LÀ NGƯỜI NHẬT

(Lịch Sử, Thi Ca Và Kịch Bản Học Quá Trình Hình Thành Chế Độ Toàn Trị)

Tác giả: A.N. Mesheriakov

Người dịch: Phạm Nguyên Trường

Phát hành & NXB: Nhà xuất bản Tri Thức 03/2016

—★—

ebook©vctvegroup

LỜI GIỚI THIỆU

Tác phẩm Là người Nhật - Lịch sử, Thi ca và Kịch bản học quá trình hình thành chế độ toàn trị của A. N. Mesheriakov, một nhà Nhật Bản học nổi tiếng, là phần tiếp theo của cuốn Hoàng đế Minh Trị và nước Nhật Bản của Ngài - một bestseller của ông. Tác phẩm mới này nói về giai đoạn đầy bi kịch trong lịch sử Nhật Bản nửa đầu thế kỉ XX, giai đoạn đất nước này đang rơi nhanh vào vực thẳm của chế độ toàn trị. Những cuộc chiến tranh do Nhật Bản tiến hành trong giai đoạn đó đã gây ra biết bao đau khổ cho chính nhân dân Nhật Bản cũng như nhân dân các nước khác.

Lần đầu tiên, tác giả cho ta thấy cơ chế quản lí và đặc biệt là cơ chế văn hóa đã tạo điều kiện cho nhà cầm quyền huy động quần chúng một cách thành công chưa từng có. Ông cố gắng tìm hiểu người Nhật giai đoạn đó, con đường mà đất nước lựa chọn hấp dẫn họ ở điểm nào. Ông tập trung vào những vấn đề hết sức lí thú như quan niệm của người Nhật đối với thể xác và tinh thần, đối với tuổi già và tuổi trẻ, đối với mình và với người.

Đây là tác phẩm không thể thay thế cho tất cả những người muốn đi sâu tìm hiểu lịch sử và văn hóa Nhật Bản.

Người dịch

Cỏ hoa mùa xuân

Và chiến công năm cũ…

Chỉ còn là những giấc mơ

Matsuo Basho*

•

Matsuo Basho (1644-1694), thiền sư thi sĩ lỗi lạc thời Edo, tên thật là Matsuo Munefusa.

LỜI NÓI ĐẦU

Cũng như những thế kỉ trước, thế kỉ XX là thế kỉ của những điều không tưởng, vấn đề là, những điều không tưởng của thế kỉ XX khác hẳn với những điều không tưởng của quá khứ. Khác không chỉ ở tính chất của những ước mơ mà còn ở quy mô của những mưu toan nhằm hiện thực hóa chúng nữa. Sự phát triển của khoa học, kĩ thuật, giao thông và thông tin liên lạc đã dẫn đến việc hiện đại hóa công nghệ quản lí, cho phép huy động vào công cuộc xây dựng tương lai tươi sáng một lượng người lớn chưa từng có, nó tạo điều kiện cho nhà nước thâm nhập vào mọi ngóc ngách của đời sống, khiến số lượng nạn nhân cũng ở mức độ chưa từng có. Đô thị hóa làm cho cơ chế kìm hãm và nền đạo đức cũ sụp đổ, những giá trị và định hướng cũ mất dần ý nghĩa. Dân chúng rất dễ bị lừa mị, nhân dân biến thành đám đông ngay trong chớp mắt.

Mưu toan xây dựng các chế độ không tưởng được thực hiện cả ở Liên Xô, cả ở nước Đức quốc xã lẫn nước Nhật. Liên Xô xây dựng chủ nghĩa cộng sản quốc tế, nước Đức quốc xã xây dựng “trật tự mới ở châu Âu”, còn nước Nhật phong kiến thì xây dựng khu vực thịnh vượng chung của các dân tộc Á Đông. “Tương lai tươi sáng”, “Sứ mệnh vĩ đại”, “Hòa bình vĩnh cửu”, “Hạnh phúc cho tất cả mọi người” đã nghiễm nhiên bước vào từ điển của các chế độ không tưởng đó. Phương tiện để thực hiện những mục tiêu này chính là bạo lực. Bạo lực đối với chính nhân dân nước mình và với các dân tộc khác. Bạo lực đối với thông tin, đối với văn hóa, đối với thể xác và bạo lực quân sự. Cho nên, để thực hiện các tư tưởng không tưởng, ở cả ba nước nói trên người ta đều thiết lập một hệ thống cai trị. Hệ thống này phải được gọi là chủ nghĩa toàn trị.

Thuật ngữ này rộng hơn khái niệm “chủ nghĩa xã hội”, “chủ nghĩa xã hội quốc gia” hay “chế độ quân chủ”. Nó gom vào cùng một nhóm những chế độ và cơ cấu nhà nước đặc thù: đối với các chế độ này, đời sống của con người chẳng có một chút giá trị gì. Vì vậy, nhà nước tự giành lấy cho mình quyền - cả về mặt đạo đức lẫn pháp lí - thâm nhập vào mọi lĩnh vực có thể tưởng tượng được, nó tước đoạt ngay cả quyền sống độc lập của con người. Nó tạo ra một kiểu người không đủ sức suy nghĩ một cách độc lập về những lợi ích cá nhân và “ích kỉ” của chính mình.

Động viên, kế hoạch, chủ nghĩa tập thể, thống nhất, đấu tranh là những đặc trưng gắn liền với đời sống và hệ tư tưởng của những nhà nước đó. Lợi ích của những con người cụ thể bị lờ đi và bị coi là chủ nghĩa cá nhân thối tha. Đơn vị xã hội là giai cấp, đất nước và dân tộc. Con người chỉ được coi là có “đầy đủ giá trị” khi đã hòa nhập vào quần chúng. Những đám quần chúng này có niềm tự hào riêng của mình, họ coi mình là những người làm nên lịch sử, và rất dễ rơi vào tình trạng bị kích động, thậm chí còn lấy làm hài lòng vì bị kích động nữa.

Người ta thường nghĩ rằng dân chúng luôn luôn là nạn nhân của những chính trị gia khôn khéo và bất lương, những kẻ lúc nào cũng chỉ theo đuổi quyền lợi ích kỉ. Tôi cho rằng hiểu như thế là không đúng. Phần lớn các chính trị gia và sử gia vẫn còn là tù nhân của những ảo tưởng “mị dân”: nhân dân bao giờ cũng đúng. Còn nếu nhận thấy ở nhân dân có điều gì đấy tiêu cực thì bao giờ họ cũng bảo rằng nhân dân đã bị lừa bịp. Nghĩa là trước những sự kiện đang diễn ra, “người dân bình thường” không phải chịu bất kì trách nhiệm đạo đức nào, nhân dân bị coi là những đứa trẻ vị thành niên và không thể bị đưa ra xét xử. Kể cả xét xử trước tòa án của lịch sử. Cách hiểu như thế, theo tôi, là vô trách nhiệm và đầy khiếm khuyết. Nhà nước toàn trị là kết quả hoạt động của rất nhiều người, mỗi người trong số họ phải chịu phần trách nhiệm của mình.Phần trách nhiệm của mỗi người dĩ nhiên là khác nhau, nhưng những mưu toan “biện hộ” cho nhân dân nhất định sẽ đưa đến sự băng hoại cả về mặt đạo đức lẫn thể xác của họ.

Cả Nhật, Đức và Liên Xô đều tiếp cận với quá trình công nghiệp hóa tương đối muộn. Nhưng quá trình công nghiệp hóa lại diễn ra với tốc độ nhanh chưa từng có, tay chân hoạt động nhanh hơn đầu óc, tình cảm không theo kịp máy móc. Trong khi tự hào với sức mạnh quân sự và công nghiệp của đất nước mình thì người dân lại khao khát tinh thần gia trưởng xưa cũ. Sự phát triển của nền văn minh đô thị dẫn đến sự đa dạng, mà đôi khi lại bị coi là hỗn loạn. Sự phân chia trong nội bộ làng xã thành “mình” và “họ” đã được mở rộng sang các giai cấp và dân tộc, và đạt đến biên giới quốc gia chứ không còn giới hạn trong làng xã nữa. Bị đẩy từ nông thôn lên phố thị, con người bị cắt rời khỏi cội rễ và những cơ chế kìm hãm của xã hội truyền thống. Họ trở thành những chủ thể độc lập của quá trình sáng tạo của lịch sử. Trong khi đó, họ lại là những người nhu nhược và là đối tượng tuyệt vời cho việc ru ngủ và những thủ đoạn lừa gạt khác. Chính họ cũng muốn “thống nhất” tình cảm và cảm xúc của mình vì không thể chịu đựng nổi những thử thách của sự cô đơn và chủ nghĩa cá nhân. Họ thường xuyên bị những căng thẳng, những cơn rối loạn thần kinh và thái độ hung hãn giày vò; họ sẵn sàng tìm và dễ dàng tìm được kẻ thù. Ở cả trong cũng như ngoài biên giới quốc gia.

Xã hội trở thành một đội quân cực kì đông đảo, tất cả các chiến binh đều sẵn sàng thi hành mệnh lệnh ngay lập tức. Đàn ông lí tưởng không phải là người có thể tự đưa ra quyết định mà là người chiến sĩ sẵn sàng thực hiện mọi mệnh lệnh một cách vô điều kiện. Thực tế là không có ngoại lệ, mọi người đều được xếp vào đội ngũ, không ai được quyền hành động một cách độc lập. Phụ nữ và trẻ con cũng được yêu cầu trở thành những người giống như mẫu đàn ông nói trên. Và họ cũng vui vẻ đi theo con đường đó. Tất cả đều muốn đoàn kết với những người còn lại. Tất cả đều sợ cảnh cô đơn.

Cả Nhật, Đức và Liên Xô đều tuyên bố rằng mục tiêu cuối cùng của họ là hòa bình. Nhưng không nước nào trong ba nước nói trên có thể tồn tại và muốn tồn tại trong điều kiện hòa bình. Chiến tranh - giữa các quốc gia, giữa các sắc tộc, giữa các chủng tộc và giai cấp - là điều kiện tồn tại chủ yếu của họ. Nhà nước toàn trị chỉ có thể tồn tại trong không gian ngày càng được mở rộng, khi các cơ quan như quân đội và công an có nhiều quyền lực hơn các cơ quan dân sự, khi lĩnh vực đối nội phải phục tùng các mục tiêu đối ngoại. Tính chất không tưởng của những mục tiêu nói trên nhất định sẽ xung đột với bản chất của con người, bạo lực sẽ ngày càng gia tăng và sự chống đối cũng tăng theo. Chính vì vậy mà thời gian tồn tại của chủ nghĩa toàn trị mới ngắn như thế, cơ chế tự hủy đã được cấy sẵn vào trong lòng nó ngay từ đầu.

Trong nhiều nước “tiên tiến” thế kỉ XX, nghệ thuật quản lí con người mới được phát minh (giáo dục bắt buộc và giống nhau, chế độ quân dịch chung cho tất cả mọi người, sự phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng), cũng như sự phát triển chưa từng có của khoa học và kĩ thuật đã dẫn đến niềm tin ngây ngô và nguy hiểm vào khả năng vô hạn của nhà nước cũng như khả năng huy động của nó. Các nhà nước thế kỉ XIX không thể cấp súng cho hàng triệu người dân của mình. Các nhà nước này cũng không thể động viên hàng trăm ngàn người tham gia những cuộc biểu tình ủng hộ họ. Họ cũng không thể bắt buộc dân chúng mơ ước rằng hai mươi năm sau cuộc đời sẽ tốt hơn hẳn. Và muốn thế thì phải hi sinh. Trong thế kỉ XX, niềm tin như thế đã trở thành tài sản chung, các ảo thuật gia đã nắm được quyền điều khiển cuộc chơi. Rất ít người nghi ngờ, nếu có cũng không thể át được tiếng nói của đám đông; điều đó đã dẫn đến kết cục bi thảm cho hàng trăm triệu người. Tất cả đều chịu chung hậu quả: cả những người nghi ngờ lẫn các ảo thuật gia và những người muốn được họ dắt mũi nữa.

Các đảng viên quốc xã, những người dân tộc chủ nghĩa Nhật Bản và đảng viên cộng sản Liên Xô có quan niệm khác nhau về thiên đường trên cõi thế. Thiên đường quốc xã không có người Do Thái và người Di-Gan, nhưng có những sắc dân khác, đấy là những sắc dân phải lao động vì hạnh phúc của dân tộc thượng đẳng. Trong thiên đường Nhật Bản với tên gọi “Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á”, Nhật Bản vĩ đại là người truyền bá ánh sáng và đức hạnh, là người dẫn các dân tộc bị những tên đế quốc “da trắng” áp bức bước vào tương lai. Thiên đường chính là sự “hài hòa” hay địa vị rõ ràng và dứt khoát cho các dân tộc, mỗi dân tộc sẽ có vị thế tương xứng của mình. Thiên đường cộng sản được mường tượng như là một xã hội thuần nhất, không còn dân tộc, không còn giai cấp, mọi người đều bình đẳng.

Mặc dù có những khác biệt như thế, nhưng phương pháp xây dựng thiên đường thì lại giống nhau đến lạ lùng. Các kiến trúc sư không tưởng luôn theo dõi nhau và với thái độ đầy ngờ vực, nhưng lại sẵn sàng bắt chước kinh nghiệm của nhau, coi đó là sản phẩm của chính mình. Chủ nghĩa toàn trị có đặc điểm là mang tính quốc tế, hệ thống toàn trị này không thể tồn tại nếu không có hệ thống kia. Chế độ toàn trị Nhật Bản cáo chung ngay sau khi chế độ toàn trị quốc xã sụp đổ. Sau đó chế độ toàn trị Xô Viết rơi vào giai đoạn hấp hối và tự sụp đổ - không có sự thúc đẩy mạnh mẽ từ bên ngoài, khả năng sáng tạo của nó đã suy kiệt một cách nhanh chóng.

Các nhà lãnh đạo Nhật Bản, Đức và Liên Xô là những người dễ bị kích động và thiếu văn hóa. Nói về đạo đức, những người cầm quyền Nhật Bản ăn đứt giới lãnh đạo chóp bu của Đức và Liên Xô. Họ chưa từng kêu gọi giết người, nhưng ngôn từ không tưởng của họ nhất định sẽ dẫn đến giết người. Các nhà lãnh đạo Nhật Bản, Đức và Liên Xô đều tin vào sứ mệnh thiêng liêng và khẳng định tính độc đáo của đất nước mình. Họ tin rằng mình nắm được chân lí và có những bản thiết kế thần thánh, họ sẽ xây dựng tương lai theo đúng những bản thiết kế đó. Ý tưởng về tương lai tươi sáng đã làm họ lên cơn say. Họ không hề nghĩ rằng điều khiển một đất nước trong tình trạng say sưa là một việc làm vô cùng nguy hiểm, cho cả mình lẫn những người xung quanh, nguy hiểm hơn cả lái xe trong tình trạng say rượu.

Nhưng thuật ngữ “chủ nghĩa toàn trị” không xóa nhòa hiện tượng là phương pháp xây dựng chế độ toàn trị trong mỗi nước lại có những khác biệt cực kì sâu sắc. Chế độ toàn trị ở mỗi nước lại có những cơ chế đặc thù về văn hóa và dân tộc. Cái nhìn từ vũ trụ tưởng là giống nhau thì trên mặt đất hóa ra lại khác nhau. Khác với Đức và Liên Xô, cơ cấu bộ máy nhà nước Nhật, mà trung tâm của nó là vị hoàng đế thiêng liêng, không cần phải chứng minh tính chính danh của mình. Vì vậy mà hào quang hàng thế kỉ luôn luôn tỏa ra xung quanh những lời có cánh và những ẩn dụ mà nó sử dụng. Viện dẫn truyền thống là biện pháp rất thịnh hành ở Nhật. Tách hẳn khỏi các sự kiện lịch sử thì không một tư tưởng gia nào có thể hi vọng thành công. Vì vậy mà các kiến trúc sư toàn trị Nhật Bản không có tinh thần dũng cảm và táo bạo như các “đồng sự” của họ ở phương Tây. Cũng vì vậy mà chế độ toàn trị Nhật Bản không thể (không muốn) tạo ra được “phong cách” hoành tráng (trong nghệ thuật, hội họa, kiến trúc, văn học), dù còn lâu mới làm người ta nhớ tới những công trình sáng tạo được chủ nghĩa quốc xã và chủ nghĩa cộng sản hà hơi tiếp sức.

Khi viết tác phẩm này, không chỉ sự tương đồng mà tính đặc thù trong quá trình xây dựng xã hội toàn trị Nhật Bản cũng làm tôi băn khoăn lo lắng. Tính đặc thù xuất hiện khắp nơi: trong các mục tiêu, trong tương tác giữa giới tinh hoa cầm quyền với xã hội, trong các phương pháp giáo dục con người lí tưởng, trong bức tranh về thế giới, trong động cơ hành động, trong phong cách sống và chết. Nói cách khác, tôi cố gắng tìm hiểu: Người Nhật trong nửa đầu thế kỉ XX là những người như thế nào. Vì rằng “người Nhật” trong giai đoạn này đã không hoàn toàn có nghĩa như trước đây nữa. Khi viết tác phẩm Hoàng đế Minh Trị và nước Nhật Bản của Ngài*, với các sự kiện kết thúc vào năm 1912 - tức là khi vị hoàng đế này băng hà - tôi cũng đặt ra cho mình nhiệm vụ mô tả cảm quan của chính người Nhật Bản: cuốn Là người Nhật là phần tiếp nối của tác phẩm nói trên. Những ai đã đọc tác phẩm trước hẳn có điều kiện khẳng định rằng người Nhật vẫn nói tiếng Nhật, nhưng tiếng Nhật bây giờ đã khác trước. Dĩ nhiên là mỗi người Nhật đều đã sống một cuộc đời riêng, mỗi cuộc đời đó đương nhiên cũng không chỉ là thực hiện những chức năng mà xã hội và nhà nước giao cho từng người. Tuy nhiên vẫn có một cái gì đó giống nhau, chính cái sự giống nhau này đã đưa số phận của từng cá nhân vào một mẫu số chung. Tôi đã cố gắng quan sát những chiếc kim nhằm gắn kết, nhằm biến những cái riêng thành mẫu số chung đó.

•

A. N. Mesheriakov, Hoàng đế Minh Trị và nước Nhật Bản của Ngài, Moskva: Natalis, 2006.

Chế độ toàn trị Nhật Bản kéo dài không lâu. Tác phẩm này mô tả quá trình hình thành, hoạt động và cáo chung, cũng như những tình cảm liên quan đến quá trình xây dựng nó. Xây dựng chế độ toàn trị là một công việc to tát, có hàng triệu người tham gia. Có cả những diễn viên chính lẫn những kẻ “cờ đèn kèn trống”. Nhưng tất cả bọn họ đều là diễn viên của cùng một vở kịch. Một vở kịch không thể diễn đến lần thứ hai. Dù có đầy đủ tính khoa trương, thiếu tự nhiên và xung động như mọi chế độ toàn trị khác, chế độ toàn trị Nhật Bản, về bản chất, là hiện tượng cực kì nghiêm túc. Trên sân khấu không có gì là giả mạo hết, tất cả các diễn viên đã sống và chết một cách nghiêm túc. Trong vở kịch này không có chỗ cho sự tự trào, chính vì vậy mà bao giờ nó cũng có kết cục khủng khiếp.

Câu chuyện kết thúc vào giai đoạn người Mĩ chiếm đóng Nhật Bản, đặt dấu chấm hết cho chế độ và con người toàn trị Nhật Bản - kẻ sáng tạo ra (cũng đồng thời là sản phẩm của) chế độ đó. Trên đống đổ nát của chế độ cũ, từ con người “Nhật Bản tan hoang” bắt đầu hình thành một con người Nhật Bản hoàn toàn khác. Đấy là con người có nhiều điểm chung với hình ảnh đã ăn sâu vào nhận thức của độc giả trong nước hiện nay (ý nói nước Nga - ND), quá trình hình thành nên người Nhật Bản mới này là đề tài của một câu chuyện khác. Tác phẩm này mới chỉ đề cập sơ qua mà thôi.

Tôi, tác giả cuốn sách này, sinh năm 1951, là sản phẩm của xã hội toàn trị. Tôi bước vào đời đúng lúc xã hội đó bắt đầu quá trình phân rã. Khi còn là học sinh, rồi đội viên và vào đoàn, tôi vẫn chưa có ý niệm gì về những vấn đề toàn trị, những vấn đề vốn đã là hiện thực khách quan của cuộc sống vô tư lự. Nhưng, như tôi nhớ, từ khi bước chân vào đại học, những lí tưởng mà chủ nghĩa cộng sản dùng để quyến rũ tôi đã không còn tạo được bất kì ảo tưởng nào. Nhưng có khá nhiều người thông minh và tử tế đã lên án những ý kiến mang tính phê phán của tôi. Tôi hoàn toàn không nghĩ là họ ngu dốt hơn mình, vấn đề là tại sao họ lại gắn bó với chế độ toàn trị. Cũng như người Nhật và người Đức đã từng gắn bó với nó.

Trong tác phẩm này tôi phân tích chủ yếu những vấn đề gần gũi với nghề nghiệp của mình. Tức là Nhật Bản. Nhưng kinh nghiệm sống ở Liên Xô đã cung cấp nền tảng vững chắc cho những suy nghĩ của tôi. Điều trước tiên tôi muốn tìm hiểu là vì sao những con người tế nhị, sắc sảo và nhạy cảm lại ngả theo chủ nghĩa toàn trị. Hiểu điều đó nghĩa là trả lời được câu hỏi: những người vẫn tự gọi mình là người Nhật thực chất là người như thế nào. Họ cảm nhận về mình như thế nào, họ dựa vào cái gì để sống và nguồn động viên của họ là gì, điều gì làm họ vui mừng hay đau khổ. Vì vậy mà tôi không quan tâm nhiều đến bản thân các sự kiện, có thể tìm được những sự kiện như thế trong các tác phẩm khác. Thảo luận về những tiểu tiết của những sự kiện cũng không thuộc phạm vi quan tâm của tác phẩm, vấn đề tôi quan tâm nhất là những người vẫn tự gọi mình là người Nhật đó nhận thức các sự kiện như thế nào.

Hiểu biết hiện nay của chúng ta về những sự kiện đó khác hẳn với hiểu biết của người đương thời. Nhận thức của họ cũng khác hẳn nhận thức của chúng ta. Nhưng chính họ lại tin là mình biết khá rõ những sự kiện đang diễn ra. Hiểu biết tạo ra trong lòng người ta tình cảm và quyết định những hành vi tiếp theo. Những ẩn dụ mà họ sử dụng tiềm ẩn khả năng xây dựng cũng như phá hoại rất lớn. Nói cách khác, tác giả không chỉ giữ vai trò của một nhà sử học cố gắng mô tả những sự kiện lịch sử theo quan niệm hiện nay mà còn đóng vai một nhân chứng-người đương thời với các sự kiện nữa. Theo quan niệm của tôi, cách tiếp cận như thế giúp dễ dàng giải thích và nhận thức hiện thực lịch sử và con người.

Dĩ nhiên, ngay cả bằng cách tiếp cận như thế, tôi vẫn không thể (không muốn) tránh được những nhận định cảm tính và mang tính cá nhân, đấy là do những thiên kiến và kinh nghiệm sống của mình mà ra. Trong thời gian viết tác phẩm này, có những lúc cảm xúc đã xâm chiếm trọn vẹn tâm hồn tôi. Theo quan niệm của tôi đấy là những tình cảm hữu ích - trách nhiệm nhà sử học của tôi được thể hiện qua những tình cảm đó. Trong đó, theo tôi, không chỉ có khía cạnh nhận thức mà còn hàm chứa cả khía cạnh đạo đức. Tôi nghĩ rằng suy tư về “đề tài Nhật Bản” giúp chúng ta hiểu tại sao chúng ta lại rơi vào (và rơi vào như thế nào) cái bẫy toàn trị, mà hôm nay chúng ta vẫn chưa thể (chưa muốn) thoát ra được. Thật đáng tiếc là tại nước Nga hiện nay, vấn đề trách nhiệm về mặt văn hóa và trách nhiệm của nhân dân đối với quá khứ toàn trị đẫm máu đã không được đem ra thảo luận. Người ta đã gán nó cho một cá nhân và gọi là chủ nghĩa Stalin, điều đó chứng tỏ rằng tư duy lịch sử-văn hóa và trách nhiệm của chúng ta còn ở trình độ cực kì thấp kém.

Tác giả nhận thức rõ rằng đối với nhiều vấn đề, tác phẩm này mới chỉ đề ra được cách tiếp cận mang tính nghiên cứu mà thôi, vấn đề ở đây không chỉ là ở sự phức tạp của đối tượng nghiên cứu và sự hiểu biết chưa đầy đủ của tác giả. Chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản cần phải được nghiên cứu kĩ lưỡng hơn. Sau Thế chiến II, các nhà sử học cánh “tả” giữ thế thượng phong trong ngành sử liệu học Nhật Bản. Đồng tình với những lời lên án chế độ toàn trị và những kiến trúc sư rất thiếu thiện cảm của chế độ đó, tôi vẫn phải ghi nhận rằng trong rất nhiều tác phẩm, lòng nhiệt tình mang tính chính luận đã lấn át chức năng phân tích. Sự phân chia một cách dứt khoát thành “giới thượng lưu” cầm quyền đầy sức mạnh và “nhân dân” chẳng có chút quyền hành nào đã dẫn đến kết quả là người ta đổ riệt mọi tai họa cho “bọn quân phiệt”. Với cách tiếp cận như thế, những cơ cấu do tâm lí và văn hóa tạo ra, làm cho chủ nghĩa toàn trị trở thành chế độ được nhiều người hâm mộ đã không được xem xét nữa. Sau khi Thế chiến II kết thúc, “bọn quân phiệt” được coi là những kẻ có tội trong việc làm cho đất nước sụp đổ, và như thế là vô hình trung đã làm cho những người đại diện “bình thường” của nền văn hóa Nhật không cần phải trăn trở, không cần phải chịu trách nhiệm cá nhân gì hết. Dư luận xã hội giữ vị trí “thụ động”: họ cho rằng nhân dân Nhật Bản đã bị một lũ lưu manh “lừa bịp”. Như thế lại càng cần phải hiểu vì sao nước Nhật lại bó tay trước sức cám dỗ của chủ nghĩa toàn trị. Chủ nghĩa toàn trị Đức và Nga sinh ra phần lớn là do sức ép của những hoàn cảnh cực kì khắc nghiệt: Thế chiến I. Vì đóng góp của Nhật vào cuộc chiến này là rất ít cho nên phải công nhận rằng chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản chủ yếu là hiện tượng nội sinh. Theo nghĩa đó, Nhật Bản là ví dụ về chủ nghĩa toàn trị “thuần chất”, không pha tạp. Là ví dụ về chủ nghĩa toàn trị được khuyến khích bởi những toan tính trừu tượng và những cảm xúc đầy chất thơ.

Việc quy toàn bộ trách nhiệm cho “bọn quân phiệt” ở Nhật Bản lại trùng hợp một cách khác thường với xu hướng chủ đạo trong ngành sử liệu học ở Mĩ và Liên Xô. Đại diện của ngành sử liệu học ở những nước này cũng coi “chủ nghĩa quân phiệt” là “sự chệch hướng” của các sự kiện, các sự kiện đã không đi theo tiến trình “bình thường” và “tự nhiên”, tức là tiến trình dường như chắc chắn sẽ dẫn tới xã hội (xã hội chủ nghĩa) hòa bình và dân chủ. Hành động của “bọn quân phiệt” được coi là âm mưu đểu cáng nhằm lừa bịp toàn thế giới cũng như nhân dân nước mình. Cơ sở của quan điểm như thế là niềm tin mang tính “dân chủ” (“dân túy”) rằng “nhân dân”, về bản chất, là người đại diện của những tư tưởng cao cả, đúng đắn và bẩm sinh là không thể làm điều ác. Qua phân tích các sự kiện, các thảm họa cả về mặt xã hội lẫn con người, diễn ra trong thế kỉ XX, tác giả không thể đồng tình với quan điểm đó. Theo thiển ý, “nhân dân” và những thành viên của nó cũng phải chịu trách nhiệm trước lịch sử, tương tự như “chính quyền”: họ là những chiến binh của cùng một hệ tư tưởng.

Sau khi đã nói đến quá trình nghiên cứu còn nhiều khiếm khuyết về hiện tượng toàn trị Nhật Bản, người viết buộc phải bổ sung thêm: lĩnh vực sử liệu học Nhật Bản trong những năm gần đây đã có những thay đổi căn bản. Ở Nhật Bản đã bắt đầu xuất hiện những công trình nghiên cứu coi những điều đã xảy ra không phải là thảm họa mà là kết quả hợp quy luật của quá trình phát triển cả về lịch sử lẫn văn hóa của đất nước. Độc giả có thể tìm thấy trích dẫn từ những công trình như thế trong cuốn sách này.

Xuất phát điểm của cuốn sách này là vương triều của hoàng đế Đại Chính (1879-1926, ở ngôi từ năm 1912 đến năm 1926). Khi còn sống, các thần dân vẫn gọi ngài là “hoàng đế Yosihito” (Gia Nhân). Chỉ sau khi băng hà, người ta mới gọi ngài là Đại Chính. Tương tự trường hợp hoàng đế Minh Trị. Để tránh lầm lẫn chúng ta sẽ gọi ngài là “hoàng đế Đại Chính”, tức thụy hiệu mà người ta vẫn gọi ngài hiện nay. Ta cũng sẽ làm như thế với con của ngài. Khi còn là đông cung thái tử, chúng ta gọi ngài là hoàng tử Hirohito (Dụ Nhân) (1901-1989, ở ngôi từ năm 1926 đến 1989). Sau khi lên ngôi, ngài trở thành hoàng đế Chiêu Hòa, mặc dù người đương thời biết rằng ngài chính là Hirohito. Thuật ngữ “vương triều Đại Chính” hay “vương triều Chiêu Hòa” là do truyền thống và chỉ có tính chất kĩ thuật - các “hoàng đế” Nhật Bản không liên quan gì đến việc cai trị, mặc dù hình ảnh của họ giữ vai trò vô cùng to lớn trong thế giới quan của người Nhật hồi đó.

Tôi xin chân thành cảm ơn những người đã góp ý, giúp đỡ tài liệu và đưa ra nhận xét trong quá trình biên soạn tác phẩm này. Trước hết, đấy là A. R. Viatkin, A. M. Gorbylev, O. A. Mudrak, K. K. Podlesky, E. K. Simonova-Gudzenko, V. V. Sumsky.

Tôi không thể không nhắc đến những người mà tình bạn và những buổi thảo luận với họ đã giúp hình thành tư tưởng và niềm tin của tôi. Đấy là nhà kinh tế học A. A. Konius (1895-1990) và nhà Trung Quốc học G. A. Tkatrenko (1947-2000). Họ đã không còn, nhưng quá trình tiếp xúc lâu dài và thường xuyên với họ là món quà vô giá mà tôi hi vọng rằng tôi đã rút ra được những bài học nhất định*.

•

Xin đọc: G. A. Tkatrenko (1947-2000), Các công trình về nhân loại học văn hóa. Moskva, Văn học phương đông; NXB Con kiến, 2003, trang 5-17; Konuis A. A. (1985-1990). Sinh sôi cá tính (đang in). Trong bản dịch này, tất cả các tài liệu tham khảo tiếng Nga và tiếng Anh đều được dịch sang tiếng Việt, các tài liệu tiếng Nhật thì được giữ nguyên theo phiên âm trong nguyên tác - ND.

HỒI I

BẤT ĐỒNG Ý KIẾN GIA TĂNG

MÀN 1
HOÀNG ĐẾ ĐẠI CHÍNH:
SÂN KHẤU CỦA MỘT CÁI BÓNG MỜ

Vì toàn bộ cấu trúc nhà nước-xã hội Nhật Bản được xây dựng để cho hoàng đế là trung tâm lễ nghi và biểu tượng của nó, cho nên trước hết chúng ta cần phải quan tâm đến nhà vua. Vấn đề quan tâm chủ yếu của chúng ta là hình ảnh của hoàng đế trong mắt thần dân của ngài. Vì không phải con người thực mà hình ảnh của ngài mới là điều quan trọng đối với họ.

Con của hoàng đế Minh Trị, hoàng thái tử Yosihito (Giá Nhân) được phong vương ngay sau khi vua cha băng hà vào ngày 30 tháng 7 năm 1912. Ngay sau khi băng hà, Minh Trị được tuyên bố là “hoàng đế vĩ đại”, sánh ngang với Alexander Đại đế* và Pyotr I*. Việc Minh Trị chỉ là biểu tượng chứ không hề có vai trò gì trong sự nghiệp cải tạo đất nước không phải là điều quan trọng. Chỉ có rất ít cận thần biết rõ chuyện này, còn trong nhận thức của người dân thì thời đại của những cuộc cải cách hoành tráng chính là thời đại mang tên ngài. Chính trong thời gian “cầm quyền” của Minh Trị, nước Nhật đã được gọi là “Đế chế Nhật Bản vĩ đại”. Có nhiều cơ sở để nói như thế: sau 45 năm trị vì của ngài, nước Nhật từ một đất nước quê mùa nằm bên lề của thế giới “văn minh” (tức là “phương Tây”) thành một quốc gia hùng cường mà tất cả mọi người đều phải coi chừng. Trong thời gian đó, nước Nhật đã kịp xây dựng được một hệ thống quản lí hữu hiệu, một quân đội mạnh, dân chúng không còn người mù chữ, bắt đầu tiến hành công nghiệp hóa và đã đánh thắng cả Trung Quốc lẫn Nga, chiếm được thuộc địa (nước duy nhất ở Á châu làm được chuyện này!) cũng ở châu Á (Đài Loan và Triều Tiên). Dĩ nhiên là Nhật còn lạc hậu hơn các nước tiên tiến, nhưng vị trí số một ở Á châu thì không ai có thể phủ nhận.

Vương triều Đại Chính nhất định phải trở thành vương triều vĩ đại. Mặc dù trong đạo dụ đầu tiên, theo truyền thống, ngài có phàn nàn về sự thiếu hụt lòng nhân từ của mình, phương châm cai trị vẫn thể hiện bằng hai chữ “Đại Chính”, nghĩa là “Chính nghĩa vĩ đại”. Từ này được lấy từ Kinh Dịch của Trung Quốc: “Lớn là nhờ chính nghĩa, đấy là đạo trời”. Đại Chính và quần thần của ngài đã dùng ẩn dụ đó để bố cáo cho thiên hạ biết rằng vị tân hoàng đế sẽ tiếp tục sự nghiệp vĩ đại của vương triều trước.

•

Alexander III của Macedonia, được biết rộng rãi với cái tên Alexander Đại đế (tiếng Hi Lạp: Mέyaς Aλέavδpoς, Megas Alexandros) (356-323 TCN): Quốc vương thứ 14 của nhà Argead ở Vương Quốc Macedonia (336-323 TCN), và được xem là một trong những vị tư lệnh thành công nhất trong lịch sử, người đã chinh phạt gần như toàn bộ thế giới mà ông biết trước khi qua đời; ông thường được xem là một trong những nhà chiến lược quân sự vĩ đại nhất trong lịch sử - ND.

•

Pyotr I, có sách viết theo tiếng Anh là Peter I hay tiếng Pháp là Pierre I (1672-1725): Sa hoàng của nước Nga cũ và sau đó là Hoàng đế của Đế quốc. Ông được tôn là Pyotr Đại đế (hay Pierre Đại đế, Pi-e Đại đế, tiếng Nga: Пëтр Великий Руоtr Velikiy). Trong những năm 1697-1698 ông đi vòng quanh Tây Âu, học được những điều mới lạ ở đó và truyền vào nước Nga. Ông là vị Sa hoàng đã xây dụng Sankt Peterburg, và chọn nơi này làm kinh đô (1712). Dưới triều đại của ông, nước Nga có nền kinh tế phát triển và thành lập thể chế nghị viện - ND.

Nhưng trên thực tế, Đại Chính mãi mãi chỉ là một cái bóng mờ của hoàng đế Minh Trị. Hành động quan trọng nhất được thực hiện ngay vào giai đoạn đầu của triều đại Minh Trị là tước quyền của Mạc phủ Tokugawa* và “phục hồi” quyền lực tuyệt đối của nhà vua, vốn đã bị các Mạc phủ tiếm đoạt từ lâu. Vì vậy, hoàng đế Minh Trị không chỉ được coi là người kế tục triều đại lâu đời nhất thế giới. Những lời ngợi ca sau khi ngài băng hà chứng tỏ rằng ngài được thần dân coi là người đặt nền móng cho một giại đoạn mới trong lịch sử Nhật Bản, giai đoạn, khi mà đất nước từ bỏ chính sách bế quan tỏa cảng và chứng minh cho thế giới thấy mình có quyền giữ vị trí vẻ vang trong nhóm các quốc gia đứng đầu thế giới. Rất nhiều đoàn đại biểu quốc tế đã đến dự đám tang của hoàng đế Minh Trị. Người Nhật cho rằng điều đó chứng tỏ uy tín quốc tế của đất nước đang ngày càng gia tăng. Chính hình ảnh của vị hoàng đế cũng đã thay đổi đáng kể. Bây giờ ngài không còn là Đại tư tế “ẩn mình trong mây” của Thần đạo nữa, ngài đã trở thành đức hóa công, thành người sáng tạo thế giới. Ngoài ra, đối với các thần dân, ngài còn là biểu tượng của đức hạnh và người bảo trợ cho nền học vấn truyền thống. Trong cuốn tiểu sử chính thức đầu tiên sau khi hoàng đế Minh Trị băng hà, người ta nói nhiều đến không chỉ công lao của ngài (trước hết là sự quan tâm đến quân đội) mà còn nhấn mạnh phẩm hạnh: tình yêu đối với phụ thân, lòng nhân ái, tiết kiệm và tài văn chương của ngài nữa*.

•

Mạc phủ Tokugawa (Tokugawa bakufu) hay còn gọi là Mạc phủ Edo (Edo bakufu), là chính quyền quân sự ở Nhật Bản do Tokugawa Ieyasu thành lập và trị vì trong thời kì từ năm 1603 cho đến năm 1868 bởi các đại tướng quân nhà Tokugawa. Thời kì này còn gọi là thời Edo, lấy từ tên nơi đóng bản doanh của Mạc phủ là thành Edo - ND.

•

A. N. Mesheriakov, Mô tả đầu tiên về hoàng đế Minh Trị (tiếng Nga) //Lịch sử và văn hóa Nhật Bản truyền thống, Orientalia và Classica. Tác phẩm của Viện các nền văn hóa phương Đông và cổ đại, Tập 16, Moskva.: Trường Đại học Nhân văn Nga, 2008, trang 449-468.

Người Nhật Bản coi hoàng đế Minh Trị là người đặt nền móng cho nước Nhật mới. Đại Chính chỉ có thể giành được danh hiệu là người kế tục Minh Trị mà thôi, đấy là nói trong trường hợp tốt nhất. Vì vậy, không phải vô cớ mà trong những bài báo đầu tiên viết về vị tân hoàng đế người ta đã nhấn mạnh rằng không ai có được tình yêu với phụ thân như ngài. Trong những bài báo được viết nhân dịp sinh nhật đầu tiên của ngài trên cương vị hoàng đế (31 tháng 8 năm 1912) người ta dẫn ra cả lịch hằng ngày của ngài (dậy lúc 6 giờ sáng, từ 10 đến 12 giờ xem xét tài liệu, sau bữa trưa - đi dạo với các con và đọc báo, đi ngủ vào lúc 23 giờ). Người ta còn nói cả đến những thành tích trong học tập của ngài. Ngài có năng khiếu đặc biệt về toán học*. Có vẻ như không còn gì để ca ngợi nữa. Nhưng ngay cả những thông tin đó cũng ít liên quan đến thực tế. Những người gần gũi Đại Chính biết rõ rằng ngài học cũng không được tốt lắm. Nhưng các thần dân khác thì không biết cho nên vấn đề này cũng không có gì quan trọng. Quan trọng là một trong những đạo dụ đầu tiên của hoàng đế Đại Chính (13 tháng 8) là đạo dụ gửi cho các triều thần của hoàng đế Minh Trị, các đại nguyên lão (genro) của quốc gia, tức là những người đóng vai trò cực kì to lớn trong việc hình thành nước Nhật Bản mới. Đại Chính yêu cầu các vị này “giúp” ngài trong công việc quản lí quốc gia. Đấy là Yamagata Aritomo (74 tuổi), Ooyama Iwao (70 tuổi), Inoue Kaoru (77 tuổi), Matsukata Masayoshi (77 tuổi), Katsura Taro (65 tuổi). Dĩ nhiên là các vị này muốn tiếp tục nắm quyền rồi. Đại Chính đã chứng tỏ là một người hoàn toàn bất lực, thậm chí không thể làm ra vẻ là có thể quyết định được bất cứ vấn đề cụ thể nào. Một số tờ báo tỏ thái độ bất mãn đối với đạo dụ gửi các đại nguyên lão. Họ cho rằng nước Nhật cần những nhà lãnh đạo trẻ hơn và năng động hơn. Kết quả? Katsura Taro, người ít tuổi nhất trong các vị đại nguyên lão được cử giữ chức Bộ trưởng Nội vụ, Nhật đã tấn công Nga khi ông này giữ chức thủ tướng. Đồng thời, ông ta còn là tổng quản của hoàng gia, nghĩa là có thể gặp trực tiếp hoàng đế và kiểm soát những cuộc gặp gỡ của hoàng đế với người khác, đây là công việc có ý nghĩa quan trọng. Tháng 12 năm 1912, Katsura lại một lần nữa đứng ra thành lập chính phủ mới.

Tháng 1 năm 1913, vị đại biểu suốt đời và lâu năm nhất của quốc hội, ông Ozaky Yukio (1858-1954) đã đọc một bài diễn văn đầy giận dữ, lên án “đội cận vệ già” là họ đã dùng “vương miện” của hoàng đế làm lá chắn cho mình và dùng các đạo dụ làm đạn để bắn vào đối phương. Tiếng vỗ tay vang lên như sấm, các đại biểu biết rằng lời tố cáo của ông là hoàn toàn đúng. Minh Trị cũng không quyết định bất cứ chuyện gì, nắm quyền sinh quyền sát vẫn là những con người đó. Nhưng bây giờ dường như không khí đã thay đổi - dưới thời Minh Trị, ngay cả Ozaky cũng không dám nói những lời như thế. Chính phủ của Katsura phải từ chức. Còn chính ông ta thì chết ngay trong năm 1913.

Trong cơ cấu chính trị-quốc gia Nhật Bản, hoàng đế giữ vai trò là một “tượng thờ”. Ngài đóng dấu lên các văn kiện do các cận thần soạn thảo, nhưng không bao giờ đưa ra những quyết định mang tính sống còn và tránh phát biểu ý kiến của mình. Nhưng vai trò đại diện thì ngài vẫn phải thực hiện. Ngài phải thực hiện cả lễ nghi của Thần đạo, thiết triều, khai mạc và bế mạc các kì họp quốc hội, dự các cuộc duyệt binh, tham gia các buổi lễ và xuất hiện trước công chúng. Đều là những việc không đòi hỏi nhiều trí tuệ, nhưng đòi hỏi sức lực và sức khỏe. Hoàng đế Đại Chính không có cả sức lực lẫn sức khỏe. Ngay từ nhỏ ngài đã rất ốm yếu, nhưng không còn lựa chọn nào khác: theo hiến pháp năm 1889, ngôi vua chỉ được truyền cho con trai mà ngài lại là con trai độc nhất của hoàng đế Minh Trị. Số phận đã quyết định như thế: ngài chính là hoàng đế của Nhật Bản.

Xuất hiện trước công chúng là một công việc nặng nề. Những người có mặt trong những buổi thiết triều đầu tiên của vị tân hoàng đế nhận ngay ra rằng dù đã mặc bộ quân phục tổng tư lệnh oai nghiêm, chỉ may bằng vàng, nhưng trông ngài vẫn không giống một vị hoàng đế oai phong lẫm liệt mà lại như một thảo dân tội nghiệp. Ngay từ tháng 1 năm 1913 báo chí đã nói rằng ngài bị viêm phổi. Tàu điện ở Tokyo được lệnh chạy chậm lại để không làm phiền hoàng đế. Vì những biện pháp như thế cũng mới được áp dụng - trước khi Minh Trị băng hà - các thần dân bắt đầu lo lắng. Đại Chính đã bình phục, nhưng lễ mừng sinh nhật ngài được dời sang ngày 31 tháng 10, đấy là lúc ở Tokyo sức nóng đã không còn gay gắt nữa. Những cuốn sách giáo khoa, viết rằng 31 tháng 8 là ngày quốc lễ, lập tức được sửa lại. Giới tinh hoa chính trị có toàn quyền đối với hoàng đế - họ còn quyết định cả ngày sinh của ngài nữa. Có một vài cải tiến khi Đại Chính chuyển vào hoàng cung của cha mình: đèn điện và lò sưởi bằng hơi nước đã được lắp ở đây. Trong sinh hoạt, hoàng đế Minh Trị là người nệ cổ, ngài chỉ chấp nhận thắp sáng bằng nến. Quyền lực của ngài cũng chỉ đến thế mà thôi. Các ngự y của hoàng đế Đại Chính có quyền làm cho hoàng cung sáng hơn và ấm hơn. Khác với hoàng đế Minh Trị, người không bao giờ sử dụng xe hơi, hoàng đế Đại Chính không coi thường ô tô đến như thế.

Cảm thấy không có đủ sức khỏe, hoàng đế Đại Chính đã nhiều lần đề nghị cắt bớt chương trình, nếu đấy là những buổi lễ mà ngài phải đích thân tham dự. Nhưng thời kì đầu, các thần dân trung thành đã không chịu lắng nghe ngài: “sức khỏe tinh thần” của dân tộc đòi hỏi ngài phải có mặt suốt buổi, “sức khỏe tinh thần” của dân tộc quan trọng hơn sức khỏe của hoàng đế. Ngày làm việc của hoàng đế Đại Chính (đọc và nghe tấu trình, kí các văn bản, thiết triều) dài hơn là của hoàng thái tử Yosihito: ngày làm việc kéo dài từ 9 giờ sáng đến 3 giờ chiều, có nghỉ ăn trưa với các món ăn theo lối Âu châu. Khi nghe tấu, Đại Chính không bao giờ hỏi, lịch sử không có bất kì bằng chứng nào như thế cả.

Dù sức yếu, nhưng dĩ nhiên là hoàng đế Đại Chính cũng không thể tránh được buổi lễ đăng quang. Giới tinh hoa của đất nước tập trung xung quanh ngài, ngài là trung tâm của nó, ngài ban ý nghĩa cho đời sống của các thần dân, vì vậy mà ngài phải đóng trọn vai trò. Nhân dịp ngài đăng quang, ở Tokyo người ta đã tổ chức những buổi lễ hội lớn chưa từng thấy. Vì hoàng thái hậu (vợ vua Minh Trị tên là Haruko, sau khi qua đời được đặt thụy hiệu là Shoken) qua đời vào tháng 4 năm 1914 cho nên mãi đến tháng 11 năm 1915 lễ đăng quang mới được tổ chức.

Lúc này Kyoto đã nhận quy chế “thủ đô lễ nghi” của Nhật. Nếu không kể Minh Trị thì tất cả các vua chúa Nhật Bản đều tổ chức lễ đăng quang ở Nara hay Kyoto. Trong sự hỗn loạn của những năm cầm quyền đầu tiên, Minh Trị đã trở thành hoàng đế với đầy đủ quyền lực ở Tokyo, nhưng “Quy chế về hoàng tộc” năm 1889 đã đưa mọi sự trở về với truyền thống và quyết định chọn Kyoto là nơi đăng quang. Năm 1915 người ta đã cho dựng những cổng chào cực kì lớn ở cả Kyoto lẫn Tokyo. Hằng đêm, ánh sáng từ những cổng chào này đã tạo được ấn tượng rất mạnh với cả người ngoại quốc lẫn người Nhật. Quá trình điện khí hóa đất nước diễn ra với tốc độ cao, ngay trong những ngày bình thường ánh đèn điện chói lòa trên đường phố Nhật Bản đã làm người ngoại quốc thất kinh rồi. Nhật Bản đã chứng tỏ cho thế giới thấy rằng phương Đông không chỉ có ánh sáng huyền nhiệm. Trước lễ đăng quang người ta đã tổ chức một cuộc triển lãm, trong đó có những con búp bê mô tả những buổi lễ sẽ diễn ra trong tương lai. Có 861.000 người tham quan cuộc triển lãm này. Nước Nhật đã trở thành đất nước của những hành động mang tính quần chúng.

Trong đêm thực hiện nghi lễ Dajosai, khi hoàng đế Đại Chính ở lại một mình trong trai phòng để tiếp xúc với các thần linh của Thần đạo và trở thành một trong những vị thần như thế thì dân chúng Kyoto đổ ra chật đường, người ta uống sake và hát hò suốt đêm. Ngày 10 tháng 11, trong cung điện ở Kyoto, Đại Chính tuyên đọc đạo dụ lên ngôi hoàng đế của mình trước các quan chức cao cấp của chính phủ. Trong đạo dụ này, ngài nhấn mạnh rằng ngài chính là cha của các thần dân của mình - khắp thế giới chưa từng có trường hợp nào như thế. Ngoài ra, ngài còn trịnh trọng hứa rằng sẽ tiếp tục sự nghiệp vĩ đại của vua cha. Sau đó, Thủ tướng Okuma Shigenobu (1838-1922), cũng là cộng sự của vua Minh Trị, cầu nguyện cho vương triều hạnh phúc. Đúng 3h30 chiều, dân chúng khắp cả nước, bao gồm cả Triều Tiên và Đài Loan, đồng thanh hô to ba lần “Banzai!” (Muôn Năm! - ND). Báo chí viết rằng tiếng hô to đến nỗi trời đất cũng phải rung lên. Đất nước đã có một vị hoàng đế mới. Mọi hành động của ngài đều phải phụng sự cho tinh thần đoàn kết quốc gia. Tinh thần đoàn kết cũng đã được thể hiện khi an táng hoàng đế Minh Trị. Mặc dù bệnh tật, Đại Chính cũng phải đóng vai trò tập hợp như thế. Tokutomi Roka (1868-1927), một nhà văn nổi tiếng, người mà trước đây ba năm đã viết những lời đau buồn thống thiết về sự chấm dứt thời đại Minh Trị, ghi vào nhật kí: “Ba giờ rưỡi, từ ngôi chùa Hachimana và trường tiểu học vang lên những tiếng hô “Banzai!”. Pháo hoa được bắn lên. Tôi cũng cầu nguyện cho tương lai của vương triều, cho nước Nhật và cho nhân loại”*.

•

Furukawa Takahisa. Hoàng đế Đại Chính (Taisho Tenno). Tokyo: Yoshikawa kobunkan, 2007, trang 117.

•

Roka Nikki. Tokyo: Tiếu lâm dân gian (Tikuma Shobo), 1985, trang 137.

Ngày 16 và 17, những buổi đón tiếp có cả ngàn người tham dự - giới tình hoa chính trị trong nước và các sứ thần ngoại quốc - được tổ chức trong lâu đài Nijojo ở Kyoto. Tòa lâu đài này vốn là dinh thự của Mạc phủ. Bữa trưa ngày 16 gồm các món ăn Nhật, tất cả khách Nhật Bản đều mặc y phục truyền thống. Bữa tối ngày 17 lại là thực đơn Pháp, và tất cả quan khách đều mặc Âu phục. Một lần nữa và một lần nữa nước Nhật đã thể hiện được thực chất nhất trí-kép của mình: “tiến bộ” mà vẫn giữ được truyền thống.

Lễ đăng quang của hoàng đế Đại Chính trọng thể hơn hẳn lễ đăng quang của hoàng đế Minh Trị. Trong cái năm 1873 xa xôi ấy, đất nước chưa có tiền mà cũng chẳng có thuộc địa nào. Dân chúng, cho đến lúc đó vẫn được dạy phải tuân theo nguyên tắc là không được tham gia vào chính sự, chưa có “tinh thần dân tộc”. Tinh thần dân tộc mới hình thành trong những năm sau này, người Nhật bấy giờ mới cảm thấy mình là người Nhật và bắt đầu tham gia vào những công việc quốc gia gần gũi với mình. “Nhân dân” trở thành đối tượng quản lí dễ dàng hơn. Tất cả người Nhật đều đến trường, tất cả đàn ông Nhật đều đi lính. Tất cả các thành tích đó đều được coi là công lao của hoàng đế Minh Trị. Nhưng thời đó không thể có chuyện tổ chức trong cả nước cuộc thi nhằm chọn bài hát hay nhất nói về lễ đăng quang của ngài. Nhưng lần này ban giám khảo đã nhận được 2.157 bài dự thi. Ban giám khảo, trong đó có nhà văn nổi tiếng Mori Ogai (1862-1922), đã trao giải nhất cho bài hát sau đây:

Hoàng đế của chúng ta bước lên ngai vàng

Thừa kế thần mặt trời

Trời xanh vô thủy vô chung

Vinh quang thay hôm nay!

Bánh trái thơm ngon

Rượu cẩm và rượu trắng

Dâng lên đức vua thần linh

Vinh quang thay ngày lễ này!

Ngày lễ vinh quang

Vương triều chính nghĩa

Khách đến từ muôn nơi

Lời chúc mừng vang bốn phương trời!

Học trò cả nước phải học thuộc lòng những ca từ trang trọng đó, và sẽ cùng nhau hát lên trong ngày đăng quang. Đại Chính có thể đáp lại như thế nào? Công việc xây dựng thư viện được triển khai trên khắp cả nước. Có gần 500 thư viện mới được xây dựng. Nghĩa là số lượng thư viện đã lập tức tăng lên gấp rưỡi*. Cũng như thời cổ đại, các vị hoàng đế bao giờ cũng đóng vai người gìn giữ sự thông tuệ chứa trong sách vở.

•

Furukawa Takahisa, Hoàng đế Đại Chính, trang 164-166.

Đầu năm 1913, tức là trước lễ đăng quang của hoàng đế Đại Chính, người ta đã cho xuất bản cuốn sách Các quy định chủ yếu về hoàng gia. Cuốn sách dày tới 840 trang này có thể được gọi là “tập ảnh trước ngày đăng quang”. Tác phẩm chứa đựng rất nhiều thông tin khác nhau về hoàng tộc: cơ cấu, lễ nghi, lịch sử, phả hệ. Cần phải biết rằng cuốn sách này không phải là ý kiến cá nhân của những người biên soạn. Soạn giả không chỉ là các giáo sư nổi tiếng mà còn có cả các vị bộ trưởng, cả cựu và đương chức nữa. Như vậy, cuốn sách có thể được coi là quan điểm chính thức về quá khứ và tương lai của chế độ quân chủ và của nhân dân Nhật Bản.

Tác phẩm này được bắt đầu bằng những lời sau đây: “Cây anh đào trên núi tỏa hương thơm mỗi sáng trông thật là đẹp. Nhưng nếu được đưa sang nước khác trồng thì anh đào cũng sẽ sống. Núi Phú Sĩ vươn cao hơn cả những tầng mây, đúng là ngọn núi cao và thiêng liêng. Nhưng các nước khác còn có những ngọn núi cao hơn cả Phú Sĩ. Phong tục và định chế cũng khác nhau - có những cái người ta ưu việt hơn, lại có những cái ta ưu việt hơn và sẽ không có gì cản trở nếu muốn bắt chước họ. Hiện nay chúng ta đã bắt chước những điều tốt - chúng ta mặc âu phục và biết lái ô tô. Họ cũng bắt chước những điều tốt của chúng ta - họ cũng tổ chức trà đạo và tập nhu thuật (Jujitsu). Sự giao tiếp ngày càng mở rộng mang lại những lợi ích phù hợp với xu hướng của thời đại, dẫn đến sự san bằng những cách biệt. Nhưng có một điều duy nhất, không thể bắt chước, ngay cả nếu như người ngoại quốc có muốn, có một thứ duy nhất không thể sao chép, ngay cả nếu họ muốn: đấy là hoàng tộc của chúng ta, một hoàng tộc đã cầm quyền suốt hàng chục ngàn thế hệ - không ở đâu có hiện tượng như thế.

Không thể tưởng tượng được rằng ở một đất nước nào đó lại có vị hoàng đế vừa “là cha vừa là mẹ của nhân dân”. Chỉ có đế chế Nhật Bản vĩ đại của chúng ta mới có điều đó. Không có nước nào mà người dân lại mong muốn thực hiện “trách nhiệm thần dân và trách nhiệm của một đứa con” đến mức hoàn hảo. Chỉ có đế chế Nhật Bản vĩ đại của chúng ta mới có hiện tượng như thế.

Trong đế chế Nhật Bản của chúng ta, quan hệ giữa hoàng tộc và nhân dân không phải là quan hệ giữa kẻ cai trị đáng ghét và người bị trị. Đấy là quan hệ giữa người chủ gia đình và những thành viên của chính gia đình ấy. Vì mối quan hệ như thế đã tồn tại không phải một hai thế kỉ mà trong hàng ngàn năm qua, kể từ ngày lập quốc, tư tưởng đó được truyền từ thế hệ nọ sang thế hệ kia, tạo ra tình cảm kính trọng và yêu thương đối với hoàng tộc, một tình cảm đã ăn sâu bén rễ vào đầu óc nhân dân - vào từng người dân, không có ngoại lệ, đã trở thành tính chất không thể tách rời của họ”*.

•

Những quy định chính liên quan đến hoàng gia (Shokui kinen kositsu daiten). Tokyo, Teikoku jitsugyo gakkai, 1913, trang 2-3.

Qua đoạn văn này có thể thấy nước Nhật đang xoay theo hướng nào. Ý tưởng về tính chất độc đáo của thiên nhiên và phong tục Nhật Bản, một ý tưởng rất thịnh hành thời Minh Trị, đã bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Các tư tưởng gia đã tập trung chú ý vào nhà vua và tính liên tục của triều đại. Mối quan hệ không tách rời, có tính “gia đình”, của nhà vua với “nhân dân” được coi là duy nhất trên thế giới. Dù trong hoàn cảnh nào thì mối quan hệ đó cũng vẫn còn - dù số phận có như thế nào thì con vẫn cứ là con. Hoàng đế và nhân dân gắn bó với nhau, họ là một thể thống nhất không thể tách rời. Nhân dân Nhật Bản không thể tồn tại mà không có hoàng đế, Nhân dân là gia nhân của hoàng đế, người Nhật bị coi là “vị thành niên”. Họ không có cơ hội trở thành người lớn vì triều đại đã trở thành vĩnh cửu. Triều đại không bị già và khô héo đi, còn nhân dân Nhật Bản thì mãi mãi vẫn là trẻ con. Những mối quan hệ này không bị tác động của thời gian vì chúng nằm ngoài vùng ảnh hưởng của nó.

Nhưng đấy chỉ là lí thuyết. Trên thực tế, tình trạng sức khỏe của Đại Chính không phù hợp với những kì vọng đặt lên vai ngài. Ngài đi không vững và ít khi xuất hiện trước đám đông. Ngài chỉ còn tiếp xúc với dân chúng bằng các đạo dụ và những bức ảnh mà thôi. Khác với Minh Trị - dân chúng chỉ biết có một bức ảnh của ngài - ảnh của Đại Chính xuất hiện thường xuyên trên báo chí. Đấy là dấu hiệu của sự thiếu tự tin. Ban lãnh đạo đất nước dường như muốn khẳng định: các vị nghĩ rằng hoàng đế không được khỏe, xin hãy nhìn ảnh ngài, không phải như thế đâu. Những thợ ảnh của hoàng đế có trách nhiệm sửa bớt hình ảnh ốm yếu của ngài.

Đại Chính ốm nặng, giọng nói ngày càng khó nghe hơn, cử động cũng không còn chính xác, ăn uống cũng không còn tự lực được. Ngài không còn đọc nổi ngay cả một đạo dụ ngắn nhân dịp khai mạc kì họp quốc hội. Các bác sĩ chẩn đoán: đấy là hậu quả của căn bệnh viêm màng não, mắc phải từ hồi nhỏ. Đại Chính, giống như Minh Trị, không giải quyết bất cứ chuyện gì. Ngài còn không có khả năng thực hiện ngay cả những chức năng mang tính lễ nghi. Tháng 11 năm 1919 ngài đi xem thao diễn quân sự ở tỉnh Hyogo và đấy cũng là lần cuối cùng ngài ra khỏi Tokyo. Ngày 30 tháng 3 người ta công bố cho dân chúng biết tình trạng sức khỏe của ngài. Bệnh án nói rằng ngài bị đái tháo đường và tê thấp, ngài cần được “nghỉ ngơi” để chữa trị. Lúc đó không ai nghĩ rằng ngài sẽ “nghỉ” đến cuối cuộc đời.

Từ nay trở đi Đại Chính chỉ ở một trong hai nơi: Cung điện ở Tokyo và khu biệt thự ở Hayama, bên bờ Thái Bình Dương. Trên đường đi, ngồi trong toa tàu riêng, có hình gia huy là những bông cúc đại đóa 16 cánh ở bên ngoài, ngài thường vẫy chào các thần dân của mình. Tay vịn chiếc ghế tựa mà ngài ngồi được lắp một cơ chế đặc biệt, nó làm cho cánh tay ngài giơ lên hạ xuống mỗi khi ngài cử động và dân chúng tụ tập trên sân ga ngỡ là ngài vẫy tay chào họ. Nhưng cũng không thể giấu mãi được. Khác với hoàng đế Minh Trị, người thường thích du hành một mình, Đại Chính bao giờ cũng đi cùng hoàng hậu. Không chỉ là hoàng hậu, bà còn là hộ lí có phẩm hàm nữa. Thỉnh thoảng có người còn gọi Đại Chính là “nhóc tì”, đấy là khi họ biết chắc là không có cảnh sát bên cạnh. Với một vị hoàng đế như thế, nước Nhật không thể tự cho là vĩ đại được. Muốn, nhưng không được.

Ngoài ra, cần phải nhớ thêm tình tiết sau đây. Những khó khăn và mâu thuẫn, tích tụ vào cuối vương triều Minh Trị, chưa xuất hiện khi ngài còn sống. Phải đến đời Đại Chính những vấn đề này mới hiện rõ. Và vì vậy mà nước Nhật Bản thống nhất, vốn nằm dưới “cái ô” che chở của Minh Trị, bây giờ đã được mở toang ra cho gió lùa vào từ mọi hướng. Một số người Nhật bỗng cảm thấy rằng họ là những người khác nhau, những điều làm họ gắn bó thì ít mà những điều làm họ chia rẽ thì nhiều. Tư sản và công nhân, nông dân và địa chủ, các viên chức quan liêu và những chính trị gia bất lương, thị dân và người nhà quê, trẻ và già, đàn ông và đàn bà… Sự đa dạng của đời sống được coi là nguy cơ khủng hoảng đã cận kề. Hiện đại hóa bao giờ cũng kéo theo nhiều mâu thuẫn, người Nhật cảm nhận chuyện này một cách đặc biệt sâu sắc. Vì sự thống nhất theo kiểu gia đình là lí tưởng của họ.

Dưới triều Đại Chính, người Nhật bắt đầu cho phép mình nói những chuyện mà trước đó có nằm mơ cũng không thấy. Người ta bắt đầu nói không chỉ những lời cảm ơn trước những việc làm từ thiện hào phóng của nhà vua. Dân chúng bàn tán rằng hoàng gia rất giàu có. Những cận thần của Đại Chính đã phản ứng ngay lập tức, một phần đất đai của hoàng gia đã được đem bán cho dân địa phương với giá phải chăng*.

•

Suzuki Masayuki, Kositsuseido. Meijikarasengomade. Tokyo; Iwanami, 2005, trang 146-147.

Thỉnh thoảng trên báo lại xuất hiện những thông cáo chứng tỏ tình trạng sức khỏe rất đáng thất vọng của Đại Chính. Mặc dù các thông cáo này đều nói rằng ngài sắp bình phục, nhưng mọi người đều biết: hoàn toàn không phải như thế. Các cận thần của ngài biết rõ hơn ai hết - những dấu hiệu suy giảm cả về thể chất lẫn tinh thần buộc họ phải nghĩ đến khả năng xấu nhất. Thỉnh thoảng ngài lại bị lẫn. Trong tình hình đáng lo như thế, người ta đã quyết định chuẩn bị ngay người kế vị - đấy là người con trưởng của Đại Chính, tức là hoàng thái tử Hirohito, sinh năm 1901. Dĩ nhiên là hoàng thái tử vẫn còn quá nhỏ, nhưng ông nội của ngài, tức Minh Trị thiên hoàng, cũng lên ngôi khi mới 15 tuổi.

Để chuẩn bị cho việc lên ngôi hoàng đế, Dụ Nhân đã thực hiện một chuyến công du nước ngoài. Các đông cung thái tử châu Âu vẫn thường làm như thế, nhưng đây là lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản. Đại Chính, khi còn là hoàng thái tử, đã từng ở Triều Tiên trong vòng 5 ngày, nhưng Triều Tiên không hoàn toàn là “ngoại quốc”. Hơn nữa, từ năm 1910, Triều Tiên đã được tuyên bố là một phần của đế chế Nhật Bản. “Nước ngoài” thực sự nằm ở châu Âu. Kế hoạch công du 6 tháng châu Âu của Dụ Nhân bao gồm các nước: Anh, Pháp, Bỉ, Hà Lan và Ý. Dưới triều Minh Trị, Nhật coi Đức là hình mẫu phải theo, nhưng bây giờ Đức đã là nước cộng hòa chứ không còn là nước quân chủ nữa. Nga cũng thế.

Dụ Nhân xuống tàu ngày 3 tháng 3 năm 1921, đúng vào ngày lễ của “các bé gái”. Các nhà làm phim đã quay cảnh hoàng thái tử lên tàu hỏa ở Tokyo cũng như cảnh đến nhà ga ở Yokohama và xuống tàu thủy ở đây. Đây là những thước phim đầu tiên quay người của hoàng gia. Các nhà làm phim còn đi theo Dụ Nhân trong suốt cuộc hành trình và họ đã làm được một bộ phim tài liệu. Bộ phim được công chiếu nhằm lấp đầy khoảng trống thông tin do cuộc sống ẩn dật của Đại Chính tạo ra. Bộ phim được chiếu trong các câu lạc bộ, công viên và rạp chiếu bóng. Không chỉ ở Nhật mà còn ở cả Triều Tiên và Đài Loan, cũng như ở Mãn Châu, nơi đang thu hút ánh mắt thèm thuồng của những người có tư tưởng đế quốc chủ nghĩa ở Nhật. Kết quả thật ấn tượng: gần 7 triệu người đã xem phim! Nghĩa là cứ mười người thì có một người xem*.

•

Hara Takeshi, Hoàng đế Đại Chính, Asahi Sensho, 2001, trang 234-235.

Sự sụp đổ của các vương triều ở Nga và Đức làm cho các cận thần của hoàng đế lo lắng. Hình ảnh trong phim của vị hoàng đế tương lai được coi là lá chắn bảo vệ cho Nhật Bản khỏi những xáo động kinh hoàng. Ngoài việc chuẩn bị cho các thần dân đón nhận vị hoàng đế mới, việc chiếu bộ phim trong các công viên lớn nhất ở Tokyo còn có ẩn ý rõ ràng: đây là những khu vực rộng lớn, tại đó và xung quanh sẽ diễn ra cuộc đấu tranh giữa chính quyền và những người đối lập. Buổi lễ kỉ niệm 50 năm dời đô từ Kyoto đến Tokyo được tổ chức vào ngày 9 tháng 5 năm 1919. Đại Chính, hoàng hậu và hoàng thái tử Dụ Nhân cùng các vị bộ trưởng xuất hiện trước 60 ngàn người dự mít tinh trong công viên Ueno. Một năm sau, cũng ở đây, đã diễn ra cuộc tập hợp đầu tiên nhân ngày quốc tế lao động 1 tháng 5, với những khẩu hiệu đòi tự do hóa đạo luật bảo vệ trật tự công cộng, chống nạn thất nghiệp và đưa ra mức lương tối thiểu. Cảnh sát cho rằng có 1 ngàn người tham gia (những người tham gia diễu hành lại nói có đến 10 ngàn người). Dù chỉ một ít người bị những khẩu hiệu “khiêu khích” đó quyến rũ thì đây cũng là hiện tượng không thể chấp nhận được. Quan điểm của chính quyền là đế chế phải có những con người khác và những khẩu hiệu khác.

Dụ Nhân về nước vào ngày 3 tháng 9 năm 1921, đúng nửa năm sau khi ngài xuống tàu. Những người làm phim đã đợi sẵn. Dụ Nhân đã trở thành nhân vật của công chúng, ngài đã làm lu mờ hình ảnh của vua cha, người không bao giờ để cho ống kính máy quay chĩa vào. Báo chí hân hoan viết rằng Dụ Nhân đã chào mừng đám đông gồm 13 ngàn người tụ tập trong công viên Hibia. Theo truyền thống, đại diện của hoàng gia chỉ gửi thư chứ không bao giờ nói trước đám đông. Các thần dân không bao giờ được nghe thấy giọng nói của ngài. Minh Trị cũng chưa bao giờ phát biểu trước các thần dân. Dụ Nhân chưa được phong vương, ngài chưa phải tuân thủ những hạn chế nghiêm ngặt mà vị hoàng đế đương quyền nhất định phải theo. Dù sao mặc lòng, báo chí tỏ ra hân hoan khi giọng nói của đông cung thái tử “đã được mọi người nghe thấy”. Điều đó, dĩ nhiên lại là một bằng chứng nữa chứng tỏ nguồn gốc đặc biệt của Dụ Nhân.

Ngày 16 tháng 11 năm 1921, hoàng đế Đại Chính công bố một đạo dụ ngắn, tuyên bố rằng vì bị bệnh nặng nên ngài đã cử hoàng thái tử Dụ Nhân làm phụ chính cho ngài. Nhưng hoàng đế đã không kí đạo dụ, mà hoàng thái tử tự tay kí đạo dụ này. Nghĩa là giữa cha và con có một sự gắn bó thiêng liêng, tuy hai mà một.

Khi còn là Đông cung Thái tử, Dụ Nhân đã chu du khắp nước để “học hỏi”, để làm quen với các xí nghiệp và trường học. Trước đây, duyệt các buổi thao diễn quân sự là đặc quyền của Đại Chính. Nhưng từ khi trở thành phụ chính, Dụ Nhân giữ luôn vai trò của người bảo trợ cho các vấn đề quân sự. Khi đến những vùng xa xôi nhất của đất nước (trong đó có bán đảo Sakhalin và Đài Loan), đám đông đã hát quốc ca và vẫy những lá quốc kì có hình mặt trời để chào mừng ngài. Cách chào như thế đã có từ trước, nhưng chỉ đến bây giờ nó mới có tính chất của một hành động đã được tập luyện. Trước đây hoàng đế không xuất hiện trước các đám đông, ngài chỉ gặp gỡ với đại diện của giới tinh hoa địa phương. Bây giờ, ý tưởng “càng nhiều càng tốt” đã ăn sâu vào nhận thức rồi. Nhờ có hoàng đế mà dân chúng mới nhận thức được rằng mình là “nhân dân”. Dân chúng trở thành một đám đông đồng nhất ngay trong chớp mắt, họ tan vào đám đông, họ đánh mất cái “tôi” của mình và cảm thấy cực kì thỏa mãn. Hân hoan một cách chân thành, đấy là tình cảm của đám đông chào đón Dụ Nhân. Không nước nào có hiện tượng như thế, các nhà quan sát đương thời nói như vậy. Những nhà quay phim tháp tùng Dụ Nhân đã biến dân chúng khắp nước Nhật thành những người đồng tham dự các sự kiện mang tính quần chúng trên bình diện quốc gia. Những vụ đón rước đôi khi trông giống như một cơn điên loạn tập thể vậy. Nhiều người khóc, có người lăn ra bất tỉnh nhân sự. Số người đi đón không thể tính được chính xác đến từng người. Báo cáo của các phóng viên lấy đơn vị tối thiểu là hàng trăm. Nhưng “hàng ngàn” và “hàng chục ngàn” ngày càng xuất hiện nhiều hơn.

Cuối đời, Đại Chính hoàn toàn biến mất khỏi tầm mắt của hàng ngàn con người đó. Tháng 5 năm 1925 cả nước tổ chức ăn mừng đám cưới bạc của hoàng đế Đại Chính. Phụ thân của ngài tổ chức ăn mừng đám cưới bạc vào năm 1894. Những buổi lễ lạt thời đó cho thấy nhiều sự phân tâm: theo truyền thống hoàng tộc, Minh Trị là người đa thê. Nhưng ngài đã thực hiện một cách hoàn hảo chức năng của người đại diện cho hoàng tộc. Đại Chính là vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản chỉ có duy nhất hoàng hậu, nhưng đám cưới bạc của ngài lại gây ra một vài thắc mắc: cả nhà vua lẫn hoàng hậu đều không xuất hiện trước bất kì cuộc vui nào. Đại Chính đã trở thành nhân vật mờ ảo, những lời chúc mừng ngài lại rất chân thành. Dân chúng dễ điều khiển một cách đáng sợ - sự thán phục hơn hướng tới người nằm ngoài tầm mắt của họ. Hoàn toàn không bắt buộc phải nhìn thấy người đó. Người Nhật chưa bao giờ có quyền nhìn thấy mặt quân vương của mình. Đấy được coi là chuyện bình thường, “tính chất mờ ảo” của người cầm quyền càng làm người ta sợ hơn. Hoàng đế Minh Trị đã đặt dấu chấm hết cho điều cấm đoán này. Cho nên việc Đại Chính không xuất hiện vào giai đoạn cuối đời dường như đã đưa người Nhật trở về với quá khứ xa xôi. Nhưng điều tưởng chừng là bình thường trong thời cổ đại chưa chắc đã phù hợp với yêu cầu của thời đại khác. Đấy là một tín hiệu đáng lo: người Nhật, là tù binh của ánh hào quang của hoàng đế, càng ngày họ càng giống những người mù vậy.

Đại Chính cũng không nhìn thấy các thần dân của mình. Ngài bị đột quỵ vào tháng 12 năm 1925. Tháng 5 năm sau, xuất huyết não lại tái phát. Thông báo về tình trạng sức khỏe của ngài xuất hiện với tần suất đáng lo ngại. Người dân bắt đầu đi đến gần hoàng cung và đền thờ Minh Trị, mới được xây dựng cách đây 5 năm, để khấn vái, cầu mong cho vị hoàng đế đương triều mau bình phục. Tokutomy Sokho (1863-1957), một nhà nghiên cứu văn hóa nổi tiếng đương thời, viết rằng lòng trung thành của các thần dân thật không ở đâu bằng. Cả cuộc đời, cũng như cái chết đã cận kề của vị hoàng đế, cùng dẫn các nhà báo đến kết luận tương tự.

Hoàng đế Đại Chính băng hà ngày 25 tháng 12 năm 1926 ở Hayama, đây cũng là nơi ngài thường sống trong những năm cuối đời. Lúc đó ngài mới 47 tuổi. Hoàng đế Minh Trị, cha ngài, thọ 59 tuổi, còn hoàng đế Chiêu Hòa, con ngài thọ những 87 tuổi. Người ta nói rằng mẹ ngài, bà Yanagikhara, tì thiếp của hoàng đế Minh Trị, đã cầm tay ngài cho đến lúc lâm chung. Trước đó họ ít khi gặp nhau, đấy cũng là nguyên tắc của hoàng gia.

Quốc tang kéo dài đến tận ngày đầu năm mới. Tang lễ được cử hành vào hai ngày mồng 7 và mồng 8 tháng 2 năm 1927. Hoàng thái tử Hirohito, bây giờ đã là hoàng đế Chiêu Hòa, không tham gia tang lễ. Đấy là đòi hỏi của truyền thống, đã là vua thì không được tiếp xúc với người chết. Linh cữu được đặt trong một chiếc xe bọc kín, do những con bò kéo đi một cách chậm chạp trên đoạn đường dài 6 cây số. Khoảng một triệu rưỡi người đã đứng bên đường. Rời khỏi hoàng cung, đoàn đưa tang tiến đến nhà ga và sau khi mọi người nói lời tiễn biệt, linh cữu được đưa lên tàu. Hoàng đế được an táng ở làng Yokoyama, ngoại ô Tokyo (nay là thành phố Hachioji), nơi có một cánh rừng vốn thuộc về hoàng gia. Lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, các phát thanh viên đã tường thuật trực tiếp lễ hạ huyệt. Đây cũng là lần đầu tiên mộ hoàng đế không nằm ở Nara-Kyoto, tức là trung tâm của đế chế, mà lại nằm ngay cạnh Tokyo.

Mặc cho tính phô trương thấy rõ của đám tang, việc hoàng đế Đại Chính băng hà đã không gây cho dân chúng cảm giác sững sờ. Tâm trạng u sầu đã bao trùm Nhật Bản khi hoàng đế Minh Trị băng hà, nhưng lần này thì không thể nói như thế được. Người đương thời nhận xét rằng cuộc sống thường nhật vẫn tiếp tục - dường như không có gì đặc biệt xảy ra. Báo chí Nhật Bản viết rằng Đại Chính đã tiếp tục sự nghiệp do người cha vĩ đại của ngài khởi xướng. Báo chí ngoại quốc cũng chỉ có những bài bình luận dè dặt, không thể nào so sánh được với những lời ngợi ca khi hoàng đế Minh Trị băng hà. Người ta còn kể cho nhau nghe rằng, có lần, đấy là trong khi khai mạc kì họp quốc hội, Đại Chính đã cuốn tờ đạo dụ lại để nhìn phòng họp như thể nhìn qua ống nhòm. Không có bằng chứng chính xác nào, nhưng việc câu chuyện được lưu truyền rộng khắp chứng tỏ rằng người Nhật có xu hướng tin là thật.

Không chỉ cuộc đời của Đại Chính ngắn mà vương triều của ngài cũng ngắn. Người ta ít khi gắn các sự kiện diễn ra trong nước với tên tuổi của ngài. Nhiều người hiểu rằng vị hoàng đế ốm yếu không có điều kiện tác động đến số phận của đất nước. Có thể chính vì thế mà trong thời kì Đại Chính “cầm quyền”, tư tưởng của Minobe Tatsukiti (1873-1948), Giáo sư Đại học hoàng gia Tokyo, mới lưu hành rộng rãi trong giới tinh hoa trí thức và chính trị đến thế. Ông này đưa ra “lí thuyết cơ quan”. Sử dụng ẩn dụ về cơ thể con người mà người Nhật rất thích, vị giáo sư này khẳng định rằng hoàng đế là “cơ quan” của nhà nước Nhật. Cơ quan tối cao, nhưng cũng chỉ là cơ quan; quyền rất lớn, nhưng vẫn bị giới hạn bởi pháp luật. Như vậy, Minobe đã đưa nhà nước, chứ không phải hoàng đế, lên vị trí tối thượng. Những tư tưởng gia bảo thủ hơn nói rằng hoàng đế là chủ quyền tối cao, với ngụ ý không có hoàng đế thì cũng không có nhà nước. Nhưng, chứng kiến tình cảnh yếu đuối của Đại Chính, giới chức có thẩm quyền cũng phải ngả sang xu hướng giảm bớt vai trò của hoàng đế và không còn gắn số phận của quốc gia với một nhân vật duy nhất nữa.

Mặc dù Đại Chính không để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn các thần dân, nhưng sau khi ngài qua đời người ta vẫn cố gắng thần thánh hóa hình ảnh của ngài. Nhưng kết quả thật tội nghiệp. Một trong những phẩm chất chính của người truyền bá sự “công chính vĩ đại” là biết làm thơ bằng chữ Hán… Khác với Minh Trị, người ta không xây đền thờ Đại Chính, và ngày sinh của ngài cũng không trở thành ngày quốc lễ.

Như mọi người đều biết, oai quyền của vua phần lớn là do bộ hạ tạo ra. Đại Chính bị các thần dân coi là một ông vua thụ động, nhưng đất nước lại thay đổi rất nhanh. Quyết định của chính quyền đóng vai trò không nhỏ. Vì vậy, chúng ta cần xem xét những thiết chế có ảnh hưởng tới việc xác định đường lối chính trị của nước Nhật.

MÀN 2
NHỮNG CƠ QUAN CÓ TOÀN QUYỀN QUYẾT ĐỊNH:
CẢNH LĂNG XĂNG XUNG QUANH NGAI VÀNG

Trước hết, có thể nhận thấy rằng đời sống chính trị trong nước dưới triều Đại Chính có nhiều biến động: trong 13 năm ngài ở ngôi đã có 11 lần thay đổi chính phủ. Các nhóm chính khách rình rập lẫn nhau, cơ cấu của các nhóm đó đã có những diện mạo mới, nhưng thành phần của giới tinh hoa thì vẫn gần như cũ; khác với trước đây, từ nhiệm không có nghĩa là bị đẩy khỏi đời sống chính trị. Hoạt động chính trị có nghĩa là phải tham gia vào cuộc đấu tranh quyết liệt, cả công khai lẫn sau hậu trường, nhưng không còn cảnh đàn áp và lưu đày nữa. Đấy là không nói một nhóm rất nhỏ những “người cực đoan” - trước hết là những người vô chính phủ và đảng viên xã hội. Nhưng họ không nằm trong giới tinh hoa. Mặc dù có một số khác biệt về mặt chiến thuật giữa các tập đoàn chính trị chủ yếu, các chính phủ khác nhau vẫn giữ chính sách phát triển của Nhật theo một định hướng tương đối ổn định. Sự khác nhau của các chính khách là ở phương pháp thực hiện đường lối chứ không phải đường lối xây dựng nước “Đại Nhật Bản”. Trong khái niệm này có “sự vĩ đại” của đế chế. Giải quyết những nhiệm vụ nội trị là tiền đề cho việc giải quyết nhiệm vụ ngoại giao. “Nhân dân” không phải là mục đích tối thượng mà chỉ là công cụ cho những mục tiêu nằm bên ngoài biên giới quốc gia của chính nước Nhật. Những khẩu hiệu mang tính chiến lược về cải thiện điều kiện sống của nhân dân đã không được nói tới. Nhân dân được chia một phần tài sản quốc gia, vừa đủ để họ có thể thực hiện nhiệm vụ của người xây dựng nên đất nước vĩ đại. Về khía cạnh này, ta phải coi ban lãnh đạo của đất nước bao giờ cũng là một tập thể - đất nước được cai quản bởi một nhóm các chính trị gia say mê tư tưởng trung thành với ngai vàng và khuếch trương sức mạnh của đất nước.

Những vụ từ chức của nội các tạo cho người ta cảm giác đời sống chính trị sôi động, nhưng trên thực tế lại ít ảnh hưởng đến đường lối chung. Ta có thể nói đến sự ổn định theo ý nghĩa đó. Nhưng sự ổn định lại không phải do nội các không thay đổi quyết định mà là nhờ các phương tiện hoàn toàn khác.

Đối với nhân dân thì tất cả các chính phủ đều chỉ là “kĩ thuật”: nhân dân cho rằng Đại Chính tự ý thay họ, các chính trị gia thường bị chỉ trích một cách nặng nề, hoạt động chính trị không được đánh giá cao: “các đảng phái vô luân” chỉ đại diện cho quyền lợi của bọn nhà giàu, hoạt động chính trị không được tôn trọng vì nó không phải là hoạt động cha truyền con nối. Trên thực tế, Đại Chính, cũng như Minh Trị, chỉ làm mỗi việc là kí các đạo dụ được soạn thảo với sự tham gia tích cực của các đại nguyên lão, tức những người được coi là cố vấn của hoàng đế. Các vị đại nguyên lão đầu tiên được bổ nhiệm ngay từ năm 1889. Luật pháp không nói đến địa vị của các đại nguyên lão, nhưng trong một thời gian dài, chính họ lại là những người có quyền quyết định thành phần bộ máy quan lại. Chính các đại nguyên lão và Cơ mật viện lựa chọn thủ tướng, sau đó Đại Chính mới bổ nhiệm bằng một đạo dụ. Đại nguyên lão là những người từng đóng vai trò quan trọng từ thời Minh Trị, tóc đã bạc phơ. Tuổi cao, hoạt động sau hậu trường, lại đã từng có những mối liên hệ với “Minh Trị Thiên Hoàng”, tạo cho họ sức nặng và tính chính danh trong mắt dân chúng.

Mặc dù Đại Chính còn trẻ, nhưng Nhật Bản lại do những người già nua cai trị. Hầu hết các đại nguyên lão đều có nguồn gốc từ các công quốc miền Tây Bắc là Satsuma và Tyosju, là những khu vực có vai trò chủ yếu trong việc tước quyền của Mạc phủ hồi cuối những năm 1860. Ito Hyrobumi (1841-1909, Tyosju), Kuroda Kyiotaka (1840-1900, Satsuma), Yamagata Aritomo (1838-1922, Tyosju), Matsukata Masayoshi (1835-1924, Satsuma), Ooyama Iwao (1841-1916, Satsuma), Katsura Taro (1847-1913, Tyosju), Saionji Kinmochi (1849-1940, quý tộc) là những nguyên lão trong những thời kì khác nhau.

Dưới thời Đại Chính, thể chế nguyên lão đã không còn được bổ sung thêm. Chỗ trống do người quá cố để lại tạo điều kiện cho việc ra quyết định theo những cách khác. Nhờ thế mà trong những năm 1920 vai trò của Cơ mật viện đã gia tăng. Cơ mật viện gồm 24 người không dưới 40 tuổi, do đích thân hoàng đế bổ nhiệm. Các cuộc họp của Cơ mật viện được tiến hành trong hoàng cung. Theo hiến pháp, Cơ mật viện chỉ có quyền cố vấn cho hoàng đế về những vấn đề cực kì hệ trọng. Nhưng từ nửa sau của vương triều Đại Chính, Cơ mật viện đã trở thành trung tâm ra quyết định quan trọng - giống như một “viện thứ ba” của quốc hội vậy. Nhưng có một khác biệt quan trọng, các cuộc họp của viện - theo đúng như tên gọi của nó - được tiến hành một cách bí mật. Cơ mật viện là phòng tuyến cuối cùng nhưng cũng rất chắc chắn, nhiều sáng kiến “dân chủ” của quốc hội đã bị chặn lại ở đây.

Bộ hoàng gia* cũng có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sống chính trị Nhật Bản. Vì các thành viên của nó dễ dàng tiếp xúc với hoàng đế nên cơ quan này có uy tín rất lớn. Ngự tiền văn phòng hay tổng quản là những người đóng vai trò trung gian giữa hoàng đế và các thiết chế nhà nước khác, họ cũng là những người “phát ngôn” những quan điểm của hoàng đế (hoặc dường như là của hoàng đế). Vì bộ hoàng gia không nằm trong thành phần nội các nên thủ tướng chỉ có ảnh hưởng gián tiếp.

•

Nguyên văn: Mинистерство двораn, là cơ quan quản lí các công việc của hoàng gia - ND.

Quân đội có vị trị đặc biệt. Truyền thống này hình thành từ thời Minh Trị: chiến thắng Mạc phủ và “phục hồi” quyền lực cho nhà vua chủ yếu là nhờ công của các võ sĩ (samurai) vùng Satsuma và Choshu. Những người có nguồn gốc từ những vùng này giữ vai trò chủ yếu trong việc hình thành đường lối của triều đại Minh Trị. Và họ đã tìm mọi cách để cho các chiến binh dũng cảm của họ cũng giữ được vị trí phù hợp. Trong số các thành viên nội các, chỉ có bộ trưởng bộ lục quân và bộ hải quân là có thể trực tiếp gặp gỡ hoàng đế. Hoàng đế không làm gì, nhưng theo hiến pháp ngài lại là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang. Chỉ có các quân nhân, nghĩa là chỉ có bộ lục quân và bộ hải quân, mới có quyền tiến cử bộ trưởng của hai bộ này. Các tùy viên quân sự ở nước ngoài không thuộc quyền quản lí của đại sứ - chỉ huy của họ không phải là những người mặc thường phục trong bộ ngoại giao mà là những người mặc quân phục ở bộ lục quân và bộ hải quân.

Quân nhân bị cấm tham gia hoạt động chính trị, tuy nhiên ảnh hưởng của họ lại vô cùng lớn. Họ có thể thực hiện đường lối riêng, không phụ thuộc vào các quan chức dân sự. Theo hiến pháp năm 1889, các bộ trưởng bộ lục quân và bộ hải quân có quyền báo cáo trực tiếp với hoàng đế, trong khi các bộ trưởng khác không được quyền như thế. Bộ trưởng lục quân và hải quân chịu trách nhiệm trước hoàng đế chứ không phải trước thủ tướng. Thủ tướng không có quyền bổ nhiệm “quân nhân”. Nếu các quân nhân không đồng ý với ứng cử viên chức thủ tướng thì họ sẽ không đưa ra ứng viên cho chức bộ trưởng lục quân và bộ trưởng hải quân, vị thủ tướng chỉ còn cách là rút lui. Chuyện đó đã xảy ra vào năm 1912, bộ trưởng lục quân, ông Uehara Yusaku, đã đệ đơn từ chức lên hoàng đế mà không cần thông qua nội các. Nguyên nhân là do vị bộ trưởng này bất mãn với việc Thủ tướng Saionji không chịu tăng cường cho quân khu Triều Tiên hai sư đoàn. Các quân nhân nói rằng Cách mạng Tân Hợi (1911, ở Trung Quốc - ND) đã kích động những vụ lộn xộn, cần tăng thêm quân cho khu vực này, nhưng Saionji đáp lại rằng không có tiền. Vì quân đội không chịu tiến cử vị bộ trưởng mới cho nên Saionji buộc phải từ chức.

Tính chất đặc thù trong đời sống chính trị-quân sự Nhật Bản còn thể hiện ở chỗ nước này không có bộ quốc phòng - lục quân và hải quân tương đối độc lập với nhau. Mục đích chiến thuật của hai bộ này không phải lúc nào cũng tương đồng, điều đó tạo thêm khó khăn cho việc điều hòa lợi ích. Trong khi từ chối cung cấp tài chính cho lục quân thì Saionji lại sẵn sàng cung cấp cho hải quân.

Quốc hội, là niềm tự hào của người Nhật trước các nước phương Tây vì đây là bằng chứng về nền “văn minh” của họ, trên thực tế chỉ là cơ quan có tính chất hình thức. Kì họp “tiêu chuẩn” của nó chỉ kéo dài đúng 3 tháng. Nhưng vì các nghị sĩ được hoàng đế triệu tập về Tokyo vào cuối tháng 12, mà người Nhật lại ăn tết suốt tháng Giêng nên trên thực tế kì họp đã bị rút lại còn 2 tháng. Hoàng đế không chỉ có vai trò triệu tập các kì họp mà cả giải tán quốc hội nữa. Chính quyền hành pháp triệt để lợi dụng việc này, đấy là nói nếu quốc hội (đúng hơn, phải nói hạ viện) giữ quan điểm “không thể chấp nhận được” về một vấn đề nào đó. Đại biểu quốc hội chỉ có quyền bất khả xâm phạm trong thời gian quốc hội họp. Các đại biểu quốc hội có thể bị kết án vi phạm luật về bảo đảm trật tự xã hội nếu họ đưa những quan điểm của mình - viết hoặc nói - ra ngoài phòng họp.

Quốc hội gồm hai viện, thượng viện và hạ viện. Một số thành viên thượng viện là do thế tập, số khác được bầu (từ tầng lớp quý tộc cấp thấp và những người đóng thuế giàu có), phần còn lại là do hoàng đế bổ nhiệm vì những đóng góp đặc biệt. Phần lớn thượng nghị sĩ tại vị suốt đời. Dân chúng bầu hạ viện, nhưng dưới thời Đại Chính chỉ đàn ông giàu có mới được quyền bầu cử, không một người phụ nữ nào có quyền này. Do những hạn chế như thế mà cả nước Nhật chỉ có gần một triệu rưỡi cử tri, trong khi dân số lúc đó đã là hơn 50 triệu người.

Quốc hội bổ nhiệm cả bộ trưởng và thủ tướng, nhưng thủ tướng không phải báo cáo với quốc hội mà báo cáo trực tiếp với nhà vua. Theo hiến pháp, quốc hội chỉ có thực quyền trong một lĩnh vực, đó là tham gia thảo luận ngân sách. Vì vậy mà quốc hội chỉ có ba ủy ban chuyên trách: ủy ban ngân sách, ủy ban quy chế và ủy ban dân nguyện. Nếu quốc hội không đồng ý với dự thảo ngân sách của chính phủ thì ngân sách năm trước sẽ tự động được đem ra áp dụng cho năm tài khóa tiếp theo. Các đảng phái trong hạ viện có thể đấu tranh không khoan nhượng, các nghị sĩ có thể tranh cãi kịch liệt khi thảo luận một dự luật, nhưng thượng viện có toàn quyền bác bỏ dự luật đó. Như vậy, những cuộc thảo luận ở hạ viện thường chỉ có tính chất “trình diễn”, không phải là quốc hội mà chính phủ đưa ra phần lớn các dự luật.

Ngoài ra, cần phải nhớ rằng cốt lõi của nền chính trị Nhật Bản là mong ước gần như của tất cả mọi người về một “nước Nhật vĩ đại”. Các nghị sĩ có thể tố cáo chính phủ tăng thuế hoặc chậm giải quyết các vấn đề cụ thể đến sùi bọt mép, nhưng họ lại thường nhất trí cao về những vấn đề cơ bản nhất. Chỉ cần xảy ra xung đột quân sự là mọi ý kiến phê phán đều lập tức im bặt.

Hạ viện nằm dưới quyền kiểm soát của hai đảng là Rikken-Seiyukai (Những người bạn của đường lối cai trị theo hiến pháp, thường gọi đơn giản là Seiyukai) và Kenseikai (Đảng theo đường lối hiến pháp, trước đó gọi là Rikken Doshikai - Những người bạn theo đường lối hiến pháp, từ năm 1927 gọi là Rikken Minseito - Đảng dân chủ lập hiến). Rikken-Seiyukai do Ito Hyrobumi thành lập năm 1900, còn Kenseikai do Katsura Taro thành lập năm 1913. Không phải vô tình mà tên các đảng nguyện trung thành với hiến pháp lại gần giống nhau đến thế. Đấy là tổ chức của những người liên kết với nhau không chỉ bởi sự giống nhau về quan điểm và cương lĩnh mà còn bởi lòng trung thành với quyền lợi của tập đoàn. “Tính nguyên tắc” được hiểu không chỉ là sự trung thành với các nguyên tắc mà còn trung thành với tổ chức nữa. Như vậy, các đảng phái cũng giống như các băng nhóm được tổ chức theo lối phong kiến. Đấy không phải là những chính đảng có tính quần chúng - phần lớn đảng viên là các quan chức và đại biểu các cơ quan dân cử (nghị viện hoặc các cơ quan tự quản địa phương) của chính các đảng phái đó. Cuối những năm 1920, đảng viên của cả hai đảng ước tính là 100 ngàn người. Các đảng phái này đều không tìm cách gia tăng số lượng đảng viên, họ cho rằng đảng có “đạo đức” cao trước hết phải đại diện cho quyền lợi của những người không có đạo đức như thế. Việc phân chia thành “quân tử” và “tiểu nhân” cũng phù hợp với truyền thống Nhật Bản. Như vậy là dân chúng chỉ được tham gia một cách rất hạn chế vào đời sống chính trị của đất nước. Chủ yếu họ tham gia vào các cuộc bầu cử*.

•

Suetake Takeshi, Seito seizi-o sasaeta mono. Taishosiakai to kaizo-no tioriu. Tokyo: Yosikawa kobunkan, 2004, trang 176-178.

Nói chung, đại biểu các hội đồng địa phương thường là những người thuộc các gia đình và dòng họ có uy tín và được tôn trọng từ trước. Những người có uy tín thường sử dụng các mối quan hệ của mình nhằm động viên quần chúng khi cần. Theo nghĩa này, có thể nói các đảng phái có cơ sở xã hội vững chắc và điều kiện động viên quần chúng nhất định. Chính phủ Katsura Taro chỉ tồn tại được 53 ngày một phần là do những cuộc mít tinh được những người ủng hộ Seiyukai tổ chức (Katsura dự định giải tán quốc hội), có cả dân thường tham gia. Những cuộc mít tinh, biểu tình phản đối thường kéo theo các vụ lộn xộn, đốt phá và cướp bóc các đồn cảnh sát và tòa soạn báo ủng hộ Katsura. Phong trào phản đối này sau đó được gọi là “Phong trào bảo vệ hiến pháp”. Có 53 người chết.

Nhưng đảng phái không phải là tác nhân “khuấy động” duy nhất. Có cả những vụ tự phát nữa. Ví dụ như vào đầu năm 1941. Lúc đó có tin là một số quan chức cao cấp hải quân đã ăn đút lót của hãng Siemens của Đức và Vikers của Anh. Làn sóng biểu tình đòi chính phủ của đô đốc Yamamoto Gonbee (còn gọi là Gonnohyoe (1852-1933)) từ chức lan khắp cả nước. Ngày 10 tháng 2, đám đông giận dữ xông cả vào tòa nhà quốc hội. Cảnh sát và binh lính buộc phải ra tay. 37 người bị thương nặng, 133 người bị bắt. Những cuộc nổi dậy của dân chúng là một trong những tác nhân đưa đến việc từ chức của nội các. Chính phủ của Yamamoto đã phải nhận trách nhiệm trong việc để xảy ra vụ tham nhũng đầy tai tiếng này. Như vậy, “quần chúng nhân dân” cũng bị lôi kéo vào các hoạt động chính trị, nhưng hành động của họ lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ vì không thể dự đoán được. Nhưng chính dưới thời Yamamoto người ta đã đòi được quyền bầu cả những quân nhân đã nghỉ hưu làm bộ trưởng lục quân và hải quân, chứ không chỉ từ những người đang tại ngũ như trước đây. Lúc đó việc này được coi là một “bước tiến”, có tác dụng ngăn chặn quyền lực của các quân nhân.

Nước Nhật được cai trị chủ yếu bằng các chỉ thị và quyết định của chính quyền hành pháp, những văn bản này trên thực tế cũng là những đạo luật, vì vậy, đã làm giảm bớt vai trò của ngành lập pháp. Nhân danh nhà vua, chính quyền hành pháp có thể ban hành các chỉ thị liên quan đến lĩnh vực quân sự và ngoại giao, cũng nhân danh nhà vua người ta có thể, tuyên bố chiến tranh và kí hiệp ước hòa bình, tuyên bố ân xá và đặc xá. Chính phủ tự ý thành lập, giải tán và kiểm soát hoạt động của các bộ, điều chỉnh hoạt động của các cơ quan địa phương, quyết định mức lương cho các quan chức. Dùng những chỉ thị đặc biệt để quản lí trong lĩnh vực tài chính. Bộ nội vụ đưa ra những chỉ thị nhằm điều chỉnh “trật tự công cộng” và khởi xướng các công tác xã hội. Trong các nền dân chủ phát triển, đây là những chức năng của ngành lập pháp. Ngoài ra, chính quyền hành pháp còn quản lí cả những lĩnh vực hoạt động mà theo quan niệm của phương Tây là không thuộc chính phủ. Ví dụ các tu sĩ Thần đạo được coi là công chức nhà nước, có cấp bậc và thuộc quyền quản lí của bộ nội vụ hoặc tỉnh trưởng các tỉnh. Không có bộ y tế, bộ nội vụ kiêm luôn các chức năng của bộ này.

Về danh nghĩa, hoàng đế đứng trên đỉnh tháp quyền lực. Trong hội trường thượng viện, ghế của nhà vua được đặt ở vị trí cao nhất, ngài sẽ ngự ở đó trong những dịp khai mạc và bế mạc các kì họp. Thời gian còn lại chiếc ghế này được ngăn với hội trường bằng những bức rèm lụa. Người bước vào phòng phải cúi chào vị hoàng đế vắng mặt và chiếc ghế vô hình của ngài. Tất cả các sự kiện chính trị của đất nước đều phải trù liệu một cách thận trọng để được nhà vua ưng thuận.

Sự phân bố lực lượng chính trị Nhật Bản có đặc điểm là rất phức tạp, rối rắm, thiếu minh bạch và không theo những trình tự nhất định, tạo điều kiện thuận lợi cho đủ thứ thỏa hiệp, âm mưu và hội họp. Những quyết định quan trọng không phải được thông qua tại quốc hội mà ở hậu trường. Hệ thống chính trị này không có trung tâm quyền lực, đủ mọi thứ quyền lợi có tính giai đoạn, của tập đoàn cũng như cá nhân, có thể ảnh hưởng đến sự phân bố lực lượng của nó. Đấy là nguyên nhân làm cho chính phủ không thể đứng vững được lâu - do áp lực của hoàn cảnh và các phe nhóm cạnh tranh với nhau, các thủ tướng Nhật thường xuyên và “tự nguyện” rút lui. Đặc điểm nổi bật của chính sách cán bộ, cả trong lĩnh vực quân sự lẫn dân sự, là không có ai giữ vị trí lãnh đạo trong một thời gian dài. Ngoại lệ duy nhất chính là “ghế” của nhà vua. Theo nghĩa này thì khả năng xuất hiện một nhà độc tài quân sự không phải là lớn. Nhưng điều đó cũng không cứu được đất nước khỏi những vụ bùng nổ của chủ nghĩa cực đoan trong chính sách đối ngoại. Không có một định chế hành pháp nào có thể độc chiếm được quyền lực, nhưng do sự yếu kém của quốc hội và các tổ chức xã hội (kể cả các chính đảng) cho nên hành pháp có quyền lực lớn đến mức việc áp đặt chế độ toàn trị là hoàn toàn có thể xảy ra. Các vị hoàng đế cổ đại và trung đại ít khi cai trị bằng một phương châm duy nhất. Thất bại, thiên tai buộc người ta phải thay đổi những phương châm đã mất giá trị. Nhưng kể từ Minh Trị, dù trong hoàn cảnh nào cũng không được thay đổi phương châm. Từ nay trở đi, nội các phải chịu hoàn toàn trách nhiệm. Việc thay người đứng đầu chính phủ cũng có vai trò tương tự như thay đổi phương châm cai trị. Đời sống chính trị Nhật Bản luôn luôn thay hình đổi dạng, tạo cho người ta cảm giác là nó rất sôi động. Nhưng nhiều khi lại bị coi là hỗn loạn. Hoàng đế tạo cho sự hỗn loạn đó một cơ cấu xác định. Ít nhất là người ta cũng có cảm tưởng như thế.

MÀN 3
NHẬT BẢN THAM GIA CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT:
NHIỀU VÀNG NHƯNG ÍT GẠO

Minh Trị lên ngôi khi người dân châu Âu chưa biết gì về nước Nhật, cũng như “thảo dân” Nhật không có chút quan tâm nào đến sự tồn tại của “nhân loại”. Nhưng khi Đại Chính lên ngôi thì Nhật Bản đã là một phần của cái thế giới to lớn và đầy biến động này rồi. Tất cả các nhân vật chính của “tiến trình lịch sử thế giới” đều hành động vì quyền lợi của mình, nhưng họ không cảm thấy ngượng khi sử dụng những từ như “công lí” và “hòa bình” nhằm biện hộ cho những tội ác chống lại nhân loại và nhân tính. Nhật Bản cũng không phải là ngoại lệ.

Ngày 28 tháng 7 năm 1914, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ ở châu Âu và đã làm thiệt mạng 7 triệu người. Cuộc chiến tranh này thực ra không ảnh hưởng tới quyền lợi của Nhật ở Viễn Đông: không ai nghĩ đến việc tấn công Nhật. Ban đầu chính phủ tuyên bố giữ vị trí trung lập, nhưng chính sách này không đứng vững được lâu. Lãnh đạo của đất nước muốn tham chiến đến mức nước Nhật không thể đứng bên ngoài cuộc chém giết trên bình diện quốc tế. Lúc đó giới tinh hoa có tư tưởng cho rằng không tham gia vào những dự án “quan trọng” tầm cỡ thế giới là tự hạ thấp vai trò của mình. Triển lãm quốc tế hay chiến tranh thế giới không phải là điều quan trọng, quan trọng là phải tham gia.

Có một thời gian tình hình thật kì quặc: một số quan chức chính phủ cho là cần phải chiến đấu chống lại phe đồng minh, số khác lại cho là cần phải đánh Đức. Đối với giới chức Nhật, tất cả các nước đang đối địch nhau đều là “người lạ” cả, họ chỉ quan tâm đến những quyền lợi tức thời mà thôi. Không có tinh thần samurai gì ở đây hết, danh dự samurai chỉ áp dụng cho quan hệ giữa các cá nhân (người Nhật với nhau) chứ không phải cho các quốc gia. Kết quả là “những người thân Anh” đã thắng - Đức không có khả năng chống lại Nhật Bản để bảo vệ quyền lợi của mình ở Viễn Đông. Chính phủ Nhật đã đề nghị Anh kêu gọi Nhật Bản tham chiến (hiệp định Anh-Nhật quy định thủ tục như thế). Nước Anh đã làm như thế, nhưng lại đề nghị Nhật chỉ giới hạn các chiến dịch trong việc vô hiệu hóa hạm đội của Đức ở Viễn Đông. Bị từ chối, Anh rút lại yêu cầu, nhưng ngày 23 tháng 8 [năm 1914 - ND] Nhật vẫn tuyên chiến với Đức. Các đại nguyên lão của thượng viện, tức là những người có nhiều kinh nghiệm, phản đối. Nhưng không ai nghe người già nữa. Họ đã chiến đấu và chiến thắng rồi, bây giờ đến lượt người khác. Trong một hội nghị có sự hiện diện của hoàng đế, người đưa ra quyết định về việc tuyên chiến. Như thường lệ, Đại Chính không nói gì. Chức năng của ngài chỉ là kí đạo dụ tuyên chiến mà thôi.

Đạo dụ kêu gọi dân chúng đoàn kết trong tình hình khẩn trương có tuyên bố rằng căn cứ của Đức đóng ở cảng Thanh Đảo tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc - ND) là hiểm họa đối với hòa bình thế giới, vì vậy phải tấn công ngay. Cuối đạo dụ, Đại Chính ngỏ lời xin lỗi thần dân vì tuyên chiến trong thời chịu tang hoàng thái hậu Haruko, hoàng hậu của Minh Trị, tức mẹ “chính thức” của ngài. Lúc đó, đáng lẽ Đại Chính phải cư tang, nhưng ở vùng Balkan và trên toàn cõi châu Âu đã xuất hiện một bài toán cực kì khó, cần phải giải quyết ngay. Do có tang mà Đại Chính phải lùi lại ngày lên ngôi hoàng đế, nhưng tuyên chiến thì không thể trì hoãn. Mặc dù có tang nhưng tuyên chiến với Đức là việc bắt buộc phải làm. Dù không muốn đánh nhau, nhưng hoàn cảnh bắt buộc…

Chính phủ Nhật hành động vì quyền lợi “quốc gia”, nhưng lại nói với dân chúng rằng đứng về phe đồng minh là “đạo đức”. Một nhà ngoại giao có tiếng của Nhật hồi tưởng: Nhật đã chứng tỏ lòng trung thành của mình với hiệp ước đồng minh Anh-Nhật, còn “nhân dân Nhật Bản thanh toán những món nợ cũ với Đức và bắt kẻ thù trả giá cho vụ can thiệp tay ba, cũng như đuổi Đức ra khỏi căn cứ ở Sơn Đông”. Mà “điều này phù hợp với tiêu chuẩn đạo đức của dân tộc, nhân dân Nhật Bản nhất trí ủng hộ cuộc chiến tranh này”*. “Vụ can thiệp tay ba” ở đây chính là những sự kiện năm 1895, sau khi thắng Trung Quốc, đáng lẽ Nhật đã chiếm được bán đảo Liêu Đông. Nhưng Nga, Đức và Pháp đã can thiệp và ra tối hậu thư, Nhật đành phải từ bỏ chiến quả. Sau chiến tranh Nga-Nhật 1904-1905, bán đảo Liêu Đông đã rơi vào tay Nhật, nhưng hận thù thì vẫn sôi sục. Nhưng người ta đã không nói đến việc báo thù Nga và Pháp. Rõ ràng là lòng căm thù của giới tinh hoa Nhật Bản có tính chọn lọc. Năm mươi ngàn binh sĩ lên đường sang Trung Quốc.

•

Kikujiro Ishii. Bình luận ngoại giao, Moskva: OGIZ, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 1942, trang 69.

Kể từ khi cùng quân đội Mĩ, Anh, Đức, Pháp, Nga đàn áp cuộc nổi dậy Nghĩa Hòa Đoàn ở Trung Quốc vào năm 1900, đây là lần đầu tiên Nhật Bản tham chiến trong một liên minh quân sự quốc tế. Nhưng nếu 14 năm trước, đấy chỉ là trận chiến với những “kẻ nổi loạn”, thì bây giờ là một “cuộc chiến tranh thực sự”. Mười ba ngàn lính Nhật bao vây vùng tô giới Thanh Đảo của Đức. Trong cơn khốn quẫn vì tuyệt vọng, chính phủ Trung Quốc tuyên bố giữ vai trò trung lập trong cuộc chiến này. Nhưng muốn bao vây pháo đài, quân Nhật vẫn phải sử dụng lãnh thổ của Trung Quốc. Đề nghị hiệp đồng tác chiến giữa quân đội Nhật, Anh, Pháp và Nga đã bị Nhật từ chối với thái độ đầy kiêu hãnh. Pháo đài thất thủ vào ngày 7 tháng 11, bán đảo Sơn Đông, tài sản của Đức và Đức-Trung ở đây rơi vào tay Nhật. Việc chiếm được bán đảo Sơn Đông đã biến biển Hoàng Hải được bao bọc bởi hai bán đảo Sơn Đông và Liêu Đông thành biển Nhật Bản. Nhân dân Nhật Bản “chỉ” phải trả giá là 1.500 sinh mạng mà thôi. Trên đường phố Tokyo và các thành phố khác, những chiếc tàu điện được khoác những vòng hoa lộng lẫy và chạy từ từ để chào mừng chiến thắng. Trước đây, trong những ngày lễ truyến thống, dân chúng thường rước kiệu tượng Thần (shintai) trên đường phố. Ngày nay điện đã làm công việc này thay cho họ. Thần chiến tranh cũng được đưa vào tàu điện. “Liên minh nữ công dân yêu nước” gửi cho binh lính khăn tay và thiệp chúc mừng và tổ chức mít tinh ủng hộ những chiến binh đang đóng ở Trung Quốc. Không thấy ai lên tiếng phản đối.

Việc phân tầng trong xã hội truyền thống Nhật Bản được thực hiện một cách rất nhất quán. Khái niệm bình đẳng không có chỗ đứng trong hệ thống giá trị của họ. Giới tính cũng không phải là ngoại lệ: vấn đề này được bàn thảo không phải để đảm bảo công bằng mà để củng cố quan hệ bất bình đẳng nam nữ. Nhiều tác phẩm nhằm giáo dục người phụ nữ “lí tưởng” cố tình nhấn mạnh chức năng làm vợ, làm mẹ, làm người nội trợ của phụ nữ. Nhưng nếu trong nước Nhật Bản truyền thống, phụ nữ chỉ quan tâm tới gia đình thì nay đối tượng quan tâm của họ là quân đội, nghĩa là họ đã quan tâm tới việc nước rồi.Phụ nữ cần phải biết nhiều hơn về đất nước của mình.

“Hiệp hội phụ nữ nghiên cứu xã hội” ở Osaka được thành lập vào năm 1916. Hoạt động chủ yếu của hiệp hội là tổ chức các chuyến tham quan những địa điểm mà ngày thường người phụ nữ Nhật Bản không có điều kiện tiếp xúc: trạm điện thoại, công ti khí đốt, nhà máy, ngân hàng. Đỉnh điểm của hoạt động tham quan là các cơ sở quân sự. Phải được cấp cao nhất cho phép thì mới vào được những chỗ như thế - trước đó, chưa có người phụ nữ Nhật Bản nào được bước chân vào các khu vực quân sự. Trong những chuyến tham quan diễn ra vào năm 1919 đã có 1.500 phụ nữ được xem xe tăng và 3.500 người được xem tàu ngầm. Sau khi xem xét xe tăng, những người đàn bà lịch sự Nhật Bản này đã hứa là họ sẽ không bao giờ quên sự ân cần của các quân nhân*.

•

Takemura Tamio. Taisho bunka. Teikoku-no utopia. Sekaisi-no tenkanki to taisiu shokhi siakalno keisei. Tokyo: sangensia, 2006, trang 150-152.

Nhật Bản có vai trò gần như không đáng kể trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, nhưng ý tưởng của châu Âu về chiến tranh tổng lực đã làm xao xuyến tâm hồn người Nhật. Châu Âu đã mất khả nhiều máu trong suốt 4 năm và đã nghĩ đến việc chiến tranh thì không chỉ các quân nhân chuyên nghiệp, không chỉ đàn ông, mà cả đàn bà cũng phải chết. Các chiến lược gia của “chiến tranh tổng lực” (nghĩa là giết sạch, phá sạch) lại có nhiều người ủng hộ hơn là các chiến sĩ đấu tranh cho hòa bình. Cuộc đấu tranh vì nữ quyền đã làm xao xuyến không chỉ những tình cảm hòa bình. Chiến tranh hóa ra còn là nguồn động viên cho cuộc đấu tranh nhằm “giải phóng” phụ nữ nữa. Các cuộc chiến tranh trong tương lai cho ta thấy rõ điều đó.

Xã hội Nhật Bản đón nhận tin tức về cuộc đổ bộ vào Trung Quốc với niềm hân hoan không cần che giấu, hầu như không có ai nói “chống”. Tất cả những người nói đến sự thiếu khôn ngoan về mặt địa-chính trị của chính phủ và khẳng định rằng tham vọng về lãnh thổ của Nhật có thể dẫn đến việc tranh chấp với Mĩ và các nước phương Tây khác đều bị coi là phản bội quyền lợi quốc gia. Nhưng lúc đó họ vẫn có điều kiện phát biểu. Họ chỉ là một thiểu số rất nhỏ, nhưng đây là vấn đề khác. Bình luận những sự kiện vừa diễn ra trên thế giới, ông Kikujiro Ishii (1866-1945), một nhà ngoại giao Nhật Bản, đã không giấu được vẻ mãn nguyện khi nói: “Nếu cứ giữ thế trung lập thì bây giờ chúng ta đã là nước loại ba, như kiểu Tây Ban Nha, và thế giới người ta sẽ chẳng bao giờ công nhận sức mạnh và uy tín của chúng ta”*.

•

Kikujiro Ishii. Bình luận ngoại giao. Trang 78-79.

Đối với Nhật, chiến tranh đã không kết thúc trên bán đảo Sơn Đông. Ngày 14 tháng 12, lực lượng hải quân dũng mãnh của Nhật đã chiếm các lãnh địa khác của Đức ở Thái Bình Dương như các quần đảo Marshall, Mariane và Karoline mà không phải nổ phát súng nào. Quyết định chiếm những quần đảo này được đưa ra sau khi xuất hiện khả năng là Australia và New Zealand có thể chiếm các quần đảo đó. Với việc chiếm các quần đảo này, Nhật Bản đã có thuộc địa không chỉ trên đất liền (Triều Tiên sáp nhập vào Nhật Bản năm 1910) mà còn có cả thuộc địa trên biển. Lại một lần nữa quân đội Nhật Bản đã chứng tỏ được sức mạnh bách chiến bách thắng của mình, việc chiếm được các quần đảo nằm rất xa về phía nam tạo cho dân thường cảm giác đang sống trong một đế chế vô cùng rộng lớn. Ngoài ra, trong tương lai những căn cứ hải quân trên các quần đảo này có thể cắt đứt đường giao thương của Mĩ. Cần phải nghĩ đến tương lai, cần phải nhìn xa trông rộng - tất cả đều cho rằng đây không phải là cuộc chiến cuối cùng.

Đồng thời, chính phủ Nhật Bản cũng đã dũng cảm từ chối đề nghị đưa quân tham chiến ở châu Âu: ngay cả người mơ mộng nhất cũng không thể hi vọng chiến trường châu Âu có thể đem lại cho họ bất kì thành công nào.

Sau khi chiếm được bán đảo Sơn Đông và các quần đảo của Đức ở Thái Bình Dương, Nhật tiến hành thêm một loạt hoạt động khác gây phương hại đến quyền lợi của các nước đồng minh phương Tây. Trong khi những nước kia đang tính sổ với nhau ở châu Âu thì ngày 18 tháng 1 năm 1915 chính phủ của Thủ tướng Okuma Shigenobu (1838-1922) gửi cho chính phủ của Tổng thống Vương Thế Khải công hàm “21 điểm”, khẳng định “đặc quyền” của Nhật không chỉ đối với bán đảo Sơn Đông mà còn đối với cả vùng Nam Mãn Châu và Nội Mông nữa (xin nhắc lại là Nhật đang đánh nhau với Đức chứ không phải với Trung Quốc).

Cũng như trường hợp tuyên chiến với Đức, trong quá trình thương thảo với Trung Quốc, ý kiến của các đại nguyên lão đã bị bỏ qua. Trung Quốc đã đáp ứng phần lớn các đòi hỏi của Nhật, trong đó có việc gia hạn thời gian thuê tỉnh Quan Đông từ 25 năm lên 99 năm. Nếu Trung Quốc không chịu gia hạn thì Nhật sẽ phải rút khỏi Lữ Thuận và Đại Liên vào năm 1928. Nhật chỉ không đòi được một điều: cử người sang làm cố vấn cho chính phủ Trung Quốc. Từ đó trở đi tinh thần phản đế của những người yêu nước Trung Quốc đã không còn hướng vào các nước phương Tầy (trước hết là nước Anh) mà hướng vào Nhật Bản - người Trung Hoa đã không còn coi Nhật là đồng minh trong cuộc đấu tranh chống lại các nước phương Tây nữa, số sinh viên Trung Quốc ở Nhật bắt đầu giảm. Ngày 7 tháng 5, tức ngày công bố văn bản cuối cùng của tối hậu thư, được tuyên bố là “ngày quốc nhục”, ngày này những năm sau đó được đánh dấu bằng những cuộc mít tinh chống Nhật làm rung chuyển cả đất nước.

Thái độ “xảo quyệt” của Nhật làm Mĩ, lúc này vẫn giữ địa vị trung lập, rất tức giận. Đối đầu trực diện với Mĩ chỉ còn là vấn đề thời gian. Nga ủng hộ chính sách của Nhật ở Trung Quốc. Những nước khác trong liên minh chống Đức cũng buộc phải hành động như thế - họ đang cần Nhật giúp đỡ. Chính vì thế mà quân đội Nhật đã tham gia đàn áp cuộc khởi nghĩa của binh sĩ Ấn Độ (thuộc lực lượng quân sự Anh) đóng ở Singapore ngày 15 tháng 2 năm 1915, tức là đúng vào giai đoạn đàm phán Trung-Nhật quyết liệt nhất. Từ tháng 4 năm 1917, một đoàn tàu chiến 13 chiếc đã tham gia hộ tống tàu vận tải của Anh trên vùng biển Địa Trung Hải.

Quan hệ của Nhật với Nga cũng khá tốt. Trong những năm chiến tranh thế giới thứ nhất, quyền lợi về mặt địa-chính trị của Nga và Nhật đã trùng hợp với nhau trong một thời gian ngắn. Người Nhật bỗng quên bẵng rằng họ vừa đánh nhau với Nga ở Triều Tiên và Mãn Châu, và có đến 70 ngàn người thiệt mạng. Tinh thần hữu nghị thể hiện rõ nhất trong những khu vực có cả người Nga và người Nhật, nghĩa là trong vùng Mãn Chầu. Một nhân chứng ở Cáp Nhĩ Tân đã ghi lại những sự kiện xảy ra sau ngày Nhật tuyên chiến với Đức như sau: “Cuộc diễu hành [của người Nhật] diễn ra vào ban đêm trên Đại lộ Lớn. Có rất nhiều người Nga đến xem buổi diễu hành hiếm có và đặc biệt này. Người đi diễu hành mang theo đèn đuốc, cờ, khẩu hiệu, biểu ngữ, cả bằng tiếng Nhật lẫn tiếng Nga. Nhưng chủ yếu là đèn - đèn đủ mọi màu sắc, kích thước và kiểu dáng, vuông có, tròn có, to có, nhỏ có, lướt qua rất nhanh trên đường phố. Đoàn diễu hành có cả trẻ và già, phụ nữ và trẻ em, mặc những bộ kimono truyền thống hay Âu phục, tất cả đều hân hoan, tất cả đều có vẻ phấn khích một cách bất thường. Trên các biểu ngữ là những khẩu hiệu như: “Nga, Pháp, Anh, Nhật muôn năm!”, “Muôn năm, Ura!”, “Hoàng đế Nga chiến thắng!”, “Chúa phù hộ Sa hoàng!””*. Trong khi theo dõi buổi diễu hành của người Nhật ngay sau khi Sơn Đông thất thủ, ông N. L. Gondatty, thống đốc tỉnh Priamuarsky (của Nga - ND), cũng hô lớn “Muôn năm!”*.

•

Melikhov G. V. Mãn Châu xa và gần. Moskva: Nhà xuất bản Khoa học, 1991. Trang 304.

•

Pestushko Iu. S. Quan hệ Nga-Nhật trong những năm chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1917).

Trong khi đó, trong các rạp người ta tiếp tục cho chiếu những bộ phim về đề tài chiến tranh Nga-Nhật: cuộc chiến kết thúc với chiến thắng của Nhật cách đó đúng mười năm. Sau đó, hầu như năm nào cũng có những bộ phim mới nói về chiến thắng của Nhật trong cuộc chiến không thể nào quên được này. Từ năm 1912 đến năm 1937 đã có15 bộ phim nói về tướng Nogi Maresuke*, người anh hùng của cuộc chiến này (Nogi Maresuke (1849-1912), được vinh danh vì đã chiếm được cảng Lữ Thuận và tự sát bằng cách mổ bụng (hara-kiri) sau khi hoàng đế Minh Trị băng hà).

•

Trích theo: Ito Nobutada. Eiga-ni egakareta zensen to jugo II Dai nippon koku-no hakai/Yamamuro Kentoku biên tập. Nihon-no jidaishi. Tokyo: Yoshikawa Kobunkan, 2004. Tập 25, trang 324-326.

Ngày 3 tháng 7 năm 1916, Nhật đã kí với Nga hiệp ước không tham gia vào những thỏa ước và liên minh nếu đấy là những thỏa thuận nhằm chống lại một trong hai nước. Nhưng phần mật ước còn đi xa hơn: tuyên bố Trung Quốc là khu vực đặc quyền của Nga và Nhật. Song cần nhớ rằng do cuộc cách mạng nổ ra ở nước Nga mà các bên kí kết đã không có điều kiện kiểm tra tính bền vững của hiệp ước hày. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên (và cũng là lần cuối cùng trong lịch sử) Nhật và Nga đã trở thành đồng minh, lần đầu tiên binh lính Nga dùng súng đạn của Nhật để bắn vào quân Đức. Quân đội Nga còn sử dụng cả búa và xẻng do Nhật sản xuất nữa.

Việc những người bonsevich chiếm được chính quyền đã làm thay đổi một cách triệt để bối cảnh địa-chính trị trên toàn thế giới. Không có nước nào muốn công nhận chế độ mới. Nhật Bản không phải là ngoại lệ. Ta phải xem xét hành động của giới tinh hoa Nhật trong bối cảnh đó.

Tháng 3 năm 1918, chính quyền công nông kí hiệp ước hòa bình riêng rẽ với Đức. Các nhà công nghiệp Nhật bị mất thị trường tiêu thụ vũ khí ở Nga, còn chính quyền bonsevich thì không chịu trả món nợ của chính phủ Sa hoàng (tính đến tháng 11 năm 1917 Nga đã nợ Nhật 250 triệu Yen) và không chịu thực hiện những hiệp ước đã kí trước đây. Sự sụp đổ của chế độ quân chủ cũng làm người ta đau khổ không kém. Hơn nữa, tháng 11 năm 1918 nước cộng hòa Weimar được tuyên bố thành lập ở Đức, và ngày 11 tháng 11 năm 1918 nước này đã kí hiệp định đình chiến với các nước đồng minh. Sự tan rã của đế chế Áo-Hung và sụp đổ của vương triều Ottoman cũng chứng tỏ rằng thời đại của cácvương triều đã đến hồi cáo chung. Các dòng họ Romanov*, Habsburg*, Hohenzollern* đều đã thuộc về quá khứ. Nhưng các nhà tư tưởng Nhật đã hồi tỉnh ngay và lại tiếp tục nói về “tính đặc thù” Nhật Bản như chưa hề có chuyện gì xảy ra. Lần này tính đặc thù được biểu hiện bằng sự tồn tại từ vô thủy đến vô chung chế độ quân chủ. Khác với các nước phương Tây, chế độ quân chủ ở Nhật Bản sẽ tồn tại vĩnh viễn. Dù thế giới có biến động như thế nào thì tính đặc thù của con đường mà Nhật Bản đã chọn vẫn là không gây ra bất cứ sự nghi ngờ nào. Sự hỗn loạn bao trùm lên toàn cõi châu Âu đã dẫn đến kết quả là từ tám “siêu cường” cũ (Anh, Pháp, Đức, Áo-Hung, Ý, Mĩ, Nhật và Nga) nay chỉ còn lại năm. Trừ Nhật và Mĩ, sau cuộc chiến, các nước còn lại đều yếu đi rất nhiều. Đối với Nhật, điều đó có nghĩa là ít đối thủ hơn và cũng tạo ra ảo tưởng là dù có làm gì thì cũng không bao giờ bị trừng phạt.

•

Dòng họ Romanov cai trị nước Nga từ tháng 2 năm 1613 đến tháng 11 năm 1917- ND.

•

Họ Habsburg là tên của một hoàng tộc ở châu Âu, được coi là một trong những hoàng tộc có thế lực nhất trong lịch sừ châu Âu vào thời kì cận đại. Dòng dõi Habsburg đã cai trị Áo, Bohemia và Hungary trong nhiều thế kỉ. Trong giai đoạn 1438-1806, gần như toàn bộ các hoàng đế La Mã Thần thánh của dân tộc Đức đều thuộc về dòng họ Habsburg. Trong thế kỉ XVI và XVII dòng họ này cũng cai trị các vương quốc Tây Ban Nha, Bổ Đào Nha; trong thế kỉ XVIII và XIX là Đại Công quốc Toskana và nhiều nơi khác của Bắc Ý. Lâu đài Habsburg trong vùng Aargau (Thuỵ Sĩ) được xem là khởi nguồn dòng họ quý tộc này - ND.

•

Hohenzollern - gia đình hoàng tộc thống trị nước Phổ từ năm 1701 đến 1918 và ở Đức từ 1871 đến năm 1918-ND.

Chiến tranh thế giới thứ nhất đã đem lạị cho nền kinh tế Nhật Bản một trận mưa vàng. Ngay từ đầu cuộc chiến, các nhà công nghiệp Nhật đã cung cấp cho châu Âu súng, gươm và đạn dược. Xuất khẩu của Nhật sang Nga tăng hơn 10 lần. Ở Nhật người ta đã bắt đầu bàn đến việc thay thế Đức trên thị trường Nga. Xuất khẩu của Nhật sang các nước Á châu cũng tăng lên hàng chục lần. Các nước này vốn là thị trường tiêu thụ của châu Âu, nhưng chiến tranh đã cắt đứt các mối liên hệ kinh tế cũ. Các hãng xưởng của Nhật không làm kịp các đơn đặt hàng, các hãng tàu Nhật trở thành những công ti vận tải lớn nhất thế giới. Lần đầu tiên sau nhiều năm, Nhật đã xuất nhiều hơn nhập. Nước Mĩ, mãi đến tháng 4 năm 1917 mới tuyên chiến với Đức,cũng hưởng lợi nhờ cung cấp vũ khí cho châu Âu. Trung Quốc cũng tuyên chiến với Đức vào năm 1917. Như vậy là Nhật và Trung Quốc đã trở thành đồng minh. Nhưng quân Nhật vẫn đóng trên bán đảo Sơn Đông.

Trong những năm chiến tranh, số triệu phú Nhật đã tăng lên gấp đôi. Nhật có tốc độ phát triển kinh tế cao nhất thế giới. Đây là giai đoạn để các công ti tích luỹ hoặc hình thành các công ti mới mà chỉ mấy chục năm sau sẽ đem lại danh tiếng thế giới cho nước Nhật. Đó là các công ti đa ngành và nhiều kinh nghiệm như Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo.Và các công ti mới, ví dụ như Matsushita chuyên sản xuất thiết bị điện. Vì người Nhật ngày càng từ bỏ lối sống truyền thống cho nền những công ti này cũng sản xuất các loại hàng hóa giống như các công ti phương Tây. Mà không chỉ các thiết bị điện. Kimono, tuy chậm, nhưng cũng dần nhường chỗ cho Âu phục, giày dép truyền thống nhường chỗ cho giày da. Trước đây lục quân và hải quân là khách hàng chính, nhưng nay dân chúng cũng đã bắt đầu tiêu thụ những sản phẩm đó. Nghĩa là Nhật Bản đã bắt đầu có quan hệ cạnh tranh về công nghiệp và thương mại với phương Tây. Nhưng máy công cụ chủ yếu vẫn là hàng nhập khẩu. Bên cạnh những xí nghiệp công nghiệp lớn, sử dụng thiết bị hiện đại, là một số lượng cực kì lớn các xưởng thủ công nhỏ và rất nhỏ, lao động phổ thông là chủ yếu. Mức lương của lao động phổ thông quá thấp đã làm chậm lại quá trình áp dụng công nghệ tiên tiến. Tay nghề của đa phần công nhân vẫn còn thấp.

Sự bùng nổ về kinh tế ít ảnh hưởng đến đời sống của thường dân. Nguyên nhân là do lạm phát. Mà lạm phát lại là do xuất khẩu mang lại quá nhiều tiền, còn các xí nghiệp thì không thể tăng một cách đột ngột công suất của những nhà máy chuyên sản xuất hàng xuất khẩu. Đất nước giàu lên, nhưng không phải người Nhật nào cũng cảm nhận được lợi ích từ đó. Siêu lợi nhuận thu được trong thời kì chiến tranh đã tạo điều kiện thực hiện những chương trình mà trước đó không ai dám nghĩ tới: người ta đã thành lập các viện nghiên cứu và phòng thí nghiệm, cả công lẫn tư, trong các lĩnh vực như hóa, lí, hàng không, nhiên liệu. Ngoài tiền, một tác nhân khác cũng đóng vai trò quan trọng: việc bao vây Đức đã cắt đứt mối liên hệ về mặt khoa học và kĩ thuật với nước này, và ở Nhật người ta bắt đầu bàn đến nhu cầu tự bảo đảm trong tất cả các lĩnh vực. Tiềm lực khoa học của Nhật, so với các nước công nghiệp khác, chưa phải là cao. Nhưng số lượng kĩ sư ra trường ngày một tăng tạo cho người ta hi vọng về một cú bứt phá ngoạn mục trong lĩnh vực công nghệ.

Chính phủ Nhật Bản đã tỏ ra rất thực dụng trong suốt thời kì chiến tranh. Sau khi đã chiếm được một khu vực nhỏ, Nhật Bản kiếm tiền bằng cách chuyên tâm vào cung cấp vũ khí, khí tài. Nhưng nay, vùng Viễn Đông và Sibiri của Nga không có chính quyền, chính phủ Nhật Bản quyết định: cần phải hành động gấp. Họ sợ là sự lộn xộn ở Nga sẽ tạo động lực mới cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên bán đảo Triều Tiên. Giới tinh hoa lo ngại rằng vũ khí của Nga có thể rơi vào tay nhà độc tài Mãn Châu là Trương Tác Lâm. Và nói chung, tại sao không nhặt lấy cái đang sắp rơi như thế? Quân đội được cử đi và được giải thích là để bảo vệ người Nhật sống ở Sibiri và vùng Viễn Đông cũng như bảo vệ tù binh người Tiệp bị mắc kẹt ở đấy; các nước Đồng minh đã đưa họ tới vùng này để đánh Đức, nhưng bây giờ, sau khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc, những nước này rất lấy làm “lo lắng” cho số phận của họ.

Cuộc can thiệp của các nước đồng minh cũ của Nga vào vùng Viễn Đông Xô Viết bắt đầu năm 1918. Mĩ đưa đến đây 9.000 quân, Anh - 7.000, Trung Quốc - 2.000, Ý - 1.400, Pháp - 1.200. Gánh nặng chủ yếu đặt lên vai Nhật. Nhưng Nhật lại lấy làm thích thú. Đội quân viễn chinh Nhật ban đầu chỉ có 28.000, nhưng đã tăng lên thành 73.000 người trong thời gian rất ngắn. Quân Nhật chiếm được Vladivostok, Nikolaev-na-Amure, Tuyến đường sắt Đông Trung Hoa, Transsiv, Bắc Sakhalin; ngoài ra, họ còn ủng hộ những thủ lĩnh Bạch vệ như Semenov và Kalmykov, đô đốc Koltrakov và cuộc bạo loạn của các đơn vị người Tiệp ở vùng này.

Nhưng đất nước và nhân dân Liên Xô vững mạnh và kiên cường hơn người ta tưởng. Sau khi thấy rằng cuộc chiến chống chế độ bonsevich là không có tương lai, quân đội viễn chinh của các nước châu Âu rút lui vào năm 1920. Binh lính Tiệp Khắc rút qua ngả Vladivostok để về châu Âu. Nhật trở thành đơn thương độc mã, còn Mĩ thì luôn luôn nói rằng sẽ không công nhận quyền lợi của Nhật ở Sibiri. Nhưng lãnh thổ của đế chế Nga cũ vẫn là miếng mồi ngon đối với giới lãnh đạo Nhật Bản. Khác với các nước phương Tây, đối với Nhật Bản, Chiến tranh thế giới thứ nhất vẫn chưa kết thúc.

Quân đội Nhật Bản bảo vệ các nhà băng và các công ti Nhật Bản cũng như đường sắtcủa Nga ở Viễn Đông và Sibiri. Kế hoạch xây dựng những đoạn đường sắt mới, thậm chí kế hoạch xây dựng cả đường hầm dưới vịnh Tatarsky đã được soạn thảo. Người ta bắt đầu kêu gọi biến biển Nhật Bản thành vùng nội thủy. Nói cách khác, Nhật Bản hành động như một người chủ thực sự của vùng này. Tuy nhiên, những hành động ở lục địa Nhật Bản lại thể hiện tính “không tưởng” của hải đảo và việc Nhật Bản hoàn toàn không hiểu tính cách của người Nga, đặc biệt là tính cách người vùng Viễn Đông và Sibiri, những người đã được tôi luyện để có thể hành động một cách độc lập và sống sót trong những điều kiện cực kì khắc nghiệt, những người kiên cường và sẵn sàng chiến đấu chống mọi “kẻ thù xâm lược”. Quân đội Nhật Bản được huấn luyện để đánh nhau với quân đội chính quy chứ không phải để đánh nhau với những người du kích sẵn sàng hi sinh tất cả, và nó cũng không được huấn luyện để có thể thích nghi với những điều kiện sống quá khắc nghiệt và không có khả năng bình định phong trào du kích ở đây. Nhật cũng không tìm được các đồng minh trung thành trong lực lượng Bạch vệ. Bạch vệ chấp nhận sự giúp đỡ của Nhật, nhưng do có lòng yêu nước nên họ không thể hợp tác lâu dài với Nhật bởi hợp tác lâu dài có nghĩa là phải biến Viễn Đông và Sibiri thành khu vực ảnh hưởng của Nhật. Nhật đã phải cộng tác với cái gọi là nước Cộng hòa Viễn Đông (thường gọi là vùng “đệm”) do Moskva điều khiển trong một thời gian, nhưng quân đội viễn chinh Nhật vẫn phải rút lui vào ngày 25 tháng 10 năm 1922. Ngày 19 tháng 11 năm 1922, nước Cộng hòa Viễn Đông trở thành một phần của Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Nga. Quân đội Nhật còn ở lại vùng Bắc Sakhalin đến tận năm 1925, tức là cho đến khi quan hệ chính thức với Liên Xô được thiết lập, nhưng điều đó cũng không xóa nhoà được sự kiện là kế hoạch “khai thác Sibiri” đã thất bại thảm hại.

