Chỉ cần những chấm nhỏ trên bản đồ, đôi khi không gì khác ngoài một sân bay ở một khu rừng đã phát quang, là đủ. Và như thế, giống như nhựa và các chất tổng hợp khác, những công nghệ mới này đã khiến cho các thuộc địa trở nên lỗi thời.

* * *

Với Hoa Kỳ, cuộc chiến đã khởi đầu thật nhanh chóng, cùng những cuộc tấn công vào ngày 7 và 8 tháng Mười hai và cuộc chinh phạt thần tốc ba tháng sau đó của Nhật Bản. Rồi mọi thứ bắt đầu chậm lại. Với việc Đế quốc Nhật Bản đã phình ra nhanh chóng khắp Đông Nam Á và Micronesia, Thái Bình Dương, một thời từng là vũ trụ của những khả năng phi biên giới, giờ trở thành một vùng bị phong tỏa khổng lồ trên đại dương.

Thái Bình Dương bị khép chặt là lời cảnh báo với Douglas MacArthur, người đã phòng thủ Úc với nguồn tiếp tế ít ỏi mà ông nhận được qua khu vực phía nam của đại dương này. Trung Hoa, đang chiến đấu với Nhật Bản ở phía bên kia, còn đối mặt với nguy cơ lớn hơn. Trung Hoa thiếu nghiêm trọng vũ khí cho chiến tranh hiện đại, và với Thái Bình Dương đã đóng, họ không thể nhập khẩu những gì họ cần.

Trong một thời gian, một số quân trang quân dụng có thể tới được Trung Hoa từ hướng bên kia, qua đường Miến Điện, một con đường mòn ngoằn ngoèo dài 736 dặm đi qua vùng đồi núi. Con đường đó về cơ bản chưa trải nhựa và được xây nên chủ yếu bằng sức người (nửa triệu lao động), nhưng FDR coi con đường khiêm tốn đó là vị cứu tinh. Ông nhìn nhận việc “tuyến đường vào Trung Hoa phải được duy trì thông suốt” là “đòi hỏi khẩn thiết rõ ràng”. Tuy nhiên, Nhật Bản đã nhanh chóng chiếm Miến Điện, đóng lại con đường đó.

Đấy là một động thái địa chính trị kinh điển - bao vây lãnh thổ của địch thủ. Nhật Bản đang canh gác cửa trước và cửa sau của Trung Quốc, ngăn quân Đồng minh viện trợ cho nước này bằng đường bộ cũng như đường biển. Nhưng chiến lược kéo dài thời gian này đã không tính tới đường hàng không. Không sai, những cánh cửa đã đóng, nhưng quân Đồng minh vẫn có thể tới được qua đường nóc nhà.

Máy bay là một thứ mới mẻ. Chúng xuất hiện từ Thế chiến I, và lòng quả cảm của những viên phi công khi đó đã trở thànhhuyền thoại. Nhưng máy bay không ảnh hưởng sâu sắc tới kết quả cuộc chiến. Chúng còn nhỏ, và chẳng có nhiều.

Ngay từ đầu, Thế chiến II đã tỏ ra sẽ khác. Khi Hitler xâm lược Ba Lan, Luftwaffe(*) của ông có bốn nghìn chiếc máy bay - một mối đe dọa đáng gờm suýt nữa thì đã hạ gục Anh quốc. Đáp lại, Hoa Kỳ bắt đầu xây dựng phi đội của riêng mình, đặt toàn bộ sức mạnh công nghiệp đằng sau nỗ lực đó. Ở đỉnh điểm, các nhà máy của Hoa Kỳ đã sản xuất ra hơn một chiếc máy bay mỗi bốn phút - tức cứ mười một ngày là có nguyên một Luftwaffe.

Sự thừa thãi máy bay đồng nghĩa với việc quân Đồng minh có thể sử dụng chúng không chỉ cho chiến đấu. Họ có thể sử dụng chúng gần như cho mọi thứ. Họ nhận ra là ngay cả các tuyến tiếp vận đường dài cũng có thể được duy trì bằng đường hàng không.

Mới một hai thập niên trước, điều đó là không tưởng. Trong nhiều lý do, có một lý do là máy bay quá nhỏ. Những chiếc máy bay lớn nhất hoạt động trong Thế chiến I là kiểu Riesenflugzeug (“máy bay khổng lổ”) của Đức, đáng chú ý nhất là các máy bay Siemens-Schuckert, chiếc lớn nhất có thể chở được hai tấn rưỡi - Đức đã chế tạo tất cả sáu chiếc trong cuộc chiến đó. Nhưng tới cuối Thế chiến II, Hoa Kỳ đã sản xuất ra gần bốn nghìn Pháo đài bay B-29, mỗi chiếc có thể mang được hai mươi tấn.

Khi máy bay trở nên lớn hơn, các kiện hàng của chúng lại nhỏ xuống. Trứng, sữa, và thậm chí cả rau được xử lý bớt nước để chỉ còn là những phần nhỏ so với trọng lượng và kích thước bình thường. Các kỹ sư tìm ra cách thu nhỏ cả xe cộ. Những chiếc xe tải kềnh càng khó mà chở được bằng đường hàng không. Phụ tùng xe tải thì dễ chở hơn, nhưng khi đó sẽ cần một nhà máy tại điểm đến để lắp chúng lại. Quân đội đã phát triển “giải pháp IKEA, tức là “vận tải hàng rời”, phương pháp này chia chiếc xe ra đủ nhỏ để chỉ còn chiếm một phần ba không gian nhưng vẫn lắp ráp được tại điểm đến nhờ những người không cần kinh nghiệm và với trang thiết bị đơn giản.

Những cách tân kiểu đó - và có rất nhiều cách tân như thế - nhồi nhét ngày càng nhiều thứ lên một chiếc máy bay đang đợi cất cánh.

Những chiếc máy bay tiếp tế cho Trung Hoa, với kiện hàng thu nhỏ và khoang chở hàng nới rộng, khởi hành từ phía nam, bắt đầu từ Miami, bay theo một tuyến tên gọi “Tốc hành Fireball”. Chúng đáp ở cực đông Puerto Rico, nơi cùng với đảo Vieques thuộc Puerto Rico, đã biến thành một căn cứ quân sự khổng lồ. Rồi chúng bay về phía nam tới các căn cứ ở phần nhô ra phía đông Brazil, từ đó chúng bay về phía đông hướng tới Phi châu.

Có một đảo núi lửa nhỏ tên gọi Ascension, nằm giữa Đại Tây Dương trên đường từ Nam Mỹ đi Tây Phi. Đó là một trong những điểm đất liền vô duyên nhất trên bản đồ: lởm chởm đá, không có nước ngọt, và cách xa tất cả mọi thứ. “Một con quạ muốn đậu xuống đó cũng sẽ bị gãy chân, một khách thăm đảo đùa. Nhưng vào đầu năm 1942, các kỹ sư Hoa Kỳ đã tới đó, và trong vòng ba tháng họ cho nổ tung phần đỉnh hòn đảo và xây một đường băng dài, tiếp theo là các trại lính, một hội trường, và các xưởng máy - tất cả những thứ cần thiết để tiếp tế cho các máy bay và để chúng tiếp tục lên đường.

Từ Ascension, máy bay sẽ hạ cánh xuống bờ biển phía tây châu Phi và rồi băng qua Sahara. Một lần nữa lại cần tới các căn cứ, và một lần nữa chúng lại xuất hiện. Jenifer Van Vleck, một giám tuyển ở Bảo tàng Hàng không Vũ trụ Quốc gia, đã lập một danh sách những kiểu tòa nhà mọc lên tại mười tám căn cứ không quân ở châu Phi, điều cho thấy quy mô khổng lồ của nỗ lực đó:

Xưởng sản xuất acetylene, các tòa nhà hành chính, tiệm hớt tóc, hiệu bánh, cửa hàng thịt, xưởng gỗ, nhà ăn, phòng thí nghiệm hóa học, nhà thờ, lớp học, kho quân nhu, phòng tổ chức tiệc, khu nhà tập thể, xưởng sửa chữa máy móc, tiệm điện, trạm đặt thiết bị cứu hỏa, nhà để xe, trạm gác, bệnh viện, bếp ăn, kho gỗ, phòng đào tạo phi công giả lập, tiệm giặt ủi, xưởng cơ khí, trạm xá, trại lính (trong đó có bếp, khu giặt ủi, nhà vệ sinh và nhà tắm riêng), kho xăng dầu, tòa nhà văn phòng, cửa hàng sơn, xưởng máy bơm, xưởng điện, kho thực phẩm, đồn cảnh sát, trạm bơm, đài thu phát tín hiệu phát thanh, kho chuyên dụng, lò mổ, khu phòng tắm, tòa nhà ở cho nhân viên, nhà vệ sinh và phòng để đồ, kho nguyên vật liệu, tháp và bồn nước, giếng nước.

Một số căn cứ này nằm sâu trong đất liền, cách xa sông ngòi hay đường sắt - điều giờ khả thi nhờ hàng không. Duy trì các căn cứ đó đồng nghĩa phải đưa hàng tấn hàng tiếp tế đi nhiều dặm dài dọc theo các tuyến đường sa mạc. Để cung ứng nhiên liệu cho một trong những căn cứ xa xôi đó, viên chỉ huy ở đó đã thuê “có lẽ là tất cả lạc đà ở Bắc Phi”, theo ước tính của một người cấp dưới, để vận chuyển xăng bằng thùng thiếc - một đường ống bốn chân.

Tuyến hàng không Tốc hành Fireball đi tiếp tới Cairo. Nó băng qua Ấn Độ. Rồi tới thách thức cuối cùng và đáng sợ nhất: cú nhảy 550 dặm qua rặng Himalaya. Vùng núi Himalaya đôi khi có thời tiết vào loại tệ nhất thế giới, với gió mùa, sấm chớp, băng đá, nhiễu động kinh khủng, và những xoáy khí thình lình hút các máy bay vào sườn núi. Bản đồ thì mơ hồ, và các phi công phải im lặng trên sóng radio khi bay qua lãnh thổ kẻ thù kiểm soát. Họ xoay xở định vị nhờ vào “đường mòn nhôm”, hàng trăm xác máy bay gặp nạn tạo ra chỉ dấu con đường tới Trung Hoa.

Những chuyến bay qua “Bướu lạc đà”, tên gọi mà các phi công đặt cho tuyến này, bắt đầu từ tháng Mười hai năm 1942, sẽ hạ cánh ở Côn Minh, Trung Hoa. Khởi đầu nó chỉ là một chiến dịch kiểu cao bồi - liều lĩnh bay cao để vượt qua số phận. Nhưng khi lượng máy bay lưu thông tăng lên, nó thuộc quyền chỉ huy cương quyết của tướng William H. Tunner.(*)

Biệt danh của Tunner, “Ngài Trọng tải”, nói lên đam mê với lĩnh vực hậu cần của ông. Ông lập các sơ đồ và biểu đồ về tình trạng từng chiếc máy bay. Dưới sự giám sát của ông, hành lang giữa Ấn Độ và Trung Quốc trở thành một băng chuyển trên không. Máy bay chở xe tăng, xe tải, và các máy móc nặng khác cùng thực phẩm, nhiên liệu, và vũ khí.

Một chiếc C-47 bay tới gần Cairo.

Tới cuối năm 1943, cứ mười một phút lại có một chuyến bay đáp xuống Côn Minh. Trong một giai đoạn ngắn, chỉ hai mươi bốn tiếng, vào năm 1945, Tunner đã xoay xở để cứ một phút mười hai giây lại có một chiếc hạ cánh.

“Có vẻ như đường sá không còn là tối cần thiết cho các chiến dịch quân sự nữa” là tổng kết của một tác giả về bài học rút ra từ Bướu lạc đà. Chắc chắn là việc Nhật Bản kiểm soát Miến Điện gây ra nhiều bất tiện, nhưng Tunner đã chứng minh rằng đó không phải chuyện sống còn. Ông viết rằng sau Bướu lạc đà, ông “biết chúng ta có thể chuyển bất cứ thứ gì tới bất cứ đâu bất cứ lúc nào bằng đường hàng không”.

* * *

Bất cứ thứ gì tới bất cứ đâu bất cứ lúc nào - mọi chuyện đã thay đổi rất nhiều so với mới nửa thế kỷ trước, khi từ Florida tới Cuba là một thách thức ghê gớm. Máy bay không chỉ giúp tăng tốc độ, nó còn thay đổi các quy luật địa chính trị. Bề mặt trái đất, với những pháo đài của nó, những ranh giới không thể vượt qua, và những đường biên giới có quân đồn trú, nhìn hoàn toàn khác từ buồng lái máy bay. Sự liền lạc của đất đai không còn quá quan trọng nữa. Logic cũ của chủ nghĩa đế quốc - những gã đàn ông ria mép bạc tô màu các quốc gia trên bản đồ - mất đi rất nhiều sức thuyết phục.

Ở châu Âu, phe Trục bị đánh bại trong một cuộc chiến quen thuộc ở các tiền tuyến và thọc sườn. Quân Liên Xô đè bẹp quân Đức ở phía đông, và các cường quốc Anglo ở phía tây, rồi cùng nhau họ thu hẹp nước Đại Đức xuống còn một dải lãnh thổ hẹp. Tuy nhiên ở vùng Thái Bình Dương đầy các đảo, logic mới bác bỏ tầm quan trọng của lãnh thổ được bộc lộ thật sinh động.

Có thể thấy nó trong chiến thuật “nhảy cóc trên đảo” mà MacArthur và Nimitz sử dụng để chiếm Thái Bình Dương. Thay vì chiến đấu ở những vùng lãnh thổ liền lạc, họ nhảy qua đầu các cứ điểm Nhật Bản và cứ thế tiến lên. Điều đó khả dĩ được là nhờ hàng không.

Điều đó cũng cho phép phe Đồng minh làm một chuyện phi thường: đánh bại Nhật Bản mà không cần đặt chân lên các đảo của nước này. Thay vì thế, sử dụng các căn cứ ở Guam, Tinian, Saipan, Okinawa, và Iwo Jima, họ tàn phá gần bảy mươi thành phố của Nhật Bản từ trên trời.

Những chiếc máy bay đó mang theo sự chết chóc chứ không phải những chiếc xe tải, nhưng về cơ bản thì nó không khác gì so với chiến dịch Bướu lạc đà. Từ một nhóm nhỏ các hòn đảo, Hoa Kỳ đã buộc Nhật Bản phải đầu hàng mà không cần đưa quân vào.

Cuộc chinh phục các đảo chính của Nhật Bản, đạt được hoàn toàn nhờ không kích.

* * *

Có thể so sánh trực tiếp sự siêu việt của những công nghệ vận tải bám lấy mặt đất với những tiến bộ trong thông tin liên lạc. Từ năm 1844, khi Samuel Morse(*) nêu ra câu hỏi NHỮNG GÌ CHÚA BAN trong bức điện tín đầu tiên của thế giới, các tuyến đường dây thép đã là một công cụ chính trị tối quan trọng. Những tuyến cáp đi ngang biển, hoạt động như hệ thần kinh của các đế quốc lớn. Anh quốc, người ủng hộ hết mình cuộc chơi cáp biển, vào đầu thế kỷ hai mươi đã kiểm soát gần một nửa số dây cáp điện tín của thế giới. Qua Malaya, họ cũng sở hữu nguồn cung nhựa két mủ tự nhiên duy nhất của thế giới - thứ nguyên liệu duy nhất cho tới khi nhựa ra đời có thể bọc được các dây cáp ngầm dưới biển sâu.

Nhưng chỉ lợi thế thôi là không đủ. Anh quốc bị ám ảnh bởi việc giành được một mạng lưới “toàn đỏ”, đỏ là màu của Đế quốc Anh trên bản đồ. Một mạng lưới như thế, chỉ đi qua các lãnh thổ của Anh, sẽ giúp bảo vệ trước âm mưu của các cường quốc nước ngoài muốn cắt hay đụng chạm tới dây cáp của Anh.

“Tuyến đường toàn đỏ vòng quanh thế giới”: Những tuyến đường chính của hệ thống dây cáp của Anh, kết nối các thuộc địa của họ và chỉ đi qua các vùng lãnh thổ thuộc Anh (ngoại trừ một đoạn ngắn qua bắc Maine), hoàn tất vào năm 1902.

Nước Anh đã đạt được mạng lưới toàn đỏ như họ muốn, và cùng với đó là sự bất khả tổn thương. Trong khi đó, tất cả những nước khác phải hiểu cái giá của việc không có một mạng lưới liên lạc an toàn. Trong những ngày đầu Thế chiến I, Anh đã cắt dây cáp xuyên Đại Tây Dương của Đức - điều họ làm thật dễ dàng, bởi Đức không kiểm soát vùng lãnh thổ nào xung quanh các tuyến cáp đó. Đức sau đó buộc phải sử dụng những công cụ trung gian không đáng tin cậy để truyền đi thông tin, điều khiến họ dễ tổn thương trước hoạt động tình báo. Vào năm 1917, bộ trưởng ngoại giao Đức Arthur Zimmermann(*) gửi một đề xuất cho Mexico hứa sẽ giúp Mexico “giành lại lãnh thổ đã mất ở Texas, New Mexico, và Arizona” nếu Mexico chịu kết liên minh. Nhưng Anh quốc đã ngăn được tin nhắn đó và chia sẻ nó với Washington. “Bức điện Zimmermann”, như giờ người ta gọi nó, là yếu tố tối quan trọng khiến Hoa Kỳ tham chiến.

Hoa Kỳ có may mắn chiến đấu bên phe Anh - tức là bên phe vẫn còn dây cáp. Nhưng họ phải chịu nỗi hổ thẹn của việc dựa vào mạng lưới của đồng minh, tức vừa phải xếp hàng chờ đợi trong khi người Anh vừa ưu tiên cho những tin nhắn của họ vừa để mặc cho tình báo Anh muốn nghe gì thì nghe. Vào năm 1917, mối liên hệ bằng điện tín duy nhất của Hoa Kỳ giữa đại lục và Philippines bị quá tải rồi hư hỏng, nên trong nhiều tháng trời, Washington không có liên lạc trực tiếp với thuộc địa lớn nhất của họ, hay với châu Á nói chung.

Một mạng lưới truyền tin yếu ớt, thiếu hoàn chỉnh như vậy sẽ không thể được chấp nhận trong Thế chiến II, vốn ngoài nhiều điều khác, còn là một cuộc chiến tranh thông tin. Hàng tỉ từ ngữ sẽ được chuyển ra nước ngoài từ đại lục Hoa Kỳ - tức là vào khoảng tám từ được truyền đi với mỗi viên đạn phe Đồng minh bắn ra. Tới Ngày D,2 lưu lượng in điện tín của Hoa Kỳ sẽ đạt tới tám triệu từ một tuần.

Hoa Kỳ đã có thể thử xử lý cơn lũ từ ngữ đó bằng cách xây dựng mạng lưới toàn đỏ riêng của họ, nhưng một hệ thống cáp toàn cầu thực sự chắc chắn, như người Anh đã chứng tỏ, đòi hỏi một đế quốc thuộc địa cũng trải khắp toàn cầu. Thay vì thế, Hoa Kỳ dựa vào một công nghệ mới khác: sóng radio.

Sóng radio, giống như hàng không, là một công nghệ xuyên không. Tất cả những gì ta cần là hai máy thu phát - không cần phải kiểm soát phần đất đai ở giữa. Radio không chỉ kết nối liên lạc giữa những vùng đất xa xôi với nhau, nó còn cho phép liên lạc với tàu bè, máy bay, xe tải, xe tăng, tàu ngầm và con người trên chiến trường (thông qua một công nghệ mới đáng kinh ngạc là “máy bộ đàm”). Hàng nghìn căn cứ không kết nối mà Hoa Kỳ xây dựng trên toàn thế giới đã không thể vận hành nếu thiếu nó.

Tất nhiên, truyền đi tin tức qua không trung đồng nghĩa ai cũng có thể nghe được. Nên Hoa Kỳ cũng đầu tư mạnh tay vào mã hóa. Mười sáu nghìn nhân viên mật mã làm việc cật lực để mã hóa và giải mã thông tin liên lạc của nước này suốt cuộc chiến.

Với tin tức phát qua sóng radio mã hóa, Hoa Kỳ có thể điều hành một mạng lưới thông tin rộng lớn mà để lại dấu vết rất nhỏ. Tất cả những gì họ cần là một vài địa điểm, lý tưởng nhất là ở vùng xích đạo, nơi sóng radio tần số cao được truyền đi dễ dàng nhất. Các trạm thu phát sóng radio lớn ở những nơi như Asmara, Karachi, New Delhi, Manila và Honolulu là đủ để xử lý dòng chảy thông tin lớn nhất mà con người từng biết.

“Chúng ta đã có được mạng lưới thông tin của mình, người đứng đầu Cục Thông tin Liên lạc Lục quân, nói đầy tự hào, “và nó là mang lưới tốt nhất thế giới.

Thật ấn tượng. Dù FDR đã đi xa hơn và thường xuyên hơn tất cả những người tiền nhiệm của ông, quân đoàn thông tin đã giúp ông duy trì liên lạc không gián đoạn với tham mưu trưởng Hội đồng Liên quân và tất cả tư lệnh chiến trường của ông, về cơ bản giúp duy trì một phòng tình huống di động theo yêu cầu của tổng thống. Ở hội nghị Yalta tại Crimea, ông liên tục tham vấn Trung Hoa, Pháp và Washington. Khi trở về, tổng thống kinh ngạc nói với Quốc hội về “phép mầu của thông tin liên lạc hiện đại”.

Trước khi đổ quân ở Normandy, George Marshall ở Washington đã sử dụng một hệ thống tương tự để trao đổi hơn một tiếng đồng hồ với Dwight Eisenhower ở châu Âu, Douglas MacArthur ở Tây Nam Thái Bình Dương, và John Deane(*) ở Moscow. Các viên tướng liên lạc với nhau bằng cách gửi đi những tin nhắn ngắn, hiện lên trên một màn hình. Nói cách khác, họ nhắn tin.

Nửa năm sau khi cuộc chiến bắt đầu, Hoa Kỳ tìm ra cách fax đi hình ảnh không cần dây, một công nghệ mà họ sử dụng để gửi bản đồ, biểu đồ thời tiết, và hình ảnh cho các tin tức. Bức hình thượng cờ ở Iwo Jima trứ danh được truyền đi bằng fax. Không lâu sau đó, quân đội bắt đầu fax hình ảnh có màu. Một bức ảnh màu Truman, Stalin, và Clement Attlee(*) gặp nhau ở Potsdam đã được truyền thẳng tới Washington từ Berlin.

Nhân kỷ niệm một trăm năm ngày gửi đi bức điện tín NHỮNG ĐIỀU CHÚA BAN của Samuel Morse năm 1844, vốn được gửi từ Washington đi Baltimore, quân đoàn thông tin cũng gửi một tin nhắn tương tự đi khắp thế giới trong ba phút rưỡi. Không đầy một năm sau đó, họ gửi đi một tin nhắn khác khắp toàn cầu trong chín giây rưỡi. Họ chỉ dùng năm trạm không dây, mỗi trạm có thể truyền đi hàng nghìn dặm bằng cách phản xạ sóng radio vào tầng điện ly.

Tin nhắn đó là gì? ĐÂY LÀ NHỮNG ĐIỀU CHÚA BAN. Ký tên CỤC THÔNG TIN LIÊN LẠC LỤC QUÂN.

Nửa năm sau, quân đoàn thông tin bắt đầu đưa sóng radio lên mặt trăng và thu tín hiệu phản xạ. Đó là lần đầu tiên vũ trụ được sử dụng cho thông tin liên lạc - một dấu hiệu báo trước thời đại vệ tinh sắp tới.

* * *

Máy bay và sóng radio đồng nghĩa hàng hóa và thông tin có thể di chuyển nhanh chóng từ điểm này sang điểm khác, nhảy cóc qua lãnh thổ kẻ thù nếu cần thiết. Nhưng liệu các kiện hàng có sống sót được qua cuộc chuyên chở? Hàng hóa con người nổi tiếng khó xử lý trên phương diện này, bởi con người dễ mắc bệnh bất cứ khi nào họ di chuyển những quãng đường dài với số đông. Mô tả chiến tranh của Walt Whitman, “chín trăm chín mươi chín phần tiêu chảy và một phần vinh quang”, vẫn còn phù hợp tới tận thế kỷ hai mươi. Thế chiến I giết chết khoảng tám triệu người trong quân đội nhiều nước tham chiến. Nhưng con số đó chẳng là gì so với đại dịch cúm Tây Ban Nha mà cuộc chiến đã gây ra, vốn giết chết từ năm mươi tới một trăm triệu người.

Thế chiến II có vẻ còn có thể tồi tệ hơn. Quy mô toàn cầu của nó và sự thừa mứa máy bay đe dọa sẽ đưa bệnh tật nhanh chóng đi khắp hành tinh, gây ra hết đại dịch này tới đại dịch khác.

Binh lính của MacArthur ở Nam Thái Bình Dương thực sự là một bầy cừu lơ ngơ vào hang sói. Chính thức thì họ đánh nhau với quân Nhật, nhưng kẻ thù nguy hiểm hơn nhiều với họ là bệnh sốt rét, vốn ban đầu gây ra thương vong cao gấp từ tám tới mười lần so với chiến sự. Những người may mắn tránh được bệnh sốt rét thì phải coi chừng các chứng viêm loét nhiệt đới, sốt dengue, bệnh lỵ, và sốt phát ban. Một người quan sát nhận xét những người lính hốc hác, võ vàng của MacArthur ở New Guinea “có lẽ là những người lính tàn tạ nhất từng mặc đồng phục Mỹ… Hầu như không người lính nào, trong hàng nghìn người đã vào rừng, không ai là không mắc một chứng sốt nào đó.

Sốt rét đặc biệt gây khó chịu vì loại thuốc giúp giảm sốt thường dùng không còn nữa. Hơn 95% nguồn cung ký ninh, loại thuốc chống sốt rét hiệu quả nhất, là từ những đồn điền cây canhkina ở Đông Ấn thuộc Hà Lan - giờ trong tay Nhật Bản. Và loại thuốc diệt côn trùng được sử dụng ở Khu vực Kênh đào Panama, pyrethrum, chủ yếu có nguồn gốc Nhật Bản.

Lại là một vấn đề cao su nữa, và giới khoa học chạy đua để giải quyết nó. Hàng chục phòng thí nghiệm đại học đã kiểm tra hơn mười bốn nghìn hợp chất để tìm thuốc chống sốt rét tổng hợp. Tù nhân và những người từ chối quân dịch được đưa tới làm đối tượng thí nghiệm.

Tấm biển ở một bệnh viện quân đội tại Port Moresby, Papua New Guinea: “Những người này đã không uống atabrine”.

Hai hợp chất tỏ ra hiệu quả: atabrine và chloroquine. Atabrine khiến làn da chuyển sang màu vàng đến mức đáng báo động và gây rối loạn bộ máy tiêu hóa, nhưng nó làm giảm đáng kể sốt rét. Chloroquine, ra mắt vào cuối cuộc chiến, còn có tác dụng tốt hơn. Cùng nhau, các loại thuốc tổng hợp này không chỉ thay thế ký ninh, chúng còn có tác dụng tốt hơn.

Biện pháp đối phó đến từ hóa chất tổng hợp ấn tượng nhất không phải là một loại thuốc, mà là thuốc trừ sâu. Dichlorodiphenyltrichloroethane, nổi tiếng với tên viết tắt nhân từ DDT, đã được phát triển không lâu trước cuộc chiến trong một phòng thí nghiệm Thụy Sĩ, nhưng chính quân đội Hoa Kỳ mới là nơi bắt đầu sản xuất hàng loạt. Nó có vẻ thật thần diệu: rẻ tiền, dễ sử dụng, dễ vận chuyển, và tác dụng rất lâu - một lần dùng duy nhất có tác dụng nhiều tháng. Còn tốt hơn nữa, nó có tác dụng với mọi loại côn trùng, không chỉ muỗi, mà cả rệp, sâu bọ phá hoại mùa màng, và các loại vật gây hại khác.

Kiểm soát côn trùng vào thời làm kênh đào Panama là một nỗ lực đầy gian khổ, có tính thủ công, đòi hỏi người công nhân xịt từng căn nhà và xử lý từng vũng nước. Trong khi đó, DDT có thể phun bằng máy bay - những chiếc máy bay được gọi là Dũng sĩ diệt muỗi. Toàn bộ các đảo Thái Bình Dương được phủ trong DDT trước khi đổ bộ, hủy diệt những vector gây bệnh chính trước khi những người lính đầu tiên lên bờ.

Một sĩ quan quân y của hải quân chứng kiến các Dũng sĩ diệt muỗi làm nên phép lạ ở chiến trường Thái Bình Dương mô tả lại cảnh tượng đó đầy kính sợ vì “sự hủy diệt hoàn toàn đời sống thực vật và động vật” mà DDT có thể gây ra. Ở Saipan, ông viết, “gần như không còn thứ gì sống sót” sau khi những chiếc máy bay đã bay qua. “Không chim chóc, không các loài có vú, không côn trùng, trừ vài con ruồi, và đời sống thực vật đang ít ỏi dần. Nhiều khả năng sự hủy diệt mà ông chứng kiến là do một chất hòa tan sử dụng cùng với DDT gây ra, chứ không phải chính loại thuốc trừ sâu đó, nhưng bài học dẫu sao vẫn thật rõ ràng.

Kết hợp lại, thuốc chống sốt rét và DDT tạo ra thay đổi có tính cách mạng. Tới năm 1944, tỉ lệ mắc bệnh sốt rét trong đạo quân bị bệnh tật tàn phá của MacArthur đã giảm 95%. Khi đó, làm quân của MacArthur chỉ nguy hiểm hơn một chút so với làm lính ở đại lục, xét trên phương diện bệnh tật. Sau cuộc chiến, viên sĩ quan phụ trách chiến dịch chống sốt rét tự hào báo cáo rằng “loài người đã làm chủ được bệnh sốt rét”.

Và không chỉ có bệnh sốt rét. Một nhóm những loại thuốc mới dựa trên sulfonamide có thể trị được vài chục căn bệnh và chứng viêm nhiễm do vi khuẩn gây ra: bệnh lậu, lao phổi, viêm họng do liên cầu khuẩn, các vết bỏng, bệnh tinh hồng nhiệt, bệnh lỵ, và vân vân. Penicillin, thuốc diệt khuẩn mạnh mẽ nhất, cũng được trui rèn trong cuộc chiến, biến những vết thương ngoài chiến trường nhiều khả năng gây chết người thành những tai nạn có thể hồi phục. Tỉ lệ tử vong với tất cả các bệnh tật trong quân đội trong Thế chiến II chỉ là 4% so với trong Thế chiến I.

Những loại thuốc uống và thuốc phun mới không chỉ khiến cuộc chiến an toàn hơn, chúng còn khiến việc đi lại an toàn hơn. Không còn những nơi như các nấm mồ Panama với dân đại lục, những nơi mà họ phải mang theo quan tài trong hành lý. Thật ra, suốt cuộc chiến, Hoa Kỳ đã thiết lập 134 căn cứ ở Panama bên ngoài Khu vực Kênh đào được canh gác cẩn mật. Những căn cứ này một phần là để bảo vệ kênh đào, nhưng chúng cũng đóng vai trò là các địa điểm thực hành chuyển quân và thí nghiệm với vũ khí hóa học, chẳng hạn như các thí nghiệm trong rừng mà Cornelius Rhoads đã chỉ huy.

Sử dụng rừng rậm Panama làm nơi thử nghiệm hay huấn luyện hẳn là điều điên rồ vài thập niên trước. Nhưng với những Dũng sĩ diệt muỗi (vốn có thể tiêu diệt 95% muỗi trưởng thành), thuốc đuổi côn trùng, thuốc chống sốt rét, màn chống muỗi, và phun xịt thuốc trên mặt đất, một môi trường kinh khủng trở nên dễ chịu. Những người lính lao vào trong bụi rậm. Và họ vẫn không sao.

* * *

Còn những kiện hàng khác mà máy bay chở, những đồ vật, thì sao? Chúng sẽ ra sao khi được chở băng ngang thế giới? Chúng ta hiếm khi suy nghĩ tới chuyện này, nhưng trong phần lớn lịch sử, đồ vật không được làm ra để di chuyển ở khoảng cách lớn. Tình trạng gay go của những người dự buổi tiệc của Arthur MacArthur ở Philippines năm 1901 - những tòa nhà của họ bị hư hại, mũ tả tơi trước mặt - đã là vấn đề kinh niên.

Những trục trặc của vận tải tiếp tục trong Thế chiến II khiến trang thiết bị phải chịu cảnh xử lý mạnh tay, các trận bão cát, độ cao, nhiệt độ dưới không, nước biển, và rừng rậm ngột ngạt. Một người quan sát ghé thăm New Caledonia tới bộ chỉ huy của MacArthur đã bị sốc vì những gì thời tiết gây ra cho các kho quân nhu. Những chiếc lon “hoàn toàn gỉ sét”. Thùng gỗ, vốn hoàn hảo ở đại lục, đã hư hỏng tới mức “có thể nghiền nát gỗ bằng ngón tay”. Khu vực ở giữa những chồng lớn đồ ăn đóng hộp “nhìn như một quần thể nấm mốc khổng lồ”.

Trang thiết bị chuyên dụng tỏ ra đặc biệt dễ hư hỏng. Mặt nạ phòng độc và thiết bị điện mọc nấm ở vùng nhiệt đới. Pin vốn đặc biệt cần chăm sóc tỉ mỉ thì lúc nào cũng gây rắc rối. Ở New Guinea, kiến cắn lớp vỏ dây điện thoại và thiết bị phát thanh. Một cuộc kiểm tra ở các căn cứ lớn tại Thái Bình Dương cho thấy từ 20% tới 40% trang thiết bị ở các kho quân nhu không sử dụng được.

Nhưng một lần nữa, các kỹ sư bắt tay vào việc. Nhiệm vụ của họ thật lớn lao: bảo vệ trang thiết bị cho quân đội. Đảm bảo những đồ vật đó vẫn vận hành tốt sau khi di chuyển.

Văn phòng của cục quân nhu phát minh ra “bao bì lưỡng cư”, làm từ vật liệu mới phát minh có thể chịu được những hải trình dài và đối mặt được nhiều loại thời tiết. Giấy dẻo, keo silica, vải dứa, và nhựa đường xuất hiện trong những bao bì nhiều lớp đó, báo trước những hộp sữa các tông giấy-tráng-kim ngày nay. Tương tự, bao bố được thay bằng bao nhiều lớp làm bằng giấy, nhựa, và nhựa đường. Trong khi đó, lon thiếc có thể được phủ thêm sơn bóng hay men tráng để không gỉ sét.

Và không chỉ có bao bì. Quân đội cũng tìm cách bảo vệ trang thiết bị của họ chống được “cả thế giới”, sao cho các món đồ phù hợp với mọi thời tiết. Trang thiết bị được tráng kim loại, phun sơn, và bao bọc lại bằng nhựa để tránh bị các yếu tố thời tiết tác động. Một trong những thành tựu ấn tượng nhất, vì nó quá phức tạp, là thiết bị radio tần số cao để sử dụng ở thực địa.

Ở hết khu vực này tới khu vực khác, quân đội đối mặt với những thách thức của việc vận chuyển đi toàn thế giới. Những thành tựu của họ đóng góp to lớn vào việc định hình thế giới ngày nay - một nơi mà các đồ vật không bị hạn chế trong các vùng khí hậu, có thể di chuyển mà vẫn hoạt động tốt.

Những đột phá y tế cho phép binh sĩ nhảy dù vào các môi trường khó khăn mà vẫn sống sót. Những cách tân kỹ thuật cũng có ý nghĩa như thế với cả những thứ họ mang nữa.

* * *

Hàng không, vận tải các bộ phận rời, liên lạc không dây, tài liệu mã hóa, chloroquine, DDT, và thiết bị được bảo vệ chống lại các loại môi trường. Đó là những công nghệ hoàn toàn khác nhau, nhưng điểm chung của chúng là tác động lên sự di chuyển. Chúng cho phép Hoa Kỳ di chuyển dễ dàng qua những vùng đất hải ngoại mà nó không kiểm soát, thay thế lãnh thổ bằng công nghệ.

Sự thay thế đó không bao giờ là hoàn toàn. Ngay cả ngày nay, không phải là mọi việc vận chuyển đều bằng máy bay hay mọi thông tin đều gửi qua đường không dây (đường cáp biển đóng một vai trò lớn đến kinh ngạc trong thế giới kết nối bằng internet của chúng ta). Nhưng điều quan trọng là đồ vật, con người, và thông tin có thể được di chuyển theo cách đó. Khả năng này đã làm giảm đi tầm quan trọng của những khu vực có giá trị chiến lược.

Khu vực Kênh đào Panama là một ví dụ nói lên nhiều điều. Vào đầu Thế chiến II, Hoa Kỳ lo lắng về việc mất quyền tiếp cận kênh đào tới mức họ thiết lập 134 căn cứ ở Panama. Nhưng tới cuối cuộc chiến, quân đội đã thoải mái di chuyển khắp hành tinh mà không cần phải có thuộc địa, tới mức Harry Truman giải tán tất cả những căn cứ đó và đề xuất trao kênh đào lại cho Liên Hiệp Quốc. Mọi tổng thống sau Truman đều tìm cách giúp Hoa Kỳ thoát khỏi Khu vực Kênh đào ngày càng trở nên không quan trọng nữa theo nhiều cách, dù phải mãi tới thời Tổng thống Jimmy Carter(*) vào những năm 1970, một hiệp ước chấm dứt quyền tài phán của Hoa Kỳ với khu vực đó cuối cùng mới được ký.

Không phải là kênh đào đã trở nên lỗi thời - giao thông qua lại đó tiếp tục tăng ổn định trong những năm hậu chiến. Điều lỗi thời là Khu vực Kênh đào, vốn đảm bảo quyền tiếp cận kênh đào và kiểm soát kênh. Đó là phần có vẻ không còn tối quan trọng với an ninh quốc gia.

Những công nghệ “nuốt chửng” không gian giúp tạo nên bối cảnh cho cuộc Chiến tranh Lạnh đang lớn dần, một cuộc chiến có rất ít cuộc sáp nhập lãnh thổ của các bên tham chiến chính. Vào năm 1945, phe Đồng minh đã chia nước Đức thành những vùng chiếm đóng, và họ làm tương tự với thành phố Berlin, mà thành phố này lại nằm lọt thỏm trong vùng Liên Xô chiếm đóng. Nhưng trong lúc gấp gáp, những kẻ chiếm đóng đã không ký được bất kỳ thỏa thuận nào trao cho các cường quốc phương Tây quyền đi vào những khu vực thuộc về họ ở Berlin. Do mọi hướng đi bằng đường bộ đều phải qua vùng Đức do Liên Xô chiếm đóng, điều đó đồng nghĩa Joseph Stalin có thể phong tỏa hoàn toàn những vùng thuộc quyền sở hữu của phương Tây tại Berlin. Điều mà ông quả đã làm vào năm 1948.

Đó là một động thái táo bạo. Berlin đang phải nhập mười lăm nghìn tấn hàng hóa mỗi ngày. Stalin có vẻ hy vọng rằng bằng cách chặn điều đó lại, ông có thể buộc phương Tây phải từ bỏ nó và có thể là rút hoàn toàn khỏi nước Đức.

Trong quá khứ làm như thế hẳn đã có tác dụng. Thật vậy, sau khi Thế chiến I cắt đứt nước Bỉ khỏi các thị trường của nước này, Herbert Hoover, được giao nhiệm vụ giải vây cho Bỉ, đã buộc phải thương lượng quyền tự do đi qua đất Anh, Pháp và Đức để đưa đồ tiếp tế vào. Nếu ông không được quyền đi qua trên bộ, ông hẳn sẽ không thể viện trợ cho Bỉ.

Berlin chính là nước Bỉ mà không có quyền đi nhờ qua nước khác. Nhưng kinh nghiệm từ Thế chiến II nêu ra một câu hỏi. Liệu sự cho phép đi nhờ qua đất đó thậm chí có cần thiết?

“Tôi có thể là người điên khùng nhất thế giới, thống đốc quân sự của Hoa Kỳ ở vùng nước Đức bị chiếm đóng, Lucius Clay,(*) nói với thị trưởng đắc cử của Berlin, “nhưng tôi sẽ thử thí nghiệm nuôi sống thành phố này bằng đường hàng không.”

Tướng William “Trọng tải” Tunner, người hùng của chiến dịch Bướu lạc đà, được giao phụ trách chiến dịch. Đó là một sự bổ nhiệm phù hợp, “giống như chỉ định John Ringling(*) đưa rạp xiếc ra đường” tư lệnh không quân ở châu Âu ghi chú như vậy. Tunner mang tới phong cách bàn giấy quen thuộc của ông. “Sự phấn khích đích thực trong việc điều hành một chiến dịch không vận thành công là khi nhìn thấy một chục đường kẻ vươn lên ổn định trên một chục biểu đồ,” ông viết.

Những đường kẻ quả đã vươn lên. Tunner sắp xếp để các máy bay bay với nhịp độ khẩn cấp ba lần cất cánh mỗi phút. Các chuyến bay được đồng bộ hóa tới từng giây và đi chính xác theo tuyến đường nhờ liên lạc radio đất-đối-không. Để mừng lễ Phục sinh, Tunner tăng tốc và cứ mỗi 61,8 giây lại có một chiếc máy bay đáp xuống Berlin.

Những chiếc máy bay, xuất phát từ các căn cứ ở miền tây nước Đức, mang theo nhu yếu phẩm: than đá, dầu mỏ, bột mì, đồ ăn đã khử nước và muối. Nhưng chúng cũng chở theo cả đại dương cầm và có lần chở cả một nhà máy điện. Nền kinh tế Berlin được vận hành bằng đường hàng không. Cuối cùng Stalin không thể tiếp tục - cuộc phong tỏa làm ông thiệt hại nhiều hơn các địch thủ của ông. Trong tháng thứ mười một, sau hơn một phần tư triệu chuyến bay, ông dỡ bỏ các rào cản.

Bài học thật rõ ràng: Stalin kiểm soát lãnh thổ, nhưng điều đó giờ không còn có ý nghĩa như trước nữa.

Đó là một bài học Moscow sẽ được dạy đi dạy lại. Từ cuối những năm bốn mươi, Hoa Kỳ bắt đầu phát thanh vào lãnh thổ Liên bang Xô Viết và các nước chư hầu - sự truyền thông giống với cầu không vận Berlin. Tất cả những gì họ cần để xâm phạm chủ quyền thông tin của khối Đông Âu là một vài đài phát thanh công suất cao ở Tây Âu. Đài Tiếng nói Hoa Kỳ và hai chương trình được CIA hỗ trợ, Đài Châu Âu Tự do và Đài Phát thanh Giải phóng (sau này đổi tên thành Đài Phát thanh Tự do) cổ vũ những người bất đồng chính kiến, kích động các cuộc nổi dậy, và công bố các bí mật của chính quyền.

Liên Xô cố gắng chặn sóng phát thanh; tới năm 1958, họ chi tiền cho chặn sóng phát thanh nhiều hơn việc phát thanh của chính họ. Nhưng họ không bao giờ đóng chặt được dòng chảy thông tin. Rất nhiều lần có vẻ như Liên Xô đã ám sát hoặc tìm cách ám sát các nhà báo phương Tây. Vào năm 1981, trụ sở Đài Châu Âu Tự do và Đài Phát thanh Tự do ở Munich bị đánh bom. Nhưng ngay cả điều đó cũng không ngăn được việc phát thanh.

“Khi nói tới sóng phát thanh, thì bức màn sắt là vô dụng” Lech Walesa,(*) lãnh đạo phong trào ly khai Công đoàn Đoàn kết ở Ba Lan, nhớ lại. Công đoàn Đoàn kết đã dựa rất nhiều vào đài phát thanh của phương Tây, mà Walesa cho rằng góp sức lớn vào sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản ở châu Âu.

“Những đường biên giới có thể bị đóng lại, ông viết. “Nhưng ngôn từ thì không.”

18 | ĐẾ QUỐC BÁT GIÁC ĐỎ

Thế chiến II khiến Hoa Kỳ rơi vào một vị thế phi thường. Nó giàu có; nó hùng mạnh; và nhờ vào các nhà hóa học và kỹ sư ở nước ngoài mà không phải thuộc địa hóa những vùng đất đó. Nhưng cuộc chiến cũng mang tới một lợi thế khác, khó nhìn thấy hơn và ở mức độ sâu sắc hơn. Đó là các tiêu chuẩn.

Các tiêu chuẩn - những quy tắc mà theo đó đồ vật và quy trình được điều phối với nhau - có lẽ là một trong những đề tài đáng chán nhất với nhân loại. Một ví dụ dưới đây, tuyển chọn các dòng tít trên tạp chí chuyên ngành Industrial Standardization (Tiêu chuẩn hóa trong công nghiệp) cho thấy mức độ đáng chán kinh khủng ra sao:

Hội công nghiệp thông qua danh sách kích thước giấy được khuyến nghị sử dụng

Luật mới yêu cầu len phải có nhãn dán

Sổ tay hướng dẫn điều phối xây dựng

Sửa đổi danh sách kích thước giấy được khuyến nghị sử dụng Bê tông nhanh đông cứng bền đến mức nào?

Tiêu chuẩn Mỹ cho cột gỗ!

Cơ quan hợp nhất tiêu chuẩn quốc gia xác quyết những câu hỏi về số lượng rãnh xoắn trong các thiết bị đục công nghiệp và dung sai cho thiết bị đục

Dung sai cho ốc ghép hai đầu (loạt bài bốn phần)

Nhãn dán cho các vật liệu tấm sẽ cung cấp nhiều thông tin hữu ích hơn

Bình thủy tinh với các kích thước được khuyến nghị sử dụng cho các sản phẩm mayonnaise

Bộ Nông nghiệp định nghĩa “mỡ lợn”

Và tôi xin thú nhận tôi đặc biệt thích tựa này:

ASA thông qua các tiêu chuẩn cho ống, sự kiện trọng đại trong lịch sử ngành ống

Bạn có thể cười khúc khích. Nhưng nếu không có sự nhất trí về ốc ghép hai đầu và dung sai của dụng cụ đục, khó mà hình dung ra thế giới chúng ta sẽ vận hành thế nào. Chúng ta càng sử dụng nhiều các đồ vật chế tạo công nghiệp trong cuộc sống của chúng ta, và các đồ vật đó càng di chuyển nhiều, thì việc chúng tương thích với nhau càng trở nên quan trọng.

Vào năm 1904, một trận hỏa hoạn lớn đã tàn phá Baltimore. Các nhóm cứu hỏa đổ về từ New York, Philadelphia, Annapolis, Wilmington, và Harrisburg để hỗ trợ. Nhưng khi tới nơi, họ thấy họ chẳng thể giúp được gì nhiều, vì phát hiện ra rằng vòi rồng của họ không thể kết nối với trụ nước cứu hỏa của Baltimore (thật ra là không nối được với bất cứ vòi rồng nào khác). Trong ba mươi tiếng đồng hồ vô vọng, họ phải khoanh tay đứng nhìn 1.562 tòa nhà cháy trụi.

Suốt giai đoạn đầu thế kỷ hai mươi, những thất bại của tính tương thích như thế là kinh niên, nó khiến cho việc di chuyển giữa các vùng đất có cơ quan quản lý khác nhau thật khó chịu. Một gia (bushel) rau nặng mười pound ở North Carolina, lại nặng đến ba mươi pound ở bang láng giềng Tennessee. Hộp đựng những loại quả mọng nước tiêu chuẩn ở Oregon là bất hợp pháp ở California. Mỗi lần tài xế xe tải băng qua biên giới các bang, họ phải dừng xe lại để chứng minh rằng xe của họ tương thích với tiêu chuẩn địa phương. Và không phải lúc nào cũng như vậy. Chiều cao, chiều dài, và chiều rộng được phép thay đổi rất nhiều tùy theo mỗi bang, tới mức chiếc xe tải dài nhất được phép ở Vermont, dài 50 foot, hơn mức cho phép ở Kentucky tới 24,5 foot.

Bóng bầu dục Mỹ ở các trường đại học là một môn thể thao phổ biến vào những năm 1920, nhưng phải tới năm 1940 các đại học mới nhất trí với nhau một “quả bóng bầu dục” là gì. Các đội chủ nhà sẽ đem ra sân bất cứ đồ vật nào có hình dạng tương tự quả bóng bầu dục mà họ muốn. Các đội thích chuyển nhiều sử dụng những quả bóng thuôn hơn, những đội thích đá nhiều (điều mà luật bóng bầu dục Mỹ thời kỳ đầu khuyến khích) đưa ra những quả bóng ngắn và tròn hơn.

Phải tới năm 1927, hệ thống đèn giao thông mới được tiêu chuẩn hóa. Trước đó, tài xế ở Manhattan dừng xe khi đèn xanh, chạy xe khi đèn vàng, và hiểu đèn đỏ là “cẩn thận”. Một hệ thống khác được sử dụng ở Cleveland, một hệ thống khác ở Chicago, một hệ thống khác ở Buffalo, và cứ thế.

Rất dễ bỏ qua mà không nhìn thấy các tiêu chuẩn. Nhưng một khi bạn bắt đầu nghĩ về chúng, bạn thấy chúng ở khắp mọi nơi. Bạn nhận ra sự kết nối lặng lẽ của những quy trình cực kỳ phức tạp có vai trò lớn lao ra sao. Và bạn bắt đầu nghiêm túc đặt câu hỏi bằng cách nào xã hội có thể trải qua một ngày mà không có cây cầu nào bị sụp đổ, không chiếc máy bay nào rơi xuống từ trên trời, không thiết bị nào thình lình nổ tung, và mọi thứ tốt đẹp đều không bị bốc cháy trong một ngọn lửa khổng lồ.

* * *

Vào năm 1900, sau cuộc chiến tranh với Tây Ban Nha, bộ trưởng tài chính đã đưa vấn đề tiêu chuẩn hóa ra trước Quốc hội. Ông lập luận rằng một thế giới mới đang mở ra. Khoa học và công nghệ đã “tiến bộ cực kỳ nhanh chóng”, và đất nước vừa giành được những vùng lãnh thổ mới và xa xôi. Để xã hội đang tăng trưởng này vẫn gắn kết với nhau, nó sẽ cần những tiêu chuẩn chung.

Quốc hội nhất trí và thiết lập Cục Tiêu chuẩn Quốc gia. Có rất nhiều việc phải làm. Vài tháng sau vụ hỏa hoạn lớn tàn phá Baltimore, một vụ cháy nổ ra ngay chỗ Cục Tiêu chuẩn. Người gác đêm vội vã chạy tới chỗ những vòi xịt nước - được để trong các tòa nhà khác nhau - nhằm dập lửa. Nhưng anh ta gặp phải vấn đề giống ở Baltimore: các vòi xịt cứu hỏa không thể nối được với nhau. Anh ta phải dập tắt đám cháy bằng cách dùng chân giẫm lên.

Ngày hôm sau, một nhân viên của cục nhớ lại, “cuộc tranh luận khá là quyết liệt”. Ngay cả ở Cục Tiêu chuẩn, các vòi rồng cứu hỏa ở hai tòa nhà khác nhau cũng không thể nối với nhau.

Không khó để đánh giá đúng hoàn cảnh khốn khó của cục. Tất cả mọi người đều muốn các tiêu chuẩn chung - những nhà sản xuất chẳng tự hào gì trong việc làm ra các vòi cứu hỏa không tương thích với nhau. Đơn giản là mọi công ty đều mong muốn đến tột cùng cách thức sản xuất của họ sẽ trở thành tiêu chuẩn, và họ có lý do hoàn toàn hợp lý. Thất bại trong cuộc chiến tranh tiêu chuẩn đồng nghĩa phải trang bị lại, điều có thể đòi hỏi phải mua những máy móc mới đắt đỏ. Nó cũng có nghĩa là công cụ sản xuất hiện hữu của họ trở nên lỗi thời. Và nó có nghĩa là phải trả thêm chi phí khi mà một đối thủ cạnh tranh - đối thủ có tiêu chuẩn được đem đi áp dụng đại trà - sẽ lao nhanh về phía trước mà không bị ai cản trở. Chuyện được mất ở đây là rất lớn, và các công ty dễ dàng mắc kẹt trong những cuộc chiến Tiêu chuẩn chung, bỏ mặc cho những lính cứu hỏa tuyệt vọng chửi thề với vòi cứu hỏa không tương thích của họ.

Giải quyết những tranh cãi gây tê liệt đó có thể là nhiệm vụ của chính quyền. Có lợi thế khi Cục Tiêu chuẩn vào những năm 1920 là nơi một trong những công chức đáng tin cậy nhất nắm quyền lãnh đạo: Bộ trưởng Thương mại Herbert Hoover.

Ngày nay Hoover được nhớ tới là vị tổng thống không may nắm quyền trong cuộc sụp đổ của thị trường chứng khoán năm 1929. Nhưng hình ảnh phổ biến về ông, một kẻ bất tài, thật ra có nhiều lầm lẫn. Ông có thể là một chính trị gia vụng về và một nhà chính sách kinh tế kém cỏi, nhưng Hoover là một công chức cực kỳ có năng lực. Và ít có điều gì khiến ông quan tâm như công tác tiêu chuẩn hóa.

Herbert Hoover, trong tư cách một con người, có thể coi là sự đối lập với Teddy Roosevelt. Trong khi Roosevelt ham thích chiến trận và tự coi mình là một gã cao bồi, Hoover là người Quaker đã sống một năm trời với những người Osage ở Nước Da đỏ (sau này ông chọn Charles Curtis,(*) một người thổ dân châu Mỹ có huyết thống Osage, làm phó tổng thống). Roosevelt rất khó chịu với các quy định; Hoover thì từng có lần từ chối không cho cựu tổng thống Benjamin Harrison vào xem một trận bóng chày đại học vì ông không có vé. Roosevelt đặt cho chú ngựa của ông cái tên kịch tính Giơ Mặt Chịu Mưa; thú nuôi đồng hành của Hoover là một con mèo, mà ông gọi là Ngài Mèo. Và trong khi Roosevelt suốt đời ám ảnh với trò săn bắn những con thú lớn, tình yêu của Hoover dành cho câu cá, một hoạt động mà ông tôn sùng vì “khiến sự thù ghét phải lặng im”, “giấu đi tham vọng”, và thúc đẩy “sự nhu mì”.

Có lẽ điều duy nhất bạn cần biết về Herbert Hoover là ông mặc đồ vest và đeo cà vạt đi câu cá.