Đây là lần đầu tiên dân chúng tỏ ra bất bình với một chiến dịch quân sự ở nước ngoài, cần phải nhớ rằng việc phản đối không hẳn chỉ là do lòng yêu chuộng hòa bình, không hẳn là do người ta cho rằng can thiệp vào công việc của người khác là phi pháp và vô luân mà còn do người ta lo ngại Nhật sẽ chẳng được lợi lộc gì. Cách hiểu như thế không loại bỏ được chủ nghĩa quân phiệt, những người chỉ trích chỉ kêu gọi các quân nhân phải thận trọng hơn mà thôi. Cách hiểu như thế tiềm ẩn nguy cơ của những hành động xâm lược mới và “được suy xét một cách thấu đáo hơn”.

Ông Yosino Sakujo (1878-1933), nhà báo và nhà hoạt động xã hội, là một trong những người đầu tiên phê phán chiến dịch Sibiri. Ông cũng được coi là một trong những nhân vật chủ chốt của phong trào dân chủ đương thời. Ông bắt đầu việc “tố cáo” hành động của chính phủ bằng câu nói giống như một lời tự biện hộ: “Về nguyên tắc, tôi không phải là người phản đối việc đưa quân ra nước ngoài”. Sau khi đã trấn an những người phản đối bằng câu đó, ông nói thêm: “Trong dân chúng Nhật không có người nào phản đối việc chiếm đóng vùng Sibiri. Sibiri có nguồn tài nguyên phong phú, có thể giúp củng cố việc bảo vệ đường biên giới trên biển của Nhật và đặc biệt là gia tăng sức mạnh của đất nước qua việc khai thác lục địa, theo quan điểm đó thì chiếm đóng là công việc rất nên làm. Nhưng có thể chiếm Sibiri một cách dễ dàng như thế hay không?”. Ông ta kêu gọi phải xem xét phản ứng của các nước khác trên thế giới, đặc biệt là Mĩ. Và ông ta kết luận rằng các nước đõ sẽ không bỏ qua cho việc chiếm đóng của Nhật*. Tuy nhiên bài báo mang tính “phê phán” này hoàn toàn không đề cập đến quyền lợi của nước Nga.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami shoten, 1997. Tập 4. Trang 324-326.

Ngay từ đầu, cuộc viễn chinh Sibiri đã gây ra những cuộc bạo loạn ngay trong lòng lãnh thổ Nhật Bản. Đấy là những cuộc “bạo loạn gạo”.

Gạo là lương thực chính của người Nhật. Dân chúng bao giờ cũng rất nhạy cảm với sự tăng giảm của giá gạo. Đôi khi giá gạo tăng đã làm dân chúng giận dữ và xuống đường. Họ thường đập phá các quầy hàng. Nhưng những cuộc “bạo loạn gạo” đó thường chỉ giới hạn trong một vài khu vực. Những vụ bạo loạn như thế đã từng xảy ra ở những khu vực phía Bắc trong các năm 1890 và 1897. Nhiều năm đã trôi qua, thị trường quốc gia đã hình thành dẫn đến sự kiện là khó khăn xuất hiện khắp nơi và ngay lập tức. Cuộc khủng hoảng như thế đã bùng nổ tháng 7 năm 1918. Ngoài nguyên nhân là lạm phát đi kèm với chiến tranh, nguyên nhân trực tiếp dẫn đến khủng hoảng là do chính phủ Nhật đã mua quá nhiều gạo cho đội quân sắp lên đường chiếm đóng vùng Viễn Đông và Sibiri. So với năm 1916, giá gạo đã tăng lên ba lần. Lương không tăng theo kịp đà lạm phát. Không ai hiểu nổi: Vì sao nhiều việc làm như thế mà giá lại tăng? Người Nhật đã quen sống “nghèo cho sạch, rách cho thơm”, nhưng khi thấy người giàu ngày càng giàu thêm thì họ không thể chấp nhận được nữa.

Ngày 7 tháng 7, các bà nội trợ ở một thị trấn trong tỉnh Toyama xuống đường đòi cấm đưa gạo ra khỏi tỉnh này. Dân chúng các thành phố bên cạnh làm theo, cuộc bạo loạn lan sang tất cả các tỉnh trong nước. Việc phụ nữ đóng vai trò khởi xướng đã là một cú sốc thực sự. Phụ nữ giữ nhà chứ không được ra đường đòi hỏi chuyện nọ chuyện kia. Nhưng đàn ông đã đi vắng hết - họ đang vào mùa đánh cá ở Hokkaido và Sakhalin. Vì vậy mà phụ nữ phải tự đứng lên bảo vệ quyền lợi của mình. Báo chí gọi đây là “cuộc bạo loạn của các bà”. Thay đổi đã xảy ra nhưng đấy là những thay đổi mà chính quyền chẳng thích thú gì.

Trong các thành phố lớn, dân chúng bao vây trụ sở của các công ti buôn bán gạo. Ở một vài nơi người ta còn xông vào cướp bóc, thậm chí đốt phá các văn phòng và cửa hàng bán gạo. Khoảng 700 ngàn người đã tham gia vào các cuộc biểu tình phản đối. Trước đây, chỉ có những cuộc ủng hộ chính sách của chính phủ trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật mới có số lượng người tham già đông đến thế. Còn bây giờ người ta phải huy động đến 100 ngàn lính bộ binh và hải quân để đàn áp cuộc bạo loạn. Quân đội khó mà được lòng dân sau những chuyện như thế. Quân đội phải chiến đấu với kẻ thù, nhưng lần này kẻ thù lại chính là nhân dân Nhật Bản. Báo chí bị cấm không được nói đến những cuộc bạo loạn vì gạo. Trang báo nào cũng đầy “những khoảng trắng” - kiểm duyệt xóa sạch những thông tin viết về cuộc bạo loạn này. Đây là lần đầu tiên kiểm duyệt ra tay một cách quyết liệt đến thế.

Người biểu tình lập tức giải tán sau khi quân đội xuất hiện trên đường phố, nhưng nạn nhân thì vẫn có. Mặc dù không có người lính nào bị giết, nhưng 30 người nổi loạn đã thiệt mạng. 25 ngàn người bị bắt giam, trong đó có 8 ngàn người bị đưa ra tòa. Hai người bị kết án tử hình, mười hai người bị tù chung thân. Các đảng phái chính trị cũng như các tổ chức xã hội không có vai trò gì trong việc tổ chức những vụ lộn xộn nói trên. Nghĩa là phong trào hoàn toàn mang tính tự phát. Chính quyền cho rằng cách mạng Nga đã có ảnh hưởng đối với những cuộc “bạo loạn gạo”. Không thể nào uốn được lưỡi để công nhận rằng chính mình là người có lỗi. Lên án “nhân dân” Nhật Bản có vẻ như cũng không được “ái quốc” cho lắm. Những người xã hội chủ nghĩa đã trở thành nỗi ám ảnh đối với tầng lớp tinh hoa Nhật Bản.

Những vụ bắt bớ cũng như các biện pháp giảm giá của chính phủ đã mang lại kết quả: từ tháng 9 tình hình đã lắng dịu. Hoàng đế Đại Chính tặng quỹ cứu trợ 3 triệu Yên, chính phủ đóng góp 10 triệu, Mitsui và Mitsubishi cũng đóng góp mỗi công ti 1 triệu Yên. Gạo giá rẻ cũng được vận chuyển gấp từ Triều Tiên và Đài Loan về chính quốc. Nhưng dưới áp lực của dư luận xã hội, chính phủ của tướng Terauchi Masatake (1852-1919) cuối cùng cũng đã phải nhận trách nhiệm và từ chức. Nhưng lúc đó ở Nhật chẳng có mấy chính phủ tồn tại được lâu cho nên các vị bộ trưởng phải từ nhiệm cũng không coi đây là một bi kịch. Tuy nhiên, Terauchi vẫn là một trong những thủ tướng phải từ nhiệm vì những vụ nổi dậy của dân chúng. Lên thay là nội các do ông Hara Takashi (1856-1921), lãnh tụ đảng Seiyukai, thành lập và đây cũng là nội các mang tính đảng phái đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản.

So với các nước khác, dân Nhật có đặc điểm là cực kì dễ bảo. Nhưng họ sẽ không chịu nghe khi vấn đề liên quan đến gạo. Cần phải hiểu: bạo loạn không phải vì không có gì để ăn, nạn đói chưa hề xảy ra. Nhưng việc thay cơm bằng những món khác bị người Nhật coi là đại bi kịch. Khi nói “ăn”, người Nhật nghĩ ngay lă “ăn cơm”. Ngay cả ở Tohoku, tức là vùng Đông Bắc, người dân cũng thích trồng lúa hơn là trồng các hoa màu khác. Nhưng khí hậu ở vùng này lại không thuận lợi cho việc trồng lúa. Những đợt lạnh giá thường dẫn đến mất mùa, song điều đó cũng không ảnh hưởng tới cơ cấu cây trồng của vùng này. Thái độ của người Nhật đối với cơm được nhà văn Natsume Soseki thể hiện như sau: “Người ta bảo rằng dân nghèo ăn những miếng khoai tây sống, thái mỏng thay cơm và đại mạch. Khoai tây thái mỏng là thức ăn dành cho khỉ. Thật là khủng khiếp quá. Nhưng có những người… ăn ngày ba bữa cơm. Nhiệm vụ của tôi là dùng tác phẩm của mình để vạch mặt những kẻ thất đức đó”.

Cuộc xâm lăng Sibiri chẳng mang lại cho Nhật một chút lợi lộc nào. Nhưng thiệt hại thì khá lớn: ba ngàn binh sĩ thiệt mạng và một tỉ Yên chiến phí. Tuy nhiên, sau khi rút hết các đơn vị viễn chinh về nước, người Nhật đã có một giai đoạn ngừng chiến và họ dành hết sức lực cho công cuộc xây dựng một xã hội tư bản “bình thường”. Lối sống tiêu thụ kiểu Mĩ, vốn bị các quân nhân và những người theo tự tưởng truyền thống ghét cay ghét đắng, bắt đầu “gặm nhấm” tâm hồn Nhật Bản. Cuộc sống của các thanh niên thành đạt trong các công ti tư nhân được bảo đảm hơn cuộc sống của các sĩ quan. Nhưng quân nhân lại cho rằng như thế là đi ngược lại truyền thống dân tộc. Nếu không phải các quân nhân thì ai là muối của đất? Quân đội không còn được dân chúng ngưỡng mộ như trước. Có thời sao và vạch cũng không còn hấp dẫn thanh niên nữa. Bộ máy tuyên truyền của các nước đồng minh với Nhật trong Thế chiến vừa qua - bây giờ những nước này ra sức khẳng định rằng họ đang đấu tranh chống lại chủ nghĩa quân phiệt - đã có vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự thay đổi tâm trạng như thế.

Bên cạnh thất bại ở Sibiri, Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc còn mang đến cho Nhật một thất vọng nữa. Người Nhật bình thường cho rằng đất nước đã hành động một cách quân tử khi thể hiện lòng trung thành với hiệp ước Anh-Nhật và tuyên chiến với Đức. Nhưng năm 1922, theo đề nghị của Anh, hiệp ước này chấm dứt hiệu lực và Anh bắt đầu ngả dần sang phía Mĩ. Hành động của Anh tạo ra một làn sóng phẫn nộ trên khắp nước Nhật, người Nhật cho rằng mình bị xúc phạm. Anh bị coi là kẻ phản bội. Các thủy thủ đang theo học ở Anh bị gọi về, bây giờ ngay cả trong lĩnh vực này cũng chỉ còn cách dựa vào chính mình mà thôi. Trong giới quân nhân cảm giác bực bội ngày càng gia tăng, cần phải tìm lối thoát cho nó. Gần hai chục năm sau cảm giác này trở thành tác nhân chủ yếu, dẫn đến việc thành lập nhà nước cảnh sát và chiến tranh - cả với Anh lẫn Mĩ.

Nhưng nước Nhật thời Đại Chính chưa phải là nhà nước cảnh sát. Kỉ luật khá nghiêm khắc, nhưng tình hình chung trong xã hội chưa cho phép thực hiện những hành động độc đoán một cách công khai. Năm 1921, người ta quyết định trục xuất một người xã hội chủ nghĩa lãng mạn Nga tên là Vasili Eroshenko. Đấy là một người mù, chuyên sáng tác những câu chuyện cổ tích vô thưởng vô phạt bằng tiếng Nhật và tiếng Esperanto. Cảnh sát xông vào nhà những người bạn của nhà văn và lôi ông lên đồn. Khi xông vào nhà, cảnh sát đã quên cởi giày! [Người Nhật có phong tục cởi giày trước khi vào nhà - ND] Ngày hôm sau báo chí mô tả cụ thể vụ việc. Phóng viên tờ Yormiuri đòi đưa cảnh sát ra tòa vì đã vi phạm điều khoản về tính bất khả xâm phạm về nhà ở. Vụ án đã được khởi tố. Nhân chứng cũng không thiếu. Eroshenko vẫn bị trục xuất, nhưng cảnh sát trưởng khu vực đã bị buộc phải từ chức*.

•

Eroshenko V. Tác phẩm chọn lọc. Moskva: Nhà xuất bản Khoa học. 1977. Trang 251-252.

Nhật vẫn chưa phải là nước quân phiệt, nhưng tiền đề thì đã có rồi. Các quân nhân đã rút ra từ cuộc chiến vừa kết thúc một bài học quan trọng: chiến tranh không phải là công việc của riêng các quân nhân chuyên nghiệp, chiến tranh thế giới thứ nhất cho người ta thấy rằng giờ đây không phải quân đội đánh nhau với quân đội mà là dân tộc này đánh nhau với dân tộc kia. Vì vậy, cần phải chuẩn bị cho nhân dân Nhật Bản đón nhận cuộc chiến tranh tổng lực trong tương lai. Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, các nhà quân sự càng thêm tin chắc rằng lịch sử chiến tranh của loài người sẽ còn lâu mới kết thúc.

Kết quả cuối cùng của chiến tranh thế giới thứ nhất được quyết định ở Paris và Versaille. Hội nghị bắt đầu vào ngày 18 tháng 1 năm 1918. Đoàn đại biểu Nhật Bản, do đại nguyên lão Saionji Kinmochi dẫn đầu, đã củng cố được chiến quả của mình về mặt pháp lí: Nhật đòi được quyền đối với bán đảo Sơn Đông (bố trí quân đội bảo vệ các tô giới được Đức nhượng cho Nhật) và quyền cai trị các thuộc địa của Đức ở Thái Bình Đương. Tất cả tài sản này được mua chỉ với giá 5 ngàn sinh mạng!

Nhưng Nhật bị thất bại trong một vấn đề khác. Hội nghị có thảo luận thành phần Hội quốc liên đang được thành lập. Nhật được ghế thành viên thường trực, tức được công nhận là “siêu cường”. Nhưng hoàn toàn thỏa mãn thì không. Phái đoàn Nhật đề nghị đưa vào lời nói đầu điều lệ điều khoản về bình đẳng sắc tộc. Biểu quyết có vẻ như là thuận lợi: 11 “ủng hộ”, chỉ có 5 “chống”. Nhưng trong số các nước “chống” lại có Anh và Mĩ. Wilson, Tổng thống Mĩ tuyên bố rằng vấn đề này liên quan đến công việc nội bộ của các nước tham gia cho nên phải được tất cả các nước đồng ý thì mới được thông qua. Tất cả các nước phương Tây đều có thuộc địa, còn tại Mĩ thì chủ nghĩa phân biệt chủng tộc rất thịnh hành. Trong những điều kiện như thế, đòi hỏi bình đẳng sắc tộc chắc chắn không thể được chấp nhận. Nhật buộc phải rút lui. Việc người ta không muốn công nhận nguyên tắc bình đẳng sắc tộc không phải là nhằm chống lại Nhật, nhưng ở Nhật người ta đã nghĩ như thế. “Không tôn trọng sắc tộc” lập tức làm lu mờ sự kiện là Nhật đã giành được khá nhiều lãnh thổ. Một lần nữa Mĩ và Anh lại thể hiện được ưu thế của mình.

Việc Nhật chiếm đóng bán đảo Sơn Đông đã tạo ra làn sóng bất bình ở Trung Quốc và các nước châu Á khác. Nhật đã chứng tỏ cho thế giới thấy rằng họ đã bình đẳng với các nước phương Tây, nhưng không có chuyện bình đẳng giữa Nhật và các nước châu Á khác. Trung Quốc không kí Hiệp ước Versaille, chiến dịch tẩy chay hàng hóa Nhật Bản lan khắp cả nước. Đối với các nước châu Á, Nhật có thái độ của một cường quốc thuộc địa “bình thường”. Mĩ không thể chấp nhận được chuyện đó. Khác với chủ nghĩa đế quốc phương Tây, Mĩ dựa vào tính ưu việt của nền kinh tế và thực hiện chính sách “mở cửa” đối với châu Á. Bất đồng với việc chuyển bán đảo Sơn Đông cho Nhật, Thượng viện Mĩ không phê chuẩn Hiệp ước Versaille và nước này không tham gia Hội quốc liên. Như vậy, Hiệp ước Versaille đã tạo tiền đề không chỉ cho một cuộc chiến tranh mới ở châu Âu mà còn làm cho thái độ thù địch giữa Mĩ và Nhật gia tăng. Năm 1919, hạm đội hải quân Mĩ được chuyển từ bờ biển Địa Trung Hải sang Thái Bình Dương. Tuy thất bại trong vấn đề bình đẳng sắc tộc, Nhật vẫn tham gia Hội quốc liên.

MÀN 4
TRẬN ĐỘNG ĐẤT KINH HOÀNG NĂM 1923:
THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI

Chiến tranh thế giới thứ nhất đã trở thành lịch sử. Hậu quả và kết quả của nó có ảnh hưởng rất lớn đối với chính sách của Nhật Bản. Nhưng sự kiện lớn nhất dưới triều Đại Chính, còn đọng lại trong tâm trí người dân, lại không phải là chiến tranh. Cuộc chiến tranh này được tiến hành bên ngoài lãnh thổ quốc gia, tổn thất về người cũng không đáng kể. Còn vụ động đất năm 1923 thì xảy ra ngay trên lãnh thổ Nhật Bản.

Lúc đó mọi người đều nghĩ rằng Nhật là dân tộc có thái độ mẫn cảm đối với thiên nhiên nhất thế giới. Nhưng thiên nhiên cũng có thái độ đặc biệt đối với người Nhật. Năm nào cũng có bão, một vài trăm người thiệt mạng vì bão là chuyện bình thường. Động đất cũng là chuyện bình thường và không làm cho người ta bớt vững tin hơn vào ngày mai.

Quần đảo Nhật Bản thường xuyên bị rung chuyển. Nhưng chỉ thời gian gần đây hậu quả của động đất mới thực sự trở thành thảm họa. Đấy là do không chỉ các công trình xây dựng sụp đổ mà các vụ hỏa hoạn đi kèm cũng gây ra nhiều thiệt hại. Lửa mang đến nhiều tai họa hơn là những mái nhà bị sập. Hơn nữa, mái nhà cũng không dễ sập - kết cấu tương đối nhẹ của những ngôi nhà Nhật Bản dễ dàng chống chọi được với động đất. Nhưng với mật độ dân số gia tăng ở những khu nhà gỗ trong thành phố thì số nạn nhân của các vụ động đất cũng gia tăng. Người ta vẫn còn nhớ vụ động đất kinh hoàng năm 1855. Nhưng vụ động đất kinh khủng nhất trong lịch sử Nhật Bản là vụ động đất 7,9 độ rechter, xảy ra lúc 11 giờ 58 phút 44 giây ngày 1 tháng 9 năm 1923. Khu vực Tokyo-Yokohama bị thiệt hại nặng nề nhất. Tokyo lúc đó có 3 triệu người. Ở ngay chính thủ đô số người bị chết cháy, bị gạch đá đè chết hoặc bị chết đuối là 100 ngàn. Hệ thống cung cấp điện, cung cấp nước và điện thoại bị hỏng hoàn toàn. Mỗi người phải tự thống kê thiệt hại. Toàn bộ số tem thư dự trữ, trong đó có loạt tem kỉ niệm đám cưới hoàng thái tử Hirohito, đã bị cháy hết.

Tâm chấn của trận động đất nằm bên dưới vịnh Sagami. Nhưng gió đã tạt lửa từ mái nhà này sang mái nhà kia, cả một thành phố với những ngôi nhà gỗ đã phát hỏa, nóng đến nỗi làm chảy cả tiền xu. Vì không có nước, vụ hỏa hoạn kéo dài ba ngày đêm liền. 221.718 ngôi nhà bị thiêu rụi. 360 trong số 675 chiếc cầu đã bị phá hủy. 824 lính cứu hỏa ở thủ đô cùng với 50 xe chữa cháy đã không làm được gì. Cây cối xung quanh cũng cháy hết, chỉ có những con sông và hoang mạc mới ngăn chặn được vụ cháy mà thôi. Tokyo bị cháy hết, Tokyo bị phá hủy hoàn toàn. Tất cả những ngôi nhà xây bằng đá từng khiến du khách phải trầm trồ đều đã không còn. Ngôi nhà thờ Chính Thống giáo nổi tiếng, được xây dựng vào năm 1891, cũng không còn. Chỉ có khách sạn Imperial, do Frank Lloyd Rite xây dựng cách đó một năm, là còn đứng vững. Đây là ngôi nhà bằng đá chịu được động đất đầu tiên ở Nhật Bản.

Vụ động đất xảy ra khi các bà nội trợ đang nấu bữa trưa. Lửa từ những bếp lò, bếp than và đèn cồn đã thiêu rụi thành phố. Dân chúng chạy vào các công viên, sân nhà thờ, sân chùa, có người lao cả xuống sông, xuống hồ để tránh lửa. Trên quảng trường trước hoàng cung có 300 ngàn người - chưa bao giờ có đông người đến thế. Những người này đã trở thành vô gia cư. Nhưng cánh cổng hoàng cung, được bao bọc bởi những con kênh đầy nước và những bức tường bằng đá, vẫn đóng im ỉm như không có gì xảy ra. Như mọi khi, hoàng đế Đại Chính không có mặt ở thủ đô. Ngài đang dưỡng bệnh ở Nikko. Thiệt hại của trận động đất gấp bốn lần ngân sách hằng năm của quốc gia.

Nhưng trong vụ hỗn loạn này người Nhật vẫn là người Nhật. Họ đã chết một cách kiên cường. “Sau hỏa hoạn, những người còn sống đi đào bới tìm xác người chết. Người ta nhìn thấy nhiều người cháy thành than, trong những hàng dài - bên dưới những xác chết này có cả những đứa trẻ vẫn còn sống. Người lớn đã cháy thành than, họ chết mà không hề hoảng loạn, hay gần như không hoảng loạn - ít nhất, họ đã dùng thân thể mình che chở cho những đứa con”*. Stanislav Patek, một nhà ngoại giao Ba Lan đã nhìn thấy giữa cảnh kinh hoành đó một ông bố tìm thấy con gái của mình. “Họ không lao vào ôm lấy nhau - không - họ cúi gập người chào nhau, như những người Nhật lịch sự vẫn chào, tay để trên đầu gối, môi mấp máy, họ chúc nhau một buổi chiều tốt lành, họ không động vào người nhau*”.

•

Pilniak B. Gốc rễ của mặt trời Nhật Bản // Dani Savelli. Boris Pilniak ở Nhật: 1926. Moskva: Nhà xuất bản Ba hình vuông, 2004. Trang 25.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 24.

Nhưng sự cuồng nộ của tự nhiên không phải là tất cả. Trong đám đông tụ tập ở khu vực Shitamachi lan truyền tin đồn rằng không còn chính phủ nữa, các đám cháy là do người Triều Tiên và đảng viên xã hội chủ nghĩa đốt, bọn này đang chuẩn bị cướp chính quyền và giết hết người Nhật còn lại. Người ta còn nói rằng người Triều Tiên đã bỏ thuốc độc vào sông và giếng, rằng họ còn cướp và cưỡng hiếp nữa. Mà đằng sau dân Triều Tiên là bọn xã hội chủ nghĩa. Shitamachi là khu công nhân và dân nghèo. Ở đây có nhiều nhà máy và một số liên hiệp công đoàn. Công đoàn công nhân Triều Tiên cũng tham gia một trong những hiệp hội như thế. Ở đây có cả công nhân lao động phổ thông người Hoa. Người Triều Tiên và người Hoa từ Đài Loan tới đã đóng góp sức mình vào việc xây dựng nên đế chế Nhật Bản vĩ đại.

Không còn báo chí, những lời đồn đại tiếp tục làm nhiệm vụ của mình - dân chúng tự tổ chức thành những đội tuần tra, vũ khí là gậy tầm vông, câu liêm và giáo mác. Ngày 2 tháng 9 thủ đô tuyên bố tình trạng khẩn cấp, binh lính tỏa ra khắp thành phố. Cảnh sát, binh lính, dân quân và thường dân bắt đầu tấn công người Triều Tiên và người Hoa. Bạo lực lan tràn - theo một số nguồn tin, hơn 6 ngàn người Triều Tiên và khoảng 500 người Hoa đã bị giết. Có cả người Nhật từ các tỉnh khác tới, nhưng bị cho là người Triều Tiên và bị đám đông cuồng loạn giết chết. Cách phát âm của họ bị người dân Tokyo cho là giọng người ngoại quốc. Những người hoạt động công đoàn và vô chính phủ “may mắn” hơn người Hoa và người Triều Tiên - “chỉ có” 1.500 người bị giết. Cần phải nhớ rằng phần lớn nạn nhân của vụ khủng bố mang tính sắc tộc-xã hội này bị chết không phải do bị bắn mà là bị đánh đập. Mà bắn cũng không phải cả đoàn mà là “từng người một”. Như vậy là không thể quy toàn bộ trách nhiệm cho những hằnh động tội ác của chính quyền: nhiều người Nhật “bình thường” đã giết người vì “tiếng gọi của con tim”. Thái độ bài Triều Tiên và bài Hoa thịnh hành trong dân chúng như thế đã dẫn đến những hậu quả khủng khiếp.

Roman Kim, người Liên Xô và trong tương lai sẽ trở thành nhà Nhật Bản học, lúc đỗ đang theo học ở Tokyo đã viết một cách đầy xúc động như sau: “Không ai tha cho người Triều Tiên - mặc áo đóng cúc hay mặc kimono cũng thế. Đám đông cùng nhau, bình thản đánh chết những người tay không tấc sắt chẳng khác gì cuộc xâm lăng Triều Tiên của Hideyoshi* vào cuối thế kỉ XVI”*.

•

Toyotomi Hideyoshi (1537-1598): được coi là người thứ hai đã thống nhất Nhật Bản. Thời kì nắm quyền của ông thường được gọi là thời kì Momoyama, theo tên lâu đài của ông - ND.

•

Pilniak B. Truyện từ phương Đông, Moskva; Leningrad: Nhà xuất bản Quốc gia, 1930. Trang 170.

Người Triều Tiền và người Hoa từ Đài Loan tới được coi là dân của đế chế Nhật Bản vĩ đại. số liệu thu thập được ở Triều Tiên và Đài Loan vẫn được đưa vào tính toán thống kê về dân số và kinh tế. Trong khi đó họ lại chính thức bị coi là “dân ngoại vi”, thì người Nhật được coi là “dân nội địa”. Người Nhật cho rằng họ đã mang ánh sáng văn minh đến cho người Trung Quốc và người Triều Tiên, nhưng nhiều người lại cho rằng họ không xứng đáng. Trong mắt nhiều người Nhật, Triều Tiên vẫn là bọn người bán khai - bẩn thỉu, ngu dốt, lười nhác, vô học, chỉ thích làm loạn, thích cãi nhau và chủ nghĩa cộng sản. Nhưng người Triều Tiên đến Nhật ngày một đông - bị chính quyền Nhật Bản đuổi ra khỏi những vùng đất của mình, người Triều Tiên đến chính quốc và họ thường phải làm những công việc bẩn thỉu nhất, đơn giản nhất và bị coi thường nhất (mỏ, công trường, nhà máy). Chính phủ có thi hành một số biện pháp giúp họ hòa nhập, nhưng thái độ kì thị của dân chứng Nhật Bản và tình đồng bầo đã buộc họ phải định cư thành những nhóm khép kín trong các khu công nghiệp của các thành phố lớn. Nhiều nhất là ở Osaka.

Niềm tin từ xa xưa của người Nhật rằng Triều Tiên là chư hầu của Nhật tiếp tục chi phối hành động của họ. Sách giáo khoa dùng trong trường học tiếp tục khẳng định rằng Triều Tiên liên kết với Nhật Bản là vì người Triều Tiên không có khả năng thành lập nhà nước độc lập và có nhiều người muốn “làm loạn”*.

•

Kiokasho Jukio kiusho-o tsutkami nihon rekishi, Tokyo; Osaka: Sinsindo, 1935. Trang 278.

Khẩu hiệu chính thức của giai đoạn này là “hợp nhất Nhật Bản với Triều Tiên” (naisen ittai). Nhưng thống nhất không có nghĩa là bình đẳng. Trong các giáo trình dành cho giáo viên Nhật Bản có đoạn như sau: “Không được giải thích sai khẩu hiệu “hợp nhất Nhật Bản với Triều Tiên” theo nghĩa bình đẳng về mặt quan hệ. Như thế là nhượng bộ chế độ dân chủ và chủ nghĩa cá nhân. Trên thực tế “hợp nhất” có nghĩa hoàn toàn khác. Nếu tư tưởng bình đẳng gia tăng thì tư tưởng hợp nhất sẽ yếu đi, nếu tư tưởng hợp nhất giá tăng thì tư tưởng bình đẳng sẽ không còn. Đây là những tư tưởng không thể song hành, như băng tuyết và lửa vậy. Tư tưởng bình đẳng giả định sự tồn tại của hai chủ thể độc lập, giả định sự độc lập của chúng. Sự ổn định được thiết lập khi có sự cân bằng. Không có cân bằng thì cũng không có ổn định, và sẽ dẫn tới bất hòa, thù địch, đấu tranh. Hợp nhất không đòi hỏi sự tồn tại của những chủ thể độc lập, mà đòi hỏi mối liên hệ hữu cơ gắn bó hơn ở bên trong, một mối liên hệ dựa trên niềm tin, tình yêu và sự cảm thông. Không phải là bình đẳng về quyền lợi và trách nhiệm, không phải là sự cân bằng mà chính là hợp nhất - một sự kết hợp hữu cơ, không thể phân chia, niềm vui của sự cộng tác và ơn huệ đối với nhau đặt trên căn bản như thế - ý nghĩa của nó là như thế”*.

•

Irie Yoko, Nihon ga kami-no kuni datta jidai, Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu, Tokyo: Iwanami, 2001. Trang 225-226.

Biểu hiện cụ thể của sự “hợp nhất” như thế là thái độ kì thị không hề che giấu đối với người Triều Tiên. Bình đẳng là ý tưởng còn xa lạ với người Nhật thời gian đó. Tất cả những gì họ làm ra cũng đều được sắp xếp theo ngôi thứ.

Quan hệ của người Nhật với nhau thì lại là chuyện khác. Nhiều nhà quan sát ghi nhận rằng vụ động đất đã khơi dậy trong lòng người Nhật tình cảm đồng bào. Bất hạnh đã làm cho con người ta trở nên nhân văn hơn. Nhà văn Akutagawa Ryunosuke (1892-1927) nói: “Sau khi trận động đất kinh hoàng lắng dịu, những người phải rời bỏ nhà cửa chạy nạn trở nên thân thiện hơn và niềm nở hơn. Ở đâu cũng có thể thấy những người, dù không phải là hàng xóm láng giềng, niềm nở nói chuyện với nhau, mời nhau thuốc lá, kẹo, giúp nhau trông trẻ… bức tranh về lòng hảo tâm chưa từng thấy giữa những người tụ tập trên thảm cỏ quả là tuyệt vời. Tôi sẽ nhớ mãi hình ảnh đó”*.

•

Akutagawa Ryunosuke. Tuyển tập, 4 tập. Nhà xuất bản Poliaris, 1998. Tập 4. Trang 138-139.

Mười hai ngày sau vụ động đất, con tàu Liên Xô mang tên Lenin chở theo lương thực và thuốc men cập cảng Nhật Bản. Theo một số nguồn tin, con tàu này mang theo số lương thực đủ cho 20 ngàn người sống trong hai tháng. Đây là con tàu nước ngoài đầu tiên mang theo hàng viện trợ nhân đạo. Lãnh đạo cảng Yokohama đề nghị chuyển hàng viện trợ cho lực lượng vũ trang, lực lượng này sẽ làm nhiệm vụ phân phối. Nhưng những người có trách nhiệm bên phía Liên Xô lại tuyên bố rằng đây là lương thực do công nhân ở Vladivostok quyên góp nên họ chỉ có thể giao trực tiếp cho công nhân Nhật Bản mà thôi. Con tàu bị đề nghị rời khỏi cảng. Chính quyền Nhật Bản tuyên bố rằng đây là con tàu làm nhiệm vụ tuyên truyền, trên tàu có sách báo tuyên truyền. Có lẽ họ cũng không xa sự thật là bao, vì trên con tàu mang tên Lenin ít nhất cũng có một đảng viên cộng sản người Nhật, ban lãnh đạo Liên Xô định bí mật đưa người này lên bờ*.

•

Molodiakov V. E. Goto Slmpei và quan hệ Nga-Nhật. Moskva, nhà xuất bản AIRO, 2006, trang 149-150.

Những hành động như thế của Liên Xô dĩ nhiên là không thể gây được thiện cảm, nhưng cũng cần phải nói rằng chính quyền Nhật coi tuyên truyền còn quan trọng hơn cả mục tiêu nhân đạo. Cả hai phía đều lợi dụng thảm họa thiên nhiên cho mục đích của mình. Thế là trong quan hệ với Liên Xô, chính phủ Nhật Bản đã áp dụng chính sách bế quan tỏa cảng, một chính sách đã tồn tại hàng bao nhiêu thế kỉ. Nhưng viện trợ nhân đạo từ các nước khác thì được chấp nhận. Nhật Bản đã là thành viên đầy đủ của cộng đồng quốc tế. Cộng đồng này đã buộc Nhật Bản phải sống theo các luật lệ của chủ nghĩa đế quốc, tức là các luật lệ khuyến khích Nhật Bản tham chiến và giúp đỡ Nhật Bản khi hoạn nạn. Nhưng khoản viện trợ này không thể nào so sánh được với chi phí cho lực lượng phòng vệ và tấn công mà Nhật Bản đã phải bỏ ra để có thể nhận được khoản viện trợ.

Ngày 12 tháng 9 hoàng đế bố cáo một đạo dụ mới (do Hirohito kí), nhằm làm yên lòng dân vì có tin đồn rằng thủ đô chắc chắn sẽ được dời đi nơi khác. Nhiều người cho rằng vị trí cũ “đã mất thiêng”, báo chí còn nói đến khả năng dời thủ đô về Kyoto; Đạo dụ của hoàng đế phải thuyết phục dân chúng rằng không có chuyện như thế. Đạo dụ nói rằng Tokyo vẫn sẽ là thủ đô của đế chế, vẫn sẽ là trung tâm quản lí, “cội nguồn của nền văn hóa dân tộc và là đối tượng kính ngưỡng của nhân dân”, vì vậy mà phải huy động toàn bộ lực lượng để xây dựng lại*. Công tác xây dựng nhà ở cho những người bỗng nhiên bị trở thành vô gia cư được tiến hành một cách cực kì khẩn trương. Ngay cuối tháng 9 năm đó người ta đã xây dựng được 30 ngàn căn nhà tạm.

•

Mori Kyoto. Dai nihon shotoku tsukai. Tokyo, 1941. Trang 946-947.

Nhưng đạo dụ này hóa ra vẫn chưa đủ sức thuyết phục người dân, ngày 10 tháng 11 hoàng đế lại đưa ra một đạo dụ nữa. Đạo dụ này nhấn mạnh rằng trong quá khứ Nhật Bản đã đạt được những thành tích to lớn như thế là nhờ “tinh thần của nhân dân”, nhưng sau trận động đất một số người đã có thái độ khinh suất và vô kỉ luật, có thể dẫn đến việc đánh mất tất cả những thành tựu của quá khứ. Nhằm ngăn chặn điều đó, đạo dụ kêu gọi cả “người trên lẫn kẻ dưới” cùng hiệp lực và tuân theo những tiêu chuẩn đạo đức của hoàng đế Minh Trị.

Như thường lệ, đạo dụ này được viết bằng những câu chữ rất trừu tượng, cần phải được cụ thể hóa thêm. Theo chỉ đạo của chính phủ thì đạo dụ này nhắm vào những người cộng sản, những người xã hội chủ nghĩa và công đoàn vô chính phủ. Thiên tai đã làm trầm trọng thêm những mối lo sợ phi lí trong xã hội và chính phủ.

Cảnh sát đã lợi dụng trận động đất nhằm thanh toán “những phần tử phá hoại”. Ngày 3 tháng 9, tức là ngay sau động đất, Bokuretsu, một người Triều Tiên và vợ tên là Kaneko Fumico, người Nhật, đã bị bắt giam. Lúc đó Bokuretsu mới 24 tuổi, còn Kaneko vừa tròn 19. Bokuretsu là thành viên của phong trào đòi độc lập cho Triều Tiên, đã nằm trong “danh sách đen” của cảnh sát từ trước. Bokuretsu và Fumico mới quen nhau cách đó một năm, họ tự coi mình là những người vô chính phủ. Người ta bảo là họ chuẩn bị ám sát hoàng thái tử, chính họ cũng công nhận như thế. Trong lần xử án đầu tiên, khi được hỏi về nghề nghiệp, Bokuretsu trả lời: “Biểu hiện bất tuân”. Dự cảm được một bản án nghiêm khắc, khi được hỏi về tuổi tác, Kaneko Fumico đã trả lời rằng ở địa vị của cô điều đó sẽ không có ảnh hưởng gì. Ý kiến của cô về nghề nghiệp cũng không khác ý kiến của chồng là bao: “Phá tan tình trạng hiện thời”. Hai vợ chồng đã có thái độ xấc xược đối với các quan tòa và hoàn toàn không có biểu hiện ăn năn hối cải nào. Sau khi các quan tòa đã biết thái độ của họ, vụ xử được tiến hành trong phòng kín. Thật không uổng công! Các bị cáo đã có những lời nói rất đáng công phẫn. Ví dụ, Kaneko Fumico tuyên bố rằng tất cả mọi người đều bình đẳng, cô ta chuẩn bị ám sát là để chứng tỏ cho mọi người thấy rằng hoàng đế và những người trong gia đình ông ta không phải là thánh thần gì, họ cũng chỉ là những kẻ hữu sinh hữu tử, nguồn gốc thần thánh của họ chỉ là những câu chuyện cổ tích, vì vậy mà một quả bom bình thường sẽ giết chết họ; nhân dân Nhật Bản, những người vẫn còn tin vào nguồn gốc thánh thần của hoàng đế, thực ra chỉ là một lũ ngu, họ phải xấu hổ vì sự ngu dốt của mình.

Bokuretsu và Kaneko Fumico là những người cấp tiến, không ai nghi ngờ chuyện đó. Nhưng việc họ chuẩn bị ám sát lại khó tin hơn. Có vẻ như họ đã bàn bạc, nhưng từ lời nói đến việc làm là khoảng cách cực kì xa. Có thể là họ muốn được các chiến hữu và hậu thế coi là những thánh tử đạo? Có cả những ý kiến như thế.

Dù sao mặc lòng, tòa kết án tử hình cả hai vợ chồng, nhưng Dụ Nhân, lúc này đã trở thành hoàng đế, đã ân xá cho họ. Họ sẽ phải sống trong tù suốt đời. Không bao giờ và không ai biết được sự thật về họ. Khi người ta đưa cho Fumico quyết định ân xá, cô đã xé và nói rằng không chấp nhận để nhà nước ban tặng cho cô cuộc sống. Cô ước ao được chết cùng Bokuretsu. Nhưng phải ba mươi năm sau người ta mới biết hành động đó của cô. Lúc đó báo chí đã viết: hai vợ chồng cùng rớt nước mắt khi nhận quyết định ân xá. Chẳng bao lâu sau Kaneko Fumico đã treo cổ tự sát trong tù. Như vậy là cô đã tự thực hiện phán quyết của tòa án. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai Bokuretsu mới được thả. Ông qua đời ở Bắc Triều Tiên năm 1974.

Tháng 9 năm 1923 cảnh sát hành động không chỉ theo mệnh lệnh mà còn theo tiếng gọi của con tim nữa. Ngày 16 tháng 9, nghĩa là sau khi cú sốc động đất đã đi qua, Masahiko Amakasu, đại úy cảnh sát đến nhà một người hoạt động công đoàn vô chính phủ có tiếng tên là Oosugi Sakae (1885-1923) và gọi ông này cùng với vợ, bà Ito Hoe (1895-1923), vừa là chiến hữu của chồng vừa là một nhà hoạt động nữ quyền có tiếng và người cháu đang có mặt trong nhà lên đồn cảnh sát. Hai vợ chồng Sakae vẫn thường bị gọi lên đồn như thế. Họ không hề nghi ngờ chút nào, nên họ còn mang theo một đứa con nhỏ, mới 6 tuổi. Nhưng cả ba người đều bị giết hại dã man ngay trong đồn cảnh sát. Xác của họ bị vứt xuống một cái giếng cũ. Ngay sau động đất đám đông đã tố cáo rằng người Triều Tiên và các đảng viên xã hội chủ nghĩa có ý định bỏ thuốc độc xuống các nguồn nước. Bây giờ điều đó đã gần như trở thành sự thật - xác của họ nằm ngay dưới giếng. Amakasu đã tự ý hành động, ông ta bị đưa ra tòa và bị kết án 10 năm, nhưng chỉ 3 năm sau đã được thả. Chính quyền có thái độ khoan dung đối với những vụ khủng bố do “phái hữu” tiến hành hơn là những vụ khủng bố, cả thực sự lẫn tưởng tượng, do “phái tả” thực hiện.

Bokuretsu và Kaneko bị kết án là có ý định phạm tội. Nhưng có một số người đã đi xa hơn ý định. Ngày 27 tháng 12 năm 1923, hoàng thái tử Hirohito đi đến quốc hội để khai mạc kì họp thứ 48. Namba Taisuke, một người vô chính phủ trẻ tuổi, đã bắn vào đoàn xe ngay trước cổng Toranomon. Viên đạn chỉ làm vỡ kính; mảnh kính văng ra làm bị thương một viên quản lí của hoàng gia. Cảnh sát đã bắt được Namba ngay tại trận, nhưng tất cả các cảnh sát làm nhiệm vụ trong khu vực đó đều bị bãi chức. Namba bị đưa ra tòa và bị kết án tử hình. Trong quá trình điều tra, anh ta thú nhận là đã hành động theo gương một đảng viên xã hội chủ nghĩa tên là Kotoku Siusui (bị tử hình năm 1911 vì bị kết tội chuẩn bị ám sát hoàng đế Minh Trị) và vụ giết người do đại úy Amakasu thực hiện. Namba không hề ăn năn hối hận. Khi tòa tuyên án, anh ta đã hô to ba lần “Banzai!”. Nhưng đây không phải “muôn năm” hoàng đế, như đáng lẽ một thần dân trung thành phải hô trước khi chết, mà là “muôn năm” Đảng cộng sản Nhật Bản, đất nước Xô Viết và Quốc tế cộng sản.

Nội các Yamamoto Gonnokhoie nhận trách nhiệm vụ việc và xin từ chức. Lần trước Yamamoto đã nhận trách nhiệm vì một vụ tham nhũng. Tự nguyện rút lui là đặc điểm nổi bật của đời sống chính trị Nhật Bản. Đấy là biểu hiện của tinh thần samurai trong những điều kiện mới. Bê bối trong lĩnh vực do mình phụ trách được coi là một nỗi nhục. Người samurai phải tự sát. Còn các chính trị gia thì từ chức. Nhưng nói cho đúng, đây chỉ là “chết tạm thời” - nói chung họ không rời bỏ chính trường. Nội các từ chức, nhưng điều đó cũng không chấm dứt được sự kiện cực kì khó chịu: trong xã hội tiếp tục xuất hiện những kẻ li khai, những kẻ không công nhận tính chất thần thánh của hoàng gia. Thậm chí xuất hiện ngay trong các gia đình danh gia thế phiệt - Namba là con của một vị đại biểu quốc hội.

Những năm cuối đời Đại Chính được đánh dấu bằng những vụ bùng nổ bạo lực và khủng bố. Điều đó có nghĩa là thần kinh của dân tộc đã ở trong tình trạng căng thẳng tột độ. Điều đó cũng có nghĩa là những cơ chế dung hòa các quan điểm khác nhau đã không còn hoạt động được nữa. Như trận động đất ở Kanto đã cho thấy, dân chúng tìm kẻ thù và đã tìm thấy một cách dễ dàng.

MÀN 5
ĐA DẠNG THÁCH THỨC: CHA VÀ CON

Chiến tranh thế giới thứ nhất làm cho nước Nhật và người Nhật giàu lên. Nhưng ngày vui ngắn chẳng tày gang. Sau khi chiến tranh kết thúc, các nước phương Tây đã nhanh chóng khôi phục được địa vị của mình trên thị trường châu Á. Điều đó đã ảnh hưởng ngay lập tức đến Nhật: lạm phát, mất việc, đồng lương thực tế giảm, bãi công, tâm trạng bất mãn và thất vọng bao trùm xã hội. Như vẫn thường thấy, tâm trạng phấn khích trong chiến tranh đã được thay thế bằng “một bước đi giật lùi”. Tóm lại, chiến tranh không củng cố được đời sống an bình trong nước. Ngược lại, nhiều người có cảm giác như vừa gỡ được tấm mạng che ngay trước mắt - ai cũng nôn nóng: cần phải cải thiện đời sống. Những người trí thức tiên tiến bỗng quên mất “trách nhiệm”, họ bắt đầu nói đến “ước vọng”, nói đến “quyền” và “quyền tự do”. Họ cho rằng đã đến lúc phải xem xét lại những giá trị đã định hình trong xã hội. Tokutomi Soho (1863-1957) giải thích rằng việc Nhật không thực sự tham gia vào chiến tranh thế giới đã làm suy giảm tình đoàn kết trong dân chúng Nhật.

Từ “cải tổ” trở thành khẩu hiệu trong giai đoạn này. Tờ tạp chí chuyên về chính trị xã hội có tên gọi tương tự - Kaizo* - đã làm xao xuyến đầu óc nhiều người. Giai tầng xã hội nào cũng có khá nhiều người có thái độ hoài nghi và thậm chí là phản kháng nữa. Người ta nghĩ rằng nước Nhật không hoàn hảo như các tư tưởng gia vẫn nói. Tâm trạng bất mãn lan tràn khắp cả nước, các huyền thoại mà chính quyền ấp ủ bị đem ra làm trò cười. Các đảng phái chủ chốt trong những giới cứng đầu cứng cổ bị những người trẻ tuổi khống chế. Dân số Nhật Bản gia tăng chủ yếu không phải vì người ta sống lâu mà vì tỉ lệ sinh cao, gia đình đông con là chuyện bình thường, người trẻ chiếm đến 36-37% dân số. Trong khi đó, xu hướng sống lâu lên lão làng trong chính trị lại thể hiện khá rõ. Nếu trong hạ viện quốc hội khóa đầu tiên (1890) số đại biểu trong độ tuổi từ 30 đến 39 chiếm 51,3% thì năm 1924 chỉ còn 14,2%, và đến năm 1930 đã tụt xuống mức 4,5%. Số liệu tương ứng cho nhóm tuổi 50-59 là 10% - 38,2% - 36,3%, còn nhóm tuổi 60-69 là 3,7% - 9,9% - 22.3%*. Trong xã hội toàn “người lớn” như thế, thanh niên không thể tìm được cơ hội tự thể hiện, họ phải tạo cho mình một cách sống riêng. Những tờ tạp chí nhỏ, do thanh niên xuất bản, dành cho thanh niên, mọc lên như nấm sau mưa.

•

Kaizo: trong tiếng Nhật có nghĩa là cải tổ - ND.

•

Kvigli G.S. Chính phủ và đời-sống chính trị Nhật Bản. Moskva: OGIZ SOSKEKGIZ, 1934. Trang 169.

Người ta tỏ ra nghi ngờ cả những hình thức xã hội hóa trước đây. Một trong những biểu hiện như thế là sự xuất hiện vào năm 1914 sáng kiến của những người làm báo: họ lập ra những cột báo chuyên cung cấp lời khuyên cho độc giả (đa số còn trẻ) cách giải quyết những vấn đề khó khăn trong cuộc sống. Có nên lấy nhau vì tình hay không? Nếu cha mẹ không chấp nhận ý trung nhân thì làm thế nào? Nếu mình không thích đối tượng mà cha mẹ chọn thì làm thế nào? Chọn nghề gì? Làm gì khi bị điểm kém? Phải làm gì để sau này lớn lên không trở thành người giống như cha mẹ? Làm gì nếu cha mẹ không thích nghề nghiệp mà mình đã chọn? Nghĩa là thanh niên không còn coi cha mẹ là những người có uy tín tuyệt đối nữa; họ nghi ngờ quyết định của cha mẹ. Cũng có nghĩa là xuất hiện sự căng thẳng trong vấn đề “cha - con” - một vấn đề được coi là “đặc trưng” của xã hội phương Tây. Lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, giới trẻ được sống trong thế giới mà ở đó họ có khả năng lựa chọn. Nhưng thế hệ cha mẹ lại coi đấy là biểu hiện của sự thiếu kỉ cương.

Thanh niên dành nhiều thời gian đọc sách và chính họ còn sáng tác nữa. Thời gian trị vì của Đại Chính là giai đoạn bùng nổ các tác phẩm văn học do những tác giả trẻ tuổi viết. Đấy là những người mà chỉ một thời gian sau tên tuổi sẽ nổi tiếng trên toàn thế giới: Akutagawa Ryunosuke (1892-1927), Kawabata Yasunari (1899-1972), Osamu Dazai (1909-1948), Naoya Shiga (1883-1971), Dzyunitiro Tanidzaki (1886-1965). Họ và một số nhà văn trẻ khác đã cố gắng tìm câu trả lời cho những vấn đề đang đặt ra trước xã hội: Viết lách đang là nhu cầu của thời đại. Thanh niên say sưa đọc sách, văn chương đã làm xao xuyến con tim và khối óc rất nhiều người. Phần đông giới thanh niên là sản phẩm của chính nền văn chương này.

Đáp lại những câu hỏi đầy bối rối của độc giả trẻ, các phóng viên thường khuyên họ tránh xa những “cuốn tiểu thuyết” làm rối loạn con tim, tắm bằng nước lạnh, đọc những tác phẩm theo trường phái Khổng học và những câu chuyện về các anh hùng trong quá khứ, nhưng có vẻ như những câu trả lời như thế không phải lúc nào cũng làm yên lòng được người hỏi. Trong khi đó, chính văn học lại được giao vai trò đầu tàu trong giáo dục “nhận thức về cái đẹp”. Một cô gái phàn nàn rằng cô không có tình yêu “chân thành” đối với thiên nhiên, đã được khuyên là nên đọc sách văn học*?

•

Taisho Jidaino minoue sodan. Tokyo: Tokuma Shobo, 2003. Trang 271.

Quan hệ hôn nhân là vấn đề được thanh niên Nhật Bản thời đó thảo luận nhiều nhất. Luật dân sự quy định rằng nếu không được gia đình đồng ý thì nam giới trên 30 tuổi, còn nữ giới thì phải trên 25 tuổi mới được tự ý kết hôn. Nhưng nhiều người “nóng vội” đến mức không chấp nhận chuyện đó. Quan điểm thịnh hành cho rằng tình yêu là cơ sở của hôn nhân là nguyên nhẫn dẫn đến xung đột giữa các thế hệ. Các nhà báo cũng không dám chắc một trăm phần trăm vào tính đúng đắn của những quy định cũ và họ phải tìm cách dung hòa những quan điểm thuộc về những thời kì khác nhau.

Khi cha mẹ không đồng ý cho con lấy vợ/lấy chồng chỉ vì họ tự tìm hiểu mà không có ông mai bà mối thì các nhà báo, trong khi công nhận quyền tự do hôn nhân của mỗi người, lại kêu gọi tôn trọng ý kiến của cha mẹ và đề nghị cô dâu/chú rể tương lai tìm người làm mối đủ sức thuyết phục được cha mẹ hai bên*. Một cô gái không muốn theo tiêu chuẩn kén rể của cha mẹ (danh gia vọng tộc, khá giả) đồng thời lại không muốn rơi vào cảnh bần hàn được tờ báo trả lời quanh co như sau: “Nếu trong số những người mà cha mẹ bạn đề nghị có một người tốt thì vấn đề đã được giải quyết”*. Một chàng thanh niên không muốn cưới cô gái đã được gia đình lựa chọn được nhà báo trả lời như sau: “Không nghi ngờ gì rằng trách nhiệm của con là phải vâng lời cha mẹ, nhưng tạm thời thoái thác trách nhiệm có thể được đền bù bằng việc hoàn thành trách nhiệm đó, nếu xét về dài hạn. Hoàn thành nghĩa vụ thì hơn là miễn cưỡng vâng lời. Cái gì cũng nghe, kết quả là gia đình lục đục tức là không hoàn thành trách nhiệm làm con. Thuận vợ thuận chồng - đấy mới là quan trọng nhất, có đạt được hay không - đấy mới là vấn đề quan trọng nhất. Tất cả những vấn đề còn lại chỉ là thứ yếu*”. Chỉ trước đó một thời gian ngắn, câu trả lời hàm ý xúi giục sự phản kháng như thế là không thể tưởng tượng nổi đối với một nhà xuất bản có danh tiếng. Người nhận được câu trả lời như thế sẽ giải thoát khỏi mọi nghi ngờ và coi như đã nhận được lời động viên trong việc thực hiện những ước mơ của mình.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 104-105.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 58.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 89.

Trong những điều kiện như thế, tức là khi các hệ giá trị cạnh tranh với nhau, đương nhiên là xung đột sẽ thường xuyên xuất hiện. Theo quy định lúc đó, mỗi gia đình đều phải có một người thừa kế. Ta có thể thấy tình huống đặc trưng của thời đó trong ví dụ sau đây. Một đôi trai gái chuẩn bị làm đám cưới. Vì là con độc nhất cho nên cô gái không thể rời bỏ gia đình và đăng kí vào hộ khẩu gia đình chú rể. Chú rể có vài người chị em gái, nhưng họ đều đã có chồng và đã đăng kí hộ khẩu vào gia đình nhà chồng nên chú rể cũng trở thành người thừa kế duy nhất và không có quyền bỏ gia đình cha mẹ. Phải tìm cách nói dối: gia đình cô dâu nhận con trai một gia đình đông con làm con nuôi (luật pháp cho phép như thế và người ta cũng thường hay lợi dụng điều luật này), đám cưới được tiến hành và nửa năm sau chàng con nuôi trở về nhà mình. Dĩ nhiên là phải trả cho anh ta một món tiền nhất định*.

•

Kiharu Nakamura. Hồi kí của một geisha. Moskva: Eksmo. 2004. Trang 151.

Bên cạnh vấn đề hôn nhân, qua những bức thư gửi về các tòa soạn báo có thể thấy những vấn đề đau đầu mang tính “thanh niên” khác nữa. Ví dụ như hình thức bên ngoài, là vấn đề mà trước đây không mấy người để ý vì dựng vợ gả chồng là theo sự xếp đặt của cha mẹ, chứ không phải theo ý con cái, vấn đề được cân nhắc là tài sản, môn đăng hộ đối. Những tác phẩm dạy về phẩm hạnh theo trường phái Khổng giáo thường nhấn mạnh cái nết đánh chết cái đẹp. Nhưng nhiều thanh niên nam nữ bấy giờ bắt đầu phàn nàn về hình thức bên ngoài, về chiều cao, béo quá hay gầy quá, điều đó chứng tỏ rằng đã xuất hiện những nguồn gốc ám ảnh và căng thẳng mới.

Các nhà báo trở thành những người hòa giải, với nhiệm vụ là dung hòa những hệ thống giá trị khác nhau. Trong khi đó xu hướng chung vẫn là bảo toàn nền tảng của trật tự cũ, trong đó luôn luôn tồn tại một cái gì đó cao hơn mỗi cá nhân. Con người sinh ra là để phục vụ và hi sinh những quyền lợi ích kỉ của mình cho gia đình, xã hội và tổ quốc. Cả con vật lẫn cây cối cũng phải “hi sinh”. Có một chàng trai hỏi: làm gì, nếu về mặt đạo đức anh ta cho rằng không nên ăn cá và gia cầm (lúc đó bò và lợn là của hiếm, chỉ một số rất ít người được ăn mà thôi). Trả lời: vì ngay cả cây cỏ cũng có “tâm hồn” (kokoro) cho nên nếu tuân theo cách lập luận của anh ta thì phải nhịn ăn mọi thứ và chết. Nhưng tất cả những gì hiện diện trên thế gian này là để hi sinh, vì vậy mà cả động vật lẫn cây cối cho đến con người đều phải tuân thủ nguyên tắc đó*.

•

Taisho Jidaino minoue sodan. Trang 72.

Thư từ gửi về các tòa soạn báo chứng tỏ: người Nhật “trung bình” không thể hành động nếu không có sự trợ giúp. Trong khi đó, phải nghe theo một người nào đó đã được coi là tình huống căng thẳng rồi. Nhưng người Nhật lúc nào cũng cần được hướng dẫn. Biến phương tiện truyền thông đại chúng thành những phát ngôn nhân đầy uy lực đã tạo ra một mối nguy tiềm ẩn: các phương tiện thông tin đại chúng có thể lèo lái nhận thức của con người.

Thời gian cứ thế trôi, nhưng số lượng thư từ gửi đến các tòa soạn báo vẫn không giảm, những cuốn tiểu thuyết, truyện dài và truyện ngắn làm “thổn thức” lòng người tiếp tục được nhiều người tìm đọc, các tác giả trẻ ngày càng chinh phục được nhiều độc giả hơn. Trong thế giới đó, “tình cảm” giữ vai trò chủ đạo chứ không phải “trách nhiệm”, như đáng lẽ nó phải thế. Xung đột giữa tình cảm và trách nhiệm trở thành một trong những đề tài được bàn thảo nhiều nhất trong văn học Nhật Bản. Vì cuộc đời còn quá nghiệt ngã và khắt khe cho nên không hiếm trường hợp người ta cho rằng cái chết là lối thoát duy nhất. Khá nhiều người đã làm như thế. Nếu năm 1900 cứ 100 ngàn người thì có 13,4 người tự sát thì đến năm 1925 số người tự sát đã là 20,5 trên 100 ngàn.

Nền văn hóa mới đòi hỏi “luật chơi mới”, nhưng lại không có những luật chơi mà mọi người đều hiểu như nhau. Trong nền văn hóa truyền thống, trai gái chỉ trao đổi thư từ khi họ đã phải lòng nhau. Một chàng trai đã nghĩ như thế vì khi nằm viện anh ta đã được một cô y tá chăm sóc. Gửi thư cho cô và nhận được hồi âm, chàng trai tin rằng cô gái có cảm tình với mình. Nhưng hóa ra cô gái kia không nghĩ như vậy, tình trạng trở thành mập mờ. Tờ báo đã trả lời một cách dứt khoát rằng cô gái đã tỏ ra nhẹ dạ vì bất kì ai ở địa vị của chàng trai kia cũng nghĩ rằng cô gái có cảm tình với mình*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 55-56.

Dưới triều Đại Chính người ta cảm thấy có sự đổ vỡ trong toàn bộ đời sống tinh thần. Thời Minh Trị thì khác, lúc đó toàn thể dân tộc đều phấn khởi trước viễn cảnh sẽ vượt qua ám ảnh về sự bất toàn của đất nước: toàn dân đoàn kết nhằm xóa bỏ những hiệp ước bất bình đẳng đã kí với phương Tây, trở thành “quốc gia loại một”, thắng vài cuộc chiến và chiếm một vài thuộc địa. Và nước Nhật đã hoàn thành thắng lợi những nhiệm vụ này. Người ta vẫn tiếp tục suy nghĩ về sự vĩ đại của nước Nhật, thi đua với phương Tây vẫn nằm trong chương trình nghị sự, chính sách đối ngoại vẫn được dân chúng rất quan tâm. Nhưng sự thống nhất về tư tưởng trong lĩnh vực nội trị đã không còn được như trước nữa: dân chúng đã có nhận thức về quyền lợi, về cá nhân, về công ti, xã hội, giới tính, thậm chí cả quyền lợi của tuổi tác, tốt hơn trước đây. Tất cả đều đã chín muồi dần từ cuối thời Minh Trị và thể hiện đặc biệt rõ sau cuộc chiến tranh Nga-Nhật, nhưng phải sau khi vị hoàng đế này băng hà thì người ta mới nhận thấy rõ bất đồng đã lớn đến mức nào. Minh Trị băng hà, nhưng hóa ra đối với nhiều người đấy không chỉ là sự ra đi của chính ngài mà còn là sự cáo chung của những biểu tượng cũ.

Boris Pilniak viết vào năm 1926 như sau: “… Mặc dù có rất nhiều đảng phái và vấn đề công nhân, nhưng có thể thấy rằng tất cả các đảng ở Nhật chỉ là những phe phái của một đảng duy nhất trong 70 triệu người gọi là Nhật Bản mà thôi”*. Pilniak được một luật sư người Mĩ, ông J. H. Gary phụ họa. Theo ông này, người Nhật là một dân tộc có đặc điểm là “học vấn cao, quyết đoán và khá mềm dẻo, cực kì chăm chỉ và bên cạnh đó còn rất trung thành với hoàng đế và dân tộc mình. Một công dân bình thường cũng sống và sẵn sàng hi sinh vì đất nước. Không có mâu thuẫn nội bộ, ngược lại, sự hài hòa giữ thế thượng phong. Với thế giới bên ngoài, họ là một mặt trận thống nhất”*.

•

Pilniak B. Gốc rễ của mặt trời Nhật Bản. Trang 69.

•

Thư hằng tuần từ Nhật Bản. Ngày 25 tháng 11 năm 1916.

Như vậy, theo các tiêu chuẩn của phương Tây (thậm chí theo tiêu chuẩn của Liên Xô thời kì đầu!) thì sự bất đồng ý kiến trong xã hội Nhật là không lớn, nhưng đối với Nhật thì đấy lại là bất bình thường, là khủng hoảng rồi. Những người “tây hóa tân tiến” đã nói đến nhu cầu thực hiện nam nữ bình quyền, đề cao chủ nghĩa cá nhân và đặt cá nhân cao hơn nhà nước. Nhà nghiên cứu văn hóa Togawa Siukotsu (1870-1939) viết: “Người ốm thì không thích ăn. Khi thích ăn thì bệnh sắp khỏi. Ước mong là sống. Tôi thích ước mong. Tôi thích nó vì nó là điều kiện cần cho cuộc sống. Kính ngưỡng các vì sao và màu hoa tím (biểu tượng tình yêu lãng mạn được nhiều người ưa dùng - ND), phổ biến kiến thức mới, hướng đến cái đẹp đều chẳng cần bất cứ lời biện hộ nào. [Cái vẫn được gọi là] hạnh kiểm xấu của thanh niên - chẳng phải là sự bừng tỉnh của ước vọng hay sao?”*.

•

Oka Yoshitake. Xung đột sau chiến tranh Nga-Nhật // Xung đột trong lịch sử Nhật Bản hiện đại. Truyền thống đã bị bỏ qua (tiếng Anh) / do Tetsuo Najita và J. V. Hoschmann chủ biên. Princeton University Press, 1982. Trang 221-222.

Tâm trạng “có hại” đối với nền văn hóa truyền thống lan truyền rộng khắp trong giới trẻ thành phố cũng như những người có học “âu hóa”. Thử nghĩ xem: họ bênh vực hôn nhân trên cơ sở tình yêu đôi lứa! Tờ tạp chí Tất xanh, dành riêng cho phái nữ, đầy những ý kiến nói rằng “tự do luyến ái” là con đường giải phóng người phụ nữ khỏi đời sống tù túng trong gia đình. Thế mà không lâu trước đó mọi người đều công nhận rằng tình yêu là lực lượng phá hoại. Tokutomi Suho, một trong những cây đa cây đề của “tinh thần Nhật Bản”, đã trả lời những người đấu tranh cho tự do luyến ái như sau: đầu tiên hãy lấy, sau đó mới yêu - tình yêu như thế an toàn hơn nhiều. Ý tưởng tự do luyến ái còn cho thấy một mối liên hệ nguy hiểm và chắc chắn sẽ xảy ra: không yêu nhà nước và các quan chức của nó. Tokutomi Suho đáp lại như sau: đầu tiên hãy kết hôn với nhà nước rồi sau mới yêu.

Tuy nhiên, mặc cho những cố gắng của Tokutomi Suho cũng như những người đồng hội đồng thuyền với ông ta, không phải ai cũng lo lắng trước những vấn đề đại sự quốc gia. Con trai con gái ăn diện vẫn nghênh ngang trên những đường phố sáng đèn. Họ đi, tay trong tay, thỉnh thoảng có người còn hôn nhau nữa, mà văn hóa truyền thống coi hôn nhau là hành động vừa bất lịch sự vừa mất vệ sinh. Trước đây, chỉ dưới thời Tokugawa mới có những bức tranh khắc dân gian khiêu dâm vẽ cảnh hôn nhau mà thôi. Do những người Âu châu Thiên Chúa giáo chống đối quyết liệt nên đến cuối thời Minh Trị những bức tranh khắc này đã không còn được bán công khai nữa. Bây giờ đến lượt người Nhật tức giận. Và nếu cơ thể khỏa thân của các nghệ sĩ phương Tây không phải là cái gì đó có thể gây tai tiếng thì nụ hôn lại càng chẳng đáng nói. Trong những năm 30, khi người ta đưa đến Nhật bức tượng Nụ hôn của Rodin, bộ máy kiểm duyệt không biết làm gì ngoài việc lấy mảnh vải trùm lên đầu tượng, chỉ để hở phần thân thể mà thôi. Akutagawa Ryunosuke, với lối châm biếm cay độc của ông, đã mô tả thái độ của người Nhật “trung bình” đối với việc hôn hít như sau: trong truyện ngắn có tên là Nỗi buồn của Taneko ông kể rằng có một cô gái đã hóa điên sau khi bị người ta hôn*.

•

Akutagawa Ryunosuke. Tuyển tập, Tập 3. Trang 339.

Nhưng thực ra nhà văn cũng chưa thả lỏng trí tưởng tượng một cách quá đáng. Chỉ cần đọc mục “Hỏi và trả lời” trên những tờ báo ra hồi đó là rõ. Một nữ độc giả đã viết trên tờ Yomiuri như sau: “Tôi đã đính hôn. Nhưng trước đây đã có một người đàn ông khác hôn tôi… Có phải từ trước đến nay ở Nhật hôn bị coi là hành động làm ô uế thân thể hay không? Nếu đúng là như thế thì tôi không có quyền đem tấm thân này kết hôn với một người trong trắng. Vì vậy mà tôi định ở vậy suốt đời. Làm thế có đúng không?”. Trả lời như sau: vì trong lòng, cô gái không thích nụ hôn đó cho nên thân thể cô vẫn còn trong trắng*…

•

Narita Ryuichi, Taisho demokurashi. Tokyo: Iwanami, 2007. Trang 42-43.

Ngay trong số đầu tiên của tờ tạp chí Tất xanh, xuất bản vào năm 1911, nữ văn sĩ Hiratsuka Raichio đã đau đớn khẳng định: “Ngày xưa phụ nữ là mặt trời. Phụ nữ là chân lí. Bây giờ phụ nữ là mặt trăng. Phụ nữ sống phụ thuộc vào người khác, phụ nữ chỉ là tia sáng phản chiếu, phụ nữ là mặt trăng với nét mặt tái mét của người bệnh”. Phần lớn người Nhật coi đây là thách thức đối với trật tự cũ. Tất xanh nổi tiếng vì những vụ bê bối, bị tịch thu ba lần vì tuyên truyền cho tự do luyến ái, lăng mạ đức hạnh và gia đình. Những người viết cho tờ tạp chí này (tất cả đều là phụ nữ) kiên quyết chống lại quan điểm chính thức về phụ nữ, tức là quan điểm cho rằng phụ nữ phải là người mẹ, người nội trợ mẫu mực và khôn ngoan; trách nhiệm của phụ nữ là chăm sóc chồng và gia đình đông con. Tất xanh không có nhiều độc giả. Nhưng chính việc xuất hiện một nhóm, dù không đông, những người đòi quyền phổ thông đầu phiếu cho phụ nữ cũng cho thấy rằng trật tự cũ đã có những vết rạn nứt.

Con trai con gái ăn diện cũng chưa phải là nhiều. Nhưng hình ảnh của họ thì lại xuất hiện rất nhiều trên các tạp chí chuyên về thời trang. Những tờ tạp chí này trở thành những chiếc máy sao chụp, chúng khuếch đại hiện thực và dùng hiện thực để tạo ra những hình tượng làm xao xuyến trí tưởng tượng của độc giả. Và khi đó những trường hợp đơn lẻ được coi là hiện tượng mang tính quần chúng, các thanh niên nam nữ ăn diện trở thành đối tượng để người ta thán phục hoặc khinh ghét.

Các văn nghệ sĩ và nhạc sĩ trẻ chia thành hàng trăm nhóm, nghi ngờ và thù địch với nhau cũng như nghi ngờ và thù địch với nhà nước. Các nhà văn thuộc mọi trường phái, khiêu dâm, đa đa, siêu thực, hiện thực, nhân bản, lãng mạn, vô sản… Họ không sùng bái khẩu hiệu kêu gọi đoàn kết, họ không coi bất cứ giá trị nào là nhất thành bất biến. Người ta đã tốn biết bao công sức để làm cho thần dân nhớ rằng: Nhật Bản là một nhà nước nhưng cũng là một gia đình, người đứng đầu vừa là hoàng đế, vừa là cha của mọi thần dân. Thế mà những người làm nghệ thuật vô ơn lại tìm mọi cách chế nhạo các huyền thoại do nhà nước dựng lên. Chính Akutagawa Ryunosuke đã chế nhạo quan điểm “nhà nước-gia đình” trong truyện ngắn mang tên Những cái chân ngựa. Trong một bài báo do tác giả bịa ra có đoạn: “Ông Osino Handzaburo, nhân viên hãng Mitsubishi, hôm qua, vào lúc 3 giờ 15 phút, dường như đã bất ngờ bị mất trí, không chịu nghe lời vợ là bà Tsuneco và chạy ra khỏi nhà, không biết đi đâu… Sức mạnh của vương quốc của chúng ta, một vương quốc chưa bao giờ bị ô danh bởi sự xâm lược của nước ngoài, dựa trên nguyên tắc của gia đình. Vì sức mạnh của nó là dựa trên nguyên tắc của gia đình cho nên hỏi trách nhiệm của người chủ gia đình là thừa. Một người chủ gia đình như thế có thể tự tiện hóa điên được không? Chúng ta dứt khoát trả lời là: không!… Nếu trời không làm thì chúng ta phải lên án sự sơ suất của tất cả những nội các không thấy rằng cấm điên là công việc cần thiết vậy!” (theo bản dịch của N. Pheldman - chú thích trong nguyên tác)*.

•

Akutagawa Ryunosuke. Tuyển tập, Tập 3. Trang 153.

Akutagawa đã chế nhạo quan niệm gia đình của Nhật Bản đúng vào lúc nhà nước đang tìm mọi cách củng cố nó. Bộ nội vụ định không cấp chiếu khán cho B. Pilniak chỉ vì có bà O. Sherbinskaia, người vợ dân sự* của ông đi theo*. Nhật coi Liên Xô là kẻ thù không chỉ vì những quan niệm địa-chính trị, không chỉ vì chủ nghĩa cộng sản mà còn vì ở Liên Xô người ta coi gia đình là tàn dư của chủ nghĩa tư bản. Còn ở Nhật, li hôn là hiện tượng cực kì hiếm. Người đàn bà, trong trường hợp li hôn, chỉ được mang theo tài sản cá nhân và của hồi môn mà thôi.

•

Vợ, chồng dân sự là để chỉ những người kết hôn theo luật dân sự mà không cần cha mẹ đồng ý hoặc nhà thờ làm phép - ND.

•

Pilniak B. Gốc rễ của mặt trời Nhật Bản. Trang 185.

Các nhà báo tân thời đã quá nuông chiều thị hiếu của giới trẻ, tức là những người chẳng còn coi bất cứ thứ gì là thiêng liêng nữa. Tháng 1 năm 1928, King, tờ tạp chí có nhiều độc giả nhất, cho đăng bài thơ nhại lại thi phẩm của Sugawara-no Michizane (845-903), một người được coi là Thần hộ mệnh cho học vấn và giáo dục. Một ngàn năm trước, Sugawara-no Michizane nói rằng ông sùng mộ mùi thơm của bộ y phục do hoàng đế ban tặng. Các nhà báo đã đổi tên “bộ quần áo do hoàng đế ban tặng” thành “áo cà sa của thầy tu”. Lực lượng dân quân của các tổ chức theo “đường lối truyền thống”* đã bao vây tòa soạn báo. Có thể đây không phải là một câu chuyện chọc cười thành công. Ở các nước khác, những câu chuyện khôi hài không thành công sẽ bị người đời quên ngay. Nhưng ở Nhật người ta lại có thái độ khắt khe với những chuyện cười như thế.

•

Ý nói những tổ chức chống lại ảnh hưởng của phương Tây - ND.

Bàn về quyền chứ không phải về trách nhiệm đã trở thành chuyện thời thượng trong các thành phố. Thành đạt lại là chuyện thời thượng khác. Nếu trước đây thành đạt là để vinh danh gia đình và dòng họ thì nay nó hoàn toàn mang tính cá nhân. Mà thành đạt lại thường không được thể hiện bằng danh hiệu mà bằng tiền, vốn bị coi khinh. Nhiều cuốn sách dạy người ta con đường dẫn tới thành công được bán hết veo.

Trong giới thanh niên xuất hiện kiểu người trước đây chưa hề có: thất vọng với cuộc đời. Nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết Căn phòng đỏ (1925) của Edogawa Rampo (1894-1965), một nhà văn có nhiều độc giả nhất, nghĩ đến việc phạm tội chỉ vì cảm thấy chán sống: “Đối với tôi, toàn bộ cuộc đời của con người chỉ toàn là những chuyện chán ngắt”. Trước đó, nền văn học Nhật Bản không có chỗ cho “buồn chán”. Đấy là mặt trái của xu hướng cho rằng cá nhân phải giành được thành công: đấy là con người không cần thành đạt, không muốn dùng thành công để an ủi gia tộc và nước Nhật của mình. Tập trung vào việc đáp ứng những nhu cầu cá nhân đã phá vỡ quan niệm cũ, tức là quan niệm cho rằng có những thứ còn quan trọng hơn cơ thể con người và thế giới nhỏ bé hàm chứa trong nó. Sự suy yếu của các mối liên hệ với gia đình đã đẩy những người như thế vào chân không xã hội trong thành phố, nơi người ta thấy chỉ toàn những chuyện buồn chán và vô nghĩa.

Nhật Bản đã kinh qua thách thức không chỉ do sự đa dạng mà còn do sự cô đơn nữa. Không chỉ những người không may mà cả những người thành đạt cũng cảm thấy cô đơn. Sau khi đã dư dật, họ bỗng rơi vào tâm trạng u sầu - họ không biết làm gì với sự dư giả của mình vì tiền chưa trở thành thước đo giá trị và không thể choán hết được mọi suy nghĩ của họ. Một trong những người như thế đã viết cho tòa soạn báo: “Đôi khi tôi cảm thấy rằng sống phong lưu và bình lặng là hạnh phúc. Nhưng cũng có lúc tôi lại nghĩ rằng nếu không để lại danh tiếng thì cuộc sống sẽ chẳng có ý nghĩa gì. Tôi chẳng cảm thấy thiếu thốn gì, theo tiêu chuẩn ở nhà quê, tôi là người khá giả. Tôi khỏe mạnh và đã có con. Trong gia đình mọi chuyện đều êm thấm, tôi không thích những trò giải trí có hại, tôi ham mê văn học và làm vườn. Tôi không giữ chức vụ gì, tổ tiên đã để lại cho tôi đất đai và rừng cây trị giá 300 ngàn Yen. Nhiều người nghĩ rằng chẳng nên mơ ước thêm nữa… Nhưng lúc nào tôi cũng muốn một cái gì đó khác hơn thế. Kiếm thêm tiền hoặc gia tăng tài sản không phải là ước mơ của tôi. Nhiều kẻ giàu có ở nông thôn tìm cách trở thành nghị viên hàng tỉnh và cảm thấy thỏa mãn với thói háo danh hạ cấp của họ. Tôi chẳng thấy có gì vinh dự trong đó hết. Có lẽ bởi vì tôi muốn hoặc là vinh quang thật sự hoặc là làm một việc gì đó mang lại lợi ích chung. Tôi nghĩ nhiều về lợi ích chung, nhưng cuộc sống bình lặng hiện nay không tạo điều kiện cho những việc như thế. Nửa cuộc đời đã trôi qua như thế rồi, tôi đã bắt đầu xuống dốc, con cái đã nói đến những sợi tóc bạc. Tôi đã nghĩ đến chuyện vứt bỏ hết hoa hoét và văn học nhảm nhí, bán đi một nửa tài sản và đem tiền đi làm một công việc bất vụ lợi gì đó ở trong thành phố. Nhưng lòng quyết tâm của tôi lập tức biến mất khi tôi nghĩ rằng rất nhiều sáng kiến mang tính lí tưởng như thế đã thất bại mà thất bại thì chẳng mang lại ích lợi gì cho xã hội. Tôi sẵn sàng từ bỏ một nửa tài sản của mình. Vì danh dự, tôi sẵn sàng dành toàn bộ cuộc đời còn lại cho một điều gì đó lớn lao hơn. Tôi không thể để mọi thứ như hiện nay, không thể chỉ cảm ơn số phận đã cho mình phong lưu và bám giữ lấy tài sản, không thể nuông chiều mãi thú vui cá nhân và làm những những việc nhỏ nhặt ở nhà quê, thỏa mãn với địa vị “người đàn ông, người chồng cao quý”. Tôi phải làm gì đây?”*.

•

Taisho Jidaino minoue sodan. Trang 278-279.

Phải công nhận rằng bức thư vừa dẫn là đặc trưng của thời đại. Tác giả của nó cho rằng có những giá trị còn quan trọng hơn là tiền. Nhưng anh ta không biết đó là cái gì. Chỉ có hạnh phúc cá nhân, ngoài ra không còn lí tưởng nào khác đã làm tê liệt ý chí và dẫn đến chứng loạn thần kinh.

Trên thực tế, phần lớn người Nhật còn sống trong cảnh nghèo túng, đấy là nói theo tiêu chuẩn phương Tây. Khẩu hiệu của thời trước - Quốc phú binh cường - tuy không bị bỏ, nhưng đã không còn hấp dẫn nữa vì “nước” được hiểu chỉ là chính phủ. Đã xuất hiện một quan điểm nguy hiểm, đấy là Nhật chỉ mạnh về quân đội, còn mức sống thì quá thấp. Có thể giành chiến thắng trong chiến tranh bằng một cố gắng tức thời, nhưng muốn có mức sống khá giả thì cần phải có thời gian.

Thanh niên xem phim của Charlie Chaplin và nghe nhạc jazz, nhảy foxtrot và tango, xem triển lãm tranh tiền phong và nhấm nháp rượu vang Pháp trong các quán café bài trí theo kiểu Tây phương. Quán café đầu tiên khai trương vào năm 1911, thế mà đến năm 1930 chỉ riêng Osaka đã có 800 quán. Năm 1933 số lượng quán café tăng lên đến 37 ngàn. Uống trà đen hay café và ăn trứng ốp-lết được coi là người sành điệu.

Sau khi xây dựng gia đình và có con, những người thường xuyên đến quán café cũng tạo ra trật tự mới ngay trong nhà mình: cả nhà thường ăn cơm cùng nhau, người cha không còn ăn riêng một mâm như trước nữa. Người cha cũng không còn được gắp cho những món ngon nhất nữa. Thanh niên muốn được ngồi ăn trên ghế, chứ không thích ngồi dưới đất. Kết quả là nền nhà được trải thảm chứ không còn trải chiếu nữa. Những chiếc bàn ăn chung tạo điều kiện cho người ta nói chuyện đã thế chỗ cho những chiếc bàn ăn nhỏ tí. Trong một số gia đình, trẻ con cũng được ngồi ăn chung với người lớn. Tất cả đều nhằm mục đích làm cho cuộc sống trong gia đình giống như phương Tây.

Những thanh niên thời đó ăn mặc như thế nào? M. B Grigoriev, một người nhập cư và cũng là người quan sát tinh tế đời sống của Nhật đã không che giấu được sự bực bội khi viết: “Bộ âu phục khiêm nhường đã giành được chỗ đứng trong cuộc đời, được coi cùng với kimono và haori (áo ngoài ngắn, thường mặc bên ngoài kimono - ND) là đặc trưng của đời sống hằng ngày. Nhưng đầu vai áo thì nhọn hoắt, nhô cao, eo lưng thì bó sát quá, cùng với cái cà vạt quái dị, ngay những người mù màu cũng không thể chấp nhận được, buộc chúng tôi phải nhìn theo kẻ lang thang, ngất ngưởng, như vừa bước ra từ một bộ phim Mĩ nào đó. Những kiểu trang phục lố lăng, lại được sao chép một cách vụng về. Nó ám ảnh, nó chọc vào mắt người ta và có hại vì thường tạo điều kiện cho những đánh giá theo kiểu vơ đũa cả nắm toàn bộ bộ mặt đời sống Nhật Bản.”*

•

Grigoriev M. P. Bộ mặt Nhật Bản: tác phẩm dịch và tiểu luận. Moskva, Nhà xuất bản Viện Phật giáo, 1997. Trang 324-325.

Grigoriev đã nói rất đúng rằng kiểu người như thế “chọc vào mắt người ta”. Nó chọc vào mắt nhưng trên thực tế những kẻ chạy theo mốt ở Nhật không phải là nhiều. Cuộc khảo sát vào mùa hè năm 1925, được thực hiện ở khu Ginza, tức là ngay giữa trung tâm thủ đô Tokyo, cho ta thấy mức độ thông dụng của âu phục: 67% đàn ông và 1% phụ nữ mặc âu phục*. Nếu khảo sát vào mùa đông thì kết quả có thể sẽ khác (y phục truyền thống được coi là phù hợp với mùa hè hơn là mùa đông), nhưng cũng không thay đổi được bố cục của bức tranh.

•

Nishimura Hiroshi. Shoggako de isu ni shuwaru koto. Mono to shintai kara miru nihon-no kindaika. Kyoto: Kokusai nihon bunka kekiu senta, 2005. Trang 167-168.

Các kiểu trang phục mới làm cho những người chiến đấu cho những tư tưởng vĩ đại và nước Nhật vĩ đại phát điên lên. “Chúng ta đang đi về đâu?”, họ hỏi. Những mái tóc và những bộ quần áo lập dị trái ngược hẳn với nét thanh tao của chiếc áo truyền thống và sự cân đối của bộ quân phục. Đây là một nước Nhật khác. Đây đã không còn là nước Nhật nữa rồi. Những người này sống theo khẩu hiệu “tình dục, lố lăng, phi lí”. Họ cảm thấy cuộc sống chẳng có ý nghĩa cao cả nào, chế nhạo cuộc đời là niềm vui đối với họ, họ dìm nỗi chán chường và thất vọng trong rượu và gái. Nhưng thanh niên thích những người phụ nữ như thế nào? Họ không uống sake mà uống rượu gin pha nước khoáng, khi gặp nhau thì hôn vào má, đến chơi nhà đàn ông - mà đáng lẽ ra phải ngược lại mới đúng! “Một số còn ngồi ngả ngớn trên tatami*, chẳng khác gì đàn ông. Nhiều đứa còn đánh bài nữa”*.

•

Tatami là loại sàn nhà truyền thống của Nhật Bản. Tatami được tạo ra bằng cách xếp chặt các tấm nệm (lõi bằng rơm, bên ngoài bọc bằng chiếu cói hình chữ nhật có kích cỡ tương ứng với nhau). Mỗi tấm (gọi là waratoko) này thường có chiều dài bằng hai lần chiều rộng. Kích cỡ chuẩn truyền thống là 910mm x 1820mm, dày 55mm - ND.

•

Akutagawa Ryunosuke. Tuyển tập, Tập 3. Trang 164.

Những dân thường cũng đến các “khu vui chơi”, với cô đầu, con hát. Nhưng đây không phải là truy lạc, mà là thú tiêu khiển, có kèm theo những môn nghệ thuật truyền thống như thơ ca, nhạc, múa. Ngay cả các quan chức cao cấp thời đó cũng tham gia những trò tiêu khiển như thế*. Người Nhật thường đến nhà hát Kabuki*, xem vở Tyusingura, nói về tinh thần samurai và lòng trung thành của gia nhân đối với chủ; họ vỗ tay cho đến khi diễn viên diễn lại cảnh tự sát. Cuốn tiểu thuyết có tên Những người samurai vô chủ ở Ako, với nội dung tương tự vở Tyusingura, của nhà văn Jiro Osaragi (1897-1973) đã trở thành tác phẩm bestseller suốt nhiều năm liền*. Osaragi Jiro cũng là khách quen của những “khu vui chơi” như thế. Những nhà văn cực kì nổi tiếng khác cũng thế.

•

Về không khí của các “khu vui vẻ” thời đó xin đọc Kiharu Nakamura. Hồi kí của một geisha. Moskva: Eksmo. 2004.

•

Kabuki (Hán Việt: ca vũ kĩ), là một loại hình sân khấu truyền thống của Nhật Bản. Nhà hát Kabuki được biết đến với sự cách điệu hóa trong kịch nghệ và sự phức tạp trong việc trang điểm cho người biểu diễn - ND.

•

Bản dịch tiểu thuyết của Jiro Osaragi: Những người samurai vô chủ ở Ako. Chuyện về 47 gia nhân trung thành. Bản dịch từ tiếng Nhật của A. Dolina. Giperion, 2006.

Tiểu thuyết Những người samurai vô chủ ở Ako đầu tiên được in trên tờ Mainichi vào năm 1927, năm sau thì được xuất bản thành sách. Đấy cũng là năm đất nước tổ chức lễ kỉ niệm 60 năm “Minh Trị Duy tân”. Khi vị hoàng đế này mới trị vì, quy tắc hành xử của samurai, gọi là bushido, bị chính quyền lên án, nhưng nay nó đã là thành phần không thể tách rời của hệ tư tưởng, cả của chính quyền lẫn dân chúng. Thành phố Edo, tức là thành phố của Mạc phủ, 60 năm trước bị coi là biểu tượng của nước Nhật Bản yếu đuối và lạc hậu thì nay lại được coi là kho báu của danh dự, trách nhiệm và đức hạnh. 60 năm là một giai đoạn quan trọng. 60 năm là một vòng trong lịch phương Đông. Đối với từng người cũng như đối với cả nước đây là thời gian để người ta suy nghĩ, người ta tổng kết. Nhưng đối với những người theo đường lối truyền thống thì kết quả không thể gọi là mĩ mãn: đúng là nước Nhật bị chia xé thành nhiều vương quốc đã trở thành một đế chế, nhưng thanh niên nam nữ lại hoàn toàn mất gốc, chúng không còn thán phục Edo mà quay sang ngưỡng mộ Paris và New York. Nhà hát Takarazuka, nơi tất cả các vai đều do phụ nữ đóng, tiếng nổi như cồn, nhưng những bản nhạc làm cho nó nổi tiếng như thế lại được soạn ở các phòng hòa nhạc tại Paris.

Thanh niên kiếm được bộn tiền, nhưng sau đó lại đem ra tiêu xài xả láng trong các phòng trà và cửa hàng bách hóa. Trong khi đó, nhà nước vẫn kêu gọi các thần dân của mình giữ vững truyền thống tiết kiệm và gửi tiền vào trong các ngân hàng - các nhà công nghiệp Nhật Bản không có tiền để tiến hành hiện đại hóa, chính phủ Nhật Bản cũng rất cần tiền. Một nhận xét xác đáng thời đó khẳng định rằng kiềng ba chân của nền giáo dục phổ thông là đạo dụ của hoàng đế Minh Trị về giáo dục, chân dung hoàng đế và tuyên truyền về tiết kiệm*. Cuốn tiểu sử chính thức đầu tiên của Minh Trị, được viết với văn phong giản dị dễ thương, có những câu như sau: “Trong quá trình chuẩn bị ngân sách hằng năm, bao giờ hoàng thượng cũng gọi những người có trách nhiệm trong văn phòng hoàng cung tới và tuyên bố rằng không bao giờ được tiếc tiền chi cho việc thờ cúng tổ tiên và từ thiện, còn các mục khác thì nên cắt giảm. Bao giờ ngài cũng bảo việc ăn uống của hoàng cung phải dè xẻn tối đa, không được hoang phí và dư thừa. Khi những tấm thảm trong hoàng cung đã mòn xơ xác, người ta đệ trình lên hoàng thượng là cần phải thay thì ngài nói rằng thế là trái với đức tin của ngài và mọi thứ vẫn được giữ như cũ”*. Chính hoàng đế Minh Trị cũng tiết kiệm nhưng bọn thanh niên bây giờ lại không thích…

•

Oka Yoshitake. Xung đột sau chiến tranh Nga-Nhật. Trang 202.

•

Mesheriakov A. N. Mô tả đầu tiên về hoàng đế Minh Trị. Trang 460.

Những lời bàn ra tán vào rằng thanh niên có những đam mê và sở thích riêng chứng tỏ có sự căng thẳng trong quan hệ “cha-con”. Đối với các thanh niên thành thị, từ “già” đã mất ý nghĩa cao quý, thậm chí trở thành xúc phạm nữa. Đời sống dân tộc bị phân thành nhiều mảnh nhỏ; đối với nhiều người, cuộc sống đã không còn ổn định và không thể dự đoán được nữa; đối với họ, đời sống lúc nào cũng là “giai đoạn chuyển tiếp” cả. Đấy là một nước Nhật hoàn toàn khác xưa, với những người Nhật cũng hoàn toàn khác xưa. Nước Nhật đang gặp nguy hiểm. Mối hiểm họa này cũng lại xuất phát từ phương Tây. Một người đàn ông, sau khi hối hận, đã kể lại lí do dẫn đến mối tình với một người đàn bà đã có chồng như sau: “Tôi mới 24 tuổi, còn trẻ. Do tư tưởng chưa ổn định, tôi say mê đọc tiểu thuyết ngoại quốc, “tình yêu” trở thành mục đích chính của đời tôi. Tôi đã tìm cách chống lại nền luân lí cũ trong suốt mấy năm ròng”*. Chủ nghĩa cá nhân suy đồi của phương Tây đã làm bại hoại thuần phong mĩ tục, nó tìm mọi cách phá hoại tình đoàn kết của dân tộc Nhật. Muốn chống lại sự phân rã thì phải huy động sức mạnh ở bên trong. Cần phải tìm cho bằng được cái chất kết dính đầy quyền năng, đủ sức gắn kết những con người yếu đuối và đáng thương thành một tập thể đoàn kết và đầy sức mạnh.

•

Taisho Jidaino minoue sodan. Trang 235.

Đấy là lúc Nhật Bản dùng sự đa dạng làm vật thử thách sự bền vững của chính mình. Các sự kiện sẽ diễn ra trong tương lai chứng tỏ rằng Nhật đã không vượt qua được thách thức này. Nói chung, mọi người đã không công nhận đa dạng là biểu tượng của đời sống bình thường. Đồng thời cũng phải nói rằng: mặc dù quan hệ “cha-con” được coi là vấn đề đau đầu, nhưng chưa đến mức trầm trọng như ở nước Nga sau cách mạng: Ở Nhật không ai có thể nghĩ rằng một nhóc tì nào đó (ví dụ như đội viên đội thiếu niên) lại có thể dạy khôn cho thế hệ lớn tuổi - mà đấy lại là tình trạng phổ biến ở Liên Xô, thậm chí còn bị các nhà văn, nhà báo, nhà tư tưởng Liên Xô lạm dụng.

MÀN 6
ĐA DẠNG THÁCH THỨC:
THÀNH THỊ VÀ NÔNG THÔN

Sự đa dạng các ý kiến cắm rễ không chỉ trong đám người thành thị và tri thức. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, quá trình công nghiệp hóa, việc thành thị ngày càng mở rộng về nông thôn đã làm biến đổi chính môi trường sống của con người. Tất cả những thay đổi đó đều được người ta tiếp nhận với tâm trạng khắc khoải, vật vã.

Nhật Bản đang biến thành một nước công nghiệp với một tốc độ chóng mặt, ngày càng có nhiều người chuyển vào sống trong các thành phố. Con đường mà châu Âu phải đi trong mấy trăm năm thì Nhật chỉ đi trong vài thập kỉ. Đất nước bị kéo vào công nghiệp hóa với một tốc độ chóng mặt, nhưng nhận thức thì vẫn là nông dân. Mặc cho những cố gắng của chính quyền, dân chúng vẫn không chịu sống theo một cuốn lịch duy nhất. Thành phố sống theo dương lịch, còn dân quê vẫn thích tổ chức những ngày lễ truyền thống theo âm lịch. Thành phố đón năm mới vào ngày mồng 1 tháng Giêng (dương lịch), còn ở nông thôn, năm mới lại bắt đầu mỗi độ xuân về, tức là vào khoảng cuối tháng 1 đầu tháng 2.

Phần lớn người Nhật sinh ra ở nông thôn. Nhận thức của họ không theo kịp những thay đổi diễn ra quá nhanh. Lí tưởng của đất nước không phải là thành phố Tokyo to lớn với đủ mọi sắc dân (những người bạn dân gọi là “chi nhánh của London”) mà là những xóm nhỏ náu mình trong các ngõ phố, nơi quan hệ gia trưởng vẫn còn thịnh hành, nơi mọi người đều có mối liên hệ họ hàng với nhau. Những người nông dân trở thành công nhân công nghiệp là do hoàn cảnh bắt buộc, họ cảm thấy đau khổ vì phải xa rời người thân, phải sống ở nơi xa lạ, không còn vườn rau, ao cá; bệnh tật, trong đó có bệnh lao phổi là hiện tượng phổ biến. Ca làm việc trong những nhà máy ồn ào và bụi bặm thường kéo dài 12 tiếng đồng hồ, có nơi còn hơn. Nhịp điệu của đời sống không theo chu kì tự nhiên, không theo mặt trời mọc và lặn, mà theo giờ giấc do ban quản lí xí nghiệp quyết định. Công nhân nói chung thường không có đồng hồ, vào và tan ca theo tiếng còi nhà máy. Các quan chức lại có lịch làm việc riêng. Ngày làm việc của họ chỉ kéo dài 7 đến 8 tiếng (tùy theo mùa trong năm), từ 21 tháng 7 đến 31 tháng 8 (thời kì nóng nhất) họ rời công sở từ lúc giữa trưa. Vào được công sở nhà nước là một vinh dự lớn, nhưng đấy là đẳng cấp đặc biệt, chẳng những được thán phục mà còn làm cho người ta ghen tị nữa. Người Nhật khác nhau sống theo giờ giấc và những cuốn lịch khác nhau.

Gọi người công nhân Nhật lúc đó là người làm thuê tự nguyện “thực sự” thì không hoàn toàn đúng, vì người ta đối xử với họ chẳng khác gì với binh lính và với học trò. Người phạm lỗi thường bị đánh đập, bỏ đói và không được đi ra khỏi khu tập thể. Công nhân cũng chẳng coi mình ra gì, công việc ở nhà máy bị liên tưởng tới việc làm bẩn thỉu. Còn gì khủng khiếp hơn đối với những người Nhật vốn ưa sạch sẽ? Vì vậy mà còn có liên tưởng đáng sợ thứ hai: với súc vật. Đáng sợ là vì trước đây người Nhật không chăn nuôi gia súc, “động vật” bị coi là loài “bẩn thỉu”. Một người công nhân tự nói về mình như sau: “Khi người tôi dính đầy mồ hôi và dầu mỡ thì tôi có cảm tưởng rằng trái tim tôi cũng đã bị vấy bẩn và tôi lấy làm ngạc nhiên là công nhân cũng là người chứ không phải là những con vật”. Còn bà Yamakava Kikue, một nhà hoạt động có tiếng, thì cho rằng nữ công nhân chính là “sự lai tạp giữa người, máy và súc vật”*.

•

Trích theo Mak-Lein D. L. Nhật Bản. Từ Mạc phủ Tokugawa tiến vào thế kỉ XXI. Moskva: AST-Astrel, 2006. Trang 515, 532.

Trong bài “hành khúc” của các nữ công nhân tỉnh Tokyo - họ đã hát bài này trong cuộc đình công đòi giữ nguyên mức lương - có những câu như sau: “Tôi, người nữ công nhân giống như hoa unohana*, mọc nơi tăm tối nhất trong thành phố Tokyo tươi đẹp, giữa những vũng nước thải đầy bụi bặm. Miệng tôi cười nhưng lòng buồn rượi, nước mắt chứa chan. Giữa những vũng nước thải đầy bụi bặm là tôi, người nữ công nhân”*.

•

Cũng như bông bụt, hoa unohana thường được trồng làm rào giậu ở Nhật. Đó là loài hoa trắng nhỏ, lá dài, màu trắng, thường nở vào đầu mùa hè - ND.

•

Shows, Heiseishi nenpio. Tokyo: Heibonsha, 1977. Trang 19.

Đây là những người phụ nữ soát vé tại các bến tàu điện ngầm và trong thực tế công việc của họ cũng không đòi hỏi phải tiếp xúc trực tiếp với “nước thải”. Nhưng chỉ cần nghĩ rằng nguồn nước thải nằm gần đâu đó cũng làm cho những người phụ nữ này nghĩ rằng công việc của mình là quá bẩn thỉu. Có vẻ như chẳng có chút tự hào nào. Ngoài ra, cần phải thấy rằng những nữ công nhân này không chỉ kêu gọi người ta quan tâm đến “quyền” của mình mà còn kêu gọi cả sự cảm thông và thương hại nữa.

Theo quan niệm của người công nhân thì quan hệ trong các xí nghiệp, thậm chí ngay cả trong các xí nghiệp lớn (số lượng không nhiều) phải được xây dựng trên cở sở tương tự quan hệ giữa thầy và trò thời trung cổ. Cách hiểu đó chính là sản phẩm của quan hệ gia trưởng đã tồn tại hàng thế kỉ - đấy là quan hệ chủ tớ, quan hệ giữa địa chủ và tá điền, giữa thầy và trò. Quan hệ gia trưởng như thế đòi hỏi, một mặt, sự quan tâm của người trên với kẻ dưới, và mặt khác, đòi hỏi sự phục tùng tuyệt đối của kẻ dưới. Sự thiếu vắng mối quan hệ gia trưởng như thế đã gây ra bất bình và lúng túng. Người công nhân nhớ tiếc quan hệ gia trưởng xưa cũ. Trong một ấn bản phẩm của tổ chức công nhân toàn Nhật gọi là Yuaikai (Hiệp hội hữu nghị, thành lập năm 1912, đến năm 1919 đã có 30 ngàn thành viên) có những lời kêu gọi giới doanh gia như sau: “Công nhân chúng tôi là những người yếu đuối, được sinh ra và lớn lên trong những hoàn cảnh khốn khó. Chúng tôi cần những người bảo vệ mạnh mẽ, với những tình cảm nồng ấm của con người. Chúng tôi mong các ông mở rộng tấm lòng của người cha yêu thương để che chở cho chúng tôi. Nếu các ông làm như thế, chúng tôi cũng sẽ đáp lại bằng tình cảm của những đứa con và sẽ làm việc hết mình vì các ông*”. Bài ca chính thức của Yuaikai cũng nói rằng công nhân sẽ làm việc vì đất nước và đức vua. Như vậy nghĩa là người công nhân không chỉ coi lao động là phương tiện kiếm sống mà còn muốn hành động vì lí tưởng của quốc gia. Đấy chính là cơ sở đạo đức cao cả của “lòng nhiệt tình lao động”.

•

Trích theo Mak-Lein D. L. Nhật Bản. Từ Mạc phủ Tokugawa tiến vào thế kỉ XXI. Trang 516.

Giống như những người thợ thủ công thời trung cổ, công nhân “thời đại mới” cũng phải làm việc nhiều hơn 8 tiếng mỗi ngày, ít khi được nghỉ, sống trong nhà tập thể (nghĩa là “nhà” của chủ), ăn uống không mất tiền (hoặc là được bao cấp rất nhiều), lương thấp (chỉ bằng một phần năm, một phần tám mức lương ở Mĩ), mỗi năm được chủ phát quà hai lần và được nhận trợ cấp khi nghỉ việc - ngay cả khi tự ý xin nghỉ. Và cũng giống như các ông chủ thời trung cổ, các nhà tư sản hiện thời cũng ít khi buộc người lao động phải thôi việc.

Nhưng trật tự xưa và nay cũng khác nhau một trời một vực. Mô hình thời trung cổ được xây dựng trên cơ sở công nhận rằng thầy nhận là vì “thương” học trò. Trò tìm thầy chứ thầy không bao giờ tìm trò. Được học với thầy là vinh dự lớn. Bây giờ thì ngược lại: người tuyển mộ lang thang khắp nơi, họ tìm cách thuyết phục người dân đến làm cho nhà máy. Nhật là nước đông dân, nhưng tuyển lao động không phải là việc dễ. Thường là phải tuyển từ những vùng xa, phải quà cáp, còn cha mẹ thì được trả tiền hoặc được vay một khoản trước. Các nhà tư sản không sống cùng nhà với “học trò” mà sống trong những biệt thự sang trọng. Sau khi thành nghề, người học trò có thể trở thành ông chủ, nhưng với người công nhân thì cơ hội trở thành tư sản là bằng không. Người học trò không bao giờ nghĩ đến chuyện tổ chức bãi công. Công nhân thời nay, tuy không thường xuyên nhưng đã từng bãi công. Nhưng hình thức phản kháng thường thấy nhất - tuy không hẳn là chống lại ông chủ mà chỉ là chống lại điều kiện sống xa lạ - là bỏ về quê. Công nhân không phải là nghề được tôn trọng, mức độ lưu chuyển nhân lực là rất cao. Không có sự hài hòa trong quan hệ giữa tư bản và lao động, niềm tự hào về công ti hay xí nghiệp của mình chưa có được một chút giá trị nào. Nhiều công nhân nhận lương theo ngày - không có gì bảo đảm rằng người ta sẽ được làm thêm một tháng, thậm chí một ngày nữa.

Tuy có nhà tập thể của nhà máy, nhưng thanh niên nam nữ vẫn chỉ muốn về quê. Họ phẫn nộ khi phải chứng kiến cảnh những nguồn tài nguyên thiên nhiên chủ yếu của đất nước - đồng lúa, hầm mỏ, đường sá, tài chính và những khu vực đánh bắt cá - rơi vào tay tư nhân. Tính chính danh đang bị khủng hoảng - quyền lực nằm trong tay một số nhà tư sản mới phất, nhưng xã hội Nhật Bản chưa sẵn sàng chấp nhận quyền lực tối thượng của đồng tiền. Hàng thế kỉ qua nông thôn Nhật Bản đã quen với quan niệm: nhà cửa, ruộng vườn, công cụ lao động, tất cả đều là tài sản của gia đình. Trên thực tế, đấy được coi là tài sản của chính họ. Luật lệ của chủ nghĩa tư bản, với nguyên tắc sở hữu tư nhân cá thể, đối với họ là biểu hiện của sự bất công. Ít người tin rằng có thể kiếm được nhiều tiền bằng lao động trung thực. Vì vậy mà các nhà tài phiệt thường trở thành đối tượng bị phê phán, thậm chí khủng bố, mặc dù các công ti buôn bán lớn thường tìm cách quảng bá huyền thoại về dòng dõi cao quý của mình. Ví dụ như các ông chủ của công ti Mitsui cho rằng mình là hậu duệ lâu đời của dòng họ quý tộc Fujiwara, còn chủ nhân của Sumitomo thì lại nói mình là hậu duệ của hoàng đế Kammu (781-806)*.

•

Gunter J. Bên trong châu Á, 1939, Trang 102, 110.

Trong thời Mạc phủ Tokugawa, các chiến binh samurai là những người được trọng vọng nhất trong xã hội, còn bây giờ là các quân nhân. Bên dưới họ là nông dân rồi đến thợ thủ công (công nhân) và cuối cùng mới là thương lái (bây giờ là thương nhân và các nhà tài phiệt). Đẳng cấp đã bị xóa bỏ, đấy là theo luật, nhưng trong nhận thức của người dân thì không dễ dàng như thế; Trong nhận thức của người nông dân thì thành phố là tâm điểm của những điều xấu xa. Công nhân ít được người ta tôn trọng. Thường thì người con cả không đi làm ăn xa - con cả là người thừa kế ruộng đất và trở thành chủ gia đình. Chỉ có những người con thứ mới có nguy cơ trở thành vô sản. Con thứ là “địa vị” ít có uy tín và chẳng được mấy người trọng vọng. Katayama Sen, một trong những người sáng lập Đảng cộng sản Nhật, vốn là con thứ, đã mô tả thời niên thiếu của mình như sau: “Theo lời kể của mẹ thì cả nhà đều mong muốn đứa thứ hai phải là con gái và họ đã thất vọng khi đứa trẻ sinh ra lại là một đứa con trai. Thế là ngay từ lúc lọt lòng tôi đã là một người thừa, một gánh nặng không cần thiết. Anh trai được tất cả mọi người yêu mến và có một tuổi thơ hạnh phúc. Cả gia đình đều nghĩ rằng tôi là người vô tích sự, có thể vì thế mà tôi không gây được thiện cảm với những người xung quanh… Nhưng tôi không bao giờ tỏ ra bất mãn - từ bé tôi đã được dạy rằng như thế là đúng, vì tôi là con thứ*”. Như vậy nghĩa là những người con thứ - cả vì lí do kinh tế lẫn lí do tâm lí - là nguồn bổ sung cho dòng người đi vào thành thị. Còn trong một xã hội dựa trên nguyên tắc tuổi tác thì điều này lại càng không thể làm cho “giai cấp công nhân” có uy tín được.

•

Sen Katayama. Hồi kí. Moskva: Nhà xuất bản Khoa học, 1964. Trang 44.

Con gái cũng tương tự. Lúc đó nền công nghiệp Nhật Bản vẫn chủ yếu là công nghiệp nhẹ. Phát đạt nhất là ngành dệt. Mà nhân lực trong các nhà máy dệt lại chủ yếu là phụ nữ. Đấy là lí do vì sao giai cấp vô sản lại có tỉ lệ nữ cao như thế. Nhưng người phụ nữ “bình thường” và may mắn là người vợ, người mẹ, người nội trợ chứ không phải là người lao động làm thuê và sống trong kí túc xá. Sau khi làm một hai năm và kiếm được một món tiền nhất định, các cô gái thường quay về quê. Các cô không muốn làm người “thành thị”. Tâm lí đó đã bị những người tuyển mộ lạm dụng. Sau khi thuyết phục được cha mẹ cho con gái vào thành phố, họ đã hứa và thực hiện lời hứa của mình - đưa các cô vào những khu kín cổng cao tường để thành phố không làm hư hỏng các cô. Phong trào nữ quyền khó mà thành công trong những điều kiện như thế. Các cô gái được tuyển mộ vào thành phố chỉ còn một niềm vui: giúp đỡ gia đình về mặt vật chất, họ nghĩ là mình đang thực hiện nghĩa vụ của người làm con.

Nông dân Nhật thích nuôi tằm và kéo sợi ngay tại nhà. Họ cũng sẵn sàng tham gia lao động trong “ngành sản xuất phân tán” như một kiểu nghề phụ, tức là làm một trong những công đoạn của ngành sản xuất ô và guốc (geta). Người nông dân dệt vải và nung lấy bát đĩa. Nhưng đấy là làm ở nhà. Hàng thế kỉ định cư đã “ràng buộc” họ với quê hương bản quán, khổng có nhiều người tình nguyện ra thành phố tìm kiếm vận may. Người ra thanh phố chủ yếu là từ những khu vực không thể trồng cấy được hai vụ một năm. Trong số đó có khu vực gọi là Niigata, một địa phương vốn nổi tiếng về số lượng gái điếm, về số người phục vụ trong các nhà tắm công cộng và thợ dệt.

Rất nhiều công nhân vốn là công dân “loại hai” - mà trước hết là người Triều Tiên, đến Nhật để kiếm công ăn việc làm. Nói cách khác, trong nhận thức xã hội, “giai cấp công nhân” Nhật Bản là đám người không may và những người từ vùng sâu vùng xa tới. Vì vậy mà các tổ chức của công nhân - công đoàn và các đảng vô sản - thường không được mọi người công nhận và không được tôn trọng. Vì công nhân chỉ được coi là nghề phụ và thành phần “giai cấp công nhân” không ổn định cho nên thất nghiệp không phải là vấn đề nghiêm trọng. Cũng vì vậy mà một trong những nhiệm vụ trọng yếu của phong trào công đoàn - đấu tranh chống nạn thất nghiệp - không phải là vấn đề cấp thiết. Khi có rắc rối thì về quê là giải pháp đơn giản và thoải mái hơn là ở lại thành phố để đấu tranh đòi quyền lợi.

Tuy vậy, dưới thời Đại Chính phong trào công nhân đã có những biểu hiện gia tăng nhất định; Một số công nhân đã công khai tuyên bố rằng họ không còn muốn đóng vai trò vật phụ thuộc của “máy móc” nữa. Máy móc có thể dễ dàng chịư đựng ngày làm việc kéo dài 12 tiếng đồng hồ, nhưng con người thì khó hơn. Đại hội Yuaikai năm 1919 tuyên bố: “Bản chất con người là tự do. Vì vậy những người công nhân chúng tôi tưyên bố rằng công nhân có quyền làm người. Không được buôn bán họ - như ngươi ta vẫn làm trên thị trường tiền lương hiện nay. Công nhân phải giành bằng được quyền tham gia công đoàn. Tư bản đang tập trung lại, còn thành quả lao động của công nhân thì bị tước đoạt; tất cả những gì thuộc về con người đều bị chuyển thành vật chất. Công nhân phải dùng sự đoàn kết của mình để nói với các chủ doanh nghiệp rằng công nhân không muốn họ dùng vàng để bảo vệ trật tự công cộng mà muốn họ thể hiện tình người. Từ khi nền văn hóa máy móc dẫn dắt chúng ta vào hướng sai lầm, chất độc của chủ nghĩa tư bản đã lan tràn khắp thế giới, và điều đó đã dẫn đến sản xuất thừa. Người lao động bị đuổi khỏi nhà máy, mà nếu không bị xua đuổi thì cũng trở thành vật phụ thuộc vào máy móc…”*.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 4. Trang 358.

Những câu chữ đao to búa lớn về tự do và công đoàn có thể được coi là thành tích của những người xã hội chủ nghĩa “khoa học” đã từng đọc những cụốn sách mỏng của nước ngoài. Có vẻ như người công nhân bình thường không quan tâm tới những vấn đề trừu tượng như thế. Nhưng những luận điểm khác của nghị quyết đã thực sự phản ánh được các vấn đề về mặt tâm lí. Quyền bá chủ của đồng tiền, tiền thay thế cho quan hệ giữa người với người đã làm tổn thương nhận thức mang đậm tính nông dân của người công nhân, vốn vẫn nhớ tiếc chủ nghĩa gia trưởng và sự ấm áp, gần gũi về mặt tình cảm. Công nhân đình công. Người tham gia đình cộng chưa nhiều, năm 1918 mới có 66 ngàn, còn đến năm 1919 thì có 63 ngàn. Nhưng năm khởi đầu Chiến tranh thế giới thứ nhất mới chỉ có 8 ngàn mà thôi. Đấy là một sự phát triển đáng ngại.

Gây ra nhiều lo ngại nhất là cuộc đình công của công nhân nhà máy đóng tàu Mitsubishi, tức là những người đang đóng tàu cho lực lượng hải quân Nhật Bản. Đã có hơn 20 ngàn người tham gia cuộc đình công vào tháng 7 năm 1921. Công nhân muốn được tăng lương và được quyền đàm phán tập thể với ban lãnh đạo. Ba ngàn người đình công khoác ngay lên mình bộ quân phục, đấy là những người đã từng phục vụ trong quân đội. Họ hát quốc ca và hô vang những lời chúc tụng đức vua. Họ cùng nhau hát vang bài ca với những từ ngữ đánh đồng mình với quân thập tự chinh, đấy là di sản của những người đảng viên xã hội tiền bối say mê Thiên Chúa giáo của Nhật. Tiếng hát lại càng làm cho họ thêm phấn khích hơn. Chính phủ đã đưa quân đội tới. Cuộc đình công đã hoàn toàn thất bại. Cả công nhân lẫn chính quyền đều tìm sự hỗ trợ của quân đội. Cả hai bên đều cho rằng quân đội là biểu tượng của công lí và là người giữ gìn công lí. Lí lẽ của quân đội thường trực hóa ra là mạnh hơn. Nhưng nếu nói về toàn thể đất nước thì ảo tưởng dựa vào quân đội vẫn chưa bị đánh tan hoàn toàn. Niềm tin vào hoàng đế cũng giống hệt như thế. Coi thành thị là kẻ thù của mình, nông thôn đã tiến hành đấu tranh chống lại tư tưởng tự do và lối sống bê tha của nó. Các tổ chức của Hiệp hội quân nhân trù bị trở thành một trong những trự cột của đời sống nông thôn (thành lập năm 1910). Sau khi kinh qua môi trường quân đội, các chàng trai trẻ nhận lãnh vai trò người bảo vệ cho những quy phạm đạo đứt khắt khe và lòng trung thành của thần dân. Chính các quân nhân trù bị đã sửa chữa đường sá, tổ chức công việc sản xuất nông nghiệp, xây dựng sân thể thạo cho các trường học, trông nom mồ mả, cúng giỗ những người đã hi sinh và chăm sóc cha mẹ họ. Các tổ chức khác, như thanh niên, phụ nữ, cứu hỏa, đều bị họ kiểm soát về mặt tư tưởng*.

•

TakemuraTamio. Taishobunka. Teikoku-no utopia. Sekaisi-no tenkanki to taisiu shokhi siakai-no kelsei. Tokyo: sangensia, 2006. Trang 160-162.

MÀN 7
QUÂN ĐỘI: SỤC SÔI TINH THẦN CÁCH MẠNG

Tinh thần phản kháng đang gia tăng trong thanh niên, ở đâu cũng có những biểu hiện như thế. Những người bất đồng chính kiến tìm đến nông dân, công nhân, trí thức. Họ cũng tìm đến cả quân đội nữa. Sự bất mãn của các sĩ quan cấp thấp làm người ta đặc biệt lo ngại. Vì nó đe dọa điều luật, theo đó quân nhân không được tham gia hoạt động chính trị. Thực chất nó còn có nghĩa là không tuân lệnh vị tổng tư lệnh - tức là không tuân lệnh chính hoàng đế. Các sĩ quan cấp thấp họp hành, kết thành các tổ chức và các nhóm bí mật, bàn bạc những chuyện không thể chấp nhận được và đọc cả những cuốn sách cấm nữa.

Tác phẩm Kế hoạch vĩ đại nhằm cải tổ Nhật Bản, do Kita Ikki (1884-1937), con một gia đình trồng nho, viết, là một trong những cuốn sách cấm rất được giới quân nhân ngưỡng mộ. Kita Ikki say mê chủ nghĩa xã hội, thần tượng và đồng chí của ông ta là Asakhi Kairo, tức là người mà ngày 3 tháng 9 năm 1921 đã đâm chết một nhà công nghiệp già nua tên là Yasuda Zenjho (sinh năm 1838) ngay tại nhà của ông này. Zenjiro là một trong những ngưới lãnh đạo của một tổ hợp công nghiệp cực kì lớn là Yasuda. Asakhi là chủ tịch một tổ chức nhỏ gọi là Những người đấu tranh cho công lí của nước Nhật Bản vĩ đại. Trong bức thư tuyệt mệnh viết trước khi chết với tiêu đề “Hãy cùng hi sinh”, ông ta đã lên án nước Nhật đương thời, nơi mà tất cả bộ máy quyền lực đều dính vào tham nhũng, nơi mà bọn tư bản làm giàu nhờ bịp bợm, nơi mà mọi người kiệt sức vì lao động nặng và bị bệnh lao phổi, đói ăn, nơi mà những người tàn tật vì chiến tranh không còn cách nào để sống. Asakhi Kairo cho rằng đã đến lúc tiến hành “Đại Chính duy tân” - tương tự như “Minh Trị duy tân”. Đại Chính duy tân cũng phải quyết liệt không kém: tiêu diệt lũ triệu phú, tịch thu tài sản của chúng, bãi bỏ danh hiệu quý tộc, quốc hữu hóa ruộng đất và các xí nghiệp lớn, giảm tô, giải tán các đảng phái bất lương, giảm thời gian tại ngũ từ hai năm xuống còn một năm. Asahi nói với các đồng chí của mình như sau: “Các bạn phải bình tĩnh - chỉ việc đánh, bắn, chém. Không cần tổ chức. Đơn giản là hãy hi sinh đời mình… Đấy là các đồng chí đang chuẩn bị con đường cách mạng”.

Kế hoạch của Kita Ikki, được công bố vào năm 1919, cũng táo bạo đến mức không tưởng tượng nổi: ông ta kêu gọi đảo chính. Các sĩ quan trẻ cần phải tổ chức đảo chính nhằm loại bỏ những kẻ đã tiếm đoạt một chính quyền thối nát - đấy là giới thượng lưu cùng với bọn tư bản tài chính, giới chức quan liêu và bè lũ quân nhân. Các tài sản lớn phải nằm trong tay chính phủ. Nói cách khác, Kita kêu gọi nổi dậy chống lại “cha ông”. Các bô lão phải rút khỏi vũ đài của lịch sử, chỉ còn nhà vua là được ở lại mà thôi. Thực ra, theo kịch bản mà Kita đề xuất thì nhà vua sẽ giữ vai trò của một nhà độc tài quân sự: nhà vua có quyền bãi bỏ hiệu lực của hiến pháp trong thời hạn ba năm, có quyền giải tán quốc hội và tuyên bố tình trạng khẩn cấp. Nhà vua là người bảo vệ của nhân dân Nhật Bản, vì vậy mọi trở ngại cho sự cai trị trực tiếp của ngài đều phải bị loại bỏ. Cải cách đất nước cho phù hợp với tư tưởng cai trị của vị hoàng đế đầu tiên là Jimmu và của Minh Trị Thiên hoàng đòi hỏi phải cải cách cả hệ thống cai trị nữa: Giải tán Viện cơ mật, thay cho nó là Hội đồng cố vấn bao gồm 50 người tài giỏi do chính hoàng đế bổ nhiệm. Tất cả đàn ông từ 25 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử. Phụ nữ được bảọ đảm quyền trở thành “những người mẹ và vợ của dân tộc”, tham gia hoạt động chính trị là trái với bản chất của họ (“Bất cứ ai đã từng chứng kiến những cuộc chuyện trò nhảm nhí của phụ nữ châu Âu hay những cuộc cãi vã bất tận của phụ nữ Trung Quốc cũng đều muốn được tỏ lòng tri ân đất nước vì phụ nữ Nhật Bản không bị lầm đường, lạc lối”*).

•

Nihonshi Shiryo. Tập 4. Trang 38-39; Nguồn gốc của truyền thống Nhật Bản (tiếng Anh)/ do Ryusaku Tsunoda, Ww. Theodore de Dary, Donald Keene chủ biên. New York: Comlumbia University Press, 1958. Trang 775-784.

Công cuộc “cải tổ” mà Kita Ikki nói tới sẽ đưa người ta đến đâu? Mục tiêu của ông ta là tìm cho ra sứ mệnh đặc biệt của Nhật Bản. Đấy là tập hợp các dân tộc châu Á nhằm chống lại sự áp bức của người châu Âu. Kita Ikki phàn nàn rằng Nhật Bản nằm trong vòng vây của các thế lực thù địch - Nhật không thể tin Anh, không thể tin Mĩ, không thể tin Đức và Nga v.v. Ngay cả nước Trung Quốc láng giềng cũng nhìn Nhật với thái độ coi thường. Chỉ một bước đi sai lầm là sẽ xảy ra khủng hoảng, giống như những năm cuối cùng của triều đại Mạc phủ và những năm đầu tiên dưới thời Minh Trị. Sáu mươi triệu người Nhật Bản chỉ còn cách là dựa vào chính mình - với điều kiện là họ phải hiểu rằng tất cả mọi người Nhật đều bình đẳng. Người châu Âu đã bị Trời trừng phạt bằng cuộc chiến tranh khủng khiếp kéo dài 5 năm - cũng như trước đây họ đã bị trừng phạt bằng trận Đại hồng thủy mà Kinh Thánh đã nói đến. Chỉ có Nhật là giành được thắng lợi trong cuộc chiến mà thôi. Cho nên nếu châu Âu buộc phải tiến hành “tái thiết” thì Nhật Bản phải tiến hành “cải tổ” hay “cải cách”. Thực chất của “cải cách” là tạo ra trong toàn đế chế trạng thái, trong đó không còn tiếng nói bất mãn nữa, tất cả mọi người đều thần phục vị hoàng đế của mình. Và lúc đó, 700 triệu người anh em ở châu Á, dưới sự dẫn dắt của Nhật, sẽ tìm cách giành được độc lập khỏi ách thực dân phương Tây. Nhật Bản, với dân số gia tăng hai lần trong vòng 50 năm qua, sẽ nhất định phải mở rộng biên giới của mình để cho 240-250 triệu người có chỗ sinh cơ lập nghiệp. Đấy chính là dân số Nhật Bản sau một thế kỉ nữa. Vì vậy mà phải vứt bỏ chủ nghĩa hòa bình của trường phái xã hội chủ nghĩa. Tiến bộ không chỉ là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp mà còn là kết quả của cuộc đấu tranh của các dân tộc và các nước, nơi đao kiếm sẽ đụng độ với nhau. Dân Nhật chính là những người Hi Lạp của châu Á, chính họ phải phất cao ngọn cờ đoàn kết của các dân tộc ở Á châu. Đấy là đạo Trời mà tất cả các Phật tử đều phải đi theo. Cũng như ở chính Nhật Bản, tài sản trên toàn thế giới đều phải đem chia cho người nghèo. Tại sao Anh và Nga sở hữu những vùng lãnh thổ rộng lớn trong khi Nhật lại chỉ có mấy hòn đảo nhỏ tí? Tại sao những người xã hội chủ nghĩa phương Tây công nhận quyền đấu tranh của giai cấp vô sản khốn cùng ở chính quốc mà lại không công nhận quyền của nước Nhật Bản bị tước hết không gian sinh tồn được tiến hành cuộc đấu tranh như thế trên trường quốc tế?

“Kế hoạch” của Ikki, thường xuyên được ông ta điều chỉnh; nhiều lần bị chính quyền ra lệnh cấm; gây được khá nhiều ảnh hưởng đối với giới quân nhân cấp tiến. Họ nhận thức rằng: muốn đạt được mục đích thì phải làm đảo chính, loại bỏ những chính khách bất lương, giúp hoàng đế thoát khỏi ảnh hưởng nặng nề của chúng và đóng trọn vai trò một nhà cầm quyền độc tài. Còn chính nước Nhật thì phải tăng nhanh dân số, mở rộng bờ cõi và đứng đầu phong trào đấu tranh giải phóng của nhân dân châu Á chống lại chế độ thuộc địa phương Tây.

Người ta thường coi Kita Ikki là đồng hội đồng thuyền với bè lũ phát xít Nhật Bản. Đúng là bọn phát xít Đức và Ý có thể chấp nhận nhiều luận điểm của Kita. Nhưng cương lĩnh của Kita Ikki cũng có nhiều điểm đặc thù. Bên cạnh chất Á châu của nó, ta phải thấy rằng trong cương lĩnh của ông, nhà vua phải đóng vai nhà độc tài, ngoài ra không còn ai khác. Tất cả người Nhật (không kể những người không cộng sản), dù quan điểm chính trị của họ có khác nhau, đều dành cho nhà vua vai trò quan trọng nhất trong các lí thuyết của họ. Luận điểm của ông ta về vai trò của Nhật ở châu Á được nhiều người đồng tình: nước Nhật Bản đông dân được ví như một cái cây trong chậu hoa, nếu không bưng sang cái chậu to hơn thì nó nhất định sẽ bị héo*. Sau này luận điểm đó đã trở thành một trong những luận điểm quan trọng nhất của hệ tư tưởng chính thống. Nhưng dĩ nhiên là “cải tổ” (đúng hơn là một cuộc thanh lọc thực sự) hệ thống chính trị đã không được cả giới quyền uy cũng như các tầng lớp xã hội rộng rãi hoan nghênh. Kita Ikki đặt hi vọng vào “các sĩ quan trẻ”, nghĩa là kêu gọi những người trẻ tuổi nổi loạn. Mô hình cai trị của Nhật mang tính tập thể và do những người già nua quyết định, đấy chính là đảm bảo cho tính chính danh và ổn định của nó trong mắt dân chúng. Vì vậy mà, như tương lai sẽ cho thấy, lòng nhiệt tình “cải tổ” của tuổi trẻ có thể được thực thi không chỉ trong chính sách đối nội mà con cả trong chính sách đối ngoại của đế chế nữa.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. M: AIRO-XXI, 1996. Trang 65.

Kita Ikki không phải là người đơn độc. Okava Siumey (1886-1957) cũng có vai trò nổi bật trong việc định hình các đòi hỏi của giới quân nhân. Giống như người bạn và người đồng chí hướng với mình là Kita Ikki, Okava Siumey cũng tư duy bằng những phạm trù mang tính toàn cầu. Giống như Kita Ikki, Okava Siumey không phải là một quân nhân chuyên nghiệp, nhưng ông ta lại làm việc trong Bộ tổng tham mưu cho nên có điều kiện làm quen với nhiều người trong giới quân sự. Okava Siumey tuyên truyền tư tưởng cho rằng sắp xuất hiện một thế giới mới, Đông và Tây sẽ hợp nhất làm một. Nhưng bằng con đường hòa bình thì không thể hợp nhất được. Chiến tranh giữa Đông và Tây là tất yếu. Đấy sẽ là cuộc chiến tranh giữa Nhật - nước mạnh nhất ở phương Đông - và Mĩ - nước mạnh nhất ở phương Tây. Okava khéo nịnh các quân nhân khi tuyên bố rằng chính những người lính mới là muối của đất và là hậu duệ của những samurai vĩ đại. Okava Siumey tuyên truyền những qụan điểm của mình trong một vài tổ chức do ông ta lập ra. Ảnh hưởng của Okava Siumey ngày càng gia tăng, nhiều người hảo tâm đứng ra tài trợ cho các hoạt động của ông ta, giới quân sự tỏ ra phấn khích trước những quan điểm của các nhà tư tưởng dân sự. Phấn khích và chuẩn bị thực hiện những quan điểm này.

Năm 1930, đại tá Hashimoto Kingoro (1890-1957) thành lập tổ chức với cái tên rất thơ mộng là Sakura (hoa anh đào). Mấy năm trước ông ta từng đến Thổ Nhĩ Kì - những chàng trai trẻ người Thổ, đứng đầu là nhà cải cách độc tài Kemal Ataturk*, đã làm cho ông ta tâm phục khẩu phục. Hashimoto cũng hướng đến thanh niên - ngoài Sakura ông ta còn thành lập một tổ chức lấy tên là Đảng thanh niên của nước Nhật Bản vĩ đại.

•

Mustafa Kemal Ataturk (1881-1938), một sĩ quan quân đội, nhà cách mạng và là vị Tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Thổ Nhĩ Kì - ND.

Đối với Hashimoto và những sĩ quan trẻ đồng chí hướng với ông ta thì Sakura không chỉ là biểu tượng đầy chất thơ của mùa xuân hòa bình mà còn là biểu tượng của một sự đổi mới quyết liệt - đổi mới thông qua bạo lực và nổi dậy. Ngoài ra, hoa sakura sớm nở tối tàn trong nhận thức của người Nhật còn là biểu tượng cho cuộc đời “bóng câu qua cửa sổ” và sự sẵn sàng hi sinh nữa. “Người Âu châu yêu hoa khi nó đã nở hết, đã khoe hết sắc đẹp của mình, còn người Nhật có thể yêu cả cái chết lẫn bộ y phục đã phai màu. Nhà văn và cũng là nhà thơ nổi tiếng thời Edo, tên là Motoori Horinaga, thông qua hình tượng những bông hoa trên vùng núi cao đã nhìn thấy biểu tượng của tâm hồn dân tộc Yamato* vì người Nhật biết từ giã cõi đời với nụ cười trên môi, như những bông hoa anh đào mọc trên núi từ giã cõi đời vậy”*.

•

Dân tộc Yamato là sắc dân chủ yếu của Nhật Bản. Thuật ngữ này được sử dụng từ cuối thế kỉ XIX để phân biệt sắc dân chính của Nhật với những người thiểu số như Ainu, Ryukyuan, Nivkh, Ulta cũng như dân Triều Tiên, Đài Loan, là những nước mới được sáp nhập vào đế chế Nhật Bản trong những năm đầu thế kỉ XX - ND.

•

Tomomatsu Entai. Quan niệm của người Nhật về cái chết // Grigoriev M. P. Bộ mặt Nhật Bản: tác phẩm dịch và tiểu luận. Trang 258.

Tư tưởng của Hashimoto đã khuấy động tâm hồn các sĩ quan quân đội cấp thấp. Tuyên bố mang tính cương lĩnh được thông qua vào năm thành lập Sakura có nói đến các chính trị gia và những nhà tài phiệt bất lương, đấy là những người có thái độ bàng quan đối với thực trạng của đất nước: bàng quan trước tình trạng nghèo khó ở nông thôn, trước nạn thất nghiệp, bất đồng ý kiến, truyền bá “văn hóa suy đồi” và luồn cúi nước ngoài, suy giảm lòng yêu nước trong hàng ngũ sinh viên và thái độ ích kỉ của bộ máy quan liêu. Họ đang hướng mũi kiếm tẩm thuốc độc về phía quân đội, bằng chứng là bản hiệp ước nhục nhã về việc cắt giảm lực lượng hải quân được kí ở London vào năm 1930. Các sĩ quan trẻ gọi những kẻ tìm cách né tránh con đường của samurai là những “lão già hết hơi”, những người không có khả năng thực hiện sứ mệnh của “dân tộc Yamato”. Cũng như Kita Ikki, các thành viên của Sakura cũng có cảm tưởng rằng Nhật Bản đang cần những người trẻ tuổi và năng động.

Mặc dù Nhật là nước có thái độ chống cộng sản, nhưng trên thực tế rất nhiều người Nhật lại rất hào hứng với những lí tưởng tương tự như lí tưởng cộng sản. Điện Kremli coi mình là “ngọn đuốc của chủ nghĩa xã hội”. Đại tá Hashimoto Kmgoro cũng say mê ẩn dụ ngọn lửa: Anh, Pháp và Mĩ là mặt trời sắp lặn; quốc gia-xã hội và phát xít là mặt trăng đang lên; Liên Xô là ngôi sao sáng, nhưng chỉ chiếu sáng được một góc trời nhỏ bé; còn Nhật Bản là mặt trời buổi sáng đang lên*. Không phải vô tình mà ẩn dụ này đã trở thành phương châm cai trị của Đại Chính: “Anh sáng và hài hòa”. Anh sáng là ẩn dụ hấp dẫn nhưng cũng rất nguy hiểm. Vì sau bình minh nhất định sẽ là hoàng hôn. Nhưng theo đuổi ẩn dụ thì cần phải có nhiều dũng khí và trí tưởng tượng hơn. Asahi - “mặt trời buổi sáng” - là nhãn hiệu tuyệt vời. Một tờ báo phát hành trên toàn quốc có tên như thế, các loại bia và thuốc lá nổi tiếng cũng có tên như thế.

•

Gunter J. Bên trong châu Á. Trang 87.

Cả Asahi Heigo, và Okava Siumey lẫn Hashimoto Kingoro đều không có quan hệ gì với những người xã hội hay vô chính phủ “chính cống”. Nhưng nhiều người trong số họ có thể kí tên vào những bản án mà những người xã hội chủ nghĩa hay vô chính phủ dành cho chính phủ. Nghĩa là chính phủ đã bị cả phái tả lẫn phái hữu chỉ trích quyết liệt. Cả những người ủng hộ cho “nước Nhật thần thánh” lẫn những người đấu tranh cho nước Nhật tương lai, tức là nước Nhật xã hội chủ nghĩa, đều có thái độ bất bình với tình hình hiện tại. Nhưng phe xã hội chủ nghĩa có số lượng ít hơn hẳn những người theo đường lối truyền thống. Những người theo đường lối truyền thống coi khẩu hiệu “Vô sản toàn thế giới liên hiệp lại!” là một sự đại bất kính.

Dù có những quan điểm khác nhau, nhưng tất cả những người đối lập đều nhắm tới “thanh niên”, nhắm tới “nhân dân” và “quần chúng”. Số lượng đối lập không nhiều và phân tán. Nhưng giới tinh hoa nắm quyền rất cảnh giác. Không được chờ cho đến khi phong trào quần chúng trở thành hiểm họa, cần phải ra tay trước.

MÀN 8
CHÍNH PHỦ MANG TÍNH ĐẢNG PHÁI:
TÌM KIẾM HÀI HÒA XÃ HỘI

Ngày 29 tháng 9 năm 1918, ngay sau khi cuộc bạo loạn gạo chấm dứt, theo đề nghị của đại nguyên lão Saionji Kinmochi, ông Hara Takashi (1856-1921), một người nổi tiếng là có tư tưởng tự do, lãnh tụ đảng Seiyukai chiếm đa số tại hạ viện, được bổ nhiệm làm thủ tướng. Hara là người được dân chúng tín nhiệm - ông sinh ở Ivate, một vùng hẻo lánh và không nằm trong các nhóm của Satsuma và Choshu. Việc bổ nhiệm ông này được coi là một bất ngờ và thắng lợi của chế độ lập hiến - đây là lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản một đảng chính trị có điều kiện đứng ra thành lập nội các. Ngoài bộ trưởng các bộ lục quân, hải quân và ngoại giao, tất cả các bộ trưởng khác đều là các cán bộ đảng. Đương nhiên là bộ trưởng phụ trách công việc hoàng gia cũng không phải là người của đảng nào, nhưng ông này không nằm trong nội các. Vì vậy mà phải thận trọng nếu muốn gọi chính phủ Hara là chính phủ mang tính đảng phái thật sự vì có quá nhiều vị trí chủ chốt không phải do người của Seiyukai nắm.

Đảng này cũng khó có thể gọi là đảng “cầm quyền”. Những điều kiện đặc thù của hệ thống chính trị Nhật Bản gây ra những trở ngại lớn cho khả năng “cầm quyền” của đảng. Cũng không có chuyện đánh mất tính kế thừa: nội các Hara tiếp tục tăng quân cho lực lượng chiếm đóng ở Nga. Chính phủ vẫn chống lại việc áp dụng quyền phổ thông đầu phiếu cho tất cả đàn ông. Nội các Hara đã đàn áp một cách dã man cuộc khởi nghĩa chống Nhật nổ ra ở Triều Tiên ngày 1 tháng 3 năm 1919. Người Nhật bị nghi là đã đầu độc hoàng đế Triều Tiên, tên là Gojong, bạo loạn bùng phát từ đấy. Số nạn nhân lên đến mấy ngàn người.