Hoover gây dựng tài sản của mình trong vai trò một kỹ sư và tạo dựng danh tiếng qua việc tổ chức cuộc tiếp vận cho nước Bỉ trong Thế chiến I, một chiến dịch hậu cần khổng lồ đòi hỏi sự bố trí khéo léo việc vận tải hơn năm triệu tấn thực phẩm bằng đường sắt, tàu biển và tàu sông. Dù được cả hai đảng tính đưa ra ứng cử tổng thống vào năm 1920, Hoover lại làm bộ trưởng thương mại. Một người tiền nhiệm đã nói với ông rằng công việc đó chỉ đòi hỏi mỗi việc là tắt các ngọn đèn hải đăng vào buổi tối và để cho bọn cá đi ngủ, nhưng với Hoover, công việc đó không chỉ có thế. Đó là một tiếng gọi thực sự.

Theo ông nhìn nhận, vấn đề thực sự với nền kinh tế không phải là sự bất công của giới tư bản hay sự bất lực của giới công nhân, mà là sự thiếu hiệu quả của các đồ vật. Quá nhiều thời gian và tiền bạc bị lãng phí vào những thứ không vận hành. Hoover nghĩ rằng giải quyết được vấn đề đó, và mọi chuyện sẽ ổn thỏa. Theo tư duy của ông, tiêu chuẩn hóa và đơn giản hóa là những vấn đề then chốt đưa tới thịnh vượng. Khi năm cương vị bộ trưởng, ông đã sắp xếp lại Bộ Thương mại để đảm bảo rằng ông sẽ đích thân cai quản Cục Tiêu chuẩn.

Nhà tiêu chuẩn hóa vĩ đại: Herbert Hoover, đi câu cá với bộ đồ áo cổ cồn và vest.

Dưới quyền Hoover, cục đã phát triển một hệ thống. Cục sẽ triệu tập một nhóm nhỏ đại diện các nhà công nghiệp tới Washington, soạn thảo một bộ tiêu chuẩn dựa trên những trao đổi với họ, rồi triệu tập một hội nghị lớn hơn, một lần nữa ở Washington, để thông qua, hoặc trong những trường hợp hiếm có, sửa chữa bộ tiêu chuẩn. Hoover cương quyết xác định rằng quá trình đó phải là tự nguyện, bởi ông nghĩ rằng những bộ tiêu chuẩn áp đặt sẽ khó được tuân theo. Nhưng chỉ riêng hành động chính quyền triệu tập một hội nghị toàn ngành thường là đủ để đạt được thỏa thuận.

Hệ thống nói trên bắt đầu với một hội nghị những nhà sản xuất gạch, những người mà sau vài giờ với Hoover, đã đồng ý giảm từ sáu mươi sáu loại gạch lát đường xuống còn mười một loại (và cuối cùng còn năm loại). Rồi tới các bộ tiêu chuẩn mới cho ngành gỗ xây dựng, xi măng, cửa, gỗ nội thất, thép, lò xo giường, nệm, ra giường bệnh viện, ổ bi, và má phanh xe. Người ta quyết định rằng cốc thủy tinh phải có tiêu chuẩn chịu được sáu tiếng trong nước sôi. Lốp xe phải có ít nhất 70% cao su mới. Mực đỏ phải có một tỉ lệ nhất định thuốc nhuộm màu đỏ pha với nước.

Thách thức lớn nhất của Hoover là một trong những đồ vật khó thấy nhất: những ren ốc khiêm nhường. Các con ốc, đai ốc, và bu lông là thiết bị ráp nối có mặt khắp nơi. Chức năng của chúng trong những xã hội công nghiệp, như lời một tác giả, giống như muối và tiêu “rắc lên gần như mọi thứ cấu kiện mà ta có thể nghĩ ra được”. Nhưng vào thời kỳ đầu, mỗi xã hội công nghiệp đều phải đối mặt với vấn đề nan giải khi ren ốc không tương thích. Những con ốc khác nhau có số đo khác nhau, bao gồm các góc ren khác nhau. Nếu những ren đó không khớp, thì tất cả sẽ chệch choạc hết.

“Ren ốc là một thiết bị đơn giản, một thượng nghị sĩ nói, “nhưng nó kết nối toàn bộ khung xương cơ khí của nền văn minh chúng ta.

Hoặc là nó không kết nối được. Trong suốt thế kỷ mười chín và tới tận thế kỷ hai mươi, ren ốc thế nào là do ý nhà sản xuất. Kết quả là một kết hợp hỗn loạn những tiêu chuẩn, điều khiến nền văn minh nói chung là không được kết nối với nhau. Hoover than phiền rằng một người lao động “phải tìm thấy một bu lông cùng cỡ trước khi anh ta có thể vặn một đai ốc vào và phải tìm kiếm hàng trăm loại với đường kính khác nhau”. Và nếu nhà sản xuất vẫn làm những ốc vít mà bạn dùng đi đến chỗ phá sản, thì chúc may mắn nhé!

Sự không tương thích của ren ốc càng trở nên đáng lo ngại với những bước tiến của xe hơi và máy bay - những đồ vật rung lắc phức tạp mà trục trặc có thể đồng nghĩa với chết người. Vấn đề đó đã gây trở ngại cho quân đội trong Thế chiến I, điều khiến Quốc hội chỉ định một Ủy ban Ren Ốc Quốc gia. Dẫu vậy, phải mất nhiều năm, tới năm 1924, bộ tiêu chuẩn ren ốc quốc gia đầu tiên cuối cùng mới được công bố. Đó không phải là một sự cách tân gây tiếng vang như mẫu xe Model T hay máy bay, nhưng bộ tiêu chuẩn ren ốc vất vả lắm mới ra đời được đó đã lặng lẽ đẩy mạnh sự phát triển kinh tế.

“Giờ thì những đai ốc nửa inch sẽ khớp với những bu lông nửa inch,” Herbert Hoover hài lòng tuyên bố.

* * *

Công việc thiết lập tiêu chuẩn ở đại lục thật nhọc nhằn. Trên các vùng lãnh thổ thì dễ dàng hơn. Ở đó, các nhóm lợi ích công nghiệp yếu ớt hơn (nếu như có tồn tại các nhóm như thế) và chính quyền không phải do dân cử được tự do hành động với nhiều quyền hành hơn. Có thể bỏ qua công việc nhọc nhằn tranh thủ những hãng sản xuất, triệu tập các hội nghị, và tham vấn các bên có lợi ích liên quan. Nhà chức trách đơn giản là tuyên bố các tiêu chuẩn và áp đặt chúng.

Việc các đế quốc có khả năng ban bố các tiêu chuẩn là một lợi ích lớn trong chinh phục thuộc địa. Tiêu chuẩn hóa của đế quốc có nghĩa là ngay cả ở những vùng đất xa xôi, dân chúng phải tuân thủ cách làm của những kẻ thực dân. Đế quốc ghi dấu lên các thuộc địa qua những luật lệ, ý tưởng, ngôn ngữ, thể thao, quy ước quân sự, thời trang, đơn vị đo lường và trọng lượng, những quy tắc xã giao, tiền tệ, và thực hành công nghiệp kiểu mới. Thật ra, các quan chức thuộc địa dành phần lớn thời gian của họ cho những công việc đấy.

Nói cách khác, có lý do khiến cho hệ thống đo lường kiểu Anh (foot, yard, gallon, pound, tấn) được gọi là hệ thống đế quốc. Những đơn vị đo lường và trọng lượng đó được ban bố để đảm bảo tính thông ước trong cả lãnh thổ Anh, vượt xa ra ngoài quần đảo Anh. Ngay cả khi các đơn vị đo lường địa phương được sử dụng, chúng cũng được định nghĩa theo cách của người Anh, chẳng hạn như đơn vị đo lường khối lượng của Ấn Độ được gọi là maund, được tiêu chuẩn hóa vào thế kỷ mười chín bằng với một trăm pound.

Các đế quốc cũng tiêu chuẩn hóa cả con người. Lấy ví dụ nghề y tá ở Philippines. Dân đại lục phiêu lưu tới thuộc địa cần tới sự chăm sóc của các y tá, đặc biệt bởi những bệnh tật mà cuộc chiến đã gây ra. Tuy nhiên, do không mấy y tá ở đại lục sẵn sàng chuyển tới Philippines, điều đó đồng nghĩa phải dựa vào người Philippines. Không lâu sau khi sáp nhập, chính quyền bắt đầu đào tạo dân bản địa.

Nghề y tá không mới ở Philippines. Đã có những bệnh viện ở đó hàng thế kỷ, và những y tá đóng vai trò quan trọng trong cuộc Cách mạng Philippines (vợ của Emilio Aguinaldo, Doña Hilaria, đã thành lập Hội Chữ thập đỏ Philippines để chữa trị cho các binh sĩ nổi loạn). Nhưng sự đào tạo mà chính quyền Hoa Kỳ cung cấp được thiết kế để quyết liệt xóa bỏ các quy chuẩn trước kia của Philippines và Tây Ban Nha. Sinh viên học làm y tá được tách ra từ dân chúng và đưa vào những ký túc xá đặc biệt, nơi họ học tiếng Anh, nấu nướng và ăn đồ ăn của đại lục, và học phép xã giao của đại lục. Họ được huấn luyện những khái niệm vệ sinh của đại lục. Dép có quai được thay bằng giày, váy dài thay bằng mảnh vải kẻ ô mặc phủ lên tất chân.

Các ngôi trường ở Philippines về cơ bản là vệ tinh của những đại học đại lục. Trường Y Philippines chẳng hạn, sao chép chương trình học từ Trường Johns Hopkins. Những y tá người Philippines có triển vọng sẽ được đưa tới học tập ở đại lục. Kết quả là các bệnh viện không chỉ được lấp đầy bằng các y tá có đào tạo, mà là các y tá có đào tạo theo kiểu đại lục. Điều đó cho phép những người mới tới từ đại lục dễ dàng đóng vai trò thầy giáo hay lãnh đạo trong trường mà không cần nhiều điều chỉnh.

Đồng nhất nghề y tá ở Philippines với ở đại lục khiến đế quốc được điều hành êm ả hơn. Nhưng nó cũng gây ra một hậu quả sâu sắc ngoài dự kiến. Một khi các tiêu chuẩn đã được xác lập chắc chắn, khó mà xóa bỏ chúng, và thậm chí sau khi độc lập, nghề y tá ở Philippines vẫn chủ yếu lấy Hoa Kỳ làm trung tâm. Bởi thế, khi dân số Hoa Kỳ già đi, cần nhiều chăm sóc y tế hơn, và kinh tế Philippines gặp khó khăn, ngày càng nhiều y tá người Philippines tới Mỹ làm việc. Ngày nay, cả một hệ thống lớn đưa hàng chục nghìn y tá người Philippines tới làm việc trong các trung tâm y tế của Hoa Kỳ.

Đến thời điểm này, không chỉ các y tá người Philippines được đào tạo để chuẩn bị cho việc ra đi, mà các bác sĩ người Philippines cũng được đào tạo lại làm y tá để cả họ nữa cũng tìm được việc làm ở nước ngoài.

Chuyên môn y tế chảy ra khỏi đất nước, và tiền chảy về. Nó gây ra một tác động lẫn lộn. Nhưng vấn đề ở đây là dòng chảy dễ dàng đó, vốn đã biến Philippines thành nơi cung ứng y tá người nước ngoài số một của Hoa Kỳ từ những năm 1960, không chỉ là kết quả của thị trường tự do. Philippines có lợi thế so sánh vì nhiều thế hệ y tá đã học nghề theo đúng các tiêu chuẩn Mỹ.

Những đai ốc nửa inch đã ăn khớp với những bu lông nửa inch.

* * *

Những người như Herbert Hoover đã tiêu chuẩn hóa đại lục. Những người cai trị thuộc địa sau đó áp đặt các tiêu chuẩn đấy lên những vùng lãnh thổ. Nhưng cả hai quá trình đó dừng lại ở đường biên giới. Bên trong Đại Hoa Kỳ, chỉ có duy nhất một cách chế tạo mọi thứ thắng thế. Còn ở các nước khác họ vẫn có cách thức hành nghề y tá và làm ren ốc theo cách riêng của họ.

Vào thời của Hoover, thật khó tưởng tượng có thể thay đổi điều đó. Bắt các nhà sản xuất gạch trong một nước nhất trí với nhau đã đủ khó rồi. Ai có thể bắt các nhà sản xuất gạch của Pháp phải nhất trí với những nhà sản xuất của Nhật Bản? Khó khăn của việc tiêu chuẩn hóa tại những vùng lãnh thổ có chủ quyền khác nhau giải thích tại sao các nước trong suốt nửa đầu thế kỷ hai mươi về cơ bản có các nền văn hóa nguyên vật liệu khác nhau.

Thế chiến I càng nhấn mạnh điểm này. Hoa Kỳ gửi quân tới châu Âu. Khi tới nơi, họ thấy rằng dân châu Âu sử dụng vũ khí khác, có hệ thống kích cỡ đồng phục khác, và đo khoảng cách khác.

Họ cũng thấy rằng họ chẳng thể làm gì nhiều để thay đổi điều đó. Lục quân Hoa Kỳ chiến đấu xa nhà, nên họ phải thực hiện những điều chỉnh không lấy gì làm thoải mái. Họ chuyển sang hệ thống mét khi cuộc chiến diễn ra, sản xuất quân nhu theo hệ mét, in các bản đồ đo bằng hệ mét, và ra các mệnh lệnh theo các đơn vị hệ mét. Chiến đấu bằng kilômét và kilôgam không dễ dàng với những người đã lớn lên với dặm và pound, nhưng đó là cái giá để hợp tác với các đồng minh người Pháp.

Các tiêu chuẩn lại một lần nữa đụng độ trong Thế chiến II. Lần này vấn đề thậm chí còn tệ hơn. Lúc này Hoa Kỳ không chỉ đưa người và tiền của sang châu Âu. Họ cung ứng một dòng chảy không nghỉ hàng hóa tới các mặt trận trên toàn thế giới.

Điều này được thực hiện thậm chí trước khi Hoa Kỳ chính thức bước vào cuộc chiến, một động thái mà Roosevelt rất nỗ lực để biện minh trước một công luận tỏ ra lưỡng lự. “Giả sử nhà hàng xóm của tôi bị cháy, và tôi có một vòi cứu hỏa dài trong vườn, ông lập luận trong so sánh nổi tiếng của ông. “Nếu người hàng xóm có thể lấy vòi cứu hỏa trong vườn của tôi và nối nó với trụ nước cứu hỏa của anh ấy, tôi có thể giúp anh ấy dập tắt lửa.”

Đó rõ ràng chỉ là phép ẩn dụ. Nhưng không khó để mường tượng ra Herbert Hoover đứng ở cuối phòng và giơ tay xin hỏi. Sẽ ra sao nếu vòi cứu hỏa của ông không khớp với trụ nước cứu hỏa của anh ta?

Đó là một câu hỏi hay. Hoa Kỳ sản xuất súng với cỡ đạn 0,30 inch; đế quốc Anh dùng đạn 0,303 inch.(*) Tương tự, bom của Anh không khớp với giá để bom trên máy bay của Mỹ. Một sĩ quan hải quân người Canada có một “bình luận gây khiếp sợ” về tình trạng hợp tác quốc tế là vào đầu cuộc chiến, phe Đồng minh không thể chia sẻ dù chỉ “một khẩu súng hay một viên đạn” với nhau.

Tình hình còn tệ hơn thế. Anh sử dụng ren ốc có góc 55 độ, trong khi tiêu chuẩn Hoa Kỳ, mà Hoover rất lấy làm tự hào, là 60 độ. Mọi chuyện như thể bản thân đồ vật nói những ngôn ngữ khác nhau. “Chúng tôi không thể mượn phụ tùng của người Anh, một thợ máy người Mỹ than phiền. “Thậm chí cũng chẳng ăn cắp được. Chúng không khớp.

Poster thời chiến minh họa vấn đề các phụ tùng không tương thích: “Hãy sử dụng phụ tùng tiêu chuẩn! Mất một chiếc bu lông đặc biệt”.

Trong Thế chiến I, khi người ta vẫn đánh nhau bằng kỵ binh, sự không tương thích của các đồ vật công nghiệp chỉ là sự bất tiện với các đồng minh. Giờ trong một cuộc chiến của xe jeep và máy bay đánh bom, sự không tương thích đó trở nên kinh khủng. Khi hãng sản xuất Hoa Kỳ Packard được giao hợp đồng làm động cơ cho máy bay của Anh, các kỹ sư của hãng đã bỏ ra gần mười tháng vẽ lại khoảng hai nghìn bản vẽ của Anh nhằm phiên dịch chúng sang hệ thống ốc vít của Hoa Kỳ. Suốt cuộc chiến, Hoa Kỳ đã chi 600 triệu đô la vào ốc, đai ốc, và bu lông phụ tùng ở nước ngoài để đối phó với sự không tương thích.

Liệu các hãng sản xuất có thể nào đơn giản áp dụng tiêu chuẩn châu Âu, như họ đã làm ở cuộc chiến trước? Có thể. Anh và Pháp đã chỉ 84 triệu đô la để thành lập và mở rộng các nhà máy ở Hoa Kỳ có thể sản xuất các động cơ máy bay phong cách châu Âu, về cơ bản đã lập nên những tiền đồn công nghiệp của châu Âu trên đất Hoa Kỳ. Lục quân Hoa Kỳ cũng sử dụng được một số vật dụng trong kho vũ khí của Anh và sản xuất được giá để bom cho bom của Anh.

Nhưng làm theo tiêu chuẩn châu Âu chỉ có lý nếu châu Âu là trọng tâm của nền kinh tế phe Đồng minh, và châu Âu đã sớm mất đi vai trò trung tâm đó. Nước Pháp thất thủ và nước Anh bị ném bom, các nhà máy châu Âu bị loại ra ngoài vòng chiến. Cùng lúc, ngành sản xuất chế tạo Hoa Kỳ đang tăng tốc. Tới khi cuộc chiến kết thúc, Hoa Kỳ đã sản xuất được 84.000 xe tăng, 2,2 triệu xe tải, 6,2 triệu súng trường và 41 tỉ viên đạn. Cuộc chiến chống lại Hitler có thể là chiến sự ở châu Âu, nhưng nó là một cuộc chiến sản xuất tại Hoa Kỳ.

Các nhà máy Hoa Kỳ càng sản xuất nhiều, sự tiêu chuẩn hóa của chúng càng được tăng cường. Theo hai chuyên gia hàng đầu, mục tiêu là “tích hợp toàn bộ quá trình thành một dòng chảy êm ả như một hệ thống sông khổng lồ”. Điều đó đồng nghĩa làm cho các phần rời không chỉ ở một nhà máy thay thế được cho nhau, mà là ở tất cả các nhà máy, và thực ra là tất cả các ngành - tất cả đòi hỏi một mức độ chính xác đến khó tin.

Hãy xem thử trường hợp của công ty Fenn Manufacturing, công ty sản xuất máy móc chuyên dụng. Trước cuộc chiến, phó chủ tịch công ty này giải thích rằng chưa từng có ai nghe nói tới việc các phần rời của công ty có dung sai là cộng hay trừ 0,0002 inch. Người nào đề xuất một sự chính xác tới mức đó sẽ bị coi là “hoàn toàn điên rổ”. Nhưng đó là điều mà nền kinh tế quân sự khổng lồ đòi hỏi, và Fenn đã buộc phải trang bị lại gần như toàn bộ nhà máy của mình. Họ đã phải xây các phòng nhiệt độ cố định để kiểm tra tất cả những biến dạng nhỏ nhất của máy móc trang thiết bị.

Ở Washington, các kỹ sư quyết liệt mở “cuộc chiến tranh tiêu chuẩn”. Đó cũng là màn khiêu vũ giữa các quan chức chính phủ và lãnh đạo ngành công nghiệp tương tự những gì mà Herbert Hoover đã đạo diễn, nhưng diễn ra với nhịp độ gấp đôi. Những nhà tiêu chuẩn hóa viết ra những quy cách kỹ thuật tỉ mỉ cho các loại vật liệu mới, thiết bị mới và thiết kế mới. Ở đỉnh điểm cuộc chiến vào năm 1944, ngân sách cho Cục Tiêu chuẩn Quốc gia cao hơn 7,5 lần so với một thập niên trước đó.

Tất cả những điều đó biến Hoa Kỳ thành quốc gia thiết lập tiêu chuẩn không thể tranh cãi cho phe Đồng minh. Cuộc chiến đã thống nhất các nền kinh tế, nhưng Washington đặt ra điều kiện cho sự thống nhất đó.

Ta có thể thấy điều đó ở Úc. Là một lãnh thổ thuộc Liên hiệp Anh, Úc đã gắn với các tiêu chuẩn kiểu Anh từ trước cuộc chiến, với một số biến thể địa phương. Nhưng họ nhanh chóng rơi vào trọng lực của nền kinh tế chiến tranh kiểu Mỹ.

Giai đoạn then chốt là từ năm 1942 tới 1944, sau khi Douglas MacArthur rời bỏ Philippines nhưng trước khi Hoa Kỳ có thể tiếp viện đầy đủ cho lực lượng của ông từ đại lục. MacArthur vẫn dựa vào Hoa Kỳ để có tàu chiến và vũ khí, nhưng với các món khối lượng lớn, giá trị thấp như thực phẩm và quần áo, ông dựa vào Úc. Ở đỉnh điểm, khoảng 15% thu nhập quốc gia của Úc là để đáp ứng các đơn đặt hàng nhu yếu phẩm cho MacArthur.

Đáp ứng những đơn hàng đó là một thách thức, nhất là nói tới thực phẩm. Nông dân Úc thường canh tác những mảnh đất nhỏ, nhổ cỏ bằng tay và bán ở các chợ địa phương. Máy móc đóng vai trò nhỏ trong canh tác, và các biện pháp an toàn như tiệt trùng sữa là những trò xa xỉ đắt đỏ, không phù hợp với phong cách nông nghiệp từ nông dân ra chợ kiểu Úc.

Tất cả những điều đó sẽ phải thay đổi. Hoa Kỳ đưa tới các chuyên gia, những nhà “truyền giáo” nông nghiệp mang theo máy móc, thuốc diệt cỏ và thuốc diệt nấm. Sứ mệnh của họ là gì ư? Làm thay đổi một lục địa.

Họ dồn dập cung cấp cho nông dân các bài giảng, chương trình phát thanh, phim khuyến nông, tờ rơi, và các chuyến đi thực tế, tất cả nhằm giảng dạy cách làm nông nghiệp kiểu Hoa Kỳ. Những hãng chế tạo của Úc được tặng các mẫu máy cày, máy cắt cỏ, máy gặt đập, và máy phun thuốc sâu kiểu Mỹ, đồng thời được hướng dẫn sử dụng các máy đó. Các hãng đóng hộp Úc thì học cách đóng hộp theo kiểu của quân đội. Nông dân ngành sữa được lệnh tiệt trùng sữa và cho bò đi xét nghiệm tuberculin. Vì quy mô những đơn hàng của MacArthur, nên chống lại sẽ có nghĩa là tự sát về mặt kinh tế.

“Gần như mọi giai đoạn trong ngành thực phẩm của Úc đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của các hoạt động từ những nhóm chuyên gia rất ấn tượng được Hoa Kỳ đưa tới đây để hướng dẫn và tư vấn cho chúng ta, một nhân chứng của quá trình chuyển đổi viết.

Cả khẩu vị cũng thay đổi. Quân đội Úc đã quen với thịt cừu nhìn thấy các đồng minh Hoa Kỳ của họ tiêu thụ khẩu phần lớn hơn nhiều dựa trên thịt bò, lợn, và giăm-bông bổ sung mì Ý, cà phê, và trứng. Người ta đã quyết định rằng để binh sĩ khác nhau có các khẩu phần ăn khác nhau sẽ làm phật ý người Úc. Nên cả người Úc nữa cũng bắt đầu ăn khẩu phần kiểu Mỹ. Tới lượt họ, các hãng thịt hộp Úc học cách làm những loại thực phẩm mới: món hầm ớt-thịt-đậu, bò bằm hầm, giăm-bông và trứng, thịt hộp, xúc xích Vienna.

Tương tự, toàn bộ ngành giày của Úc cũng thay đổi hoàn toàn khi các hãng làm giày trang bị lại để sản xuất giày theo kích cỡ của Hoa Kỳ thay vì của Anh. Với sáu mươi nghìn đôi giày được đặt mua một tháng cho quân đội sử dụng, họ không thể chối từ.

“Không hề bị kềm chế gì” thủ tướng Úc tuyên bố vào đầu cuộc chiến, “tôi muốn nói rõ rằng nước Úc nhìn vào nước Mỹ, mà không chút lấn cấn vì những mối quan hệ và thiện cảm truyền thống của chúng ta với Vương quốc Anh. Trong địa hạt tiêu chuẩn hóa, đó là một sự thật không thể tránh khỏi. Về mặt chính trị, Úc vẫn giữ chất Anh. Nhưng về mặt vật chất, họ rất giống một thuộc địa của Hoa Kỳ.

* * *

Nước Úc chỉ là khởi đầu. Trong cuộc chiến, phe Đồng minh đã thành lập một ủy ban phối hợp tiêu chuẩn với tổng hành dinh ở New York và London. Ủy ban này giám sát các thỏa thuận về sửa chữa phần rời cho máy bay, độ rộng của đường sắt, và tần số phát thanh. Nói chung, các thỏa thuận này nêu cụ thể là tiêu chuẩn Mỹ sẽ được áp dụng, do các máy bay, xe lửa, và trạm phát thanh của Hoa Kỳ là tối quan trọng với cuộc chiến. Vào năm 1943, Anh phát đi tín hiệu rằng họ sẵn sàng thương lượng về ren ốc.

Một phái bộ Anh tới New York trong năm đó. Trong gần hai tuần lễ, khoảng ba mươi chuyên gia đã tranh luận về ốc vít, ren đường ống, ren bình gas, khớp vòi nước, và khớp máy hình trụ. Tất cả mọi người nhất trí rằng sự “thống nhất” trong các nước Anglo-Saxon là cần thiết. Nhưng sự thống nhất đó sẽ theo điều kiện của ai? Các đại biểu Hoa Kỳ đề nghị Đế quốc Anh trang bị lại máy móc của họ. Phía Anh đồng ý cân nhắc.

Một hội nghị dài hơn diễn ra sau đó ở London. Những trận đánh bom vẫn diễn ra “không nghỉ, chủ tịch Hiệp hội Kỹ sư Cơ khí Hoa Kỳ cho biết. Có lẽ bom đạn đã khiến người Anh mềm mỏng hơn. Các đại biểu Hoa Kỳ đã dự tính thình lình đưa chủ để thống nhất tiêu chuẩn ra với người Anh vào phút chót, nhưng trong sự ngạc nhiên của họ, người Anh đã nêu vấn đề đó ngay lập tức. Từ bỏ các con ốc 55 độ chuyển sang 60 độ sẽ gây thiệt hại to lớn cho các nhà sản xuất Anh. Nhưng bởi tình hình cấp bách của cuộc chiến, họ sẵn sàng thử nghiệm tạm thời.

Một hội nghị thứ ba tại Ottawa vào năm 1945 chốt lại thỏa thuận. Lần này đoàn đại biểu Anh đã mệt mỏi vì chiến tranh đơn giản là đầu hàng. Anh sẽ chấp nhận hoàn toàn một tiêu chuẩn mới, với góc ren ốc là 60 độ. Những hãng sản xuất Anh sẽ trang bị lại. Ngược lại, những hãng sản xuất Hoa Kỳ sẽ hầu như không nhận thấy sự thay đổi, bởi những con ốc làm ra theo tiêu chuẩn Anglo mới về cơ bản là có thể thay thế cho những con ốc được làm ra theo thỏa thuận toàn quốc cũ mà Herbert Hoover đã thu xếp.

Như người ta nói, đó là một sự kiện quan trọng trong lịch sử các đường ống của thế giới.

* * *

Cũng vào tháng các cường quốc Anglo thống nhất về ren ốc, họ thành lập Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (nổi tiếng hơn với tên viết tắt: ISO). Đó sẽ là Liên Hiệp Quốc của các món đồ vật. Nó có một ủy ban điều hành theo mô hình Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc: ghế thường trực cho năm cường quốc lớn (Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc, và Liên Xô) và các ghế luân phiên cho các nước khác. Chủ tịch đầu tiên là người Mỹ.

Tất nhiên, một trong những đề tài đầu tiên mà ISO thảo luận là ren ốc. Hòa bình và thịnh vượng đòi hỏi sự thống nhất trên toàn cầu. Nhưng người Anh từ chối thay đổi lần nữa, lưu ý rằng họ đã trải qua rất nhiều khó khăn khi chuyển sang tiêu chuẩn 60 độ. Hoa Kỳ cũng không chịu thay đổi. Các cường quốc khác than phiền rằng Hoa Kỳ và Anh đẩy họ vào “thế đã rồi” trong vấn đề tiêu chuẩn hóa quốc tế. Dẫu vậy, đối mặt với áp lực từ các đế quốc Anh và Mỹ, họ không thể làm được gì nhiều. Chấp nhận điều không thể tránh khỏi, họ bỏ phiếu áp đảo thông qua góc ren ốc kiểu Anglo là tiêu chuẩn quốc tế (Liên Xô là thành viên duy nhất bỏ phiếu chống). Các nước vẫn có thể sử dụng tiêu chuẩn quốc gia của họ, nhưng nếu họ muốn thích ứng với quốc tế, góc ren ốc của họ phải là 60 độ.

Một ren ốc thống trị tất cả: Tiêu chuẩn năm 1945.

Thật ra khá là nhiều thứ sẽ phải làm lại theo góc 60 độ ẩn dụ đó. Cuộc chiến đã tàn phá nhiều nền kinh tế, và giờ chính các nền kinh tế này tìm cách tái thiết nhờ việc tiếp cận một thị trường toàn cầu. Nhưng thị trường đó do Hoa Kỳ thống trị, họ chiếm tới 60% sản lượng kinh tế của thế giới công nghiệp hóa vào năm 1946. “Mỹ là người mua lớn nhất của chúng ta, và là người bán lớn nhất cho chúng ta, một nhà tiêu chuẩn hóa người Pháp lưu ý. Và như thế hết thỏa thuận này tới thỏa thuận khác xác lập vị thế trung tâm của Hoa Kỳ.

Hoa Kỳ không chỉ là một siêu cường kinh tế, mà còn là một siêu cường quân sự. Lực lượng vũ trang khổng lồ của họ đã là những nhân tố tạo ra sự tiêu chuẩn hóa trong Thế chiến II, và tiếp tục là như vậy sau đó - trong Chiến tranh Lạnh. Washington đưa vũ khí và trang thiết bị của họ tràn ngập thế giới. Khi chấp nhận những thứ đó, các quân đội nước ngoài cũng phải chấp nhận tiêu chuẩn của Hoa Kỳ.

Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) càng đẩy việc tiêu chuẩn hóa đi xa hơn nữa. Tổ chức đó đã thành lập một liên minh quân sự lâu dài của mười hai nước, một liên minh đầu tiên kiểu như thế. Liên minh này biến việc tiêu chuẩn hóa quân đội từ một vấn đề nhất thời của thời chiến thành vấn đề lâu dài của thời bình, điều mà những người điều hành NATO giải quyết bằng cách duyệt qua danh mục cung ứng trang thiết bị, từng cái một, và tiêu chuẩn hóa từng món đồ trong đó. Họ bắt đầu với súng trường, được đưa vào hệ thống đạn 0,30 inch của Mỹ. Tới năm 1953, đại diện của Hoa Kỳ ở Hội đồng Sản xuất Quốc phòng NATO tự hào cho biết các máy bay chiến đấu có động cơ của Bỉ khớp hoàn toàn với khung sườn của Hà Lan. Một chương trình tiêu chuẩn hóa trong y tế cũng vừa bắt đầu, và ông hy vọng trong hai hoặc ba năm, “một cáng cứu thương của Anh sẽ khớp với rãnh trong xe cứu thương của Mỹ, và một cây kim tiêm của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ khớp với ống tiêm của Pháp”.

Vào năm 1953, tạp chí chuyên ngành về tiêu chuẩn hàng đầu ở Anh in một ấn bản với các bài in lại từ tạp chí chuyên ngành tương tự ở New York. Đó là sự đầu hàng rất ấn tượng - trong lĩnh vực tiêu chuẩn, nước Anh giờ sẽ chỉ làm theo.

Thế giới thứ ba cũng để ý những chuyện này. Những nước nghèo hơn thấy khó mà tự họ thiết lập tiêu chuẩn - phòng thí nghiệm, hội thảo, và các tạp chí chuyên ngành đều tốn tiền - và thế là họ có động cơ mạnh mẽ để sử dụng tiêu chuẩn của các đối tác thương mại giàu có hơn. Và như thế, giống như các cường quốc châu Âu lũ lượt áp dụng tiêu chuẩn Mỹ, các cựu thuộc địa của họ cũng vậy. Các kỹ sư Mỹ tư vấn cho chính phủ nước ngoài và xuất hiện ở hải ngoại trong văn phòng các hiệp hội tiêu chuẩn quốc gia.

Đó là một sự đầu tư xứng đáng. Với việc xuất khẩu tiêu chuẩn của mình, theo lời Harry Truman, Hoa Kỳ đang “giúp dòng chảy thương mại thế giới trôi chảy” và “cho phép người mua và người bán ở các quốc gia khác nhau nói cùng thứ ngôn ngữ”. Ông không cần phải nói cụ thể đó là thứ ngôn ngữ của ai.

* * *

Ở hết ngành này tới ngành khác, thế giới điều chỉnh theo Hoa Kỳ. Điều diễn ra theo đúng nghĩa đen trong ngành âm nhạc, sau khi nhiều nước cãi cọ về cao độ của một nốt La. Hoa Kỳ đã chỉnh các thiết bị của mình sao cho một nốt La có tần số 440 hertz từ năm 1917. Nhưng châu Âu lục địa chính thức vẫn sử dụng “cao độ kiểu Pháp”, một nốt La thấp hơn một chút ở 435 hertz, gần với những cao độ cổ điển của thế kỷ mười tám và mười chín. Đoàn đại biểu Áo muốn xác lập nốt La 435 ở Liên Hiệp Quốc. Nhưng với việc các đĩa nhạc Hoa Kỳ đang tràn ngập thị trường và chính quyền Mỹ phát đi nốt La 440 trên toàn thế giới từ các đài phát thanh hùng mạnh của họ ở Maryland và Hawai‘i “phục vụ” cho giới nhạc sĩ, Áo không có cơ hội. Ngày nay, trừ phi chơi các nhạc cụ mang tính lịch sử như sáo baroque hay các đàn phong cầm trong nhà thờ, nốt La 440 đã trở thành quy luật.

Điều tương tự xảy ra trên bầu trời. Hàng không quốc tế dựa vào các tiêu chuẩn. Đài kiểm soát không lưu và phi công phải nói cùng thứ ngôn ngữ, phụ tùng máy bay phải đủ giống nhau để việc sửa chữa có thể diễn ra ở bất kỳ quốc gia nào, và tần số phát thanh của thế giới phải được sắp xếp sao cho những kênh điều phối luồng bay ở một nước phải giống với ở một nước khác. Các đại diện của Hoa Kỳ trong ngành hàng không rất hăng hái đảm bảo tất cả những mục tiêu đó và làm sao để ngôn ngữ trong hàng không là tiếng Anh. Tới năm 1950, về cơ bản họ đã thành công.

Không có gì ngạc nhiên khi ngành hàng không được tiêu chuẩn hóa ngặt nghèo, bởi tính chất quốc tế của nó. Nhưng ấn tượng hơn, đó là những gì Hoa Kỳ làm với việc đi lại trên bộ. Trong nửa đầu thế kỷ hai mươi, các kỹ sư giao thông ở Hoa Kỳ đã nghĩ tới việc đảm bảo các tiêu chuẩn trên toàn quốc - đèn giao thông, biển hiệu, vân vân. Nhưng vào năm 1953, phó ủy viên trưởng Cục Đường bộ giải thích rằng “chúng ta hiện phải suy nghĩ ở mức độ hợp nhất trên toàn thế giới”.

Hợp nhất trên toàn thế giới. Nếu đó là tham vọng của một quan chức ngành vận tải, nói ví dụ, ở Thái Lan, thì nghe thật nực cười. Nhưng với Hoa Kỳ thì hoàn toàn khả thi. Năm đó, Hội nghị Quốc tế về Hợp nhất Hệ thống Biển báo và Tín hiệu Đường bộ về cơ bản giúp hệ thống của Hoa Kỳ nhân rộng ra một cách ấn tượng. Đèn tín hiệu giao thông, luật kẻ vỉa hè, và ngay cả khá nhiều biển chỉ đường tuân theo hệ thống Hoa Kỳ, bao gồm hình bát giác màu vàng nổi tiếng với chữ STOP trên đó.

Khoan đã - màu vàng sao? Phải. Biển báo dừng xe hình bát giác xuất phát từ Michigan, ra đời khi một viên trung sĩ cảnh sát ở Detroit cắt bớt các góc của một hình vuông để tạo ra một hình đặc biệt hơn. Nhưng những tấm biển lúc đầu có màu vàng, chứ không phải màu đỏ. Thỏa thuận toàn quốc đầu tiên của giới chuyên môn đường cao tốc tiểu bang Hoa Kỳ bác bỏ việc sử dụng màu đỏ trên mọi biển báo, bởi màu đó rất khó thấy vào ban đêm. Nên biển dừng xe của Hoa Kỳ, được dùng làm tiêu chuẩn quốc tế vào năm 1953, có màu vàng.

Nhưng chỉ một năm sau đó, vào năm 1954, Hoa Kỳ đổi ý về màu vàng. Các chuyên gia nghĩ rằng màu đỏ báo hiệu nguy hiểm, và những tiến bộ mới trong công nghiệp hóa chất đã khiến màu đỏ bền và có thể phản quang. Nên tôi chỉ có thể tưởng tượng ra rằng các kỹ sư giao thông trên toàn thế giới đã thịnh nộ điên cuồng khi Hoa Kỳ hủy bỏ tiêu chuẩn toàn cầu - tiêu chuẩn của chính họ, được thiết kế ở Michigan và áp đặt cho cả thế giới - và bắt đầu thay biển màu vàng bằng biển đỏ.

Điều này, hơn bất cứ điều gì khác, cho thấy đặc quyền lớn kinh khủng mà Hoa Kỳ có được trong lĩnh vực tiêu chuẩn hóa. Họ có thể bắt buộc các nước khác sử dụng góc ren ốc của họ nhân danh sự hợp tác quốc tế. Nhưng họ không bao giờ chịu ràng buộc vào chính những điều nhân danh đó.

Sự miễn trừ có một không hai này với các tiêu chuẩn quốc tế không có gì bí mật. Bạn nhìn thấy nó hằng ngày trong lĩnh vực đơn vị đo cân nặng và chiều dài. Trong khi các nước khác đã điều chỉnh lại theo hệ thống mét, do người Pháp thiết kế vào cuối thế kỷ mười tám, Hoa Kỳ vẫn không thay đổi. Tới tận năm 1971, tới 56% dân đại lục tuyên bố rằng họ thậm chí không biết có một hệ mét tồn tại trên đời.

Việc Hoa Kỳ tiếp tục từ chối đơn vị mét thường xuyên dẫn tới những phiền toái và thỉnh thoảng là những tai họa - một chiếc máy bay Boeing 767 chở vài chục người bị mất điện giữa không trung vì lượng nhiên liệu của nó bị tính nhầm sang đơn vị pound, một thiết bị thám hiểm sao Hỏa bị mất liên lạc vì phần mềm của Hoa Kỳ sử dụng pound thay vì kilôgam. Dù Hoa Kỳ đã khiến cả thế giới sử dụng góc ren ốc vít của họ, họ lại phung phí một phần lợi thế đó bằng cách bám víu lấy (trong một số bối cảnh) những con ốc đo bằng inch, vốn không tương thích với những con ốc đo bằng mét. Dẫu vậy, Hoa Kỳ đã không chịu từ bỏ những inch, pound và gallon của họ. Cùng với Myanmar, Liberia, tiểu bang độc lập Samoa, Palau, Liên bang Micronesia và Cộng hòa Quần đảo Marshall, họ là những cứ điểm cuối cùng chống lại hệ thống mét.

Nếu đặc quyền của Hoa Kỳ là từ bỏ các tiêu chuẩn quốc tế, thì điều đó đã gây ra gánh nặng cho cả thế giới. Hai năm sau khi Hoa Kỳ chuyển các biển báo dừng xe của họ từ màu vàng thành màu đỏ, Liên Hiệp Quốc triệu tập một cuộc họp lớn gồm 134 quốc gia để xem xét lại vấn đề biển báo giao thông. Hình bát giác màu vàng bị thay bằng hình màu đỏ (một hình tam giác ngược màu đỏ trong một hình tròn đỏ cũng được cho phép chính thức, dù không có nhiều quốc gia lựa chọn nó). Hoa Kỳ thậm chí không ký thỏa thuận mới, nhưng tiêu chuẩn của họ vẫn là áp đảo.

Ngày nay, đế quốc hình bát giác đỏ phủ khắp toàn cầu. Có vài biến thể nhỏ: ở Nhật Bản là một hình tam giác đỏ, ở Papua New Guinea là hình tấm khiên đỏ, và ở Cuba là hình tam giác đỏ trong một hình tròn đỏ. Nhưng theo tính toán của tôi, ít nhất 91% dân số thế giới dừng xe trước các hình bát giác màu đỏ. Bao gồm cả Bắc Triều Tiên.

* * *

Biển hiệu dừng xe có thể được bổ sung vào danh sách những công nghệ tiêu diệt đế quốc. Gộp lại, chúng tạo ra một hiệu ứng ghê gớm. Những chất tổng hợp làm giảm nhu cầu nguyên liệu thổ chiến lược của các cường quốc do đã có các phương án thay thế. Trong khi đó, hàng không, công nghệ mã hóa, phát thanh, và vệ tinh giúp cho những cường quốc đó đảm bảo mạng lưới giao thông vận tải và thông tin liên lạc mà không cần lo lắng về sự tiếp cận lãnh thổ liền lạc. Những cách tân trong y tế và kỹ thuật - như DDT, thuốc chống sốt rét, bao bì bằng nhựa, và thiết bị điện tử “sử dụng được khắp thế giới” - càng làm giảm hơn nữa nhu cầu kiểm soát lãnh thổ. Chúng cho phép đồ vật và con người di chuyển an toàn tới những vùng khắc nghiệt, đồng nghĩa những kẻ thực dân không còn phải xử lý thuộc địa trước khi đặt chân tới nữa.

Tương tự, tiêu chuẩn hóa khiến các địa điểm nước ngoài dễ tiếp cận hơn. Tất nhiên, tiêu chuẩn hóa đã tạo điều kiện cho thương mại đường dài từ nhiều thế kỷ trước Thế chiến II, nhưng chủ yếu là bên trong các lãnh thổ với quyền tài phán chính trị đơn nhất. Đại khái (và với những ngoại lệ quan trọng), ta phải thuộc địa hóa thì mới tiêu chuẩn hóa được. Điều đã thay đổi trong Thế chiến II là quy mô. Hoa Kỳ lợi dụng vị thế của mình - một siêu cường kinh tế và chính trị không thể tranh cãi, với mạng lưới hậu cần thời chiến được lắp đặt ở hơn một trăm nước - để thúc đẩy những tiêu chuẩn của họ vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Làn sóng tiêu chuẩn hóa lấy Hoa Kỳ làm trung tâm theo sau đã vượt qua quy mô quốc gia hay đế quốc. Đó là sự tiêu chuẩn hóa ở quy mô cả hành tinh.

Cùng với những công nghệ tiêu diệt đế quốc, các tiêu chuẩn toàn cầu đã thay đổi luật lệ cuộc chơi. Trước đó rất lâu, các quốc gia hùng mạnh đảm bảo khả năng chiếm giữ các nguồn tài nguyên và di chuyển quanh hành tinh bằng cách kiểm soát đất đai. Đó là những luật lệ mà Hoa Kỳ đã từng tuân theo khi họ mở rộng về phía tây và ra hải ngoại. Đó là những luật lệ mà Đức và Nhật Bản đã tuân theo trong Thế chiến II. Theo những luật lệ đó, cuộc chiến kết thúc đã đưa Hoa Kỳ tới “đỉnh cao muôn trượng” của khả năng xây dựng đế quốc. Họ có những tham vọng mới và có mọi cơ hội để hỗ trợ cho tham vọng đó bằng cách giành lấy lãnh thổ. Nếu họ làm như thế, họ đã có thể khóa chặt cơ sở tài nguyên và giành lấy một vị trí chiến lược chưa từng có trong lịch sử.

Nhưng trên thực tế Hoa Kỳ đã từ chối sáp nhập lãnh thổ sau chiến thắng - thay vì thế họ còn giải thuộc địa - không thể được giải thích là một tình cảm vị tha bất ngờ xuất hiện. Điều đó một phần là vì cuộc nổi dậy của các dân tộc thuộc địa trên toàn thế giới. Nó cũng là vì những bài học rút ra từ chiến tranh. Chiến đấu và chiến thắng một cuộc chiến dạy cho Washington nghệ thuật phóng chiếu quyền lực mà không cần giành lấy các thuộc địa. Các công nghệ mới giúp cho nó đạt được, như lời một tác giả vào những năm bốn mươi, “sự thống trị mà không cần sáp nhập”.

Những công nghệ đó thiết lập nền tảng cho thế giới chúng ta ngày nay. Nó khác xa so với thế giới mà Teddy Roosevelt đã mường tượng, trong đó kẻ mạnh hạ gục kẻ yếu bằng bạo lực và cướp lấy đất đai của họ. Nó gần hơn nhiều so với những gì mà Herbert Hoover tưởng tượng, gắn kết với nhau không phải bởi đế quốc, mà bởi thị trường. Đó là một thế giới nơi quy trình hợp tác rộng lớn không phải là cai trị thuộc địa, vốn chỉ giới hạn trong biên giới quốc gia, mà là toàn cầu hóa, vốn vượt qua những biên giới đó.

Phải nói rằng sự thay thế chủ nghĩa thực dân bằng toàn cầu hóa không hẳn khiến sân chơi công bằng hơn. Một thế giới trước kia gồ ghề có thể đã trở nên “phẳng”, như lời nhà bình luận Thomas L. Friedman. Nhưng ai đã làm phẳng nó? Về cơ bản, đó là quân đội Mỹ, khi họ tìm cách phóng chiếu quyền lực của mình khắp hành tinh. Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi biết rằng toàn cầu hóa, ít ra là lúc đầu, có lợi cho Hoa Kỳ. Máy bay của Hoa Kỳ kín bầu trời, đài phát thanh của Hoa Kỳ tràn ngập trên sóng, hàng hóa tổng hợp sản xuất tại Hoa Kỳ thay thế cho hàng hóa thuộc địa, và tiêu chuẩn Hoa Kỳ kết nối tất cả lại với nhau.

Không phải mọi lợi thế đó đều là lâu dài. Ngày nay, Trung Quốc sản xuất nhiều nhựa hơn Hoa Kỳ. Nhưng ngay cả nếu Hoa Kỳ không thắng mọi trận đấu, họ đã liên tục được hưởng lợi thế sân nhà rất lớn. Họ có được sự xa xỉ đó là được làm theo ý mình trong khi buộc các nước khác phải trang bị lại nhà máy và chỉnh lại nhạc cụ. Có rất nhiều lợi ích từ đó. Nhưng một lợi ích đặc biệt nổi bật và cần phải khảo sát riêng. Đó là việc cả thế giới sử dụng một ngôn ngữ duy nhất: tiếng Anh.

19 | NGÔN NGỮ LÀ MỘT LOẠI VIRUS

Vào năm 1620, một nhóm người định cư từ Anh, ngày nay được gọi là những người Pilgrim (những người hành hương), tới các bờ biển Bắc Mỹ. Họ vượt biển mất hơn hai tháng - một hành trình cực nhọc làm hai người bỏ mạng.

Hóa ra đó vẫn là phần dễ dàng của chuyến đi. Những người định cư tới một vùng đất xa lạ nơi họ không có bạn bè. Họ cố gắng trồng cấy nhưng thất bại hoàn toàn. Trong mùa đông đầu tiên, hơn một nửa thiệt mạng vì bệnh tật và đói. Một nhóm người da đỏ, Pauquunaukit Wampanoag, dõi theo họ đập lúa từ xa. Cuối cùng, vào mùa xuân, sau khi nhiều người định cư đã chết, người Pauquunaukit cử tới một viên sứ thần, một người tên là Samoset. Anh ta chào họ bằng tiếng Anh.

Hóa ra Samoset đã học được chút “tiếng Anh bập bõm” (theo lời mô tả của một người định cư) từ những người đánh cá ở vùng bờ biển Maine. Vài ngày sau, Samoset trở lại với một người đàn ông Patuxet nói tiếng Anh thậm chí còn tốt hơn: Tisquantum, nổi tiếng hơn với tên Squanto. Squanto không chỉ nói được tiếng Anh, anh từng sống ở London. Bảy năm trước khi gặp những người định cư quê Plymouth này, anh bị một thuyền trưởng người Anh bắt cóc và đưa sang châu Âu. Anh đã đi thuyền ngang Đại Tây Dương bốn lần - một lần sau khi bị bắt, một lần trở lại, rồi lại đi trong một chuyến tới Newfoundland, và trở lại lần nữa với một đoàn thám hiểm khác để đến quê nhà của anh Patuxet - tức là phía nam New England.

Với những người định cư, mới vượt Đại Tây Dương có một lần, vận may này gần như không thể tin nổi. Một nhóm nhỏ dân châu Âu di cư rất xa bản quán không hiểu sao lại gặp đúng một trong chỉ vài người dân lục địa Bắc Mỹ mênh mông đã thực sự từng sống ở đất nước quê hương họ. Trong mắt của những người định cư, Squanto là “món quà Chúa gửi tới”. Anh phiên dịch giúp họ, làm trung gian cho các mối liên minh ngoại giao với những thực thể chính trị của dân bản địa, và dạy họ những mẹo nông nghiệp địa phương. Khả năng lớn anh chính là sự khác biệt giữa sinh tồn và chết chóc với họ.

Ngày nay, bốn thế kỷ sau, xã hội mà những người Pilgrim lập nên đang được hưởng một vận may tương tự. Những cư dân của nó có thể đi tới gần như bất cứ đâu trên bản đồ, tự tin rằng sẽ có ai đó ngay gần bên nói được ngôn ngữ của họ. Nhưng không giống những người Pilgrim, họ không cần tới may mắn. Tiếng Anh đã lan đi như một loài cỏ dại xâm lấn, bám rễ ở gần như mọi môi trường sống. Nó đã tạo ra một thế giới toàn những người sẵn sàng và có thể hỗ trợ những người nói tiếng Anh, bất cứ nơi nào mà họ lang thang tới. Một thế giới hầu như được thiết kế sẵn vì sự thuận tiện của nước Mỹ.

Một thế giới của những Squanto.

* * *

Ngôn ngữ là tiêu chuẩn, không khác gì biển báo dừng xe và ren ốc vít, nhưng chúng sâu sắc hơn nhiều. Ngôn ngữ định hình tư duy, khiến một số ý tưởng trở nên dễ tư duy hơn và những ý tưởng khác thì không như thế. Đồng thời, chúng định hình các xã hội. Những ngôn ngữ mà bạn sử dụng ảnh hưởng tới việc bạn gia nhập những cộng đồng nào, đọc những sách nào, cảm thấy nơi nào là nhà. Việc một ngôn ngữ duy nhất đã trở thành thứ tiếng nói áp đảo trên hành tinh, được gần như mọi người có giáo dục và quyền lực sử dụng ở một mức độ nào đó, bởi thế, là một diễn tiến với những hệ quả cực kỳ sâu sắc.

Điều đó đặc biệt đáng kinh ngạc vì chưa từng có tiền lệ lịch sử nào như thế. Các học giả từng sử dụng tiếng Latin rộng rãi ở Tây Âu, nhưng nó chưa bao giờ đạt tới sự phổ quát mà đôi khi người ta gán cho nó. Những ngôn ngữ khác từ tiếng Tây Ban Nha tới tiếng Swahili cũng đã gắn kết các vùng đất với nhau, nhưng không có ngôn ngữ nào làm được nhiều hơn thế. Thông lệ trong lịch sử là sự khác biệt về ngôn ngữ, chứ không phải sự giống nhau.

Điều đó chắc chắn đúng với Hoa Kỳ vào giai đoạn khởi đầu: một tập hợp cực kỳ đa ngôn ngữ của các thứ tiếng của người châu Mỹ bản địa, châu Phi và châu Âu. Ngay cả Ben Franklin, chỉ hạn chế bản thân vào các ngôn ngữ châu Âu, vẫn thấy cần thiết phải rành rẽ tiếng Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha và Latin, ngoài tiếng Anh mẹ đẻ của ông. Ông đã đăng bài trên một tờ báo tiếng Đức, Die Philadelphische Zeitung, và ngờ rằng tiếng Đức có thể thay thế cho tiếng Anh ở Pennsylvania.

Franklin có lý khi ngờ vực như thế. Có những câu hỏi nghiêm túc về việc tiếng Anh có đứng vững được ở nước Mỹ mới thành lập hay không. Chưa bao giờ có một ngôn ngữ bản địa trải rộng ra ở khoảng cách lớn như nước Hoa Kỳ đang mở rộng và không bị chia nhỏ. Việc tiếng Anh cuối cùng đã đứng vững - tức dân Virginia cũng nói cùng ngôn ngữ như dân California - có thể được ghi nhận là bởi sự bùng nổ người định cư, điều nhanh chóng đưa một dân số tương đối thuần nhất đi khắp một vùng lãnh thổ mênh mông. Cũng chính những chiếc xe ngựa và xe lửa mang theo những người định cư đã mang theo ngôn ngữ, là thứ sống sót qua hành trình dài mà chỉ biến đổi chút ít.

Tuy nhiên, ngoài những người định cư, việc áp đặt tiếng Anh là quốc ngữ tỏ ra là một nỗ lực đòi hỏi bạo lực nhiều hơn. Những chủ nô đưa ra thông điệp bằng việc chia tách những nô lệ châu Phi nói cùng một thứ tiếng. Những ai bị bắt gặp nói tiếng mẹ đẻ có thể bị trừng phạt nghiêm khắc; có thông tin nói một số người bị cắt lưỡi. Kết quả là sự bóp nghẹt tuyệt đối về mặt ngôn ngữ. Dù những dấu vết của các thành ngữ châu Phi còn có thể tìm thấy trong ngôn ngữ nói của người da đen ngày nay, không một ngôn ngữ châu Phi nào đi theo những con tàu nô lệ mà sống sót được ở nước Mỹ.

Những ngôn ngữ bản địa cũng đầy xung đột. Bắt đầu từ cuối thế kỷ mười chín, những người cải cách đã đẩy hàng chục nghìn trẻ em người châu Mỹ bản địa vào các trường nội trú do người da trắng điều hành. Ở đó, bị cắt lìa khỏi gia đình và cộng đồng của chúng, bọn học trò học tiếng Anh. “Chúng ta sẽ bẻ gãy tất cả những gì thuộc về da đỏ còn lại trong bọn chúng trong một thời gian rất ngắn, người thành lập một trong những trường như thế hứa hẹn. Học trò bị bắt gặp sử dụng tiếng bản địa thường xuyên bị đánh đập hoặc bị bắt rửa miệng bằng xà phòng và nước tro. Không có gì ngạc nhiên, các bậc cha mẹ người da đỏ hiếm khi thấy hăng hái với việc cho con đi học, nhưng các quan chức chính quyền và giới quản lý trường dùng cách hối lộ, đe dọa, cắt khẩu phần ăn, và bạo lực thẳng thừng - về cơ bản là bắt cóc lũ trẻ - để lấp đầy các ngôi trường đó.

Nhà chức trách thử cùng các chiến thuật đó ở những lãnh thổ hải ngoại. “Họ đánh chúng tôi tới khi chúng tôi thôi nói tiếng mẹ đẻ ở trường” một người bản địa Alaska cao tuổi nhớ lại. “Bất cứ khi nào tôi nói tiếng Tlingit, tôi vẫn còn cảm giác xà phòng trong miệng” một người khác xác nhận (ngôn ngữ của ông giờ còn không tới một nghìn người nói). Ở Guam, chính quyền hải quân cấm sử dụng tiếng Chamoru trong trường học, tòa án, và các tòa nhà công quyền. Trẻ em bị bắt gặp nói thứ tiếng đó ở trường sẽ bị đánh đập hoặc bị phạt. Một sĩ quan hải quân thu thập tất cả các từ điển tiếng Chamoru ông ta tìm được và đốt hết.

Nhưng đế quốc thì mênh mông, và đơn giản là không có đủ quan chức thuộc địa để rửa hết mọi cái miệng phạm lỗi. Nên chính quyền dựa vào các công cụ khác. Họ thông qua luật pháp bằng tiếng Anh, đòi hỏi nhân viên nhà nước phải dùng tiếng Anh, và ở quần đảo Virgin, yêu cầu phải thông thạo tiếng Anh thì mới được bỏ phiếu. Quan trọng nhất, nhà chức trách thuộc địa quay sang giáo dục. Làm tiếng Anh ăn sâu bén rễ là “mục tiêu trọng yếu” của toàn bộ hệ thống nhà trường ở Philippines, viên chánh thanh tra giáo dục ở đó giải thích. Khắp đế quốc, học trò được trông đợi, ít ra là ở các lớp cao hơn, học tập bằng tiếng Anh.

Những người chống chủ nghĩa thực dân quyết liệt, như Emilio Aguinaldo, đã phản kháng - ông qua đời vào năm 1964 khi vẫn chưa nói được tiếng Anh. Pedro Albizu Campos nói tốt ngôn ngữ đó, nhưng ông coi nó là một công cụ của chủ nghĩa đế quốc. “Tôi kinh ngạc thấy rằng người Puerto Rico chịu đựng sự cắt xẻo đó với tinh thần con cái họ,” ông nói với những người ủng hộ. “Hoa Kỳ không chỉ muốn hủy diệt nền văn hóa và làm tan rã đất nước chúng ta, họ còn muốn hủy hoại ngôn ngữ” và “áp đặt lên chúng ta nền văn hóa và ngôn ngữ của họ, dẹp bỏ những cuốn sách của chúng ta và thay bằng của họ.

Giáo viên ở địa phương tỏ ra kém kiên định hơn trong sự tận tụy của họ với ngôn ngữ của đế quốc. Một báo cáo về các trường học ở Philippines thấy rằng học trò học tiếng Anh từ “những thầy giáo không biết nói tiếng Anh, và một cựu thống đốc than phiền rằng phát âm của họ khiến tiếng Anh của họ gần như không thể hiểu nổi. Thống đốc Puerto Rico thì cáo buộc các giáo viên địa phương dạy tiếng Anh “cho có lệ”. Các giáo viên ở đó tổ chức một cuộc chống đối cứng đầu với quá trình Anglo hóa, ngay cả với cái giá là bị đưa vào sổ đen và bị sa thải.

Nói chung, sự thông thạo tiếng Anh tăng lên, nhưng chậm chạp. Tới năm 1940, khoảng một phần tư người Puerto Rico và Philippines nói được thứ tiếng đó. Ở Hawai‘i, một thứ tiếng bồi pha tạp đa ngôn ngữ vẫn là tiếng nói trên đường phố.

* * *

Thế giới rộng hơn cũng không khá hơn. Trong số các nước phương Tây, tiếng Anh thường xuyên phải khuất phục các đối thủ của nó. Tiếng Pháp là ngôn ngữ cho ngành ngoại giao. Trong khoa học, tiếng Pháp gia nhập thêm với tiếng Đức và (trong hóa học thì còn là) tiếng Nga là các ngôn ngữ chính. Tới tận năm 1932, tiếng Pháp vẫn là ngôn ngữ chính thức ở 98,5% các hội nghị khoa học, trong khi tiếng Anh chỉ được chấp nhận ở 83,5% các hội nghị.

Nếu những người nói tiếng Anh muốn nói chuyện với người nước ngoài, họ sẽ phải rành rẽ các ngôn ngữ khác. Đó là những gì Ben Franklin đã làm hồi thế kỷ mười tám, và những người kế nhiệm của ông đã làm trong thế kỷ hai mươi. Teddy Roosevelt, dù bị ám ảnh bởi “những dân tộc nói tiếng Anh”, vẫn có thể nói được tiếng Pháp và Đức và hiểu được tiếng Ý. Woodrow Wilson, một tổng thống kiêm học giả khác của thời đại đó, đọc được tài liệu học thuật tiếng Đức và đã nghĩ tới chuyện chuyển sang châu Âu để học thứ tiếng đó tốt hơn. Herbert Hoover thậm chí còn đi xa hơn. Ông từng cố học tiếng Osage khi còn nhỏ, xuất bản phẩm đầu tiên của ông là bản dịch một luận đề thế kỷ mười sáu viết bằng tiếng Latin về việc khai mỏ, và ông cùng vợ, bà Lou, nói tiếng Hoa quan thoại (họ học khi sống ở Trung Quốc) những khi muốn trao đổi riêng với nhau. Giữ ghế tổng thống cần phải biết đa ngôn ngữ là phản ứng với một thế giới quá nhiều ngôn ngữ, một thế giới mà biết tiếng Anh chỉ có thể đưa bạn đi được xa đến thế mà thôi.

Những hạn chế của tiếng Anh trở nên rõ ràng một cách đau đớn trong Thế chiến II. “Khi đó, một nhà ngữ văn học lớn nhớ lại, “nhiều người chúng tôi nhận ra rằng các ngôn ngữ nước ngoài là một thực tế khách quan, rằng có những vùng rộng lớn trên trái đất, nơi mà, dù có vẻ lạ lùng, người ta không nói và không hiểu tiếng Anh. Hoa Kỳ đã xây nên cho chính mình “một thế giới nhỏ bé gọn gàng trong đó tất cả mọi người đều nói tiếng Anh, ông lưu ý. Nhưng “bỗng nhiên những người nước ngoài rầy rà đó xuất hiện trước mặt chúng ta ở những vùng đất của họ, bền bỉ từ chối hiểu ngôn ngữ của chúng ta, dù chúng ta có nói chậm rãi và nói lớn như thế nào với họ đi nữa. Điều đó gần như là một sự sỉ nhục.

Lục quân đã mở một chương trình huấn luyện để dạy cho binh lính một lớp cấp tốc những ngôn ngữ mà họ cần để chiến đấu trong một cuộc chiến tranh toàn cầu. Cuối cùng nó bao gồm khoảng bốn mươi ngôn ngữ (và nó tiên phong cho phương pháp “nghe-nói” - Audio Lingual - được dùng ở các lớp học ngoại ngữ ngày nay). Nhưng đào tạo một đạo quân hàng triệu người nói mấy chục thứ tiếng mà họ có thể gặp khi nhảy từ lục địa này sang lục địa khác về cơ bản là không khả thi.

Thực sự sẽ tốt hơn nếu người nước ngoài nói được tiếng Anh.

* * *

Khi các lãnh đạo phe Đồng minh tính toán về thế giới sau cuộc chiến, họ có nghĩ tới ngôn ngữ. “Các đế quốc của tương lai là các đế quốc của tâm trí, Winston Churchill tuyên bố vào năm 1943 trong một bài phát biểu ở Harvard. Ông tin rằng chìa khóa của cuộc thuộc địa hóa tinh thần đó là ngôn ngữ. Churchill đã mời gọi các sinh viên Harvard tưởng tượng “sự thuận tiện lớn lao” khi những người nói tiếng Anh được thấy ngôn ngữ của họ được sử dụng trên toàn cầu. Không còn bị hạn chế bởi các đế quốc dựa trên lãnh thổ nữa, họ sẽ có thể “di chuyển tự do khắp thế giới”.

Đó là một tầm nhìn gây nhiều xúc động. Nhưng Churchill cũng thừa nhận rằng tầm nhìn đó còn xa hiện thực. Tiếng Anh không phải là thứ ngôn ngữ thông dụng cho toàn cầu vào năm 1943, và có vẻ điều đó sẽ không sớm xảy ra. Nó có một kho từ vựng cồng kềnh, với những từ điển lớn nhất của nó chứa tới nửa triệu từ. Việc đánh vần thì hết sức tùy tiện. Ngay cả Albert Einstein cũng chịu thua trước điều mà ông gọi là “phép chính tả nham hiểm” của tiếng Anh.

Churchill coi những quan ngại đó là nghiêm trọng. Trong bài phát biểu ở Harvard, ông tuyên bố ủng hộ tiếng Anh cơ bản, một phiên bản giản lược mạnh tay của tiếng Anh với 850 từ, trong đó chỉ có 18 từ là động từ (come, get, give, go, keep, let, make, put, seem, take, be, do, have, see, say, send, may, và will(*). Tiếng Anh cơ bản là tiếng Anh dành cho người nước ngoài. Toàn bộ hệ thống đó - cả ngữ pháp lẫn từ vựng - có thể in khổ chữ dễ đọc chỉ trong một trang giấy, vẫn còn chỗ cho những câu ví dụ.

Bạn có thể ngạc nhiên khi nghe Churchill, một nghệ sĩ bậc thầy không thể tranh cãi của nghệ thuật tiếng Anh, lại sẵn sàng đổi cây đại dương cầm Steinway của ông lấy một chiếc đàn đồ chơi. Nhưng ông không phải là người duy nhất. Những người ủng hộ tiếng Anh cơ bản, ngoài Churchill, còn có Ezra Pound,(*) Lawrence Durrell,(*) và George Orwell.(*) “Trong tiếng Anh cơ bản, ta không thể đưa ra một tuyên bố vô nghĩa mà người ta không thấy là nó vô nghĩa rõ ràng” Orwell lưu ý. H. G. Wells(*) tiên đoán rằng tiếng Anh cơ bản sẽ “lan đi như lửa đồng cở” và tới năm 2020 sẽ “gần như không một ai trên thế giới” không hiểu được thứ tiếng đó.

Giáo sư văn chương danh giá nhất của nước Anh, I. A. Richards,(*) coi tiếng Anh cơ bản là sứ mệnh của mình. Ông từng dạy học ở Trung Hoa, điều khiến ông lo lắng về sự lan tỏa của tiếng Anh. “Phần lớn học sinh Trung Hoa sẽ không bao giờ học để hiểu được văn chương Anh một cách đáng kể, ông phán đoán. Richards nhìn nhận tiếng Anh cơ bản là cách tốt nhất để giúp họ làm quen với “con số khổng lồ những ý tưởng, tình cảm, ham muốn, và thái độ mà họ chỉ có thể đạt được qua một dạng thức ngôn ngữ phương Tây nào đó”.

Vào năm 1937, Richards xoay xở đạt được kỳ công phi thường yêu cầu chính quyền Trung Hoa đồng ý đưa tiếng Anh cơ bản vào trường học. Nhưng điều đó gần như ngay lập tức bị người Nhật xóa bỏ, họ mở cuộc xâm lược tổng lực vào Trung Hoa trong năm đó. Dẫu vậy, Richards vẫn nỗ lực tiếp tục, và khi cuộc chiến kết thúc, ông tới Miami sử dụng tiếng Anh cơ bản để huấn luyện thủy thủ người Hoa ở một cơ sở hải quân.

“Chỉ cần 400 từ tiếng Anh cơ bản để vận hành một chiếc tàu chiến, Richards nói với báo Time. “Với 850 từ, ta có thể vận hành cả hành tinh.”

Franklin Delano Roosevelt đã để ý thấy điều đó. Tiếng Anh cơ bản “có giá trị cực kỳ to lớn”, ông nói với bộ trưởng ngoại giao của mình, và có thể cho phép tiếng Anh thay thế tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ trong lĩnh vực ngoại giao. Tuy nhiên, nhiệt tình của Roosevelt không khiến ông cưỡng lại được việc mỉa mai Churchill. Ông viết cho thủ tướng Anh hỏi xem bài phát biểu nổi tiếng của Churchill “máu, nhọc nhằn, nước mắt, và mồ hôi” sẽ ra sao nếu nó viết bằng tiếng Anh cơ bản, phải chăng Churchill khi đó sẽ nói với những đồng bào của mình về “máu, làm việc, nước chảy ra từ mắt, và nước chảy trên mặt”.

“Tuy nhiên, nói nghiêm túc thì chúng tôi rất quan tâm, Roosevelt vội vàng bổ sung.

Dẫu vậy, như Roosevelt đã dự cảm, thứ tiếng Anh rút gọn đó khó sử dụng một cách đáng kinh ngạc. Những người nói tiếng Anh bản xứ hết sức vất vả giới hạn bản thân họ trong 850 từ tiếng Anh cơ bản đã được chấp thuận. Về phần mình, người nước ngoài rất bối rối với những quanh co luẩn quẩn khổ sở của tiếng Anh cơ bản, nhất là liên quan tới các động từ. “Người Triều Tiên, người Tây Ban Nha và người Nga có lý khi hỏi tại sao nói “tôi đi lên không trung bằng cách nhảy lại dễ hơn là tôi nhảy,” một nhà phê bình nhận xét xác đáng.

* * *

Cuối cùng, tiếng Anh cơ bản không bao giờ thực sự nhảy lên được không trung. Những người học tiếng Anh không hào hứng, và những người ủng hộ nó dần mất hứng thú. Nhưng rút gọn tiếng Anh không phải là cách duy nhất để giúp nó được học trên toàn cầu. Tới những năm 1940, những nhà cải cách đầy háo hức đã đề nghị hàng mấy chục toan tính để làm giảm bớt sự bất quy tắc trong chính tả của nó. Đã có tiếng Anh Anglic (“Forskor and sevn yeerz agoe our faadherz braut forth on dhis kontinent a nue naeshon”),(*) tiếng Anh kiểu Fonetik Crthqgrafi,(*) kiểu Nue Spelling,(*) kiểu Alfabet for the World of Tomorrow,(*) và một hệ thống tiết kiệm nguyên âm được quảng cáo là “1 Wrld, 1 Langwij”(*)

Kế hoạch can đảm nhất là của cựu thượng nghị sĩ Robert Latham Owen.(*) Mang trong người dòng máu Cherokee (ông được người Cherokee gọi là “Oconostota”),(*) Owen là một trong những người lãnh đạo nỗ lực thất bại nhằm thành lập tiểu bang Sequoyah chủ yếu gồm người da đỏ vào năm 1905. Sau khi Quốc hội bác bỏ Sequoyah và thay vì thế chấp nhận tiểu bang lớn hơn (và nhiều người da trắng hơn) Oklahoma, Owen được bầu vào Thượng viện. Ông và Charles Curtis, phó tổng thống trong tương lai dưới thời Herbert Hoover, là những người da đỏ duy nhất trong Thượng viện.

Tiểu bang Sequoyah mà Owen hy vọng thành lập được đặt theo tên người đã nghĩ ra hệ ký tự không phải bằng tiếng Latin cho ngôn ngữ Cherokee, một hệ thống chữ viết mà người Cherokee đã học rất nhanh và rất nhiệt tình. Liệu có thể làm điều tương tự với tiếng Anh không? Trong một thời gian, Owen nghĩ ngợi về việc tạo ra một bảng chữ cái ký âm mới. Vào ngày 7-8 tháng Mười hai năm 1941, ngày Nhật Bản tấn công, ông quyết tâm sẽ làm cho được điều đó.

“Bảng chữ cái toàn cầu” của Owen, như tên ông đặt cho nó, không dùng các chữ cái Latin. Nó trông giống các chữ cái Ả rập hay chữ tốc ký. Tránh xa những hình dạng chữ cái quen thuộc, Owen có thể né tránh hoàn toàn những câu hỏi liên quan tới chính tả. Các từ viết thế nào thì đánh vần thế đấy. Owen khẳng định rằng đây là công cụ “mà nhờ đó chúng ta có thể dạy tiếng Anh cho cả thế giới cực nhanh”.

Bảng chữ cái toàn cầu: Hệ thống của Robert Latham Owen.

Ông tiên đoán rằng với bảng chữ cái toàn cầu, tiếng Anh có thể trở thành “ngôn ngữ đối thoại của thế giới trong vòng hai hoặc ba năm”. Và ông nói thêm rằng hệ thống của ông hoàn toàn tương thích với tiếng Anh cơ bản.

Ý tưởng của Owen đã được tán dương. FDR chuyển kế hoạch đó cho bộ trưởng ngoại giao xem xét. Ủy ban Quan hệ Đối ngoại của Thượng viện đã tổ chức điều trần về kế hoạch đó (“Tôi không nghĩ có ai còn có thể đóng góp nhiều cho nhân loại hơn việc phát triển một hệ thống giao tiếp phổ quát, một thượng nghị sĩ của New Mexico cảm thán). Nhà văn George Bernard Shaw(*) rất ấn tượng với nó và để lại trong di chúc một phần tài sản của ông góp vào việc xây dựng và quảng bá một bảng chữ cái ký âm không phải chữ cái Latin. Người tỏ ra cẩn trọng là Eleanor Roosevelt, bà sợ rằng nó quá khó học. Dẫu vậy, Owen vẫn đủ tự tin để chế tạo một máy đánh chữ đặc biệt cho bảng chữ cái của ông.

Đó là chiếc máy đánh chữ đầu tiên kiểu đó, và cũng là chiếc cuối cùng - bảng chữ cái đấy không bao giờ được sử dụng. Nhưng việc Owen tiến xa tới như vậy đã đủ kinh ngạc rồi. Những nhà lãnh đạo Hoa Kỳ và Anh quá lo lắng về triển vọng của thứ tiếng Anh bình thường tới mức họ sẵn sàng cân nhắc những biện pháp cực đoan để cải cách nó. Một thứ tiếng Anh què quặt - còn lại mười tám động từ, và viết kiểu giun dế - là cái giá họ cân nhắc nghiêm túc sẽ trả để xây dựng “những đế quốc trong tâm trí” như kiểu Churchill.

* * *

Những thách thức mà tiếng Anh phải đối mặt không chỉ có tính kỹ thuật. Nền cai trị thuộc địa, vốn là một trong những công cụ chính để truyền bá tiếng Anh, đang đổ vỡ tan tành. Giải thuộc địa hóa rốt cuộc sẽ giải phóng hơn sáu trăm triệu người khỏi sự cai trị của Anh và Hoa Kỳ. Liệu họ có nói tiếng Anh nữa không?

Khả năng cao là không. Nhiều người phiền trách đầy cay đẳng những đau khổ mà tiếng Anh đã gây ra cho đất nước họ. Mohandas Gandhi coi sự phụ thuộc của Ấn Độ vào tiếng Anh là một “chỉ dấu của nô lệ”. Tác giả người Kenya James Ngugi đánh giá “bạo lực tâm lý trong lớp học” cũng nguy hiểm như “bạo lực thực sự ngoài chiến trường”. Ông nhớ lại thời thơ ấu của chính mình ở trường dòng, khi học trò bị bắt gặp nói tiếng Gikuyu bản địa bị đánh đập, bắt phạt, hay phải mang những tấm biển với dòng chữ TÔI LÀ ĐỒ NGU hay TÔI LÀ ĐỒ CON LỪA. Sau khi giải thuộc địa, ông đổi tên mình thành Ngũgĩ wa Thiongo và thôi viết tiểu thuyết bằng tiếng Anh.

Manuel Quezon cũng phàn nàn. Mặc dù không có mấy người Philippines trưởng thành nói tiếng Anh trôi chảy khi Philippines trở thành một lãnh thổ liên hiệp và Quezon lên làm tổng thống, sự hiện diện áp đảo của tiếng Anh ở trường học và trong chính quyền đã khiến các ngôn ngữ địa phương không thể trụ được. Kết quả là sau hàng trăm năm dưới ách thực dân (tính cả Tây Ban Nha), Philippines không hề có một ngôn ngữ bản địa cho cả quần đảo.

“Khi tôi đi về các tỉnh và nói chuyện với người dân của tôi, tôi cần một người phiên dịch, Quezon chỉ trích. “Quý vị có nghe thấy điều gì sỉ nhục và kinh khủng hơn thế chưa?”

Philippines cần “một ngôn ngữ cho riêng mình”, ông khẳng định. Đó phải là tiếng bản địa của Philippines và được dạy trên toàn quốc. Không có một ngôn ngữ như thế, Quezon nói tiếp, “một tâm hồn dân tộc không thể tồn tại”.

Đã giành được chút quyền tự trị từ Washington với việc thành lập lãnh thổ liên hiệp vào năm 1935, Quezon lập một viện ngôn ngữ quốc gia. Nhiệm vụ của nó là phát triển ngôn ngữ bản địa - viện đã chọn tiếng Tagalog nói ở Manila - thành một ngôn ngữ toàn quốc. Biến một phương ngữ thành một ngôn ngữ chính thức và truyền bá nó đòi hỏi thời gian (Hội đồng Giáo dục Quốc gia đề xuất bắc một cầu nối là tiếng Tagalog cơ bản, theo kiểu tiếng Anh cơ bản). Nhưng Quezon hy vọng nó sẽ dần đảo ngược tình trạng Anglo hóa của thời thuộc địa.

Khi quá trình giải thuộc địa tiếp tục, nhiều quốc gia rõ ràng cũng chia sẻ mục tiêu đó. Khi độc lập, Ấn Độ chọn Bharat làm tên chính thức và tiếng Hindi làm ngôn ngữ chính thức, hạ tiếng Anh xuống hàng ngôn ngữ thứ hai và cam kết bỏ hoàn toàn tiếng Anh vào năm 1965. Thuộc địa của Anh, Singapore, lấy tiếng Malay làm ngôn ngữ chính thức vào năm 1959, khi họ giành quyền tự trị. Ở Sri Lanka, Đạo luật Chỉ dùng tiếng Sinhala vào năm 1956 cũng quy định tương tự với tiếng Sinhala.

Vào năm 1949, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc quyết nghị rằng các nước thành viên nên dạy học trò tiểu học và cấp hai bằng tiếng bản địa. Cùng năm đó, Mao Trạch Đông lên nắm quyền ở Trung Quốc; cuộc Cách mạng Văn hóa của ông sẽ cấm triệt để tiếng Anh và tấn công các giáo viên dạy tiếng Anh. Ở khối Đông Âu, Liên Xô coi tiếng Anh là một môn học “suy đồi” và muốn khuếch trương tiếng Nga khắp khu vực.

Tổ chức Đoàn kết Châu Phi tuyên bố các ngôn ngữ châu Âu sẽ “chỉ được chấp nhận có điều kiện” ở một châu Phi độc lập và thành lập một Cục Ngôn ngữ Liên Phi để thay thế chúng bằng các ngôn ngữ bản địa.

Có lẽ điều đó khả thi. Tại vùng lãnh thổ Palestine ủy trị cho Anh, những người định cư Do Thái đã hồi sinh ngôn ngữ thánh kinh cổ đại Hebrew và dạy nó cho con cái mình làm tiếng mẹ đẻ. Họ tiến xa cùng tiếng Hebrew tới mức vào năm 1948, khi Palestine giành được độc lập với tư cách Nhà nước Israel, họ đã hủy bỏ vai trò ngôn ngữ chính thức của tiếng Anh. Một ngôn ngữ mà, trong trí nhớ còn sót lại, thậm chí không có một người nào dùng như tiếng mẹ đẻ, lại khiến cho Anh ngữ phải tháo chạy.

I. A. Richards dõi theo tất cả những chuyện này đầy lo lắng. Ông cảnh báo rằng chủ nghĩa dân tộc ở thế giới thứ ba có thể “tàn phá mọi hy vọng với tiếng Anh”.

* * *

Bằng cách nào tiếng Anh đã chiến thắng? Vào những năm bốn mươi, FDR và Churchill cho rằng họ sẽ phải thay đổi triệt để tiếng Anh để biến nó thành một ngôn ngữ toàn cầu. Quá trình giải thực dân, với việc đưa những người như Manuel Quezon lên nắm quyền, chỉ càng khiến triển vọng của tiếng Anh tồi tệ hơn. Nhưng tiếng Anh đã vượt qua những trở ngại đó và trở thành một ngôn ngữ thế giới đích thực. Bằng cách nào?

Một số nhà ngôn ngữ học tin chắc rằng một phần lý do là bởi chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ và Anh. Theo cách giải thích này, ngay cả khi các cường quốc Anglo đã mất đi sự kiểm soát chính trị đối với phần lớn thế giới, họ vẫn tìm được cách áp đặt ngôn ngữ của mình lên các quốc gia yếu hơn.

Họ làm thế một phần lớn thông qua giáo dục. Hàng trăm nghìn sinh viên nước ngoài đổ tới các đại học Hoa Kỳ (120.000 du học sinh mỗi năm tính tới năm 1969) không chỉ học toán và xã hội học. Họ học toán và xã hội học bằng tiếng Anh. Rồi họ đưa tiếng Anh về quê nhà, nơi họ nằm ở hàng ngũ những người có học và quyền lực nhất. Hãy thêm vào đó gần nửa triệu quân nhân nước ngoài theo học ở các học viện quân sự, trường học, căn cứ, và các cơ sở đặc biệt của Hoa Kỳ.

Khi các sinh viên đổ tới Mỹ, tiếng Anh lan tỏa khắp nơi. Tới những năm 1960, ít nhất bốn mươi cơ quan công quyền của Mỹ tài trợ cho việc giảng dạy tiếng Anh ở nước ngoài, đáng kể nhất là qua Đoàn Hòa bình (một công cụ của “tâm lý chiến phương Tây”, theo cáo buộc của tổng thống nước Ghana). Cả các đài phát thanh cũng phát bằng tiếng Anh ra nước ngoài. Vào năm 1959, Đài Tiếng nói Hoa Kỳ đã áp dụng phiên bản “tiếng Anh đặc biệt” với lượng từ vựng giới hạn, gợi nhớ lại tiếng Anh cơ bản, với một số bản tin của họ. Sách giáo khoa, truyện tranh và phim ảnh đều từ các nước Anglo tràn ngập phần còn lại của thế giới, đôi khi với những khoản trợ cấp từ chính quyền.

Nhưng như vậy có đủ không? Hẳn là không. Tiếng Anh quả có sức mạnh đằng sau, nhưng các nước không phải Anglo có những hàng rào phòng thủ mạnh mẽ. Họ thiết lập giáo trình ở trường học, trao cho các ngôn ngữ khác không phải tiếng Anh vị trí chính thức, và phát đi các chương trình phát thanh của chính họ. Với trẻ em học tiếng Swahili hay Sinhala ở trường, vài trăm tình nguyện viên Đoàn Hòa bình có thể làm được gì chứ?

Hơn nữa, các chính quyền Anglo rốt cuộc không ưu tiên lắm việc xuất khẩu ngôn ngữ. Dù các cơ quan như Đài Tiếng nói Hoa Kỳ và Đoàn Hòa bình quảng bá tiếng Anh, đó không phải sứ mệnh chính của họ. Phải tới năm 1965, chính phủ Hoa Kỳ mới xác định việc lan tỏa tiếng Anh là một mục tiêu đối ngoại.

Vậy cần phải nhìn vào một phương diện khác. Rốt cuộc, tiếng Anh lan ra toàn cầu không thật sự là sản phẩm của một vài quyết định lớn ở Washington hay London. Đó là sản phẩm của hàng tỉ quyết định nhỏ hơn trên toàn thế giới. Chắc chắn là hàng tỉ quyết định đó chịu ảnh hưởng sâu sắc của vị thế thống trị của Hoa Kỳ trên thế giới. Nhưng xét tới cùng, ngôn ngữ đó không phải áp đặt từ trên xuống dưới. Nó đã được xây dựng từ dưới lên.

* * *

Các tiêu chuẩn là như thế; chúng vận hành khác với những kiểu quyền lực khác. Các chính quyền có thể đánh thuế, bắt lính, và bỏ tù dân chúng của mình. Họ làm thế suốt. Nhưng các tiêu chuẩn thì khó áp đặt hơn, đặc biệt là ngôn ngữ. Nhà chức trách thuộc địa đã bỏ ra năm mươi năm cố gắng nhồi nhét tiếng Anh vào đầu dân Puerto Rico, nhưng chỉ bắt được một phần tư dân chúng thậm chí mới đạt được trình độ đủ giao tiếp. Sở dĩ họ gặp nhiều khó khăn như vậy là vì trên đường phố và ở nhà, người dân Puerto Rico vẫn nói tiếng Tây Ban Nha.

Các tiêu chuẩn phản ánh quyền lực, nhưng sự thôi thúc thực sự hiếm khi tới từ nhà nước. Thay vì thế, nó tới từ cộng đồng. Hãy xem xét trường hợp điển hình của việc thiết lập tiêu chuẩn: định dạng đầu máy đọc băng từ (VCR) khác nhau. Vào năm 1975, Sony ra mắt đầu VCR đại trà đầu tiên, sử dụng định dạng băng từ tên gọi Betamax. Năm sau đó, đối thủ của Sony, JVC, bắt đầu bán đầu VCR sử dụng băng định dạng khác, VHS. Mỗi cái có ưu điểm riêng - Betamax có chất lượng hình ảnh và âm thanh tốt hơn, trong khi băng VHS có thời lượng dài hơn. Vào năm 1980, người tiêu dùng sẽ có lý do riêng để chọn loại này hoặc loại kia.

Nhưng tới năm 1990 thì khác. Tới khi đó, có chuyện xảy ra. Đã có đủ người chọn băng VHS để nó đạt tới số lượng tới hạn. Các cửa hàng cho thuê ngừng trữ băng Betamax; các bộ phim mới chỉ phát hành dưới dạng VHS. Chính Sony cũng phải miễn cưỡng quyết định sản xuất các phần cứng tương thích với băng VHS. “Thẳng thắn mà nói, chúng tôi không muốn sản xuất định dạng VHS, phó chủ tịch hãng thừa nhận. “Tuy nhiên, ta không làm ăn dựa trên cảm xúc.”

Sony đã không hẳn bị buộc phải từ bỏ Betamax. Chỉ là chi phí của việc bám lấy loại băng đó đã trở nên cao không thể chấp nhận được. Quá nhiều người đã chọn băng VHS.

Điều tương tự đã xảy ra với ngôn ngữ. Khi những nền văn hóa ở cách xa nhau bỗng lại gần nhau hơn trong tương tác, nhu cầu về một ngôn ngữ chung tăng lên. Nhưng sử dụng ngôn ngữ nào không hẳn là lựa chọn tự do cho tất cả mọi người. Ta chọn thứ ngôn ngữ mà những người khác đã chọn, thứ ngôn ngữ mà ta nghĩ sẽ đưa được ta đi xa nhất. Và một khi đã đạt tới số lượng tới hạn, lựa chọn đó trên thực tế trở thành bắt buộc.

Những người khác nhau đã trải qua quá trình này với tốc độ khác nhau. Các cộng đồng quốc tế ở tuyến đầu của toàn cầu hóa là những người đầu tiên cảm thấy nhu cầu có một ngôn ngữ thống nhất. Họ bám lấy tiếng Anh từ sớm, và khi từng cộng đồng như vậy sử dụng thứ ngôn ngữ này, động năng của nó tăng lên, dần dần lôi kéo theo nhiều quốc gia khác.

Nhóm đầu tiên hoàn toàn sử dụng tiếng Anh là các kiểm soát viên không lưu. Hàng không, phức tạp về mặt kỹ thuật và có tính quốc tế hóa cao độ, là một lĩnh vực mà các tiêu chuẩn là tối quan trọng. Một ngôn ngữ chung lại càng phải được như thế, bởi tầm quan trọng tuyệt đối của việc giao tiếp rành mạch trên bầu trời. Vào những năm 1950, một máy bay của Liên Xô chở Bộ trưởng Ngoại giao Andrei Gromyko(*) tới London đã bay quá phi trường Heathrow hai lần và suýt gặp tai nạn vì phi công không hiểu được những chỉ dẫn từ đài kiểm soát không lưu.

Nhưng may mắn là những hiểu lầm như thế hiếm xảy ra, bởi khi các luật lệ của hệ thống hàng không quốc tế được nhất trí vào năm 1944, một ngôn ngữ tiêu chuẩn được sử dụng cho các chuyến bay quốc tế. Không có gì ngạc nhiên, đó là tiếng Anh. Lựa chọn đó không phải là vì khát khao biến thế giới thành một xứ sở Anglo. Lựa chọn đó là vì cần thiết phải có một ngôn ngữ chung, và Hoa Kỳ lúc đó chiếm gần 70% số dặm bay của các chuyến chở hành khách trên toàn thế giới.

Những dân không nói tiếng Anh rất bực tức với chuyện này. Vào những năm 1970, những người nói tiếng Pháp ở Quebec tìm cách sử dụng tiếng Pháp với các chuyến bay trong vùng khi nào thuận tiện. Họ không đòi hỏi tiếng Pháp phải là ngôn ngữ chính trên bầu trời, mà chỉ là một lựa chọn. Nhưng các phi công và nhân viên không lưu phản đối. Họ, nói chung là dân sống ở quy mô toàn cầu, giống nhau và đã quen với tiếng Anh. Họ đình công, làm tê liệt hàng không ở Canada chín ngày liền, cho tới khi chính quyền đồng ý cấm tiếng Pháp trên trời.

Cộng đồng các phi công thế giới đã đa dạng hơn nhiều qua các thập niên, nhưng tiếng Anh thì vẫn không đổi. Các phi công người Hàn Quốc, Đức, Brazil và Algeria đều nói tiếng Anh. Ở những vùng rộng lớn chỉ nói một ngôn ngữ, như Mỹ Latin, họ có thể lách luật và chuyển sang tiếng bản địa. Nhưng họ phải chuyển lại tiếng Anh khi có người nói tiếng Anh hiện diện.

Nhóm tiếp theo đón nhận tiếng Anh là các nhà khoa học. Khoa học hiện đại đã luôn có tính quốc tế, và các nhà khoa học đã quen với việc học ngôn ngữ của nhau để đọc các nghiên cứu mới nhất. Vào thế kỷ hai mươi, họ đã nghiêm túc cân nhắc sử dụng những loại ngôn ngữ được phát minh ra để đẩy nhanh tiến độ công việc. Họ đặc biệt quan tâm tới một thứ ngôn ngữ bắc cầu thời hậu chiến tên gọi Interlingua, được thiết kế đặc biệt cho khoa học. Tạp chí chuyên ngành uy tín Journal of the American Medical Association đã in các tóm tắt nghiên cứu bằng thứ tiếng đó (“Velocitates de conduction esseva determinate in 126 patientes qui presentava con disordines neurologic”). Một tạp chí chuyên ngành về quang phổ học phân tử in hoàn toàn bằng thứ tiếng đó.

Tham vọng của những người theo chủ nghĩa quốc tế như vậy, dù đáng ca ngợi, không thể vượt qua được trọng lực của Hoa Kỳ. Trong mười lăm năm đầu tiên sau Thế chiến II, 55% các giải Nobel khoa học thuộc về các học giả ở những đại học Hoa Kỳ, và 76% người nhận giải là dân nói tiếng Anh. Tới những năm 1960, hơn một nửa các ấn phẩm về khoa học tự nhiên trên thế giới là bằng tiếng Anh.

Một lần nữa tiếng Anh lại đạt tới điểm bùng phát. Với một nửa các ấn phẩm bằng tiếng Anh và hơn một nửa các học giả được giải Nobel nói ngôn ngữ đó, cơ hội để Interlingua hay bất kỳ ngôn ngữ nào khác có thể cạnh tranh ra sao đây? Các nhà khoa học từ những nước không nói tiếng Anh học tiếng Anh để đọc các tài liệu học thuật mới nhất trong lĩnh vực của họ. Họ cũng viết bằng thứ tiếng đó ngày càng nhiều. Tỉ lệ các ấn phẩm khoa học bằng tiếng Anh tăng mạnh khi ngày càng nhiều nhà khoa học không phải dân Anglo chuyển sang sử dụng ngôn ngữ đó. Tới nay là hơn 90%.

Ở Israel, các nhà khoa học đùa rằng chính Chúa trời cũng không thể nào được nhận vào biên chế giáo sư Đại học Hebrew ở Jerusalem - ngài chỉ có một xuất bản phẩm, và nó lại không phải bằng tiếng Anh. Họ không sai. Trong 1.921 ấn bản nghiên cứu được liệt kê trên trang web của các học giả thuộc Viện Vật lý Racah của Đại học Hebrew, tất cả đều bằng tiếng Anh.

Kiểm soát không lưu và nghiên cứu khoa học hóa ra mới là khúc dạo đầu. Lực lượng mạnh mẽ nhất của cuộc Anglo chính là internet. Nó đã thúc đẩy thông tin liên lạc quốc tế, nhưng nó đã ra giá cho điều đó là sự thông thạo tiếng Anh. Mạng máy tính được phát minh ở Hoa Kỳ và đã nói tiếng Anh một cách áp đảo suốt từ đó. Vào năm 1997, một cuộc thăm dò về phân bổ ngôn ngữ thấy rằng 82,3% các trang web được lựa chọn ngẫu nhiên trên toàn thế giới là bằng tiếng Anh.

Internet không chỉ tràn ngập những người sử dụng nói tiếng Anh. Bản thân phương tiện “truyền” internet cũng ưu tiên tiếng Anh. Những ngôn ngữ lập trình của nó xuất phát từ tiếng Anh, nên bất kỳ ai muốn học Python, C++, hay Java - ba ngôn ngữ lập trình phổ biến nhất - sẽ thấy dễ dàng hơn nhiều nếu họ nói tiếng Anh.

Còn ở mức độ sâu sắc hơn là các bộ mã hóa chuyển các bit (một và không) thành ký tự. Bộ mã hóa được sử dụng thường xuyên nhất vào thời kỳ đầu của internet là ASCII, một bộ mã hóa được thiết kế để hỗ trợ tiếng Anh. ASCII không thể hỗ trợ cho các ngôn ngữ không dùng ký tự Latin như tiếng Ả rập hay Hindi. Nó Å thậm chí không thể xử lý được các ký hiệu thường xuyên được sử dụng trong các ngôn ngữ châu Âu, như ø, ü, ß, hay ñ. ASCII thúc đẩy mọi thứ về phía Anh ngữ.

Ngày nay có nhiều bộ mã hóa mở rộng hơn, bao gồm các ngôn ngữ từ tiếng Cherokee tới chữ hình nêm, nhưng chúng không được hỗ trợ một cách phổ quát. Điều đó đồng nghĩa không có gì bảo đảm là một thư điện tử hay đoạn văn bản không phải tiếng Anh sẽ hiện ra chính xác. Các địa chỉ trang web gần như tất cả vẫn là bằng bộ mã ASCII, điều giải thích tại sao để lên trang web phổ biến nhất Trung Quốc, phải gõ baidu.com, chứ không phải 百度.中文网. Và ngay cả nếu quả có một địa chỉ trang web bằng tiếng Hoa, người dùng vẫn sẽ phải sử dụng bàn phím QWERTY - tiêu chuẩn toàn cầu, được thiết kế ở New York, xoay quanh bảng chữ cái tiếng Anh - để gõ địa chỉ đó.

Các chữ cái Latin xuất hiện đầu tiên trong tên của máy tìm kiếm Baidu, trang web có lượng truy cập lớn nhất ở Trung Quốc.

Sự thống trị của tiếng Anh trên internet, theo một nghĩa nào đó, là kết quả của những lựa chọn tự do. Không chính quyền nào ra lệnh điều đó, không quân đội nào bắt mọi người phải thực thi. Nhưng nhiều người đã lựa chọn làm việc bằng tiếng Anh và đã chọn một cách rất miễn cưỡng, giống như một người hâm mộ băng Betamax có thể phải khuất phục điều không thể tránh khỏi và mua một hệ VHS. Họ sử dụng tiếng Anh vì họ không còn lựa chọn nào khả thi.

“Đó là hành động tối thượng của chủ nghĩa thực dân tri thức, giám đốc một hãng cung cấp internet ở Nga thở dài. “Sản phẩm xuất phát từ Mỹ nên chúng ta hoặc phải thích nghi với tiếng Anh, hoặc phải thôi sử dụng. Đó là quyền kinh doanh. Nhưng nếu bạn nói về một công nghệ được cho là sẽ mở ra thế giới với hàng trăm triệu người thì bạn chỉ đang nói đùa. Chuyện này chỉ khiến thế giới phân chia thành những kiểu người hữu sản và vô sản mới.”

Tổng thống Pháp Jacques Chirac gọi internet với tiếng Anh áp đảo là “một nguy cơ lớn với nhân loại”.

* * *

Những người kiểm soát không lưu, rồi giới khoa học, rồi những người dùng internet. Một khi cộng đồng kỹ thuật ngày càng rộng lớn chuyển sang dùng tiếng Anh, động năng của nó càng tăng lên. Nhiều khi nguyên một quốc gia - một số nước có hàng trăm triệu người chưa bao giờ tham dự một hội thảo khoa học và thậm chí không sử dụng internet thường xuyên - đã bị lôi vào cơn lốc xoáy đó.

Giờ thì quá trình chuyển sang dùng tiếng Anh có vẻ là không thể thay đổi, nhưng đã mất một thời gian để mọi chuyện trở nên như thế. Vào năm 1969, một nhà ngôn ngữ lớn ở Đại học Columbia lưu ý rằng một thứ ngôn ngữ cho cả thế giới có lẽ là điều không thể tránh khỏi. Nhưng ngay cả vào lúc đã khá gần thời nay, ông vẫn không chắc rằng đó sẽ là tiếng Anh. Không sai, khoảng 60% các đài phát thanh và truyền hình trên thế giới phát sóng bằng tiếng Anh. Nhưng sự chống đối với ngôn ngữ đó đủ mạnh để ông nghiêm túc cân nhắc khả năng thứ ngôn ngữ do con người sáng chế ra, tiếng Esperanto, vốn dễ học và có ít gánh nặng văn hóa hơn tiếng Anh, có thể chiến thắng.

Nói cách khác, Betamax vẫn còn là một lựa chọn.

Nhưng giai đoạn để cân nhắc chọn lựa chỉ kéo dài được đến thế, và 1969 là năm đã khá gần kết thúc của giai đoạn đó. Những thập niên kế tiếp chứng kiến hết quốc gia này tới quốc gia khác bị tiếng Anh khuất phục. Ngay cả khi các đất nước đó cố gắng thoát ra, chúng cuối cùng vẫn rơi vào trong giếng sâu có trọng lực ngày càng mạnh mẽ của tiếng Anh.

Khi mới độc lập, Ấn Độ đã cho phép tiếng Anh tạm thời là ngôn ngữ “thứ hai chính thức”, với mục tiêu là chính quyền sẽ chuyển hoàn toàn sang tiếng Hindi vào năm 1965. Nhưng tiếng Anh không chỉ ở lại Ấn Độ, nó còn lớn mạnh hơn. Ngày nay ở Ấn Độ, các quảng cáo bằng tiếng Anh, giáo dục đại học bằng tiếng Anh, và phim ảnh Bollywood xuất hiện rất nhiều tiếng Anh. Ngôn ngữ đó tiếp tục được sử dụng chính thức trong các cuộc tranh luận ở quốc hội cũng với tần suất gần tương đương tiếng Hindi. “Sự thật cay đắng” báo The New York Times gần đây viết, là “tiếng Anh là quốc ngữ trên thực tế của Ấn Độ.

Đó là sự thật cay đắng với nhiều nước. Sri Lanka, vốn từng thông qua Đạo luật Chỉ sử dụng tiếng Sinhala, đã khôi phục vụ trí chính thức cho tiếng Anh (“Welcome to Official Web Portal of Government of Sri Lanka” - Chào mừng tới Cổng thông tin chính thức của chính phủ Sri Lanka, trang web của chính phủ nước này lúng túng chào đón người dân truy cập tới nó bằng câu chào viết bằng tiếng Anh). Singapore, vốn đã thay tiếng Anh bằng tiếng Malay, mở một chiến dịch Nói tiếng Anh Thành thạo vào năm 2000. “Các nhà đầu tư sẽ không tới đây nếu những nhà quản lý và giám đốc của họ phải đoán xem người lao động ở nước ta đang nói gì, vị thủ tướng nước này giải thích. “Tiếng Anh dở tạo ấn tượng xấu về chúng ta và khiến chúng ta có vẻ kém thông minh.

Philippines cũng thất thủ. Bất chấp nỗ lực của Manuel Quezon nhằm thiết lập một ngôn ngữ bản địa toàn quốc để thay thế tiếng Anh, nó vẫn vừa là ngôn ngữ chính thức, vừa là ngôn ngữ thường nhật. Philippines có nhiều người lao động làm việc ở các tổng đài điện thoại hơn bất kỳ quốc gia nào. Đó cũng là một trung tâm quốc tế về giảng dạy tiếng Anh, nơi mà những người khao khát tiếng Anh có thể học ngôn ngữ đó khá rẻ, với giọng đại lục rõ ràng.

Lực hấp dẫn của tiếng Anh mở rộng vượt xa ra ngoài địa hạt mà các cường quốc Anglo quảng bá ngôn ngữ của họ. Khó mà tìm được một nơi nào xa xôi hơn Washington và London, cả về văn hóa lẫn chính trị, như Mông Cổ. Nhưng vào năm 2004, thủ tướng nước này, một cử nhân Harvard, tuyên bố rằng tiếng Anh sẽ thay tiếng Nga làm ngoại ngữ thứ nhất ở các trường học của Mông Cổ. Ông hy vọng biến thủ đô Mông Cổ, Ulaanbaatar, thành một bến đỗ cho các “tổng đài”.

Cuộc chinh phục ấn tượng nhất của tiếng Anh là ở Trung Quốc. Vào năm 1978, dưới thời vị thủ tướng cải cách Đặng Tiểu Bình, Trung Quốc đã khôi phục việc giảng dạy tiếng Anh trong trường học sau thời gian cấm đoán và khuyến khích dạy tiếng Anh trong nỗ lực chung đưa Trung Quốc tới sự thịnh vượng. Truyền hình Trung Quốc bắt đầu phát một chương trình dạy tiếng Anh, Follow Me, do một phụ nữ người Anh dẫn chương trình với một lực lượng khán giả hàng chục triệu người. Ngày nay, các đại học hàng đầu Trung Quốc mời chào hàng trăm chương trình đào tạo có cấp bằng với các môn học từ lịch sử cho đến vật lý hạt nhân, tất cả đều dạy bằng tiếng Anh. Khoảng vài trăm nghìn người nói tiếng Anh bản xứ đã tìm được công việc dạy tiếng Anh ở Trung Quốc.

“Chinh phục tiếng Anh khiến Trung Quốc hùng mạnh hơn”: Lý Dương, nhân vật truyền thông đồng thời là giáo viên tiếng Anh nổi tiếng hàng đầu Trung Quốc, tuyên bố đã dạy tiếng Anh cho hàng triệu người trong chiến dịch của ông nhằm biến Trung Quốc thành siêu cường toàn cầu qua việc nắm vững tiếng Anh.

“Nếu người Trung Quốc… một ngày nào đó thống trị thế giới, nhà ngôn ngữ học John McWhorter viết, “tôi ngờ rằng họ sẽ làm điều đó bằng tiếng Anh.

* * *

Tiếng Anh không phải là ngôn ngữ có nhiều người nói như tiếng mẹ đẻ nhất ngày nay. Tiếng có nhiều người dùng như tiếng mẹ đẻ nhất là tiếng Hoa phổ thông, tiếp theo là tiếng Tây Ban Nha. Chính ở Mỹ vẫn có nhiều người còn chật vật với tiếng Anh. Nhưng tiếng Anh ấn tượng ở chỗ lại là ngôn ngữ có nhiều người nói không phải như tiếng mẹ đẻ nhất. Ước tính rất sai biệt, nhưng có vẻ ngày nay cứ bốn người trên hành tinh thì một người nói tiếng Anh. Con số đó dường như vẫn đang tăng lên.

Với những ai nói tiếng Anh như tiếng nước ngoài, lý do thật rõ ràng. Tiếng Anh là ngôn ngữ của quyền lực. Nói tiếng Anh có nghĩa là đi học những trường tốt hơn, có công ăn việc làm tốt hơn và dịch chuyển lên tầng lớp tinh hoa. Một nghiên cứu do Hội đồng Anh thực hiện ở năm nước nghèo (Pakistan, Bangladesh, Cameroon, Nigeria và Rwanda) cho thấy những người làm các nghề theo chuyên ngành nếu nói được tiếng Anh kiếm được nhiều hơn 20% tới 30% so với những người không nói được.

Ở Hàn Quốc, các bậc cha mẹ ý thức về động năng này đã đưa con cái còn nhỏ của họ, thường là dưới năm tuổi, tới các phòng khám để phẫu thuật cắt thắng lưỡi ngôn ngữ, một thủ thuật cắt đi dải mô mỏng phía dưới lưỡi. Cuộc phẫu thuật được cho là sẽ khiến lưỡi của trẻ linh hoạt hơn, khiến chúng phát âm các âm khó 1 và r dễ hơn. Nếu các chủ nô từng cắt lưỡi nô lệ để cấm họ nói tiếng mẹ đẻ của mình, thì ngày nay người ta tự làm chuyện đó. Và họ làm thế để có thể nói được tiếng Anh.

Phải nói là phẫu thuật cắt thắng lưỡi không phổ biến. Dẫu vậy, chỉ riêng sự tồn tại của việc này thôi cũng nói lên cơn sốt ghê gớm với tiếng Anh. Ngay cả ở Hàn Quốc, nơi chưa bao giờ bị một cường quốc Anglo nào đô hộ, việc làm chủ ngôn ngữ này cũng có tầm quan trọng đặc biệt. Như vị giáo sư tại một đại học ở Seoul đã nói, “tiếng Anh giờ trở thành phương tiện sống còn”.

* * *

Với cư dân Hoa Kỳ, quá trình Anglo hóa thế giới, như Churchill đã tiên đoán, là “sự thuận tiện phi thường”. Nó cho phép họ làm ăn ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Nó cũng giúp cho các ý tưởng và tham vọng của họ tạo tiếng vang. Phim ảnh, sách vở, các số truyền hình, ca nhạc, và quảng cáo dễ dàng tuôn ra khỏi Hoa Kỳ, tới mức ngay cả những quốc gia xa xôi nhất cũng không khác gì quê nhà.

Tuy nhiên, đặc quyền có lẽ là phi thường nhất là việc người Mỹ không cần phải chật vật với ngoại ngữ. Trong khi tất cả mọi người khác phải trả thứ thuế nhận thức để học tiếng Anh, những người nói tiếng Anh có thể hoàn toàn bỏ qua các lớp ngoại ngữ. Vào năm 2013, Hiệp hội Ngôn ngữ Hiện đại thấy rằng số lượng xin vào học các khoa ngoại ngữ ở đại học chỉ bằng một nửa so với năm mươi năm trước. Nói cách khác, sinh viên Mỹ đã đáp lại toàn cầu hóa bằng cách học ít ngoại ngữ hơn một nửa.

Và tại sao họ phải bận tâm cơ chứ? Nếu vào đầu thế kỷ hai mươi, những người có xu hướng quốc tế hóa và nhiều tham vọng nhu Theodore Roosevelt, Woodrow Wilson, và Herbert Hoover phải học ngoại ngữ, thì những hậu bối của họ ngày nay không cần. Barack Obama, bất chấp xuất thân toàn cầu ấn tượng (ông bố người Kenya gặp bà mẹ dân đại lục của ông ở một lớp tiếng Nga, thời thơ ấu sống ở Hawai‘i và Indonesia), chỉ nói mỗi tiếng Anh.

“Thật đáng xấu hổ, Obama từng thừa nhận. “Khi người châu Âu tới đây, họ nói tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức. Và rồi khi chúng ta tới châu Âu, tất cả những gì chúng ta nói được là merci beaucoup.”(*)

20 | QUYỀN LỰC CHÍNH LÀ CHỦ QUYỀN QUỐC GIA, THƯA NGÀI BOND

“A, ngài Powers… chào mừng tới miệng núi lửa của tôi, tiến sĩ Evil nói, khoát tay về phía căn cứ ngầm trên một hòn đảo nhiệt đới của ông. Cảnh tượng đó, trong bộ phim Austin Powers: The Spy Who Shagged Me (Austin Powers: Chàng điệp viên yêu tôi), thật dễ nhận ra. Ông trùm phe ác, sào huyệt trên đảo của ông ta, mối đe dọa hủy diệt thế giới - khung cảnh quen thuộc tới mức bạn quên mất là nó lạ lùng đến thế nào.

Trong tất cả những nơi hiểm ác trên thế giới này, tại sao những kẻ xấu xa tham vọng nhất của chúng ta, những kẻ muốn thống trị cả thế giới, lại chọn các rẻo đất xa xôi ở giữa biển hay đại dương? Bạn sẽ nghĩ rằng các phẩm chất của những hòn đảo vốn vẫn khiến chúng là nơi nghỉ dưỡng đáng mong ước - cách xa các trung tâm đông dân, nhịp điệu sống thoải mái - không hợp với vai trò bệ phóng cho cuộc chinh phục toàn cầu. Rốt cuộc thì các địch thủ của Napoleon đã đày ông ra đảo Elba, không phải để khuyến khích ông thử lại cuộc chinh phục lần nữa.