Tuy vậy, nội các Hara Takashi đã làm cho những người theo trường phái tự do ngoại quốc thán phục. Cả những người theo trường phái tự do lẫn những người bảo thủ đều nói rằng người Triều Tiên là lũ “vô ơn”, họ không đủ sức đánh giá “lòng tốt” của người Nhật. Vì chính người Nhật đã xây dựng đường sá, đã thiết lập hệ thống giao thông đường sắt tuyệt vời, đã xây dựng hệ thống bưu chính và viễn thông, đã đưa điện tới, đã cải thiện đáng kể tình trạng vệ sinh. Nếu không phải người Nhật thì ai đã phát không cho những người nông dân tăm tối của Triều Tiên những con gà mái đẻ thuần chủng? Sau khi đàn áp được cuộc khởi nghĩa, chế độ toàn quyền bị bãi bỏ, thay vào đó là một chính phủ dân sự và cảnh sát tuần tra trên đường phố không còn đeo kiếm nữa. Cảnh sát không đeo kiếm vì có thể làm cho người dân tức giận, nhưng quân số thì lại tăng lên rất nhiều.

Nhưng cũng có một số căn cứ để khẳng định rằng Hara và những người kế nhiệm ông ta (cho đến tận năm 1931 nội các hầu như gồm toàn các lãnh tự đảng) là những người có “tinh thần dân chủ”. Cùng với sự xuất hiện của nội các Hara, truyền thống lâu đời là thủ tướng được bổ nhiệm theo nguyên tắc địa phương: đứng đầu nội các là những người đại diện cho một trong hai công quốc đã bị xóa bỏ từ lâu - khu vực Satsuma và Choshu, hai địa phương có vai trò quan trọng nhất trong việc “Minh Trị Duy Tân”- cũng chấm dứt. Hầu như tất cả các đại nguyên lão cũng là những người có nguồn gốc từ hai công quốc này. Việc từ bỏ truyền thống cử người theo địa phương đã không gây ra những phản ứng dữ dội, nhưng những sáng kiến khác của các chính phủ mang tính đảng phái đã không gặp may như thế. Bây giờ, dù có nguồn gốc từ đầu, người Nhật đều cảm thấy mình thực sự là người Nhật, vì vậy mà tính địa phương đã không còn được lòng dân nữa.

Nội các Hara dành nhiều công sức cho việc cải tiến hệ thống giáo dục, giảm nhẹ một số quy định trong nội bộ Nhật Bản (cho phép thành lập công đoàn và bãi công một cách hòa bình, đưa ra chương trình giúp đỡ người Triều Tiên nhập cư và đảng phái của họ), thiết lập những định chế giúp giải quyết một cách hòa bình những tranh chấp về lao động ở cả thành thị và nông thôn. Khi Hara làm thủ tướng, quyền bầu cử cũng đã được mở rộng hơn (hạ bớt yêu cầu về tài sản). Tháng 4 năm 1922, quốc hội cho phép phụ nữ tham gia mít tinh và biểu tình. Chi tiêu cho lĩnh vực quân sự cũng được cắt giảm. Nếu năm 1921 chi tiêu cho lĩnh vực quân sự chiếm tới 49% toàn bộ chi tiêu ngân sách thì năm 1923 khoản này chỉ còn chiếm 30%, tính đến năm 1931 chỉ số trung bình hằng năm “chỉ còn” 18%.

Các chính phủ mang tính đảng phái cũng hợp tác với chính phủ các nước khác trong lĩnh vực quân sự và địa-chính trị và đã kí một loạt thỏa ước quan trọng. Quá trình thảo luận ở Washington trong những năm 1921-1922, Nhật đã đồng ý rút quân khỏi bán đảo Sơn Đông và cùng với các nước khác cam kết tôn trọng chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của Trung Quốc. Ngoài ra, Nhật còn kí kết hiệp ước về giới hạn lực lượng hải quân, trong đó có quy định tỉ lệ tối đa giữa tổng trọng tải tàu chiến của các siêu cường trên mặt biển (Mĩ và Anh - 5, Nhật Bản - 3, Ý và Pháp - 1,75). Chính sách giới hạn lực lượng vũ trang dựa trên cơ sở cho rằng các nước đồng minh trong Chiến tranh thế giới thứ nhất phải tránh chạy đua vũ trang, dù chỉ là trong nội bộ liên minh. Theo tỉ lệ tàu chiến hiện có trên thực tế, Nhật có thể gia tăng lực lượng hải quân ngay trong khuôn khổ của hiệp định. Tổng trọng tải được phân bố một cách khồng đồng đều như thế là vì hải quân Nhật chỉ hoạt động trên Thái Bình Dương, trong khi Mĩ hoạt động cả trên Thái Bình Dương lẫn Đại Tây Dương, còn Anh thì “buộc” phải giữ hạm đội cả trên Ấn Độ Dương nữa. Nhật Bản tự coi mình là “quốc gia tầm cỡ thế giới”, nhưng trên thực tế họ chỉ có đủ sức tranh quyền bá chủ khu vực Viễn Đông. Như vậy, trên thực tế hiệp ước Washington không hạn chế được tiềm năng quân sự của Nhật Bản. Nhưng vấn đề giới hạn bất bình đẳng đã làm cho các quân nhân Nhật phát điên lên rồi. Hiệp ước kí ở London vào năm 1930 tiếp tục chính sách giới hạn lực lượng hải quân như thế: hiệp ước này cho phép Mĩ và Anh có 15 thiết giáp hạm trong khi Nhật chỉ được quyền có 9; tỉ lệ trọng tải các tàu hộ tống được xác định là 10:10:7.

Mặc cho sự chống đối quyết liệt của giới quân sự, năm 1928 Nhật đã kí Hiệp định Briand-Kellogg, quy định không sử dụng chiến tranh như là phương tiện nhằm thực thi chính sách quốc gia. Vì những người tham gia hội nghị đã thay mặt nhân dân nước mình (có 63 nước) kí kết hiệp định mà đối ngoại là đặc quyền của hoàng đế nên những người phản đối cho rằng chính phủ đã vi phạm đặc quyền của Đại Chính. Trong thời gian đó, ở Nhật, mọi vấn đề chính trị đều có yếu tố “hoàng thượng” và đều trở thành những cuộc thảo luận về mức độ trung thành với hoàng đế. Tất cả các thần dân của ngài lục nào cũng phải chứng tỏ lòng trung thành của mình. Khi đã nói đến lòng trung thành thì tất cả mọi lí lẽ đều không còn giá trị.

Hiệp định Briand-Kellogg được chính phủ của Tanaka Giiti (1864-1929), nổi tiếng hiếu chiến, kí kết. Ozaki Yukio, một thành viên lâu năm nhất trong quốc hội, được coi là người có tư tưởng tự do, là một trong những người chống đối quyết liệt nhất. Tanaka từ chức và chẳng bao lâu sau thì qua đời. Ozaki Yukio tiếp tục hoạt động chính trị. Các chính khách thời đó hiếm khi có quan điểm chính trị vững vàng, nhưng lòng trung thành với hoàng đế là một trong những phẩm chất quan trọng nhất, không có những phẩm chất như thế thì đừng nghĩ đến chuyện tham gia chính trường.

Dù ta có đánh giá hoạt động của Hara và những nội các mang tính đảng phái khác như thế nào đi nữa thì bao giờ cũng phải nhớ rằng họ chỉ có thể triển khai chính sách theo đường lối tự do trọng một khu vực rất hạn chế. Hành động của chính Hara thường gặp phải những cuộc tấn công mang tính hủy diệt từ tất cả các phía. Cụm từ “hủy diệt” trong trường hợp này có nghĩa đen và thật là khủng khiếp: ngày 4 tháng 11 năm 1921 một thanh niên 19 tuổi, tên là Konichi Nakaoka, đã đâm một nhát vào ngực, giết chết vị thủ tướng ngay trên sân ga Tokyo. Konichi Nakaoka đến từ công quốc Tosa, một công quốc đóng vai trò quan trọng trong việc “Minh Trị Duy Tân”. Anh ta cho rằng Hara, một “người theo phái tự do”, đã phản bội sự nghiệp vĩ đại của vị hoàng đế đầu tiên của nước Nhật tân tiến và vĩ đại. Những vụ bê bối về tham nhũng xảy ra dưới thời Seiyukai bị anh ta coi như là nỗi nhục của riêng mình. Tham nhũng ở Nhật không thể coi là quá cao, đấy là nói theo tiêu chuẩn quốc tế. Nhưng những người còn bị lí tưởng samurai chính trực chi phối không thể chấp nhận sự thao túng đầy quyền lực của đồng tiền. Họ cho rằng giết người còn nhẹ tội hơn những trò ma mãnh trong lĩnh vực tài chính.

Cũng như những năm đầu thời Minh Trị, có chân trong chính phủ đã là nguy hiểm rồi. Hara Takahsi lại là một thủ tướng nữa phải “ngừng hoạt động” vì sự phản đối của “quần chúng”. Nhưng khác với Katsura Taro, Yamamoto Gonnohyoe và Terauti Masatake, Hara từ giã không chỉ chức vụ thủ tướng mà còn phải giã từ luôn cả cuộc đời.

Sự bất hòa trong xã hội buộc giới thượng lưu phải thường xuyên sử dụng từ “hài hòa”. Bây giờ các chính phủ mang tính đảng phái bắt đầu nói tới sự hài hòa giữa người lao động và người sử dụng lao động, một hành động có thể nói là phù hợp với khát vọng của đa số. Ngay từ đầu thế kỉ XX, ông Goto Simpei, chủ tịch đầu tiên của công ti đường sắt Nam Mãn Châu, đã nói như sau: “Nhân viên công ti đường sắt của chúng ta phải thể hiện tinh thần tương trợ, họ phải tuân theo các chỉ thị, như thể đấy là những chỉ thị của người chủ gia đình, họ phải từ bỏ các sở thích cá nhân, họ phải làm việc vì danh dự và lợi ích của cả gia đình. Cần phải giáo dục cho 90 ngàn nhân viên của chúng ta lòng trung thành vô hạn đối sự nghiệp, chỉ khi đó mới có thể thu hoạch được hoa thơm quả ngọt, tức là thành quả của công ti nhà nước này”*.

•

Trích theo: Kuwayama Takami. Taisho-no kazoku to bunka nashoharizimu // Taisho siakai to kaizo-no tioriu. Tokyo: Yosikawa kobunkan, 2004, trang 250.

Lúc đó quan điểm của Goto Simpei đã không được ai để ý tới. Nhưng bây giờ tư tưởng của ông lại được nhiều người quan tâm. Các doanh nhân Nhật Bản bắt đầu áp dụng những biện pháp nhằm giảm bớt sự căng thẳng trong xã hội: tăng lương, bảo đảm việc làm suốt đời, đưa công nhân vào các vị trí quản lí, cải thiện điều kiện ăn, ở; xây dựng nhà giữ trẻ và khu thể thao, xây dựng trạm y tế, tổ chức các hợp tác xã tiêu thụ, quỹ tương trợ, nhóm học tập vào ban đêm (may vá, trà đạo, thư pháp v.v.). Dĩ nhiên là không nên nghĩ rằng tất cả các biện pháp nêu trên đều được thực hiện và được thực hiện ở khắp mọi nơi. Chỉ những xí nghiệp lớn mới có đủ điều kiện thực hiện những công việc đó, mà xí nghiệp lớn thì không nhiều. Nhưng xu hướng thì rõ ràng: các xí nghiệp lớn lập tức biến thành một đại “gia đình”. Còn các xí nghiệp nhỏ thì tuy không làm được như thế nhưng cũng đã sống theo những quy định mang tính gia đình và “công bằng”. Như vậy là không thể nói đến tình đoàn kết của người lao động trong một ngành hay trong cả nước được.

Ẩn dụ “gia đình” lúc đó có ý nghĩa cực kì to lớn. Quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa đã góp phần xói mòn cơ sở của “gia đình lớn”, tạo ra mối đe dọa cho cơ cấu thứ bậc của nó. Một số phong trào xã hội (công nhân, tá điền, phụ nữ, thanh niên) đòi giảm bớt quyền lực của gia đình và gia tăng những mối liên hệ theo chiều ngang. Các phong trào này hãy còn yếu, nhưng mối đe dọa đối với trật tự đã ăn sâu bén rễ trong lòng người thì có vẻ như là rất lớn. Gia đình lớn được coi là cơ sở của trật tự đó. Trong gia đình như thế các mối quan hệ được xây dựng theo lối thứ bậc, khi thế hệ già lần lượt về với tổ tiên và trở thành đối tượng cho con cháu thờ phụng, thì những người trẻ tuổi lại nâng dần địa vị của mình lên, để cuối cùng cũng trở thành “các cụ” và sau đó thì thành tổ tiên. Như vậy nghĩa là gia đình là một cơ thể sống, trong đó lưu truyền mối liên hệ về thời gian và bảo đảm sự năng động “tự nhiên” đầy tính biểu tượng về mặt xã hội. Fukasaku Yasubumi, giáo sư Trường Đại học Tổng hợp Tokyo, đã ủng hộ cho việc duy trì gia đình lí tưởng và “hoàn toàn mang tính Nhật Bản” ấy bằng những lời sau đây: “Trở thành một bông hoa rồi rã ra, trở thành viên ngọc bích rồi vỡ ra thành từng mảnh nhỏ - đấy là tinh thần anh dũng của một mối tình chung thủy mà chúng ta được thừa kế từ hệ thống gia đình của chúng ta, một hệ thống đã sinh ra từ thời lập quốc. Theo quan điểm của chủ nghĩa cá nhân thì hi sinh vì gia đình và tổ quốc là việc làm vô ích. Vì cá nhân có giá tri tối thượng. Nhưng từ quan điểm mang tính gia đình thì đấy là việc làm tự nhiên. Chính điều đó tạo cơ sở cho cuộc sống vĩnh hằng trong lòng tổ quốc. Chỉ trong trường hợp như thế, ta mới có thể liên kết với linh hồn của tổ tiên, trở thành linh hồn bảo vệ đất nước mình, trở thành đối tượng tôn thờ của con cháu muôn đời sau…”*.

•

Trích theo: Kuwayama Takami. Taisho-no kazoku to bunka nashoharizimu, trang 235.

Cần phải bổ sung thêm vào những lời hoa mĩ bên trên một ý nữa: khái niệm “tổ quốc” (sokoku) trong tiếng Nhật khác với khái niệm trong tiếng Nga, tổ quốc không chỉ đất nước nơi người ta được sinh ra (sinh ra người ta) mà còn là “đất nước của tổ tiên”.

Những người gắn bó với “tinh thần Nhật Bản” khẳng định rằng “hài hòa” là sản phẩm đặc thù của lối tư duy và tình cảm của người Nhật. Nhưng “hài hòa” là mệnh lệnh mang tính đạo đức chứ không phải pháp lí. Nhiều nhà hoạt động xã hội vẫn theo quan niệm truyền thống và cho rằng các quy phạm đạo đức có giá trị cao hơn luật pháp. Chính vì các nước phương Tây sống trong vương quốc của luật pháp cho nên đạo đức ở đó mới suy đồi. Nhật Bản cần phải giảm bớt những trói buộc của luật pháp và buộc luật pháp phải đáp ứng những yêu cầu của đức hạnh. Dưới thời Đại Chính, bộ luật dân sự ban hành năm 1898 vẫn được áp dụng. Năm 1919, một ủy ban đặc biệt được thành lập với mục đích xem xét lại bộ luật này, một bộ luật được nhiều người coi là “quá tự do” và không phù hợp với truyền thống Nhật Bản. Những người phê bình khẳng định rằng bộ luật này được thông qua chỉ để làm hài lòng phương Tây và thuyết phục phương Tây xem xét lại các hiệp định thương mại bất bình đẳng được kí kết trong những năm cuối thời Mạc phủ. Bây giờ, khi các hiệp ước này đã được bãi bỏ từ lâu, nhu cầu làm phương Tây hài lòng cũng không còn nữa.

Báo cáo của ủy ban được công bố vào năm 1922 kết luận rằng “hệ thống hiện nay, cho phép đưa những tranh cãi trong gia đình ra giải quyết ở tòa án, có hại cho việc bảo vệ những phong tục tốt đẹp của quá khứ”*. Nói cách khác, ủy ban nghi ngờ quan niệm của châu Âu về luật pháp. Dưới mắt ủy ban thì tòa án, với hình thức hiện thời, không chỉ giữ gìn mà còn phá hoại trật tự. Ủy ban kiến nghị bãi bỏ các phiên xử và thành lập các hội đồng hòa giải trong những lĩnh vực như quan hệ gia đình và lĩnh canh.

•

Haley J. O. Chính sách của nền tư pháp phi chính thức; kinh nghiệm Nhật Bản, 1922-1942 // Chính sách của nền tư pháp phi chính thức. New York: Academic Press, 1974, trang 130-131.

Phần lớn nông dân Nhật là những người lĩnh canh. Khoảnh ruộng nhỏ của họ (trung bình khoảng 1 mẫu tây) không đủ nuôi sống gia đình. Nhiều người còn có ít hơn, một số thậm chí không có mảnh đất cắm dùi. Họ buộc phải lĩnh canh. Một nửa số ruộng đất canh tác ở Nhật là do tá điền thuê. Người sở hữu 5 mẫu tây đã được coi là địa chủ. Địa chủ Nhật Bản thường không tự canh tác mà giao toàn bộ ruộng đất cho những người nông dân ít ruộng hơn. Địa chủ và tá điền thường chỉ thỏa thuận miệng hoặc bằng những thứ giấy tờ không được bất cứ cơ quan nào chứng nhận, tức là không có giá trị pháp lí. Nhưng đấy chính là quan hệ truyền thống và mang tính gia đình: khất và xin miễn một phần địa tô là chuyện thường tình. Đối với nhiều người, gia đình và quan hệ trong lĩnh vực ruộng đất chính là biểu tượng của nước Nhật, một đất nước mà quyền lợi của mọi người đều được tính đến và khi đã cố gắng làm hết trách nhiệm của mình thì bao giờ cũng được sự khoan dung. Đấy chính là cơ sở để người ta khẳng định rằng, khác với phương Tây lạnh lùng và đầy tính toán, quan hệ giữa người với người ở Nhật Bản rõ ràng là nồng ấm hơn.

Những người chỉ trích ở phương Tây lại cho rằng quan hệ ở nông thôn Nhật còn “lạc hậu”, còn nông dân thì chẳng có quyền gì. Nhưng chính các tá điền lĩnh canh thì đã quen với phong tục cho nên nói chung họ không ủng hộ việc phá bỏ hệ thống cũ. Quan hệ cộng sinh giữa địa chủ và tá điền khá bền vững, nhiều khi còn là quan hệ giữa những người trong một dòng họ. Tá điền thường gọi địa chủ là “cha của đất” và coi họ là ân nhân của mình, hơn nữa, địa chủ thường giúp tá điền tăng thêm thu nhập bằng cách thuê họ đến làm việc nhà. Ngoài ra, địa chủ thường gánh những khoản chi tiêu trong làng: lễ hội, đám cưới, đám tang. Các cuộc hội nghị và sau này là những buổi nghe đài phát thanh cũng thường được tổ chức trong nhà địa chủ.

Nhưng cơ cấu của xã hội Nhật Bản hồi đó lại khuyến khích người dân “đầu tư vào thành phố” (đầu tư, mua cổ phiếu) nhiều hơn gấp nhiều lần đầu tư vào đất đai ở nông thôn. Kết quả là ngày càng có nhiều người rời bỏ nông thôn. Người lĩnh canh của những điền chủ sống ở xa có lợi hơn những người lĩnh canh của các điền chủ tại làng: người sống ở xa không hiểu rõ hoàn cảnh địa phương (tá điền có thể thực hiện các mánh khóe), thu nhập của họ khá cao cho nên họ dễ thỏa hiệp và dễ chịu hơn. Nhưng sau khi chủ đất đi ra thành phố thì quan hệ giữa địa chủ và tá điền thường là xấu đi vì nông dân cho rằng quan hệ “nồng ấm” đã không còn, chủ đất trở thành “người xa lạ” và kẻ “phản bội”, họ không còn tham gia vào đời sống trong làng và không tài trợ cho những buổi lễ lạt của làng xã nữa. Xung đột giữa tá điền và chủ đất ở xa xảy ra thường xuyên hơn là giữa tá điền và chủ đất tại làng. Đấy là lí do vì sao xung đột ở miền Trung Nhật, tức là khu vực đã đô thị hóa, lại xảy ra thường xuyên hơn so với khu vực Đông-Bắc: mức sống ở khu Đông-Bắc thấp hơn nhưng lại có ít điền chủ sống xa quê hơn*.

•

Waswo A. Nguyên nhân bạo loạn của tá điền // Nhật trong cuộc khủng hoảng. Những bài tiểu luận về nền dân chủ thời Đại Chính do B. S. Silberman và H. D. Harootunian chủ biên. Priceton University Press, 1974. Trang 374-396.

Xã hội ủng hộ việc thành lập các hội đồng hòa giải, số lượng vụ án giảm đi. Tất cả người Nhật đều là thành viên của một gia đình đứng đầu là nhà vua, còn trong gia đình thì mọi tranh chấp đều phải được giải quyết một cách thân ái. Chính phủ buộc phải chiến đấu với những định kiến đã trở thành thâm căn cố đế.

Một trong những vấn đế chính phủ phải quan tâm là những người burakumin, những người cùng khổ Nhật Bản sống trong những ngôi làng cách biệt với nước “Nhật Bản”, vốn bị người Nhật “bình thường” khinh bỉ. Burakumin là những tầng lớp nghèo khổ nhất, cha ông họ vốn là những người làm nghề thuộc da, đao phủ, thợ đào huyệt, cai ngục và nghệ sĩ lang thang… Có khoảng 3 triệu người như thế. Họ sống trong 6 ngàn ngôi làng biệt lập. Họ có tất cả mọi quyền như những người khác, đấy là theo luật, còn trên thực tế người Nhật thường xa lánh họ. Dân chúng có thái độ còn thiếu khoan dung hơn cả chính quyền. Chính sách của chính phủ là làm sao động viên được toàn thể người dân, song chính sách này chỉ thực thi được với điều kiện tất cả mọi ngưởi Nhật đều bình đẳng như nhau. Nhưng đối với người Nhật bình thường thì ranh giới tôi/người khác là trở ngại rất khó vượt qua.

Truyện ngắn Hai mươi năm sau (1925) của Kawabata Yasunari (1899-1972) kể về tình bạn giữa hai chàng trai, một trong hai người đó thuộc tầng lớp “hạ đẳng”. Sau khi biết chuyện, cha của cậu người Nhật “thật sự” kia đã tuyên bố ngay trong cuộc hội nghị của làng: “Thằng con trai vô phúc của tôi đã làm nhục cả làng, không thể nào tha thứ được. Ngày xưa thì người ta đã chặt đầu nó rồi. Để nó không còn làm bẩn mắt các quý vị, tôi đã quyết định đưa nó vào trại giáo dưỡng rồi. Xin các quý vị thứ lỗi cho tôi”*.

•

Kawabata Yasunari. Truyện kể trong lòng bàn tay. Giperion, 2006. Trang 63.

Năm 1922, các thanh niên burakumin đã tổ chức hiệp hội lấy tên là “Bình đẳng”. Hai trăm chi hội của tổ chức này bắt đầu chiến dịch tuyên truyền. Họ chỉ đặt ra những mục tiêu có giới hạn: bất cứ người nào nhục mạ burakumin cũng phải công khai xin lỗi. Kết quả cũng rất hạn chế: ở Osaka một số điền chủ đã cho một vài burakumin lĩnh canh, còn ở Hiroshima thì burakumin được vào tắm trong nhà tắm công cộng. Kết quả khiêm tốn của chiến dịch tuyên truyền đã đẩy một số burakumin đến với cộng sản, nhưng điều này thật ra cũng chẳng làm tăng được bao nhiêu uy tín của cả cộng sản lẫn burakumin.

Tháng 8 năm 1923, Bộ nội vụ, đưa ra nghị định nói rằng nạn kì thị gây cản trở cho quá trình phát triển của xã hội. Nhưng nghị định này cũng không gây được ấn tượng mạnh đối với xã hội.

Những biện pháp nhằm làm giảm nhẹ các mâu thuẫn trong xã hội thường được tiến hành cùng với những biện pháp và chiến dịch “tuyên truyền, giáo dục”. Ngày kị hoàng tử Shotoku Taishi (574-622) là một trong những chiến dịch như thế. Năm 1922 là năm kỉ niệm ngày kị thứ 1.300 của vị hoàng tử này. Tên của Shotoku Taishi, vốn là phụ chính đại thần dưới triều nữ hoàng Suiko (554-628), xuất hiện lần đầu tiên trong cuốn Nihon Shoki (Nhật Bản Thư Kỷ) vào năm 720. Trong cuốn sử biên niên này, Shotoku Taishi được mô tả như một phật tử thuần thành, ông được coi là tác giả của Quy định gồm 17 điều*, trong đó có những điều khoản như thần dân phải trung với vua, và “hài hòa” (tiếng Nhật: wa) là cơ sở của xã hội thịnh vượng. Nhưng ở đây “hài hòa” được hiểu là tuân thủ nghĩa vụ giữa “người trên” và “kẻ dưới”, điều đó sẽ bảo đảm cho sự vững chắc của hệ thống thang bậc hiện hành. Ngoài ra, người ta còn nhấn mạnh một lĩnh vực hoạt động “tạo ra hài hòa” nữa của ông, đấy là dường như ông đã thực hiện khả năng gắn kết của hoàng gia, tức là người liên kết đạo Phật, Khổng giáo và Thần đạo (trên thực tế nếu có thể công nhận lời khẳng định về vai trò của ông trong việc liên kết đạo Phật với Khổng giáo là đúng thì nói về Thần đạo là không có cơ sở vì lúc đó Thần đạo vẫn chưa phải là một tôn giáo độc lập).

•

Nihon Shoki, L. M. Ermakova và A. N. Mesheriakov dịch. Giperion, 1997. Tập 2. Trang 94-98.

Từ đầu những năm 20, tên tuổi Shotoku Taishi đã được liệt vào danh sách các nhà thông thái đáng kính, mọi người đều nên nghe theo di huấn của họ*. Sách giáo khoa dùng cho học sinh nhắc nhở rằng vào thời Shotoku Taishi làm phụ chính người ta đã gửi cho hoàng đế Trung Hoa một bức công hàm có đoạn: “Thiên tử của đất nước mặt trời mọc gửi công hàm cho thiên tử của đất nước mặt trời lặn”. Nghĩa là bức công hàm này đã làm nhục Trung Quốc đến hai lần: chỉ có hoàng đế Trung Quốc mới có thể tự xưng là thiên tử, coi Trung Quốc là “tây” là công khai coi thường quan niệm cho rằng Trung Quốc là trung tâm của thế giới.

•

Về hình tượng của Shotoku Taishi, xin đọc Ito Kimio. Việc sáng tạo ra từ Wa và sự chuyển hóa hình tượng của Shotoku Taishi trong nước Nhật Bản đương đại, do S. Vlastos chủ biên. University of California Press; Kerkeley; Los Angeles; London, 1998. Trang 37-47.

Như vậy nghĩa là, nước Nhật Bản hiện đại ngày càng có xu hướng liên kết các khái niệm “độc lập” và “hài hòa” với tên tuổi của Shotoku Taishi. Cho nên chẳng có gì là ngạc nhiên khi hình của ông được in trên đồng bạc mệnh giá 100 Yen vào năm 1930.

Những biện pháp như thế - cả thực tế lẫn về mặt ý thức hệ - đã đưa đến kết quả là những vấn đề của công nhân và nông dân đã không còn căng thẳng như trước nữa. Những người ủng hộ cuộc cách mạng bằng bạo lực đã bị cô lập. Mặc cho sự tuyên truyền của những người xã hội chủ nghĩa, các tổ chức công đoàn “chiến đấu” đã không phát triển được bao nhiêu. Hội người mới (Sinjinkai) được các sinh viên trường Đại học Tổng hợp Hoàng gia Tokyo sáng lập nhằm giải quyết những vấn đề xã hội. Hội này tuyên bố: “Khao khát cải cách phải xuất phát từ tầng lớp thanh niên, tức là tầng lớp có nhận thức trong sáng, trí tuệ sắc bén và lòng nhiệt tình. Dòng máu thanh niên còn trong sạch, quan điểm của thanh niên chí công vô tư, lí tưởng của thanh niên cao cả. Chả lẽ ngày đó lại không đến với thanh niên hay sao?”* Những người hoạt động chủ yếu trong phong trào xã hội và công đoàn nói chung cùng còn trẻ. Nhưng những lời kêu gọi thanh niên nổi dậy chống lại chế độ “thối nát” và những lão già lụ khụ của họ đều thất bại. Nhiều thành viên của Hội người mới sau này đã ngả sang phe cộng sản. Họ lập ra một số công đoàn “tranh đấu” của công nhân, thậm chí lập ra cả những hiệp hội cho những người lĩnh canh ở nông thôn. Nhưng ngày đó vẫn không tới - các tổ chức do họ thành lập không được dân chúng ủng hộ. Ẩn dụ gia đình gia trưởng hóa ra mạnh hơn những lời kêu gọi phá hủy nó. Giới trẻ không có chỗ trong bộ máy quyền lực Nhật Bản. Khác với Đức và Liên Xô, các nhà tư tưởng chính thức của Nhật chưa bao giờ đặt ra nhiệm vụ “xây dựng con người mới”.

•

Trích theo Mak-Lein D. L. Nhật Bản. Từ Mạc phủ Togukawa tiến vào thế kỉ XXI. Trang 516.

MÀN 9
QUYỀN PHỔ THÔNG ĐẦU PHIẾU:
TRIỆU CHỨNG CỦA CHẾ ĐỘ TOÀN TRỊ

Bất đồng ý kiến làm giới tinh hoa đau đầu. Về đại thể, những người bất đồng chính kiến không có hi vọng được nhiều người ủng hộ, nhưng họ vẫn bị coi là mối đe dọa đối với sự đồng thuận của dân tộc. Ở đâu cũng có những cuộc mít tinh và biểu tình đòi quyền tự do đầu phiếu - đây là bằng chứng chứng tỏ rằng người Nhật muốn tự đứng ra giải quyết công việc của mình. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, tất cả các nước châu Âu đều nới rộng dần quyền bầu cử. Người Nhật bắt đầu nói rằng nước họ đã lạc hậu so với xu hướng chung trên thế giới. Tính tích cực của quần chứng vẫn còn ngoài vòng kiểm soát chứng tỏ rằng xã hội đã khó điều khiển hơn. Thế mà Nhật vẫn chưa phải là một siêu cường thực sự. Nhưng tính tích cực của quần chúng lại gieo vào lòng người ta hi vọng là có thể hướng nó vào đúng cái kênh mà họ cần. Người ta bắt đầu nói rằng người Nhật đã đủ sức tham gia vào việc quản lí đất nước một cách sâu rộng hơn. Kết luận: cần phải chặn đứng bất đồng ý kiến, hướng năng lượng của nó vào những kênh do nhà nước điều khiển.

Nhiều nhà “dân chủ” thời đó không gắn “chính quyền của dân” với một cuộc sống ấm no và hòa bình. Họ cho rằng “dân chủ” là cách thức tổ chức đời sống, trong đó “nhân dân” không còn giữ thái độ bàng quan đối các hoạt động của chính phủ và thi hành các quyết định của chính phủ theo lối được chăng hay chớ mà cùng nhau ủng hộ các quyết định đó.

Yoshino Sakuzo, một trong những người đấu tranh giành quyền đầu phiếu cho tất cả đàn ông, người tích cực nhất và có ảnh hưởng nhất đã không cảm thấy ngượng khi tuyên bố: việc áp dụng quyền này sẽ làm cho dân Nhật càng tự nguyện và theo tiếng gọi của trái tim mà hi sinh cho nhà nước - kể cả sẵn sàng chết hay đóng thuế*. Nói cách khác, người ta không chỉ quan tâm đến quyền lợi của người Nhật mà còn quan tâm đến quyền lợi của nhà nưởc. Phải có dân thì nó mới trở thành nhà nước toàn trị thực sự. Để thực hiện các dự án của mình, nhà nước cần động viên dân chúng, nhưng không phải là những người dân với ánh mắt tuyệt vọng và u tối. Không, phải làm sao để mắt người dân lúc nào cũng sáng long lanh thì mới được. Quyền phổ thông đầu phiếu phải đóng góp sức mình vào sự nghiệp không đơn giản này.

Đấy chính là ý tưởng “dân chủ” theo kiểu Nhật Bản. Yoshino Sakuzo đã sử dụng từ minponsiugi, nghĩa là “lấy dân làm gốc” để dịch thuật ngữ này. Từ này có chứa chữ “demos” (dân), nhưng không có chữ “kratia” (chính quyền). Trong hệ thống này, “dân” dĩ nhiên là có vai trò quan trọng, nhưng chính quyền của dân thì không được bàn đến. Nhưng Yoshino Sakuzo và những người đồng hội đồng thuyền với ông ta hoàn toàn không nghĩ rằng những cuộc bầu cử dân chủ sẽ đưa quyền lực vào tay “nhân dân”. Không, họ cho rằng chính quyền sẽ nằm trong tay những lực lượng chính trị mà dân chúng sẽ cúi rạp người xuống khi trao quyền cai trị chính mình cho họ, vì đấy là những người làm việc vì hạnh phúc của nhân dân và biết hạnh phúc ấy đang nằm ở đâu. Yoshino Sakuzo hành động giống như một nghị sĩ và người môi giới cho cả thầy thuốc lẫn bệnh nhân: người ta biết mình bị bệnh và cần đến thầy thuốc khám. Nếu thầy thuốc này không biết chữa thì bệnh nhân có quyền đến thầy thuốc khác*. Còn nếu quyền lực nằm trong tay nhân dân thì đã hầu như là chủ nghĩa cộng sản rồi. Mà còn gì khủng khiếp hơn là cộng sản với ý tưởng về cách mạng xã hội, với chuyên chính vô sản và núi xương sông máu của họ? Cuộc cách mạng Bolsevich ở Nga đã chứng tỏ một cách rõ ràng rằng chủ nghĩa cộng sản là hủy diệt tư hữu và kèm theo đó là tự hủy diệt chính dân tộc mình.

•

Duus P. Các nhà trí thức dân chủ và xung đột xã hội ở Nhật thời Đại Chính // Xung đột trong lịch sử Nhật Bản hiện đại, Truyền thống đã bị bỏ qua (tiếng Anh) / do Tetsuo Najita và J. V. Hoschmann chủ biên. Princeton University Press, 1982. Trang 418.

•

Duus P. Các nhà trí thức dân chủ và xung đột xã hội ở Nhật thời Đại Chính. Trang 420.

Tháng 3 năm 1925, Quốc hội thông qua luật bầu cử mới. Nhưng đây không được coi là thắng lợi của nhân dân trong cuộc đấu tranh vì quyền lợi của mình mà là thực thi tư tưởng của hoàng đế Minh Trị. Đầu tiên, vị hoàng đế này đã ban hành luật đi học bắt buộc đối với tất cả mọi người, sau đó đến luật nghĩa vụ quân sự, rồi hiến pháp. Bây giờ là lúc ban hành “quyền phổ thông đầu phiếu”. Nhưng hóa ra luật này mới “phổ thông” có một nửa: giống như luật nghĩa vụ quân sự, luật này cũng chỉ áp dụng cho đàn ông. Lúc đó hình ảnh người phụ nữ truyền thống, tức là người phụ nữ chỉ quan tâm đến việc tề gia, nội trợ, không bao giờ đi ra ngoài, thậm chí đường phố ngay trong thị trấn của mình cũng không biết hết, vẫn còn là lí tưởng. “Đàn ông đi ra ngoài, phụ nữ ở trong nhà”, tục ngữ Nhật Bản nói như thế. Dân Triều Tiên và Đài Loan cũng không có quyền bầu cử quốc hội. Thời hạn định cư để được quyền bầu cử, được nâng từ mức sáu tháng lên một năm, cũng làm cho nhiều người đàn ông thuộc tầng lớp nghèo khổ bị tước quyền bầu cử. Tuy nhiên, số lượng người có quyền bầu cử cũng gia tăng đáng kể.

Bây giờ mọi người đàn ông có đầy đủ giá trị, đã trải qua giai đoạn học tập bắt buộc và đã thi hành nghĩa vụ quân sự, đều có quyền bỏ phiếu. Giấc mơ của những người khởi xướng phong trào đòi quyền bầu cử cho tất cả đàn ông đã trở thành hiện thực: họ khẳng định rằng không phải tài sản mà “thuế máu” (ý nói thi hành nghĩa vụ quân sự) mà tất cả đàn ông Nhật phải “trả” mới là căn cứ để được quyền bầu cử*. Luật mới bãi bỏ quy định về tài sản tối thiểu: bây giờ tất cả đàn ông từ 25 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử. Số lượng cử tri tăng lên ba lần và đạt con số 12 triệu 400 ngàn. Chính phủ cho rằng cử tri biết sử dụng quyền của mình theo hướng tốt. Rốt cuộc, đấy là trách nhiệm trực tiếp của họ. Tuyệt đại đa số cử tri mới quả thực đã coi quyền của mình như một trách nhiệm: tỉ lệ cử tri đi bỏ phiếu trung bình thường đạt đến 80%.

•

Suzuki Masayuki. Kositsu seido. Meiji kara sengo made. Tokyo; Iwanami. 2005. Trang 136-137.

Đồng thời với luật về bầu cử, người ta còn thông qua luật về bảo vệ trật tự xã hội. Luật bảo vệ trật tự xã hội có những điều khoản trừng trị rất nghiêm khắc những người có ý định thay đổi chế độ và xóa bỏ sở hữu tư nhân. Cộng sản và những thành phần tương tự dĩ nhiên là những người bị luật này trừng trị trước tiên, nhưng đấy lại chính là những người đã hoạt động tích cực nhằm đòi cho bằng được quyền phổ thông đầu phiếu. Năm 1925, chính phủ cũng kí hiệp định thiết lập quan hệ ngoại giao với Liên Xô, nhưng rất sợ bị “lây căn bệnh cộng sản” từ nước này. Nỗi sợ này hoàn toàn phù hợp với quan điểm cho rằng lãnh thổ Nhật Bản là vô trùng, những chất độc hại chỉ có thể là do thâm nhập từ bên ngoài. Tại hạ viện có 18 phiếu chống, còn tại thượng viện thì chỉ có 1 phiếu chống dự luật này.

Mọi phương tiện, kể cả phương tiện kĩ thuật, đều được đem ra sử dụng nhằm chống lại những chất độc hại này. Đài phát thanh bắt đầu hoạt động thường xuyên từ tháng 7 năm 1925. Chỉ riêng Tokyo, Osaka và Nagoya đã có 200 ngàn gia đình nghe đài. Loa truyền thanh là tiêu chuẩn của “văn minh”. Nhưng cũng trong tháng 7 nhà báo Murofusi Takanobu đã cho đăng một bài báo có tính tiên tri, trong đó ông khẳng định: “Liên lạc hữu tuyến mang tính cá nhân. Liên lạc vô tuyến mang tính quần chúng. Cái thứ nhất tượng trưng cho chủ nghĩa cá nhân, cái thứ hai tượng trưng cho chủ nghĩa tập thể. Cái thứ nhất có liên hệ phản hồi, cái thứ hai là chỉ thị. Cái thứ nhất là tự do, cái thứ hai là chuyên chính… Tiếng nói trên loa phóng thanh mà người ta nghe thấy hằng ngày là tiếng nói của Chúa Trời, ai cũng phải nghe… Chỉ ít người nói, còn quần chúng thì biến thành thính giả… Một số ít những kẻ được lựa chọn đó thổi sáo, còn đám dân ngu thì nhảy múa theo”.*

•

Nihonshi Shiryo, Tokyo: Iwanami Shoten. Trang 389-390.

Murofusi hóa ra đã đúng: loa phát thanh mở ra một thời đại mới và tạo ra khả năng chưa từng có trong việc lèo lái dư luận xã hội và động viên quần chúng. Giọng nói phát ra từ Tokyo có sức hấp dẫn và uy tín của thủ đô. Nó xua tan ngờ vực và mang đến cho người ta giấc mơ. Chỉ có một tiếng nói cho cả nước. Các phương tiện thông tin liên lạc trước đây không thể có mức độ đơn điệu như thế. Báo, tạp chí, sách vở - rất nhiều loại khác nhau. Cả việc bắt buộc phải đến trường và gia nhập quân đội đối với những người phải thi hành luật nghĩa vụ quân sự - thầy giáo và những viên chỉ huy cũng chỉ là con người, lại là những người khác nhau. Sự sáng suốt của Murofusi làm người ta phải kinh ngạc. Tuy nhiên lúc đó (và cả hiện nay) rất ít người hiểu được nguy cơ của sự đơn điệu như thế. Khác với nhà “dân chủ” Yoshino Sakuzo, tên tuổi của Murofusi không được đưa vào những cuốn từ điển và sổ tay dành cho đại chúng.

Đài phát thanh “đưa thông tin tới”, đài phát thanh tẩy não, đài phát thanh giúp vui. Những người kể truyện cổ tích truyền thống (gọi là naniwasusi), tiết mục chủ yếu của họ là những câu chuyện về lòng dũng cảm, chính trực và trung thành của những chiến binh samurai trung cổ, được rất đông người hâm mộ*. Dù muốn dù không, những người kể truyện cổ tích đã đổ them dầu vào lửa cho thái độ sùng bái người chiến binh hiện đại, mà hệ tư tưởng chính thức của nhà nước đang dày công chăm sóc, nhưng trong tay người chiến binh lúc này là những khẩu súng chứ không phải là thanh kiếm nữa. Những buổi bình luận thể thao, mà trước hết là môn bóng chày và sumo, cũng lôi cuốn được rất đông người nghe. Từ khi có đài phát thanh, luật chơi môn sumo cũng thay đổi: trước kia các võ sĩ có thể vật đến khi nào kiệt sức mới thôi, nhưng nay trận đấu chỉ diễn ra trong thời gian quy định. Đài phát thanh ấn định luật cho tất cả các lĩnh vực của đời sống. Tất cả người Nhật đều có chung những thần tượng. Cùng với việc lan truyền đài phát thanh, một bước nữa trên đường dẫn tới sự đơn điệu về thẩm mĩ và thông tin đã được thực hiện.

•

Hyodo Hiromi. Koe-no kokumin kokka nihon. Tokyo: Nihon hoso syuppan kyokai, 2000. Trang 229-230.

Năm 1928, sóng phát thanh đã phủ kín cả nước. Người ta tranh nhau mua loa phóng thanh. Năm 1931 đã có hơn một triệu gia đình Nhật Bản, tức là 8% dân số, có thể nghe qua kênh NKH, kênh duy nhất của nhà nước, tin tức, bình luận, dự báo thời tiết, phóng sự, thể thao, biểu diễn văn nghệ, hòa nhạc. Những bùổi phát thanh bằng giọng Tokyo là một phương tiện hữu hiệu nhằm loại bỏ sự khác biệt về mặt ngôn ngữ giữa các địa phương. Lúc đó điều này được coi là hiện tượng tích cực.

Đài phát thanh đã trợ giúp chính phủ. Nhưng cũng có những giới hạn nhất định đối với đài phát thanh. Kì bầu cử quốc hội vào năm 1928, tức là kì bầu cử đầu tiên theo luật bầu cử mới, đã có một vụ bê bối lớn. Trong cuộc bầu cử tiến hành vào ngày 20 tháng 2, đại diện của phe tả thu được 560 ngàn phiếu bầu (4,7% tổng số phiếu) và chiếm được “những” 8 ghế! Có thể coi đây là thắng lợi tuyệt đối của giới quyền uy - họ chiếm được hơn 450 ghế đại biểu quốc hội. Nhưng chính quyền lại nghĩ khác. Vì vậy mà người ta đem áp dụng ngay luật về bảo vệ trật tự xã hội, theo đó, hoạt động chống lại thể chế đương thời có thể bị phạt tù đến 10 năm. Mười bảy ngày sau kì tổng tuyển cử, rất nhiều người ủng hộ chủ nghĩa xã hội đã bị bắt giam. Tháng 7 năm đó, người ta còn thông qua tu chính đối với đạo luật bảo vệ trật tự xã hội, theo đó, thành viên của các tổ chức âm mưu thay đổi thể chế nhà nước hiện hành có thể bị tù chung thân hoặc tử hình. Luật này đã được nội các Tanaka Giiti và Cơ mật viện thông qua, nhưng do bị một số nghị sĩ hạ viện phản đối nên đã không được đưa vào chương trình nghị sự. Quốc hội không phê chuẩn nhưng dự luật lại được Đại Chính phê chuẩn, và bằng một đạo dụ của hoàng đế, đạo luật này có hiệu lực từ ngày 29 tháng 6 cùng năm. Ngay ngày 3 tháng 7, Đại Chính lại cho ban hành một đạo dụ nữa - đấy là đạo dụ về việc thành lập ở tất cả các tỉnh những phòng cảnh sát đặc biệt. Trước đó chỉ các cục cảnh sát trung ương mới có các đơn vị cảnh sát chính trị như vậy mà thôi. Bây giờ người ta quyết định rằng công việc phải làm đã tăng lên đáng kể.

Kết quả: năm 1928 có 3.426 người bị bắt (đưa ra tòa 525 vụ), con số tương ứng năm 1929 là 4.942 (339), năm 1930 - 6.124 (461), 1931 - 10.422 (307), 1932 - 13.938 (646), 1933 - 14.622 (1285)*. Từ năm sau trở đi số lượng đảng viên cộng sản bị bắt đã giảm - không còn ai mà bắt nữa. Tuy nhiên, việc thảo luận về mối đe dọa cộng sản thì không chấm dứt. Một nhóm những người cộng sản ở Nhật cũng có vai trò giống hệt người Do Thái ở Đức. Họ là một nhóm thiểu số, ít đến mức có thể dễ dàng xúi bẩy đa số đứng lên chống lại họ. Nói cách khác, những nhà “ái quốc” phải biết ơn những người cộng sản vì nhờ có cộng sản mà cả dân tộc đã siết lại hàng ngũ của mình.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 5. Trang 62.

Đáng chú ý là tỉ lệ những vụ được đưa ra tòa là quá thấp so với số người bị bắt giam. Điều đó chứng tỏ rằng đa số những người bị bắt đã không phạm những tội nghiêm trọng. Điều đó còn chứng tỏ rằng chính quyền không chỉ đặt mục tiêu là cách li “những phần tử phá hoại” mà còn dọa dẫm những người có cảm tình với họ nữa. Tuy nhiên, số người có cảm tình với họ cũng không nhiều - cộng sản Nhật không có quyền được gọi là người Nhật, họ bị coi là gián điệp của cộng sản ngoại quốc, nội việc đó cũng đã làm cho họ không được ủng hộ rồi. Đấy là chưa nói thái độ khi quân của họ! Chủ nghĩa cộng sản quốc tế cho rằng phải quan tâm không chỉ đến đời sống người nông dân mà còn phải quan tâm đến đời sống của người vô sản thành thị nữa. Bản thân tư tưởng này ở Nhật đã bị coi là kì quái rồi.

Cảnh sát không ngại bắt “cánh tả”. Thế thì việc gì “cánh hữu” phải ngại? Ngày 3 tháng 3 năm 1929, Kuroda, người đứng đầu tổ chức Bảy cuộc đời thánh thiện ở Tokyo, đâm chết Yamamoto Senji (sinh năm 1889)-nghị viên mới được bầu, một nhà sinh vật học, nổi tiếng vì những hoạt động mang tính khai sáng trong lĩnh vực quan hệ tình dục. Ông ứng cử ở Kyoto và được những người cộng sản ủng hộ. Yamamoto “đắc tội” vì đã có những phát biểu chống lại việc thông qua đạo luật về bảo vệ trật tự xã hội. Tức là chống lại cái đạo luật mà quốc hội được bầu một cách dân chủ trên thực tế đã nhất trí thông qua ngay ngày hôm đó. Chống lại cái đạo luật mà nghị viện trước đó đã đưa ra khỏi chương trình nghị sự. Kuroda là thành viên của tổ chức mà tên gọi của nó hàm ý những cuộc đời thánh thiện đã hi sinh vì hoàng đế. Nhưng đối với Yamamoto thì những cuộc đời đó đồng nghĩa với chết chóc.

Lúc đó trên thế giới có rất nhiều người say mê môn nhân chủng học và cân đo não người quá cố. Lúc đó người ta tưởng rằng tài năng của cá nhân tỉ lệ thuận với trọng lượng của bộ não. Não của Yamamoto nặng tới 1.715 gram! Nặng hơn não của nguyên lão Katsura Taro (1.600 gram), và nặng hơn cả não của nhà văn nổi tiếng Natsume Soseki (1.425 gram). Kuroda đã ra đầu thú, không có tài liệu nào nói đến trọng lượng não của ông này. Người ta vu cho cộng sản là đang chuẩn bị thay đổi thể chế và có thể trở thành những kẻ khủng bố. Nhưng những kẻ khủng bố thực sự lại là những người hoàn toàn khác.

Người Nhật tự hào vì quốc hội và quyền đầu phiếu mà họ gọi là “phổ thông”. Các tuyên truyền viên và những nhà ái quốc (số người có quan điểm khác ở Nhật quả là rất hiếm) thường nói: hãy xem đấy, chúng tôi là những người văn minh, đời sống chính trị của chúng tôi hệt như phương Tây. Nhưng không được quên ảnh hưởng to lớn của chính quyền đối với tiến trình bầu cử. Ảnh hưởng của chính quyền được thực hiện bằng “các biện pháp hành chính” cũng như mua phiếu. Trong các chiến dịch bầu cử tờ 1 yen là món hàng hiếm. Cũng không được quên là kiểm duyệt rất khắt khe: Bộ trưởng nội vụ, ngoại giao, lục quân và hải quân đều có quyền kiểm duyệt.

Cảnh sát hiện diện trong tất cả các cuộc tụ tập công khai, khi có dấu hiệu xuất hiện những phát biểu khả nghi là họ ngắt lời diễn giả và cấm tụ tập ngay lập tức. Chính trị, thậm chí tham nhũng và những rắc rối trong lĩnh vực chính trị là những đề tài cấm kị. Tóm lại, cấm tất. Những cuộc “mít tinh” như thế thật chẳng khác gì buổi họp của học sinh cấp I với sự hiện diện của thầy giáo chủ nhiệm. Cảnh sát còn sử dụng cả những “đầu gấu” thuộc các tổ chức “ái quốc”, những kẻ sẵn sàng đánh, đốt, giết người mà không bị trừng phạt, nhằm đe dọa những người cộng sản và những người theo phái tự do.

Đồng thời, áp lực và mưu mô của chính quyền cũng không thể hoàn toàn giải thích được vì sao mà Nhật Bản lại nhanh chóng, dễ dàng, thậm chí hân hoan lựa chọn con đường phát triển theo lối toàn trị như thế. Trên thực tế, nhà nước gia trưởng là ước muốn chung của mọi người. Được sống trong một nước mà “chủ nghĩa đế quốc đã chiến thắng” cũng là ước muốn chung. Yoshino Sakuzo đã có lí: việc mở rộng các quyền dần chủ làm cho các thần dân càng ủng hộ đường lối của chính phủ hơn nữa. Ngay sau khi nới lỏng quyền bầu cử, Nhật Bản đã dứt khoát quay sang sử dụng vũ lực trên trường quốc tế. Chế độ toàn trị hình thành trong điều kiện của nền “dân chủ” đã nhận được sự ủng hộ chưa từng có của nhân dân. Quan điểm cho rằng có thể thực hiện “dân chủ hóa” ở trong nước, nhưng trong lĩnh vực đối ngoại thì tiến hành chính sách đế quốc đã nhanh chóng dẫn đến những hậu quả thảm khốc cho cả người Nhật lẫn người nước ngoài.

MÀN 10
HOÀNG ĐẾ CHIÊU HÒA: KHÔI PHỤC HÌNH ẢNH

Dưới triều Đại Chính, ánh hào quang của hoàng gia đã giảm vài phần. Việc Đại Chính không thể thực hiện những chức năng mang tính đại diện của mình dường như đã đưa đất nước trở lại thời kì xa xôi trong quá khứ, khi mà “hoạt động” chính của hoàng đế chỉ là có mặt trong hoàng cung - trung tâm thần khí của đất nước. Nhưng Đại Chính thậm chí còn “không có khả năng” có mặt ở hoàng cung nữa - ngài băng hà trong ngôi biệt thự của mình ở Hayama. Nhưng, theo quy định thì ấn kiếm của hoàng đế bao giờ cũng phải để bên cạnh ngài, mà theo luật thì ấn kiếm không được một phút nào không có chủ, cho nên Hirohito buộc phải đi Hayama để nhận quyền kế vị ngay lập tức.

Sau khi Đại Chính băng hà, vấn đề khôi phục truyền thống của hoàng đế Minh Trị, cha ngài, đã được đặt ra. Minh Trị thi hành khẩu hiệu “triều đình sáng suốt”. Sau khi lần giở sách vở của thánh hiền Trung Quốc, các nhà thông thái trong hoàng cung đưa ra vài phương án cho triều đại của hoàng thái tử Hirohito, cháu ngài. Từ Chiêu Hòa (ánh sáng và hài hòa) được công nhận là phù hợp nhất. Từ này làm người ta nhớ lại thời đại của vua Thuấn, một vị hoàng đế huyền thoại của nước Trung Hoa cổ đại, khi mà “trăm họ tắm trong ánh nắng chan hòa, nghìn nhà sống trong hòa bình và hòa hợp”. Như thế nghĩa là, cũng giống như Minh Trị, Chiêu Hòa trở thành người mang ánh sáng đến cho các thần dân của mình. Vương triều Chiêu Hòa là vương triều tồn tại lâu nhất trong lịch sử Nhật Bản - từ năm 1925 đến tận năm 1989. Nhưng con tạo trêu ngươi, đây cũng là vương triều đẫm máu nhất.

Người ta có thể nhận ra ngay khát vọng khơi dậy tính năng động của thời Minh Trị trong những đạo dụ đầu tiên của vị tân hoàng đế. “Đường lối của chúng ta là làm cho đất nước đổi mới mỗi ngày”*. Không thể nói rằng dưới triều Đại Chính đất nước đã không còn năng động nữa. Nhưng tính thụ động của nó đã có ảnh hưởng rất lớn đến việc nhận thức hiện thực.

•

Mori Kyoto. Dainihon shotoku tsukai. Tokyo, 1941. Trang 946-947.

Vai trò của hoàng đế Minh Trị đối với vương triều Chiêu Hòa được khẳng định bằng một loạt biện pháp nhằm lưu danh muôn đời tên tuổi của ngài. Năm 1927, nhiều nơi đã tổ chức trọng thể lễ kỉ niệm 60 năm đăng quang của ngài. Ngày kị của ngài (3 tháng 11) trở thành ngày quốc lễ. Chiêu Hòa còn ban bố những đạo dụ nhân dịp các ngày lễ liên quan đến những sự kiện khác trong đời ông nội mình như: kỉ niệm ngày thông qua hiến pháp, kỉ niệm ngày ban bố đạo dụ về giáo dục (1890) v.v. Chiêu Hòa hành xử như người kế tục trung thành sự nghiệp của bậc tiến bối vĩ đại. Ngài thường xuyên xuất hiện trước công chúng: ghé thăm các buổi diễn tập quân sự, tham gia duyệt binh, nói chuyện, vi hành trên khắp mọi miền đất nước. Nghĩa là làm những việc mà hoàng đế Minh Trị đã làm, nhưng Đại Chính thì không thể làm được. Nhưng so với Minh Trị, Chiêu Hòa tỏ ra năng động hơn nhiều - ngài từng chơi golf với hoàng thái tử Anh quốc (Eduard), từng leo lên dãy núi Phú Sĩ…

Hoàng đế Chiêu Hòa không chỉ là người kế tục sự nghiệp của Minh Trị, người ta còn đưa vào hình ảnh của ngài những đặc điểm mới, chứng tỏ rằng ngài là người gần dân và quan tâm tới nguyện vọng của họ. Khi còn là hoàng thái tử, ngài đã học theo truyền thống của hoàng gia Anh quốc, năm 1922 Chiêu Hòa lập ra giải thưởng mang tên mình và tháng 11 năm đó đã trao cho người chiến thắng mười môn phối hợp trong giải vô địch điền kinh Nhật Bản. Ngài thường đi xem các trận đấu bóng chày - môn thể thao được ưa chuộng nhất - và trao phần thưởng cho những người chiến thắng trong các vòng loại môn sumo. Hoàng đế Đại Chính cũng có giải thưởng mang tên mình - lần đầu tiên giải này được trao năm 1923 cho những người chiến thắng tại Đại hội thể thao lần thứ 6 khu vực Viễn đông. Nhưng Chiêu Hòa tự trao giải, còn Đại Chính thì phải ủy quyền cho những người đại diện cua ngài… Chiêu Hòa và những người anh em của ngài lập ra rất nhiều giải thể thao (tổng cộng có 13 giải), chứng tỏ cho mọi người thấy rằng: triều đại đang đầy sức mạnh và sức sống. Trong bối cảnh khi mà các vương triều ở Nga, Đức và Áo-Hung đã sụp đổ thì sự biểu dương lực lượng như thế có một ý nghĩa đặc biệt.

Sự xuất hiện của đại diện hoàng gia trong những trận thi đấu thể thao còn có ý nghĩa quan trọng trong những khía cạnh khác. Việc họ xuất hiện trước quần chúng giúp tạo lập một khu vực nghi lễ thống nhất (mọi người cùng cúi chào và hô to “muôn năm!”). Việc hình thành cặp phạm trù “hoàng đế - thể thao” giúp gia tăng uy tín cho thể thao, mà thể thao lại là đặc quyền của đàn ông, cũng tức là đặc quyền của các quân nhân. Như vậy nghĩa là, vị trí của thể thao đã được nâng cao thêm nhờ sự tham gia trực tiếp của hoàng gia. “Đại hội thể thao” của Nhật có tên là Những cuộc tranh tài ở đền thờ hoàng đế Minh Trị. Đại hội thể thao diễn ra trên sân vận động lớn nhất Nhật Bản nằm bên cạnh miếu đường này. Khi Minh Trị còn sống, đây vốn là giảng võ đường Aoyama, ngài cũng thường chứng kiến những cuộc duyệt binh trên giảng võ đường này. Và bây giờ linh hồn của người sáng lập ra nước Nhật Bản tin chắc rằng năng lượng thần khí của ngài vẫn tiếp tục sống trong nhân dân Nhật Bản. Và năng lượng này đang hội tụ trên các sân vận động. Kinh nghiệm của nước Ý phát xít và nước Đức đang phát xít hóa đã được tiếp thu một cách nhanh chóng. Từ năm 1928 đại hội thể thao cũng được tiến hành ở cả Liên Xô.

Cái mới trong đời sống đế chế không chỉ giới hạn trong lĩnh vực thể thao. Năm 1927, người ta cho quây hai thửa ruộng nhỏ (một thửa có nước, một thửa khô) ngay trong hoàng thành để hoàng đế Chiêu Hòa trồng lúa. Ngài đem gạo ở đây cung hiến cho đền thờ Thần đạo ở Ise, ngôi đền này giờ đây đã trở thành trung tâm lễ nghi của quốc gia. Người ta dùng gạo do hoàng đế cấy để làm rượu sake. Hoàng hậu Nagako, cũng tham gia sản xuất nông nghiệp - bà chăm sóc mấy cây dâu nuôi tằm. Như vậy nghĩa là, hoàng đế và hoàng hậu đã thực thi chức năng của người cai trị cổ xưa - người bảo trợ mùa màng, một trong những cơ sở của tính chính danh của vương triều*. Tuy đất nước đang khẩn trương tiến hành công nghiệp hóa, nhưng vẫn không quên: nông nghiệp là cơ sở của mọi cơ sở. Nông nghiệp là thân cây, thủ công nghiệp và buôn bán là cành nhánh. Có một câu châm ngôn nói như thế. Các ông hoàng bà chúa Nhật Bản cổ xưa được coi là những người bảo trợ cho sản xuất nông nghiệp. Họ thường thực hiện các nghi lễ, nhưng tham gia trực tiếp vào “quá trình lao động” thì không. Bây giờ Chiêu Hòa và Nagako đã có “ruộng riêng” của mình. Đấy là một điều mới mẻ, nhưng lại được coi là quy định có từ thời thượng cổ.

•

Mesheriakov A. N. Hoàng đế Nhật Bản và Sa hoàng Nga. Cơ sở tối thiểu. Moskva: Natalis: Ripol Klassik, 2004. Trang 68-71.

Giai đoạn cuối cùng trong quá trình đăng quang hoàng đế của Chiêu Hòa diễn ra vào năm 1928. Đấy là lễ Dajosai, được thực hiện vào tháng 11 ở Kyoto. Các nhiếp ảnh gia và nhà quay phim không được chụp hoặc quay cảnh thực hiện các nghi thức thiêng liêng. Nhưng hình ảnh của buổi lễ vẫn xuất hiện trên báo chí. Đó không phải là cảnh thực mà chỉ là hình những con búp bê. Và đây là điều mới lạ nữa: lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản lễ đăng quang được tường thuật trên đài phát thanh. Như vậy là chưa bao giờ số người biết tin về lễ đăng quang lại nhiều đến thế. Nghĩa là cái mới trong lễ đăng quang lần này không nằm trong chính hành động mà nằm trong cách thức người ta truyền đạt cho các thần dân. Nước Nhật bước vào thời đại của các phương tiện truyền thông đại chúng, trong đó chỉ những sự kiện nào được nhiều người dân biết đến mới được coi là sự kiện “đích thực”. Sau khi được thánh thần phù hộ, Chiêu Hòa trở về cung điện ở Tokyo. Tokyo không chỉ là nơi ở của ngài mà còn làm cho hình ảnh của hoàng đế thêm phần dũng mãnh. Không phải vô tình mà lễ duyệt binh nhân dịp hoàng đế lên ngôi được tổ chức ở Tokyo chứ không phải ở Kyoto. Có tất cả 35 ngàn binh sĩ, 153 máy bay và 4 ngàn chiến mã tham gia duyệt binh. Chiêu Hòa chính thức trở thành hoàng đế sau lễ duyệt binh.

Nghi lễ đăng quang đã làm bùng nổ một loạt ấn phẩm nhằm giải thích tính độc đáo của nó. Những khác biệt quan trọng so với truyền thống châu Âu được mô tả như sau:

1. Ở phương Tây lễ đăng quang mang tính tôn giáo, còn ở Nhật thì không vì bản chất của Thần đạo là siêu tôn giáo và Thần đạo cũng không phải là quốc đạo.

2. Hoàng đế phương Tây nhận vương miện và lời cầu chúc từ một người khác (cố đạo), còn ở Nhật nghi lễ thể hiện sự “trong sạch” của hoàng đế (nghĩa là hoàng đế tự thể hiện bản chất siêu nhiên của mình mà không cần sự giúp đỡ của người khác).

3. Hoàng đế châu Âu tuyên thệ trung thành với nhân dân, còn ở Nhật Bản hoàng đế tuyên đọc đạo dụ thể hiện lòng nhân ái và từ bi của ngài đối với các thần dân. Vì đế chế Nhật Bản là sản phẩm của “Thượng Đế tối cao” cho nên bản chất của lễ nghi là nhấn mạnh “chính quyền chuyên chế của hoàng đế*”.

•

Yamada Takao. Goshokui zaijosai. Dairai Tsugi. Tokyo: Hobunkan, 1928. Trang 2.

Như vậy tức là ý tưởng cho rằng hoàng đế là người hoàn toàn tự chủ đã ăn sâu bén rễ trong nhận thức xã hội Nhật Bản. Nhật Bản không phải là chế độ quân chủ lập hiến đại nghị mà là chế độ quân chủ chuyên chế. Chỉ trước đó vài thế kỉ, trước khi Nhật bị người Âu “mở” cửa bằng vũ lực, đất nước vẫn sống mà không thèm để ý tới phương Tây. Bây giờ thì phương Tây đã trở thành điều kiện cần cho sự tồn tại của nó. Xét cả từ quan điểm kinh kế lẫn chính trị và văn hóa. Nhật Bản đã làm ra một thứ ngôn ngữ để mô tả chính mình, trong đó quan niệm của người Nhật về mình sẽ chỉ có ý nghĩa khi so sánh với phương Tây. Phương Tây trong quan niệm của họ vừa to lớn vừa “xô bồ”, vì chưa được phân thành những nước và những truyền thống riêng biệt.

Sau khi lên ngôi, cuộc sống của Chiêu Hòa đã có những thay đổi đáng kể. Bây giờ ngài đã là hoàng đế chính thức chứ không còn tạm quyền nữa. Bây giờ ngài không chỉ là đại tư tế của quốc gia mà còn là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang. Ngài mặc những bộ trang phục truyền thống trong những buổi tế lễ các vị thánh của Thần đạo. Chỉ có rất ít cận thần được tham gia những buổi tế lễ như thế. Dân chúng không được chứng kiến những hoạt động này, bức ảnh đầu tiên và cuối cùng của Chiêu Hòa trong trang phục Thần đạo được chụp khi ngài đăng quang. Tính chất thần thánh của hoàng đế thể hiện rõ nhất ở sự bí ẩn của ngài. Thay vào đó là những bức ảnh cây cầu Nijubashi bắc ngang qua hào dẫn vào hoàng cung và ảnh chiếc xe ô tô của ngài. Ảnh các hiện vật “thiêng liêng” đó xuất hiện trên báo chí khá đều đặn. Tính chất bí ẩn của hoàng đế được thể hiện thông qua những bức ảnh này. Tính chất bí ẩn đã trở thành hình ảnh của hoàng đế, đấy là nói giai đoạn trước thời Minh Trị.

Chiêu Hòa chỉ xuất hiện trước công chúng trong bộ quân phục của vị Tổng tư lệnh mà thôi. Nguồn gốc thần thánh của ngài cho ngài quyền mặc bộ quân phục đó. Trong khi đó, để giành quyền mặc bộ quân phục như thế, Hitler và Stalin đã phải đi qua nhà tù và những thử thách khắc nghiệt trong quá trình hoạt động cách mạng và đấu tranh chính trị.

Chiêu Hòa và con bạch mã Tuyết Trắng (con sau gọi là Tuyết Đầu Mùa) là sự thể hiện sức mạnh quân sự của Nhật Bản và sự trong sạch mang tính lễ nghi của hoàng đế. Đôi găng tay màu trắng cũng có cùng mục đích như thế - ngài chỉ xuất hiện trước công chúng khi đã đeo găng tay. Trong thời cổ đại, tìm được (thực tế hoặc tưởng tượng) con vật màu trắng (hươu, chim và đặc biệt là rùa) được coi là dấu hiệu tốt lành. ở trên đảo Horai huyền thoại, nơi các đạo sĩ trường sinh bất lão sinh sống, tất cả các con vật đều có màu trắng. Vì vậy không phải vô tình mà không một kị sĩ nào, ngoại trừ hoàng đế, được cưỡi ngựa trắng.

Hình ảnh hoàng đế cưỡi ngựa khá thịnh hành cả trong nghệ thuật phương Tây càng thêm ý nghĩa đối với người Nhật: theo quan niệm truyền thống, hoàng đế phải tránh xa mọi sự “dơ dáy” cho nên ngài không được tiếp xúc với đất. Như vậy là hình ảnh hoàng đế cưỡi ngựa, mới du nhập từ phương Tây, cũng lại thể hiện những quy định của văn hóa truyền thống. Đức vua là thiên tử, điều ấy được thể hiện qua những tấm ảnh ngài cưỡi ngựa, đức vua cũng là con của đất, điều ấy được thể hiện qua những tấm ảnh ngài mặc quân phục đang đứng hay đang đi. Những hình ảnh chứng tỏ hoàng đế là người mang phúc lành đến cho dân chúng: chỉ cần ngài hiện diện là đã mang đến sự thanh tẩy cho khu vực cũng như những người có mặt ở đấy rồi*.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no shoujo to sono ushiro // Nichijo seikatsu-no naka-no sorio-kusen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 360.

Trong những bức ảnh bán thân mà Bộ Hoàng gia gửi cho các công sở và trường học, hoàng đế cũng vận bộ quân phục Tổng tư lệnh. Hình ảnh của vị Tổng tư lệnh khống che khuất được hình ảnh của viên đại tư tế. Đại tư tế trở thành cha tuyên uý trong quân đội. Khuôn “mặt rồng” của ngài trông cực kì nghiêm trang.

Trên ảnh, không bao giờ người ta thấy Chiêu Hòa cười. Ngài cũng không bao giờ nói chuyện với ai. Ngài cũng không bao giờ đọc diễn văn. Điều này tạo ra khoảng cách, đưa ngài vượt lên trên giới hạn của “con người”. Khác với lãnh tụ của những quốc gia đang biến thành toàn trị trong một giai đoạn cực kì ngắn ngủi, ngài không tỏ vẻ “gần dân”. Ngài chỉ tiếp xúc với nhân dân bằng những đạo dụ, nghĩa là thông qua văn tự. Về khía cạnh này, ngài vẫn giữ tính kế thừa từ các vị hoàng đế trong quá khứ. Cặp kính, ngài không bao giờ xuất hiện trước công chúng mà không đeo kính, một lần nữa chứng tỏ rằng ngài là người của sách vở, là một người thông thái có thể hiểu được chữ viết của những nhà thông thái thời cổ đại. Tính năng động trong hình ảnh của ngài được làm cho cân bằng với sự tĩnh tại của bàn viết. Truyền thống gắn bó với văn hóa viết như thế không thể nào cho phép Chiêu Hòa viết ra (hoặc nói) điều mà Hitler đã ghi trong cuốn sách Cuộc đấu tranh của tôi: “Tất cả những sự kiện vĩ đại, những sự kiện làm rung chuyển thế giới đều được sinh ra không phải do chữ viết mà bằng lời nói*”. Chính cuốn sách này (phiên bản đầu tiên), như mọi người đều biết, không phải do Hitler viết mà là do ông ta đọc cho thư kí chép. Điều đặc sắc là, Hitler phải đeo kính khi đọc, nhưng khi chụp ảnh thì Ịại không bao giờ đeo kính. Trong các tài liệu tuyên truyền của quốc xã, kính là của “bọn Do Thái”, chứ không phải của những người có đầy đủ phẩm giá trong xã hội. Hitler và Mussolini bao giờ cũng tỏ ra nhanh nhẹn và trẻ hơn tuổi thực của mình (Mussolini còn không chịu tổ chức kỉ niệm sinh nhật lần thứ 50). Chiêu Hòa lại không bao giờ làm ra vẻ trẻ và trông (phải trông như thế mới đúng!) già hơn tuổi thực của mình.

•

Trích theo Kunts K. Lương tâm của quốc xã. Moskva: Ladomir, 2007. Trang 38.

Các hoàng đế Nhật Bản từ xa xưa vốn vẫn tỏ ra là những người tinh thông các môn khoa học và bảo trợ cho khoa học. Quan niệm thế nào là “học thức” lại là vấn đề khác. Trước hết đấy là biết làm thơ (waka*) và hiểu biết về Hán học (thuộc các tác phẩm kinh điển). Chiêu Hòa cũng làm thơ, nhưng số lượng không nhiều bằng người ông vĩ đại của ngài.

•

Waka là thơ truyền thống Nhật Bản, còn thơ do người Nhật sáng tác nhưng viết theo truyền thống Trung Hoa thì gọi là Kanshi - ND.

Ảnh của Chiêu Hòa và hoàng hậu Nagako được phát cho các công sở và trường học nhưng không phải là để cho dân chúng chiêm ngưỡng mỗi ngày. Những bức ảnh này thường được cất trong những chiếc hòm đặc biệt, trong những chiếc tủ chống cháy, có khóa hoặc trong những ngôi miếu nhỏ trong sân trường. Chỉ những ngày lễ mới được mang ảnh ra ngoài. Nếu treo ở trong lớp hay chỗ công cộng thì ảnh phải được che bằng vải lụa. Văn hóa truyền thống Nhật Bản tìm cách thỏa hiệp với nền văn hóa đương đại nhưng vẫn tiếp tục cho rằng trêu ngươi dân chúng không phải là công việc của nhà vua. Ngay cả khi cúi chào ảnh của nhà vua và hoàng hậu, thần dân cũng phải nhắm mắt. Quan niệm mê tín cho rằng nhìn vào khuôn mặt “tỏa hào quang” của hoàng đế có thể bị mù vẫn chưa được xóa bỏ. Việc cấm nhìn vào mặt hoàng đế dĩ nhiên là đã được nới lỏng hơn trước nhưng vẫn có hiệu lực. Khi hoàng thượng kinh lí - trong xe ngựa hay trong những chiếc limousine - người Nhật đứng hai bên đường thường kính cẩn cúi đầu. Một cô bé từng chứng kiến những chuyến kinh lí của Chiêu Hòa (thời đó, lúc còn đi học, cô được huy động ra đứng bên đường vẫy chào hoàng đế) nói rằng chỉ những đứa con trai ngỗ nghịch mới được thấy mặt ngài, vì tất cả những đứa có giáo dục đều nhắm mắt*.

•

Theo lời Kusima Kazuko.

Dân chúng cũng vẫn còn tin rằng hoàng đế và hoàng hậu cũng không được đứng quá gần nhau. Chân dung của Chiêu Hòa và Nagako được treo gần nhau, nhưng thói quen văn hóa vẫn chống lại việc chụp hai người trong cùng một bức ảnh. Họ không được chạm vào nhau. Không chỉ những người trong hoàng tộc mà thường dân cũng như thế. Ảnh vợ chồng trong những cuốn album gia đình thời đó thường được xếp xa nhau. Đụng chạm cơ thể thể hiện tư tưởng bình đẳng, nhưng quan niệm về hài hòa của Nhật lại bác bỏ tư tưởng bình đẳng. Ngay cả những người “tiến bộ”, tức là những người ủng hộ quyền bình đẳng nam nữ, cũng cho rằng quyền này không áp dụng cho quan hệ vợ chồng. Hài hòa theo kiểu Nhật là trật tự, có trên có dưới, là mỗi người tự nhận thức được địa vị của mình trong xã hội và trên thế giới. Trước khi cưới, Chiêu Hòa và Nagako có thể chụp ảnh chung (trong xe ngựa, thậm chí tay trong tay), nhưng khi đã lấy nhau, hoàng đế không thể có những hành động “tự do” như thế. Tuy vậy, Hitler và Stalin còn nghiêm khắc hơn cả Chiêu Hòa. Hitler, như chúng ta đều biết, không lấy vợ và không có con, còn vợ con Stalin thì không được đưa vào ống kính của các phương tiện thông tin đại chúng Liên Xô.

Còn Chiêu Hòa, ngoài việc xuất hiện trước công chúng, ngài còn phải thực hiện một trách nhiệm “xã hội” cực kì quan trọng nữa, đấy là tạo ra thế hệ tương lai. Lúc đầu ngài thực hiện nhiệm vụ cũng không hoàn toàn mĩ mãn - hoàng hậu Nagako sinh hạ liền bốn công chúa. Sau lần hoàng hậu xảy thai năm 1932, các giới thân cận với hoàng gia đã nghĩ đến việc hoàng đế phải có thêm phi tần. Nhưng kế hoạch này đã không được thực hiện: ngày 23 tháng 12 năm 1933 hoàng hậu Nagako đã sinh hạ được Đông cung thái tử. Đấy là hoàng thái tử Akihito, cũng chính là hoàng đế Nhật Bản ngày nay. Ngày hôm đó, phát thanh viên hồi hộp báo cho toặn thể dân chúng Nhật tin vui, còn ở Tokyo thì còi tàu được kéo lên ở 18 địa điểm khác nhau. Như vậy là toàn thể dân chúng Nhật Bản được tắm mình trong “ánh sáng và niềm vui”. Nhân dịp này, nhân danh hoàng đế Chiêu Hòa, người ta đã ân xá cho hơn 400 ngàn người*.

•

Mori Kyoto. Dainihon shotoku tsukai. Tokyo, 1941. Trang 995.

Việc hoàng đế xuất hiện trên lưng ngựa, trong xe hơi và xe ngựa phải tạo ra trong đầu các thần dân ý tưởng về vị hoàng đế “năng động”. Chuyển động tạo cho người ta ấn tượng về sự năng động của Chiêu Hòa cũng như của cả nước. Nhưng báo chí không công bố những bức ảnh hoàng đế khi ngài đang đi đâu đó. Theo những bức ảnh chụp trong thời gian ngài đến các đền thờ Thần đạo (ở Ise và Yasukuni), người ta chỉ thấy ngài đang bước xuống các bậc thềm - sau khi đã hành lễ. Đấy là lúc ngài trở về hoàng cung, về nhà. Hướng đi đó có thể cũng là cách thể hiện ý tưởng: có mặt tại trung tâm thần khí của đất nước là mối quan tâm chính của ngài. Trong một phần ba thời gian cầm quyền của Chiêu Hòa - từ năm 1926 đến tháng 8 năm 1945 - nước Nhật đã có 19 nội các. Các chính trị gia đã thể hiện sự năng động về chính trị. Nhiệm vụ của hoàng đế là làm cho việc chuyển giao đó bớt nhàm chán hơn.

MÀN 11
NHẬT BẢN VÀ PHƯƠNG TÂY:
PHỨC CẢM BẤT TOÀN VÀ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC

Ngay từ thời Minh Trị, ý tưởng đứng ngang hàng với phương Tây đã làm người Nhật nức lòng rồi. Nhờ sự sáng suốt của giới tinh hoa và tình yêu lao động của người dân, nhờ việc xã hội Nhật Bản dễ điều khiển cho nên, ở mức độ nhất định, Nhật Bản đã đạt được điều đó.

Sau khi nhận giải Nobel Văn chương, Rabindranath Tagore (1861-1942) đến thăm Nhật vào tháng 6 năm 1916. Ông đã chú ý theo dõi đường đi nước bước của Nhật từ rất lâu rồi, đây là nước duy nhất ở châu Á bảo vệ được nền độc lập, trong khi các nước khác, trong đó có cả Ấn Độ quê hương ông, đều nằm dưới-gót sắt của phương Tây. Vì vậy ông đã hi vọng rất nhiều vào Nhật Bản, ông coi Nhật là đầu tàu của phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á. Tagore khẳng định: “Không được Nhật đánh thức, châu Á sẽ mãi mãi bất lực trước cái ách của châu Âu. Không có Nhật thì châu Á, cũng như trong quá khứ, chắc chắn không thể vùng thoát khỏi vòng tay khủng khiếp của những kẻ áp bức người châu Âu… Chỉ trong vòng mấy năm, Nhật Bản đã học được kĩ thuật và bí quyết công nghệ của châu Âu. Giống như có chiếc đèn thần của Aladin, Nhật Bản đã đưa về châu Á súng đại bác và nghệ thuật tác chiến, đưa về nền công nghiệp, nhà máy, đưa về các định chế quản lí, tòa án, luật pháp, phong tục của châu Âu*”.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 4. Trang 407.

Nhưng sự bình đẳng giữa Nhật và châu Âu chỉ có tính tương đối. Sự bình đẳng này thể hiện trước hết ở sức mạnh quân sự và địa-chính trị. Giờ đây không có cuộc xung đột lớn nào mà lại-không có Nhật tham gia. Tagore thán phục Nhật Bản, nhưng chính sách đế quốc của nước này ở Đài Loan và Triều Tiên thì còn nhiều vấn đề. Tagore thán phục Nhật Bản, nhưng đây là sự thán phục của một người châu Á chứ không phải châu Âu. Quan hệ của người châu Âu với Nhật không được nhất quán như thế.

Người Nhật tự coi mình là cùng thời với người Hi Lạp cổ đại, nhưng người châu Âu lại gọi Nhật là nước nghèo. Người châu Âu có thể thán phục nền văn hóa truyền thống Nhật Bản, nhưng so với châu Âu và Mĩ thì mức sống người dân bình thường ở Nhật dĩ nhiên là thấp hơn nhiều. “Họ ăn cả ốc và cá mực”, người châu Âu thường kết luận một cách đầy miệt thị như thế. Trong khi đó, Nhật chưa biết cách tự hào về cái mà người châu Âu coi thường, người châu Âu lúc đó chưa có cái thú tìm hiểu nghệ thuật ẩm thực dân tộc của Nhật Bản.

Khác với thời Minh Trị, bây giờ các giáo sư ngoại quốc, những người thường áp đặt cách nhìn của mình đối với Nhật Bản cho các sinh viên, không còn giảng dạy trong các trường đại học nữa. Bây giờ người Nhật tự tạo lấy cách nhìn của mình đối với đất nước. Nước Nhật hiện đại đã đánh mất khá nhiều vẻ bí ẩn, nhưng vẫn làm người ta ngạc nhiên vì “tính chất đặc biệt” của mình. Thực ra, “tính chất đặc biệt” có nguồn gốc từ nhiều thế kỉ trước. Những buổi biểu diễn của nhà hát Kabuki truyền thống vào năm 1928 đã gây ấn tượng tốt đẹp đối với các trí thức Liên Xô. Eyzenshteyn* thán phục nghệ thuật tranh khắc truyền thống của Nhật. Bruno Taut (1880-1938), một kiến trúc sư nổi tiếng của Đức, trốn chạy chủ nghĩa phát xít và định cư ở Nhật, hết lời ca ngợi nền mĩ thuật và kiến trúc truyền thống của Nhật. Ông rất thích dinh thự của hoàng đế ở Katsura (gần Kyoto) và đền thờ Thần đạo ở Ise. Ông cho rằng kiến trúc Nhật Bản mang tính chức năng, vì vậy mà đẹp. Nhưng tất cả những phát hiện này đều liên quan đến quá khứ…

•

S. M. Eyzenshteyn (1898-1948), đạo diễn điện ảnh, nhà nghiên cứu nghệ thuật nổi tiếng của Liên Xô - ND.

Các nhà trí thức Âu châu đánh giá cao nền hội họa Nhật Bản, họ cũng đã từng làm quen với trà đạo, một số người còn say mê môn Jujitsu (bây giờ gọi là Judo - nhu đạo). Những người có học ở châu Âu biết Nhật là nước đầu tiên, trong số những quốc gia lớn nhất thế giới, không còn người mù chữ. Nhưng học vấn của dân chúng cao đến mức nào? Đấy là những người ngày nào cũng đọc báo và viết trên những tờ giấy dài thòng những lời cầu nguyện rồi bỏ vào mồm nhai, sau đó thì ném xuống chân bức tượng đồng của Saigo Takamori, người anh hùng thời “Minh Trị Duy Tân”. Những mẩu giấy như thế chất thành đống dưới chân bức tượng một nhân vật lịch sử thời hiện đại*, trông như một ngẫu tượng thời tiền sử vậy. Năm 1926, Boris Pilniak còn trông thấy một người đàn bà đang ôm một linga bằng đá*. Chỉ cần đi ra khỏi trung tâm Tokyo một chút là ta sẽ rơi ngay vào một nước Nhật khác mà người châu Âu cho rằng vẫn còn “man rợ”. Vâng, phụ nữ Nhật dịu dàng và hấp dẫn, nhưng có thể chịu đựng sự mất tự do và đè nén tình cảm “con người” của mình đến bao giờ nữa? Cho đến lúc đó các quy định bất thành văn vẫn bắt phụ nữ không được rên la khi sinh con…

•

Pilniak B. Gốc rễ của mặt trời Nhật Bản. Trang 52.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 44-45.

Người châu Âu thường chỉ trích người Nhật vì “thiếu tính hợp lí”. Người ta cho rằng người Nhật không tuân thủ chặt chẽ về mặt giờ giấc. Họ lấy làm “ngạc nhiên” khi thấy lãnh đạo các xí nghiệp tỏ ra quá “dễ dãi” đối với nhân viên: công nhân đến muộn và mất nhiều thời gian “hút thuốc”. Còn đối với các “công nhân” cổ trắng thì lãnh đạo nhiều công ti lại cho rằng kiểm soát gắt gao viên chức (ghi thời gian đến và đi, kiểm soát số lần đi vệ sinh…) là thể hiện thái độ nghi ngờ và như vậy là có tính chất “lăng nhục”. Ở Nhật các hình thức giao thiệp “tiên tiến”, tức là nhân viên công ti gặp họ ở tiền sảnh, không mời ngồi và chỉ dành cho khách hàng trung bình chừng hai phút, không được chấp nhận. Các nhà quản lí Nhật Bản khẳng định rằng như thế là bất lịch sự, bao giờ họ cũng phải mời nhau nước trà và nói đủ thứ chuyện về thời tiết rồi mới bàn công việc*.

•

Hashimoto Takehiko. “Tính đúng giờ và việc áp dụng quản lí theo khoa học vào Nhật Bản” // Nichibunken Japan Review. 2002. số 14. Trang 112-113.

Nước Nhật đã có phản ứng đối với những lời phê bình. Năm 1920, Bộ Giáo dục tổ chức một cuộc triển lãm lấy tên là “Thời gian”, và ngày 10 tháng 6 được tuyên bố là Ngày thời gian trên cả nước. Theo cuốn Nihon Shoki thì chính ngày này, vào năm 671, trong hoàng cung Nhật Bản người ta đã sáng chế ra những chiếc đồng hồ nước đầu tiên. Trong buổi lễ khai mạc triển lãm, học sinh đã thả lên trời những quả bóng bay mang theo các băng giấy với hàng chữ “Đúng giờ”. Phòng triển lãm treo đầy các khẩu hiệu kêu gọi tuân thủ giờ giấc và tiết kiệm thời gian. Trong một cuốn sách mỏng do Hiệp hội cải thiện điều kiện sống xuất bản vào dịp này có viết như sau: “Một chiếc đồng hồ chính xác là điều kiện chính cho việc tuân thủ giờ giấc. Tốt nhất là chỉnh lại đồng hồ theo tiếng súng đại bác bắn vào giữa trưa, cũng có thể đi đến bưu điện hoặc nhà ga gần nhất để chỉnh đồng hồ. Nếu chỉnh theo tiếng súng thì phải nhớ rằng tốc độ âm thanh truyền trong không khí là 340 mét một giây”. Trong ngày 10 tháng 6, các thành viên của Hiệp hội còn mang đồng hồ bấm giây ra đường và đề nghị khách bộ hành chỉnh lại đồng hồ cho thật chính xác. Các chùa chiền đều đánh chuông trống, còn nhà máy thì hú còi vào giữa trưa hôm đó. Đấy cũng là sáng kiến của Hiệp hội*.

•

Hashimoto Takehiko. “Tính đúng giờ và việc áp dụng quản lí theo khoa học vào Nhật Bản”. Trang 105-106; Nishimoto Ikuko. “Dạy tính chính xác: Bên trong và bên ngoài trường tiểu học” // Nichibunken Japan Review. 2002. số 14. Trang 130.

Nếu đánh giá tình hình một cách toàn diện thì cần phải nói rằng lòng hăng say tìm hiểu nước Nhật đã đi vào thoái trào, đằng sau cái bộ mặt “Đông phương” có nhiều điều gợi cho người ta không phải là niềm xúc động mà là nỗi băn khoăn. Việc xuất hiện ở phương Tây môn Nhật Bản học đã giúp đánh giá nước Nhật và người Nhật một cách tỉnh táo hơn. Việc Nhật Bản tham gia vào nền kinh tế và chính trị thế giới đã đưa nước này không chỉ thành đối tác mà còn là đối thủ của các nước, và báo chí phương Tây không thể cứ “xơi” mãi sự “lạ lẫm” của đất nước và những phong tục “đáng yêu” của người dân Nhật được nữa, mà phải nêu ra được đặc điểm kinh tế, xã hội, quân đội và chính sách địa-chính trị của nước này. Đúng vậy, thành tựu trong lĩnh vực công nghiệp và quân sự của Nhật Bản đã làm cho người ta tôn trọng, nhưng đây chỉ là thái độ ngạc nhiên của người đã trưởng thành trước thành công của một cậu thiếu niên đang lớn mà thôi. Phương Tây không hề che giấu, nó vẫn là người ấn định luật chơi và không chấp nhận bất kì cách làm nào khác. Trưng tâm của thế giới là châu Âu, Nhật chỉ là đàn em. Như chúng ta đã biết, trong gia đình Nhật Bản, người em bao giờ cũng chịu số phận hẩm hiu. Đúng vậy, Nhật Bản đã tham gia tất cả các cuộc hội nghị quốc tế quan trọng, nhưng lần nào người ta cũng chỉ cho nó vị trí thật sự của mình. Nhật Bản không được giữ vai trò chính trong bất cứ hội nghị nào.

Không chỉ nhà nước mà ngay người Nhật cũng bị lờ thị. Trong Hội nghị Hòa bình ở Paris năm 1919, đoàn đại biểu Nhật Bản định đưa vào điều lệ Hội Quốc Liên điều khoản về quyền bình đẳng sắc tộc của người ngoại quốc trong các nước hội viên, nhưng đã bị Anh và Mĩ cực lực phản đối. Các chính khách phương Tây luôn khẳng định quyền bình đẳng, nhưng có lẽ đây là những bài tập của môn tu từ học, còn hiện thực đời sống thì lại khác. Vào năm 1924, ở Mĩ có khoảng 127 ngàn kiều dân Nhật, họ là những nông dân giỏi, trở thành những người cạnh tranh với các điền chủ địa phương, làm cho những người này tốc giận. Người Nhật thích sống quần tụ trong những cộng đồng khép kín, nhưng dư luận xã hội lại cho rằng họ, cũng như người Trung Quốc, là “những người không có khả năng hội nhập” và điều đó được coi là thái độ ngoan cố không thể chấp nhận được. Mĩ đã giúp Nhật khắc phục hậu quả trận động đất kinh hoàng vào năm 1923, nhưng ở Mĩ lại có những đạo luật hạn chế quyền sở hữu đất đai của kiều dân Nhật. Ngày 16 tháng 4 năm 1924, Mĩ đã thông qua Nghị định về nhập cư, theo đó, mỗi năm chỉ có 186 người Nhật được nhập cư vào Mĩ. Nghị định này đã gây ra làn sóng phản đối ở Nhật. Hanihara Macao, Đại sứ Nhật ở Mĩ lúc đó đã viết: “Đối với Nhật Bản, điều này (Nghị định về nhập cư - TG) không phải là vấn đề quyền lợi mà là nguyên tắc… Quan trọng là người ta có coi Nhật là một dân tộc, tôn trọng hay không tôn trọng…”*. Tin tưởng vào sức mạnh kinh tế của mình, ở đâu Mĩ cũng đòi thực hiện “nguyên tắc mở cửa”. Nhưng lời nói của họ thường cách xa việc làm khi vấn đề liên quan trực tiếp đến nước Mĩ. Ở Nhật bắt đầu có chiến dịch tẩy chay hàng hóa Mĩ. 15 tờ báo của Nhật ra tuyên bố chung gọi hành động của chính quyền Mĩ là một cái tát giáng vào mặt công dân toàn thế giới. Trên thực tế, người Nhật không coi mình là công dân mà là thần dân của Chiêu Hòa. Nhưng trong lúc vội vã, không ai để ý đến chuyện này.

•

Trích theo Saveliev I. R. Người Nhật ở ngoại quốc. Lịch sử di cư của người Nhật đến Bắc và Nam Mĩ. Đông phương học Saint Peterburg, 1997. Trang 123.

Luật nhập cư Mĩ không chỉ chống lại người Nhật mà còn chống cả người Trung Quốc nữa. Như vậy, theo cách hiểu của người Nhật thì bộ luật này đã đánh đồng họ với những người cu li đáng khinh. Đó cũng là sự lăng mạ lòng tự tôn dân tộc. Người Nhật dễ tự ái và không chịu để cho người ta làm nhục. Nhiều năm sau đạo luật nhập cư vẫn được coi là biểu tượng của một nước Mĩ kiêu ngạo, không coi Nhật ra gì. Bất kì chuyện gì xảy ra trên thế giới cũng đều là tội của Mĩ cả. Ngay cả vai trò trung gian của Tổng thống Roosevelt trong việc kí kết Hòa ước Portsmouth* (1905) bây giờ cũng bị coi là trò thâm hiểm của Mĩ: chính Mĩ đã không để Nhật làm cho Nga thất bại hoàn toàn. Mà trên thực tế thì Roosevelt chỉ đứng ra làm trung gian sau khi có lời đề nghị từ phía Nhật…

•

Hiệp ước hòa bình giữa Nga và Nhật, chấm dứt cuộc chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905); kí ngày 23 tháng 8 (5 tháng 9) năm 1905 tại cảng Portsmouth (bang Hamsphire - Mĩ) - ND.

Người Nhật lên án Mĩ là thi hành chính sách hai mặt. Điều này tương đối gần với sự thật. Nhưng cũng phải nhớ cả điều sau đây: ở Nhật người ngoại quốc không có quyền sở hữu đất đai, người Triều Tiên và Đài Loan phải có giấy phép đặc biệt mới được tới Nhật, họ bị tước quyền bầu cử, phân biệt chủng tộc công khai là chuyện bình thường.

“Mặc cảm vị thành niên” làm người Nhật lo lắng không chỉ trên bình diện quốc gia mà cả trên bình diện cá nhân. Một trong những biểu hiện của nó là mặc cảm về sự bất toàn của cơ thể. Người Nhật cho rằng mình không đẹp, họ rất muốn cao lớn thêm để sánh ngang với người châu Âu. Nhà văn Natsume Soseld (1867-1916) khi còn ở London thường tỏ ra xấu hổ về màu da và chiều cao của mình. Theo lời ông thì suốt thời gian ở đấy ông chỉ tìm được có một người thấp như mình. Nhưng hóa ra khi đến gần ông mới phát hiện ra rằng mình đang đứng trước một cái gương… Trong một thời gian dài, cơ thể người châu Âu được coi là mẫu mực về hình thể - khi vẽ một người “đẹp” cùng thời, nhiều họa sĩ Nhật đã vẽ người Âu chứ không phải người Nhật. Muốn đạt được lí tưởng như thế thì cần phải đưa người Nhật vào sống trong những điều kiện của người châu Âu. Người ta lại còn cho rằng cử động cơ thể của người Nhật “làm hỏng” “tính tự nhiên” của con người và phá vỡ tỉ lệ cân đối giữa phần trên và phần dưới cơ thể*.

•

Nishimura Hiroshi. Shogako de isu ni suwaru koto. Mono to shintai kara miru nihon-no kindai-ka // Kokusai nihon bunka kenkiu senta. Kyoto, 2005. Trang 123.

Ngay từ thời Minh Trị, các bác sĩ đã khẩn thiết đề nghị người Nhật không ngồi trên những mảnh chiếu-tatami mà chuyển sang ngồi ghế - họ nói rằng ngồi trên nền nhà sẽ làm cong cột sống và như thế là làm giảm chiều cao. Công tác tuyên truyền “lối sống văn minh” đã mang lại kết quả: nội thất nhà ở Nhật Bản đã có thay đổi. Dĩ nhiên, trước hết đấy là những gia đình khá giả. Akutagawa Ryunosuke mô tả phòng làm việc của một người giàu có như sau: “Cửa sổ kiểu Pháp nhìn xuống dòng sông Sumida, trần nhà màu trắng với những đường viền thếp vàng, ghế và đi-văng bọc da màu đỏ, chân dung Napoleon đệ nhất treo trên tường, tủ sách bằng gỗ cẩm lai chạm trổ cầu kì, lò sưởi bằng đá hoa cương gắn một cái gương, một cây thông bonsai đặt trên lò sưởi mà ông Miura quá cố rất thích - khung cảnh phòng làm việc đặc trưng thời đó là như thế… Ông Miura thường mặc bộ kimono bằng lụa đắt tiền; ông ngồi bên dưới bức chân dung của Napoleon và đọc một tác phẩm nào đó, ví dụ như Les Orientates của Victor Hugo*”.

•

Akutagawa Ryunoske. Tuyển tập. Tập 4. Trang 499.

Mặc dù những người như Miura chỉ là thiểu số rất nhỏ, nhưng người ta ghen tị với họ vì họ là những người tạo ra khuôn khổ để người khác bắt chước. Nhà ở truyền thống của Nhật không có đồ gỗ, chỉ một ít người có điều kiện bày biện theo kiểu châu Âu. Vì vậy mà người ta phải sử dụng cả “mưu trí của nhân dân”. Trong truyện ngắn Một người bình thường không bình thường, nhà văn Kunikida Doppo (1871-1908) có dẫn ra một ví dụ về cách bài trí bàn học “theo lối châu Âu” của một cậu học trò có tên là Sosaku như sau: ““Bàn” là một cái ghế “ngựa” rẻ tiền, ghế là một tấm ván đóng vào một cái hòm đơn giản. Sosaku rất ngạc nhiên khi nghe thầy giáo nói rằng bàn ghế Nhật có hại cho sức khỏe và cậu ta nhanh chóng thực hiện được ý tưởng của mình*”.

•

Kunikida Doppo. Truyện ngắn chọn lọc. T. Tpekha dịch. Moskva: GIKHL, 1958. Trang 134.

Thói quen cõng con trên lưng cũng bị lên án - nó làm lưng người ta cong lại. Nhưng việc loại bỏ thói quen này không được thực hiện với những biện pháp quyết liệt như với thói quen ngồi: chỉ có phụ nữ cõng con mà cải cách thì lại do đàn ông thực hiện, họ phải cải cách chính mình trước đã. Việc thay đổi khẩu phần ăn (tăng chất đạm), tăng cường tập thể dục và thể thao cũng mang lại kết quả. Dưới thời Minh Trị, người Nhật đã cao thêm hẳn 1 centimet, nhưng thế vẫn chưa đủ. Mặc dù đã rất cố gắng, họ vẫn còn thấp hơn người châu Âu. Nhưng điều đó chi làm cho người ta càng ao ước đuổi kịp và vượt châu Âu hơn nữa. Viên thanh tra trong tác phẩm Đại lí cua đóng hộp (1929) của nhà văn Takiji Kobayashi (1903-1933) đã gào lên với những người đánh cá trước khi họ ra biển như sau: “Mặc dù thấp bé nhưng không thể thua bọn razini-roske (cách gọi mang tính khinh miệt người Nga - TG) kia được”*. Cách đó chưa lâu, người Nhật vẫn tự gọi mình là người Xpác-tơ của vùng Viễn Đông. Ý họ muốn nói đến tâm hồn cao thượng, tính kiên cường và hào hiệp của mình. Nhưng ở Nhật, ta sẽ chẳng thể nào tìm được một cái gì đó tương tự như nghệ thuật Hi Lạp cổ đại. ở Nhật cũng không có sự sùng bái cơ thể con người như trong nền văn hóa Hi Lạp.

•

Takiji Kobayashi, Naosi Tokunaga, Fujimori Seikichi. Nhật Bản: Tuyển tập. Kharkov: Người công nhân Ukraine, 1933. Trang 28.

Tuy nhiên, người ta vẫn tìm được trong cơ thể người Nhật những đường nét mà họ nên tự hào. Nhưng đấy không phải là chiều cao hay sức mạnh mà trước hết là ý niệm thẩm mĩ.

Bài báo “Sắc đẹp hình thể của người Nhật” của Asakura Fumiyo (1883-1964), vốn là kiến trúc sư danh tiếng của Nhật, là minh chứng cho điều đó. Bài báo này được công bố vào năm 1929. Tác giả bài báo kêu gọi người Nhật tìm trong cơ thể mình cái mà họ cần phải tự hào. “Khi nhìn thấy một người châu Âu chân dài chớ vội thán phục và trầm trồ ‘phong độ quá!’. Khi nhìn thấy mái tóc vàng và màu mắt xanh của cô gái châu Âu chớ vội ghen tị với cô ta và trầm trồ ‘đẹp quá!’. Tuy nhiên, khi nhìn thấy một người đàn ông hay đàn bà châu Âu, người Nhật thường có thói quen thán phục và ghen tị một cách mù quáng, chuyện này đã trở thành truyền thống và định kiến. Tôi lên án thói quen đó. Nếu người Nhật biết rõ cơ thể mình hơn thì khi trông thấy người châu Âu họ sẽ cảm thấy sự vượt trội về mặt hình thể của mình”*.

•

Asakura Fumio. Nihonjin-no Jintai // Nippon-no hokori. Tokyo, 1929. Trang 600.

Để tìm cho bằng được “niềm tự hào về mặt thể hình”, tác giả bài báo nhấn mạnh rằng cần tập trung chú ý không phải vào sức mạnh thể chất (về mặt này, người Nhật không thể nào ngang hàng với người châu Âu được) mà là sắc đẹp thẩm mĩ, cùng với những suy luận cực kì rối rắm về mặt sinh lí học của cơ thể người Nhật. “… Nếu chúng ta xem nhật kí của du khách châu Âu đã từng viếng thăm Nhật Bản thì sẽ thấy rằng… tất cả đều ghi nhận đôi mắt ướt, đen huyền, long lanh của người Nhật. Trước đây họ cho rằng mắt sâu, sáng đục là chuẩn. Vì thế càng dễ hiểu và hoàn toàn tự nhiên là khi thấy đôi mắt người Nhật - trong và sáng long lanh như bầu trời mùa thu - là họ ghi ngay lên những trang đầu tiên của nhật kí… Còn nếu đi sâu hơn nữa, từ hình thức bên ngoài chuyển sang sinh lí học, thì khi phân tích một cách kĩ lưỡng sẽ thấy rằng ở đây chúng ta cũng tìm được không ít những bằng chứng chứng tỏ rằng người Nhật có cái để mà tự hào. Màu mắt có liên quan trực tiếp đến ánh sáng theo cách hiểu của vật lí học. Như chúng ta đã biết, màu đen có khả năng hấp thụ ánh sáng tốt nhất, càng xa màu đen và càng gần màu trắng thì khả năng này càng giảm. Nhờ thế mà con ngươi màu đen nhận được nhiều ánh sáng do đối tượng phát ra nhất, thị lực tăng lên, mắt đỡ mỏi hơn. Vì con ngươi màu sáng hấp thụ ít ánh sáng hơn cho nên khả năng phản xạ của nó tăng lên. Do đó ánh sáng do vật thể phát ra sẽ bị phản xạ lại là chính, kết quả nhìn không rõ và mắt dễ mỏi hơn. Ngoài ra, mắt người Nhật dài vì vậy mà góc nhìn cũng lớn hơn. Nếu góc nhìn của người châu Âu là 160-170 độ, thì người Nhật có thể nhìn rõ vật ở góc 180 độ”.

Tác giả cho rằng tóc người Nhật là đẹp nhất thế giới, biểu hiện qua nét mặt của người Nhật cũng mềm mại và hấp dẫn nhất thế giới. Tay cũng thế: không những đẹp, ngón tay của người Nhật còn có thể làm được những việc tỉ mỉ nhất. “Một người ngoại quốc nói: ‘Chúng ta còn phải trải qua một chặng đường tiến hóa dài nữa mới có thể đạt được mức độ chính xác như những ngón tay của người Nhật’”.

Không phải vô tình mà Asakura nhắc đến thuyết tiến hóa. Ở Nhật, thuyết tiến hóa và áp dụng thuyết tiến hóa của Darwin vào lĩnh vực xã hội được phổ biến khá rộng rãi. Có thể trước hết là vì thuyết này hàm chứa ý tưởng về quá trình phát triển (khả năng chuyển từ tình trạng “bán khai” sang “văn minh”) gieo vào lòng người ta hi vọng về sự thay đổi tình trạng hiện hữu. Đấy chính là điều mà người Nhật đang cố gắng hướng tới. Asakura Fumiyo khẳng định rằng: “Darwin, cha đẻ của thuyết tiến hóa, đã chứng minh rằng xét về cấu tạo của nét mặt, biểu hiện qua nét mặt, lông, tóc và cấu tạo của da thì người chầu Âu gần với dã nhân hơn người phương Đông. Nghĩa là về mặt này người phương Đông chúng ta đã tiến xa trên đường tiến hóa và văn hóa”.

Lập luận của Asakura còn một điểm lí thú nữa. Đấy là mặc dù ông nói về sắc đẹp hình thể của tất cả “người Nhật”, nhưng phía sau những “người Nhật” đó vẫn thấp thoáng hình bóng người phụ nữ. Không phải vô tình mà trên bức họa nhằm chứng tỏ sự cân đối của cơ thể người Nhật lại là hình một phụ nữ. “Một số người khẳng định rằng rất ít phụ nữ Nhật đẹp, nhưng có thể tìm được một người phụ nữ châu Âu nào có sắc đẹp đoàn trang nhưng đồng thời lại trong sáng và tinh tế như thế này không? Tôi cho rằng phụ nữ Nhật Bản là những người đẹp nhất thế giới”.

Tác giả không bàn về sắc đẹp của đàn ông Nhật. Thay vào đó, ông lại bàn về sinh học và cho rằng chân cong làm cho người ta đứng vững hơn. “Không phải những đôi chân ngắn và vững chắc này đã mang lại chiến thắng không tiền khoáng hậu cửa chúng ta trong các cuộc chiến tranh Trung-Nhật và Nga-Nhật hay sao?”

Asakura Fumiyo rút ra kết luận như sau: “Tôi cảm thấy hạnh phúc và biết ơn vì được sinh ra không chỉ như một người phương Đông mà còn là một người Nhật. Dĩ nhiên là tôi không phủ nhận rằng người châu Âu có vẻ đẹp của mình. Tôi cho rằng dân châu Âu cũng có những nét đặc thù, có thể tự hào, họ có nhiều nét đẹp. Tuy nhiên, không được quên rằng người Nhật còn có nhiều nét đẹp hơn và không cần ghen tị với họ một cách vô ích. Cần phải tìm cho ra cái đẹp trong cơ thể của chúng ta và nói thật to lên những lời ngợi ca sắc đẹp Nhật Bản”.

Trong nháy mắt phức cảm tự ti về sự bất toàn đã trở thành phức cảm tự tôn. Asakura Fumiyo không phải là người đơn độc, ý tưởng của ông đã được gieo vào mảnh đất màu mỡ. Những bộ óc sáng láng nhất của Nhật Bản lúc đó đã tiếp thu nó một cách nghiêm túc, việc tìm hiểu cơ thể người Nhật từ quan điểm thẩm mĩ vẫn được tiếp tục. Asakura chưa đề cập tới màu da vàng, vốn được coi là bằng chứng của “sự bất toàn” của người Nhật. Không chỉ người châu Âu, trong nền văn hóa truyền thống Nhật Bản người đẹp da trắng cũng vẫn được ca ngợi. Nhưng ngay từ năm 1934, trong tiểu luận Ca ngợi cái bóng nổi tiếng của mình, Tanizaki Junichiro (1886-1965) viết như sau: “Một số người Nhật có nước da trắng hơn người châu Âu, một số người châu Âu lại có nước da đen hơn người Nhật, nhưng tính chất của cái trắng và đen này cũng khác nhau… Da người Nhật dù trắng thế nào cũng vẫn có cái bóng. Không muốn tụt hậu so với các bà người châu Âu, phụ nữ Nhật Bản tìm mọi cách phủ lên một lớp son màu trắng từ cổ cho đến mặt và ở tay thì đến tận nách. Tuy nhiên họ cũng không thể nào xóa hết được màu đen bên dưới lớp son phấn đó”*.

•

Tanizaki Junichiro. Ca ngợi cái bóng // Ca ngợi cái bóng. Truyện ngắn của các tác giả Nhật Bản do M. R Grigoriev dịch. Đông phương học Saint Peterburg, 1996. Trang 62.

Như vậy nghĩa là bằng cách tránh khái niệm “da vàng”, trong thế kỉ kì thị chủng tộc, đấy là khái niệm có tính khinh khi, Tanizaki khẳng định rằng người ta (chủng tộc) khác nhau không phải bởi màu da mà là sắc thái, hình thành do sự kết hợp giữa đen và trắng. Tuy ông không khẳng định trực tiếp là da người Nhật đẹp hơn da người Âu châu, nhưng xu hướng chung của bài tiểu luận cho phép ta đi đến kết luận như thế. Nhưng chỉ sau đó hai năm, một nhà thơ nổi tiếng tên là Hagiwara Sakutaro (1886-1942), trong bài tiểu luận Người đàn bà Nhật Bản, đã dũng cảm tuyên bố: “Màu da là nét đẹp chủ yếu của người đàn bà Nhật Bản. Da màu sữa đậm phớt đen đúng là rất đẹp… Da của phụ nữ châu Âu khác ở chỗ là trắng tuyệt đối vì vậy mà không có cái màu phớt đen đó… Màu trắng của người da trắng là màu trắng của bột gạo đã được tẩy trắng hoàn toàn - một màu trắng khô khốc vô vị, cả tay lẫn lưỡi đều không thể nào cảm nhận được… Dĩ nhiên là đàn bà Nhật cũng có những người khác nhau, nhưng đẹp nhất là người có nước da trắng pha một chút ánh vàng. Đàn bà Nhật Bản mà có nước da trắng như người châu Âu là những người đàn bà vô vị và thiếu sức hấp dẫn… Những người có nước da màu sữa đậm, tức là kết hợp giữa trắng và vàng và sờ vào thấy nhẵn là những người đàn bà Nhật Bản đẹp nhất, mà cũng là đẹp nhất thế giới nữa. Những người đàn bà mà bên dưới lớp phấn thấp thoáng màu da vàng là những người không có đối thủ, đấy là sắc đẹp không đơn điệu. Thời gian gần đây phụ nữ Âu châu đã phát hiện ra điều này và bắt đầu sử dụng phấn màu vàng, nhưng còn lâu họ mới được như phụ nữ Nhật Bản… Khuôn mặt trát đầy son phấn của phụ nữ châu Âu là sự kết hợp của màu sáng loá và màu đỏ chóe, đấy là sự đơn giản, mất hết sức hấp dẫn. Nhìn từ xa thì thấy loá và đẹp, nhưng đây là cái đẹp vô hồn, vô vị… Nói chung, sắc đẹp của đàn bà Nhật Bản giống như sắc đẹp của hoa cỏ Nhật Bản, đấy là sắc đẹp có chiều sâu, thanh khiết*”.

•

Trích theo Majima Ayu. Kiiro jinsiu to iu umei-no tiokoku // Kindai nihon-no shintai kankaku. Tokyo: seikiusia, 2004. Trang 127.

Hagiwara là người có khiếu thẩm mĩ và nhận xét của ông đúng là sắc sảo. Nhưng không được quên rằng đấy chỉ là chủ nghĩa sô-vanh của người da trắng lộn trái ra mà thôi. Chỉ có điều bây giờ biểu hiện của dòng giống “thanh cao” và sắc đẹp không còn là da trắng mà là da vàng. Hagiwara thấy rằng phụ nữ châu Âu chỉ có vẻ đẹp khi đứng xa, còn ông ta - theo truyền thống Nhật Bản - lại thích nhìn ở khoảng cách gần. Không chỉ nhìn, ông ta thích cả vẻ đẹp xúc giác nữa. Càng gần đối tượng thì quan sát càng trọn vẹn, thêm nữa, Hagiwara kích hoạt cả vị giác để hấp thụ sắc đẹp. Điều làm cho người ta chú ý là cách tiếp cận như thế đã không được áp dụng cho đàn ông Nhật Bản. Đàn ông Nhật Bản đã dùng đàn bà để bù đắp cho phức cảm bất toàn của mình. Nhưng như thế cũng có nghĩa là chưa khắc phục được hoàn toàn phức cảm. Hành động của các quân nhân chỉ cho người ta con đường, đấy là nơi đàn ông Nhật Bản có thể tìm được niềm tin vào chính mình.

Hầu như tất cả những cái mới trong cuộc sống đều đến từ phương Tây. Ngay cả những thay đổi trong gia đình, tức là thay đổi những điều thiêng liêng nhất. Người Nhật rất tự hào về gia đình, họ coi gia đình là cơ sở của nhà nước “đặc thù” của mình. Nhà văn Ishizaka Yojiro (1900-1986) từng ca ngợi gia đình Nhật Bản bằng những ngôn từ sau đây: “Tình đoàn kết dân tộc đặc biệt mạnh mẽ, nó đưa Nhật Bản vào hàng những quốc gia hạng nhất, nó dựa trên quan hệ bền vững giữa cha mẹ và con cái và mặt khác, là quan hệ giữa vợ và chồng, tức là những quan hệ tạo thành xương sống của đời sống xã hội. Những mối quan hệ này không có vẻ ngoài rực rỡ như người châu Âu và không có cái gọi là dấu ấn của chủ nghĩa duy lí, nó giản dị, không màu mè mà cháy bỏng ở bên trong, điều đó làm cho nền tảng xã hội của chúng ta càng thêm vững chắc*”.

•

Ishizaka Yajiro. Những tờ giấy từ cái cặp // Bộ mặt Nhật Bản: tác phẩm dịch và tiểu luận. Trang 252.

Báo chí trong những năm 1920 bắt đầu công bố những bức ảnh ghi lại cảnh gia đình Nhật Bản cùng nhau ăn uống xung quanh những chiếc bàn chân thấp như là biểu tượng của sự gắn bó trong gia đình. Nhưng trong gia đình truyền thống Nhật Bản người, ta lại ăn riêng - ông chủ gia đình không bao giờ ngồi ăn chung với vợ con. Ý tưởng cả nhà cùng ngồi ăn xuất phát từ phương Tây. Nhưng người Nhật không chịu công nhận điều đó là “nhập khẩu” và coi việc cả gia đình quay quần quanh bàn ăn là sáng kiến của chính mình, thể hiện sự bền vững của các mối quan hệ trong gia đình. Có thể nhận ra trong sự vi phạm “tác quyền” như thế cái phức cảm bất toàn mà người Nhật đang phải chịu đựng. Tháng 4 năm 1925, trước khi lên đường sang Anh dụ học, hoàng tử Titibu (em của hoàng đế Chiêu Hòa) đã tự tổ chức lễ tiễn đưa hoành tráng trên sân vận động bên cạnh đền thờ Minh Trị. Ông ta đã thẳng thừng tuyên bố rằng cơ sở của nền thể thao đương đại là “tinh thần Bushido”* do tổ tiên người Nhật nuôi dưỡng.

•

Bushido - tinh thần samurai - ND.

Trong các lĩnh vực khác tình hình cũng tương tự. Một mặt, nhiều nhà văn công nhận rằng văn học Nhật Bản đương đại không thể nào sánh được với văn học châu Âu. Năm 1915, Akutagawa Ryunosuke viết: “Liệu có tránh được bi quan không khi mà các nhà văn Nga đã có Chiến tranh và hòa bình trước Nhật! Mà không chỉ Chiến tranh và hòa bình, tôi sẽ lấy làm kinh ngạc nếu có một trong những tác phẩm như Anh em nhà Karamazov, Tội ác và trừng phạt hay Anna Karenina xuất hiện ở Nhật Bản”*. Ba năm sau Akutagawa vẫn đặt văn học Nhật ở vị trí rất thấp. ““Anh đã đọc Iudif* chưa?” Nếu chưa thì nhất định phải đọc. Nếu đã đọc rồi cũng nên đọc lại. Tất cả những thứ đang được viết ở đây đều chẳng có giá trị gì. Tôi chẳng có giá trị gì. Văn học Nhật Bản chẳng có giá trị gì*”.

•

Akutagawa Ryunosuke. Tuyển tập. Tập 4. Trang 399.

•

Ý nói vở kịch của kịch tác gia người Đức tên là Friedrich Hebbel Christian (1813-1863) - ND.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 454-455.

Mặt khác, người Nhật bắt đầu tán dương văn học cổ điển của mình. Tán dương chính cái nền văn học cổ điển mà trước đây họ không thèm để ý đến. Trước đó, ở Nhật không có khái niệm “văn học” chung chung. Không có lịch sử nền văn học. Nhưng bây giờ, dưới ảnh hưởng trực tiếp của châu Âu, các giáo sư và nhà báo Nhật bắt đầu đi tìm và đã tìm được cội nguồn của truyền thống văn học Nhật Bản. Cuộc tìm kiếm bắt đầu từ thời Minh Trị, cuộc tìm kiếm phải nói là gian nan. Lí do đơn giản là vì Nhật Bản không có lịch sử văn học, không ai nghĩ đến chuyện đó. Nhưng muốn đạt mục đích cao thượng thì phải cố gắng - đối với người Nhật, hiện tượng phải có lịch sử thì mới được coi là chính danh. Lịch sử càng dài thì càng tốt. Các nhà văn hiện đại cho rằng cần phải tạo được nền tảng vững chắc cho lịch sử văn học. Đấy không đơn giản là lĩnh vực văn học - nhiệm vụ đã trở thành đề án mang tầm quốc gia.

Năm 1890, Mikami Sanji (1865-1939) và Takatsu Kuwasaburo (1864-1921) xuất bản tác phẩm Lịch sử văn học Nhật Bản, gồm hai tập - đây là tác phẩm đầu tiên thuộc loại này. Sau đó là hàng loạt ấn phẩm khác. Năm 1920, Owada Takeki (1857-1910) công bố kiến giải của mình về lịch sử văn học của đất nước, trong đó ông ghi nhận rằng “lịch sử văn học là phương tiện chủ yếu trong việc giáo dục lòng yêu nước”. Nói cách khác, lịch sử văn học của đất nước đã được công nhận là vấn đề quan trọng mang tầm cỡ quốc gia.

Tất cả những cuốn lịch sử văn học này đều khẳng định rằng Nhật Bản có truyền thống văn học lâu đời hơn châu Âu. Về mặt niên đại, văn học Nhật Bản đứng thứ hai thế giới, tức là chỉ sau Trung Quốc. Nhưng các nhà nghiên cứu văn học Nhật Bản đã bỏ qua một định đề tối quan trọng về “văn học dân tộc” trong cách hiểu của châu Âu: Nền văn học này phải được viết bằng ngôn ngữ dân tộc, vì vậy mà ở phương Tây các tác phẩm viết bằng chữ Latin không được đưa vào phạm trù văn học “dân tộc”. Trong khi đó, người Nhật lại bình thản đưa vào lịch sử văn học Nhật Bản các tác phẩm huyền thoại viết từ thế kỉ thứ VIII bằng chữ Hán như Kojiki (Ghi chép những huyền thoại về việc hình thành những hòn đảo Nhật Bản) và Nihon Shoki (Nhật Bản Thư Kỷ), Fudoki* (Dư địa chí các tỉnh của Nhật Bản).

•

Suzuki Sadami. Quan niệm về “văn học” ở Nhật. Kyoto: Trung tâm Nhật học quốc tế, 2006. Trang 175-179, 219.

Nhưng có lẽ “thành công” nhất là Manyoshu (Hợp tuyển thơ ca Nhật Bản, viết vào nửa sau thế kỉ thứ VIII), được coi là tác phẩm đầu tiên của nền văn học Nhật Bản. Manyoshu còn được gọi là Kinh thi của Nhật Bản. Dù Kinh thi của Trung Quốc được viết trước đó cả ngàn năm thì đấy cũng không phải là vấn đề. Dù thế nào thì Nhật vẫn đứng vững ở vị trí thứ hai. Cần nói thêm rằng trước đó cuốn Kokinshu (Hợp tuyển thơ ca Nhật, viết năm 905) được coi là tác phẩm kinh điển. Nhưng bây giờ Kokinshu bị coi là “loại hai”, “giả tạo” và “nữ tính”, người ta nhận thấy trong nhiều bài thơ tình ái của nó dấu hiệu của sự yếu đuối và suy đồi, còn Manyoshu lại có “sự hồn nhiên” trong việc thể hiện những tình cảm mà sau này đã bị Khổng giáo và đạo Phật che lấp. Vì một số bài thơ trong Manyoshu là thuộc thể loại văn học dân gian rất phù hợp với hộ nông dân của nhà nước “nhân dân” mà Nhật Bản đã xây dựng nên. Các nhà thơ cách tân, tức là những người không làm thơ Tanka (loại thơ chỉ có 31 âm tiết - ND) mà là thơ Sintaisi (thơ mới), không giới hạn về khuôn khổ và đề tài, cũng coi Manyoshu là hợp tuyển đầu tiên của mình vì trong cuốn hợp tuyển này cũng có khá nhiều bài thơ dài* (nagauta*).

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 223-225.

•

Nagauta là bài hát dài, dùng trong nhà hát kabuki - ND.

Chương trình học của học sinh, sinh viên còn có cả những bài Haiku (chỉ có 17 từ) của Matsuo Basho (1644-1694). Trước đây thể thơ Haiku chỉ thịnh hành trong giới bình dân, tầng lớp thượng lưu coi thể thơ này là loại “hạ đẳng”. Basho và Yosa Buson (1718-1783) được giới có học biết đến trước hết là vì ngoài thơ Haiku họ còn làm thơ bằng chữ Hán, một yếu tố không thể thiếu nếu muốn được coi là người có văn hóa. Nhưng thời thế đã đổi thay, người ta bắt đầu thán phục cả những bài thơ viết bằng tiếng Nhật của họ. Vì trong thơ ca Nhật Bản có nhiều bài nói về sự biến chuyển bốn mùa trong tự nhiên, cho nên người ta lại bàn về tính độc đáo của cách tiếp cận này: văn học châu Âu tập trung vào con người, còn văn học Nhật Bản lại có cảm nhận cực kì độc đáo về tự nhiên.

Văn xuôi viết bằng tiếng Nhật cũng được xem xét lại. Các tác phẩm của Ihara Saikaku (1642-1693) được liệt vào hàng tuyệt tác và ông được công nhận là “Boccaccio* của Nhật Bản”. Còn nhà soạn kịch Chikamatsu Monzaemon (1653-1724) thì được coi là “Shakespeare* của Nhật Bản”. Nhưng nổi danh nhất lại là Murasaki Shikibu (978-1014) với tác phẩm Truyện kể Genji được viết vào đầu thế kỉ XI. Ở đây cũng có ảnh hưởng của châu Âu vì xã hội truyền thống Nhật Bản với những tiêu chuẩn đạo đức khắt khe của Khổng giáo vốn vẫn coi tác phẩm với những tình tiết yêu đương mùi mẫn này là phi đạo đức. Ngay tên tác giả của Truyện kể Genji đã gây ra trong xã hội trọng nam khinh nữ này sự tức giận rồi. Ngay từ nửa sau của triều đại Minh Trị người Nhật đã phát hiện lại được vẻ đẹp trong văn phong của Murasaki, nhưng năm 1899 Haga-Yaiti (1867-1927), một nhà văn và là người đấu tranh tích cực cho nền văn hóa dân tộc, đã phải cay đắng nhận xét: “Thật đáng buồn là chúng ta phâi công nhận tác phẩm mô tả cái xã hội băng hoại đó là tuyệt tác của nền văn học của chúng ta. Thật khủng khiếp khi học trò phải coi nó là cuốn sách giáo khoa*”.

•

Giovanni Boccaccio (1313-1357) là một nhà văn và nhà thơ nổi tiếng người Ý - ND.

•

William Shakespeare (1564-1616) là nhà thơ và nhà soạn kịch người Anh lừng danh thế giới - ND.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 229.

Nhưng bản lề của quá trình đánh giá lại tác phẩm Truyện kể Genji và toàn bộ nền văn học giai đoạn Heian* lại là cuốn Lịch sử văn học Nhật Bản của một nhà Nhật Bản học nổi tiếng người Anh tên là George Aston (1841-1911). Trong tác phẩm này, xuất bản năm 1898, George Aston ghi nhận vai trò nổi bật của phụ nữ trong việc tạo dựng nền văn học Nhật Bản và so sánh Murasaki với Fielding* và Richardson*, ông tuyên bố rằng Truyện kể Genji là đỉnh cao nhất của chủ nghĩa hiện thực và chẳng có gì “xấu xa” trong đó hết.

•

Giai đoạn Heian (Heian-jidai, có nghĩa là hòa bình hay thanh bình), là giai đoạn kéo dài từ năm 794 đến 1185, khi ảnh hưởng của Khổng giáo và các trào lưu Hán học khác đạt đỉnh cao nhất - ND.

•

Henry Fielding (1707-1754), nhà văn nổi tiếng người Anh, một trong những người đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa châu Âu - ND.

•

Samuel Richardson (1689-1761), nhà văn người Anh, thủy tổ của nền văn học “tình cảm” - ND.

Ý kiến của một người Anh uyên bác đã gây cho người Nhật ấn tượng mạnh, các nhà đạo đức học đành tạm thời ngậm miệng, còn lối sống tự do thời Đại Chính đã giúp cho việc quảng bá tác phẩm Truyện kể Genji, các nhà nữ quyền cũng đưa Murasaki ra làm lá chắn. Hai nhà văn nổi tiếng là Yosano Akiko (1878-1943) và Tanizaki Junichiro (1886-1965) đã dịch tác phẩm này sang tiếng Nhật đương đại. Tóm lại, Truyện kể Genji được coi là kiệt tác và được người ta gọi là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong lịch sử văn học thế giới. Trong khi so sánh Truyện kể Genji với những tác phẩm cùng thời trong nền văn học châu Âu, các nhà văn Nhật Bản ghi nhận sự tao nhã, tinh tế và kiệt xuất trong việc mô tả chiều sâu tâm lí nhân vật. Nói chung, nhận xét như thế là đúng. Nhưng việc so sánh với nền văn học Rome cổ đại lại được ít người thực hiện.

Trong khi suy nghĩ một cách kĩ lưỡng về dân tộc và đặc tính của dân tộc mình, rất nhiều người Nhật đã đi tìm không chỉ những cái chung, những cái gắn kết họ với các dân tộc khác và các nền văn hóa khác mà còn đi tìm những cái tách biệt họ với thế giới. Cái ước muốn bệnh hoạn muốn được khác người đã giành được thế thượng phong. Người Nhật coi cái khác người là cái đặc biệt. Cái đặc biệt lại trở thành cái ưu việt. Chủ nghĩa yêu nước trở thành chủ nghĩa dân tộc và tinh thần bài ngoại, thế giới bị chia thành “ta” và “họ”, thành người “của ta” và người “của họ”.

MÀN 12
QUÂN ĐỘI: ĐỜI NHẸ TỰA LÔNG HỒNG

Thái độ hoài nghi của châu Âu đối với hiện thực của đời sống đương đại Nhật Bản đã làm cho người Nhật bực mình. Họ muốn nhiều hơn thế. Nhưng muốn đạt được cái “nhiều” này thì phải cần thời gian. Cần thời gian để làm cho hàng hóa Nhật trở thành những món hàng có sức cạnh tranh thật sự. Nâng mức sống của người dân lên cũng cần thời gian. Sự sốt ruột đang bào xé tâm can họ. Trên trường quốc tế họ chỉ có một sản phẩm duy nhất có sức cạnh tranh mà thôi - đấy là quân đội. Nhưng hóa ra sau này mới rõ rằng đội quân này, khi chạm trán với các cường quốc, cũng không có đủ khả năng cạnh tranh. Song trong nửa đầu thời Chiêu Hòa người ta tưởng rằng chính quân đội sẽ mang sự kính trọng và vinh quang về cho tổ quốc.

Hàng thế kỉ qua nước Nhật đã giải quyết các vấn đề của mình bằng nguồn lực nội tại và không hề nghĩ đến những không gian sinh tồn rộng lớn khác. Nhưng bây giờ, trong xã hội đã xuất hiện ý kiến cho rằng có thể giải quyết các vấn đề theo cách khác. Lực lượng quân sự tăng cường sức mạnh. Nguồn lực chủ yếu của họ là con người, mà lại là những người mặc quân phục. Những lời kêu gọi đưa nguồn lực này vào sử dụng ngày càng được nói một cách dõng dạc hơn.

Trong hàng ngũ sĩ quan lục quân có rất nhiều người cấp tiến. Cả cấp cao lẫn cấp thấp. Đến đầu những năm 1920, quân đội đã đánh mất tính quý tộc mà trước đây nó từng có. Sự gia tăng quân số đã dẫn đến hiện tượng là càng ngày trong quân đội càng có nhiều người sinh ra từ những vùng lạc hậu, nghèo nàn và ít học hơn (nhất là từ vùng Đông-Bắc Nhật Bản). Quân đội trở nên dân chủ hơn, cấp tiến hơn và… dốt nát hơn. Nếu trước đây có nhiều sĩ quan đã từng sống và học tập ở phương Tây thì nay số người như thế đã không còn là bao. Trình độ sĩ quan giảm đi trông thấy. Hàng ngũ sĩ quan là môi trường tuyệt vời cho tinh thần bài tư bản và bài dân chủ. Những trọc phú mới nổi, các chính khách xôi thịt, các nhà tư bản tài chính và đồng tiền là những thứ làm người ta tức giận. Quan niệm cào bằng đã trở thành quan niệm được nhiều người chia sẻ. Trong quân đội có khá nhiều người bắt chước Karl Marx mà khẳng định rằng: chủ nghĩa tư bản tất yếu sẽ dẫn đến chủ nghĩa cộng sản, nhưng họ lại lên án cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa cộng sản, coi đấy là sản phẩm của phương Tây “thối tha”. Các cấp chỉ huy quân sự tỏ thái độ bực tức khi thấy giới tư sản gắn bó với thị trường thế giới, vì vậy mà họ cho rằng giới tư sản không có lòng yêu nước. Kết quả là quốc hội, gồm phần lớn là những kẻ tham nhũng, thường tìm cách cản trở việc chi tiêu trong lĩnh vực quân sự. Quân đội, nói chung, thường muốn áp dụng những giải pháp “đơn giản”, tức là dùng vũ lực. Các quân nhân “mới” coi thường mạng sống - cả của mình lẫn của người khác.

Nhật là đất nước có nhiều trẻ con và thanh niên. Trong các nước công nghiệp phát triển trên thế giới, Nhật là nước đứng đầu về tỉ lệ thanh thiếu niên trên tổng số dân. Mà thanh niên lại là thành phần chủ lực của quân đội. Những quan điểm cấp tiến thường thịnh hành trong môi trường như thế. Nhưng cai trị đất nước lại là những người già, sinh ra từ thời Minh Trị. Người già, các chính khách và những kẻ giàu có đầy thế lực bị những người cấp tiến trẻ tuổi coi là chướng tai gai mắt*. Đấy là những người đã mất hết tinh thần “chiến đấu”, họ chỉ nghĩ đến việc giữ nguyên hiện trạng, họ chỉ mơ ước ổn định và hòa bình. Chính vì thế mà những người già mới cắt bớt quân số, cắt bớt quân đội của những người trẻ tuổi, những người đang muốn thể hiện mình. Do truyền thống sống lâu lên lão làng trong xã hội Nhật Bản cho nên khi kinh tế gặp nhiều rắc rối thì con đường hoạn lộ trong lĩnh vực dân sự quả là không có gì sáng sủa. Thời chiến, sức mạnh của tuổi trẻ có thể được hiện thực hóa một cách thành công và nhanh chóng hơn nhiều.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. Trang 105.

Khác với lục quân, sĩ quan hải quân có nguồn gốc chủ yếu từ tầng lớp samurai và giới thương nhân. Cũng giống như nhiều nước khác trên thế giới, các thủy thủ là “hạt giống” của quân đội. Truyền thống của hải quân Nhật có nguồn gốc từ hải quân Anh quốc - dưới thời Minh Trị và đầu thời Đại Chính, các chuyên gia quân sự người Anh đã huấn luyện hải quân Nhật Bản. Thiếu niên có thể gia nhập các trường bộ binh ngay sau sáu năm học phổ thông bắt buộc và miễn phí, tức là vừa tròn 13 tuổi. Nhưng phải tốt nghiệp trung học, nghĩa là đủ 17 tuổi mới được vào trường hải quân. Những lớp cuối cấp là những lớp phải đóng học phí, riêng chuyện này cũng đã làm cho nhiều người xuất thân từ “nhân dân” không thể vào các trường hải quân. Vì vậy mà hải quân không chỉ có học hơn mà còn bảo thủ hơn. Trong hải quân, những người cấp tiến với tư tưởng cào bằng không được nhiều người ủng hộ như trong lục quân. Hải quân Nhật Bản vốn có nguồn gốc từ đội thương thuyền trong những thập kỉ đầu tiên dưới thời Minh Trị. Tổ hợp Mitsubishi hiện nay chính là công ti lớn đầu tiên thực hiện việc vận chuyển các chuyến hàng quân sự trên biển. Trong môi trường đó không thể có chuyện coi tiền là vương quốc của tội lỗi. Nước ngoài cũng không phải là ác quỷ - các sĩ quan hải quân thường hút xì gà và uống rượu whisky. Vì vậy mà về phần lớn các vấn đề, hải quân thường có quan điểm cân bằng hơn lục quân. Quan hệ giữa hải quân và lục quân khá phức tạp và không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Họ thường ủng hộ những giải pháp khác nhau, đấy đều là do quyền lợi cục bộ. Theo truyền thống có từ thời Minh Trị, Nhật Bản không có Bộ Quốc phòng. Bộ Lục quân và Bộ Hải quân cùng làm một việc, nhưng họ thường tìm đủ mọi mưu kế để hại nhau. Ngày lễ truyền thống của lục quân và hải quân được đưa vào lịch. Ngày 10 tháng 3, đúng ngày này năm 1905 quân đội Nhật đã đánh tan lực lượng của Nga ở Mukden (thuộc Mãn Châu - ND), còn hải quân lấy ngày 27 tháng 5 (trận đánh ở vùng biển gần đảo Tsushima) làm ngày truyền thống. Ngay cả khi muốn tìm các geisha ở thủ đô Tokyo, họ cũng đến những “phố cô đầu” khác nhau.

Tuy có những khác biệt về môi trường, nhưng không được coi những khác biệt giữa lục và hải quân là không thể khắc phục. Nói chung, cả lục quân lẫn hải quân đều có chung lí tưởng, những lí tưởng đã thúc đẩy họ thực hiện những hành động phiêu lưu mất hết tính người, và họ lại là đồng minh chứ không phải là đối thủ trong những vụ phiêu lưu đó.

Người mặc quân phục được dân của đế chế Nhật Bản vĩ đại tôn trọng. Mặc dù trong những năm 1920, nền văn hóa tư sản thành thị đã sinh ra thái độ coi thường các quân nhân, nhưng trên thực tế, đấy chỉ là một nhóm nhỏ những kẻ bị xã hội ruồng bỏ. Nói chung, người Nhật vẫn có thái độ tôn trọng các binh sĩ vì họ là những người phải chết trên chiến trường, họ là những tử thi trong tương lai. Riêng điều này đã đưa họ đến gần với Thượng Đế rồi. Ngay trong ngày nhập ngũ tân binh đã được dạy rằng từ nay cơ thể anh ta “nhẹ tựa lông hồng”. Coi như từ nay anh ta không còn làm chủ cơ thể của mình nữa mà đã hiến dâng nó cho nhà vua. Những người mặc quân phục là những người chỉnh tề, nghiêm chỉnh, phong lưu nhưng không tìm cách làm giàu. Đối với quan niệm truyền thống thì điều này khá quan trọng - các samurai chỉ nhận khẩu phần gạo cố định và không được phép tham gia kinh doanh. Trong giới samurai, nói đến chuyện tiền nong bị coi là bất lịch sự. Nhưng khẩu phần của samurai không phụ thuộc vào giá gạo trên thị trường. Còn các quân nhân hiện nay thì cảm nhận được sự lên xuống của thị trường trên da thịt của chính mình. Họ cho rằng mình không đáng phải chịu cảnh như thế. Không chỉ các quân nhân, những người Nhật khác cũng nghĩ như vậy. Quân nhân là những người yêu nước, họ luôn nghĩ đến số phận của nước Nhật. Nhưng không phải là nước Nhật bình thường mà là nước Nhật vĩ đại kia.

Triều đại Chiêu Hòa bắt đầu trong giai đoạn của “các chính phủ đảng phái”. Vì quân nhân bị cấm tham gia hoạt động chính trị, có nghĩa là vai trò của giới quân nhân đã giảm sút. Trên thực tế, họ đã gặp một vài thất bại to lớn trong những năm 1920. Sau sự phá sản của chiến dịch chiếm đóng Sibiri, uy tín của quân đội giảm sút hẳn, trong những năm 1924-1925 người ta đã xóa sổ 4 sư đoàn (35 ngàn người). Nhật Bản đã đồng ý giới hạn lực lượng hải quân, nước này cũng đã kí Hiệp ước Briand-Kellogg, quy định không sử dụng chiến tranh như là phương tiện giải quyết các tranh chấp quốc tế. Các chính phủ đảng phái đã thể hiện sự yếu đuối không thể chấp nhận được. Năm 1927, quân đội Tưởng Giới Thạch chiếm được Nam Kinh, nhiều người ngoại quốc, kể cả người Nhật, bị giết hại. Tàu chiến Mĩ và Anh bắn phá các vị trí của quân Quốc Dân đảng, nhưng Nhật thì không làm gì hết. Vì sao lại thế? - các quân nhân lên tiếng chất vấn.