Đúng là mối liên hệ giữa các hòn đảo với những âm mưu độc ác đã tồn tại lâu đời, ít ra là trong các tác phẩm hư cấu phương Tây. Không khó nghĩ ra vài ví dụ về những hòn đảo không có luật pháp và đầy nguy hiểm, như Treasure Island (Đảo giấu vàng, 1883), The Island of Doctor Moreau (Đảo của tiến sĩ Moreau, 1896) của H. G. Wells, hay đảo Đầu Lâu trong King Kong.

Tuy nhiên, việc thống trị thế giới từ một hòn đảo là chuyện khác. Theo những gì tôi biết, thì đó là một hiện tượng văn chương tương đối gần đây. Theo những gì tôi biết, thì nó bắt đầu với Bond.

* * *

Ian Fleming,(*) người đã tạo ra nhân vật James Bond, biết về các hòn đảo và sự hung hiểm của chúng. Trong Thế chiến II, ông là trợ lý cho giám đốc tình báo hải quân Anh. Vào năm 1943, ông đã tới Kingston, Jamaica để dự một hội nghị tình báo cấp cao với Hoa Kỳ. Vùng Caribe khi đó đang trong tình trạng rất nguy hiểm, bị các tàu ngầm của Đức quấy nhiễu trong lúc né tránh hải quân Đồng minh. Có tin đồn loan đi là các tàu ngầm U-boat đã tìm thấy nơi trú ẩn an toàn ở một cảng bí mật trên một hòn đảo của triệu phú người Thụy Điển Axel Wenner-Gren(*) ở Bahamas.

Wenner-Gren là một nhân vật mờ ám, theo lời một trong những người viết tiểu sử về ông, ông “lẩn khuất đằng sau bức màn lịch sử, gây ra ảnh hưởng sâu sắc lên tiến trình các sự kiện”. Ông có vẻ ngoài gây ngợp, đôi mắt xanh biếc, tóc trắng như tuyết, da màu đồng nâu và dáng đứng thẳng băng. Ông tạo lập khối tài sản lớn đầu tiên nhờ sản xuất máy hút bụi, nhưng đế chế kinh doanh đa quốc gia của ông mở rộng ra bao gồm cả sản xuất đạn dược, diêm quẹt, bột gỗ, máy bay, đường sắt, ngân hàng, viễn thông, và cuối cùng là máy vi tính. Tuyến đường sắt monorail ở Disneyland và Seattle là do công ty của Wenner-Gren xây dựng. Telmex, công ty viễn thông Mỹ Latin (hiện là cốt lõi trong khối tài sản của người từng là ứng viên cho vị trí người giàu nhất thế giới, ông Carlos Slim), do Wenner-Gren thành lập.

Wenner-Gren đã bỏ Thụy Điển để tới sống ở Bahamas, có thể để né thuế. Ở đó, ông đã mua gần hết một hòn đảo, lập nên khu bất động sản tên gọi Shangri-La và thả neo du thuyền của ông ở đó, một trong những chiếc du thuyền lớn nhất thế giới, được trang bị radio liên lạc tối tân.

“Thụy Điển quá nhỏ bé với ông ấy” một tạp chí ở quê nhà ông viết. “Ông ấy là một cường quốc tầm cỡ quốc tế.

Quả thật là Wenner-Gren có một chính sách đối ngoại của riêng mình. Ông nêu lý thuyết cho rằng khoa học và tư duy duy lý sẽ mang tới một thời đại hòa bình. Để thúc đẩy thời đại mới đó, ông ủng hộ một trong nhiều dự án cải cách chính tả của thời bấy giờ, tiếng Anh Anglic, với hy vọng biến tiếng Anh thành một ngôn ngữ toàn cầu. Ông cũng đeo đuổi hòa bình bằng cách đóng vai một sứ thần bí mật giữa thủ tướng Anh Neville Chamberlain(*) và Hermann Göring,(*) nhân vật chỉ huy số hai trong bộ máy lãnh đạo Quốc xã. Trên thực tế, Wenner-Gren là một trong những mối liên hệ ngoại giao cuối cùng giữa Anh và Đức trước khi Hitler xâm lược Ba Lan.

Mối quan hệ với Göring gây ra rất nhiều nghi kỵ với Wenner-Gren. “Tôi không có một mẩu bằng chứng nào, nhưng tôi có cảm giác mạnh mẽ rằng ông ta là gián điệp của chính quyền Đức, thứ trưởng ngoại giao Hoa Kỳ báo cáo. FBI đã theo dõi Wenner-Gren, chính quyền Mỹ phong tỏa các tài khoản của ông, và những cáo buộc nghiêm trọng xuất hiện. Người ta nói rằng ông giúp Quốc xã chuyển tài sản ra ngoài, rằng Göring đã giấu một gói đồ bí mật trên du thuyền của Wenner-Gren, và rằng toàn bộ thủy thủ đoàn chiếc du thuyền là gián điệp.

Mọi chuyện thêm nghiêm trọng bởi FBI đang tích cực điều tra một thành viên trong bầu đoàn của Wenner-Gren, Inga Arvad, hoa hậu người Đan Mạch đôi khi bị nhầm là tình nhân của ông. Arvad là một nhân vật rất được lòng giới lãnh đạo Quốc xã; Hitler đánh giá bà là “ví dụ hoàn hảo nhất về vẻ đẹp Bắc Âu” mà ông từng thấy, và đã mời bà lên ngồi cùng khu khán đài danh dự dành riêng ở Olympic 1936. Nhưng khó nói rằng như vậy nghĩa là bà làm gián điệp. Phát hiện chính từ cuộc theo dõi hai bốn trên hai bốn của FBI không phải là Arvad cộng tác với Quốc xã, mà là bà đang có một mối tình đắm say, cuồng nhiệt - được FBI ghi hình lại - với một thiếu úy hải quân trẻ tuổi tên là John F. Kennedy. (Khi Kennedy đắc cử tổng thống, J. Edgar Hoover đã sử dụng hồ sơ của FBI về Arvad đe dọa tổng thống để đảm bảo ông được tái bổ nhiệm giám đốc FBI.)

Đó là lò lửa âm mưu quốc tế mà Ian Fleming đối mặt vào năm 1943.

Những cáo buộc nói Wenner-Gren đã xây một hải cảng bí mật cho tàu U-boat của Đức hóa ra là sai lạc. Dẫu vậy, Fleming vẫn thấy toàn bộ khung cảnh ngập mùi rượu rum đó thật khó cưỡng lại. “Khi chúng ta đã thắng cuộc chiến dữ dội này, Fleming nói với bạn ông, “tôi sẽ tới sống ở Jamaica. Chỉ tới đó để sống và tận hưởng, xuống biển bơi và viết sách.”

Ông đã mua một bất động sản ở đó, Goldeneye, được đặt tên theo một chiến dịch tình báo mà ông tham gia thời chiến.

* * *

Với Fleming, Jamaica là một trong “những góc xa xôi được trời phù hộ của Đế quốc Anh”, nơi mà dân bản địa da nâu vẫn là người phục vụ đồ uống ở câu lạc bộ và huyễn tưởng về đời sống thuộc địa vẫn còn có thể được nuông chiều thêm một thời gian nữa. Vào năm 1956, Anh mất quyền kiểm soát kênh đào Suez, một biến cố báo trước kết thúc của đế quốc. (“Trong toàn bộ lịch sử hiện đại, tôi không nghĩ ra được nỗi hổ thẹn nào lớn hơn thế,” Fleming viết.) Jamaica chính là nơi Thủ tướng Anthony Eden(*) đã lui về để gặm nhấm thất bại đó, ông đã ở tại Goldeneye.

Mùa đông nào Fleming cũng tới sống ở Jamaica kể từ năm 1946 tới khi ông qua đời, vào năm 1964. Đó là nơi ông đã viết tất cả những cuốn sách về Bond. Jamaica cũng là nơi Fleming có quan hệ yêu đương với một góa phụ giàu có tên là Blanche Blackwell, bà này sau đó lại có quan hệ yêu đương với hàng xóm của Fleming, Errol Flynn.(*) Lon ton quấn lấy chân người lớn ở Goldeneye là cậu con trai nhỏ tuổi của Blackwell, Chris, người sau này lớn lên sẽ thành lập hãng Island Records và đưa các nhạc sĩ reggae Bob Marley,(*) Jimmy Cliff, Toots and the Maytals, và Peter Tosh,(*) lên sân khấu thế giới. (Sau khi Fleming qua đời, Bob Marley đã mua lại Goldeneye, nhưng ông nghĩ nó “quá sang chảnh” và đã bán lại cho Chris Blackwell, người hiện sở hữu căn nhà đó.)

Fleming lấy Jamaica làm bối cảnh cho ba tiểu thuyết về Bond, dù không cuốn nào phản ánh được cảnh quan ở đó sinh động như Doctor No (Tiến sĩ No, 1958). Sau khi một nhóm sát thủ phá tan trạm phát thanh của Cục Tình báo Anh tại đó, cắt đứt liên hệ giữa Jamaica và Anh, Bond được cử tới. Các đầu mối dẫn đến một hòn đảo gần đấy. Một đảo guano.

Các độc giả của Fleming có lẽ không biết gì nhiều về guano, nhưng ông rất sốt sắng bổ sung hiểu biết cho họ. Khi Bond mới tới Jamaica, viên bộ trưởng thuộc địa đã giảng cho anh một bài về lịch sử guano (“Bond đã chuẩn bị tinh thần là sẽ chán lắm”). Thật ấn tượng, cảnh này kéo nguyên một chương sách. Viên bộ trưởng kể lại toàn bộ câu chuyện, bắt đầu với thế độc quyền Anh-Peru và tới tận việc Fritz Haber phát minh ra ammonia tổng hợp.

“Tôi có hơi dài dòng với anh về guano, ông nói tiếp. “Tôi đã nói với anh vài tiếng rồi.”

Hóa ra kết luận của ông là có những hòn đảo nhỏ không người ở rải rác khắp Caribe. Và một hòn đảo trong đó đã được một nhân vật quốc tế bí ẩn mua lại, tiến sĩ Julius No.

Thật khó mà không nhìn thấy Axel Wenner-Gren trong mô tả nhân vật Julius No. Hai người họ giống nhau một cách trêu ngươi: thể hình lừng lững, bị ám ảnh bởi khoa học, không trung thành với đất nước nào cả, hăng hái can dự vào chính trị thế giới, và có tài sản khổng lồ. Wenner-Gren thậm chí khăng khăng rằng mọi người phải gọi ông là “tiến sĩ Wenner-Gren, nhờ tấm bằng tiến sĩ danh dự của một đại học ở Peru.

Và tất nhiên, cả hai đều sở hữu những hòn đảo ở Caribe. Trong cuốn tiểu thuyết, tiến sĩ No nói với Bond rằng ông đã mua lại hòn đảo và phát triển nó thành “trung tâm thông tin tình báo kỹ thuật giá trị nhất trên thế giới”. Từ đó, ông có thể dùng radio để giám sát, chặn sóng, và định hướng lại các tên lửa của Hoa Kỳ (“Tôi có thể bẻ hướng những tên lửa đó, thưa ngài Bond”), và như thế tự ông có trong tay vũ khí của một siêu cường.

Việc căn cứ đó là một hòn đảo cực kỳ quan trọng với tiến sĩ No. “Thưa ngài Bond, quyền lực chính là chủ quyền quốc gia, ông giải thích. “Trên thế giới này có ai có được quyền định đoạt sinh tử người dân của mình? Giờ Stalin đã chết, ngài có thể kể tên ai đây nếu không phải là tôi? Và làm sao tôi sở hữu quyền lực đó, chủ quyền quốc gia đó. Nhờ sự bí mật. Nhờ thực tế là không một ai hay biết. Nhờ việc tôi không có trách nhiệm phải trả lời bất cứ ai.

Đó là một khoảnh khắc thay đổi lớn của văn chương. Những hòn đảo hư cấu trước Doctor No là những vùng ngoại vi xa xôi bị Chúa bỏ rơi của nền văn minh. Còn sau đó, chúng là trung tâm của quyền lực toàn cầu.

Những bộ phim đã đón nhận ý tưởng đó. Hòn đảo do tư nhân sở hữu có vai trò rất lớn trong phim Dr. No, một bộ phim mà Chris Blackwell hỗ trợ làm người tư vấn địa phương. Những địa điểm tương tự có thể được tìm thấy trong các phim về Bond: Thunderball (quay trên hòn đảo của Wenner-Gren), You Only Live Twice (căn cứ tên lửa ở dưới một đảo núi lửa của Nhật Bản), Diamonds Are Forever (dàn khoan dầu ngoài khơi), Live and Let Die (chế độ độc tài ở một đảo nhỏ của Caribe), The Man with the Golden Gun (đảo tư nhân sở hữu của Thái Lan), The Spy Who Loved Me (căn cứ khổng lồ trên biển), và Skyfall (hòn đảo hoang). Còn có phần sau của bộ phim năm 2006 Casino Royale, giống Thunderball, được quay trên đảo của Wenner-Gren(*).

Thế giới của James Bond có nhiều thứ siêu tưởng. Những cây bút phát nổ, những bồn nước nhốt cá mập, và vô số những lần gặp gỡ các phụ nữ gợi cảm có vẻ kết quả từ trí tưởng tượng thăng hoa của Fleming hơn là những tri kiến thực sự về nghề tình báo. Nhưng với chuyện các hòn đảo, thì Fleming có lý.

Đúng như ông nhìn nhận, những hòn đảo thực sự là công cụ để thống trị thế giới.

Không phải lúc nào cũng là như vậy. Dù Hoa Kỳ đã bắt đầu mở rộng ra nước ngoài bằng việc thâu tóm những đảo guano, sự quan tâm của họ giảm đi sau khi các đảo này đã được cạo sạch. Vào năm 1904, một quan chức của Bộ Ngoại giao thông báo rằng Hoa Kỳ “không tuyên bố chủ quyền hay quyền lãnh thổ với các đảo quang” - một thông báo kỳ lạ, và càng kỳ lạ hơn vì có vẻ chẳng ai phản đối. Các viên chức nhà nước không thể bỗng nhiên một mình giải thể các lãnh thổ của Hoa Kỳ đã sáp nhập. Dẫu vậy, tuyên bố đó phản ánh tâm trạng áp đảo lúc bấy giờ. Hoa Kỳ đang tích cực quan tâm tới các thuộc địa và mở một cuộc chiến đẫm máu để giữ cho được thuộc địa lớn nhất của mình, Philippines. Nhưng những đảo san hô và đảo cát ở nơi xa xôi có ý nghĩa ít hơn nhiều. Washington không hề phản đối và thậm chí có lẽ chẳng để ý khi các cường quốc khác thiết lập cơ sở ở một số đảo guano của họ.

Thái độ thản nhiên này có thể có lý vào thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, nhưng những công nghệ mới đã khiến các hòn đảo có tầm quan trọng mới. Hàng không đồng nghĩa các đảo có thể đóng vai trò các đường băng cất hạ cánh; radio đồng nghĩa chúng có thể làm nơi phát sóng. Vào năm 1935, Bộ Ngoại giao tuyên bố sẽ sáp nhập các đảo Baker, Howland và Jarvis ở trung tâm Thái Bình Dương. Hai ngày sau, Bộ vội vã rút lại tuyên bố đó. Hoa Kỳ không cần phải sáp nhập những đảo nói trên, các quan chức đầy hổ thẹn nói lại cho rõ. Việc xem xét hồ sơ cho thấy nước Mỹ đã sở hữu các đảo đó rồi.

Đó là một sai sót nói lên nhiều điều, sai sót phản ánh rõ ràng tính chất lỏng lẻo của nền hành chính đế quốc Hoa Kỳ. Nhưng trên phương diện chiến lược thì nó chẳng làm thay đổi điều gì. Franklin Delano Roosevelt cho gọi Ernest Gruening, khi đó là người đứng đầu Cơ quan Lãnh thổ và Các đảo, để trao đổi về những hòn đảo này. “Chúng ta có tâm trạng thâu tóm lãnh thổ vào lúc này không?” Roosevelt hỏi.

Gruening đảm bảo với tổng thống là ông muốn.

Roosevelt cử Gruening tới thị sát ở Thái Bình Dương. Theo nhìn nhận của Gruening, những tuyên bố mang tính pháp lý từ thế kỷ mười chín là không đủ. Để “duy trì chủ quyền của Hoa Kỳ”, ông tin rằng phải tích cực thuộc địa hóa các đảo guano. Và như thế, đóng vai trò một trong những nhà chinh phục thuộc địa cuối cùng trong lịch sử, Gruening lên đường cắm lá cờ Mỹ và tuyên bố chủ quyền các hòn đảo nhân danh đất nước ông.

Kế hoạch đó, được thực hiện trong bí mật bắt đầu từ năm 1935, bao gồm việc tới thăm các đảo guano ở Thái Bình Dương, kéo cờ lên, lắp một tấm biển, và thả lên đó “những người khai phá thuộc địa” là bốn người Hawai‘i hoặc hơn. Tại sao lại là người Hawai‘i ư? “Vì khả năng thích nghi của họ với điều kiện sở tại, Gruening giải thích. Thế là những học trò xuất sắc nhất của các trường Kamehameha ở Hawai‘i được đưa theo từng nhóm nhỏ tới những hòn đảo xa xôi, với một ít nước, mấy thùng thực phẩm đóng hộp, và mệnh lệnh ngăn chặn những kẻ xâm lăng.

Mọi chuyện diễn ra không thật hoàn hảo. Khi tới đảo Canton, người của Gruening thấy một người điều hành trạm radio của Anh đang ở đó. “Tôi được lệnh thông báo với quý vị rằng đây là lãnh thổ Anh quốc và phản đối việc quý vị kéo cờ Mỹ ở đây, anh ta nói. Nhưng họ vẫn kéo cờ và vẫn thả người Hawai‘i lên đó.

Ernest Gruening (hàng sau, bên phải) và bốn người định cư Hawai‘i trên đảo Howland.

Đảo Howland được quan tâm đặc biệt, bởi nó sẽ là một điểm dừng chân trong hành trình vòng quanh thế giới của Amelia Earhart (cô chết trên hành trình đó). Nhưng để sống ở đó, những người Hawai‘i sẽ phải đối phó với một bầy chuột đông ngoài tầm kiểm soát - cũng những con chuột đã quấy rầy đám thợ khai thác guano trên đảo này khoảng tám mươi năm trước. Những người định cư sử dụng bột lông chim đỏ làm thuốc diệt chuột. Thứ bột đó giúp diệt chuột nhưng có tác dụng đủ chậm để những động vật ít ỏi khác trên đảo có thể nôn nó ra.

Khung cảnh sau đó mang màu sắc siêu thực, nửa kiểu Heart of Darkness,(*) nửa như tranh Salvador Dalí.(*) Cuối cùng, nó sẽ trở thành một bức họa tầm sâu đáng kinh ngạc: bốn người Hawai‘i ăn hết những thùng thức ăn, chờ đợi viên phi công nổi tiếng, người sẽ không bao giờ tới hòn đảo nhỏ xíu đã bị đầu độc, nơi chi chít guano, vết nôn của loài cua, và xác chuột chết. Và lá cờ sao cùng vạch bay phần phật trong gió.

* * *

Cuộc tái chinh phục những đảo guano có màu sắc hài hước. Nhưng nhìn tổng thể, chúng ta có thể nhìn nhận đó là một điểm ngoặt quan trọng trong lịch sử Hoa Kỳ. Những hòn đảo nhỏ xíu như Howland, đúng như Roosevelt và Gruening đã nhìn thấy trước, tỏ ra cực kỳ hữu dụng. Chúng và những dúm đất nhỏ khác trở thành trụ cột của lãnh thổ Đế quốc Hoa Kỳ.

Những vạt đất nhỏ có vai trò đặc biệt trong buổi bình minh của đế quốc chính thức. Làn sóng giải thuộc địa trên toàn cầu đã cuốn phăng hầu hết các thuộc địa trên bản đồ, nhưng để lại vài ngóc ngách và xó xỉnh, gần như tất cả đều là những đảo nhỏ. Các thuộc địa lớn có thể hy vọng tự sinh tồn và mở phong trào dân tộc để giành độc lập. Các thuộc địa nhỏ thì không. Với họ, như Luis Muñoz Marín nhận xét, độc lập có thể đồng nghĩa với tự sát về kinh tế. Và với những nơi nhỏ bé như Guam hay quần đảo Virgin, tiến hành cách mạng vũ trang có thể là tự sát thật sự.

Những tính toán tương tự cũng đúng ở vế kia của phương trình. Hóa chất tổng hợp, sự tiêu chuẩn hóa quốc tế, và các công nghệ di chuyển đã làm giảm nhẹ áp lực đi chiếm thuộc địa của các nước giàu, bởi các sản phẩm thuộc địa vừa trở nên ít cần thiết hơn, vừa dễ có được hơn qua thương mại quốc tế (thay vì thương mại đế quốc). Nhưng địa chính trị thì không hoàn toàn biến mất. Những cường quốc lớn vẫn tiếp tục cuộc chơi trên những tấm bản đổ. Chỉ là với sự tiến bộ của máy bay và công nghệ không dây, họ không còn phải bận tâm tới những thuộc địa đông dân khó nắm giữ như vào thời của đại úy Mahan nữa. Thay vì thế, họ có thể tập trung vào những điểm kiểm soát nhỏ.

Nói cách khác, Hoa Kỳ không từ bỏ đế quốc sau Thế chiến II. Thay vì thế, nó đã sắp xếp lại danh mục sở hữu của đế quốc, bớt đầu tư vào các thuộc địa lớn mà đầu tư vào các căn cứ quân sự, những vùng đất nhỏ chỉ có bán-chủ-quyền quốc gia trải khắp toàn cầu. Ngày nay có khoảng tám trăm căn cứ như thế, những căn cứ quan trọng nhất nằm trên các hòn đảo.

Đế quốc điểm họa ngày nay: Các căn cứ được biết tới của Hoa Kỳ bên ngoài đại lục.

Thật đáng chú ý khi các đảo guano được chiếm lại cùng lúc với việc lãnh thổ liên hiệp Philippines được thành lập - tức là ngay khi thuộc địa lớn nhất bắt đầu hành trình độc lập. Mọi chuyện như thể Hoa Kỳ, đứng trước tấm bản đồ thế giới, đã hạ cây cọ vẽ to bản của đế quốc xuống và chuyển sang cây cọ điểm họa.

* * *

Cuộc phiêu lưu kiểu Gilbert và Sullivan(*) của Gruening ở Thái Bình Dương vào những năm 1930 đánh dấu sự dịch chuyển sang chủ nghĩa điểm họa. Thế chiến II xác lập luôn hướng đi đó. Cuộc chiến đã mang tới cho Hoa Kỳ hơn hai nghìn căn cứ ở hải ngoại. Và thật khó mà tưởng tượng họ trao trả lại tất cả các căn cứ đó.

Ngay khi cuộc chiến kết thúc, Harry Truman đã tuyên bố đất nước ông không có tham vọng lãnh thổ nào hết. Đó là một tuyên bố có tính xoa dịu, gần giống hệt như các tuyên bố mà những người tiền nhiệm của ông vẫn nói. Nhưng lần này nó gây ra điều mà Bộ Ngoại giao gọi là một “cơn bão nghị luận” từ báo chí, Quốc hội, và các lãnh đạo quân sự. Còn các căn cứ thì sao? họ hỏi. Chắc chắn là Truman sẽ không buông bỏ hết chứ?

Truman vội vã làm rõ. Hoa Kỳ sẽ không chiếm thuộc địa nào hết, ông giải thích, nhưng nó sẽ “duy trì các căn cứ quân sự cần thiết để bảo vệ đầy đủ các lợi ích của chúng ta và hòa bình thế giới.” (Câu đó nghe như thể lấy từ truyện Tom Sawyer ra vậy, một người phê bình mỉa mai: “Chúng ta không tìm kiếm sự mở rộng lãnh thổ hay lợi ích ích kỷ trừ một vài căn cứ cũ kỹ xập xệ không ai muốn và đằng nào cũng chẳng có gì hay ho ở đó.)

Đó là một cách làm mới. Hoa Kỳ nới lỏng kiểm soát với các thuộc địa lớn, nhưng lại kiểm soát những căn cứ và đảo nhỏ chặt hơn. Ở Philippines, Hoa Kỳ từ chối ra đi hoàn toàn sau khi nước này độc lập. Thay vì thế, Hoa Kỳ khăng khăng phải được quyền thuê chín mươi chín năm một số khu căn cứ với cái giá là Philippines sẽ nhận được viện trợ tái thiết.

Ở Puerto Rico cũng tương tự. Washington cho phép các cuộc bầu cử thống đốc diễn ra và chấp nhận quy chế lãnh thổ liên hiệp, nhưng kiểm soát hòn đảo Vieques ở phía đông, mà hải quân đã biến thành một kiểu Trân Châu Cảng ở Caribe. Khoảng mười nghìn người nghèo nhất Puerto Rico sống ở đó, và nhiều người đã bị di dời nhà cửa. Pedro Albizu Campos coi việc nhượng lại Vieques là “cuộc mổ sống” Puerto Rico. Như một nhà lãnh đạo cấp tỉnh đã mô tả Vieques, “chúng tôi là bầy cừu đã bị hy sinh để hòn đảo lớn có thể sống thoải mái.

Ở Guam, các quyền được trao thêm và quy chế công dân đi kèm cái giá là sự tăng cường rất lớn các cơ sở quân sự - ngày nay, hơn một phần tư hòn đảo này là các căn cứ quân sự. Tư cách tiểu bang của Hawai‘i đi kèm với việc quân đội tiếp quản các đảo nhỏ nhất trong những đảo lớn của Hawai‘i, Kahoolawe, để làm trường bắn và khu vực thử nghiệm bom. Dwight Eisenhower, trong vai trò tổng thống, tìm kiếm điều tương tự ở Alaska. Ý tưởng của ông là trao tư cách tiểu bang nhưng cắt những vùng có giá trị chiến lược ra, các khu vực này vẫn sẽ thuộc sự kiểm soát của quân đội.

Động năng tương tự cũng xuất hiện ở Nhật Bản. Hoa Kỳ chiếm đóng các đảo chính chỉ tới năm 1952, nhưng tiếp tục nắm giữ các đảo ngoại vi có ích về mặt chiến lược lâu hơn nhiều. Họ giữ Iwo Jima tới năm 1968, Okinawa tới 1972. Ngay cả ngày nay, khi Okinawa đã trở về với Nhật Bản, quân đội Mỹ vẫn áp đảo khung cảnh ở đó. “Quân đội không có căn cứ ở Okinawa, một sĩ quan hải quân giải thích. “Bản thân hòn đảo đó là một căn cứ.”

Rồi còn có các đảo của Nhật Bản được trao quyền ủy trị tại Micronesia, mà Hoa Kỳ đã chiếm trong chiến tranh. Trong thỏa thuận hậu chiến, chúng bị tước khỏi tay Nhật Bản và được đặt dưới quyền Liên Hiệp Quốc trong vai trò lãnh thổ ủy nhiệm chiến lược. Nhưng vì các đảo thưa người này (với khoảng ba mươi nghìn người sống trên đó) có giá trị chiến lược, Truman khăng khăng rằng Hoa Kỳ có quyền giám sát. Họ đã được nhận quyền đó, với rất ít sự giám sát từ Liên Hiệp Quốc.

Vào năm 1958, cũng năm Fleming in cuốn Doctor No, một sĩ quan hải quân tên là Stuart Barber đưa tất cả các đảo này vào một kế hoạch chiến lược. Barber lập luận rằng quá trình giải thực dân đang quét qua khắp toàn cầu, khiến các cường quốc phương Tây khó khăn hơn trong việc đảm bảo sự tiếp cận lãnh thổ nước ngoài. Nên thay vì tuyên bố chủ quyền các thuộc địa hay thương lượng với các quốc gia đang giải thuộc địa, Barber đề nghị Hoa Kỳ tìm “những đảo tương đối nhỏ, ít người ở, cách biệt với các khu vực dân cư lớn” để làm căn cứ.

Đó là “khái niệm hòn đảo chiến lược” của Barber, và nó mô tả những gì mà Hoa Kỳ thực ra đang làm rồi. Nó nhấn mạnh rằng trong đế quốc điểm họa mới này, chủ nghĩa thực dân là một gánh nặng, chứ không phải một tài sản. Những căn cứ tốt nhất là những căn cứ không gắn với dân số lớn. Chúng là những nơi mà, theo lời tiến sĩ No, Hoa Kỳ sẽ “không phải chịu trách nhiệm trước ai”.

Hay như Albizu nói, “Người Mỹ chỉ quan tâm tới chiếc lồng, chứ không phải những con chim.

* * *

Cụ thể thì Hoa Kỳ có thể làm gì với một căn cứ đảo? Một ví dụ tốt là quần đảo Swan, một nhóm nhỏ ba hòn đảo ở một vùng hẻo lánh tại Caribe, cách không xa địa điểm tưởng tượng là đảo của tiến sĩ No. Quần đảo Swan là nhóm đảo guano đầu tiên mà Hoa Kỳ tuyên bố chủ quyền.

Guano đã cạn, nhưng sau Thế chiến II, Washington tìm ra những cách khác để sử dụng quần đảo Swan. USDA(*) sử dụng các đảo này để cách ly kiểm dịch gia súc nhập khẩu tình nghi mắc bệnh chân và miệng. Vào những năm 1950, CIA bí mật tiếp quản đảo Swan Lớn và xây dựng một đường băng máy bay cùng một trạm phát thanh năm mươi nghìn watt. Trạm phát thanh cực mạnh đó có thể vươn tới Nam Mỹ, cho phép Hoa Kỳ phủ sóng radio khắp vùng lãnh thổ không thể tiếp cận được trên bộ.

Không lâu sau khi CIA xây dựng trạm phát thanh, một nhóm sinh viên Honduras vũ trang đã tới đảo Swan Lớn để giải phóng hòn đảo và tuyên bố chủ quyền quần đảo cho Honduras. Họ không hề hay biết về sự hiện diện của CIA, và cục tình báo quyết tâm không cho họ biết. CHO BỌN NÓ THẬT NHIỀU BIA VÀ BẢO VỆ KHO BÁU CỦA GIA ĐÌNH là bức điện tín cuống cuồng từ Washington (tức đừng để họ phát hiện ra thiết bị phát thanh). Lính thủy đánh bộ vội vã tràn lên đảo để đẩy lui cuộc xâm lăng.

Có thể theo dõi những gì diễn ra sau đó theo cách tốt nhất là qua các điện tín từ Swan gửi Washington:

Swan gửi tổng hành dinh: ĐÃ THẤY TÀU HONDURAS. BIA ĐÃ CÓ ĐÁ. ĐÃ NÓI CHUYỆN VỚI CÁC SINH VIÊN. HỌ TÁN LÁO. ĐÃ NHẬN BIA.

Swan gửi tổng hành dinh: CÁC SINH VIÊN ĐANG TRỘN XI MĂNG MÀ HỌ ĐỊNH VIẾT “HÒN ĐẢO NÀY THUỘC VỀ HONDURAS” TRÊN ĐÓ. MỘT NHÓM GIẢ ỐM ĐỂ TRỐN VIỆC, ĐANG NGHE ĐĨA EARTHA KITT(*) VÀ UỐNG CHAI BIA THỨ NĂM.

Swan gửi tổng hành dinh: CÁC SINH VIÊN VỪA KÉO CỜ HONDURAS LÊN. ĐÃ CHÀO CỜ.

Swan gửi tổng hành dinh: NGUỒN CUNG CẤP BIA ĐANG CẠN. GIỜ CHUYỂN SANG RƯỢU RUM. MẤY ĐỨA NHÓC NÀY RẤT HAY.

Swan gửi tổng hành dinh: CÁC SINH VIÊN ĐÃ LÊN ĐƯỜNG VỀ HONDURAS. ĐÃ HẾT RƯỢU BIA. KHO BÁU CỦA GIA ĐÌNH VẪN ỔN.

Cuối cùng, các sinh viên được phép hát quốc ca Honduras, thực hiện điều tra dân số, và kéo cờ (trên cột cờ do CIA cung cấp). Các sinh viên rời đi, không bao giờ nhận ra những bạn nhậu của họ là ai. Hay việc một nhóm lính thủy quân lục chiến đã chờ sẵn, sẵn sàng nổ súng bắn họ nếu mở bia không có tác dụng.

Kho báu của gia đình đáng được bảo vệ. Vào năm 1954, CIA đã sử dụng radio để lan truyền thành công tin tức giả mạo trong một cuộc đảo chính mà họ sắp đặt để lật đổ chính quyền thiên tả được bầu lên một cách dân chủ của Guatemala. Với đài phát thanh của họ ở đảo Swan, họ có thể điều hành một chiến dịch thậm chí còn an toàn và tinh vi hơn nữa, lần này nhắm thẳng vào chế độ xã hội chủ nghĩa của Fidel Castro ở Cuba. Qua “đài phát thanh Swan”, giả làm một đài tư nhân, Hoa Kỳ đã gieo rắc tin tức giả mạo và bôi nhọ chính quyền Cuba. Castro và những người đồng chí của ông bị gọi là “lũ lợn mang râu”, Raul Castro là “đồ đồng tính với đám bạn bè ẻo lả”. Đài phát thanh Havana Cuba phản bác rằng đài phát thanh Swan là “một chiếc lồng những con vẹt điên loạn”. Dù có điên loạn hay không, đài phát thanh Swan vẫn tự hào có năm mươi triệu thính giả thường xuyên khắp vùng Caribe và Trung và Nam Mỹ.

Năm 1961, Hoa Kỳ đưa bảy chiếc tàu chở lực lượng bán quân sự tới xâm lược Cuba - cuộc xâm lược vịnh Con Lợn thất bại. Ngày trước khi diễn ra cuộc xâm lược, đài phát thanh Swan đã gieo rắc sự lộn xộn bằng những thông điệp bí hiểm nhằm gây rối cho Castro: “Hãy nhìn kỹ cầu vồng” “Con cá sẽ sớm xuất hiện. “Chico ở trong nhà. Hãy ghé thăm anh ta. Trong khi Mỹ đưa quân vào, đài phát thanh Swan ban bố những mệnh lệnh cho các tiểu đoàn không hề tồn tại để khuyến khích những kẻ nổi loạn và gieo rắc nỗi sợ hãi trong nhà chức trách.

Khi chuyện này được công khai, các nhà báo cười khẩy bởi sự giống nhau giữa chiến dịch đó và cốt truyện Doctor No. Nhưng những giống nhau có thể không chỉ là trùng hợp. Giám đốc CIA, Allen Dulles,(*) rất mê các tiểu thuyết về Bond và có trọn bộ - một món quà từ chính tác giả. Hơn nữa, Dulles đã nài xin Ian Fleming tư vấn về cách lật đổ Castro. Trong sự ngạc nhiên của người đồng nghiệp, Dulles đã cho thấy mọi dấu hiệu rằng ông coi những lời tư vấn đó là nghiêm túc.

Vụ vịnh Con Lợn thất bại đã khiến Dulles phải về hưu và làm lộ vỏ bọc của đài Swan, nhưng CIA vẫn tìm ra cách sử dụng các hòn đảo đó. Vào những năm 1980, cục tình báo trang bị cho đảo Swan Lớn một hải cảng để chuyên chở các kiện hàng cho những đồng minh chính trị của họ. Đạn dược, đồng phục, dù quân sự, và các trang thiết bị khác chảy từ hòn đảo tới lực lượng nổi dậy ở Nicaragua, những người đang tìm cách lật đổ chính quyền cánh tả ở đó. Đảo Swan Lớn là nơi lực lượng bán quân sự cánh hữu được huấn luyện, nơi các phi công đánh thuê người Rhodesia cất cánh để đưa hàng tới Nicaragua.

Hòn đảo của CIA thật ra là đầu mối trung tâm trong một âm mưu rộng lớn và rõ ràng là bất hợp pháp nhằm lật đổ chính quyền Nicaragua. Âm mưu đó đầy đủ bao gồm các tay lái súng, những kẻ buôn ma túy, các chính quyền ở Trung Đông, các tổ chức tôn giáo, những người Cuba lưu vong, các viên tướng về hưu, và những tay lính cơ hội kiểu Rambo. Nếu một âm mưu rối rắm như vậy xuất hiện trong tiểu thuyết của Fleming, nó có thể đã khiến độc giả của ông mất kiên nhẫn. Sức mạnh của sự rút gọn đã chiến thắng khi ngày nay chúng ta biết tới âm mưu đó chỉ qua hai từ đơn giản, dù chúng chẳng liên quan gì tới nhau: vụ bê bối Iran-Contra.(*)

* * *

Trong cuốn tiểu thuyết Doctor No năm 1956, guano có mặt khắp mọi nơi. Bond quan sát thấy những bầy chim đông đúc, dõi theo những người thợ khai thác guano, và mùi hôi thối của thứ đó. Người yêu của anh, Honeychile Rider, bị guano phủ kín (cô ấy “trắng như phủ bột… trừ nơi nước mắt chảy xuống chỗ gò má”). Vào cuối cuốn tiểu thuyết, Bond đánh bại tiến sĩ No bằng cách chôn vùi ông ta trong một hố sâu guano, nhân vật phản diện “la hét kinh hoàng khi phổi phủ đầy thứ chất bẩn thỉu đó” tới lúc chết.

Tuy nhiên, trong phiên bản điện ảnh năm 1962, không còn lại chút guano nào. Thay vào đó, Honeychile bị phủ kín trong “chất ô nhiễm phóng xạ. Căn cứ của tiến sĩ No được vận hành bằng một lò phản ứng hạt nhân, và chiến thắng của Bond vào cuối phim gây ra tình trạng nóng chảy hạt nhân, nhấn chìm tiến sĩ No trong một hồ chứa lò phản ứng đang quá nóng và hủy diệt hòn đảo. (Hành động đó của Bond nhiều khả năng sẽ biến Jamaica và môi trường xung quanh thành một khu vực ngập bụi phóng xạ như kiểu Chernobyl, nhưng chuyện đó không được mô tả.)

Việc bộ phim giới thiệu đề tài hạt nhân không phải là một lựa chọn ngẫu nhiên. Có sự kết nối đặc biệt giữa vũ khí hạt nhân và các hòn đảo, sự kết nối đã đưa những công cụ hủy diệt kinh khủng nhất của thế giới tới một số địa điểm xa xôi nhất của nó. Chính khoảng cách giữa các đảo nhỏ với những khu vực dân cư lớn khiến chúng trở thành địa điểm lý tưởng để thử nghiệm và lưu giữ các thiết bị hạt nhân.

Khi Hoa Kỳ thử nghiệm quả bom nguyên tử đầu tiên, các nhà khoa học đã sử dụng sa mạc New Mexico. Nhưng những cuộc thử nghiệm sau đó, Ủy ban Năng lượng Nguyên tử đã tìm kiếm những nơi cách xa đại lục. “Chúng tôi đơn giản là lấy ra vài chục tấm bản đồ và tìm kiếm những địa điểm xa xôi, một sĩ quan hải quân được giao nhiệm vụ đi tìm các hòn đảo kể lại. Ông bỗng để ý tới đảo san hô Bikini và quần đảo Marshall. Thật tiện lợi, nó thuộc quần đảo Micronesia mà Hoa Kỳ đã chiếm vào cuối cuộc chiến (nơi sẽ sớm trở thành vùng lãnh thổ ủy trị chiến lược do Hoa Kỳ giám sát).

Ít thuận tiện, nhưng đảo san hô này có người ở; nó có khoảng 167 cư dân. Phải làm gì với họ đây? Hải quân sắp xếp một số diễn lớn để yêu cầu họ ra đi. Họ quay một cuộc gặp giữa thống đốc quân sự của quần đảo Marshall và vua Juda của người Marshall sống ở Bikini. Trong bộ phim được chiếu rộng rãi đó, người Marshall nghiêm nghị cân nhắc yêu cầu. “Chúng tôi sẽ vui lòng ra đi” Juda trả lời. “Mọi chuyện ở trong tay Chúa.

Thực tế thì không rõ ràng như vậy. “Chúng tôi không biết chuyện gì sẽ xảy đến, Kilon Bauno, một trong những người Marshall đã có mặt ở đó, nhớ lại. “Chúng tôi rất bối rối… Lúc bấy giờ tôi không hề biết một quả bom nguyên tử là gì. Chúng tôi không ai biết cả.” Hóa ra bộ phim của hải quân không thu hình những cảnh trao đổi thật, mà là một màn diễn lại có sắp xếp vụng về. Sau vài lần quay đi quay lại căng thẳng, Juda đã tức giận bỏ đi.

Dẫu vậy, người Marshall vẫn bị đưa khỏi đảo san hô, và quân đội cho phát nổ hai quả bom nguyên tử ở đó vào ngày 1 tháng Bảy năm 1946, mỗi quả đều mạnh hơn hai quả bom đã thả xuống Nhật Bản. Cuộc thử nghiệm khiến hòn đảo san hô một thời vô danh trở thành một cái tên nổi tiếng. Bốn ngày sau, nhà thiết kế thời trang người Pháp Louis Réard cho ra mắt một bộ áo tắm hai mảnh. Ông gọi nó là “bikini”, với lập luận rằng hình ảnh một phụ nữ mặc thiếu vải như vậy cũng cuốn hút nhục cảm như một quả bom.

Réard ra mắt bộ bikini vào ngày 5 tháng Bảy năm 1946. Ngày hôm trước, 4 tháng Bảy, là một ngày lịch sử: độc lập cho Philippines. Trong bài phát biểu của mình, viên cao ủy không thể cưỡng lại việc nói ra mối liên hệ giữa quá trình giải thuộc địa và cuộc thử bom nguyên tử vài ngày trước. Philippines cuối cùng đã độc lập, ông tự hào tuyên bố. Dẫu vậy, ông nhắc nhở, “mọi quốc gia đều đã giành được một phần hay toàn bộ độc lập của họ, dựa vào máy bay, radio, và bom nguyên tử”.

* * *

Những người Marshall ở đảo Bikini phải rời bỏ nhà cửa, bị chuyển tới đảo san hô Rongerik. Trong vòng hai tháng, đồ ăn và thức uống của họ bắt đầu hết. Họ yêu cầu được trở về nhà ở Bikini.

Tất nhiên là họ không thể. Quê nhà của họ giờ không chỉ ngập trong phóng xạ, quân đội còn không hề có ý định từ bỏ khu vực thử nghiệm quý giá của họ. Từ năm 1946 tới 1958, Hoa Kỳ đã cho phát nổ sáu mươi sáu vũ khí hạt nhân nữa trên hoặc gần đảo Bikini và đảo san hô Enewetak cạnh đó. Nếu người sao Hỏa chứng kiến từ vũ trụ, hẳn có vẻ là loài người vì một lý do không thể hiểu nổi nào đó đã mở một cuộc chiến tranh cuồng nộ, không khoan nhượng với một chuỗi những dải cát ở giữa Thái Bình Dương.

Trong các thử nghiệm ở Bikini, có một trái bom hydro (bom khinh khí), được đặt biệt danh “Phát đạn chào mừng” vào năm 1954. Sức công phá mười lăm megaton của nó lớn gấp đôi so với dự kiến, và gió mạnh khác thường đã thổi bụi hạt nhân vượt xa khỏi khu vực phong tỏa để thử nghiệm vụ nổ. Nếu phát nổ ở Washington, D.C., nó đã có thể giết chết 90% Washington, Baltimore, Philadelphia và New York trong vòng ba ngày.

Ở Rongelap, cách khu vực thử nghiệm hơn một trăm dặm, dân đảo nhìn thấy tro phóng xạ trắng từ trên trời rơi xuống như tuyết. (Tám mươi người đã bị nhiễm độc phóng xạ, và hòn đảo phải sơ tán trong ba năm.) Một tàu đánh cá ngừ của Nhật Bản, Lucky Dragon, cũng ở ngay bên ngoài khu vực phong tỏa thử nghiệm, ngập trong bụi phóng xạ. Tất cả hai mươi ba người trong thủy thủ đoàn bị nhiễm độc phóng xạ, và một người chết.

Ứng viên tổng thống của Đảng Dân chủ Adlai Stevenson(*) đề xuất ngưng thử nghiệm bom hạt nhân ngoài trời vì lo sợ nguy cơ ung thư (một nghiên cứu sau này của Viện Ung thư Quốc gia xác nhận rằng dân các đảo Marshall gần đó đã phải sống một thời gian dài dưới phơi nhiễm phóng xạ ở mức có thể gây ung thư). Richard Nixon bác bỏ điều đó: chỉ là “thói sợ thảm họa phi lý”. Cornelius Rhoads, người lúc bấy giờ đã chuyển từ việc thí nghiệm trên người Puerto Rico sang làm nhà nghiên cứu ung thư uy tín nhất nước, đồng ý với Nixon. “Chúng ta không có lộ trình rõ ràng nào ngoài việc tiếp tục phát triển và thử nghiệm những vũ khí để tự vệ hiện đại nhất, Rhoads viết trong một bức thư ký cùng mười một nhà khoa học hàng đầu khác.

Henry Kissinger, chuyên gia dân sự về hạt nhân được trọng vọng nhất trong nước, nói thẳng thừng về thái độ áp đảo thời bấy giờ. “Chỉ có 90.000 người ở đó,” ông nói, ý chỉ Micronesia. “Ai mà quan tâm?”

* * *

Kissinger có lý; rất ít người Mỹ đại lục quan tâm tới Micronesia. Nhưng nếu ông từng tới thăm Nhật Bản, ông hẳn sẽ thấy một quốc gia thật sự rất quan tâm.

Khi thủy thủ đoàn đau bệnh vì phóng xạ của tàu Lucky Dragon lê lết về lại cảng mang theo một lô cá ngừ nhiễm phóng xạ, nó đã gây ra một cơn sốt trên truyền thông. Nhật Bản là quốc gia đã trực tiếp trải qua những trận mưa phóng xạ. Tin đồn loan đi rằng những con cá nhiễm xạ đã được bán ra chợ. Ngành cá ngừ sụp đổ trong một thời gian ngắn.

Chính quyền Nhật Bản đã tiến hành xét nghiệm với bụi phóng xạ (điều mà chính quyền Mỹ từ chối). Họ thấy mức độ phóng xạ đáng báo động trong nước biển cách Bikini tới hai nghìn dặm và phóng xạ mạnh trong nước mưa rơi xuống Nhật Bản.

Chính Thiên hoàng giờ cũng mang theo bên mình một máy đếm Geiger để đo phóng xạ.

Những người bán cá và chủ cửa hàng sushi phản đối việc Hoa Kỳ thử nghiệm hạt nhân. Phụ nữ ở quận Suginami tại Tokyo phát một bản kêu gọi cấm hoàn toàn bom nguyên tử và bom hydro. Trong vòng một tháng, họ thu thập được hơn 260.000 chữ ký, gần hai phần ba dân số quận đó. Trong một năm rưỡi, hai mươi triệu người đã ký vào bản kêu gọi.

Trong những người bị cuốn theo phong trào chống hạt nhân có một nhà sản xuất phim trẻ tuổi, Tomoyuki Tanaka.(*) Người sau này sẽ sản xuất những bộ phim kinh điển cao cấp của điện ảnh Nhật Bản như Yojimbo của Akira Kurosawa,(*) nhưng vào năm xảy ra “Phát đạn chào mừng”, Tanaka đang nghĩ tới chuyện khác. Ông đã chiêu mộ đạo diễn Ishiro Honda,(*) người từng đi khắp Hiroshima vào năm 1945 và tận mắt chứng kiến sự tàn phá.

Gojira, bộ phim trở thành hiện tượng mà Tanaka và Honda cùng làm, là về một con khủng long tiền sử bị vụ thử bom hydro của Hoa Kỳ đánh thức. Gojira trước hết hủy diệt một chiếc tàu đánh cá Nhật Bản - khá rõ là chiếc Lucky Dragon - rồi tấn công và làm nhiễm xạ một hòn đảo giống Bikini tên là Odo. Gojira, vốn “phát ra mức phóng xạ cao tương đương bom H”, sau đó chuyển sang Tokyo, thiêu trụi và phá tan thành phố.

Bộ phim Gojira không thèm dùng ẩn ý. Trong đó đầy những cuộc nói chuyện về bom và phóng xạ. “Nếu thử nghiệm hạt nhân tiếp tục, thì một ngày nào đó, ở một nơi nào đó trên thế giới, một con Gojira nữa có thể xuất hiện” là những lời ảm đạm cuối phim.

Tuy nhiên, thông điệp đó trở nên lệch lạc trong quá trình phiên dịch. Gojira được dựng lại thành một phiên bản khác cho Hoa Kỳ, sử dụng phần lớn hình ảnh gốc, nhưng ghép vào một nhân vật chính người da trắng nói tiếng Anh do Raymond Burr(*) thủ diễn. Thông điệp chính trị chống hạt nhân thì bị cắt gọt. Phiên bản của Hollywood chỉ có hai lần nhắc tới phóng xạ không đáng chú ý. Và nó kết thúc với một nhận xét vui vẻ hơn nhiều: “Mối đe dọa đã không còn, người kể chuyện kết luận. “Thế giới có thể thức dậy và sống tiếp.

Phim Gojira của Nhật Bản là một bộ phim phản kháng, cố gắng nêu ra những nguy cơ của việc Hoa Kỳ thử nghiệm hạt nhân ở Thái Bình Dương. Phim tiếng Anh Godzilla, ngược lại, chỉ là một bộ phim quái vật như bao phim quái vật khác.

* * *

Người Nhật có lý khi lo lắng. Dù có những cảnh báo tìm cách ẩn nấp trước nguy cơ Liên Xô tấn công hạt nhân ở Cincinnati và Dubuque, tiền tuyến thật sự của cuộc đối đầu hạt nhân là ở các căn cứ và vùng lãnh thổ hải ngoại. Giờ chúng ta đã biết là hàng trăm vũ khí hạt nhân từng được đặt ở Hàn Quốc, Philippines, Guam và Puerto Rico. Trong phần lớn những năm sáu mươi, có hơn một nghìn vũ khí hạt nhân ở Okinawa. Đảo Johnston, một trong các đảo guano mà Ernest Gruening đã chiếm lại, tua tủa những tên lửa Thor có trang bị đầu đạn hạt nhân. Một số lượng vũ khí hạt nhân không rõ bao nhiêu được đặt ở Hawai‘i, Alaska (bao gồm quần đảo Aleut) và Midway.

Việc vũ trang cho các căn cứ đó đưa kho vũ khí hạt nhân của Hoa Kỳ tới gần các vùng chiến sự tiềm tàng, khiến những mối đe dọa của Hoa Kỳ đáng sợ hơn. Nó cũng phân bổ rủi ro. Với kho vũ khí của Hoa Kỳ được trải ra rộng khắp, Moscow không thể chỉ nhắm vào đại lục. Nếu họ muốn loại bỏ khả năng trả đũa của Hoa Kỳ, họ sẽ phải tấn công cả các căn cứ nữa, việc này khiến cho chiến dịch tấn công cực kỳ khó khăn.

Nhưng trong khi vũ khí hạt nhân ở các căn cứ bảo vệ cho đại lục, chúng gây ra nguy cơ cho các vùng lãnh thổ và các nước chấp nhận vũ khí đó. Các vũ khí hạt nhân bay xung quanh những căn cứ - điều quân đội đôi khi vẫn làm - có nguy cơ gây ra những sự cố thảm họa. Ngay cả khi các vũ khí ở yên một chỗ, sự hiện diện của chúng biến các căn cứ thành những mục tiêu hấp dẫn, nhất là bởi các căn cứ ở hải ngoại với Moscow là dễ tấn công hơn so với ở đại lục. Vũ trang cho các căn cứ đồng nghĩa với việc vẽ một hồng tâm trên đó.

Cảm nhận về nguy cơ có thể thấy rõ qua căn cứ tại Bắc Cực ở Thule thuộc Greenland. Greenland là một thuộc địa của Đan Mạch, nó có vai trò với Vương quốc Đan Mạch tương tự như Puerto Rico với Hoa Kỳ. Điều này khiến nó là một địa điểm đóng căn cứ hấp dẫn. Những cuộc biểu tình của người dân Greenland với chính quyền Đan Mạch ít có sức nặng hơn biểu tình của dân Copenhagen. Khi Washington nhắm tới làng Thule làm căn cứ, chính quyền Đan Mạch có nghĩa vụ phải di dời cộng đồng bản địa người Inughuit ở đó. Người Inughuit bị nhấc sang, không kèn không trống cùng chăn màn, lều trại, và những lời chúc tốt lành, tới “Thule Mới”, cách nơi họ ở khoảng sáu mươi lăm dặm về phía bắc.

Ưu điểm của Thule là nó đủ gần Liên Xô để từ đó Hoa Kỳ có thể bắn các tên lửa vòng qua Bắc Cực tới Moscow. Nhược điểm là Liên Xô có thể bắn tên lửa trả đũa. Thủ tướng Liên Xô cảnh báo Đan Mạch rằng cho phép Hoa Kỳ đặt kho vũ khí ở Thule - hay bất cứ nơi nào trên lãnh thổ Đan Mạch - sẽ “chẳng khác gì tự sát”. Các chính trị gia Đan Mạch đầy lo lắng đã đưa nguyên tắc “phi hạt nhân” vào cơ sở của liên minh chính phủ: Hoa Kỳ có thể đặt căn cứ, nhưng không được đặt vũ khí hạt nhân.

Bất chấp điều đó, Washington tiếp tục gây sức ép. Khi thủ tướng Đan Mạch không phản đối công khai, các quan chức Hoa Kỳ coi sự im lặng là đồng ý và bí mật chuyển vũ khí hạt nhân tới Thule. Rất nhanh chóng, lực lượng không quân bắt đầu bí mật đưa các máy bay B-52 trang bị vũ khí hạt nhân tới Greenland hằng ngày. Đó là một phần của chương trình phản ứng bằng không lực với mục tiêu để các máy bay luôn ở trên không và sẵn sàng tấn công Liên Xô bất cứ lúc nào - chủ đề cho bộ phim Doctor Strangelove của Stanley Kubrick,(*) được quay một phần ở Greenland.

Viên tướng chịu trách nhiệm cho chương trình này sẵn sàng thừa nhận nguy cơ với Greenland. Ông nói với Quốc hội rằng Thule sẽ là “một trong những nơi bị tấn công đầu tiên” nếu chiến tranh nổ ra. Ngay cả khi không có chiến tranh, nơi đó cũng đối mặt với hiểm nguy. Vào năm 1967, ba chiếc máy bay chở bom hydro hạ cánh khẩn cấp xuống Greenland. Năm sau đó, một chiếc máy bay B-52 bay gần Thule mang theo bốn quả bom hydro Mark 28 gặp tai nạn đâm mạnh xuống mặt băng.