Giới quân nhân kiên quyết đấu tranh. Đầu năm 1928, khi quân đội của Tưởng Giới Thạch tấn công lên hướng Bắc, giới quân nhân đã đòi kì được việc đưa quân tới bán đảo Sơn Đông để bảo vệ những quyền lợi của Nhật ở đó. Đụng độ đã xảy ra ở Tế Nam, nhiều người chết và bị thương. Làn sóng bài Nhật bùng nổ trên khắp Trung Quốc, nhưng danh dự của đế chế đã được cứu vãn. Các sĩ quan bị cho về vườn được nhận chức giáo viên quân sự trong các trường phổ thông - trước đây chưa có môn này. Việc đưa môn học đó vào trường phổ thông đã tạo điều kiện cho việc đào tạo “các chiến binh thực thụ” trong tương lai. Tuy tham gia Hiệp ước Briand-Kellogg, nhưng cũng trong năm 1928 chính phủ Nhật buộc phải từ chối kí hiệp ước cấm sử dụng vũ khí hóa học và vũ khí vi trùng. Hiệp ước Geneva về đối xử nhân đạo với tù binh chiến tranh cũng không được phê chuẩn. Phương Tây thâm độc định trói buộc chính phủ Nhật Bản bằng một mạng lưới trách nhiệm quốc tế, nhưng giới quân nhân và phần đông dân chúng đều coi đấy là những biện pháp nhằm hạn chế chủ quyền quốc gia của Nhật Bản.

Tất cả thanh niên đủ 20 tuổi đều phải tòng quân. Lính mới, tuỳ thuộc vào sức khỏe, được phân vào 1 trong 7 nhóm. Mỗi nhóm sẽ làm những công việc khác nhau trong thời gian tại ngũ. Thời gian tại ngũ là 2 năm. Tất cả binh lính và sĩ quan đều sẵn sàng hi sinh như các “samurai” thực thụ, nhưng đa số chẳng có quan hệ gì với những người samurai trong quá khứ. Con đường hoạn lộ của sĩ quan phụ thuộc vào năng lực và sự cố gắng. Có nhiều đại tá và tướng lĩnh xuất thân từ những gia đình bình thường. Quân đội được coi là một định chế mà việc thăng tiến đước thực hiện “một cách công bằng”. Ngoài xã hội người ta vẫn tin rằng trong quân đội không có con địa chủ, cũng chẳng có con bần cố nông. Tiền không phải là điều kiện tiên quyết cho con đường hoạn lộ của quân nhân. Trong quân đội, nạn ô dù cũng không phát triển như trong lĩnh vực dân sự.

Quân đội Nhật là quân đội nhân dân. Những kẻ “trốn tránh” bị gọi là “những phần tử phản dân”. Quân đội nhân dân, nhưng không phải là “đội quân công nông” như ở Liên Xô mà là đội quân nông dân. Phần lớn binh lính và sĩ quan lục quân (cả cấp cao lẫn cấp thấp) đều là con em nông dân. Giới sĩ quan cho rằng thanh niên nông thôn chính là những người lính mạnh khỏe, dễ bảo, ít nói. Tóm lại, là tuyệt vời. Người Nhật hoàn toàn đồng ý với ông Yokoi Toshioshi (1860-1914), Giáo sư trường Đại học Nông nghiệp Tokyo, khi ông này cho rằng “con đường của người lính” và “con đường của người nông dân” cũng chẳng khác nhau là mấy: hôm nay là nông dân, ngày mai là lính; hôm nay là lính, mai lại là nông dân. Thực tế đúng là như thế. Nghĩa là các vị chỉ huy trong quân đội cũng suy tư về cuộc đời bằng những phạm trù trong quan niệm truyền thống của người nông dân. Trở về làng sau khi giải ngũ, họ sẽ tham gia vào Lực lượng trù bị hùng mạnh (thành lập năm 1910) và trở thành người cổ động cho những tư tưởng của quân đội.

Rất khó cắt giảm quân đội Nhật. Dân cư đông đúc ở Nhật Bản bảo đảm cho sự tồn tại một đạo quân hùng hậu, quân đội sẽ thu hút tất cả những người khó tìm được chỗ đứng trong đời sống dân sự. Con trai cả được quyền thừa kế mảnh đất của gia đình, nhưng mảnh đất đó không thể nuôi được tất cả mọi thành viên. Nhiều người con thứ ở lại quê nhà và làm thuê cho anh cả suốt đời nhưng vẫn không có điều kiện làm nhà và xây dựng gia đình riêng. Những người khác thì ra thành phố hay vào quân đội. Tiễn đưa tân binh trở thành ngày hội. Còn một lí do nữa là ở trong quân đội ăn không mất tiền. Đối với làng quê Nhật nghèo khó và đông dân thì đây là một lí do quan trọng để giữ cho bằng được một đội quân đông người. Quân đội được coi là người “cha nuôi”.

Trước khi lên đường nhập ngũ, người chiến sĩ mới bao giờ cũng đi chụp ảnh, giống như người ta vẫn chụp trong ngày thành niên hay ngày cưới vậy. Bức ảnh này sẽ nằm trong album gia đình. Thời gian tại ngũ được coi là một trong những giai đoạn quan trọng của đời người. Trong ngày lên đường nhập ngũ người ta còn lấy lá quốc kì quấn quanh cành cây tuyết tùng xanh tươi quanh năm và đem đặt ngay trước nhà - giống như bó cây kadomatsu ngày tết vậy. Ảnh mà người lính mới gửi về từ nơi đóng quân được đặt ở chỗ trang trọng nhất trong phòng khách. Người ta mang đồ cúng đặt trước bức ảnh và khấn vái, cầu cho người lính mạnh khỏe trở về*.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no Jusho to sono usiro // Nitijoseikatsu-no naka-no shoryoku-sen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 368.

Tòng quân được coi là nghĩa vụ vinh quang. Nghĩa vụ bảo vệ tổ quốc và nhà vua. Đối với người lính thì đấy là giai đoạn trưởng thành, trở thành người đàn ông “thực thụ” - mạnh mẽ, dũng cảm, biết vâng lời và đủ sức vượt qua khó khăn. Như thế nghĩa là, quá trình phục vụ trong quân đội được coi như một nghi lễ - một trong những nghi lễ quan trọng nhất của đời người. Trong cuốn sổ tay dành cho binh sĩ, một tân binh gương mẫu mô tả ngày đầu tiên trong đời người lính như sau: Sau khi đến đơn vị “tôi đi tắm và rửa sạch mọi vết bẩn của thế gian, rồi tôi thay bộ quần áo mới và đọc lời thề… Con người cũ của tôi không còn tồn tại nữa, tôi chỉ còn một ý nghĩ trong đầu là công việc của người lính, tôi đã nhận thức được sự thật vĩ đại trong sự nghiệp bảo vệ tổ quốc*”.

•

Heiey kara. Suketchi tsushin // Gunji kyoikusia. Tokyo, 1926. Trang 39.

Đoạn văn trên cho người ta khái niệm rõ ràng là trại lính - khác với ngôi nhà quen thuộc - được coi là một nơi chốn đặc biệt, có tác dụng thanh tẩy. “Trong đời sống bình thường người ta coi những lần dọn vệ sinh vào mùa xuân hay mùa thu như là công việc chán ngắt, như là trách nhiệm chẳng thú vị gì; nhưng may là trong quân đội đấy là công việc được quan tâm nhiều nhất” và tuần nào người ta cũng dọn vệ sinh*. Tính chất thanh tẩy của quân đội được khẳng định không chỉ bằng việc đi tắm, việc thay quần áo và dọn vệ sinh mà còn bằng việc đánh mất ngay chính thể xác của mình. Thân xác không còn là của người lính, anh ta đã hiến dâng thể xác của mình cho nhà nước; nhưng không nghi ngờ gì nữa, sự hi sinh này chính là phúc lạc. Thể xác đã nằm hoàn toàn trong tay nhà nước, nhà nước sẽ chăm lo cho nó. Người chỉ huy trực tiếp tự khoác lên mình trách nhiệm nặng nề của một bà mẹ, còn người lính thì được giải thoát khỏi những mối bận tâm về cơ thể của mình trong vòng hai năm*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 110.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 50.

Người lính giải thoát khỏi thân xác của mình theo nghĩa là bây giờ anh ta không còn điều khiển nó nữa, nó phải thực hiện mệnh lệnh của người chỉ huy, mệnh lệnh của người chỉ huy được coi là mệnh lệnh của chính hoàng đế. Thân này là để phục vụ cho tổ quốc và nhà vua. Thực hiện không tốt nhiệm vụ của mình cũng có nghĩa là không trung thành. Tất cả những gì thuộc về tổ quốc và nhà vua đều phải được giữ gìn một cách cẩn thận. Vì vậy mà người lính phải có cơ thể khỏe khoắn và mạnh mẽ. Kaibara Ekiken (1630-1714), một trong những nhà Khổng học nổi tiếng nhất, đã dạy thế hệ trẻ như sau: “Cơ thể con người là do cha mẹ sinh ra, nó có nguồn gốc từ Đất và Trời. Người ta sinh ra là nhờ Đất, Trời và cha mẹ cho nên cơ thể không phẫi là sở hữu riêng của người đó. Cơ thể do Trời Đất ban tặng, cơ thể nhận được từ cha mẹ, cho nên phải chăm sóc cơ thể một cách kĩ lưỡng và kính cẩn, không được làm hại nó. Phải sống cho lâu. Đấy là trách nhiệm làm con trước Trời và Đất, trước mẹ và cha*”. Như vậy nghĩa là, trước đây ở Nhật người ta đã dạy rằng cơ thể không phải là của mình. Và vì nhà vua được chính thức coi là “cha mẹ” dân cho nên ngài cũng là Chúa Trời, người lính dùng thân thể của mình để phụng sự ngài.

•

Trích theo: Shirahata Yozaburo. Asobi-o sen to ya umarekemu. Kindai-no supotsu no nihon-jin-no sintaikan, joron // Nihon kenkyu,1989. Trang 181.

Người lính phải trải qua nhiều thử thách cam go - chuẩn bị chiến đấu, hành quân; mang vác. Một trong những thử thách của người lính là làm việc trong nhà bếp. Đấy không chỉ là công việc nặng nề về mặt thể xác mà còn nặng nề về mặt đạo đức nữa: người lính phải chấp nhận rằng anh ta đang làm công việc của đàn bà. Quân đội là “không gian, trong đó không có chỗ cho đàn bà. Rường cột của đất nước là những đầy tớ trai. Nhưng nhất định có lúc anh sẽ trở thành đầy tớ gái*”. Đóng vai đàn bà tức là người lính đã giết chết kinh nghiêm thời thanh niên của mình và trở thành một người đàn ông thực thụ. Hay là trở thành một ông thánh thực thụ, giữa một không gian trong sạch và nhu cầu thì ngày càng ít đi. Vì vậy mà lính mới thì ăn không đủ no còn những người đã ở trong quân ngũ lâu năm thì hoàn toàn thỏa mãn với khẩu phần được cấp. Cơ thể hân hoan và tự động chuyển sang chế độ quân đội: “Khi nghĩ rằng cơ thể của mình đã âm thầm và tự động chuyển hóa thành cơ thể của một người đàn ông thì ta hiểu rằng không có môi trường nào tốt hơn*”.

•

Heiey kara. Suketchi tsushin. Trang 76.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 78-79.

Người lính phải khỏe mạnh về mặt thể chất, nhưng trong quân đội người ta còn chú ý rèn luyện tinh thần nhiều hơn. Ông thánh thực sự, như mọi người đều biết, là người làm chủ được thể xác của mình. Đấy là người có thể tạo ra những điều thần kì không phải là nhờ vào sức mạnh thể chất mà là nhờ vào một tinh thần mạnh mẽ và đã được thanh lọc. Quan tâm trước hết là rèn luyện tinh thần. Một trong những biện pháp rèn luyện là học đấu kiếm - kiếm bằng gỗ (kendo) và súng trường. “Mục đích của môn đấu kiếm là nâng cao trình độ của binh sĩ, đặc biệt là việc đào luyện tinh thần bất khuất”. Vì vậy mà việc tiến đến gần đối thủ, chuyển sang đánh nhau tay bo, chiến thắng nhờ sức mạnh được coi là vi phạm nguyên tắc của nghệ thuật đấu kiếm và như vậy là không giúp cho việc hoàn thiện tinh thần.

Văn hóa Nhật coi việc chạm vào người khác là biểu hiện của thái độ gây hấn và vì vậy mà bị cấm. Xã hội Nhật Bản tìm mội cách ngăn chặn những biểu hiện gây hấn thâm nhập vào tập thể. Việc này được huấn luyện ngay từ thuở ấu thơ. Trong một loạt truyện tranh xuất bản năm 1881, trẻ em được cảnh báo nên tránh xa những trò chơi vô hại như “chọi gà”. Người ta thậm chí còn đề nghị không cho trẻ em chơi những trò có kẻ thắng người thua (ví dụ như bịt mắt bắt dê và ú tim)*. Sau này tinh thần ganh đua có phát triển, nhưng người Nhật chưa bao giờ đạt thành tích cao trong các môn thể thao có sự tiếp xúc trực tiếp cơ thể của châu Âu. Trong những kì đại hội Olympic tổ chức trước chiến tranh, Nhật gặt hái được huy chương chủ yếu là nhờ các vận động viên bơi lội và điền kinh. Bóng chày là môn thể thao thịnh hành nhất ở Nhật, đây cũng là môn mà vận động viên hai đội không tiếp xúc trực tiếp cơ thể.

•

Bijuaru uaido meidji jidaikan // Shogakkan. Tokyo, 2005. Trang 486.

Quân đội Nhật là một phần của xã hội Nhật Bản. Vì vậy mà trong các trận đấu kiếm người ta phải đặc biệt chú tâm vào sự trong sáng của các dự định của mình, được thể hiện ở sự chính xác trong tư thế của người lính*. Nói cách khác, phải tập trung chú ý vào tư thế của chính mình chứ không phải vào đối thủ. Chiến đấu với chính mình - cần phải gọi hệ thống huấn luyện binh sĩ Nhật Bản như thế. Điều đó sẽ được thể hiện không chỉ trong cuộc sống đời thường mà còn trong chiến đấu nữa. Cơ sở của cách huấn luyện như thế là chiến thuật của các samurai thời trung cổ và sự tu tập của các nhà sư Phật giáo. Binh lính thời nay cũng phải giống như họ. Vì vậy mà người ta đã chọn môn đấu kiếm là một trong những phương cách giáo dục tinh thần bất khuất cho binh lính.

•

Heieykara. Suketchi tsushin. Trang 65-70.

Không phải vô tình mà tác giả cuốn sổ tay nhấn mạnh “sự đúng đắn của các tư thế”. Nền văn hóa Nhật đặc biệt quan tâm đến chữ lễ trong hành vi. Chữ lễ - trước hết là quy định về trang phục, cách nói năng và động tác, có rất nhiều tác phẩm (cả thời trung đại lẫn đương đại) nói về tác phong khi giao tiếp. Lễ là sự khác biệt giữa văn hóa và bán khai. Vì vậy mà đời sống trong quân ngũ được xã hội coi không chỉ như là sự hạn chế tính cá nhân và quyền tự do mà còn như quá trình tiến gần tới văn hóa nữa. Càng nhiều quy định về cách hành xử thì vốn văn hóa càng cao. Lễ là những câu thúc đối với hành vi của con người do sức mạnh ngoại tại cao siêu áp đặt. Trong cuộc đời người lính, sức mạnh này được thể hiện thông qua rất nhiều quy định, quân đội Nhật quả là có nhiều quy định, đấy là khi so với các quân đội khác trên thế giới. Ngay ở những trang đầu, người lính đã được hướng dẫn những tình huống mà anh ta phải có động tác cúi chào khác nhau. Tác giả bản hướng dẫn đã liệt kê được 49 tình huống như thế*!!!

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 9-34.

Quân đội đào tạo chàng thanh niên nông thôn thành người đàn ông đích thực. Nhưng trong khi trói buộc anh ta bằng một đống quy định như thế thì quân đội lại không dạy anh ta biết cách tự đưa ra quyết định. Nắm được một cách thành thục các động tác cần thiết cho việc duyệt binh, đi nhanh (114 bước, mỗi bước dài 75cm, trong một phút), chạy (170 bước, mỗi bước dài 85cm, trong một phút)*, đào hào và bắn súng, người lính Nhật, nhờ có tinh thần kỉ luật, dễ dàng đánh bại được sự kháng cự thiếu tổ chức, nhưng khi giáp mặt đối thủ thực sự thì anh ta thường thua bởi vì chiến đấu trên thực tế bao giờ cũng là phải biết xử lí những tình huống bất ngờ, không ai lường trước được. Khi khẳng định rằng quân đội là trường đào luyện người đàn ông thực sự, các viên tướng Nhật đã quên mất rằng đàn ông không chỉ là người biết vâng lời. Nhưng vâng lời lại được coi là phẩm chất chính của người đàn ông.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 59.

Phẩm chất chính của người lính Nhật là tuyệt đối vâng lời chỉ huy. Một người từng tham gia buổi đón tiếp tân binh mô tả sự kiện đó như sau: “Năm người lính cũ đi dọc theo hàng quân và tát cho mỗi tân binh một cái thật đau mà không cần báo trước. Người nào không đứng “nghiêm” bị đánh nhiều hơn. Sau đó một viên trung sĩ mới hỏi từng người rằng vì sao anh ta bị đánh. Từng người phải trả lời và sau đó lại bị một cái tát đau điếng nữa. Cuối cùng, có một người lính trả lời rằng anh ta không biết. “Đúng!”, viên chỉ huy nói, “Khi người ta đánh các vị thì các vị không được tìm lí do. Hoàng đế đã nói trong đạo dụ của mình rằng các vị không được ngả theo những ý nghĩ của đời thường hay các ý kiến chính trị, các vị phải là những nhà ái quốc, chỉ có thế thôi. Đơn giản là các vị phải làm những gì người ta bảo*””. Trong quân đội đánh nhau là chuyện bình thường, cấp chỉ huy và xã hội đều không coi đấy là chuyện đáng phải lên án. Biết im lặng chịu đòn cũng nằm trong quá trình huấn luyện.

•

Browne C. Tojo: tiếng hô muôn năm cuối cùng. New York; Chicago; San Francisco, 1967. Trang 40.

Đơn vị quân đội được coi như một gia đình. Chỉ huy là cha mẹ, bạn đồng ngũ là anh em. Ẩn dụ này còn có tính thuyết phục hơn vì các đơn vị quân đội Nhật thường được phiên chế theo nguyên tắc đồng hương.

MÀN 13
ĐẠI SUY THOÁI:
CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN CHIẾN TRANH

Trong những năm 1920, mức sống của người Nhật đã cải thiện đáng kể: thu nhập của người thành thị tăng lên, giáo dục tốt hơn, sinh viên đại học tăng lên đến 70 ngàn người. Xuất hiện nhiều thiết bị điện máy: quạt điện, lò sưởi điện, máy hút bụi, bếp điện, ấm điện, lò nướng điện, bàn là điện. Trên thực tế, hàng hóa chẳng có bao nhiêu, nhưng việc quảng cáo những món hàng mới đã làm cho dân chúng rối loạn đầu óc lên rồi. Nhưng dù sao số người may mắn được làm chủ những chiếc xe đạp hay chiếc máy khâu hiệu Singer đang ngày càng gia tăng. Ngay trong khu vực Tohoku, được coi là lạc hậu, mà cũng có đến 80% nhà dân có điện. Nhưng nói cho đúng, gia đình bình thường chỉ có 1, 2 bóng đèn. Điện dùng cho sinh hoạt chỉ chiếm dưới 10% lượng điện năng của cả nước.

Sự phát triển của công nghiệp dẫn đến kết quả là diện tích cây xanh trong thành phố giảm, nhưng thiết bị gia dụng thì lại tăng. Một hình thức bán hàng mới - bán trả góp - đã giúp dân chúng có thêm điều kiện mua sắm. Gia đình nào cũng có thể mua trả góp. Trong năm 1935, ở Tokyo và khu vực ngoại vi, trong tổng số 130 ngàn cửa hàng thì có 10 ngàn của hàng bán theo kiểu trả góp. Quần áo đàn ông là món hàng được mua trả góp nhiều nhất. Sau đó là xe đạp, ô tô, máy thu thanh, máy khâu, giấy bút, “thiết bị khoa học” (chủ yếu là thiết bị y tế và máy ảnh), đồng hồ, đồ gỗ. Nếu không kể giấy bút thì sau khi tiếp xúc với phương Tây, người Nhật mới biết đến những món hàng này.

Vào nửa sau những năm 1920, Tokyo đã có một số đường nét của một thành phố Âu châu. Công việc khắc phục thảm họa động đất năm 1923 kết thúc vào năm 1930.

Bộ trưởng Nội vụ Goto Simpei đã nung nấu kế hoạch cải tạo một cách triệt để Tokyo từ khá lầu rồi. Thành phố bị cháy dường như lại càng tạo điều kiện cho việc cải tạo thủ đô được thực hiện một cách quyết liệt hơn. Nhưng các dự án khổng lồ của Goto Simpei lại đòi hỏi rất nhiều tiền - 4 tỷ yen, tức là gấp ba lần ngân sách hằng năm của cả nước. Ngoài ra, nhiều người không đồng ý tái định cư để nhường chỗ cho việc tái thiết. Tuy nhiên, nhiều con đường mới đã được xây dựng, một số trở thành các “đại lộ” rộng rãi chưa từng có. Trường học, bệnh viện, ngân hàng, trụ sở các công ti lớn, cửa hàng bách hóa và các văn phòng chính phủ, tất cả đều được xây bằng bê tông cốt thép. Biết rằng động đất có thể xảy ra bất cứ lúc nào, người ta đã dành ra những khu vực đặc biệt để cho dân chúng đến tránh khi có hỏa hoạn. Một nhà ngoại giao Mĩ, ông Joseph Grew (1880-1965), người đã trở lại Nhật Bản sau nhiều năm đã viết về “những đường phố và đại lộ thênh thang, những tòa nhà hiện đại đồ sộ, những công viên và vườn hoa tráng lệ. Thành phố phát triển nhanh đến mức một người xa cách lâu như tôi gần như không thể thích ứng được [với những thay đổi đó]*”.

•

Grew J. C. Mười năm sống ở Nhật Bản, ghi lại từ nhật kí, thu từ, cả công lẫn tư của Joseph C. Grew, đại sứ Mĩ ở Nhật, 1932-1942. New York, 1944. Trang 26.

Thủ đô được xây dựng lại trong một thời gian ngắn, dân chúng tổ chức ăn mừng ngày kết thúc công việc tái thiết. Sau động đất, nhiều người đã rời bỏ thành phố để về sống với họ hàng ở nhà quê. Nông thôn và thành thị vẫn gắn bó với nhau bằng những mối liên hệ họ hàng. Bây giờ họ lại trở về Tokyo, có cả những người mới - thành phố đang cần thêm nhiều bàn tay và khối óc mới. Thành phố có gần 2,5 triệu người. Nhưng mỗi người lại chỉ có 1 m² cây xanh. Nhưng đối với các thành phố Nhật Bản thì đây chưa phải là chỉ số thấp nhất - ở Kyoto mỗi người chỉ có 1/4 m² cây xanh mà thôi*.

•

Sewell B. Kiumasiu-ni okeru cenjen nihon-no matizukuri katsudo // Nichibunken fomaru. 2003. Số 160. Trang 17.

Tokyo phát triển, nhưng nó không chỉ phát triển về chiều cao mà còn phát triển cả về chiều rộng nữa. Những tòa nhà có nhiều căn hộ không được dân chúng ưa thích - môi trường sống quá Âu hóa này không phù hợp với thói quen truyền thống. Những bức tường, những tầng lầu, lò sưởi và quạt thông gió của những căn nhà đó đã xóa nhoà sự khác biệt giữa bốn mùa trong một năm. Đèn điện sáng chói làm mất đi sự khác biệt giữa ngày và đêm. Trong tiểu luận Ca ngợi cái bóng, nhà văn Tanizaki Junichiro đã viết về cảnh tranh tối tranh sáng của nền văn hóa Nhật Bản với sự hoài niệm như sau: “… nhà vệ sinh của Nhật được bài trí để cho tâm hồn có thể nghỉ ngơi. Nhà vệ sinh bao giờ cũng nằm ở đâu đó giữa đám cây xanh, có mùi lá cây và rêu phong, cách xa gian nhà chính, được nối với gian nhà chính bằng một hành lang… Nhà văn [Natsume] Soseki công nhận rằng ngồi trong nhà vệ sinh buổi sáng là một thú vui và gọi đấy là một trong những khoái lạc về mặt thể chất. Để hưởng khoái lạc này thì không có chỗ nào lí tưởng hơn là nhà vệ sinh Nhật Bản - giữa những bức tường gỗ đơn giản và yên tĩnh, qua cửa sổ, người ta có thể ngắm bầu trời màu xanh nhạt và tán lá cây… Khi ngồi trong nhà vệ sinh tôi rất thích nghe tiếng mưa rơi tí tách… Nhà vệ sinh còn là chỗ để nghe tiếng côn trùng rỉ rả và tiếng chim hót, đồng thời nó cũng là chỗ phù hợp để ta ngắm trăng và hưởng thụ những hiện tượng khác nhau diễn ra suốt bốn mùa… Tôi cho rằng sẽ thú vị hơn nếu nhiệt độ ở đấy không cao hơn nhiệt độ không khí bên ngoài. Nhà vệ sinh kiểu châu Âu trong khách sạn có lò sưởi bằng hơi nước, không khí lúc nào cũng nóng, thật chẳng thú vị gì*”.

•

Grigoriev M. R Bộ mặt Nhật Bản: tác phẩm dịch và tiểu luận. Trang 296-297.

Tất cả những điều mới mẻ đều làm cho những người muốn bảo tồn truyền thống bất mãn. Những ngôi nhà nhiều căn hộ “kiểu châu Âu” (được gọi là “nhà văn hóa” - Bunka Jutaku) là dành cho các gia đình hạt nhân, trong khi lí tưởng của người Nhật vẫn là “gia đình lớn”, cả ba thế hệ cùng sống dưới một mái nhà. Tommatsu Entai (1895-1973), một nhà tư tưởng Phật giáo, đã viết: “Nhà ở kiểu châu Âu giống như một cái hang, tách biệt hẳn với nhà hàng xóm và thậm chí có những phòng riêng tách biệt hẳn với nhau. Chỉ trong những ngôi nhà như thế mới xuất hiện khái niệm “cái tôi” cá nhân hoàn toàn tách biệt với cái toàn thể. Sẽ không phải là quá đáng khi nói rằng chủ nghĩa cá nhân châu Âu được sinh ra chính từ những căn hộ đóng kín với thế giới bên ngoài, trong đó vợ chồng là trung tâm của đời sống*.”

•

Tommatsu Entai. Quan niệm của người Nhật về cái chết // Grigoriev M. R Bộ mặt Nhật Bản. Trang 259.

Tuy nhiên, cuộc sống và “sự tiến bộ” đã chiến thắng. Các bà nội trợ trong thành phố bắt đầu nấu ăn bằng bếp ga, nước sạch được cung cấp theo đường ống dẫn. Từ nay người đàn bà Nhật đứng nấu ăn chứ không còn phải quỳ nữa. Con cái của họ có những món đồ chơi làm bằng bột xenlulô. Vì nguồn tài nguyên có hạn cho nên bột xenlulô đã nhanh chóng thay thế cho gỗ và kim loại. Người ta đã dùng bột xenlulô để làm đĩa hát, lược, gọng kính. Năm 1936, Nhật là nước có sản lượng xenlulô đứng đầu thế giới. Nhưng chất lượng hàng hóa của Nhật nói chung vẫn còn rất thấp. Người châu Âu vẫn coi nhãn hiệu “Sản xuất tại Nhật” đồng nghĩa với giá rẻ nhưng chất lượng cực kì kém. Nhưng không chỉ người châu Âu. Những người giàu có Nhật Bản cũng chuộng hàng ngoại nhập. Nhân vật trong truyện ngắn của Kawabata Yasunari nhận xét về chiếc đồng hồ đeo tay của cô ta như sau: “Cái đồng hồ này thật chẳng được tích sự gì! <…> Sao tôi ghét cái đồng hồ này thế không biết! Tay thì nhỏ mà đồng hồ lại to quá. Lại là đồng hồ Nhật nữa. Thật chẳng biết làm thế nào*”. Nhưng nếu so với các nước châu Á khác thì Nhật vẫn là là nước có nền kinh tế có khả năng cạnh tranh nhất.

•

Kawabata Yasunari. Truyện kể trong lòng bàn tay. Trang 41.

Số lượng sách báo được in là một trong những chỉ số chứng tỏ sự phát triển vũ bão của thị trường. Giấy rẻ đi, các nhà xuất bản giành giật độc giả và hạ giá bán sản phẩm. Từ năm 1926, người ta đã xuất bản một loạt tác phẩm văn học thuộc loại nghiêm túc, mỗi tập sách dày 500 trang, thậm chí dày hơn, được bán với giá 1 yen (lương lúc đó khoảng 100 yen một tháng). Hàng trăm ngàn người mua. Năm 1927, tờ Osaka Asaki, tờ nhật báo lớn nhất lúc đó, có số xuất bản là 1 triệu 260 ngàn bản mỗi ngày. Tờ Mainichi cũng có số xuất bản rất lớn. Hai tờ báo này cùng với hãng phát thanh NHK do nhà nước quản lí gần như giữ độc quyền trong lĩnh vực thông tin đại chúng. Điều này đã dẫn đến sự đơn điệu trong lĩnh vực thông tin - một sự đơn điệu có lợi cho cả xã hội tiêu thụ lẫn chủ nghĩa toàn trị. Số xuất bản lớn cũng chứng tỏ rằng tính đồng nhất của xã hội đang gia tăng. Chính tính đồng nhất này đã tạo ra những tiền đề tuyệt vời cho việc lèo lái nhận thức của xã hội. Tất cả người Nhật khi đi học đều cùng học theo một loại sách giáo khoa. Bây giờ họ lại cùng đọc một loại báo và tạp chí.

Tháng 1 năm 1925, dân chúng đã mua sạch số đầu tiên của tạp chí King, một tờ chuyên về lĩnh vực giải trí, với số lượng xuất bản là 740 ngàn bản. Sau một năm số xuất bản của tờ tạp chí này đã đạt 1,5 triệu bản. Quảng cáo của tờ tạp chí này viết: “Hay nhất Nhật Bản, cần nhất đối với Nhật Bản, rẻ nhất Nhật Bản!”. Những tờ tạp chí dành cho phụ nữ cũng có số xuất bản lên đến hàng trăm ngàn. Đây là một điều mới lạ - thế hệ cha ông không cho phép những người mẹ của các độc giả nữ đương thời đọc nhiều vì điều đó được coi là vô bổ và không phải là việc của đàn bà. Ngoài việc thảo luận những vấn đề thực tế (làm quen, chồng con, nấu ăn, công việc gia đình), những tờ tạp chí dành riêng cho phụ nữ còn viết về một số người phụ nữ làm thợ may, thợ cắt tóc, nhân viên đánh máy, giáo viên thành đạt nữa. Nhưng ấn phẩm về nghề có đông phụ nữ làm việc nhất, tức là nghề thợ may, thì lại ít đến không ngờ. Phụ nữ nông thôn cũng không rơi vào tầm ngắm của các tờ tạp chí này. Dù muốn dù không, các tờ tạp chí này cũng đưa ra cho các độc giả của mình bức tranh về hiện thực Nhật Bản đã được chuốc lục tô hồng một cách quá đáng và là những người dẫn đường trong thế giới ảo.

Báo và tạp chí đăng rất nhiều quảng cáo. Thuốc, sách báo và mĩ phẩm là ba mặt hàng được quảng cáo và dễ bán nhất. Các mặt hàng này chính là biểu tượng của xã hội tiêu thụ đang hình thành theo lối Nhật Bản.

Đường dây điện và đường sắt chằng chịt khắp cả nước. Tàu điện cũng là phương tiện không thể thiếu được. Từ năm 1927, tàu điện ngầm bắt đầu chạy ở Tokyo. Xích lô vẫn còn phải lội qua những vũng bùn ẩm ướt mỗi khi gió mùa thổi, nhưng xe ô tô chạy trên những đường phố trải nhựa thì đã không còn làm ai ngạc nhiên nữa. Nhưng xe đạp vẫn nhiều hơn ô tô. Năm 1925 ở Tokyo có 162 ngàn xe đạp, trong khi chỉ có 5 ngàn ô tô. Đường bay Tokyo-Osaka được khánh thành vào tháng 12 năm 1923, và từ năm 1929 đã có những chuyến bay định kì giữa hai thành phố này. Du lịch trong nước Nhật Bản cũng phát triển mạnh, càng ngày người ta càng đi xa nơi làm việc hơn.

Nhịp điệu cuộc sống đã thay đổi - nhanh hơn và chính xác hơn. Cuộc sống hồi đầu thế kỉ XX bị coi như một cuốn phim quay chậm. Lúc đó cuộc sống với sự chính xác tính bằng phút là dành cho nhà trường, đường sắt và binh lính. Bây giờ nhiệm vụ đặt ra là buộc tất cả công nhân viên chức, tất cả người Nhật phải tuyệt đối tuân thủ giờ giấc. Nhịp điệu cuộc sống ngày một nhanh hơn, ý tưởng về việc tiết kiệm thời gian trở nên thường trực trong đầu óc mọi người. Yêu cầu nâng cao hiệu quả sản xuất, áp dụng hình phạt, áp dụng phương pháp quản lí Taylor* đã mang lại thành công: công nhân đi lại nhanh hơn, năng suất lao động cao hơn.

•

Frederick Winslow Taylor (1856-1915), là một kĩ sư cơ khí người Mĩ đã tìm ra cách nâng cao năng suất lao động trong công nghiệp. Là một nhà tư vấn quản lí trong những năm cuối đời, đôi khi ông được người ta gọi là “cha đẻ của quản lí theo khoa học”. - ND.

Nhà hát và rạp chiếu phim lôi kéo khán giả bằng những tấm áp phích đầy màu sắc. Hơn 700 rạp chiếu phim bán được hơn nửa triệu vé mỗi ngày. Các quán café và nhà hàng có cả thực đơn Nhật, Trung Quốc lẫn châu Âu. Các cửa hàng bách hóa, vốn bị coi là biểu tượng của đời sống xa hoa, có nhiều khách hàng hơn. Bây giờ khách không còn để giày trước cửa nữa, họ đã mạnh dạn bước thẳng vào cửa hàng. Mật độ dân số gia tăng, người ta bắt đầu đi xuống lòng đất. Mà không phải chỉ để đi tàu điện ngầm. Năm 1930, người ta đã khánh thành một khu buôn bán ở ngay bên dưới nhà ga Ueno ở Tokyo. Tỉ lệ trẻ em tử vong giảm (năm 1921 cứ 1.000 trẻ thì có 153 trẻ tử vong, đến năm 1930 con số này giảm còn 132), trọng lượng trung bình của thanh niên là 53 kg, tức là tăng thêm 1,2 kg trong giai đoạn đó. Nhưng còn xa mới bằng Mĩ và châu Âu.

Nhật cố đuổi theo phương Tây, nhưng phương Tây mang tới không chỉ những cải tiến về mặt kĩ thuật. Các cuộc khủng hoảng phát sinh ở châu Âu cũng ảnh hưởng đến Nhật Bản.

Cuộc Đại suy thoái ở phương Tây bắt đầu bằng sự sụp đổ của thị trường chứng khoán New York vào ngày 14 tháng 10 năm 1929. Khủng hoảng kinh tế-tài chính đã giáng cho Nhật một đòn đau điếng. Ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng đã lan đến Nhật ngay từ đầu năm 1930. Thế mà ngay trước đó tình hình có vẻ như vẫn tốt đẹp. Tháng 8 năm 1929 một khinh khí cầu khổng lồ của Đức bay đến Nhật. Kích thước của nó làm người ta choáng váng: dài 235 mét, đội bay gồm 40 người! Người Nhật hay nói đùa. “Xin hỏi, thể tích buồng là bao nhiêu?” - “15 ngàn mét khối” - “Đơn giản hơn được không?” - “Thì giả sử như 55 ngàn người cùng trung tiện một lúc” - “Thật là gay!”.

Bây giờ thì không thể vui đùa được nữa. Tháng 12 năm 1930 đã mang đến tin không vui đối với những người yêu thích các màn trình diễn mang tính khiêu dâm. Cảnh sát công bố chỉ thị về trang phục của các nữ diễn viên như sau: 1. cấm mặc các loại quần màu da để hở mông tới 2 sun (1 sun = 3,3cm); 2. cấm để hở lưng tính từ dưới lên tới chỗ mà cột sống chia lưng ra làm hai phần; 3. cấm để hở bụng; 4. Cấm đưa một chân trần ra ngoài; 5. Trong khi trình diễn không được lắc mông. Những quy định như thế vốn nằm trong truyền thống Nhật Bản, ít nhất cũng là từ thời Mạc phủ Tokugawa: mỗi khi kinh tế khó khăn chính quyền lại phản ứng bằng các quy định trong lĩnh vực biểu diễn và kêu gọi tiết kiệm. Dân chúng không được quên rằng họ phải nghĩ đến các biện pháp khắc phục khủng hoảng.

Cuộc khủng hoảng hóa ra là nặng nề. Do sức mua của dân chúng giảm và các biện pháp bảo hộ của các nước phương Tây, Nhật bị mất thị trường tiêu thụ len và hàng dệt may không chỉ ở phương Tây (trước hết là ở Mĩ) mà còn mất luôn thị trường tiêu thụ trong các nước châu Á nằm dưới quyền quản lí của mẫu quốc phương Tây. Tiền bán len và dệt may, những món hàng xuất khẩu chủ yếu của Nhật Bản, được dùng để thanh toán cho việc nhập khẩu máy móc và khoáng sản. Nhạy cảm nhất là Nhật Bản mất thị trường len vì nguyên liệu làm len được sản xuất trong nước, còn các sản phẩm khác đều được sản xuất bằng nguyên liệu ngoại nhập. Năm 1931 xuất nhập khẩu của Nhật giảm còn một nửa, tổng sản phẩm quốc dân giảm đến 18%. Gần một triệu người thất nghiệp.

Công nhân, thợ mỏ đành phải về quê. Quê hương đã cứu họ khỏi chết đói, nhưng tình hình ở đó cũng rất khó khăn: xuất khẩu giảm và sức mua trong nước cũng giảm cho nên giá gạo, giá tơ tằm và các sản phẩm nông nghiệp khác đều giảm đáng kể. “Bán 50 cái bắp cải mới mua được 1 bao thuốc lá”, nông dân phàn nàn như thế. Việc nhập khẩu gạo giá rẻ từ Triều Tiên và Đài Loan để khắc phục vụ khủng hoảng lúa gạo hồi năm 1918 trở thành tai họa đối với người nông dân ngay tại Nhật Bản. Gần một phần ba lượng gạo và 15% hàng nông phẩm tiêu thụ ở Nhật là hàng nhập khẩu. Thu nhập của nông dân giảm gần một nửa. Nhưng thuế phải đóng thì vẫn như cũ. Những món nợ cũ cũng cần phải trả. Nếu năm 1925 có đến 81% gia đình nông dân có lời thì năm 1930 chỉ có 65% gia đình nói rằng họ có thể cân đối được thu chi. Tại một số vùng suy thoái đã có người bị đói ăn. Theo số liệu của Bộ Giáo dục, có tới 200 ngàn trẻ em Nhật Bản ăn không đủ no. Người ta phải viết giấy khất nợ cho những người tham gia chôn cất người chết chứ không trả tiền mặt như trước đây*. Cũng như ngày xưa, trong những giai đoạn đói kém nông dân thường bán con gái cho các điểm vui chơi hoặc cho vào nhà chứa. Giá bán thường dao động từ 200 đến 1.200 yen. Một nửa được trả cho bố mẹ, còn một nửa thì dùng để mua sắm quần áo, trang sức cho cô gái. Thu nhập hằng năm của những người lĩnh canh vào khoảng 600-700 yen. Chỉ riêng một làng trong tỉnh Yamagata đã có 250 trong số 467 cô gái tuổi từ 15 đến 24 phải bỏ làng để đi làm trong những cơ sở đáng ngờ như thế*. Trước đây một thời gian, khi lâm vào hoàn cảnh khó khăn các gia đình nông dân có thể bán con gái cho nhà máy, nhưng nay chính các nhân viên tuyển dụng của nhà máy cũng đã trở thành người thất nghiệp rồi. Ở Nhật thời đó, địa vị của công nhân làm thuê cũng chỉ ngang với địa vị của gheisa-gái điếm mà thôi.

•

Mak-Klein D. L. Nhật Bản. Từ Mạc phủ Tokugawa tiến vào thế kỉ XXI. Trang 566.

•

Havens R. H. Trang trại và dân tộc trong nước Nhật Bản hiện đại. Chủ nghĩa dân tộc nông nghiệp, giai đoạn 1870-1940. Princeton Univercity Press, 1974. Trang 138.

Cách “giải quyết” thường thấy khác là tự sát. Số người tự sát gia tăng nhanh chóng. Không đủ sức nuôi con, cha mẹ và con cái cùng nhau ra đi. Từ giữa năm 1930 đến giữa năm 1931, nạn nhân của những vụ tự sát “cả gia đình” đã là 1.419 người.

Để có thể tạm chống đỡ, nông dân phải vay ngân hàng. Khi trả nợ, họ không những không cảm ơn mà còn nguyền rủa người cho vay. Tình hình xã hội căng thẳng tột độ: công nhân bãi công nhiều hơn, số vụ xung đột về tô tức cũng tăng lên. Hệ thống cũ hoạt động tương đối ổn định trong giai đoạn bình thường, nhưng bây giờ chính nó lại trở thành nguồn gốc của xung đột. Những người tham gia giao dịch thường không thể thực hiện được lời hứa, đây được coi là một sự sỉ nhục khủng khiếp.

Không thể nói rằng tầng lớp tinh hoa chính trị không biết những vấn đề của nông dân. Nhưng đáng lẽ ra họ phải suy nghĩ những vấn đề này một cách thấu đáo hơn. Ông Ishiguro Tadaatsu (1884-1960), người được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Lâm nghiệp, viết như sau: “Tôi cho rằng cơ sở sản xuất nông nghiệp không phải là đơn vị thương mại theo đúng nghĩa của từ này… Tôi không định nói rằng hoàn toàn không liên quan [đến thương mại]. Hiện nay nhân dân đang cần tiền. Nhưng kiếm tiền nghĩa là sản xuất và bán hàng để có thể mua những món hàng khác, song đây lại không phải là bản chất đời sống của người nông dân. Khi tham gia vào nền kinh tế có dính líu đến đồng tiền thì nhu cầu về tiền sẽ ngày một gia tăng và sẽ diễn ra quá trình thương mại hóa. Lúc đó một số người sẽ nghĩ rằng lí tưởng của người nông dân là kiếm tiền*”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 151.

Nói cách khác, ông quan to và được trả lương cao này ủng hộ ý tưởng cho rằng thành phố và nông thôn phải theo những luật chơi khác nhau. Ý tưởng cho rằng buôn bán và kiếm tiền là những công việc bẩn thỉu có từ thời Mạc phủ Tokugawa, giới samurai lúc đó thường lảng tránh, không nói đến vấn đề tiền bạc. Cuộc sống trong thế kỉ XX ở Nhật đã hoàn toàn khác, nhưng những quan điểm cũ thì vẫn còn người ủng hộ. Phù hợp với những quan điểm như thế, chính phủ Nhật kêu gọi nông dân cố gắng tránh dùng phân hóa học và tích cực sử dụng phân ủ và phân người (làng quê Nhật Bản vốn không có nhiều gia súc). Nhưng hóa ra chính phủ đã đánh giá quá cao khả năng của người nông dân Nhật Bản - phân ủ và phân người không thể đủ. Chiến dịch quay trở về với máy dệt gia đình cũng gặp thất bại tương tự. Trong thâm tâm, nông dân ủng hộ những lời kêu gọi trở về với cuộc sống tự cấp tự túc, nhưng trên thực tế họ không thể làm theo - nông dân đã không thể sống thiếu thị trường ở thành phố, không thể sống thiếu phân bón và phương tiện vận tải nữa.

Dự án mua một phần đất đai của địa chủ rồi sau đó bán với giá ưu đãi được mang ra thảo luận ở quốc hội. Nhưng họ đã không có đủ ý chí chính trị để biến đề án trở thành hiện thực. Địa chủ và nông dân cũng đứng lên phản đối. Nói chung, họ không thích bất kì cải tiến xã hội nào. Nhất là những người nông dân lĩnh canh. Trong khuôn khổ của các quan hệ hiện thời họ thường xin được giảm tô theo từng thời vụ, còn giảm vĩnh viễn thì chính họ cũng không đòi. Sự giúp đỡ của chính phủ còn có giới hạn. Chiêu Hòa đã đóng góp 5 triệu Yen, là số tiền ngài đã nhận của nhân dân để dùng cho việc cải thiện công tác khám chữa bệnh cho các vùng nông thôn, nhưng tình hình cũng không cải thiện được bao nhiêu. George Aston, nhà Nhật Bản học tiên phong của nước Anh, từng nhận xét rằng thời Mạc phủ Tokugawa chính quyền rất quan tâm đến lĩnh vực nông nghiệp nhưng lại khinh thường nông dân. Về mặt này, thế kỉ XX cũng không mang lại thay đổi đáng kể. Khủng hoảng ở nông thôn chỉ chấm dứt vào năm 1939, lúc đó trung nông mới bắt đầu có lãi. Điều đó đã thúc đẩy việc đa dạng hóa công việc nhà nông: nông dân không trồng dâu nuôi tằm nữa mà chuyển sang trồng lê, táo, cam, đào, dưa hấu và thậm chí nuôi cả gia súc. Nông dân Nhật rất đáng ngưỡng mộ: họ học rất nhanh. Là những người thụ động trong lĩnh vực xã hội, nhưng họ lại tiếp thu những nghề mới một cách nhanh chóng.

Những nhà tư tưởng thân chính phủ cũng kêu gọi cả địa chủ lẫn bần nông cùng thể hiện những phẩm chất tốt nhất của người nông dân Nhật Bản: cần cù lao động, chịu đựng, tinh thần tương trợ và sẵn sàng tìm các thỏa hiệp khi giải quyết vấn đề. Người ta cho rằng đây là những phẩm chất bẩm sinh của nhân dân Nhật. Nông dân đã cố gắng. Họ còn cố gắng hơn bởi khủng khoảng đã đưa cả địa chủ và bần nông vào những hoàn cảnh khó khăn như nhau. Bây giờ họ không chỉ đấu khẩu với nhau mà còn lên tiếng phản đối cả thành phố lẫn chính phủ nữa. Okada On (1902-1982), một trong những nhà tư tưởng lớn tiếng nhất trong việc bảo vệ nông thôn và cũng là người đứng đầu Hiệp hội Nông nghiệp quốc gia, nói rằng địa chủ và bần nông là những con cá sardina và cá merkel, bị mắc vào cùng một cái lưới - lưới tư bản chủ nghĩa. Ông ta khẳng định: đường lối của chính phủ, chính sách công nghiệp hóa của chính phủ sẽ dẫn đến kết quả là phá hoại gia đình nông dân truyền thống, mà không có nó thì chính phủ Nhật Bản cũng không thể tồn tại được*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 10, 160.

Đây là một luận cứ có sức mạnh. Đánh mất bản sắc, cái bản sắc được thể hiện thông qua nhà nước do hoàng đế đứng đầu, đang là mối bận tâm của nhiều người. Trong đó có cả các quân nhân. Nhưng không ai có đủ sức ngăn chặn quá trình công nghiệp hóa. Hơn nữa, không thể có quân đội mạnh nếu không có vũ khí hiện đại. “Nhà nước mạnh” theo ý các quân nhân là: lực lượng quân sự tấn công chứ không phải phụng sự xã hội là chức năng chính của nhà nước. Họ thường gọi chính sách hiện thời là phòng thủ.

Sự bất bình của nông dân không biến thành phong trào phản đối rộng khắp. Những vụ xung đột thường chỉ có tính chất địa phương. Nông dân hành động theo nguyên tắc: nhà tôi - làng tôi.

Khi khủng hoảng xảy ra, đời sống của công nhân đô thị cũng xấu đi trông thấy. Không được trả lương, giảm lương và thôi việc là những hiện tượng thường gặp. Đôi khi công nhân cũng đình công, thỉnh thoảng họ cũng có những hình thức phản đối khá kì quặc. Vì các ông chủ không chịu đáp ứng yêu cầu của công nhân nhà máy dệt Fujibo Kawasaki, một công nhân 28 tuổi tên là Tanabe Kiyoshi đã trèo lên ống khói nhà máy cùng với khẩu phần ăn trong 5 ngày, gồm: cá mực khô, 10 bao thuốc lá và 2 lít sake. Đấy là năm 1930. Không ai biết câu chuyện sẽ kết thúc ra sao nếu như đoàn xe của hoàng đế Chiêu Hòa không chuẩn bị đi ngang qua khu vực đó. Vì vậy mà cảnh sát đã ép các ông chủ nhà máy và họ buộc phải đồng ý đáp ứng đòi hỏi của công nhân - đây lại là một bằng chứng nữa về “sức mạnh” của hoàng đế. Tanabe leo xuống sau khi ngồi trên ống khói 30 tiếng đồng hồ. Anh chết đuối hai năm rưỡi sau đó. Nhiều người nói rằng anh chết là do cảnh sát giết. Bây giờ thì không thể nói rằng có thật như thế hay không, nhưng việc lan truyền những tin đồn như thế chứng tỏ rằng cảnh sát nhúng tay vào những vụ giết người được coi là sự kiện không làm nhiều người ngạc nhiên.

Mặc dù số lượng những vụ đình công có gia tăng, nhưng tổ chức của phong trào công nhân còn rất yếu và vẫn cách li với xã hội. Xã hội không quan tâm tới tiếng nói của công nhân, vì họ có địa vị xã hội rất thấp. Yêu cầu của nông dân, những người vốn được coi là “muối” của đất nước, có tiếng vang lớn hơn nhiều. Vì vậy mà ở Nhật người ta gọi cuộc suy thoái này là “suy thoái trong sản xuất nông nghiệp”. Mặc cho quá trình công nghiệp hóa diễn ra nhanh chóng, các thần dân của Chiêu Hòa lúc đó không chỉ coi Nhật Bản như một nước công nghiệp mà còn như một nước của những người nông dân.

Những người cấp tiến cho rằng khủng hoảng là do các chính trị gia bất lương, các doanh nhân và bọn chủ nhà băng phi đạo đức. Những người cấp tiến ở đây là đảng viên cộng sản và những người dân tộc chủ nghĩa-bá quyền. Cộng sản không có bao nhiêu và thường bị bỏ tù. Dân tộc chủ nghĩa đông hơn và được đối xử một cách khoan dung hơn. Nhiều người lấy làm thích thú vì những người dân tộc chủ nghĩa không chỉ lên án giới quyền uy Nhật Bản mà còn lên án cả phương Tây vô liêm sỉ vì khủng hoảng xuất phát từ chính phương Tây. Phương Tây đã từ chối mua len và hàng dệt may của Nhật. Lí thuyết về âm mưu chống Nhật trên bình diện thế giới đã làm cho nhiều người rối trí. Tư tưởng tự cấp tự túc được nhiều người chia sẻ. Thực chất đấy là lí tưởng của thời Mạc phủ Tokugawa, đấy là thời kì nội bất xuất, ngoại bất nhập và nền thương mại Nhật Bản không cảm thấy thiếu thốn bất cứ thứ gì. Nhưng thời thế đã đổi thay. Trong một số điều kiện nhất định, đúng là Nhật Bản có thể tự cấp tự túc lương thực thực phẩm, nhưng với một đất nước thiếu hụt nghiêm trọng nguyên vật liệu thì tư tưởng này khi đem áp dụng vào công nghiệp cũng có nghĩa là phải chinh phục những lãnh thổ mới. Tài nguyên của Mãn Châu và Trung Quốc đã làm người ta mờ mắt. Một số người nông dân thậm chí đã nói đến việc bỏ nước ra đi. Nhưng họ không tưởng tượng được hết những khó khăn mà họ sẽ gặp một khi họ đi qua biên giới quốc gia. Người ta có thể thấy rõ điều đó khi biết rằng nông dân chỉ đòi chính phủ trợ giúp cho những người ra đi số tiền bằng với số tiền trợ giúp cho những người di dân ở trong nước, tức là chỉ có 100 yen cho một người*. Nông dân Nhật đúng là những người khiêm tốn, họ không bao giờ xin những điều bất khả thi.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 5. Trang 34.

Hồi đầu khủng hoảng, các nhà kinh tế học dự đoán rằng Nhật Bản sẽ chịu hậu quả nặng nề hơn các nước phương Tây. Tuy nhiên, Nhật đã vượt qua khủng hoảng kinh tế nhanh hơn những nước khác. Ngay từ năm 1933, các chỉ số kinh tế đã vượt mức của năm 1929, tức là nhanh hơn bất cứ nước phát triển nào khác. Có nhiều tác nhân: tình yêu lao động của người Nhật, mức sống thấp, thói quen tiết kiệm và tự kiềm chế, mức độ công nghiệp hóa còn thấp, vai trò của các xí nghiệp công nghiệp lớn trong nền kinh tế cũng còn thấp. Mức độ tiền tệ hóa thấp của nền kinh tế Nhật Bản cũng có ý nghĩa quan trọng. Đa số nông dân Nhật Bản là những người bần nông lĩnh canh, tô thường được trả một phần bằng hiện vật (50%) chứ không phải bằng tiền. Như thế nghĩa là, kinh tế Nhật Bản chưa được tiền tệ hóa, chưa mang tính “ảo” (tức là ổn định hơn khi xảy ra khủng hoảng) như nền kinh tế các nước đã “phát triển” ở phương Tây. Ngoài ra, chính phủ cũng thực hiện một chính sách tài chính khá khôn khéo. Cuối năm 1931, Bộ trưởng Tài chính Takahasi Korekio (1854-1936) từ bỏ việc cột giá trị của đồng yen vào vàng, đồng nội tệ mất giá 40%, hàng xuất khẩu giảm giá và số lượng hàng xuất khẩu tăng lên hai lần. Đồng thời, các biện pháp bảo hộ nhằm bảo vệ nền công nghiệp trong nước cũng được thực hiện. Lạm phát gia tăng, nhưng Takahasi vẫn được coi là thiên tài trong lĩnh vực tài chính. Xuất khẩu len và vải bông không đạt được mức trước khi khủng hoảng xảy ra, nhưng bù lại bây giờ lại có thêm sợi hóa học. Điều đó có nghĩa là, khủng hoảng trong lĩnh vực nông nghiệp nghiêm trộng hơn lĩnh vực công nghiệp.

Chính phủ cho rằng muốn thoát khỏi khủng hoảng thì phải chi tiêu nhiều hơn. Trong những năm 1932-1934, chính phủ đã chi những khoản tiền rất lớn (chính phủ và chính quyền địa phương đã chi tổng cộng 1 tỉ 600 triệu Yen) cho việc xây dựng đường sá, ống dẫn nước và kênh đào, cải tạo các bờ sông… Nhưng việc này chỉ giúp nông dân được một phần nào vì tiền nhận được từ lợi ích của các công trình công cộng chỉ chiếm 3-4% thu nhập của người nông dân. Hơn nữa, việc đầu tư cho các công trình như thế chỉ kéo dài trong 3 năm. Chi tiêu chủ yếu của chính phủ không phải là các “công việc xã hội” có tính chất hòa bình mà là “quốc phòng”. Riêng năm 1933, chi tiêu cho quốc phòng đã là 2 tỉ 260 triệu Yen. Năm 1935 chi tiêu cho lĩnh vực quốc phòng chiếm tới 46,8% ngân sách. Do nhu cầu của quốc phòng mà các ngành đóng tàu, sản xuất máy bay và ô tô phát triển vượt bậc. Chính phủ bơm tiền vào công nghiệp và tìm mọi cách thúc đẩy việc hình thành các tập đoàn và đại công ti. Nhờ các đơn hàng quân sự mà ngành công nghiệp nặng và công nghiệp hóa chất gia tăng doanh số rất nhanh, và đến năm 1938, về mặt giá trị hàng hóa, những ngành này đã vượt công nghiệp nhẹ. Nhà máy ngày càng đòi hỏi nhiều lao động nam, còn lao động nữ thì ngày một giảm.

Nhật Bản đã trở thành một nền kinh tế khổng lồ ở châu Á - sản xuất công nghiệp của nó bằng hai lần tất cả các nước châu Á khác cộng lại! Tuy còn khoảng cách khá xa so với Mĩ và châu Âu, nhưng tính năng động của nền kinh tế chính là cơ sở để Nhật có thể tự hào. Vấn đề là cần phải sử dụng ngay số vũ khí đã được sản xuất. Quân đội cũng cần phải sử dụng ngay lực lượng của mình. Giữ dây cung căng mãi thì cũng mỏi. Nhật Bản là nước đầu tiên trên thế giới tìm cách thoát khỏi tình trạng khủng hoảng trên bãi chiến trường.

Cuộc đại khủng hoảng đã khiến người ta áp dụng những biện pháp giải quyết tranh chấp bằng vũ lực. Cũng như ở Đức, trong điều kiện khủng hoảng từ “dân chủ” đã đánh mất tính hấp dẫn của nó. Người ta bắt đầu nói rằng quốc hội, các chính đảng và nội các do các đảng này thành lập đã đưa đất nước đến bờ vực. ở châu Âu, dân chúng khao khát một “bàn tay rắn”. Ở Nhật người ta cũng khao khát những bàn tay rắn, nhưng là bàn tay của lục quân và hải quân.

Người Nhật thời gian này đã chứng tỏ cho mọi người thấy rằng họ là những người có khả năng mơ ước. Hầu như tất cả đều mơ ước một nước Nhật Bản vĩ đại. Ước mơ này khuyến khích tất cả mọi người. Việc thực hiện là không thể trì hoãn. Vũ lực là biện pháp thực hiện nhanh nhất. Cũng như ở Liên Xô và Đức, ẩn dụ về cuộc đấu tranh làm say đắm lòng người đã có ý nghĩa hoàn toàn tích cực. Trong cuốn sách mỏng do phòng báo chí lục quân ấn hành vào năm 1934 có một đoạn như sau: “Đấu tranh là cha của sáng tạo và mẹ của văn hóa. Điều đó đúng với cả một người đã trưởng thành lẫn nhà nước đang tranh đấu. Đấu tranh là phương tiện và động lực trong đời sống của mỗi người, cũng như trong việc hình thành nền văn hóa. Đây không phải là câu chuyện về việc con người giết hại lẫn nhau hay các quốc gia thôn tính lẫn nhau, cũng không phải là câu chuyện về những hành động giết chóc dã man và không bị trừng phạt trong thời chiến. Đấu tranh trong trường hợp như thế nhất định sẽ dẫn tới việc giành bá quyền bằng vũ lực và cùng với nó là lòng tham. Nhận thức được thiên mệnh của mình, nhân dân ta và chính phủ ta không bao giờ làm như thế vì chúng ta công nhận quyền sống và quyền được tự hoàn thiện của mỗi người, chúng ta góp phần của mình vào sự phát triển đó. Giành lấy sự công bằng; loại bỏ lòng tham, trở ngại cho tinh thần sự sáng tạo; loại bỏ tham vọng bá quyền; tuân theo di huấn và hòa nhập với tinh thần của Yamato, tức là tinh thần mềm dẻo và nhẫn nhục - đấy chính là thiên chức của nhà nước quân chủ và trách nhiệm nặng nề của quân đội hoàng gia. Thông qua cuộc đấu tranh nhằm kéo theo mình và giành được pháo đài đó - đấy chính là thiên chức của nền quốc phòng của chúng ta”. Tiếp theo, tác giả nói rằng nếu trước đây chiến tranh là công việc của quân đội và khí tài thì nay, cùng với sự phát triển của khoa học và kĩ thuật và sự phức tạp của quan hệ quốc tế, chiến tranh sẽ không chỉ diễn ra ở chiến trường mà sẽ diễn ra cả trong lĩnh vực đối ngoại, trong kinh tế và mặt trận thông tin, cần phải có sự thống nhất hoàn toàn giữa quân đội và nhân dân*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 46-47.

Như đã thấy trong đoạn văn vừa dẫn, quân đội không có một kẻ thù cụ thể nào. Người ta cảm thấy phấn chấn không phải vì chiến tranh mà là tinh thần tranh đấu. Chiến thắng dĩ nhiên là điều đáng mong ước rồi, nhưng mục đích chính không phải là giành chiến thắng mà là chính quá trình đấu tranh. Khi mà tất cả mọi thành phần dân tộc và quốc gia cùng hòa nhập vào một khối đoàn kết không gì lay chuyển được thì cuộc đấu tranh không còn lợi ích và mục tiêu tự thân nữa.

Xã hội đã tiếp nhận cuốn sách do quân đội phát hành với thái độ thông cảm hoàn toàn. Những người phê phán đã thất bại. Minobe Tatsukiti (1873-1948), một nhà luật học nổi tiếng, đã tuyên bố rằng cuốn sách gây tác hại lớn cho chính phủ Nhật Bản, nhưng tiếng nói của ông đã chìm trong dàn đồng ca với những lời lẽ chứa đầy lòng ngưỡng mộ. Một số giảng viên các trường đại học ở Tokyo đã tổ chức hội thảo nhằm lên án cuốn sách, nhưng trong quá trình thảo luận mới biết rằng phần lớn những người tham dự đã hoàn toàn đồng ý với quan điểm của giới quân nhân. Lúc đó cuộc đấu tranh để giành Mãn Châu lí đang ở trong giai đoạn sôi động nhất.

HỒI II

KHẮC PHỤC BẤT ĐỒNG

MÀN 1
ĐỤNG ĐỘ Ở MÃN CHÂU:
SÁNG KIẾN KHÔNG BỊ TRỪNG PHẠT

Mãn Châu trong trí tưởng tượng của người Nhật là một đất nước rộng lớn, băng giá và lạnh lẽo, không thích hợp với những người ưa khí hậu ấm áp như người Nhật. Mùa đông nhiệt độ ở đó có thể xuống dưới âm 40°C. Dân chúng ở đó là những người nghèo khổ, lười biếng, vô học - tóm lại, hoàn toàn chưa có văn hóa. Họ ăn món cao lương đen chứ không phải là gạo trắng. Nhưng vùng này lại có một số khoáng sản là than đá và quặng sắt. Lãnh thổ của nó cũng có thể được dùng làm nơi cung cấp lương thực thực phẩm cho số dân ngày càng gia tăng của Nhật Bản. Đậu tương là cây trồng chính của Mãn Châu. Nhật Bản đang rất cần những loại nguyên liệu này. Trong các thế kỉ VII-IX ở Mãn Châu từng có nhà nước tên là Koguryo, tự nhận là phên giậu và vẫn cống nạp cho Nhật Bản. Đối với người Nhật đương đại thì đấy là một minh chứng nữa cho ý tưởng rằng họ phải có một số đặc quyền đối với vùng Mãn Châu. Ngoài ra, người Nhật còn có quan hệ đặc biệt với Mãn Châu vì trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật, rất nhiều binh lính Nhật đã ngã xuống nơi mảnh đất đó. Chả lẽ cha ông đã hi sinh một cách vô ích ư? - hậu duệ của những người lính ấy đặt câu hỏi như thế. Tiếng nói của máu xương dĩ nhiên là có sức mạnh - người Nhật cho rằng họ có quyền đối với mảnh đất này.

Vương triều nhà Thanh cũng xuất phát từ Mãn Châu. Bị chia tách khỏi Trung Quốc bởi Vạn Lí Trường thành, trong khi đó chính quyền nhà Thanh lại thi hành chính sách nhằm ngăn cản người Hán di cư đến vùng đất quê cha đất tổ của họ cho nên dân cư vùng này tương đối thưa thớt. Nhưng sau khi vương triều nhà Thanh sụp đổ vào năm 1911, việc di dân đến Mãn Châu diễn ra tương đối nhanh và đến năm 1930 thì vùng này đã có 30 triệu người. Ngoài người Trung Quốc, ở Mãn Châu còn có khá nhiều nông dân Triều Tiên, đấy là những người bị xua đuổi sau khi Triều Tiên sáp nhập vào Nhật Bản vào năm 1910. Cùng với sự sụp đổ của chính quyền Mãn Thanh, Trung Hoa rơi vào nội chiến, các bên tham gia nội chiến đều tìm sự ủng hộ của các nước phương Tây và Nhật Bản. Họ đã đi tìm và tìm được.

Theo Hiệp định Hòa bình kí ở Portsmouth (Mĩ) vào năm 1905, Nhật chiếm đoạn đường sắt Đông Trung Quốc. Đoạn đường này dài 450 km, nối cảng Lữ Thuận với thành phố Trường Xuân của Trung Quốc, được người Nhật gọi là đường sắt Nam Mãn Châu. Từ ngày Nhật chiếm, tàu hỏa đã chạy nhanh hơn - tốc độ tới 56 km/giờ. Người Nhật sau đó còn làm thêm đoạn đường sắt nối Thẩm Dương (thủ phủ tỉnh Liêu Ninh) với Triều Tiên. Đội quân Quan Đông được thành lập để bảo vệ tuyến đường sắt này. Đây là một công ti hỏa xa quốc doanh cực kì to lớn - thực chất đây là một nhà nước trong một nhà nước, quản lí lãnh thổ rộng tới 483.000 km². Số nhân viên lên đến 39 ngàn người. Công ti Đường sắt Nam Mãn Châu không chỉ đảm bảo việc vận chuyển mà còn thực hiện việc quản lí hành chính đối với hơn một trăm thị trấn nằm dọc theo con đường. Công ti tiến hành xây dựng nhà ở, khách sạn, cửa hàng, bệnh viện, trường học, thư viện trong những thị trấn này. Công ti xây dựng nhà máy và khai mỏ. Công ti còn ra báo và làm phim, cũng như chỉ đạo hoạt động của các cơ sở giáo dục. Nhờ hoạt động của công ti này mà vùng Quan Đông trở thành một trong những vùng phát triển nhất lục địa châu Á. Nhưng cần nhớ rằng thành quả văn minh chủ yếu là dành cho người Nhật, họ hầu như không biết gì về dân địa phương, những người vẫn sống bên lề các thị trấn do người Nhật quản lí.

Đấy cũng là chính sách “khai thác” lãnh thổ ngoại quốc thường thấy trong thời kì đó. Các tuyến đường sắt giống như những chiếc vòi bạch tuộc, người ta dùng chúng để chinh phục lãnh thổ. Những tuyến đường này không chỉ cung cấp cho nền kinh tế nguyên liệu, hàng hóa và sức người. Việc xây dựng đường sắt trên lãnh thổ nước khác thường cũng có nghĩa là nước có lãnh thổ đó đã mất một phần quyền tự chủ vì dọc theo tuyến đường thường có một hành lang nằm dưới sự quản lí của nước bỏ tiền xây dựng. Hành lang có quy chế gọi là trị ngoại pháp quyền*, quân đội chính quốc được đưa vào đóng trong khu vực này. Nhưng đường sắt và nhà ga không chỉ là chỗ cho người ta sinh sống mà còn là nơi giết người. Đấy chính là nơi xuất phát của những hành động mang tính khiêu khích và xâm lấn lãnh thổ.

•

Công dân nước ngoài sống ở đây không chịu quyền tài phán của nước sở tại - ND.

Ngày 4 tháng 6 năm 1928, toa tàu chở Trương Tác Lâm (1873-1928), nhà độc tài tự phong là nguyên soái cầm quyền ở Mãn Châu quốc, bị quân đội Nhật Bản cho nổ tung. Nguyên soái Trương Tác Lâm không biết đọc cũng chẳng biết viết, nhưng sự khéo léo và tàn nhẫn bẩm sinh đã đưa ông ta trở thành thủ lĩnh của những băng nhóm đầu trộm đuôi cướp ở địa phương. Vị nguyên soái này thường đi trên một chiếc ô tô bọc thép, đặt hàng từ Mĩ và bao giờ cũng có 6 vệ sĩ và 2 súng phóng lựu bảo vệ. Nhưng lần này ông ta đi bằng tàu hỏa. Và đấy chính là sai lầm dẫn đến cái chết của ông ta. Ông ta đã từng có quan hệ hữu hảo với người Nhật trong một thời gian dài, nhưng nay lại có ý ngả sang phía Mĩ. Trương Tác Lâm đã tỏ ra là một người quá độc lập. Thậm chí ông ta còn cho xây dựng những đoạn đường sắt chạy song song với những con đường thuộc công ti Đường sắt Nam Mãn Châu! Đấy là lúc các sĩ quan trong đội quân Quan Đông cho nổ đoàn tàu. Họ vứt thêm vào đó ba xác người Trung Quốc nữa. Báo chí Nhật Bản viết rằng đấy là binh lính của quân đội Quốc Dân đảng của Tưởng Giới Thạch.

Trương Học Lương (1900-2001), con của Trương Tác Lâm, cũng là nguyên soái, không chấp nhận phục vụ cho quân đội Nhật Bản. Ông ta quay sang Tưởng Giới Thạch, kẻ thù truyền kiếp của cha mình, lúc đó đang đóng đô ở Nam Kinh và công nhận chính phủ Quốc Dân đảng là chính phủ hợp pháp duy nhất ở Trung Quốc. Hội Quốc Liên cũng làm như thế. Đổi lại, Trương Học Lương được phong Tư lệnh quân đội Trung Quốc và trở thành người đứng đầu Mãn Châu với những quyền hạn rất lớn. Trong khi Nhật Bản thi hành chính sách chia cắt Trung Quốc nhằm giành cho mình những đặc quyền ở Mãn Châu, Trương Học Lương lại muốn đẩy người Nhật ra khỏi vương quốc của mình.

Ngày 18 tháng 9 năm 1931, quân tuần tra Nhật Bản báo cáo rằng có một vụ nổ nữa trên đoạn đường sắt đi qua Thẩm Dương. Đoạn đường này trực thuộc công ti Đường sắt Nam Mãn Châu. Đấy chính là một hành động khiêu khích nữa của quân đội Nhật Bản. Thiệt hại không đáng kể - các đoàn tàu hỏa vẫn đi theo lịch trình, giao thông không hề bị gián đoạn. Có người còn cho rằng chẳng có vụ nổ nào hết. Nhưng Bộ chỉ huy đội quân Quan Đông đã lập tức kết án quân đội Trung Quốc trong việc thực hiện “hành động khủng bố” này, và ngày hôm sau thì cờ Nhật Bản đã tung bay trên thành phố Thẩm Dương - quân đội Nhật đã chiếm xong thành phố này. Các đơn vị quân đội Nhật Bản đồn trú ở Triều Tiên, mặc dù chưa được lệnh của Tokyo, cũng tiến vào Mãn Châu. Chỉ sau vài ngày quân đội Nhật Bản đã chiếm hết các thành phố và thị xã của tỉnh Liêu Ninh. Người Nhật không dừng lại ở biên giới Mãn Châu, họ chiếm luôn cả vùng Nội Mông nữa. Quân đội Nhật Bản đã thể hiện sự vượt trội không thể tranh cãi về mặt kĩ thuật của mình - sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, đây là lần đầu tiên không quân ném bom các thành phố hòa bình. Đấy là thành phố Jinzhou. Đội quân bán du kích của Trương Học Lương bỏ chạy xuống phía nam Vạn Lí Trường Thành. Chỉ sau có 5 tháng quân đội Nhật Bản đã kiểm soát hoàn toàn Mãn Châu.

Người ta cho rằng lúc đó đạo quân Quan Đông (với quân số chỉ có 14 ngàn người) đã có quyền tự chủ rất lớn và có thể hành động mà không cần chờ lệnh của Tokyo. Thực ra, trong những phiên họp kín, một số bộ trưởng nội các đã phát biểu chống lại việc mở rộng cuộc xâm lăng. Nhưng ngày 22 tháng 9, chính phủ của Thủ tướng Wakatsuki Reijiro (1866-1949) đã chuẩn thuận hành động của quân đội. Ngay cả nếu như chính phủ không kiểm soát được hành động của quân đội thì sự kiện sau đây vẫn là hiển nhiên: không có bộ trưởng nào phản đối công khai, không có ai từ chức. Thế mà chính phủ Nhật Bản lại thường từ chức vì những lí do tầm thường hơn nhiều. Mà đây lại là trường hợp bất tuân thượng lệnh của một đội quân chẳng có bao nhiêu người! Cũng không có viên tướng nào bị cách chức. Nếu có người nào đó phản đối vụ xâm lăng Mãn Châu, thì cũng không ai được biết “ý kiến đặc biệt” đó.

Trong Bộ chỉ huy đạo quần Quan Đông có một nhóm sĩ quan cấp tiến, họ lo lắng cho tương lai của Nhật Bản. Lí thuyết gia chủ yếu của nhóm này là thượng tá Ishiwara Kanji (1889-1949). Các sĩ quan này cho rằng nếu không tự túc được về kinh tế thì Nhật không thể trở thành siêu cường. Không được là vì đất nước phải không phụ thuộc vào nguyên vật liệu từ nước ngoài thì mới có thể phát động và giành được chiến thắng trong cuộc chiến. Tình hình kinh tế chứng tỏ lập luận của Ishiwara là đúng: khủng hoảng kinh tế thế giới làm cho ngành xuất khẩu hàng dệt may của Nhật bị thiệt hại nặng, không còn tiền mua máy móc. Nhận thấy tình hình trong nước cũng không được như mong muốn, nhưng Ishiwara lại cho rằng đối ngoại (tức là xâm lăng) trước, cải cách trong nước sau. Vị thượng tá này ước ao thực hiện chế độ tự cấp tự túc, nhưng muốn như thế thì phải có thêm nhiều thuộc địa nữa. Muốn ổn định đời sống ở chính quốc thì phải mở rộng thêm không gian sinh tồn ở ngoại quốc. Lí lẽ quan trọng nhất ủng hộ cho việc tiến về phía Bắc là mối đe dọa phát sinh (hay dường như phát sinh) từ Mĩ và Liên Xô. Giới quân sự Nhật Bản ủng hộ cho việc mở rộng đường “phòng thủ chiến lược” của đế chế. “Sự mềm dẻo” là tính chất của đường phòng thủ này: mỗi vùng đất mới chiếm được lại đòi hỏi phải thành lập một vùng đệm mới. Chính Ishiwara thì cho rằng sau khi đã chiếm được Mãn Châu, quân đội Nhật Bản có thể tiến vào Trung Quốc hay mở rộng hoạt động xuống Nam Hải. Nhiều bạn đồng ngũ của ông ta cho rằng mục tiêu sắp tới là Sibiri. Đấy là những người ủng hộ mô hình không gian sinh tồn ngày càng mở rộng. Đồng sự chủ yếu của Ishiwara trong “vụ đụng độ Mãn Châu” là đại tá Itagaki Seishiro (1885-1948). Việc các sĩ quan này đã hành động mà chưa có lệnh của Tokyo cũng không cản trở con đường hoạn lộ của họ: chỉ một thời gian ngắn sau đó hai người đều được phong tướng.

Dư luận Nhật Bản ủng hộ Ishiwara và hân hoan chào đón vụ xâm lăng công khai đó: dư luận xã hội cho rằng chính chính sách “mềm yếu” của chính phủ, đã dung túng cho bọn người Trung Quốc “quỷ quyệt” và dẫn đến “vụ đụng độ”. Những cuộc triển lãm ảnh chụp từ chiến trường ở Osaka và các thành phố khác được rất nhiều người tới xem. Những người bán báo dạo, ngang lưng đeo những cái chuông nhỏ, lại được một phen tất bật. Cũng như trong giai đoạn chiến tranh Nga-Nhật, những số báo đặc biệt được người ta tranh nhau mua ngay lập tức. Lần đầu tiên những bản tin đặc biệt từ chiến trường được phát trực tiếp trên đài phát thanh Nhật Bản. Ngay từ đầu cuộc chiến, nhiều người đã chạy vào cửa hàng để mua cho bằng được một cái máy thu thanh. Họ nóng lòng muốn biết quân đội Nhật đang chiến đấu ở hải ngoại như thế nào. Người Nhật chỉ còn hát mỗi bài Hành khúc đến Mãn Châu: “Ngước trông tượng người chiến sĩ đã hi sinh, nơi máu xương những người anh hùng đã đổ trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật vừa qua! Tắm trong nắng chiều, nhuộm màu máu tươi…”*.

•

Yamamuro Shinichi. Mãn Châu dưới ách cai trị của Nhật. Philadelphia: University of Pennsy-vania Press, 2006. Trang 261.

Dân chúng quyên góp tiền ủng hộ những người lính ngoài mặt trận. Người ta gửi cho binh lính những túi quà gọi là “túi an ủi” chứa kẹo, bánh, thuốc lá và những vật dụng nhỏ khác, giúp binh lính dễ dàng chịu đựng điều kiện chiến trường hơn. Người ta đã quyên góp được 2 triệu túi quà như thế. Người Nhật cũng sẵn sàng đóng góp tiền của để làm máy bay. Đấy là những chiếc máy bay đã bắn phá các thành phố của Trung Quốc. Trên thân những chiếc máy bay được sản xuất nhờ tiền quyên góp của người dân bao giờ cũng được kẻ chữ: Yêu nước. Đảng Nhân dân-xã hội, tức là đảng trước đây từng đòi hỏi trao trả độc lập cho Triều Tiên và không can thiệp vào công việc của Mãn Châu, đã gửi những đội quân tình nguyện của mình tới Mãn Châu. Sau khi nghe báo cáo về những sự kiện đã được trông thấy, Ban chấp hành Trung ương của đảng này ra quyết định ủng hộ các hành động của chính phủ. Nếu Stalin nói về việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước thì tại sao người Nhật lại không được nghĩ đến quyền lợi riêng của nước mình?

Chỉ có Đảng Cộng sản và những tổ chức công đoàn nằm dưới sự lãnh đạo của cộng sản là lên tiếng chống đối. Do “thiếu lòng yêu nước” như thế mà cộng sản càng bị cô lập. Ngay cả nữ thi sĩ Yosano Akiko (1878-1942), người đã nổi tiếng nhờ bài thơ phản chiến trong giai đoạn chiến tranh Nga-Nhật, cũng kêu gọi binh sĩ vượt qua khó khăn và sợ hãi - vì xác người chiến sĩ đẫm máu trên chiến trường còn đẹp hơn cả bông hoa anh đào. Bằng cách trích dẫn Mommsen* (Cái giành được bằng gươm giáo thì chỉ có thể mất bởi giáo gươm; cái giành được bằng lưỡi cày thì không bao giờ mất), Nitobe Inazo (1862-1933) đã thận trọng nhắc đến tính không thực tế của sự xâm lược*. Inazo được coi là người theo phái “tự do”, nhưng điều đó cũng không ngăn cản được ông đứng trong hàng ngũ những lí thuyết gia của chủ nghĩa thực dân “với khuôn mặt con người”. Trước đây, khi còn giữ những chức vụ khác nhau trong chính quyền, Inazo ít khi nằm trong phái thiểu số, nhưng đây là lúc ông phải đứng riêng ra.

•

Christian Matthias Theodor Mommsen (1817-1903) là nhà sử học, nhà văn Đức, đoạt giải Nobel văn học năm 1902 - ND.

•

Osaka Mainichi. Ngày 3 tháng 2 năm 1932.

Có lúc Nitobe Inazo từng tuyên bố một cách hồn nhiên như sau: “Cần phải tổ chức thế nào đó để những người sử dụng hữu hiệu nhất đất đai trở thành người chủ đất; theo một nghĩa nào đó thì đấy là những người yêu đất đai nhất*”. Nitobe Inazo là người theo đạo Thiên Chúa, là thành viên giáo phái Quaker, một giáo phái yêu hòa bình và chống lại chế độ nô lệ. Vợ ông, một người Mĩ, chính là người đã thành lập Hiệp hội bảo vệ động vật. Nhưng tất cả những chuyện đó vẫn không ngăn cản được Nitobe chấp nhận việc sử dụng vũ lực đối với những thổ dân “thiếu khôn ngoan”, những thổ dân dám đứng lên chống lại hành động khai hóa. Năm 1908 trường Đại học Tổng hợp Tokyo thành lập Khoa nghiên cứu thuộc địa thì chính ông là người lãnh đạo đầu tiên của khoa này. Tư tưởng của Nitobe Inazo “bám rễ” vào Mãn Châu. Có thể coi việc ông phản đối một cách yếu ớt vụ chiếm đóng Mãn Châu như là việc xét lại các quan điểm trước kia của mình?

•

Nitobe Inazo Jensu. Tokyo: Kyobunkan, 1969-1970. Tập 4. Trang 371.

Cũng như trong phần lớn các trường hợp trước đây, người Nhật thường nói về “sự xúc phạm” và phải có phản ứng đáp trả. Không chỉ gia đình họ Trương mà cả nước Trung Quốc bị coi là kẻ xúc phạm Nhật Bản từ bao đời nay rồi. Nhà ngoại giao nổi tiếng Ishii Kikujiro (1866-1945), vẫn được coi là “ôn hòa”, trong phần đầu tác phẩm viết về lịch sử ngoại giao Nhật Bản đã không thấy ngượng khi khẳng định rằng trong thời cổ đại “Nền văn minh Trung Hoa đã làm hủ bại tinh thần độc lập của các sứ thần Nhật Bản, để cuối cùng những người này bắt chước những thói quen nô tài của các sứ thần những nước phên giậu của Trung Quốc và thậm chí còn tự gọi mình là thần dân ngoại quốc của hoàng đế Trung Hoa. Thái độ quỵ luỵ của các sứ thần Nhật Bản đã khuyến khích người Trung Quốc, trong những chuyện như thế này thì họ chẳng cần ai khuyến khích, tuyên bố Nhật là vương quốc phụ thuộc, có thể nói có thời Nhật Bản chỉ giữ vai trò thứ yếu, nếu so với Trung Quốc”. Nhà ngoại giao này muốn nói đến Mạc phủ Ashikaga Yoshimitsu (1358-1408), một người “bị nền văn hóa Trung Hóa hớp hồn và tự hạ mình đến mức để cho hoàng đế nhà Minh phong mình làm vua Nhật Bản*”. Nhà ngoại giao này đã viết ra điều mà mọi người đều biết: kẻ xúc phạm không thể được tha thứ, dù chuyện xảy ra từ rất lâu rồi. Nông dân, công nhân, nhà ngoại giao hay hoàng đế cũng đều tin như thế. Trong trường hợp này trí nhớ đã làm hại người Nhật. Làm hại là vì nó có tính chất chọn lựa - người Nhật phải quên biết bao thành tựu văn hóa mà nhờ Trung Quốc họ mới có.

•

Kikujiro Ishii. Bình luận ngoại giao. Moskva: OGIZ, Nhà xuất bản chính trị quốc gia, 1942, trang 1.

Đến lượt người Trung Quốc cảm thấy bị xúc phạm. Ngày 24 tháng 9 năm 1931, Trung Quốc đưa vấn đề ra Hội Quốc Liên, Nhật Bản hứa sẽ rút quân về những vị trí cũ. Nhưng chuyện đó đã không xảy ra, quân đội Nhật tiếp tục mở rộng lãnh thổ chiếm đóng. Mà không chỉ ở Mãn Châu. Vì cuộc xâm lăng Mãn Châu đã tạo ra làn sóng phản đối và những vụ tấn công vào kiều dân Nhật trên đất Trung Quốc, ngày 28 tháng 1 năm 1932 quân Nhật nhảy dù xuống Thượng Hải, nơi có mấy nhà sư Nhật bị giết hại. Quân nhảy dù không chỉ chiếm khu định cư của kiều dân Nhật mà còn đánh nhau với quân của Tưởng Giới Thạch. Chiến dịch Thượng Hải là nhằm kéo sự chú ý của quốc tế khỏi Mãn Châu. Kế hoạch đã thành công: ngày 1 tháng 3 Mãn Châu tuyên bố độc lập thì ngày 3 tháng 3 chiến dịch ở Thượng Hải chấm dứt, quân đội viễn chinh Nhật lên tàu về nước. Nhưng quân đội Nhật vẫn đóng ở Mãn Châu. Nhật bắt đầu cuộc chiến với Trung Quốc. Cuộc chiến tranh này kéo dài 15 năm và là cuộc chiến tranh dài nhất trong lịch sử Nhật Bản. Nó chính là khởi đầu của Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhật đã khởi sự trước Đức.

MÀN 2
BA NGƯỜI ANH HÙNG: SÁNG TẠO RA CHIẾN CÔNG

Những trận đánh ở Thượng Hải đã hằn sâu trong tâm trí người Nhật. Ở nhiều thành phố của Nhật đều có nhóm tượng gọi là Ba người anh hùng. Truyền thuyết kể rằng, trong thời gian diễn ra những trận đánh kèm theo “vụ đụng độ ở Thượng Hải” có ba người lính thuộc lực lượng công binh đã đeo thuốc nổ vào người và lao vào hàng rào thép gai của quân thù để mở đường cho quân đội anh hùng Nhật Bản tiến lên. Báo chí hết lời ca ngợi, người ta đề nghị báo cáo chiến công của họ với hoàng đế và đưa vào sách giáo khoa cho học sinh học. Tờ Asahi Shimbun viết rằng “tất cả các chiến hữu, từ vị chỉ huy sư đoàn trở xuống đều nước mắt lưng tròng và sau khi lau nước mắt, đều có cảm tưởng rằng đế chế sẽ không bao giờ chết*”. Ít nhất đã có 8 bộ phim nói về chiến công của họ. Thậm chí còn có cả tình tiết là những người anh hùng đã có đủ thời gian vừa hút thuốc vừa suy nghĩ, cân nhắc rồi sau đó vĩnh biệt nhau, miệng hô lớn: “Hoàng đế vạn tuế!”.

•

Trích theo Yamamuro Kentoku. Gunsin. Kindai nihon-ga unda eiyutati-no kiseki. Tokyo: tyokoronsia, 2007. Trang 191. Khi viết về những sự kiện liên quan đến “Ba người anh hùng”, tác giả dựa chủ yếu vào tư liệu trong tác phẩm của Yamamuro Kentoku.

Chiến công của “ba người anh hùng” đã tạo được ấn tượng rất mạnh đối với người đương thời: lần đầu tiên kể từ sau cuộc chiến tranh Nga-Nhật đất nước lại có những người anh hùng tình nguyện xả thân vì sự phồn vinh của đế chế. Người ta cho rằng họ anh dũng hơn những người lính trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Anh dũng hơn theo nghĩa là lúc đó binh lính chết khi thi hành nhiệm vụ, còn bây giờ, ba người lính đã tự nguyện hi sinh. Độc giả, trong những bức thư gửi về các tòa soạn báo, viết rằng họ cảm thấy “sung sướng”: tương lai sẽ được bảo đảm, nếu Nhật Bản còn có được những người anh hùng như thế. Trên phong bì những bức thư đó còn có cả con dấu in hình chiến công nữa. Nhưng nói cho đúng, hình in trên phong bì thường không được rõ. Còn trên những con tem của người Trung Quốc thì lại có những khẩu hiệu kêu gọi tẩy chay hàng hóa Nhật Bản và chiến đấu chống lại quân chiếm đóng. Các nước không chỉ chiến đấu trên chiến trường mà chiến đấu trên cả giấy nữa.

Báo chí Nhật Bản khẳng định rằng chỉ người Nhật mới có khả năng thực hiện những chiến công kiểu như thế. Xã hội tiêu thụ ở thành thị, được coi như là bắt chước phương Tây và được hình thành ở Nhật Bản trước khi có cuộc Đại khủng hoảng, không thể nào cống hiến cho người Nhật cái gì tương tự. Nhất là trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế, mà nguyên nhân chính của nó là “nền văn minh vật chất” ngoại lai. Người Nhật, đấy là nói một người Nhật trung bình, chưa sẵn sàng coi mình là người Nhật trong cuộc sống đời thường đã bị vỡ vụn thành từng mảnh nhỏ. Để có cảm giác là “một phần nhỏ bé” của nhân dân Nhật, anh ta cần những động lực mạnh mẽ hơn. Trong trường hợp này là ba anh chàng “bình thường”, những người chưa bị cái học làm cho mụ đi, những người không hề nuối tiếc cuộc đời trai trẻ của mình.

Trong những bức thư được báo chí công bố cũng như trong các bài văn của học trò, từ “nước mắt” xuất hiện gần như với tần suất cao nhất. Nhưng đây không phải là những giọt nước mắt thương hại, mà là những giọt nước mắt cảm động. “Những người có tâm hồn - dù là một trăm hay cả ngàn người - tất cả đều không cầm được nước mắt. Không người nào không khóc. Những giọt nước mắt này - những giọt nước mắt nóng hổi và tinh khiết - chính là biểu tượng của những tình cảm của chúng ta. Đấy là những giọt nước mắt của lòng biết ơn. Những giọt nước mắt đẹp tuyệt vời*”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 218.

Để có cảm giác mình là một người Nhật thì cần phải có cùng tình cảm như thế, cùng hành động như thế. Trong trường hợp này là tiếng khóc. Những giọt nước mắt tuôn ra cùng một lúc và ở khắp nơi cho người ta cảm giác của tình đoàn kết. Những giọt nước mắt chân thành là biểu hiện của chân lí. Nghĩa là cái chết của “ba người anh hùng” cũng là chân lí. Không thể nghĩ ra được điều gì khủng khiếp hơn. Người Nhật bắt đầu mơ ước được người ta khóc mình như thế. Trong khi đó không có một dòng nào dành cho nước mắt của cha mẹ “ba người anh hùng” kia - vì họ phải tự hào và sung sướng khi thấy con mình thực hiện xong nghĩa vụ bảo vệ tổ quốc và nhân dân Nhật Bản. Niềm tự hào không thể song hành với những giọt nước mắt “đắng cay”, vốn được coi là biểu hiện của sự yếu đuối. Trong không khí xúc động như thế, mục đích của chiến công (chiến thắng kẻ địch) đã bị đẩy xuống hàng thứ hai. Quan trọng nhất là tinh thần của người chiến sĩ chứ không phải là mục đích của hành động.

Khác với những người anh hùng trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật - đô đốc Togo Heihatiro (1847-1934) và tướng Nogi Maresuke (1849-1912) - những sự kiện diễn ra ở Trung Quốc đầu những năm 1930 không tạo ra các anh hùng trong tầng lớp chỉ huy cao cấp. Khác với họ, “ba người anh hùng” không phải là những ông lão đầu tóc bạc phơ mà là những chàng trai còn rất trẻ. Khác với họ, “ba người anh hùng” không xuất thân từ tầng lớp samurai mà là con em nông dân. Ở Nhật, chính quyền không phải của dân, nhưng xu hướng dân chủ hóa thì đã xuất hiện. “Quần chúng” Nhật Bản cảm thấy thích thú vì con em của họ là những người đưa ra định hướng “tinh thần”, cả nước sẽ phải dựa vào đó mà sống. Nogi Maresuke đã tự sát ngay sau khi hoàng đế Minh Trị qua đời, nhưng đây chính là “đường của người chiến sĩ” (bushido). Những người anh hùng thời nay lại đi theo “đường của nhân dân” (kokumindo*). “Samurai” là con đường của cá nhân, nhắm đến vinh quang cá nhân và không thể gây ra tác động lớn đối với xã hội và đất nước. “Đường của nhân dân” cần nhiều “người đi”, nó sẽ dẫn đến điểm cuối cùng có tên gọi là “Cuộc chiến tranh vĩ đại”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 206.

Tủ kính các cửa hàng dành cho trẻ em chứa đầy những món đồ chơi như xe tăng, máy bay, súng máy, gươm và mũ sắt. Loại kẹo có tên gọi là “Vụ nổ” cũng được nhiều người mua. Người ta còn bán cả những mẩu giấy đã cắt sẵn để trẻ em tự xếp thành hình “ba người anh hùng”. Trẻ con cũng muốn trở thành những người anh hùng như thế. Và những chú nhóc được tiêm vào máu khoái cảm chết chóc chẳng bao lâu sau sẽ có điều kiện để chứng tỏ rằng chúng đã học thuộc bài học mà “ba người anh hùng” đã mang đến cho chúng.

Chiến dịch quyên góp giúp đỡ những gia đình có người hi sinh được tiến hành trên khắp mọi miền của đất nước. Chỉ trong hai ngày đã thu được 14 ngàn Yen, phải nói là một món tiền khá lớn. Ban giám khảo cuộc thi bài hát ca ngợi “ba người anh hùng” đã nhận được 84 ngàn tác phẩm. Nhà thơ Yosano Tekkan (1873-1935), phu quân của nữ thi sĩ Yosano Akiko, đã giành chiến thắng trong cuộc thi này. Bài thơ có những đoạn như sau:

Trên đầu ta, Đức vua

Như ánh dương sáng soi

Ta mang trên vai, lòng dân

Nặng trĩu ngàn cân

Thời khắc đã đến rồi!

Những người đã được luyện tôi

Bằng lịch sử ngàn đời

Lòng trung thành vững hơn sắt thép

…

Que diêm làm ngòi nổ

Thuốc nổ cầm trên tay

Lao lên hàng rào thép gai

Quăng mình về phía trước.

Chưa đến lúc phải tự sát hàng loạt theo kiểu kamikaze*. Nhưng lịch sử đã chọn được những hình mẫu để cho người ta bắt chước. Cũng chẳng còn ai quan tâm đến kết quả điều tra chính thức (đã được công bố công khai!) nguyên nhân dẫn đến cái chết của ba người lính: họ không quấn thuốc nổ quanh người, dụng cụ phá rào là những cái ống dài 4 m lèn đầy thuốc nổ; nhiệm vụ là đem những cái ống này đặt cạnh hàng rào rồi châm ngòi nổ và bỏ chạy. Kết quả điều tra cũng cho thấy những người lính này bị chết chủ yếu là do sơ suất - dây cháy chậm quá ngắn. Chẳng ai quan tâm tới chuyện là họ không có cơ hội hút điếu thuốc cuối cùng - dây cháy chậm vừa bén lửa thì địch quân đã bắn như vãi đạn vào họ. Một số sĩ quan còn cho rằng hành động của họ, như cách trình bày của báo chí, thực chất là làm mất uy tín của quân đội Nhật Bản: đã là người lính thì phải thực hiện mệnh lệnh của chỉ huy chứ không được tự tiện hành động. Giới quân nhân còn tỏ ý trách móc khi nói rằng không nên coi hành động của người lính là chiến công của riêng họ, vì công lao không phải là của một cá nhân cụ thể, mà là của toàn thể quân đội, của toàn thể hệ thống huấn luyện do quân đội tạo ra. Nhưng những ý kiến này đã không tạo được ấn tượng nào đối với xã hội, xã hội muốn có hình ảnh của mình về người anh hùng. Không phải một người anh hùng mà là một nhóm - họ có ba người. Từ đây về sau người ta thường vinh danh cả nhóm những người anh hùng chứ không còn vinh danh các cá nhân nữa. Xã hội Nhật Bản thích những hành động mang tính tập thể hơn là những hành động cá nhân. Người anh hùng đơn độc bao giờ cũng là người khó dự đoán, mà nền văn hóa Nhật Bản lại không có lòng thương xót những người nổi loạn và những người cô đơn.

•

Kamikaze: Phi công tấn công tự sát bằng cách lao thằng máy bay có mang theo thuốc nổ hoặc bom vào mục tiêu của đối phương trong Chiến tranh thế giới thứ hai với mục đích phá hoại được càng nhiều phương tiện chiến tranh của địch càng tốt - ND.

Câu chuyện về “ba người anh hùng” được đưa vào sách giáo khoa. Di ảnh của họ được báo chí đăng tải. Từ đó trở đi báo chí có thói quen đăng ảnh của các chiến sĩ đã hi sinh trên chiến trường. Tượng vinh danh “ba người anh hùng” trở thành vật trang trí trên các đường phố Nhật Bản. Chỉ có các đại biểu thượng viện, tức là đại diện của giới quý tộc mới được bầu vào ủy ban Tổ chức việc đúc tượng cho thủ đô Tokyo. Họ chưa làm được (và sẽ không làm được) chiến công nào, nhưng chính họ cũng muốn được hưởng ánh hào quang của chiến thắng. Một phần hài cốt của những người đã hi sinh được chôn dưới chân bức tượng. Như vậy, từ một bức tượng “bình thường” theo kiểu châu Âu nó đã biến thành nơi chôn cất và đối tượng thờ cúng. Giống như mộ của 47 samurai cùng nhau tự sát vào thế kỉ XVII, tượng “Ba người anh hùng” cũng được đặt trong sân một ngôi chùa Phật giáo.

“Vụ đụng độ” ở Mãn Châu và những diễn biến sau đó ở Thượng Hải đã trở thành những sự kiện có tính bước ngoặt trong lịch sử Nhật Bản. Mà không chỉ từ phương diện chính trị. Điều đó còn có nghĩa là sự thay đổi hình mẫu tư duy-tâm lí-ứng xử nữa. Không phải người xây dựng mà là kẻ phá hoại đã nhảy lên hàng đầu. Kẻ phá hoại lại được coi là người xây dựng. Thước đo con người không phải là đời sống mà là cái chết. Chính người chết lại được tôn trọng hơn cả. Không ai nghĩ đến chuyện gắn huy chương và phong chức cho những anh hùng còn sống. Chỉ có những người đã chết mới mong được phong vượt cấp. Thần chết đã đầu độc trí tưởng tượng của các thi sĩ và nghệ sĩ. Nhận thức mang tính ẩn dụ đã thắng quan điểm thực dụng. Nếu sự hi sinh của những người anh hùng trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật được coi là nỗi đau thì cái chết của “ba người anh hùng” lại tạo ra những giọt nước mắt mừng vui. Sự thể hiện một cách thái quá tình cảm (hoàn toàn không phải là tính cách của người Nhật trong cuộc sống thường nhật) là dấu hiệu nguy hiểm: lệ tràn mi làm cho người ta mờ mắt và là dấu hiệu báo trước của những câu chuyện khủng khiếp về cảnh chết chóc. Hiệp hội phụ nữ vệ quốc được thành lập vào tháng 7 năm 1932 trong niềm xúc động dâng tràn như thế. Phụ nữ tuyên bố rằng họ sẽ “bảo vệ” hậu phương của Nhật. Ai sẽ đánh vào hậu phương để họ phải bảo vệ? Câu hỏi này đã không được ai nghĩ tới. Đấy không phải là “logic của đàn bà” - rất nhiều đàn ông Nhật Bản cũng không thấy có gì mâu thuẫn ở đây cả. Chiến công của “ba người anh hùng” đã giúp khắc phục được những bất đồng từng tồn tại trong thời gian qua.

MÀN 3
THÀNH LẬP MÃN CHÂU QUỐC:
SỰ CÔ ĐỘC ĐẦY KIÊU HÃNH

Vụ tấn công Mãn Châu đã được thực hiện rất đúng lúc: các nước phương Tây chưa phục hồi sau khủng hoảng kinh tế, Liên Xô thì đang tiến hành tập thể hóa, kế hoạch 5 năm đầu tiên và đấu tranh chống kẻ thù bên trong. Đại diện của Nhật Bản ở Hội Quốc Liên, ông Yoshizawa Kenkichi (1874-1965), dứt khoát bác bỏ nghị quyết yêu cầu Nhật rút quân khỏi Mãn Châu. Ngay ngày 1 tháng 3 năm 1932, Mãn Châu quốc đã tuyên bố “độc lập”, đứng đầu là “phụ chính” Phổ Nghi, một người Mãn Châu, nguyên là hoàng đế nhà Thanh của Trung Quốc đã bị phế truất. Phổ Nghi hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát của người Nhật. Quan điểm chính thức của Nhật là: Mãn Châu là đất của người Mãn Châu, không có liên quan gì đến Trung Quốc hay người Hán. Mãn Châu quốc là đất nước độc lập với Trung Quốc, nhưng không phải với Nhật. Phổ Nghi được đưa từ khu định cư của kiều dân Nhật ở thành phố Thiên Tân tới cảng Lữ Thuận và sau đó đến Thẩm Dương. Mới đầu Phổ Nghi được chỉ định làm phụ chính, hai năm sau mới chính thức trở thành hoàng đế Mãn Châu quốc. Đấy là một hình thức thỏa hiệp giữa những quân nhân cấp tiến trong đội quân Quan Đông và những chính khách ôn hòa hơn: quân nhân muốn sáp nhập Mãn Châu vào Nhật, trong khi các chính khách cho rằng phải giữ lịch sự và ủng hộ việc thành lập nhà nước Mãn Châu “độc lập”. Dù thế nào thì Nhật cũng đã đạt được mục đích: họ đã chia cắt được Trung Quốc.

Kể từ đó, vị trí của giới quân nhân Nhật Bản ở Mãn Châu đã có những thay đổi đáng kể. Trước đầy đội quân Quan Đông nằm dưới quyền kiểm soát của chính quyền dân sự; trong những buổi tiếp tân, quân nhân được ngồi ở những vị trí thấp nhất, nhưng nay họ đã trở thành những người quyết định. Đây đúng là một cú đột phá - theo nghĩa là ở ngay chính quốc quân nhân cũng ngày càng giữ vai trò quyết định hơn trong việc ấn định luật chơi. Liên Xô dường như giữ thái độ trung lập trong vấn đề Mãn Châu. Nhưng ngày 27 tháng 11 năm đó Liên Xô đã kí với Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ (CHND Mông Cổ) hiệp ước tương trợ về quân sự. Vì CHND Mông Cổ đang có tranh chấp về khu vực biên giới với Mãn Châu cho nên trong tương lai điều này tạo ra khả năng xung đột giữa quân đội Liên Xô và quân đội Nhật. CHND Mông Cổ cũng chi là một nhà nước tay sai mà thôi. Tiềm lực của quần Mông Cổ và quân Mãn Châu là rất hạn chế. Việc phân định biên giới giữa Liên Xô và Mãn Châu cũng còn nhiều vấn đề.

Để chứng tỏ tính chính danh của Phổ Nghi, Nhật đã thiếp lập quan hệ ngoại giao với Mãn Châu quốc. Nghị quyết công nhận Mãn Châu quốc đã được quốc hội Nhật Bản nhất trí thông qua. Muto Nobuyoshi (1868-1933), tổng chỉ huy đội quân Quan Đông được chỉ định làm đại sứ Nhật tại Mãn Châu quốc. Bộ ngoại giao Nhật đưa ra lời giải thích cực kì vô liêm sỉ rằng Nhật không có bất kì tranh chấp lãnh thổ nào với Mãn Châu quốc*.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. M: AIRO-XXI, 1996. Trang 65.

Ngày 24 tháng 2 năm 1933, Hội Quốc Liên gần như nhất trí (chỉ có Nhật phản đối, Thái Lan bỏ phiếu trắng) thông qua nghị quyết “xúc phạm” Nhật Bản, công nhận chủ quyền của chính phủ Quốc Dân đảng đối với Mãn Châu. Dư luận Nhật Bản bất bình, các nhà báo đã thể hiện sự tức giận trên ngọn bút: “Trong cuộc chiến tranh vĩ đại (ý nói Chiến tranh thế giới thứ nhất - chú thích trong nguyên tác) Đức được nhiều nước thông cảm, thế mà Nhật lại chẳng được nước nào thông cảm hết*”. Sự tức giận đã làm người ta mờ mắt đến nỗi tác giả bài báo không thèm nhớ rằng trong cuộc chiến tranh đó chính Nhật đã “dũng cảm” tấn công Đức. Tóm lại, rất ít người ngạc nhiên trước quyết định rút khỏi Hội Quốc Liên của Nhật. Hoàng đế Chiêu Hòa đã kí đạo dụ làm cơ sở cho chính phủ tuyên bố rút khỏi tổ chức quốc tế này. Trong phần mở đầu, bản tuyên bố đã nói thẳng như sau: “Vì Trung Quốc không phải là một nhà nước thống nhất, tình hình đối nội và quan hệ ngoại giao của nó có đặc điểm rất phức tạp và rối rắm, các nguyên tắc và thông lệ quốc tế <…> không thể áp dụng cho nước này”.

•

Jiji Shimpo. Ngày 25 tháng 2 năm 1925.

Nhật Bản tự coi mình là đất nước đặc biệt. Bế quan tỏa cảng là số phận không tránh khỏi của những nước như thế. Hoặc là một sự cô đơn đầy kiêu hãnh. Trong giai đoạn chiến tranh Nga-Nhật, Nhật đã được Mĩ và Anh giúp đỡ. Nhưng bây giờ thì hoàn toàn khác: Nhật không có một đồng minh nào. Cụm từ “cô đơn lỗi lạc” trở thành công thức thông dụng để người Nhật thể hiện niềm tự hào về đất nước mình. Hình ảnh người anh hùng đơn độc, bất chấp mọi hoàn cảnh, đứng lên đấu tranh chống lại toàn thế giới, phù hợp với quan niệm truyền thống về người chiến binh samurai chân chính và lòng tự ái dân tộc. Hành động “dũng cảm” của chính phủ Nhật chứng tỏ rằng đất nước, sau nhiều năm lép vế trước phương Tây, đã trở về với bản chất của mình. Việc ông Matsuoka Yosuke (1880-1946), đại diện của Nhật ở Hội Quốc Liên, bỏ phòng họp ngay sau khi công bố kết quả kiểm phiếu về vấn đề Mãn Châu được mô tả bằng những từ ngữ mang tính anh hùng ca: “Cuộc đấu tranh kiên cường của ông Matsuoka Yosuke, đại diện toàn quyền của nước ta, trong cuộc họp này đã làm người ta phải rơi lệ [vì cảm động và thán phục]. Dù bị kẻ thù vây bọc tứ phía, trong hoàn cảnh cô độc theo đúng nghĩa của từ này, ông vẫn tiếp tục chiến đấu - không lùi một bước, ông đã chấp nhận cuộc chiến đấu vĩ đại vì một nền hòa bình vĩnh cửu ở phương Đông, vì danh dự của Nhật Bản và vì vương quốc Mãn Châu vừa mới được thành lập. Như thế nghĩa là, ông đã cho thế giới thấy lòng dũng cảm vô bờ bến của một đất nước vĩ đại và đã hoàn thành một cách vinh quang nhiệm vụ nặng nề này*”.

•

Mori Kyoto. Dainihon shotoku tsukai. Tokyo, 1941. Trang 991.

Kì thi môn lịch sử của các học sinh trung học có một câu hỏi: “Nếu thế giới tiến hành bao vây kinh tế nước ta thì chúng ta sẽ thiếu gì nhất? Cần phải làm gì để vượt qua khó khăn?”. Đáp án đúng viết như sau: “Chúng ta cần nhất là lương thực, bông và len. Về ăn, cần lấy những loại lương thực khác thay cho gạo và bột mì và tiết kiệm, cần phải trồng thêm bông, dùng lụa thay cho bông và len*”. Học sinh được dạy rằng nước Nhật đang nằm trong vòng vây của kẻ thù, vì vậy mà, người Nhật phải tự lực cánh sinh.

•

Muto Yasushi. Dai Nippon Shotoku tsukai. Tokyo, 1941. Trang 991.

Nhật Bản khoan khoái tận hưởng sự cô đơn, tận hưởng cảm giác tự ái của mình. Tại sao Mĩ, không phải là thành viên Hội Quốc Liên, lại có quyền lên án Nhật. Tại sao Mĩ, nước đã tạo ra chế độ bù nhìn ở Panama, lại có quyền đó, mà chúng ta thì không? Tại sao các nước phương Tây có quyền có rất nhiều thuộc địa còn chúng ta thì không? Trả lời những câu hỏi này không phải là chuyện dễ. Sự tự ái gần như của trẻ con lan tràn trong giới tinh hoa và trong nhân dân đã mở đường cho đủ thứ chính sách phiêu lưu khác nhau. Quy tắc danh dự (hay trả thù?) của samurai có thể là hấp dẫn và thậm chí biện hộ được trong quan hệ giữa người với người, nhưng khi áp dụng cho cả dân tộc, áp dụng vào quan hệ giữa các chính phủ thì đã dẫn tới những hậu quả thảm khốc. Nhật cảm thấy mình là nước nằm trong vòng vây của các lực lượng thù địch. Các nhà lãnh đạo Liên Xô cũng có cảm giác tương tự. Lãnh tụ nước Đức phát xít thì cũng thế. Như người ta đã biết, những người nằm trong pháo đài bị vây hãm thường hay có những hành động điên cuồng và tuyệt vọng.

Công chúng không tỏ ta nuối tiếc trước việc rút ra khỏi Hội Quốc Liên. Báo chí đã đánh đồng chính sách bài Nhật của tổ chức này với sự can thiệp của ba nước Nga, Đức và Pháp vào năm 1895, buộc Nhật phải rút khỏi bán đảo Liêu Đông mà Nhật đã giành được từ tay Trung Quốc trong cuộc chiến tranh Trung-Nhật. Năm 1933 Liên Xô chưa có chân trong Hội Quốc Liên (mãi năm sau nước này mới gia nhập). Đức rút khỏi Hội Quốc Liên sau Nhật 7 tháng. Nhưng điều đó cũng không thay đổi được bản chất vấn đề - bất cứ vụ chơi khăm nào cũng đều là xuất phát từ sự gian xảo và hai mặt của phương Tây. Cơ quan ngoại giao Nhật Bản khẳng định rằng vấn đề Mãn Châu không thuộc thẩm quyền của Hội Quốc Liên mà là vấn đề quan hệ giữa hai nước Nhật Bản và Trung Quốc. Và trong lĩnh vực này Nhật sẽ thắng. Ngày 31 tháng 5 năm 1933, tức là sau khi ra khỏi Hội Quốc Liên, Nhật và Trung Quốc kí thỏa thuận ở Tangu, theo đó chính phủ Nam Kinh không còn coi Mãn Châu là lãnh thổ của mình nữa. Nhưng như thế cũng không có nghĩa là người ta đã công nhận Mãn Châu quốc - Đại hội thể thao vùng Viễn Đông, trong đó có Philippines, Trung Quốc và Nhật tham gia, đến hồi cáo chung: do Nhật muốn đưa người Mãn Châu quốc vào đoàn thể thao của mình nên sau kì tranh tài ở Manila vào năm 1934, Đại hội thể thao Viễn Đông không còn được tổ chức nữa.

Tuy ra khỏi Hội Quốc Liên, nhưng Nhật vẫn giữ quyền cai trị 1.400 hòn đảo nhỏ ở Thái Bình Dương. Quan điểm chính thức được trình bày như sau: Nhật có quyền cai trị không phải vì nước này là thành viên Hội Quốc Liên mà vì Đức đã nhượng quyền cai trị tất cả các thuộc địa cho liên minh mà Nhật đã tham gia. Hội Quốc Liên và tất cả các quốc gia trên thế giới đều bất mãn, nhưng họ đã không thực hiện bất cứ hành động nào - chẳng mấy ai quan tâm đến những hòn đảo nhiệt đới của những thổ dân “bán khai”, lại không có bất cứ tài nguyên gì. Lúc ấy không ai có thể nghĩ rằng chỉ vài năm sau những hòn đảo này sẽ trở thành tiền tiêu, nơi diễn ra những trận đánh dữ dội trong Chiến tranh thế giới thứ hai.

Một cuộc đón tiếp nồng hậu đang chờ đón Matsuoka Yosuke ở Tokyo. Đối với chính sách đối ngoại “tích cực”, người Nhật bình thường có thái độ nhất trí cao đến không ngờ và có thể làm người khác khó chịu. Chỉ có một nhóm nhỏ cộng sản và trí thức phản đối mà thôi. Nhà ngoại giao người Mĩ, ông Joseph Grew, đã mô tả phản ứng của người Nhật đối với quan điểm của phương Tây về vấn đề Mãn Châu như sau: “Nhân dân đoàn kết xung quanh quân đội - hệt như thành viên trong một gia đình bảo vệ người thân khi người này bị người ngoài tấn công… Mọi hành động cứng rắn đều làm gia tăng cảm giác đoàn kết trong một gia đình*”.

•

Grew J. C. Mười năm sống ở Nhật Bản, ghi lại từ nhật kí, thư từ, cả công lẫn tư của Joseph C. Grew, đại sứ Mĩ ở Nhật, 1932-1942. New York, 1944. Trang 67-68.

Dân chúng Mãn Châu đón nhận việc lên ngôi của Phổ Nghi với thái độ bình tĩnh, gần như thờ ơ. Ông Edgar Snow, một nhà báo người Mĩ, mô tả chuyến đi của hoàng đế trong ngày lên ngôi như sau: “50 ngàn binh sĩ đứng hai bên đường đi [của Phổ Nghi]; binh lính đứng thành hai hàng đối mặt vào nhau, dài đến nửa dặm. Lính Nhật, súng cắm lưỡi lê, đứng sau lưng lính người Mãn Châu, không có súng. Đấy chính là thính giả của nhà vua. Ngoài ra không còn người nào khác. Không có tiếng hô ủng hộ của dân chúng, không có tiếng reo mừng chào đón hoàng thượng - chỉ có những hàng người mặc đồng phục*”. Binh lính Nhật lưỡi lê lăm lăm trong tay đằng sau đội cận vệ địa phương tay không… Trong số những người bảo vệ (canh chừng?) Phổ Nghi có cả viên cảnh sát Amakasu Masahiko, kẻ vào năm 1923 đã từng giết chết một người vô chính phủ tên là Osugi Sakae. Amakasu Masahiko đã bị đưa ra tòa, nhưng ông ta được tha trước thời hạn và đến năm 1929 thì đi Mãn Châu, tức là đến nơi cần những kẻ đầu trộm đuôi cướp như ông ta. Cụ thể là ông ta tham gia buôn bán ma tuý bất hợp pháp, tiền lãi được đưa vào quỹ bí mật của đạo quân Quan Đông*.

•

Snow. Mặt trận Viễn Đông. London: Jarrolds Publishers, 1934. Trang 278-279.

•

Yamamuro Shinichi. Mãn Châu dưới ách cai trị của Nhật. Trang 231.

Phải nói thêm rằng vương miện bằng gỗ quý và ngọc thạch của Phổ Nghi là do những người thợ khéo tay Nhật Bản làm. Quốc huy của hoàng gia Mãn Châu cũng là một loài hoa. Nhưng không phải hoa cúc như ở Nhật mà là hoa phong lan. Phổ Nghi ngồi lên ngai vàng, trên người là bộ quân phục của tổng tư lệnh. Hoàng đế đòi mặc quần áo truyền thống, nhưng ông đã buộc phải nghe theo các “cố vấn” Nhật Bản; mà theo những người này thì hình ảnh của Phổ Nghi phải có nhiều nét Nhật Bản hơn là Trung Hoa. Ở Nhật Bản, khi xuất hiện trước công chúng bao giờ nhà vua cũng mặc quân phục. Quân phục được coi là biểu tượng của Nhật Bản.

Hoàng đế Phổ Nghi “cai trị” theo phương châm của mình, nhưng dĩ nhiên là ông ta không phải là hoàng đế thật sự, theo cách hiểu của người Nhật. Một con tem với hình vị tân hoàng đế - khuôn mặt trí thức, đeo kính, áo vét có đeo cà vạt - cũng được phát hành trong dịp này. Người Nhật chưa bao giờ đưa hình ảnh hoàng đế của mình lên tem và tiền - vua là những người bất khả xâm phạm; nhưng muốn dán thì nhất định phải cầm lấy tem, tức là động tay vào hình ảnh thiêng liêng được in trên đó. Nhưng yêu cầu bất khả xâm phạm không được áp dụng đối với hoàng đế Mãn Châu quốc. Mặc dù các bộ trưởng Mãn Châu quốc là người Mãn Châu, nhưng mỗi vị lại có một cố vấn Nhật Bản, chưa được họ đồng ý thì các vị bộ trưởng này cũng chẳng dám làm gì. Hoàng đế Phổ Nghi cũng không có cung điện riêng - ông ở trong tòa nhà trước đây vốn thuộc cục thuế vụ về muối và thuốc lá. Nhưng người Nhật lại coi việc phong vương cho Phổ Nghi là việc làm có tính nguyên tắc: họ đã khôi phục công lí và chế độ quân chủ, tức là hình thức cai trị cao cả nhất, trong khi phần lãnh thổ chính của Trung Quốc thì vẫn còn “lay lắt” dưới ách cai trị của chế độ cộng hòa và Quốc Dân đảng.

“Sự phục hồi” chế độ quân chủ ở Mãn Châu có phần tương đồng với sự “phục hồi Minh Trị” trong lịch sử Nhật Bản. Nhưng các nhà tư tưởng lại nói khác: họ không tuyên bố Phổ Nghi là người khôi phục vương triều nhà Thanh trước đây. Phổ Nghi đóng vai người sáng lập triều đại mới. Triều đại này không có bất cứ quan hệ nào với Trung Quốc. Người Mãn Châu nói tiếng Trung Quốc, nhưng nó lại được gọi một cách chính thức là tiếng Mãn Châu. Người Nhật muốn dựng lên một nhà nước mới từ con số không; dưới áp lực của họ, Phổ Nghi đã buộc phải bỏ những nghi lễ nhằm tưởng nhớ những bậc tiền nhân của vương triều Mãn Thanh. Từ năm 1940 trở đi, Amaterasu* được coi là vị thánh quan trọng nhất của quốc gia, người ta còn xây hẳn một đền thờ gọi là Lập Quốc ở thủ đô để thờ cúng ngài. Dân chúng học tiếng Nhật, về sau tiếng Nhật trở thành “ngôn ngữ chung” của tất cả thần dân. Cũng như ở Nhật, trong những ngày lễ học sinh phải hướng về phía cung điện để lạy tạ. Nhưng ở Mãn Châu lại có đến hai cung điện: ở thủ đô Sinani và ở Tokyo. Học sinh thầm cầu nguyện cho linh hồn các binh sĩ Nhật tử trận ở Mãn Châu, rồi họ đọc to đạo dụ của Phổ Nghi về “Những nguyên tắc hành xử của nhân dân”, trong đó học sinh được yêu cầu phải tuân theo những quy định của Khổng giáo và tôn thờ Amaterasu. Quân đội cũng làm như thế. Ở Mãn Châu quốc, mọi thứ đều phải nhân đôi. Người Nhật đã dựng lên một quốc gia, quốc gia đó phải trở thành anh em sinh đôi của Nhật ở lục địa. Trên thực tế, điều này lại dẫn đến sự lưỡng phân tính cách. Một mặt, hệ thống trường phổ thông, trường đại học và trung học chuyên nghiệp được dựng lên đã tạo ra cho dân chúng bản địa Mãn Châu những cơ hội chưa từng có trong lĩnh vực tri thức, nhưng mặt khác, họ lại luôn luôn cảm thấy mình chỉ là dân loại hai. Theo lời một sinh viên thì trong khi “thầm cầu nguyện”, anh ta và bạn bè lại cầu cho đế quốc Nhật thất bại*.

•

Thần Mặt Trời, theo truyền thuyết Nhật Bản - ND.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 214.

Người Nhật ở chính quốc hân hoan chào mừng sự thành lập “vương quốc” Mãn Châu. Trong trí óc họ bỗng hiện lên những chiến thắng vinh quang của quân đội Nhật trong chiến tranh Nga-Nhật trên đất Mãn Châu. Honjo Shigeru (1876-1945), chỉ huy trưởng đội quân Quan Đông, được đón chào một cách rất trọng thể ở Tokyo. Cũng ngày hôm đó, tức là vào ngày 8 tháng 9 năm 1933, người ta còn tổ chức lễ đón tiếp các vận động viên tham gia Thế vận hội Los-Angeles trở về, họ đã mang về cho Nhật Bản huy chương các môn đua ngựa, bơi lội và điền kinh. Thế vận hội và cuộc xâm lăng Mãn Châu đều phục vụ cho một mục đích: tăng cường lòng yêu nước. Những mâu thuẫn nội tại thường tích tụ lại trong đời sống hòa bình, xã hội vì vậy mà bị phân chia ra thành phe phái, nhưng chiến thắng trong chiến tranh hay trong thể thao đã trả lại cho người Nhật tinh thần đoàn kết và lòng tự hào. Ngay cả những người Triều Tiên “vô ơn” cũng tỏ ra hân hoan trước việc thành lập Mãn Châu quốc, hàng đoàn người, cả Nhật lẫn Triều Tiên, cùng đổ xô vào những vùng đất rộng lớn không người của Mãn Châu. Tình hình trong nước bắt đầu thay đổi - nhiều người bắt đầu nghĩ rằng chính các quân nhân đã đưa đất nước ra khỏi ngõ cụt của chế độ dân chủ. Ngay cả một số đảng viên cộng sản cũng ủng hộ cuộc xâm lăng Mãn Châu.

Trong năm trước đó, đảng cộng sản còn thu hẹp thêm - gần 3 trăm người (đảng viên và những nhà hoạt động công đoàn có cảm tình với cộng sản) đã bị bắt trong mấy năm qua đã nhận những bản án nặng nề trong những phiên tòa đặc biệt. Một số người bị tra tấn đến chết. Một số đảng viên - đứng đầu là hai thành viên Ban chấp hành trung ương: Sano Manabu (Gaku, 1892-1953) và Nabeyama Kidatika - đã li khai với Comintern* và “tâm lí thất bại vô chính phủ”. Trong bức thư ngỏ, được gửi ra từ nhà tù vào tháng 6 năm 1933, họ viết rằng Nhật Bản đã đánh thắng bọn quân phiệt Trung Quốc (chế độ của Tưởng Giới Thạch) và những tên tư sản Mĩ ủng hộ chúng. Họ chống lại việc giải phóng nhân dân các dân tộc thuộc địa của Nhật vì việc đó sẽ “chia rẽ” giai cấp vô sản. Và dĩ nhiên là họ tin rằng không được đòi hỏi lật đổ Chiêu Hòa vì chế độ quân chủ Nhật Bản góp phần củng cố tình đoàn kết dân tộc. Câu hỏi: đoàn kết dân tộc để làm gì? đã bị bỏ ngỏ. Vì trong đầu óc người Nhật, đoàn kết là giá trị tối thượng. Logic của họ là: càng có nhiều nước và nhiều dân tộc rơi vào quỹ đạo của chủ nghĩa đế quốc Nhật thì càng tốt vì lúc đó sẽ có thể thiết lập được một nhà nước xã hội chủ nghĩa cực kì rộng lớn. Người Nhật sẽ giữ vai trò chính trong nhà nước đó. Bức thư của Sano và Nabeyama được nhiều người thích và được nhiều tờ báo trích dẫn. Đây có lẽ là lần đầu tiên có nhiều người Nhật như thế biết về sự tồn tại của Đảng cộng sản.

•

Viết tắt của Quốc tế Cộng sản III - ND.

Sau tuyên bố li khai của lãnh đạo là hàng loạt những vụ li khai và sám hối của các đảng viên thường. Theo số liệu của Bộ Tư pháp thì trong số 1.763 đảng viên cộng sản (đã bị kết án hoặc đang điều tra) đã có 548 người làm đơn sám hối. Cũng như cơ quan NKVD*, cảnh sát Nhật rất thích “những lời thú nhận chân thành”. Những người bị bắt ở Liên Xô thú nhận là đã tiếp tay cho chủ nghĩa tư bản thế giới, còn những người bị bắt ở Nhật thì thú nhận là có liên hệ với Comintern. Nhưng cũng cần ghi nhận rằng mức độ đàn áp ở hai nước là khác nhau. Nếu ở Liên Xô là hàng triệu người thì ở Nhật con số chỉ ở mức hàng trăm mà thôi. Cũng cần nhớ rằng trong việc đàn áp cộng sản, Nhật thường đi trước Đức. Nhưng số lượng đảng viên ở Nhật lại ít hơn rất nhiều. Đối với giới quyền uy Nhật Bản thì kẻ thù chính là giặc ngoài chứ không phải thù trong.

•

Viết tắt của Bộ Nội vụ Liên Xô - ND.

Dù sao mặc lòng, hóa ra một trong những công tố viên trong phiên tòa xử những người cộng sản đã nói đúng: ông ta hi vọng rằng vì tất cả các bị cáo đều là người Nhật cho nên nhất định họ sẽ nhận thức được sai lầm trong những quan điểm của mình. Và thực tế đã diễn ra đúng như thế: là những người ủng hộ chính quyền của dân và không muốn mất người ủng hộ cho nên những người này đã chạy sang phía “nhân dân”. Có vẻ như họ đã thở phào nhẹ nhõm sau khi giải thoát khỏi sự lưỡng phân tính cách như thế - trong lịch sử Nhật Bản có rất ít người dám đứng lên chống lại quyền lực (dù là quyền lực của chúa đất, của nhà nước hay của người cha thì cũng vậy mà thôi). Bây giờ Sano và Nabeyama quan tâm tới hiện tại xán lạn chứ không còn hào hứng với “tương lai xán lạn” nữa. Họ là những người thiếu kiên nhẫn, y như tất cả người Nhật thời đó.

Hiện người ta vẫn còn giữ được con số thống kê của cảnh sát ghi nhận lí do những người theo đường lối xã hội chủ nghĩa từ bỏ niềm tin của mình vào năm 1931. Đứng đầu là tình yêu đối với những người thân yêu của mình (138 trường hợp). Theo sau là: nhận thức rằng mình là một phần của nhân dân (73 trưởng hợp), xét lại hệ tư tưởng (40), “ăn năn sau khi bị bắt” (25), do sức khỏe và những vấn đề khác (24)*. Muốn hiểu xã hội Nhật Bản thời đó cần phải nhớ: bảng thống kê nàỳ không ghi nhận người nào vì “yêu vợ” mà từ bỏ quan điểm của mình…

•

Hando Kazutoshi. Rekishi tansaku showari-o yuku. Tokyo: PHP bumpo, 1995. Trang 223.

Dù lí do làm người ta rời bỏ phong trào xã hội chủ nghĩa có là gì đi nữa - bị cách li khỏi xã hội hay tự nguyện từ bỏ niềm tin - thì từ đó cho đến khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, quan điểm của chủ nghĩa cộng sản cũng không còn ảnh hưởng gì đối với cuộc sống của người Nhật. Người ta đã hâm mộ và ủng hộ những tư tưởng hoàn toàn khác.

MÀN 4
MÃN CHÂU QUỐC: SỰ HÀI HÒA CỦA NĂM DÂN TỘC

Người Hán chiếm đa số ở Mãn Châu quốc. Nhưng ở nước này số lượng không liên quan đến chất lượng. Mặc dù người Hán chiếm đa số nhưng “hoàng đế” lại là Phổ Nghi, người Mãn Châu. Khẩu hiệu chính thức của Mãn Châu quốc kêu gọi “sự hài hòa của năm dân tộc”. Không phải là bình đẳng và hợp nhất. “Hài hòa” cho rằng người Nhật phải dẫn dắt các dân tộc khác vì chỉ có họ mới đủ sức thực hiện sứ mệnh đưa mọi người tới nền văn minh. Trên bức tranh cổ động nhân dịp thành lập Mãn Châu quốc có vẽ năm người đàn ông đang khoác vai nhau đi trên tấm bản đồ Mãn Châu. Bốn người mặc y phục dân tộc. Nhưng riêng người Nhật lại mặc âu phục. Lúc đó nền văn minh mà người Nhật mang đến cho các dân tộc “chưa phát triển” vẫn còn khoác trên mình bộ âu phục. Khẩu hiệu “hài hòa” được đưa ra từ thời cách mạng Tân Hợi (1911 - ND). Lúc đó, dưới ngọn cờ của nền cộng hòa, người ta dự định làm cho người Hán, người Mãn Châu, người Mông Cổ, người Tây Tạng và người Hồi Hột hòa hợp với nhau. Bây giờ đã có sự thay đổi: đấy là người Nhật, người Mãn Châu, người Hán, người Triều Tiên và người Mông Cổ. Quốc kì Mãn Châu là lá cờ với năm vạch màu khác nhau. Bông hoa lan cũng được vẽ với năm cánh, làm cho người ta nhớ đến ngôi sao năm cánh - biểu tượng của quân đội Nhật, số năm làm cho người ta nhớ đến năm thành tố căn bản của triết học Trung Quốc (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ - ND), tức là những thành tố tạo ra mọi vật trên đời.

Vai trò lãnh đạo của người Nhật thể hiện ở chỗ họ giữ gần như tất cả những chức vụ trọng yếu. Ngay cả khi làm một việc giống như người địa phương thì họ vẫn được lĩnh nhiều lương hơn và ở trong những ngôi nhà tốt nhất. Tàu hỏa có những toa dành riêng cho người Nhật. Để bảo vệ sự trong sạch của giống nòi, người ta không cho người Nhật kết hôn với phụ nữ bản xứ, các cô gái ở chính quốc được đưa tới Mãn Châu để kết hôn với các viên chức và người di dân. Khẩu phần cũng được phân theo sắc dân: người Nhật được ăn cơm, người Triều Tiên được ăn cơm với cao lương, người Hán chỉ được ăn cao lương. Đấy là thực đơn trong những buổi dạ tiệc và trong nhà ăn ở các trường học*. Với cách tiếp cận vấn đề hài hòa giữa các dân tộc như thế, người ta hẳn không ngạc nhiên khi thấy lòng căm thù người Nhật đã trở thành hiện tượng phổ biến.

•

Yamamuro Shinichi. Mãn Châu dưới ách cai trị của Nhật. Trang 199-200.

Người Nga ở Mãn Châu (số lượng lên đến trên 100 ngàn người) không nằm trong năm dân tộc được lựa chọn nói trên, mặc dù rất nhiều người trong số họ thuộc giới tinh hoa trí thức và doanh nhân Mãn Châu. Khác với những người di cư ở châu Âu, địa vị xã hội của họ ở đầy khá vững chắc. Không có người nào phải làm lao công hay lái xe taxi. Nhưng một trong những ý tưởng quan trọng nhất của chủ nghĩa thực dân Nhật là lập nên “một chữ viết - một dân tộc”. Lúc đó bất kì hiện tượng văn hóa nào, kể cả chữ tượng hình, đều dễ dàng biến thành khẩu hiệu tuyên truyền, cần ghi nhận rằng đa số dân chúng Mãn Châu lúc đó là những người mù chữ.

Người Nga dĩ nhiên là không đáp ứng được bất kì yêu cầu nào của khẩu hiệu “một chữ viết - một dân tộc”. Trình độ học vấn của người Nga ở Mãn Châu khá cao, nhưng hệ thống chữ cái của họ không được người Nhật tính đến. Đa số người Nga ở đó là người di cư, là những bạch vệ trốn tránh chính quyền Xô Viết, và một số nhân viên hỏa xa Liên Xô. Vì người Nhật đã dùng bàn tay người Trung Quốc để tạo ra vô vàn khó khăn cho hoạt động của tuyến đường sắt Đông Trung Quốc cho nên Stalin quyết định bán tuyến đường này cho Mãn Châu quốc. Việc mua bán được thực hiện vào tháng 3 năm 1935. Như vậy nghĩa là, trên thực tế Liên Xô đã công nhận Mãn Châu quốc. Việc trao đổi đại sứ chưa được thực hiện, nhưng lãnh sự quán Mãn Châu quốc đã được thành lập ở năm thành phố Liên Xô, trong đó có Moskva. Tuyến đường được bán với giá rẻ đến mức nực cười, do lúc đó Liên Xô chưa có biện pháp gây áp lực quân sự đối với Nhật Bản*.

•

Vấn đề bán tuyến đường sắt Đông Trung Quốc được bàn kĩ trong tác phẩm: Ablova N. E. Tuyến đường sắt Đông Trung Quốc và kiều dân Nga ở Trung Quốc. Khía cạnh chính trị và quốc tế của sử học (nửa đầu thế kỉ XX). Moskva: Khung cảnh Nga, 2005. Trang 247-275.

Ngoài Liên Xô, nhiều nước Mĩ Latin cũng công nhận Mãn Châu quốc. Đáng ngạc nhiên là hoàng gia Nhật Bản lại có quan hệ tốt với Vatican, vấn đề ở đây là đạo Thiên Chúa có ảnh hưởng khá mạnh ở Triều Tiên. Sau khi sáp nhập Triều Tiên, Nhật thực hiện chính sách hòa hoãn với người Thiên Chúa giáo. Vì vậy mà Vatican đã công nhận Mãn Châu quốc, nhiều nước Mĩ Latin theo Thiên Chúa giáo cũng làm theo. Sau này, Đức và Ý cũng đã thiết lập quan hệ ngoại giao với Mãn Châu quốc, dĩ nhiên là do những toan tính riêng của các nước này.

Sau khi bán đường sắt, tất cả các nhân viên hỏa xa Liên Xô đều rời Mãn Châu quốc, những người Nga sống ở Mãn Châu thì ở lại hay đi Trung Quốc - chế độ mới bắt đầu thực hiện chính sách Nhật hóa, các trường học của người Nga lần lượt đóng cửa. Thay vào đó là các trường phổ thông và đại học Nhật Bản. Trên thực tế, “một chữ viết” không phải là chữ tượng hình có nguồn gốc từ Trung Quốc mà là chữ Nhật - tức là sự kết hợp giữa chữ tượng hình và chữ cái theo âm tiết Nhật Bản. Trong giai đoạn chiếm đóng Viễn Đông, quân đội Nhật Bản đã ủng hộ lực lượng bạch vệ, nhưng bây giờ nhiệm vụ của họ lại hoàn toàn khác: không phải là khôi phục chính thể quân chủ Nga mà là mở rộng chế độ quân chủ Nhật. Lữ Thuận ngày càng giống thành phố Nhật hơn, trong khi đó Thượng Hải lại trở thành trung tâm định cư của người Nga lưu vong ở Viễn Đông. Người Nhật chuyển vào sống trong những ngôi nhà do người Nga để lại ở Cáp Nhĩ Tân. Những người không về Liên Xô hóa ra là đã quyết định đúng vì cỗ máy đàn áp của Stalin dĩ nhiên là đã nghiền nát cả những người trở về từ Mãn Châu.

Chính quyền cai trị Nhật Bản, có thể mạnh dạn gọi đấy là chính quyền thuộc địa, có rất nhiều nhiệm vụ phải giải quyết. Nhiệm vụ số một là đấu tranh với nạn thổ phỉ có tổ chức ngày càng nhiều ở miền Bắc Trung Quốc. Các trùm thổ phỉ địa phương thường khủng bố dân chúng, người Nhật đã lập lại trật tự. Nhiều người tỏ lòng biết ơn - họ cảm ơn vì được sống trong hòa bình. Nhưng giá của hòa bình cũng khá cao. Để cách li “bọn thổ phỉ” (những du kích quân kháng Nhật cũng bị coi là thổ phỉ) người ta đã lùa dân chúng vào những ấp chiến lược có giao thông hào và bức tường đất cao đến 3m bao bọc xung quanh. Có vọng gác, chỉ người có thẻ mới được ra vào, tất cả những người trên 12 tuổi đều phải lấy dấu vân tay. Dân chúng bị buộc phải bán ruộng cho người di dân Nhật Bản. Họ còn bị buộc phải bán lương thực cho nhà nước theo giá quy định. Mọi người đều phải làm lao động công ích và tập quân sự mỗi năm 3 tháng. Thổ phỉ cướp bóc, nhưng khác với người Nhật, chúng không tước đoạt ruộng đất và không bắt sống theo ý mình. Dân chúng vừa biết ơn vừa căm thù người Nhật.

Dưới dự lãnh đạo của người Nhật, Mãn Châu quốc đã tiến hành công cuộc xây dựng với quy mô cực kì to lớn*. Người ta đã lập kế hoạch xây dựng và cải tạo đến 140 (!) thành phố, tất cả đều phải trở thành “những thành phố văn hóa”. Không có đế quốc nào (trừ Liên Xô) lại có tham vọng to lớn đến thế trong việc đưa thuộc địa của mình tiếp xúc với “nền văn minh”. Đấy là do Mãn Châu quốc được coi là quầy hàng trang trí cho chủ nghĩa Đại Đông Á - sự hợp nhất của các dân tộc châu Á dưới sự lãnh đạo của Nhật. Nhật muốn cho mọi người thấy: có thể dựng lên một đất nước lí tưởng mà không cần người châu Âu. Họ khẳng định rằng sự có mặt của người Nhật ở Mãn Châu khác hẳn với chế độ thuộc địa châu Âu - họ không đầu độc “thổ dân” bằng rượu và ma tuý, không bắt họ làm nô lệ. Người Nhật đã chứng minh rõ ràng rằng họ có thể làm được nhiều việc: đấu tranh với nạn tội phạm và cách ăn ở thiếu vệ sinh, cải thiện điều kiện chăm sóc sức khỏe, dạy học và xây dựng. Năm 1940 người Nhật đã tiến hành điều tra dân số, một điều vẫn còn nằm trong mơ đối với phần còn lại của Trung Quốc. Và cái chính là họ đã đưa khu vực cực kì hỗn loạn đó trở thành văn minh. Họ làm được cái mà dân chúng địa phương không thể làm nổi.