Chiếc máy bay lao xuống mặt nước đóng băng ở tốc độ hơn năm trăm dặm một giờ, để lại một vệt cắt dài năm dặm. Gần một phần tư triệu pound nhiên liệu máy bay phát nổ, làm bật ngòi kích nổ thông thường ở cả bốn quả bom. Những quả bom này được thiết kế để “an toàn tới một phần triệu”, đồng nghĩa khi có vụ nổ xảy ra quanh lõi quả bom, nó vẫn không phát nổ, chừng nào các vụ nổ còn không diễn ra đồng thời (điều sẽ nén mạnh phần lõi và kích hoạt phản ứng phân hạch nguyên tử). Nhưng những quả bom trong kho đạn đó hóa ra không phải là an toàn một phần triệu, và nhiều chuyện đã có thể xảy ra với vụ tai nạn, nhất là với những vũ khí ở dưới tiêu chuẩn an toàn của ngày nay, giống như những vũ khí ở Thule.

Vụ tai nạn ở Thule đã không gây ra một vụ nổ hạt nhân. Tuy nhiên, nó làm tràn plutonium ra khắp nơi bị tai nạn. Không quân vội vã tới thu dọn đống lộn xộn trước khi băng tan và cuốn theo rác phóng xạ xuống đại dương. Rác thải thu lại chất đầy bảy mươi lăm xe bồn. Nếu tai nạn quy mô đó xảy ra với một thành phố, nó đã là một thảm họa.

Liệu điều đó có thể xảy ra không? Có. Chiếc máy bay Thule gặp nạn ở Greenland, một trong những vùng đất dân cư thưa thớt nhất thế giới. Nhưng cũng lực lượng phản ứng không lực đó đã đưa những chiếc máy bay tới một trong những vùng đất dân cư đông đúc nhất, Tây Âu. Hai năm trước tai nạn ở Thule, một máy bay B-52 gặp nạn ở ngôi làng Tây Ban Nha Palomares trong khi đang mang bốn quả bom hydro, mỗi quả mạnh hơn bảy mươi lăm lần so với quả bom thả xuống Hiroshima. Một phần chiếc máy bay rơi cách một trường tiểu học 80 yard, một mảnh lớn khác tiếp đất cách một nhà nguyện 150 yard. Kíp nổ thông thường đã bật ở cả hai quả bom, khiến bụi plutonium tràn vào những cánh đồng cà chua tới hàng dặm.

Quả bom thứ ba không hề hấn gì. Nhưng còn quả thứ tư? Người ta không tìm thấy nó. Nhà chức trách đã tìm kiếm một cách tuyệt vọng suốt gần ba tháng. Cuộc săn lùng có “tất cả những yếu tố của một cuốn phim ly kỳ James Bond”, tờ The Boston Globe đưa tin. Thật vậy, nó giống một cách đáng sợ với Thunderball, cuốn phim Bond về những vũ khí hạt nhân thống trị phòng vé lúc bấy giờ. Khi quân đội cuối cùng tìm thấy quả bom nằm dưới đáy biển, họ tự hào trưng nó ra trước những ống kính máy quay - lần đầu tiên công luận nhìn thấy một quả bom hydro.

Báo Time ghi nhận một cách đồng tình rằng nó trông “đúng như trong phim Thunderball”.

21 | XỨ SỞ CĂN CỨ

Vào năm 1949, George Orwell tưởng tượng ra một tương lai đen tối cho nước Anh. Chiến tranh nguyên tử tàn phá thế giới công nghiệp. Một nhà độc tài lên nắm quyền. Tìm cách “khóa chặt tư duy”, chính quyền dần thay thế tiếng Anh bằng một phiên bản ác mộng tiếng Anh cơ bản có tên gọi Newspeak.(*) Và nước Anh được sáp nhập vào Hoa Kỳ. Tên nó được đổi từ Anh quốc thành “Đường Băng Số Một”.

Cuốn tiểu thuyết 1984 của Orwell chủ yếu là một lời cảnh báo về chủ nghĩa toàn trị. Nhưng khi tưởng tượng ra nước Anh là một căn cứ tiền đồn cho một đế quốc lấy Hoa Kỳ làm trung tâm, Orwell đã lưu ý tới một xu hướng quan trọng khác. Thế chiến II đã chứng kiến hàng triệu binh lính Mỹ đặt chân lên đất Anh. Trên lý thuyết, sự hiện diện của họ chỉ là tạm thời. Nhưng khi cuộc “chiến tranh lạnh” (cụm từ do Orwell nghĩa ra) bắt đầu, rõ ràng Hoa Kỳ sẽ còn ở lại đó lâu.

Trong Thế chiến II, một trong những căn cứ quan trọng nhất của Hoa Kỳ ở Anh là Burtonwood, vào lúc đỉnh điểm có hơn mười tám nghìn binh lính. Vào năm 1948, năm trước khi Orwell in cuốn 1984, không quân Hoa Kỳ trở lại đó. Burtonwood được sửa sang lại để hỗ trợ cho cầu không vận Berlin. Nó trở thành căn cứ không quân lớn nhất trên toàn châu Âu. Hàng triệu quân nhân đã ở đó, và họ không rời đi cho tới tận những năm 1990.

Đây là một đặc điểm quan trọng của đế quốc điểm họa Hoa Kỳ. Một số “điểm” của họ là trên đảo hay những nơi xa xôi, như Thule, đảo san hô Bikini, hay quần đảo Swan, nhưng những điểm khác là các khu vực dân cư rất đông đúc. Quân đội tràn ra từ các căn cứ, ăn nhậu, đi bar, mua bán ngoài chợ đen, và tổ chức những cuộc hẹn hò. Và những người sống gần đó tìm được việc làm trong các căn cứ hay bán hàng cho những quân nhân. Các căn cứ và môi trường quanh chúng, nói cách khác, là vùng biên giới nhộn nhịp nơi dân Hoa Kỳ tiếp xúc thường xuyên với người nước ngoài.

Các căn cứ có mặt ở đó là dựa theo thỏa thuận - Washington đề nghị cung cấp sự bảo vệ và thường là tiền bạc đổi lấy quyền thiết lập những tiền đồn. Nhưng với những người sống cạnh các căn cứ, cảm giác giống như chủ nghĩa thực dân. Những người cánh tả Pháp than phiền về “những kẻ chiếm đóng” Mỹ và kêu ca về “công cuộc thuộc địa hóa của chai Coca. Ở Panama có rất nhiều căn cứ thời hậu chiến, hàng nghìn người tuần hành mang theo những tấm biển với dòng chữ ĐẢ ĐẢO CHỦ NGHĨA ĐẾ QUỐC MỸ và KHÔNG NHƯỢNG THÊM MỘT THƯỚC ĐẤT PANAMA NÀO NỮA.

Với người Anh, vấn đề chính là vũ khí hạt nhân. Hoa Kỳ đã trữ vũ khí của họ ở các căn cứ của Anh, và cho máy bay B-47 bay qua nước Anh. Chúng có mang bom nguyên tử không? “À, chúng tôi không làm ra những chiếc máy bay đó để chở cánh hoa hồng” viên tướng Mỹ phụ trách nói với báo chí vào năm 1958. Ông ta có phần hơi dọa dẫm - những quả bom đó không có đạn hạt nhân bên trong. Nhưng dư luận Anh kinh hãi không thể nào biết được. Trong vòng vài tháng, hơn năm nghìn người biểu tình ăn mặc lịch sự tập hợp trong trời mưa ở quảng trường Trafalgar. Từ đó, họ tuần hành bốn ngày tới một cơ sở vũ khí hạt nhân ở Aldermaston. Lúc họ tới nơi, đám đông đã tăng lên thành mười nghìn.

Những con số đó không phải là quá lớn. Nhưng riêng việc người dân đã xuống đường, vào những năm 1950, ở trung tâm một nước NATO, để phản đối logic của Chiến tranh Lạnh là rất ấn tượng. GIẢI GIÁP HẠT NHÂN và KHÔNG CHO PHÉP CĂN CỬ TÊN LỬA Ở ĐÂY, những tấm băng rôn của họ viết bằng màu đen và trắng nghiêm túc.

Một họa sĩ tên là Gerald Holtom(*) đã thiết kế một biểu tượng cho cuộc tuần hành Aldermaston. “Tôi đã tuyệt vọng” ông nhớ lại. Ông vẽ phác thảo chính mình “với hai bàn tay mở rộng và úp xuống giống như người nông dân của Goya(*) trước đội hành quyết. Tôi hình tượng hóa bằng cách vẽ một đường thẳng và một vòng tròn quanh đó.

Cá nhân đơn độc đứng đó vô vọng đối mặt với sức mạnh quân sự hủy diệt thế giới - Holtom nghĩ nó là “thứ gì đó thật bé bỏng”. Nhưng sáng tác của ông, biểu tượng hòa bình, gây tiếng vang và nhanh chóng lan ra khắp thế giới.

* * *

Trong mắt Holtom, các căn cứ gieo rắc nỗi sợ hãi. Nhưng ở một góc nhìn khác, chúng tỏa ra hào quang nhất định. Những người sống ở các căn cứ đó có rất nhiều tiền và hàng hóa tiêu dùng. Nên ngay cả khi các căn cứ làm dấy lên những cuộc biểu tình, chúng còn khuấy động các cảm xúc khác nữa.

Một ví dụ là Liverpool, thành phố cảng ở bắc Anh. Trước cuộc chiến, nơi đó vốn đã là một thành phố nhà máy ảm đạm chẳng có gì nhiều để giải trí ngoại trừ nhà hát đúng kiểu điển hình của các tỉnh lẻ nước Anh. Rồi bỗng nhiên vào những năm 1950, nó sáng rực như cây thông Giáng sinh. Liverpool có nhiều nhạc sĩ đứng đầu bảng xếp hạng trong những thập niên sau đó hơn bất kỳ sự trông đợi nào. Một số ban nhạc, như Searchers hay Gerry and the Pacemakers, chìm vào quên lãng. Những ban khác, như Beatles, thì không.

Một bạn học của John Lennon(*) ước tính rằng từ 1958 tới 1964, năm trăm ban nhạc đã chơi ở Merseyside, khu vực xung quanh Liverpool.

Tại sao lại như vậy? “Phải có lý do gì đó” nhà sản xuất của Beatles, George Martin, viết “thì chỉ Liverpool, trong số tất cả các thành phố Anh, mới có nền văn hóa thanh thiếu niên sôi động xoay quanh nhạc pop vào những năm 1950, khi mà phần còn lại của nước Anh trầm ngâm thưởng thức thứ nhạc hát ru hiền lành vô vị.” Việc Liverpool có một cảng biển chắc chắn là một lý do. Nhưng với Martin, câu trả lời là ở chỗ khác. Liverpool là một thành phố có căn cứ Mỹ. Thực ra, nó nằm cách căn cứ lớn nhất của không quân Mỹ tại châu Âu ở Burtonwood chỉ mười lăm dặm.

Phải nhấn mạnh rằng Burtonwood thật khổng lồ. Nó là “Cửa ngõ vào châu Âu”, nơi các máy bay quân sự xuyên Đại Tây Dương vẫn hạ cánh. Trong căn cứ có 1.636 tòa nhà, bao gồm những nhà kho lớn nhất châu Âu và phòng lab hiệu chuẩn thiết bị điện tử duy nhất ở châu Âu, nơi các kỹ thuật viên hiệu chỉnh các trang thiết bị của họ và kiểm tra các tiêu chuẩn. Nó có một đội bóng bầu dục, một đội bóng đá, một đài phát thanh, và một làn sóng không nghỉ những ngôi sao giải trí đến từ Hoa Kỳ (Bob Hope, Nat King Cole, Bing Crosby).(*)

Tầm quan trọng của Burtonwood là không thể phủ nhận. Nhiều khu dân cư xung quanh Liverpool đã bị đánh bom trong thời chiến, nhất là xung quanh khu Penny Lane, và nền kinh tế thành phố đang suy sụp. Hàng nghìn quân nhân Mỹ tới đó không khác gì những triệu phú. Những cô gái trẻ lao vào họ ở nhà ga xe lửa (báo The Daily Mirror, nghi ngờ có tình trạng bán dâm xảy ra, phán xét hành vi đó là “xấu xa, đáng hổ thẹn, và gây sốc”).

Chỉ tính các hợp đồng chính thức, Burtonwood đã bơm hơn 75.000 đô la vào nền kinh tế địa phương mỗi ngày. Và đó là chưa tính tiền bạc từ giải trí. Các nhạc sĩ đặc biệt kiếm khá. Họ có thể nhận các đêm diễn ở căn cứ, hoặc có thể mời gọi đám binh lính, túi căng phồng đồng đô la, tới các quán bar của Merseyside vào buổi tối.

Trong mắt George Martin, đây là sự chuyển đổi mang tính cách mạng. Các binh sĩ, ông nhớ lại, “mang theo nền văn hóa của họ - và những đĩa nhạc họ thích nhất - cắm thẳng cả hai thứ ấy vào dòng chủ lưu của đời sống Liverpool. Họ phân phát tất nylon, sô cô la, tiền bạc, và đĩa hát như một đạo quân Ông già Noel ban đêm náo nhiệt. Căn cứ trở thành “thỏi nam châm tuyệt đối với bất cứ phụ nữ nào tuổi từ mười lăm tới ba mươi”.

Những nam thanh niên cũng bị lôi cuốn vào từ trường đó - đặc biệt là John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, và Ringo Starr.(*) Cha dượng của Ringo làm việc ở căn cứ và thường xuyên mang về cho Ringo truyện tranh và đĩa nhạc của Mỹ. Mẹ của John, Julia, là một “cô gái vui vẻ”, dù cho từ đó có nghĩa là gì, thì nó cũng giúp bà có một bộ sưu tập đĩa nhạc lớn và cập nhật, mà John và Paul hăng hái khám phá. George có những đĩa nhạc của mình bằng cách thuổng từ cửa hàng của Brian Epstein, nơi mà nhờ các binh sĩ, tràn ngập âm nhạc mới nhất từ bên kia Đại Tây Dương (sau này Epstein trở thành người quản lý của Beatles).

Vào lúc mà các định chế văn hóa ở Anh đang bị khóa chặt trong thời đại tạp kỹ và đài BBC đang cố gắng loại bỏ nhạc rock, dân Liverpool lại ở vào một vị thế đặc biệt. Họ có những đĩa nhạc, nhất là những đĩa của các nghệ sĩ người Mỹ gốc Phi, mà không ai có. Và họ có động cơ tài chính mạnh mẽ để chơi thuần thục các bài hát được truyền sang từ Mỹ.

Bối cảnh âm nhạc của họ bùng nổ. Thật đáng nói, các nhóm nhạc Liverpool về cơ bản là các nhóm hát lại. Họ cạnh tranh nhau không phải bằng cách sáng tác bài hát mới, mà bằng cách cover một cách trung thành những âm thanh họ nghe được trên các đĩa nhạc và đài phát thanh.

Đĩa đầu tiên mà John, Paul và George ghi âm là “That’ll Be the Day”, một bài của Buddy Holly(*), được trình diễn trung thực một cách ấn tượng so với bản gốc. Họ không định tìm cách thay thế Holly, chỉ là xác lập vị thế những nghệ sĩ ghi âm theo phong cách của ông. Chỉ có một đĩa được phát hành, và các thành viên trong ban nhạc chuyền tay nhau - ngày nay nó là đĩa nhạc có giá trị cao nhất trong lịch sử.

Họ phát hành nó vào năm 1958, cũng là năm những người tuần hành chống hạt nhân đi tới Aldermaston. Beatles và biểu tượng hòa bình, nói cách khác, đã ra mắt cách nhau chỉ bốn tháng và một quãng đường dài cỡ đi xe lửa một ngày. Và cả hai đều là những tác dụng phụ của hệ thống căn cứ quân sự của Hoa Kỳ.

* * *

Dần dần chính Beatles sẽ gia nhập phong trào đã bắt đầu với cuộc tuần hành ở Aldermaston. Paul McCartney xuất hiện trên truyền hình vào năm 1964, kêu gọi cấm vũ khí hạt nhân. Ba năm sau, John Lennon bày tỏ sự phản đối của riêng ông với hệ thống căn cứ quân sự của Hoa Kỳ. “Hãy nhìn những gì họ đã làm ở đây, ông than phiền. “Họ đang chi tiền tỉ cho vũ khí hạt nhân và nơi này đầy các căn cứ của Hoa Kỳ mà không ai hay biết.”

Những ý kiến như vậy nghe có vẻ lạ lùng từ một ban nhạc đã tồn tại nhờ quân đội Hoa Kỳ, nhưng đó cũng là chuyện thường tình. Những ai sống dưới bóng của các căn cứ quân sự đều vừa căm ghét vừa xây dựng cuộc đời quanh chúng, dao động giữa phản đối và tham gia.

Thái độ nước đôi đó cũng xuất hiện ở bên kia địa cầu, tại Nhật Bản hậu chiến. Hiếm có quốc gia nào trải ra sự chuyển đổi đau thương ở tốc độ cao như thế. Trong chỉ hai năm, Nhật Bản đã chứng kiến hàng chục thành phố lớn nhất của họ bị đánh bom tan hoang, hai thành phố bị hủy diệt vì vũ khí hạt nhân, sự sụp đổ của đế quốc, phần lục địa của họ bị chinh phục, hoàng đế bị làm nhục, và người của Douglas MacArthur tỏa khắp đất nước. Với Edwin Reischauer, người đã lớn lên ở Nhật Bản, cả đất nước có vẻ “bối rối” và “hoang mang”.

Bị làm nhục cũng là một từ phù hợp. Người Nhật từ những chủ nhân ông của châu Á trở thành thần dân một đất nước bị chiếm đóng. MacArthur cai trị Nhật Bản như một nhà độc tài không chút đắn đo. Ông từ chối qua lại với người Nhật hay thậm chí là đi lại trong đất nước mà ông đang cai trị. Thay vì thế, ông ở lì tại “Tiểu Tokyo”, một khu vực không bị đánh bom ở trung tâm Tokyo mà giới cầm quyền chiếm đóng đã biến thành một trung tâm chỉ huy. Từ đó, MacArthur kiểm duyệt báo chí, điều hành nền kinh tế, và thiết lập giáo trình cho các trường học.

Người Nhật nhanh chóng thích nghi với thực tế mới. Cuốn sách bán chạy nhất đầu tiên thời hậu chiến là sách dạy các cụm từ tiếng Anh dày ba mươi hai trang, đã bán được hàng triệu bản. Trẻ em thuộc lòng những cụm từ như “cho xin số cô la đi” và bám chặt lấy đám lính Mỹ lang thang khắp nơi. Hàng chục nghìn phụ nữ làm gái điếm. Vào những ngày đầu, lao động tình dục là một trong những lĩnh vực năng động nhất của nền kinh tế.

Cuộc chiếm đóng kéo dài sáu năm và tám tháng. Nhưng thậm chí sau khi nó đã kết thúc, vào năm 1952, gần hai trăm nghìn binh lính vẫn ở lại hơn hai nghìn cơ sở quân sự ở các đảo chính của Nhật Bản. Điều đó khiến Nhật Bản “bị trói chặt chân tay” với Hoa Kỳ, một chính trị gia lớn nói. Chỉ 18% những người được hỏi trong một cuộc thăm dò sau khi cuộc chiếm đóng kết thúc cảm thấy Nhật Bản đã thực sự độc lập. Vẫn còn quá nhiều lính tráng nước ngoài lang thang khắp nơi.

Và Nhật Bản thực sự không hoàn toàn độc lập, bởi Hoa Kỳ tiếp tục chiếm đóng một số khu vực của Nhật Bản bên ngoài các đảo lớn, bao gồm Okinawa. Đại sứ Hoa Kỳ công khai gọi Okinawa là “thuộc địa có một triệu người Nhật”. Gần 5% dân số ở đó thời bấy giờ là quân nhân Mỹ và những người phụ thuộc của họ. Okinawa sẽ không trở về với Nhật Bản tới tận hai thập niên sau đó.

Các căn cứ Nhật Bản được điều hành như các “thành phố Mỹ”, những vùng lãnh thổ tách rời và bị phong thành của Hoa Kỳ nằm bên trong lãnh thổ nước ngoài. Chúng có những văn phòng, nhà ở, trung tâm mua sắm, trường học, và trạm cứu hỏa riêng. Nhưng các căn cứ chưa bao giờ tự trị hoàn toàn. Đôi khi chúng mở rộng về mặt địa lý, gom góp đất đai để có chỗ cho các cơ sở mở rộng. Những khi khác, các hoạt động của căn cứ tràn ra khu vực xung quanh. Vào năm 1951, bình xăng của một máy bay chiến đấu rơi từ trên trời xuống một ngôi nhà làm sáu người thiệt mạng. Năm 1959, một máy bay phản lực đâm vào một trường tiểu học, làm mười bảy người thiệt mạng và hơn một trăm người bị thương. “Những biến cố và tai nạn” như thế là thường xuyên và với những ai sống gần các căn cứ, quả rất đáng sợ (1965: thùng hàng của một máy bay rơi xuống đất khiến một bé gái thiệt mạng; 1966: máy bay chở xăng gặp nạn và làm một người địa phương thiệt mạng; 1967: một học sinh cấp ba thiệt mạng trong một vụ đâm xe rồi bỏ chạy của một xe quân sự và một đứa bé bốn tuổi bị xe chở hàng quân sự nghiền nát; vân vân).

Có cả những vụ phạm tội nữa. Vào năm 1957, dư luận Nhật Bản phẫn nộ khi một trung sĩ Mỹ bắn một vỏ đạn từ súng phóng lựu trúng một phụ nữ bốn mươi sáu tuổi, làm bà thiệt mạng (anh ta bực bội vì bà đi gom phế liệu ở một trường bắn của lục quân). Những vụ giết người, hiếp dâm, và tấn công của binh lính trong các căn cứ không phải hiếm gặp. Vào năm sau khi cuộc chiếm đóng kết thúc, hơn một trăm người Nhật đã chết dưới tay các quân nhân Hoa Kỳ. Về mặt kỹ thuật, những người phạm tội không phải quân nhân sẽ chịu chế tài của tòa án Nhật Bản. Nhưng chính quyền Nhật Bản từ bỏ quyền tài phán trong 97% các vụ việc trong những năm đầu, chuyển quyền trừng phạt hàng nghìn kẻ bị cáo buộc phạm tội cho các sĩ quan cấp trên của họ.

Tuy nhiên, như người Nhật biết rõ, đón nhận các căn cứ không chỉ có nghĩa là chấp nhận những trận đánh nhau trong quán bar, tai nạn máy bay, và xe jeep do người say xỉn lái chạy trên đường phố đông đúc. Nó cũng có nghĩa là Nhật Bản có một vị trí đặc biệt trong tổ hợp quân sự rộng lớn của Hoa Kỳ. Trong thời Chiến tranh Lạnh, đó là một trong những dòng tiền mặt lớn nhất và ổn định nhất hành tinh.

Thật vậy, quân đội Hoa Kỳ là một tổ chức sử dụng lao động lớn ở Nhật Bản. Ở căn cứ quân sự, người Nhật tìm được việc làm như phiên dịch viên, người đánh máy, tài xế, người giúp việc và công nhân xây dựng. Bên ngoài căn cứ, các quán bar và nhà thổ làm ăn rất ổn định. Rồi còn có những quân nhân đóng khắp châu Á tề tựu về Nhật Bản để nghỉ phép. Chính thức thì chương trình được gọi là R&R, viết tắt của “nghỉ ngơi” và “phục hồi”,(*) nhưng không chính thức thì đám binh sĩ gọi đó là I&I: “quan hệ tình dục” và “say xỉn”?(*) Dù cho các chữ cái viết tắt có là gì đi nữa, nó có nghĩa là tiền bạc lượn quanh các khách sạn, cửa hàng, quán bar và nhà thổ.

Nhưng tạo ra thay đổi nhiều hơn nữa là các đơn hàng trang bị cho quân đội, bắt đầu từ năm 1950 với cuộc Chiến tranh Triều Tiên. Hàng hóa từ đại lục Hoa Kỳ sang châu Á có thể mất vài tuần mới đến. Hàng ở Nhật thì có thể sản xuất giá rẻ và chỉ mất vài giờ. Bởi thế quân đội Hoa Kỳ bắt đầu một cuộc mua sắm phóng tay. Từ khi bắt đầu Chiến tranh Triều Tiên tới khi kết thúc Chiến tranh Việt Nam, các công ty Nhật Bản đã nhận được ít nhất 300 triệu đô la mỗi năm từ các đơn đặt hàng của Hoa Kỳ. Ở đỉnh điểm của Chiến tranh Triều Tiên, năm 1952, con số lên tới gần 800 triệu đô la.

Đây là số tiền khổng lồ. Chủ tịch Ngân hàng Nhật Bản gọi các đơn đặt hàng trang thiết bị là “viện trợ thần thánh”. Thủ tướng Nhật Bản gọi đó là “món quà của các vị thần”. Ngay trước Chiến tranh Triều Tiên, công ty xe hơi Toyota phải cắt giảm lao động, giảm lương và hạ lương hưu một nửa. Chính các hợp đồng quân sự đã đảo ngược vận mệnh của họ. Chủ tịch công ty gọi các hợp đồng đó là “sự cứu vớt với Toyota. Sản lượng của Toyota tăng gấp ba tới bốn lần trong sáu năm từ 1948 tới 1954.

Các hợp đồng đó không chỉ mang về lợi nhuận, chúng còn mang lại cơ hội để Nhật Bản làm chủ các tiêu chuẩn Hoa Kỳ - tức các tiêu chuẩn đang nhanh chóng lan ra toàn thế giới. Quân đội Hoa Kỳ là một trong những tổ chức lớn nhất và thiết lập tiêu chuẩn chính xác nhất trên hành tinh. Sản xuất cho họ giống như một hợp đồng học việc được trả lương cao: béo bở ngay lúc này, nhưng cũng đi kèm các kỹ năng sẽ tỏ ra cực kỳ giá trị sau đó.

Thật ý nghĩa khi một trong những vị khách đến từ Hoa Kỳ mà người Nhật coi trọng nhất là một chuyên gia thống kê, W. Edwards Deming. Ông làm việc trong lĩnh vực hậu cần thời Thế chiến II, và chuyên môn cùng nghề quản lý chất lượng của ông - những kỹ thuật giúp đảm bảo các sản phẩm công nghiệp được sản xuất theo các quy định cụ thể (phong trào Quản lý Chất lượng Toàn diện - Total Quality Management - xuất phát một phần từ những ý tưởng của ông). Tất cả những điều đó không hề giúp ông nổi tiếng ở Hoa Kỳ, nhưng như người ta nói, ông là một nhân vật lớn ở Nhật Bản. Các kỹ sư Nhật đổ về nghe những bài giảng của ông, đọc tác phẩm của ông, và đăng ký các khóa học từ ông. “Tôi chưa bao giờ cảm thấy mình lại quan trọng như thế, Deming nhớ lại. Ông còn nhận được một huân chương do Thiên hoàng trao.

Phải chăng bởi Deming là một thiên tài? Có lẽ là không. Các kỹ sư Nhật Bản chẳng tốn mấy thời gian để hấp thu tri thức của ông và lại truyền đi tiếp. Thay vì thế, Deming nổi tiếng vì những gì ông đại diện. Như một trong những người sáng lập Sony đã nói, ông là “vị thánh bảo hộ” cho kiểm soát chất lượng ở Nhật Bản. Trong một nền kinh tế phụ thuộc, nơi mà các hợp đồng với quân đội và việc tuân thủ các tiêu chuẩn có vai trò lớn đến vậy, đó là vị thánh mà người ta cầu xin nhiều nhất.

Việc phong thánh cho Deming nói lên vai trò trung tâm của quân đội Mỹ trong sự tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản. Quân đội đó càng chiến đấu nhiều, các công ty Nhật Bản càng có lợi nhuận cao. Chiến tranh Triều Tiên là một món quà trời ban. Chiến tranh Việt Nam cũng rất có ích. Những người tham gia cuộc chiến đó uống bia Kirin, mang theo máy ảnh Nikon, chạy xe máy Honda, và thả những quả bom có các cấu phần do Sony sản xuất. Những chiếc túi polyethylene đựng xác họ mang về nhà thì sao? Cũng lại là “Made in Japan”.

Không phải ngóc ngách nào của Xứ sở Căn cứ cũng làm ăn tốt như Nhật Bản. Philippines chẳng hạn, vẫn là nơi đồn trú của các nhóm quân nhân Hoa Kỳ lớn, nhưng không ai lái xe tải của Philippines ra chiến trường cả. Điều khác biệt quan trọng đó là Nhật Bản có các yếu tố khác để thúc đẩy sự tăng trưởng, bao gồm tỉ lệ tiết kiệm cao, có bảo hộ thị trường, văn hóa xây dựng doanh nghiệp, và một chính quyền có năng lực thúc đẩy phát triển công nghiệp. Dẫu vậy, sự bảo trợ của Hoa Kỳ là tối quan trọng.

Dù cho tỉ lệ các yếu tố thành phần có ra sao, hiệu ứng kết hợp của chúng là đáng kinh ngạc. Từ khi kết thúc Thế chiến II tới khi kết thúc Chiến tranh Việt Nam, nền kinh tế Nhật Bản đã tăng trưởng gấp năm mươi lăm lần. Tới thời điểm đó, thật quen tai khi nghe rằng sự tăng trưởng của Nhật Bản là một “phép mầu”.

* * *

Nhưng ngay cả với Nhật Bản, nơi phồn thịnh nhất của Xứ sở Căn cứ, thành công cũng có giá của nó. Đổi lấy vị thế đặc quyền trong nền kinh tế thế giới, Nhật Bản đã nhân nhượng rất nhiều quyền tự trị. Họ phải chấp nhận để Hoa Kỳ sử dụng lãnh thổ Nhật Bản mở các cuộc chiến tranh ở châu Á, thực hiện hoạt động gián điệp với Liên Xô, và làm kho chứa vũ khí hạt nhân, cùng với tất cả những nguy cơ kèm theo.

Tình cảm của dư luận là hết sức phức tạp. Người dân Nhật Bản phản đối sự mở rộng các căn cứ, nhưng họ cũng phản đối các kế hoạch của Hoa Kỳ di dời những quân nhân của họ, bởi các căn cứ đó là nguồn tạo công ăn việc làm rất quan trọng. Trong những cuộc thăm dò dư luận từ 1958 tới 1966, hầu hết mọi người trả lời không đồng tình với các căn cứ. Nhưng những câu trả lời của họ trở nên nước đôi hơn theo thời gian, với ngày càng nhiều người thừa nhận rằng họ không còn chắc họ cảm thấy thế nào. Thậm chí một lãnh đạo của chiến dịch kêu gọi chấm dứt việc chiếm đóng Okinawa cũng thừa nhận “mâu thuẫn” đó: người dân Okinawa không thích thú gì việc hỗ trợ Hoa Kỳ chiến đấu ở Việt Nam, nhưng họ rất cần tiền.

Thỉnh thoảng, sự tức giận của Nhật Bản với các căn cứ bùng phát thành những cuộc biểu tình nghiêm trọng. Phong trào chống vũ khí hạt nhân sau các vụ thử nghiệm ở Bikini vào năm 1954 là một ví dụ - nó mang tới cho thế giới quái vật Godzilla. Có một đợt bùng phát khác vào giai đoạn 1959-60, thời kỳ trước khi gia hạn thỏa thuận cho thuê căn cứ giữa Hoa Kỳ và Nhật Bản. Những người biểu tình đã xuống đường ở Tokyo gần như cách nhật - cuộc biểu tình lớn nhất thu hút gần bốn trăm nghìn người. Eisenhower đã dự định tới Nhật Bản để ăn mừng việc tái ký thỏa thuận, nhưng khi thư ký báo chí của ông đi tiền trạm cho chuyến thăm, khoảng tám tới mười nghìn người biểu tình đã chặn đường ông này ở sân bay. Họ vây quanh chiếc limousine của ông, phá vỡ cửa kính, lắc chiếc xe dữ dội và nhảy lên nóc - Mỹ phải điều một trực thăng thủy quân lục chiến tới mới giải cứu được cho ông. Eisenhower phải hủy chuyến thăm vì thủ tướng Nhật Bản không thể bảo đảm an toàn cho ông. Nhật Bản gia hạn thỏa thuận về các căn cứ, nhưng tổn hại với chính quyền thật rõ ràng. Ngày hiệp ước được ký năm 1960, thủ tướng tuyên bố từ chức. Ngay tháng sau, một người biểu tình đâm vào chân ông sáu nhát.

Mười năm sau, hiệp ước lại được đưa ra gia hạn lần nữa, và người biểu tình ở Nhật Bản một lần nữa xuống đường. Họ kêu gọi kết thúc Chiến tranh Việt Nam, trao trả Okinawa, và đóng cửa các căn cứ. Ở thành phố Koza thuộc Okinawa, bạo lực bùng phát. Koza là Liverpool của Okinawa, một thành phố căn cứ quân sự với bối cảnh văn hóa rock sôi động rộn ràng theo nhịp nhạc của Jimi Hendrix,(*) Deep Purple, Cream, và Led Zeppelin. Khi một chiếc xe do lính Mỹ lái đâm vào một người đàn ông Okinawa rồi sau đó cảnh sát thả người tài xế, bạo động đã nổ ra. Những người biểu tình ném bom cháy tự chế, đốt hàng chục chiếc xe hơi, và đột nhập vào trong căn cứ, nơi họ đập vỡ cửa sổ và tấn công trường học. Ngay cả các ca sĩ nhạc rock, rất nhiều người nói tiếng Anh và có cha là lính Mỹ, cũng tham gia cuộc bạo động.

Yukio Kyan, tay chơi bass của ban nhạc rock đầu tiên của Okinawa, Whispers, giải thích lý do với một sử gia. Anh có liên hệ sâu sắc với Hoa Kỳ: cha của em gái anh là người Mỹ, cha vợ anh cũng vậy. Và tất nhiên, anh có được sự nghiệp là nhờ những người chi tiêu xả láng ở căn cứ. Nhưng đồng thời, Kyan cảm thấy những kẻ chiếm đóng đã “phá tan” gia đình anh. Nhà anh bị máy bay đánh bom phá hủy trong chiến tranh. Dì anh thiệt mạng sau khi bị một xe jeep của Hoa Kỳ tông trúng - tay tài xế chạy thật nhanh về lại căn cứ và không bao giờ bị trừng phạt. Kyan thú nhận rằng ngay cả khi chơi nhạc Mỹ, anh dần trở nên căm ghét Hoa Kỳ. Cảm xúc của anh “cứ chất chồng” tới khi cuối cùng, trong cuộc bạo động năm 1970, nó “bùng nổ”.

Căn cứ không quân của quân đoàn thủy quân lục chiến ở Futenma: Một tiền đồn Hoa Kỳ đặt tại trung tâm của thành phố Okinawa đông đúc.

Đối mặt với những cuộc biểu tình, Hoa Kỳ trao trả Okinawa cho Nhật Bản vào năm 1972, nhưng họ giữ lại những căn cứ. Ngày nay, 20% hòn đảo này là do quân đội Mỹ sử dụng.

* * *

Những cuộc biểu tình làm chao đảo Nhật Bản không có gì bất ngờ. Các quan chức ở Washington biết rằng những căn cứ gây bất ổn - đó là lý do tại sao họ tìm kiếm những hòn đảo và những nơi xa xôi mỗi khi có thể. Hoặc họ đặt căn cứ ở những nơi có ít sự chống đối hơn: Okinawa chứ không phải các đảo chính của Nhật Bản, Guam thay vì California, Greenland chứ không phải Đan Mạch.

Nhưng dù những người hoạch định ở Washington đã tiên lượng được phản ứng ngược về chính trị từ các căn cứ, họ không tính toán gì nhiều tới các hệ quả kinh tế. Họ đã thúc đẩy nền kinh tế Nhật Bản, bao gồm việc cho phép nước này phân biệt đối xử với hàng nhập khẩu của Mỹ, với giả định rằng Nhật Bản sẽ là một cường quốc khu vực nhưng không bao giờ là địch thủ của Hoa Kỳ. Như lời John Foster Dulles,(*) người giám sát hiệp định kết thúc chiếm đóng, các sản phẩm của Nhật Bản “không có mấy tương lai” ở Hoa Kỳ. Chúng chỉ là “hàng nhái rẻ tiền so với hàng của chúng ta.

Nói nhẹ nhàng thì Dulles hoàn toàn sai. Điều ông không thể thấy trước - và không ai thấy trước được - là khi sử dụng Nhật Bản để mở các chiến dịch quân sự ở châu Á, Hoa Kỳ đã gieo hạt cho quá trình giải công nghiệp hóa(*) của chính mình.

Để hiểu được những gì xảy ra, cần trở lại với giai đoạn cuối cuộc chiến, khi nước Nhật đang trên bờ vực nạn đói. Đó có thể không phải là thời điểm thuận lợi để khởi sự một công ty công nghệ, nhưng với Masaru Ibuka, một sĩ quan kỹ thuật của hải quân Nhật Bản khi đó đã bị giải thể, thời điểm nào cũng như nhau. Nhật Bản bị hủy diệt tới mức gần như bất kỳ thứ gì cũng có thể tìm thấy một thị trường.

Ibuka lập một xưởng ở Tokyo, trên tầng ba một cửa hàng mua sắm đã bị đốt trụi. Ông tuyển dụng người bạn từ hải quân, một nhà vật lý học tên là Akio Morita. Theo đúng trình tự, Morita lẽ ra sẽ là người thừa kế đời thứ mười lăm của một trong những công ty nấu rượu sake lâu đời nhất Nhật Bản. Nhưng sau cuộc chiến, mọi chuyện phải dừng lại. Morita trở thành phó chủ tịch của Ibuka, và hai người họ thành lập công ty mới, Tokyo Tsushin Kogyo - Công ty Kỹ thuật Viễn thông Tokyo. Tên viết tắt của nó là Totsuko.

Công ty của Ibuka và Morita không sản xuất thứ gì cụ thể. Thay vì thế, Totsuko sản xuất bất cứ thứ gì các công nhân của họ có thể gắn lại từ những đồ đồng nát mà họ tìm thấy: một chiếc nồi cơm điện thô sơ, những chiếc ghế sưởi chạy điện cực kỳ không an toàn, vôn kế dùng đèn điện tử chân không. Ibuka và Morita chế tạo thiết bị từ những đồ đồng nát ở khắp nơi, như tuốc nơ vít làm từ giảm xóc xe máy. Họ cũng dựa rất nhiều vào “Hẻm Người Mỹ”, một khu chợ đen nơi lính Mỹ tuồn ra các đồ đạc họ ăn cắp từ trong căn cứ. Đó là nơi Ibuka và Morita kiếm được đèn chân không.

Điều thực sự khiến họ quan tâm là âm thanh. “Người Mỹ mang theo âm nhạc của họ, Morita nhớ lại, “và mọi người đều thèm khát thứ đó. Ibuka tuyên bố rằng công ty sẽ thử chế tạo một máy đĩa hát chạy điện, dù ban đầu tình hình rất khó khăn.

Trong khi đó, Totsuko thực hiện các dự án khác, bao gồm nhận hợp đồng từ chính quyền chiếm đóng. Một hợp đồng kiểu như thế là cung cấp một bộ hòa âm cho đài phát thanh quốc gia Nhật Bản, khi đó thuộc quyền cai quản của MacArthur. Khi Masaru Ibuka giao món hàng, ông nhìn thấy thứ ông chưa bao giờ thấy trước kia: một máy phát băng từ, mà lính Mỹ mang theo cùng. Đó là thứ Totsuko sẽ làm, ông nghĩ. Ông đã thuyết phục một viên sĩ quan mang nó tới xưởng của Totsuko để toàn bộ người trong công ty tìm hiểu nó.

Các kỹ sư ở Totsuko đã hiểu cách thức làm việc của máy đọc băng từ. Chính quyền chiếm đóng đã chất đầy một thư viện ở trung tâm Tokyo những tạp chí kỹ thuật chuyên ngành của phương Tây, mà các nhà khoa học Nhật Bản chép lại bằng tay và phát tán cho nhiều người. Trở ngại với các kỹ sư của Totsuko là tìm được nguyên vật liệu. Nhật Bản không có nhựa để làm băng từ, nên họ thử dùng giấy cứng thay vào. Sau vô số lần thử sai, họ tìm ra cách từ hóa băng bằng nguyên liệu địa phương. Họ làm nóng oxalate sắt trong chảo để làm ra oxit sắt rồi phết lên giấy bằng tay, sử dụng cọ mềm làm từ lông bụng gấu mèo. Công ty 3M ở Hoa Kỳ không làm kiểu đó, nhưng kiểu đó hiệu quả. Chiếc máy đọc băng nặng một trăm pound của Totsuko ra mắt thị trường vào năm 1950.

Liệu người tiêu dùng Nhật Bản có mua nổi máy phát băng từ? Liệu họ có muốn có nó? Akio Morita là người đã nghĩ ra cách tiếp thị nó. Chính quyền chiếm đóng đang thay thế việc học thuộc lòng ở các trường Nhật Bản bằng học qua giáo trình có hình ảnh và âm thanh. Điều này đồng nghĩa với việc đưa phim giáo dục do Mỹ sản xuất tới các trường học. Thật không may - và điều không may này điển hình cho cuộc chiếm đóng - các bộ phim này là bằng tiếng Anh, thứ tiếng mà học trò Nhật Bản không nói được.

Morita nhìn ra con đường để gắn chặt công ty của ông, như một con cá bé kiếm ăn theo cá lớn, vào cuộc chiếm đóng. Totsuko sẽ làm băng bản dịch tiếng Nhật được thiết kế đi kèm những cuốn phim của Mỹ. Thị trường của máy đọc băng từ như thế sẽ không phải là các cá nhân, mà là trường học. Đó là thành công lớn đầu tiên của Totsuko.

Tới lúc đó, Ibuka và Morita đã hiểu ra những thứ ngon ăn nằm ở đâu. Công nghệ tới từ Hoa Kỳ. Tiền, trực tiếp hoặc gián tiếp, tới từ Hoa Kỳ. Nếu công ty của họ muốn tăng trưởng, họ phải nhắm sang Hoa Kỳ.

Ibuka, dù gần như không nói được tiếng Anh, lần đầu tiên tới Mỹ năm 1952. Trong khi ở đó, ông biết về bóng bán dẫn mà Bell Labs đã phát triển. Một lần nữa, như đã làm với máy đọc băng, ông quyết định đầu tư mạnh tay vào một công nghệ mới xuất phát từ Hoa Kỳ. Ông mua bản quyền bóng bán dẫn cho thị trường Nhật Bản, bất chấp cảnh báo từ các kỹ sư Mỹ rằng ứng dụng mang lại lợi nhuận nhiều nhất của nó có lẽ chỉ là máy trợ thính. Ibuka không hề ngần ngại. Ông muốn sản xuất máy thu thanh.

Ông cũng muốn tiếp thị nó ra ngoài Nhật Bản. Để làm điều đó, công ty của ông sẽ cần một cái tên mới. Morita cũng đã thăm Hoa Kỳ và thấy rằng cái tên cũ - Tokyo Tsushin Kogyo - trong khi hoàn toàn bình thường với một doanh nghiệp Nhật Bản, gây nhiều khó khăn cho những người nói tiếng Anh. Ngay cả phiên bản rút gọn, Totsuko, cũng không giúp gì cho ông.

Ibuka và Morita tìm một cái tên “có thể nhận ra được ở bất kỳ đâu trên thế giới, một cái tên có thể phát âm giống nhau ở mọi ngôn ngữ, Morita nhớ lại. Ông muốn cái tên đó phải ngắn, như Ford chẳng hạn. Hai người cứ tính toán tới lui và lục tung những cuốn từ điển. Dù cả hai chưa nói được tiếng Anh, họ thấy bị thu hút bởi từ sonus, gốc Latin của từ tiếng Anh sound.(*) Nó còn có thêm một âm hưởng ở Nhật Bản. Lính Mỹ dùng một từ thân thiện để gọi đàn ông Nhật: sonny hay sonny boy. Với nhiều người, như thế nghe có vẻ khinh thường. Nhưng với những người quyết tâm phấn đấu như Ibuka và Morita, nghe như tiếng tiền bạc leng keng.

“Thời bấy giờ, chúng tôi tự nghĩ chúng tôi là những sonny-boy” Morita nói. “Chúng tôi là những cậu bé của ngành âm thanh.

Họ bỏ bớt một chữ n và đăng ký nhãn hiệu: Sony. Nhận ra sự lan nhanh của tiếng Anh ở Nhật Bản và những nơi khác, họ khăng khăng viết nhãn hiệu bằng ký tự Latin thay vì Nhật Bản, thậm chí trong cả các quảng cáo của họ ở Nhật Bản. Họ cũng có một linh vật cho công ty: “Sony Boy. Đó là một cậu bé tóc nâu, hăng hái, và trong mắt người phương Tây, là dân Caucasus da trắng.

“Những cậu bé của ngành âm thanh”: Máy thu thanh bóng bán dẫn của Sony và linh vật tóc nâu của họ, Sony Boy.

Máy thu thanh radio chạy bằng bóng bán dẫn đầu tiên của Sony, ra mắt vào năm 1955, không phải là chiếc radio đầu tiên trên thế giới, một công ty Mỹ từng đưa ra thị trường rồi. Nhưng chiếc radio của Sony mới là cái bán chạy. Và với model năm 1957, họ bắt đầu bán ở Hoa Kỳ.

Không chỉ đài radio bán chạy, Sony còn gây ra sự dịch chuyển động năng trong văn hóa tiêu dùng. Trước Sony, đài radio, máy chạy băng từ và máy nghe nhạc là đồ nội thất. Chúng to lớn và đắt đỏ, và các nhà sản xuất cạnh tranh nhau để có âm thanh thuần khiết nhất - “hi-fidelity” (trung thực cao độ) là từ thời thượng. Sony đã thay đổi điều đó. Bóng bán dẫn giúp tạo ra những chiếc radio nhỏ xíu, rẻ tiền, chạy pin, đồng nghĩa về mặt tiêu dùng một cá nhân có thể nghe nhạc thay vì bắt cả nhà cùng nghe. Morita tự hào rằng radio của Sony còn tốt hơn “đồ vật mang đi mang lại được”; chúng là “đồ vật bỏ túi được”. Để khẳng định điểm đó, ông đã yêu cầu nhân viên bán hàng mang chúng trong những chiếc túi áo sơ mi của họ (có may túi lớn hơn một chút).

Sony không chỉ bán radio, họ còn bán một cách “tiêu dùng” truyền thông mới. Những thính giả trẻ tuổi giờ có thể nghe nhạc mà không có người lớn giám sát (cậu thiếu niên John Lennon có một chiếc radio bóng bán dẫn, theo lời Bob Spitz người viết tiểu sử Beatles được trưng bày “như một món đồ nghệ thuật vô giá trong phòng ngủ của mình”). Ở một mức độ nào đó, việc ngày nay chúng ta sống trong một thế giới các thiết bị cá nhân bỏ túi chứ không phải những màn hình và loa phóng thanh lớn, là nhờ công, hay bởi tội, của Sony.

Máy thu thanh radio bóng bán dẫn của Sony cũng cho ra đời một xu hướng thời đại khác: các công ty công nghệ Nhật Bản sản xuất hàng hóa ưu việt hơn. Sony không còn là con cá bé ăn bám theo con cá lớn Mỹ nữa. Họ đã tách ra và bơi đi trước.

Sony đi trước rất xa. Sony chính là Apple của thời đó. Vào những năm 1960, họ ra mắt tivi xách tay, tivi màu chất lượng cao, và máy tính toán để bàn đầu tiên không cần đèn điện tử chân không. Vào những năm 1970 sản phẩm của họ là đầu video VCR và máy nghe nhạc Walkman. Những năm 1980, Sony chào bán đĩa compact, máy chạy đĩa Discman, máy quay phim cầm tay, đĩa máy tính 3,5 inch, và - bất chấp việc hãng ưa thích các món đồ nhỏ nhắn - họ làm màn hình siêu khổng lồ.

Câu chuyện của Sony giống với của Beatles. Những thanh niên trẻ làm kinh doanh sống cận kề với quân đội Mỹ khởi đầu bằng cách bắt chước những gì họ thấy quanh mình. Họ học các ngón ghi ta từ những bài hát của Buddy Holly hay đánh vật với giấy cứng và cọ bằng lông gấu mèo để nhái lại máy đọc băng từ. Nhưng hãy cho họ thời gian, và rồi họ sẽ sớm cho bạn nghe bài Abbey Road trên máy Walkman.

* * *

Các tiêu chuẩn vận hành một cách lý thú. Những công ty hay đất nước mà tiêu chuẩn của họ chiến thắng lao nhanh về phía trước, trong khi các đối thủ cạnh tranh phải trang bị hoặc học hỏi lại hệ thống mới. Các kinh tế gia gọi đó là “lợi thế người dẫn đầu”. Nhưng lợi thế đó giảm dần theo thời gian. Một khi tất cả mọi người đã sử dụng ren ốc 60 độ, thì không còn lợi ích của việc là người đầu tiên sử dụng chúng nữa (dù có thể có những phần thưởng khác cho việc đã đi trước trong quá trình học hỏi). Cuộc đua càng dài, thì khởi đầu sớm càng ít ý nghĩa.

Khả năng lan tỏa các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ cho họ cơ hội đáng kể của người dẫn đầu. Nhưng những người áp dụng sớm tiêu chuẩn Mỹ cũng thu lợi - hãy gọi họ là những người đi thứ hai. Trong nghề y tá, người Philippines đi thứ hai. Trong nhạc rock, đó là dân Liverpool. Trong công nghiệp, đó là Sony và các công ty Nhật Bản khác đã trưởng thành xoay quanh quân đội Hoa Kỳ. Vị thế đặc lợi của họ trong nền kinh tế thế giới, gần với các nguồn gốc của tiêu chuẩn và công nghệ và được tiếp cận dễ dàng thị trường Mỹ, cho phép họ vươn ra toàn cầu.

Nói cách khác, trật tự quốc tế mà Hoa Kỳ đã xây xung quanh họ sau năm 1945 mang lại lợi ích cho họ, nhưng không phải là vĩnh viễn. Một khi các nước khác đã làm chủ được tiêu chuẩn Mỹ, cả họ nữa cũng hưởng lợi và thậm chí cạnh tranh được với chính Hoa Kỳ. Thật đáng nói khi những quốc gia có nhiều căn cứ quân sự Mỹ nhất vào thời bình - như Anh, Nhật Bản, Tây Đức, và Hàn Quốc - nằm trong số những đối thủ cạnh tranh đáng gờm nhất của Mỹ.

Vào những năm sáu mươi, “cuộc xâm lăng của người Anh” đã đảo ngược dòng chảy văn hóa của nhạc rock. Bắt đầu với Beatles, các nhạc sĩ Anh đã lão luyện nhạc rock và blues tràn vào Hoa Kỳ: Rolling Stones, Eric Clapton, Who, Pink Floyd, Van Morrison và Led Zeppelin.(*) Dù các nghệ sĩ có lợi thế của người đi đầu như Elvis Presley và Chuck Berry(*) có hưởng lợi tới cỡ nào, thì lợi thế đó cuối cùng đã hết, khi các ban nhạc Anh thống trị bảng xếp hạng dễ dàng không kém.

Sony đã khởi đầu một thứ giống như thế bằng máy thu thanh chạy bằng bóng bán dẫn của họ. Và sau họ là nhiều công ty Nhật Bản khác nữa. Những cái tên như Nikon, Canon, Mitsubishi, Honda, Toyota, Subaru, Nissan, Mazda, Kawasaki, Toshiba, Sanyo, Panasonic và Nintendo trở nên hết sức quen thuộc ở Hoa Kỳ. Cán cân thương mại giữa hai nước đảo ngược vào năm 1965, mười năm sau khi Sony ra mắt đài radio bóng bán dẫn. Giờ thì Nhật Bản bán hàng hóa cho Hoa Kỳ nhiều hơn số họ mua từ đó. Thống đốc California mô tả điều đó đầy chán nản là một mối quan hệ “thuộc địa”. “Chúng ta bán cho họ nguyên liệu thô, họ bán cho chúng ta thành phẩm.

Sự nổi lên của Nhật Bản đặc biệt dễ nhận thấy trong ngành xe hơi, một ngành chủ chốt của nền kinh tế Hoa Kỳ. Vào năm 1980, hàng trăm nghìn công nhân Mỹ mất việc khi các công ty xe hơi đóng cửa bốn mươi nhà máy lắp ráp và khoảng một nghìn năm trăm cửa hàng bán xe. Trong khi đó, những chiếc xe hơi nhỏ, tiết kiệm nhiên liệu của Nhật Bản giành được thị phần lớn chưa từng có.

Những nhà lãnh đạo kinh doanh tuyệt vọng cố gắng khám phá bí mật của thành công Nhật Bản. NBC chiếu một phim tài liệu tựa đề If Japan Can, Why Can’t We? (Nếu Nhật Bản làm được, tại sao chúng ta không?) trong phim có phần tiểu sử W. Edwards Deming. Cuối cùng, sau nhiều thập niên gần như vô danh, Deming đã có thể đạt tới danh tiếng ở chính đất nước mình giống như ở Nhật Bản. “Tôi tự hào gọi mình là một tổng đồ của tiến sĩ Deming” CEO của Ford tuyên bố.

Nhưng trong khi thôi thúc bắt chước Nhật Bản tràn ngập các văn phòng lãnh đạo công ty, ở ngoài cửa hàng thật tuyệt vọng. Trong âm nhạc cũng có thể nghe thấy. Những giai điệu tươi vui của Buddy Holly đã nhường chỗ cho những bài hát u ám hơn. “Sinh ra ở thành phố của người chết” là cách Bruce Springsteen, thi sĩ của thời giải công nghiệp hóa, bắt đầu các đánh giá ảm đạm của mình về triển vọng đất nước trong bài hát “Born in the U.S.A. (Sinh ra ở Hoa Kỳ). Năm năm sau, Sony mua lại Columbia Records, hãng đĩa vẫn phát hành cho Springsteen. “Born in the U.S.A. giờ là tài sản của Nhật Bản.

Và không chỉ có Springsteen. Khi mua lại Columbia Records, Sony đã giành quyền sở hữu toàn tập các tác phẩm âm nhạc của Bob Dylan, Johnny Cash, Simon & Garfunkel,(*) và nhiều nghệ sĩ rock dòng chủ lưu khác. Tiếp đó, Sony mua lại Columbia Pictures, vốn sở hữu những cuốn phim kinh điển như On the Waterfront (Trên bến cảng), Ghostbusters (Biệt đội săn ma), và The Bridge on the River Kwai (Cầu sông Kwai). Mitsubishi thì mua lại Trung tâm Rockefeller ở New York.