•

Số liệu về việc xây dựng Mãn Châu được lấy chủ yếu từ bài báo: Swell B. “Xem xét lại thời hiện đại trong lịch sử Nhật Bản: hiện đại trong việc xây dựng đế chế Nhật Bản tiền chiến” // Nichi-buken Japan Review. 2004. Số 16.

Khi ủng hộ sự can thiệp vào công việc của Trung Quốc, nhiều người Nhật Bản thực sự tin rằng việc cai trị Mãn Châu quốc sẽ được thực hiện dưới sự bảo trợ của quân đội “bất vụ lợi” chứ không phải của các đảng phái bất lương, đáng ghét. Các nhà tư sản lớn sẽ chẳng có việc gì để làm ở Mãn Châu. Có thể xây dựng được ở đấy một đất nước hoàn toàn do nông dân tự quản. Mãn Châu là nơi có thể thực hiện những điều không thể thực hiện được ở Nhật Bản*.

•

Yamamuro Shinichi. Mãn Châu dưới ách cai trị của Nhật. Trang 74-82.

Những khu vực rộng lớn chưa được khai khẩn ở Mãn Châu và Sibiri “xúc phạm” những tình cảm sâu nặng nhất của người Nhật Bản, họ coi phong cảnh “hoang vu” ở đây như là một sự nhục mạ. Không ai nghĩ đến ham muốn đất đai của người khác - đấy là ham muốn “thiếu văn minh”, không được phép tồn tại. Người Nhật giữ độc quyền về tình yêu - chỉ có họ mới biết tình yêu là gì. Họ cũng tự coi mình là người nắm được chân lí. Cũng như những người đi khai khẩn thuộc địa châu Âu, người Nhật cũng nói về vai trò lịch sử-văn hóa và thiên mệnh của mình.

Tất cả những vùng lãnh thổ nằm dưới quyền cai quản của Nhật (thậm chí ngay cả những vùng mới có trong trí tưởng tượng) cũng đều có vai trò tương tự trong nhận thức của người Nhật. Tháng 4 năm 1934, tạp chí Câu lạc bộ thiếu nhi cho đăng phần tiếp theo bộ truyện tranh về Dankichi, một nhân vật yêu thích của trẻ em Nhật Bản với nội dung đại khái như sau. Dankichi trở thành vua của “một hòn đảo ở miền Nam”, thổ dân ở đấy là những người da ngăm đen; công việc giáo dục của ông ta bắt đầu như sau: thành lập quân đội, xây dựng đường xe lửa, bệnh viện, trường học. Đầu Dankichi đội vương miện, còn trên cổ tay là chiếc đồng hồ - biểu tượng của sứ mệnh khai sáng. Lời gợi ý là rõ ràng: ai kiểm soát được thời gian người đó sẽ cai trị được đất nước. Người Nhật đã học được thói quen tuân thủ thời gian của người châu Âu và vì vậy mà trở thành “những người văn minh”. Bây giờ họ dạy lại cho người khác*.

•

Nishimoto Ikuko. “Dạy tính chính xác: Bên trong và bên ngoài trường tiểu học” // Nichibunken Japan review, 2002. số 14. Trang 131.

Việc xây dựng những thành phố mới ở Mãn Châu được tiến hành theo nguyên tắc xây dựng thành phố hiện đại. Các quan chức cao cấp từng nói rằng Tây Ninh (nghĩa là “thủ đô” mới, trước đây vốn là thành phố Trường Xuân), thủ đô mới, đối với Nhật cũng sẽ phải như thành phố Aleksandria đối với La Mã. Trong thời kì chiến tranh Nga-Nhật, người Nhật thường ví mình với các chiến binh Sparta*. Sự hoành tráng của dự án buộc người ta phải xem xét lại cả ấn dụ. Người Nhật đang chạy đua với lịch sử. Mà không phải lịch sử phương Đông, họ chạy đua với lịch sử phương Tây. Công cuộc khai thác những khu vực rộng lớn ở Mãn Châu đòi hỏi phải chi rất nhiều tiền, tiền để làm đường sá, để điện khí hóa, để xây nhà máy và thành phố. Những con đường và quảng trường rộng lớn, những tòa công sở, công viên và vườn hoa rộng lớn, phương tiện giao thông công cộng, sân bay, sân vận động, vành đai xanh, các khu dinh thự…

•

Nằm trong thành bang Hi Lạp cổ đại, nổi tiếng với những chiến binh dũng cảm - ND.

Trong khi xây dựng thủ đô Mãn Châu, đôi khi các kiến trúc sư Nhật Bản đã tự cho phép mình làm những công trình mà Nhật Bản, với những thành phố chật hẹp và được hình thành một cách tự phát, không thể cho phép. Đến Mãn Châu quốc vào năm 1935, Richard Sorge*, tình báo viên Liên Xô, đã nhận xét rằng chi tiêu “tốn kém cho việc xây dựng thủ đô mới” là không hợp lí*. Nhưng tư duy đế chế lại không đặt mục tiêu kinh tế lên hàng đầu.

•

Richard Sorge (1895-1944), sinh tại Đức, cha là người Đức mẹ là người Nga, đỗ Tiến sĩ Chính trị học năm 1919, sinh sống tại Đức, gia nhập Đảng Cộng sản Đức, làm gián điệp cho Hồng quân Liên Xô. Bề ngoài Sorge là Đảng viên Quốc xã Đức để che mắt chính quyền. Năm 1933, với tư cách một nhà báo Đức, Sorge sang Nhật làm báo nhưng thực ra để thiết lập mạng lưới gián điệp cho Liên Xô, cung cấp cho Liên Xô rất nhiều tin tình báo có giá trị. Bị Nhật hành quyết năm 1944 - ND.

•

Georgiev Iu. V. Rechard Sorge. Moskva: Nhật Bản ngày nay, 2002. Tập 2. Trang 197.

Đại Liên là một thành phố kiểu mẫu nữa của Mãn Châu, thành phố này được gọi là “hòn ngọc phương Bắc”. Ở đây có một bệnh viện tuyệt hảo, có những đường phố trải nhựa, có hệ thống lò sưởi trung tâm, có nhà vệ sinh giật nước. Thủ đô Tokyo, dù đã được cải tạo sau trận động đất năm 1923, về nhiều tiêu chuẩn còn kém xa những thành phố “kiểu mẫu” ở Mãn Châu quốc. Đại Liên và Cáp Nhĩ Tân, tức là những thành phố có đông người châu Âu, kể cả người Nga, trông chẳng khác gì những thành phố ở châu Âu. Mà hai thành phố lại nằm rất gần Nhật Bản.

Bằng kinh nghiệm của mình, Nhật Bản biết rằng chủ nghĩa đế quốc là một công việc tốn kém. Nhưng ở Mãn Châu, Nhật không chỉ theo đuổi mục tiêu kinh tế và quân sự. Họ còn theo đuổi một nhiệm vụ đầy “thơ mộng” nữa: buộc thế giới phải công nhận rằng Nhật không phải là một đảo quốc nhỏ mà là một đế chế lục địa “thực sự”. Cuốn sách mỏng do công ti Đường sắt Nam Mãn Châu ấn hành năm 1937 có tên gọi Mãn Châu - thiên đường cho người di cư có một đoạn như sau: “Chúng ta là những thánh tông đồ từ Nhật Bản hạ cánh xuống Mãn Châu. Cũng như vào thời thần thánh xa xưa, khi các con của trời hạ cánh xuống nhà của thần thánh, hiện nay chúng ta đã bắt đầu xây dựng ngôi nhà mới của thánh thần ở miền Bắc Mãn Châu”*.

•

Trích theo: Young L. “Xâm lược Mãn Châu. Sáng tạo huyền thoại đế chế” // Tấm gương của thời hiện đại: Những truyền thống được phát hiện tại Nhật Bản // do S. Vlastos chủ biên. University of California Press. Berkeley; Los Angeles; London, 1998. Trang 102.

Người Nhật cai quản ngôi nhà này. Lúc đó họ đã có kinh nghiệm xây dựng rồi - thành phố Đài Bắc của Đài Loan, dưới bàn tay của người Nhật, đã biến thành một thành phố với những tòa nhà công vụ đầy ấn tượng, được xây theo phong cách thuộc địa Anh quốc. Đấy là những tòa nhà được xây bằng đá, còn Đài Loan thì được người Nhật gọi là “hòn đá nhắm vào hướng Đông Nam”. Ngụ ý rằng quá trình bành trướng sẽ còn tiếp tục.

Trên thực tế, Nhật Bản đã chi cho Mãn Châu quốc gấp nhiều lần số tiền mà nước này thu được - lợi nhuận sẽ chỉ có trong một tương lai xa. Nhật Bản đã hành động theo đúng quan niệm của người Viễn Đông cổ đại về quan hệ chủ tớ: về mặt vật chất tớ bao giờ cũng được chủ cho nhiều hơn.

Cho nên hành động của Nhật không chỉ được quyết định bởi những tính toán mang tính kinh tế. Tư duy theo lối đế quốc chủ nghĩa cùng với mô hình về không gian sinh tồn ngày càng mở rộng có vai trò không nhỏ. Quả thật, ở đây Nhật có cái để mà tự hào: Mãn Châu quốc có diện tích 1.300.000m², trong khi diện tích toàn bộ phần còn lại của Nhật (kể cả Đài Loan và Triều Tiên) là 680.000m². Nhật Bản đang đứng giữa ngã ba đường. Lúc đó không ai biết Nhật sẽ chọn con đường nào. Cần phải sẵn sàng cho mọi tình huống. Nhiều người tin rằng trước sau gì cũng sẽ nổ ra chiến tranh với Liên Xô. Nổ ra, theo nghĩa là Nhật sẽ tấn công Liên Xô. Ở Viễn Đông, Nga yếu. Đấy là điều không phải nghi ngờ. Cuộc chiến tranh Nga-Nhật và cuộc xâm lăng vùng Viễn Đông của quân đội Nhật thời gian gần đây chứng tỏ điều đó. Cần phải biến Mãn Châu quốc thành căn cứ vững chắc cho cuộc tấn công sắp tới. Nhưng những cán bộ tuyên truyền lại không thích nói đến tấn công mà nói nhiều đến phòng thủ. Những thành tích không thể phủ nhận của công cuộc công nghiệp hóa ở Liên Xô là ví dụ tốt cho người ta bắt chước - nền kinh tế Mãn Châu quốc cũng được điều khiển, theo những kế hoạch 5 năm, từ Tổng hành dinh đạo quân Quan Đông.

Quan niệm của giới quân nhân về cuộc sống “đúng đắn” là như thế nào thì ai cũng biết: cấp dưới tuyệt đối phục tùng cấp trên, loại bỏ mọi bất đồng chính kiến, giải quyết vấn đề bằng bạo lực và cưỡng bức, coi thường mạng sống của con người. Mãn Châu trở thành bãi tập cho người ta kiểm tra những biện pháp mà sau này sẽ được áp dụng ngay tại chính nước Nhật. Sau khi đã phục vụ và làm thí nghiệm ở Mãn Châu, rất nhiều quân nhân và quan chức dần sự trở về và giữ chức vụ cao tại chính quốc, họ sẽ đưa những điều mới mẻ đó vào cuộc sống. Mãn Châu quốc là phòng thí nghiệm chủ nghĩa toàn trị của đế chế Nhật Bản. Vai trò then chốt của giới quân nhân trong lĩnh vực chính trị, những cuộc thí nghiệm với nền kinh tế kế hoạch hóa và chỉ huy, cưỡng bức lao động, cai trị mà không cần quốc hội, không có các đảng phái và công đoàn - tất cả những biện pháp này đều đã được đem ra thử nghiệm ở Mãn Châu. Hamada Kunimatsu (1868-1939), một chính trị gia thuộc đảng Seiyukai, đã tuyên bố ngay tại quốc hội: “Tư tưởng chính trị của Mãn Châu đương nhiên là sẽ thâm nhập vào đất Nhật… Nhờ cơ cấu mới, một cơ cấu được hình thành trên cơ sở liên minh gắn bó giữa quân đội và nhân dân, chúng ta có thể tiến lên phía trước cùng với một chính phủ mạnh và không coi chính phủ lập hiến là tiêu chuẩn nữa*”. Cuộc cải cách trường học, biến trường phổ thông bình thường thành “trường nhân dân” (kokumin gakko), một trong những biểu tượng của chủ nghĩa toàn trị được thực hiện ở Mãn Châu quốc vào ngày 1 tháng 4 năm 1938. Ba năm sau cuộc cải cách được thực hiện ở Nhật.

Mãn Châu đã kéo Nhật xuống.

•

Yamamuro Shinichi. Mãn Châu dưới ách cai trị của Nhật. Trang 190-194.

MÀN 5
NGƯỜI NHẬT VÀ MÃN CHÂU QUỐC:
PHỨC CẢM GÂY HẤN VÀ PHỨC CẢM ĐỊNH CƯ

Chính phủ tìm mọi cách động viên nông dân Nhật di cư sang miền Bắc Mãn Châu quốc. Nhiệm vụ của họ không chỉ là sản xuất nông nghiệp mà còn bảo vệ biên giới của đế chế. Người ta kêu gọi nông dân trở thành “lá chắn của đất nước”. Như vậy nghĩa là nông dân được giao vai trò trở thành nạn nhân. Lời kêu gọi vô liêm sỉ này không có gì mới, nhưng người ta lại bảo nông dân rằng nhiệm vụ cao cả của họ là xây dựng một nhà nước lí tưởng. Một số người đã mắc bẫy mạng lưới tuyên truyền. Một người di dân đã mô tả tình cảm của mình lúc đó như sau: “Chúng tôi, những người Nhật Bản trẻ tuổi, hừng hực ý tưởng xây dựng trên đất Mãn Châu một nhà nước lí tưởng, trong đó, các dân tộc sẽ sống hài hòa bên nhau, vì vậy mà chúng tôi đã lao tới Mãn Châu quốc. Chúng tôi đã hiến trọn tâm hồn và trái tim mình cho sự nghiệp xây dựng một nhà nước như thế… Cùng với tiến trình lịch sử, lí tưởng về sự hài hòa giữa các dân tộc sẽ càng rực rỡ. Tôi nghĩ rằng không có hài hòa thì không thể có nền hòa bình vững chắc trên thế giới. Lí tưởng của Mãn Châu quốc là bất diệt theo nghĩa đó*”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 199.

Những người như thế không phải là ít. Nhưng giữa tình cảm và biến tình cảm thành những công việc cụ thể lại là khoảng cách rất lớn - người Nhật không muốn định cư vĩnh viễn ở Mãn Châu. Họ không muốn và cũng không thể trở thành những người kazak*. Mãn Châu không phải là Nhật Bản: lạnh, băng tuyết, nước đục, và những khoảng không vô tận làm đầu óc người ta choáng váng. Ở Nhật mọi thứ hoàn toàn ngược lại, ngay cả biển và trời cũng đổi chỗ cho nhau. Một nữ nhân vật trong truyện ngắn của Kawabata Yasunari “đi từ nhà ra phố và nhìn thấy những bông tuyết rơi từ cành cây xuống đất - giống hệt những cánh hoa anh đào ở quê. Cô ngước mắt nhìn bầu trời xanh lạnh lẽo, trông như mặt biển ở Nhật Bản*”. Người Nhật, tức là những người bị số phận ném ra ngoài biên giới quốc gia, không cảm thấy háo hức trước những điều mới lạ. Họ có những tình cảm khác hẳn, đấy là do khó khăn trong việc phải từ bỏ những thói quen cũ. Phải coi đây là tình cảm giữ thế thượng phong trong lòng những người Nhật Bản phải rời bỏ quê hương bản quán.

•

Ý nói những người yêu chuộng tự do, thích chinh phục những vùng đất mới ở biên thuỳ - ND.

•

Kawabata Yasunari. Truyện kể trong lòng bàn tay. Trang 271.

Nhật Bản tự hào vì đã trở thành một nước đế quốc “chính hiệu”, nó đã có các thuộc địa ở hải ngoại. Mãn Châu quốc cũng nằm trong số đó. Người Nhật nói rằng phải chiếm thuộc địa vì họ không có đủ không gian sinh tồn. Nhật có thêm những 2 triệu người. Trừ đi 1 triệu người chết thì dân số vẫn tăng mỗi năm 1 triệu người. Thuộc địa cung cấp cho chính quốc than đá, gạo, đậu tương, mía đường, gỗ, kim loại. Nhưng sống ở đó suốt đời thì người Nhật không muốn. Họ cũng không muốn khai thác những vùng đất hoang ở Hokkaido, nơi còn rất nhiều đất đai, đấy là nói theo tiêu chuẩn của người Nhật.

Người Nhật đã hoàn thiện hệ thống tưới tiêu của mình trong nhiều thế kỉ. Họ không muốn xa rời vùng đất mà cha ông đã bỏ ra nhiều công sức đến như thế. Ngoài ra, ở nhà họ được họ hàng, làng xóm, hương hồn cha ông bảo vệ. Vì vậy, một đêm xa nhà cũng đã là vấn đề tâm lí rồi*. Thói quen sống định cư hình thành trong hàng thế kỉ đã tước mất của người Nhật thú xê dịch và di cư. Người Nhật không tự nguyện đi Triều Tiên và Đài Loan và cũng không ở đấy suốt đời. Đấy chỉ là những chuyến công tác. Các viên chức nhà nước, quân nhân và nhân viên các công ti lớn “nghỉ lại” ở các thành phố lớn. Sau khi làm việc một thời gian, họ lại quay về cố quốc. Nền văn hóa Nhật không sinh ra được những kiểu người di cư giàu nghị lực, dành hết công sức tìm kiếm những vùng đất màu mỡ và một cuộc sống tốt đẹp hơn. Khi ở nước ngoài, người Nhật không học tiếng địa phương, họ sống quần cư, kết hôn với người nước ngoài bị coi là hành động “ô nhục”. Họ không thích nghi được với môi trường địa phương, họ xây dựng ở đấy một “nước Nhật Bản nhỏ”. Vì vậy mà nhiệm vụ “đồng hóa sắc dân chiếm đa số” về nguyên tắc là không thể giải quyết được. Thực ra nhiệm vụ đó cũng không được đặt ra. Người ta bắt thổ dân học tiếng Nhật, nhưng xóa bỏ sự phần chia theo sắc dân thì không được ai nghĩ tới. Thổ dân không được đào tạo để thành người Nhật mà được đào tạo thành người ngoại quốc biết tiếng Nhật.

•

Benedikt P. Hoa cúc và thanh gươm. Moskva: Rosspen, 2004. Trang 190.

Nếu chính phủ Nga tìm mọi cách để người dân gắn bó với một khu vực nhất định thì chính phủ Nhật, trong giai đoạn đang nói tới ở đây, lại tìm cách “bứng” người Nhật ra khỏi nơi sinh sống của họ. Nhưng khát vọng bành trướng của nhà nước lại mâu thuẫn gay gắt với “đặc tính dân tộc”. Phần lớn người Nhật ủng hộ mô hình “không gian mở rộng” của chính phủ. Nhưng họ chỉ ủng hộ bằng lời nói chứ không phải bằng việc làm: họ hành động theo một mẫu hình hoàn toàn khác. Ngay cả trong thời gian chế độ toàn trị nắm quyền, Nhật cũng hầu như không biết đến hiện tượng rất thịnh hành ở các nước phương Tây: di cư vì lí do chính trị. Những người sang sống hẳn ở các thuộc địa của Nhật thường được “tổ quốc nhỏ” coi là những người sinh bất phùng thời hay những kẻ phiếu lưu. Vì vậy mà dân Nhật ở các thuộc địa bao giờ cũng thuộc thành phần thiểu số. Đấy là nếu không nói khu vực Nam Sakhalin hoang vu và những hòn đảo vắng người ở Thái Bình Dương. Cũng cần nhớ rằng đa phần dân di cư đến các “đảo miền nam” (Mariane, Karoline, Marchall) là người Okinawa, nghĩa là “dân loại hai” - Okinawa mới sáp nhập vào Nhật vào năm 1872, dân ở đây chưa được coi là người Nhật chính cống.

Năm 1930, ở Mãn Châu có 100 ngàn người Nhật Bản định cư. Chương trình di cư một triệu gia đình nông dân (5 triệu người) đến Mãn Châu quốc của chính phủ được thực hiện từ năm 1936. Chương trình dự kiến kéo dài trong 20 năm. Ngay từ năm 1906 Goto Simpey, Giám đốc đầu tiên của công ti Đường sắt Nam Mãn Châu, đã kêu gọi 500 ngàn người Nhật di cư tới Mãn Châu. Dù người Nhật phản ứng rất yếu ớt, năm 1910 Komura Jutaro (1955-1911), Bộ trưởng Ngoại giao Nhật, vẫn tiếp tục tuyên bố: trong 20 năm tới phải có 1 triệu người Nhật định cư ở đấy. Mặc dù người ta liên tục tuyên truyền về “thiên đường di cư”, dự án vẫn thất bại. Mặc dù có tin đồn rằng ở Mãn Châu quốc nông dân được chia đến 10 ha (xin nhắc lại là ở Nhật diện tích trung bình chỉ là 1 ha), nhưng đấy cũng chưa phải là cơ sở vững chắc để người ta rời bỏ mảnh đất của cha ông.

Kế hoạch năm 1936 được công bố đúng vào lúc dân chúng gần như tin tưởng tuyệt đối vào chính quyền. Nhưng dự án này cũng kết thúc thất bại - đến cuối Chiến tranh thế giới thứ hai chỉ có 270 ngàn người di cư tới Mãn Châu. Người Triều Tiên phản ứng tích cực hơn nhiều. Khi thành lập Mãn Châu quốc, ở đầy chỉ có 60-70 ngàn người Triều Tiên, thế mà năm 1945 đã có tổng cộng 2.160.000 người.

Số phận của người Nhật là phải trở về nơi chôn rau cắt rốn của mình. Công nhân Nhật Bản đã làm như thế - sau thời gian kiếm sống ở thành phố, anh ta trở về làng cũ. Nữ công nhân cũng không khác. Người di dân Nhật Bản cũng hành động y như vậy - sau khi sống ở nước ngoài một thời gian, đa số người Nhật lại tìm đường trở về quê cũ. Ở nhà dường như chật chội hơn, nhưng vẻ thơ mộng của những vùng đất thẳng cánh cò bay lại không có sức hấp dẫn. Khả năng thích ứng của người Nhật không cao, họ không thích học ngoại ngữ. Ra khỏi nhà được coi là bất đắc dĩ, đi hơi xa bị coi là tha phương cầu thực.

“Phức cảm định cư” hình thành trong nhiều thế kỉ không phải là tác nhân thúc đẩy việc hình thành bản lĩnh “kozak”. Nhà nước muốn biến người Nhật từ những người hướng nội thành những người hướng ngoại, nhưng tính cách dân tộc lại chống đối một cách quyết liệt chính sách này. Nisino Yuji khẳng định trong tác phẩm Một cuộc chiến tranh nữa ở Viễn Đông (1930), một cuốn sách được nhiều người hâm mộ, rằng nếu người Nhật không hăng hái khai khẩn những vùng đất hải ngoại thì họ sẽ không tránh được sự vùng dậy của cuộc đấu tranh giai cấp, không tránh được cảnh ăn thịt người và tự hủy diệt. Nhưng tất cả những thử nghiệm nhằm giải quyết tình trạng nhân mãn bằng cách di dân đều thất bại. Năm 1935 có 940 ngàn người Nhật (1,4% dân số) sống ở ngoại quốc (Triều Tiên, Mãn Châu, Đài Loan, Mĩ, Brazil), nhưng phần lớn không phải là người đi định cư mà là người “đi công tác” và những người đi làm ăn trong một thời gian. Nhưng người Nhật đi thì người dân từ các nước thuộc địa lại kéo đến (riêng người Triều Tiên ở Nhật đã là 620 ngàn rồi), vấn đề không phải là những quy định nhằm hạn chế người nhập cư (ví dụ như ở Mĩ) mà là người Nhật không muốn vĩnh viễn rời bỏ quê hương. Nhưng chính phủ lại kêu gọi họ như thế. Ishii Itaro, Cục trưởng Cục di dân Bộ Ngoại giao, tuyên bố: “Một trong những hạn chế của người Nhật là họ muốn thành công ngay. Đặc điểm này là cực kì có hại cho sự nghiệp bành trướng của người Nhật ở nước ngoài… Nếu anh đi ra nước ngoài thì anh phải sẵn sàng sống và chết ở đấy. Hãy kiên nhẫn, không vội vàng, hãy cố gắng đặt nền móng kinh tế cho cuộc sống của mình một cách chậm rãi - chỉ có như thế thì sự nghiệp di dân Nhật Bản mới có thể thu được thành công”*. Nhưng người Nhật lại thích được chết ở quê.

•

Trích theo: Akira Iriye. “Sự thất bại của chủ nghĩa bành trướng về kinh tế: 1918-1931” //Nhật trong cuộc khủng hoàng. Những bài tiểu luận về nền dân chủ thời Đại Chính do B. S. Silberman và H. D. Harootunian chủ biên. Priceton University Press, 1974. Trang 255.

Mãn Châu quốc là vùng đất chỉ hấp dẫn được những người không thể thành công ở Nhật Bản. Đấy là dân burakumin (các khu vực đặc biệt), những nhóm giáo phái bị xua đuổi và những thương nhân phá sản. Nhưng phần lớn những người di cư lại là nông dân bình thường. Đa phần sinh ra từ những làng quê ở miền bắc đảo Honshu. Số người di cư từ tỉnh Nagano và Yamagata đã chiếm tới 17% di dân Nhật Bản đến Mãn Châu. Dân của các tỉnh bên cạnh cũng đi nhiều*. Trước hết, đấy là những người không sợ rét. Thứ hai, họ không quá phụ thuộc vào việc trồng lúa, tức là công việc đòi hỏi phải định cư lâu dài. Vì vậy mà dân ở đây năng động hơn dân “chính hiệu” Nhật Bản ở miền nam. Thứ ba, thu nhập chính của nông dân ở đây là len, sau khủng hoảng thế giới tình hình thị trường len dạ vẫn chưa thực sự phục hồi.

•

Young L. Xâm lược Mãn Châu. Sáng tạo huyền thoại đế chế. Trang 98-99.

Công tác tuyên truyền kêu gọi người dân di cư hoạt động khá tích cực. Có cả tiểu thuyết và thơ về đề tài này. Nhưng độc giả người Nga có thể ngạc nhiên vì nơi diễn ra sự kiện được mô tả trong tác phẩm thường không phải là Mãn Châu mà lại là Nhật Bản. Ví dụ như tiểu thuyết Làng Ohinata, do Wada Tsuto (người sáng lập Hiệp hội các nhà văn viết về đề tài nông thôn, 1938) viết, nói về việc nông dân trong làng rút ra kết luận là cần phải di cư, nhưng lại không có một từ nào nói về những sự kiện đang diễn ra ở Mãn Châu.

Người ta đã xây tại khu vực gọi là Utawara, tỉnh Ibaraki một tổ hợp rất lớn làm nơi luyện tập cho những người di dân tương lai. Tổ hợp này là biểu tượng “trực quan” của chính sách di dân. Người ta đã dựng lên ở đây 500 công trình hình tròn bằng gỗ to chưa từng thấy, gọi là Doanh trại mặt trời. Tất cả đều được dựng theo những bản thiết kế từ tổng hành dinh của đạo quân Quan Đông. Tatsumi Seika (1905-1973), nhà thơ chuyên sáng tác cho thiếu nhi, đã cho xuất bản tập thơ Buổi sáng trong doanh trại mặt trời, nói về cuộc sống hạnh phúc - “ước mơ ngàn đời đã hiện hình trong doanh trại mặt trời”, nơi “các chàng thanh niên im lặng đọc và viết”. “Đấy là những chàng trai còn trẻ, đến từ mọi miền đất nước, được cổ vũ bởi tinh thần chinh phục đầy kiên cường và dũng cảm, sẵn sàng hiến dâng đời mình cho đất nước*”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 106-107.

Hình ảnh Mãn Châu đã được đưa về nhà bằng cách đó. Không phải Nhật Bản được chuyển tới Mãn Châu mà là Mãn Châu được đưa về Nhật Bản. Mãn Châu lí tưởng là một đất nước hòa bình, yên tĩnh, rộng ngút tầm mắt và có quy củ. Nhưng thực tế dĩ nhiên là khắc nghiệt hơn nhiều. Nhưng mô hình của thiên đường di cư nhất định phải được xây dựng. Ban đầu là ở Nhật. Thực ra mô hình này cũng không khác với đời sống “đúng đắn” mà các vị trưởng lão già nua đã từng vẽ ra. Tinh thần “dũng cảm” của những người di dân “anh dũng” không được thể hiện trong việc tìm hiểu những điều mới mẻ, không được thể hiện trong cuộc đấu tranh với những hiện tượng tự nhiên và không gian mênh mông, không được thể hiện trong cuộc sống, trong không khí tự do mà được thể hiện ở lớp học, trong những ngôi nhà hình chóp - hình thù kì quặc đối với cả Nhật lẫn Mãn Châu - làm người ta nhớ tới những “cái mũ nhọn của người Mông Cổ”. Lí tưởng thực dân của Nhật chỉ có tính chất trang trí. Biểu tượng của chính sách thực dân không phải là những khu định cư của những người đi khai khẩn mà là những thành phố do người Nhật xây dựng để cho người Nhật trú chân trong những chuyến công du.

Phần lớn sân trường học ở Nhật đều đặt bức tượng cậu bé tên là Kinjiro. Bức tượng không lớn. Bộ Giáo dục chưa bao giờ chỉ đạo phải đặt tượng, nhưng các trường vẫn tự bỏ tiền ra mua. Song cũng không tránh được sự đơn điệu: Kinjiro vừa đọc sách vừa gùi trên lưng một bó củi. Cậu là hiện thân của tình yêu lao động và hiếu học. Kinjiro là một nhân vật lịch sử. Khi lớn lên, cậu đổi tên thành Ninomiya Sontoku (1787-1856). Đấy là một người nông dân mẫu mực nổi tiếng, ông ta không chỉ cải tiến các công cụ sản xuất mà còn viết sách cổ động cho tình yêu lao động. Điều đặc biệt là cậu bé làm gương cho các học sinh lại là con một người nông dân. Ở Nhật lúc đó làng quê vẫn là nơi lưu giữ những giá trị cao quý - tức là những giá trị mà thành phố không thể nào tạo ra được. Có nằm mơ cũng không thấy được tượng người công nhân công nghiệp trên đường phố Nhật Bản. Câu chuyện về cậu bé Kinjiro được đưa vào sách về đức dục. Ngoài tình yêu lao động và tính chuyên cần, cậu còn là một người con gương mẫu nữa. Trẻ em Nhật Bản phải trở thành những người như Kinjiro.

Có thể hình ảnh nhà truyền giáo Thiên Chúa trong tác phẩm Hành hương (The Pilgrim’s Progress) của John Bunyan (1628-1688) đã được dùng làm nguyên mẫu cho bức tượng Kinjiro. Cuốn sách này được in ở Anh vào năm 1678. Tác phẩm được dịch sang tiếng Nhật vào nửa cuối những năm 1880. Ngay trang đầu, cuốn sách được minh họa bằng hình ảnh một người hành hương, lưng đeo ba lô, tay nâng cuốn Kinh Thánh mở rộng ngang tầm mắt. Hình ảnh Kinjiro với bó củi và cuốn sách xuất hiện lần đầu vào năm 1891*.

•

Inoue Shoichi. “Kinro to bengaku-no jushogaku” // Nihonjin-no rodo to asobi. Rekishi to genjo. Kyoto: Kokusai nihon bunka kenkiu senta, 1998. Trang 139.

Người ta chỉ còn phải đoán xem Kinjiro đọc sách gì. Dĩ nhiên đây không thể là sách Thiên Chúa giáo rồi. Sự khác biệt về hướng đi cũng làm người ta chú ý. Người hành hương đi vào dân để truyền đạo. Còn Kinjiro mang củi từ rừng về nhà. Người hành hương mang ánh sáng cho những kẻ tối tăm, còn Kinjiro mang hơi ấm và ánh sáng về nhà. Mặc dù có sự giống nhau về tư thế, nhưng hai nhân vật lại đi theo những hướng khác nhau. Đấy chính là tính hướng ngoại và hướng nội của hai không gian văn hóa*. Trong khi chính phủ Nhật Bản tìm mọi cách nhồi nhét vào đầu dân chúng tư tưởng bành trướng và mô hình không gian sinh tồn mở rộng thì ở tầng vô thức, nền văn hóa “quần chúng” vẫn giữ thái độ đối lập với nền văn hóa chính thức của nhà nước. Nền văn hóa “quần chúng” thích ẩn dụ “trở về” hơn là ẩn dụ “ra đi”. Trong tình hình như thế, tất cả các kế hoạch di dân và bành trướng mang tính chiến lược của chính phủ nhất định sẽ thất bại vì nó mâu thuẫn với kinh nghiệm và kĩ năng thích ứng của từng người Nhật Bản.

•

Thời gian gần đây xuất hiện ý kiến cho rằng nguyên mẫu của Kinjiro có thể có nguồn gốc từ Trung Quốc. (Xem lwai Siheki. “Ninomia Kinjiro “Fusin dokushoju” genriuko “siu baishinju” ka-ra-no tenkai” // Nihon kenkiu. 2007. số 36 trang 11 - 46), tác giả cho rằng có sự khác nhau giữa không gian Anh quốc (châu Âu) và Nhật. Dù sao mặc lòng, quan niệm của châu Âu về không gian vẫn là “đi ra”, còn Nhật thì là “trở về”.

MÀN 6
CUỘC BẠO LOẠN MANG TÍNH TRÌNH DIỄN I:
TỘI ÁC KHÔNG BỊ TRỪNG PHẠT

Nhà ga Tokyo vốn là địa điểm nguy hiểm đối với các chính khách Nhật Bản. Năm 1921, Thủ tướng Hara Takashi đã bị ám sát ở đây. Chín năm sau, ngày 14 tháng 11 năm 1930, trên sân ga Tokyo, Sagoya Tomeo, thành viên Nhóm những người yêu nước (Aikoku-sha) đã bắn vào Thủ tướng Hamaguchi Osachi (sinh năm 1870) làm ông này bị thương nặng và chết sau đó một năm. Hamaguchi bị những người dân tộc chủ nghĩa căm ghét vì ông ủng hộ quan hệ hòa bình với Trung Quốc, chính phủ của ông đã kí Hiệp ước London với những điều khoản hạn chế lực lượng hải quân. Hamaguchi là đại diện cho thành phần già nua “nhu nhược” và đáng ghét, những kẻ đã mất hết “sức sống” và có ý định hướng đất nước vào con đường hòa bình và “thụ động”. Vụ ám sát Hamaguchi không dẫn đến những thay đổi mà người ta mong đợi: Bộ trưởng Ngoại giao, ông Sidehara Kijuro (1872-1951), được đưa lên thay. Mà Sidehara lại là người ủng hộ chính sách yêu chuộng hòa bình, nghĩa là chống quân đội và chống chính sách dân tộc chủ nghĩa. Vì vậy mà tháng 3 năm 1931 các sĩ quan cấp thấp thuộc Hội anh đào do đại tá Hashimoto Kingoro cùng các thành viên của Hội đất (Giotisha), do một người cánh hữu cực đoan tên là Okawa Siumey (1886-1957) thành lập, đã lập kế hoạch thực hiện một loạt vụ ám sát các chính khách để sau đó đưa tướng Ugaki Kazushige (1866-1956) lên làm thủ tướng. Kế hoạch không thành vì những người lãnh đạo có thái độ chần chừ vào phút chót. Ngày 17 tháng 10 năm đó người ta lại phát hiện một âm mưu mới, ngoài những người đã nói đến bên trên, lần này còn có thêm các chiến hữu của Akamatsu Katsumaro (1894-1955), một cựu đảng viên cộng sản, nhưng nay đang giữ chức Tổng Thư kí Đảng dân chủ-xã hội. Họ lập kế hoạch ám sát vị thủ tướng mới, ông Wakatsuki Reijho (1866-1949), Bộ trưởng Ngoại giao Sidehara, Bộ trưởng Hoàng gia Makino Nobuaki (1861-1949). Lần này họ định đưa tướng Araki Sadao (1877-1966) lên làm Thủ tướng, đưa Hashimoto Kingoro lên làm Bộ trưởng Nội vụ, đưa Okawa Siumey lên làm Bộ trưởng Tài chính, đưa Koiso Kuniaki (1880-1950) lên làm Bộ trưởng Lục quân. Âm mưu bị bại lộ, nhưng không có sự trừng phạt nghiêm khắc nào. Rõ ràng là chính phủ dân sự sợ quân đội và không kiểm soát được quân đội. Giờ cáo chung của nó đã điểm.

Năm 1932 được đánh dấu bằng một đợt bùng nổ những vụ khủng bố mới. Lần này mối đe dọa không đến từ các quân nhân. Ngày 8 tháng 1, một người thuộc Phong trào giải phóng dân tộc Triều Tiên đã ném một quả bom tự tạo vào đoàn xe ngựa của Chiêu Hòa khi đi ngang qua cổng Sakurada. Chiêu Hòa không hề hấn gì, chỉ có hai con ngựa bị thương. Hoàng thượng rất quan tâm đến hai con ngựa, mỗi ngày ngài ban cho chúng ba cân rưỡi cà rốt loại thượng hạng. Nhưng đường lối chính trị thì không thay đổi: Triều Tiên vẫn là thuộc địa của Nhật và một lần nữa người Nhật lại được chứng kiến thái độ “vô ơn” của người Triều Tiên.

Cổng Sakurada có vị trí đặc biệt đối với bọn khủng bố. Chính ở đây, vào năm 1860 Ii Naosuke, một quan chức cao cấp của Mạc phủ, đã bị ám sát chỉ vì ông ta không có thái độ tôn kính đối với hoàng đế Komei. Đã 62 năm trôi qua, lần này chính hoàng đế bị tấn công. Đấy là cái giá phải trả cho việc thành lập đế quốc. Ngày 29 tháng 4, tức là đúng ngày sinh của hoàng đế Chiêu Hòa, ở Thượng Hải, một tên khủng bố người Triều Tiên khác lại ném một quả bom, Sirakawa, chỉ huy lực lượng viễn chinh bị chết; Sigemitsu Mamoru (1887-1957), công sứ Nhật ở Trung Quốc bị gãy chân; Nomura Kitisaburo, Tư lệnh vùng ba Hải quân bị thương.

Khủng hoảng kinh tế ảnh hưởng tới tâm lí, làm cho những người bất mãn càng sốt ruột thêm. Thậm chí tổ chức cực hữu có tên là Tình anh em máu mủ (Ketsumeidan) do một hậu duệ của dòng thiền của đại sư Nichiren (1222-1282) tên là Inoue Nissio (1886-1967) đứng đầu còn đưa ra khẩu hiệu: Mỗi người một vụ [ám sát]. Sau khi đọc lời thề, các thành viên của tổ chức cắt tay lấy máu hòa chung vào một cốc rồi uống. Ngày 9 tháng 2, tức là một ngày trước lễ Quốc khánh, một thành viên của tổ chức Tình anh em máu mủ tên là Onuma Tadashi đã bắn chết Inoue Junnosuke (1869-1932), cựu Bộ trưởng Tài chính, khi ông này đến dự buổi họp mặt do đảng Minseito (Đảng Dân chủ Lập hiến) tổ chức. Ngày 5 tháng 3, một thành viên khác của tổ chức này đã bắn chết Dan Takuma (1858-1932), Tổng Giám đốc công ti Mitsui ngay trên đường phố. Trước đó mục tiêu của bọn khủng bố chỉ là các chính trị gia, nay chúng đã với tay tới cả các nhà tư sản. Thành viên của Tình anh em máu mủ cho rằng các nhà tư sản sống no đủ, không nghĩ đến hoàn cảnh đau khổ của nhân dân cho nên họ hoàn toàn có quyền “xử lí”. Đấy không phải là tội, đấy là lấy lại lẽ công bằng. Họ cũng nói tới cách mạng, y như những người cộng sản vậy. Khác nhau ở chỗ cộng sản phủ nhận hoàng đế, còn Tình anh em máu mủ không thể tưởng tượng đất nước lại không có Chiêu Hòa. Họ cho rằng cận thần của nhà vua là những kẻ chẳng ra gì. Cần phải giết hết bọn đó. Nhưng cả cộng sản lẫn Tình anh em máu mủ đều phủ nhận chủ nghĩa tư bản.

Trước đó lãnh đạo công ti Mitsui đã nhận được một số thư từ và điện thoại của những người Xã hội chủ nghĩa và Bảo hoàng, đòi phải chia một phần lợi nhuận cho những người thất nghiệp và người nghèo. Nhưng Bảo hoàng không chỉ đe dọa suông. Ngày 11 tháng 3, Inoue Nissio đầu thú, cảnh sát bắt thêm được 13 người “anh em” của hắn. Bọn chúng khai rằng trong danh sách những người sẽ bị ám sát còn có đại nguyên lão Saionji Kinmochi cùng một loạt chính khách và các nhà tài phiệt khác. Nissio và hai người trực tiếp thực hiện các vụ ám sát bị tù chung thân, những tên khác lĩnh án từ 3 đến 15 năm. Bản án khá nhẹ vì những tên tội phạm chỉ muốn có một điều: củng cố đế chế. Inoue được ân xá vào năm 1940.

Bọn khủng bố vẫn không chịu yên. Họ không đủ kiên nhẫn để tiến hành cuộc đấu tranh lâu dài và chán ngắt với chính phủ. Họ chỉ muốn có kết quả tức thời. Đời sống của mình cũng như của tha nhân đều chẳng có nghĩa lí trước cái kết quả như thế. Có rất nhiều tổ chức khủng bố khác nhau, thậm chí họ thường không biết đến sự tồn tại của nhau. Nhưng tất cả đều có chung nhận thức rằng tình hình là không thể chấp nhận được và đều tin rằng có thể giải quyết vấn đề bằng những vụ ám sát.

Cuộc xâm lăng Mãn Châu đáng được toàn dân ủng hộ, nhưng các quân nhân đang phục vụ ở trong nước cho rằng như thế là chưa đủ. Lĩnh vực đối ngoại đã đạt được “tính năng động” cần thiết, nhưng Nhật Bản cần những cuộc cải cách sâu rộng hơn, kể cả trong lĩnh vực đối nội.

Chiều Chủ nhật ngày 15 tháng 5 năm 1932, 26 tay súng, đấy là những sĩ quan hải quân trẻ tuổi gắn bó với Inoue Nissio và các thành viên tổ chức gọi là Hội yêu quê hương (Aikyojuku), bắt đầu ra tay. Nhóm thứ nhất đi đến tư gia của cựu Thủ tướng Inukai Tsuyoshi (năm đó ông đã 77 tuổi). Inukai đồng ý tiếp những viên sĩ quan này. Các sĩ quan xông vào nhà và bắn chết ông cựu Thủ tướng. Trong tay Inukai điếu thuốc lá vẫn còn cháy, bọn khủng bố nhét vào tay ông một khẩu súng lục. Nhóm thứ hai ném hai quả lựu đạn vào nhà Bộ trưởng Nội vụ, làm bị thương một người lính gác. Nhóm thứ ba ném lựu đạn vào trụ sở Đảng Seiyukai. Nhóm thứ tư ném lựu đạn vào trụ sở ngân hàng Mitsubishi rồi bỏ trốn. Còn những người nông dân thuộc tổ chức Hội yêu quê hương thì ném lựu đạn vào mấy trạm biến thế, mục đích là làm cho thành phố Tokyo đáng ghét rơi vào cảnh tối tăm. Nhưng những vũ khí quá sơ sài của họ không thể gây ra bất kì thiệt hại nào. Tuy nhiên, hành động của họ là biểu hiện rõ nhất thái độ của nông thôn đối với thành thị.

Các sĩ quan hải quân chỉ huy cuộc đột kích được Okawa Siumey ủng hộ cả về vật chất lẫn tinh thần. Đây là hiện tượng mới vì so với lục quân thì hải quân vốn là lực lượng ôn hòa hơn và có tính quý tộc hơn. Nhưng những biện pháp nhằm giới hạn trang bị của lực lượng hải quân đã thúc đẩy họ hành động. Truyền đơn của những kẻ tấn công kêu gọi giải tán các đảng phái chính trị và các nhóm tài phiệt, rút khỏi hiệp ước hạn chế lực lượng hải quân kí ở London, họ đòi quay lại mô hình nhà nước dưới sự bảo trợ của hoàng đế, quay lại với mô hình trong đó chức vụ phải do những người thấm nhuần tinh thần đại dân tộc nắm giữ. Bọn phiến loạn còn lập danh sách một loạt những người sẽ bị thủ tiêu. Theo luật pháp Nhật Bản, quân nhân bị cấm tham gia hoạt động chính trị và đảng phái. Quân nhân không được quyền bầu cử và ứng cử. Nhưng tình cảm hóa ra là mạnh hơn pháp luật - quân nhân đã dùng súng, tức là cái mà họ có để bỏ phiếu.

Theo truyền thống có từ thời Minh Trị, những kẻ gây ra bạo loạn thường tự đầu thú với cảnh sát. Xa hơn nữa là phong trào thỉnh nguyện của nông dân thời Mạc phủ Tokugawa. Không chịu được sự đè nén của những người lãnh đạo trực tiếp, những người nông dân tuyệt vọng đã phản ánh vượt cấp, đôi khi đến cả các quan chức cấp cao. Họ biết là có thể bị trừng phạt rất nặng nề, thậm chí tử hình, sẵn sàng chết cũng là đặc điểm của những người bất mãn trong thế kỉ XX. Nếu những người nông dân thời Tokugawa dùng thỉnh nguyện thư thì nay họ dùng truyền đơn.

Nói cách khác, tất cả đều chứng tỏ rằng cuộc bạo loạn chỉ có tính chất “trình diễn”. Những người tham gia không có ý định cướp chính quyền mà chỉ muốn cho người ta thấy rằng yêu cầu của họ là chính đáng. Họ tự coi mình là những người bảo vệ nhân dân và nhân dân đã hưởng ứng lời kêu gọi của họ: tòa án nhận được hơn 700 ngàn bức thư kêu gọi tha bổng hoặc giảm nhẹ hình phạt. Những phiên tòa xử cộng sản và khủng bố chứng minh cho người ta thấy rằng bọn khủng bố tin vào chính nghĩa của mình hơn. Nếu những người cộng sản bạc nhược tỏ ra ăn năn hối cải, thì những kẻ tham gia bạo loạn lại khăng khăng cho rằng mình đúng và không cần biện hộ. Araki, Bộ trưởng Lục quân, thông báo rằng ông đã nhận được một bưu kiện có 9 ngón tay kèm theo lời tuyên bố rằng chủ nhân của những ngón tay này sẵn sàng chết để đổi lấy việc tha bổng những kẻ phản loạn. Chính quyền phản ứng lại bằng mệnh lệnh tăng cường kỉ luật trong hải quân và một chương trình trợ giúp nông thôn. Các công ti lớn cũng góp tiền vào quỹ khắc phục thất nghiệp và các nhu cầu xã hội khác.

Đám tang cựu Thủ tướng Tsuyoshi không gây ra bất kì sự xúc động đặc biệt nào. Nhưng chuyến thăm Nhật của Charlie Chaplin trong thời gian đó lại được công chúng rất hâm mộ. Vẫn như trước đây, xã hội khinh thường các chính khách-đảng viên và đòi hỏi những lãnh tụ kiểu khác. Những người lãnh đạo cuộc bạo loạn, trong đó có cả Okawa Siumey, nhận những bản án tương đối nhẹ và sau đó thì được tha trước thời hạn. Người Nhật không thích chủ nghĩa cấp tiến của những người xã hội chủ nghĩa vì họ vừa lên án các nhà tư sản và bọn giàu có lại vừa nói đến chủ nghĩa quốc tế và phê phán nhà vua. Người Nhật bình dân chia sẻ quan điểm của những kẻ khủng bố vì bọn này vừa lên án tư sản lại vừa tố cáo hoàn cảnh khó khăn của người nông dân và ủng hộ một nước Nhật Bản vĩ đại do hoàng đế đứng đầu. Cũng như ở nước Đức sau thời kì Cộng hòa Weimar sụp đổ, tức là khi bùng nổ làn sóng khủng bố chính trị, dân chúng ngả sang “phái hữu” chứ không phải “phái tả”.

“Tư sản”, “chủ nghĩa tư bản” trở thành những từ mang ý nghĩa tiêu cực. Chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa cá nhân. Chủ nghĩa tư bản là sức mạnh cửa đồng tiền. Chủ nghĩa tư bản là kẻ phá hoại nước Nhật “tươi đẹp ngày xưa”, phá hoại những phong tục tập quán, những mối quan hệ “ấm áp” và quen thuộc mà phương Tây không có. Chủ nghĩa tư bản bị phê phán kịch liệt - từ cả phía tả lẫn phía hữu. Quá trình dịch chuyển từ một nước nông nghiệp sang nền văn minh đô thị đã làm cho nhiều người rơi vào tình trạng căng thẳng về mặt tâm lí. Nước Nhật là nước tư bản, dĩ nhiên rồi, nhưng nó lại không muốn tự gọi mình như thế. Người Nhật vẫn tôn trọng những người có địa vị cao trong xã hội, nhưng họ lại không chịu được sự bất bình đẳng do đồng tiền tạo ra.

Sự nhẫn tâm của bọn khủng bố có thể làm người ta bất bình. Tuy nhiên, quan trọng là phải hiểu động cơ của họ. Trước khi phạm tội họ đã biết rằng sẽ bị trừng phạt. Như vậy nghĩa là họ hoàn toàn không nghĩ đến lợi ích cá nhân.

Tachibana Kozaburo (1893-1974) là người sáng lập tổ chức Hội yêu quê hương. Là con một thương gia giàu có, ông từng học ở trường Trung học số 1 ở Tokyo - một trong những trường nổi tiếng hồi đó - nhưng đến năm cuối cùng thì bỏ học để làm ruộng. Ông ta cho rằng chủ nghĩa tư bản mang lại thịnh vượng cho các thành phố, nhưng chủ nghĩa tư bản lại phá hoại làng quê, mà đây chính là nơi lưu giữ những giá trị gia trưởng truyền thống. Những người muốn bảo vệ truyền thống làng quê cảm thấy bất lực trước thành phố. Tỉ lệ nghị sĩ đại diện cho nông dân trong quốc hội ngày càng giảm. Nếu năm 1890 đại diện cho nông dân chiếm 48% thì năm 1928 chỉ còn 9,5%. Các chiến hữu của Tachibana (tổ chức này có khoảng 400-500 thành viên) cho rằng đã đến lúc giải thoát khỏi “ách thống trị của thành phố”. Họ gọi thành phố là “bức tượng ba chân đê mạt nhuốm đầy máu nông dân”. Họ căm thù mọi biểu hiện của thành phố: biệt thự sang trọng của bọn giàu có, văn phòng nguy nga của các công ti, nhà thổ, quán café, rạp chiếu phim, cửa hàng bách hóa tổng hợp. Họ coi tất cả các hoạt động giải trí và tiêu thụ đều là vô luân. Thành phố đầy cảnh truy lạc đang dùng ánh đèn màu của nó để lôi kéo thanh niên lao động rời bỏ làng quê. Rời bỏ làng quê, các cô gái trở thành đầy tớ, và khủng khiếp hơn nữa là thành nhân viên phục vụ nhà hàng! Khủng khiếp là vì rất nhiều cô nhân viên trong quán café không chỉ làm một việc: thường thì họ không chỉ là những “người bưng bê” mà còn có trách nhiệm “mua vui” cho khách hàng nữa, chuyện này thường kết thúc bằng những mối quan hệ “không chính thức*”. Khách hàng của những quán café đáng ngờ rất khoái trò gọi là “cơ quan nhỏ”: một cô gái nằm vắt ngang đùi mấy vị khách, để cho họ sờ mó, còn cô ta thì phát ra những âm thanh trầm bổng khác nhau…

•

Về không gian văn hóa ở các quán café kiểu châu Âu và đạo đức ở đấy xin đọc: Silverberg M. “Nữ tiếp viên trong quán café Nhật Bản hiện đại” // Tấm gương của thời hiện đại: Những truyền thống được phát hiện tại Nhật Bản // do S. Vlastos chủ biên. University of California Press. Berkeley; Los Angeles; London, 1998. Trang 208-225.

Mà chuyện đó lại xảy ra trong đất nước Nhật Bản truyền thống, nơi con gái được cho là càng ít xuất hiện ở chỗ đông người càng tốt. Thành phố bị coi là kẻ cưỡng dâm làng quê trong trắng. Người nông dân Nhật Bản cần cù làm mọi việc để nuôi thành phố. Họ thu hoạch đến 3 tấn một ha - năng suất cao nhất thế giới. Nhưng đời sống của họ thì vẫn không thay đổi.

Hội Yêu đất cho rằng lối thoát là thành lập các hợp tác xã nông nghiệp. Lao động tập thể của người nông dân sẽ cứu nước Nhật khỏi sự sụp đổ. Nhưng trước hết, phải phá tan thành phố, dinh luỹ của chủ nghĩa tư bản. Thành viên của tổ chức này nói rằng thế kỉ XIX là thời đại của thành phố, của quản lí tập trung và công nghiệp lớn. Nhưng thế kỉ XX phải là thời đại của nông nghiệp, của phi tập trung hóa và tự cấp tự túc*.

•

Vlastos S. Nông nghiệp phi truyền thống. Phê bình cấp tiến sự hiện đại của nước Nhật Bản tiền chiến // Sách đã dẫn. Trang 88-91.

Hợp tác xã là công việc tương đối mới mẻ đối với Nhật Bản, nhưng cơ sở tư tưởng của nó lại là ước mơ về một gia đình đoàn kết, thương yêu nhau và làm việc hết mình. Tachibana và các chiến hữu của ông ta không phải là những người đơn độc. Thực ra, đa số người Nhật có ước mơ như thế. Giới quân nhân cũng không phải là ngoại lệ. Tư tưởng đô thị hóa và công nghiệp hóa được rất ít người chia sẻ. Người Nhật chỉ thành người Nhật thật sự khi anh ta hòa đồng vào tập thể mang tính gia đình (hay gần như gia đình). Người Nhật phải nằm trong tập thể, nằm trong “số nhiều”, biến họ thành cá nhân, thành “số ít” được coi không chỉ là hành động phạm thượng mà còn là phá hoại.

Những kẻ tham gia cuộc bạo loạn “mang tính trình diễn” tuyên bố với cơ quan điều tra rằng Inoue Junnosuke có tội vì đã để cho nông thôn ở trong tình trạng khốn khó. Inoue Nissio đã viết như sau khi vào tù: “Xin nói với đại diện của giai cấp cầm quyền… Các vị hoàng đế Nhật Bản từ thế hệ này đến thế hệ khác đều coi dân là báu vật của mình, coi họ là con em mình… Quần chúng nhân dân bao giờ cũng hướng về phía hoàng đế. Nhưng các quan đại thần lại quay lưng lại với hoàng đế và căm thù quần chúng. Ở một đất nước, nơi vua và dân phải đứng bên nhau thì lại có bọn trung gian đứng giữa hoàng đế và nhân dân. Chả lẽ cái sự ngu dốt, ngăn cách hoàng đế với dân như thế lại là tốt ư?*”

•

Trích theo Hio Hiromi. Koe-no kokumin koka nihon. Tokyo: Nihon hoso siuppan kiokai, 2000. Trang 231.

Inoue Nissio tự coi mình là người kế tục đại thiền sư Nichiren. Nhưng đạo Phật, một tôn giáo vốn cấm giết ngay cả một con muỗi, ở Nhật hồi đó lại không ngăn được người ta sát hại ngay chính con người. Inoue Nissio khát khao sự gắn bó giữa nhà vua với các thần dân. Không thể có kẻ trung gian giữa cha mẹ và con cái. Nếu có thì phải bỏ. Nissio không nằm trong tổ chức với Asahi Heigo, người mà trước đó 11 năm đã bắn chết nhà tài phiệt Yasuda Jenjiro, cũng không cùng tổ chức với Nakaoka Konichi, kẻ đã đâm chết Thủ tướng Hara Takashi. Nhưng tất cả bọn họ đều có suy nghĩ gần như nhau, tất cả bọn họ đều muốn được sống trong một gia đình với những quan hệ nghiêm khắc nhưng “thân tình” và “nồng ấm”. Chính phủ bị họ coi là tiền bạc, là bất lương và thiếu đạo đức. Họ muốn có những mối quan hệ mang tính cá nhân. Thực ra là họ muốn quay trở về chế độ phong kiến, họ muốn trở thành người đầy tớ phục vụ trực tiếp cho ông chủ - ở đây chính là nhà vua. Họ đã sử dụng những biện pháp của các samurai, những biện pháp có từ thời phong kiến - hi sinh thân mình để giết những người mà họ không ưa. Những biện pháp mà xã hội tư sản dân chủ dùng để giải quyết xung đột - đảng phái, bầu cử, luật pháp, thủ tục quan liêu - bị họ coi là ngu dốt và đểu giả. Mất niềm tin vào hệ thống đảng phái và bất mãn với những thủ tục thỏa hiệp bất tận ở quốc hội đã lan sang cả các chính trị gia. Nghị sĩ Matsuoka Yosuke (1880-1946), cũng là đảng viên Đảng Seiyukai, đã từ chức vào năm 1933. Ông nói: “Chờ cho các đảng sửa chữa được thì chẳng khác gì chờ cho lợn biết bay*”.

•

Trích theo Gunter. J. Bên trong châu Á. Trang 96.

Yêu cầu của những kẻ tham gia cuộc bạo loạn được nhiều người dân bình thường chia sẻ. Chính họ cũng nói rằng chế độ hiện nay không đáp ứng được kì vọng của họ.

Dân một làng đã ghi vào biên bản cuộc họp của họ như sau: “Nhà hát hoàng gia, đài phát thanh, tòa nhà của các công ti Mitsubishi và Maru - càng ngày thành phố càng xa hoa. Còn nông thôn thì vẫn sống lay lắt trong cảnh nghèo khổ, ăn cá muối mốc meo… Chúng tôi đào đất như lũ chuột, chúng tôi đúng là những con chuột chết cóng…”*. Có thể thông cảm được với những người nông dân này: công nghiệp hóa được là nhờ sự hi sinh của nông dân, dân nông thôn phải chịu sưu thế nặng nề hơn dân thành thị. Nếu các thành phố Nhật Bản trông tương đối “hiện đại” thì người nông dân vẫn tiếp tục canh tác mà chẳng có phương tiện kĩ thuật gì, thậm chí gia súc để cày kéo cũng không có. Công cụ chính của họ vẫn là hai bàn tay chai sạn. Họ dùng xẻng hay cày bằng gỗ, do người kéo để làm đất; dùng liềm để cắt lúa, đập lúa bằng tay, guồng nước thì kéo bằng tay hay đạp bằng chân.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 4. Trang 361.

Cả công nhân lẫn nông dân (nghĩa là con trai và con gái nông dân) cho rằng văn minh đô thị, một nền văn minh đã mang đến cho họ biết bao đau khổ, là kẻ thù của mình. Quân đội nhân dân là người bảo vệ dân trong cuộc chiến đấu chống lại nền văn minh đó.

Cộng sản cũng tự coi mình là người bảo vệ nhân dân. Nhưng họ không có nhiều người ủng hộ như những quân nhân cấp tiến. Thực chất là cộng sản bị cô lập. Vấn đề không chỉ là nhiệt huyết chống “tư sản” - tư tưởng đó vốn thịnh hành trong xã hội. Việc ủng hộ những thành phần thiểu số bị kì thị (dân burakumin, Triều Tiên và Trung Quốc), chống quân phiệt (bị dân chúng coi là không có lòng yêu nước), chống quân chủ - là những điều không được dân chúng ủng hộ. Chính phủ đã lợi dụng những tình cảm đó trong khi tiến hành thanh trừng cộng sản. Đây là những cuộc thanh trừng hợp pháp vì được tiến hành trên cơ sở Đạo luật về bảo vệ chế độ xã hội được ban hành vào năm 1925. Được bổ sung vào năm 1928, Đạo luật này quy định hình phạt cao nhất là tử hình cho tội lật đổ chế độ. Mà cách mạng xã hội lại được đưa vào Cương lĩnh của Đảng cộng sản Moskva, thông qua Comintern, điều khiển hoạt động của đảng này.

Bạo loạn mang tính trình diễn không thể tránh được thất bại. Nhưng bây giờ dư luận xã hội đã nghiêng hẳn về phía các quân nhân. Việc sáp nhập Mãn Châu vào Nhật Bản đã làm cho họ được lòng dân hơn. Kỉ nguyên của những “chính phủ đảng phái” đã kết thúc. Kỉ nguyên này kéo dài không được lâu. Bây giờ Nhật Bản sẽ do các chính phủ “đoàn kết dân tộc”, những chính phủ “vượt qua” được mâu thuẫn đảng phái, cai trị. Đứng đầu sẽ là những người không đảng phái - đấy là các sĩ quan và các quan chức dân sự cao cấp. Thủ tướng lúc này không phải là Inukai, Chủ tịch Đảng Seiyukai nữa, mà là đô đốc Saito Makoto (1858-1936), nguyên là Thống đốc Triều Tiên. Saito Makoto được bầu làm Thủ tướng không phải vì ông ta là chủ tịch đảng chiếm đa số trong quốc hội mà do đại nguyên lão Saionji Kinmochi giới thiệu, tức là được bầu theo phương pháp cổ điển hơn. Như thế nghĩa là các quân nhân, những người xuất thân từ nhân dân, được toàn dân đồng ý, đã giữ vai trò của nhân dân. Trong nội các của Saito Makoto chỉ có ba người vốn là thành viên của các đảng phái, tất cả các bộ trưởng khác đều hoặc là quân nhân hoặc là những viên chức không đảng phái trong bộ máy quan liêu.

Khủng hoảng kinh tế làm cho ngân sách co lại, các chương trình xã hội (xây dựng đường sá, đường xe lửa, trường học, cải thiện hệ thống giáo dục…) - tức là những con át chủ bài của các chính đảng - bị ngưng trệ. Các đảng phái không thể bảo vệ được những người vẫn bỏ phiếu cho mình thoát khỏi ảnh hưởng của cuộc khủng hoàng - nông dân và các điền chủ đã quay lưng lại với họ.

Các đảng phái vốn bị nhân dân căm ghét ngày càng tỏ ra nhũn nhặn, mục tiêu dân sự phải phục tùng mục tiêu quân sự. Hội nghị lần thứ hai ở London, bàn về giới hạn lực lượng hải quân, thất bại - Nhật đòi phải được bình đẳng về hải quân, nhưng Anh và Mĩ không chấp nhận thái độ “xấc xược”, không phù hợp với vị thế của Nhật, như thế. Không những không giới hạn được lực lượng hải quân, họ lại lao vào một cuộc chạy đua vũ trang không giới hạn và không bị kiểm soát bởi bất cứ ràng buộc mang tính quốc tế nào.

Nếu xét cả những điều vừa trình bày, có thể nói là cuộc bạo loạn đã thất bại hay không? Sau cuộc bạo loạn, tình hình xã hội đã có những biến đổi cực kì to lớn. Tâm lí chung trong xã hội chứng tỏ dân chúng ủng hộ những kẻ bạo loạn. Những người ủng hộ dân chủ bắt đầu nói rằng dân chủ cũng không phải là hoàn toàn tốt đẹp. Hơn nữa, ngay tại các nước châu Âu những dấu hiệu cho thấy chủ nghĩa toàn trị đang tiến bước cũng ngày càng trở nên rõ ràng hơn. Việc phê phán quân đội Nhật Bản vinh quang bị coi là hiện tượng không thể chấp nhận. Nitobe Inazo trong lúc nóng vội đã tuyên bố rằng chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa quân phiệt là mối đe dọa đối với hòa bình. Mọi người đều đồng ý với ông ta về chủ nghĩa cộng sản. Nhưng giới quân sự lại cho rằng nhắc tới “chủ nghĩa quân phiệt” là sự xúc phạm đối với toàn thể quân đội Nhật Bản. Nitobe bị phê phán nặng nề đến nỗi ông ta phải tuyên bố trước ban lãnh đạo Hiệp hội Quân nhân dự bị (có tới 3 triệu thành viên) rằng mình hoàn toàn không có ý xúc phạm họ.

Không chấp nhận ý kiến của người khác và không tôn trọng mạng sống của con người đã trở thành tiêu chuẩn hành động trong xã hội. Không chỉ lực lượng cực hữu hay phong trào giải phóng dân tộc Triều Tiên mà cả cảnh sát cũng sử dụng các phương tiện khủng bố. Ngày 20 tháng 2 năm 1933, Kobayashi Takiji (1903-1933), một nhà văn vô sản nổi tiếng, bị bắt. Giống như mọi nhà văn Nhật Bản, Kobayashi đã sử dụng những bút danh khác nhau, trong đó có bút danh Gorki. Kobayashi Takiji bị tra tấn đến chết ngay trong ngày hôm đó. Cảnh sát tuyên bố rằng ông chết vì nhồi máu cơ tim, nhưng cơ thể bầm giập của ông lại chứng tỏ rằng không phải như thế. Kobayashi là người phê phán không khoan nhượng hệ thống hiện hành, nhưng chưa bao giờ sử dụng hay kêu gọi sử dụng bạo lực. Song ngôn từ cũng đã bị coi là biểu hiện của khủng bố. Hàng hóa và lương đều giảm. Mạng sống của con người cũng giảm theo.

MÀN 7
BẠO LOẠN MANG TÍNH TRÌNH DIỄN II: GIẾT VÀ BỊ GIẾT

Mặc cho sự thoái trào của phái tự do, các sĩ quan trẻ vẫn rất hung hăng. Nhiều người được tư tưởng của Kita Ikki (1885-1937), được trình bày trong cuốn Kế hoạch vĩ đại nhằm cải cách Nhật Bản, khích lệ. Kita Ikki đã dùng cuốn sách này để vạch trần bộ máy quan liêu thối nát và kêu gọi khởi nghĩa. Cuốn sách được viết cách đó chừng 15 năm, nhưng bây giờ nó mới “nổ” thực sự.

Tháng 8 năm 1935, tướng Mazaki Zinzaburo (1876-1956), một người có tư tưởng cấp tiến, bị cách chức Tổng thanh tra trong lĩnh vực giáo dục quốc phòng. Tướng Wantanabe Jotaro lên thay. Đại tá Aizawa Saburo (1889-1936), vốn là bạn thân của Mazaki, rất bất bình trước việc bạn mình bị cách chức. Sau buổi lễ tại đền thờ Minh Trị, ông ta đến gặp một viên tướng có thế lực khác tên là Nagata Tetsuzan (1884-1935) để nói lên sự bất bình của mình. Tướng Nagata bắt viên đại tá phải ngậm miệng và chuyển ông này sang Đài Loan. Trước hôm lên đường một ngày, Aizawa lại đến phòng làm việc của viên tướng và rút kiếm chém chết ông này ngay tại chỗ. Aizawa Saburo không thèm lẩn trốn. Tháng Giêng năm sau ông ta bị đưa ra trước tòa án binh. Ông ta không cho rằng mình là tội phạm và chỉ lấy làm tiếc là đã không giết được Nagata ngay từ nhát đầu tiên và đã tỏ ra quá xúc động đến nỗi không kịp mang chiếc áo khoác của mình ra khỏi phòng làm việc của nạn nhân. Rất nhiều quân nhân coi ông ta là anh hùng và là người yêu nước, hàng ngàn bức thư động viên được gửi tới tay ông ta. Ông ta cũng nhận được cả những đốt ngón tay đã bị chặt - đây là biểu tượng truyền thống của lòng trung thành. Aizawa không hề ân hận về việc mình làm. Ông ta tuyên bố tại tòa rằng những nhà tài phiệt và các quan chức tham nhũng đang đưa đất nước đến bờ vực thẳm, các trò cờ bạc và quán café đang làm hư hỏng con người, tức là trái với ước vọng của hoàng đế Chiêu Hòa.

Tòa tiếp tục xử, còn các sĩ quan trẻ thì hành động. Người ta quyết định đưa sư đoàn I, một đơn vị có rất nhiều phần tử cực đoan, đến Mãn Châu. Nhưng sáng ngày 26 tháng 2 năm 1936, một số quân nhân chia thành nhiều nhóm đến từng nhà để giết các quan chức chính phủ. Tất cả những kẻ phản loạn đều là sĩ quan cấp thấp, không người nào có cấp bậc cao hơn đại uý. Họ lao vào từng nhà và ra tay hạ sát. Nạn nhân gồm: Đô đốc Saito Makoto (77 tuổi), cựu Thủ tướng và lúc đó đang là Bộ trưởng Nội vụ; Tướng Wantanabe Jotaro (71 tuổi), Tổng thanh tra trong lĩnh vực giáo dục quốc phòng; Takahashi Korekiyo (83 tuổi), Bộ trưởng Tài chính, người được coi là có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đưa Nhật Bản thoát khỏi cuộc đại suy thoái. Ông đã biết cách vượt qua cuộc khủng hoảng tài chính; nhưng ông lại không thể kiềm chế được các quân nhân, những người bị ông lên án là sẽ đưa đất nước đến thất bại hoàn toàn. Thủ tướng - Đô đốc Okada Keisuke (68 tuổi) “may mắn” thoát chết - binh lính đã giết nhầm người anh em họ của ông. Còn chính Ông thủ tướng thì trốn trong một cái tủ sắt lớn vốn được dùng làm nơi trú ẩn trong trường hợp xảy ra động đất. Đô đốc Suzuki Kantaro (69 tuổi) bị thương nặng. Makino Nobuaki (75 tuổi) cũng bị thương. Hai mươi người nằm trong danh sách những kẻ cần thanh toán, trong đó có cả cựu Bộ trưởng Ngoại giao Sidehara Kijuro (64) tuổi và vị đại nguyên lão duy nhất còn sống cho đến lúc đó là Saionji Kinmochi (87 tuổi). Người ta cũng không quên lãnh đạo các công ti Mitsui, Mitsubishi và Okura, dù rằng lúc đó các doanh nghiệp lớn đã “tự nguyện” và đều đặn đóng góp cho các quỹ từ thiện và các dự án công ích khác nhau. Sau cuộc bạo loạn mang tính trình diễn hồi năm 1932, nhiều công ti lớn đã trở thành những công ti cổ phần. Nhưng các sĩ quan cấp thấp vẫn căm thù doanh nghiệp và các nhà tài phiệt, đấy là lòng hận thù mang tính nguyên tắc. Không có cách gì chuộc được.

Trước khi bị giết, người anh em họ của Okada đã hô lớn: “Nước Nhật vĩ đại muôn năm! Hoàng đế vạn tuế!”. Oái oăm là những kẻ tấn công cũng hành động nhân danh hoàng đế. Chỉ có một Chiêu Hòa, nhưng trong lòng mỗi người lại có một vị hoàng đế của riêng mình.

Trong lúc đó, 1.400 sĩ quan và binh lính tòa đi chiếm đóng khu vực trung tâm Tokyo, trong đó có cả trụ sở sở cảnh sát. Nhưng dĩ nhiên là họ không vào hoàng cung và cũng không làm ô uế chốn được coi là thiêng liêng đối với mỗi người Nhật Bản. Theo nhà tình báo Richard Sorge thì những kẻ phản loạn cho cả những vị bộ trưởng mà họ căm thù nhưng đã thoát chết vào hoàng cung, miễn là những người này nói rằng cần gặp hoàng đế gấp*.

•

Georgiev Iu. V. Rechard Sorge. Tập 2. Trang 210.

Những kẻ bạo loạn phân phát truyền đơn cho người qua đường. Truyền đơn nói rằng muốn cứu nước Nhật và hoàng đế thì phải giết hết những kẻ vô đạo đã kí Hiệp ước London năm 1930 quy định giới hạn lực lượng hải quân (lúc đó Nhật đã ra khỏi hiệp ước này) và những kẻ đã bãi chức Mazaki cách đó một năm. Họ đòi gặp Bộ trưởng Lục quân và đọc thỉnh nguyện thư cho ông ta nghe. Thỉnh nguyện thư nói rằng những người khởi nghĩa trung thành với tinh thần quốc gia Nhật Bản và đất nước hiện nay được khuyến khích bởi sự nghiệp của các thiên hoàng Jimmu* và Minh Trị, sẵn sàng thúc đẩy tinh thần quốc gia đó ra bên ngoài biên giới Nhật Bản; nhưng lại bị “các nguyên lão, các bộ trưởng, các tập đoàn tài phiệt, các quan chức và các đảng phái” cản trở và vì không kiềm chế được sự tức giận của mình cho nên họ mới phải dùng đến biện pháp giết chóc nhằm “cải tổ” và loại bỏ những tên cận thần vô đạo đang bám quanh hoàng thượng. Những người phản loạn nói rằng bất kì lúc nào Nga, Trung Quốc, Anh và Mĩ cũng có thể tiêu diệt “nước Nhật Bản thần thánh” do cha ông để lại. Thách thức đó đòi hỏi phải có những hành động kiên quyết, nhưng giới tinh hoa lại không tỏ thái độ cụ thể*. Các sĩ quan trẻ cũng yêu cầu giao các tài sản tư nhân lớn vào tay hoàng thượng. Người Nhật coi quốc hữu hóa là giao tài sản vào tay người đứng đầu quốc gia.

•

Vị vua huyền thoại, được cho là người đã lập nên đế chế Nhật vào khoảng thế kỉ thứ VII TCN - ND.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 4. Trang 361.

Trên thực tế, Bộ trưởng Lục quân công nhận rằng hành động của những kẻ phản loạn là xuất phát từ quan niệm về chính nghĩa quốc gia cao cả nhất, nhưng theo ghi nhận của những người chứng kiến thì những vụ giết chóc đã làm hoàng đế Chiêu Hòa thất vọng đến mức ngài đã tuyên bố sẵn sàng nắm quyền chỉ huy lực lượng vệ binh. Các sĩ quan trẻ đã lập được một kế hoạch giết người không đến nỗi tồi. Chỉ có thế thôi. Họ đòi bổ nhiệm Mazaki làm Thủ tướng, Araki Sadao làm Bộ trưởng Nội vụ và Kita Ikki làm Bộ trưởng bộ Không bộ. Nhưng những việc còn lại do hoàng đế tự quyết định.

Những quả bóng bay lượn lờ trước mặt những người khởi nghĩa. Thường thì người ta sử dụng những quả bóng bay như thế cho mục đích quảng cáo, nhưng bây giờ chúng lại mang theo lời kêu gọi đầu hàng. 40 tàu của lực lượng hải quân hoàng gia cập cảng Tokyo. 10 trung đoàn được lệnh bao vây những kẻ phiến loạn. Máy bay tung ra những tờ truyền đơn mang theo lời kêu gọi hạ vũ khí của chính hoàng đế. Trong lời kêu gọi của bộ chỉ huy có đoạn viết: “Hãy trở về doanh trại trước khi quá muộn. Những kẻ kháng cự sẽ bị coi là làm loạn và sẽ bị tiêu diệt. Cha mẹ và anh em của các vị biết rằng các vị là những kẻ tội phạm và đang khóc hết nước mắt”. Những kẻ phản loạn đã đầu hàng mà không bắn một phát súng nào. Nạn nhân duy nhất chính là những chính khách bị giết ngay trong giai đoạn đầu. Coi thường ý nguyện của hoàng đế và nước mắt của cha mẹ là việc bất khả thi.

Hệt như năm 1932, cuộc bạo loạn này cũng chỉ có tính chất trình diễn. Những kẻ phản loạn hướng đến hoàng đế chứ không hướng đến nhân dân. Truyền thống thật là sâu nặng - họ là con em, là người bảo vệ nhân dân nhưng lại chỉ coi nhân dân như là con rối trong tay những kẻ ăn trên ngồi trốc. Kết quả là cả nhà vua lẫn quần chúng đều không ủng hộ họ. Theo thỏa thuận, những người cầm đầu cuộc bạo loạn được tự xử theo luật samurai. Người ta mang tới cho họ 18 thanh kiếm. Nhưng chỉ có hai người sử dụng.

Danh sách nạn nhân cho thấy rõ rằng mục tiêu của vụ khủng bố do các sĩ quan lục quân cấp thấp tiến hành là những quân nhân, các quan chức và những nhà quý tộc già yếu. Liên Xô và Đức với tinh thần sùng bái tuổi trẻ đã là nguồn động viên rất lớn đối với họ. Hệ tư tưởng chính thức ở những nước này công khai phủ nhận quá khứ và tự đặt ra mốc thời gian của chính mình. Liên Xô bắt đầu từ năm 1917, còn Đức thì sống theo cuốn lịch phát xít khởi đầu từ năm 1929. Cái hệ tư tưởng thù địch với quá khứ như thế khẳng định rằng nhiệm vụ là phải đào tạo “con người mới”, con người có trách nhiệm xây dựng “xã hội mới” và “trật tự mới”. Trong những nước toàn trị này người ta dành nhiều công sức cho công tác giáo dục thanh thiếu niên vì chỉ có thế hệ trẻ, thế hệ không bị gánh nặng của quá khứ “níu kéo” mới có khả năng làm cách mạng, mới có khả năng phản kháng lại cha ông.

Nhưng ở Nhật cách đặt vấn đề như thế nhất định sẽ thất bại - ở đây cơ cấu “gia đình” đã ăn sâu bén rễ vào xã hội và nhà nước, quyền lực theo định nghĩa là nằm trong tay “các ông bố”. Quan điểm “con vâng lời cha” tức là sự tôn trọng vô điều kiện đối với cha ông, đối với lịch sử, đối với tuổi già và các thế hệ đi trước được lấy làm nền tảng cho toàn bộ cơ cấu nhà nước. Cách suy nghĩ như thế đã từng tồn tại cả trong huyền thoại Nhật Bản, ở đây, khác với phương Tây, không có xung đột giữa “cha” và “con”. ‘Thần thánh của Thần đạo cũng đấu tranh với nhau, nhưng đây là xung đột giữa những người anh chị em với nhau, nghĩa là xung đột giữa những người trong cùng một thế hệ. Những chàng trai trẻ Nhật Bản với ánh mắt rực lửa căm thù có thể giết chết mấy ông già quyền cao chức trọng, nhưng âm mưu chống lại quá khứ của họ nhất định sẽ thất bại. Xã hội không ủng hộ họ. Ở Nhật, phải được những người già cả có uy tín ủng hộ thì những cuộc cải cách và cải tạo mới mong gặt hái được thành công. Chẳng bao lâu sau nước Nhật cũng sẽ chính thức tuyên bố nhiệm vụ “trật tự mới”. Từ “nền văn hóa mới” cũng sẽ đi vào từ điển của các nhà tư tưởng. Oái oăm là công cuộc xây dựng xã hội mới lại phải do những “con người cũ” chứ không phải “con người mới” thực hiện, tức là do những con người mà quan điểm của họ được xác định bởi những giá trị truyền thống. Như vậy nghĩa là, hoàn cảnh tâm lí cũng như xã hội không cho tư tưởng xây dựng “con người mới” và hiện tượng sùng bái tuổi trẻ có điều kiện phát triển.

Vì vậy mà cuộc bạo loạn tháng 2 là cuộc bạo loạn cuối cùng trong lịch sử Nhật Bản. Cộng sản đã bị vô hiệu hóa từ trước, còn những người cấp tiến theo đường lối phát xít thì bị vô hiệu hóa sau đó một thời gian. Cuộc bạo loạn đã kết thúc như nó bắt đầu: một số người đã bị hành quyết. Phiên tòa diễn ra sau những cánh cửa đóng kín kết án tử hình 17 người. Các cựu sĩ quan bị bịt mắt và phải quỳ trên chiếu rồi được uống một cốc nước cuối cùng. Một người hô lớn: “Hoàng đế vạn tuế! Linh hồn bất diệt! Tôi chết nhưng sự nghiệp cải tổ sẽ không bao giờ chết!”. Để làm loãng tiếng nổ trong khu vực hành hình, ở khu vực bên cạnh người ta còn bắn một loạn đạn giả nữa. Kita Ikki cũng bị kết án tử hình mặc dù ông này không liên quan trực tiếp đến cuộc bạo loạn. Khi cuộc bạo loạn xảy ra ông ta vẫn đang cầu kinh trước tượng đại sư Nichiren. Trước khi chết ông đã không chịu hô “Hoàng đế vạn tuế!”. Dù bị tử hình, tư tưởng của ông ta về vai trò Đại Á của Nhật trong sự nghiệp giải phóng châu lục khỏi sự thống trị của người da trắng đã trở thành xương sống của hệ tư tưởng chính thức của nhà nước. Chính quyền và những người đối lập có ý kiến khác nhau về chính sách đối nội, nhưng định hướng chung về chính sách đối ngoại của hai bên lại tương đối giống nhau. Một số binh lính bạo loạn được tha, một số khác thì bị bỏ tù. Đa số binh sĩ chẳng có chút khái niệm gì về mục đích của cuộc bạo loạn. Họ chỉ thực hiện mệnh lệnh của các sĩ quan chỉ huy mà thôi. Họ bị đưa tới các đơn vị của đạo quân Quan Đông - xa chính quốc và gần những nơi mà sức sống của họ có thể tìm được đất dụng võ. Sau này người ta mới biết rằng những người lính này thường được phân cho những nhiệm vụ nguy hiểm nhất. Nghĩa là trên thực tế họ vẫn bị kết án tử hình, chỉ có thời hạn thi hành là được hoãn lại mà thôi. Ban đầu Aizawa được lĩnh một bản án khá nhẹ, nhưng vụ bạo loạn của các sĩ quan trẻ đã là “giọt nước làm tràn li”: ông ta đã bị tử hình trước họ 9 ngày.

Khác với cuộc bạo loạn năm 1932, cuộc bạo loạn này không được người Nhật đồng tình. Khủng hoảng kinh tế đã được khắc phục, tâm trạng trong xã hội cũng đã thay đổi. Những cuộc nổi dậy chống lại chính quyền đã mất tính chính danh. Các chính phủ trước đây bị coi là một lũ chính khách bất lương, chuyên làm cho hoàng thượng lầm lẫn. Còn các sĩ quan cao cấp hiện nay, tức là thành phần chính của nội các, được người ta đồng nhất với chính hoàng đế.

Cuộc bạo loạn đã thất bại, nhưng nội các của đô đốc Okada Keisuke (1868-1952) đã nhận trách nhiệm và từ chức. Hirota Koki (1878-1948) (cựu đại sứ Nhật ở Liên Xô, cựu Bộ trưởng Ngoại giao), một người có những mối liên hệ gần gũi với tổ chức dân tộc cực đoan gọi là Đại dương đen, được đề nghị đứng ra thành lập nội các. Lúc đó ông ta “mới” có 58 tuổi. Tuy không còn trẻ, nhưng rõ ràng là ông ta vẫn trẻ hơn những người tiền nhiệm của mình. Hayashi Senjuro (1876-1943) và Konoe Fumimaro (1891-1945), tức là những người kế nhiệm ông ta, cũng có tuổi đời tương tự. Cuộc bạo loạn đã thất bại, nhưng từ đó trở đi vai trò của các quân nhân càng được củng cố thêm. Năm sau, 1937, Nhật bắt đầu cuộc chiến tranh toàn diện chống lại Trung Quốc. Theo nghĩa đó, cuộc bạo loạn tháng 2 phải coi là đã thành công. Năm 1936 đã xảy ra một sự kiện như vẫn thường xảy ra với những vụ đưa thỉnh nguyện thư của nông dân dưới thời Mạc phủ Tokugawa: những người khởi xướng bị giết chết, nhưng yêu cầu của họ lại được coi là hợp lí và được đáp ứng.

HỒI III

TIÊU DIỆT BẤT ĐỒNG

MÀN 1
“BẢN SẮC DÂN TỘC”: TĂNG CƯỜNG CHẤT TOÀN TRỊ

Việc thành lập Mãn Châu quốc đánh dấu sự khởi đầu cho một giai đoạn mới trong lịch sử Nhật Bản. Những người dân chủ đã phải thu mình lại, còn dân chúng thì hồ hởi lao vào vòng tay của các tướng lĩnh. Nhiệm vụ của các tướng lĩnh là đánh nhau, còn nhiệm vụ của các quan chức là giáo dục chính trị, nghĩa là tạo ra một bầu không khí sao cho các tướng lĩnh có thể nhận được sự đồng thuận của xã hội, dù họ có nói những điều ngu xuẩn đến đâu.

Ngày 10 tháng 8 năm 1933, chính phủ ban hành Những biện pháp cụ thể nhằm cải thiện công tác lãnh đạo trong lĩnh vực tư tưởng, trong đó có nhiệm vụ nâng cao “tinh thần của nhân dân” và truyền bá “tinh thần Nhật Bản”. Cụ thể, người ta đề nghị tăng nhanh biên chế cho Viện Nghiên cứu văn hóa tinh thần của nhân dân, mới được thành lập một năm trước đó. Nhiệm vụ chính của viện này là giải thích cho tất cả mọi người, mọi giai tầng: học sinh, thanh niên, phụ nữ, công nhân, viên chức, biết nền văn hóa tinh thần của chính họ. Ngoài ra, cộng tác viên của Viện còn có trách nhiệm phê phán những tư tưởng “không phù hợp”. Các tỉnh cũng thành lập phân viện. Ý tưởng chính là các cộng tác viên của Viện phải làm cho “những thói quen tốt: kính trọng các vị thần của Thần đạo, tôn trọng cha ông” ăn sâu bén rễ vào trong tâm hồn quần chúng. Viện này nằm trong Bộ Giáo dục, một trong những nhiệm vụ chính của Bộ là tái đào tạo giáo viên phổ thông. Các cộng tác viên của Viện đã xuất bản được rất nhiều tạp chí, sách và sách giáo khoa. Phù hợp với tên gọi của Viện, khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong các trước tác của họ là “tinh thần”.

Các tư tưởng gia của Nhật cho rằng “nền văn minh phương Tây là văn minh vật chất”. Người Nhật đã kiên trì học tập chủ nghĩa duy vật này vì không nắm được khoa học và kĩ thuật thì đất nước không thể cạnh tranh được với phương Tây. Nhưng trong lĩnh vực này Nhật còn đứng sau phương Tây rất xa. “Át chủ bài” của người Nhật là “tinh thần”, một tinh thần có một không hai, thể hiện trước hết là ở lòng trung thành với hoàng đế của mình. Ranh giới giữa “vật chất” và “tinh thần”, giữa “ngoại giới” và “nội tâm” được vạch ra một cách rất rõ ràng. Khác với nước Đức quốc xã và Liên Xô, người Nhật không “sùng bái xác thịt”. Các họa sĩ Nhật không vẽ cơ bắp của những vận động viên thể thao, không vẽ những người công nhân và nông dân đầy khí thế, không vẽ những bắp thịt cuồn cuộn lấp lánh những giọt mồ hôi.

Các tuyên truyền viên, các nhà văn, nhà báo và giáo sư các ngành nhân văn thích bàn những vấn đề “nội tâm” hơn. Một trong những biểu hiện rõ nhất của “nội tâm” là Zen, tập trung vào quán chiếu và quán sát, tức là hướng vào nội tâm của mình*. Bắt nguồn từ Trung Quốc, Zen (Thiền) được đặt lên tượng đài tư duy của cái gọi là bản chất của nhà nước. Suzuki Daisetsu (1870-1966), nhà thiền học chuyên trước tác bằng tiếng Anh, trở thành người nổi tiếng, ban đầu là ở nước ngoài, rồi sau đó mới được công nhận ở trong nước. Ở bên ngoài nước Nhật, từ “Zen” được nhiều người biết hơn là “Thiền”.

•

D. G. Glaveva. Nền văn hóa truyền thống Nhật Bản. Đặc thù của thế giới quan. Moskva: nhà xuất bản khoa học, 2003.

Thiền là tôn giáo của các samurai, biểu hiện của lòng dũng cảm cao cả nhất của họ là tinh thần sẵn sàng hi sinh và lòng trung thành vô bờ bến đối với chủ. Người ta đã đem những ví dụ điển hình của tinh thần samurai trong quá khứ ra làm bài học cho người Nhật thế kỉ XX. Tinh thần samurai đã trở thành tinh thần của dân tộc, tinh thần của nhân dân. Đấy là thái độ hung hăng và thiếu khoan dung. Có thể ví nó với hơi ngạt. Không phải vô tình mà ngày càng có nhiều người tin rằng một trong những khác biệt giữa người Nhật “có tâm hồn” với người châu Âu “vô hồn” là người Nhật sẵn sàng chết. Điều đó lại được trình bày như là thành tựu cao cả nhất của dân tộc: “Có thể đối với bộ tộc Nhật Bản, tinh thần đó [coi thường cái chết] là trở ngại trên con đường phát triển khoa học và kĩ thuật, nhưng về bản chất nó không mâu thuẫn trực tiếp với khoa học và kĩ thuật. Thuộc về bản chất của người Nhật, nó đã thấm vào toàn bộ cơ cấu văn hóa Nhật Bản bắt đầu từ thời Minh Trị cho đến ngày nay, và hiện nay nó tạo điều kiện cho chúng ta sử dụng thành tựu của khoa học theo đúng tinh thần Nhật Bản. Nếu bộ tộc Nhật Bản tập trung tất cả sức mạnh tinh thần của mình vào việc tìm tòi phương tiện khoa học kĩ thuật để đấu tranh với động đất và hỏa hoạn thì có thể đã có những phát minh tầm cỡ thế giới trong lĩnh vực khoa học, nhưng nếu như thế thì họ sẽ có thái độ gắn bó đối với cuộc sống, tức là phá hoại ngay chính tâm hồn dân tộc và khả năng sử dụng những thành quả của khoa học mà không đánh mất quyết tâm cao nhất: sẵn sàng chết*”.

•

Tomomatsu Entai. Quan niệm của người Nhật về cái chết. Trang 262-263.

Cái “tinh thần dân tộc” sặc mùi tử khí như thế đang nhanh chóng chiếm lĩnh tất cả những khu vực mà nó có thể chiếm. Tình hình chung là không có người nào có thể được coi là hoàn toàn đáng tin. Từ tháng 2 năm 1934, người ta bắt đầu “cuộc thảo luận về bản chất của nhà nước Nhật”. Thực ra không nên gọi đấy là một cuộc thảo luận mà phải gọi là chiến dịch nhằm chống lại Minobe Tatsukiti, tác giả của “thuyết về cơ quan”, một lí thuyết đã trụ vững và được giới tinh hoa chấp nhận. Lí thuyết này xuất hiện từ năm 1911, tức là từ khi Minh Trị còn sống. Vị giáo sư này đã kịp rời bục giảng. Lúc đó ông đang là cố vấn của Cơ mật viện và là thượng nghị sĩ, chức vụ do chính Chiêu Hòa bổ nhiệm và sẽ giữ cho đến hết đời. Như vậy nghĩa là các quan chức cấp cao và chính hoàng đế cũng hài lòng với những tư tưởng của ông về vị trí của hoàng đế trong hệ tư tưởng của nhà nước: nhà nước là một cơ thể mà hoàng đế là cái đầu, tức là giữ chức năng quan trọng nhất.

Nhưng bây giờ điều đó cũng không phải là thứ có thể bảo đảm cho vị trí của Minobe nữa. Những thành phần cực hữu và các quân nhân, đứng đầu là Thượng nghị sĩ - tướng Kikutì Takeo, đã mở một cuộc tấn công dữ dội vào Minobe. Họ cho rằng cách tiếp cận theo lối sinh học là không thể chấp nhận được vì không tính đến “phần tình cảm” trong quan hệ giữa hoàng đế và thần dân. Họ tuyên bố rằng hoàng đế không thể là “cơ quan” của nhà nước, nghĩa là không có nhiệm vụ thực thi cái chức năng lệ thuộc vào toàn bộ cơ thể như thế được. Minobe phản đối bằng cách nói rằng đấy là “sự xuyên tạc” những tư tưởng của mình, nhưng cuối cùng ông vẫn phải “tự nguyện” từ chức Thượng nghị sĩ. Mmobe là một người bảo hoàng, nhưng đối với nước Nhật lúc đó, mức độ bảo hoàng của ông hóa ra là chưa đủ. Chính phủ không những không đứng rabảo vệ Minobe mà còn đưa ra hai tuyên bố nói rằng họ đã li khai với những tư tưởng của ông. Tất cả trước tác của vị giáo sư này đều bị cấm, còn chính ông ta thì cũng suýt chết trong một vụ mưu sát do những phần tử cực hữu thực hiện vào tháng 2 năm 1936. Hoàng đế Chiêu Hòa, không bình luận gì về vai trò của ngài trong “cơ thể” Nhật Bản.

Cùng với việc lên án tư tưởng của Minobe, “thuyết về cơ quan” cũng lùi sâu vào dĩ vãng. Phải có một cái gì đó thay thế cho nó. Bộ Giáo dục, có vai trò tương tự Bộ Giáo dục và Tuyên truyền ở nước Đức quốc xã, bắt tay vào soạn thảo một văn bản được coi là tài liệu chính của chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản. Các cộng tác viên của Viện Nghiên cứu văn hóa tinh thần của nhân dân đóng vai trò chính trong việc viết tác phẩm Quốc thể bản nghĩa (Kokutai-no hongi). Tác phẩm không ghi tên tác giả này được xuất bản vào năm 1937, với số xuất bản lần đầu là 300 ngàn cuốn. Tổng cộng đã bán, cho, phân phối hai triệu bản. Người ta bắt đầu tập trung nghiên cứu cuốn sách này. Như vậy, cuốn sách này đã trở thành tài liệu mang tính cương lĩnh, tài liệu phân tích lịch sử Nhật Bản và cung cấp cho người dân thường mô thức hành động. Đây là câu trả lời cho cả “thuyết về cơ quan” lẫn chủ nghĩa cực đoan của tầng lớp sĩ quan trẻ. Nhiệm vụ chính của tác phẩm là chứng minh rằng bản chất của nhà nước Nhật là tốt đẹp và lâu đời đến mức không cần đến những cuộc cải tổ mang tính cách mạng.

Tài liệu này* được viết theo những truyền thống tốt nhất cho những văn bản loại đó: khoa trương, trùng ý, với những trích đoạn công khai hoặc ẩn tàng từ các văn tự cổ của Nhật Bản và Trung Quốc. Trích dẫn chủ yếu lấy từ hai tác phẩm Kojiki (Ghi chép những huyền thoại về việc hình thành những hòn đảo Nhật Bản) và Nihon Shoki (Nhật Bản Thư Kỷ), thơ Manyoshu (Hợp tuyển thơ ca Nhật Bản viết vào nửa sau thế kỉ thứ VIII). Các thần dân trung thành được ca ngợi, còn những kẻ phản bội thì bị lên án. Những người thuộc trường phái Kokugaku* cũng được trích dẫn. Ngoài ra, thơ, đạo dụ của hoàng đế Minh Trị cũng như bản hiến pháp được thông qua trong thời gian trị vì của ngài cũng được đưa vào tác phẩm này. Tất cả là nhằm tạo cho văn bản này vị trí của văn bản “chính thức” được nhà nước hậu thuẫn.

•

Một phần tài liệu này đã được V. E. Molodiakov dịch sang tiếng Nga và in trong cuốn Shinto.

•

Kokugaku (Dân tộc học), là trường phái ngôn ngữ học và triết học Nhật Bản, hình thành trong thời kì Mạc phủ Tokugawa. Các học giả thuộc trường phái này kêu gọi người Nhật chuyển sang nghiên cứu các tác phẩm kinh điển của Nhật chứ không chú tâm vào các tác phẩm của Trung Quốc, Khổng giáo và đạo Phật như trước đây - ND.

Tác phẩm Quốc thể bản nghĩa bắt đầu bằng việc ghi nhận: công nghiệp đang phát triển, quốc phòng vững mạnh, văn hóa đạt được những thành tựu to lớn. Được như thế là do Nhật Bản đã biết cải biên nền văn hóa Trung Quốc, Ấn Độ và phương Tây cho phù hợp với nhu cầu của mình, đấy chính là biểu hiện khả năng chưa từng có của người Nhật trong việc hấp thu “cái của người” để biến thành “cái của mình”. Trong khi đó ở Nhật “vẫn có những khiếm khuyết, mà đằng sau đó là những lực lượng muốn đục nước béo cò; ngay trong nền văn hóa của chúng ta, với tất cả ánh hào quang của nó, vẫn song song tồn tại cả sự thái quá lẫn sự bất cập”. Có những tệ nạn như thế là do sự thâm nhập quá nhanh của nhiều thành tố văn hóa Âu-Mĩ, mà trước hết là chủ nghĩa cá nhân. Chủ nghĩa cá nhân đã làm cho nước Nhật chia rẽ. Muốn cho nước Nhật trở thành đất nước vĩ đại thì phải trở về với bản chất của đế chế đã có từ xa xưa. “Theo ý nguyện của người dựng nước, Đế chế Nhật Bản vĩ đại là do một vương triều đã cai trị trong suốt nhiều thế kỉ. Đấy là bản chất vĩnh hằng của nhà nước ta. Dựa trên nguyên tắc vĩ đại đó, toàn thể nhân dân ta, thống nhất bằng cả trái tim và khối óc, như một gia đình lớn và tuân theo ý nguyện của hoàng đế, nguyện thực hiện những phẩm hạnh tốt đẹp nhất của thần dân và của người con ngoan. Đấy là sự vĩ đại của nhà nước ta. Bản chất của thể chế là nền tảng vĩnh hằng và bất biến của đất nước ta, ánh hào quang của nó rạng rỡ trên suốt chiều dài lịch sử của chúng ta. Được củng cố cùng với sự phát triển của nhà nước, bản chất của nhà nước ta cũng rộng rãi vô biên, như Trời và Đất vậy”.

Tác phẩm nằy chỉ rõ rằng quá trình du nhập vào Nhật Bản bao giờ cũng mang tính sáng tạo. Vì vậy mà cơ sở của học thuyết chính trị Trung Quốc - “thiên mệnh”, tức là sự thay thế của các vương triều: vương triều nào rồi cũng đánh mất đức của mình, sau đó người sáng lập vương triều mới, có đức sẽ lên thay - đã không được chấp nhận. Các tác giả của Quốc thể bản nghĩa dẫn ra một truyền thuyết của Trung Quốc, nói rằng bất cứ người nào mang theo cuốn Mạnh Tử - tức là tác phẩm chứa đựng tư tưởng về sự thay thế triều đại vô đạo - cũng đều bị đắm tàu cả. Nói cách khác, Nhật Bản là nhà nước mà cách mạng là việc làm bất khả thi.

Các thần dân được chỉ bảo một cách rõ ràng: phải vâng lời và kính trọng hoàng đế. Vì ngài là cha già của dân tộc, tất cả thần dân đều là con cái của ngài. Đến lượt mình, hoàng đế quan tâm đến các thần dân chẳng khác gì con em của ngài: cho ăn, dạy bảo, trừng phạt. Gia đình Nhật Bản lí tưởng sống theo tinh thần như thế cho nên ở đây cũng không có gì là bất thường cả. Chỉ có điều, người ta có thể “động chạm” đến mối quan hệ “cha-con” nhưng quan hệ với nhà vua lại lă vấn đề phức tạp hơn nhiều. Nói đến người được toàn thể nhân dân Nhật Bản kính trọng, những người viết tác phẩm Quốc thể bản nghĩa khẳng định: “Khi gọi ngài là “Thượng Đế giáng trần” (arahitogami), chúng tôi không có ý nói rằng đấy là “Đấng tối cao”, không phải là “Thượng Đế toàn trí toàn năng” mà chỉ muốn nói rằng tổ tiên muôn vàn kính yêu đã thể nhập vào con người hoàng thượng. Hoàng thượng là thiên tử, hoàng thượng không tách rời tổ tiên muôn vàn kính yêu của ngài, ngài là hiện thân của quá trình phát triển của đất nước và nhân dân suốt hàng thế kỉ, lòng từ bi của ngài thật là vô bờ bến”.

“Chúa trời” được hiểu là Chúa của Thiên Chúa giáo. Dễ hiểu là hoàng đế-thiên tử phải khác hẳn với Chúa. Nhưng nói thành lời sự khác biệt đó là công việc khó khăn vượt quá khả năng của con người. Không thể hiểu được lập luận của tài liệu, đấy là nói xét từ quan điểm logic “thô thiển”. Thần dân không cần phải “hiểu” mà phải “thể nghiệm” hình ảnh của hoàng đế và bản chất của nhà nước, như là một sự mặc khải huyền nhiệm, không thể lí giải được bằng lí trí thông thường. Nhưng kết quả của quá trình thể nghiệm đó là duy nhất: tuân phục và trung thành với chính quyền, là lòng yêu nước vô bờ bến. Những người chấp bút tác phẩm khẳng định: không có lòng trung thành thì không thể có lòng yêu nước, không có lòng yêu nước thì không có lòng trung thành.

Mặc dù có sự khác biệt trong diễn đạt và lập luận, dân chúng sống trong những nước toàn trị thời đó - Đức, Nhật, Liên Xô - đều được nhồi sọ những chân lí “vĩnh hằng” giống nhau: quyền lợi của nhà nước quan trọng hơn quyền lợi của cá nhân, chiến tranh là hòa bình. “Tinh thần sẵn sàng chiến đấu của chúng ta không phải là mục đích tự thân mà là để tạo ra sự hài hòa và vì vậy mà có thể gọi là tinh thần sẵn sàng chiến đấu thánh thiện. Mục đích của nó không phải là giết người mà là ban phát sự sống. Người chiến sĩ của chúng ta là người ban phát cuộc sống chứ không phải là kẻ phá hoại. Phát triển là đấu tranh, mà nền tảng của nó là hài hòa; mọi thứ đều được sinh ra trong cuộc đấu tranh này. Đấy chính là tinh thần sẵn sàng chiến đấu của dân tộc ta. Theo ý nghĩa đó, chiến tranh hoàn toàn không nhằm vào mục đích phá hoại, không nhằm giành ưu quyền cho mình và khuất phục các dân tộc khác; mục đích của nó là sáng tạo, là hòa bình thông qua sự hài hòa Vĩ đại”.

Khái niệm “hài hòa” là một trong những khái niệm chủ chốt trong tác phẩm Quốc thể bản nghĩa. Đấy là sự hài hòa giữa hoàng đế và thần dân, hài hòa giữa thần thầnh của Thần đạo và người Nhật Bản. Những người viết tác phẩm này đã sử dụng hết mức “phức cảm định cư” của người Nhật, một phức cảm được thể hiện trong những định chế mĩ học truyền thống: “Hài hòa thể hiện trong những quan hệ đặc biệt gần gũi giữa con người [Nhật Bản] và thiên nhiên. Đất nước chúng ta, bốn bề là biển cả, bên trong có núi non hùng vĩ, những dòng nước trong xanh, bốn mùa luân chuyển, đẹp không nơi nào sánh bằng. Thiên nhiên tươi đẹp cũng như thánh thần [của Thần đạo] được tạo hóa sinh ra và là đối tượng để chiêm ngưỡng chứ không phải là sợ hãi… Ở Ấn Độ, con người bị thiên nhiên đè bẹp, còn ở phương Tây thì con người lại cảm thấy như mình đã chinh phục được thiên nhiên, nhưng [trong cả hai trường hợp] đều không có sự hài hòa sâu sắc giữa con người và thiên nhiên như ở nước ta… Trong nền văn chương của chúng ta có nhiều bài thơ ca tụng tinh thần hài hòa với thiên nhiên, tình yêu thiên nhiên là một trong những chủ đề của nền thi ca của chúng ta… Ở nước ta, nơi cảnh sắc bốn mùa thể hiện rất rõ, sự hài hòa này được thể hiện với nét đẹp đặc biệt. Ngoài ra, đề tài thiên nhiên cũng thường xuất hiện trên các gia huy, còn vẻ đẹp của nó thì được thể hiện trên trang phục, trong kiến trúc và nghệ thuật làm vườn”.

Người Nhật được đề nghị thực hiện hành động hi sinh trước hết thông qua việc thể nghiệm sự hợp nhất với đức vua của mình. Đồng thời, một thành tố khác là thiên nhiên và đất đai của Nhật Bản cũng được kích hoạt. Người ta lập luận như thế này: vì đất nước Nhật là do các vị thần của Thần đạo sáng lập cho nên nó, cũng như thiên nhiên và khí hậu của nó, nhất định là phải tuyệt vời. Phong tục của người Nhật cũng tuyệt vời như thế. Đấy là những thói quen, lễ nghi, nghi thức nhằm tôn vinh hoàng đế, người cha của cả dân tộc. Vì vậy mà mọi biểu hiện của tinh thần dân tộc Nhật đều tốt đẹp hơn là ở phương Tây. Ví dụ như ở phương Tây người ta múa theo cặp, đấy là biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, còn múa ở Nhật bao giờ cũng mang tính tập thể: thinh thoảng những người tham gia múa đứng thành vòng tròn rồi cùng tiến về trung tâm. Quá trình tìm kiếm ẩn dụ về sự thống nhất của các tác giả cuốn Quốc thể bản nghĩa có cái gì đó như là biểu hiện của sự điên khùng. “Gia đình thống nhất, làng xã thống nhất, nhà nước thống nhất” - quyền lực được xây dựng theo chiều thẳng đứng như thế, đấy là trong cách hiểu của Nhật Bản. Và dĩ nhiên là nhũng phong tục tuyệt vời của Nhật Bản cũng được thể hiện bằng tiếng mẹ đẻ, một ngôn ngữ cũng không thể có đối thủ.

Việc xuất bản tác phẩm Quốc thể bản nghĩa chứng tỏ những ông lão đang cầm quyền, những người lợi dụng lịch sử và truyền thống được hiểu một cách sai lạc, đã thắng, vấn đề là mục đích chiến lược của những ống lão này và nhóm sĩ quan trẻ kia cũng chẳng khác nhau bao nhiêu: cả hai bên đều là những người ủng hộ mô hình “không gian sinh tồn rộng mở”. Cả hai bên đều đẩy Nhật Bản đến chiến tranh xâm lược, đến một vụ tự sát. Nếu nhìn Nhật Bản lúc đó từ quan điểm của ngày hôm nay thì người ta không thể không rút ra kết luận là kẻ thù chính của nó không phải là người ngoại quốc mà lại chính là Nhật Bản. Nhưng người Nhật lúc đó đã không nghĩ như thế.

Ở nước Đức quốc xã người ta cũng lo lắng cho sự trong sạch của bản sắc dân tộc-quốc gia của mình. Ở đây nó được thể hiện bằng thuật ngữ tương tự: Volkskorper (cơ thể của nhân dân). Nhưng để biểu thị sự băng hoại của Volkskorper, quốc xã cũng dùng những khái niệm nhấn mạnh những mối nguy tiềm ẩn trong cơ thể dân tộc (bọn ăn bám, sâu bọ, vi trùng…)*. Những người ủng hộ chủ nghĩa đại Nhật Bản cho rằng kẻ thù nằm bên ngoài biên giới của nó. Khác với Đức và Liên Xô, Nhật Bản không có những vụ thanh trừng sắc tộc và săn lùng “kẻ thù bên trong”. Kẻ thù chỉ có thể là những người nằm bên ngoài biên giới quốc gia. Đối với những nhà tư tưởng thì ngay cả những người cộng sản (số lượng không đáng kể) trước hết vẫn là người Nhật, rồi sau mới là những kẻ truyền bá tư tưởng thù nghịch. Nhưng nguồn gốc Nhật Bản của họ buộc người ta phải hi vọng rằng họ sẽ sửa chữa, về việc tin tưởng tuyệt đối vào sự trong sạch về mặt sắc tộc của mình thì chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản rõ ràng là không có đối thủ. Họ không cần những chương trình “thanh lọc” bọn hạ đẳng hay “thanh lọc” những người Đức khuyết tật.

•

Kunts K. Lương tâm của quốc xã. Trang 29.

Cả nước như đã rơi vào một nhà thương điên, nơi người nào cũng có thể được chẩn đoán là bị “bệnh vĩ cuồng”. Nhưng không phải là bệnh vĩ cuồng của từng cá nhân mà là một sự điên loạn tập thể, đối tượng tán dương của nó là cả một cộng đồng đã bị kích động. Mỗi cá nhân nằm trong cộng đồng quốc gia đó đều được coi là có trách nhiệm đóng góp sức mình vào cái chất keo dính chặt cả dân tộc lại như thế. Năm 1937, một nhà ngoại giao Nhật Bản tên là Shiratori Toshio (1887-1949), đã viết với một niềm phấn khởi không cần che đậy và một sự thẳng thắn rất thiếu tính ngoại giao như sau: “Quả lắc đồng hồ đã chuyển khỏi hướng chủ nghĩa tự do và dân chủ mà một thời dân chúng đã bị nhiễm… Một thời cái lí thuyết về quản lí nhà nước coi quốc hội là trung tâm quyền lực được nhiều người công nhận thì nay đã hoàn toàn bị bác bỏ, đất nước đang tiến nhanh về phía chủ nghĩa toàn trị, vốn là nguyên tắc căn bản của đòi sống dân tộc trong suốt ba ngàn năm qua*”.

•

Trích theo Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. Trang 329.

Những từ “Kokutai” và “tinh thần Nhật Bản” hầu như không lúc nào rời khỏi môi người Nhật. Bản thần những từ đó không có ý nghĩa cụ thể nào, chúng là những từ “rỗng” - tương tự khái niệm “Đạo” truyền thống của vùng Viễn Đông. Bàn về “Tinh thần Nhật Bản” trong một tuyển tập những bài viết về Phật giáo, Giáo sư danh dự trường Đại học Tokyo, ông Takakusu Junjiro (1866-1945), đã viết một cách trung thực như sau: “Tinh thần Nhật Bản mới phải bao gồm cả quá khứ. Nước Nhật Bản mới phải dựa vào lịch sử 2.600 năm của mình. Không thể giải thích được tinh thần Nhật Bản… Và thực ra, cũng không cần*”.

•

The Young East. “Đạo Phật và văn hóa Nhật Bản” // Hội Phật giáo quốc tế, 1938. Trang 3.

“Tinh thần Nhật Bản” vẫn là một khái niệm khá trừu tượng, việc cụ thể hóa nó đã không được các nhà tư tưởng đặc biệt chú ý. Xu hướng tư duy chủ yếu là những mắt xích sau đây: đất Nhật là do các vị thần của Thần đạo tạo dựng, đất này do vị hoàng đế - hậu duệ của các thần linh Thần đạo - cai trị; người Nhật cũng là hậu duệ của các vị thần linh đó cho nên hoàng đế và thần dân của ngài có một mối liên hệ không thể tách rời. Hậu duệ của một vương triều liên tục là tính chất đặc biệt của hoàng đế, lòng trung thành chưa từng có với nhà cầm quyền là tính chất chưa từng có của các thần dân. Dân tộc Nhật Bản có những đặc điểm (về nhân chủng học và văn hóa) khác hẳn các dân tộc khác, nhưng vấn đề này cũng không được trình bày một cách rõ ràng. Các nhà tư tưởng chỉ tuyên bố rằng người Nhật là một dân tộc thống nhất, nhưng họ cũng không cụ thể hóa vấn đề này - khác với Đức, những đo đạc nhân trắc học đã không được thực hiện.

“Lí thuyết cơ quan” đã trở thành quá khứ, nhưng ẩn dụ về cơ thể đã chứng tỏ nhiều lần rằng nó vẫn còn sức sống. Nhưng bây giờ người ta không còn nói nhiều đến các cơ quan bên ngoài nữa mà tập trung chủ yếu vào “trái tim”. Trái tim hấp dẫn là vì không ai nhìn thấy nó, trái tim-tâm hồn không thể phân tích bằng lí trí được. Trái tim phải ra lệnh cho cơ thể của thần dân: giữ vững tư thế và không được thay đổi cho đến khi đầu bạc răng long.

“Sự trống rỗng” của hai khái niệm “Kokutai” và “trái tim” lại có sức hấp dẫn đặc biệt của chúng: người ta có thể nhét vào bên trong cái vỏ “tinh thần Nhật Bản” tất cả những gì mà hoàng đế và chính phủ của ngài ra lệnh. Phải tuân phục những mệnh lệnh đó vì chắc chắn là họ biết rõ “tinh thần Nhật Bản”. Theo đúng tinh thần Phật giáo, Giáo sư Takakusu kêu gọi từ bỏ bản ngã, nhưng không phải là để giải thoát - ông giải thích rằng mục đích là để phục vụ quốc gia và hoàng đế. Giáo lí của Phật giáo Tiểu thừa hướng đến sự xa lánh đời sống trần tục và giải thoát cho từng người. Giáo lí của Phật giáo Đại thừa, nhánh Phật giáo thịnh hành ở Nhật, hướng đến giải thoát cho tha nhân. Giáo lí của Phật giáo chính thức ở Nhật giai đoạn toàn trị hướng đến việc từ bỏ bản ngã để phục vụ cho nhà nước toàn trị, nơi chính quyền được dẫn đạo bởi những tư tưởng của chiến tranh. Đạo Phật của hòa bình, giáo lí hòa bình của Phật giáo có trách nhiệm hướng dẫn cho người ta sống hòa ái và từ bi, không, phân biệt quốc gia và dân tộc đã trở thành cái loa tuyên truyền cho chủ nghĩa dân tộc và tinh thần đại Nhật Bản - cho cái tinh thần mà Takakusu gọi là “Nền Văn Hóa Máu”. “Giáo lí của đạo Phật rất sâu sắc, nhưng chính tinh thần Nhật Bản đã tạo ra cho nó khả năng phát triển cho đến ngày hôm nay, khi mà thế giới đang hướng về Nhật Bản để tìm kiếm sự lãnh đạo về mặt tinh thần. Rốt cuộc chẳng còn chỗ dựa nào khác ngoài sức mạnh của Nền Văn Hóa Máu*”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 33.

Cuối những năm 1930, một vị Giáo sư Phật giáo có khá nhiều ảnh hưởng tên là Tanabe Hajime (1885-1962) khẳng định rằng nhà nước Nhật là biểu hiện của Phật tính vì vậy mà đức tin của Phật tử được thể hiện qua lồng trung thành của người đó đối với nhà nước. Bản chất của đạo Phật, một tôn giáo yêu hòa bình nhất, một tôn giáo hướng về giải thoát mang tính cá nhân nhất đã chẳng còn lại chút gì trong lí thuyết của vị giáo sư này.

Cuốn giáo khoa lịch sử dùng cho các thí sinh thi vào phổ thông trung học được bắt đầu bằng huyền thoại về nguồn gốc thần thánh của vương triều. Và tác giả đi đến kết luận như sau: “Chế độ cai trị đầy tình người của các Thiên hoàng tương tự lòng nhân từ của người mẹ, sự kính trọng của dân chúng đối với Hoàng gia cũng giống như sự kính trọng của con cái đối với người cha khoan dung. Nhân dân ta bao giờ cũng đi theo các Thiên hoàng và những vị thần linh giáng thế, nhân dân là hậu duệ của thần linh, và từ Thiên hoàng Jimmu trở đi thì là con của các Thiên hoàng. Những người nhập cư (người Triều Tiên và người Hoa), cũng như các dân tộc ngoại lai (Ezo và Kumaso) từ thời xa xưa đã được nước ta thu nhận, tất cả đều thể hiện lòng trung thành và chân thành và đã đạt được sự thịnh vượng như ngày hôm nay. Quan hệ giữa hoàng đế và thần dân là quan hệ giữa cha và con, cội nguồn của nó là lòng trung thành sâu nặng nghĩa tình, và chính mối quan hệ đó đã tạo dựng nên đất nước tươi đẹp, như thể một gia đình lớn. Vì vậy mà quan hệ giữa hoàng đế và thần dân là quan hệ vững bền, không gì có thể phá vỡ, vì vậy mà sự truyền ngôi của các vị hoàng đế diễn ra liên tục, không bao giờ bị gián đoạn, và từ ngày có sử thành văn [nước ta] chưa bao giờ bị tiêu diệt [nghĩa là chưa bị nước ngoài xâm chiếm], đấy cũng là hiện tượng độc nhất vô nhị trong lịch sử thế giới, và đấy chính là tinh thần kokutai của chúng ta. Sự thống nhất giữa lòng trung thành của các thần dân và tình yêu của con đối với cha là biểu hiện tinh thần của nhân dân ta*”.

•

Kiokasho junkio kiusho-o nihon rekishi. Tokyo; Osaka: Shinshindo, 1935. Trang 1-2.

Trước tác của các giáo sư đại học không có nhiều khác biệt so với trước tác của các nhà thần học và không mảy may nghi ngờ huyền thoại của Thần đạo, được ghi nhận trong Kojiki (Ghi chép những huyền thoại về việc hình thành những hòn đảo Nhật Bản) và Nihon Shoki (Nhật Bản Thư Kỷ), được sáng tác từ thế kỉ thứ VIII. Trong các bài giảng của mình, Kida Sadayoshi, Tiến sĩ môn văn hóa học của trường Đại học Tổng hợp Hoàng gia Tohoku, từng viết như sau: “Từ xa xưa người ta đã cho rằng nhân dân Nhật Bản chúng ta là hậu duệ của các vị thần linh từ trên trời giáng xuống trần gian và hậu duệ của các vị thần đất, những người đã từng sinh sống ở đây trước khi con em của các vị thần linh trên trời giáng xuống*”.

•

Kida Sadayoshi. Nihon-no rekishi chiri. Tokyo: Tijin Shokan, 1937. Trang 27.

Các nhà tư tưởng làm việc cho chính phủ đưa ra cho dân chúng một loạt những người anh hùng mà dân chúng phải noi theo. Những vị anh hùng này còn được in hình lên cả các đồng tiền giấy nữa. Trong những tờ giấy bạc được phát hành trước Thế chiến thường in hình các nhân vật lịch sử giàu lòng trung thành và có đóng góp vào sự nghiệp mở mang lãnh thổ của nhà nước Nhật cổ đại, nghĩa là những ngựời truyền bá sự Hài Hòa theo cách hiểu của chủ nghĩa quân phiệt và toàn trị. Đấy là nhân vật Takeuti-no-sukune huyền thoại, người đã cùng đi với Nữ hoàng Jingo Kogu (201-269) đánh chiếm Triều Tiên; đấy là tướng Yamato Takeru, người đã chinh phục được “bọn bán khai”; đấy là các đại thần Sugawara-no Mitijane và Wake no Kiyomaro (733-799), đã cứu ngai vàng khỏi sự khống chế của nhà sư đầy tham vọng tên là Dokyo; đấy là Bộ trưởng Fujiwara Kamatari (614-669), đã cứu ngai vàng, không để cho dòng họ Shoga đoạt; đấy là hoàng tử Shotoku Taishi. Tất cả đều được in bên cạnh các đền thờ của Thần đạo (Yasukuni, Kitano, Kembu, Awayama). Chỉ có hình hoàng tử Shōtoku Taishi là được in cạnh ngôi chùa tên là Yumedono, trong quần thể tu viện Phật giáo Horiuji (gần thủ đô Nhật Bản thời Nara). Núi Phú Sĩ và hoa anh đào là biểu tượng của đất nước Nhật Bản. Trên tất cả các tờ giấy bạc đều có in hình bông hoa cúc mười sáu cánh - biểu tượng của hoàng gia Nhật Bản. Những nhân vật, công trình xây dựng, phong cảnh thiên nhiên và những biểu tượng nói trên tạo thành không gian và thời gian thiêng liêng của đất nước Nhật Bản vĩ đại.

Ở Nhật, ngay cả súc vật cũng có chỗ trong đền thờ lòng trung thành. Trước ga Shibuya ở Tokyo, người ta đã cho dựng bức tượng con chó Hachiko, ngay từ khi nó còn sống. Con chó này, trong suốt 10 năm sau khi chủ chết, ngày nào cũng ra sân ga để chờ chủ. Con chó và bức tượng là bài học cho người Nhật về cách đối nhân xử thế.

Triết gia Nishida Kitaro (1870-1945), được coi là chuyên gia lớn về triết học phương Tây, đã suy nghĩ về “tinh thần Nhật Bản” với nền tảng là “đạo của hoàng đế”. Theo ông, trước đây tinh thần này bị giam hãm trong biên giới của quần đảo Nhật Bản và chỉ phát triển theo thời gian. Đã đến lúc cho phép “tinh thần” này bành trướng trong không gian*. Năm 1940 triết gia này được thưởng Huân chương văn hóa, điều đó có nghĩa là tinh thần của ông đã đi đúng hướng. Tất nhiên rồi! Vì ông ta đã nói đến “một nền khoa học đặc trưng Nhật Bản”*. Vừa kêu gọi tiến đến một thế giới “thống nhất”, không còn thuyết nhị nguyên luận, Nishida Kitaro đồng thời khẳng định sự hợp nhất giữa chủ thể và khách thể của quá trình nghiên cứu. Và như thế có nghĩa là cái được nghiên cứu cũng thấm đẫm “tinh thần Nhật Bản”.

•

Nishida Kitaro. Nihon bunka-no mundai. Tokyo: Iwanami, 1940. Trang 141.

•

Tác phẩm vừa dẫn. Trang 143.

Các nhà tư tưởng và nhà văn, các nhà báo và các bình luận viên trên sóng phát thanh, các quan chức lớn nhỏ, tất cả đều chân thành tin rằng Nhật là đất nước tuyệt vời nhất thế giới. Mỗi người đều có đóng góp một phần công sức trong việc tạo ra luận điểm này. Một vài người đối lập ở trong nước bị họ coi là thần kinh bất bình thường. Còn với những người ngoại quốc không đồng ý với họ thì được họ nói với giọng kẻ cả pha lẫn coi thường như sau: chỉ có người Nhật mới hiểu được người Nhật.

Ẩn dụ nhà thương điên không phải là do tác giả cuốn sách này tự nghĩ ra. Năm 1941, Bộ An sinh Xã hội tỏ ra hoàn toàn nghiêm túc khi khẳng định: kết quả những nghiên cứu gần đây chứng tỏ sự trong sạch chưa từng có của dòng máu người Nhật, chỉ có 6% dân số Nhật Bản bị điên mà thôi. Còn Đức, Ý, Anh và Mĩ, con số này là 20%*. Nghĩa là một phần năm dân số bị coi là điên! Trong những nền văn hóa truyền thống trên khắp thế giới người ta thường cho rằng “người lạ” là người không có tâm hồn. Nhật Bản có tâm hồn tuyệt đích, vô song, cũng có nghĩa là người phượng Tây không có tâm hồn. Như vậy, các quan chức Nhật Bản, bằng cách sử dụng từ ngữ của y học “hiện đại”, đã công khai tuyên bố về khuyết tật của người phương Tây. Họ hoàn toàn không cảm thấy áy náy khi những số liệu được công bố đó chẳng liên quan gì đến thực tế. Mục đích khẳng định rằng: người nước ngoài - kể cả các nước đồng minh là Ý và Đức - là những kẻ có khiếm khuyết về tâm hồn, còn quan trọng hơn nhiều. Nhưng một người quan sát bên ngoài lại cảm thấy nghi ngờ đối với chính sức khỏe tinh thần của dân tộc Nhật Bản.

•

Asahi shimbun. Ngày 3 tháng 8 năm 1941.

Cuối năm 1936, cuối cùng người ta cũng đã xây xong tòa nhà quốc hội, rất bề thế nhưng cũng dễ làm người xem mất vía. Trước đó các đại biểu phải họp trong một công trình tạm. Lễ khởi công đã được thực hiện từ năm 1920, tức là dưới thời của Thủ tướng Hara Takashi. Người Nhật đã không tỏ ra vội vã - trong 16 năm sau đó họ đã chế tạo được rất nhiều tàu chiến và máy bay, đã xây dựng được nhiều công trình mà họ cho là quan trọng hơn. Nhưng họ rất lấy làm tự hào vì công trình được xây dựng hoàn toàn bằng vật liệu trong nước. Ngay cả đá hoa cương, một vật liệu tương đối hiếm, cũng được khai thác ở trong nước. Đá hoa cương được lấy từ đảo Miyako thuộc quần đảo Ryukyu. Có thể mạnh dạn gọi tòa nhà quốc hội mới là miếu thờ chế độ đại nghị vừa cáo chung. Trước đây quốc hội họp trong một ngôi nhà gỗ, nhưng trong đó còn có tinh thần dân chủ. Với việc xuất bản tác phẩm Kokutai no Hongi, một tác phẩm ca ngợi những giá trị chẳng liên quan gì đến chính quyền của dân, tòa nhà quốc hội đã trở thành tấm màn trang trí để cho người ta diễn một vở kịch hoàn toàn khác. Vai chính sẽ là các quân nhân. Họ là những người kiên trì, hung hăng và dễ tự ái. Họ sẵn sàng công kích cá nhân và mọi phát ngôn nghịch nhĩ đều có thể bị coi là xúc phạm quân đội. Thực ra, những phát ngôn như thế chỉ đếm trên đầu ngón tay mà thôi.

MÀN 2
CUỘC CHIẾN TRANH LỚN Ở TRUNG QUỐC: GIẾT GIẶC, SINH CON

Nội chiến bùng phát ở Tây Ban Nha vào năm 1936. Nhật không tham dự vào những sự kiện xảy ra ở Tây Ban Nha, nước này đang chuẩn bị cuộc chiến tranh của mình - cuộc chiến ở Trung Quốc. Đồng thời Nhật còn chuẩn bị sẵn sàng đối đầu với Liên Xô nữa. Ngày 26 tháng 11 năm 1936, tức là một tháng sau khi kí thỏa thuận gia hạn hợp đồng nhượng quyền khai thác dầu ở Sakhalin và hợp đồng về đánh bắt cá, Nhật đã kí với Đức Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản ở Berlin. Đấy chính là câu trả lời cho nghị quyết của Quốc tế cộng sản về việc xây dựng mặt trận dân tộc thống nhất chống đế quốc và chống chủ nghĩa phát xít, mà trước hết là chống lại ba nước Đức, Ý và Nhật, được thông qua vào năm 1935. Các bên cam kết trao đổi thông tin về hoạt động của Quốc tế cộng sản và đấu tranh chống lại tổ chức này, nghĩa là chống lại Liên Xô. Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản không nêu ra được những biện pháp cụ thể, nó chỉ giống như một biên bản ghi nhận những dự định mà thôi. Nhưng về đại cục, về mặt địa-chính trị, tham gia Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản là một sai lầm. Sau khi tìm được đồng minh ở rất xa là nước Đức, Nhật lại bắt đầu có quan hệ xấu với người láng giềng gần gũi của mình. Mục tiêu của Đức nằm ở châu Âu, quyền lợi của Nhật nằm ở châu Á. Nhưng cả Đức và Nhật đều muốn đánh nhau. Cả Đức và Nhật đều đi tìm đồng minh. Một năm sau Ý cũng tham gia liên minh. Liên Xô lập tức phản ứng: nước này từ chối kí kết hiệp ước về nghề cá, những vụ xung đột trên biên giới Mãn Châu quốc đột ngột gia tăng.

Liên minh chính trị với Đức trở thành hiện thực mặc dù Hitler coi khinh người Nhật ra mặt. Ông ta viết trong cuốn Cuộc đấu tranh của tôi như sau: người Nhật chỉ giỏi bắt chước, nền văn hóa của họ mờ nhạt như ánh trăng, ưu điểm duy nhất của họ là không phải làm nô lệ cho người Do Thái. Cuốn sách của Hitler đã được dịch sang tiếng Nhật mà không bị cắt xén một đoạn nào. Như vậy là liên minh với Hitler tạo cho người Nhật ấn tượng nước đôi.

Cuộc bạo loạn của các sĩ quan trẻ vào năm 1936 là hành động “khủng bố” cuối cùng từ bên dưới. Gọi là nhà nước toàn trị vì, giống như chất khí, nó lấp đầy tất cả không gian sống của cả xã hội cũng như cá nhân. Nó chiếm độc quyền tất cả các lĩnh vực hoạt động của con người. Trong đó có cả khủng bố. Hình thức khủng bố chủ yếu lúc đó sẽ là chiến tranh, nghĩa là những vụ giết người - người nước ngoài lẫn trong nước - do nhà nước tổ chức và được nhà nước ủng hộ.

Không phải là vô tình mà Kokutai no Hongi được xuất bản vào năm 1937. Đấy là một năm đặc biệt trong lịch sử của chủ nghĩa toàn trị. Liên Xô “đánh dấu” năm đó bằng những vụ thanh trừng hàng loạt. 175 ngàn người gốc Triều Tiên sống ở vùng Primorie bị đưa đến Kazhkhstan và Trung Á. Tháng 1 năm 1938, đạo diễn Sugimoto Ryokichi và nữ diễn viên Okada Yoshiko, người yêu của ông ta, chạy qua biên giới chia cắt giữa miền Nam và Bắc Sakhalin. Họ trốn chạy chế độ toàn trị Nhật Bản, nhưng lại rơi vào vòng tay của chế độ toàn trị Liên Xô. Họ ngưỡng mộ đất nước Xô Viết và muốn làm học trò của Meyerhold*. Họ đâu có biết rằng nhà hát của ông sẽ bị đóng cửa vào năm đó, còn chính người nghệ sĩ bậc thầy mà họ ngưỡng mộ cũng sẽ bị bắn vào năm 1940. Sugimoto cũng bị xử bắn vì bị vu cho là gián điệp của Nhật, còn Okada thì bị kết án 10 năm tù. Yamamoto Kenjo, đại diện của Đảng cộng sản Nhật trong Quốc tế cộng sản, cũng bị xử bắn. Những người Nhật ủng hộ tư tưởng cộng sản không cảm thấy an toàn, cả ở trong nước lẫn ở Liên Xô. Nhưng ở Nhật họ “chỉ” bị bỏ tù mà thôi. Nhằm tạo cơ sở lí luận cho những vụ thanh trừng và sơ kết thành quả của những vụ thanh trừng nội bộ như thế, mùa thu năm 1938, Stalin và các chiến hữu của ông ta cho xuất bản Lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô (b). Cũng như Kokutai ho Hongi, đây là tác phẩm nặc danh, được Ban chấp hành Trung ương đảng chuẩn y.

•

Vsevolod Meyerhold (1874-1940), đạo diễn điện ảnh nổi tiếng của Liên Xô, bị bắt ngày 20 tháng 6 năm 1939 và bị xử bắn vào rạng sáng ngày mồng 3 tháng 2 năm 1940. Ông được Tòa án binh thuộc Tòa án Tối cao Liên Xô phục hồi danh dự vào ngày 26 tháng 11 năm 1956 - ND.

Ngược lại, Nhật Bản lại tăng cường hoạt động trong lĩnh vực đối ngoại, như một phần chiến lược gây hấn của mình. Năm 1937, Nhật bắt đầu tấn công toàn diện vào Trung Quốc. Ngưyên nhân là “vụ đụng độ ở cầu Marco Polo*”, một sự kiện rất không đáng kể. Cây cầu đá với những bức tượng sư tử này được xây dựng vào năm 1189. Marco Polo* gọi nó là cây cầu đẹp nhất thế giới.

•

Tên chữ Hán là Lư Câu kiều, là một cây cầu được xây bằng đá granite vào cuối thế kỉ XII, bắc qua sông Vĩnh Định, thuộc địa phận quận Phong Đài, thành phố Bắc Kinh. Đầu phía Đông của cầu Lư Câu là thành Uyển Bình cổ xây từ thế kỉ XVII. Cầu Lư Câu được thế giới biết đến rộng rãi qua ghi chép của Marco Polo hồi thế kỉ XIII và sự kiện cầu Lư Câu mở đầu cuộc chiến tranh Trung-Nhật (1937-1945) - ND.

•

Marco Polo (1254-1324), nhà thám hiểm lừng danh người Ý, đã đi du lịch khắp châu Á trong suốt 24 năm - ND.

Cầu Marco Polo nằm gần Bắc Kinh. Sau vụ đàn áp cuộc nổi dậy Nghĩa Hòa Đoàn - Nhật đóng vai trò không nhỏ trong vụ đàn áp này - từ năm 1901, Nhật cùng với các nước phương Tây, được quyền đưa quân đến đồn trú tại 12 địa điểm dọc tuyến đường sắt Bắc Kinh - Thiên Tần. Ngày 7 tháng 7 năm 1937, một số người Trung Quốc đã bắn vào binh lính Nhật đóng gần cầu Marco Polo. Không hề có thương vong, lúc đầu có một người mất tích, nhưng sau đó đã được tìm thấy. Trung Quốc lúc đó đang có nội chiến, cây cầu bị các bên tham chiến giành đi giật lại. Phe mạnh nhất do Tưởng Giới Thạch, lãnh tụ Quốc Dân đảng, đứng đầu. Mặc dù có sự cạnh tranh quyết liệt giữa các phe phái, nhưng hầu như tất cả đều coi Nhật là quân xâm lược. Cho nên những vụ đụng độ tương tự vụ bắn nhau ở cầu Marco Polo là hiện tượng bình thường và nói chung là thường chấm dứt ngay sau đó. Nhưng lần này mọi chuyện lại quay theo hướng khác. Tưởng Giới Thạch không chịu xin lỗi phía Nhật, còn Mao Trạch Đông, lãnh tụ quân đội cộng sản, thì kêu gọi nhân dân Trung Quốc đứng lên kháng chiến chống Nhật. Đáp lại, nội các của Thủ tướng Konoe Pumimaro (1891-1945) gửi đến Trung Quốc ba sư đoàn, đầu tháng 8 năm đó những sư đoàn này đã chiếm được Bắc Kinh. Tưởng Giới Thạch khởi sự ở Thượng Hải, 200 thường dân Nhật bị giết. Ở Thượng Hải, Nhật chỉ có 2.500 lính thủy đánh bộ, đối đầu với họ là 100 ngàn quân Trung Quốc. Konoe tuyên bố rằng Tưởng Giới Thạch có thái độ ngạo mạn và coi thường đối phương, quân tăng viện được gửi đi. Chiến tranh Nhật-Trung bùng nổ. Nhưng cả hai bên đều không tuyên chiến. Nhật không coi Quốc Dân đảng là chính quyền đại diện cho một dân tộc có hàng trăm triệu người. Nhưng đây là cuộc chiến tranh thực sự, trong 8 năm diễn ra cuộc chiến đã có hàng triệu người thiệt mạng. Nhật mất gần 430 ngàn người. Sau này, cuộc chiến tranh Thái Bình Dương đã làm giảm sự chú ý (chủ yếu là do tuyên truyền của Mĩ) cuộc chiến ở Trung Quốc, nhưng trên thực tế hậu quả của nó cũng không kém phần nặng nề. Vì các nước như Liên Xô, Mĩ và Anh đã gián tiếp tham gia cuộc chiến này (bằng cách giúp Mao Trạch Đông và Tưởng Giới Thạch), nên có thể coi cuộc chiến tranh ở Trung Quốc là giai đoạn khởi đầu của Chiến tranh thế giới thứ hai.

Hầu như tất cả người Nhật đều ủng hộ cuộc chiến ở Trung Quốc. Chiến tranh tạo ra ẩn dụ trong tất cả các lĩnh vực của đời sống. Năm 1937, những người sản xuất máy khâu đã quảng cáo sản phẩm của mình như sau: “Bách phát bách trúng. Sự chính xác được sản xuất tại Nhật”. Năm sau người ta lại quảng cáo bằng khẩu hiệu sặc mùi chính trị như sau: “Đàn ông cần súng, phụ nữ cần vá may”*. Ý là may vá bằng máy, giúp tiết kiệm chi phí trong gia đình, phù hợp chính sách tiết kiệm của nhà nước.

•

Gordon A. “Shohi, seikarsu, goraku-no kanseishi”//Nitijo seikatsu-no naka-no soriokusen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 138.

Đàn ông và đàn bà, người già và trẻ con, tất cả đều phấn khích trước viễn tượng của cuộc chiến. Dường như Bộ chỉ huy lục quân và hải quân cũng đã khắc phục được sự chia rẽ và đã thành lập được Tổng hành dinh nhằm giải quyết những vấn đề trong lĩnh vực chỉ huy tác chiến. Tuy nhiên, trên thực tế những sự kiện sau đó chứng tỏ rằng lục quân và hải quân vẫn hành động một cách tương đối độc lập với nhau.

Tokyo hi vọng sẽ chiến thắng một cách dễ dàng, nhưng họ đã lầm. Quân đội viễn chinh ngày càng đông hơn và đến cuối năm 1938 đã lên đến hơn một triệu người. Ở miền Nam, Nhật phải đánh nhau với quân đội Tưởng Giới Thạch, còn ở miền Bắc thì phải chiến đấu với quân đội của Mao Trạch Đông, tức là phải chiến đấu trên diện tích 1.200.000km², gấp ba lần diện tích Nhật Bản. Những vụ ném bom các thành phố cũng không giúp được gì. Bộ chỉ huy Nhật hi vọng rằng những vụ ném bom sẽ làm cho dân chúng sợ, nhưng kết quả hoàn toàn ngược lại - số người đứng vào hàng ngũ quân kháng chiến ngày một đông hơn.

Ở phía Bắc còn xảy ra những vụ đụng độ với quân đội Liên Xô và Mông Cổ nữa. Vụ đụng độ trên khu vực hồ Khasan (biên giới Liên Xô-Mãn Châu tháng 7-8 năm 1938) làm Nhật mất gần 600 người (Liên Xô là gần 800). Vụ đụng độ trên sông Khalkhyn Gol (biên giới Mông Cổ-Mãn Châu), biến thành vụ xung đột kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9 năm 1939. Các đơn vị của Nhật bị đánh tan tành và bị thiệt hại rất nặng nề. Đánh giá về thiệt hại do phía Nhật đưa ra mỗi lúc một khác, nhưng theo họ, ít nhất cũng đã có 15 ngàn người thiệt mạng. G. K. Zhukov*, người chỉ huy chiến dịch này, đánh giá cao binh sĩ Nhật, nhưng lại đánh giá thấp hàng ngũ sĩ quan của họ*. Như những sự kiện về sau cho thấy, đánh giá của ông hoàn toàn chính xác. Ở Nhật, con em nông dân được coi là những người lính tuyệt vời, nhưng các sĩ quan Nhật cũng là chỉ là nông dần mặc áo sĩ quan mà thôi.

•

Georgi Konstantinovich Zhukov (1896-1974), một danh tướng của quân đội Liên Xô, chỉ huy nhiều chiến dịch lớn trong Chiến tranh thế giới thứ hai - ND.

•

Trerevko K. E. Búa liềm chống lại thanh gươm samurai. Moskva: Vetre, 2003. Trang 96. Tác phẩm này phân tích rất kĩ các cuộc xung đột Nga-Nhật.

Liên Xô giành chiến thắng là do ưu thế về kĩ thuật (đặc biệt là máy bay và xe tăng), nhưng Bộ chỉ huy Nhật đã không rút ra được những kết luận cần thiết. Trong một bài phân tích, Bộ chỉ huy lục quân khẳng định: “Đã xảy ra những trận giao tranh ác liệt, giữa mệt bên là lòng tin cháy bỏng của quân ta vào chiến thắng và tinh thần tiến công tuyệt vời của họ và bên kia là ưu thế của quân đội Liên Xô về máy bay, xe tăng, trọng pháo và hậu cần. Quân đội Nhật Bản đã chứng tỏ sức mạnh của tinh thần [chiến đấu] truyền thống”*.

•

Trích theo Hando Kazutoshi. Shovashi jannitirorku. 1926-1945. Tokyo: Tikuma bumpo, 2007. Trang 32.

Mặc dù Bộ chỉ huy đạo quân Quan Đông đã bị cách chức, nội các của Thủ tướng Hiranuma Kiichiro (1867-1952) phải rút lui và vị trí của những người ủng hộ đường lối “Bắc tiến”, nghĩa là chiến tranh với Liên Xô, bị lung lay, nhưng điều đó không có nghĩa là tinh thần hiếu chiến đã giảm sút. Chẳng bao lâu sau tinh thần hiếu chiến lại được thể hiện trong chính sách “Nam tiến”.

Chiến tranh Thế giới thứ hai chưa bắt đầu, nhưng tình hình ngày càng trở nên nghiêm trọng. Tháng 2 năm 1938, có 32 giáo sư, trong đó có cả con trai của Minobe Tatsukiti, bị bắt. Tác phẩm của họ bị cấm lưu hành, “không phụ thuộc vào nội dung”. Họ không phải là đảng viên cộng sản, nhưng bị coi là những phần tử “tả khuynh”. Thế là đủ để bị bắt giam rồi. Trước đây, trong những kì lễ hội, khu vực đền Yasukuni thường có diễn xiếc và lều quán bán hàng. Nhưng năm 1938 người ta cho rằng việc vui chơi của dân chúng như thế là không phù hợp với tinh thần của thời đại. Mà cũng đúng, bởi vì trong đền Yasukuni, nơi tưởng niệm các chiến sĩ đã hi sinh vì hoàng thượng, danh sách người tử trận ngày một dài thêm. Những toa tàu vận chuyển quan tài những chiến sĩ đã bỏ mình vì nước bao giờ cũng có tấm biển “Tinh thần người anh hùng”. Theo truyền thống, xác người chiến sĩ đã hi sinh phải được đem thiêu. Nhưng chiến tranh là chiến tranh, nhiều khi đấy là việc bất khả thi. Khi đó người ta đành thiêu bàn tay hay một ngón tay. Thân nhân các chiến sĩ trận vong bất bình. Vì vậy mà tháng 5 năm 1939 có chỉ thị là bất cứ người lính nào ra trận cũng phải mang theo một cái túi đựng một lọn tóc và móng chân móng tay. Theo truyền thống, người ta thường cắt một ít tóc và móng chân móng tay của người quá cố rồi đem cất đi. Từ nay thủ tục chôn cất như thế được chuẩn bị ngay từ trước. Binh lính bị coi là những người chết rồi.

Đĩa hát ghi những bài ca sục sôi tinh thần yêu nước được tiêu thụ rất nhanh. Một bài ca, đạt doanh số là 600 ngàn bản, có những câu như thế này:

Gối và giường nằm của anh

Ở nơi tăng gầm, đạn réo, lưỡi lê.

Trong giấc mơ người cha hiện về.

“Chết rồi về bên cha” - ông bảo.

Như vậy nghĩa là người cha bảo con chết chứ không cầu cho anh ta được sống mà trở về.

Từ năm 1939 người ta bắt đầu đưa những trẻ em có cha chết trên chiến trường đến đền Yasukuni. Các goá phụ được phong danh hiệu “phu nhân Yasukuni”. Các nhà báo làm người ta liên tưởng tới những con chó đói đang háo hức chờ đợi xác chết. Tờ Ashahi Simbun (ngày 18 tháng 12 năm 1938) vui mừng báo tin về “người anh hùng đầu tiên đã hi sinh và trở thành thánh trong cuộc chiến tranh này”. Tâm lí toàn trị sẵn sàng khẳng định: chiến tranh không phải là chết chóc mà là sự sinh thành. Nhà nước toàn trị đưa con người đến chỗ chết rồi tìm cách chữa lành vết thương và an ủi thân nhân những người đã hi sinh. Nhà nước toàn trị có mặt khắp nơi. Nó là chủ nhân ông của cả người sống lẫn người chết. Nó quyết định cả số phận của người thanh niên Nhật Bản sau khi anh ta đã chết.

Tử sĩ được đưa vào hàng những vị thánh, họ được mọi người ca tụng và cúng tế. Số phận của thương bệnh binh không được sáng sủa như thế. Thương binh được đeo một cái huy hiệu, coi như một sự đền bù cho cánh tay hoặc con mắt đã bỏ lại ngoài mặt trận. Thương binh bao giờ cũng mặc quần áo trắng, có thể dễ dàng nhận ra họ giữa đám đông. Nhà nước cấp cho họ chân tay giả, chất lượng những bộ phận này đã được cải thiện đáng kể. Nhưng thương binh vẫn có mặc cảm bất toàn. Khác với Nga và châu Âu, nơi người bị thương trên chiến trường không cảm thấy xấu hổ (người ta thậm chí còn cảm thấy tự hào), ở Nhật, thương tật bao giờ cũng bị coi là bất toàn, là dấu hiệu của sự bẩn thỉu, là trời phạt. Vì thế, các thương binh được giải ngũ đã đề nghị chính phủ: ngoài huy hiệu ra họ còn cần đóng một cái “dấu” gì đó lên người để chứng tỏ rằng họ không phải là người tàn tật bình thường mà là thương binh từ chiến trường trở về (để mọi người trong nhà tắm công cộng đều nhìn thấy), rồi làm thế nào đó để người ta không nhìn thấy những vết thương trên lưng*.

•

Ueno Mashumi. “Shoi gunjin, seno mibojin, senkai koji” //Nitijoseikatsu-nonaka-no sorioku-sen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 187.

Ngôn ngữ quân sự nhanh chóng thâm nhập vào cuộc sống đời thường. Năm 1938, tờ Shasin Shiho, một tờ tuần báo chuyên về lĩnh vực nhiếp ảnh do chính phủ kiểm soát, tung ra lời kêu gọi độc giả gửi tác phẩm của mình để đăng báo với những lời lẽ như sau: “Phim là súng đại liên trong chiến dịch tụyên truyền, ảnh là thanh kiếm dễ dàng xuyên thủng trái tim con người, đấy là khí độc được nhân thành hàng triệu bản*”. Bộ máy tuyên truyền kêu gọi mọi người - cả các nhà nhiếp ảnh lẫn quay phim - trở thành chiến sĩ và những kẻ giết người bằng ẩn dụ. Sức mạnh của ẩn dụ là ở chỗ nó dễ dàng biến thành hành động. Người Nhật không bao giờ đầu hàng - bộ máy tuyên truyền khẳng định như thế. Thế mà một số binh sĩ vẫn bị bắt làm tù binh. Nhưng những người chỉ huy trực tiếp của họ đã kịp thời báo cáo với cấp trên là họ đã hi sinh trên chiến trường - đầu hàng là chuyện không bao giờ xảy ra. Các vị chỉ huy không những không cảm thấy vui khi gặp lại họ mà còn giao cho họ những nhiệm vụ nguy hiểm nhất để cho họ chết đi.*

•

Trích theo Ito Nobutada. “Eiga-ni egakareta Jensen to jugo” //Dai nipponkoku-no hakai // do Yamamuro Kentoku chủ biên. Nihon-no jidaishi. Tập 25. Tokyo: Yoshikawa kobunkan, 2004. Trang 140.

•

Yamada Akira. “Heishitachi-no nittiu senso” // Senjo-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 53.

Quân đội Nhật đã lún sâu vào Trung Quốc. Họ đã chiếm được các thành phố lớn, nhưng không bình định được vùng thôn quê. Nếu chia theo đầu người thì mỗi người lính Nhật phải phụ trách 10 km² lãnh thổ Trung Hoa. Những cuộc hành quân tìm diệt trở thành chuyện bình thường trong thời chiến. Nhiều người dân dã tham gia lực lượng du kích, tiêu diệt quân xâm lược trở thành niềm vinh dự của tất cả mọi người. Người Trung Quốc nào cũng là kẻ thù tiềm ẩn. Cả hai phía đều rất tàn bạo. Năm 1937, có 41 ngàn lính Nhật chết và bị thương, năm 1939 số thương vong lên đến 53 ngàn, nhiều hơn số thương vong trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Nhưng cuộc chiến tranh Nga-Nhật chỉ kéo dài có hai năm, cuộc chiến tranh này không biết bao giờ mới kết thúc. Đây là lần đầu tiên Nhật không đánh bại được đối phương trong một thời gian ngắn. Thân nhân của những người tử trận chỉ được trợ cấp có 66 yen một năm*.

•

Mori Takemaro. Azia, Taiheiyosenso. Tokyo: Siueysia, 1993. Trang 143.

Lính Nhật cướp bóc, hãm hiếp phụ nữ, thiến đàn ông, bắt trẻ con đi qua bãi mìn, móc mắt, thiêu sống, đâm lưỡi lê vào bụng đàn bà chửa. Chặt đầu tù binh bằng kiếm Nhật là chuyện bình thường. Lính mới được lệnh làm những việc tương tự như người ta thực hiện thủ tục tham gia băng đảng vậy. Giống như trong một băng cướp, tất cả đều phải “dính” máu. Một người lính mới sau này mường tượng lại nỗi sợ hãi trước một vụ giết người mà anh ta đã vượt qua bằng cách nhủ thầm: “Ta là người dân Yamato, vô địch trên thế giới. Mệnh lệnh của cấp trên cũng là mệnh lệnh của hoàng thượng*”. Trạm phòng chống dịch và cung cấp nước uống nằm ngoài thành phố Cáp Nhĩ Tân, mang bí danh là Đơn vị đặc biệt 731 lại làm việc trái ngược hẳn với tên gọi của nó: dùng người Trung Quốc làm vật thí nghiệm vũ khí vi trùng (dịch hạch, thương hàn, giang mai…). Không chỉ vũ khí vi trùng mà vũ khí hóa học cũng được sử dụng. Tuy số lượng không nhiều. Được nhớ đến nhiều nhất là những cuộc càn quét vào các làng che giấu (hay có vẻ che giấu) các đơn vị du kích.

•

Itinose Tosia. “Kogun heishi-no tanjo” // Senjo-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 17.

Công tác hậu cần có nhiều hạn chế, người ta thường dùng lừa, ngựa để vận chuyển lương thực thực phẩm. Ví dụ sư đoàn 18 có 21.170 người mà chỉ có 55 ô tô, trong khi lại có đến 5.550 con ngựa*. Cướp bóc lương thực thực phẩm trở thành chuyện thường ngày. Dĩ nhiên là dân chúng phản kháng và đem cất giấu tài sản của mình. Lính Nhật đáp trả bằng cách khủng bố. Sau khi đã cướp hết lương thực thực phẩm, lính Nhật phóng hỏa kho tàng và nhà cửa vì họ sợ rằng những thứ đó sẽ rơi vào tay quân du kích. Lính Trung Quốc cũng làm như thế. Bộ chỉ huy Trung Quốc thực hiện sách lược “đốt sạch”, không để cho quân xâm lược bất cứ thứ gì. Câu hỏi: người nông dân sẽ sống như thế nào, không phải là mối bận tâm của cả hai bên. Đề tài yêu thích nhất của binh lính Nhật sau mỗi vụ càn là chuyện về cướp bóc và chém giết dân lành*.

•

Yamada Akira. “Heishitachi-no nittiu senso” // Senjo-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 40.

•

Itinose Tosia. Kogun heishi-no tanjo. Trang 15.

Nhật không chuẩn bị cho việc tiếp nhận tù binh, người ta không xây một trại tập trung nào. Một số số tù binh được phóng thích, sau khi những người này hứa là sẽ không cầm súng nữa, nhưng đa số đã bị giết. Không ai nghĩ đến việc nuôi tù binh - khác với nước Đức của Hitler và Liên Xô, ý tưởng về lao động khổ sai không được người Nhật quan tâm. Ngay sự có mặt của người ngoại quốc trên lãnh thổ Nhật đã bị coi là xúc phạm đến mảnh đất thiêng liêng rồi. Giết tù binh là lối thoát hợp lí nhất. Sự tàn ác của binh lính Nhật cộng với những lời tuyên truyền và đồn đại đã tạo ra trong dân chúng thái độ chống đối quyết liệt đến mức là về nguyên tắc Nhật không thể nào thắng được. Người Nhật coi người Trung Quốc là bọn bất thành nhân. Ở trong nước, binh lính Nhật là những người có giáo dục, lịch sự và xã giao, nhưng khi chiến đấu ở nước ngoài họ đã đánh mất nhân tính của mình. Vì họ đánh nhau không phải với những con người “thực sự” mà là đang đánh nhau với bọn bất thành nhân. Không cần cư xử với “ngoại nhân” như với người trong nước.

Nổi tiếng nhất là vụ đàn áp ở Nam Kinh. Nam Kinh lúc đó là thủ đô của chính phủ Quốc Dân đảng. Ngoài dân chúng địa phương, ở đây còn có rất nhiều người chạy loạn từ nơi khác tới. Sau cuộc bao vây kéo dài 5 ngày, ngày 13 tháng 12 năm 1937 thành phố rơi vào tay Nhật. Tuy người ta không tìm thấy lệnh giết hại những người lính đã đầu hàng cũng như thường dân nhưng có nhiều bằng chứng chứng tỏ quân Nhật đã tiến hành chiến dịch khủng bố tù binh và dân thường Trung Quốc. Cuộc khủng bố kéo dài đến tận tháng 3 năm sau. Cướp bóc và hãm hiếp là giai đoạn cuối cùng của thảm họa. Vụ khủng bố diễn ra trong khi chính phủ Nhật Bản nhiều lần tuyên bố: không phải tất cả người Trung Quốc mà chỉ có một số mang tinh thần bài Nhật mới là kẻ thù của họ… Không có con số chính xác về số người bị giết hại trong vụ đàn áp ở Nam Kinh, các nhà sử học Trung Quốc cho rằng số người bị giết lên tới 340 ngàn, trong khi nhiều nhà khoa học Nhật nghiêng về con số 42 ngàn. Dù sao mặc lòng, đối với người Trung Quốc, Nam Kinh đã trở thành ngọn cờ tập hợp lực lượng kháng Nhật.

Tuy không tìm thấy lệnh giết hại người Trung Quốc ở Nam Kinh, nhưng người ta vẫn còn giữ được những tài liệu hướng dẫn cách đối xử với người Trung Quốc được ban hành trước đó. Một tài liệu có từ năm 1933 cho phép thả tù binh ngay tại trận. Nhưng đồng thời tài liệu này cũng khẳng định rằng do hệ thống đăng kí hộ tịch của Trung Quốc còn khiếm khuyết cho nên nhiều quân nhân của nước này vốn là những kẻ lang thang, việc giết những kẻ như thế sẽ không tạo ra sự bất bình trong dư luận xã hội*. Binh sĩ Nhật Bản không được hướng dẫn về cách đối xử với tù binh cho nên mạng sống của tù binh nằm trong tay các sĩ quan cấp thấp, những người có thể hành xử tuỳ theo cách hiểu của họ về tình hình chiến sự. Trong con mắt của họ, người bị bắt (Nhật Bản hay Trung Quốc thì cũng thế) là kẻ đã mất hết nhân tính và đấy chính là cơ sở đạo đức để người ta chém giết. Thế thì cần gì phải ra lệnh chém giết nữa. Cần phải ban hành lệnh chấm dứt những vụ giết chóc. Nhưng người ta cũng không tìm được mệnh lệnh nào như thế cả.

•

Yan Datin. “Nankio jangiaku jiken” // Senjo-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 198.

Người Nhật ở chính quốc không biết gì về những chuyện xảy ra ở Nam Kinh. Họ được ru ngủ bằng những bản thông cáo về hàng loạt chiến thắng của đội quân vinh quang. Nguyên nhân kéo dài cuộc chiến được giải thích là do Mĩ và Anh gịup đỡ Tưởng Giới Thạch, còn Liên Xô thì giúp Mao Trạch Đông. Hóa ra là quân đội Nhật Bản đang chiến đấu chống lại bè lũ tay sai của người da trắng, phải loại bỏ bọn chúng thì mới xây dựng được “trật tự mới” ở Đông Á. Cơ sở của trật tự mới là liên minh giữa ba nước: Trung Quốc, Mãn Châu quốc, Nhật Bản, do Nhật Bản đứng đầu. Để tạo cho cuộc chiến tranh không tuyên bố này tính chính danh, người ta đã mời nhà vua tham gia những cuộc họp giữa các quan chức cao cấp và các vị chỉ huy quân sự ngay trong hoàng cung. Cách làm như thế đã xuất hiện trong thời gian diễn ra cuộc chiến tranh Nga-Nhật, đây là lúc cần phục hồi truyền thống. Minh Trị thiên hoàng không bao giờ nói một câu nào. Hoàng đế Chiêu Hòa cũng thế. Người ta không cần hoàng đế tham gia, ngài chỉ cần giữ vai trò của một bức tượng chứng giám cho họ là được.

Người Nhật gọi cuộc chiến tranh này một cách gượng gạo là “vụ đụng độ”. Thứ nhất, giới tinh hoa chính trị Nhật Bản cho rằng ở Trung Quốc không có chính phủ thực sự để tuyên chiến. Thứ hai, xuất phát từ những lí do thực dụng hơn. Nhật cần nhập khẩu dầu mỏ, thép và bông của Mĩ, việc không tuyên chiến tạo điều kiện cho các nhà cung cấp hám lợi của Mĩ tránh được luật về vai trò trung lập. Luật này cấm cung cấp những món hàng nói trên cho các nước tham chiến. Tuy chính phủ Mĩ tỏ ra lo ngại về vụ xung đột, nhưng không đưa ra bất kì biện pháp ngăn chặn nào.

Cuộc chiến tranh không tuyên bố. Nhưng ở Nhật người ta vẫn thường sử dụng cụm từ “cuộc chiến tranh thần thánh”. Thần thánh là vì Nhật đã đưa toàn lực ra nhằm quảng bá ảnh hưởng mang tính khai hóa của vị hoàng đế thần thánh của mình trên đất nước Trung Quốc. Sugimoto Goro, một viên đại tá tử trận ở Trung Quốc còn đi xa hơn thế. Ông ta khẳng định trong tác phẩm Tư tưởng vĩ đại - được xuất bản cuối năm 1937, tức là sau khi ông ta chết - như sau: “Cứu chuộc nhân loại bao giờ cũng nằm trong kế hoạch của các vị thiên hoàng Nhật Bản… Thích Ca Mâu Ni, Chúa Jesus và Socrates là con của thiên hoàng. Cứu chuộc thế giới là sứ mệnh vĩ đại của đế chế chúng ta”.

Cụm từ “sứ mệnh vĩ đại của Nhật Bản” đã trở thành thông dụng trong giới học giả và báo chí. Sứ mệnh của nó là buộc thế giới sống theo những nguyên tắc của Nhật Bản. Còn sứ mệnh của mỗi người là phải sẵn sàng chết. Nhà văn kiêm nhà báo Kurata Hyakujo (1891-1943) đã viết trong tác phẩm Tuyên ngôn của nền văn học Nhật Bản như sau: “Đặc thù của nền văn hóa Nhật Bản gắn bó mật thiết với đặc thù của thể chế nhà nước (kokutai). Không ở đâu có một thể chế như thế. Xét về mức độ thuần khiết, mức độ gắn bó máu thịt và lòng trung thành thì đây là thể chế ưu việt nhất thế giới. Nhân dân ta, vốn là hậu duệ trực tiếp của các vị thánh của Thần đạo, tin tưởng như thế; thiên hoàng, vốn là trung tâm của thể chế, cai trị kokutai; dòng máu của chúng ta không bị pha tạp, dân nước khác chưa từng xâm nhập vào nước ta… Không đắn đo trước cái sống và cái chết, nhân dân-người chiến binh sẵn sàng chết vì nền độc lập của đất nước, sẵn sàng chết cho sứ mệnh của mình; ngay cả khi hấp hối, người chiến binh vẫn còn tiếp tục vinh danh thiên hoàng*”.

•

Trích theo: Suzuki Sadami. Nihon-no bunka nashorizlmu. Tokyo: Heibonsia, 2005. Trang 208-209.

Tinh thần chiến đấu, được hâm nóng bởi sứ mệnh vĩ đại của nước Nhật, dâng lên rất cao. Nhưng cùng với việc khơi mào cuộc chiến ở Trung Quốc, mục tiêu “tiến vào châu lục” ngày càng tỏ ra mâu thuẫn với những điều kiện kinh tế của đất nước. Nhật cần Trung Quốc như là nguồn cung cấp nguyên vật liệu thô và thị trường tiêu thụ hàng hóa. Nhưng khi cuộc chiến đã lan ra toàn quốc thì còn đầu óc đâu mà nghĩ đến buôn bán; bị chiến tranh làm cho tan hoang, đất nước Trung Hoa to lớn không còn đóng vai trò nguồn cung cấp nguyên vật liệu nữa. Năm 1937 chiến phí đã tăng lên gấp ba lần và chiếm đến 69,9% ngân sách. Năm 1938, tất cả ô tô ở Tokyo đều phải chuyển sang chạy bằng than. Khẩu hiệu “Mỗi giọt xăng là một giọt máu” được đưa ra. Dĩ nhiên đây không phải là giọt máu dành cho đời thường mà là giọt máu giành cho chiến tranh.

Người Nhật đóng thuế để nuôi quân, nhưng lại chẳng nhận được bất kì khoản bù đắp đáng kể nào. Không những không được cung cấp những món hàng hóa mà nhà nước đứng ra bảo đảm, họ lại còn bị thiệt hại. Nhưng họ lại cảm thấy mình là người làm nên lịch sử thế giới. Đa phần giới tinh hoa Nhật Bản mắc bệnh sốt ruột. Đây là căn bệnh có tính lây nhiễm, những thần dân khác cũng mắc bệnh như thế: tay chân làm việc nhanh hơn là đầu óc.

Hầu như tất cả các trường phái Phật giáo Nhật Bản đều khẳng định: có thể thành Phật và cần phải thành Phật ngay trong cuộc đời này. Họ không phủ nhận tư tưởng tái sinh, nhưng lại nói chủ yếu về những lần tái sinh đã xảy ra trong quá khứ. Như vậy là cuộc đời hiện tại không phải là cuộc vui của đời sống trần thế. Mà nhiệm vụ là phải đạt được mục đích đã đề ra ngay trong cuộc đời này. Không được “để đến ngày mai” - đấy là mệnh lệnh, của mỗi người Nhật Bản. Đấy cũng là một phần lí do của sự vội vã trong đời sống quốc gia mà chúng ta đang chứng kiến. Nhật muốn có một cuộc tấn công chớp nhoáng chứ không phải là sự bành trướng một cách từ từ. Họ muốn chạy với tốc độ nước rút trên chặng đường dành cho các vận động viên việt dã. Nhưng điều có thể coi là đúng với một con người cụ thể và được gọi là “trách nhiệm” khi mang áp dụng cho cả nước lại có thể là một cuộc phiêu lưu vô trách nhiệm. Lí thuyết về đốn ngộ (satory) chỉ đúng khi áp dụng cho một con người cụ thể. Khẩu hiệu của thời đại - “Một trăm triệu trái tim cùng đập một nhịp” (Ichioku Isshin) - sai vì nó vi phạm quy luật sinh học. Thuật ngữ isshin (như một) trước đây được dùng để nói về những người cùng sáng tác một cái gì đó, ví dụ như làm thơ (renga). Nhưng lúc đó chỉ có một vài người tham gia, còn bây giờ là một trăm triệu người.

Muốn cho trái tim bằng thịt “cháy” thì phải có “nhiên liệu”. Nhưng nền kinh tế Nhật đã rơi ngay vào lạm phát. Tất cả, kể cả các phụ liệu, đều tăng giá ít nhất là 10%. Hàng hóa thiếu hụt ngay lập tức. Chính phủ quyết định tiết kiệm mọi thứ, tem phiếu trở thành một phần của đời sống người Nhật. Cùng với tem phiếu là từ “con phe”. Ô tô được cải tạo lại để chạy bằng than củi. Để tiết kiệm điện, học sinh không còn được đi tham quan nhiều như trước. Để tiết kiệm da, Bộ Tài chính cho phép nhân viên mang guốc mộc (geta) đi làm chứ không cần đi giày da. Để tiết kiệm lương thực, từ năm 1940 có lệnh cấm không được bán cơm trong các nhà ăn ở Tokyo nữa. Để tránh những tình cảm tiêu cực, người ta còn cấm diễn những vở kịch “có hại”, không được chiếu phim ngoại, phim nội thì phải cắt bớt những cảnh phụ nữ phì phèo thuốc lá, cảnh mặc diện, ăn sang. Để tiết kiệm giấy, báo chí không còn được ra phụ tranh buổi chiều nữa. Sách và tạp chí có đăng những tư tưởng bất lợi cho chính phủ bị đem nghiền làm giấy vụn ngay lập tức. Không nhiều, nhưng đã có những trường hợp như thế. Những người có trách nhiệm viết những bài báo sục sôi tinh thần yêu nước được đưa ra mặt trận. Hàng đoàn nhà văn, nhà thơ, họa sĩ được đưa tiễn trong tiếng kèn đồng rộn ràng. Đĩa hát với những bài “ủy mị” bị loại khỏi quầy hàng. Năm 1938, có đến 57 ngàn người tham gia cuộc thi sáng tác hành khúc do chính phủ tổ chức. Hơn một triệu người đã mua đĩa ghi bài hát được giải nhất. Năm 1939, có lệnh cấm các địa điểm vui chơi quảng cáo bằng đèn, học sinh và sinh viên không được để tóc dài và không được uốn tóc, cấm chụp ảnh từ trên mái nhà. Bộ An sinh Xã hội kêu gọi các cô gái trẻ: “Nghe lời cha, anh và những người lớn tuổi hơn! Sinh và chăm sóc con cái vì tương lai của đất nước!”. Một vài vị giáo sư - li khai chống đối tư tưởng toàn trị và xâm lăng bằng cách đệ đơn xin thôi việc. Họ được cho thôi việc, không ai cảm thấy áy náy vì sự mất mát như thế.

Mức sống tụt dốc trông thấy. Tiêu chuẩn sức khỏe của tân binh cũng giảm, trong khi tân binh nhập ngũ ngày càng gia tăng. Năm 1937, cả những thanh niên kém mắt và nghễnh ngãng cũng được vinh dự đứng vào hàng ngũ quân nhân. Yêu cầu về chiều cao cũng giảm 5cm. Số người mặc quân phục ngày càng đông hơn, nhưng chiều cao của họ thì ngày càng giảm đi. Một năm, người Nhật chỉ còn uống trung bình khoảng 5,5 lít sữa, ăn gần 2,5 cân thịt và 49 quả trứng mà thôi.

Mức sống giảm đi, nhưng sức mạnh của nhà nước lại tăng lên. Người Nhật phải từ bỏ cảnh sống phong lưu “trưởng giả” và thay vào đó họ phải thường xuyên theo dõi những thành tựu của đất nước. Tháng 6 năm 1937, hai phi công Nhật đã lập được kỉ lục thế giới mới: bay từ Tokyo tới London trong 94 giờ 17 phút 56 giây. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, người Nhật đã qua mặt các dân tộc khác trong việc chinh phục không gian. Chiếc máy bay này có tên là Kamikaze (Gió trời). Tên của nó được chọn bằng cách đơn giản là bỏ phiếu. Thủ đô các nước châu Âu đã nồng nhiệt đón tiếp hai viên phi công này, Pháp thậm chí còn tặng họ huân chương nữa. Không ai biết rằng chỉ sau đó vài năm từ kamikaze sẽ là nỗi kinh hoàng của tất cả mọi người. Người dân thường không thể ngờ được rằng cuộc thi đua về tốc độ và khoảng cách diễn ra trên toàn thế giới diễn ra trong những năm 1930 sẽ kết thúc bằng cuộc chạy đua của những loại vũ khí giết người tân tiến nhất.

Cũng trong năm 1937, một con gà mái đẻ ở quận Totigi cũng lập được kỉ lục thế giới: nó đẻ được 362 quả trứng trong một năm. Những người đưa thư cũng hưởng ứng bằng cách phát triển hệ thống chuyển thư nhanh ra khắp mọi miền đất nước, vấn đề là có gì mà viết?

Giữ gìn sự trong sạch là một trong những đặc điểm không thể tách rời của chế độ toàn trị. Ngày 20 tháng 7 năm 1937, Tokyo tổ chức “Ngày toàn dân bắt ruồi”. Theo số liệu chính thức: có 74 triệu 145 ngàn 491 con ruồi đã bị diệt. Ruồi ít đi, tội phạm cũng ít đi. Nhưng cuộc sống không phải vì thế mà nhẹ nhàng hơn: nhà nước giữ độc quyền sát sinh - bằng cách tiến hành chiến tranh, và độc quyền cướp bóc - bằng cách tăng thuế và phát hành trái phiếu, mà người dân phải mua vì đấy là “nhu cầu của thời đại”. Không mua cũng không được. Nhà nước Nhật không chỉ cướp và giết người Trung Quốc, nó còn cướp và giết cả các thần dân của mình.

Nội dung chính của “tinh thần Nhật Bản” là tuân phục chính quyền. Còn chính phủ thì ra lệnh. Nửa sau năm 1937, những chi hội của Phong trào động viên tinh thần nhân dân được thành lập trong mọi miền của đất nước, với nhiệm vụ là ủng hộ các quyết định của chính phủ. Một trong những nhiệm vụ chính của Phong trào là “đoàn kết chính phủ với nhân dân”. Luật tổng động viên được quốc hội thông qua có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm 1938. Theo luật này, “trong trường hợp chiến tranh hoặc hoàn cảnh khẩn cấp tương tự chiến tranh” chính phủ có thể ban hành các nghị định mà không cần phải thông qua những thủ tục rắc rối tại quốc hội. Quyền hành của chính phủ bao trùm lên mọi lĩnh vực: quyết định mức lương và điều kiện lao động, tổ chức cho người dân tham gia lao động công ích, kiểm soát xuất nhập khẩu, buôn bán và phân bổ nguồn tài nguyên, kiểm soát giá cả, kiểm soát việc thuê mướn nhân công và cho nghỉ việc, kiểm soát các cuộc đình công và phương tiện thông tin đại chúng. Theo quy định mới, thời gian làm việc một ngày không quá 14 tiếng, nhưng trong những trường hợp đặc biệt có thể kéo dài đến 18 tiếng. Lợi nhuận của các doanh nhân cũng bị kiểm soát. Sau những cuộc tranh luận nóng bỏng trong quốc hội, lợi nhuận được quy định tối đa là 10%.

Những quy định mới đã nhận được sự thông cảm của dân chúng. Nông dân hoàn toàn hài lòng - sự can thiệp của chính phủ làm cho giá nông sản hầu như không còn dao động. Ngoài ra, lạm phát đã xóa sạch nợ nần cho họ.

Nhưng cuộc chiến tranh ở Trung Quốc đối với những người ở nhà vẫn chưa phải là cuộc chiến tranh “thật sự”. Bộ máy tuyên truyền nói rằng người Trung Quốc là bọn dã man, tráo trở, ngu dốt và vô học. Những thành tựu của nền văn hóa Trung Quốc mà Nhật Bản đã học được trong suốt nhiều thế kỉ qua bị lờ đi, nhưng xóa bỏ hoàn toàn là việc bất khả thi. Mặc dù người Nhật đã gánh chịu nhiều thiệt hại, mặc dù những nhọc nhằn gian khó của cuộc chiến đã được các nhà văn và họa sĩ mô tả một cách trung thực, người Trung Quốc vẫn bị coi là những kẻ chẳng ra gì. Trong khi đó lính Nhật lại được mô tả như là người đại diện của nền văn hóa mà người Trung Quốc chẳng có khái niệm gì. Những tên thực dân người châu Âu cũng có thái độ tương tự đối với cư dân sống trong các thuộc địa của họ.

Người Nhật cho rằng sự vững chắc của các quan hệ gia đình là đặc trưng có một không hai của họ. Nước Nhật - đứng đầu là Thiên hoàng - là một gia đình lớn, gồm rất nhiều gia đình nhỏ hợp lại. Trong các gia đình, mỗi thành viên đều thực hiện một cách cần mẫn và vô điều kiện nghĩa vụ của mình đối với các thành viên khác. Bố mẹ quan tâm đến con cái, con cái quan tâm đến bố mẹ, anh chị em cũng có trách nhiệm quan tâm đến nhau. Gia đình kiểu mẫu như thế là nền tảng tư duy của Nhật Bản. Vì vậy, việc so sánh người Nhật với người Trung Quốc cũng được thực hiện trên cơ sở ẩn dụ đó.

Sách báo Nhật Bản khẳng định rằng người Trung Quốc không quan tâm đến con cái, thời chiến họ dễ dàng vứt bỏ con cái cho rảnh. “Dù đạn có nổ nhiều đến đâu đi nữa thì cũng chỉ có những ông bố bà mẹ mất hết nhân tính mới dám bỏ con để chạy một mình mà thôi”. “Con trẻ là vàng, không bao giờ người ta lại vứt bỏ nó. Thế nhưng chúng ta đang ở Trung Quốc, ở Nhật không ai dám nghĩ đến chuyện như thế”. Báo chí còn viết rằng đàn ông Trung Quốc không quan tâm đến vợ của mình. Vì vậy mà người lính Nhật đã khảng khái nhận lãnh trách nhiệm đó. Báo chí đầy những bài nói về việc lính Nhật chăm sóc trẻ em và phụ nữ bị bỏ rơi*.

•

Kawata Akihica. “Tatakau heishi, mamoru heishi. Jugo=no jiysiki-no zushogaku” // Doin, teiko. Yokusan. Ywanami kozaazia. Taiheiyosenso. Tập 3. Tokyo: iwanaml, 2006. Trang 50-54.

Như vậy, người lính Nhật vừa đến tuổi nghĩa vụ, miệng còn hơi sữa, còn lâu mới có thể trở thành người chủ gia đình, nhưng vừa bước chân tới Trung Quốc là anh ta lập tức giành được địa vị của một “người cha”. Điều đó làm cho giá trị của anh ta tăng lên một cách nhanh chóng, cả trong mắt anh ta lẫn trong mắt của những người Nhật khác. Cuộc chiến ở Trung Quốc được binh lính coi là phương tiện nhằm gia tăng uy tín cho chính mình. Kẻ thù của thanh niên Nhật Bản là những người đàn ông Trung Quốc trẻ tuổi. Những người đàn ông này chẳng có một chút khái niệm gì về đức hạnh. Hóa ra Trung Quốc là một đất nước hỗn loạn cả về mặt xã hội lẫn đạo đức.

Nhưng các họa sĩ Nhật, trong những bức tranh mô tả chiến trận, không thèm vẽ kẻ thù. Có cảm tưởng như họ coi “kẻ thù” là những người “bẩn thỉu” đến nỗi họ không muốn bị hình ảnh của chúng vấy bẩn. Trong các cuộc thi, những bức tranh sơn dầu nhem nhuốc, chỉ vẽ lưng những người lính của quân đội thiên hoàng đang lao vào cuộc tấn công trong màn đêm dày đặc, lại thường được giải nhất. Đây là những người anh hùng không tên tuổi, không diện mạo vì họ đã thắng được chính mình, thắng được những ước muốn của mình, thắng được đời sống trần tục.

Người Nhật coi lính Trung Quốc cũng chẳng khác gì gỗ đá. Trong những bài báo gửi về từ mặt trận, một nữ phóng viên viết rằng cô cảm thấy đau xót khi nhìn thấy những người lính Nhật tử trận. Nhưng “tôi cảm thấy hoàn toàn dửng dưng khi nhìn thấy xác lính Trung Quốc. Dửng dưng là vì tôi không hiểu người Trung Quốc; vì vậy, đối với tôi, xác họ cũng chẳng khác gì một vật vô tri”*.

•

Trích theo: Kanai Keko. “Sensen to jugo denda - hensei-o megutte” // Doin, teiko. Yokusan. Ywanamikoza azia. Taiheiyo senso. Tập 3. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 113-124.

Chỉ khi coi “kẻ thù” là vật vô tri vô giác thì tờ Tokyo Intiniti Simbun (ngày 13 tháng 12 năm 1937) mới có thể đăng một bài nói rằng hai viên thiếu uý tranh cãi xem ai dùng kiếm Nhật chém được nhiều đầu người Trung Quốc hơn. Những viên trung uý này đã lập được “siêu kỉ lục” - một người chém được 105, còn người kia chém được 106 thủ cấp. Những người tham gia thi đấu đã không xác định được ai là người vượt qua ngưỡng 100 trước cho nên họ đặt cho mình mục tiêu: 150 thủ cấp. Tờ báo còn in cả hình hai viên sĩ quan đang cầm kiếm. Xét về mặt kĩ thuật, khả năng lập “kỉ lục” như thế là rất đáng ngờ, nhưng không nghi ngờ gì rằng tất cả đều coi thanh niên Trung Quốc hoàn toàn không phải là người thì các nhà báo mới có thể đưa ra những thông tin như thế. Người ta đăng bản tin này không nhằm mục đích kích động hận thù mà là để ca ngợi những thanh kiếm Nhật vốn là biểu tượng của tinh thần samurai (trong các đạo quân phương Tây cùng thời, sự sùng bái đao kiếm hầu như đã không còn), cần phải ghi nhận rằng báo chí bị kiểm duyệt rất kĩ lưỡng ở Nhật hoàn toàn im lặng trước những tội ác do quân đội Nhật gây ra tại Trung Quốc.

Quân đội Nhật không thể đánh bại được Trung Quốc. Quân đội và du kích Trung Quốc cũng không thể thắng được Nhật. Chiến tranh trở thành dai dẳng. Người Trung Quốc cố gắng tránh những trận đánh lớn vì quân Nhật có sức mạnh vượt trội trong những trận đánh như thế. Họ chuyển sang áp dụng chiến thuật đánh du kích, tập kích, tấn công khủng bố. Chiến thuật này có tên là “chiến tranh chim sẻ”. Nhưng nạn nhân chiến tranh không phải là chim mà là người.

MÀN 3
THỂ DỤC THỂ THAO: TINH THẦN THẮNG THỂ XÁC

Ở Nhật, từ nửa sau những năm 1920 tinh thần thể dục đã gia tăng một cách đột biến. Thể thao trở thành một phần của ngành công nghiệp giải trí. Các tờ nhật báo dành cả trang để nói về những cuộc thi đấu thể thao. Từ khi có đài phát thanh, số người hâm mộ còn gia tăng nhanh hơn nữa. Nếu tính theo số bài tường thuật thì bóng chày và môn sumo là hai môn đứng đầu, vị trí thứ ba thuộc về bơi lội, đây là môn mà các vận động viên Nhật Bản đã giành được những thành tích cao trên đấu trường quốc tế. Những trận đấu bóng chày của sinh viên bao giờ cũng bán hết vé, ảnh của các cầu thủ còn bán chạy hơn ảnh các diễn viên.

Những cố gắng của nhà nước trong việc động viên quần chúng tham gia luyện tập thể dục thể thao càng làm cho những buổi thi đấu có sức hấp dẫn hơn. Bộ Giáo dục và Bộ Nội vụ lo lắng cho tình trạng sức khỏe của học trò, trong khi các quan chức quốc phòng lấy làm lo vì sức khỏe của những người mới nhập ngũ ngày càng giảm. Tỉ lệ tử vong cao ở trẻ em và bệnh lao phổi làm cho bức tranh càng ảm đạm hơn. Ở các thành phố lớn, tình hình còn thê thảm hơn. Dân thành thị thường bị bệnh do căng thẳng, ít vận động và nhiễm trùng. Bắt chước các nước phương Tây, các thầy thuốc và chính quyền Nhật quyết định rằng lối thoát là phát triển phong trào thể dục thể thao. Ngoài việc cải thiện sức khỏe, ý tưởng cho rằng thể dục thể thao làm cho thanh niên không còn thì giờ để tâm đến những tư tưởng chống chính phủ nữa cũng có vai trò nhất định trong chuyện này. Các tư tưởng gia của nền thể dục thể thao Nhật Bản thường trích dẫn câu nói sau đây của ông “vua thép” người Anh là Robert Hadfield (1858-1940): “Tôi chưa từng nghe thấy ai nói là trong bọn xã hội chủ nghĩa và bonsevich có thể nảy nòi được những vận động viên thể thao thượng thặng. Tự bản thân thể thao đã là biện pháp đối đầu với cách mạng và tư tưởng cách mạng hữu hiệu nhất”. Kita Toyoyoshi, Trưởng phòng thể dục thể thao Bộ Giáo dục cũng viết rằng luyện tập thể dục giúp loại bỏ được “những ý tưởng không lành mạnh”. Ông ta còn tìm mọi cách khẳng định rằng những người có tư tưởng “tả khuynh” thường bị bệnh ho lao và trầm cảm. Ngoài ra, luyện tập thể dục thể thao còn giúp tạo ra những người đức hạnh, đấy là những người có tính kiên định, trung thực, nhẫn nại, có tinh thần tập thể và hi sinh*. Như vậy nghĩa là, người ta cho rằng cơ thể khỏe mạnh là nơi trú ngụ cho một tâm hồn lành mạnh.

•

Sakaye Yasuhiro. Supotsu to seiji. Tokyo: Yamakawa siuppansia, 2001. Trang 34-36.

Ngày thể thao toàn Nhật Bản đầu tiên được tổ chức vào ngày 3 tháng 11 năm 1924 (trùng với ngày kị Thiên hoàng Minh Trị), có 11.760 trường học và 2.860 tổ chức thanh-thiếu niên tham gia. Năm 1929 có tổng cộng 8.380.202 người tham gia các cuộc thi đấu thể thao. Thể dục thể thao được tổ chức trên bình diện quốc gia, các cuộc thi tài được gọi là “Hội thi đền thờ Minh Trị”. Người ta cho xây ngay bên cạnh ngôi đền bề thế này một sân vận động cực lớn và đây cũng là trung tâm của phong trào thể dục thể thao. Chiêu Hòa, người vừa lên ngôi hoàng đế, cũng đến xem những cuộc tranh tài. Ngài cũng đến xem những cuộc tranh tài hai môn võ truyền thống là môn kendo và môn judo được tổ chức ngay trong hai khu quần ngựa của hoàng cung vào ngày 4 và 5 tháng 5 năm đó. Cảnh sát và quân đội là những người giữ vai trò chủ chốt trong những tổ chức cổ động cho các môn võ (budo). Bộ khung của nó, được hình thành ngay từ thời Minh Trị, là những võ sĩ samurai. Các lực lượng võ trang hiện nay cũng sùng bái tinh thần samurai, mà trước hết là lòng trung thành vô điều kiện đối với hoàng đế. Tinh thần bài ngoại và dân tộc chủ nghĩa đặc biệt thịnh hành trong giới thể thao-cảnh sát.

Những buổi tập thể dục theo đài phát thanh được bắt đầu từ ngày 11 tháng 2 năm 1929, tức là trùng với “ngày thành lập đế chế”. “Tắm trong ánh mặt trời lung linh,//Co tay vào nào, duỗi tay ra nào!//Làm theo nào://Một!… hai!.. ba!…”. Được Bộ Nội vụ và Hiệp hội quân trù bị ủng hộ, những nhóm tập thể dục theo đài phát thanh được thành lập trên khắp cả nước. Bộ trưởng Bộ Giáo dục, ông Hatoyama Ichiro, đã hân hoan ghi nhận rằng việc cùng một lúc có hàng triệu người chấp hành một mệnh lệnh giúp củng cố tinh thần đoàn kết của nhân dân Nhật Bản*. Vì những người trong hoàng cung cũng bắt đầu tập thể dục cho nên hướng dẫn viên không còn mặc quần đùi như trước được nữa, họ phải vận những bộ quần áo khiêm tốn và phù hợp hơn. Mặc dù người dân thường không nhìn thấy hướng dẫn viên, nhưng anh ta vẫn nghĩ rằng hoàng tộc là những người có thiên lí nhãn và có thể nhìn xuyên được qua tường.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 38.

Việc biến thể dục thể thao thành sự nghiệp quốc gia đã đem lại thành công trên đấu trường quốc tế. Nếu ở Đại hội Olympic Antwerpen (1920) người Nhật chỉ giành được 2 huy chương bạc, thì ở Đại hội Olympic Amsterdam (1928) họ đã giành được 2 huy chương vàng (nhảy ba bước và 200 mét bơi ếch). Đây là những tấm huy chương vàng đầu tiên không chỉ của các vận động viên Nhật mà còn của các nước Đông Á nói chung. Lần này các vận động viên điền kinh Nhật giành được tất cả 5 huy chương.

Các vận động viên Nhật Bản đã thật sự thành công ở Thế vận hội Los-Angeles (1932), ở đây họ đã giành được tất cả 18 huy chương, trong đó có 7 huy chương vàng. Người ta tỏ ra đặc biệt phấn khởi trước thành tích của môn đua ngựa vì người Nhật chưa bao giờ tỏ ra xuất sắc về môn thể thao này. Đại hội Olympic ở Berlin (1936) có 4 ngàn vận động viên từ 49 nước tham gia. Đại hội này đã trở thành cuộc trình diễn vĩ đại của nước Đức quốc xã, còn Nhật thì giành được 6 huy chương vàng, tức là qua mặt nước Anh! Chế độ toàn trị đã chứng tỏ được tính ưu việt của mình so với các nước dân chủ: Đức qua mặt Mĩ, còn Ý thì vượt Pháp. Đây là kì Thế vận hội đầu tiên, khi mà thành tích của đội được đánh giá cao hơn thành tích cá nhân. Thắng lợi của vận động viên trở thành chiến thắng của cả dân tộc.

Nhưng thắng lợi của các vận động viên điền kinh tạo ra không chỉ niềm tự hào. Hai vận động viên Triều Tiên đã mang về cho đoàn Nhật một huy chương vàng và một huy chương đồng môn chạy việt dã. Niềm vui ở chính quốc đã bị lu mờ: người dân trên bán đảo Triều Tiên coi đây không chỉ là chiến thắng trên đấu trường thể thao quốc tế mà còn là chiến thắng của Triều Tiên trước Nhật Bản. Một tờ báo Triều Tiên đăng bức ảnh người chiến thắng, nhưng hình mặt trời ở giữa ngực đã bị bôi bẩn lem nhem. Số báo bị dừng phát hành, song chiến thắng ở Thế vận hội vẫn để lại trong lòng người ta cảm giác không vui. Sau khi từ Berlin trở về, đoàn vận động viên Nhật gồm hơn 250 vận động viên đã hành hương đến đền thờ Minh Trị. Tất cả đều mặc đồng phục được may bằng tiền do chính hoàng đế tặng. Từ xa xưa hoàng đế vẫn thường tặng các thần dân áo, linh hồn thần thánh của ngài luôn có mặt bên cạnh người mặc những tấm áo ấy.

Các nhà báo Nhật vô cùng phấn khích trước thành tích của các vận động viên điền kinh. Nếu chỉ đọc những bài đăng trên báo, người ta dễ có cảm giác các vận động viên Nhật Bản là những nhân vật chính trong các cuộc tranh tài. Nhưng trên thực tế còn lâu họ mới là người chiến thắng. Trong Thế vận hội Los-Angeles các vận động viên Mĩ giành được 105 huy chương (trong đó có 41 vàng), còn tại Thế vận hội Berlin, Đức giành được 89 huy chương (trong đó có 33 vàng), và kết quả đó được coi là tính ưu việt của quốc xã đối với chế độ dân chủ. Không ai nói tới chiến thắng đối với chủ nghĩa xã hội vì trước Chiến tranh thế giới thứ hai các vận động viên Liên Xô không tham gia Thế vận hội. Hitler đã nghĩ đến kế hoạch “Đức hóa” Thế vận hội và đưa ra đề nghị là trong tương lai gần Thế vận hội sẽ chỉ được tổ chức ở Đức mà thôi. Nhằm thực hiện mục tiêu đó, ông ta hạ lệnh xây một sân vận động cực kì lớn có sức chứa đến 400 ngàn người. Sân động này sẽ hoàn thành vào năm 1945; còn tạm thời, ủy ban Olympic quốc tế quyết định kì Thế vận hội sau sẽ được tổ chức ở Tokyo.

Đầu tiên cả Ý cũng đòi được quyền tổ chức Thế vận hội 1940; nhưng sau đó, nhằm ủng hộ đồng minh trong Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản, Mussolini đã rút Rome ra khỏi danh sách ứng viên. Chỉ còn hai ứng viên là Helsinki và Tokyo. Tokyo thắng với 36 phiếu, Helsinki chỉ được 27 phiếu. Cả nước Nhật hân hoan chào mừng chiến thắng, các quan chức chính phủ còn tuyên bố rằng thế giới đã “hiểu đúng” lịch sử Nhật Bản và công nhận Nhật là một “nước văn minh”. Người ta cũng đã có kế hoạch tổ chức những lễ hội trọng thể nhằm kỉ niệm 2.600 năm thành lập đế chế vào năm 1940. Nhưng Thế vận hội phải là một trong những bằng chứng chứng tỏ rằng toàn thế giới đã công nhận Nhật là đế chế lâu đời nhất.

Nhưng cuối cùng Thế vận hội Tokyo đã bị hủy bỏ. Người ta đã tìm được những lí do xác đáng. Cuộc chiến tranh ở Trung Quốc làm cho các nước phương Tây bực bội. Đặc biệt là Anh và Mĩ. Người ta bắt đầu phê phán Nhật vì cho rằng nước này muốn biến Thế vận hội thành chiến dịch tuyên truyền. Mặc dù ông Pierre Kuberten (1863-1937), cha đẻ của Thế vận hội, nhắc đi nhắc lại rằng thể thao không liên quan gì đến chính trị vì vậy mà không cần quan tâm đến hành động của các nhà quân sự, nhưng quá nhiều người không còn muốn nghe ông nữa. Ngoài ra, do chiến tranh nên Nhật phải thực hành tiết kiệm. Giới quân sự, ban đầu đã ủng hộ việc tổ chức Thế vận hội, nhưng bây giờ lại quan tâm đến những vấn đề hoàn toàn khác và đòi cắt giảm chi tiêu đối với tất cả các dự án hòa bình. Thế vận hội là một trong những dự án như thế. Chỉ riêng việc xây dựng sân vận động có sức chứa 110 ngàn người đã cần đến 1.000 tấn sắt thép. Do áp lực của giới quân sự, người ta đã phải sửa lại thiết kế: dùng gỗ thay cho sắt thép, vì vậy khối lượng sắt thép giảm xuống còn 600 tấn. Ngoài sân vận động chính còn cần phải xây khu bể bơi, sức chứa 30 ngàn người; khu đua xe đạp, sức chứa 13 ngàn người và kênh đua thuyền… Đường giao thông cũng cần sửa chữa, đường tàu điện cần phải xây thêm. Ngoài sắt thép, 32 nhóm mặt hàng khác cũng bị cắt giảm.

Còn một tình huống nữa, có thể còn có ý nghĩa quan trọng hơn cả những sự kiện trong lĩnh vực quân sự. Trước khi nổ ra cuộc chiến tranh Trung-Nhật đã có một số người tỏ ra nghi ngờ công thức “trong cơ thể khỏe mạnh sẽ có một tâm hồn khỏe mạnh”. Việc xuất hiện cuốn Kokutai no Hongi, ca ngợi hết lời tâm hồn có một không hai của người Nhật Bản, là bằng chứng rõ ràng của quan điểm như thế. Cuốn sách không nói đến cơ thể người Nhật, dù chỉ một từ. Không phải là vô tình: người Nhật vẫn có mặc cảm về cơ thể so với người châu Âu, cơ bắp của họ chưa bằng người châu Âu. Tokutomi Soho là người đóng vai trò quan trọng nhất trong việc “chôn vùi xác thịt”. Ông ta tìm mọi cách nhồi nhét vào đầu dân chúng ý tưởng sau đây: khuyết điểm chủ yếu của nhà trường là dành quá nhiều công sức cho việc học kiến thức và luyện tập thể dục mà lại dành quá ít thời gian cho việc rèn luyện đạo đức. Nhưng người Nhật khác hẳn người châu Âu là ở “đức” (nói cách khác là trung thành với nhà vua và vâng lời). “Bản tính của con người hình thành không phải chỉ nhờ những cơ quan như mắt, tai, miệng; mà còn phải hình thành nhờ tâm truyền tâm nữa… Có rất nhiều thầy giáo nói về đạo đức từ quan điểm của logic học. Nhưng có rất ít người lấy chính thân thể cúi gập lại của mình khi chào hỏi làm giáo cụ trực quan cho học trò”*. Tinh thần bài trí thức đặc trưng của bọn quốc xã cũng bắt đầu phát triển ở Nhật.

•

Mori Kyoto. Dainihon shotoku tsukai. Tokyo,1941. Trang 985-986.

Việc thay đổi tâm trạng xã hội không liên quan gì đến Thế vận hội, tâm hồn Nhật Bản tự phát triển và đã chiến thắng thể xác. Quan niệm truyền thống của vùng Viễn Đông cho rằng tâm hồn và thân thể là không thể tách rời, đã bị vứt bỏ. Không người nào chịu nghĩ rằng linh hồn khỏe mạnh làm chủ thể xác yếu đuối là tài sản của Thiên Chúa giáo. Không những thế, các nhà tư tưởng còn tuyên bố rằng linh hồn làm chủ thể xác là tài sản của chính Nhật Bản, đấy chính là tính ưu việt của phương Đông “tinh thần” so với phương Tây “vật chất”. Nói tóm lại, bầu không khí “tinh thần” đã đặc quánh đến mức ý tưởng tổ chức Thế vận hội Tokyo đã mất tính hấp dẫn, ủy ban tổ chức không còn hội họp thường xuyên như trước nữa. Thế vận hội, với mục đích đoàn kết những người thuộc các nền văn hóa và dân tộc khác nhau, đã không còn là dự án ưu tiên ở Nhật nữa. Thay cho Thế vận hội là chiến tranh. Những cố gắng không mệt mỏi của Kano Jigoro (1860-1938), cha đẻ môn Judo và là thành viên lâu đời nhất của ủy ban Thế vận hội (từ năm 1909), không nhận được sự ủng hộ của chính phủ. Ông tuyên bố tại cuộc họp ở Berlin vào năm 1936 như sau: “Tương lai của con đường dẫn tới hòa bình sẽ mở ra khi những người trẻ tuổi từ khắp thế giới tập trung lại trong cái góc khuất đó ở châu Á”. Lúc bấy giờ câu nói đó cũng chẳng khác gì một lời chế giễu. Ngày 14 tháng 7 năm 1939, Bộ An sinh Xã hội tuyên bố “tự nguyện” từ chối tổ chức Thế vận hội. Ủy ban Thế vận hội quốc tế quyết định chuyển sang Helsinki, nhưng ngay sau đó Liên Xô đã tấn công Phần Lan… Hitler trở thành ông chủ trong một châu Âu đang bối rối, Thế vận hội, ngay cả có tìm được địa điểm thích hợp thì cũng chẳng còn ai tham gia nữa.

Kết quả là sân vận động Olympic ở Tokyo đã không được xây dựng. Hàng loạt những công trình khác cũng chỉ tồn tại trên giấy mà thôi. Cơ hội tiến hành một chiến dịch tuyên truyền rầm rộ chưa từng có đã bị bỏ qua. Nhưng nói chung, chế độ toàn trị Nhật Bản không cần những thứ hoành tráng.

Trong khi đó, Đức và Liên Xô lại ganh đua xem nước nào có những công trình đồ sộ hơn. Cuộc triển lãm quốc tế ở Paris vào năm 1937 có thể là ví dụ rõ ràng nhất. Gian trưng bày của hai nước này nằm đối diện nhau và như muốn dọa nạt nhau vậy. Phòng trưng bày của Liên Xô có bức tượng “Nam công nhân và nữ nông trạng viên” cực lớn của Mukhina, gian trưng bày của Đức cũng có bức tượng một con đại bàng to không kém. Còn gian trưng bày của Nhật lại chỉ có ngôi nhà một tầng. Tác giả của nó - người học trò của Korbiuzie Sakakura Junjo (1901-1969) đã được huân chương Grand-prize nhờ công trình này. Xung quanh ngôi nhà có những chiếc đèn đá truyền thống, được làm bằng kính và xi măng, nhưng những người có hiểu biết nói rằng nó là sự “kết hợp hữu cơ” giữa chủ nghĩa hiện đại phương Tây và phong cách xây dựng truyền thống Nhật Bản. Tuy được đánh giá như thế nhưng sản phẩm mang đậm bản sắc Nhật Bản cũng không phải là nhiều. Lúc đó các nước “đầu tàu” trên thế giới không muốn đưa ra những sản phẩm mang màu sắc dân tộc, vì đấy là dấu hiệu của sự lạc hậu. Chỉ các gian trưng bày sản phẩm mang từ các nước thuộc địa tới (Đông Dương thuộc Pháp, Châu Phi xích đạo…) là mang đậm bản sắc địa phương.

Những công trình xây dựng đồ sộ không được chế độ toàn trị Nhật Bản ưa chuộng. Có một số lí do. Đất nước nghèo tài nguyên, tiết kiệm được coi là phẩm hạnh cao nhất, và động đất là những tác nhân làm cho kiến trúc truyền thống thường có kích thước khiêm tốn và không cao. Nhật Bản không bị bệnh vĩ cuồng trong lĩnh vực xây dựng.

Do ảnh hưởng của phương Tây, ở Nhật người ta bắt đầu xây dựng những ngôi nhà đồ sộ và những bức tượng bằng bê tông cốt thép nhằm vinh danh các nhà hoạt động và các võ tướng thời trước. Võ tướng tuy có, nhưng không nhiều. Cạnh đền thờ Yasukini có bức tượng bằng đồng, đấy là tượng Omura Masujiro (1824-1869), người anh hùng của công cuộc Duy tân thời Minh Trị Thiên hoàng. Trong nhiều thành phố của Nhật có đặt những bức tượng vinh danh “ba người anh hùng”, đã hi sinh năm 1932. Trường học nào cũng có bức tượng bán thân chú bé “ngoan” Kinjiro. Chú chó Hachiko, biểu tượng của lòng trung thành, đứng trên quảng trường trước nhà ga Sabuia. Nhưng trong thời gian chiến tranh hầu như tất cả các bức tượng này đều bị đem nấu chảy một cách không thương tiếc, điều đó chứng tỏ rằng chúng chỉ có vai trò thứ yếu trong hệ thống tư tưởng của chế độ toàn trị Nhật Bản.

Chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản biểu hiện trên giấy (bài viết, khẩu hiệu, bưu ảnh) nhiều hơn là trên đồng và đá, có thể người ta cho rằng giấy là vật liệu thích hợp hơn. Không thể nhìn thấy hình các vị hoàng đế - nhân vật chính trong môn kịch bản học của chế độ toàn trị - trên đường phố Nhật Bản, nhưng chân dung của họ lại xuất hiện thường xuyên trên sách báo. Chủ nghĩa toàn trị theo kiểu Nhật Bản có thể tồn tại mà không cần đồng và đá, nhưng nó không thể nào tồn tại mà không có giấy. Tượng đài được mang đi nấu lại chẳng khác gì sắt vụn, nhưng sách vở thì không phải là phế liệu.

Cùng với việc hủy bỏ tổ chức Thế vận hội, nhà nước còn thoát được nhu cầu phải đưa ra những quyết định đặc biệt. Ví dụ như quyết định lưu đày những người phụ nữ Nhật có quan hệ tình cảm với các vận động viên và khách du lịch ngoại quốc… Nhưng người Nhật đã quen với biểu tượng Thế vận hội rồi. Bây giờ 5 vòng tròn xoắn vào nhau bị xé rời ra. Kano Jigoro chết trước khi chính phủ quyết định hủy bỏ tổ chức Thế vận hội. Ông không thể nào biết rằng bây giờ người Nhật gọi nó là “con ma Olympic”. Sự tách bạch một cách dứt khoát giữa vật chất và tinh thần (dĩ nhiên với điều kiện là tinh thần có trước) có liên quan mật thiết với những hình thức biểu hiện của chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản. Một trong những đặc trưng của nó là không sùng bái sức mạnh cơ bắp. Sùng bái cơ thể trần trụi là trái ngược với quan niệm cơ bản nhất của nền văn hóa Nhật Bản. Nền văn hóa này dành cho y phục ý nghĩa cực kì quan trọng, y phục đồng nghĩa với học vấn và văn hóa. Y phục thể hiện địa vị của con người trong xã hội. Vì vậy mà bộ quân phục theo lối châu Âu dễ dàng được chấp nhận, nhưng cơ thể trần trụi, không thể phân biệt được địa vị mỗi người, không có được cơ hội như thế.

Cơ thể trần truồng, thường xuất hiện trong những bức tranh thời xa xưa (thời Mạc phủ Tokugawa và đầu thời Minh Trị) là biểu hiện của dục tình, mà dục tình lại bị coi là lực lượng phi lí và phá hoại. Bằng chứng là ngay cả trên những bức tranh “khiêu dâm” đó đàn ông (hầu như bao giờ cũng là samurai) không phải lúc nào cũng trần truồng. Trên một số bức họa, thể hiện những giây phút cuồng nhiệt nhất của buổi gặp gỡ, có thể thấy hình gia huy, thậm chí cả cán kiếm thò ra trên thắt lưng.

Ở Đức và Liên Xô, để trần được coi là là biểu tượng của khai phóng và đổi mới. Ở Nhật dùng biểu tượng đó chắc chắn sẽ thất bại. Nền văn hóa của chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản luôn luôn chiến đấu chống lại những biểu hiện của xác thịt. Đấy không chỉ là những hình ảnh khiêu dâm (năm 1930 các nữ diễn viên múa bị cấm mặc tất ngắn, cấm mặc áo, màu da và cấm nhảy điệu kankan*, ba năm sau đó vở kịch chuyển thể từ tác phẩm Truyện kể Genji cũng bị cấm diễn) mà còn là cởi trần nói chung. Nhật Bản sẵn sàng bắt chước những hình mẫu kém cỏi nhất trong nghệ thuật điêu khắc châu Âu - thể hiện trong hình tượng các quân nhân - nhưng lại không bắt chước nền nghệ thuật điêu khắc theo lối cổ đại của Đức và Liên Xô. Nó cũng không ca ngợi hình tượng con người “thể thao” ở trần, mà chủ nghĩa toàn trị châu Âu rất cần. Trong khi đó hình ảnh các vận động viên thể dục thể thao - cả nam lẫn nữ - lại không phải là hình ảnh khiêu dâm (trong các bộ đồng phục thể thao các biểu hiện giới tính đã gần như bị xóa nhoà hết) mà nhằm phục vụ cho những mục tiêu hoàn toàn khác. Cơ thể cường tráng và khỏe mạnh chứng tỏ tinh thần sẵn sàng phục vụ quyền lợi của nhà nước chứ không phải quyền lợi cá nhân. Nhưng hình ảnh đó sẽ phá hoại thang bậc đã định hình trong xã hội (trong đó có cả thang bậc về giới tính), vì vậy mà không được chấp nhận ở Nhật. Hình ảnh người phụ nữ ở trần đồng nghĩa với làm điếm, vì vậy mà trong bất kì hoàn cảnh nào cũng không thể được sử dụng. Biểu hiện khác biệt chủ yếu của Nhật là “tinh thần”, mà tinh thần lại không hợp nhất với thể xác.

•

Một điệu nhảy bắt nguồn từ Pháp - ND.

Quan niệm tâm hồn quan trọng hơn thể xác không có nghĩa là không cần chăm sóc thể xác. Năm 1940 người ta đổi tên “trường tiểu học” thành “trường nhân dân” (kokumin gakko). Bây giờ thời gian học bắt buộc không phải là 6 mà đã kéo dài thành 8 năm. Một trong những điểm đặc biệt của chương trình mới là số tiết thể dục đã tăng lên đáng kể. Trong các lớp Một và Hai, giờ thể dục kết hợp với giờ học hát, mà phần lớn dĩ nhiên là những bài ca yêu nước. Trong chỉ thị của Bộ Giáo dục về việc thành lập các “trường nhân dân”, nhiệm vụ của môn thể dục được xác định như sau: “Mục đích chủ yếu là rèn luyện cơ thể, củng cố tinh thần, giáo dục vững vàng và không khuất phục cả về tinh thần lẫn thể xác, gia tăng quyết tâm hi sinh thân mình và phụng sự xã hội”. Đoạn này cho thấy rằng sức khỏe không phải là mục đích tự thân, cơ thể khỏe mạnh không phải là để sống cho lâu và sống cho hạnh phúc mà là để hi sinh cho nhà nước, cho nhu cầu “quốc phòng”, như sẽ nói trong phần sau của bản chỉ thị này*.

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Trang 57.

Ngoài những bài tập thể dục thể thao “bình thường”, từ lớp Năm trở lên học sinh còn phải học cả những bài học về “nghệ thuật quân sự”. Nữ sinh thì luyện naginata (đao), còn nam sinh thì học đấu kendo và judo. Nhưng việc luyện tập chủ yếu không phải là các thế võ mà là những động tác như chào, đi đứng cho “đúng”. Vai trò của “nghệ thuật quân sự” cũng không khác nhiều với những buổi huấn luyện trong quân đội: trước hết là luyện tập những động tác mang tính lễ nghi trong cuộc sống thời bình và tập cho cơ thể có phản xạ khi có lệnh. Các giới chức quân sự và dân sự huấn luyện người ta không chỉ để kịp thời phản ứng với những tình huống không thể dự báo trong một trận quyết đấu mà chủ yếu là để biết cách hành xử trong cuộc sống đời thường. Tập tài liệu hướng dẫn đi đều bước, được sử dụng trong các tiết học, cũng có cùng mục đích như thế. Tốc độ và sức chịu đựng không phải là mục tiêu. Thay vào đó, người học phải nắm được 17 quy tắc về vị trí và tư thế của chân, tay, đầu, khuỷu tay, vai, bàn chân, thậm chí cả các ngón tay nữa. Chỉ có 7 quy tắc nói về tư thế của chân, quy lắc thứ 15 viết: “[Phải tưởng tượng] là tim nằm ở bụng dưới, các tư thế không ổn định và lộn xộn đều bị cấm*”.

•

Tài liệu đã dẫn. Trang 64-66.

Như thế nghĩa là muốn đạt được mục tiêu thì tư thế phải đúng, về mặt này, lí thuyết giáo dục của thế kỉ XX là sự kế thừa trực tiếp phương pháp của các nhà sư thời Trung cổ, những người để rất nhiều tâm trí cho việc giữ tư thế khi cầu nguyện cũng như ngồi thiền. Samurai cũng rất quan tâm đến việc giữ tư thế. Lời nói đầu cuốn sách hướng dẫn đi đều bước khẳng định: “Học đi đều bước là tập để “một trăm người - một trái tim””. Các nhà chỉ huy quân sự cổ đại còn khẳng định rằng hành quân phải đi đều bước, thậm chí nhìn vào cách đi họ còn đoán được là sẽ thắng hay bại. Vì sự thống nhất của toàn dân tộc là chìa khóa của chiến thắng cho nên nguyên tắc “một trăm triệu người - một trái tim” cũng phải được thể hiện trong bước đi của một nhóm người. Chỉ như thế đất nước mới có thể giành được chiến thắng. Vì vậy mà cần phải xem xét lại “cách đi “gọi là đẹp” theo quan điểm cá nhân-tự do chủ nghĩa và chuyển sang cách đi mới”*.

•

Tài liệu đã dẫn. Trang 68.

MÀN 4
KỈ NIỆM 2.600 NĂM NGÀY THÀNH LẬP ĐẾ CHẾ: PHỒN VINH NHỜ LƯƠNG KHÔ

Không thể tưởng tượng chế độ toàn trị mà không có những hoạt động mang tính quần chúng: những buổi lễ, những cuộc duyệt binh, những buổi trình diễn theo lối sân khấu hóa. Đấy là những biểu hiện khác nhau của một nghi lễ nhằm đoàn kết toàn dân xung quanh một trung tâm thần thánh, nhằm khẳng định rằng mọi người đều tham gia vào sự nghiệp chung và động viên người ta lập thêm những chiến công mới. Xét về mặt này, những buổi trình diễn do chế độ toàn trị tổ chức cũng chẳng khác nghi lễ mang tính tôn giáo bao nhiêu. Cùng một cách tổ chức, cùng kịch bản và có chung các thành tố. Khác nhau chỉ ở số người tham gia. Trong các xã hội truyền thống, với những tập thể có ít thành viên, “địa điểm” hành lễ thường chứa được tất cả các thành viên của nó. Nhà nước-quốc gia không thể nào có được một “địa điểm” như thế, nhưng toàn thể nhân dân trong lãnh thổ do chế độ toàn trị kiểm soát vẫn phải, thông qua những đại diện của mình, tham gia vào những buổi trình diễn mang tính toàn trị.

Một đặc điểm nữa: đối tượng sùng bái chính (hoặc một trong những đối tượng sùng bái chính) trong các hoạt động mang tính toàn trị thường là một người hữu sinh hữu tử vẫn còn sống (lãnh tụ của dân tộc). Việc lãnh tụ biết rằng mình rồi cũng sẽ chết càng đòi hỏi dân chúng phải sùng kính tính chất thần thánh của ông ta, các phương tiện thông tin đại chúng trở thành phương tiện kích động sự sùng kính này. Thường thì có bao nhiêu tình cảm dân chúng đã thể hiện hết với lãnh tụ rồi, các cận thần của ông ta đành phải thỏa mãn với một chút hào quang rơi rớt của ông ta mà thôi. Người kế vị ông ta, người buộc phải chứng minh tính chính danh của mình, thường không được sùng kính như thế nữa.

Khác với các nước toàn trị khác, Chiêu Hòa không phải chứng minh tính chính danh của mình. Tính chất thần thánh của ngài là do di truyền. Nhưng nguyên tắc của nhà nước toàn trị là bất khả xâm phạm, ngài vẫn phải làm tròn vai trò của một lãnh tụ quốc gia. Và ngài đã làm được. Nhưng Chiêu Hòa không đọc những bài diễn văn nảy lửa - uy tín của ngài được xây dựng trên những cơ sở khác và theo phong cách khác.

Tất cả các trường học và công sở đều có một bức chân dung Chiêu Hòa và hoàng hậu Nagako, nhưng những bức chân dung này bao giờ cũng được giữ trong két sắt, chỉ những buổi lễ mới đem ra cho dân chúng chiêm ngưỡng. Ngoài phố không được treo chân dung đức vua và hoàng hậu. Chân dung của hoàng đế trên báo chí phải được cắt ra và giữ gìn cẩn thận. Sau khi thu thập được một số lượng đáng kể thì đem đốt chứ không được vứt ra đường. Chiêu Hòa không bao giờ phát biểu trên sóng phát thanh. Lãnh tụ của các chế độ toàn trị khác cố gắng làm người “giản dị” và nói bằng ngôn ngữ bình dân. Chiêu Hòa chỉ có một ít đạo dụ, lại được những người thành thạo cổ văn soạn, phải có người giảng giải và từ điển thì mới hiểu được. Đấy lại là bằng chứng nữa chứng tỏ địa vị đặc biệt của hoàng đế, của người biết được những điều bí ẩn, thiêng liêng. Nói cách khác, lãnh tụ của Nhật Bản sống theo nhịp điệu khác, ông ta có vị trí khác hẳn với các lãnh tụ phương Tây.

Năm 1940 là năm có những ngày lễ vô cùng trọng đại - đấy là lễ kỉ niệm 2.600 năm lập quốc của Nhật Bản. Lễ kéo dài suốt cả năm. Mục đích là nhồi nhét vào đầu óc dân chúng niềm tin rằng họ là hậu duệ của một quá khứ vĩ đại. Một quá khứ không ai có. Và vì vậy mà chỉ có Nhật mới có thể kì vọng vào một tương lai vĩ đại. Nói cách khác, giới tinh hoa Nhật Bản đang thực hiện một công việc có thể coi là đưa những thành quả của quá khứ vào tương lai.

Theo các truyền thuyết ghi trong Kojiki và Nihon Shoki thì cách đây (1940) đúng 2.600 năm Jimmu đã lập ra “thủ đô” ở Kashihara (gần Nara), rồi lên ngôi hoàng đế và trở thành vị “hoàng đế” đầu tiên của Nhật Bản*. Có lẽ không cần phải nhắc lại rằng chuyện này chẳng liên quan gì đến thực tế - mãi đến thế kỉ thứ VII TCN dân cư thưa thớt trong vùng vẫn chỉ biết săn bắn, bắt cá và hái lượm. Họ chưa biết trồng lúa và cũng chưa có chữ tượng hình. Nhưng chẳng ai thèm quan tâm đến những sự kiện lịch sử như thế. Quyết định kỉ niệm ngày lễ đã được thông qua từ năm 1935.

•

Nihon Shoki. Tập 1. Trang 191-193.

“Ngày lễ thành lập vương quốc” là nghĩa bóng thuật ngữ kigen, thực ra nghĩa đen của nó là “khởi đầu của lịch sử thành văn”. Mà là lịch sử Nhật Bản chứ không phải lịch sử nói chung, Nhật Bản đã bỏ Âm lịch và chuyển sang dùng Dương lịch từ năm 1873, nhưng lại không chấp nhận hệ thống, tính lịch có liên quan đến truyền thống Thiên Chúa giáo của người châu Âu*. Họ sử dụng thước đo thời gian riêng của mình, với điểm khỏi đầu là năm lên ngôi của hoàng đế Jimmu. Nhưng đồng thời người ta vẫn giữ cách tính năm theo tên gọi của triều đại. Cũng như Trung Quốc, hoàng đế Nhật Bản được coi là “ông chủ” của thời gian, làm chủ được thời gian “riêng” của mình là bằng chứng về sự tự chủ của hoàng đế nói riêng và đất nước của ngài nói chung. Hệ thống tính lịch phương Tây không phù hợp với quan niệm như thế.

•

Tức là chia ra thành trước và sau công nguyên - ND.

Hoàng đế Jimmu lên ngôi vào ngày 11 tháng 2, đấy là một ngày quốc lễ. Ngày hôm đó hoàng đế Chiêu Hòa sẽ mặc lễ phục truyền thống và cùng với các cận thần của mình cầu siêu cho Jimmu và xin được quốc thái dân an, buổi chiều sẽ có đại yến, các vũ công sẽ góp vui bằng những tiết mục truyền thống. Trong buổi dạ tiệc được tổ chức vào hôm đó, có cả các quan chức ngoại giao nước ngoài tham dự, người ta đã trình diễn một bài hát ca ngợi chiến công của hoàng đế Jimmu trong cuộc chinh phục “các rợ ở miền Đông”. Nhằm phản bác lại những lời phê bình nói rằng lấy ngày Jimmu lên ngôi làm gốc tính niên biểu là có hơi hướng bắt chước Thiên Chúa giáo hay Hồi giáo, hệ tư tưởng chính thống nói như sau: cách tính của chúng ta không liên quan tới những sự kiện mang tính tôn giáo, cơ sở của nó là sự hình thành nhà nước Nhật Bản. Hệ tư tưởng này tự coi mình đứng trên tôn giáo*, nó coi nhà nước là thiêng liêng.

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Tokyo, 1943. Trang 154.

Nhiều sự kiện trọng đại nhất của lịch sử đất nước thời cận đại được làm cho trùng hợp với ngày 11 tháng 2. Đấy là việc công bố bản hiến pháp mới vào năm 1889, và khởi đầu cuộc chiến tranh với Nga vào năm 1904. Mười ngày giữa tháng được coi là những ngày đặc biệt thuận lợi cho những việc quan trọng - đây cũng là những ngày trăng tròn.

Ngày 2 tháng 2 năm 1940, tức là trước ngày lễ có mấy hôm, đã xảy ra một sự kiện rất không hay. Trong ngày khai mạc kì họp quốc hội, ông Saito Takao (1870-1946), đại diện Đảng Minseito, đã đọc bài diễn văn, trong đó ông hỏi Thủ tướng Konoe Fumimaro như sau: mặc dù đã có 100 ngàn binh sĩ tử trận nhưng cuộc chiến ở Trung Quốc vẫn chưa có hồi kết, nó sẽ còn kéo dài đến bao giờ? Một câu hỏi đầy tính giễu cợt, các đại biểu quốc hội đã khai trừ Saito và tám người ủng hộ ông ra khỏi hàng ngũ vốn rất đoàn kết của họ. Nhưng dĩ nhiên là bài diễn văn của Saito đã không làm giảm được không khí náo nhiệt của lễ hội.

Lễ hội được tổ chức trong hoàng cung, tại các đền thờ Thần đạo, trong các thành phố và làng mạc trên cả nước. Ở nhiều thành phố Nhật Bản, Triều Tiên và Mãn Châu quốc người ta còn cho dựng những bức tượng bằng bê tông cốt thép gọi là “tháp linh hồn thần dân”. Đấy là để tưởng niệm những thần dân đã hi sinh vì hoàng đế, tương tự những nấm mồ liệt sĩ vô danh ở châu Âu. Còn trên thuộc địa của Nhật Bản thì những bức tượng này là một hình thức đánh dấu, chứng tỏ rằng máu của người Nhật đã từng đổ ở đấy, đấy là đất của Nhật. Những buổi mít tinh trọng thể nhân ngày thành lập đế chế cũng được tổ chức bên cạnh những bức tượng này.

Việc sửa chữa đền thờ Thần đạo ở Kashihara và hầm mộ của các vị hoàng đế cũng được hoàn thành vào năm 1940, nhiều tác phẩm “lịch sử” được in ấn, những địa điểm thiêng liêng được nhắc tới trong Kojiki và Nihon Shoki cũng được gắn biển. Dự toán chi phí cho những buổi lễ lên đến 13 triệu yen (5 triệu lấy từ ngân sách, 8 triệu do các cá nhân đóng góp).

Năm mới được khởi đầu một cách long trọng. Ngày 1 tháng 1 năm 1940 rất đông khách đến viếng các đền thờ Thần đạo. Đặc biệt là ở Kashihara, chỉ trong ba ngày đầu năm đã có 1 triệu 250 ngàn người đến viếng (gấp 20 lần năm trước). Lúc 9 giờ sáng ngày mồng 1 tất cả thiện nam tín nữ đều quay mặt về hướng hoàng cung và cùng hô lớn ba lần “Banzai!”, tức là cùng chúc hoàng đế Chiêu Hòa vạn tuế. Chuông chùa, còi tàu hỏa, tàu thủy trên khắp cả nước đồng loạt vang lên. Nhân viên trong các cơ quan, học sinh trong các nhà trường và công nhân trong các nhà máy hát quốc ca, sau đó đồng ca bài hát được sáng tác riêng cho ngày kỉ niệm này:

Đất nước Yamato vĩ đại

Do các vị hoàng đế xưa dựng lên!

Nhiều thế hệ tiếp sau, theo thần Mặt Trời

Cai trị đất nước.

Vương quốc vĩ đại

Kéo dài 2.600 năm!

Tám hòn đảo lớn

Mặt trời rạng soi

Hoa mùa xuân rực rỡ

ngát hương

Vương quốc vĩ đại

Kéo dài 2.600 năm!…

Các vị đại diện của hoàng đế đến tế tại đền Ise, trước mộ hoàng đế Jimmu và Đại Chính. Sau khi tế lễ xong, họ còn gửi điện báo tin cho vị Đại tổng quản của hoàng gia. Lễ hội được tổ chức tại tất cả các đền thờ Thần đạo trong cả nước. Hội họp được tổ chức khắp nơi; hải, lục, không quân đều tổ chức duyệt binh. Người Nhật và thủy thủ đoàn đang ở nước ngoài cũng tổ chức lễ hội. “Bất cứ nơi nào có người Nhật người ta đều nghe thấy tiếng hô “Banzai!””*

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 168.

Tháng 6, hoàng đế Chiêu Hòa đi thăm một loạt đền thờ Thần đạo và viếng mộ tổ tiên. Ngài mặc quân phục, đoàn hộ tống chủ yếu là các quân nhân. Mấy người phụ nữ hoàng tộc mặc áo dài trắng đã làm giảm bớt phần nào không khí trang nghiêm và tẻ nhạt của các quân nhân. Phải nói thêm là trên ngực các quân nhân bao giờ cũng lấp lánh những tấm huân chương đầy màu sắc.

Khi đi du hành, hoàng đế bao giờ cũng giơ tay ra ngoài cửa sổ để vẫy chào thần dân của mình. Ngài cũng không quên công việc. “Ngồi trên tàu hỏa suốt hai ngày, không kịp nghỉ ngơi, nhưng sau bữa ăn chiều, ngài đã lập tức giải quyết việc nước - cả quân sự lẫn dân sự; năng lượng của ngài làm ai cũng phải xúc động”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 172.

Phổ Nghi đến Nhật vào cuối tháng 6. “Hoàng đế” Mãn Châu quốc đi trên con tàu mang tên Himuka. Đấy là tàu của Nhật, Mãn Châu quốc không có chiếc tàu thủy nào. Những vị đại sứ đầu tiên của Nhật đến châu Âu và Mĩ trong những năm 60 của thế kỉ trước (thế kỉ XIX - ND) cũng phải đi trên các con tàu ngoại quốc. Nhiều năm đã trôi qua, bây giờ Nhật có thể dành tàu cho quốc vương một nước mà Nhật có “quan hệ đặc biệt” sử dụng. Phổ Nghi và Chiêu Hòa bắt tay nhau trên sân ga Tokyo. Cả hai đều mặc quân phục và cùng đeo huân chương. Đã 5 năm họ chưa gặp lại nhau - Phổ Nghi đến thăm Nhật lần đầu vào năm 1935. Đã có rất nhiều thay đổi trong mấy năm đó. Chỉ có một thứ không đổi: Phổ Nghi vẫn là một tên tay sai của Chiêu Hòa. Cho nên Chiêu Hòa gọi là ông ta đến ngay. Chiêu Hòa không bao giờ thăm Phổ Nghi - hoàng đế Nhật Bản không được ra khỏi đất nước mình, ông chủ không bao giờ đến nhà đầy tớ. Nhưng đối với Phổ Nghi thì đây cũng là cơ hội hiếm hoi để ông ta có thể rời khỏi hoàng cung một thời gian. Phải được các ông chủ người Nhật đồng ý thì ông ta mới được phép ra khỏi hoàng cung. Trên đường đến nơi cư trú tạm thời, Phổ Nghi được hàng ngàn người Nhật đứng hai bên đường cầm cờ hai nước vẫy chào. Một thời gian ngắn sau đó sách giáo khoa dành cho học sinh phổ thông viết là trong thời gian ở thăm, Phổ Nghi mới hiểu rằng “Mãn Châu quốc được sinh ra hoàn toàn là nhờ ánh sáng của nữ thần Mặt Trời Amaterasu”.*

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Tokyo: Iwanami, 2001. Trang 116.

Một trong những mục đích của chuyến thăm của Phổ Nghi là tham gia nghi lễ “tách” một phần linh hồn của nữ thần Amaterasu trong những ngôi đền được xây dựng nhân dịp “ngày lập quốc”, để mang về Mãn Châu quốc cúng tế. Năm 1940, có 154 đền thờ Thần đạo được xây dựng tại đây. Người Nhật không chỉ dùng những biện pháp thực tiễn mà còn dùng cả các nghi lễ để chinh phục Mãn Châu. Tất cả những vùng đất bị Nhật kiểm soát đều có đền thờ Thần đạo. Đối với người Nhật thì Torii, tức là cổng lớn trước đền thờ Thần đạo, là chỉ dấu cho thấy thuộc địa đã tiếp xúc với nền văn hóa có tính chất khai sáng của Nhật, nhưng đối với nhiều cư dân Mãn Châu, Triều Tiên, Đài Loan và Sakhalin thì đấy lại là biểu tượng của sự cai trị của Nhật Bản. Đa số đền đài được dựng lên ở các khu vực này là để thờ nữ thần Mặt Trời Amaterasu và thiên hoàng Minh Trị. Nói cho đúng, đền thờ chính ở Triều Tiên là để thờ nữ hoàng Jingo Kogu (201-269), các vị hoàng đế Ojin (270-310), Tenchi (668-671) và nữ hoàng Samei (655-661), tức là những người đã đưa các đội thân binh Nhật Bản tới bán đảo Triều Tiên.

Chuyến viếng thăm của Phổ Nghi còn nhằm khẳng định sự công nhận mang tầm quốc tế vai trò chủ đạo của Nhật trong nền chính trị thế giới. Không chỉ trong nền chính trị mà còn trong nền văn hóa nữa - Phổ Nghi còn tới thăm cả Viện Bảo tàng hoàng gia ở Yeno, nơi lưu giữ những “hiện vật cổ xưa của nền nghệ thuật, chứng tỏ tính chất lâu đời của nền văn hóa của đất nước chúng ta”*. Để chứng tỏ “mối quan hệ đặc biệt” giữa Chiêu Hòa và Phổ Nghi, người ta đã dành cho ông này một vinh dự chưa từng có là để cho ông ta được tới thăm đền Ise. Ngoài ra, ông ta còn được thắp hương trước mộ hoàng đế Jimmu và Minh Trị.

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Trang 189.

Trên thực tế, lúc đó Nhật gần như bị cô lập hoàn toàn. Nhằm che đậy sự kiện đó, những người biên tập tập ảnh kỉ niệm những ngày lễ hội buộc phải tuyên bố rằng Nhật quyết định không mời các phái đoàn ngoại quốc đến dự lễ kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc. Đại diện của Hitler và đại sứ vương quốc Thái Lan, nước nằm trong vòng ảnh hưởng của Nhật, là trường hợp “ngoại lệ”. Giới tinh hoa chính trị Nhật Bản luôn luôn nhấn mạnh tính độc đáo của đất nước mình và nói chung không cần tìm bạn bè. Khái niệm “bạn” giả định quyền bình đẳng giữa các đối tác, mà như thế rõ ràng là chà đạp lên nguyên tắc độc đáo. Không một chính phủ nước ngoài nào lại chịu chấp nhận rằng Nhật có lịch sử lập quốc lâu đời nhất thế giới.

Hoàng đế Chiêu Hòa cũng tham dự những buổi mít tinh trọng thể kèm theo những cuộc duyệt binh lớn của lục quân và hải quân. Đấy là những cuộc duyệt binh cuối cùng trước khi diễn ra “cuộc chiến lớn”. Loại máy bay tiêm kích nổi tiếng mang tên Zero cũng được bắt đầu sản xuất vào năm đó. Chữ Zero là lấy từ chữ số không cuối cùng của số 2.600. Lễ kỉ niệm không chỉ có nghĩa như là mối liên hệ giữa các thời đại mà còn sự khởi đầu của một thời đại mới…

Phần kết của những ngày lễ hội được tổ chức vào ngày 10 tháng 11, tức là vào đúng ngày mà 12 năm trước Chiêu Hòa lên ngôi hoàng đế và trở thành vị hoàng đế có đầy đủ quyền lực. Nhưng quang cảnh hai buổi lễ thì khác nhau một trời một vực. Trong buổi lễ đăng quang, được tổ chức ở Kyoto chỉ có 2 ngàn người tham dự, còn hôm nay, trên quảng trường trước hoàng cung có 50 ngàn người, đấy là các viên chức, là những người đại diện cho những công việc và ngành nghề khác nhau, là các quân nhân, thương binh và thân nhân liệt sĩ từ khắp mọi miền đất nước đổ về. Có cả thành viên Hiệp hội Nhật kiều, những người đã tỏ ra xứng đáng trong giai đoạn diễn ra cuộc chiến tranh Trung-Nhật: họ đã ủng hộ và quyên góp tiền ủng hộ quân đội Nhật. Giọng phát thanh viên nghẹn đi vì xúc động: “Ở phương Đông, nơi mặt trời mọc, núi non hùng vĩ và những dòng sông xanh. Nền móng đã được xây dựng từ cách đây 2.600 năm, từ đó cho đến ngày tận thế, khi hòn sỏi chưa lớn thành dãy núi cao, nhân dân đất nước này cũng như nhân dân toàn thế giới sẽ còn ngưỡng mộ vương quốc Nhật Bản vĩ đại”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 227-228.

Người ta xây trên quảng trường một ngôi nhà theo phong cách truyền thống. Do mái nhà đua ra quá dài mà hoàng đế và hoàng hậu lại đứng mãi bên trong cho nên trông họ chỉ như hai cái bóng mờ: Chiêu Hòa vận quân phục, ngực lấp lánh đủ các loại huân chương, còn hoàng hậu Nagako thì mặc theo lối châu Âu và đội mũ. Khuôn mặt hoàng thượng với chòm ria mép lưa thưa và hai mắt kính hình tròn, người ngoài không thể nghĩ rằng đấy lại là “khuôn mặt rồng của hoàng thượng”, như các văn bản cổ cũng như bộ máy tuyên truyền hiện nay đang nói, nhưng người Nhật lại nghĩ khác. Thực ra không thể nhìn được mặt hoàng đế, hình của ngài trên mặt báo không thật rõ. Người Nhật phải tự mình “bổ sung” hình ảnh của hoàng thượng, tương tự khi ngồi thiền vậy.

Những người ngồi cạnh máy thu thanh dĩ nhiên là không trông thấy hoàng đế, nhưng khi nghe nói ngài giá lâm là họ lập tức đứng “nghiêm”. Những người đứng trên quảng trường cũng không trông thấy hoàng đế, nhưng khi đoàn quân nhạc vừa tấu lên bài quốc ca là “trên khóe mắt 50 ngàn người đã lấp lánh những giọt nước mắt đầy lòng biết ơn”*. Hoàng đế và đám cận thần của ngài biết rõ biện pháp cai trị nhân dân Nhật Bản.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 216.

Sau khi hoàng đế giá lâm, . Thủ tướng Konoe Fumimaro bắt đầu đọc lời chào mừng, trong đó ông nhắc lại những điểm chính của huyền thoại về việc lập quốc (triều đại là con cháu của nữ thần Mặt Trời Amaterasu, vị hoàng đế đầu tiên tên là Jimmu đóng đô ở Kashihara). Trong diễn văn, Konoe có nói đến kế hoạch xây dựng tương lai: tạo cho ngôi nhà Á châu cái mái có nguồn gốc Nhật Bản. Sau đó hoàng đế Chiêu Hòa đọc một đạo dụ ngắn, ngài nói rằng rất vui khi thấy tinh thần của vương quốc ngày càng được củng cố và kêu gọi truyền bá “Đạo Trời” ra bên ngoài lãnh thổ Nhật Bản. Theo bản báo cáo chính thức thì khi nghe thấy ngài nói (người ngoại quốc cho rằng giọng nói không được tự tin và the thé) dân chúng run lên vì xúc động và lại khóc. Buổi phát sóng bị ngắt quãng khi hoàng đế Chiêu Hòa đọc đạo dụ. Trước đó đã có lệnh cấm đưa tiếng nói của hoàng đế lên sóng phát thanh. Tất cả thần dân đều phải đứng nghiêm khi nghe hoàng thượng nói, nhưng nếu truyền trên đài phát thanh thì không phải ai cũng có thể thực hiện được quy định đó. Ví dụ như người bệnh không dậy được thì làm thế nào? Mà không thực hiện quy định có nghĩa là xúc phạm hoàng thượng. Đứng cao hơn hoàng thượng cũng “mắc tội” như thế. Thế mà nhiều người có thể đứng ở tầng hai hay tầng ba khi nghe đài. Khi hình ảnh hoàng đế Chiêu Hòa xuất hiện trong những bộ phim tài liệu thì bao giờ cũng có hàng chữ “Bỏ mũ ra!”, khán giả phải bỏ mũ và ngồi nghiêm chỉnh lại. Trong rạp bao giờ cũng có cảnh sát và gián điệp - ở đây mọi việc đều phải được kiểm soát. Nhưng không thể nào kiểm soát được nếu giọng nói của hoàng đế được truyền đi trên khắp cả nước…*

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Kokumin gakko-no jidai. Tokyo: Iwanami, 2004. Trang 18-19.

Buổi truyền thanh được nối lại sau khi hoàng đế đọc xong đạo dụ. Dàn đồng ca của các sinh viên trường nhạc Tokyo hát bài “Đế chế 2.600 tuổi”, sau đó cả 50 ngàn người đồng thanh hô vang “Hoàng đế vạn tuế!”. Lúc đó là 11 giờ 25 phút. Bản báo cáo chính thức nói rằng nhân dân cả nước cùng đồng thanh hô vang ba lần khẩu hiệu nói trên. Đúng lúc đó trong hoàng cung người ta còn nghe thấy tiếng súng chào mừng bắn lên từ những con tàu đậu trong vịnh Tokyo. Hoàng đế rời quảng trường, và buổi mít tinh trọng thể có sự tham gia của ngài kết thúc ở đấy. Nhưng dân chúng cả nước thì vẫn tiếp tục cuộc vui. Học sinh và quân nhân tổ chức diễu hành, trong tất cả các đền chùa đều có tổ chức những buổi cầu nguyện.

Ngày hôm sau trên quảng trường này có một buổi liên hoan văn nghệ. Các nhạc công hoàng gia biểu diễn bài hát với những lời lẽ đơn giản như sau:

Đất nước ta

Là đất nước tuyệt vời nhất thế gian

Và sẽ như thế

Cho mãi đến muôn đời sau.

Người ngoại quốc khó mà có thể thích lời bài hát này. Thế mà ông Joseph Grew, đại sứ Mĩ và cũng là người đứng đầu phái bộ ngoại giao ở Nhật, đã thay mặt phái bộ gửi lời chúc mừng Chiêu Hòa như thể không có gì xảy ra cả. Sau đó đúng 13 tháng, Nhật tuyên chiến với Mĩ.

Dàn đồng ca hỗn hợp của hải quân và lục quân cũng trình diễn ba tiết mục, sau đó khách được chiêu đãi rượu và đồ nhắm. Ngoài ra, người ta còn phát cho mỗi người một ít lương khô do các chuyên gia lục quân chuẩn bị sẵn. Họ sẽ đem về nhà chia sẻ với người thân trong gia đình bữa cỗ thời chiến này và cho mọi người xem những kỉ vật vừa được nhận trong buổi lễ. Đấy là hai cuốn sách mỏng do hai giáo sư Sasaki Nobutsuna (1872-1963) và Tsuji Zennisuke (1877-1955) soạn. Một cuốn là hợp tuyển thơ của các vị hoàng đế, còn cuốn kia là hợp tuyển những bức thư đã được biên tập, cũng của các vị hoàng đế.

Buổi tối dân chúng tập trung đầy trên quảng trường trước hoàng cung, quảng trường lúc này đã biến thành “một biển đèn lồng bằng giấy”. Ba chiếc cổng chào dẫn vào quảng trường được trang hoàng rất lộng lẫy. Hoàng đế Chiêu Hòa xuất hiện trên cầu Nijubashi vào lúc 7 giờ tối để chia vui cùng với các thần dân của mình.

Trong lời nói đầu tập kỉ yếu được xuất bản 3 năm sau đó, Konoe Fumimaru, lúc đó đang giữ chức Thủ tướng và là Chủ tịch Ban tổ chức đã viết: “Sự phấn chấn khi được nghe cả trăm triệu người cùng hô “Banzai!” sẽ để lại dấu ấn không bao giờ phai mờ trong lòng dân chúng. Hiện nay, khi cuộc Chiến tranh vĩ đại ở Á Đông đang trong giai đoạn quyết liệt nhất, đất nước đang vững bước tiến lên trên con đường phát triển. Chúng ta tổ chức lễ kỉ niệm 2.600 năm lập quốc vào đúng thời khắc thăng hoa của dân tộc, ai bảo rằng đấy không phải là ý chí của thần linh?”*

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Trang 1.

Những luận điểm cơ bản của hệ tư tưởng chính thức, có tên là “Đại đạo” hay là “Đạo đế”, được cuốn kỉ yếu giải thích một cách kĩ lưỡng. Cơ sở của “Đạo” là: các vị hoàng đế Nhật Bản là hậu duệ trực tiếp của nữ thần Mặt Trời Amaterasu, và vì vậy các thần dân của họ cũng là những người truyền bá ánh sáng bẩm sinh. Đồng thời, hệ tư tưởng này còn hướng đến tương lai - nhằm “phát triển” và “xây dựng” một “ngôi nhà” chung cho toàn thế giới. Luận điểm này được thể hiện bằng công thức hakko ichiu - “bát giác dưới một mái nhà”. Công thức này có nghĩa là toàn thế giới (“tám góc” hay “tám hướng” có nghĩa là nhiều) phải “ở” dưới một mái nhà, Nhật Bản có sứ mệnh lịch sử là dựng lên mái nhà đó. Đấy chính là “trật tự mới” mà “linh hồn của nhân dân Nhật Bản” đang hướng tới. Muốn có trật tự mới thì phải phá bỏ trật tự cũ do “Anh và Mĩ cố tình níu giữ”. Lúc đó nhân dân toàn thế giới, tức những người anh em của Nhật, sẽ có cuộc sống hạnh phúc và hài hòa. Đấy là một cuộc sống hài hòa mà người Nhật sẽ giữ vai trò trung tâm. Đọc những dòng này, người ta bất giác nghĩ tới khái niệm “hài hòa” viết bằng chữ tượng hình: gồm chữ “khẩu” (口, tức là miệng) và chữ “hòa” (禾, tức cây lúa). Miệng [口] dĩ nhiên là Nhật Bản rồi. Trong ban lãnh đạo tối cao của đất nước cũng có vài sự bất đồng về khẩu hiệu “hakko ichiu” vì nó có tính “dĩ Nhật vi trung”, không có tính phổ quát và không hấp dẫn được các dân tộc khác. Có người đề nghị thay bằng khẩu hiệu “Tứ hải giai huynh đệ”, nhưng ý kiến này lập tức bị bác vì nó đặt người Nhật ngang hàng với dân da trắng và có thể bị dân châu Á - những người vẫn coi Nhật là người lãnh đạo trong cuộc đấu tranh chống phương Tây - hiểu “lầm”*. Như sau này người ta sẽ thấy quan niệm “tám hướng” là một sai lầm: Nhật thua cả cuộc chiến “thông thường” lẫn cuộc chiến trong lĩnh vực thông tin. Chẳng mấy ai muốn thấy nước mình trở thành đầy tớ cho hoàng đế Nhật Bản. Nhưng giới tinh hoa quân sự-chính trị của Nhật không thể hi sinh các nguyên tắc của mình. Theo nghĩa này, phải nói họ là những người trung thực.

•

Crolye J. B. Trật tự mới ở châu Á: một vài nhận xét về chủ nghĩa dân tộc Nhật thời tiền chiến. Trang 293.

Hệ tư tưởng chính thức không đặt ra mục tiêu “tiêu diệt” các quốc gia khác hay đưa tất cả vào cùng một mẫu văn hóa. Huyền thoại của Nhật Bản nói rằng các vị thần Nhật Bản chỉ tạo dựng nên nước Nhật mà thôi, mỗi nước phải giữ gìn bản sắc của mình, vấn đề cải đạo sang Thần đạo không được đặt ra. Nhật muốn đóng vai trò “phụ huynh”*với các nước khác.

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Trang 16-17.

Như vậy nghĩa là hệ tư tưởng chính thức không đặt mục tiêu đồng hóa và đưa toàn thế giới vào trạng thái thuần nhất. Nó chỉ tạo lập “trật tự mang tính gia đình” cho toàn thế giới, nơi mỗi người đều có một vị trí phù hợp mà thôi. Sự sắp xếp này cũng phù hợp với quan điểm địa-chính trị cổ xưa của Trung Quốc: Trung Quốc nằm ở trung tâm thế giới, xung quanh là các nước phên giậu, man di; những nước này phải công nhận vai trò thiên triều và phải cống nạp cho Trung Quốc. Nhưng thiên triều không đặt ra mục tiêu khai hóa cho những dân tộc man di. Các nước này có nhiệm vụ hoàn toàn khác: phải có các nước này thì Trung Quốc mới là trung tâm văn hóa, văn minh được hiểu là đối lập với bán khai. Đây là trật tự tĩnh, không phát triển; trong quan niệm về thế giới như thế những kẻ bán khai sẽ không có cơ hội trở thành người văn minh. Bán khai không thể và không cần hiểu những người văn minh. “Thật khó mà giải thích cho người ngoại quốc hiểu được lòng tôn kính chân thành mà chúng ta, những thần dân Nhật Bản, cảm nhận được nhân dịp kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc; hiểu tâm hồn chúng ta là một việc cực kì khó”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 3.

Quan hệ của hoàng đế và thần dân cũng tương tự quan hệ của cha mẹ và con cái vậy. Như vậy nghĩa là, quan hệ gia đình, khi đã lan ra cả nước và cả thế giới, thì sẽ trở thành mô hình phổ quát cho việc thiết lập những kiểu quan hệ đủ loại. Tôn ti trật tự trong gia đình là bất biến và vĩnh cửu, con không bao giờ có thể thay đổi được vị thế của mình so với cha. Đấy chính là tính hấp dẫn của nguyên tắc tôn ti trật tự trong dòng họ mà nước ngoài không chấp nhận. “Trên thế giới có nhiều quốc gia. Nhưng có quốc gia nào mà người dân gọi hoàng đế là cha mẹ, còn hoàng đế thì gọi thần dân là con cái không?”*

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 114.

Là người chủ gia đình, các vị hoàng đế có nhiệm vụ “bảo ban” và giữ vai trò “thần tượng văn học”: “Các vị hoàng đế được phú cho những tài năng văn chương bẩm sinh, hoàng gia bao giờ cũng là cội nguồn của văn hóa”*. “Tài năng văn chương” ở đây trước hết là khả năng làm thơ bằng tiếng Nhật và chữ Hán. Một trong những nhiệm vụ chính của hoàng đế là làm cho mọi sự lộn xộn trở thành hài hòa. Mà thơ lại có vai trò quan trọng nhất. Cho nên Minh Trị, Đại Chính và Chiêu Hòa đều là những nhà thơ. Nói chung thơ của họ thường chỉ tả cảnh, nhưng trong đó còn ẩn chứa cả tình người nữa. Ví dụ như sau khi thành lập Mãn Châu quốc, bị cộng đồng thế giới chỉ trích mạnh mẽ, Nhật Bản đã rút ra khỏi Hội Quốc Liên. Nhân dịp này, Chiêu Hòa có bài thơ:

Cây Sonono thần kì

Tâm hồn nhẹ nhàng.

Nở hoa.

Tôi muốn thế giới

Cũng như thế.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 119.

Lời bình: tâm hồn vĩ đại của hoàng thượng và lời cầu nguyện của ngài cho một nền hòa bình vĩnh cửu trên toàn thế giới thể hiện trong bài thơ này*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 124-125.

Sau hoàng đế Jimmu, Minh Trị được coi là người có công thứ hai trong việc mang văn minh đến cho Nhật Bản. Ngài đã tiến hành những cuộc cải cách toàn diện, tạo điều kiện quảng bá uy tín của Nhật ra “cả bốn phương”, tạo điều kiện đánh thắng Trung Quốc và Nga, và bằng cách đó, buộc mọi người phải hiểu rằng Nhật đã trở thành “một nước then chốt, có sứ mệnh giữ gìn hòa bình ở phương Đông”*.

•

Tác phẩm đã dẫn, Trang 23-24.

Tập kỉ yếu hết lời ca ngợi nước Nhật Bản Vĩ Đại và đưa ra dự báo về một tương lai còn vinh quang hơn. Nhưng phải nhớ rằng không phải tất cả các kế hoạch của những người tổ chức đều trở thành hiện thực. Viện Bảo tàng lịch sử đã không được xây dựng. Thế vận hội Tokyo được dự trù vào tháng 9 và tháng 10 năm 1940 cũng không được tổ chức.

Thay cho Thế vận hội, Á vận hội được gấp rút tổ chức trên sân vận động gần đền thờ Minh Trị. Vận động viên từ Mãn Châu quốc, Trung Quốc, Mông Cổ, Tây Tạng và Philipines đã tham dự Á vận hội này. Dĩ nhiên là Á vận hội không thể bằng Thế vận hội được tổ chức ở Berlin trước đó bốn năm. Mặc dù Đại Á là một trong những thành tố quan trọng nhất của chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Người Nhật được dạy rằng họ đang sống trong thời đại của một “nước Nhật anh hùng và châu Á đang vùng lên”*. Nhưng không khó khăn nào có thể cản trở được việc tổ chức kì thi võ do Bộ Hoàng gia bảo trợ. Cũng không khó khăn nào có thể cản trở được việc tổ chức đại hội thể thao mùa thu toàn Nhật Bản, ngày 27 tháng 10 năm đó 2 ngàn vận động viên tham dự kì đại hội này đã viếng đền thờ Minh Trị Thiên hoàng. Ngọn lửa Olympic không được đưa đến Nhật Bản. Nhưng mỗi vận động viên lại đem từ quê hương mình đến Tokyo lời chào mừng nhân dịp kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc. Các vận động viên xếp thành chữ 2.600 trên sân vận động. Không có kỉ lục quốc tế tương tự nào được lập. Các vận động viên đến đây không phải chỉ để tranh tài mà còn để tham gia vào một vở kịch lớn có tên là Đế chế Nhật Bản Vĩ Đại. Ngọn đuốc được rước từ đền Miyazaki đến đền Kashihara. Vòng tròn đã được khép kín: điểm đầu và điểm cuối đường chạy là những vị trí linh thiêng trên bản đồ của chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản. Đồ cúng tế từ khắp nước Nhật được đưa tới đền Kashihara.

•

Kiokasho junkio kiusho-o tsutkaminihon rekishi. Tokyo; Osaka: Sinsindo, 1935. Phụ lục. Trang 8.

Ngoài Thế vận hội, chính phủ còn phải từ bỏ cả cuộc Triển lãm quốc tế, cũng được dự định tổ chức vào năm 1940. Khẩu hiệu của cuộc triển lãm là: “Hòa quyện văn hóa Đông và Tây”. Nhưng đề tài này đã bị các nhà báo xuyên tạc thành: “Nếu tất cả các nước trên thế giới, không có ngoại lệ, đều hiểu được bản chất của tinh thần Nhật Bản, nếu họ hiểu được tâm hồn Nhật Bản bằng cả trái tim mình, thì thế giới sẽ có hòa bình, và thế giới sẽ vĩnh viễn được yên ổn và sẽ tiến tới thiên đường vĩnh cửu”*.

•

Trích theo: Yoshimi Ciunia. Hakurankai-no seizigaku. Tokyo Tiuo koron, 2001. Trang 216.

Nguyên nhân dẫn đến việc hủy bỏ triển lãm cũng vẫn là: chiến tranh đã ngốn hết mọi nguồn lực và nguy cơ bị tẩy chay. Nhưng vé xem triển lãm thì đã bắt đầu được bán. Trên tờ quảng cáo về việc bán vé có hình một tấm bia được tạo ra bởi hàng chữ “2.600 năm ngày lập quốc”. Còn trên chính tấm bia thì có hình cây cung của hoàng đế Jimmu và con chim đại bàng bằng vàng đang dang rộng đôi cánh, theo truyền thuyết con chim này báo trước những chiến công của chính nhà vua. Theo quan điểm của những người tham gia triển lãm quốc tế thì biểu tượng đó khó có thể coi là phù hợp với việc quảng bá những thành tựu trong khoa học, công nghiệp và văn hóa của thế giới. Không phải vô tình mà Triển lãm quốc tế ở Tokyo cũng không được tổ chức. Đại bàng không phải là biểu tượng của hợp tác mà là biểu tượng của chiến tranh.

Chế độ toàn trị đã chứng tỏ khả năng vô cùng to lớn trong việc huy động dân chúng thực hiện những hành động mà nó cần. Chính phủ lấy làm tự hào khi thấy có tất cả 50 triệu người tham gia vào 13 kì lễ hội*. Có 420 ngàn người tham quan triển lãm hiện vật từ kho lưu trữ của hoàng gia ở Shosoin (Nara). Triển lãm nghệ thuật ở Tokyo cũng có số người tham quan tương đương. Cuộc triển lãm này được chia làm hai giai đoạn: đầu tiên là tranh và tượng theo trường phái châu Âu, sau đó mới đến những hiện vật theo trường phái dân tộc. Không thể tính hết được các buổi hòa nhạc, chiếu phim, hội họp, hội thảo được tổ chức nhân ngày lễ này. Dàn nhạc giao hưởng gồm 172 nhạc công biểu diễn các tác phẩm của Richard Strauss, của các nhạc sĩ Ý, của nước Pháp đang bị phát xít Đức chiếm đóng và của phát xít Hungari. Đức và các nước chư hầu tích cực giúp đỡ Nhật trong lĩnh vực âm nhạc. Nhật chào đón sự giúp đỡ đó, nhưng khi đọc các tài liệu thời đó người ta vẫn thấy khoảng cách nhất định giữa Nhật và Đức. Hai nước này không thể sống “trong cùng một lồng” - tức là không thể sống trong khuôn khổ quan hệ đồng minh. Mối nghi ngờ càng gia tăng sau khi Đức kí Hiệp ước bất tương xâm với Liên Xô. Lãnh đạo Nhật chỉ biết hai nước kí hiệp ước sau khi báo chí đã đăng. Thế mà nước Nhật của hoàng đế Chiêu Hòa lại rất muốn lấy lòng Hitler…

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Trang 252.

Một bài văn của cậu học trò lớp Sáu, được coi là mẫu mực, có những câu như sau: “Ở châu Âu đang có một cuộc chiến lớn, nhưng khi nó kết thúc thì tất cả các nước sẽ đoàn kết lại và sẽ tấn công Nhật Bản. Chúng ta phải sẵn sàng”*.

•

Trích theo: Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Kokumin gakko-no jidai. Trang 24.

MÀN 5
ĐỘNG VIÊN TINH THẦN DÂN CHÚNG: CẤM XA HOA VÀ PHỦ NHẬN HIỆN THỰC

Lễ hội kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc kéo dài suốt năm được tổ chức trong bối cảnh những biện pháp chuẩn bị cho cuộc chiến lớn cũng đang được thực hiện một cách khẩn trương. Hơn 1 triệu người Nhật đang chiến đấu ở Trung Quốc. Mà vùng chiến sự thì ngày càng mở rộng. Thắng lợi của Đức ở châu Âu tạo ra những điều kiện vô cùng thuận lợi: các nước chính quốc ở châu Âu không đủ sức bảo vệ thuộc địa của mình ở châu Á. Ngày 16 tháng 6 năm 1940, chính phủ Petain được thành lập ở Pháp thì ngay ngày 1 tháng 8 năm đó Nhật đã đòi chính quyền thuộc địa của Pháp ở Đông Dương cho quân đội Nhật sử dụng các tỉnh phía Bắc Đông Dương để tiến hành các chiến dịch chống lại Quốc Dân đảng. Cuối tháng 9 Nhật đã chiếm trọn các tỉnh miền Bắc Đông Dương. Đồng thời, ngày 27 tháng 9 năm 1940 Hiệp ước ba bên (Đức, Ý, Nhật - ND) được kí ở Berlin. Quốc xã ve vãn Nhật trong một thời gian dài và đã có những hành động gia ân: năm 1938 Đức công nhận Mãn Châu quốc và tuyên bố từ bỏ các thuộc địa cũ ở Thái Bình Dương, do Nhật chiếm được từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Bây giờ Nhật, Đức và Ý long trọng công nhận rằng Đức và Ý giữ vai trò chủ chốt trong việc thiết lập “trật tự mới” ở châu Âu, còn Nhật giữ vai trò đó ở Đông Á. Ngoài ra, các bên kí kết còn hứa rằng trong trường hợp có nước nào đó can thiệp vào cuộc chiến ở châu Âu hay can thiệp vào “cuộc xung đột Trung-Nhật” thì họ sẽ giúp nước tham gia hiệp ước cả về chính trị, kinh tế lẫn quân sự. Vì hiệp ước đã nói là không động chạm đến Liên Xô cho nên “nước nào đó” phải được hiểu là Mĩ. Sau đó không lâu Rumania và Hungaria cũng tham gia kí kết hiệp ước. Đại nguyên lão Saionji Kimmochi, người đã bị cho “ngồi chơi xơi nước” từ lâu, sau khi nhận được tin Nhật kí hiệp ước đã nói với những người thân cận như sau: “Nước Nhật đến hồi cáo chung rồi. Hãy chuẩn bị tinh thần, các vị sẽ không được chết ở trên giường đâu”. Chính Kimmochi cũng không sống được đến lúc nổ ra chiến tranh với Mĩ, ông qua đời ngày 24 tháng 11 năm 1940.

Sự gần gũi với Đức đã tạo ra ở Nhật “cơn sốt Đức”. Chữ thập ngoặc được treo trên các đường phố ở Nhật. Cờ quốc xã gần như là bản sao được tô màu ngược với màu cờ của Nhật: vòng tròn trắng trên nền đỏ. Trong vòng tròn là chữ thập ngoặc màu đen. Người Nhật không có gì phải sợ: từ xa xưa chữ thập ngoặc đã là biểu tượng của Phật giáo và được coi là biểu tượng của điều thiện. Các đoàn đại biểu quân sự và dân sự Đức thường xuyên ghé thăm Nhật Bản, đài phát thanh truyền đi những bản nhạc của các nhà soạn nhạc vĩ đại người Đức, rạp chiếu bóng thường chiếu phim Đức, rất nhiều tác phẩm của những nhà văn lớn người Đức được dịch sang tiếng Nhật. Viện Văn học Đức được thành lập vào năm 1938. Cơn sốt diễn ra ở cả hai bên. Triển lãm nghệ thuật cổ điển Nhật được tổ chức tại Viện Bảo tàng quốc gia Berlin vào ngày 28 tháng 2 năm 1939. Chính Hitler cũng đến xem. Có người nói rằng ông ta có ấn tượng đặc biệt đối với bức họa vị tướng lừng danh Taira no Kiyomori (1118-1181).

Liên minh quân sự-chính trị cũng cần phải trả giá. Bây giờ, khi đa số người Nhật tỏ đã ra bàng quan đối với “vấn đề châu Âu” thì họ lại phải nghe theo những tên quốc xã bài Do Thái.

Sau khi Hitler chiếm được chính quyền, ở châu Á, Thượng Hải trở thành điểm đến chủ yếu của người Do Thái. Mãn Châu giữ vị trí thứ hai. Một số sĩ quan của đạo quân Quan Đông lập kế hoạch thành lập ở Mãn Châu quốc một khu tự trị dành cho người Do Thái. Có nhiều khả năng là việc Liên Xô thành lập vào năm 1934 tỉnh tự trị của người Do Thái trong khu vực Khabarovsk - khá gần Mãn Châu - đã gây cho họ ấn tượng mạnh. “Những người thân Do Thái” Nhật Bản tính rằng người Do Thái sẽ đưa đến Mãn Châu quốc vốn liếng và sử dụng những mối liên hệ của mình để tạo ấn tượng tốt cho Mãn Châu quốc và cho chính Nhật Bản nữa. Suốt tháng 8 năm 1940, viên lãnh sự Nhật ở Kaunas* tên là Shugihara Tiune đã liên tục kí giấy cho người Do Thái chạy loạn từ Ba Lan được nhập cảnh vào Nhật. Cho đến khi lãnh sự quán bị đóng cửa - do Litva sáp nhập vào Liên Xô - ông ta đã cứu được 6 ngàn người Do Thái. Sau khi kí hiệp ước ba bên, Nhật không còn giúp những người Do Thái lưu vong nữa. Hitler nhất định không chịu nhượng bộ về vấn đề người Do Thái, mặc dù ông ta đã có nhượng bộ về vấn đề người Nhật: nếu như trong tác phẩm Cuộc đấu tranh của tôi ông ta còn mô tả người Nhật như những kẻ theo đuôi và bắt chước kém cỏi, thì nay, sau khi kí hiệp ước, người Nhật đã được phong một danh hiệu vô nghĩa: chủng tộc thượng đẳng ở phương Đông. Các chuyên gia trong lĩnh vực tuyên truyền quốc xã buộc phải làm một trò ảo thuật chưa từng có: họ tuyên bố rằng người Nhật là hậu duệ của người Ainov, mà những người này lại là hậu duệ của Kavkazoid (Europeizoid). Người Nhật, vốn vẫn tự hào về “sự thuần chủng của mình”, khó có thể thích cách giải thích như thế, nhưng dù sao cũng còn hơn là cách đánh giá trong Cuộc đấu tranh của tôi.

•

Kaunas: Thành phố miền Trung Lithuania (Litva cũ) - ND.

Hội nghị lần thứ tư của Hội đồng hương Do Thái ở Viễn Đông dự định tổ chức vào tháng 12 ở Đại Liên (tỉnh Liêu Ninh - Trung Quốc) đã bị hủy bỏ. Tháng 3 năm 1942, mọi sự giúp đỡ đối với người Do Thái đã chính thức chấm dứt. Một vài người bài Do Thái tại Nhật, đa phần trong số họ chưa trông thấy người Do Thái bao giờ, tổ chức ăn mừng chiến thắng. Theo đuôi quốc xã, họ thường xuyên nói về âm mưu của người Do Thái trên toàn thế giới; họ còn tuyên bố rằng người Do Thái - như cuộc cách mạng ở Nga và đời sống ở Liên Xô đã chứng minh - là những kẻ truyền bá tư tưởng cộng sản, một hệ tư tưởng không có đất sống cả ở Mãn Châu quốc lẫn Nhật Bản. Họ cũng khẳng định rằng chính sách của Mĩ là do tư bản Do Thái lèo lái. Ý tưởng thành lập khu tự trị Do Thái ở Mãn Châu quốc chết yểu từ đó.

Năm 1940 trở thành năm với những tin tức đáng lo ngại. Chính phủ liên tục đưa ra những biện pháp nhằm đưa cả dân tộc vào tình trạng sẵn sàng chấp nhận mọi thử thách. Các nhà tư tưởng gọi đấy là “động viên tinh thần dân tộc”. Nhiệm vụ chính của công tác động viên là thành lập “khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á”, muốn làm thế thì phải thiết lập “trật tự mới”. Năm 1940 những thuật ngữ này được đưa vào sử dụng một cách rộng rãi. “Khu vực” này ban đầu bao gồm Nhật, Mãn Châu và Trung Quốc. Sau đó nó được mở rộng ra và bao trùm lên cả Đông Dương thuộc Pháp (Việt Nam, Lào, Campuchia), thuộc địa của Hà Lan (Indonesia), các thuộc địa của Anh gồm Malaysia, Borneo, Miến Điện, thuộc địa của Mĩ (Philippines) và nước Thái Lan độc lập. Nói cách khác, đấy là một khối vô cùng rộng lớn, vai trò lãnh đạo dĩ nhiên là thuộc về Nhật. Vì đa phần các nước vừa kể đến đều là những nước thuộc địa cho nên chiến tranh với chính quốc là không thể tránh khỏi. Nhiệm vụ là rất nặng nề, toàn thể nhân dân Nhật Đản cùng phải tham gia giải quyết.

Khác với Đức, Ý và Liên Xô, ở Nhật không có một đảng chính trị do một lãnh tụ được dân chúng sùng bái đứng đầu, tức là không có một chính đảng đủ sức “lôi kéo” dân chúng đi theo mình. Kinh nghiệm của những nước này cho thấy hiệu quả của lực lượng động viên như thế. Konoe Fumimaro đã có dự định thành lập một đảng kiểu đó. Các đảng phái khác thì tuyên bố tự giải tán. Ngày 12 tháng 12 năm 1940 đại hội thành lập Hiệp hội Bảo hoàng được tổ chức. Theo dự định ban đầu, Hiệp hội sẽ có vai trò của một lực lượng chính trị chủ chốt. Nhưng truyền thống văn hóa đã không cho phép thực hiện điều đó. Những người phản đối tổ chức kiểu như thế nói rằng nguyên tắc “một nước - một đảng” rất giống với chế độ Mạc phủ và cơ cấu với hoàng đế là trung tâm là nguyên tắc chính trị-văn hóa nhất thành bất biến của Nhật Bản. Nói cách khác, cơ cấu lãnh đạo độc đoán tập thể chứ không phải cá nhân phù hợp hơn với truyền thống.

Chương trình của Hiệp hội bao gồm việc thành lập một “hệ thống mới” trong lĩnh vực chính trị, kinh tế và văn hóa. Nhưng những yêu cầu này chỉ là sự tiếp tục và tăng cường cái đã tồn tại: lòng trung thành với hoàng đế, với nhà nước và “Đạo của thánh thần” phải giúp cho sự phát triển nền kinh tế kế hoạch-khoa học và bảo đảm tự cung tự cấp trong khuôn khổ khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á. Hình thành “nền văn hóa mang tính khoa học mới của Nhật Bản”, với những tính chất như “dũng cảm, tinh tế, truyền bá ánh sáng” đòi hỏi “bên trong thì làm rõ tinh thần dân tộc còn bên ngoài thì phát triển văn hóa khu vực Đại Đông Á”. “Tạo ra hệ thống sinh hoạt đời thường mới” cũng đòi hỏi “khoa học” và thực hiện nguyên tắc gia đình, thể hiện trong khẩu hiệu “đoàn kết trong sự trung thành với hoàng đế và người cha của gia đình”*, một khẩu hiệu rất thịnh hành thời đó.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 5. Trang 94.

Cũng giống như việc kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc, chương trình này một lần nữa khẳng định rằng nền văn hóa chính trị Nhật Bản chưa có khả năng phủ nhận truyền thống. Kể cả trong lĩnh vực quản lí. Kết quả là không phải Hiệp hội lãnh đạo nhà nước mà là nhà nước lãnh đạo Hiệp hội. Trong diễn văn chào mừng những người tham gia đại hội thành lập, Chủ tịch Hiệp hội Konoe nói rằng hiện nay Nhật đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng chẳng khác gì thời Minh Trị. Phục vụ hoàng đế là câu trả lời cho thách thức đó. Nghĩa là năng lượng của quần chúng cũng phải đưa vào cùng một hướng như thời xưa. Sáng kiến và tinh thần độc lập phải bị đào tận gốc trốc tận rễ.

Không thể thành lập được hệ thống độc đảng. Nhưng điều đó có nghĩa là khả năng động viên quần chúng ở Nhật thấp hơn các nước toàn trị khác hay không? Tác giả những dòng này cho rằng câu trả lời là: không. Như các sự kiện sau này cho thấy, chế độ toàn trị không đảng lại có khả năng bảo đảm lòng trung thành với “sự nghiệp chung” cao hơn là các nước toàn trị khác. Có đảng phái thì nhất định sẽ có sự chia rẽ thành “đảng viên” và “người ngoài đảng”, còn khái niệm “thần dân” lại tạo ra sự đồng nhất cao hơn và dễ điều khiển hơn. Trong xã hội như thế thang bậc sẽ cứng nhắc hơn, nhưng về lòng trung thành với hoàng đế, chính phủ và nước Nhật Bản thì các thành viên của nó lại bình đẳng với nhau. Vì vậy mà giới tinh hoa cầm quyền thực hiện một cách nhất quán và quyết liệt nhằm hội nhập những người cùng khổ (burakumin) - vì họ cũng là người Nhật. Chính quốc là một gia đình, gắn bó với nhau bằng tình máu mủ. Toàn thể nhân dân nước này là đảng viên của một đảng, với tên gọi là Nhật Bản Vĩ Đại.

Giới quyền uy chính trị thường xuyên cắn xé lẫn nhau. Nhưng xã hội vẫn dễ quản lí. Ngày 11 tháng 9 năm 1940, tức là một tháng trước khi thành lập Hiệp hội Bảo hoàng, Bộ Nội vụ ban hành quy định về việc thành lập các công xã, năm gia đình (hoặc gần như thế) là một công xã. Đến cuối năm đó đã thành lập được 1 triệu 400 ngàn công xã, tức là bao gồm hầu như toàn thể nhân dân. Chính phủ đã biết cách sử dụng mối liên hệ gần gũi truyền thống giữa các gia đình, nhưng sử dụng nó theo kiểu mới. Năm gia đình gần nhau tiến hành học tập chính trị, phân phối tem phiếu, tổ chức công việc công cộng, phòng không v.v. Các công xã trở thành đơn vị cơ sở của bộ máy nhà nước. Các đơn vị cơ sở như thế thâm nhập cả vào các xí nghiệp công nghiệp - năm triệu rưỡi công nhân (70%) tham gia Hiệp hội công nhân công nghiệp phục vụ tổ quốc. Hiệp hội này đóng vai trò của công đoàn, một tổ chức đã tự tuyên bố giải tán. Được chính thức thành lập vào ngày 23 tháng 11 năm 1940, trùng với ngày hội mùa, Hiệp hội tự đặt cho mình mục tiêu tiến theo con đường của “Hoàng đế” bằng cách làm việc hết mình và tiến tới sự hài hòa giữa lao động và tư bản, không để xảy ra bãi công và xung đột trong quá trình sản xuất. “Đối với chúng ta, vị trí làm việc là đền đài, nơi thể hiện cái đạo của một thần dân. Đối với chúng ta, lao động là cống hiến, là vinh dự và niềm vui”*. Trong đời sống hằng ngày, Hiệp hội công nhân công nghiệp thường xuyên động viên những điển hình tiên tiến, phát thêm tem phiếu, chăm sóc sức khỏe, giúp đỡ về mặt gia đình và pháp lí, tổ chức học tập chính trị. Tham gia Hiệp hội được nhiều quyền lợi hơn là các công đoàn vô tích sự trước đây. Tất cả các nhà nước toàn trị đều tìm cách kiểm soát toàn bộ dân chúng. Nhật Bản không phải là ngoại lệ: tất cả các thần dân của đế chế đều là thành viên của các tổ chức như thanh niên, phụ nữ, công đoàn và các đoàn thể yêu nước khác.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 98.

Ý tưởng và quyết định của chính phủ được đăng tải trên báo chí, trong khi báo chí ngày càng bị kiểm duyệt gắt gao hơn. Chính phủ còn tìm mọi cách phát triển mạng lưới phát thanh. Khẩu hiệu quốc xã: “Mỗi nhà một máy thu thanh” cũng trở thành khẩu hiệu thông dụng ở Nhật. Năm 1941 ở Nhật đã có 6,6 triệu máy thu thanh cá nhân. Người nghèo ở nông thôn được cấp máy thu thanh miễn phí, gia đình đông con và gia đình binh sĩ không phải đóng tiền thuê bao. Loa phóng thanh mắc trong các khu vực chợ búa, đền đài và quảng trường cung cấp cho dân chúng những thông tin mà chính phủ cần và nhân dân cần. Ở Nhật chỉ có một kênh phát thanh vì vậy mà kiểm soát dân chúng không phải là việc khó.

Năm 1940, chính phủ ra lệnh đóng cửa tất cả các tửu điếm và cấm biểu diễn nhạc jazz. Đầu tháng 8 lại có lệnh cấm sản xuất và buôn bán nhẫn, dây chuyền, sản phẩm chế tác từ ngà voi, đá quý và kim loại quý. Dân chúng được đề nghị đem nộp đồ trang sức cho hội đồng động viên tinh thần nhân dân, tổ chức này sẽ đem bán và đưa tiền thu được vào quỹ trợ giúp thương binh. Chính phủ cũng quy định giá trần cho nhiều loại hàng hóa. Trong đó có vải hoa, áo “ba lỗ”, áo sơ mi, khăn mùi xoa, đồng hồ, ô, giày, máy ảnh, bút máy, đồ chơi, tủ quần áo. Nghĩa là trong các cửa hàng chỉ còn lại những món đồ khiêm tốn nhất. Bữa ăn trưa trong khách sạn không được quá 2,5 yen, bữa tối không quá 5 yen. Dân chúng phải sống tiết kiệm, chính phủ yêu cầu tất cả đàn ông đều mặc áo đại cán may theo kiểu nhà binh. Ka ki trở thành màu chủ đạo, không còn những đám đông đủ màu sắc nữa. Gạo, đường và diêm được phát theo tem phiếu. Khẩu hiệu: “Xa xỉ là kẻ thù của chúng ta” xuất hiện trên đường phố. Trong thời Mạc phủ Tokugawa và Minh Trị Thiên hoàng thỉnh thoảng chính phủ cũng ban hành chỉ thị cấm xa hoa lãng phí. Chính phủ hiện nay khẳng định rằng nó trung thành với truyền thống. Vấn đề là, lãng phí là gì?

Nhân dân Nhật Bản tỏ ra thông cảm với những biện pháp hạn chế “xa hoa”, chỉ có các thầy cúng vùng Okinawa là xúi giục dân chúng không giao nộp cặp tóc và lược: họ quan niệm rằng tâm hồn người ta nằm trong cái lược. Mà hồn thì nhất định phải giữ gìn rồi. Hàng trăm thầy mo thầy cúng đã bị cảnh sát bắt giam. Phong trào động viên tinh thần nhân dân không chấp nhận định kiến.

Lúc đó nền công nghiệp điện ảnh Nhật Bản đã là một trong những nền điện ảnh mạnh nhất thế giới. Người Nhật thích xem phim - mỗi năm các rạp chiếu bóng bán được hơn 200 triệu vé. Nhưng phim phương Tây thì ngày càng hiếm. Trước đây chúng vốn được coi là vô hại, trước chiến tranh những bộ phim như Some like it hot* hay Stagecoach.* được liệt vào danh mục những bộ phim ăn khách nhất. Nhưng rồi họ đã tỏ ra mù tịt trước tình thế. Danh hài Chaplin, cách đó mấy năm đã được Nhật Bản đón tiếp rất trọng thị, lại thực hiện bộ phim chế giễu Hitler, người bạn thân thiết của Nhật Bản. Dĩ nhiên là bộ phim Nhà độc tài vĩ đại bị cấm chiếu ở Nhật. Chaplin và những người như ông; nằm ngoài vòng mưa móc của hoàng đế Nhật Bản. Nhưng các đạo diễn Nhật thì nhận được khá nhiều ân huệ của ngài. Mỗi năm các hãng phim Nhật phát hành từ 500 đến 600 bộ phim đã được kiểm duyệt về mặt tư tưởng. Kể từ ngày 1 tháng 1 năm 1941 trước khi chiếu phim truyện người ta còn buộc phải chiếu phim thời sự tài liệu nói về những sự kiện quan trọng nhất, do các đạo diễn của chính phủ thực hiện. Nói cho đúng, khán giả phải xem phim trên những máy chiếu cổ lỗ sĩ - từ năm 1938, nhằm tiết kiệm kim loại, máy chiếu phim mới không còn được sản xuất nữa.

•

Ở đây có thể có sự nhầm lẫn hoặc trùng tên. Tên bộ phim trong nguyên tác là B джазе только девушки, từ điển Bикипедия (Wikipedia - tiếng Nga) giải thích rằng đấy là phiên bản của Some like it hot, nhưng đây là bộ phim hài của đạo diễn Billy Wilder với các diễn viên gạo cội như Marilyn Monroe, Tony Curtis và Jack Lemmon, được sản xuất vào năm 1959 - ND.

•

Của đạo diễn John Ford, sản xuất năm 1939 - ND.

Cấm đoán đã trở thành căn bệnh của các cơ quan quản lí. Họ muốn điều tiết hết. Tất cả các lĩnh vực chưa có quy định quản lí đều được coi là “lộn xộn”. Phim phải được kiểm duyệt, các hãng sản xuất phim phải hợp nhất - nhưng như thế vẫn chưa đủ. Từ năm 1937 có lệnh cấm chiếu phim dài quá ba tiếng đồng hồ. Quy định của Bộ Nội vụ đưa ra bốn lí do sau đây: 1) xem lâu ảnh hưởng xấu tới sức khỏe và trật tự xã hội (được hiểu là quan hệ giữa đàn ông và đàn bà trong bóng tối); 2) thời gian giải trí kéo dài trái ngược với tình hình lúc đó (vì Nhật đang đánh nhau); 3) sản xuất những bộ phim dài dẫn đến sự vội vã và kém chất lượng; 4) Nhật cần tiết kiệm phim (vì phải mua của nước ngoài).

Nói thế nào thì phim dài cũng là không tốt, các quan chức Bộ nội vụ cũng là những người cảnh giác. Các vị này còn đưa ra những hướng dẫn rất cụ thể về đề tài của những bộ phim cần làm. Cái chính là những người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật được chỉ đạo phải tuyên truyền những giá trị đặc thù của Nhật Bản mà đỉnh cao của nó là gia đình hòa thuận và kính trọng cha, anh; tôn trọng người già và những người giữ địa vị cao trong xã hội nhằm chống lại xu hướng Tây hóa. Ngay cả phim Đức cũng bị cắt một số đoạn - không nên cho dân chúng xem những hình ảnh có hại cho những suy nghĩ về cuộc đấu tranh vì tương lai tươi sáng, tình yêu theo lối châu Âu đã tạo ra cho người Nhật những tấm gương không tốt và cho thấy sự nguy hại của lòng đam mê. Tháng 12 năm 1936, vua Edward VIII của nước Anh đã từ bỏ ngai vàng mà nguyên nhân là mối tình với một người phụ nữ người Mĩ.