“Hãy tưởng tượng vài năm nữa thôi. Đang là tháng Mười hai và cả gia đình sẽ đi thăm cây Giáng sinh lớn ở Trung tâm Hirohito, một quảng cáo của General Motors cảnh báo. “Thế nên quý vị cứ tiếp tục đi, cứ mua xe Nhật đi.

Sự tức giận bùng lên, ít ra là ở một số nơi. “Họ tới đây, họ bán xe hơi của họ, đầu VCR của họ. Họ làm sập tiệm những công ty của chúng ta, ông trùm bất động sản Donald Trump kêu ca trên truyền hình. Vấn đề đó đánh dấu cuộc phiêu lưu đầu tiên của Trump trong địa hạt chính trị, và nó rất hợp thời. Người dẫn chương trình truyền hình Oprah Winfrey cho rằng thông điệp của Trump nghe như “những gì một tổng thống nói”. Liệu ông có nghĩ tới việc ra tranh cử? “Có lẽ không” Trump đáp, “nhưng tôi thật sự đã rất mệt mỏi thấy đất nước bị bóc lột thế này.

Tác giả Michael Crichton đưa sự chống đối Nhật Bản lên tầm cao mới với cuốn tiểu thuyết năm 1992 của ông Rising Sun (Dương quang), một tiểu thuyết ly kỳ về những doanh nhân Nhật Bản độc ác, ám ảnh tính dục, một người trong họ đã giết một phụ nữ da trắng. Bộ phim từ cuốn sách đó, có Sean Connery và Wesley Snipes, công chiếu trước những cuộc biểu tình của người Mỹ gốc Á, những người sợ bộ phim sẽ kích động bạo lực. Bạo lực đã nổ ra rồi. Ở Flint và Lansing thuộc Michigan, xe hơi Nhật bị đập vỡ kính và chọc thủng lốp. Ở Detroit, một quản lý hãng Chrysler và một công nhân bị cho thôi việc đã dùng gậy bóng chày đập vỡ sọ một người đàn ông Mỹ gốc Hoa - có vẻ họ nhầm ông ta là người Nhật. (“Chính bọn lùn chó đẻ này khiến chúng ta mất việc, một nhân chứng kể lại đã nghe một trong hai kẻ sát nhân nói.)

Akio Morita của hãng Sony, vốn sống ở New York, là khuôn mặt của Nhật Bản vào thời điểm căng thẳng đó. Vào đầu những năm 1970, khi bắt đầu đưa tin về thành công kinh tế của Nhật Bản ở Hoa Kỳ, tờ Time đăng một bài với tựa đề, “Làm sao để thích nghi với cuộc xâm lăng trong kinh doanh của Nhật Bản”. Trang bìa là một chiếc tivi Sony xách tay, với khuôn mặt Morita rạng rỡ ở phần nền trong ánh sáng vàng chói lọi.

Morita đã làm hết sức mình để không tỏ ra đe dọa. Ông viết hai cuốn sách nhã nhặn bằng tiếng Anh về những suy nghĩ của ông trong kinh doanh, nhấn mạnh việc ông đã học hỏi được nhiều ra sao từ Hoa Kỳ. Nhưng vào năm 1989, ông bắt đầu cho đăng tải những suy nghĩ không còn tôn kính của mình với quê hương thứ hai. Ông bài bác nước Mỹ vì chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, sự bất bình đẳng kinh tế, và thiếu nhạy bén trong kinh doanh.

Morita có thể đã làm giàu nhờ tổ hợp quân sự-công nghiệp Hoa Kỳ, nhưng lòng biết ơn của ông hóa ra không phải là vô hạn. “Hãy trở thành một Nhật Bản biết nói không” ông khuyên nhủ những đồng bào của mình. Ông cũng viết một cuốn sách với cái tên đó - The Japan That Can Say No (Nhật Bản biết nói không) - cùng với một tác giả nữa là một người dân tộc cánh hữu. Ông xuất bản sách bằng tiếng Nhật và từ chối không cho dịch sách. Đó là sự thay đổi lớn so với những ngày ông tự gọi mình là “cậu bé sonny”.

Hóa ra Akio Morita không phải là người duy nhất hưởng lợi từ đế quốc điểm họa của Hoa Kỳ rồi sau đó quay sang nói không.

22 | CUỘC CHIẾN VÌ NHỮNG DẤU CHẤM TRÊN BẢN ĐỒ

Trong tất cả những dấu chấm trên bản đồ mà Hoa Kỳ sẽ tuyên bố chủ quyền, ít có dấu chấm nào ban đầu kém hứa hẹn như Dhahran. Bản thân nơi đó là một điểm trắng nằm giữa sa mạc. Thị trấn gần đó nhất, Khobar, cũng chẳng có gì - “một vài túp lều đất”, theo mô tả của một người quan sát. Và Dhahran nằm ở Saudi Arabia, một chính thể quân chủ không hẳn là hiếu khách.

Nhưng Saudi Arabia có dầu mỏ, và dầu mỏ làm trái đất quay. Một tổ hợp tập đoàn Mỹ tên gọi Aramco (bao gồm Standard Oil, Texaco, và sau này là Exxon và Mobil) đã mua lại quyền thăm dò dầu mỏ ở đó. Chính Aramco lập nên khu dân cư đầu tiên ở Dhahran vào những năm 1930. Và chính Aramco xây nên khu đó.

Hay ít ra là Aramco trả tiền xây. Việc xây dựng do công nhân trong vùng thực hiện. Một người trong đó, thợ hồ người Yemen tên là Mohamed, có vẻ đặc biệt có năng lực. Ông mù chữ và chỉ có một mắt, nhưng “thân thiện và nhiệt tình”, theo lời một người đồng nghiệp của ông, và là một thợ hồ giỏi. Lịch sử của ông không khác nhiều so với Akio Morita ở Sony hay John Lennon ở Liverpool - Mohamed là người đã tìm ra cách làm giàu trong cái bóng một lãnh thổ tách rời của Hoa Kỳ. Giống như Morita và Lennon, ông bắt chước làm theo rồi tự mình làm lấy. Với lời chúc phúc của Aramco, ông và em trai mình đã khởi sự một công ty xây dựng của riêng họ: công ty Mohamed và Abdullah, Các con trai của Awadh bin Laden(*).

Đó là thời điểm hợp lý để gia nhập thị trường. Aramco đang mở rộng. Gia đình hoàng gia Saudi nhiều dầu mỏ đang xây các cung điện và đường sá. Hoa Kỳ, vốn đã dần coi Saudi Arabia là một đầu mối trong mạng lưới vận tải thế giới của mình, cũng có những kế hoạch riêng. Quốc gia này là “một tàu sân bay khổng lồ nằm bắc ngang nhiều tuyến hàng không chính của thế giới”, theo như một công hàm của Bộ Ngoại giao. Và vì thế Washington sắp xếp vào năm 1945 để thuê lại một căn cứ không quân lớn tại Dhahran. Cả căn cứ đó cũng cần được xây.

Nhưng căn cứ là một vấn đề nhạy cảm. Hoàng gia Saudi lo ngại về hình ảnh của mình nếu để một lá cờ Mỹ bay trên mảnh đất của Mecca và Medina. Nhà vua lo lắng tới mức ông cấm lãnh sự quán Mỹ ở Dhahran thượng cờ. Thay vì thế, lá cờ sao và vạch được gắn vào bên cạnh tòa nhà để nó không đụng tới đất đai của Saudi. Và khu vực đó được gọi là một “phi trường”, chứ không bao giờ được gọi là căn cứ.

Dẫu vậy, thỏa thuận được thực thi, và Dhahran - nửa là thị trấn của các công ty, nửa là căn cứ quân sự - ngày càng lớn hơn. Aramco sẽ tuyên bố đó là nơi tập trung đông nhất công dân Mỹ ở nước ngoài. Một khách thăm viết vào những năm 1950 rằng nó trông “không khác gì một mảnh của Hoa Kỳ - những căn nhà có máy điều hòa hiện đại, hồ bơi, rạp phim, vân vân.

Đúng như nhà vua đã sợ, nhiều người Hồi giáo nổi giận. Khu phức hợp Dhahran đưa người Kitô giáo và Do Thái giáo tới Đất Thánh, khiến Nhà Saud mắc tội phạm thánh. Trong nội bộ, gia đình hoàng tộc có thể (và đã) trấn áp những tiếng nói phản đối. Nhưng họ không thể làm gì nhiều để bịt miệng Tiếng nói Ả rập, một đài phát thanh của Ai Cập chuyên chỉ trích nhà nước Saudi, đài này đã gọi Dhahran là ví dụ rõ ràng cho chủ nghĩa đế quốc Mỹ. Cuối cùng chính quyền Saudi chùn bước và kết thúc hợp đồng cho thuê. Quân đội Mỹ rời căn cứ vào năm 1962.

Tình hình chính trị thời bấy giờ thật nhiều sóng gió, nhưng Mohamed bin Laden đã khéo léo lướt trên những đợt sóng đó. Công ty của ông trở thành đơn vị thi công được ưa thích của chính quyền Saudi. Đồng thời, ông làm ăn nhiều với Mỹ tới mức phải duy trì một văn phòng ở New York. Ông xây dựng các dự án bí mật cho quân đội Hoa Kỳ, bao gồm các căn cứ không quân và điểm đồn trú quanh bờ biển phía tây của Saudi Arabia. Ông cho con trai cả của mình, Salem, sang Anh để hưởng nền giáo dục phương Tây. Bốn người con trai khác học kỹ sư dân dụng ở Hoa Kỳ.

Bin Laden qua đời vào năm 1967 trong một tai nạn máy bay (phi công của ông, như hầu hết người từng chở ông, là một cựu binh của không lực Hoa Kỳ). Ông để lại cổ phần công ty xây dựng của mình, trị giá hàng trăm triệu đô la, cho năm mươi bốn người con. Vài người con của ông hài lòng với việc chỉ nhận phần lợi nhuận. Những người khác tham gia việc làm ăn của gia đình, cùng việc với công ty tiếp tục nhận được các hợp đồng quốc phòng và hạ tầng lớn. Một người con trai của ông, Osama, đảm nhận công việc hết sức nhiệt tình. Ông có vẻ rất giỏi những chi tiết kỹ thuật.

Osama bin Laden cũng quan tâm tới chính trị. Ông được học về chính trị ở đại học - em trai của nhân vật Hồi giáo cực đoan Sayyid Qutb từng giảng dạy ở đại học của Osama tại Jeddah. Theo nhìn nhận của Osama, có sự xung đột lớn giữa Hồi giáo và các đế quốc phương Tây. Ông kết luận rằng đất đai Hồi giáo cần được bảo vệ trước chủ nghĩa đế quốc.

Những sự kiện diễn ra tiếp đó xác nhận quan điểm này. Vào năm 1978, tại Afghanistan diễn ra một cuộc đảo chính, lật đổ tổng thống đắc cử. Cuộc đảo chính đã trao cho Liên Xô chỗ đứng trong vùng khi họ đưa quân vào ủng hộ chế độ mới đang bị đe dọa. Moscow tính toán việc này chỉ là tạm thời. “Sẽ xong xuôi trong ba tới bốn tuần, Leonid Brezhnev,(*) nhà lãnh đạo Liên Xô, tiên đoán.

Không hề. Lực lượng du kích hay mujahidin, đã tiến hành một cuộc chiến tranh kéo dài với nhà nước được Liên Xô ủng hộ. Chính quyền Saudi, hăng hái xác lập vị thế người bảo vệ đạo Hồi trên toàn thế giới, đã hỗ trợ lực lượng này. Hoa Kỳ cũng vậy, bởi họ hài lòng được thấy phe bên kia tiêu hao năng lượng trong một cuộc chiến vô vọng ở châu Á. Đó là lúc “cuối cùng ta cũng đổ phân vào sân sau nhà họ được, theo lời Cố vấn An ninh Quốc gia Zbigniew Brzezinski(*). Hai chính quyền đồng ý chi tiền cho lực lượng mujahidin qua một thỏa thuận một đối một: Mỹ chi một đô la thì Saudi cũng chi một.

* * *

Vào năm 1990, Saddam Hussein, tổng thống Iraq, tấn công Kuwait. Đó là một cuộc tấn công liều lĩnh và đột ngột. Trong vòng bốn tiếng sau khi vượt qua biên giới, quân đội Iraq đã tới thủ đô của Kuwait, tấn công cung điện của vị quốc chủ và đốt trụi nó. Vài ngày sau, Hussein sáp nhập Kuwait. Điều đó giúp ông có quyền kiểm soát hai phần năm nguồn cung dầu mỏ cho thế giới.

Bin Laden, vốn coi Hussein là một kẻ vô thần phi lý trí, đã tình nguyện chiến đấu. Nhưng chính quyền Saudi đã ngần ngại. “Ở Kuwait không có hang động nào cả, đại diện của chính quyền, hoàng thân Sultan, nhắc nhở Bin Laden. “Anh sẽ làm gì nếu ông ta bắn tên lửa mang vũ khí hóa học và sinh học vào anh?”

“Chúng tôi sẽ chiến đấu bằng đức tin” Bin Laden trả lời.

Gia tộc Nhà Saud hiểu đức tin, nhưng không có nhiều lòng tin vào kế hoạch của Bin Laden. Thay vì thế, vua Fahd đồng ý gặp Bộ trưởng Quốc phòng Dick Cheney, người đã bay tới Jeddah một ngày sau cuộc tấn công cùng tướng Norman Schwarzkopf và Paul Wolfowitz của Lầu Năm Góc. Cheney muốn mở lại căn cứ Dhahran cho quân đội Hoa Kỳ. “Sau khi nguy hiểm qua đi, các lực lượng của chúng tôi sẽ trở về, ông cam kết.

“Tôi hẳn hy vọng là thế, hoàng thái tử Abdullah đáp lại thì thầm bằng tiếng Ả rập.

Abdullah lo lắng, nhưng vua Fahd đã đồng ý. “Hãy mang theo tất cả những lực lượng quý vị cần,” ông nói với Cheney. “Và đến càng nhanh càng tốt.”

Họ đã làm đúng như thế. Những chiếc máy bay đầu tiên hạ cánh ở Dhahran trong hai mươi bốn tiếng sau đó, và cứ thế liên tục đổ tới. Lầu Năm Góc đã “điều tất cả mọi thứ biết bay” vào chiến dịch, theo như lời Colin Powell. Gần như mọi máy bay vận tải mà không lực có thể sử dụng cùng 158 máy bay dân sự đã được huy động. Tính tải trọng theo tấn mỗi ngày, cuộc không vận tới Saudi Arabia lớn gấp mười lần cầu không vận Berlin.

Các sân bay lớn được liên quân sử dụng trong Chiến tranh Vùng Vịnh.

“Ta có thể đi bộ ngang Địa Trung Hải trên cánh những chiếc máy bay C-5, C-141, và máy bay thương mại liên tục bay ngang dọc khắp vùng” một viên phi công trầm trồ.

Sự điên cuồng của cầu hàng không đó phản ánh tính chất nghiêm trọng của mối đe dọa. Trong nhiều năm, Hussein hướng nguồn thu nhập từ dầu khí và viện trợ nước ngoài cho Iraq (một phần là từ Hoa Kỳ) vào quân đội của ông, và điều đó đã thể hiện hiệu quả. Iraq chiếm được Kuwait với khoảng ba trăm nghìn binh lính tinh nhuệ, bốn nghìn xe tăng và hàng trăm máy bay chiến đấu. Lục quân Iraq lớn thứ tư thế giới (xếp ngay dưới lục quân Hoa Kỳ), không quân Iraq lớn thứ sáu. Đồn trú ở Saudi Arabia, tướng Norman Schwarzkopf nhớ lại là ông đã rất lo lắng “với nguy cơ bị hất trở lại ra biển và mất hàng nghìn sinh mạng”.

Nỗi sợ của Schwarzkopf không chỉ liên quan tới quy mô quân đội Iraq. Nỗi sợ lớn hơn, đầy hiện thực, là Chiến tranh Vùng Vịnh sẽ trở thành “một Việt Nam nữa”. Những viên tướng vào năm 1990 đều đã trải qua thử thách đầy hổ thẹn đó. Họ đã chứng kiến một siêu cường được trang bị công nghệ tối tân nhất mắc kẹt trong một trận chiến vô tận và rốt cuộc là không thể chiến thắng. Đầm lầy là ẩn dụ mà họ vẫn sử dụng: mặt đất hút lấy bạn.

Những người hoạch định quân sự trong cuộc Chiến tranh Việt Nam đã hy vọng tránh mặt đất đó và giành chiến thắng bằng hỏa lực không quân, tận dụng các ưu thế công nghệ đáng kể của Hoa Kỳ. Họ đưa máy bay B-52 ném bom rải thảm và trang bị bom napalm cho trực thăng. Khi cây cối cản tầm nhìn của phi công, họ phun chất độc Da cam làm rụng lá. (“Chỉ chúng ta mới ngăn được rừng mọc lên” là khẩu hiệu không chính thức.)

Tổng cộng, Hoa Kỳ đã thả xuống 5 triệu tấn bom, hơn 250 pound bình quân đầu người ở Việt Nam. Nhưng ném bom và đạt được mục tiêu là hai chuyện khác nhau. Một trong những mục tiêu quan trọng nhất là cây cầu rất lớn ở Thanh Hóa,(*) nơi có cả đường bộ và đường sắt đi qua và đóng vai trò mắt xích tối quan trọng kết nối giữa miền Bắc và miền Nam. Hoa Kỳ đã đánh bom cây cầu đó nhiều năm trời, với hơn tám trăm chuyến không kích và để mất mười một máy bay. Nhưng họ chỉ hạ được cây cầu vào năm 1972, khi đã gần cuối cuộc chiến.

Rốt cuộc, bom đạn và máy bay là không đủ. Hơn 2,5 triệu quân nhân Mỹ xoay tua ở Việt Nam suốt cuộc chiến. Nhưng họ cũng chẳng khá hơn những chiếc máy bay. Vào năm 1973, những binh sĩ chiến đấu cuối cùng rời Việt Nam. Quân đội hùng mạnh nhất trái đất đã thua cuộc chiến với một đạo quân nông dân.

Vì vậy, thật dễ hiểu nỗi sợ hãi của Schwarzkopf và các cộng sự khi họ chứng kiến Saddam Hussein chuẩn bị lực lượng sẵn sàng. Xe tăng của Hussein đã “vào vị trí”, có mặt trong những boong-ke phủ cát khiến chúng trở nên vô hình. Saddam Hussein đã chuẩn bị cho một cuộc chiến tiêu hao lực lượng, kiểu đối đầu kéo dài, đẫm máu từng khiến Hoa Kỳ thúc thủ ở Việt Nam và Liên Xô thất bại ở Afghanistan.

Hussein hứa hẹn đó sẽ là “trận chiến của mọi trận chiến”.

* * *

Chiến dịch Bão táp sa mạc của liên quân nhắm vào Iraq bắt đầu tại Louisiana. Bảy chiếc máy bay B-52G Stratofortress cất cánh từ căn cứ không quân Barksdale trong một nhiệm vụ ném bom. Các máy bay tới Baghdad sau đó mười lăm tiếng, được căn giờ hoàn hảo để trùng với một “vụ nổ” trên bầu trời. Máy bay đến từ Anh, Tây Ban Nha, Saudi Arabia và hòn đảo xa xôi Diego Garcia đã trút hết bom. Các tên lửa Tomahawk bắn từ tàu chiến ở vùng Vịnh xé tan những đường phố Baghdad. Máy bay tàng hình vào không phận Iraq và thả những quả bom được dẫn đường chính xác.

Mười phút sau cuộc tấn công, phần lớn mạng lưới cơ sở hạ tầng của Iraq, bao gồm lưới điện của Baghdad, đã tê liệt. Sau vài tiếng, hệ thống thông tin liên lạc của Hussein bị phá sập.

Mưa bom bão đạn tiếp tục trong bốn mươi ba ngày. Hóa ra tổ chức không chiến trên chiến trường sa mạc dễ hơn nhiều so với trong rừng rậm. Nhưng chìa khóa thực sự ở đây là công nghệ. Đây là cuộc xung đột lớn đầu tiên mà hệ thống định vị toàn cầu (GPS) được sử dụng. Điều đó, cộng thêm những quả bom “thông minh” - một số do laser dẫn đường, những quả khác có hệ thống định vị cài luôn bên trong - mang tới kết quả đáng kinh ngạc.

“Ta chọn chính xác mục tiêu mà ta muốn, tư lệnh phi đoàn tác chiến chiến lược 37, tự hào. “Ta có thể chọn nhà vệ sinh nam hoặc nhà vệ sinh nữ.”

Tất nhiên vẫn còn phải lo về lục quân Iraq, với hàng nghìn xe tăng đang chờ sẵn. Nhưng một thực tế quan trọng về những chiếc xe tăng kim loại chôn trong cát đó là chúng nguội đi với tốc độ khác so với tốc độ nguội của cát bao quanh. Điều này có nghĩa là trong những giờ nhạy cảm từ hoàng hôn cho tới nửa đêm, phi công lái máy bay chiến đấu có thể bật mắt hồng ngoại lên và nhìn rõ những chiếc xe tăng. Họ đã thả năm trăm quả bom laser dẫn đường lên các xe tăng. Các phi công gọi đó là những chiếc “xe tăng kêu lanh canh”. Lanh canh, lanh canh, lanh canh - đó là những nơi có xe tăng.

Cuối cùng, Schwarzkopf đưa quân vượt qua biên giới Iraq. Lời hứa “trận chiến của mọi trận chiến” không thành hiện thực. Schwarzkopf chỉ huy quân đội của ông trong một cuộc xung phong có GPS dẫn đường băng qua sa mạc và gây bất ngờ cho những gì còn lại của lục quân Iraq giờ đã tan nát (quân Iraq, cho rằng lục quân Mỹ không thể định vị được trong không gian không có đường sá, đã tưởng cuộc tiến quân phải đi qua những con đường chính). Cuộc chiến trên mặt đất kéo dài một trăm tiếng đồng hồ, khiến liên quân tổn thất 366 binh sĩ, và chủ yếu là việc chấp nhận đầu hàng của quân Iraq. Iraq đã bị tàn phá: quân đội tan nát, binh lính khiếp sợ, và cơ sở hạ tầng chỉ còn là đống đổ nát - một hậu quả của cuộc chiến mà người dân Iraq sẽ còn phải hứng chịu trong nhiều năm sau đó.

Một số tù nhân Iraq cấp cao thú nhận rằng chiến dịch trên bộ có lẽ thậm chí không cần thiết. Vài tuần không kích nữa và lục quân Iraq - xin nhắc lại, lớn thứ tư thế giới - hẳn sẽ tháo chạy dù chưa hề gặp một địch thủ nào trên bộ.

Trận chiến thật choáng ngợp. Nó xác nhận tư duy, được các nhà lý thuyết Liên Xô và Hoa Kỳ rao giảng vào những năm bảy mươi và tám mươi, rằng công nghệ đang thay đổi bộ mặt chiến tranh. Một “cuộc cách mạng trong các vấn đề quân sự”, theo lời họ. Các sư đoàn thiết giáp, pháo hạng nặng, bộ binh quy mô lớn, và việc chiếm đóng nước ngoài còn ích gì trong thời đại của GPS? Tại sao lại cần tới lục quân khi ta có thể đơn giản mở không kích từ một căn cứ gần đó?

Nhà lý thuyết quân sự người Nga Vladimir Slipchenko lưu ý rằng chính những phân loại không gian của chiến tranh đang thay đổi. Ông cho rằng trong tương lai, các khái niệm quân sự dựa trên khu vực như mặt trận, hậu phương, và sườn cánh sẽ trở nên không còn thích hợp. Sẽ chỉ có “mục tiêu hay không phải mục tiêu”. Hơn nữa, Slipchenko tiên đoán, “sẽ không cần phải chiếm đóng lãnh thổ kẻ thù”. Kiểm soát lãnh thổ sẽ không còn quan trọng, vì chiến tranh không còn là về lãnh thổ nữa. Nó là các điểm mục tiêu.

* * *

Không chỉ việc chiến đấu chuyển sang trường phái điểm họa. Để cho máy bay cất cánh và phóng tên lửa, Hoa Kỳ cần các, bệ phóng. Các căn cứ và tàu chiến, cách không quá xa vùng chiến sự, là tối quan trọng. Chính vì thế mới có việc xây dựng một mạng lưới căn cứ ở Saudi Arabia, đặc biệt là tại Dhahran.

Nhưng để quân Mỹ đóng ở Dhahran là một đề tài nhạy cảm vào những năm 1990 không khác gì những năm 1950. Người Saudi sống gần căn cứ khó chịu khi thấy các quân nhân nữ lái xe và mặc áo phông. Và các đài phát thanh từ Baghdad cáo buộc quân đội Mỹ làm vấy bẩn những khu thánh tích thiêng liêng của đạo Hồi.

Washington lo lắng chính vì chuyện này. Sau khi đạt được thỏa thuận mở lại căn cứ, đại sứ Hoa Kỳ ở Saudi Arabia đã tâm sự với Robert Gates nỗi kinh hoàng của ông về những gì có thể xảy ra nếu một binh sĩ “vô ý đi tiểu ở một hội đường Hồi giáo”. Những nỗ lực lớn đã được thực thi để ngăn chặn xung đột. Quân đội cấm hình ảnh khiêu dâm và đồ uống có cồn, yêu cầu những người theo Kitô giáo phải giấu thánh giá dưới áo và nỗ lực phi thường để chở quân nhân theo Do Thái giáo bằng trực thăng ra những chiếc tàu đậu ngoài vùng Vịnh để họ thực hiện nghi lễ tôn giáo của mình, không để người Saudi than phiền về việc các giáo sĩ Do Thái xuất hiện ở Đất Thánh.

“Chúng ta phải tránh tạo ấn tượng rằng những kẻ thực dân phương Tây đã đơn phương áp đặt ý chí của họ” Schwarzkopf giải thích. Vì mục đích đó, ông đã triệu tập một “hội thảo phản ứng Ả rập” thường xuyên để đánh giá xem dân địa phương có Å thể nhìn nhận các hành động của quân đội ra sao.

Nhưng dù cho có cẩn trọng tới đâu, họ không thể thay đổi thực tế cơ bản là một đất nước này đang đóng quân trên một nước kia. Không khó để tưởng tượng dân chúng ở Hoa Kỳ sẽ phản ứng ra sao nếu, nói ví dụ, một căn cứ Saudi đóng ở Texas. Thật ra, việc tưởng tượng thậm chí là không cần thiết. Vào thế kỷ mười tám, các binh sĩ Anh đồn trú ở Bắc Mỹ đã gây giận dữ ở dân bản xứ tới mức làm bùng lên một cuộc cách mạng. Tuyên ngôn Độc lập của họ lên án vua Anh vì đã “để rất nhiều binh lính vũ trang bên cạnh chúng ta và cho những binh lính đó được quyền miễn trừ khi họ phạm tội.

Nên không có gì phải ngạc nhiên khi các giáo sĩ Saudi than phiền. Với Osama bin Laden, các căn cứ không chỉ là sự sỉ nhục với tôn giáo, mà còn là sự đạo đức giả điên rồ. Theo mệnh lệnh của chính quyền, Bin Laden đã mạo hiểm mạng sống để hất cẳng “bọn vô đạo” khỏi đất nước Hồi giáo Afghanistan. Và giờ vì sao cũng chính quyền đó lại mời chào “bọn vô đạo” tới? Tới vùng đất của Mecca và Medina?

“Thật phi lý khi để đất nước trở thành một thuộc địa của Mỹ với binh lính Mỹ - đôi chân bẩn thỉu của chúng lang thang khắp nơi, ông nổi trận lôi đình. Bin Laden cáo buộc Hoa Kỳ “đang biến bán đảo Ả rập thành căn cứ không quân, lục quân, và hải quân lớn nhất trong vùng”.

Bị chính quyền Saudi đang lo lắng hối thúc, Bin Laden rời đất nước, cuối cùng tới Afghanistan. Nhưng chưa từ bỏ. Việc quân đội Mỹ ở lại Saudi Arabia sau Chiến tranh Vùng Vịnh, vi phạm lời hứa của Cheney, chỉ càng khiến Bin Laden thêm tức giận.

Vào năm 1995, một chiếc xe cài bom phát nổ ở Riyadh trước một cơ sở huấn luyện của Hoa Kỳ. Vụ nổ giết chết bảy người, gồm năm người Mỹ, và làm bị thương ba mươi tư người khác. Chính quyền Saudi bắt giữ bốn nghi phạm thú nhận họ được tạo cảm hứng từ Bin Laden. Dù có ra tay hay không, ông ta cũng đã nhận trách nhiệm.

Năm sau đó, một quả bom khác phát nổ, lần này là ở một khu nhà ở tại Dhahran. Mười chín quân nhân của không quân Hoa Kỳ thiệt mạng và 372 người bị thương. Một lần nữa, Bin Laden nhận trách nhiệm. Thật sự không rõ là ông ta có liên quan hay không, nhưng có người đã căm ghét các căn cứ đến mức đánh bom chúng.

Để tăng cường an ninh, không quân gọi thầu hợp đồng 150 triệu đô la ở một địa điểm xa xôi trong sa mạc Saudi. “Đó là nơi ta có thể nhìn thấy mọi thứ đang tới từ cách hàng dặm” người phát ngôn của không quân giải thích. Đó sẽ là một ốc đảo quân sự, với bốn nghìn hai trăm giường ngủ và tám mươi lăm tòa nhà, bao gồm phòng ăn, một phòng tập thể dục, một hồ bơi, và một cơ sở giải trí. Tuy nhiên, điều ấn tượng là đơn vị thi công được chính quyền Saudi thuê xây lên khu căn cứ: công ty Bin Laden.

Nếu có sự kiện nào phản ánh hoàn hảo tính chất hai mặt của đế chế căn cứ quân sự Hoa Kỳ, đó chính là sự kiện này. Tham gia và phản đối - Beatles và biểu tượng hòa bình, Sony và những cuộc bạo động ở Okinawa - đan cài trong một gia đình duy nhất. Những người nhà Bin Laden đã xây căn cứ. Còn một Bin Laden khác tìm cách phá sập chúng.

Osama bin Laden công bố “Tuyên bố chiến tranh chống Mỹ chiếm đóng vùng đất của hai Thánh Địa” vào năm 1996, sau vụ đánh bom Dhahran. Thoạt trông, đó có vẻ là một cuộc chiến chênh lệch tới lố bịch: một kẻ lưu vong sống trong hang động tại Tora Bora, Afghanistan, đối đầu với đạo quân hùng mạnh nhất trong lịch sử. Nhưng Bin Laden đã học được những bài học của cuộc cách mạng quân sự. Từ căn cứ trên núi của mình, giống như một tiến sĩ No ở Trung Á, ông ta có thể ra lệnh những cuộc tấn công chính xác mà không cần một đạo quân.

Điều ông ta cần là công nghệ, và Bin Laden tỏ ra là một người sử dụng công nghệ khôn ngoan. Cùng năm tuyên bố cuộc jihad, ông ta đã có được chiếc điện thoại vệ tinh bán đại trà đầu tiên. Nó có kích thước của một máy tính xách tay và được bán lẻ với giá khoảng 15.000 đô la, nhưng nó cho phép liên lạc trên toàn cầu. (Chuyện này diễn ra đúng lúc anh em của ông ta đã trở thành nhà đầu tư chủ chốt vào một công ty điện thoại vệ tinh khác.)

Bin Laden đã sử dụng điện thoại để điều phối những cuộc tấn công đầu tiên mà chúng ta biết chắc chắn là do ông ta thực hiện: những vụ đánh bom cách nhau năm phút vào các đại sứ quán Mỹ ở Kenya và Tanzani. Hơn hai trăm người thiệt mạng, và khoảng vài nghìn người bị thương. Mọi chuyện như thể ngày đầu tiên của Chiến tranh Vùng Vịnh phản chiếu qua gương: sử dụng công nghệ vệ tinh để điều phối những cuộc tấn công được đồng bộ hóa nhắm vào các mục tiêu chủ chốt, tất cả được ra lệnh từ một lục địa khác. Không phải ngẫu nhiên mà những quả bom phát nổ vào ngày 7 tháng Tám năm 1998, kỷ niệm tám năm ngày quân đội Mỹ đặt chân tới Dhahran.

Mười ba ngày sau, Tổng thống Bill Clinton ra lệnh cho các tên lửa Tomahawk đồng loạt bắn vào các căn cứ của al-Qaeda ở Afghanistan (Bin Laden được cho là ở một trong các căn cứ đó) và một nhà máy dược phẩm ở Sudan bị tình nghi đã sản xuất vật liệu làm vũ khí hóa học cho al-Qaeda. Cuộc tấn công được gọi là chiến dịch Tầm với Vô tận.

Đó là một thảm họa. Không chỉ Bin Laden vắng mặt ở căn cứ tại Afghanistan, không lãnh đạo cấp cao nào của al-Qaeda bị tiêu diệt. Nhà máy hóa chất ở Sudan bị phá hủy, nhưng thật đáng ngờ về vai trò của nó trong việc sản xuất vũ khí hóa học. Hoa Kỳ bởi thế đã chi gần ba phần tư tỉ đô la tiền bắn tên lửa để tiêu diệt một hoặc hai chục thành viên al-Qaeda cấp thấp và phá hủy nhà máy sản xuất ra một nửa thuốc men cho Sudan, bao gồm thuốc chống sốt rét có ý nghĩa sống còn. Các lệnh cấm vận với Sudan khiến việc nhập khẩu thuốc men rất khó khăn làm không biết bao nhiêu người bỏ mạng - đại sứ Đức ở Sudan đoán là “vài chục nghìn người” - ở một trong những đất nước nghèo nhất thế giới.

Những cuộc tấn công bằng tên lửa vụng về càng khiến Bin Laden thêm nổi tiếng và giúp việc chiêu mộ người của ông ta dễ dàng hơn - tờ The Economist cảnh báo các cuộc tấn công có thể đã tạo ra “100.000 kẻ điên loạn mới”. Các cuộc tấn công cũng nêu ra một mục tiêu để phục thù. Vào năm 2000, những kẻ đánh bom liều chết trên một chiếc thuyền bằng sợi thủy tinh đã tiếp cận chiếc USS Cole, một khu trục hạm công nghệ cao trị giá một tỉ đô la thả neo ở Yemen, chính chiếc tàu chiến này đã phóng tên lửa trong chiến dịch Tầm với Vô tận. Những kẻ đánh bom đã cho nổ vài trăm pound thuốc nổ, giết chết mười bảy quân nhân Hoa Kỳ và khiến chiếc tàu tê liệt, sau này người ta phải kéo nó về nhà. Nói cách khác, Hoa Kỳ không phải là tay chơi duy nhất với tầm với vô tận.

Cực điểm của các vụ tấn công là năm sau đó, trong vụ mà al- Qaeda gọi là “chiến dịch máy bay” của họ. Mười chín tên không tặc, trong đó mười lăm người là người Saudi Arabia, đã giành quyền kiểm soát bốn máy bay thương mại. Một chiếc đâm vào Lầu Năm Góc (“một căn cứ quân sự, Bin Laden giải thích). Hai chiếc khác đâm vào Trung tâm Thương mại Thế giới. (“Không phải là trường học của trẻ em!”) Chiếc thứ tư, đang trên đường đến điện Capitol, đâm xuống một cánh đồng tại Pennsylvania. Bin Laden đã tìm ra cách không kích mà không cần lực lượng không quân.

Những cuộc tấn công làm nhiều người Mỹ ngỡ ngàng. “Với chúng ta, Afghanistan có vẻ rất xa xôi, những thành viên của Ủy ban Vụ 11 tháng Chín viết. Vậy tại sao một người đàn ông Saudi lại tấn công Washington và New York?

Câu trả lời là với Bin Laden, Hoa Kỳ không hề “xa xôi”. “Quân đội của các người chiếm đóng đất nước của chúng tôi, ông ta viết trong thông điệp gửi dân chúng Mỹ. “Các người rải căn cứ quân sự khắp đất nước tôi” Danh sách những điều căm hận của Bin Laden với Hoa Kỳ rất dài, từ sự ủng hộ của nước này với Israel tới vụ ngoại tình của Bill Clinton với Monica Lewinsky. (“Có gì tồi tệ hơn thế để bị lưu danh vào sử sách?” ông hỏi.) Nhưng sự căm hận chính của ông ta, được phát biểu nhất quán suốt sự nghiệp, là việc Mỹ đóng quân ở Saudi Arabia.

Cần phải nhấn mạnh điều này. Sau những vụ tấn công 11 tháng Chín, “Tại sao họ lại ghét chúng ta?” là một câu hỏi không ngừng được nêu ra. Nhưng động cơ của Bin Laden không khó biết hay không rõ ràng. Về cơ bản, vụ 11 tháng Chín là sự trả đũa nước Mỹ.

* * *

Theo một nghĩa nào đó, Bin Laden đã gặp may với George W. Bush, người vừa kế nhiệm Bill Clinton. Bush có thể coi vụ 11 tháng Chín là tội hình sự, bắt những kẻ thủ ác và đưa chúng ra trước công lý. Thay vì thế, ông lại tuyên bố một “cuộc chiến chống khủng bổ” ở quy mô toàn cầu và hứa sẽ “loại bỏ những kẻ xấu xa khỏi thế giới”.

Nhưng bất chấp tham vọng to lớn của mình, Bush không mấy thích thú với kiểu chiến dịch mặt đất vốn điển hình cho thời thuộc địa, kiểu đánh nhau mà Bin Laden đang trông đợi. Khi còn là ứng viên tổng thống, ông đã phản đối mạnh mẽ việc chiếm đóng: “Tôi đơn giản không nghĩ vai trò của Hoa Kỳ là đưa quân vào một nước và nói, chúng tôi làm thế này, nên quý vị cũng phải thế. Thay vì vậy, ông kêu gọi xây dựng một quân đội linh hoạt, có thể đánh nhanh và rút nhanh. Đó là cuộc cách mạng về các vấn đề quân sự.

Bush giao công việc xây dựng lại quân đội cho bộ trưởng quốc phòng, Donald Rumsfeld, người từng đảm nhận cương vị đó trong chính quyền Ford. Có thể hiểu được vì sao Bush chọn ông. Rumsfeld không chỉ bị ám ảnh bởi sự tằn tiện, mà từ thời Ford, ông đã làm CEO của hai công ty công nghệ. Công ty thứ nhất là Searle Pharmaceuticals, vốn từng đăng ký bản quyền loại thuốc tránh thai đầu tiên và rồi dưới sự chỉ đạo của Rumsfeld, đưa một chất tổng hợp thay thế cho đường, aspartame, ra thị trường. Công ty kia là General Instrument, chuyên về thiết bị truyền hình vệ tinh. Giờ trở lại với chính quyền, Rumsfeld được giao công việc xây dựng một quân đội tinh gọn, thông thạo công nghệ: ít xe tăng hơn, nhiều vụ tấn công bằng không quân có GPS dẫn đường hơn.

Lúc đầu ông đã thành công. Những cuộc đưa quân ban đầu vào Afghanistan, năm 2001, và Iraq, năm 2003, như Bush hy vọng, đã nhanh chóng và cương quyết. Hệ thống phòng không bị hạ gục, các thành phố lớn bị chiếm giữ, và quân đội Afghanistan và Iraq tan tác. Rumsfeld ước tính rằng trong hai tháng mà liên quân cần để đẩy Taliban ra khỏi các thành phố chính của Afghanistan, họ đã tiêu diệt từ tám tới mười hai nghìn tay súng Taliban và al- Qaeda, với cái giá là 11 sinh mạng Mỹ. Về con số 122 quân nhân Hoa Kỳ thiệt mạng trong ba tuần đầu của Chiến tranh Iraq, họ chủ yếu chết vì tai nạn hoặc đạn lạc của phe nhà.

Nhưng cuộc chiến tranh chống khủng bố rốt cuộc không phải là chiến tranh giữa các quốc gia, như Chiến tranh Vùng Vịnh. Nó là “một kiểu xung đột rất mới, Rumsfeld nói với báo chí một tuần sau vụ 11 tháng Chín. “Chúng ta sẽ phải đối phó với các mạng lưới.”

Ẩn dụ mạng lưới này - một nhóm các điểm kết nối - sẽ xuất hiện ở khắp nơi, trở thành một từ thời thượng giống như đầm lầy với Chiến tranh Việt Nam. Tuy nhiên, ý nghĩa mở rộng của nó chỉ sang một hướng khác. Nếu đầm lầy mô tả một cuộc chiến tranh trên bộ, thì mạng lưới cho thấy không gian của chiến trường có thể khác, hay thậm chí chiến trường là điều chẳng còn nhiều ý nghĩa.

Đã xác định được kẻ địch là một loạt điểm kết nối, Rumsfeld hài lòng triển khai những vũ khí chính xác giờ đã áp đảo trong kho vũ khí của quân đội. Trong những tuần đầu của cuộc chiến Afghanistan, liên quân đã thiết lập một mô thức lặp đi lặp lại. Các đội đặc nhiệm, đặc vụ CIA và các đồng minh Afghanistan sẽ thăm dò các căn cứ của kẻ thù trên bộ và rồi gọi phối hợp với máy bay trên không. Các phi công gọi đó là “bọn Taliban kêu lanh canh”.

Từ buồng lái, đó là một trò chơi điện tử, nhưng trên mặt đất thì cảm giác rất khác. “Những chiếc máy bay trút bão lửa xuống đầu chúng tôi, Osama bin Laden, suýt bị giết chết, nhớ lại. “Các lực lượng Mỹ giội xuống chúng tôi bom thông minh, những quả bom nặng một nghìn pound, bom chùm và bom đánh boong-ke. Những máy bay ném bom như B-52 lượn vòng trên đầu chúng tôi, có chiếc suốt hơn hai tiếng, ném xuống từ hai mươi tới ba mươi quả bom một lần.

Những quả bom và đạn dược thông minh là một chuyện. Nhưng Hoa Kỳ nhanh chóng ra mắt một công nghệ khác, thậm chí còn ấn tượng hơn: các máy bay vũ trang không người lái. Máy bay không người lái được điều chỉnh gần như hoàn hảo để chiến đấu chống Bin Laden. Thật vậy, chính quyền Bush đã lần đầu quan tâm tới chúng khi không lâu trước vụ 11 tháng Chín, các quan chức chống khủng bố đã thử nghiệm một máy bay không người lái không vũ trang Predator trên bầu trời Kandahar và nhìn thấy một người đàn ông cao mặc bộ áo phủ kín người màu trắng xung quanh có một đội bảo vệ - nhiều khả năng chính là Bin Laden. Nếu các máy bay không người lái được vũ trang, sẽ đảm bảo rằng Hoa Kỳ có thể hành động nếu họ lại nhìn thấy ông ta.

Các máy bay không người lái mang cuộc chiến tranh điểm họa tới điểm kết thúc hợp lý của nó. Không giống các máy bay có người lái, chúng có thể bay lượn một chỗ hàng giờ liền, thu thập thông tin bằng các camera độ phân giải cao. Với việc thu thập thông tin từ trên bầu trời, ngay cả những nhóm đặc nhiệm nhỏ dưới mặt đất, nói một cách chặt chẽ, cũng không còn cần thiết. Hơn nữa, bằng cách kiên nhẫn lần theo con mồi, máy bay không người lái có thể nhắm tới không chỉ các tòa nhà mà cả các cá nhân - chúng có thể “đặt đầu đạn lên trán mục tiêu”, theo lời quân đội. Kẻ thù trong kiểu chiến tranh này không phải là một quốc gia, mà là một sự kết nối GPS.

Nhờ máy bay không người lái, các trận chiến có thể được thay thế bằng việc tiêu diệt những cá nhân mục tiêu. Nhờ thế, lằn ranh của chiến tranh trở nên mờ nhạt. Vùng chiến sự có thể trở nên không còn rõ ràng.

Khuôn mặt của một trận chiến trong chiến tranh điểm họa.

Điều mà cuộc cách mạng trong các vấn đề quân sự hứa hẹn là kiểu chiến tranh hoàn hảo: những cuộc không kích chính xác, ít thiệt hại dân sự, và trên hết, không cần quân đội chiếm đóng. Sự căm ghét việc chiếm đóng lãnh thổ học được từ Việt Nam là một chủ đề chính của chính quyền Bush. “Chúng tôi không phải là một cường quốc thực dân, Rumsfeld nói với các phóng viên. “Chúng tôi không sử dụng vũ lực và đi vòng quanh thế giới để chiếm lấy đất đai của người khác.

Có mọi lý do để nghĩ rằng Rumsfeld thành thật. Một trong những sai lầm lớn nhất của ông ở Iraq là trông đợi ở điều mà một quan chức gọi là “khoảnh khắc Wizard of Oz”, khi kẻ độc ác sẽ bị giết chết (có lẽ trong một cuộc không kích) và những cư dân được giải phóng của Oz sẽ vui vẻ tiếp quản. Cho rằng sẽ có một cuộc chuyển giao suôn sẻ, kế hoạch chiếm đóng hậu chiến của Lầu Năm Góc chỉ được đưa ra vào phút chót, bừa bãi và thiếu ngân sách nghiêm trọng. Giới lãnh đạo cuộc chiếm đóng thậm chí còn không đến Iraq mãi vài tuần sau khi Baghdad thất thủ, tới lúc đó thành phố đã mất điện, thiếu nước sinh hoạt, còn hồ sơ cùng những thứ giá trị thì bị lấy khỏi văn phòng các bộ của chính phủ và bảo tàng.

“Chúng ta phải lập một văn phòng thuộc địa - và phải làm nhanh” Max Boot, một nhà phê bình chính quyền có xu hướng bảo thủ, viết. Sử gia người Anh Niall Ferguson đồng ý. Hoa Kỳ đã tỏ ra là “một kẻ xây dựng đế quốc kém cỏi đến kinh ngạc” và nên học hỏi từ lịch sử Anh. Áp đặt mục tiêu từ bên trên, theo lập luận của Boot và Ferguson, không thể thay được cho việc cai trị.

Sự chỉ trích đó không được đồng cảm ở Nhà Trắng. “Chúng ta không phải là một đế quốc, Bush khăng khăng. “Chúng ta là những người giải phóng” Rumsfeld quyết tâm duy trì một lực lượng chiếm đóng nhỏ. Và vì thế trong ba năm đầu của cuộc Chiến tranh Iraq - cho tới khi Rumsfeld từ chức - quân đội chủ yếu ở lại trong căn cứ, nổi tiếng nhất là “Vùng Xanh” được phòng vệ mạnh ở khu vực trước kia là Điện Cộng hòa tại Baghdad. Ở Vùng Đỏ, khu vực bên ngoài, thành phố đang sụp đổ. Bên trong, các quân nhân có điều hòa nhiệt độ, hồ bơi, phòng tập thể dục, quán bar và Đài phát thanh Tự Do.

* * *

“Chúng ta không ham muốn đất đai của ai cả” - đó là điều mà Rumsfeld cùng các cộng sự của ông đã lặp đi lặp lại. Và đúng là như thế. Dù chính quyền Bush có bị cáo buộc có tham vọng đế quốc thường xuyên tới đâu đi nữa, họ rất ít hứng thú với việc thuộc địa hóa. “Nếu chúng ta là một đế quốc thực sự, chúng ta hiện đã thống trị một vùng đất đai lớn hơn nhiều của trái đất rồi” Phó Tổng thống Dick Cheney nói, như một lời bảo lãnh.

Nhưng nếu chính quyền Bush không có ham muốn rõ ràng nào về đất đai thuần túy, chắc chắn có những điểm nhỏ nhất định mà họ cực kỳ quan tâm. Ngay cả các máy bay không người lái cũng cần bệ phóng, và cuộc chiến chống khủng bố dựa vào một chuỗi những căn cứ được điều hành từ đại lục Hoa Kỳ tới những điểm nóng và vùng chiến sự.

Rumsfeld thú nhận rằng vấn đề thường xuyên là “sự hiện diện và hoạt động của các lực lượng chúng ta gây ra sự tức giận nơi dân chúng địa phương”. Thực vậy, quân đội đã bị xua đuổi hết từ nơi này tới nơi khác. Ở Hawai‘i, vào những năm 1990, những người đấu tranh đã giành lại Kahoolawe, đảo nhỏ nhất trong các đảo chính của tiểu bang này, từ tay quân đội. Các chính trị gia Philippines viết một điều khoản trong hiến pháp năm 1987 của họ cấm việc cất giữ vũ khí hạt nhân, và tống cổ Hoa Kỳ hoàn toàn vào năm 1992. Căn cứ hải quân lớn đặt tại Vieques ở Puerto Rico làm dấy lên sự phản đối dữ dội, bao gồm những cuộc biểu tình của người Puerto Rico ở New York, tới mức quân đội từ bỏ nó vào năm 2003. Đó cũng là năm chính quyền Saudi một lần nữa lại đóng cửa các căn cứ quân sự của Mỹ, bao gồm Dhahran. Uzbekistan, từng trao cho Mỹ các căn cứ ở gần Afghanistan, cũng nối gót hai năm sau đó. Vào năm 2009, các chính trị gia ở Kyrgyzstan cũng bỏ phiếu đuổi Hoa Kỳ đi.

Ngay cả Okinawa, một pháo đài của quyền lực Hoa Kỳ ở châu Á, cũng lung lay. Năm 1996, chính trị gia Yukio Hatoyama lập Đảng Dân chủ Nhật Bản, và đặt mục tiêu đóng cửa hoàn toàn các căn cứ trên lãnh thổ Nhật Bản. Năm 2009, ông trở thành thủ tướng và hứa sẽ đóng cửa ít ra là căn cứ thủy quân lục chiến lớn ở Futenma. Cuối cùng Hatoyama không làm được, do đó ông từ chức. Đó là lần thứ hai một thủ tướng Nhật Bản mất ghế vì hệ thống căn cứ quân sự của Hoa Kỳ.

Càng nhiều căn cứ lung lay, những nhà hoạch định quân sự càng phải tìm cách chuyển đến Guam. Đồn trú các lực lượng ở Guam, không như đồn trú ở Saudi Arabia hay Okinawa, không cần thương lượng với các chính quyền nước ngoài. Người dân Guam cũng không có đại diện trong Quốc hội như dân Hawai‘i có trực tiếp, hay dân Puerto Rico một cách gián tiếp qua cuộc di cư tới New York. Khi những cuộc biểu tình đe dọa các căn cứ Okinawa, chính quyền đề xuất chuyển khoảng mười bảy nghìn lính thủy đánh bộ và những người phụ thuộc vào họ tới Guam một quyết định được thực thi mà không tham vấn bất kỳ ai trên đảo.

Nếu được hỏi người dân Guam hẳn đã đưa ra những ý kiến trái chiều. Guam vốn là một mắt xích trọng yếu trong mạng lưới quân sự của Hoa Kỳ - “mũi của ngọn giáo”, như nhiều người gọi nó. Bởi thế, nền kinh tế của hòn đảo phụ thuộc nhiều vào quân đội; Guam có nhiều quân nhân hơn bất kỳ tiểu bang nào khác. Nhiều người ở Guam nhìn nhận việc mở rộng căn cứ là triển vọng có thêm công ăn việc làm. Đồng thời, những người tranh đấu đã phản đối một cách cương quyết, lưu ý rằng việc mở rộng căn cứ sẽ dẫn tới phải cày móng bên dưới ngôi làng cổ Pågat và càng khiến Guam gắn chặt vào nền kinh tế quân sự.

“Đó lại là chủ nghĩa thực dân kiểu truyền thống, LisaLinda Natividad, giáo sư ở Đại học Guam, phản đối. “Rốt cuộc, đó chính là vị thế chính trị của chúng tôi - chúng tôi là vùng lãnh thổ bị chiếm đóng.”

Việc người dân Guam có ủng hộ sự mở rộng hay không không quan trọng, như một sinh viên cao học đã hiểu ra khi phỏng vấn một nhà phân tích thẳng thắn đến kinh ngạc của không quân. Người dân Guam quên rằng “họ là một vùng lãnh thổ, và không phải là một đối tác bình đẳng” nhà phân tích đó giải thích. “Nếu California nói họ muốn làm chuyện này chuyện kia, thì cũng giống như là vợ tôi nói cô ấy muốn chuyển tới nơi này nơi khác: Tôi sẽ phải tôn trọng nguyện vọng của cô ấy và ít ra phải trao đổi với cô ấy. Nếu Guam nói họ muốn làm chuyện này chuyện kia, thì cũng giống như chiếc cốc này, ông nói tiếp, chỉ vào chiếc cốc cà phê của mình, “bày tỏ một nguyện vọng: câu trả lời sẽ là, mày là của tao và tao có thể làm gì với mày là tùy ý tao.

Kế hoạch chuyển từ Okinawa tới Guam đã dừng lại bởi những rắc rối bên phía Okinawa. Nhưng có một chuyện là rõ ràng: Guam có thể là một hòn đảo nhỏ, nhưng điều cực kỳ quan trọng là điểm nhỏ này, một nơi xa xôi ở Thái Bình Dương, là nơi quân đội Hoa Kỳ có thể sử dụng mà không cần phải xin phép bất cứ ai.

* * *

Guam không phải là điểm chấm duy nhất được chứng minh là hữu ích trong Đế quốc Hoa Kỳ. Ngày Chủ nhật sau vụ tấn công 11 tháng Chín, Dick Cheney lên truyền hình và tuyên bố chính quyền sẽ phải “làm những việc đen tối”.

“Điều tối quan trọng với chúng ta là phải sử dụng mọi phương tiện chúng ta có trong tay, Cheney giải thích. Trên thực tế, điều đó có nghĩa là giam giữ vô thời hạn và thẩm vấn bằng vũ lực những nghi phạm khủng bố. Luật pháp cấm điều đó - các điều ước quốc tế đều khẳng định tra tấn là phi pháp, còn các điều trong hiến pháp đều bảo vệ quyền con người trong suốt quy trình tố tụng. Nhưng như chính quyền Bush phát hiện ra, những quy định luật pháp đó không có quyền lực thực thi như nhau ở tất cả mọi nơi.

Theo luật thì Mỹ không được sử dụng biện pháp tra tấn, nhưng họ có thể chuyển các nghi phạm cho đồng minh để thẩm vấn, ngay cả cho các đồng minh khét tiếng với việc thực thi các cam kết quốc tế một cách lỏng lẻo. Qua một quy trình được gọi là “dẫn độ ngoài lệ thường(*)” CIA đã sử dụng một phi đội bí mật để chở hơn một trăm và có thể tới cả nghìn tù nhân ra nước ngoài, đặc biệt là sang Ai Cập, Morocco, Syria, Uzbekistan và Jordan. “Họ đi thuê ngoài việc tra tấn vì họ biết nó là bất hợp pháp, theo lời một nạn nhân của hệ thống đó. Anh ta đã bị giam giữ và tra tấn nhiều tháng (do lời khai sai lạc từ một nạn nhân tra tấn khác) trước khi được thả ra mà không bị buộc tội.

Chính quyền cũng tận dụng những khu vực mà họ gọi là “cơ sở đen”. Ở những vùng này, tù nhân do CIA giam, nhưng bí mật và trên lãnh thổ nước ngoài, nơi có thể xử lý tù nhân mạnh tay hơn. Chương trình này về cơ bản vẫn còn là bí mật, nhưng có vẻ như hơn một trăm nghi phạm khủng bố đã bị giam giữ theo cách này ở ít nhất tám quốc gia. Gợi nhớ lại thời 1898, một số lượng nhỏ nghi phạm bị tra tấn bằng cách cho “lướt ván”, giống “liệu pháp nước” từng được sử dụng với những người nổi dậy Philippines.

Dẫn độ ngoài lệ thường và nhà tù cơ sở đen cần đến các đối tác nước ngoài. Nhưng chính quyền Bush nhận ra họ có thể sử dụng Đế quốc Hoa Kỳ với tác dụng tương tự. Sau khi cân nhắc dựng lên một nhà tù trên các hòn đảo của Mỹ Tinian, Wake và Midway, chính quyền đã quyết định chọn vịnh Guantánamo, thuê vĩnh viễn của Cuba từ năm 1903 - một chiến quả trong cuộc chiến năm 1898 với Tây Ban Nha.

Hợp đồng thuê trao cho Hoa Kỳ “toàn quyền tài phán và kiểm soát” đối với vịnh Guantánamo, dù Cuba vẫn giữ “chủ quyền tối thượng”. Các văn bản pháp lý tương tự đã được sử dụng cho Khu vực Kênh đào Panama và Okinawa. Điểm hay của điều này, theo các luật sư John Yoo và Patrick Philbin của Văn phòng Tư vấn Pháp lý, là nó trao cho chính quyền một điểm đất liền với quyền kiểm soát riêng không phải “lãnh thổ nước ngoài, nhưng cũng không chịu sự cai quản của chủ quyền Hoa Kỳ”.

CIA đã lập một nhà tù ở vịnh Guantánamo. Các sĩ quan đặt tên nó theo tên bài hát của Beatles “Strawberry Fields”,(*) với giả định rằng những tù nhân sẽ ở lại đó “mãi mãi”.

Tuy nhiên, việc giam giữ lâu dài chỉ khả thi nếu Vịnh Guantánamo là lãnh thổ nước ngoài. Có đúng như vậy không? Các luật sư đại diện cho những tù nhân đã thử thách thức điều đó. Họ nộp một kháng nghị xác định quyền giam giữ, lập luận rằng căn cứ đó “hoàn toàn là một lãnh thổ của Mỹ nhưng nằm tách rời”, vì nó có một trung tâm mua sắm, một tiệm McDonald’s, một tiệm BaskinRobbins, một nhóm Hướng đạo sinh, và một câu lạc bộ người hâm mộ Star Trek. Họ nói tiếp rằng ý tưởng Cuba có chủ quyền với nơi đó hoàn toàn là hoang đường. Họ lưu ý rằng Fidel Castro từ chối công nhận hợp đồng cho thuê (ông nêu rõ quan điểm khi không bao giờ đổi ra tiền mặt những tấm séc 4.085 đô la mà Hoa Kỳ vẫn gửi sang hằng năm) và khăng khăng nhắc lại rằng hải quân Mỹ phải rời đi. Nếu Hoa Kỳ không ra đi theo yêu cầu của Castro, thì làm sao có thể nói là Cuba có chủ quyền?

Đây là một trong những câu hỏi “Đó có phải là lãnh thổ Hoa Kỳ hay không?” đã đeo bám đế quốc trong gần một thế kỷ. Vụ việc lên tới Tòa Tối cao vào năm 2004. Trong sự ngạc nhiên của Nhà Trắng, tòa đã phán quyết rằng những người bị giam giữ ở Guantánamo có thể tìm kiếm công lý ở các tòa án liên bang. Vịnh Guantánamo được điều hành theo hợp đồng cho thuê, thẩm phán Anthony Kennedy viết, “nhưng hợp đồng thuê này không hề bình thường”.

Xét vị thế pháp lý đặc biệt của nó, vịnh Guantánamo không khác nhiều so với Guam. Đó là một cặp hợp nhau: hai tiền đồn của Hoa Kỳ, những chiến quả của một cuộc chiến tranh hồi thế kỷ mười chín không còn được nhớ tới nhiều, cả hai đều nằm trong Hoa Kỳ mà không phải là của Hoa Kỳ. Những nơi như thế có vẻ là di tích lạ lùng của một thời đại đế quốc đã lâu rồi, nhưng thực ra thì không phải. Những chấm nhỏ trên bản đồ như thế là nền tảng cho đế quốc điểm họa của Hoa Kỳ ngày nay.

Những nhà tù ở nước ngoài, các khu phức hợp có tường rào, các căn cứ bí mật, những thuộc địa đảo, các trạm ăng ten GPS, những cuộc tấn công vào mục tiêu được định vị chính xác, các mạng lưới khủng bố, máy bay và máy bay không người lái - đó là những khu vực và thiết bị hiện diện trong cuộc chiến chống khủng bố vẫn đang diễn ra. Đó là hình dáng của quyền lực ngày nay. Đó là thế giới mà Hoa Kỳ đã tạo ra. ﻿

KẾT LUẬN
KÉO DÀI ĐẾ QUỐC

Đảo Saipan là một trong những nơi đẹp ngỡ ngàng nhất trên trái đất. Nó có tất cả: bầu trời xanh, nước trong vắt, cây cối rậm rạp, những bãi biển ấm áp. Từ những năm 1990, nó cũng bắt đầu tự hào với một trung tâm dệt may lớn. Công nhân tới từ Trung Quốc, Philippines và Bangladesh, bị lôi kéo vì hứa hẹn mức lương cao. Nhưng họ lại mắc kẹt sâu trong nợ nần từ lúc đặt chân tới và buộc phải làm việc cật lực trong những công xưởng vắt kiệt sức lao động nhằm chi trả cho chi phí đi lại và nhà ở. Ở đỉnh điểm, ngành dệt may của Saipan đã sản xuất ra lượng quần áo trị giá một tỉ đô la mỗi năm (bán sỉ) cho những hãng bán lẻ lớn ở Hoa Kỳ nhu Gap, Anne Taylor, Ralph Lauren, Calvin Klein, Liz Claiborne, Target, Walmart và J. Crew.

Saipan là một hòn đảo nhỏ ở gần Guam, diện tích gấp đôi Manhattan.(*) Nó cách đại lục Hoa Kỳ, nơi những quần áo đó được bán, khoảng năm nghìn dặm; và cũng cách Trung Quốc, quê hương của hầu hết người lao động, gần hai nghìn dặm. Có những nhà máy ở Trung Quốc rồi. Tại sao lại phải lôi kéo công nhân từ các khu ổ chuột của Trung Quốc tới một hòn đảo nhỏ tại Thái Bình Dương chỉ để họ có thể may áo phông cho Ralph Lauren?

Câu trả lời là vì Saipan thuộc Lãnh thổ Liên hiệp Quần đảo Bắc Mariana. Quần đảo Bắc Mariana, tới lượt nó, thuộc quần đảo Micronesia mà Hoa Kỳ đã thu giữ từ Nhật Bản sau Thế chiến II. Đấy không phải là một cuộc sáp nhập, bởi những đảo đó là một lãnh thổ ủy trị chiến lược dưới quyền tài phán tối cao của Liên Hiệp Quốc. Nhưng dẫu sao thì Hoa Kỳ vẫn là nhà cai quản duy nhất.

Đồng một phần tư độ la của Bắc Mariana.

Trong một quá trình kéo dài từ những năm 1970 tới những năm 1990, Lãnh thổ Ủy trị Các đảo Thái Bình Dương bị chia ra. Cộng hòa Quần đảo Marshall, Liên bang Micronesia và Cộng hòa Palau trở thành các nhà nước có chủ quyền “gắn kết tự nguyện” với Hoa Kỳ, nhận hỗ trợ kinh tế đổi lấy các căn cứ quân sự. Tuy nhiên, Bắc Mariana đã trở thành một lãnh thổ liên hiệp giống với Puerto Rico. Vào năm 1986, khi hiến pháp cuối cùng cũng được thông qua, những cư dân của Bắc Mariana - khoảng ba mươi nghìn người - đã trở thành công dân Hoa Kỳ.

Giống như Puerto Rico, người dân Bắc Mariana chịu chế tài của một số luật pháp Hoa Kỳ, nhưng lại không chịu một số luật pháp khác. Lương tối thiểu liên bang và phần lớn luật cư trú không được áp dụng. Văn phòng An ninh Việc làm và Y tế gần nhất cách đó hàng nghìn dặm. Đồng thời, vì mục đích thương mại, Bắc Mariana được tính là thuộc Mỹ. Sự kết hợp này có tác dụng mạnh: một môi trường hợp pháp nơi công nhân nước ngoài có thể làm việc cật lực với đồng lương chết đói mà không bị ai giám sát, để họ khâu vá những món quần áo dán nhãn MADE IN USA.

Saipan có vai trò như một lỗ hổng pháp lý đang tồn tại. Bắt đầu từ năm 1995, khi câu chuyện về những công nhân bị bóc lột ở đó tới được đại lục, một số nghị sĩ tìm cách đóng lỗ hổng lại. Trong khoảng một thập niên tiếp theo, họ sẽ đệ trình ít ra là hai mươi chín dự luật để thay đổi một số phần các pháp luật liên quan. Hai lần Thượng viện đã bỏ phiếu nhất trí tuyệt đối cải cách tiền lương và di trú, nhưng rồi các dự luật bị chặn lại ở Ủy ban Nguồn lực của Hạ viện. Một dự luật của Hạ viện năm 1999 có 243 người đồng bảo trợ, một đa số áp đảo. Nhưng cả nó cũng chết yểu.

Hóa ra chính quyền Bắc Mariana và các hãng sản xuất dệt may đã thuê một tay vận động hành lang để bảo vệ ngành nghề béo bở của họ. Đó là một tay vận động hành lang thật sự rất, rất giỏi. Ông ta mời mọi nghị sĩ và nhân viên của nghị viện muốn tới thăm Saipan tiệc tùng thoải mái - hơn một trăm năm mươi vị đã đến thăm. Những vị khách thăm được đánh golf, ở khách sạn sang trọng, lặn biển, và trong một số trường hợp, cả sự phục vụ của gái mại dâm (một số công nhân đến làm việc ở Saipan chuyển sang nghề mại dâm vì nghèo khổ, những người khác bị ép buộc trắng trợn).

Một công ty tư nhân đã không thể mời chào những chuyến đi chi trả toàn bộ chi phí như thế cho các nghị sĩ. Nhưng tay vận động hành lang giải thích, “một trong những lỗ hổng hiến pháp lớn nhất mà chúng tôi đã lợi dụng suốt nhiều năm là điều khoản nói khi một chính phủ chi trả cho việc đi lại - hay thực ra là tặng quà cáp bất cứ kiểu gì - thì các hạ nghị sĩ và nhân viên quốc hội không cần phải báo cáo lại chi phí.

Bởi thế, vì những mục đích của luật lao động, Bắc Mariana không thuộc Hoa Kỳ. Vì những mục đích thương mại, nó là một phần của Hoa Kỳ. Và vì những mục đích vận động hành lang, nó là một chính phủ nước ngoài.

Gần một nửa các thành viên phe Cộng hòa của Ủy ban Nguồn lực Hạ viện đã tới Saipan hoặc cử nhân viên tới đó. Tom DeLay, người phụ trách kiểm tra và kỷ luật của phe đa số ở Hạ viện, đã tới thăm đảo cùng vợ, con gái và sáu trợ tá. “Quý vị là ánh sáng chói lọi, ông ta nói với các quan chức địa phương. “Quý vị đại diện cho tất cả những gì tốt đẹp mà chúng ta đang cố gắng làm ở Mỹ, trong việc lãnh đạo thế giới trong hệ thống thị trường tự do.

Sau này, DeLay nói với báo The Washington Post rằng Saipan là “chiếc đĩa petri hoàn hảo cho chủ nghĩa tư bản”. “Nơi đó giống như đảo sinh thái quốc gia Galapagos của tôi, ông tự hào.

Với những người vận động hành lang, đó là một chiến thắng. Bất chấp sự phản đối dữ dội (hai lần Thượng viện bỏ phiếu nhất trí tuyệt đối), tay vận động hành lang đã thu xếp được đủ các lượt đánh golf và lặn biển để lỗ hổng pháp lý duy trì thêm hơn một thập viên nữa. Đó là chiêu thức đầu tiên trong hàng loạt các thủ thuật sáng tạo về mặt pháp lý đã biến ông ta thành tay vận động hành lang được trả công cao nhất ở Washington - “Người đàn ông đã mua đứt Washington, tờ Time gọi ông như thế - và có một tên tuổi lừng lẫy.

Người đó tên gì? Jack Abramoff.

Trong vai trò tay vận động hành lang kiếm được nhiều tiền nhất ở Washington, Abramoff có một lý lịch lạ lùng. Ông không đại diện cho các công ty trong danh sách Fortune 500. Thay vì thế, ông xử lý các lỗ hổng. Chiến thắng tiếp theo của ông sau Bắc Mariana là Vùng lãnh thổ Mississippi của người da đỏ Choctaw, vốn đang đấu tranh chống một luật thuế đánh bạc. Ông sử dụng cùng chiến lược như ở Saipan, khai thác thực tế là một chính quyền bộ lạc da đỏ có thể tặng quà cho chính trị gia mà không phải báo cáo. Ông ngày càng có nhiều khách hàng là các bộ lạc da đỏ. Ông đã bắt đầu đại diện cho một nhóm kinh doanh ở Puerto Rico. Ông tổ chức món quà là các chuyến thăm tới Cộng hòa Quần đảo Marshall, và ông tham gia vào cuộc đua thống đốc ở Guam.

Điều Jack Abramoff phát hiện ra ở Saipan cũng là điều luật sư của chính quyền Bush John Yoo đã phát hiện ra ở vịnh Guantánamo: đế quốc vẫn tồn tại đâu đó, và ở những nơi có tình trạng pháp lý nước đôi có thể cực kỳ hữu dụng.

* * *

Vào năm 2005, một hiệp ước quốc tế đã loại bỏ hạn ngạch nhập khẩu với mặt hàng dệt may vào Hoa Kỳ. Hai năm sau, Quốc hội cuối cùng cũng mở rộng quy định pháp lý về lương tối thiểu liên bang tới Bắc Mariana. Ngành dệt may ở Saipan sụp đổ, và các hãng sản xuất chuyển sang Trung Quốc, Việt Nam và Campuchia.

Tới lúc đó, Jack Abramoff đã bị kết án các tội danh thông đồng âm mưu phạm tội, lừa đảo và trốn thuế vì vô số thỏa thuận mờ ám của ông, nổi tiếng nhất là việc lừa gạt các bộ lạc châu Mỹ bản địa đã thuê ông. Những hành vi sai trái của Jack Abramoff được trình bày trong một báo cáo dài 373 trang, tác giả là vị chủ tịch Ủy ban Các vấn đề Người da đỏ đang đầy phẫn nộ của Thượng viện, John McCain. Hay như lời Abramoff, “tay đao phủ của tôi”.

Tiêu diệt kẻ vận động hành lang khét tiếng nhất nước giúp McCain có được uy tín cao. Điều đó tới lượt nó giúp ông ra tranh cử tổng thống. Vào năm 2008, vận động với uy tín của một người chính trực, ông đã thắng trong cuộc đua đề cử của phe Cộng hòa.

Nhưng McCain cũng có những vấn đề đế quốc của riêng mình. Là con trai một sĩ quan hải quân, McCain không sinh ra ở đại lục, mà ở Khu vực Kênh đào Panama. Ông không sống ở đó lâu, nhưng nơi sinh của ông vẫn gây tranh luận. Chưa bao giờ có một tổng thống ra đời ở một lãnh thổ hải ngoại. McCain có phù hợp cho ghế tổng thống không?

Hiến pháp đòi hỏi tổng thống phải là “công dân sinh ra trong nước”, nhưng không rõ điều đó chính xác có nghĩa thế nào. Mọi người nhất trí rằng ở mức tối thiểu, điều đó có nghĩa tổng thống phải là một công dân từ khi sinh ra. Nhưng “sinh ra trong nước” có bao gồm những người sinh ra ở các lãnh thổ hải ngoại, nơi tư cách công dân là do các đạo luật quy định, chứ không phải hiến pháp? Tòa Tối cao chưa bao giờ nêu ý kiến về chuyện đó.

Ứng viên tổng thống của phe Cộng hòa năm 1964, Barry Goldwater, sinh ra ở Vùng lãnh thổ Arizona. Ông từng đối mặt câu hỏi đó, nhưng ông thất cử, nên vấn đề chưa bao giờ được giải quyết. Trường hợp của McCain phức tạp hơn. Tu chính án thứ mười bốn trao quyền công dân cho “tất cả những ai sinh ra ở Hoa Kỳ hoặc đã nhập tịch Hoa Kỳ, và chịu sự chi phối của quyền tài phán nơi nhà nước Hoa Kỳ từ đó trở đi”, nhưng Những vụ kiện các đảo đã xác định rằng điều này không được áp dụng với những vùng lãnh thổ chưa thành liên hiệp. Vào thời điểm McCain ra đời, có luật trao quyền công dân (có ngoại lệ) cho trẻ em sinh ra có cha mẹ là công dân Hoa Kỳ nhưng “ở ngoài các giới hạn quyền tài phán của nhà nước Hoa Kỳ”, mà McCain sinh ở Khu vực Kênh đào Panama, một không gian giống như Guantánamo, vốn thuộc quyền tài phán của riêng nhà nước Hoa Kỳ.

Vào những năm 1930, Quốc hội đã xử lý vấn đề này. Theo một báo cáo của Hạ viện, “tư cách công dân của những người sinh ra ở Khu vực Kênh đào có cha mẹ là người Mỹ, chưa bao giờ bị bác bỏ qua Hiến pháp, các điều ước hay luật do Quốc hội ban hành. Sau cuộc tranh luận, Quốc hội thông qua một đạo luật công nhận họ là công dân. Luật đó áp dụng không chỉ cho trẻ sinh trong tương lai, mà có tính hồi tố, với bất kỳ ai từng sinh ra ở Khu vực Kênh đào có cha hoặc mẹ là công dân trong quá khứ. Luật đó thông qua vào năm 1937.

John McCain sinh năm 1936.

Nếu có người kiện ra tòa, đó hẳn sẽ là một vụ việc rất hấp dẫn. Theo đạo luật năm 1937, McCain là công dân Mỹ. Nhưng ông không sinh ra là một công dân Mỹ, bởi không có luật nào công nhận ông là công dân ở thời điểm ông ra đời. Như vậy có thể nói rằng ông không phải là “công dân sinh ra trong nước” và bởi thế không được quyền làm tổng thống. Như lời Gabriel Chin, một giáo sư luật đã khơi lại chuyện này, McCain ra đời “cách quyền công dân Mỹ mười một tháng và một trăm yard”.

* * *

Lập luận của Gabriel Chin về vụ John McCain chưa bao giờ được lắng nghe. Dẫu vậy, các đồng nghiệp của McCain ở Thượng viện đã đủ lo lắng để thông qua một nghị quyết không có tính ràng buộc pháp lý tuyên bố ông là một công dân sinh ra trong nước. Nhưng thật khó mà tưởng tượng nghị quyết đó sẽ có lợi cho ông ở tòa. Thượng viện không có quyền đưa ra một diễn giải Hiến pháp bằng nghị quyết.

Thật lạ lùng, đó chưa phải là kết thúc cho những khổ sở vì đế quốc của McCain. Khi chọn người cùng tranh cử cho ghế phó tổng thống, ông đã chọn thống đốc Alaska, Sarah Palin. Bà sinh ở Idaho, nhưng gia đình bà chuyển tới Alaska khi bà mới ra đời. Ở đó, bà gặp và kết hôn với Todd Palin, một công nhân dầu mỏ có gốc gác dân Yup’ik bản địa. Họ có năm người con, tất cả, theo luật, giống như cha họ, là người bản địa Alaska.

Palin không che giấu những mối liên hệ với người bản địa của mình. Bà đã mời bà ngoại của Todd, người từng làm phiên dịch viên giữa tiếng Yupik và tiếng Anh, lên sân khấu cùng trong đại hội Liên minh Các dân tộc Bản địa Alaska khi bà tranh cử thống đốc. Bà lập luận rằng gia đình lai của bà là một ví dụ về nước Mỹ.

Nhưng khi bà bước ra nền chính trị toàn quốc với tư cách đối tác của McCain, một khía cạnh trong xuất thân của Todd tỏ ra có thể nguy hiểm. Todd Palin không chỉ là người Yup’ik, trong nhiều năm, ông còn là đảng viên Đảng Alaska Độc lập. Và Sarah đã cùng ông dự nhiều đại hội của đảng này.

Đảng Alaska Độc lập bác bỏ tính hợp pháp của tiến trình mà qua đó Ernest Gruening đã đưa vùng lãnh thổ này trở thành tiểu bang. Như chủ tịch đảng này nói, tiến trình đó đã bị vấy bẩn vì những người bản địa Alaska không nói được tiếng Anh không thể bỏ phiếu trong khi các quân nhân đóng tại các căn cứ ở Alaska lại có quyền đó. “Alaska không khác gì các thuộc địa khác” bà giải thích. “Giống như người Algeria không coi họ là một phần của nước Pháp, hay người Libya không coi họ là một phần của nước Ý, hầu hết người Alaska không coi họ là một phần của nước Mỹ” Đảng tìm cách tổ chức trưng cầu dân ý, có thể là từ từ tiến tới độc lập.

Sarah Palin đã bày tỏ sự ủng hộ. “Đảng của các bạn đóng một vai trò quan trọng trong nền chính trị tiểu bang của chúng ta, bà nói trong một đoạn video phát tại đại hội đảng này năm 2008. “Chúc các bạn một hội nghị thành công và đầy cảm hứng. Hãy tiếp tục những gì tốt đẹp các bạn đang làm.”

* * *

Cuối cùng, McCain và Palin không chịu quá nhiều rắc rối bởi những vướng mắc thuộc địa của mình. Họ là người da trắng, và họ phóng chiếu một hình ảnh “người Mỹ” - McCain còn là một người hùng trở về từ chiến tranh trong một gia đình có truyền thống phục vụ quân đội, Palin là người bảo vệ nhiệt tình cho điều mà bà gọi là “nước Mỹ đích thực.

Đối thủ của họ trong cuộc bầu cử năm 2008, Barack Obama, không có được sự miễn trừ đó. Trên lý thuyết, Obama ít vướng mắc với quá khứ thuộc địa hơn các đối thủ. Ông sinh ở Hawai‘i hai năm sau khi nó đã trở thành tiểu bang, nên không có gì phải nghi ngờ quyền được làm tổng thống của ông - ông không gặp phải vấn đề như McCain. Và dù Hawai‘i, giống như Alaska, có một chính quyền độc lập đáng gờm, Obama chưa bao giờ dính dấp gì với họ - ông cũng không gặp vấn đề như Palin. Ông chẳng nhắc mấy tới Hawai‘i khi vận động tranh cử. Thay vì thế, ông nhấn mạnh tới bà mẹ quê Kansas của ông và quá trình đào tạo chính trị của ông trong vai trò người tổ chức cộng đồng tại Chicago.

Dẫu vậy, các đối thủ của Obama vẫn đánh hơi thấy vấn đề. Xuất thân Hawai‘i của ông và quãng thời gian ở Indonesia là “một điểm yếu rất lớn”, theo lời chiến lược gia cấp cao của Hillary Clinton, Mark Penn. “Sự gắn kết của ông ấy với những giá trị cơ bản và nền văn hóa Mỹ có tốt nhất cũng chỉ là hạn chế, Penn viết trong một bản ghi nhớ gửi Clinton hồi năm 2007. “Tôi không thể tưởng tượng được nước Mỹ lại bầu ra một tổng thống mà khi chiến tranh đang diễn ra lại không đậm chất Mỹ một cách sâu sắc trong tư duy và hệ giá trị của mình. Penn cho rằng Clinton, đang chạy đua với Obama để được Đảng Dân chủ đề cử, phải nhấn mạnh vào vị thế của riêng bà trong vai trò một người con gái của đại lục.

“Mỗi bài phát biểu đều phải nhắc tới việc bà sinh ra ở giữa nước Mỹ, Penn tư vấn. “Hãy nêu bật tính Mỹ trong nghị trình, các bài phát biểu, và giá trị của chúng ta. Ông ta không có điều đó.

Hillary Clinton đã không nghe lời khuyên của Penn. Hai nguồn tin từ nội bộ chiến dịch của bà nói với một nhà báo rằng ghi nhớ của Penn suýt nữa thì gây ra “một cuộc nổi loạn trong đội ngũ” (một nguồn khác nói bản ghi nhớ hầu như không được đưa ra thảo luận). Dẫu vậy, tính chất nước ngoài của Obama vẫn giày vò một số nhân vật bên phe Clinton. Sau khi Obama giành được quyền đề cử, những người ủng hộ Clinton bắt đầu mơ mộng rằng Obama có thể bị mất tư cách vì điều khoản “công dân sinh ra trong nước”. Họ lan truyền một thư điện tử nặc danh tuyên bố ông sinh ở Kenya.

Xét các dữ kiện, không có bằng chứng nào ủng hộ điều đó. Nhưng về mặt văn hóa, nó đã để lại dấu ấn. Ngay cả khi chiến dịch của Obama đã công bố giấy khai sinh của ông, ngay cả khi một trang trên tờ The Honolulu Advertiser công bố giấy khai sinh của ông đã được đưa lên mạng, sự ngờ vực vẫn dai dẳng. Các tài liệu đó hẳn phải là ngụy tạo, những người “theo thuyết tổng thống sinh ở nước ngoài” kết luận. Với họ, một người lai chủng tộc tên là Barack Hussein Obama sinh ở một hòn đảo tại Thái Bình Dương đơn giản có vẻ là dân nước ngoài.

Phải công nhận rằng Obama khác thường so với đại lục. Nhưng ông chắc chắn không có gì khác thường với Hawai‘i, nơi mà các viện dân biểu hiện bao gồm một người Samoa theo đạo Hindu, một Phật tử sinh ở Nhật Bản, nhưng không có một WASP(*) nào. Hãy cùng đọc họ của những đứa trẻ khác mà việc chúng ra đời được đăng tải trên tờ The Honolulu Advertiser vào ngày 13 tháng Tám năm 1961:(*)

Arakawa, Asing, Ayau, Brown, Caberto, Chun, Clifford, Durkin, Earnest, Haas, Hatchie, Kamealoha, Kitson, Liu, Mokuani, Nagaishi, Raymond, Simpson, Staley, Takahashi, Waidelich, Walker, Wright, Wong

Một người mang họ Simpson hay Durkin(*) quê Hawai‘i đã có thể vận động tranh cử mà không gặp vấn đề gì. Nhưng họ Kamealoha ư? Hay Nagaishi ư? Hay Caberto ư? Khả năng cao là bất cứ cái họ nào như thế đều sẽ gây ra sự nghi kỵ giống như với Obama.

Bất chấp việc bắt nguồn từ những người Dân chủ ủng hộ Clinton, những người tin thuyết âm mưu tổng thống sinh ở nước ngoài nhảy qua lằn ranh đảng phái trong cuộc tổng tuyển cử. Người dẫn chương trình truyền hình Fox News, Sean Hannity, đã tiếp nối vấn đề này, tương tự là người dẫn chương trình của CNN, Lou Dobbs. Mười bảy đảng viên Cộng hòa ở Quốc hội hoặc cho rằng Obama không sinh ra ở Hoa Kỳ, hoặc lên tiếng ngờ vực một cách chiến lược. (“Tôi nghĩ là có những câu hỏi phải trả lời. Chúng ta sẽ đợi xem sao” là một câu né tránh điển hình, do Hạ nghị sĩ Charles Boustany của tiểu bang Louisiana đưa ra.) Sarah Palin cảm thấy rằng “dư luận có lý khi nêu ra vấn đề đó”. “Tôi nghĩ đó là một câu hỏi sòng phẳng” bà bổ sung.

Vào tháng Bảy năm 2009, nửa năm sau khi nhiệm kỳ tổng thống của Obama bắt đầu, một cuộc thăm dò dư luận cho thấy 58% những người Cộng hòa nghĩ rằng Obama không phải công dân sinh ra trong nước, hoặc không thể chắc chắn về điều đó.

Theo thời gian, vấn đề đó từ trên các tít báo rút xuống những ngóc ngách của internet. Nhưng nó trở lại vào năm 2011, khi nhà đầu tư bất động sản Donald Trump triệu hồi nó. “Tại sao ông ấy không trưng giấy khai sinh ra?” Trump nêu câu hỏi trên The View. “Hẳn có thứ gì đó trên tấm giấy khai sinh ông ấy không thích.

“Ít ra là có khả năng không nhỏ Barack Hussein Obama đã xé bản Hiến pháp vĩ đại và được tôn vinh của chúng ta thành giấy vụn!” Trump viết cho tờ The New York Times. Ông cho rằng nếu quả như thế, đó sẽ là “vụ lừa đảo lớn nhất trong lịch sử đất nước”.

Trump từng tham gia địa hạt chính trị trước kia. Tuy nhiên, đây là một vụ dai dẳng. Ông đã đeo đuổi vấn đề này một cách bền bỉ, tuyên bố rằng ông từng thuê cả thám tử tư. Ông dọa viết một cuốn sách về đề tài đó. Việc này giúp Donald Trump xuất hiện trên tít báo và đóng vai trò bước đầu tiên để ông tự ra tranh cử tổng thống. Dù sự nghi hoặc với người nước ngoài của nhiều thành phần theo nhiều kiểu đã giúp Trump vào Nhà Trắng, đây là nơi khởi đầu. Không có những nghi ngờ của dư luận liên quan tới “tính Mỹ” của Obama, Trump nhiều khả năng sẽ không đắc cử.

* * *

Bạn có thể nhìn nhận sự thâm nhập của chủ nghĩa thực dân vào nền chính trị hiện tại chỉ là một kiểu dư âm quá khứ - một cái giá phải trả cho những thái quá của ngày hôm qua. Trong quan điểm này, đế quốc là một vấn đề quá khứ, ngay cả khi những tác động của nó vẫn còn.

Nhưng đế quốc chưa phải là vấn đề của quá khứ. Vào tháng Tám năm 2017, Bắc Triều Tiên quyết tâm chứng minh sức mạnh hủy diệt của họ nhưng chưa thể chắc chắn bắn được các tên lửa tới lục địa Hoa Kỳ, đe dọa sẽ tạo ra “biển lửa” ở Guam, nơi Hoa Kỳ sử dụng làm bệ phóng cho các máy bay ném bom B-1 tới bán đảo Triều Tiên. Nhưng một lần nữa, có vẻ như một vùng lãnh thổ có thể trở thành khu vực hy sinh cho quân đội, và một lần nữa, báo chí đại lục bày tỏ sự quan ngại nhiều hơn với số phận của binh sĩ đồn trú ở đó thay vì bản thân thuộc địa. “Guam là đất Mỹ” vị thống đốc ở đó nhắc nhở đầy lo lắng. “Chúng tôi không chỉ là một cơ sở quân sự.”

Tháng Chín năm 2017, bão Maria ập vào Puerto Rico, làm tê liệt lưới điện, hệ thống cung cấp nước và thông tin liên lạc trên cả hòn đảo. Nó cũng bộc lộ tình trạng bất trắc của thuộc địa lớn nhất còn lại của Hoa Kỳ. Dù chiến thuật của Luis Muñoz Marin sử dụng các lỗ hổng thuế để thu hút doanh nghiệp từ đại lục tới hòn đảo này đã giúp kinh tế Puerto Rico tăng trưởng mạnh vào những năm 1950 và trong nhiều thập niên sau đó, Quốc hội đã bịt các lỗ hổng đó vào những năm 1990, dẫn tới việc các doanh nghiệp bỏ đi, nền kinh tế suy sụp, và một làn sóng những người Puerto Rico tìm việc làm đổ sang đại lục. Lúc bão Maria tràn vào, hơn 60% cư dân còn lại của hòn đảo đang hưởng Medicare hay Medicaid. Vì chính quyền liên bang chi tiền cho những chương trình đó ở Puerto Rico kém hào phóng hơn ở đại lục, vùng lãnh thổ liên hiệp đã phải vay những khoản nợ lớn không bền vững để chi trả.

Trận bão biến cuộc khủng hoảng thành một thảm họa. Người Puerto Rico bị đẩy lùi về một thế kỷ trước khi phải xoay xở mà không có điện thoại hay điện. Các bác sĩ buộc phải tiến hành phẫu thuật với đèn pin, dân thành phố lùng sục nước sạch một cách tuyệt vọng. Bão Maria ập tới gần như cùng lúc với hai trận bão khác đổ vào đại lục, bão Harvey ở Texas và bão Irma (cũng đi qua quần đảo Virgin) ở Florida. Sự khác biệt trong cách ứng phó thật rõ ràng. Dù người dân Puerto Rico có nguy cơ thiệt mạng vì bão cao hơn hẳn, chỉ có một ít nhân viên liên bang tới hỗ trợ, tin tức trên truyền thông ít hơn nhiều, và chỉ một mẩu nhỏ các khoản từ thiện là dành cho họ.

“Hãy công nhận rằng người Puerto Rico chúng tôi cũng là công dân Mỹ” thống đốc hòn đảo khẩn khoản. Nhưng một cuộc thăm dò dư luận diễn ra sau bão Maria thấy rằng chỉ một đa số nhỏ ở đại lục (và chỉ 37% những người dưới ba mươi tuổi) biết điều đó.

Có khoảng bốn triệu người sống ở các vùng lãnh thổ hải ngoại ngày nay, ở Puerto Rico, Guam, Samoa thuộc Mỹ, quần đảo Virgin, và quần đảo Bắc Mariana. Thân phận họ tùy thuộc vào ý thích của Quốc hội và tổng thống, nhưng họ không được bỏ phiếu cho cả hai định chế đó. Hơn năm mươi năm sau Đạo luật Quyền Tuyển cử, họ vẫn không có quyền bầu cử. Như người dân Guam và Puerto Rico gần đây đã thấy, việc tước quyền bầu cử đó có thể gây ra những hậu quả chết người.

Đế quốc cũng tiếp tục tồn tại, ở các căn cứ hải ngoại lấm chấm trên địa cầu. Thật dễ nghĩ rằng chính sách đối ngoại là vấn đề trên bàn đàm phán: các quốc gia có chủ quyền ngồi xuống để dọa dẫm, mặc cả, hay hợp tác. Nhưng chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ, gần như chỉ mình họ, có yếu tố lãnh thổ trong đó. Anh và Pháp cộng lại có mười ba căn cứ ở hải ngoại, Nga có chín, và nhiều nước khác có một - tổng cộng có lẽ có khoảng ba mươi căn cứ quân sự hải ngoại không thuộc sở hữu Hoa Kỳ. Ngược lại, Hoa Kỳ có khoảng tám trăm, cộng thêm các thỏa thuận cho họ tiếp cận các khu vực nước ngoài khác nữa. Vài chục quốc gia có các căn cứ của Mỹ. Những nước từ chối điều này thì bị vây quanh bởi chính các căn cứ đấy. Nói cách khác, Đại Hoa Kỳ vẫn ở sân sau của tất cả các nước.

* * *

Với tất cả những điều đó, liệu có thể coi Hoa Kỳ là một đế quốc? Từ “đế quốc” thường được dùng với nghĩa xấu, một nhận định không mấy tốt đẹp. Đế quốc thường chỉ kẻ bắt nạt phía yếu hơn. Theo nghĩa này, Hoa Kỳ dễ dàng bị cho là một đế quốc. Các tập đoàn và lực lượng vũ trang của họ trải ra khắp thế giới.

Nhưng đế quốc không chỉ có nghĩa xấu. Trên khía cạnh nghiên cứu, đế quốc là cách mô tả một quốc gia có các tiền đồn và thuộc địa, bất kể tốt xấu. Theo đó, đế quốc không chỉ là đặc điểm của một quốc gia, mà còn là hình dạng của nó. Và theo nghĩa này, Hoa Kỳ chắc chắn từng là như vậy.

Thật lạ lùng, dù Hoa Kỳ thường xuyên bị cáo buộc thực thi chủ nghĩa đế quốc, nhưng người ta ít để ý đến khía cạnh lãnh thổ của nó, đặc biệt là các lãnh thổ hải ngoại.

Nếu có điều gì quan trọng trong lịch sử Đại Hoa Kỳ mà chúng ta cần biết, chính là các vùng lãnh thổ. Không chỉ với những người sống ở các thuộc địa hay gần các căn cứ quân sự, vùng lãnh thổ còn quan trọng với chính đất nước đó. Thế chiến II bắt đầu với Hoa Kỳ từ các lãnh thổ hải ngoại. Cuộc chiến chống khủng bố bắt đầu với một căn cứ quân sự. Viên thuốc tránh thai, hóa trị ung thư, đồ nhựa, quái vật Godzilla, ban nhạc Beatles, Ngôi nhà nhỏ trên thảo nguyên, Iran-Contra, đài phát thanh bóng bán dẫn, bản thân cái tên America - ta không thể hiểu được lịch sử của bất kỳ điều nào trong số đó nếu không hiểu được đế quốc với các vùng lãnh thổ của nó.

Ngày nay lãnh thổ hải ngoại vẫn quan trọng. Chủ nghĩa thực dân vẫn lơ lửng trong nền tảng của nền chính trị ở cấp cao nhất. Thật là một thực tế lạ lùng và đáng kinh ngạc. Nhưng hẳn chúng ta nên vượt qua sự kinh ngạc đó, để hiểu rõ hơn về lịch sử đế quốc này.

LỜI CẢM ƠN

Cuốn sách này không thể thành hiện thực nếu không có công trình đã khẳng định rằng Đế quốc Hoa Kỳ là một đề tài nghiên cứu xứng đáng. Những trích dẫn của tôi chỉ bao gồm một phần nhỏ món nợ của tôi với họ.

Và đó không phải món nợ duy nhất. Tôi bắt đầu nghiên cứu của mình vào năm 2011 nhờ học bổng nghiên cứu kéo dài một năm ở Ủy ban Tư duy Toàn cầu của Đại học Columbia. Quỹ Niên liễm Quốc gia Khoa học Nhân văn chi trả thêm một năm nghiên cứu nữa ở thư viện Huntington (với sự hỗ trợ từ cơ quan nơi tôi làm việc, Đại học Northwestern). Một học bổng nghiên cứu Andrew Carnegie đã giúp tôi hoàn tất công việc. Ba năm liên tục các học bổng đó mang lại cho tôi một đặc ân gần như lố bịch, mà cứ nghĩ tới là tôi lại thấy mình thật tội lỗi.

Tôi càng mắc nợ nhiều hơn nữa những đồng nghiệp đã dành thời gian đọc các chương sách và đưa ra những đề xuất, sửa chữa, và/hoặc những nhận xét chính xác đến báo động với những yếu kém cá nhân và học thuật của tôi. Họ thật hào phóng, và do tôi không có khả năng thực tế trả được món nợ đó, tôi đành chỉ biết bày tỏ lòng biết ơn ở đây. Xin hào quang mãi tỏa sáng với Ken Alder, Hannah Appel, Seth Archer, Beth Bailey, Juliana Barr, Kathleen Belew, Daniel Bessner, Megan Black, Brooke Blower, Catherine Carrigan, Oliver Charbonneau, Will Chou, Patrick Chung, Brian DeLay, Kornel Ehmann, José-Antonio EspínSánchez, David Farber, Dexter Fergie, Ted Fertik, Caitlin Fitz, Camilla Fojas, Danna Freedman, Andrew Friedman, Paul Frymer, Margaret Garb, Lally Gartel, Adam Goodman, Antara Haldar, Gretchen Heefner, Laura Hein, Mariah Hepworth, Rebecca Herman, Lauren Beth Hirshberg, Hi’ilei Hobart, Alex Hobson, Phil Hoffman, A. G. Hopkins, James Hudspeth, Adam Immerwahr, Julia Irwin, Sheyda Jahanbani, Sylvester Johnson, Tim Johnson, Peter Kastor, Jinah Kim, Sam Kling, Naomi Lamoreaux, Henri Lauzière, Sam Lebovic, Bobby Lee, Niko Letsos, Beth Lew- Williams, Erez Manela, Dan Margolies, Diana Martinez, Rebecca McKenna, Alison McManus, Fred Meiton, Stephen Mihm, Sarah Miller-Davenport, Garrett Dash Nelson, Tore Olsson, Louis Pérez, Margaret Power, Andrew Preston, Bill Rankin, Ben Remsen, Paul Rhode, Ariel Ron, Eric Rutkow, Daniel Sargent, Nitasha Sharma, Carl Smith, Susan Smith, George Spisak, Helen Tilley, Jonathan Winkler, và Marilyn Young. Những đồng sự của tôi ở Huntington, vốn bận rộn với những cuốn sách của riêng họ, đã rủ lòng thương giả vờ quan tâm khi tôi chia sẻ những suy nghĩ của mình về guano và giun móc với họ. (“Có thể từ đó anh sẽ hướng ra những đề tài khác nữa chứ?” là lời khuyên thật thông thái của họ nhưng cuối cùng vẫn vô ích.) Trong nhóm đó, Danna Agmon, Tom Cogswell, Alice Fahs, Dena Goodman, Steve Hindle, Peter Lunenfeld, Tawny Paul và Asif Siddiqi được đặc biệt nhớ ơn vì là những người đã đảo mắt qua ít nhất.

Những người đọc khác, xin Chúa vinh danh họ, đã chấp nhận rủi ro tiếp xúc ở mức độ cao với cuốn sách này khi nó vẫn còn trong tình trạng bản thảo phóng xạ. Alvita Akiboh, Michael Allen, Kevin Boyle, Gerry Cadava, Doug Kiel, Susan Pearson và Mike Sherry đã đeo mặt nạ chì và cẩn thận nghiền ngẫm những phần lớn của bản thảo ở một hội thảo tại Northwestern. Vì sự hỗ trợ của anh trong những chương liên quan tới quân sự, đại tá Aaron O’Connell xứng đáng một huân chương Trái tim Tím. Deborah Cohen, David Hollinger, Tanner Howard, John Immerwahr, Tom Meaney, Sam Means và Stephen Wertheim, gác sang một bên an toàn cá nhân và sức khỏe sinh sản tương lai của họ, đã đọc toàn bộ bản thảo. Lời khuyên của họ cực kỳ quan trọng.

Cần phải nhắc đặc biệt tới Brooke Blower, vì đã lôi kéo sự chú ý của tôi tới những khía cạnh đế quốc bị che giấu trong bài phát biểu Trân Châu Cảng của FDR, và tới Herman Eberhardt, vì đã giúp tôi hiểu bối cảnh của nó. Chris Capozzola giới thiệu cho tôi cụm từ Đại Hoa Kỳ. Katharina Pistor chỉ cho tôi nghiên cứu về tiêu chuẩn hóa. A. G. Hopkins rộng lòng chia sẻ những thành quả từ nghiên cứu của chính anh về lịch sử đế quốc. Một sự nhắc nhở khác phải có là Ken Alder. “Không có thứ gì đáng chán như lịch sử kỹ thuật dân dụng và hóa học, Ken từng nói với tôi. “Và không có thứ gì thú vị như vậy. Anh đã đúng, và chính bởi ảnh hưởng của Ken mà tôi thấy những thứ đáng chán có thể thú vị ra sao.

Tôi đã đọc cuốn sách mạch lạc của Julian Go Patterns of Empire vào đầu nghiên cứu của tôi, và nó vẫn vang vọng trong tôi (Julian đã can đảm đọc một phần lớn cuốn sách này). Cuốn After the Map của Bill Rankin cũng vậy. Tôi đã áp dụng “chủ nghĩa lãnh thổ điểm họa”, một khái niệm cơ bản trong sách đó, vì những mục đích của riêng tôi.

Nói tới After the Map khiến tôi nghĩ tới một món nợ sâu sắc đến khó chịu khác. Khi tôi bắt đầu, tôi chẳng biết gì về việc vẽ bản đồ. Katie Chiu, Dave Sivertsen, và Ann Aler đã giúp tôi bớt đi sự dốt nát đó. Kelsey Rydland ở Northwestern hoàn tất khóa huấn luyện, vốn cần nhiều giờ đồng hồ chỉ dẫn đầy nhẫn nại với những câu như “Không, không, anh phải nhấn chuột phải chứ.” Có Bill Rankin bên cạnh để phê bình về kết quả từ cuốn sách giống như được Tiger Woods cầm tay khi đánh golf. David Vine chia sẻ bộ dữ liệu toàn diện đến ngỡ ngàng của anh về bản đồ thế giới với các căn cứ quân sự, và Bobby Lee dẫn giải cho tôi qua vấn đề phức tạp về những nhượng địa thế kỷ mười chín để có bản đồ Đất nước Da đỏ.

Trong suốt dự án này, tôi đã may mắn được làm việc với những trợ lý nghiên cứu tài năng: Callie Leone, Ryan Scales, Eddie Stein và Adam Voortman.

Ta luôn học hỏi được từ học trò mình, nhưng hiếm khi một giáo sư lại được dạy cho nhiều điều như thế như những gì tôi nhận được từ Alvita Akiboh và Michael Falcone. Họ đọc các bản thảo, thực hiện nghiên cứu, và nghiền ngẫm mọi khía cạnh của cuốn sách cùng tôi, từ câu chuyện tới cách hành văn. Tôi đã được mở mang trí óc rất nhiều, đó là còn nói giảm, nhờ luận văn của Akiboh về văn hóa trang thiết bị của các vùng lãnh thổ hải ngoại và của Falcone về các công nghệ giúp Hoa Kỳ đạt vị thế bá quyền.

Edward Orloff của McCormick Literary không chỉ là một người đại diện. Anh là một người cộng tác không thể thiếu, xứng đáng được ca ngợi cả bởi sự sáng suốt lẫn nhẫn nại của anh. (“Edward, tôi nghĩ là cuốn sách phải dày tám trăm trang và chỉ nói về cơ sở hạ tầng trong Thế chiến II.” “Ừm, tôi hiểu. Và tại sao anh lại nghĩ vậy?”) Chính Edward là người đề xuất phạm vi và cấu trúc cho cuốn sách này, là người đã tạo ra giọng chủ đạo cho nó.

Và Edward là người đã trao tôi vào đôi tay khéo léo của Alex Star ở Farrar, Straus and Giroux. “Anh được làm việc với Alex Star sao?” là phản ứng kinh ngạc thường thấy khi tôi nói ra điều đó. Danh tiếng đấy hoàn toàn xứng đáng. Alex biên tập với sự sáng suốt nhẹ nhàng nhưng quyết đoán, giúp tôi giảm bớt những thói quen tồi tệ nhất và khuyến khích những thói quen tốt nhất của mình. Dominique Lear can đảm ở FSG đã giúp mọi thứ tiến lên suôn sẻ, Maxine Bartow kiểm tra lỗi văn bản như một con đại bàng háu đói trước những hang thỏ, và ở The Bodley Head, Stuart Williams và Jorg Hensgen đưa ra những lời khuyên thông thái từ xa. Tôi xin được nâng cốc với tất cả họ.

Cuối cùng, cuộc đời thỉnh thoảng có những thứ khác ngoài sách. Về điều này, tôi xin cảm ơn Lucas Alvarez, Erin Barnes, Brianna Benner, Gloria Bruce, Catherine Carrigan, Lally Gartel, Miklos Gosztonyi, Marion Gutwein, James Hudspeth, Adam Immerwahr, John Immerwahr, Stephen Immerwahr, Orion Johnstone, Pam Krayenbuhl, Sam Means, Wendy Seider, Teya Sepinuck, Jonathan Spies và Charlie Max Ward.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bạn có thể vào đường link https://sachnhanam.com/lam-sao-de-che-giau-mot-de-quoc/ hoặc scan mã QR phía trên để tải về file PDF của phần danh mục tài liệu tham khảo.

(*) Franklin Delano Roosevelt (1882-1945), tổng thống thứ 32 của Hoa Kỳ. Ông làm tổng thống từ 1933 tới 1945, là tổng thống nắm quyền dài nhất trong lịch sử Mỹ và qua đời khi đang tại chức. Ông thường được gọi tắt là FDR. (Các chú thích là của người dịch, nếu không có ghi gì thêm).

(*) Anna Eleanor Roosevelt (1884-1962), vợ của FDR, Đệ nhất Phu nhân Hoa Kỳ từ năm 1933 tới 1945. Bà là một người đấu tranh vì nhân quyền, nữ quyền, và tiến bộ xã hội không mệt mỏi, một trong những nhân vật được ngưỡng mộ nhất trong lịch sử Mỹ.

(*) Benedict Anderson (1936-2015), nhà khoa học chính trị và sử gia người Ireland sinh ở Côn Minh, Trung Quốc. Ông nổi tiếng với các tác phẩm giải thiêng chủ nghĩa dân tộc hay chủ nghĩa quốc gia.

(*) Các từ “đại lục” (mainland), “vùng lãnh thổ” (territory), “đế quốc” (empire), “thần dân” (colonized subject)… mà tác giả sử dụng trong cuốn sách này đều mang các hàm ý tuân theo góc nhìn và lý giải của tác giả, là một sử gia, về các chuyển biến của lịch sử Hoa Kỳ suốt thế kỷ hai mươi. (BT]

(*) Central Park, tức Công viên Trung tâm của thành phố New York, có diện tích khoảng 3,4 kilômét vuông.

(*) Amelia Earhart (1897-1937), nhà tiên phong trong lĩnh vực hàng không và tác giả sách. Bà là nữ phi công đầu tiên vượt Đại Tây Dương. Năm 1937, trong một nỗ lực bay vòng quanh trái đất, máy bay của bà mất tích ở vùng biển gần đảo Howland.

(*) Tức Hiệp ước Paris 1783 ký giữa Đế quốc Anh và Hoa Kỳ kết thúc cuộc Chiến tranh Cách mạng Mỹ, công nhận chủ quyền của Hoa Kỳ và thiết lập ranh giới giữa nước Mỹ mới thành lập với các thuộc địa của Anh ở Bắc Mỹ.

(*) “Nigger”: từ ngày nay bị coi là xúc phạm nặng nề về mặt chủng tộc để chỉ người da đen.

(*) “Tập bản đồ thế giới tham khảo tiện lợi”.

(*) Nguyên văn: “United States proper”.

(*) Nguyên văn: “center of population”, khái niệm nhân khẩu học chỉ điểm nhân khẩu với dân số điển hình về mặt thống kê theo các trọng số của một đất nước hoặc một khu vực nhân khẩu.

(*) Howard Zinn (1922-2010), sử gia, kịch tác gia và nhà xã hội chủ nghĩa Mỹ.

(*) W.E.B. Du Bois, tức William Edward Burghardt Du Bois (1868-1963), nhà xã hội học, sử gia, và nhà đấu tranh quyền dân sự người Mỹ gốc Phi. Ông là người Mỹ da đen đầu tiên lấy bằng tiến sĩ ở Đại học Harvard và là người suốt đời đấu tranh chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc.

(*) Malcolm X, tên thật Malcolm Little, sau này đổi thành El-Hajj Malik El-Shabazz (1925-1965), thầy giảng đạo Hồi và nhà đấu tranh quyền dân sự người Mỹ. Ông bị ám sát năm 1965.

(*) Black Panthers: nghĩa là “Những con báo đen”, phong trào chính trị có xu hướng bạo lực đấu tranh cho quyền bình đẳng của người da đen hoạt động từ năm 1966 tới 1982 ở Mỹ.

(*) Nguyên văn: “cocacolonization”.

(*) Viết tắt của “Dichloro-Diphenyl-Trichloroethane”, chất hữu cơ cao phân tử tổng hợp có chứa clo chuyên dùng cho các loại thuốc trừ sâu.

(*) Nguyên văn: “pointillist empire”.

(*) Địa danh Hawai‘i và tiếng Hawai‘i (cũng là tính từ “của Hawai‘i” hoặc “thuộc về Hawai‘i”, được viết khác nhau trong tiếng Anh: Hawai‘i và Hawaiian). Tiếng Việt không có sự phân biệt đó, cũng trung thành với lối dùng chữ của tác giả, tức tuân theo cách dùng bản địa - ở đây là tiếng Việt, chúng tôi không viết “tiếng Hawaiian” hay “người Hawaiian”, mà là “tiếng Hawai‘i” và “người Hawai‘i”. Chỉ riêng ở đây chúng tôi giữ lại nguyên tác Hawaiian để làm rõ ý tác giả. (BT]

(*) Daniel Boone (1734-1820), nhà thám hiểm và một người hùng dân gian của nước Mỹ.

(*) Một dặm tương đương 1,6 kilômét.

(*) Mary Wollstonecraft (1759-1797), tác giả, triết gia và nhà nữ quyền người Anh. Bà được coi là một trong những người sáng lập của triết thuyết và phong trào nữ quyền.

(*) François-René de Chateaubriand (1768-1848), tác giả, chính trị gia và sử gia người Pháp, người đặt nền móng cho trường phải lãng mạn trong văn chương Pháp.

(*) Tên thật là George Gordon Byron (1788-1884), thi sĩ lớn người Anh.

(*) Thomas Jefferson (1743-1826), tổng thống thứ ba của Hoa Kỳ, là một trong những người sáng lập đất nước.

(*) John Adams (1735-1826), tổng thống thứ hai của Hoa Kỳ, là một trong những người sáng lập đất nước.

(*) Nguyên văn: “from sea to shining sea”, một phần lời của bài hát ái quốc vào loại nổi tiếng nhất của Mỹ, “America the Beautiful” (Nước Mỹ tươi đẹp), nhạc Samuel A. Ward, lời Katharine Lee Bates, phát hành lần đầu năm 1910.

(*) Benjamin Franklin (1706-1790), tác giả, chính trị gia và doanh nhân lớn. Ông là một trong những người sáng lập nước Mỹ.

(*) Tên thật là Michel Guillaume Jean de Crèvecoeur (1735-1813), tác giả người Mỹ sinh ở Pháp.