Sau khi đã buộc dân chúng phải xem phim thời sự tài liệu do chính phủ sản xuất, tháng 1 năm 1941 chính phủ còn buộc binh lính chết một lần nữa. Trong Chỉ thị gửi các binh sĩ, do nhà văn nổi tiếng Shimazaki Toson (1872-1943) soạn và Bộ trưởng Lục quân Tojo Hodeki kí, gửi đến tất cả các đơn vị có một đoạn như sau: “Bị bắt sống là đáng xấu hổ, hãy chết cho khỏi nhục và vẫn giữ được thanh danh”.

Cuộc chiến tranh ở Trung Quốc vẫn tiếp tục. Nhưng chính phủ lại có những kế hoạch xa hơn rất nhiều. Chính phủ tư duy bằng những phạm trù chiến lược và dũng cảm nhìn về phía trước. Kế hoạch đưa người di dân sang Mãn Châu trong vòng 20 năm đã được thông qua cách đó 5 năm. Cần phải có người cho những cuộc chiến tranh và quá trình khai thác thuộc địa trong tương lai. Mà phải là người Nhật. Ngày 25 tháng 1 năm 1941, nội các thông qua chương trình gia tăng khả năng sinh sản trong vòng 20 năm. Dự kiến đến năm 1960 Nhật Bản sẽ có 100 triệu dân. Nước Nhật lấy làm tự hào rằng Chiêu Hòa đã có 100 triệu thần dân. “Một trăm triệu trái tim đập cùng một nhịp!” - chính phủ khẳng định như thế. Nhưng 25 triệu trái tim lại thuộc về “ngoại tộc”, tức là thuộc về dân Triều Tiên và Đài Loan. Việc gia tăng số người Triều Tiên và Đài Loan được nói một cách khá tù mù: vấn đề sẽ được bàn sau. Đấy không phải là ngẫu nhiên - chỉ có người Nhật mới có quyền mang súng, chỉ có họ mới có quyền giải quyết vấn đề xây dựng “khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á”.

Nhằm chuẩn bị cho cuộc chiến và biện hộ cho chính sách xâm lăng của mình, trước đây những người lãnh đạo đất nước đã khẳng định rằng Nhật có diện tích qua nhỏ, không thể chứa nổi số người đông đến như thế. Thế mà bây giờ họ lại tuyên bố: cần phải có nhiều người Nhật hơn. Trong những năm gần đây tỉ lệ sinh - nhất là trong các thành phố lớn - có giảm. Từ khi bắt đầu cuộc chiến không tuyên bố với Trung Quốc thì hiện tượng này càng dễ nhận thấy hơn nữa. Nhưng tỉ lệ tử vong cũng giảm, nghĩa là dân số đang gia tăng. Song cái người ta cần không phải là người Nhật nói chung, mà là những thanh niên trai tráng đủ sức thực hiện những kế hoạch vĩ đại. Trung bình một gia đình Nhật Bản lúc đó có 4,6 người con, không phải là ít. Nhưng chính phủ cho là chưa đủ. Việc Đức thắng Pháp một cách dễ dàng được cho một phần là do Đức đã thi hành chính sách khuyến khích sinh đẻ.

Nhằm gia tăng sinh suất, nam nữ được đề nghị lập gia đình sớm hơn. Con gái Nhật muốn đi học, họ cùng với gia đình phải tiết kiệm tiền để tổ chức đám cưới. Kết quả là các cô gái thường lấy chồng vào năm 24 tuổi, nhưng nay họ có nghĩa vụ lấy chồng sớm hơn 3 năm. Tuổi xây dựng gia đình của nam thanh niên giảm xuống còn 25. Chiến dịch tuyên truyền cho “đám cưới rẻ” được triển khai trong cả nước. Thanh niên không con bị coi là những người lập dị, những người không thực hiện nghĩa vụ đối với đất nước. Phương tiện ngừa thai trở thành trò cười. Tất cả phụ nữ Nhật đều phải nhận thức một cách rõ ràng rằng sinh sản là chức năng chủ yếu của người phụ nữ. Hi vọng chủ yếu được đặt lên vai người nông dân: thứ nhất, họ dễ bảo hơn, và thứ hai, con em nông dân khỏe mạnh hơn, phù hợp với công việc của lính tráng hơn. Nhiệm vụ đặt ra là tỉ lệ người sống ở nông thôn không được thấp hơn 40%. Chính phủ tính rằng con em nông dân Nhật Bản có khả năng chiến đấu cao hơn binh lính cửa những nước có quân đội đến từ các thành phố thối tha. Nghị định cửa chính phủ yêu cầu phải xây dựng cho bằng được các gia đình khỏe mạnh, trong đó không thể có “những tư tưởng không lành mạnh”. Các cơ quan và xí nghiệp được giao vai trò làm người thống kê, các thầy giáo thì có nhiệm vụ giải thích chính sách dân số của chính phủ, các gia đình trẻ được giúp đỡ về mặt vật chất, công tác bảo vệ sức khỏe và nhà trẻ được cải thiện, các cô gái trên hai mươi tuổi không phải làm những việc có hại cho sức khỏe. Những gia đình đông con (trên 10 khẩu) được phát bằng khen, còn các gia đình không con thì phải đóng thuế. Tỉ lệ trẻ sơ sinh tử vong còn khá cao, 29% trẻ em không sống quá 4 tuổi. Muốn đất nước thịnh vượng thì cần giảm hạ tỉ lệ này. Phòng và chữa bệnh lao được đặc biệt chú ý, mục tiêu là giảm 35% số người bị bệnh*.

•

Nihonshi Shiryo. Tokyo: Rekishigaku kenkiukai; Iwanami Shoten, 2003, Trang 89-92.

Thật khó xóa được cảm giác là những người lãnh đạo đất nước đã phát điên khi đọc những dòng chữ trau chuốt trong nghị định năm 1941. Tương tự những người bonsevich trong những năm đầu tiên, cũng như các nhà tư tưởng của chủ nghĩa phát xít, họ cũng bị chủ nghĩa không tưởng giày vò. Đứng trước ngưỡng cửa của những cuộc chiến tranh do chính họ hoạch định, họ lại nghĩ đến những việc không thể nào thực hiện được. Tim người Nhật phải đập cùng một nhịp, nhưng với việc tăng dân số thì lại khác. Ngay giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh ở Trung Quốc “tim” người ta đã làm như nhân dân các nước tham chiến trước đây từng làm: tỉ lệ sinh giảm đi trông thấy.

Những biện pháp nhằm gia tăng sinh suất dường như không có gì là “có hại” hay “không tưởng”. Nhưng dường như không ai nghĩ đến một điều đơn giản: phụ nữ Nhật sẽ sinh con với ai? Nhật Bản đã đánh nhau và sẽ còn tiếp tục đánh nhau ở nước ngoài, nghĩa là đa số đàn ông khỏe mạnh sẽ ở bên ngoài Nhật Bản. Bộ máy tuyên truyền yêu cầu phụ nữ lấy thương binh làm chồng. Nhưng kinh nghiệm thế giới cho thấy trong thời gian chiến tranh sinh suất bao giờ cũng giảm - ngay cả trong thời gian diễn ra cuộc chiến ngắn ngủi giữa Nga và Nhật tỉ lệ sinh cũng giảm. Có thể là, những người như Thủ tướng Konoe Fumimaro (sinh năm 1891) và Thủ tướng tương lai là Tojo Hideki (sinh năm 1884) đã quên rằng người anh hùng ở mặt trận xa xôi thì không thể nào sinh con? Hay đơn giản là họ không nghĩ rằng họ sẽ sống đến năm 1960? Giả thiết đầu có vẻ chua chát quá. Còn giả thiết sau chắc cũng không đúng. Những người này tin vào điều họ nói. Đấy chính là sức mạnh của họ.

Dù sao mặc lòng, sẽ không quá khi nói rằng lãnh đạo đất nước coi nhân dân Nhật là một loại nguồn lực chính nhằm thực hiện những kế hoạch vĩ đại của mình. Ưu điểm không thể phủ nhận của nguồn lực này là nó có thể tái sinh. Ít nhất là người ta đã tưởng như thế.

Bộ An sinh xã hội vừa được thành lập bắt tay thực hiện dự án dân số của mình. Cụ thể, họ đã lập nên mệt mạng lưới các “phòng tư vấn hôn nhân”, đóng vai trò các tổ chức mai mối. Có vẻ như các phòng tư vấn đã thất bại. Trong 3 năm có 4.000 lượt người đến tham vấn tại 6 phòng lớn nhất ở Tokyo, với kết quả là 460 đám cưới. Các cô gái và cha mẹ họ thường không thích gắn kết cuộc đời mình với thương binh. Người Nhật đã quen với những đám cưới long trọng và tốn kém, họ tìm mọi cách tránh né những cuộc hôn nhân “khiêm nhường”, mặc dù báo chí có đăng hình những cô dâu chú rể mặc quần áo lao động trong ngày thành hôn*. Nhưng thật khó nói đến hiệu quả của công tác tuyên truyền cho những cuộc hôn nhân sớm - một thời gian ngắn sau đó số lượng đám cưới đã không còn được công bố.

Dĩ nhiên là có khá nhiều người lao vào thực hiện chương trình dân số. Từ năm 1940 đến năm 1943 tỉ lệ sinh có gia tăng. Nhưng từ năm 1944 trở đi quy luật của thời chiến đã dẫn đến kết quả là tỉ lệ sinh giảm.

•

Ogino Miho. “Jinko seisaku to kazoku. Kuni-to tame-ni umu koto to ymanu koto” // Iwanami koza azia, taiheiyo senso. Tập 3. Tokyo, 2006. Trang 161-164.

HỒI IV

CUỘC CHIẾN TRANH VĨ ĐẠI Ở ĐÔNG Á:
LÍNH NHẢY DÙ CỦA AMATERASU

MÀN 1
CUỘC CHIẾN BẮT ĐẦU: RÚT MÓNG, NHỔ RĂNG QUÂN THÙ

Tháng 8 năm 1939, Đức, đồng minh của Nhật trong Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản, đã kí với Liên Xô Hiệp ước bất tương xâm và phần chia khu vực ảnh hưởng (Hiệp ước Ribbentrop-Molotov). Nhật cũng hành động tương tự, ngày 14 tháng 4 năm 1941, họ kí Hiệp ước trung lập với Liên Xô. Nội dung của hiệp ước như sau: trong trường hợp xảy ra xung đột quân sự có liên quan đến một trong hai bên là Nhật hoặc Liên Xô thì bên kia phải giữ vị trí trung lập trong suốt thời gian diễn ra xung đột. Bên nào cũng coi hiệp ước là thắng lợi ngoại giao của mình, chẳng bên nào tin bên nào. Nhưng có hiệp ước vẫn còn hơn không. Hiệp ước ba bên giữa Đức, Ý và Nhật (kí ngày 27 tháng 9 năm 1940) “len” vào giữa những hiệp ước hai bên vừa nói trên.

Ngày 21 tháng 6 năm 1941, Đức vi phạm hiệp ước và tấn công Liên Xô. Chính phủ Nhật Bản bất bình vì không được thông báo trước. Tuy nhiên, cần phải lợi dụng ngay chiến thắng của đồng minh trong hiệp ước ba bên. Cuối tháng 7, quân đội Nhật, được sự đồng ý của chính quyền Vichy đang nằm dưới quyền kiểm soát của quân phát xít, đã tiến vào chiếm đóng miền Nam Đông Dương thuộc Pháp. Nhật và Pháp kí thỏa thuận về việc cùng nhau bảo vệ Đông Dương. Trên thực tế, cái cần làm là bảo vệ Đông Dương khỏi sự xâm lăng của người Nhật.

Hiệp ước trung lập Xô-Nhật tạo điều kiện cho Nhật tiến về phía Nam. Không chỉ bọn phát xít mà cả bộ chỉ huy Nhật cũng say sưa trước những chiến thắng của Đức trên mặt trận phía Đông. Chính phủ Nhật không còn phải lo lắng cho hậu phương miền Bắc nữa.

Phản ứng trước chiến dịch ở Đông Dương, Mĩ và Hà Lan lập tức ngừng cung cấp dầu và sắt thép cho Nhật. Nền kinh tế Nhật chỉ sử dụng 1 triệu tấn dầu một năm. Nhưng lục quân và hải quân lại sử dụng những 2,5 triệu tấn mỗi năm. Dù phân bố lực lượng địa-chính trị như thế nào thì Nhật Bản cũng vẫn muốn đánh nhau, cho nên nước này phải giành cho bằng được những nguồn tài nguyên mà nó không có. Mĩ cung cấp cho Nhật một nửa nhu cầu về sắt thép, gần ba phần tư nhu cầu dầu hỏa Nhật sẽ được cung cấp nếu nước này từ bỏ chính sách bành trướng. Nhưng đây là điều khoản bất khả tương nhượng. Chỉ còn một cách: tiến lên, chiếm lấy Miến Điện và Malaysia thuộc Anh và Indonesia thuộc Hà Lan. Quân đội Nhật, giống như một đàn châu chấu, nếu muốn tồn tại nó phải mở rộng mãi không gian sinh tồn.

Ngày 2 tháng 7, hoàng đế Chiêu Hòa tham dự một cuộc hội nghị giữa các quan chức cao cấp. Chiêu Hòa không đưa ra bất kì quyết định nào, nhưng sự tham dự của ngài đã làm cho những quyết định quan trọng được thông qua ở đây trở thành thiêng liêng. Quyết định chủ yếu nhất quả thật đã trở thành quyết định mang tính thời đại. Bây giờ, cuộc tranh luận từ bao lâu nay về phương hướng bành trướng đã chính thức chấm dứt: cần phải tấn công về hướng Nam. Tạm thời không bàn đến cuộc chiến tranh với Liên Xô. Quyết định này là “chiến thắng” của hải quân trước lục quân. Hải quân cũng muốn đánh nhau, nhưng nếu đánh nhau trên bộ với Liên Xô thì hải quân ít có điều kiện thể hiện khả năng chiến đấu của mình. Richard Sorge đã nắm được quyết định mang tính lịch sử này, và Liên Xô có thể chuyển các đơn vị phòng thủ ở vùng Viễn Đông sang mặt trận phía Tây.

Ngày 12 tháng 8, Hiến chương Đại Tây Dương được kí kết. Churchill và Roosevelt đã thông qua nội dung bản hiến chương này trên thiết giáp hạm mang tên Prince of Wells của nước Anh. Không nghi ngờ gì rằng những nguyên tắc được tuyên cáo trong Hiến chương (không mở rộng lãnh thổ, tôn trọng chủ quyền, hòa bình và an ninh) chứng tỏ rằng Hiến chương chống lại không chỉ Đức mà còn chống lại cả Nhật nữa. Bản Hiến chương khẳng định tính bất di bất dịch của trật tự cũ, trong đó Anh-Mĩ là những nước làm chủ thế giới. Nhưng Nhật và Đức lại muốn “trật tự mới”. Chính phủ Nhật, từ ngày 18 tháng 12 do tướng Tojo Hideki đứng đầu và không còn đại diện của đảng phái chính trị nào nữa (các đảng phái đã tự giải tán), đã tiến hành một loạt chiến dịch ngoại giao nhằm làm cho chính phủ Mĩ “thông cảm” với nhu cầu sống còn trong việc bành trướng xuống phía Nam của mình. Nhưng không xong. Mĩ tỏ ra không những không hiểu nhu cầu của chủ nghĩa đế quốc Nhật mà còn đòi Nhật rút quân đội ra khỏi Trung Quốc và Đông Dương. Hơn thế nữa: Mĩ đòi phải công nhận Tưởng Giới Thạch là người cai trị hợp pháp duy nhất của Trung Quốc. Công hàm của Bộ trưởng Ngoại giao K. Hell gửi Nomura, Đại sứ Nhật, ngày 26 tháng 11 đã nói rõ ràng như vậy, thái độ “láo xược” như thế là không thể chấp nhận. Chính phủ Nhật coi Trung Quốc và cả vùng Đông Á là tài sản mà mình có quyền thừa kế. Rút quân nghĩa là “mất mặt”.

Nội các Tojo quyết định trừng phạt Mĩ. Ngày 26 tháng 11 hạm đội của Nhật bí mật xuất phát từ đảo Iturup (quần đảo Kuril) và đi về hướng Hawaii nhằm tấn công Trân Châu Cảng (Pearl Harbor), căn cứ của hạm đội Thái Bình Dương của Mĩ. Toàn bộ quân đội Nhật được đặt trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu cao. Tuy nhiên, cũng cần phải được giới tinh hoa chính trị ủng hộ. Ngày 29 tháng 11, tám vị cựu thủ tướng được mời tham dự một cuộc hội nghị. Các ông Wakatsuki Reijiro (1866-1949), Okada Keisuke (1868-1952) và Yonai Mitsumasa (1880-1948) tỏ ra nghi ngờ mục tiêu của cuộc chiến. Hăng nhất là ông Vakatsuki, ông này nói rằng không nên đưa Nhật vào một cuộc chiến tranh chỉ vì những lí tưởng trừu tượng, mà ta biết chắc là sẽ thua. Tojo đáp lại rằng đất nước không thể sống thiếu lí tưởng được. Những người phản đối chiến tranh có lẽ vẫn giữ nguyên ý kiến của mình, nhưng điều đó cũng không gây ảnh hưởng gì đến hành động của chính phủ.

Ngày 1 tháng 12, nội các Tojo Hideki, trước sự chứng kiến của hoàng đế Chiêu Hòa, thông qua quyết định tuyên chiến với Mĩ, Anh và Hà Lan. Hải quân Nhật đang trên đường tiến đến mục tiêu.

Ngày 8 tháng 12, quân đội Nhật tấn công trên nhiều hướng cùng một lúc: đánh chiếm khu định cư của người Anh ở Trung Quốc, đổ bộ lên bán đảo Malaysia thuộc Anh, bao vây căn cứ hải quân ở Hồng Công, ném bom các căn cứ không quân ở Philippines thuộc Mĩ (máy bay thậm chí chưa kịp cất cánh). Nhưng gây ảnh hưởng nhất là cuộc tấn công Trân Châu cảng. Tại đây, không quân Nhật đã tiêu diệt và loại khỏi vòng chiến một loạt tàu chiến và hàng trăm máy bay của Mĩ. Chính phủ Mĩ nhận được công hàm tuyên chiến đúng vào lúc trận tấn công diễn ra quyết liệt nhất. Cuộc tấn công Trân Châu cảng trở thành biểu tượng chính của cuộc chiến tranh, mặc dù chiến dịch trên các thuộc địa của người Anh được khởi sự trước đó một tiếng đồng hồ.

Tấn công Trân Châu cảng là một chiến dịch quân sự tuyệt vời, hải quân Mĩ bị tê liệt trong một thời gian. Nhật chỉ bị mất 29 máy bay, 5 tàu ngầm loại nhỏ và 64 người. Tư lệnh hải quân, đô đốc Yamamoto Isoroku, là tư tưởng gia chủ chốt của chiến dịch, còn chỉ huy trực tiếp là đô đốc Nagumo Chuichi. Thời gian tấn công cũng được lựa chọn cẩn thận: trăng hạ huyền chỉ xuất hiện vào lúc nửa đêm, đấy cũng là một khó khăn nữa đối với lực lượng tình báo Mĩ. Hôm đó lại là Chủ nhật, một số lính Mĩ được lên bờ nghỉ ngơi.

Tin thắng trận Trân Châu cảng làm hoàng đế Chiêu Hòa rất vui, ngài khoác lên người bộ quân phục của hải quân và công bố đạo dụ do Tokutomi Soho nhuận sắc: “Ta, hoàng đế của nước Nhật Bản Vĩ Đại, thuộc một triều đại lâu đời và liên tục và đang cai trị nhờ ân sủng của Thượng Đế, thông báo cho các thần dân trung thành, trung thực và dũng cảm biết rằng, ta đã tuyên chiến với Mĩ và Anh… Được tổ tiên thiên hoàng thần thánh che chở, ta đặt niềm tin vào nhân dân trung thành, trung thực và dũng cảm của chúng ta và chúc cho sự nghiệp của tổ tiên ngày càng phát triển và mau chóng chấm dứt những nguyên nhân đưa đến sự khốn khổ để cho vùng Đông Á mãi mãi hòa bình, cho ánh sáng của Đế chế tiếp tục sáng soi như trước đây”.

Trong quá khứ, khi tuyên chiến với Trung Quốc (1894), với Nga (1904), và với Đức (1914) đạo dụ của hoàng đế bao giờ cũng có đoạn nói rằng Nhật sẽ cố gắng ổn định tình hình, có tính đến luật pháp và hiệp ước quốc tế. Nhưng bây giờ đoạn đó đã không còn - chính phủ, thông qua đạo dụ của hoàng đế, đã cho mọi người biết rằng đây là cuộc chiến không có quy tắc.

Bình luận về đạo dụ, nhiều người khẳng định: do âm mưu của Mĩ và Anh, lực lượng vũ trang Nhật Bản bị buộc phải được trang bị kém hơn quân đội hai nước kia. Đấy là lí do dẫn tới “vụ đụng độ ở Trung Quốc”*, dẫn tới việc Nhật rút ra khỏi Hội Quốc Liên và khơi mào cho cuộc Đại chiến ở Đông Á. Tokutomi Soho viết rằng Nhật được trao sứ mệnh lịch sử - đánh tan quân Anglosaxon và trở thành ngọn đèn - đầu tiên là cho châu Á, rồi sau đó là cho toàn thế giới. Có đủ cơ sở để làm việc đó vì các giá trị Nhật được xếp theo trật tự sau: nhà nước, gia đình, cá nhân. Trật tự này đúng hơn là trật tự ở phương Tây: cá nhân, gia đình, nhà nước*. Năm đó Tokutomi được trao Huy chương Văn hóa.

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Trang 23-24.

•

Trích theo: Nguồn gốc của truyền thống Nhật Bản. Trang 799-800.

Nhiều nhà báo và nhà bình luận nói rằng ước mơ của các bậc tiền bối từ thời Minh Trị thiên hoàng đã trở thành sự thật. Ý người ta muốn nói rằng người Mĩ, tức là những người đã đóng vai trò quan trọng nhất trong việc ép buộc Nhật “mở cửa” cách đây 90 năm, bây giờ sẽ phải trả món nợ lịch sử. Khẩu hiệu của thời đó: “Kính trọng hoàng thượng và đuổi bọn man di”. Nhưng nếu vế thứ nhất của khẩu hiệu đã được thực hiện một cách thành công thì bây giờ đến lượt vế thứ hai. Thiết giáp hạm Yamato lớn nhất thế giới được hạ thủy ngày 16 tháng 12 càng làm người ta thêm tin tưởng. Con tàu này có chiều dài 263 mét, rộng 39 mét, trọng tải lên đến 64 ngàn tấn. Nó làm người ta nhớ đến chiến hạm chạy bằng hơi nước, do đô đốc Perry chỉ huy, cập cảng Nhật vào hăm 1852. Trọng tải của nó chỉ có 2.450 tấn, nhưng lúc đó người Nhật đã phát hoảng rồi. Lúc đó người Nhật mới chỉ có những chiếc ghe bầu mà thôi. Bây giờ Mĩ cũng không có chiếc tàu nào tương đương với Yamato. Do kích thước của kênh Panama, người Mĩ về nguyên tắc không đóng những chiếc tàu rộng hơn 33 mét. Nhưng đấy là “chuyện vặt”, người ta cho là chẳng nên nghĩ tới làm gì.

Thế là, chưa kết thúc cuộc chiến với Trung Quốc và chưa kịp khai thác những cánh đồng rộng lớn ở Mãn Châu thì Nhật đã lại khởi động một cuộc chiến tranh mới. Mặc dù đã kí hiệp ước ba bên, nhưng trên thực tế, Nhật không có đồng minh - nước này chiến đấu một cách đơn độc, không có những chiến dịch hiệp đồng tác chiến với quân đội Đức hay quân đội Ý. Các nước này cũng không giúp nhau về chiến cụ hay nguyên vật liệu. Vai trò đồng minh chỉ là lôi kéo lực lượng kẻ thù về phía mình mà thôi. Điều đó dĩ nhiên là có ý nghĩa, nhưng không phải là ý nghĩa quyết định. Đức không cho Nhật biết kế hoạch của mình, chính phủ Nhật chỉ biết Đức, tấn công Liên Xô sau khi tin tức đã được truyền đi trên đài phát thanh. Nhật cũng làm như thế khi tấn công Trân Châu cảng. Đấy là một chiến dịch tuyệt vời của đồng minh của Đức, nhưng hóa ra Nhật đã làm hại Đức. Nhật đã đánh bật gốc rễ của những người theo chủ nghĩa biệt lập, tức là những người cho rằng châu Âu phải tự giải quyết lấy công việc của mình. Quốc hội Mĩ thống nhất ủng hộ việc Mĩ tham gia liên minh các quốc gia chống Hitler. Đức, Ý, Nhật đang chiến đấu chống lại cả thế giới. Liên Xô cùng với Mĩ và Anh chiến đấu chống lại Đức và Ý. Nhật chiến đấu chống lại toàn thế giới, trong đó không có Liên Xô. Tuy tham gia vào những liên minh thù địch với nhau, nhưng Nhật và Liên Xô vẫn giữ đại sứ quán ở Moskva và Tokyo. Thật là một tình huống kì quặc và lắt léo cả về quân sự lẫn chính trị.

Người Mĩ hoàn toàn bất ngờ trước cuộc tấn công của Nhật. Mặc dù ngay từ đầu năm 1941, đại sứ Mĩ ở Nhật, ông Joseph Grew, đã báo cáo với Bộ Ngoại giao: theo thông tin chưa được kiểm chứng, hạm đội Nhật có kế hoạch bất ngờ tấn công Trân Châu Cảng. Nhưng lời cảnh báo đã bị bỏ qua vì người ta cho rằng không thể có khả năng, đấy là một hành động cực kì phi lí. Tương tự như thế, Stalin cũng bỏ qua thông báo của Richard Sorge về việc Đức tấn công Liên Xô vào cuối tháng 6 năm 1941.

Giới tinh hoa chính trị Mĩ dựa vào tính “hữu lí”. Họ cho rằng quan hệ với Nhật là rất xấu, nhưng ít người tin rằng sau khi đã sa lầy ở Trung Quốc và với sự chênh lệch quá lớn về tiềm năng kinh tế như thế mà Nhật lại dám mở thêm một mặt trận nữa. Nhưng giới tinh hoa chính trị của Nhật lại tính toán theo kiểu khác, quan điểm thực dụng chỉ đóng vai trò thứ yếu. Nói chung, họ cho rằng con người là nguồn lực quan trọng nhất và tinh thần Nhật Bản có thể làm nên những chuyện thần kì. Chính phủ Nhật Bản không dựa trên số liệu thống kê, mà lại dùng những lí lẽ hoàn toàn khác để lập chính sách. Họ tin vào chính luận điệu tuyên truyền của mình: tinh thần mạnh hơn xác thịt, tinh thần Nhật Bản mạnh hơn tinh thần các nước khác cho nên nhất định Nhật Bản sẽ chiến thắng. Nghệ thuật quân sự truyền thống của Nhật Bản khẳng định: phải tập trung chú ý vào mình chứ không phải vào đối thủ; trong chiến đấu, trước hết là phải thắng chính mình, lúc đó chiến thắng sẽ tự đến. Những quân nhân có tư duy tỉnh táo không thể địch lại được tâm trạng chung lúc đó. Những người có tư duy tỉnh táo, tức là những người nghi ngờ kết quả cuộc chiến, buộc phải đưa ra những lí lẽ khác nhằm ủng hộ cuộc chiến. Đô đốc Nagano nói: Nhật sẽ thua, nhưng nếu không chiến đấu thì sẽ đánh mất “tinh thần”, mà nước đã mất tinh thần thì không có tương lai*. Các nhà sử học phương Tây thường gọi cách tư duy như thế là “phiêu lưu”.

•

Crolye J. B. “Trật tự mới ở châu Á: một vài nhận xét về chủ nghĩa dân tộc Nhật thời tiền chiến” // Nhật Bản trong khủng hoảng. Trang 293.

Sau khi đã chính thức tuyên chiến, Thủ tướng Konoe* có bài phát biểu trên đài phát thanh, ông nói rằng một trong những lí do của cuộc chiến là sự kì thị đồng bào Nhật và Luật nhập cư năm 1941 ở Mĩ. Người Nhật nhập cư ở Mĩ bị đàn áp: họ bị bắt và bị tống giam ngay lập tức. 110 ngàn người ở các bang miền Tây bị đưa vào các trại tập trung nằm sâu trong nội địa. Thậm chí 134 người sống ở Alaska cũng bị bắt đi đày. Nhờ “sự quan tâm” của chính phủ nước mình, người Mĩ gốc Nhật, vốn là dân “loại hai”, đã trở thành kẻ thù và tội phạm của nước Mĩ. Kiều dân các nước đang đánh nhau với Mĩ (Đức và Ý) không phải chịu những sự kì thị như thế. Chính phủ Mĩ coi người Nhật không chỉ là kẻ thù mà còn là kẻ thù chủng tộc nữa.

•

Ở đây có lẽ có sự nhầm lẫn, thủ tướng lúc này là ông Tojo Hideki - ND.

Người Nhật ở chính quốc đã chờ đợi, đã ao ước và sợ hãi cuộc chiến tranh này. “Đất nước đã ngay lập tức bước qua ranh giới, đã bước qua biên giới thiêng liêng, chia cắt giữa ngày thường và vương quốc của lễ hội, đã bước vào vương quốc phải gọi là tầng trời thứ bảy. Cảm giác nhẹ nhàng và tự do xâm chiếm tâm hồn tất cả mọi người - đấy là cái cảm giác của một người, sau nhiều do dự, đã quyết định lao mình xuống vực và đang rơi rất nhanh xuống dưới”*.

Cuộc chiến ở Trung Quốc là chiến tranh không tuyên bố, vì vậy mà không phải là cuộc chiến “thực sự”. Nhưng giờ đây Nhật Bản đã dũng cảm bước vào một cuộc chiến thực sự. Giờ đây cuộc chiến ở châu Âu đã trở thành chiến tranh thế giới. Chính phủ Nhật gọi nó là Đại chiến ở Á Đông. Đây đúng là một cuộc chiến lớn, lớn nhất trong lịch sử Nhật Bản. Chính phủ Nhật Bản luôn luôn khẳng định: đây là cuộc chiến tranh nhằm tạo lập một trật tự mới ở Á Đông, nhưng chiến trận thì không dừng lại trên lãnh thổ Đông Á…

•

Yosie Hotta. Bức tượng. Bản dịch từ tiếng Nhật của Ya. Berlin và Z. Rakhim. Moskva: Nhà xuất bản văn học nước ngoài, 1962. Trang 17.

Tin về chiến thắng Trân Châu cảng làm nức lòng cả nước Nhật Bản. Takamura Tokaro (1883-1956), một nhà thơ lớn và là đương kim Chủ tịch ban thơ thuộc Hội nhà văn Nhật Bản viết:

Xin hãy nhớ: tháng mười hai, ngày tám.

Lịch sử thế giới sang trang.

Quyền lực Anh, Mĩ đang tan, đang tan -

…

Thề rút móng, nhổ răng quân thù

Trẻ già đàn ông đàn bà

Cùng đứng lên, kết đoàn, muôn người như một

Chiến đấu cho đến khi sạch bóng quân thù.

Xin hãy nhớ ngày lịch sử sang trang

Tháng mười hai, ngày tám.

Bài thơ chẳng có gì hay, nhưng nó phản ánh được tình cảm của nhân dân Nhật Bản, những người đang sục sôi lòng hận thù chủ nghĩa bá quyền thế giới của Anh và Mĩ. Chủ nghĩa bá quyền mà Nhật Bản nhất định sẽ tiêu diệt. Thời trai trẻ, Takamura từng là người sùng bái phương Tây, ông ta từng tỏ ra vui mùng vì đã thoát khỏi gông xiềng của những hình thức mĩ học Nhật Bản. Bây giờ là lúc đặt dấu chấm hết cho thái độ thân phương Tây. Cũng như thời trai trẻ, ông ta lúc nào cũng say sưa phủ nhận quá khứ. Cũng như trước đây, ông ta bao giờ cũng là tù nhân của thời đại vì trong mấy năm vừa qua ông đã đi đúng con đường mà nước Nhật đã đi qua. Thời trai trẻ ông ta đã vùng lên chống lại cha mình và những hủ tục trong gia đình, ông nói rằng Nhật Bản không công nhận cá nhân con người, nhưng bây giờ mọi chuyện đã hoàn toàn khác. Cha ông - ông Takamura Koun (1851-1934) - là một điêu khắc gia nổi tiếng, trong số “kiệt tác” của ông có cả bức tượng Saigo Takamori* và Kusunoki Masashige (1294-1336), người chiến sĩ trung thành với sự nghiệp của hoàng đế Go-Daigo và đã hi sinh trong một trận chiến đấu, những bức tượng đã trở thành biểu tượng của “tinh thần Nhật Bản”. Còn Kotaro, con trai ông, đã không chịu nổi gánh nặng chủ nghĩa cá nhân của chính mình và quyết định tự hòa tan vào gia đình toàn trị của nhân dân Nhật Bản. Nếu trước đây Kotaro sống trong thế giới của Verlain và Rodin thì nay ông ta lại say mê những chiến binh anh hùng thời quá khứ của Nhật Bản. Bây giờ mới đúng là cha nào con nấy. Thoát li thực tế và dùng trí tưởng tượng đầy thi vị để “tái tạo” thực tế là bản chất của nhận thức thời đó. Nói thi ca đã làm hại người Nhật là theo nghĩa như thế.

•

Saigo Takamori (1828-1877), một trong những võ sĩ samurai có nhiều ảnh hưởng - ND.

Say mê thơ phú, tin vào sức mạnh vô địch của thơ ca, sử dụng thơ làm lực lượng cải tạo thế giới là hiện tượng chung của tất cả các chế độ toàn trị thời đó - Đức quốc xã, Liên Xô hay Đế quốc Nhật thì cũng thế. Tuy nói về “thời đại mới”, nhưng đồng thời thơ ca lại quay về thời huyền thoại, khi mà thơ ca được dùng làm phương tiện cố kết nhân tâm và lễ nghi. Lúc này hàng ngàn nhà thơ không chuyên đã có thể tiếp xúc được với máy in. Chắc là họ phải vui khi thấy tên tuổi của mình xuất hiện trên sách báo. Nhưng có lẽ đấy không phải là cái chính. Quan trọng hơn là: chiến tranh đã cho một số người công khai thể hiện tình cảm mà trước đây, trong thời bình, họ không có điều kiện thể hiện. Nhận thức rằng mình đang đọc một bài thơ được toàn thể dân tộc sáng tác đã làm người ta choáng váng. Ai cũng có thể trở thành thi sĩ. Tuy nhiên, “cái chúng tôi” đã giết chết “cái ta”. Tuyển tập thơ, được xuất bản nhân dịp mở màn cuộc chiến, không đề tên tác giả. Lời nói đầu tập thơ đề nghị độc giả đọc to những vần thơ này*, nghĩa là đề nghị người ta trở về với thời kì chưa có chữ viết, thời kì xã hội folklore. Những buổi ngâm thơ được truyền đi hằng ngày trên đài phát thanh cũng có cùng mục đích như thế. Tất cả những việc đó tạo cho người ta cảm giác gắn bó: “một đất nước - một gia đình”. Chết không còn đáng sợ nữa. Nói đúng ra, hòa tan vào dân tộc chính là từ bỏ cái tôi và sẵn sàng chết. Khả năng “gắn kết” của thi ca được sử dụng không phải nhằm xây dựng tình bác ái trên toàn thế giới mà nhằm tạo ra ranh giới giữa “ta” và “địch” lại là vấn đề khác. Thuộc về “ta” là may, còn phe “địch” là rủi. Người Nhật cho rằng họ gặp may vì được sinh ra ở Nhật Bản.

•

Tsuboi Hideko. “Jojo to senso.” // Doin, Teiko, Yokusan. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 212.

Một cuốn sách giáo khoa thời đó dẫn lời cậu học trò giả tưởng như sau: “Theo lệnh của hoàng đế, nhân dân ta đã bắt đầu tạo dựng một đất nước mới. Quân đội anh hùng và toàn thể nhân dân phải trở thành một quả cầu lửa và tiến lên phía trước. Chúng ta, một dân tộc còn rất trẻ, đang sống trong giai đoạn vĩ đại của thế giới… “Mẹ ơi, hôm nay con mới thật sự hiểu rằng Nhật Bản là một đất nước vĩ đại”. Bà mẹ trả lời: “Thật là những lời tuyệt diệu làm sao. Mẹ có cảm giác như cánh cửa của hang trời đang mở ra ngay trước mắt mẹ””*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Tokyo: Iwanami, 2001. Trang 121.

Bà mẹ trong câu chuyện trên đã nhắc đến một truyền thuyết của Thần đạo. Theo truyền thuyết, giận người anh tên là Susanoo, nữ thần Mặt Trời Amaterasu đã trốn vào hang trời, và bóng đêm đã bao phủ lên toàn bộ trái đất. Nhưng sau này bà lại xuất hiện… Từ lâu, người nước ngoài vừa ngạc nhiên vừa thích thú nhận xét rằng đường phố Tokyo tràn ngập ánh sáng - không có thủ đô nào trên thế giới sáng chói như thế. Người nước ngoài lấy làm ngạc nhiên vì về mức độ phát triển Nhật dường như không thể tranh đua danh hiệu là thủ đô của ánh sáng trên thế giới. Nhưng người Nhật lại nghĩ khác. Họ cho rằng một đế chế với người đứng đầu là dòng dõi của nữ thần Mặt Trời thì ánh sáng là đặc điểm tối quan trọng. Người ngoại quốc ngạc nhiên vì ban đêm Tokyo rất sáng. Họ không thể ngờ rằng một ngày nào đó ánh đèn đêm ở Tokyo có thể biến thành một quả cầu lửa.

Mặc dù Nhật đã trở thành nước phát triển nhất ở châu Á, nhưng người Mĩ và người châu Âu vẫn cho rằng người Nhật chưa thể sánh ngang với họ. Đúng là Nhật đã chiếm ưu thế ở Viễn Đông, nhưng là giữa người châu Á với nhau mà thôi. Nhiều người thực sự tin rằng do đôi mắt ti hí và chữ tượng hình nên mắt người Nhật rất kém, không thể bắn trúng được mục tiêu. Do thiếu ăn cho nên lính Nhật rất thấp bé, không thể địch được các tráng sĩ phương Tây. Vì vậy, trước khi Trân Châu cảng bị tấn công ít người nghĩ rằng Nhật dám khởi sự trước. Cuộc chiến tranh Nga-Nhật đã bị rơi vào quên lãng. Người châu Âu đã quen nghĩ rằng bao giờ họ cũng là người ra tay trước. Chàng phi công Futida, người trực tiếp chỉ huy vụ không kích hạm đội Mĩ ở Trân Châu cảng, khi nhìn thấy cảnh thanh bình trên các cọn tàu của Mĩ nằm trong cảng đã phải thốt lên: “Chả lẽ bọn Mĩ chưa bao giờ nghe nói tới cảng Lữ Thuận hay sao?” Chỉ có một câu trả lời: chưa! Không chỉ Mĩ mà cả phương Tây đều cảm thấy choáng váng. Nhật Bản không chỉ tấn công Trân Châu cảng một cách “tàn bạo” mà còn dám liều lĩnh chen chân vào cái thế giới còn khá xa lạ đối với họ.

Trên thực tế, thiệt hại của hạm đội Mĩ hóa ra không phải là thảm họa: chỉ có 2 thiết giáp hạm là USS Arizona và USS Oklahoma, 6 tuần dương hạm loại nhỏ, 1 khu trục hạm và 242 máy bay bị phá hỏng hẳn mà thôi. Các phương tiện kĩ thuật còn lại đều đã được sửa chữa. Gần 3 ngàn người, cả quân sự lẫn dân sự thiệt mạng. Với tiềm năng cực kì to lớn, cả về kinh tế lẫn quân sự, như Mĩ thì đấy là thiệt hại không đáng kể. Đấy là nói về phương diện chiến lược. Nhưng sự “liều lĩnh” của Nhật đã làm người Mĩ choáng váng thật sự. Tin tức nói rằng ngày 11 tháng 12 cả Đức và Ý đều tuyên chiến với Mĩ cũng không làm người ta choáng váng đến thế. Nhưng Hitler lại tỏ ra vô cùng hân hoan; nhân dịp này, ông ta gọi người Nhật là “một dân tộc cao thượng, một dân tộc có lịch sử chứa đầy chân lí và lẽ công bằng”.

Các sự kiện phát triển với tốc độ của ánh sáng.

Ngày 10 tháng 12 năm 1941, 50 ngàn binh lính Nhật đổ bộ vào Philippines. Đối địch với họ là 22 ngàn lính Mĩ và 100 ngàn binh lính Philippines. Thế mà ngày 2 tháng 1 năm 1942, quân Nhật đã chiếm được Manila. Lúc đó quân Mĩ đã mất những căn cứ tiền tiêu trên các đảo Guam (10 tháng 12), Wake (22 tháng 12) và Gilbert. Lúc này tất cả các căn cứ quân sự của Mĩ đều nằm rất xa Nhật, không thể đe dọa được lãnh thổ của Nhật nữa. Tướng Douglas MacArthur, người chỉ huy công cuộc phòng thủ Philippines, đã phải bỏ chạy một cách nhục nhã khỏi Úc vào tháng 3 năm 1942. Là người say mê những bộ phim Hollywood, khi bỏ chạy ông ta còn nói: “I shall return*”. Ổ đề kháng cuối cùng của liên quân Mĩ-Philippines bị đè bẹp vào tháng 5.

•

Tôi sẽ trở lại, tiếng Anh trong nguyên tác - ND

Ngày 16 tháng 12, quân Nhật chiếm đảo Selebes và các mỏ dầu của Hà Lan trên đảo Borneo. Bây giờ họ không còn phải lo về vấn đề nhiên liệu nữa. Ngày 25 tháng 12, đơn vị đồn trú ở Hồng Công hạ vũ khí đầu hàng. Người Anh cho rằng đơn vị này có thể cầm cự được nửa năm, nhưng hóa ra nó chỉ đủ sức kháng cự có 18 ngày. Ngày 22-23 tháng 12, quân đổ bộ bằng đường biển đã chiếm được căn cứ hải quân Rabaul của quân đội úc trên đảo New Britain (thuộc Papua New Guinea - ND). Ngày 9 tháng 2 năm 1942, Nhật bắt đầu tấn công Singapore, tiền đồn của Anh ở Đông Nam Á. Nếu tấn công từ phía biển thì Singapore giống như một pháo đài được bảo vệ khá chắc chắn. Nhưng nếu tấn công từ phía lục địa thì nó lại gần như bất lực. Không ai tin rằng địch quân sẽ xuất phát từ bán đảo Malacca, tức là phải vượt qua một khu rừng rậm, được cho là bất khả đối với các loại vũ khí hạng nặng. Nhưng lực lượng bộ binh Nhật di chuyển trên những chiếc xe đạp, được gọi là “bánh bạc”, đã tiến tới được bờ đảo. Churchill tức điên lên, ông cho rằng chuẩn bị lực lượng phòng thủ như thế thì có khác gì đóng tàu mà không làm đáy. Người Anh đã biến Singapore thành căn cứ hải quân quan trọng nhất của mình ở Viễn Đông, nhưng họ không có đủ lực cũng như thời gian để trang bị cho căn cứ này một hạm đội theo đúng nghĩa của nó. Trên cả khu vực Thái Bình Dương họ chỉ có một thiết giáp hạm HMS Prince of Wales, một tuần dương hạm Repulse và bốn tàu phóng lôi. Tất cả đều bị đánh chìm trong vịnh Thái Lan vào ngày 10 tháng 12. Không quân đánh chìm được cả một đoàn tàu chiến đang di chuyển trên biển. Đây là trường hợp đầu tiên trong lịch sử chiến tranh không cần đến vũ khí hạng nặng. Niềm vui còn tăng lên gấp nhiều lần vì Tuyên ngôn Đại Tây Dương được kí trên trên boong của chính chiến hạm này. Chẳng bao lâu sau mấy tuần dương hạm và một tàu sân bay Hermes nữa của Anh cũng bị đánh chìm. Ấn Độ Dương không còn là “ao nhà” của nước Anh nữa.

Quân Nhật muốn chiếm Singapore vào ngày 11 tháng 2 - trùng với lễ kỉ niệm 2.602 năm ngày lập quốc. Nhật tuyên chiến với Nga cũng vào ngày này cách đây 58 năm. Nhưng “mãi” đến ngày 14 tháng 2 lực lượng đồn trú ở Singapore mới chịu đầu hàng đội quân của tướng Yamashita Tomoyuki. Gần 100 ngàn sĩ quan và binh lính Anh bị bắt làm tù binh. Nhân dân Nhật Bản đã không nhận được món quà đúng vào lúc họ mong muốn. Nhưng phần hai của kế hoạch vẫn được giữ nguyên - Singapore được đổi tên là Syonan-to (tiếng Nhật: Shōnan-tō), tức là Hòn đảo của ánh sáng ở phương Nam. Chữ tượng hình đầu trong tên hòn đảo cũng là chữ đầu trong niên hiệu của triều đại*. Hai năm trước có lệnh cấm sử dụng các từ ngữ có nguồn gốc từ tiếng Anh. Bây giờ đến lượt lãnh thổ châu Á được giải phóng khỏi ách thống trị của quân đội Anh.

•

Tên hòn đảo trong tiếng Nhật là Shōnan-tō còn hoàng đế Nhật là Shōwa - ND.

Shigemitsu Mamoru (1887-1957), nguyên đại sứ Nhật ở Nga và là Bộ trưởng Ngoại giao trong tương lai, một người được coi là theo đường lối “mềm mỏng”, tuyên bố rằng “hình tròn mặt trời” của Nhật và chữ thập ngoặc của quốc xã sẽ gặp nhau ở vịnh Persia trong một ngày không xa. Nhưng phản ứng của Hitler trước việc thất thủ Hồng Công và Singapore đã làm người ta choáng váng: ông ta nói “rất lấy làm tiếc”. Lúc đó ông ta còn nghĩ đến việc nhanh chóng bóp chết Liên Xô và dàn hòa với Anh.

Ngày 18 tháng 2, Chiêu Hòa cưỡi con ngựa có tên là Tuyết Trắng đi lên cầu Nijubashi trước đám đông đang rất phấn khích trước việc chiếm được Singapore. Các tờ báo Nhật đăng tin thắng trận, vào ngày mồng 8 hằng tháng bao giờ cũng đưa lên trang nhất Đạo dụ tuyên chiến của hoàng đế Chiêu Hòa. 6 triệu người đã được xem bộ phim tài liệu nói về sự thất thủ của Singapore. Để cho họ nhớ kĩ chiến thắng và có bằng chứng cụ thể về sự cải thiện điều kiện sống sau khi tiếp cận được với những nguồn lực mới, người ta đã phát thêm cho dân chúng một ít dầu hỏa, còn ngày 29 tháng 4 (ngày sinh của Chiêu Hòa) thì phát cho trẻ em mấy quả bóng được làm từ cao su chở về từ Đông Nam Á. Đây quả thật là món quà trời cho vì bóng cao su là của hiếm, từ lâu trẻ con đã phải chơi những quả bóng quấn bằng giẻ rách rồi. Nhưng những vụ thảm sát kiều dân Trung Quốc ở Singapore thì không thấy ai nói tới. Họ bị bắn, thậm chí bị trói lại rồi vứt xuống biển. Chì cũng phải tiết kiệm.

Việc thất thủ Singapore có ý nghĩa không chỉ về mặt chiến lược - Anh và Mĩ chỉ còn giữ được những căn cứ ở Úc. Việc thất thủ Singapore còn có ý nghĩa tâm lí cực kì to lớn: 138 ngàn quân Anh (kể cả người Ấn) bị giết, bị thương hoặc bị bắt làm tù binh, trong khi Nhật chỉ mất có 10 ngàn. Ngày 20 tháng 2, Nhật chiếm đảo Timor, ngày 5 tháng 3 họ vào được Batavia* (trên đảo Java), sau đó vài ngày họ lại chiếm được đảo Bougainville, hòn đảo lớn nhất trong quần đảo Solomon. Ngày 8 tháng 3, đến lượt Rangoon* thất thủ. Quân Anh chạy sang Ấn Độ, Nhật kiểm soát hoàn toàn miền Nam Miến Điện. Ngày 29 tháng 4, quân Nhật cắt đứt con đường nối giữa Miến Điện và Trung Quốc, được dùng làm đường vận tải chiến cụ cho quân đội Tưởng Giới Thạch. Các căn cứ quân sự của Anh ở Ceylon* cũng bị không quân Nhật đánh cho tan tành, số chạy thoát thì phải chuyển sang đóng tại Đông Phi. Học sinh Nhật Bản mua những tấm bản đồ cùng với túi cờ Nhật và tàu chiến của địch. Tàu chiến thì gắn vào những địa điểm chúng bị đánh chìm, còn cờ thì gắn ở những vị trí mà quân Nhật vừa chiếm được. Một số cậu học trò sốt ruột đã mang “vòng mặt trời” Nhật Bản gắn lên cả nước Úc. Chúng tin tưởng tuyệt đối rằng quân đội Nhật nhất định sẽ giành được chiến thắng*.

•

Nay là Jakarta - thủ đô của Indonesia - ND.

•

Thủ đô Burma - ND.

•

Nay gọi là Sri Lanka - ND.

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Trang 148.

Mãi đến cuối tháng Giêng, Nhật mới tuyên chiến với Hà Lan. Lúc đó Hà Lan đã là một tỉnh của Đức quốc xã, và Nhật hi vọng vào sự “thông cảm” của viên toàn quyền Đông Ấn*. Trước đó, họ đã đạt được “sự thông cảm” như thế với viên toàn quyền người Pháp ở Đông Dương. Nhưng điều đó đã không xảy ra - chính quyền thuộc địa Hà Lan đã tự tuyên chiến với Nhật. Phải làm gì bây giờ? Quyết định được đưa ra: phải đập tan sự kháng cự của các đơn vị Hà Lan. Ngày 15 tháng 3, Nhật đã chiếm được các thuộc địa của Hà Lan. Những cái đầu nóng của Nhật Bản bắt đầu nghĩ đến việc đầu hàng không thể tránh khỏi của Mĩ - việc đầu hàng nhất định phải được kí kết ở Nhà Trắng.

•

Tiếng Anh: Indies hay East Indies hoặc East India là một thuật ngữ dùng để chỉ các đảo của Đông Nam Á, đặc biệt là quần đảo Mã Lai. Ở đây ý nói các thuộc địa của Hà Lan trong vùng Đông Nam Á - ND.

Tổng hành đinh quân đội Nhật không phối hợp kế hoạch tác chiến với Đức, vấn đề giúp đỡ về quân sự và vật chất cũng không được nói tới - Nhật và Đức tiến hành hai cuộc chiến tranh hoàn toàn độc lập với nhau. Nhưng thắng lợi vang dội của quân Đức ở châu Âu đã buộc các nước trong liên minh chống phát xít cùng lúc phải chiến đấu trên mấy mặt trận. Mặt trận chính dĩ nhiên vẫn là châu Âu. Cho nên cuộc tấn công của quân đội Nhật đã không gặp phải sự kháng cự đúng tầm, họ tiến nhanh như vũ bão. Lính bản xứ trong quân đội của các nước thuộc địa hoàn toàn không muốn chiến đấu. Trong hàng thế kỉ chiếm đóng, các nước chính quốc đã không làm cho “dân bản xứ” hiểu được rằng họ là những người bảo vệ đất nước của mình. Đến mùa xuân năm 1942, Nhật đã kiểm soát được lãnh thổ rộng 3,8 triệu km², với dân số là 150 triệu người. Cuộc tấn công chớp nhoáng đã thành công: Nhật chỉ mất ba khu trục hạm, 150 máy bay và 20 ngàn lính, nhưng đã loại khỏi vòng chiến 300 ngàn lính đối phương, đã chiếm được một loạt vị trí tiền tiêu và tiếp xúc được với các nguồn nguyên liệu - chủ yếu là dầu hỏa, mangan, crom, cao su trong vùng Đông Ân, thiếc (một phần ba sản lượng thế giới), cao su tự nhiên (40% sản lượng thế giới) và bauxite ở Malaysia. Nhưng bây giờ lại xuất hiện vấn đề kiểm soát những khu vực rộng lớn với hàng triệu dân. Thắng lợi quân sự là rất to lớn, nhưng chiến tranh thì vẫn tiếp tục.

Ngày 18 tháng 4 năm 1942,16 máy bay Mĩ xuất phát từ tàu sân bay USS Hornet do đại tá Doolittle chỉ huy đã bay được đến bầu trời Nhật Bản. Cuộc không kích không gây ra thiệt hại lớn, chỉ có 50 người chết. Nhưng lực lượng phòng không Nhật tỏ ra hoàn toàn bất lực - cả Tokyo, Nagoya lẫn Kobe đều không bắn hạ được chiếc nào. Đấy là dấu hiệu cực kì xấu - quân đội Nhật đã chứng tỏ rằng họ biết tấn công, nhưng lại không biết phòng thủ. Đô đốc Yamamoto phải vào hoàng cung và xin lỗi hoàng đế Chiêu Hòa. Máy bay Mĩ không có đủ nhiên liệu, họ phải bay về phía các sân bay của quân đội Quốc Đân đảng, nhưng có một số người đã bị Nhật bắt làm tù binh. Nhật đã hành quyết ba trong tám phi công bị bắt, nhưng những biện pháp quyết liệt nhằm cải thiện khả năng phòng không thì lại không được thực hiện.

Cuộc không kích của Doolittle đã làm người Nhật choáng váng. Những bộ phim trước chiến tranh đã cho người ta thấy trước khả năng những thành phố Nhật sẽ bị ném bom và đã chuẩn bị cho dân chúng đón nhận những khó khăn của thời chiến và những vụ ném bom của kẻ thù, nhưng không kích thật sự vẫn đáng sợ hơn là cảnh trong phim. Cuộc không kích của Doolittle buộc quân đội Nhật phải mở những cuộc tấn công mới trên lãnh thổ Trung Quốc. Mục đích chính là phá hủy các sân bay, không cho máy bay Mĩ hạ cánh trên đất Trung Hoa. Nhiệm vụ đã hoàn thành, cho đến năm 1944 người Nhật không còn bị máy bay kẻ thù quấy rối nữa.

Xét về nhiều khía cạnh, cuộc không kích do Doolittle chỉ huy là cuộc tấn công có tính tượng trưng. Sự phá hoại về mặt vật chất chỉ có tính tượng trưng, nhưng nó đã cho thấy sự yếu kém của quân đội Nhật trong lĩnh vực phòng thủ và tình báo. Người Nhật cho rằng tất cả máy bay ném bom của Mĩ đều đỗ ở sân bay trên đảo Midway Atoll ở giữa Thái Bình Dương cho nên đã đưa gần như toàn bộ hạm đội của mình sang hướng đó. Yamamoto Isoroku hi vọng sẽ “đánh một trận tổng lực” ở đây và lập tức thắng được cuộc chiến trên biển. Họ vẫn còn nhớ chiến thắng vang dội ở Tsushima, và trong cuộc chiến tranh này bộ chỉ huy quân đội Nhật đã nhiều lần nói tới trận đánh “quyết định”, nhưng chiến lược “của trận đánh tổng lực” đã lùi xa vào dĩ vãng rồi. Chiến tranh trên Thái Bình Dương là cuộc chiến tiêu hao, gồm nhiều chiến dịch nhỏ. Không có trận nào tương tự trận chiến diễn ra ở Stalingrad. Có thể hiểu được tính toán của Yamamoto: là một chiến lược gia tuyệt vời, ông ta biết rằng Nhật không có cơ hội thắng trong một trận chiến kéo dài. Nhưng các chiến lược gia ở Washington và London cũng biết như thế.

Lúc này người Mĩ đã giải được mã của Nhật, máy vô tuyến định vị của họ kịp thời thông báo về những vụ không kích. Tóm lại, họ sẵn sàng đón tiếp quân địch - ngày 4 tháng 6 năm 1942, Nhật bị thiệt hại nặng nề: 4 hàng không mẫu hạm cỡ lớn (Mĩ chỉ mất 1) và 322 máy bay. Midway vẫn nằm trong tay quân Mĩ. Đô đốc Nagumo, người anh hùng Trân Châu cảng, trực tiếp chỉ huy chiến dịch Midway đã bị thất bại thảm hại. Bây giờ trong tay bộ chỉ huy Nhật chỉ còn 1 hàng không mẫu hạm lớn và 4 hằng không mẫu hạm nhỏ. Mĩ có 3 hàng không mẫu hạm lớn. Trong khi đó, trong cuộc chiến trên biển, chính lực lượng không quân trên các hàng không mẫu hạm lại đóng vai trò quyết định. Tuy thất bại, nhưng ở trong nước Nhật mọi việc lại được trình bày như thể họ đã thắng.

Bộ chỉ huy Nhật cảm thấy được đền bù phần nào về mặt tâm lí khi họ chiếm được hai hòn đảo Kiska và Attu không người ở trong quần đảo Aleut (gần Alaska, Mĩ - ND). Chiến dịch này đã tạo được tiếng vang lớn trong cả hai nước - đây là lần đầu tiên (và cũng là cuối cùng) quân Nhật đặt chân được lên đất Mĩ. Nhưng chiến thắng này lại là điềm báo trước của thất bại. Trong trận này, người Mĩ đã bắt được chiếc máy bay tiêm kích Zero (bị buộc phải hạ cánh). Sau khi nghiên cứu kĩ chiếc máy bay của Nhật, họ đã bắt tay vào cải tiến lực lượng không quân và cho ra lò máy bay tiêm kích Hellcat. Hellcat tốt hơn Zero về mọi phương diện. Không có gì lạ: động cơ Hellcat có công suất 2.000 mã lực, trong khi Zero chỉ có công suất 955 mã lực.

Chiến dịch Midway đặt dấu chấm hết cho một loạt chiến thắng dễ dàng của quân đội Nhật. Ngày 11 tháng 7, Bộ tổng tham mưu quyết định ngừng tấn công trên khu vực Nam Thái Bình Dương - cần phải “củng cố chiến quả”, nghĩa là củng cố tại những khu vực đã chiếm được. Căn cứ hải quân, ở Rabaul (Papua New Guinea - ND) và một số nơi khác bắt đầu được xây dựng. Ngày 25 tháng 7, Nhật từ chối đề nghị cùng Đức tham gia tấn công Liên Xô. Thật là một sự thận trọng hiếm có. Chiến dịch đánh chiếm cảng Morsby (Papua New Guinea - ND), một cứ điểm quan trọng của quân đồng minh, cũng bị hủy bỏ. Đầu tháng 8,19 ngàn lính thủy đánh bộ Mĩ đổ bộ lên đảo Guadalkanal (thuộc quần đảo Solomon, do quân Nhật chiếm). Đây là căn cứ được bộ chỉ huy Nhật coi là bàn đạp cho việc đổ quân vào lục địa Úc châu. Tháng 2 năm 1943, sau khi mất 892 máy bay và gần 2 ngàn phi công, quân Nhật rút khỏi Guadalkanal. Thiệt hại tổng cộng là 25 ngàn quân. Mĩ và đồng minh mất 7 ngàn quân.

Đến lúc này, máy bay và tàu ngầm Mĩ đã đánh chìm số tàu chở hàng của Nhật với tổng trọng tải lên đến 850 ngàn tấn. Đấy là điều cực kì bất lợi đối với Nhật vì những con tàu này không chỉ làm công tác hậu cần cho quân đội mà còn được dùng để chuyên chở những mặt hàng nguyên liệu chiến lược cho chính Nhật Bản. Đáp lại, Nhật tìm cách bóp nặn tối đa công suất của ngành đóng tàu - có cả những con tàu vận tải bằng gỗ, hoàn toàn bất lực trước hỏa lực của địch, cũng được xuất xưởng. Trong khi đó, Nhật lại không chú ý đến những con đường giao thông không được bảo vệ tốt của đối phương. Đáng lẽ phải chiến đấu với lực lượng vận tải Mĩ, tàu ngầm Nhật Bản lại chuyển sang hoạt động trong lĩnh vực tình báo và cung ứng (buộc phải cung ứng) cho các đơn vị đóng trên những hòn đảo bị quân Mĩ vây hãm.

Nền kinh tế Mĩ đã thích ứng được với điều kiện chiến tranh. 13 hàng không mẫu hạm hạng nặng và 15 hàng không mẫu hạm hộ tống chuẩn bị được hạ thủy. Trong khi đó, ở Nhật chỉ có 6 hàng không mẫu hạm đang được đóng. Tiến độ sản xuất máy bay cũng diễn ra tương tự: năm 1943 Mĩ xuất xưởng 86 ngàn máy bay, trong khi Nhật chỉ sản xuất được có 16,5 ngàn chiếc. Đây là sự kiện có ý nghĩa quyết định: lực lượng bộ binh thiện chiến của Nhật bị đẩy ra bên lề - người Mĩ không có ý định đánh nhau trên đất liền và không muốn đánh giáp lá cà với quân Nhật. Thời gian đã không còn ủng hộ người Nhật nữa.

Nhưng người Mĩ không tiến hành những cuộc tấn công có ý nghĩa quyết định, họ vẫn tiếp tục tung lực lượng chủ yếu sang chiến trường châu Âu. Mặc dù năm 1943 không có trận đánh lớn nào trên mặt trận Thái Bình Dương - nhưng cũng như ở châu Âu - đây là năm bản lề của cuộc chiến.

Sau khi Ý đầu hàng (ngày 8 tháng 9), hiệp ước ba bên trở thành hiệp ước giữa hai nước. Lại thêm một lí do nữa để người ta trút sự tức giận lên người Âu châu. Báo chí Nhật Bản nhất loạt lên án sự phản bội đểu giả của người Ý - nước này đã đầu hàng mà không thèm quan tâm đến hai đồng minh là Nhật và Đức. Năm 1943, quân đội Đức bị thất bại thảm hại trên mặt trận Stalingrad. Chính Nhật cũng đang mất dần những vùng lãnh thổ mà nước này vừa chiếm được. Quân đội Nhật đã rút khỏi quần đảo Solomon. Nhật còn mất thêm quần đảo Gilbert*, đảo Attu và Kiska. Đơn vị đồn trú ở Attu bị tiêu diệt hoàn toàn, còn quân đồn trú ở Kiska thì rút lui dưới màn sương mù dày đặc, quân Mĩ không biết và tiếp tục ném bom hòn đảo không người. Trò láu cá vặt đã thành công, nhưng họ không còn hi vọng thắng trong những trận chiến một mất một còn nữa. Với việc mất hai hòn đảo Attu và Kiska, cuộc chiến trên vùng Bắc Thái Bình Dương đã kết thúc; nhưng, để đề phòng những cuộc tấn công từ phía Bắc xuống, Nhật bắt đầu củng cố lực lượng phòng thủ trên quần đảo Kurilsk*. Nhật đã chuyển sang giai đoạn phòng vệ-rút lui. Quyết định thu nhỏ biên giới phòng ngự được đưa ra vào ngày 30 tháng 9. Biên giới phòng ngự hiện thời đi qua quần đảo Bonin* - Iwo Jima - quần đảo Mariana (thuộc Miến Điện) - Philippines - Đông An (Indonesia) - quần đảo Andaman - quần đảo Nicobar*. Lãnh thổ của đế chế đã “mềm như vỏ quả cam”.

•

Quần đảo gồm 16 đảo ở Thái Bình Dương - ND.

•

Hiện thuộc tỉnh Sakhalin của Nga (tiếng Nga: Kurilsk, tiếng Nhật gọi là Shana). Nga và Nhật đang tranh chấp quyền sở hữu những đảo này- ND.

•

Bonin (tiếng Nhật: Ogasawara), là quần đảo gồm hơn 30 đảo nhỏ trên Thái Bình Dương - ND.

•

Andaman và Nicobar, là hai quần đảo trên vịnh Bengal đều thuộc Ấn Độ - ND.

Cái chết của đô đốc Yamamoto Isoroku là sự kiện mang tính điềm báo. Máy bay của ông ta đã bị không quân Mĩ bắn hạ trên vùng trời quần đảo Solomon ngày 18 tháng 4 năm 1943. Người Mĩ biết khá rõ kế hoạch của vị tổng chỉ huy lực lượng hải quân Nhật Bản. 18 máy bay Mĩ xuất kích sau khi giải mã được chương trình thị sát các đơn vị tiền tiêu của ông này và họ đã không bỏ lỡ thời cơ. Mãi đến ngày 21 tháng 5 ở Nhật người ta mới đưa tin về cái chết của vị đô đốc hải quân này. Nhiều người coi đấy như là bi kịch của chính mình, nhiều người khóc ngay trên đường phố. Nhờ cuốn nhật kí của Ugaki Matome, phó đô đốc và cũng là người hộ tống Yamamoto nhưng ngồi trên một chiếc máy bay khác, mà người ta biết được chi tiết chuyến đi thị sát và cái chết của ông này.

Người ta đã lợi dụng cái chết của Yamamoto cho một chiến dịch tuyên truyền mới. Ngày 4 tháng 7, xã luận trên tờ Asahi viết rằng nếu một vị chỉ huy hàng đầu của Anh, Mĩ thiệt mạng thì chắc chắn họ sẽ không nói; nhưng Bộ Tổng tham mưu Nhật Bản, những người luôn tin tưởng vào chiến thắng và nhân dân, đã không giấu giếm sự thật.

Ngày 5 tháng 6, linh cữu của Yamamoto được an táng trọng thể ở Tokyo. Cũng ngày này cách đây 9 năm, đô đốc Togo (1848-1934), người hùng của cuộc chiến Nga-Nhật cũng được an táng trong thành phố này. Họ được an táng trong hai nghĩa trang nằm cạnh nhau. Linh cữu của Yamamoto được quản trong câu lạc bộ hải quân, trong 7 ngày diễn ra lễ tang đã có khoảng 200 đến 300 ngàn người đến viếng. Theo cảm tưởng của nhân viên hãng phát thanh thực hiện phóng sự trực tiếp từ nơi diễn ra tang lễ thì: “Giọng nói đều đều đượm buồn của người xướng ngôn viên vượt qua Thái Bình Dương, truyền lên phía bắc và xuống phía nam, đến cả các nước phe trục và những quốc gia thù nghịch xa xôi, đâu đâu cũng thấy được hơi thở, đầy đau buồn và uất hận, của nhân dân Nhật Bản”*. Mặc cho những ẩn dụ mang tầm vũ trụ như thế, tượng của Yamamoto chỉ được làm bằng xi măng chứ không được đúc bằng đồng. Chiến tranh đang diễn ra, đất nước đang cần kim loại.

•

Yamamuro Kentoku. Gunsin. Kindai nihon-ga unda eiyutati-no kiseki. Trang 307.

Dù các nhà văn, nhà báo có thi vị hóa cái chết của Yamamoto thế nào đi nữa thì nó vẫn cứ là dấu hiệu của sự thất bại đang đến gần. Đất nước điên cuồng tìm nguồn nhân lực mới. Năm 1943, bộ chỉ huy quân đội Nhật buộc phải từ bỏ một trong những niềm tin vững chắc nhất của mình: cầm súng là nhiệm vụ vinh quang chỉ dành riêng cho người Nhật. Bây giờ người Triều Tiên cũng phải đi nghĩa vụ quân sự. Trước đó (kể từ năm 1938) quân đội chỉ nhận lính tình nguyện người Triều Tiên. Nhưng tình hình trên mặt trận quân sự buộc người ta phải từ bỏ một số quan điểm về sắc tộc của mình. Từ tháng 4 năm 1942, quân đội cũng chỉ nhận những người tình nguyện Đài Loan - chiến dịch khủng bố do quân đội Nhật tiến hành trên đại lục làm cho việc gọi nghĩa vụ quân sự ở Đài Loan trở thành việc làm vô ích. Vì vậy, lính tình nguyện thường không phải là người gốc Hán mà là dân bản địa có nguồn gốc từ Malaysia. Còn chính tại Nhật thì tuổi nhập ngũ cũng được hạ từ 20 xuống 19 và chỉ những người trên 45 mới hết hạn nghĩa vụ. Nhưng không ai cấm những người thanh niên yêu nước nhập ngũ sớm hơn.

Người ta phải dùng điện báo để gọi lính nhập ngũ. Thanh niên chết trận ngày một nhiều hơn. Lính quân bưu mang về cho thân nhân người tử trận một cái hộp nhỏ bọc vải trắng - đấy là cách chôn cất theo kiểu Nhật. Ai cũng nghĩ đấy là hòm đựng di hài của tử sĩ. Nhưng khó mà biết trong đó có gì. Trong điều kiện chiến tranh, không phải lúc nào cũng có thể thiêu được. Nhưng đối với người Nhật thì điều quan trọng là con đường trên thế gian của người chiến binh đã hoàn thành bằng chuyến trở về nhà của anh ta. Dù có thể đấy chỉ là di hài. Hay đấy có thể chỉ là cái được coi là di hài của anh ta. Người ta gọi một cách long trọng là okotsu - “những chiếc xương cao quý”.

Năm 1943 bắt đầu xuất hiện tình trạng khan hiếm lương thực, thực phẩm; xuất hiện “bọn con phe” và “đầu cơ tích trữ”. Thủ tướng Tojo thăm trường nông nghiệp ở huyện Mite và đã phê bình lãnh đạo nhà trường vì ở đây đang tiến hành lựa chọn các giống hoa hồng. Ông ta thậm chí còn gào lên rằng bây giờ không phải là lúc ngắm hoa. Cần phải trồng rau và nuôi thỏ*. Quán café và khách sạn chỉ phục vụ những người có phiếu. Tạp chí bắt đầu cho in hình những loài côn trùng có thể ăn được. Trước đây chuồn chuồn là đối tượng của thi hứng, nhưng nay người ta bảo dân ăn ấu trùng của nó. Tương lai hứa hẹn những thử thách khủng khiếp, chẳng hề có chút thi vị nào.

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Trang 125.

MÀN 2
HÌNH ẢNH KẺ THÙ:
BIẾN THÀNH QUỶ SỨ DƯỚI VẺ NGÃ ÁI

Sách báo không chỉ mô tả cuộc chiến mà các bên đối địch đang tham gia, mà còn mô tả cả người Nhật thời chiến nữa. Người Nhật ở tiền tuyến và hậu phương. Cuộc sống và tình cảm của họ. Nỗi nhớ nhà và nhớ người thân. Mô tả cuộc đấu tranh của họ, mà theo truyền thống thì là cuộc đấu tranh với chính mình. Các lí thuyết gia say mê nghệ thuật quân sự theo phái Thiền tông khẳng định rằng điều quan trọng trong một trận đánh là chiến thắng chính mình. Lúc đó kẻ địch sẽ phải thúc thủ. Nếu nhà văn hay những người làm phim phải mô tả cái chết thì đấy là cái chết của người Nhật chứ không phải của kẻ thù.

Những bộ phim thời sự tài liệu, được chiếu trong rạp, bao giờ cũng nói đến những chiến thắng huy hoàng của quân đội Nhật. Nhưng những bộ phim truyện chiếu sau đó thì lại thường nói đến những khó khăn và bi kịch mà người lính Nhật trên mặt trận phải vượt qua. Ruth Benedikt (1887-1948), một nhà nhân loại học nổi tiếng người Mĩ, sau này đã viết trong cuốn Hoa cúc và thanh gươm ồn ào một thời như sau: “Những bộ phim Nhật Bản kết thúc có hậu theo kiểu Mĩ phải bị coi là phim phản chiến”*. Các nhà nghiên cứu người Mĩ rút ra kết luận như thế là vì họ đã không tính đến sự kiện là phim truyện phải được chiếu đồng thời, “cả gói” với phim thời sự tài liệu. Nhưng, không ai có thể trông thấy bộ mặt của kẻ thù, trong phim tài liệu, ngay cả khi chúng đã bị thương. Dù sao mặc lòng, đối với người Nhật, những bộ phim “nặng nề” mang ý nghĩa hoàn toàn khác: nó gợi cho người ta lòng biết ơn và thông cảm với những người đồng bào của mình, những người đang phải vượt qua khó khăn và chịu đau khổ, nhằm khẳng định lại một lần nữa tình đoàn kết như “một gia đình” của nhân dân Nhật Bản*.

•

Benedikt P. Hoa cúc và thanh gươm. Trang 136.

•

Yomota Inuhiko. Nihon eigashi hyakunen. Tokyo: Siueisia, 2004. Trang 100.

Những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa Nhật Bản - đạo diễn, nhà văn, nghệ sĩ - ngay cả trong thời gian chiến tranh cũng mô tả trước hết là hình ảnh người Nhật trên chiến trường. Người Nhật Bản đang chiến đấu không chỉ với “quân thù”, mà còn chiến đấu với chính mình nữa. Vì vậy mà bộ máy tuyên truyền không tạo được những hình ảnh sáng chói về kẻ thù. Cả trong điện ảnh, trên sân khấu, trong nghệ thuật tạo hình lẫn trong văn học đều như thế cả.

Trong tâm thức người Nhật, hình ảnh kẻ thù giữ vị trí không đáng kể. Người Anh và người Mĩ đôi khi bị gọi là “quỷ sứ”, nhưng đấy là khi nói về những tội ác phi nhân của họ (tấn công tàu bệnh viện, ném bom hủy diệt khu dân cư, đối xử tàn nhẫn với tù binh chiến tranh v.v.). Còn trong những hành động chiến tranh “bình thường” thì người ta hay nói “người Mĩ”, “quân đội Mĩ” v.v.* Roosevelt và Churchill được vẽ với những chiếc sừng trên trán, nhưng mô tả kẻ thù không phải là biện pháp chủ yếu nhằm phi nhân hóa chúng. Lời buộc tội nặng nề nhất dành cho người Anh và Mĩ là: trong khi luôn luôn khẳng định về sự công bằng và văn minh thì trên thực tế họ lại làm những việc dã man.

•

Yamamuro Kentoku. “Dainippon keikoku-no hakai” // Dainippon keikoku-no hakai do Yamoru Kentoku chủ biên. Tập 25. Tokyo: Yoshikawa kobunkan, 2004. Trang 92.

Bộ phim hoạt hình mang tên Vị thần hải quân Momotaro là một trường hợp ngoại lệ hiếm hoi. Momotaro - nhân vật cổ tích Nhật Bản này đã đi đến đảo của bọn “quỷ sứ” và đánh thắng chúng. Bộ phim được chiếu vào năm 1945. Momotaro và những “cộng sự” của chú bé (một con khỉ, một con chó, con chim trĩ và một con gấu) lên đường chiến đấu chống lại bọn quỷ sứ đang áp bức dân nghèo trên mấy “hòn đảo phương Nam”. “Quỷ sứ” là những người da trắng mặc quần áo của bọn thực dân, nói tiếng Anh, hút xì-gà và đánh bài suốt ngày. Chúng chỉ khác người Anh “chính cống” ở chỗ có hai sừng ở trên đầu. Cuối phim là cảnh trẻ em và em út của những người anh hùng từ mặt trận trở về nhảy từ trên cây xuống mảnh đất có hình bản đồ của nước Mĩ. Hầu như không có người nào kịp xem bộ phim này. Rạp chiếu bóng lúc này đã hoàn toàn trống vắng, chỉ còn vài tháng nữa là nước Nhật sẽ đầu hàng, chỉ vì quán tính mà những người làm phim đã quay hàng ngàn thước phim vô ích như thế.

Trong khi đó, người ta cũng có thể thể hiện được hình ảnh của kẻ thù bằng hình ảnh của chính người Nhật - các nhân vật phản diện được thể hiện như là những kẻ bị nhiễm “tinh thần Anh-Mĩ”. Cặp vợ chồng không chịu hợp tác với hàng xóm trong bộ phim Cuộc đấu tranh diễn ra hằng ngày (1944) được xây dựng theo tinh thần như thế*.

•

Ito Nobutada. Eiga-ni egakareta jensen to jugo // Tác phẩm đã dẫn. Trang 174.

Bộ máy tuyên truyền phương Tây thường có thói quen phi nhân hóa hình ảnh kẻ thù bằng những bức tranh châm biếm, biến chúng thành những kẻ bất thành nhân, thành sâu bọ hay ác thú. Bộ máy tuyên truyền của Mĩ lúc đó đã không cảm thấy ngượng khi mô tả người Nhật như là những loài ăn bám, chấy rận, gián, chuột, rắn, chó, khỉ. Joseph Grew, nguyên đại sứ Mĩ tại Nhật, đã gọi người Nhật là những con ong làm đầy tớ cho con ong chúa. Báo chí Nhật Bản viết rằng ở Mĩ có những khẩu hiệu như: “Giết một thằng Nhật, mua một trái phiếu”, “Tiết kiệm giấy, giết một thằng Nhật”*. Trong các tủ lạnh bày hàng ở Mĩ có thể thấy những câu như: “Bắt đầu mùa săn bọn Nhật”. Người Nhật được mô tả như những Lilliput, mong muốn được trở thành như Gulliver. Trong các “công trình nghiên cứu” của các nhà khoa học Mĩ, người Nhật được trình bày như là những đứa trẻ mới lớn, tức là những kẻ dễ nổi quạu, thiếu lí tính và không thể dự đoán. Một trong những nhãn hiệu yêu thích của bộ máy tuyên truyền Mĩ là ví người Nhật với những bức ảnh được rửa từ một tấm phim âm bản*. Không phải vô tình mà chỉ có 8% người Mĩ trong một cuộc thăm dò dư luận hồi đó cho rằng có thể khôi phục được mối quan hệ hữu hảo với người Nhật (trong khi 67% cho rằng có thể khôi phục quan hệ với Đức)*. Người Nhật, trong nhận thức của người Mĩ, chỉ là cư dân của vùng đất Á châu “bán khai” và lạc hậu, khu vực thuộc địa của người da trắng “văn minh hơn”. Cần phải nhớ rằng lúc đó ở Mĩ thái độ phân biệt chủng tộc còn thịnh hành.

•

Asahi Shimbun ngày 7 tháng 2 năm 1944.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong thời chiến và thời bình. Tác phẩm chọn lọc. New York: New Press. Trang 264-269.

•

Yamamuro Kentoku. Dainippon keikoku-no hakai. Trang 96.

Khác với phương Tây, vốn từ vựng theo lối “ăn miếng trả miếng” của Nhật tương đối nghèo nàn. Trong thời gian chiến tranh, từ “người Mĩ” được thêm vào đằng sau chữ “chó”. Nhưng khác với đạo Thiên Chúa, con người và con vật theo quan niệm của đạo Phật cũng không khác nhau là bao, cho nên ví người với con vật không phải là việc xúc phạm quá đáng.

Có điều kì lạ là báo chí Nhật lại cho in lại những bức tranh châm biếm của Mĩ. Người Nhật xem tranh và biết rõ người Mĩ khinh mình đến mức nào. Quá trình phi nhân hóa người Mĩ đã diễn ra như thế. Người Nhật tiến hành quá trình phi nhân hóa kẻ thù bằng bàn tay của người khác. Người ta còn cho in lại từ báo chí bức ảnh chụp một cô bé người Mĩ đang nhận quà là một cái đầu lâu, đấy là vật kỉ niệm do lính Mĩ mang về.

Người Nhật không để ý đến kẻ thù. Trong trường hợp họ buộc lòng phải để ý tới kẻ thù ngoại quốc thì đấy thường là những bộ phim lịch sử, ví dụ người Anh trong phim Cuộc chiến tranh á phiện (1943). Hay là người Mông Cổ trong bộ phim Gió thần (1944), kể lại câu chuyện diễn ra trong thế kỉ XIII, khi quân Mông cổ tiến hành xâm lược Nhật Bản. Còn trong thời hiện tại, “kẻ thù” không xuất hiện dưới dạng những kẻ phi nhân tàn bạo, đáng khinh mà dưới dạng những chiếc máy bay hay hình những cỗ pháo ở xa xa. Kẻ thù không có khuôn mặt rõ ràng, chúng chỉ là những bóng ma. Đấy là “thành tích” của thời hiện đại - ngay từ thời chiến tranh Nga-Nhật, binh lính Nga đã được thể hiện trên nhiều bức tranh khắc gỗ rồi. Trên những bức tranh này lính Nhật và lính Nga chỉ khác nhau ở bộ quân phục - mặt người Nhật được mô phỏng theo lối châu Âu. Lúc đó người Nhật còn muốn được giống người châu Âu về mọi phương diện, kể cả màu da lẫn khóe mắt. Bây giờ họ tự coi mình là những chiến sĩ đấu tranh cho sự nghiệp chính nghĩa của người Đông Á. Họ cho rằng chiến tranh Nga-Nhật mới là bước khởi đầu trong sự nghiệp thiết lập “trật tự mới” ở châu Á. Bức tranh cổ động nổi tiếng xuất hiện vào dịp kỉ niệm chiến thắng 10 tháng 3 (chiến thắng trong trận Mukden), thể hiện những người lính Nhật mặt đầy uất hận đang xông lên. Dưới chân họ là những lá cờ của Mĩ và Anh. Tấm biểu ngữ mang dòng chữ: “Luôn luôn tấn công!”. Đấy là lời của một bài hát mà Jimmu, vị hoàng đế đầu tiên, đã hát trong những cuộc viễn chinh đánh dẹp “bọn mọi rợ phương Đông”. Dĩ nhiên là người lính nhất định phải thuộc về một sắc tộc nào đó. Và bây giờ người Nhật được vẽ như những người châu Á và như chính mình. Nhưng đồng thời, kẻ thù của họ lại không có khuôn mặt cụ thể nào.

Như thế nghĩa là người Nhật một lần nữa đã lại trở lại thành người Nhật. Điều đó được thể hiện trong những sản phẩm tuyên truyền thời chiến. Nhà văn Nhật muốn nói trước hết về chính mình. Câu chuyện viết về hai phía đang đánh nhau trở thành bức chân dung của chính mình. Ít khi người ta thấy “bức chân dung này” vui sống, đường nét trên khuôn mặt thường mang đậm dấu ấn của những khó khăn, gian khổ mà nhân vật đã trải qua. Đấy chính là số phận của người Nhật, số phận là tự hoàn thiện. Kẻ thù chẳng có ý nghĩa gì. Đấy chính là chủ nghĩa ngã ái đặc thù của người Nhật.

Trong xã hội Nhật Bản, biên giới ta/họ được thể hiện một cách hết sức nhất quán. Người từ nơi khác tới và “người của họ” lập tức bị coi là những người “bẩn thỉu”. Vì vậy mà chỉ người “của mình” mới có những đức tính tốt mà thôi. “Sạch” là hiện tượng độc nhất vô nhị, không thể nào học được. Hino Ashihei (1907-1960), một trong những nhà văn nổi tiếng nhất thời chiến tranh, mô tả những người lính Mĩ bị bắt ở Philippines như sau: “Nhìn rất nhiều người lính đã đầu hàng, tôi có cảm giác như đang nhìn dòng nước thải dơ bẩn của một dân tộc vốn có cội nguồn bẩn thỉu ngay từ đầu và hiện đã đánh mất niềm tự hào sắc tộc của chính mình. Trong khi những người lính Nhật trông mới tuyệt vời làm sao, tôi rất tự hào vì mình là một người Nhật Bản”*. Trong quan niệm của dân chúng, người Mĩ không phải là một dân tộc thống nhất mà là một đám người di cư, một lũ người tham lam ích kỉ từ khắp nơi trên trái đất đổ về. Họ coi tiền là trên hết, ngoài ra chẳng còn gì là thiêng liêng.

•

Trích theo Dower J. W. Nhật Bản trong thời chiến và thời bình. Trang 275.

Nhưng người Nhật vẫn không chịu vẽ “kẻ thù”. Sách giáo khoa dành cho học sinh là biểu hiện rõ ràng nhất. Trong những cuốn sách này, người ngoại quốc ngày càng trở nên mờ nhạt hơn. Đấy là những người ngoại quốc trong giai đoạn kết thúc chế độ Mạc phủ được vẽ dưới dạng những quái nhân. Đấy là những người ngoại quốc trong giai đoạn chiến tranh Trung-Nhật (1894-1895) và Nga-Nhật (1904-1905) được vẽ dưới dạng biếm họa, nhưng dù sao cũng còn được vẽ. Nhưng trong những cuốn sách giáo khoa thời Chiến tranh thế giới thứ hai thì hình ảnh kẻ thù không còn xuất hiện nữa. Ngay cả trước khi xảy ra cuộc “chiến tranh vĩ đại” mật độ “dân cư” thế giới cũng được thể hiện rất không đồng nhất. Phần lớn thủ đô các nước đều được mô tả như là những kiến trúc trong hoang mạc không người. Có hình Thiên An Môn, có hình Khải Hoàn Môn, có hình tháp Effel… Nhưng những đoạn văn giới thiệu các danh lam thắng cảnh này đều không nói đến người, trên những bức ảnh cũng tuyệt đối không có hình bóng một người nào. Chỉ những bài học về Trung Quốc mới có hình những nhà hiền triết thời cổ, nhưng Nhật lại tự coi mình chứ không phải Trung Quốc là người kế tục sự nghiệp của họ. Chiến tranh ở Trung Quốc đang trong giai đoạn quyết liệt nhất.

Khung cảnh lập tức thay đổi khi tác giả có mặt ở Ý, tức là nước đồng minh với Nhật. Tác giả kể rằng có một thanh niên Ý, nói “tiếng Nhật khá chuẩn”, đến làm quen với ông ta. Sau khi trao đổi vài câu, tác giả bảo anh ta: “Cháu nói tiếng Nhật khá tốt. Nên tiếp tục học thêm cháu ạ”. Không gian ở Ý bắt đầu có “hồn người”, nhưng hình người thì vẫn không thấy đâu. Qua sách giáo khoa của Nhật thì chỉ có ở Đức, đấy là nói trên lục địa châu Âu, mới có người ở. Ngay trang đầu bài học về Berlin đã có một bức ảnh các đoàn viên Đoàn thanh niên Hitler mang hình chữ thập ngoặc đang duyệt binh. Tác giả thích mọi thứ ở Berlin: người Đức ăn mặc gọn gàng, và, khác với người Paris, không vứt rác ra đường, trên đường phố xe chạy bon bon. Sân bay quốc tế, cứ ba phút lại có một máy bay cất cánh. Tác giả rất mê cách sống của những người Đức bình thường, ai cũng có một khu vườn ở ngoại ô và họ chăm sóc rất cẩn thận. Người Đức cũng rất quý người Nhật. Vừa bước vào khách sạn là dàn nhạc đã tấu một bài hát Nhật để chào mừng ông ta*.

•

Shogaku kokugo dokuhon. Tokyo. 1938. Số 12. Trang 130-135.

Cuốn sách giáo khoa thời tiền chiến giới thiệu nước Mĩ không phải bằng hình ảnh của thành phố New York hay một thành phố đông dân nào đó mà bằng hình ảnh của thành phố Honolulu “khỉ ho cò gáy”. Chỉ vì ở đó có khá đông Nhật kiều. Chính họ đã làm cho nước Mĩ “sống động”. “Mặc dù đây là lãnh thổ của Mĩ, nhưng tiếng nói thì chẳng khác gì ở Yokohama. Làm sao khác được - đa số người đi đón (chiếc tàu thủy chở tác giả) là người Nhật…”. Ở đây có một tờ báo bằng tiếng Nhật, toàn bộ dân số trên đảo là 380 ngàn người thì đã có 150 ngàn người Nhật rồi. Họ cũng mặc kimono, còn ở trong khách sạn của người Nhật thì chỉ muốn hỏi: chẳng lẽ đây là nước ngoài sao? Ở đây cũng có món cá sống (sashimi), mà cá cũng có thể do chính người Nhật bắt. Có khả năng là gạo, hoa quả, cà phê, dứa cũng đều do người Nhật làm ra. “Có thể nói rằng sự phát triển hiện nay của Hawaii cũng đều là do công sức của người Nhật”*. Chính vì thế mà trong bài này có hình của năm người, cả phụ nữ lẫn đàn ông. Ba người thì đúng là người Nhật rồi. Hai người kia không được rõ ràng lắm, đấy chính là chỗ để học sinh tìm hiểu thêm.

•

Tác phẩm đã dẫn. Số 8. Trang 107-109.

Như thế nghĩa là, chỉ có người Nhật và bạn bè của họ mới được quyền “có hình ảnh”. Những cuốn sách giáo khoa xuất bản năm 1938 có nói đến lịch sử phát minh đầu máy hơi nước, nhưng không có hình của Stefenson (người Anh). Nhưng có hình Galileo vì ông là người Ý, mà Ý lại là đồng minh của Nhật. Quan điểm cho rằng “kẻ thù không có khuôn mặt” được áp dụng cho toàn bộ lịch sử. Như vậy nghĩa là chẳng còn lịch sử nào hết.

Có một bài kể về Cuộc chiến đấu của xe tăng quân đội Nhật và “địch quân”. Trên những bức ảnh và tranh minh họa có hình những chiếc xe tăng. Nhưng không thể biết chúng thuộc lực lượng nào. Vì cuốn sách được xuất bản vào năm 1938, có thể đoán rằng người Nhật đang chiến đấu với quân đội Liên Xô trên vùng biên giới Mông Cổ. Nhưng hình ảnh “binh sĩ kẻ thù” thì hoàn toàn không có. Không có cả bài học nói về thủ đô của Liên Xô.

Trong thời gian chiến tranh, các họa sĩ Nhật có vẽ New York. Trên bức tranh của họa sĩ Kojio Kokan vẽ năm 1943 ta có thể thấy những chiếc máy bay Nhật đang bay trên bầu trời Manhattan. Nhưng không có hình bóng một người Mĩ nào… Trên thực tế, không quân Nhật không thể nào bay đến New York, bức tranh chỉ là sản phẩm của trí tượng tượng đầy tinh thần ái quốc bệnh hoạn mà thôi. Nhưng ngay cả trí tưởng tượng như thế cũng tránh né, cũng không chịu vẽ khuôn mặt của kẻ thù.

Đặc thù của bộ máy tuyên truyền Nhật Bản là không giáo dục lòng hận thù công khai. Mà giáo dục sự khinh bỉ hoặc hoàn toàn dửng dưng. Kẻ thù không có tên, không có mặt, không có ngũ quan. Makrina Loginovna Barbash (1890-1973), người đã từng sống dưới chế độ tạm chiếm của Nhật ở Viễn Đông (bà sống gần ga Gordekovo) kể lại rằng binh lính Nhật đại tiện ngay trên đường phố, trước con mắt ngạc nhiên của người dân địa phương*. Đối với họ, những người này đơn giản là không hề tồn tại. Như vậy nghĩa là, hiện tượng “không thèm nhắc đến kẻ thù” không phải là “phát minh” của cuộc chiến tranh này, nhưng trong cuộc chiến tranh vĩ đại ở Đông Á “phát minh” này đã được hoàn thiện đến mức tuyệt đối.

•

A. P. Viatkin nói với tôi như thế.

Kẻ thù chỉ có cơ hội xuất hiện nếu “người sáng tạo” muốn, nhưng đấy là kẻ đã đầu hàng và đã khuất phục trước tinh thần Nhật Bản. Trong một bài học có dẫn ra trường hợp một người lính Mĩ bị bắt làm tù binh. Anh nàỵ không chỉ là đối tượng căm thù mà còn là bằng chứng của những phẩm chất cao quý có một không hai của người Nhật. Ngay việc bị bắt đã làm cho người lính Mĩ này không còn là người nữa rồi. Bị bắt làm tù binh được coi là nhục nhã nhất. Nếu người lính Nhật bị bắt làm tù binh thì bố mẹ anh ta sẽ nhận được giấy báo tử - làm thế là để họ không cảm thấy nhục nhã. Không nói ra, nhưng mọi người đều nghĩ rằng người tù binh phải tìm cơ hội tự sát. Trong khi đó, người lính Mĩ đã nói với các y tá Nhật Bản như sau: “Tôi khóc không phải vì thương hại mình. Tôi khóc vì cảm thấy rõ ràng lòng tốt mà các vị đã thể hiện đối với tôi, tôi khóc vì thấy cái đẹp của tình hữu nghị mà các đồng ngũ của các vị đã thể hiện đối với tôi. Tôi chưa bao giờ thấy tình cảm nồng ấm chân thành như thế trong quân đội Mĩ. Tôi phát ghen với những người lính Nhật”*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Tokyo: Iwanami, 2001. Trang 181-182.

Còn phải nói! Vì theo sách giáo khoa và các tài liệu tuyên huyền khác thì lính Nhật là người giải phóng các thổ dân bị người da trắng nô dịch. Đối với binh lính Nhật, thổ dân bao giờ cũng có thái độ tốt. Bài học mang tên Quần đảo Bismark có viết như sau: “Họ có thái độ hữu hảo, tôn trọng người Nhật, cần cù lao động”. Thủy quân lục chiến Nhật đổ bộ lên đảo, “đánh đuổi binh lính Úc, cắm những chiếc cột chứng tỏ rằng đây là lãnh thổ Nhật Bản. Người dân địa phương tin tưởng vào sức mạnh và lòng tốt của binh lính Nhật và rất gắn bó với họ”. Không cần để ý đến hiện thực, cuốn sách khẳng định rằng thiên nhiên trên đảo Tselebes chẳng khác gì Nhật, còn y phục và đầu tóc phụ nữ Malaiek cũng chẳng khác phụ nữ Nhật là bao*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 189-190.

Người ngoại quốc có trách nhiệm thể hiện tình yêu và lòng kính trọng đối với người Nhật. Ngược lại, họ sẽ không tồn tại. Hóa ra là trong cuộc chiến tranh này người Nhật không có kẻ thù cụ thể nào.

Cần phải nói rằng, mặc dù cách tiếp cận khác nhau nhưng kết quả cũng chẳng khác gì ở phương Tây: việc phi nhân hóa kẻ thù đã dẫn đến những hậu quả cực kì khủng khiếp. Lính Mĩ có thể giết vì trước mặt anh ta là một sinh vật lai giữa người và súc vật, còn lính Nhật cũng có thể giết vì đối với anh ta kẻ thù không có bộ mặt người. Muốn thắng kẻ thù thì trước hết phải thắng chính mình. Khẩu hiệu thời chiến kêu gọi trước hết là chiến đấu với chính mình. Bộ máy tuyên truyền kêu gọi người Nhật đấu tranh với sự suy giảm tinh thần dân tộc, đấu tranh với chủ nghĩa cá nhân, kêu gọi người ta nhẫn nại và tuân phục, nghĩa là mũi nhọn của công tác tuyên truyền hướng vào bên trong chứ không phải hướng ra bên ngoài. Khi người ta hỏi một cậu học trò nhiệm vụ của cậu ta trong cuộc chiến nầy là gì, cậu đã trả lời như sau: “Khi ở mặt trận thì luôn luôn nghĩ đến chiến thắng, còn khi ở hậu phương thì hết sức cố gắng”. Câu trả lời được công nhận là đúng*.

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Trang 168.

MÀN 3
HẬU PHƯƠNG VÀ DÂN CHÚNG:
KHÔNG CÓ HAM MUỐN NÀO - CHO ĐẾN NGÀY THẮNG LỢI!

Ngay từ khi chiến tranh bắt đầu, người ta đã thấy những người phụ nữ Nhật cầm những chiếc thắt lưng màu trắng đi trên đường phố. Bất kì người phụ nữ nào đi ngang qua cũng được đề nghị khâu một mũi lên chiếc thắt lưng. Những người sinh năm Dần được coi là ngoại lệ: họ được khâu số mũi bằng đúng với tuổi của mình. Người ta tin rằng sau khi được khâu một ngàn mũi kim, chiếc thắt lưng sẽ trở thành bùa hộ mệnh bảo vệ người lính khỏi mũi tên hòn đạn của quân thù. Trên những chiếc thắt lưng này có hình một chú hổ dũng mãnh đang lao lên. Tín ngưỡng dân gian nói rằng sau khi đã đi hàng ngàn dặm* và chinh phục được kẻ thù, hổ nhất định sẽ mang chiến thắng trở về. Ngay cả một công việc bình thường như khâu vá cũng phải phục vụ cho thắng lợi nhất định sẽ tới trong một ngày không xa. Đôi khi người ta còn khâu lên chiếc thắt lưng-bùa hộ mệnh như thế những đồng xu có lỗ thủng ở giữa. Trông nó sẽ giống như một cái áo giáp. Thực ra, những người đã từng từ mặt trận trở về đều nói rằng rận dễ chui vào những lỗ thủng như thế*. Nhưng đấy chỉ là chuyện vặt.

•

Nguyên văn Ri. Một Ri bằng 3.927 mét - ND.

•

Mikuni Ytiro. Senchiu yogosiu. Tokyo: Iwanami, 1985. Trang 97.

Người lính phải luôn cảm nhận được mối quan tâm của những người mà anh ta bảo vệ. Họ thường xuyên nhận được “những gói quà” của đồng bào ở quê gửi tới. Họ tìm thấy trong những gói quà đó biểu hiện của sự quan tâm: kẹo bánh, chè, khăn tay, bùa hộ mệnh, quần áo lót, mận tẩm đường, tảo biển, bánh mì dẹt, giấy viết thư, quạt, búp bê, dép rơm, que ngoáy tai. Các cô geisha cũng tham gia rất tích cực vào sự nghiệp mang tính toàn dân này. “Hiệp hội geisha làm bánh rán để gửi cho binh sĩ, nhưng thường bị đem trả lại vì bánh có mùi nước hoa và mùi son phấn”*.

•

Kiharu Nakamura. Hồi kí của một geisha. Trang 196.

Dĩ nhiên là những gói quà đó không thể làm cho binh sĩ no, cũng như những chiếc thắt lưng-bùa hộ mệnh mang hình con hổ cũng không thể bảo vệ được tất cả mọi người. Những người lính bị thương được đưa về quê để phục hồi sức khỏe. Họ mặc những bộ quần áo trắng toát và người qua đường cúi rạp chào họ. Phụ nữ được động viên lấy chồng là thương, bệnh binh. Sau khi phục hồi sức khỏe, họ phải thực hiện nghĩa vụ lao động bắt buộc. Tất cả người Nhật có khả năng làm việc đều có một quyển sổ lao động. Cá nhân không còn được quyền tự ý chọn chỗ làm việc nữa.

Cũng như tất cả các nước có chiến tranh, phụ nữ Nhật đã đánh mất vẻ duyên dáng vốn có của mình: bộ kimono đầy nữ tính được thay bằng bộ đồng phục thời chiến. Nếu có mệt người phụ nữ mặc kimono trên phố thì nhất định sẽ xuất hiện một cảnh sát viên hay một người yêu nước nào đó đến nhắc nhở rằng: xa xỉ là kẻ thù của chúng ta!

Khói súng bao trùm lên trang phục của người phụ nữ Nhật. Thay thế cho đàn ông trên các công trường và nhà máy, người phụ nữ Nhật đánh mất vẻ duyên dáng và có phần nam tính hơn xưa. Sắc đẹp và vẻ duyên dáng đã bị nhà nước tịch thu rồi. Chiến tranh đã xóa nhoà giới tính. Mà không chỉ giới tính. Chiến tranh đã biến người Nhật thành một đám người giống hệt nhau. Trong chiến tranh tất cả đều bình đẳng. Chiến tranh là nghi lễ có tác dụng đoàn kết tất cả mọi người và xóa bỏ mọi tôn ti trật tự thường thấy - tôn ti về mặt xã hội, tài sản, tuổi tác và giới tính. Nhiều người lại coi đấy là nguồn động viên, thậm chí là nguồn cảm hứng nữa.

Trong thời gian chiến tranh, nhà thơ Ozaki Kihati (1892-1974), thơ của ông thường được đọc trên đài phát thanh, từng làm chủ tịch một công xã ở khu phố. Hầu như dân chúng cả nước đều tham gia những công xã như thế. Nhiệm vụ quan trọng nhất của những công xã này là phân phối thực phẩm, phổ biến và thực hiện vô điều kiện các chỉ thị của chính quyền, tổ chức phòng không, phát hiện “những phần tử phản động” (gián điệp) v.v. Ozaki Kihati mô tả cuộc họp các thành viên công xã của mình như sau: “Địa vị xã hội, nhà cửa, nghề nghịêp là nhận thức mang tính giai cấp đã ăn sâu bén rễ vào đầu óc người ta từ lâu. Đào tận gốc trốc tận rễ mặt trái này của đời sống - tôi coi đấy là nhiệm vụ chủ chốt của người đứng đầu công xã. Từ khi giữ chức vụ này, tôi cho rằng trước hết mình phải có trách nhiệm tạo ra bầu không khí sao cho mọi người có thể nói chuyện với nhau một cách tự do, tức là như bạn bè. Vì vậy mà trong các buổi họp công xã hễ ai đến trước thì ngồi trước. Mỗi người tự đem theo gối để ngồi và li để uống nước trà. Sau khi đọc chỉ thị của chính quyền và giải quyết những công việc cấp bách xong thì mọi người thảo luận tự do. Chúng tôi thường đọc thơ hoặc nghe máy hát… Ban đầu tôi không biết đọc thơ thì sẽ ra sao, nhưng hóa ra mọi người rất khoái… Dĩ nhiên là tôi đọc không chỉ thơ của mình. Khi đọc những câu thơ: “Cuộc đời nghèo nhưng đường đi cao quý” [Takamura Kotaro] thì mắt những cụ già đã ngoài sáu mươi và những cô gái chưa chồng đều sáng lấp lánh như thể họ đang nghe bản giao hưởng số 9 của Beethoven vậy”*.

•

Trích theo: Tsuboi Hideko. “Jojo to senso.” // Doin, Teiko, Yokusan. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 21-22.

Chiến tranh đã là một nghi lễ, chiến tranh lại tạo ra những nghi lễ giúp người ta có thể vượt qua được những khó khăn trong cuộc đời. Những người tham gia nghi lễ (buổi họp) cùng nhau ăn uống (uống trà), hát quốc ca (đọc thơ), đấy cũng là các buổi họp hưởng ứng các quyết định của chính quyền. Nghi lễ bãi bỏ tôn ti trật tự giữa các thành viên của cộng đồng, nhưng không có mục đích bãi bỏ sự đối lập giữa chính quyền và xã hội. Nghi lễ Nhật Bản trong thời chiến vẫn mang những nét truyền thống và không có tính chất như những lễ hội hóa trang (các-na-van) vì nó vốn do nhà nước tổ chức. Người bị coi là “phần tử phản động” sẽ bị khai trừ khỏi công xã và thu hồi tem phiếu lương thực thực phẩm. Nói cách khác, không tham gia vào những nghi lễ do nhà nước tổ chức nghĩa là sẽ chết đói. Tuy nhiên, khó có thể nói những giọt nước mắt đổ ra trong những buổi lễ hội chỉ là sự giả vờ. Hơn nữa, đói ăn cũng làm người ta dễ bị kích động.

Chính quyền trưng dụng không chỉ đàn ông và thanh niên, một số ngựa còn lại cũng bị trưng dụng nốt. Chuông chùa cũng có số phận tương tự. Tiếng chuông chùa chầm chậm không còn làm những bà nội trợ sao nhãng công việc đồng áng nữa. Họ cũng mang nộp cho chính phủ những vật dụng bằng kim loại quen thuộc và cần thiết như xoong, chảo, đèn dầu hỏa và hộp đựng bánh kẹo. Đường phố trở thành nguy hiểm hơn: cống thoát nước không còn nắp đậy bằng gang, cầu cũng không còn tay vịn. Thang máy bị dỡ bỏ - nhà cao tầng trở thành gánh nặng. Tất cả các bức tượng (trừ bức ở Tokyo) tạc ba người anh hùng hi sinh vì sự nghiệp chính nghĩa của Nhật ở Thượng Hải vào năm 1932 đã trở thành sắt phế liệu rồi. Bức tượng tạc con chó Hachiko trung thành mà người Tokyo rất thích cũng bị đem nấu chảy rồi. Phần lớn các tượng đài của chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản đã bị chính nó tiêu hủy. Cần phải tiết kiệm kim loại - kim máy hát không được làm bằng kim loại nữa mà phải làm bằng sứ. Số kim loại tiết kiệm được có lẽ cũng chẳng đáng là bao, nhưng quan trọng là phải chứng tỏ rằng tiết kiệm liên quan đến tất cả mọi người. Đấy là vấn đề nguyên tắc và mang tính tượng trưng.

Đàn bà đã bị tước mất đàn ông - họ đang ở trên những mặt trận xa xôi của khu vực thịnh vượng chung. Chẳng còn người ngắm những bộ kimono nữa. Các món đồ trang sức cũng chịu chung số phận - phải bán cho nhà nước với giá rất thấp. Chỉ còn cách quên đi và chờ đợi. Ý tưởng quên mình xâm chiếm trái tim và khối óc khá nhiều người. Tanabe Hajime, một nhà triết học có ảnh hưởng lúc đó, đã viết vào năm 1943 như sau: “Trong những giai đoạn khủng hoảng, đất nước và cá nhân kết thành một khối thống nhất, người ta hi sinh cuộc sống của mình cho nhu cầu của nhà nước. Tách mình ra khỏi nhà nước là tự hủy diệt”*. Chết vì sự nghiệp của thiên hoàng không bị coi là tự hủy diệt.

•

Trích theo: Heisig J. W. ‘“‘Cái Ngã không phải là Ngã”: Biện chứng của Tanabe về giác ngộ” // Triết lí tôn giáo của Tanabe Hajime / do Taitetsu Unno và James W. Heisid chủ biên. Berkeley: Asian Humanities Press, 1990. Trang 284.

Đàn ông được đưa ra mặt trận, những người chỉ biết làm những việc dành riêng cho phụ nữ trở thành thất nghiệp. Geisha và gái điếm bước vào giai đoạn khó khăn. Một số người phụ nữ Nhật Bản “bình thường” không chịu đựng được cảnh phòng không, số vụ ngoại tình gia tăng nhanh chóng. Theo luật, chỉ có phụ nữ ngoại tình mới bị trừng phạt. Nhưng trong thời gian chiến tranh, cảnh sát phạt cả đàn ông - bằng cách gán cho họ tội “xâm phạm chỗ ở của người khác”. Phụ nữ bị mất chồng - có người mất một thời gian, có người thì mất vĩnh viễn. Nhà nước giúp đỡ họ - dưới áp lực của nhà nước, các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có thêm điều khoản bảo hiểm cả trường hợp chết ngoài mặt trận. Từ đó hợp đồng bảo hiểm mới trở thành hiện tượng quen thuộc đối với người Nhật. Binh lính trên mặt trận quan tâm đến cuộc sống của vợ con họ. Vì theo luật định, người chủ gia đình có quyền xóa tên người đàn bà goá khỏi danh sách các thành viên trong gia đình và như vậy là không cho bà ta nhận tiền trợ cấp do có chồng hi sinh (ban đầu tiền trợ cấp không dành trực tiếp cho vợ mà cho cả gia đình), binh lính đã cẩn thận viết sẵn trong di chúc là không được làm như thế. Luật pháp cũng ngả theo hướng ấy, từ nay pháp luật công nhận quyền nhận trợ cấp của vợ con liệt sĩ. Quyền của phụ nữ tăng lên và đấy là một cú hích nữa, góp phần xóa bỏ hình thức gia đình gia trưởng lỗi thời và biến nó thành gia đình hạt nhân*.

•

Yosida Iutaka. Azia, taiheiyo senso-no senjo to heishi. Trang 80-83.

Mọi người đều lâm vào hoàn cảnh khó khăn. Vào những tháng cuối cùng của chiến tranh, gạo trắng đã không còn, thay vào đó là gạo lứt. Bây giờ gạo lứt được coi là rất có lợi cho sức khỏe, nhưng trước đây nó được coi là thức ăn cho gia súc. Nhưng gạo lứt cũng ngày một ít đi. Nếu năm 1941 khẩu phần trung bình của người Nhật là 2.105 calo thì năm 1942 là 1.971 và năm 1945 chỉ còn là 1.793 calo*. Thức ăn ít đi nhưng ngôn từ thì ngày một nhiều hơn. Sản lượng lương thực giảm đi trông thấy - các nhà máy phân bón không sản xuất phân hóa học nữa mà sản xuất súng đạn, người làm ruộng cũng giảm đi rất nhiều. Những biện pháp khuyến khích người sản xuất và cắt giảm địa tô: trước chiến tranh nông dân phải trả cho địa chủ 50% sản lượng, nay chỉ còn phải trả 13%, cũng không giúp được gì.

•

Nihonshi Shiryo. Tập 5. Trang 131.

Máu Nhật tiếp tục đổ trên mặt trận. Những người ở lại hậu phương cũng tiếp tục phải hi sinh. Mua công trái bắt buộc trở thành hiện tượng bình thường. Công nhân viên chức phải gửi một phần tiền lương vào sổ tiết kiệm trong các quỹ do nhà nước quản lí. Các doanh nghiệp nhỏ mang tính chất gia đình bị xóa sổ với tốc độ chóng mặt - đàn ông ra mặt trận hết, còn đàn bà và học sinh lớp lớn thì phải đi lao động công ích. Các doanh nhân giàu có hơn cũng bị tước quyền điều hành xí nghiệp: nhà nước không tích thu, nhưng nhà nước nắm quyền điều hành trực tiếp các xí nghiệp đó. Năm 1942, máy móc trong các nhà máy dệt bị dỡ bỏ - chúng được đem nấu chảy để sản xuất vũ khí. Trước khi chiến tranh kết thúc, hai phần ba số máy dệt trong cả nước đã bị đưa trở lại xưởng luyện kim. Tiền xu bằng kim loại được thay bằng tiền giấy. Giấy cũng phải tiết kiệm - số lượng báo chí giảm hẳn. Rạp chiếu bóng không có người xem - để tiết kiệm điện người ta buộc rạp chiếu phim phải đóng cửa mỗi tuần một hai ngày. Thời lượng một buổi chiếu không được quá 1 giờ 40 phút. Nhiều nhà hát phải đóng cửa. Khách sạn và cửa hàng bán rượu cũng chịu chung số phận. Tàu hỏa không còn toa ngủ và toa ăn. Sân ga không còn bóng dáng cửu vạn nào. Thính giả đài phát thanh bị tước mất những chương trình quen thuộc - không còn được phát những bài điểm tin kinh tế. Mấy thu thanh sóng ngắn bị tịch thu hết. Sân golf cũng không còn - chúng đã biến thành vườn trồng rau. Những người yêu thể thao cũng không còn được xem nữa - hiệp hội bóng chày giải tán. Tạp chí Bóng chày đổi tên thành Bóng chày - Sumo rồi cuối cùng chỉ còn là Sumo. Những buổi tường thuật trực tiếp các trận đấu sumo cũng thưa thớt dần, và từ mùa thu năm 1944 trở đi thì chấm dứt hẳn. Những người yêu thiên nhiên cũng không còn động vật mà xem nữa - theo lệnh của giới quân nhân, để tiết kiệm lương thực thực phẩm, các nhân viên vườn thú Tokyo phải đánh thuốc độc tất cả thú nuôi trong vườn, ba con voi nhất định không chịu uống thuốc đã chết vì đói. Dưa hấu và dưa gang cũng không còn - đấy được coi là những món xa xỉ, cấm trồng. Thuốc lá trở thành của hiếm: giá thuốc lá tăng 60% vào năm 1943, năm sau chỉ bán theo phiếu. Mỗi người đàn ông được 6 điếu một ngày. Năm 1944 mỗi người đàn ông chỉ được mua một đôi tất, 30 người mới được mua một chiếc quần dài. Thiếu cả những vật dụng quen thuộc, cần thiết. Nhưng báo chí còn dứt khoát khẳng định rằng vui chơi giải trí phải ít đi. Vừa trông thấy người ta xếp hàng trước rạp chiếu bóng khổng lồ Nihon Gekijo, phóng viên tờ Asahi Gurafu (10/03/1943) đã giận dữ viết: “Trong khi trên tiền tiêu mặt trận phía Nam binh sĩ phải ăn rễ cây và cỏ, trong khi những người anh hùng đang nắm chắc tay súng, trong khi binh lính động viên chúng ta lao động quên mình thì ở đây người ta ngắm hoa anh đào”. Trước rạp chiếu phim có khẩu hiệu “Liên tục tấn công!”

Người Nhật vốn sạch sẽ đã trở thành những kẻ bẩn thỉu - không có đủ xà phòng để cấp cho tất cả mọi người. Những người đánh giày mất cơm ăn việc làm - nghề này đã bị cấm. Kẻ cắp cũng không còn, đấy là do pháp luật thời chiến quá nghiêm khắc - năm 1944 ăn cắp một đôi giày bị kết án 10 năm tù giam. Không còn cá mà ăn - tất cả tàu đánh cá đều bị trưng dụng cho nhu cầu chiến tranh, cấm uốn tóc, dụng cụ chải đầu cũng bị mang vào lò nung để làm ra những thứ cần cho chiến trường. Rất nhiều nhu cầu đã bị tước đoạt, không thể kể ra hết được. Chiến tranh không trừ một ai.

Không ai được có thời giờ rảnh rỗi. Thể xác của con người cũng không phải là của cá nhân người đó. Mọi người đều có trách nhiệm phục vụ hoàng đế và là công cụ của lễ nghi. Khi tàu điện đến gần hoàng cung, lái tàu nói to: “Cúi chào!” - và tất cả cùng cúi gập người xuống. Khi nghe nói đến từ “hoàng đế” cũng phải cúi gập người xuống. Thấy ảnh hoàng đế phải cúi chào trong vòng 10 giây. Khi chào, phần trên và dưới của cơ thể phải tạo thành một góc 45 độ. Trong những trường hợp không thật trang trọng có thể gập người ở góc 30 độ. Cúi chào hoàng đế đã trở thành phản xạ có điều kiện. “Chỉ cần thoáng nghĩ đến hoàng thượng là tất cả cơ bắp của anh ta đã căng lên; cơ thể đã sẵn sàng ở tư thế sùng kính rồi”*.

•

Yosie Hotta. Bức tượng. Trang 25.

Lòng sùng kính được đo bằng góc. Lòng yêu nước được đo bằng sự từ bỏ dục vọng. Trong cuộc thi khẩu hiệu vào năm 1942, một nữ học sinh lớp Năm với khẩu hiệu: “Không có dục vọng nào - cho đến ngày thắng lợi!” đã giành được chiến thắng. Cô bé này đã tự nguyện từ bỏ cả trò vui đùa, đồ chơi, niềm vui; tóm lại: từ bỏ tất. Đây là tự do theo kiểu đạo Phật - từ bỏ cơ thể, từ bỏ mọi dục vọng. Đế chế Nhật Bản vĩ đại tiến hành chính sách hướng ngoại, nhưng dân chúng Nhật Bản vẫn không thể đi ngược lại bản chất hướng nội của mình. Dân chúng không hề có thái độ chủ quan. Người Nhật bình thường đánh giá khá tỉnh táo sức mạnh của Mĩ. Cuộc thăm dò dư luận xã hội vào tháng 5 năm 1943 cho kết quả như sau: 75,8% người được hỏi cho rằng lực lượng Mĩ là “đáng kể”. Chỉ có 3,5% cho rằng chiến tranh “chỉ” kéo dài 3 năm, 39,7% cho rằng sẽ kéo dài 10 năm, 28,9% nói sẽ kéo dài 50 năm. Đồng thời người Nhật không phàn nàn về những khó khăn trong cuộc sống (chỉ có 16,1% tỏ ra lo lắng) và tin tưởng vào chiến thắng. Câu hỏi: “Ông/bà nghĩ gì về nước Mĩ?” có hai phương án trả lời: “tan rã từ bên trong” (65,6% đồng ý với phương án này), “sẽ mạnh lên” (34,3%)*. Thú vị nhất là câu hỏi thứ ba và đáp án của nó: người ta cho rằng Mĩ sẽ thất bại không chỉ nhờ vào chiến thắng của quân đội Nhật mà còn do những vấn đề đối nội. Người Nhật nghĩ rằng người Mĩ cũng có quan niệm về chiến tranh y như mình: cả hai bên đều chiến đấu trước hết là với chính mình.

•

Yamamuro Kentoku. Dainippon keikoku-no hakai. Trang 86.

Ở Nhật hầu như không có người phản đối chiến tranh. Một trăm triệu trái tim cùng một nhịp đập. “Bán nước” và “phản bội” cũng không có. Phải công nhận rằng về mặt động viên và khuyến khích tinh thần dân chúng thì chế độ toàn trị Nhật Bản là chế độ thành công nhất trên thế giới. Trong suốt thời gian diễn ra chiến tranh, chỉ có một người Nhật bị kết án tử hình vì động cơ chính trị. Đấy là nhà báo Ozaki Hotsumi, người cung cấp tin tình báo chủ yếu của Richard Sorge. Nhóm tình báo của ông này có tất cả 35 người. Ozaki là mệt trong những người thân cận nhất của Konoe Fumimaro, thông tin vô giá mà anh cung cấp cho Richard Sorge cũng được lấy từ đây. Chính phủ Nhật không giết người bằng những vụ thanh trừng và những bản án theo kiểu Liên Xô hay Đức. Họ giết người bằng cách đày ra mặt trận. Đến cuối cuộc chiến đã có tổng cộng 7 triệu người bị gọi đi lính.

Dĩ nhiên là có những người không thích chiến tranh và chế độ đó. Không có nhiều, nhưng dù sao cũng đã có. Nhưng họ không đủ sức đứng lên chống lại chính phủ. Họ không đủ tự tin vào chính nghĩa của mình. Không ai dám chống lại đa số. Thuộc về thiểu số không được coi là đặc ân. Trong suốt thời gian diễn ra “cuộc chiến tranh vĩ đại” (1941-1945), chỉ có 1.153 người bị ra tòa vì động cơ chính trị. Trong khi đó từ năm 1928 đến năm 1945 con số này là 6.550 người (mỗi năm có 363 người)*.

•

Tính theo bảng trong Nihonshi Shiryo. Tokyo: Iwanami Shoten, 1997. Tập 5. Trang 62.

Kawabata Yasunari không viết gì trong suốt cuộc chiến. Ông chỉ đọc thôi. “Trong thời chiến, dưới ánh đèn dầu leo lét, tôi tiếp tục đọc Truyện kể Genji… Tôi đọc ngay cả khi ngồi trên tàu điện đi qua vùng vừa bị ném bom và lấy làm ngạc nhiên là thế giới của tiểu thuyết không tương thích với thế giới xung quanh và còn ngạc nhiên hơn khi thấy tâm hồn mình hòa hợp với tác phẩm văn học được sáng tác cách đây cả ngàn năm… Đấy là cách tôi phản đối, cách tôi chống lại tinh thần của thời đại bấy giờ”*. Cần nói thêm rằng trong thời gian diễn ra chiến tranh, giới chức quân sự đã coi Truyện kể Genji là tác phẩm khiêu dâm. Như mọi chế độ toàn trị khác, chế độ toàn trị Nhật Bản để cho bọn sát nhân được tự do hành động - nó tỏ ra khoan dung với việc giết người, nhưng lại khắt khe đối với tình yêu nam nữ.

•

Trích theo Reho K. Tiểu thuyết Nhật Bản hiện đại. Moskva: Nhà xuất bản khoa học, 1977. Trang 35.

MÀN 4
CHIẾN TRANH VÀ TRẺ NHỎ: HUYỀN THOẠI VÀ HIỆN THỰC

Thời buổi đã khác, mọi người đều thấy như thế. Kể cả trẻ con. Năm 1941 “trường tiểu học” được đổi tên thành “trường nhân dân”. Đối với người quan sát bên ngoài thì đây là dấu hiệu không hay vì tính từ “nhân dân” lúc đó được coi là điềm gở. Chương trình học cũng gọi là “nhân dân”, gồm những môn bị chính trị hóa nhiều nhất: đức dục, tiếng Nhật, lịch sử và địa lí. Sách giáo khoa cũng được viết lại. Thời gian học được nâng từ 6 lên thành 8 năm. Nhưng trên thực tế, chất lượng học tập mà người Nhật từng tự hào thì lại giảm. Nhiệm vụ giáo dục chuyển dần sang hướng dạy cho người ta lòng trung thành là chính. Với tất cả những hệ luỵ kèm theo. Trước hết là sẵn sàng chết vì hoàng đế Chiêu Hòa và những mục tiêu cao cả khác. Giá trị không phải là sống mà là chết. Nhiều nhà tư tưởng lại thích như thế: “May là mười năm gần đây nền giáo dục trong nhà trường, đặt nặng vào mục tiêu phát triển trí tuệ, đã được xem xét lại một cách căn bản. Quá chú trọng đến kiến thức bị coi là tác nhân “làm giảm ý chí sẵn sàng chết”. Vấn đề chết không thể được giải quyết chỉ dựa vào kiến thức. Kiến thức càng cao thì tinh thần sẵn sàng hi sinh càng thấp, lời ca thán càng nhiều, người ta tìm cách chuyển trách nhiệm sang vai người khác và vào những lúc khó khăn thì sức mạnh tinh thần, đủ sức động viên người ta chết một cái chết anh hùng, bỗng nhiên biến mất. Thật đáng mừng là cuối cùng xã hội đương đại Nhật Bản đã nhận thức được điều đó. Đấy chính là chiến thắng của tinh thần Nhật Bản có tự ngàn xưa”*.

•

Tomomatsu Entai. Quan niệm của người Nhật về cái chết. Trang 271.

Sách giáo khoa mới là những cuốn sách giáo khoa thời chiến. Có mục đích động viên - “tinh thần”, “nền văn hóa”, “dân tộc”. Hình ảnh những con gia súc hiền lành đã không còn. Thay vào đó là hình ảnh một em bé nói với chú ngựa con: “Lớn nhanh lên - hãy trở thành một con ngựa chiến đầy sức mạnh!”. Một cô bé đã mang tặng con chó của mình cho mặt trận. Con chó này đã tránh được làn đạn của quân thù và đưa tin khẩn đến đúng địa chỉ*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Trang 63, 70-71.

Trước đây hoa anh đào được coi là biểu tượng của nhà trường Nhật Bản - năm học mới bắt đầu vào ngày 1 tháng 4, tức là ngày hoa anh đào nở. Bây giờ sách giáo khoa dành cho trẻ em vẽ hình mặt trời ngay trên trang nhất. Mặt trời là biểu tượng của ánh sáng mà nước Nhật mang đến cho thế giới. Ánh sáng này được thể hiện trên lá quốc kì - mặt trời đỏ trên nền trắng. Quốc kì Nhật Bản cũng có tên như thế: “vòng tròn mặt trời” (Hinomaru). Các thầy giáo hỏi: “Nhà ai không có quốc kì? Nhà ai không có ảnh hoàng đế?”. Ngay cả trên bức tranh minh họa câu chuyện cổ tích kể về Momotaro đánh thắng bọn quỷ dữ, người ta cũng vẽ cảnh cha mẹ cậu cầm quốc kì khi đón cậu trở về*. Quốc kì là một phát kiến tương đối mới. Chẳng cần phải nói rằng trong thời cổ đại người ta chưa biết quốc kì là gì. Nhưng đối với các nhà tuyên truyền thời ấy thì dòng chảy của thời gian đơn giản là không tồn tại. Có lúc họ khẳng định: xưa sao, nay vậy. Lúc khác họ lại bảo: nay sao, xưa vậy.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 33-36.

Học trò dĩ nhiên là không chỉ ngắm những bức vẽ trong sách giáo khoa. Chúng còn vẽ và tự làm cờ nữa. Ngày 8 hằng tháng, trước khi đến trường học sinh phải treo cờ ở nhà và mang theo bữa ăn sáng gồm một hộp cơm trắng với mấy quả mận ngâm giấm, nhuộm đỏ, làm nhân. Món ăn đó được gọi là “bữa điểm tâm mặt trời”. Đấy là cách học trò kỉ niệm ngày tuyên chiến với Mĩ và Anh (8 tháng 12 năm 1941). Vào ngày hôm đó, học sinh ở Tokyo có khi được nghỉ học và được đưa đến quảng trường trước cung điện hoàng gia. Học sinh ở các nơi khác phải nghiêng mình về phía mà người ta cho là hoàng thượng đang có mặt. Nếu ngày mồng 8 mà trùng với ngày Chủ nhật thì học sinh phải viết thư cho các chiến sĩ trên mặt trận. Cuốn sách giáo khoa dành cho học sinh vỡ lòng đưa ra một mẫu thư như sau: “Chú ơi! Xin chú hãy xem bức tranh và đọc bức thư của cháu. Chú hãy đưa cho trẻ con Trung Quốc xem với. Khi chiếm được đồn địch, xin chú hãy vẫy cờ và hô “Muôn năm!””*. Người lớn đưa ra những ví dụ để khích lệ trẻ con: truyện kể rằng có một người lính ở mặt trận đã bóp mận ngâm giấm cho nước cốt màu đỏ chảy lên một tấm vải trắng để làm cờ trong ngày sinh nhật của hoàng đế. Mận ngâm giấm, một món ăn khoái khẩu của người Nhật, có vai trò quan trọng trong việc đoàn kết quốc gia.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 42-43.

Sách giáo khoa đưa ra rất nhiều bài học về lòng yêu nước dưới dạng những bức thư. Thư ra mặt trận và thư từ mặt trận gửi về. Thư do bạn bè và người thân gửi cho nhau. Thời bình người Nhật có thói quen viết rất nhiều thư. Thời chiến người ta cũng kêu gọi họ giữ vững truyền thống. Hằng tháng mỗi người lính được phát hai cái tem thư. Bì thư được dán những con tem có hình: nữ hoàng mang màu sắc huyền thoại Jingo Kogu đang hùng dũng tiến vào Triều Tiên; tướng Nogi và đô đốc Togo - những người anh hùng trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật; nam nữ công nhân; máy bay; tàu chiến đang hạ thủy; đền Yasukuni, nơi yên nghỉ của những linh hồn binh sĩ đã ngã xuống vì hoàng đế; tượng Phật trong ngôi chùa ở Kamakura. Cành cọ trên những hòn đảo xa xôi vẫy gọi người ta đi về phương Nam, đài kỉ niệm “Tám góc dưới một mái nhà” chỉ dẫn mục tiêu cuối cùng. Những chiếc tem thư không chỉ chinh phục được khoảng cách mà còn tái khẳng định rằng Nhật Bản đã không còn là “đảo quốc” nhỏ bé nữa và số phận của nó là phải mở rộng không ngừng. Cành hoa anh đào trên nền quốc kì được vẽ như một cái lá chắn. Có cả con tem với khẩu hiệu: “Chiến thắng quân thù”.

Sách giáo khoa được chỉnh sửa sau mỗi lần “chiếm được vị trí của quân thù” nhằm ca ngợi những chiến công mới của quân đội Nhật Bản. “Vòng tròn mặt trời” cũng cùng tiến bước với quân đội Nhật Bản. “Vòng tròn mặt trời” phấp phới bay trong sân trường… “Vòng tròn mặt trời” lấp lánh trong nắng sớm Đông Á - ở Singapore, ở Sumatra, ở Java, ở quần đảo Solomon…”*. Chiến thắng đã lấy mất sự “nhỏ bé”, lấy mất căn cứ cho sự bành trướng lãnh thổ mà những người cổ động cho cuộc chiến tranh xâm lược từng nói. Trong chớp mắt, trên những trang sách giáo khoa, Nhật đã trở thành “đất nước của đại dương”: “Nhật Bản hiện nay, như tên gọi “đất nước của đại dương” cho thấy, đã giương cao “vòng tròn mặt trời” của mình trên tất cả các vùng biển trên thế giới… Không gian mà nước Nhật đang mang vinh quang của mình tới là vô cùng vô tận. Tiến bước trên những vùng rộng lớn đó với “vòng tròn mặt trời” trên tay là sứ mệnh của chúng ta”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 47.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 45.

Đây là một giai đoạn ngắn trong lịch sử Nhật Bản, khi mà chất thơ của những không gian vô cùng vô tận đã làm điên đầu người Nhật. Giai đoạn này khởi sự từ nửa sau của triều đại Minh Trị, tức là từ khi Nhật Bản thực sự nghĩ đến mục tiêu trở thành “đất nước có tầm vóc quốc tế”. Các chú học trò say mê những nhân vật trong sách giáo khoa, những người chinh phục những vùng đất rộng lớn - họ đi bằng tàu thủy, tàu hỏa, máy bay. Trên đầu họ là bầu trời Đông Á bao la, trên đó không chỉ có ánh hào quang của sao Bắc Đẩu - biểu tượng của hoàng đế - mà còn có cả Nam Thập Tự tòa - biểu tượng sức mạnh vô địch của hoàng đế.

Càng chiếm được nhiều vị trí của kẻ thù thì càng có nhiều linh hồn Nhật Bản “trở về” đền thờ Yasukuni. Những em bé ngoan từ tất cả mọi miền đất nước được đưa đến Tokyo để được vái lạy vong linh những ông bố đã hi sinh. Họ chết ở những vùng xa xôi, nhưng họ đã chết vì hoàng đế, vì quốc gia cho nên vong linh của họ đã trở về Nhật Bản. Anh phi công Iinuma Maasaki, một thời nổi tiếng vì đã bay thẳng một lèo từ Tokyo đến London. Anh đã bay liên tục 51 giờ 19 phút 21 giây. Và bảy giờ anh đã hi sinh trên vùng trời Malaya. Sách giáo khoa ca ngợi anh. Nhưng không phải vì chuyến bay kỉ lục mà vì lòng dũng cảm. “Trên chiến trường vĩ đại này, Maasaki đã làm mọi cách để những bông hoa của sự chết có thể nở. Maasaki đã hi sinh khi còn trẻ. Nhưng tinh thần của người phi công kiên cường Maasaki sẽ sống mãi, anh tin tưởng rằng nhiều người kế tục anh sẽ tiếp tục bay trên khoảng trời rộng vô biên”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 85.

Sách giáo khoa thời chiến không còn để ý đến những nghề mang tính dân sự. Nghề dân sự đã mất uy tín. Chiến đấu được coi là công việc duy nhất đáng làm. “Người Nhật là dân tộc yêu chuộng hòa bình. Nhưng nếu đất nước có chuyện không hay thì người đàn ông quên cả mình lẫn gia đình, anh ta cho rằng quan trọng nhất là được gọi nhập ngũ để được trở thành lá chắn bảo vệ hoàng đế, không có niềm tự hào nào lớn hơn thế”*. Những nhà quý tộc đầy nữ tính, ẻo lả thời Heian, những người coi khinh chuyện đánh nhau, những người ham mê tửu sắc và ngắm cảnh đổi thay bốn mùa, đã không còn là khuôn mẫu cho người ta bắt chước. Tuyển tập thơ nổi tiếng mang tên Kokinshu (Cổ kim tập - năm 905), những bài thơ trong đó từng được coi là bắt buộc đối với những người đi học, ngày càng bị người ta lờ đi. Không gian của tập thơ “hạn hẹp”, nó chỉ giới hạn trong khung cảnh gia đình và vườn cây ao cá. Tuyển tập thơ mang tên Manyoshu (Vạn diệp tập - nửa sau thế kỉ thứ VIII), với chất thơ của sự chinh phục những vùng đất xa lạ, trở thành tập thơ được chú ý nhất. Các nhân vật trong Manyoshu cưỡi ngựa, trong khi các nhân vật đa sầu đa cảm trong Kokinshu ít khi ra khỏi trang trại và thủ đô. Phương tiện di chuyển của họ là những chiếc xe bò chậm chạp. Tuyển tập thơ Manyoshu mang trong nó chất anh hùng ca của giai đoạn hình thành quốc gia, khi trên các miền biên cương của “đế chế Nhật Bản” vẫn còn các bộ lạc bán khai chưa chịu thần phục, khi mối đe dọa tấn công từ phía Trung Quốc và Triều Tiên vẫn còn hiện diện.

Bước chân lên đường

Trở thành tấm mộc

Của hoàng thượng anh minh

Không bao giờ

Tôi còn ngoái lại phía sau.

(Bài số 4.373)

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 88.

Nhật Bản vẫn sống trong giới hạn quần đảo của gần như toàn bộ lịch sử của mình, nước này chưa bao giờ nghĩ đến việc vươn ra ngoài biên giới của nó. Việc mở rộng lãnh thổ chỉ diễn ra trong huyền thoại hoặc được cho là đã xảy ra ở những thời kì xa xưa. Chúng được viện dẫn nhằm biện hộ cho việc bành trướng hiện nay. Chính vì vậy mà học trò phải làm quen với huyền thoại về tỉnh Ijumo (hiện nay là tỉnh Simane) được chép vào nửa đầu thế kỉ thứ VIII trong tác phẩm gọi là Ijumo Fudoki (Dư địa chí về vùng Ijumo).

Truyền thuyết nói: “Thần Yatsukamiju-omisuno… bảo: “Ijumo, nơi có tám tầng mây che phủ, là một nước mới, hẹp như một tấm vải. Sinh ra nó đã nhỏ hẹp cho nên ta muốn gắn những vùng đất khác vào với nó. Nếu nhìn mũi Misaki ở nước Siragi (Triều Tiên), trắng như một tấm áo ngủ <…>, thì mới thấy nó là thừa, mũi này đúng là thừa” - ngài nói như thế. Thế rồi ngài cầm một cái xẻng, rộng và phẳng như ngực một cô gái đang tuổi xuân thì, và cắm mạnh xuống đất, như người ta thọc đinh ba vào mang một con cá lớn vậy. Ngài cắt rời mảnh đất ấy ra và buộc vào một sợi dây thừng chắc chắn, rồi ngài bắt đầu từ từ kéo đi, như người ta kéo một chiếc thuyền dọc theo dòng sông <…> vừa kéo ngài vừa nói: “Đất ơi, tới đây, đất ơi, tới đây!”. Sau khi được kéo đến và gắn vào nước ta, mảnh đất ấy trở thành bờ biển và nơi trước đây là vũng Kozu đã hình thành nên mũi Kijuki rộng lớn”*.

•

Izumo-fudoki // Popo K. A. dịch từ tiếng Nhật. Moskva: Nhà xuất bản khoa học, 1966. Trang 19-20.

Nhưng trẻ con lại được nghe câu chuyện như sau: “Chuyện này xảy ra đã lâu lắm rồi. Thần quyết định mở rộng lãnh thổ. Ngài phóng tầm mắt ra đại dương. Ngài trông thấy một mảnh đất tại một vùng rất xa ở phương Đông. Thần quăng sợi dây và kéo nó về phía mình”. Ngài cũng làm hệt như thế với “vùng đất thừa” ở phương Tây. “Thần đã mở rộng lãnh thổ như thế đấy”*. Đấy là cách “thu thập đất đai” theo kiểu Nhật Bản.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Hang 95.

Điều đặc biệt là sách giáo khoa không nhắc đến tên của vị thần này. Huyền thoại này chỉ có tính chất “địa phương”, không được ghi trong các tập đại thành “toàn Nhật Bản” như Kojiki và Nihon Shoki. Lí tưởng của các nhà lãnh đạo và các nhà tư tưởng đương thời là sự đơn điệu. Không thể làm được như thế, nhưng họ vẫn tìm mọi cách giảm bớt số lượng thần linh của Thần đạo. Vì vậy mà thần thánh không có tên và Ijumo cũng không được nhắc tới, còn “đất nước” thì được hiểu là Nhật Bản. Nhật Bản do các vị thần Nhật Bản sáng tạo ra. Đấy là sự bảo đảm để Nhật Bản bao giờ cũng là đất nước tuyệt vời nhất. Đất nước được hậu duệ của nữ thần Amaterasu cai quản - hoàng đế là thiên tử, vương triều của ngài sẽ tồn tại mãi mãi. Dĩ nhiên là không thể có một nước nào như thế. Hoàng đế đương thời “bổ khuyết” cho sự đa thần giáo của Thần đạo và đóng vai trò vị thần quan trọng nhất của Thần đạo.