(*) John Jay (1745-1829), chính trị gia và nhà ngoại giao người Mỹ. Ông là chánh án đầu tiên của Tòa Tối cao Mỹ và là một trong những người sáng lập đất nước.

(*) George Washington (1732-1799), tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ và là một trong những người sáng lập đất nước.

(*) Tức Chiến tranh Cách mạng Mỹ (1775-1783), cũng là cuộc chiến giành độc lập của 13 thuộc địa Bắc Mỹ chống lại Đế quốc Anh.

(*) Nguyên văn: “Boston Tea Party”, chỉ phong trào chính trị phản đối luật thuế trà của chính quyền quân chủ Đế quốc Anh ở Bắc Mỹ nổ ra vào tháng 12 năm 1773 và sau đó bùng phát thành cuộc Cách mạng Mỹ.

(*) James Monroe (1758-1831), tổng thống thứ năm của Hoa Kỳ, từ 1817 tới 1825.

(*) Arthur St. Clair (1737-1818), người Mỹ sinh ở Scotland. Ông là thống đốc vùng lãnh thổ Tây Bắc của Hoa Kỳ từ 1788 tới 1802.

(*) Tức Josiah Quincy III (1772-1864), hạ nghị sĩ Mỹ 1805-1813, thị trưởng Boston 1823-1828, và chủ tịch Đại học Harvard 1829-1845.

(*) Adam Smith (1723-1790), triết gia và kinh tế gia người Scotland. Ông được coi là cha đẻ của kinh tế học hiện đại.

(*) David Hume (1711-1776), triết gia và kinh tế gia người Scotland. Ông nổi tiếng vì đặt nền móng cho chủ nghĩa duy nghiệm và chủ nghĩa hoài nghi.

(*) Thomas Malthus (1766-1834), học giả người Anh, nhiều ảnh hưởng trong các lĩnh vực kinh tế chính trị và nhân khẩu học.

(*) Charles Darwin (1803-1882), nhà tự nhiên học người Anh, cha đẻ của tiến hóa luận.

(*) Nay là tiểu bang Montana.

(*) James Fenimore Cooper (1789-1851), tiểu thuyết gia người Mỹ chuyên về thể loại đời sống miền biên viễn và cuộc chiến đấu với người da đỏ.

(*) Davy Crockett: tức David Crockett (1786-1836), người khai phá biên cương và là hạ nghị sĩ Tennessee.

(*) Tức Christopher Houston Carson (1809-1868), sĩ quan quân đội và người khai phá biên cương.

(*) Tức James Butler Hickok (1837-1876), người khai phá biên cương.

(*) Tên thật là Marion Robert Morrison (1907-1979), tài tử người Mỹ chuyên đóng các vai cao bồi.

(*) Nhân vật hư cấu của loạt phim Star Wars.

(*) Nguyên văn: “manifest destiny”, ý tưởng vào thế kỷ mười chín đã trở thành một niềm tin ở Mỹ, rằng nước Mỹ phải mở rộng ra khắp lục địa Bắc Mỹ như một “định mệnh hiển nhiên”.

(*) Sequoyah (khoảng 1770-1843), tên tiếng Anh là George Gist, thần đồng người da đỏ Cherokee. Việc ông nghĩ ra hệ thống chữ viết Cherokee là một trong những lần hiếm hoi có người xây dựng cả một hệ thống chữ viết mới từ một ngôn ngữ chưa có chữ viết (chứ không chỉ ký âm bằng một hệ thống chữ viết sẵn có).

(*) Koo-wi-s-gu-wi (1790-1866), tên tiếng Anh là John Ross, tổng thủ lĩnh quốc gia Da Đỏ Cherokee từ 1828 tới khi qua đời.

(*) Andrew Jackson (1767-1845), tổng thống thứ bảy của Hoa Kỳ, từ 1829 tới 1837.

(*) Tên tiếng Anh của Skah-tle-loh-skee (khoảng 1802-1839), là người da đỏ Cherokee có nhiều ảnh hưởng. Ông đã bị ám sát chết.

(*) John Quincy Adams (1767-1848), tổng thống thứ sáu của Hoa Kỳ, từ 1825 tới 1829.

(*) Stephen Douglas (1813-1861), chính trị gia và luật sư người Mỹ, thượng nghị sĩ Illinois từ 1847 tới 1861.

(*) William Henry Seward (1801-1872), bộ trưởng ngoại giao Mỹ từ 1861 tới 1869.

(*) Sao neutron có mật độ (khối lượng) rất cao, có thể lên tới hàng chục triệu tấn trên 1 cm. [BT]

(*) Rollie Lynn Riggs (1899-1954), nhà thơ và kịch tác gia Mỹ. Ông có gốc gác da đỏ Cherokee bên đằng ngoại.

(*) Richard Rodgers (1902-1979), nhà soạn nhạc người Mỹ, và Oscar Hammerstein (1895- 1960), nhà sản xuất và đạo diễn sân khấu người Mỹ. Vở ca nhạc kịch Oklahoma! của họ là một trong những vở nổi tiếng nhất thế giới, công diễn lần đầu năm 1943.

(*) Mỗi acre bằng hơn 4.000 mét vuông.

(*) Nguyên văn: “bushel”, đơn vị đo thể tích ở Mỹ được dùng cho tới cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi. Với lúa mì, một gia tương đương 27,2 kilôgam.

(*) Một foot bằng khoảng 0,3 mét.

(*) Millard Fillmore (1800-1874), tổng thống thứ 13 của Hoa Kỳ, từ 1850 tới 1853.

(*) Daniel Webster (1782-1852), bộ trưởng ngoại giao Mỹ hai thời kỳ, 1841-1843, và 1850-1852.

(*) Nguyên văn: “appertaining”.

(*) Nguyên văn: “the United States oceanic empire”.

(*) Walt Whitman (1819-1892), nhà thơ lớn, nhà nhân văn chủ nghĩa người Mỹ.

(*) Chứng thiếu máu, viêm loét, xuất huyết, chán ăn… do thiếu vitamin C.

(*) Benjamin Harrison (1833-1901), tổng thống thứ 23 của Hoa Kỳ, từ 1889 tới 1893.

(*) Nguyên văn: “Gilded Age”, chỉ giai đoạn từ khoảng những năm 1870 tới khoảng 1900 ở Mỹ, khi kinh tế phát triển nhanh chóng, đặc biệt ở miền bắc và tây Hoa Kỳ.

(*) Fritz Haber (1868-1934), nhà hóa học lớn người Đức, Nobel Hóa học năm 1918.

(*) Clara: Clara Immerwahr (1870-1915), nhà hóa học người Đức gốc Do Thái. Bà là người phụ nữ đầu tiên nhận bằng tiến sĩ hóa học ở Đức.

(*) Teddy Roosevelt: tức Theodore Roosevelt (1858-1919), tổng thống thứ 26 của Hoa Kỳ, từ 1901 tới 1909.

(*) Nguyên văn: “log cabin”.

(*) Abraham Lincoln (1809-1865), tổng thống thứ 16 của Hoa Kỳ, từ 1861 tới 1865. Ông bị ám sát khi đang tại chức.

(*) Zachary Taylor (1784-1850), tổng thống thứ 12 của Hoa Kỳ, từ 1849 tới 1850. Ông chết vì bệnh khi đang tại chức.

(*) William Henry Harrison (1773-1841), tổng thống thứ chín của Hoa Kỳ. Ông làm tổng thống chỉ một tháng và qua đời vì bệnh.

(*) Nguyên văn: “Badland”, thuật ngữ địa chất dùng để chỉ những vùng đất sét lẫn đá, không thể canh tác nông nghiệp. Các tiểu bang North Dakota và South Dakota của Hoa Kỳ ngày nay là khu vực có vùng đất xấu rộng lớn nổi tiếng thế giới.

(*) Tức William Frederick Cody (1846-1917), chiến binh, thợ săn bò rừng, và nghệ sĩ trình diễn người Mỹ.

(*) Tức Patrick Garrett (1850-1908), cảnh sát trưởng người Mỹ.

(*) Tên thật là Henry McCarty (1859-1881), tướng cướp khét tiếng ở miền Viễn Tây Hoa Kỳ. Billy the Kid phạm tội từ năm 14 tuổi, giết tám người trước khi bị bắn chết vào năm 22 tuổi.

(*) Seth Bullock (1849-1919), người Mỹ-Canada, một cảnh sát trưởng nổi tiếng của miền Viễn Tây.

(*) John Pierpont Morgan (1837-1913), chủ ngân hàng và nhà tài phiệt lớn của nước Mỹ trong Thời đại Mạ vàng.

(*) Elihu Root (1845-1937), bộ trưởng ngoại giao Mỹ từ 1905 tới 1909, dưới quyền Theodore Roosevelt.

(*) Henry Stimson (1867-1950), bộ trưởng chiến tranh Mỹ hai giai đoạn, 1911-1913 và 1940-1945.

(*) Owen Wister (1860-1936), sử gia và nhà văn người Mỹ.

(*) Frederick Jackson Turner (1861-1932), sử gia người Mỹ.

(*) Cecil Rhodes (1853-1902), nhà tài phiệt ngành mỏ và chính trị gia người Anh. Ông là thủ hiến thuộc địa Nam Phi của Anh từ 1890 tới 1896.

(*) Alfred Thayer Mahan (1840-1914), sĩ quan hải quân, sử gia và nhà lý luận hải quân người Mỹ.

(*) Nữ hoàng Anh Victoria (1819-1901), trị vì từ 1837 tới khi qua đời.

(*) Hoàng đế Đức Wilhelm II (1859-1941), trị vì từ năm 1888 tới khi bị lật đổ năm 1918.

(*) Jose Rizal (1861-1896), nhà ái quốc người Philippines.

(*) Emilio Aguinaldo (1869-1964), nhà cách mạng người Philippines. Ông là tổng thống đầu tiên của Philippines, 1899-1901, dù dưới thời Philippines còn là thuộc địa của Mỹ.

(*) William McKinley (1843-1901), tổng thống thứ 25 của Hoa Kỳ, từ năm 1897 tới 1901. Ông bị ám sát khi đang tại chức.

(*) Ý chỉ trận Alamo năm 1836 trong cuộc Cách mạng Texas, khi quân Mexico tấn công những người di cư Texas và giành lại pháo đài Alamo (nay là San Antonio, Texas).

(*) John D. Long (1838-1915), bộ trưởng hải quân Mỹ từ năm 1897 tới 1902.

(*) George Dewey (1837-1917), sau này sẽ là đô đốc thống chế hải quân Hoa Kỳ (tương đương tưởng sáu sao). Ông là người duy nhất trong lịch sử hải quân Mỹ đạt tới quân hàm đó.

(*) Henry Adams (1868-1918), sử gia người Mỹ từng giành giải Pulitzer. Ông thuộc gia tộc Adams lừng lẫy ở Mỹ, là hậu duệ của hai tổng thống Mỹ John Adams và John Quincy Adams.

(*) Leonard Wood (1860-1927), sau này sẽ là thiếu tướng lục quân Mỹ, thống đốc thuộc địa Philippines từ 1921 tới 1927. Ông qua đời khi đang tại chức.

(*) Edmond Demolins (1852-1907), nhà sư phạm có tư tưởng phân biệt chủng tộc người Pháp.

(*) Stephen Crane (1871–1900), nhà thơ, tiểu thuyết gia người Mỹ. Ông được coi là một trong những tác giả sáng tạo nhất ở thời của mình, với các tác phẩm văn chương thuộc trường phải hiện thực, tự nhiên chủ nghĩa, và ấn tượng.

(*) Woodrow Wilson (1856-1924), tổng thống thứ 28 của Hoa Kỳ, từ 1913 tới 1921. Trong thời gian diễn ra Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ, Wilson đang làm giáo sư khoa học chính trị ở Đại học Princeton.

(*) Máximo Gómez (1836-1905), thiếu tướng quân đội Cuba cách mạng, chống lại Đế quốc Tây Ban Nha.

(*) Calixto García (1839-1898), viên tướng đã tham gia ba cuộc chiến tranh chống Đế quốc Tây Ban Nha của Cuba.

(*) Nguyên văn: “The Star-Spangled Banner”, quốc ca chính thức của Hoa Kỳ.

(*) Nguyên văn: “United Kingdom”, tức Vương quốc Anh.

(*) Nguyên văn: “Greater Britain”.

(*) Herman Melville (1819-1891), nhà văn và nhà thơ người Mỹ. Ông nổi tiếng với tác phẩm kinh điển Moby-Dick (1851).

(*) Tiếng Latin trong nguyên tác: “annus mirabilis”.

(*) Nguyên văn: “United States”, nghĩa đen là “Các tiểu bang liên hợp”.

(*) John C. Calhoun (1782-1850), phó tổng thống Mỹ thứ bảy, từ 1825 tới 1832.

(*) William Walker (1824-1860), bác sĩ, luật sư, và lính đánh thuê người Mỹ. Ông làm tổng thống Cộng hòa Nicaragua một thời gian ngắn (1856-1857).

(*) Ulysses S. Grant (1822-1885), tổng thống thứ 18 của Hoa Kỳ, từ 1869 tới 1877.

(*) Charles Sumner (1811-1874), thượng nghị sĩ Massachusetts từ 1851 tới 1874.

(*) Nguyên văn: “segregated census”.

(*) William Jennings Bryan (1860-1925), bộ trưởng ngoại giao Mỹ từ năm 1913-1915.

(*) Tức Benjamin Tillman (1847-1918), thượng nghị sĩ South Carolina từ năm 1895 tới khi qua đời.

(*) Andrew Carnegie (1835-1919), nhà tài phiệt người Mỹ gốc Scotland, một trong những người giàu nhất lịch sử.

(*) Samuel Gompers (1850-1924), lãnh đạo công đoàn người Mỹ-Do Thái. Ông là một trong những nhân vật then chốt của lịch sử phong trào lao động Mỹ.

(*) Albert Beveridge (1862-1927), thượng nghị sĩ Indiana từ năm 1899 tới 1911.

(*) Nguyên văn: “Insular Cases”.

(*) Tức các đạo luật Jim Crow áp đặt sự chia rẽ theo sắc tộc ở miền Nam Hoa Kỳ bắt đầu từ cuối thế kỷ mười chín, sau cuộc Nội chiến, và được duy trì tới tận năm 1965.

(*) Nguyên văn: “incorporated”.

(*) Nguyên văn: “unincorporated”.

(*) Thủy ngân fulminat, Hg(CNO)₂, là chất dễ gây nổ do nhạy cảm với ma sát, nhiệt hoặc va đập. Nó được dùng để kích hoạt thuốc súng, bom, mìn. [BT]

(*) Artemio Ricarte (1866-1945), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng chống thực dân Tây Ban Nha và Đế quốc Mỹ, tham mưu trưởng đầu tiên của quân đội Philippines. Ông được coi là cha đẻ của quân đội Philippines, dù quân đội Philippines ngày nay thực ra xuất phát từ lực lượng đã chiến đấu chống lại ông.

(*) Emilio Jacinto (1875-1899), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng.

(*) Antonio Luna (1866-1899), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng, tham mưu trưởng thứ hai của quân đội Philippines.

(*) Mariano Noriel (1864-1915), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng.

(*) Miguel Malvar (1865-1911), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng.

(*) Gregorio del Pilar (1875-1899), tướng lĩnh của quân đội Philippines cách mạng, thống đốc tỉnh Bulacan của vùng giải phóng Philippines trong kháng chiến chống Mỹ.

(*) Manuel Tinio (1877-1924), tướng lĩnh quân đội Philippines cách mạng.

(*) Arthur MacArthur (1845-1912), trung tướng lục quân Mỹ, tổng thống đốc Philippines 1900- 1901. Con trai ông, Douglas MacArthur (1880-1964) sau này sẽ là thống tướng lục quân Hoa Kỳ và tư lệnh tối cao Tổng lực lượng Đồng minh vùng Tây Nam Thái Bình Dương trong Thế chiến II.

(*) Mark Twain là bút danh, tên thật là Samuel Clemens (1835-1910), văn hào Mỹ chuyên thể loại châm biếm. William Faulkner gọi ông là “cha đẻ của văn chương Mỹ”.

(*) William Dean Howells (1837-1920), nhà văn hiện thực người Mỹ.

(*) Henry Wadsworth Longfellow (1807-1882), nhà thơ và nhà giáo dục Mỹ.

(*) Rudyard Kipling (1865-1936), nhà thơ lớn người Anh, Nobel Văn chương 1907. Ông là một người ủng hộ Đế quốc Anh.

(*) Nguyên văn: “Anti-Doughnut”.

(*) William Howard Taft (1857-1930), tổng thống thứ 27 của Hoa Kỳ, từ năm 1909 tới 1913.

(*) George Frisbie Hoar (1826-1904), thượng nghị sĩ Massachusetts từ năm 1877 tới khi qua đời.

(*) Jacob Smith (1840-1918), chuẩn tướng lục quân Hoa Kỳ.

(*) P.I. là viết tắt của “Philippine Islands” chỉ quần đảo Philippines.

(*) Helen Louis “Nellie” Taft (nhũ danh Heron, 1861-1943), Đệ nhất Phu nhân của Tổng thống Taft.

(*) Nguyên văn: “garrison town”.

(*) James Franklin Bell (1856-1919), thiếu tướng lục quân Hoa Kỳ, tham mưu trưởng lục quân 1906-1910.

(*) “Sultan” là “vua Hồi”, còn “datu” là từ chung để chỉ các quý tộc Hồi giáo.

(*) John J. Pershing (1860-1945), sau này sẽ là tổng thống lĩnh lục quân Hoa Kỳ, hàm tướng năm sao.

(*) Nguyên văn: “micro-Confederacy”.

(*) Tiếng Tây Ban Nha trong nguyên tác, nghĩa là: “Những người Mỹ muôn năm!”

(*) Pedro Albizu Campos (1891-1965), luật sư, chính trị gia và nhà ái quốc người Puerto Rico.

(*) Nhân vật này được biết đến ở Việt Nam với tên gọi Tống Tử Văn (1894-1971). Tống Ái Linh (1890-1973) là chị cả của ông. Tống Khánh Linh (1893-1981), vợ Tôn Trung Sơn, cũng là chị ông. Còn Tống Mỹ Linh (1897-2003), vợ Tưởng Giới Thạch, là em gái ông.

(*) Hugo Münsterberg (1863-1916), nhà tâm lý học người Đức-Mỹ. Ông là một trong những người tiên phong của ngành tâm lý học ứng dụng.

(*) Hơn 116 kilômét vuông.

(*) Carlos Felipe Morales (1867-1914), tổng thống thứ 30 của Cộng hòa Dominican, 1903-1905.

(*) Ku Klux Klan, thường được biết tới với tên viết tắt KKK, là tổ chức ủng hộ thuyết ưu sinh da trắng và phân biệt chủng tộc khét tiếng ở Mỹ, hình thành từ sau Nội chiến Mỹ và vẫn hoạt động tới tận ngày nay.

(*) Thomas Dixon Jr. (1864-1946), học giả và nhà văn ủng hộ thuyết ưu sinh da trắng hàng đầu ở Mỹ.

(*) David Wark Griffith (1875-1948), đạo diễn lớn người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “Fourteen Points”.

(*) Mohandas Gandhi (1869-1948), nhà đấu tranh bất bạo động, lãnh tụ cách mạng và nhà tư tưởng lớn của dân tộc Ấn Độ.

(*) Sad Zaghlul (1869-1927), nhà cách mạng Ai Cập, thủ tướng thứ 17 của Ai Cập, tháng Một tới tháng Mười một năm 1924.

(*) Nguyên văn: “Danish West Indies”.

(*) Jan Smuts (1870-1950), thủ tướng thứ hai của Nam Phi, từ năm 1939 tới 1948.

(*) Amritsar Massacre, còn gọi là cuộc thảm sát Jallianwala Bagh, diễn ra ngày 13 tháng Tư năm 1919, khi thiếu tướng Anh Reginald Dyer ra lệnh cho binh sĩ trong quân đoàn Ấn Độ thuộc Anh nổ súng vào một đám đông thường dân Ấn Độ không vũ trang ở Amritsar, bang Punjab, khiến ít nhất 400 người thiệt mạng.

(*) Nguyên văn: “March First Movement”.

(*) Nguyên văn: “May Fourth Movement”.

(*) Sayyid Qutb (1906-1966), nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận Hồi giáo người Ai Cập. Ông là một thành viên then chốt của phong trào Huynh đệ Hồi giáo (Muslim Brotherhood) những năm 1950 và 1960. Ông bị kết án âm mưu ám sát Tổng thống Gamal Abdel Nasser của Ai Cập và bị xử giảo.

(*) Osama bin Laden (1957-2011), trùm khủng bố người Saudi Arabia, được coi là người đạo diễn vụ tấn công khủng bố 11 tháng Chín năm 2001 vào nước Mỹ. Ông bị biệt kích Mỹ tiêu diệt ở Pakistan.

(*) John D. Rockefeller (1839-1937), đại tài phiệt người Mỹ, được thừa nhận rộng rãi là người Mỹ giàu nhất mọi thời đại và người giàu nhất thế giới trong thời hiện đại.

(*) Edward Bellamy (1850-1898), tác giả, nhà báo và nhà hoạt động chính trị người Mỹ.

(*) Daniel Burnham (1846-1912), kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị người Mỹ.

(*) Louis Sullivan (1856-1924), kiến trúc sư người Mỹ, ông được coi là cha đẻ của nhà chọc trời và chủ nghĩa hiện đại trong kiến trúc.

(*) Nguyên văn “Progressive Era”, giai đoạn lịch sử Mỹ từ những năm 1890 tới những năm 1920.

(*) William Cameron Forbes (1870-1959), chủ ngân hàng và nhà ngoại giao người Mỹ. Ông làm tổng thống đốc Philippines từ năm 1909 tới 1913.

(*) Ralph Waldo Emerson (1803-1882), nhà văn và nhà thơ lớn người Mỹ. Ông là người ủng hộ mạnh mẽ cho chủ nghĩa cá nhân.

(*) Sahib: hoặc “saheb”, từ có gốc Ả rập chỉ những người có địa vị cao ở vùng Ba Tư hoặc Trung Á, vào thời thực dân thường được dùng để chỉ các quan cai trị thuộc địa.

(*) Manuel Quezon (1878-1944), chủ tịch lãnh thổ liên hiệp Philippines, tổng thống thứ hai của Philippines từ năm 1935 tới 1944.

(*) Gee Strings: hoặc “g-string”, được người bản xứ gọi là “wane”, loại trang phục của đàn ông bao gồm khổ, đai lưng, không có áo, phổ biến ở nhiều vùng tại Đông Nam Á.

(*) Người phục dịch những người đánh golf, thường là những đứa trẻ chuyên vác gậy và nhặt bóng cho người chơi golf.

(*) Khoảng 304 mét.

(*) William E. Parsons (1872-1936), kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị người Mỹ.

(*) Tức Trường Mỹ thuật ở Pháp.

(*) Viết tắt của Young Men’s Christian Association, tức Hiệp hội Thanh niên Cơ Đốc giáo, một tổ chức từ thiện mang tính tôn giáo được thành lập năm 1844 ở London.

(*) Werner Herzog, đạo diễn người Đức sinh năm 1942, nổi tiếng với các bộ phim tài liệu về thiên nhiên kỳ thú nhấn mạnh sự nhỏ bé của con người trước tự nhiên.

(*) Juan Arellano (1888-1960), kiến trúc sư lớn người Philippines.

(*) Hay Grand Prix de Rome, tức “Giải Khôi nguyên La Mã”, là học bổng của nhà nước Pháp dành cho các sinh viên hội họa, và sau này là kiến trúc, xuất sắc. Giải tồn tại từ năm 1663 tới 1968.

(*) Phong cách kiến trúc khởi nguồn từ Pháp, đặc biệt thịnh hành từ những năm 1830 tới cuối thế kỷ mười chín, là kiểu kiến trúc cổ điển kết hợp các nguyên lý nghệ thuật của trường phải tân cổ điển Pháp với các yếu tố Gothic và Phục Hưng.

(*) Frederick Law Olmsted Jr. (1870-1957), kiến trúc sư cảnh quan và nhà quy hoạch đô thị người Mỹ. Ông nổi tiếng với những nỗ lực bảo tồn thiên nhiên trong các thiết kế.

(*) Nicomedes “Nick” Marquez Joaquin (1917-2004), nhà báo và nhà văn Philippines. Ông được coi là một trong những tác giả quan trọng nhất của Philippines.

(*) Cao ủy Hoa Kỳ tại Philippines (High Commissioner to the Philippines), là chức vụ thay thế cho chức tổng thống đốc Philippines từ 1935 tới 1946, thời kỳ chuyển giao trước khi Mỹ trao trả độc lập và Philippines bắt đầu có tổng thống riêng.

(*) Thang đo sức mạnh của các trận bão kiểu Saffir-Simpson mà Mỹ sử dụng có năm cấp, chuyên dùng cho các trận siêu bão ở Tây Bán Cầu, cấp 5 là mạnh nhất. Cấp 4 là bão có sức gió 209-251 km/h. Cả năm cấp bão này đều mạnh hơn so với thang đo bão nhiệt đới có 12 cấp thường thấy ở Việt Nam.

(*) Bailey K. Ashford (1873-1934), bác sĩ người Mỹ, người tiên phong trong điều trị chứng thiếu máu.

(*) Charles Wardell Stiles (1867-1941), nhà ký sinh trùng học người Mỹ.

(*) Walter Hines Page (1855-1918), nhà báo và nhà ngoại giao người Mỹ.

(*) Henry C. Wallace (1866-1924), nhà báo và chuyên gia nông học người Mỹ. Ông là bộ trưởng nông nghiệp Mỹ từ năm 1921 tới 1924 (qua đời khi đang tại chức).

(*) Henry A. Wallace (1888-1965), phó tổng thống Mỹ từ năm 1941-1945.

(*) Nhân vật trong Thánh kinh Do Thái, là một trong các con trai của Noah.

(*) Cornelius Packard Rhoads (1898-1959), nhà bệnh học và bác sĩ người Mỹ.

(*) Luis Muñoz Marín (1898-1980), chính trị gia và nhà báo người Puerto Rico. Ông là thống đốc Puerto Rico từ năm 1949 tới 1965.

(*) Jay Katz (1922-2008), bác sĩ và giáo sư luật Đại học Yale. Ông chuyên nghiên cứu về các vấn đề luân lý và đạo đức y khoa.

(*) Millard Tydings (1890-1961), thượng nghị sĩ Maryland từ năm 1927 tới 1951.

(*) John Edgar Hoover (1895-1972), giám đốc đầu tiên và có thời gian nắm quyền lâu nhất trong lịch sử Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI), từ năm 1924 tới khi ông qua đời. Hoover được coi là một nhân vật quyền lực cực lớn ở Mỹ trong thời của ông, thậm chí là nắm cả các tổng thống trong tay.

(*) Aaron Cecil Snyder (1907-1959), sau này sẽ là chánh án Tòa Tối cao Puerto Rico.

(*) Alfred P. Sloan (1875-1966), cựu chủ tịch và giám đốc điều hành General Motors.

(*) Margaret Mead (1901-1978), nhà nhân chủng văn hóa học người Mỹ.

(*) Ernest Gruening (1887-1974), thống đốc Alaska từ 1939 tới 1953, thượng nghị sĩ Alaska từ năm 1959 tới 1969.

(*) Tức Tổ chức Kế hoạch hóa Gia đình Hoa Kỳ, là một tổ chức phi lợi nhuận dạng này được thành lập vào năm 1916.

(*) Nguyên văn: “Dust Bowl”, chỉ một giai đoạn thời tiết khắc nghiệt khi bão và lốc cuốn hoành hành ở miền Trung Nam Hoa Kỳ vào những năm 1930, gây ra nhiều thiệt hại về người và của, làm trầm trọng hơn nữa tình cảnh của dân chúng, vốn đã khốn cùng vì cuộc Đại Suy thoái 1929-1933.

(*) Nhại theo tiểu thuyết kinh điển của nhà văn lớn người Mỹ John Steinback (1902-1968), The Grapes of Wrath, đã dịch sang tiếng Việt với tên Chùm nho phẫn nộ.

(*) Calvin Coolidge (1872-1933), tổng thống thứ 30 của Hoa Kỳ, từ 1923 tới 1929.

(*) Nguyên văn: “commonwealth”.

(*) Robert Moses (1888-1981), ông nắm giữ nhiều vị trí tưởng như không quan trọng ở vùng đô thị New York, nhưng lại có tác động rất lớn tới quy hoạch tổng thể và cả chi tiết của thành phố lớn nhất nước Mỹ này suốt nửa thế kỷ. Moses có lúc kiêm nhiệm tới 12 vị trí khác nhau, từ chủ tịch Hội đồng Công viên bang tới chủ tịch Ủy ban Điện lực thành phố New York.

(*) Winston Churchill (1874-1965), thủ tướng Anh hai thời kỳ, 1940-1945 và 1951-1955. Ông được coi là một trong những chính trị gia vĩ đại nhất lịch sử Anh.

(*) Hugh Drum (1879-1951), trung tướng và tư lệnh Quân đoàn 1 của Hoa Kỳ trong Thế chiến II.

(*) Dwight Eisenhower (1890-1969), về sau sẽ là thống tướng lục quân, và trở thành tổng thống thứ 34 của Hoa Kỳ, từ 1953 tới 1961.

(*) Harold Ickes (1875-1952), bộ trưởng nội vụ Mỹ từ 1933 tới 1946. Ông nổi tiếng là người triển khai phần lớn chính sách Kinh tế Mới giúp nước Mỹ vượt qua Đại Suy thoái dưới thời FDR.

(*) George Marshall (1880-1959), thống tướng lục quân Hoa Kỳ, bộ trưởng quốc phòng từ 1950 tới 1951.

(*) Đặt theo tên nhà địa lý và vẽ bản đồ người Flemish, Gerardus Mercator (1512-1594). Được Mercator đưa ra lần đầu vào năm 1569, kiểu bản đồ phóng hình cầu của bề mặt trái đất lên mặt phẳng ngày nay đã trở thành bản đồ phổ thông tiêu chuẩn.

(*) Nguyên văn: “First Nations”, tên gọi chính thức của các dân tộc bản địa, ví dụ như người Inuit, sống ở bắc Canada, ngay phía dưới Bắc Cực, trước khi người di cư da trắng từ châu Âu tới. Ngày nay còn lại khoảng gần 1 triệu người như thế trong dân số hơn 37 triệu người của Canada.

(*) Joseph Poindexter (1869-1951), thống đốc vùng lãnh thổ Hawai’i từ 1934 tới 1942.

(*) Nguyên văn: “habeas corpus”, tiếng Latin có nghĩa là “giữ lấy thân thể”. Đây là quy định phổ biến ở nhiều nước có nền tư pháp độc lập, theo đó một người bị bắt phải được quyền ra trước tòa án để tòa xem xét nhà nước có quyền giam giữ người ấy hay không.

(*) Nguyên văn: “legislative check”.

(*) Nguyên văn: “presidential oversight”.

(*) Tức súng colt tự động cỡ đạn .45 inch (11,5 milimét).

(*) Daniel Inouye (1924-2012), thượng nghị sĩ Hawai‘i từ năm 1963 tới khi qua đời.

(*) Tức Stephen Early (1889-1951), thư ký báo chí Nhà Trắng từ 1933 tới 1945, và một thời gian ngắn vào năm 1950. Ông là thư ký báo chí Nhà Trắng đảm nhận cương vị này lâu nhất trong lịch sử.

(*) Carlos Romulo (1898-1985), nhà báo và nhà ngoại giao người Philippines. Ông là bộ trưởng ngoại giao Philippines từ 1968 tới 1984.

(*) William Lindsay White (1900-1973), nhà báo và tác giả người Mỹ.

(*) John Ford (1894-1973), đạo diễn người Mỹ. Ford có một sự nghiệp kéo dài 50 năm với hơn 140 bộ phim, giành bốn giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất, và là một trong những đạo diễn nhiều ảnh hưởng nhất ở thời của ông. Ông cũng là một cựu binh từng tham gia Thế chiến II.

(*) Robert Montgomery (1904-1981), nam tài tử và đạo diễn người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “Filamericans”.

(*) Desi Arnaz (1917-1986), nhạc sĩ, diễn viên điện ảnh và diễn viên hài người Mỹ sinh ở Cuba.

(*) Nguyên văn: “American-British-Chinese-Dutch”.

(*) Lebensraum: tiếng Đức trong nguyên bản, nghĩa là “không gian sinh tồn”, cương lĩnh quan trọng của chế độ Quốc xã Đức và nhà độc tài phát xít Adolf Hitler, biện minh cho chính sách bành trướng quân phiệt để mở rộng “không gian sinh tồn” cho dân tộc Đức.

(*) Antonio Molina (1894-1980), nhà soạn nhạc người Philippines, nghệ sĩ nhân dân Philippines.

(*) Jose Laurel (1891-1959), tổng thống thứ ba của Philippines, từ 1943 tới 1945, đứng đầu chính quyền thân Nhật.

(*) Chester Nimitz (1885-1966), thủy sư đô đốc Hoa Kỳ (tướng năm sao), sau này là chủ nhiệm tác chiến hải quân Hoa Kỳ.

(*) John F. Kennedy (1917-1963), tổng thống thứ 35 của Hoa Kỳ từ 1961 tới 1963, ông bị ám sát khi đang tại chức.

(*) Lyndon Baines Johnson (1908–1973), tổng thống thứ 36 của Hoa Kỳ, từ 1963 tới 1969.

(*) Richard Nixon (1913-1994), tổng thống thứ 37 của Hoa Kỳ, từ 1969 tới 1974. Ông bị buộc phải từ chức.

(*) Gerald Ford (1913-2006), tổng thống thứ 38 của Hoa Kỳ, từ 1974 tới 1977.

(*) George H. W. Bush (1924-2018), tổng thống thứ 41 của Hoa Kỳ, từ 1989 tới 1993.

(*) Ernest King (1878-1956), thủy sư đô đốc, chủ nhiệm tác chiến hải quân Hoa Kỳ.

(*) Henry Harley “Hap” Arnold (1886-1950), thống tướng lục quân và thống tướng không quân Hoa Kỳ (tướng năm sao).

(*) Claro Recto (1890-1960), ông còn là một nhà thơ và chủ tịch Hội nghị Lập hiến Philippines 1934-1935.

(*) Yamashita Tomoyuki (1885-1946), tướng ba sao của quân đội Đế quốc Nhật Bản, thống đốc quân sự của Philippines 1944-1945. Sau này ông bị xét xử, kết án phạm tội ác chiến tranh và bị xử tử.

(*) Iwabuchi Sanji (1865-1945), chuẩn đô đốc quân đội Đế quốc Nhật Bản.

(*) Robert S. Beightler (1892-1978), thiếu tướng (hai sao) của lục quân Hoa Kỳ.

(*) Elpidio Quirino (1890-1956), tổng thống thứ sáu của Philippines, từ 1948 tới 1953.

(*) Một gallon tương đương 4,5 lít.

(*) Erwin Rommel (1891-1944), nguyên soái quân đội Đức Quốc xã. Nổi tiếng với biệt danh “Cáo sa mạc”, Rommel là một trong những viên tướng được trọng vọng nhất của phe Đức Quốc xã, cả bởi những địch thủ của ông. Ông bị chính quyền Quốc xã ép phải tự sát vào cuối cuộc chiến.

(*) Nguyên văn: “Seabee”, âm đọc trong tiếng Anh giống “CB” là viết tắt của “construction battalion” mang nghĩa “tiểu đoàn công binh”.

(*) Warren G. Harding (1865-1923), tổng thống thứ 29 của Hoa Kỳ, từ 1921 tới 1923. Ông chết vì trụy tim khi đang tại chức.

(*) Herbert Hoover (1874-1964), tổng thống thứ 31 của Hoa Kỳ, từ 1929 tới 1933.

(*) Nguyên văn: “cartography”.

(*) Buckminster Fuller (1895-1983), kiến trúc sư, nhà phát minh, và nhà thiết kế người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “polar azimuthal projection”.

(*) Richard Edes Harrison (1901-1994), người vẽ bản đồ và họa sĩ minh họa khoa học người Mỹ.

(*) Joseph Goebbels (1897-1945), bộ trưởng tuyên truyền của Đức Quốc xã từ 1933 tới 1945.

(*) Archibald MacLeish (1892-1982), nhà thơ và nhà văn người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “globaloney”.

(*) Clare Boothe Luce (1903-1987), tác giả và nhà ngoại giao người Mỹ.

(*) “Nhà độc tài vĩ đại”, phim hài chính trị ra mắt năm 1940 ở Mỹ để châm biếm Hitler, do Charlie Chaplin (1889-1977) đạo diễn và đóng vai chính.

(*) John Hersey (1914-1993), nhà văn và nhà báo người Mỹ.

(*) Harry Truman (1884-1972), tổng thống thứ 33 của Hoa Kỳ, từ 1945 tới 1953.

(*) Tức Jimmy Doolittle (1896–1993), tướng không quân Mỹ, chỉ huy cuộc không kích Doolittle đầu tiên của Mỹ vào Nhật Bản bản thổ trong Thế chiến II tháng Tư năm 1942.

(*) Beate Sirota (1923-2012), nghệ sĩ trình diễn người Mỹ sinh ở Áo, nhà đấu tranh cho nữ quyền.

(*) Betsy Ross (1752-1836), nữ thợ may người Mỹ, nổi tiếng bởi việc là người đầu tiên may lá quốc kỳ Mỹ.

(*) Adolf Berle (1895-1971), luật sư, tác giả và nhà ngoại giao Mỹ.

(*) Tên khai sinh Kusno Sosrodihardjo (1901-1970), tổng thống đầu tiên của Indonesia, từ năm 1945 tới 1967.

(*) Langston Hughes (1902-1967), nhà thơ, tiểu thuyết gia và nhà đấu tranh xã hội người Mỹ.

(*) Luis Taruc (1913-2005), chính trị gia người Philippines, lãnh đạo phong trào du kích cánh tả Hukbalahap từ 1942 tới 1950.

(*) Paul McNutt (1891-1955), cao ủy Philippines của Hoa Kỳ trong khoảng 1946-1947.

(*) Sergio Osmeña (1878-1961), tổng thống thứ tư của Philippines, từ 1944 tới 1946.

(*) Manuel Roxas (1892-1948), tổng thống thứ năm của Philippines, từ 1946 tới 1948.

(*) Nicholas Murray Butler (1862-1947), triết gia, nhà ngoại giao và nhà giáo dục người Mỹ. Ông được trao giải Nobel Hòa bình năm 1931.

(*) Strom Thurmond (1902-2003), thượng nghị sĩ South Carolina từ 1956 tới 2003. Thurmond thôi chức chỉ vài tháng trước khi ông qua đời ở tuổi 101.

(*) Hiram Fong (1906-2004), thượng nghị sĩ Hawai‘i từ 1959 tới 1977.

(*) John Gunther (1901-1970), nhà văn và nhà báo người Mỹ.

(*) Tiếng Tây Ban Nha: “Đảng Dân chủ Quần chúng”.

(*) Rexford Tugwell (1891-1979), thống đốc Puerto Rico từ 1941 tới 1946.

(*) Jesús T. Piñero (1897-1952), thống đốc Puerto Rico từ 1946 tới 1949.

(*) Một dặm vuông tương đương gần 2,6 km vuông, tức mật độ dân số của Puerto Rico khi đó là khoảng 250 người/km2.

(*) C. Wright Mills (1916-1962), nhà xã hội học người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “bluenose”, ý chỉ những người Thanh giáo khắt khe về mặt đạo đức, bao gồm phản đối nạo phá thai.

(*) Gregory Pincus (1903-1967), nhà sinh học người Mỹ.

(*) William Castle (1867-1962), nhà di truyền học tiên phong người Mỹ.

(*) Margaret Sanger (1879-1966), nhà vận động kiểm soát sinh sản và giáo dục giới tính người Mỹ.

(*) Nguyên văn: “birth control”.

(*) Katharine Dexter McCormick (1875-1967), nhà đấu tranh nữ quyền và quyền dân sự người Mỹ.

(*) John Rock (1890-1984), bác sĩ nhi khoa và sản khoa người Mỹ.

(*) Tiếng Tây Ban Nha: “cuộc phẫu thuật”.

(*) Nguyên văn: “Gag Law”.

(*) Hơn 9 mét.

(*) Tiếng Tây Ban Nha: “Tiểu bang liên kết tự do Puerto Rico”.

(*) Tiếng Tây Ban Nha: “Puerto tự do muôn năm!”

(*) Alvin Bentley (1918-1969), hạ nghị sĩ Michigan từ 1953 tới 1961.

(*) Arthur Laurents (1917-2011), kịch tác gia và đạo diễn sân khấu người Mỹ.

(*) Leonard Bernstein (1918-1990), nhạc sĩ người Mỹ.

(*) John Wilkes Booth (1838-1865), người đã ám sát Tổng thống Abraham Lincoln ở nhà hát Ford, Washington, D.C.

(*) John Hinckley, sinh năm 1955, người đã ám sát hụt Tổng thống Ronald Reagan vào năm 1981.

(*) Ý nói là đế quốc dựa trên phương pháp tổng hợp hóa học để tạo ra các loại vật liệu tổng hợp (synthetic).

(*) Leopold II (1835-1909), vua Bỉ từ 1865 tới 1909.

(*) Benjamin Franklin Goodrich (1841-1888), nhà tài phiệt Mỹ, người sáng lập hãng cao su B. F. Goodrich, phá sản năm 2012.

(*) Marlene Dietrich (1901-1992), diễn viên và ca sĩ lớn người Đức.

(*) Tiếng Đức: “Lực lượng phòng vệ”, tức quân đội của Đức Quốc xã.

(*) Tiếng Đức: “chiến tranh thần tốc”.

(*) Tức hàng loạt các sáng kiến kinh tế của Adolf Hitler với người chủ trì là Hermann Göring với mục tiêu biến nước Đức thành một siêu cường toàn diện trong vòng bốn năm.

(*) Tiếng Đức, nghĩa là “trại lao động”, chỉ các trại tập trung mà Quốc xã sử dụng lao động cưỡng bức là tù nhân phục vụ cho guồng máy chiến tranh của Đế chế.

(*) Primo Levi (1919-1987), nhà hóa học người Ý-Do Thái.

(*) Roland Barthes (1915-1980), triết gia và nhà lý luận văn học người Pháp.

(*) Richard Feynman (1918-1988), nhà vật lý lý thuyết người Mỹ, Nobel Vật lý học 1965.

(*) U Thant (1909-1974), tổng thư ký thứ ba của Liên Hiệp Quốc, từ 1961 tới 1971.

(*) Nguyên văn: “Situation Normal: All Fucked Up”.

(*) Một yard khối bằng khoảng 0,76 mét khối.

(*) Tên gọi lực lượng không quân của Đức Quốc xã.

(*) William H. Tunner (1906-1983), trung tướng (ba sao) không quân Mỹ.

(*) Samuel Morse (1791-1872), họa sĩ và nhà phát minh người Mỹ. Ông là người đã phát minh ra hệ thống điện tín có dây. Bức điện tín đầu tiên trong lịch sử được Morse đánh đi ngày 24 tháng Năm năm 1844 từ tầng hầm trụ sở Tòa án Tối cao Hoa Kỳ có nội dung: “Những gì Chúa ban.”

(*) Arthur Zimmermann (1864-1940), bộ trưởng ngoại giao Đế chế Đức từ năm 1916 tới 1917. 2. “D Day”: ngày quân Đồng minh đổ bộ vào Normandy ở Bắc Pháp để chiến đấu với quân Đức Quốc xã, 6 tháng Sáu năm 1944.

(*) John Deane (1896-1982), thiếu tướng (hai sao) lục quân Mỹ, trưởng phải bộ quân sự Hoa Kỳ ở Moscow trong Thế chiến II.

(*) Clement Attlee (1883-1967), thủ tướng Anh từ 1945 tới 1951.

(*) Jimmy Carter, sinh năm 1924, là tổng thống thứ 39 của Hoa Kỳ, từ năm 1977 tới 1981.

(*) Lucius Clay (1898-1978), đại tướng (bốn sao) lục quân Mỹ.

(*) John Ringling (1866-1936), doanh nhân người Mỹ nổi tiếng với nghề kinh doanh rạp xiếc.

(*) Lech Walesa, sinh năm 1943, là tổng thống Ba Lan từ 1990 tới 1995.

(*) Charles Curtis (1860-1936), phó tổng thống Mỹ từ 1929 tới 1933.

(*) 0,30 inch là 7,62 milimét, 0,303 inch là 7,6962 milimét.

(*) Các từ này, bởi được dùng rất phổ biến trong tiếng Anh, đều có nhiều nghĩa, ở đây chúng tôi xin liệt kê theo thứ tự một nghĩa cơ bản: tới, đạt tới, cho, giữ, để, làm, đặt, có vẻ, lấy, là làm, có, thấy, nói, gửi, có thể và sẽ.

(*) Ezra Pound (1885-1972), nhà thơ lớn người Mỹ.

(*) Lawrence Durrell (1912-1990), tiểu thuyết gia, nhà thơ và nhà viết kịch người Anh.

(*) George Orwell (1903-1950), văn hào người Anh.

(*) Herbert George Wells (1866-1946), nhà văn người Anh nổi tiếng với thể loại viễn tưởng.

(*) Ivor Armstrong Richards (1893-1979), nhà giáo dục và phê bình văn chương người Anh.

(*) Đây là câu đầu trong bài diễn văn Gettysburg nổi tiếng mà Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln đọc khi Nội chiến Mỹ đang diễn ra vào năm 1863. Nguyên văn tiếng Anh là: “Four score and seven years ago our fathers brought forth on this continent a new nation,” nghĩa là: “Tám mươi bảy năm trước, cha ông chúng ta khai sinh ra một quốc gia mới trên lục địa này.”

(*) Fonetik Crthqgrafi: tiếng Anh bình thường sẽ viết là “phonetic orthography”, nghĩa là “lối chính tả viết theo âm đọc”.

(*) Nghĩa là “Đánh vần kiểu mới”.

(*) Nghĩa là “Bảng chữ cái cho thế giới ngày mai”.

(*) “1 World, 1 Language” trong tiếng Anh bình thường, nghĩa là “1 thế giới, 1 ngôn ngữ”. Trên đây là các nỗ lực cải cách tiếng Anh cho “giản tiện” và/hoặc “thuận lợi” cho người học theo ý kiến chủ quan của những người đề xuất cải cách.

(*) Robert Latham Owen (1856-1947), thượng nghị sĩ Oklahoma từ 1907 tới 1925.

(*) Oconostota: theo tên thủ lĩnh người da đỏ lừng danh của bộ lạc Cherokee, Oconostota (khoảng 1710-1783), biệt danh “Gà Tây Hùng dũng”.

(*) George Bernard Shaw (1856-1950), văn hào người Ireland, Nobel Văn chương năm 1925.

(*) Andrei Gromyko (1909-1989), bộ trưởng ngoại giao Liên Xô từ 1957 tới 1985, chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô Viết tối cao từ 1985 tới 1988.

(*) Tiếng Pháp: “Cảm ơn rất nhiều.”

(*) Ian Fleming (1908-1964), nhà báo, sĩ quan tình báo và tiểu thuyết gia người Anh.

(*) Axel Wenner-Gren (1881-1961), triệu phú lập dị người Thụy Điển, một trong những người giàu nhất thế giới vào những năm 1930.

(*) Neville Chamberlain (1869-1940), thủ tướng Anh từ 1937 tới 1940. Ông nổi tiếng vì chính sách đối ngoại bị cho là quá bạc nhược trước sự lấn tới của Đức Quốc xã ở châu Âu.

(*) Hermann Göring (1893-1946), chủ tịch Nghị viện của Đức Quốc xã, bị tuyên án tử hình sau chiến tranh.

(*) Anthony Eden (1897-1977), thủ tướng Anh từ 1955 tới 1957.

(*) Errol Flynn (1909-1959), tài tử người Mỹ sinh ở Úc, nổi tiếng bởi cuộc sống đào hoa.

(*) Bob Marley (1945-1981), ca sĩ và nhạc sĩ người Jamaica, một trong những người tiên phong của nhạc reggae.

(*) Peter Tosh (1944-1987), nhạc sĩ reggae tiên phong người Jamaica.

(*) Tên tiếng Việt lần lượt của các phim đó là: Quả cầu sấm sét, Anh chỉ sống hai lần, Kim cương vĩnh cửu, Sống và hãy chết, Sát thủ với khẩu súng vàng, Chàng điệp viên tôi yêu, Tử địa Skyfall và Sòng bạc Hoàng gia.

(*) Tên tiểu thuyết của văn hào người Anh-Ba Lan Joseph Conrad (1857-1924), tựa tiếng Việt là Giữa lòng tăm tối.

(*) Salvador Dalí (1904-1989), họa sĩ trường phái siêu thực lớn người Tây Ban Nha.

(*) Theo tên kịch tác gia W. S. Gilbert (1836-1911) và nhà soạn nhạc Arthur Sullivan (1842- 1900). Họ là bộ đôi người Anh rất ăn ý chuyên dựng các vở opera hài hước thời Victoria.

(*) Viết tắt của “United States Department of Agriculture”: Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ.

(*) Eartha Kitt (1927-2008), nhạc sĩ, vũ công và diễn viên người Mỹ.

(*) Allen Dulles (1893-1969), giám đốc CIA từ 1953 tới 1961.

(*) Vụ việc xảy ra giai đoạn 1985 tới 1987, khi các quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ của Tổng thống Ronald Reagan tìm cách bán vũ khí cho chế độ Iran đang bị cấm vận hàng có tiền tài trợ cho hoạt động chống đối của nhóm vũ trang Contra ở Nicaragua, vốn là việc bị Quốc hội Mỹ cấm.

(*) Adlai Stevenson II (1900-1965), thống đốc Illinois từ 1949 tới 1953. Ông thuộc gia đình Stevenson, một trong những gia tộc quyền lực nhất nước Mỹ.

(*) Tomoyuki Tanaka (1910-1997), nhà sản xuất phim người Nhật Bản.

(*) Akira Kurosawa (1910-1998), đạo diễn lớn người Nhật Bản.

(*) Ishirö Honda (1911-1993), đạo diễn người Nhật Bản.

(*) Raymond Burr (1917-1993), diễn viên người Mỹ-Canada.

(*) Stanley Kubrick (1928-1999), đạo diễn lớn người Mỹ.

(*) Nghĩa là “Ngôn ngữ mới”.

(*) Gerald Holtom (1914-1985), họa sĩ và nhà thiết kế người Anh.

(*) Tức họa sĩ lớn người Tây Ban Nha Francisco Goya (1746-1828), nổi tiếng với những họa phẩm về tai họa chiến tranh và thân phận con người.

(*) John Lennon (1940-1980), nhạc sĩ và ca sĩ người Anh, thành viên chủ chốt của ban nhạc huyền thoại The Beatles.

(*) Bob Hope (1903-2003), ca sĩ, diễn viên hài và diễn viên điện ảnh người Anh-Mỹ. Nat King Cole (1919-1965), nhạc sĩ và ca sĩ jazz người Mỹ. Bing Crosby (1903-1977), ca sĩ người Mỹ.

(*) Bốn thành viên ban nhạc The Beatles.

(*) Buddy Holly (1936-1959), nhạc sĩ người Mỹ. Tuy chỉ sống một cuộc đời ngắn ngủi - ông qua đời năm 22 tuổi vì tai nạn máy bay - nhưng ông có ảnh hưởng rất lớn tới nhiều nghệ sĩ âm nhạc lừng lẫy sau này, bao gồm Bob Dylan, The Beatles, Elvis Presley, The Rolling Stones…

(*) Nguyên văn: “rest and recuperation”.

(*) Nguyên văn: “intercourse and intoxication”.

(*) Jimi Hendrix (1942-1970), nhạc sĩ rock và tay ghi ta huyền thoại người Mỹ. Deep Purple là ban nhạc Anh thành lập năm 1968, tiên phong thể loại rock cực nặng “heavy metal”. Cream, thành lập năm 1966, cũng là ban nhạc Anh chuyên thể loại rock. Led Zeppelin là ban nhạc rock được thành lập năm 1968 tại Anh.

(*) John Foster Dulles (1888-1959), bộ trưởng ngoại giao Mỹ từ 1953 tới 1959.

(*) Nguyên văn: “deindustrialization”.

(*) Nghĩa là: “âm thanh”.

(*) The Rolling Stones, ban nhạc Anh huyền thoại được thành lập năm 1962. Eric Clapton, sinh năm 1945, là nhạc sĩ và ca sĩ người Anh. Who, ban nhạc rock Anh thành lập năm 1964. Pink Floyd, ban nhạc rock Anh nhiều ảnh hưởng thành lập năm 1965. Van Morrison, sinh năm 1945, ca sĩ và nhạc sĩ người Bắc Ireland.

(*) Elvis Presley (1935-1967), nghệ sĩ âm nhạc người Mỹ, được coi là ông vua của thể loại “rock and roll”. Chuck Berry (1926-2017), nghệ sĩ âm nhạc nhiều ảnh hưởng, tiên phong trong thể loại “rock and roll”.

(*) Bob Dylan, sinh năm 1941, nghệ sĩ âm nhạc huyền thoại người Mỹ, Nobel Văn chương 2016. Johnny Cash (1932-2003), nghệ sĩ âm nhạc đa thể loại người Mỹ và có ảnh hưởng lớn. Simon & Garfunkel, ban nhạc Mỹ, được thành lập năm 1956.

(*) Nguyên văn tiếng Anh: “Mohamed and Abdullah, Sons of Awadh bin Laden”.

(*) Leonid Brezhnev (1906-1982), tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô từ 1964 tới 1982.

(*) Zbigniew Brzezinski (1928-2017), Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ từ 1977 tới 1981.

(*) Theo ghi chú tác giả trong tài liệu tham khảo, có thể xác định đây là cầu Hàm Rồng ở tỉnh Thanh Hóa.

(*) Nguyên văn: “extraordinary rendition”.

(*) “Những cánh đồng dâu”, trong đó có câu hát “Những cánh đồng dâu tây vĩnh viễn”.

(*) Saipan có diện tích hơn 115 kilômét vuông, còn khu Manhattan trung tâm thành phố New York là gần 60 kilômét vuông.

(*) Viết tắt của “White Anglo-Saxon Protestant”, nghĩa là “người da trắng Anglo-Saxon theo Tin Lành”.

(*) Ông Obama sinh ngày 4 tháng Tám năm 1961.

(*) Hai họ điển hình của người Anglo-Saxon gốc gác từ quần đảo Anh.