Học trò Nhật Bản phải thuộc nằm lòng rằng cuộc sống của người Nhật là do hoàng thượng quyết định. Mặc dù đã có những thay đổi trong việc xây dựng hình ảnh của ngài trong vài chục năm gần đây, ngài vẫn là người “khó gần” và “phi thực thể” hơn là các lãnh tụ của các chế độ toàn trị khác, đường phố của những nước này tràn ngập ảnh của Hitler, Mussolini, Stalin. Trong sách giáo khoa cũng không có chân dung Chiêu Hòa. Chỉ thỉnh thoảng ngài mới xuất hiện trước đám đông. Ngài không đọc những bài diễn văn có tính kích động, kể cả trên quảng trường cũng như qua sóng phát thanh; ngài chỉ là người truyền bá ánh sáng mà thôi. Ngài thường xuất hiện trong những buổi diễn tập và những cuộc duyệt binh, con ngựa trắng như tuyết mà ngài cưỡi cũng tỏa sáng. Từ xa xưa người ta đã coi những con vật màu trắng là linh thiêng rồi. Ở Trung Quốc người ta coi sự xuất hiện của chúng là điềm lành. Chân dung Chiêu Hòa và hoàng hậu được giữ trong tủ kín tại tất cả các công sở và trường học, nhưng chỉ những ngày quốc lễ mới được đưa ra ngoài, nghĩa là tuy có được nới lỏng phần nào, nhưng việc chiêm ngưỡng long nhan của hoàng thượng vẫn bị cấm. Nijubashi, chiếc cầu hai nhịp bằng đá bắc qua con hào giữa quảng trường trước hoàng cung và tường thành chính của hoàng cung, trở thành biểu tượng của hoàng đế. Chiếc cầu này xuất hiện liên tục trên những tấm bưu ảnh và trên những con tem. Cả trong sách giáo khoa dành cho học trò cũng có hình ảnh của nó. Đây là cây cầu chia cắt hai thế giới - thế giới của những người hữu sinh hữu tử và thế giới của người nhà trời. Đồng thời nó lại làm nhiệm vụ gắn kết hai thế giới đó với nhau. Việc đi về thủ đô, nơi ở của hoàng thượng được gọi bằng động từ “lên” (agaru). Đấy là hướng đi lên, nhưng được xếp một cách cẩn thận theo phương nằm ngang. Người ta có thể đứng ngắm cây cầu, nhưng không ai được bước lên. Có thể nhặt những viên sỏi trên quảng trường và mang theo người như một loại bùa hộ mệnh. Người ta còn gửi những viên sỏi đó cho các binh sĩ đang chiến đấu ở miền biên ải.

Tất cả những gì liên quan đến Nhật Bản đều được gắn thêm hình dung từ “thiêng liêng”. Ví dụ như núi Phú Sĩ. Từ lâu người Nhật đã coi núi Phú Sĩ là niềm tự hào vì đấy là ngọn núi cao nhất và đẹp nhất, họ coi ngọn núi này là một trong những biểu tượng của đất nước. Nhưng sau khi hợp nhất với Đài Loan vào năm 1895 thì Phú Sĩ không còn là ngọn núi cao nhất của đế chế nữa. Cuốn sách giáo khoa xuất bản vào cuối thời Minh Tự có ghi: “Niitaka ở Đài Loan là ngọn núi cao nhất của Nhật Bản. Nó cao 13.780 siaku (khoảng 4.175m - ND). Cao hơn núi Phú Sĩ khoảng 1.000 siaku. Từ thời xa xưa Phú Sĩ vẫn được coi là ngọn núi cao nhất của Nhật Bản, nhưng sau chiến tranh năm 1895, khi Đài Loan trở thành lãnh thổ của chúng ta thì núi Phú Sĩ giữ vị trí thứ hai”. Nhưng bây giờ Phú Sĩ lại trở thành ngọn núi tuyệt vời nhất của Nhật Bản. Chiều cao không còn ý nghĩa nữa. “Dù đứng ở đâu, bất cứ khi nào ta cũng thấy Phú Sĩ là ngọn núi tuyệt vời nhất. Nó như một chiếc quạt giấy màu trắng lộn ngược, vươn mình trên những đám mây bồng bềnh. Dưới chân núi là những khu rừng thông và phía sau là những con sóng của Thái Bình Dương. Ngọn núi thiêng liêng, hiên ngang nhưng hiền hòa. Nhân dân toàn thế giới phải ngước nhìn ngọn núi tuyệt vời nhất của Nhật Bản”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 96-97.

Như vậy, Phú Sĩ đã trở thành “ngọn núi mang tầm thế giới”, trung tâm thiêng liêng của vũ trụ bây giờ đã nằm trên lãnh thổ Nhật Bản thần thánh. Còn chính người Nhật - từ trẻ đến già - phải cảm thấy hạnh phúc vì họ sống ở trung tâm thần thánh như thế. Học trò hát: “Núi Phú Sĩ, vươn mình trên mây, từ xa xưa phủ đầy tuyết trắng.// Núi thần thanh tẩy tâm hồn hàng triệu con tim.// Người nước ngoài đến Nhật phải ngợi ca.// Núi thiêng còn mãi đến muôn đời sau”.

Đây là ngọn núi linh thiêng ở trên một . Đất nước với những đặc trưng nổi bật là ánh sáng, sự trong sạch và sức mạnh. Đây là đất nước, quê hương của tổ tiên: “Một mùa xuân tươi sáng và chan hòa niềm vui đã tới. Nhật Bản, đất nước tươi đẹp suốt cả bốn mùa. Đất nước của những ngọn núi, dòng sông và biển cả tinh khôi. Chúng ta được sinh ra trong đất nước tuyệt vời này. Bố mẹ chúng ta cũng được sinh ra trên đất nước này. Cả ông bà chúng ta cũng được sinh ra trên đất nước này. Nhật Bản - đất nước tươi đẹp và trong lành. Đấy là đất nước thần thánh duy nhất trên thế giới. Nhật Bản là một đất nước tươi đẹp và mạnh mẽ. Đấy là đất nước mang ánh sáng cho toàn thế giới”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 98-99.

Ở Nhật, dân chúng rất yêu quê hương bản quán của mình. Katayama Sen (1859-1933), một người cộng sản, một người theo đường lối quốc tế chủ nghĩa, đã tả làng quê của mình như sau: “Xuân, hạ, thu, đông - ở quê tôi, cứ ba tháng một lần, bốn mùa lần lượt thay đổi cho nhau. Khí hậu ở đây thật là tuyệt vời. Ở đây không bao giờ có những trận gió khó chịu như ở Tokyo. Nói cho đúng, mùa đông có tuyết, nhưng không có gió, không khí khá ấm áp. Mùa hè gió mát từ những ngọn núi đầy băng tuyết ở tỉnh Inaba thổi tới cho nên tiết trời cũng không nóng. Tháng 8, dưới ảnh hưởng của dòng hải lưu Kurosivo, những cơn gió nhẹ thổi vào, không khí vô cùng mát mẻ. Đây đúng là một chỗ tuyệt vời. Có đủ loại ngũ cốc, hoa quả rất nhiều. Thật là một thiên đường thu nhỏ, có thể sống một cách bình thản và ấm no”*.

•

Katayama Sen. Hồi kí. Moskva: Nhà xuất bản khoa học, 1964. Trang 33-34.

Trong 70 năm, Nhật Bản đã thực hiện được một sự thay đổi lớn lao về mặt văn hóa. Nhiều quan điểm trước đây được xem xét lại và được gán cho những ý nghĩa mới. Nhưng tình cảm với quê hương của người Nhật thuộc mọi trường phái thì vẫn như xưa. Tác giả các cuốn sách giáo khoa sẵn sàng sử dụng những lí tưởng của người nông dân và truyền bá những lí tưởng đó ra khắp đất nước, còn đối với học trò thì đất nước đã trở thành quê hương.

Truyền thuyết kể rằng đất nước này là do hai vị thần tên là Izanagi và Izanami tạo ra. Một ngày kia hai vị thần đứng trên một cây cầu trên Thiên đình và lấy mũi giáo ngoáy xuống biển. Khi rút giáo lên, bùn từ mũi giáo nhỏ xuống và khô dần. Đấy chính là những hòn đảo Nhật Bản. Thần đạo không có truyền thống thể hiện hình ảnh những vị thần mang dáng dấp con người. Nhưng sách giáo khoa thì lại có. Thiếu truyền thống đã dẫn đến kết quả là các vị thần trông như những người Nhật “bình thường” - do bắt chước châu Âu - trong những bộ quần áo chẳng ai hiểu là trang phục kiểu gì. Nhưng sách giáo khoa Nhật là dành cho người Nhật Bản học. Quá trình hình thành vạn miếu thần của cả nước Nhật Bản hoàn toàn không phải là quá trình tự phát, mà được chỉ đạo từ bên trên. Từ nay, các vị thần quen thuộc đã có hình dáng như người.

Một người “chân chính” là phải biết tiếng Nhật. Tiếng Nhật cũng là dấu hiệu chứng tỏ vùng đất đã được nền văn minh khai hóa. Trên những trang sách giáo khoa viết về nông thôn Triều Tiên có rất nhiều hình người. Từ năm 1941, trong các trường học ở Triều Tiên tiếng Triều Tiên đã bị coi là môn “phụ”. Trong những tiết học dành cho tiếng “mẹ đẻ”, học sinh được học tiếng Nhật. Trước đó hai năm, tất cả người Triều Tiên đều phải đổi họ tên theo kiểu Nhật Bản. Đây là hành động có tính cưỡng ép, nhưng phải nhớ rằng hành động này ẩn chứa tiềm năng hợp nhất nhất định. Ở Đức, người Do Thái bị cấm thay tên đổi họ và không được treo chữ thập ngoặc trước nhà, họ còn phải mang theo mình những dấu hiệu để người ta dễ dàng nhận dạng. Ở Nhật, “ngoại nhân” phải quên nguồn gốc của mình và biến dần thành người Nhật. Ở Đức, người Do Thái ngày một ít đi, trong khi ở Nhật người Triều Tiên ngày một đông thêm.

Từ năm 1940 có lệnh cấm dùng từ ngữ tiếng Anh trong sách giáo khoa và các phương tiện thông tin đại chúng. Những bài hát Irland và Scotland mà trẻ em rất thích không được đem ra dạy trong những giờ học hát nữa. Trẻ em Nhật Bản cùng nhịp bước với người lớn: thuốc lá Cherry được đổi tên thành Sakura, còn tạp chí King thì đổi thành Fuji. Mọi thông tin liên quan đến nước ngoài đều biến mất khỏi sách giáo khoa xuất bản năm 1941. Kể cả các nước đồng minh của Nhật là Đức và Ý. Và Trung Quốc. “Nước ngoài” được giới hạn bằng Mãn Châu quốc và một cơ cấu vẫn nằm trong trí tưởng tượng với tên gọi là “Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á”. Những câu chuyện nói về những người nước ngoài nổi tiếng cũng không còn. Cũng không còn lịch sử phát minh ra máy bay, tàu hỏa, điện thoại nữa. Tên tuổi Socrates, Colombo, Shakespeare không còn xuất hiện trên những trang sách giáo khoa. Bây giờ trong sách giáo khoa tiếng Nhật chỉ còn lại tên tuổi ba người ngoại quốc, đấy là Galileo (người Ý), Beethoven (người Đức) và E. Jenner (người Anh - người phát minh ra phương pháp chủng đậu). Nhưng thành phần dân tộc của Jenner lại không được nhắc tới, người ta chỉ nhắc tới chuyện ông ta đã lấy chính cậu con trai mình làm vật thí nghiệm*. Đây rõ ràng là một sự dối trá (những thí nghiệm đầu tiên được Jenner thực hiện trên những người khác), nhưng có vẻ như các nhà tư tưởng ở Bộ Giáo dục thích như thế - hai cha con Jenner đúng là một cặp lí tưởng: cha đã làm với con điều mà ông ta cho là cần thiết. Nghĩa là người con, như truyền thống đòi hỏi, phải tuyệt đối tuân theo mệnh lệnh của cha.

•

Về tiến triển của hình tượng E. Jenner xin đọc: Nakamura Kikuzi: Kiokashoono siakaishi. Tokyo: Iwanami, 2001. Trang 2-4-218.

Trẻ con không chỉ đọc sách giáo khoa. Càng ngày chúng càng tham gia nhiều hơn vào công việc của đất nước - tức là tham gia vào công việc nhằm bảo đảm cho chiến thắng của đất nước. Thời gian luyện tập quân sự gia tăng, những buổi học trên giảng đường được thay thế bằng những giờ lao động chân tay để làm ra của cải cho đất nước cũng gia tăng. Tại một trường học dành cho trẻ em khuyết tật ở Tokyo, nơi có nhiều em bại liệt, cũng có những buổi tập đội ngũ. Trẻ em phải chống nạng khi đi đều bước*.

•

Ookado Masakatsu. “Kodomotachi-no senso Kodomotachi-no senso” // Nitijo seikatsu-no na-ka-no soriokusen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 105.

Liên đoàn thanh thiếu niên Nhật Bản Vĩ Đại là tổ chức có trách nhiệm động viên “các công dân nhỏ tuổi”. Liên đoàn được thành lập vào năm 1941, gần như đồng thời với việc đổi tên trường học thành “trường nhân dân”. Tất cả các học sinh từ lớp Ba trở lên đều phải tham gia Liên đoàn. Mô hình trực tiếp của nó là tổ chức Thanh niên Hitler (Hitler-Jugend*), còn tiền thân của Thanh niên Hilter chính là Đội thiếu niên tiền phong ở Liên Xô. Dù có những khác biệt, nhưng các phong trào này đều có một điểm chung: đấy là những phương tiện hữu hiệu nhằm động viên thanh thiếu niên thực hiện những mục tiêu do giới tinh hoa chính trị đặt ra. Các mục tiêu được đặt ra to lớn đến mức việc kiểm soát toàn triệt tất cả các công dân trưởng thành cũng được họ coi là chưa đủ. Tình hình căng thẳng đến mức người ta gán ngay mác “chống lại quần chúng” cho những lỗi lầm nhỏ nhất của trẻ con (người lớn cũng thế). Chỉ cần chúng đánh rơi đồ đạc của mình hoặc thuận tay trái là đủ để bị dán mác này rồi. Mọi biểu hiện lệch “chuẩn” đều bị coi là “chống lại quần chúng”. Bạt tai, đá đít học trò là chuyện bình thường. Cha mẹ không phản đối việc đánh đập học trò. Trong khi đó dạy học vẫn là nghề chủ yếu dành cho đàn ông.

•

Tổ chức thanh niên phát xít được thành lập năm 1930 cho thanh thiếu niên từ 14 tuổi trở lên, tổ chức thiếu niên phát xít từ 10 đến 14 tuổi gọi là Deutsches Jungvolk- ND.

Biểu tượng của Liên đoàn thanh thiếu niên Nhật Bản Vĩ Đại là hình một con diều hâu màu đỏ trên nền vải trắng. Xin nhắc lại rằng theo truyền thuyết của Thần đạo thì trước một trận đánh có tính quyết định có một con diều hâu màu vàng bay đến đậu lên cây cung của hoàng đế Jimmu. Nó báo hiệu rằng ngài sẽ giành chiến thắng. “Các chú diều hâu trẻ tuổi” hát vang theo nhịp bước: “Chúng ta là đoàn viên Liên đoàn vĩ đại, - trẻ như ánh nắng ban mai. Hoàng thượng đức lớn tỏa sáng muôn nơi - trời xanh, trời xanh rạng ngời: Mắt nhìn ngọn cờ phấp phới - lời Người sục sôi trong tim”. Lá cờ buộc vào thước kẻ, quốc ca và những buổi tập đội ngũ, tập đi đều bước không bao giờ dứt. Và dĩ nhiên là cả tập thể dục nữa, bây giờ môn này đã được gọi, khi thì là “thể dục nhân dân”, khi thì là “thể dục để phục vụ đất nước”, khi thì là “thể dục của vùng Đại Đông Á”. Học tốt, dọn dẹp vệ sinh, giúp đỡ lẫn nhau, kính trọng người trên. Nghiêng mình về hướng hoàng cung và đền Ise. Học thuộc lòng các quy định của lòng yêu nước: “Chúng ta là thần dân của hoàng thượng. Chúng ta làm việc quên mình. Để cho đất nước sáng tươi mãi rạng ngời. Chúng ta là những đứa trẻ đang đánh thức châu Á. Chúng ta sẽ cố gắng học tập. Luyện tập cho mình thành mạnh mẽ. Chúng ta là học trò của Vườn hoa cúc. Chúng ta thức dậy tươi tỉnh và mạnh mẽ. Dắt tay nhau cùng tiến lên”*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Trang 200.

Hành động không phải chỉ để hành động, mỗi hành động đều là để phục vụ hoàng thượng và tổ quốc. Một học sinh viết như sau: “Trường học không đơn giản là nơi học hỏi kiến thức. Lao động không đơn giản là làm một số động tác. Tất cả những việc đó đều có tính chất của sự cống hiến, sự cống hiến của cả trái tim được thể hiện bằng hành động”*. Và nếu đấy là sự cống hiến của một trái tim không hề biết nghỉ thì dĩ nhiên nó sẽ được thực hiện suốt 24 giờ mỗi ngày. Thời gian không đến lớp cũng không phải là được tự do - trẻ em phải tham gia vào các chi đội theo địa bàn dân cư, xếp hàng đến trường, làm bài tập theo nhóm. Cùng nhau thu nhặt ve chai. Trẻ em nhặt những chiếc đinh gỉ rơi vãi trên đường cái, người ta bảo chúng là sẽ đem nấu lại thành xe tăng, máy bay. Chúng mang đến trường cả bã chè lẫn vỏ cam, người ta bảo là để dùng nuôi ngựa chiến. Trong những buổi họp đội hằng tuần vào ngày Chủ nhật dưới sự lãnh đạo của người phụ trách, trẻ em thường giúp nhau học bài, đọc thơ của hoàng thượng và học nội quy nhà trường, thảo luận về cách ứng xử, học cách sống tiết kiệm, tập cứu hỏa và tránh bom của Mĩ. Công việc quan trọng nhất của đội thiếu niên là quét dọn đền thờ Thần đạo trong khu vực. Việc này được làm vào sáng ngày mồng 8 hằng tháng. Sau buổi học là đến buổi cầu nguyện cho chiến thắng của quân đội Nhật Bản.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 219.

Trẻ con phải học cách chào hỏi, thưa gửi theo đúng phép tắc; phải học kỉ luật và giúp đỡ lẫn nhau trong hoạn nạn. Mở đầu cuộc họp bao giờ cũng là một phút mặc niệm các liệt sĩ đã ngã xuống trên chiến trường.

Mặc dù có sự giống nhau giữa các tổ chức thiếu niên ở Nhật, Đức và Liên Xô, cần phải nhớ rằng chúng có những sự khác biệt đáng kể. Ở Nhật, phụ trách các đội và liên đội ở địa phương không phải là thanh niên mà là hiệu trưởng nhà trường ở khu vực đó. Tất cả học trò, chứ không chỉ học trò giỏi, đều là đội viên. Một nhân chứng từng nói rằng đội viên thiếu niên Hitler sẵn sàng tố cáo cha mẹ chúng*, nhưng biện pháp “tiên tiến” (cả ở Liên Xô cũng được sử dụng) đó không được áp dụng ở Nhật vì nó trái ngược với quan điểm nhà nước-gia đình của Nhật.

•

Yamanaka Hisashi. Kodomotachi-no Taiheiyo senso. Trang 160-161.

MÀN 5
KHU VỰC THỊNH VƯỢNG CHUNG ĐẠI ĐÔNG Á: SỰ BẤT TẬN QUÁI ÁC

Những cuộc chiến tranh mà Nhật phát động trước đây đều có đặc trưng rất cụ thể. Mục tiêu của chúng là đánh bại quân địch (Trung Quốc, Nga, Đức) và thu một số lợi ích kinh tế nhất định (tiền bồi thường chiến phí, lãnh thổ). Nhưng cuộc chiến tranh này lại khác. Nhật đánh nhau là để xây dựng một xã hội không tưởng - một trật tự, trong đó dưới sự dẫn dắt của Nhật, các nước châu Á sẽ được giải phóng khỏi ách đô hộ thực dân phương Tây, khi đó hòa bình và thịnh vượng sẽ bao trùm lên toàn thế giới. Mà trước hết là ở Đông Á. Như vậy nghĩa là, đối với người Nhật đây không phải là cuộc chiến tranh với nhân dân châu Á mà là chiến tranh với các nước đế quốc chủ nghĩa ở phương Tây. Ý tưởng thịnh vượng chung đã trải qua ba giai đoạn: “hòa hợp của năm dân tộc” (thành lập Mãn Châu quốc), liên minh Nhật, Mãn Châu quốc và Trung Quốc (khởi sự cuộc chiến tranh chống lại chính phủ Quốc Dân đảng “thân phương Tây”), và cuối cùng là “Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á” (sự xâm nhập của quân đội Nhật vào miền Bắc Đông Dương thuộc Pháp vào năm 1940).

Khẩu hiệu Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á được người dân Nhật Bản bình thường đón tiếp một cách nồng nhiệt. Nó mang đến tính chính danh cho cuộc chiến mà Nhật vừa phát động: người Nhật chúng ta không có động cơ ích kỉ, người Nhật chúng ta đứng lên bảo vệ những dân tộc yếu đuối, bị áp bức. Khác với khẩu hiệu kêu gọi nô dịch và xóa sổ các dân tộc khác, sự bành trướng của Nhật chứa đựng “chủ nghĩa nhân đạo” cao cả: hòa hợp và chung sống. Nhưng phải nhớ rằng: những khu vực được giải phóng khỏi thực dân phương Tây lại bị quân đội Nhật chiếm đóng. Tài nguyên của những vùng đất này phải được khai thác để giúp Nhật giành chiến thắng. Tàu thủy chở về Nhật dầu hỏa, crom, đồng, thiếc, bauxite, quặng sắt, chì, cobalt, volfram, than đá, cao su, lương thực thực phẩm. Các loại nguyên vật liệu này được chế biến trong những nhà máy ở Nhật và sẽ trở thành vũ khí và các phương tiện chiến tranh khác. Nó làm người ta nghĩ đến một sự bất tận quái ác: cuộc chiến càng khốc liệt càng cần nhiều nguồn lực hơn. Nhân dân các khu vực bị chiếm đóng thì nhanh chóng nhận ra rằng: đồng tiền mà người Nhật trả cho họ chỉ là những tờ giấy lộn. Tàu thủy chở về Nhật nguyên vật liệu chiến lược nhưng lại không chở tới hàng hóa (như thời kì “thuộc địa cũ”) mà chỉ chở tới vũ khí và lính tráng. Thịnh vượng đâu không thấy, chỉ thấy dân chúng ngày một khổ hơn. Những loại cây mang tính độc canh như café, chè, thuốc lá, trước đây được các chính quốc mua thì nay trở thành đồ bỏ. Chỉ cần lương thực. Cả người Nhật lẫn người “bản địa” đều cần. Chính quyền Nhật Bản tìm mọi cách thúc giục dân chúng địa phương chuyển sang trồng lúa và ngô, nhưng việc đó không thể một ngày mà xong được. Quân đội Nhật cần không chỉ gạo mà còn cả quần áo nữa. Cho nên ở Đông Dương thuộc Pháp họ đã làm khác: họ bắt nông dân chuyển sang trồng đay. Nạn đói khủng khiếp đã xảy ra sau đó: theo số liệu của Việt Nam thì trong hai năm 1944-1945 đã có gần 2 triệu người chết đói.

Bộ máy tuyên truyền khẳng định rằng cuộc chiến tranh vĩ đại ở Đông Á là cuộc chiến mang tính chất sắc tộc. Họ bảo rằng người da trắng châu Âu chẳng có cơ sở gì để tự hào cả. Da lợn còn trắng hơn da người, da sứa còn trong suốt nữa kia. Người châu Á chúng ta cần phải tự hào vì màu da của mình! Bộ máy tuyên truyền khẳng định: người Nhật tới để giải phóng châu Á khỏi ách nô dịch của người da trắng. Điều này - đặc biệt là giai đoạn đầu - đã được các nước và các dân tộc châu Á ủng hộ. Olga Moss, cháu họ của một doanh nhân người Nga tên là Morozov và là con gái của một viên chức ngân hàng người Hà Lan, bị người Nhật bỏ tù trên đảo Java, nhớ lại rằng trên một đoàn tàu chở tù nhân họ đã phải đại tiểu tiện ngay trước mặt đám dân chúng đầy phấn khích người địa phương*. Khi người Nhật vào Bandung, dân chúng phải cúi gập 90 độ để chào họ, còn phụ nữ thì bị cấm nhìn thẳng vào mắt họ. Họ, những người châu Á nhỏ bé, tước đoạt đồng hồ và đồ trang sức của những người châu Âu to xác. Họ thả phần lớn tù nhân người địa phương, thay vào đó là người châu Âu. Họ bắt người châu Âu, còn chó mèo thì bị nhốt trong nhà cho chết đói. Cuộc sống của người châu Âu trong tù quả là khồng dễ dàng - sau 100 ngày một nửa trong số 33 người cùng buồng giam với Olga Moss đã chết. Trước đây nhà tù này đã bị người Hà Lan coi là không thể dùng giam người được. Nhưng bây giờ thì nó lại được sử dụng tốt*.

•

Moss O. Banjio. Moskva: nhà xuất bản Tổ kiến, 1966. Trang 64.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 12-13, 57.

Chính phủ Thái Lan cho phép Nhật sử dụng các căn cứ của mình ngay sau khi Nhật tấn công Trân Châu cảng. Việc thỏa thuận diễn ra một cách dễ dàng vì lúc đó quân đội Nhật đã vào lãnh thổ Thái Lan và đang tiến về Băng Cốc. Một tháng sau đó Thái Lan tuyên chiến với Mĩ và Anh và trao Huân chương Voi Trắng, tức là huân chương cao quý nhất của đất nước, cho Thủ tướng Tojo Hideki. Ở Miến Điện thuộc Anh, Aung San (1916-1947) thành lập quân đội độc lập và cùng quân đội Nhật tiến về Rangoon. Ở Indonesia thuộc Hà Lan, các chiến sĩ đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân là Sukarno (1901-1970) và Mohammad Hatta (1902-1980) nhảy sang làm cố vấn cho quân đội Nhật.

Mùa thu năm 1942, Tokyo giải tán Bộ Thuộc địa và Cơ quan quản lí công việc của Mãn Châu và thành lập Bộ Chuyên trách các vấn đề khu vực Đại Đông Á. Các chính phủ thân Nhật được thành lập trên các vùng lãnh thổ vừa chiếm được. Ngày 1 tháng 8 năm 1942, Miến Điện tuyên bố độc lập (nước này cũng tuyên chiến với Mĩ và Anh), ngày 14 tháng 12 đến lượt Philippines tuyên bố độc lập, ngày 21 tháng 12 chính phủ “Ấn Độ độc lập” lưu vong, do Subhas Chandra Bose (1897-1945) đứng đầu, được tuyên bố thành lập ở Singapore. Ông này cũng cố gắng thành lập quân giải phóng (nhưng không thành công lắm), mà nòng cốt là các tù binh người Ấn. Tất cả các nước này đều bị quân đội Nhật chiếm đóng. Quan hệ “bình đẳng” được thiết lập với chính phủ thân Nhật của Uông Tinh Vệ (1883-1944) đóng đô ở Nam Kinh - ngày 9 tháng Giêng năm đó Thủ tướng Tojo Hideki tuyên bố từ bỏ các vùng nhượng địa và các khu định cư của người Nhật trong vùng lãnh thổ bị chiếm đóng của Trung Quốc. Đồng thời chính phủ của Uông Tinh Vệ cũng tuyên chiến với Mĩ và Anh. Tai họa là ở chỗ tất cả các chính phủ đó đều không có sức lực và ước muốn chiến đấu. Nhật Bản chỉ có đồng minh trên giấy mà thôi. Chẳng có chính phủ nào kiểm soát được tình hình trong nước. Trong tất cả các nước này đều có phong trào du kích kháng Nhật. Thế mà người Nhật vẫn không cảm thấy ngượng khi tự gọi mình là “ngọn hải đăng ở Á châu”.

Hội nghị các nước khu vực Đại Đông Á được tổ chức ở Tokyo trong hai ngày 15 và 16 tháng 11 năm 1943. Đại diện của Mãn Châu quốc, Trung Quốc (chính phủ Uông Tinh Vệ), Thái Lan, Miến Điện, Philippines, Ấn Độ tham gia hội nghị. Việt Nam và Indonesia cũng bị Nhật chiếm đóng nhưng không tham gia hội nghị. Nước Pháp, bị Đức chiếm đóng, được liệt vào danh sách các chính phủ “hữu hảo”, vì vậy Nhật không trao trả “độc lập” cho Đông Dương, số phận các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng khác được định đoạt như sau: trong một hội nghị được tổ chức vào tháng 5 năm 1943, có cả hoàng đế Chiêu Hòa tham dự, người ta đã quyết định “coi Malaya, Sumatra, Java, Borneo và Selebes là các vùng lãnh thổ của Đế chế và tìm mọi cách khai thác những nguồn tài nguyên quan trọng của các khu vực này”*. Hà Lan lúc đó đang bị Đức chiếm đóng chẳng thể có ý kiến gì.

•

Nihonshi Shiryo. Tập 5. Tokyo: Rekishigaku kenkiukai; Iwanami Shoten, 2002, Trang 117.

Thủ tướng Tojo Hideki thay mặt chính phủ Nhật đọc lời chào mừng hội nghị. Hội nghị đã thông qua tuyên bố thể hiện quyết tâm giải phóng châu Á khỏi ách áp bức của Anh và Mĩ, đánh thắng họ và thành lập một vùng Đông Á tự do và hòa bình, nơi tất cả sẽ được sắp xếp một cách công bằng. Tuyên bố này được coi là câu trả lời cho Tuyên ngôn Đại Tây Dương*, đòi hỏi giữ nguyên trật tự thế giới hiện hành. Các nhà báo lúc đó đã gọi tuyên bố Tokyo là Tuyên ngôn Thái Bình Dương. Những người dự hội nghị đã nhiệt liệt cảm ơn Nhật vì đã giúp họ giành được độc lập khỏi chế độ nô lệ của Anh-Mĩ và tạo cho họ cơ hội cảm nhận được tình đoàn kết của các dân tộc Á Đông. Nhưng sự đoàn kết này cũng có mặt trái của nó. Mà mặt trái lại có vẻ ấn tượng hơn.

•

Tuyên ngôn Đại Tây Dương: một trong những văn kiện mang tính cương lĩnh - của liên minh chống phát xít trong Chiến tranh thế giới hai. Văn kiện này được Thủ tướng Anh Churchill và Tổng thống Mĩ thảo luận và thông qua ngày 14 tháng 8 năm 1941. Ngày 14 tháng 9 năm 1941, Liên Xô tham gia kí kết văn kiện này - ND.

Tình đoàn kết, được nói tới tại Hội nghị Tokyo, hoàn toàn không có nghĩa là bình đẳng. Ngày sinh của đương kim hoàng đế Nhật Bản - 29 tháng 4 - được coi là ngày lễ của cả khu vực thịnh vượng chung. Tất cả các nước thành viên khu vực thịnh vượng chung - đúng hơn phải gọi là khu vực ảnh hưởng của Nhật - đều dùng chung cách tính lịch của Nhật, với điểm khởi đầu là ngày lên ngôi của vị hoàng đế đầu tiên của nước Nhật (Jimmu). Ở Viễn Đông, việc phải sống theo lịch của người khác bao giờ cũng bị coi mất độc lập.

Tin vào tính ưu việt của dân tộc mình, người Nhật tìm mọi cách thể hiện rằng trong mắt họ các dân tộc khác chỉ là bọn hạ đẳng, không cần đối xử với họ theo những tiêu chuẩn hành xử như giữa người Nhật với nhau. Sau khi chiếm được Singapore, họ đã đưa hàng ngàn người Hoa lên tàu và đem quẳng ra biển. Những vụ thử nghiệm vũ khí hóa học được tiến hành ở Cáp Nhĩ Tân. Những vụ tàn sát hàng loạt đã xảy ra sau khi Nhật chiếm được Nam Kinh, người ta cũng thành lập một trung tâm thử nghiệm vũ khí sinh học ở đây máy bay Nhật còn thả từng hòm bọ chét mang bệnh dịch hạch xuống những vùng nông thôn Trung Quốc để “tiến hành thí nghiệm”. Nhiều người bị giết và bị bắt trong các chiến dịch lập lại “trật tự” ở Indonesia và Malaysia. Những người bị bắt quả tang đang nghe đài phát thanh bằng tiếng Anh hay tiếng Hà Lan sẽ bị tử hình ngay lập tức. Học sinh phải học tiếng Nhật, phải chào cờ và hát quốc ca Nhật mỗi sáng. Chủ nghĩa đế quốc mới bây giờ bắt đầu nói bằng tiếng Nhật.

Trong khi thực hiện việc giải phóng các nước Á châu khỏi chủ nghĩa thực dân “da trắng”, quân Nhật phải chiến đấu không chỉ với chế độ thuộc địa mà còn phải chiến đấu với dân chúng bản quốc. Trước chiến tranh, một trong các mục tiêu chiến lược của Nhật là tự túc về lương thực. Quân đội Nhật, trên thực tế, thường cũng phải tự lực cánh sinh. Mùa màng của Nhật khó mà nuôi nổi từng đó người. Nhật có một hạm đội rất lớn, nhưng vẫn không đủ. Trình độ cơ giới hóa của quân đội vẫn còn thấp. Đưa lương thực đã nằm sẵn ở cảng đến các đơn vị đã là khó rồi. Người lính Nhật, khi hành quân, thường chỉ mang theo khẩu phần ăn đủ dùng trong vòng hai ba ngày. Lối thoát chỉ có một: cướp bóc dân chúng, những người vốn cũng chẳng sung túc gì. Đấy chính là nguyên nhân của những vụ xung đột bất tận và hận thù ngày càng gia tăng. Quân đội Nhật đã thắng trong những trận đánh với lực lượng chính quy, nhưng họ không thể thắng được những người nông dân, tức là nhân dân, đang rất bất bình.

Nhiều đơn vị quân đội Nhật làm người ta nghĩ đến những đội du kích chuyên cướp bóc. Nhưng những vụ càn quét cũng không đem lại kết quả gì. Người Nhật nhiều khi phải đi qua những cánh rừng già không người hoặc bảo vệ những hòn đảo nhỏ chẳng có nguồn lương thực nào. Nếu đánh giá một cách toàn diện thì ta phải công nhận rằng bộ chỉ huy tối cao của Nhật chẳng có một chút tình người và lòng thương xót nào đối với tất cả những người bị đẩy vào vòng chiến. Cho nên binh lính Nhật có chết đói cũng là chuyện bình thường. Việc vận chuyển lương thực bằng tàu ngầm, với những cái ống chứa đầy thực phẩm được thả trôi trên biển, cũng như việc cho tàu tiến sát bờ rồi quăng những chiếc thùng chứa lương thực xuống biển dĩ nhiên là không thể giải quyết được vấn đề.

Phụ nữ cũng là nguồn gốc của những vụ xung đột không bao giờ ngừng. Quân đội đánh nhau trên những vùng lãnh thổ ngoại bang, nơi đơn giản là không có một người phụ nữ Nhật nào. Trong điều kiện như thế, binh lính Nhật chẳng thể coi phụ nữ bản xứ là những kẻ đáng khinh nữa, và điều này dĩ nhiên là bị dân chúng địa phương phản đối và thúc đẩy họ đứng lên đấu tranh. Bộ chỉ huy Nhật đã đưa ra một quyết định mang tính chiến lược: đưa phụ nữ địa phương vào những nhà thổ chuyên phục vụ quân đội. Có hàng chục ngàn phụ nữ bị ép buộc làm công việc như thế (từ 80 ngàn đến 200 ngàn người). Trong đó có cả phụ nữ Nhật, nhưng phụ nữ Nhật chỉ dành cho các sĩ quan mà thôi. Binh lính phải “dùng” phụ nữ bản xứ. Những người phụ nữ này được gọi một cách thân tình là “phụ nữ mua vui”, họ được nhận khẩu phần ăn, binh lính được vui và đỡ căng thẳng, bộ chỉ huy thì hài lòng vì kỉ luật đã được cải thiện. Nhà thổ có lẽ là chỗ duy nhất cho binh lính giải trí. Bộ chỉ huy cũng coi nhà thổ là một trong những thành phần quan trọng trong việc chuẩn bị tinh thần chiến đấu. Bị khép vào kỉ luật nghiêm khắc, người lính lúc nào cũng ở vị trí phụ thuộc (“nữ tính”), gái điếm chính là đối tượng để họ thể hiện phức cảm “nam tính” của mình. Vì vậy mà những biểu hiện có tính thô bạo trong tình dục đã không bị phê phán.

Trước các nhà thổ, bên cạnh quốc kì thường có treo một tấm biển với hàng chữ lớn như sau: “Quân đội hoàng gia muôn năm! Nơi tiêu khiển và giải trí”. Một số nhà thổ cố định, nhưng cũng có những cái lưu động, đi cùng với các đơn vị. Một số do quân đội quản lí, số khác do tư bản địa phương cai quản. Thường thì những người phụ nữ này chẳng được đồng nào. Họ chỉ được cho ăn mà thôi. Họ không phải là gái điếm tự nguyện, thực chất họ chính là nô lệ tình dục. Tiêu chuẩn là 30 đến 40 binh sĩ một ngày. Binh lính và sĩ quan được phát bao cao su, còn bác sĩ quân y thì tổ chức khám bệnh, nhưng vẫn không thể cứu được họ - cả gái điếm lẫn binh sĩ - khỏi những căn bệnh lây theo đường tình dục. Binh lính chiến đấu, còn phụ nữ thì mua vui. Mỗi người đều có trách nhiệm, đóng góp cho sự thịnh vượng của đế chế.

Bộ máy tuyên truyền Nhật Bản khẳng định rằng họ đã giải phóng châu Á khỏi chế độ thuộc địa “da trắng”. Nhật Bản đối xử tàn tệ với tù binh người Âu, nhưng họ cũng chẳng coi dân chúng địa phương ra gì. Ví dụ điển hình nhất là công trường xây dựng đường sắt nối Thái Lan với Miến Điện. Đoạn đường dài 414 km với 40 chiếc cầu được xây dựng vào năm 1942-1943, trong một thời gian kỉ lục: 15 tháng. Người Anh đã không thể xây dựng được tuyến đường này, đây là khu vực ẩm ướt nhất thế giới. Sau những trận mưa rào nước sông có thể dâng cao đến 30m. Công việc xây dựng được tiến hành trong những điều kiện khắc nghiệt nhất của vùng nhiệt đới - trong rừng rậm, đói ăn và chăm sóc y tế kém, sốt rét, dịch tả, thường xuyên bị đánh đập. Theo số liệu do người Anh đưa ra thì trong số 182 ngàn người châu Á (đa số là người Mã Lai và Miến Điện) tham gia xây dựng đã có 74 ngàn người (41%) chết. Số liệu do người Nhật đưa ra không đến nỗi khủng khiếp như thế nhưng cũng vẫn làm người ta choáng váng: 42 ngàn người (23%) thiệt mạng. 10 ngàn trong số 62 ngàn người châu Âu tham gia xây. dựng công trình, nghĩa là “chỉ có” 16%, đã thiệt mạng*. Như thế nghĩa là, mỗi km được trả giá bằng 200 mạng người. Không phải vô tình mà người ta gọi đây là “con đường chết”. Người Nhật không thương người, đồng bào mình họ cũng chẳng xót: 1.000 binh sĩ Nhật đã chết trong thời gian xây dựng tuyến đường này.

Ví dụ điển hình nữa về sự vô nhân đạo của các quân nhân Nhật là những sự kiện liên quan đến việc chiếm đóng bán đảo Bataan của Philippines. Họ đã bắt các tù binh người Mĩ và người Philippines vào tháng 4 năm 1942 phải hành quân thần tốc đến nơi giam giữ. Trên đường hành quân (dài từ 60 đến 120km), do mệt mỏi, mất nước và bị đánh đập, 8 ngàn trong số 76 ngàn người (mỗi ngày 1 ngàn người) đã thiệt mạng.

Tù binh người Trung Quốc trong cuộc chiến tranh Trung-Nhật lần thứ nhất (1894-1895) cũng bị đối xử rất tàn tệ. Nhưng tù binh người Nga trong cuộc chiến tranh 1904-1905 thì không có gì phải phàn nàn. Tù binh người Đức bị Nhật bắt trong Chiến tranh thế giới thứ nhất cũng được đối xử tương tự. Có vẻ như lúc đó Nhật muốn được châu Âu coi trọng. Nhưng từ đó trở đi nhận thức của người Nhật đã có những biến đổi sâu sắc. Trong nhận thức của họ biên giới “ta” “không phải ta” đã được phân định một cách rõ ràng. Tất cả những người nằm ngoài biên giới này đều bị coi là những kẻ bất thành nhân - “vàng” hay “trắng” thì cũng thế - người Nhật đã trở thành những kẻ mù màu. Những kẻ hèn nhát bị bắt làm tù binh càng xứng đáng bị đối xử như thế. Còn chính người Nhật, như chúng ta đã biết, thường không để cho bị bắt làm tù binh. Còn nếu chẳng may bị bắt thì họ cũng thường không có ý định trở về cố quốc vì đã không hoàn thành nhiệm vụ và đã “mất mặt”. Binh lính và sĩ quan Nhật gửi về quê những bức thư đầy tình cảm, nhưng trên chiến trường họ là những người nhẫn tâm - nhẫn tâm với cả mình lẫn địch thủ. Hệ tư tưởng của thời kì đó đồng nghĩa với chết chóc- cả “địch” lẫn “ta”.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 120-121.

Trong nước thiếu người lao động. Để bù đắp cho sự thiếu hụt, 667 ngàn người Triều Tiên bị cưỡng bức đưa sang Nhật Bản. Có người gọi quy trình “tuyển chọn” này là “săn thỏ”, có người gọi là “săn nô lệ”. Họ đúng là những người nô lệ: phải làm những việc nặng nề nhất trên các công trường và hầm mỏ, không được về quê, không được rời bỏ xí nghiệp và không được ra khỏi kí túc xá. 60 ngàn người đã chết, tức là cứ 10 người thì chết 1. Người Trung Quốc bị bắt ít hơn (50 ngàn) nhưng họ còn khổ hơn. Hơn nữa, trong đó lại có nhiều tù binh. Hơn 8 ngàn người Trung Quốc đã bị bảo vệ giết chết. Với cách đối xử với những người “anh em” Á châu như thế, khẩu hiệu kêu gọi thành lập khu vực thịnh vượng chung chỉ có hiệu quả đối với nước Nhật mà thôi.

Kết quả là việc ủng hộ Nhật “giải phỏng Á châu” chỉ phát triển trong phạm vi nhỏ hẹp. Mahatma Gandhi đã từ chối lời mời cộng tác của Tojo vào tháng 8 năm 1942: Ngài tuyên bố rằng chiến thắng của Đức hay Nhật cũng sẽ là tai họa đối với thế giới. Phong trào du kích xuất hiện trên tất cả các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Trong một số nước lực lượng du kích đã phát triển thành phong trào giải phóng dân tộc và sau chiến tranh đã giành được chính quyền. Ví dụ như quân đội của Hồ Chí Minh. Các đơn vị vũ trang do Nhật thành lập ở Indonesia và Miến Điện trở thành lực lượng nòng cốt trong cuộc kháng chiến chống chế độ thực dân Anh và Hà Lan. Việc Nhật chiếm đóng phần lớn lãnh thổ Á châu dĩ nhiên là đã giúp đưa hệ thống thuộc địa của phương Tây đến chỗ cáo chung. Nhưng mặt khác, giai đoạn này và những hồi tưởng về nó đã trở thành nguyên nhân của tâm lí bài Nhật mà đến nay vẫn chưa dứt hẳn.

MÀN 6
ĐƯỜNG DẪN ĐẾN PHÁ SẢN: BONG BÓNG XÀ PHÒNG VÀ VIÊN NGỌC NÁT

Hồi kèn tuyên truyền cho Hội nghị các nước Đông Á ở Tokyo chưa kịp dứt thì ngày 22 tháng 11 năm 1943 ở Cairo lại có một hội nghị khác - hội nghị của những người chiến thắng trong tương lai. Tại đây, Tổng thống Mĩ Roosevelt, Thủ tướng Anh Churchill và Tưởng Giới Thạch - người đứng đầu chính phủ Quốc Dân đảng - thảo luận về tương lai của nước Nhật sau khi nước này bị đánh bại. Nhật sẽ bị đánh bại, chẳng ai nghi ngờ chuyện này. Ngay sau Hội nghị Cairo là Hội nghị Tehran, cũng có ba người: Roosevelt, Churchill và Stalin. Stalin tuyên bố sẽ hủy bỏ Hiệp ước trung lập Xô-Nhật ngay sau khi quân đội Đức bị đập tan. Nhưng đây là hội nghị bí mật, Nhật vẫn chưa biết quyết tâm của Stalin. Các nhà lãnh đạo Nhật chỉ được đọc tuyên bố của Hội nghị Cairo, được công bố vào ngày 1 tháng 12 - sau khi Stalin xem qua. Theo tuyên bố của hội nghị, Mãn Châu và Đài Loan sẽ được trả về cho Trung Quốc.

Niềm tin của các nước đồng minh vào chiến thắng càng được củng cố, biên giới của “tuyến phòng thủ chiến lược” ngày càng tiến dần đến Nhật Bản hơn. Cuộc tấn công của quân đội Nhật xuất phát từ Miến Điện sang lãnh thổ Ấn Độ (chiến dịch Imphal), với mục tiêu chiến lược là mở đường tiến vào Dehli, đã thất bại: những tính toán cho rằng dân chúng địa phương sẽ nổi dậy chống lại người Anh đã không trở thành hiện thực - việc tham chiến của các binh đoàn Ấn Độ với quân số lên đến 7 ngàn người, do người Nhật dựng lên, cũng không giúp được gì. Kế hoạch đặt ra là chiếm thành phố Imphal vào đúng ngày sinh của Chiêu Hòa - 29 tháng 4 - nhưng cuộc tấn công đã giẫm chân tại chỗ. 72 ngàn trong số 100 ngàn quân Nhật Bản bị loại khỏi vòng chiến. Số người chết vì đói và bệnh tật còn nhiều hơn số người chết vì bom đạn. Binh lính Nhật gọi cuộc tấn công này là “đường dẫn đến đền Yasukuni”. Bộ chỉ huy Nhật Bản cũng nhẫn tâm với binh lính của mình y hệt như với binh lính các nước khác.

Năm 1944, Nhật bị mất các quần đảo Marshall, Karoline và Mariana. Người Mĩ đã giành được thế thượng phong cả trên không lẫn trên biển. Chiến thuật “nhảy cóc” được thực hiện - người Mĩ không còn giành giật từng mảnh đất nữa: bỏ lại phía sau những hòn đảo nhỏ với các đơn vị đồn trú sắp chết đói, họ chỉ tập trung đánh chiếm những vị trí chiến lược. Tàu chiến Mĩ bao vây những hòn đảo do quân Nhật chiếm, cắt đứt mọi đường tiếp tế từ bên ngoài. Phải dùng tàu ngầm để đưa lương thực và vũ khí tới, quân Nhật chết đói dần. Các cuộc tấn công bao giờ cũng diễn ra theo cùng một kịch bản: pháo trên tàu chiến và máy bay san phẳng từng hòn đảo; bom napal, lần đầu tiên được sử dụng, đã biến tất cả thành tro bụi. Sau đó là lực lượng đổ bộ, họ sẽ hoàn thành phần việc còn lại. Những binh sĩ Nhật sống sót không ẩn náu trong lô cốt hay hầm mà lao ra dưới làn mưa đạn. Đấy là những trận tấn công tự sát cuối cùng trong đời người lính. Những người bị thương lúc đó đều đã chết - không muốn bị bắt làm tù binh, họ thường tự sát. Đấy là lí do vì sao nhiều đơn vị đồn trú trên các hòn đảo hầu như không còn một ai. Người Mĩ chưa bao giờ nhìn thấy cờ trắng trên đầu binh lính Nhật. Lực lượng bảo vệ đảo Saipan gồm 43,5 ngàn người thì 41 ngàn người tử trận. Phần lớn dân chúng địa phương - gần 10 ngàn người - đã tự sát. Họ trèo lên bờ đá và gieo mình xuống vực. Người Mĩ gọi những khu vực này là “gềnh đá-banzai”. Viên tướng và viên chuẩn tướng hải quân phụ trách bảo vệ hòn đảo cũng tự sát. Đại diện của bộ tổng tham mưu, đô đốc Nagumo Chuichi (1886-1944), cũng tự sát. Nhưng sự hi sinh của những người đó không có bất kì ảnh hưởng nào đối với cuộc chiến. Chi có 3,5 ngàn lính thủy đánh bộ Mĩ hi sinh trong cuộc chiến giành đảo Saipan mà thôi. Đấy là tỉ lệ thương vong tiêu biểu trong suốt cuộc chiến tranh này. Việc phía tấn công chịu nhiều tổn thất hơn phía phòng thủ đã trở thành quá khứ.

Việc luân chuyển cán bộ cũng không giải quyết được vấn đề - sau khi mất Saipan, nội các của Thủ tướng Tojo từ chức vào ngày 18 tháng 7. Sau chiến tranh người ta mô tả Tojo như một nhà độc tài, nhưng thực ra ông ta không phải là một người như thế. Thời gian làm thủ tướng của ông không nhiều (2 năm 8 tháng), việc buộc ông từ chức cũng diễn ra nhẹ nhàng. Chế độ lúc đó đúng là độc tài, nhưng không phải nền độc tài của một cá nhân mà là của cả tập thể. Chính Tojo cũng chẳng làm được gì. Ông được lòng dân là nhờ những bài diễn văn nảy lửa, những bài phóng sự tường thuật những lần ông đến thăm trường học, với cảnh ông mặc thường phục đang nói chuyện thân tình với các học trò. Nhưng tất cả chuyện đó vẫn không phá bỏ được phương thức lãnh đạo tập thể, ông cũng chỉ là một chiếc đinh ốc trong bộ máy cực kì to lớn của nhà nước mà thôi. Nguyên tắc “lãnh tụ” được ca ngợi công khai ở Đức, tức là nguyên tắc yêu cầu dành cho lãnh tụ tối cao quyền lực độc đoán, không được người Nhật chấp nhận.

Thay cho Tojo là một viên tướng đã hồi hưu, ít người biết, lúc đó đang làm toàn quyền ở Triều Tiên, tên là Koiso Kuniaki (1880-1950). Tất cả các đề nghị của ông ta nhằm tập trung quyền lực cho bộ máy cai trị và thành lập bộ quốc phòng đều thất bại. Ngay cả trong điều kiện khủng hoảng nghiêm trọng như thế cũng không ai muốn từ bỏ, dù chỉ một chút xíu, đặc quyền đã thuộc về truyền thống của bộ máy quản lí. Chính phủ, lãnh đạo lục quân và hải quân vẫn tiếp tục cạnh tranh với nhau như trước. Mãi đến ngày 16 tháng 3 năm 1945, sau khi có chỉ dụ của hoàng đế, Koiso mới được tham dự các buổi họp của Bộ Tổng tham mưu.

Trong khi đó, báo chí bắt đầu nói rằng người Nhật phải sẵn sàng chiến đấu bảo vệ tổ quốc. Vừa kêu gọi đấu tranh họ vừạ khẳng định: người Mĩ là bọn ác ôn bẩm sinh. “Nếu nhớ lại những hành động dã man của họ với người thổ dân da đỏ, người da đen và người Trung Quốc thì ta sẽ lấy làm ngạc nhiên trước thái độ tự mãn khi họ khoác lên mình chiếc mặt nạ văn minh… Nhưng những hành động dã man và phi nhân mà họ đã làm - coi thường những nguyên tắc chiến tranh được thế giới công nhận - với quân đội hoàng gia kể từ khi bắt đầu cuộc chiến tranh vĩ đại ở Đông Á, đã vượt qua tất cả những hành động man rợ của họ trong quá khứ”*.

•

Nippon sangyo keizai. Ngày 5 tháng 8 năm 1944.

Với việc mất quần đảo Mariana, máy bay ném bom hạng nặng của Mĩ đã có thể bay đến lãnh thổ Nhật Bản. Từ ngày 23 đến ngày 26 tháng 10 năm 1944, Nhật đã thất bại thảm hại trong trận hải chiến tại vịnh Leyte ở Philippines, trận hải chiến lớn nhất trong suốt cuộc chiến tranh và bị mất những chiếc hàng không mẫu hạm cuối cùng. Những cuộc tấn công dồn dập bằng không quân đã đánh chìm siêu thiết giáp hạm Susashi, một trong hai thiết giáp hạm lớn nhất thế giới (chiếc kia tên là Yamato). Trận chiến bảo vệ Philippines cũng là trận đánh đầu tiên có các phi công cảm tử (kamikaze) tham gia. Nhật hóa ra chỉ có khả năng “sản xuất” được một loại “siêu vũ khí” - đấy là con người. Vì tất cả các loại vũ khí “bình thường” khác đã không còn tác dụng nữa. Nhưng loại siêu vũ khí này cũng không ngăn chặn được sự cáo chung đã cận kề. Bài hát-thề nguyện sục sôi tinh thần yêu nước thời đó cũng không ngăn chặn được:

Ánh hào quang của trận quyết chiến! Vùng đông châu Á!

Cây anh đào non trẻ - không tiếc đời mình

Đảo Philippines - hoa của chiến trường

Cút đi - cả Nimitz lẫn MacArthur

Cút đi - vào hỏa ngục cho mau!

Nhưng cả đô đốc Nimitz; chỉ huy hạm đội Thái Bình Dương lẫn tướng MacArthur, Tổng chỉ huy lực lượng đồng minh đều rất sung mãn. Ngày 23 tháng 10 năm 1944, như đã hứa, MacArthur trở lại Philippines, tức là trở lại chính nơi mà vào năm 1942 ông đã phải tháo chạy một cách chẳng lấy gì làm vinh quang. Chiến trận vẫn tiếp tục trên quần đảo Philippines, nhưng kết cục thì đã rõ. Mặc dù Nhật vượt trội Mĩ về quân số, nhưng trên thực tế, trong tất cả các trận đánh người Mĩ đều giữ thế thượng phong không chỉ về mặt kĩ thuật mà còn cả về người. Không muốn và không biết cách tập trung quân vào hướng chính, người Nhật vẫn giữ một số lượng lớn binh sĩ trên lục địa Á châu. Gần 80 ngàn binh sĩ Nhật tử thương trong trận hải chiến ở vịnh Lyete, nhưng chỉ có 800 người rơi vào tay quân Mĩ. Tinh thần chiến đấu của quân đội Nhật vẫn rất cao.

Sau khi lực lượng hải quân bị tiêu diệt ở Philippines, phương tiện vận tải của Nhật không còn đủ sức vận tải nguyên liệu chiến lược từ Indonesia thuộc Hà Lan và Miến Điện về chính quốc nữa. Nhằm động viên tinh thần chiến đấu, từ cuối năm đó báo chí bắt đầu viết rằng chiến thắng quân sự của Anh và Mĩ là biểu hiện của “sự thiếu khiêm tốn” và làm cho hoàng đế đau khổ, nhân dân Nhật Bản cần phải cố gắng hơn nữa nhằm bù đắp những đau khổ của Chiêu Hòa*. Đối với Nhật, hình ảnh “thần linh đau khổ” là tin không hay. Trời đất cũng thể hiện những điềm xấu. Tháng 12 xảy ra một trận động đất mạnh, phá hủy hoàn toàn các nhà máy chế tạo máy bay ở Nagoya. Thời xưa, khi xảy ra những chuyện như thế hoàng đế thường tự nhận trách nhiệm bằng cách tuyên bố rằng ngài còn thiếu lòng nhân. Nhưng bây giờ, khi Chiêu Hòa đã trở thành một người chịu đau khổ thì chẳng còn ai nói đến trách nhiệm của hoàng đế nữa.

Năm 1944, quân Nhật chỉ giành được chiến thắng ở trên đất liền. Sau khi giành được một loạt chiến thắng trước quân đội Quốc Dân đảng của Tưởng Giới Thạch, cuối năm đó người Nhật đã mở được hành lang trên bộ từ Đông Dương đến Bắc Kinh. Nhờ thế mà vật liệu từ Đông Nam Á vẫn tiếp tục được vận chuyển về Nhật - số lượng ít hơn trước rất nhiều - dù hạm đội Mĩ đã làm bá chủ trên mặt biển.

Nhưng thành tích đó cũng không cứu được người Nhật khỏi chết ngay trên đất Nhật. Bắt đầu từ tháng 6 năm 1944, máy bay Mĩ xuất phát từ các căn cứ trên quần đảo Mariana bắt đầu không kích cấp tập các thành phố Nhật Bản. Ban đầu người Mĩ chỉ ném bom các mục tiêu quân sự, nhưng chỉ một thời gian ngắn sau đó bộ chỉ huy Mĩ cho rằng như thế thì lâu và ít hiệu quả. Trước đây người Mĩ đã từng kịch liệt lên án quân đội Nhật Bản vì những vụ không kích các thành phố Trung Quốc, những lời kết án này đã trở thành di sản của lịch sử tuyên truyền. Nhưng nay họ bắt đầu xây dựng những siêu pháo đài bay B-29 mang theo bom napal. Mỗi chiếc máy bay khổng lồ này (dài - 30m, sải cánh - 43m, phi hành đoàn gồm 12 người) mang được 6 tấn bom. Nói cách khác, quân đội Mĩ quyết định tiêu diệt không chỉ các nhà máy và căn cứ quân sự mà còn tất cả người Nhật. Thành phố với những ngôi nhà bằng gỗ cháy rất nhanh. Người Mĩ sợ phi công kamikaze, nhưng hành động của họ không tạo ra ảnh hưởng đáng kể đối với tiến trình của cuộc chiến. Trong khi đó người Nhật lại không có vũ khí nào để ngăn chặn pháo đài bay: pháo phòng không quá yếu, một ít máy bay tiêm kích đánh đêm không thể đối địch được với lực lượng không quân Mĩ. Ngay cả những chiếc Zero, tức là máy bay tiêm kích tốt nhất hồi đầu cuộc chiến, cũng chậm hơn máy bay ném bom, còn vũ khí của chúng thì không phá hủy nổi những “bức tường” thép của pháo đài bay. Hầm trú ẩn cũng thiếu một cách nghiêm trọng. Dân chúng đào giao thông hào và hầm trú ẩn, nhưng đấy chỉ là những biện pháp có tính trấn an - bom Mĩ có thể phá hủy hết. Trong những điều kiện như thế, việc ném bom một cách cấp tập các thành phố của Nhật không còn là chiến tranh giữa hai đạo quân nữa - đấy chính là hành động tiêu diệt một cách có chủ ý những người dân tay không một tấc sắt. Dân thành thị chỉ còn một lựa chọn: chạy về nông thôn. Từ tháng 8 năm 1944 đến tháng 1 năm 1945 dân số Tokyo giảm một phần ba. Nông thôn Nhật không bị đói. Trong thời gian chiến tranh nông dân Nhật đã sống khá hơn người thành phố.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no ikonoguraphi. Trang 80-81.

Cùng với những trận ném bom các thành phố ở Nhật, Mĩ cũng bắt đầu không kích các nhà máy, căn cứ quân sự, hải cảng, đường sá, cầu cống ở Mãn Châu quốc, ở Triều Tiên, ở tỉnh Quan Đông và Đài Loan. Sân bay ở Trung Quốc được sử dụng cho những vụ oanh kích đó.

Tháng 8 năm 1944, do những trận ném bom diễn ra thường xuyên, trường học bắt đầu sơ tán khỏi Tokyo và các thành phố khác. Tổng cộng có 350 ngàn học sinh được đưa đi sơ tán. Học sinh được đưa vào sống trong các khách sạn và chùa chiền Phật giáo. Nhưng không phải tất cả các em đều đến được nơi ở mới. Tàu ngầm Mĩ đã đánh đắm một tàu chở trẻ em trên đường từ Okinawa đến Kyushu. Tình hình thật là tuyệt vọng, nhưng người ta lại không nói với các em như thế. Trên tờ tuần báo dành cho trẻ em xuất bản vào tháng 12 năm 1944, Ninomiya Harushige, Bộ trưởng Giáo dục đã thuyết phục các học trò rằng sơ tán không phải là do sợ ném bom mà là do nhà nước muốn tôi luyện ý chí của các em bằng cách tách các em ra khỏi cha mẹ. Người Mĩ đã làm được điều mà trước đó chưa ai làm được: dập tắt được khao khát trở về gia đình của người Nhật. Cuộc khảo sát được thực hiện trong số các học sinh sơ tán từ Tokyo về các vùng nông thôn cho thấy phần lớn học sinh không thích trở lại thành phố trước khi chiến tranh kết thúc. Nếu nói thật chính xác thì “cho đến khi Nhật giành chiến thắng” - đấy là câu trả lời mà người phỏng vấn muốn nghe*.

•

Mikuni Ytiro. Senchiu yogosiu. Tokyo: Iwanami, 1985. Trang 115.

Máy bay ném bom Mĩ xuất phát từ các sân bay ở Trung Quốc, từ các hàng không mẫu hạm và căn cứ trên đảo Guam, đảo Saipan, đảo Tianian. Tất cả những đề nghị của Mĩ về việc sử dụng các căn cứ trên lãnh thổ Liên Xô đều bị từ chối. Trong cuộc chiến tranh khủng khiếp này các nước đồng minh không chỉ nghĩ đến chiến thắng mà còn nghĩ đến những lợi ích từ việc chia chác sau chiến tranh sẽ mang lại cho họ.

Năm 1944 có nhiều thay đổi. Trong cuộc mít tinh trọng thể nhân dịp kỉ niệm 27 năm Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười Vĩ đại, lần đầu tiên Nhật bị gọi là quân xâm lược. Điều đó có nghĩa là Stalin đã nghĩ đến việc mở mặt trận chống Nhật trong một thời gian không xa.

Tháng 11 năm 1944, Nhật cũng tổ chức ngày quốc lễ của mình. Ngày 3 tháng 11 - ngày sinh và ngày kị Hoàng đế Minh Trị - người ta cho thả một khinh khí cầu đường kính 10m, mang theo 3 quả bom: một quả sát thương (nặng 15kg) và hai quả chứa chất cháy (mỗi quả nặng 6kg). Nhật đã sản xuất được tất cả 10 ngàn khinh khí cầu như thế. Nguyên liệu là một loại giấy siêu bền của Nhật, dán bằng nhựa cây konnyaku*. Người ta cho rằng gió sẽ đưa những khinh khí cầu này tới Mĩ, chúng sẽ rơi xuống và tạo ra thiệt hại đáng kể về người cũng như các vụ cháy rừng. Cũng như 7 thế kỉ trước, một trận cuồng phong đã phá tan hậm đội Mông cổ ngay gần bờ biển Nhật Bản, người Nhật lại hi vọng vào sự trợ giúp của thiên nhiên. Khi ấy người ta đã gọi trận gió là “thần thánh”, nhưng bây giờ thánh thần đã ngoảnh mặt đi. Người ta cho rằng khoảng 10% khinh khí cầu đã bay đến Mĩ. Vì lúc đó ở Mĩ có những trận cháy rừng rất lớn cho nên không thể biết chắc là “siêu vũ khí” có hoàn thành được vai trò của nó hay không. Có 5 người thiệt mạng. Đấy là một cô giáo và bốn học sinh đang cắm trại trong rừng. Do tò mò cho nên khi thấy một khinh khí cầu mắc trên cành cây các cháu đã lấy que khều, khinh khí cầu phát nổ.

•

Konnyaku hay Konjac và cũng được gọi là cây lưỡi của ác quỷ (Tongue of the Devil) - ND.

Một trong những chiến dịch ngu xuẩn nhất trong Chiến tranh thế giới thứ hai đã kết thúc như thế. Những khinh khí cầu, được những người thiết kế coi là siêu vũ khí, hóa ra chỉ là những bong bóng xà phòng. 60 ngàn người đã làm việc suốt hai năm mới hoàn thành được dự án này. Công việc này chỉ có thể được khởi sự vì thiếu sự lãnh đạo thống nhất, thiếu sự phân tích một cách tương đối nghiêm túc, thiếu kiểm soát và phê phán cần thiết. Trong khỉ người Nhật bận dán siêu vũ khí của mình thì 150 ngàn người Mĩ làm việc trong khuôn khổ dự án Manhattan, tức là dự án dẫn đến sự ra đời quả bom nguyên tử đầu tiên trong một ngày không xa. Vụ nổ của một khinh khí cầu đã làm mất điện tại một nhà máy tham gia sản xuất vũ khí nguyên tử ở gần Washington trong một thời gian ngắn. Hàng chục ngàn nhà vật lí học ở Nhật cũng tham gia nghiên cứu trong các lĩnh vực tương tự. Họ cho rằng, về nguyên tắc, có thể chế tạo được bom nguyên tử, nhưng phải vài chục năm nữa bom nguyên tử mới có thể xuất hiện.

Sau này nhà văn Hotta Yoshie đã mô tả những ngày cuối của cuộc chiến trạnh thế giới bằng những dòng sau đây: “Vâng, lúc này, vào tháng 12 năm 1944, trong những khoảng không gian vô tận của biển cả và mặt đất của vùng gọi là “Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á vĩ đại” tất cả đã được chuẩn bị một cách cực kì kĩ lưỡng cho chiến thắng của thần chết…”*. Người ta không còn nghĩ đến ngày chiến thắng hân hoan nữa mà nghĩ đến cái chết cho xứng đáng. Khẩu hiệu của năm cuối cùng của chiến tranh: “Vỡ tan ra từng mảnh, như một viên ngọc”. Ngọc giòn và khi bị đập thì vỡ thành những mảnh vụn lấp lánh, còn ngói thì cứ nằm yên một chỗ hàng trăm năm. Người Nhật chân chính không thể là viên ngói được! Ấn dụ về sự thống nhất của người đang sống đã bị rạn nứt. Bây giờ nhiệm vụ là đạt được thống nhất trong chết chóc. Những từ “sau chiến tranh” không được nói đến nữa. Vì không ai hi vọng còn sống đến ngày đó. Vì người ta không dạy dân chúng sống mà dạy dân chúng chết. Tháng 12 năm 1944, tuổi nghĩa vụ quân sự được rút xuống còn 17. Nhưng họ lấy cả những người tình nguyện ít tuổi hơn. Một công sự ngầm cực kì lớn dành cho ban lãnh đạo quốc gia được khởi công xây dựng trong làng Matsushiro, tỉnh Nagano.

•

Yosie Hotta. Bức tượng. Trang 14-15.

Đầu năm 1945 được bắt đầu bằng một loạt sự kiện mang tính lễ nghi nhằm nâng cao tinh thần cho người Nhật. Báo chí đăng ảnh những cuộc họp của Bộ Tổng tư lệnh tối cao có hoàng đế tham dự - ngài ngồi riêng một bàn, thần dân có thể nhìn thấy bức rèm kim tuyến lấp lánh sau lưng ngài. Dân chúng đến quảng trường hoàng cung và phủ phục xuống trước cung điện của nhà vua - họ cầu mong cho nước Nhật chiến thắng. Một cuộc duyệt binh, có sự chứng kiến của nhà vua, cũng diễn ra trên chính quảng trường này. Các cuộc họp của bộ chỉ huy diễn ra dưới hầm ngầm, binh lính không còn giữ được hàng ngũ nữa. Lính đứng gác cũng ít hơn trước.

Năm 1945 bắt đầu thiếu thốn đủ thứ: thức ăn, quần áo, kim loại. Năm 1941 Nhật Bản sản xuất gần 500 bộ phim, đứng thứ hai thế giới, sau Mĩ. Năm 1945 chỉ có 26 bộ phim được công chiếu. Trên loa phóng thanh, các phát thanh viên vẫn sùi bọt mép khẳng định về “trận đánh quyết định”, nhưng miệng hàng triệu người Nhật lại có mùi hôi - cửa hàng không còn bán kem đánh răng nữa. Nhiều thứ khác cũng không còn - tất cả mọi thứ đều được bán theo tem phiếu. Tẩu thuốc trở thành thông dụng. Mỗi ngày 6 điếu thuốc thì dĩ nhiên là không đủ - tẩu thuốc giúp người ta hút trọn vẹn điếu thuốc. Sân vận động Tokyo trở thành một vườn rau lớn. Chợ cá vắng tanh vắng ngắt - tàu đánh cá không hoạt động, tất cả nhiên liệu đều được đưa ra chiến trường. Tojo điên tiết trước những lời phàn nàn của ngư phủ, ông ta hét lớn: “Xăng! Xăng! Xăng thì liên quan gì! Phải dậy sớm vào!”*. Ông ta vẫn còn tin rằng thức khuya dậy sớm có thể bù được cho sự thiếu hụt xăng dầu. Dân chúng thành thị tiếp tục chạy về nông thôn. Nông thôn an toàn hơn, lại có thể kiếm được cái ăn. Họ tìm cách bán đồ gỗ, nhưng làm gì có người mua. Mùi hôi thối xông thẳng vào mũi - phòng dịch vụ công cộng của thành phố, chuyên dọn dẹp các hố xí công cộng, không làm việc nữa.

•

Browne C. Tojio: Lời hô muôn năm cuối cùng. New York; Chicago; San Francisko: Holt, Rinehart & Winston, 1967. Trang 220.

Tháng 2 năm 1945, Konoe Fumimaro đệ trình nhà vua một bản báo cáo nói rằng muốn ngăn chặn một cuộc cách mạng cộng sản thì phải chấm dứt chiến tranh càng nhanh càng tốt. Tháng 11 năm 1938, lúc còn làm thủ tướng, khi cuộc xâm lăng Trung Quốc đang ở giai đoạn quyết liệt nhất, chính ông ta đã từng kêu gọi thiết lập “trật tự mới” ở Đông Á và nói Nhật làm như thế là để chống chủ nghĩa cộng sản và chế độ thực dân da trắng. Sau 7 năm, Konoe đã hiểu được một điều: hoàn toàn không cần phải đánh nhau mới tránh được cộng sản. Bảy năm trước người ta đã nghe theo Konoe. Nhưng bây giờ ý kiến của ông ta đã bị lờ đi. Giới tinh hoa Nhật Bản muốn thực hiện trách nhiệm đến cùng. Họ cũng kêu gọi mọi người Nhật đều làm như thế. Người Nhật bình thường phải hi sinh. Người Việt Nam bình thường cũng phải chiến đấu - ngày 9 tháng 3 Nhật tuyên bố cho Việt Nam độc lập khỏi nước Pháp vừa được giải phóng khỏi ách phát xít Đức. Nhưng nước Pháp lại hoàn toàn không có ý định từ bỏ những thuộc địa mà Nhật đã giành được từ tay họ.

Năm cuối cùng của cuộc chiến là một năm khủng khiếp đối với Nhật. Chiến tranh ngày càng làm người ta liên tưởng đến một vụ tàn sát có kế hoạch. Đêm ngày 10 tháng 3 năm 1945, tức là ngày truyền thống của lục quận Nhật, hơn 300 máy bay ném bom hạng nặng B-29 của Mĩ không kích thành phố Tokyo, biến thành phố gồm toàn những ngôi nhà gỗ này thành một lò thiêu khổng lồ - hơn 100 ngàn người chết. Họ bị thiêu sống, bị chết ngạt vì khói. Kính bị nóng chảy, nước trong các con kênh sôi sùng sục. Đền thờ Minh Trị, “người đặt nền móng” cho nước Nhật Bản hiện đại, cũng bị cháy. Chưa bao giờ máy bay ném bom lại giết nhiều người một lúc đến thế. Thành phố cháy chẳng khác gì một bao diêm. Tai họa năm 1923 đã lặp lại. Nhưng lúc đó hỏa hoạn là do động đất, nhiều người cho là trời phạt. Năm 1945 chết chóc cũng từ trên trời rơi xuống - nhưng lần này là do các phi công Mĩ mang tới. Ẩn dụ về ánh sáng rất thân thuộc với người Nhật đã hiện hình trong những cái lưỡi quái ác của ngọn lửa. Luồng không khí nóng bốc lên mạnh đến mức có thể đẩy những chiếc máy bay đang bay lên cao hàng trăm mét. Thành phố hầu như bất lực trước những máy bay ném bom - chỉ có 14 chiếc bị bắn rơi. Những vụ không kích đã hủy diệt một phần tư quỹ nhà ở trên toàn quốc - hơn 9 triệu người Nhật lâm vào cảnh màn trời chiếu đất.

Chiêu Hòa có thể làm được gì? Ngài đã “bước từ thiên đình xuống” và đi trên đường phố Tokyo, lúc đó đã trở thành những đống đổ nát phủ đầy tro bụi. Các nhà báo vẫn làm nhiệm vụ hằng ngày của mình. Họ viết rằng nhà vua có lòng khoan dung không thể tưởng tượng nổi - ngài không phiền trách thái độ bất kính đã đưa thủ đô đến tình trạng hoang tàn như thế. Không những thế, hoàng thượng còn xót thương các thần dân của mình, thật là một tâm hồn thần thánh bao la…*

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no ikonoguraphi. Trang 80-81.

Ngày 5 tháng 4 năm 1945, Liên Xô tuyên bố không gia hạn Hiệp ước trung lập Xô-Nhật. Theo hiệp ước thì đây là tuyên bố về dự định mà một năm nữa mới chính thức có hiệu lực. Tuy nhiên tất cả những người có suy nghĩ lành mạnh đều hiểu: tất cả đã chấm dứt.

Ngày 7 tháng 4 đô đốc hồi hưu Suzuki Kantaro lên làm thủ tướng thay cho viên tướng bộ binh đã hồi hưu Koiso Kuniaki. Năm nay ông ta vừa tròn 78 tuổi. Những lão già đã về hưu nắm quyền lãnh đạo đất nước. Suzuki là đô đốc không có hạm đội - hầu như toàn bộ hạm đội của Nhật đã bị tiêu diệt. Nhân vụ từ chức của Koiso, một người Nhật đã ghi vào nhật kí: “Lũ khốn kiếp! Chúng lại đào tẩu rồi!”*. Vị thủ tướng mới được thừa kế một di sản thật là khủng khiếp. Nó làm người ta nhớ đến sứ mệnh của một kamikaze. Chỉ có một khác biệt duy nhất: người phi công lái một chiếc máy bay, còn ông thì đang lèo lái cả một quốc gia.

•

Yosimi Yosiaki. “Minsiu-no senso taiken to sengo” // Nitijo seikatsu-no naka-no soriokusen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 220.

Quân đội Mĩ đã trụ vững trên quần đảo Philippines, bộ chỉ huy Nhật cho rằng phải phòng thủ Đài Loan. Nhưng người Mĩ đã “lờ” hòn đảo này và tiến thẳng về hướng Nhật Bản. Ngày 1 tháng 4 quân Mĩ đổ bộ lên đảo Okinawa. Mặc dù Mĩ mạnh hơn rất nhiều (tàu chiến của Anh cũng tham gia), và đã đổ xuống đây không biết bao nhiêu bom đạn (mỗi mét vuông Okinawa hứng chịu một quả bom hay một trái pháo), chiến trận vẫn kéo dài đến tận ngày 21 tháng 6. Ngày 23 tháng 6, tướng Usizima Mitsuru, chỉ huy phòng thủ Okinawa, tự sát (hara-kiri). 188 ngàn người Nhật tử thương ở Okinawa. Một nửa là thường dân - tất cả mọi người trên đảo, kể cả nam nữ học sinh trung học, đều được đưa vào các đơn vị phòng vệ. Các đơn vị phòng vệ của nữ sinh được gọi một cách thơ mộng là “Đội hoa huệ”. Sợ rơi vào “móng vuốt kẻ thù”, nhiều người đã tự sát. Mấy ngàn người bị chính những binh lính dũng cãm của quân đội Nhật giết hại. Trong quan niệm của những người Nhặt “chính hiệu” thì dân Okinawa (hòn đảo này mới trở thành một tỉnh của Nhật Bản vào năm 1879) là những kẻ rất đáng ngờ, vô đạo đức và phản phúc. Vì vậy mà họ bị nghi là làm gián điệp cho Mĩ và bị người ta giết. Nguyên nhân giết chóc có thể chỉ là tiếng khóc của những đứa trẻ ngồi cùng hầm trú ẩn có cả binh lính lẫn thường dân. Vì tiếng khóc có thể làm lộ nơi trú ẩn của binh sĩ cho nên người ta bóp chết những đứa trẻ đó*. Một lần nữa người Nhật lại cho thấy khoảng cách không thể nào vượt qua được giữa “ta” và “người”. Họ cũng đã thể hiện sự nhẫn tâm như thế sau trận động đất ở Kanto và ở Nam Kinh.

•

Yakabi Osamu. “Okinawasen-ni okeru heishi to jumin” //Senjio-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 164-165.

12.520 người Mĩ tử vong ở Okinawa. Thiết giáp hạm Yamato, lớn nhất thế giới, niềm tự hào của hải quân Nhật bị đánh đắm gần Okinawa. Giống như khẩu Pháo-Vua*, thiết giáp hạm này chưa lập được một chiến công nào. Chiếc thiết giáp hạm này phải ra khơi lần cuối cùng mà không có máy bay hộ tống, đủ thấy máy bay đã thiếu đến mức nào. số phận của nó đã được định đoạt, bộ chỉ huy biết như thế - giống những chiếc máy bay kamikaze, nó chỉ được nạp nhiên liệu cho chặng đi. Toàn bộ thủy thủ đoàn trên thiết giáp hạm Yamato (2.498 người) đều thiệt mạng. Trong số mấy trăm chiếc máy bay Mĩ tham gia tấn công thiết giáp hạm chỉ có 10 chiếc bị bắn rơi.

•

Pháo-Vua (Llapb-nywka): bắn đạn đá 800kg, nặng gần 40 tấn, được sản xuất vào thế kỉ XVI. Hiện được trưng bày bên trong điện Cẩm Linh (Moskva) - ND.

Trong khi trận chiến giành đảo Okinawa đang đến hồi quyết liệt thì ngày 12 tháng 4 năm 1945 chương trình phát thanh thường kì của đài phát thanh Tokyo bị gián đoạn vì một bản tin khẩn. Có người nghĩ rằng quân đội Nhật đã giành được chiến thắng. Nhưng phát thanh viên lại thông báo một tin hoàn toàn khác: Tổng thống Roosevelt của Mĩ đã từ trần. Phát thanh viên nói rằng ông là một vĩ nhân. Hãng thông tấn Domei cũng gọi ông là “nhà hoạt động nhà nước vĩ đại”. Thủ tướng Suzuki chia buồn với người Mĩ và tuyên bố rằng sẽ tiếp tục cuộc đấu tranh chống lại liên minh Mĩ-Anh. Nhưng thật ra, ở “cơ sở” việc tổng thống Mĩ qua đời có thể được hiểu theo cách khác. Một người lính Nhật chân thành tin rằng ông chết vì đau khổ: người Nhật đã đánh đắm 200 tàu của Mĩ…*

•

Eliseev F. I. Trong các đơn vị lê dương và bị người Nhật bắt làm tù binh. Moskva: Dobro-volts-Reitar, 2005. Trang 143.

Thủ tướng Suzuki không làm bộ, làm tịch. Nhật tiếp tục chiến đấu ngay cả sau khi Đức đã đầu hàng. Chính phủ Nhật đã phản ứng với vụ đầu hàng này theo kiểu “ngoại giao”: gửi công hàm phản đối Đế chế III, lúc đó đã không còn tồn tại nữa. Chính phủ không quan tâm tới sự vô nghĩa của hành động này. Đối với chính phủ, cũng như đối với mọi người Nhật, quan trọng là tự chứng tỏ rằng mình hành động một cách xứng đáng và phù hợp với cậc tiêu chuẩn đạo đức. Đức phản bội Nhật, tương tự như Ý đã làm vào năm 1943. Họ đã phản bội lại một nước chưa bao giờ đầu hàng và cũng sẽ không bao giờ đầu hàng. Trước khi tự sát, Hitler đã gọi Nhật là người bạn tốt nhất của Đức trong suốt lịch sử của mình. Nhưng điều đó cũng không thay đổi được sự kiện là Đức đã phản bội Nhật. Hơn nữa, lúc đó chưa ai biết rằng Hitler đã nói những lời tán dương hay ho như thế.

Những vụ ném bom vẫn tiếp tục. Máy bay ném bom không còn gặp bất kì trở ngại nào. Bệ chỉ huy chỉ thị không tham gia vào các cuộc không chiến. Những máy bay Nhật còn sót lại được dự tính sử dụng trong trường hợp quân Mĩ đổ bộ lên những hòn đảo chính. Phi công Mĩ cố gắng không gây thiệt hại cho vùng trung tâm Tokyo - bộ chỉ huy lực lượng chiếm đóng Mĩ sẽ đóng ở đó. Nhưng chiến tranh là chiến tranh - lâu đài của Chiêu Hòa vẫn bị cháy. Đấy là ngày 25 tháng 5. Giống như Hitler, nhà vua buộc phải sống dưới hầm ngầm cho đến tận ngày Nhật tuyên bố đầu hàng.

MÀN 7
SÙNG BÁI CHẾT CHÓC: ĐẾN LƯỢT CẬU

Chiến tranh càng kéo dài thì trong chiến đấu người Nhật càng lấy số lượng bù cho chất lượng của các binh sĩ. Diễn biến của cuộc chiến chứng tỏ rằng người Nhật đã sẵn sàng về mặt tâm lí cho kết cục chết chóc như thế.

Văn hóa Nhật là nền văn hóa “lấy chết chóc làm trung tâm”. Dũng cảm và coi thường cái chết là một trong những yêu cầu quan trọng nhất của samurai. Cơ sở tư tưởng của nó là Phật giáo Thiền tông, một tông phái nói rằng tính nhị nguyên của thế giới chỉ là ảo tưởng, đối với người “đạt” đạo thì không có bất kì đối lập nào. Kể cả đối lập giữa sống và chết. Lí tưởng đó thấm vào cả quân đội.

Tự sát, như là phương pháp giải quyết những vấn đề của cuộc sống, có nguồn gốc từ rất lâu đời. Việc các tôn giáo không có những điều cấm tự sát và sự khách sáo trong hành vi của người Nhật, không cho người ta thể hiện một cách công khai bất kì tình cảm nào (cả tích cực lẫn tiêu cực) làm cho những xung đột nội tâm càng thêm căng thẳng và gia tăng những hành động bạo lực chống lại chính mình. Đôi khi có nhiều vụ tự sát đến nỗi người ta gọi là “nạn dịch thời thượng”. Chuyện đó đã xảy ra sau buổi công diễn vở kịch mang tên Vụ tự sát của đôi tình nhân trên Đảo Lưới Trời của Chikamatsu Monzaemon (1653-1724), kể chuyên một chàng trai và một cô gái đã kết liễu cuộc đời bằng cách “cùng tự sát” vì những rào cản mang tính đẳng cấp không cho phép họ nên duyên vợ chồng. Chính quyền đã ra lệnh cấm vở diễn - vụ tự sát trong vở kịch có tính chất lây truyền rất cao.

Thế kỉ XX đã trở thành thế kỉ của những vụ tự sát ở Nhật Bản. Công nghiệp hóa thần tốc và sự thay đổi toàn bộ môi trường sống đã vắt kiệt tinh thần và làm suy giảm sức sống của con người. Các nhà văn Nhật Bản là ví dụ điển hình. 4% các nhà văn nổi tiếng nhất của Nhật Bản thế kỉ XIX và XX đã tự sát*. Trong số đó có các tên tuổi như: Kitamura Tokuku (1868-1894), Arishima Takeo (1878-1923), Akutagawa Ryunosuke (1892-1927), Makino Shiniti (1896-1936), Dazai Osamu (1909-1948), Hara Tamiki (1905-1951), Hino Ashihei (1907-1960), Kawabata Yasunari (1899-1972). Trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế thế giới có gia đình cả cha mẹ và con cái cùng tự sát. Đất nước vẫn còn nhớ rõ nạn tự sát vào năm 1933. Nạn tự sát bùng lên từ ngày 9 tháng 1, ngày một cô học trò ở Tokyo lao mình vào dòng nham thạch núi lửa Mihara. Trong năm 1933 có 944 người tự sát bằng cách lao vào dòng nham thạch tại chính địa điểm đó. Ban giám đốc nhánh đường sắt này có thời đã cấm bán cho những người chỉ mua vé một chiều đến núi Mihara… Trong nửa đầu những năm 1930 hằng năm có tới 20 ngàn người tự sát. Trong khi đó số người chết vì tai nạn ô tô chỉ là 400.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Moskva: Nhà xuất bản Tiến bộ, 1987. Trang 11.

Chính quyền đã lợi dụng lòng dũng cảm của nhân dân Nhật Bản và lái nó vào hướng mà đất nước đang cần. Vì các quân nhân thạm gia cầm quyền và đất nước công khai tuyên bố là người kế tục tinh thần samurai, vì cả nước đã giống như một trại lính cho nên các tư tưởng gia của chế độ tìm mọi cách nhồi nhét vào đầu thần dân của Chiêu Hòa ý tưởng: tự nguyện hi sinh cho hoàng thượng là kết cục xứng đáng nhất của cuộc đời. Ngăy 21 tháng 10 năm 1943, hơn 65 ngàn sinh viên học sinh tập trung trên sân vận động gần đền thờ Minh Trị để đưa tiễn tân binh lên đường. Để giữ bí mật, báo chí không thông báo số lượng tân binh lên đường vào ngày hôm đó. Nhưng họ truyền đạt lại lời phát biểu của Thủ tướng Tojo sau khi những người có mặt đã lạy vọng về phía hoàng cung và hát xong quốc ca: “Tôi nhận thấy linh hồn trong sáng và công chính của đất nước linh thiêng trong những người có mặt ở đây hôm nay… Khí thế hừng hực các bạn, cơ thể trẻ trung của các bạn, dòng máu tinh khiết và non trẻ của các bạn là tài sản vĩ đại của dân tộc. Vì hoàng thượng mà hi sinh tất cả là mục tiêu duy nhất của cuộc đời của các bạn, cuộc đời được sinh ra trong đất nước của đức vua” (Asahi, ngày 21 tháng 10 năm 1943, số buổi chiều). Nghi lễ của buổi tiễn đưa chứa đầy tính biểu tượng: từ sân vận động - hiện thân của tuổi trẻ, sức khỏe và cuộc sống - các tân binh đi thẳng vào cõi chết, mà thủ tướng và nhà vua - tuy không ai trông thấy, nhưng đang đứng cách đấy không xa - đang cầu chúc cho họ.

Cuốn Sổ tay chiến sĩ viết: biết xấu hổ là người có sức mạnh, đừng để cho gia đình và người làng phải xấu hổ, thà chết chứ không chịu làm tù binh. Trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật 1904-1905, binh sĩ Nhật đã làm đúng như thế: trong khi có 70 ngàn người Nga bị bắt làm tù binh thì chỉ có 2 ngàn người Nhật đầu hàng. Thiếu tá Kuga Naboru, người bị phía Trung Quốc bắt vào tháng 2 năm 1932 đã trở thành anh hùng dân tộc: anh đã tự sát ngay sau khi được trao đổi và trở về cố quốc. Năm đạo diễn đã làm phim để nói về anh. Sổ tay chiến sĩ dạy rằng các chiến sĩ phải học tập những vị tiền bối, những người bao giờ cũng sẵn sàng chết, sẵn sàng để lại nắm xương trên chiến trường.

Trước chiến tranh các nhà làm phim Nhật Bản đã ngợi ca không biết mệt mỏi những người anh hùng của cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Thường thì đấy không phải là những nhân vật được bịa ra, mà là những con người bằng xương bằng thịt trên thực tế. Hầu như tất cả đều đã hi sinh ngoài mặt trận. Đất nước cần những anh hùng đã chết chứ không cần những anh hùng còn sống. Nhân vật chính của vô số bộ phim thời đó là đại uý Hirose Takeo (1868-1904) và đại tá Tachibana Syuta (1865-1904). Viên đại uý đã đi vào lòng biển cùng với con tàu của mình, còn vị đại tá thì hi sinh anh dũng trong một trận đánh trên đất liền. Tượng “Ba người anh hùng” - ba người lính công binh vô danh với khối thuốc nổ buộc quanh mình lao vào hàng rào kẽm gai của kẻ thù vào năm 1932 - được dựng trên nhiều đường phố của Nhật.

Người Nhật nghĩ nhiều về sự chết chóc và ra giá trong cuộc mặc cả với nó. Nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết gây xôn xao dư luận một thời gian - Hạt mầm và chiến sĩ (1938) của Hino Ashihei (1907-1960), xuất bản khi cuộc chiến tranh Trung-Nhật đang đến hồi quyết liệt và bán được tới 1 triệu 200 ngàn bản - tuyến bố như thế này: “Các chiến sĩ đã vượt thoát được những ý nghĩ vẫn chi phối những người bình thường. Họ đã vượt qua được cả cái chết. Một điều gì đó bên trong luôn luôn lôi cuốn họ đến những khoảng trời cao rộng, họ vươn lên được là do tin vào sức mạnh đang dẫn dắt mình. Linh hồn của người lính tin rằng anh ta đang đi trên một con đường cùng với đất nước. Khi viên đạn bắn vào người tôi và vào cái ngày nắm xương của tôi được chôn trên đất Trung Quốc, tôi muốn hô “Muôn năm!” tổ quốc tôi - cho đến lúc tàn hơi”. Người Nhật nuôi trong lòng không phải ước muốn sống mà là ước muốn chết. Nhưng chết trong những điều kiện hoàn toàn xác định. Nhưng đấy không phải là cách suy nghĩ của những người cô đơn.

Nhà văn Oe Kenzaburo (sinh 1935), từng được giải Nobel Văn chương năm 1994, hồi tưởng lại những năm học đầu tiên trong thời chiến như sau: “Ngay cả học trò lớp dưới cũng run rẩy khi nói đến hoàng thượng. Tôi nhớ hai đầu gối tôi đã run lên khi thầy giáo hỏi chúng tôi sẽ làm gì nếu hoàng đế bắt chúng tôi phải chết.

- Em sẽ làm gì nếu hoàng đế bảo em phải chết?

- Em sẽ chết. Em sẽ thực hiện hara-kiri, - đứa bé trả lời, mặt tái đi.

- Tốt! Em tiếp theo! - thầy giáo vừa nói vừa ra hiệu cho cậu học trò khác - Thế em sẽ làm gì nếu hoàng đế bảo em phải chết? Nói mau!.

- Em sẽ chết. Em sẽ thực hiện hara-kiri.”*

•

Wang Shukun. So sánh việc tự sát giữa các nhà văn Nhật và nhà văn Trung Quốc đương đại // Kokusai nihon bunka kenkiu senta. Kyoto, 2004. Trang 12.

Trẻ em cùng thời với Oe Kenzaburo thường ca bài với nội dung đầy tinh thần yêu nước sau đây: “Chúng ta, tuổi trẻ bách chiến bách thắng,//Mang trong máu đào lời dặn mẹ cha:// Chết cho hoàng đế nước nhà!// Trong tim ta - dải băng trắng (dải băng mà cảm tử quân thường đeo - chú thích trong nguyên tác)… Hôm nay, sau ngày làm việc (ý nói làm việc vì tổ quốc - chú thích trong nguyên tác),// Ta làm vòng hoa// Dâng lên những người đã ngã xuống cho sơn hà.// Hãy nhớ: sắp đến lượt mình.// “Hãy làm cho đúng!” - // Là lời thượng đế trong tim ta”*.

•

Trích theo: “Kawamura Kunimitsu Seisen-no Jusho to sono usiro” // Nitijo seikatsu-nonaka-no soriokusen. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 370, 373.

Các nhà văn, nhà báo đưa lên mây xanh tinh thần sẵn sàng hi sinh của người lính Nhật. Họ viết về người chiến sĩ đã li dị vợ ngay trước ngày lên đường vì anh dứt khoát sẽ không trở về. Người ta viết về người con, trước ngày lên đường, đã xin mẹ tắm cho như thể đang tắm một tử thi*. Bức tranh trên một tờ tạp chí được đăng lại ở đây là bức duy nhất thể hiện một người Nhật Bản trần truồng mà chúng tôi tìm được trong nền báo chí Nhật Bản thời toàn trị. Nhưng đây lại là “một xác chết vẫn còn sống”. Trong trường hợp Nhật Bản, nếu nói đến “sự sùng bái xác thịt” thì chỉ có thể là sùng bái xác chết mà thôi. Nhiều tác phẩm của các họa sĩ Nhật Bản thời đó đã vẽ lại cảnh chôn cất hay xác của những người lính đã hi sinh ngoài chiến địa.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no ikonoguraphi. Trang 102-103.

Mục tiêu của đạo Phật là giải thoát, loại bỏ cái “tôi” của mỗi người. Theo ý nghĩa này thì phục vụ vô điều kiện hoàng đế và đất nước có thể được coi là một trong những phương pháp nhằm đạt được mục tiêu. Vì vậy mà các nhà tư tưởng theo trường phái Phật giáo đã giữ vai trò tích cực trong việc xác lập cơ sở “hiện đại” cho việc “hi sinh vì hoàng thượng”. Tomomatsu Entai (1895-1973) là một trong những người như thế. Ông là một Phật tử. Nhưng không phải là Phật tử bình thường mà là một Phật tử Nhật Bản. Đối với ông, quan trọng nhất vẫn là Nhật Bản. Phật giáo chỉ là phương tiện để làm chợ Nhật Bản vĩ đại càng vĩ đại hơn mà thôi. Phương tiện và lí lẽ nào cũng đều dùng được cả. Ngay cả những lí lẽ chẳng liên quan gì đến lịch sử hay nhân chủng học.

“Khí hậu ấm áp làm người ta thích tắm táp, thích rửa sạch mọi vết bẩn trên người. Đấy có thể là một trong những nguyên nhân tạo nên tính cách đặc thù của người Nhật - coi thường cái chết. Người Triều Tiên, cũng như người châu Âu, không thích tắm. Đấy là do thời tiết lạnh giá ở những vùng họ sống. Trong buồng ngủ của họ có cả các đồ dùng dùng cho việc đại tiểu tiện vào ban đêm. Chủ nghĩa khoái lạc kiểu đó dĩ nhiên không khuyến khích người ta giữ mình sạch sẽ, nhất là trong trường hợp nếu muốn như thế thì phải từ bỏ cả mạng sống của mình. Biển, bao bọc cả bốn phương tám hướng Nhật Bản, đã giáo dục cho người dân, có thể nếu không kể một số người sống trong vùng rừng núi, tinh thần cởi mở và tự do. Biển làm giảm bớt thái độ ích kỉ, thường có trong mỗi con người, và làm cho người Nhật trở thành dũng cảm và yêu tự do, như những ngọn gió trên thảo nguyên. Đặc điểm này của người Nhật được thể hiện trong tư tưởng sẵn sàng chết, sẵn sàng hi sinh. Là đất nước của núi lửa và động đất, về mặt này, cũng có ảnh hưởng đến việc hình thành những nét đặc thù trong tính cách dân tộc nói trên. Tokyo và những vùng phụ cận hầu như lúc nào cũng có động đất. Theo nghĩa này, thủ đô của Nhật Bản chính là sàn tập, nơi hầu như ngày nào dân chúng cũng tập chấp nhận cái chết. Mặt khác, Nhật là nước không giàu tài nguyên. Những người không có tài sản thường không cố bám víu vào cuộc sống như những kẻ giàu có”*.

•

Tommatsu Entai. Quan niệm của người Nhật về cái chết. Trang 256-157.

Ngoài điều kiện tự nhiên; theo quan điểm của Tomomatsu thì cơ cấu xã hội Nhật Bản cũng làm chó người ta có quan niệm nhẹ nhàng đối với cái chết: “Chính gia đình của người Nhật cũng như cơ cấu xã hội và nhà nước của họ đã dạy người ta bình thản đối mặt với cái chết. Hiếm có cơ cấu xã hội trong một nhà nước nào lại dành ít không gian cho cá nhân như ta thấy ở Nhật Bản. Cho đến hôm nay gia đình Nhật Bản vẫn có những biểu hiện của chế độ gia tộc, người tộc trưởng có vai trò quan trọng nhất. Trong xã hội Nhật Bản, gia đình không đặt nền tảng trên quan hệ vợ chồng, tức là quan hệ theo chiều ngang, mà đặt cơ sở trên quan hệ giữa cha mẹ và con cái, tức là theo chiều dọc, kéo dài mãi đến vô cùng vô tận. Khi người cha chết thì người con sẽ thế chỗ của ông ta”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 258.

Nhưng hóa ra, như ta thấy ở phần cuối bài tiểu luận nổi tiếng về cái chết này, tất cả những lí giải “ngoại vi” về đặc trưng dân tộc trên thực tế đều chẳng có ý nghĩa gì: “Nếu lời khẳng định cho rằng thiên nhiên Nhật Bản đã tạo ra tính cách dân tộc là đúng thì khó có thể nói rằng bất kì dân tộc nào khác được đưa vào hoàn cảnh Nhật Bản cũng sẽ hình thành thái độ coi thường cái chết như thế”*. Như thế nghĩa là, thái độ độc nhất vô nhị của người Nhật đối với cái chết đã được “lập trình” trong đầu óc họ từ khởi thủy.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 262.

Các nhà tư tưởng Phật giáo cho rằng chết chưa phải là hết, từ lâu đa số dân Nhật cũng đã theo cách hỏa táng của Phật giáo. Nhưng linh hồn của những người hi sinh nhân danh hoàng đế lại được thờ phụng trong đền Yasukuni của Thần đạo. Nhưng người ta không thấy mâu thuẫn nào ở đây cả - Thần đạo không được coi là tôn giáo, đấy là hệ tư tưởng của nhà nước, rộng hơn khuôn khổ của bất kì tôn giáo nào. Tất cả người Nhật - không phụ thuộc vào tôn giáo - đều phục vụ nhà nước và nước Nhật của hoàng thượng. Chính khái niệm nhà nước cũng được coi là thiêng liêng. Nhà nước đứng cao hơn tất cả; nhà nước và hoàng đế - biểu hiện tập trung nhất của nó - là đối tượng để người ta thờ phụng. Và vì vậy, phải đón nhận cái chết vì nhà nước với nụ cười trên môi. Mẹ của các tử sĩ cũng phải mỉm cười như thế. Người Nhật vốn đa sầu đa cảm và rất dễ khóc. Nhưng họ phải coi cái chết của người thân là hạnh phúc.

Thành viên của hoàng gia, giống như mọi người Nhật khác, cũng phục vụ trong quân đội. Hoàng tử Nagahisa (1910-1940) cũng phải nhập ngũ: pháo binh. Hoàng tử chết trong một trận không kích, nhưng ít người biết chuyện này - ông cũng chỉ được coi là đã hi sinh anh dũng mà thôi. Cảnh đưa linh cữu của hoàng tử về nhà được mô tả trong một cuốn sách giáo khoa như sau: “Hoàng tử bé Michihisa, lúc đó mới bốn tuổi, đứng trước cổng chính, tay cầm lá quốc kì không có dải băng tang. Hoàng tử đang chờ ngày trở về đầy vinh quang của cha mình. Có lẽ cậu đã nghe theo lời của bà nội: “Cha cháu đã trở về trong danh dự và vinh quang, vì vậy mà khi đón cha cháu phải thầm hô “Muôn năm!””. Linh cữu được đưa từ hành lang vào Phòng anh đào, nơi mẹ ngài đang đợi… Bà mẹ đã nói với con trai, người từ nay cũng đã trở thành một vị thánh, những lời chào mừng đầy yêu thương và phúc hậu”*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yemu. Trang 157.

Đây là một cuộc “đón tiếp linh cữu” thực sự, nhưng chết chóc và đám tang lại được mô tả bằng ngôn từ của một buổi gặp gỡ chứ không phải biệt li. Mà đã là gặp gỡ thì không thể buồn đau được. Chết “đúng” là vinh quang, là chiến thắng của tâm hồn đối với thể xác. Quan trọng là làm tất cả những gì ta có thể làm. Ai thực sự thắng trên chiến trường chỉ có ý nghĩa thứ yếu. Hoàng gia đã nêu cho tất cả người Nhật tấm gương về cách thức đón nhận cái chết vì đất nước Nhật Bản. Cần phải từ bỏ tính người trong bản thể của mình khi đối mặt với cái chết. Đấy được coi là chiến thắng chính mình, sau đó người ta sẽ trở thành “siêu nhân”, thành “thần chiến tranh”, tức là trở thành người Nhật chân chính. Buổi đón tiếp thi hài người chiến sĩ tử trận trên chiến trường được gọi là “khải hoàn lặng lẽ” hoặc đơn giản là “khải hoàn”. Khải hoàn không liên quan gì đến thắng lợi hay thất bại. Thi hài được đưa về nhà là khải hoàn rồi. Từ này được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1936. Liệt sĩ hi sinh ở nước ngoài được “cầu siêu” ít nhất là sáu lần: tại đơn vị, tại phòng hải quan (hai lần - một lần theo nghi lễ của Thần đạo, một lần theo nghi lễ của Phật giáo), tại gia đình, tại địa điểm đăng kí thường trú (do chính quyền địa phương tổ chức), tại đền Yasukuni*.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no ikonoguraphi. Trang 126-127.

Những buổi tế lễ rất lớn được tổ chức tại đền Yasukuni với sự tham dự của thân nhân những người đã hi sinh trên khắp cả nước. Buổi lễ chính, gọi là “cầu hồn” được tổ chức vào ban đêm. Người ta cho rằng linh hồn tử sĩ sẽ trở về trong đêm đó và biến thành thần thánh. Các nhà báo quá nhiệt tình thời đó từng nói tới “sự trở về với thần thánh trong vinh quang”. Những buổi truyền thanh trực tiếp từ đền Yasukuni đã biến tất cả người Nhật thành những người tham dự một nghi lễ vô cùng trọng thể.

Thân nhân liệt sĩ còn được chụp ảnh “lưu niệm” và tham quan danh lam thắng cảnh ở thủ đô. Những cuốn album kỉ niệm những buổi lễ như thế đã trở thành ấn phẩm định kì. Một nhà nghiên cứu đã đếm được 28 ngàn người trên một trong những bức ảnh như thế*. Chúng ta không biết tên những người trên ảnh - album chỉ đăng tên liệt sĩ mà thôi. Nghĩa là phải chết mới có quyền có tên.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 200.

Tất cả người Nhật đều cùng làm một việc lớn. Chết một cách xứng đáng nhân danh hoàng đế và nhà nước được coi là nghĩa vụ quan trọng nhất của thần dân. Chôn cất một cách “trọng thể nhất” được coi là trách nhiệm quan trọng nhất của nhà nước. Tuyệt đại đa số người Nhật thời đó tin tưởng vào nhà vua và cuộc sống trong thế giới bên kia. Nhà nước toàn trị tin vào sức mạnh có tính ma thuật của số đông. Từng người hoặc một ít người không làm nó bận tâm. Mối quan tâm của nó là sân vận động hoặc quảng trường. Thần đạo truyền thống không có nghĩ lễ đưa một loạt người quá cố thành thần thánh. Đền Yasukuni rộng lớn và khu đất trống xung quanh trở thành địa điểm tuyệt vời cho việc hâm “tinh thần dân chúng” lên “nhiệt độ” cần thiết. Theo truyền thống Nhật Bản, cái chết và tất cả những việc liên quan đến cái chết đều bị coi là bất tịnh. Hoàng đế không được tham dự những buổi tang lễ, đấy là một trong những cấm kị truyền thống nghiêm khắc nhất mà hoàng đế phải theo. Minh Trị và Đại Chính đã tuân theo cấm kị này. Nhưng đối với hoàng đế Chiêu Hòa thì điều cấm kị này được nới lỏng: ngài đã bớt chút thì giờ tới thăm đền Yasukuni trong những ngày cúng tế vong linh liệt sĩ ở đây. Nói cho đúng, lúc nào ngài cũng được tiền hô hậu ủng và không bao giờ ngài đứng lẫn với đám “thảo dân”. Lễ cầu siêu diễn ra ban đêm, còn hoàng đế thì tới thăm đền vào ban ngày. Tên ngài vẫn tiếp tục chỉ gợi lên trong tâm trí các thần dân ánh sáng mà thôi.

Truyền thống sùng bái những người đã chết trong thời hiện đại được hình thành tại đây và bây giờ, tức là ngay trước mắt cả nước. Trường học nào cũng có “phòng linh hồn các anh hùng đã hi sinh”. Phòng này trưng bày ảnh các liệt sĩ, những bài học về tinh thần ái quốc cũng diễn ra ở đây. Những phòng “truyền thống” như thế đã bắt đầu xuất hiện trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Ảnh liệt sĩ ngày một nhiều thêm. Có những buổi tiễn đưa, người ta còn nói với tân binh: “Hãy chết một cách vẻ vang!” - một vài trường hợp như thế đã được ghi nhận. Các bà mẹ đã viết cho con mình rằng thông báo về sự hi sinh anh dũng của con là phần thưởng lớn nhất dành cho họ*. Những người anh hùng, trong những bức ảnh trên tường, đã thực hiện được ước mơ này.

•

Simamoto Yasuko. Senso-de sinu ta iu koto. Tokyo: Iwanami 2006. Trang 121,124.

Năm 1943 xuất hiện cuốn sách Người mẹ Nhật Bản. Những người phụ nữ mất con trong cuốn sách này nói rằng họ không bao giờ để cho người khác thấy nỗi đau khổ của mình, chết vì đạn bom còn hơn là chết vì bệnh tật. Trong 50 người được phỏng vấn thì chỉ có một bà nói rằng đã khóc khi nhận giấy báo tử; Người con đã hân hoan thực hiện nghĩa vụ thần dân của mình, vì vậy mà đau khổ vì mất con cũng có nghĩa là không thực hiện nghĩa vụ làm mẹ - lí luận ái tử thi của đế chế Nhật Bản là như thế*.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidal. Kokumin gakko-no kiokasho-o yemu. Trang 160-161.

Phụ nữ không được, không có quyền khóc lóc - bộ máy tuyên truyền quy định như thế. Hình ảnh người phụ nữ Nhật dịu dàng và mềm mại phải được tăng cường chất nam tính. Thời chiến phụ nữ Nhật mặc quần chứ không mặc kimomo nữa. 70 năm trước mặc quần là bị phạt vì nó làm mất đi hình ảnh quen thuộc của người phụ nữ. Quần được coi là tư tưởng tự do. Chiến tranh là phương tiện cho phụ nữ giành được quyền và trách nhiệm của nam giới. Không cần đấu tranh như trước nữa. Điều cấm kị nghiêm khắc nhất: đưa phụ nữ ra mặt trận - cũng đã được bãi bỏ. Phụ nữ không được cầm súng, nhưng làm trong quân y viện thì không còn ai cấm đoán nữa.

Trong gia đình Nhật Bản thời đó mẹ thường gần gũi và thân mật với con trai hơn là bố. Đấy một phần là do khi còn bé đứa trẻ thường tiếp xúc trực tiếp với mẹ (ban đêm đứa trẻ ngủ cùng giường với mẹ còn ban ngày thì mẹ địu con trên lưng). Bố là hiện thân của thái độ nghiêm khắc đầy công tâm, con gái không được chú ý lắm vì chúng sẽ phải đi lấy chồng, sẽ rời khỏi gia đình. Quan hệ vợ chồng không chỉ dựa trên “tình yêu” theo cách hiểu của phương Tây mà còn dựa trên nghĩa vụ đối với nhau. Đàn ông có quyền quan hệ với gái làng chơi, khi người đàn ông còn chăm sóc gia đình thì những mối quan hệ như thế không bị coi là vi phạm trách nhiệm trong quan hệ vợ chồng. Theo quan niệm của thời ấy thì hôn nhân không phải chỉ vì tình yêu và khoái lạc mà còn để duy trì nòi giống và nuôi dạy con cái. Việc xuất hiện cuốn Người mẹ Nhật Bản là hiện tượng cực kì đặc trưng. Không ai nghĩ đến việc làm cuốn Người vợ Nhật Bản. Hình ảnh người đàn bà khóc chồng chỉ nằm ở vị trí ngoại vi của vô thức xã hội mà thôi. Còn phóng viên tờ Tokyo Nichi Nichi Shimbun (11.03.1942) đã ghi lại cảm xúc của người mẹ khi biết tin con chết thông qua một cuộc đối thoại nội tâm như sau: “Không được khóc. Naokharu đã không còn là con mình nữa. Naokharu đã trở thành thánh, cho nên mẹ sẽ vui mừng vì con đã chết ở chiến trường”. Các bà mẹ nuôi con không phải để sống mà để chết. Chết cho hoàng đế. Người ta thuyết phục họ rằng cuộc đời hay cái chết của người con đều là hành động mang tính xã hội chứ không phải mang tính gia đình. Nhà nước-gia đình đã giết chết gia đình bình thường một cách nhẹ nhàng.

Các nhà báo hết lời ca ngợi những bà mẹ vì họ đã tận tuỵ hi sinh để nuôi dạy những người con, để những người con này lại hi sinh thân mình cho đế chế Nhật Bản Vĩ Đại. Những người đàn bà bình thường Nhật Bản đã sinh ra “những vị thần chiến tranh”. Chẳng đáng ngạc nhiên ư? Chẳng cảm động ư? Phụ nữ đang tuổi sinh nở phải khẩn trương lên. Nhật Bản đang cần nhiều thánh thần hơn nữa. Tờ Yomiuri (03.04.1942) đăng lại bài giảng được truyền qua radio của trưởng phòng thông tin hải quân, đại uý Hirade Hideo, một người được cho là hoạt ngôn như sau: “Nếu không có các bà mẹ thì không thể có chiến tranh. Vì lúc đó sẽ không có người (nghĩa là không có lính - tác giả). [Nhưng may là] chuyện này không thể có được, cho nên chiến tranh sẽ không bao giờ chấm dứt. Nếu trong thời gian chiến tranh chúng ta có những người mẹ tốt thì chúng ta sẽ chiến thắng. Vì những người mẹ tốt sẽ sinh ra các chiến sĩ tốt”. Đất nước đang tiến hành cuộc chiến tranh “thần thánh”. Vì vậy, tất cả mọi người đều tiếp xúc với sự thánh thiện, nghĩa là ở Nhật không còn những người chỉ là mẹ, chỉ là con, chỉ là người nữa. Họ chỉ làm những thiên chức của cuộc chiến tranh thần thánh mà thôi.

Các lí thuyết gia của tư tưởng đại Nhật cho rằng chỉ có người Nhật mới không sợ chết. Họ tìm mọi cách thuyết phục đồng bào của mình rằng chỉ có người Nhật mới xứng đáng với số phận như thế, rằng cái chết tự nguyện là kết cục bình thường của mọi cuộc đời - kể cả khi cuộc đời còn rất trẻ. Năm 1940 người ta cho công chiếu bộ phim Đêm Trung Hoa kể về chuyện tình của một người lính hải quân Nhật Bản với một cô gái Trung Hoa. Bộ phim có ba phần kết khác nhau. Khi chiếu ở Trung Quốc, phim kết thúc với cảnh đôi tình nhân chuẩn bị cưới nhau. Trong khi đó, khán giả ở các nước Đông Nam Á lại được xem cảnh chàng thủy thủ suýt chết trở về và cứu được người yêu, lúc đó đã chuẩn bị tự sát vì tuyệt vọng. Còn ở Nhật thì kết thúc lại là: sau đám cưới, những người cộng sản Trung Quốc giết chàng thủy thủ, còn cộ gái thì tự sát. Những người làm phim muốn nói: do gần gũi với người Nhật mà tinh thần Nhật Bản đã thấm vào cô gái Trung Hoa, vì vậy mà cô có thể cảm và hành động như là một người Nhật. Cô gái Trung Hoa là dân châu Á, người châu Âu không thể thay đổi được bản chất của mình, cho nên không thấy có trường hợp “Nhật Bản hóa” người châu Âu nào.

Các cảm tử quân trên tàu ngầm trong trận tấn công Trân Châu cảng tháng 12 năm 1941 được gọi là “Chín vị thần chiến tranh”*. Đấy là những người anh hùng đầu tiên trong cuộc chiến chống Anh và Mĩ được phong thánh. “Chiến công” của họ không được nhắc tới. Báo chí chỉ viết rằng họ đã hoàn thành nhiệm vụ một cách dũng cảm và đã hi sinh vì hoàng đế. Thế là đủ.

•

Đám tang “Chín người anh hùng” và cảm nhận của người đương thời: xem Yamamuro Kentoku. Gunsin. Kindai nihon-ga unda eiyutati-no kiseki. Trang 284-291.

Các thủy thủ cảm tử đã được chôn cất “một cách trọng thể nhất”. Điều đặc biệt là tang lễ được tổ chức trong công viên Hibiya ở Tokyo chứ không phải trong quân cảng như thường lệ. Nhưng thực tế là chẳng có ai để mà chôn. Xác các thủy thủ đã vĩnh viễn nằm dưới đáy biển. Thay cho quan tài, người ta đặt lên càng khẩu pháo một vài kỉ vật của những người đã chết. Đám đông (hơn 100 ngàn người) khóc lóc - đấy là cách thể hiện lòng biết ơn các thủy thủ, những người đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình. Đấy là những giọt nước mắt ngọt ngào. Nữ văn sĩ Yoshiya Nobuko (1896-1973), một người đã từng học qua trường dòng, đã viết trên tờ Tokyo Nichi Nichi Shimbun cảm tưởng của mình về những chuyện đã xảy ra. Từ những bài viết của bà, người ta có thể thấy rõ cái vực thẳm chia cắt người Nhật lúc đó với toàn bộ thế giới: “Cách trang trí nơi chôn cất rồi chính nghi lễ và tất cả những thứ khác đều mang trong chúng dấu ấn của sự giản dị - bản chất của tâm hồn Nhật Bản chân chính - tượng Phật bằng gỗ mộc; không cần trang trí, không cần lộng lẫy. Nếu chuyện này diễn ra ở Anh hay Mĩ thì xe tang sẽ phải chất đầy hoa, người tham dự sẽ phải có bộ mặt nghiêm trọng, nhạc ồn ào và nghi lễ, chẳng khác gì trong rạp hát - tóm lại, đấy sẽ là một buổi trình diễn đã được sân khấu hóa. Còn ở Nhật, mọi thứ đều khác. Chính vì vậy mà chín vị thánh được sinh ra ở đất nước chúng ta. Các quân nhân từ những nước khác tới, đứng trước chúng tôi, chắc chắn đã phải sửng sốt trước sự giản dị của đám tang những chiến binh vĩ đại đó. Nhưng, trong một ngày không xa cái đẹp thực sự của đám tang ngày hôm nay sẽ thấm vào nhận thức của họ”.

Hình ảnh bà mẹ của một trong những người anh hùng đang cầu nguyện đã làm nữ văn sĩ ngạc nhiên hơn cả: “Ôi! Trong giây phút ấy bà mới đẹp làm sao! Không thể vẽ lên tranh, không thể dùng lời, không thể dùng bút mà mô tả được. Bà đấy, người mẹ của Nhật Bản chúng ta, đang tiến lại phía bàn thờ. Các quân nhân ngoại quốc, những người chẳng hiểu mấy những câu kinh và điếu văn, bây giờ có thể nhìn thấy trong người phụ nữ câm lặng kia cái đẹp của người mẹ - cái đẹp chung cho tất cả các nước, cho cả loài người. Bà đi đến bàn thờ: phủ đầy lá cây sakaki (cây linh thiêng - TG) màu xanh; bà cầu nguyện rất lâu trước linh hồn người con và những thuộc cấp của anh. Hình ảnh người mẹ đáng kính - tôi nhìn thấy trong hình ảnh này cái đẹp độc nhất vô nhị trên thế gian… Tôi sẽ không quên. Không bao giờ quên. Một bà mẹ tuyệt vời, trong ngày 8 tháng 4 năm Chiêu Hòa thứ 17 đã tỏa ánh hào quang - ở đây, giữa buổi tang lễ đơn giản này - và ánh hào quang đã chạm vào tôi. Đấy là nước Nhật Bản chân chính”.

Một nhà văn nổi tiếng, tên là Yoshikawa Eiji (1892-1962), cũng lưu ý độc giả rằng tang lễ rất khiêm tốn và đơn giản, như vậy là phản ánh được quan điểm thẩm mĩ của người Nhật. Đưa cái chẹt và tang lễ thành quan điểm thẩm mĩ dĩ nhiên là thành tựu không tiền khoáng hậu của “tinh thần Nhật Bản”. Ở Đức và Liên Xô tang lễ các anh hùng liệt sĩ có thể diễn ra mệt cách long trọng, nhưng không ai cảm được “cái đẹp” trong đó. Ngoài việc thể hiện sự đau buồn, những buổi tang lễ còn được tổ chức nhằm kích động lòng hận thù vì người chiến sĩ đã bị kẻ thù sát hại. Nhưng những người anh hùng Nhật Bản lại hi sinh chính mình - kẻ thù không có vai trò gì ở đây. Ở Nhật Bản người ta tổ chức tang lễ là để tạo nên tình cảm cho rằng người Nhật ưu việt hơn người ngoại quốc (kể cả các đồng minh Đức và Ý) vì người ngoại quốc không có phức cảm hi sinh như người Nhật.

Yoshikawa Eiji cũng nhấn mạnh: các thủy thủ hi sinh mạng sống của mình “đã viết thêm mấy dòng vào Kojiki (nghĩa là huyền thoại - TG) của thời đại Chiêu Hòa… Thời đại của các thần linh rất gần chúng ta. Hôm nay, sau 2 ngàn năm - lại là thời đại của thần linh”. Người Nhật sẽ không bao giờ quên họ, và theo nghĩa đó thì các anh hùng là những người bất tử.

Như vậy, có thể thấy nỗ lực hiện thực hóa huyền thoại trong cách nói về những người anh hùng vừa ngã xuống. Người Nhật không chỉ được khích lệ bởi thời đại của các vị thần linh thời kì dựng nước, chính họ còn là những người tạo dựng huyền thoại. Huyền thoại, trong đó cái chết đưa con người vào hàng các vị thần. Huyền thoại, trong đó không có cả quá khứ lẫn hiện tại. Trong khi đó mọi người đều cho rằng mỗi thần dân đều có cơ hội trở thành người sáng tạo nên huyền thoại Nhật Bản. Như một cậu học trò đã viết, cậu hoàn toàn đồng ý với lời dạy của cha: muốn thành công thì không cần phải cố gắng hay sáng kiến gì hết, chỉ cần vâng lời cha mẹ và thầy giáo là được.

Trên thực tế; không phải 9 mà là 10 thủy thủ đã có mặt trên chiếc tàu ngầm. Một người - Sakamaki Kazuo - đã bị Mĩ bắt làm tù binh. Nhưng sự kiện đó đã không được nhắc tới. Đất nước chỉ cần nhớ những người anh hùng đã chết, tất cả những người khác đều là thừa.

Việc sùng bái anh hùng ở Nhật cũng có tính đặc thù. Tổn thất của Nhật ở Trân Châu cảng không phải là lớn. Dường như có thể “chỉ định” ngay những người còn sống làm anh hùng. Nhưng không. Trong suốt cuộc chiến người ta đã không trao huân, huy chương cho bất kì quân nhân còn sống nào. Chỉ có tử thi mới được công nhận là “người chân chính”. Cũng vì lí do đó mà quân đội Nhật Bản (từ cấp chỉ huy cho đến người lính) ít chú ý đến việc cứu các phi công bị bắn rơi hay thủy thủ của những chiếc tàu bị đánh đắm. Hi sinh anh dũng trên chiến trường cũng tương tự một nghi lễ, nó đưa con người vào một tầng lớp mới - tầng lớp của các thánh thần.

Một đặc điểm nữa của tinh thần sùng bái anh hùng Nhật Bản là họ hành động theo nhóm. Chín người anh hùng hiện nay cũng như ba người lính hi sinh ở Thượng Hải vào năm 1932 đều hành động như thế cả. Đất nước này dường như dị ứng với những anh hùng đơn độc như Matrosov* hay Gastello*. Những người anh hùng đơn độc của cuộc chiến tranh Nga-Nhật đã trở thành dĩ vãng, chứng tỏ sự gia tăng các giá trị mang tính tập thể trong tất cả các lĩnh vực của đời sống, thậm chí cả trong lúc chết. Không chỉ những người bị “kẻ thù” giết mà cả những người tự sát, tự nguyện chết, cũng được coi là anh hùng.

•

A. M. Matrosov (1924-1943): chiến sĩ bộ binh, anh hùng Liên Xô, lấy thân mình lấp lỗ châu mai, hi sinh ngày 27 tháng 2 năm 1943 - ND.

•

N. F.Gastello (1907-1941): anh hùng Liên Xô, phi công, chỉ huy phi đội máy bay ném bom, hi sinh ngày 26 tháng 6 năm 1941 - ND.

Năm 1944, tình hình mặt trận đã trở nên nguy ngập thực sự. Và đô đốc Onoshi Takijiro đã nói với một nhóm phi công, cố gắng thuyết phục họ trở thành cảm tử quân. Trong bản chỉ thị của Bộ Tổng tham mưu gửi tướng Yamashita Tomoyuki, chỉ huy tập đoàn quân 14, khi ông này chuẩn bị lên đường bảo vệ Philippines có nói: “Dùng những phương tiện bình thường, chúng ta không thể thắng được kẻ địch hơn hẳn mình về lực lượng. Vì vậy, cần phải bỏ chiến thuật bảo vệ sinh lực trước đây, thay vào đó, cần phải khuyến khích tinh thần hi sinh thân mình vì tổ quốc độc nhất vô nhị của quân đội chúng ta. Tấn công quân thù cả trên không, trên biển và trên đất liền, hi sinh thân mình để giành lấy cuộc sống trong thế giới bên kia- cần phải tiêu diệt quân thù bằng một chiến thuật - hi sinh thân mình và tiêu diệt hết máy bay này đến máy bay khác, tàu chiến này đến tàu chiến khác, người này đến người khác, xe tăng này đến xe tăng khác, cần phải đánh tan tinh thần chiến đấu của quân địch”*. Người Nhật thực sự tin rằng những thiệt hại do các cảm tử quân gây ra sẽ chứng tỏ cho người Mĩ thấy tính ưu việt của tinh thần Nhật Bản và họ sẽ không kháng cự nữa. Ba năm trước tướng Yamashita chỉ huy tấn công Singapore. Bây giờ ông phải phòng thủ.

•

Trích theo: Yosida Iutaka. Azia, taiheiyo senso-no senjo to heishi. Trang 78.

Ngày 25 tháng 12, 24 phi công lên đường để tiến hành cuộc tấn công liều chết đầu tiên. Bằng cách lao thẳng những chiếc máy bay tiêm kích Zero của mình vào tàu địch, họ đã đánh đắm một tàu chiến Mĩ và làm hư hỏng một tàu khác. Từ đó kamikaze trở thành chiến thuật được áp dụng thường xuyên. Những người tình nguyện được ăn uống tử tế hơn, được ca ngợi và được coi là thuộc hàng những vị thánh của Thần đạo. “Sẽ gặp nhau ở Yasukuni”, cảm tử quân thường nói với nhau như thế. Hara-kiri của samurai được coi là cái chết “vinh quang”, kamikaze cũng sẽ vinh quang như thế. Bộ chỉ huy của nước Nhật Bản vĩ đại đã buộc các chàng thanh niên phải chết một cách vinh quang. Anh hùng của cuộc chiến tranh Nga-Nhật là các sĩ quan, những người đã có gia đình. Những người anh hùng thời nay không còn cơ hội lấy vợ và có con. Những lo lắng của đời thường không làm họ sao nhãng khỏi mối lo quan trọng nhất của cuộc đời, tức là chết. Không thiếu cảm tử quân. Khi chỉ huy hỏi ai muốn hi sinh thì cả rừng cánh tay đưa lên. Hoặc cả hàng quân cùng bước lên phía trước. Như nhật kí của các cảm tử quân cho thấy, không phải ai cũng hành động theo lí trí. Nhưng thói quen của cơ thể mạnh hơn lí lẽ. Khi chỉ huy hỏi, cơ thể trả lời bằng một động tác mà ý nghĩa chỉ có thể là “Có!”. Cơ thể không biết từ “không”. Một cảm tử quân ghi trong nhật kí rằng. Khi chỉ huy đề nghị xung phong vào cảm tử quân “không ai nói gì, tất cả đều bước lên. Đấy là một thói quen”*.

•

Kawamura Kunimitsu. Seisen-no ikonoguraphi. Trang 141.

Về nguyện tắc, chỉ những người con thứ, chưa lập gia đình mới được ghi danh vào cảm tử quân. Người con cả không có quyền đó - anh ta sẽ là người chủ gia đình trong tương lai. Thế là những người con thứ đã giành được quyền ưu tiên mà những người anh cả không có. Trước chuyến bay vào cõi chết, các phi công thường mặc một bộ quần áo sạch sẽ, uống một bát to sake (hoặc nước) để thanh lọc cơ thể rồi cầu nguyện trước bàn thờ Thần đạo, chụp ảnh “lưu niệm”, rồi làm thơ và viết thư cho người thân. Họ bỏ vào phong bì gửi về cho người thân lọn tóc và móng tay móng chân vừa được cắt ra - nghĩa là họ thực hiện thủ tục mà ngứời ta vẫn làm với xác chết. Trong những vần thơ trăng trối (làm thơ là một phần của thủ tục hara-kiri) họ thường ví mình với hoa anh đào. Trước chuyến bay cuối cùng, thiếu uý phi công cảm tử Okabe Heiichi viết:

Chúng ta chỉ có việc rơi

Như cánh hoa anh đào mùa xuân

Tinh khiết và lấp lánh!

Những chiếc máy bay đặc biệt, chỉ bay có một lần, được làm riêng cho cảm tử quân cũng có tên là Sakura. Tâm lí của các cảm tử quân thể hiện hết sức rõ ràng trong câu nói của một người trong số đó: “Khi có sự lựa chọn giữa sống và chết, thì bao giờ chết cũng tốt hơn”*.

Quân đội Nhật không có các đơn vị kỉ luật. Trước khi xuất hiện các đơn vị kamikaze; chủ nghĩa anh hùng, tinh thần dũng cảm và hi sinh của binh lính và sĩ quan Nhật đã không làm bất kì người châu Âu nào ngạc nhiên. Binh lính với “những cuộc tấn công về mặt tâm lí” dưới làn mưa đạn (người Mĩ gọi là “xung phong - banzai”); rồi những người lính bước trên bãi mìn, hi vọng dùng thân xác của mình dọn đường cho các chiến hữu; những viên phi công không mang theo dù; những viên thuyền trưởng, theo đúng truyền thống của Anh, không rời những chiếc tàu đắm… Mang kiếm lên máy bay được coi là có tư cách tốt. Trong các quân đội nước ngoài người ta thường cấm phi công mang các đồ vật bằng kim loại lên máy bay vì sợ sẽ làm lệch la bàn, nhưng đối với phi công Nhật thì cảm giác về mối liên hệ với tinh thần samurai thời trung cổ còn quan trọng hơn.

•

Iutaka Yokota. Những chiếc tàu ngầm-tự sát. Vũ khí siêu bí mật của lực lượng hải quân hoàng gia Nhật Bản. 1944-1947. Moskva: Nhà xuất bản trung tâm, 2005. Trang 12.

Nhưng ngay cả khi đã bị đẩy đến đường cùng, trong lòng người chiến sĩ nào cũng còn le lói một tia hi vọng là sẽ được cứu. Phi công-kamikaze không có hi vọng nào như thế cả. Họ bay để tìm cái chết của chính mình. Nhiệm vụ của chuyến bay là lao thẳng vào mục tiêu. Đôi khi họ chỉ được nạp nhiên liệu cho chuyến đi, không có cho chuyến về. Kamikaze là những phi công chỉ bay một lần. Máy bay cũng thế. Hải quân cũng sử dụng kĩ thuật tương tự - đấy là những chiếc tàu ngầm nhỏ và không hoàn thiện về mặt thiết bị, là những chiếc ca nô bằng gỗ chứa đầy chất nổ.

Lịch sử (hay huyền thoại đã trở thành lịch sử?) kể rằng trung uý Fuji Hajime, vì hoàn cảnh gia đình, không được chỉ huy đưa vào đơn vị kamikaze. Biết được nỗi tuyệt vọng của chồng, vợ ông đã trầm mình tự tử cùng ba đứa con. Và ước mơ của Fuji đã thành sự thật - anh trở thành kamikaze và hi sinh.

Kamikaze đã trở thành cốt lõi trong quan hệ của người Nhật đối với chiến tranh. Quan trọng nhất là chết một cách xứng đáng. Cái chết như thế là một hành động công khai và diễn ra như một vở kịch. Quan trọng là có nhiều người biết. Vì vậy mà những bức ảnh chụp trước khi chết, những thước phim quay chuyến bay cuối cùng và những bức thư gửi cho người thận của họ được đưa lên báo chí. Trong năm cuối cùng của cuộc chiến, chương trình phim thời sự Tin tức Nhật Bản dành đến 20% thời lượng cho những đoạn phóng sự về các kamikaze, và bao giờ cũng kết thúc bằng hình ảnh những chiếc máy bay của các cảm tử quân biến mất trên bầu trời. Họ đã “lên trời”, nghĩa là đã kết thúc cuộc đời trần thế để trở thành thánh thần*. Những người chứng kiến nói rằng “các binh sĩ của chúng ta đã chứng tỏ lòng dũng cảm trong khi hân hoan chờ chết vì họ biết rằng sẽ chết trước mặt các chiến hữu và với tiếng hô “banzai!” trên môi”*.

•

Nakamura Hideiyuki. “Tokkotai hiojoron”// Senjo-no shoso. Tokyo: Iwanami, 2006. Trang 311-312.

•

Horikoshi D. Okumia M, Kaldin M. Hàng không Nhật Bản trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Moskva: ACT, 2003. Trang 311.

Theo quan niệm truyền thống cửa Thần đạo thì thần linh cư ngụ trong núi. Biểu tượng của ngài (có thể là chiếc gương, thanh kiếm hay một đồ vật linh thiêng nào đó) được gọi là shintai - thân thể của thần linh. Shintai thường được giữ trong một chiếc hòm đặc biệt, thường không ai biết chứa cái gì. Shintai là linh vật không ai được nhìn. Trong các lễ nghi (thường liên quan đến công việc đồng áng) các shintai được đưa lên kiệu và đưa vào làng hay ra đồng, nơi thần thánh sẽ phù hộ cho mùa màng bội thu. Sau khi thu hoạch, người ta phải làm lễ, trong đó có nghi lễ uống rượu sake, rồi đưa shintai trở về đền thờ trong rừng núi, nghĩa là đưa ngài trở về thế giới bên kia. Những đoạn phim về cảnh dân chúng (ở đây là các quân nhân và phóng viên) tiễn đưa các phi công, bát rượu sake (tiễn về thế giới bên kia) được mọi người cùng uống, người phi công chui vào máy bay (không để người khác nhìn thấy, chui vào kiệu và hóa thành shintai, tức là hóa thành vật linh thiêng cư ngụ trong đền thờ), máy bay lăn bánh và biến mất trên bầu trời là hình ảnh nhắc lại theo lối ẩn dụ những giai đoạn khác nhau trong nghi lễ của Thần đạo. Việc người ta phát cho các cảm tử quân trước khi lên đường thực hiện nhiệm vụ bộ quần áò mới còn làm cho lễ tiễn đưa giống đám tang hơn nữa. Trên đầu các kamikaze đều quấn một dải băng trắng (gọi là hatimaki) - biểu tượng của lòng quyết tâm và từ bỏ cuộc đời. Đôi khi đấy là những dải băng do các cô gái tặng. Có những cô còn cắt ngón tay lấy máu vẽ “vòng tròn mặt trời” lên đó.

Từ bỏ cơ thể và sẵn sàng chết nghĩa là tinh thần đã thắng thể xác và đã đưa các phi công vào hàng những vị thánh của Thần đạo. Cuộc chiến tranh, được chính thức gọi là “chiến tranh thần thánh”, đã trở thành cơ chế để đưa những người bình thường không chỉ trở thành các anh hùng “bình thường” mà còn thành thánh nữa. Những hình thức thần thánh hóa do vô thức gợi ý đã động chạm tới những cơ cấu tình cảm-tinh-thần, góp phần vào việc thần thánh hóa các phi công-kamikaze. Việc thần thánh hóa được thực hiện phù hợp với những yêu cầu tôn giáo cũng như các quan niệm rộng rãi hơn, cho rằng người phi công-cảm tử đấu tranh trước hết là với chính mình. Vì vậy mà bộ máy tuyên truyền của Nhật Bản nhấn mạnh không chỉ sự thiệt hại mà người phi công-cảm tử gây ra cho kẻ thù mà còn tập trung chú ý vào cảnh chia tay, tức là cảnh đưa người phi công vào hàng những vị thánh.

Trong bức thư cuối cùng gửi về cho cha mẹ, một cảm tử quân còn nói rằng có cả một nhà quay phim đi cùng với những người sẽ tấn công hàng không mẫu hạm, cho nên cha mẹ có thể nhìn thấy hình ảnh của anh ta trong cuốn phim thời sự*. Người samurai cũng tự sát trước đám đông - trước mặt người xem và “người trợ tá”, tức là người sẽ chặt đầu kẻ vừa tự sát. Trong thâm tâm, mọi người đều nghĩ rằng mình không phải là quan tòa, Chúa Trời cũng không phải là quan tòa mà hàng xóm, dân chúng mới là người phán xét hành động của mình. Ngay cả trong giờ phút lìa đời, người Nhật cũng không thể thoát khỏi ánh mắt theo dõi của những người xung quanh. Tự mình nhận thấy là đúng vẫn chưa đủ - phải có người làm chứng nữa thì mới thật an tâm. Từ đó mà người ta có thói quen treo ảnh người thân trong phòng làm việc. Thường thì đấy là ảnh bà mẹ.

•

Ivanov Iu. Kamikaze. Phi công cảm tử. Smolensk: Rusich, 2001. Trang 494.

Trong quân đội Nhật người ta không trao huân huy chương vì hành động anh hùng, dũng cảm cho người còn sống. Những hành động như thế có thể được tưởng thưởng sau khi đã chết - được phong quân hàm vượt cấp. Tự nguyện chết là một cách thăng tiến. Các cảm tử quân cảm thấy thích thú khi tưởng tượng cảnh người ta thông báo cho cha mẹ mình rằng con họ đã hi sinh. Cảnh cha mẹ vào đền Yasukuni hiện ra trước mắt và làm họ ấm lòng. Cái chết có sức thanh tẩy mạnh đến nỗi sẽ gột rửa sạch mọi tội lỗi. Trong bức thư cuối cùng gửi về cho thân nhân, người lái một chiếc ngư lôi (loại ngư lôi có người lái) đã viết: “Con là đứa trẻ được nuông chiều và đã gây cho mọi người nhiều lo lắng, vất vả. Nhưng khi nhận được tin con đã chết, xin hãy tha lỗi cho con”*.

•

Iutaka Yokota. Những chiếc tàu ngầm-tự sát. Vũ khí siêu bí mật của lực lượng hải quân hoàng gia Nhật Bản. 1944-1947. Trang 169.

Không phải là giành chiến thắng mà là chết một cách xứng đáng đã là vinh quang rồi. Năm 1943 Nhật mất hai đảo trong quần đảo Aleut. Đơn vị đồn trú trên đảo Kiska đã kịp thời di tản, còn đơn vị đồn trú trên đảo Tattoo thì bị tiêu diệt hoàn toàn. Sau khi phải chịu những trận giội bom mang tính hủy diệt, những người lính Nhật (đói khát, thiếu thốn vũ khí, thương tích đầy mình) không những không đầu hàng mà còn lao vào trận tấn công quyết tử cuối cùng, mặc dù chẳng có chút sống hay hi vọng chiến thắng nào. Báo chí Nhật Bản không nói một lời nào về các chiến sĩ trên đảo Kiska, mặc dù về nghệ thuật quân sự thì đây là một chiến dịch thành công, đã cứu được cả một đơn vị khỏi bị xóa sổ. Nhưng các chiến sĩ trên đảo Tattoo lại trở thành biểu tượng của tinh thần tận tuy với tổ quốc và hoàng đế. Người ta còn cố tình nhấn mạnh rằng đại tá Yamazaki, chỉ huy đơn vị, đã không xin tăng viện, không xin thêm vũ khí và lương thực - ông sẵn sàng chết mà không thèm nghĩ đến những “chuyện vặt” như thế. Chết trên chiến trường, người Nhật sẽ biến thành vị “thần chiến tranh” bảo vệ đất nước Nhật Bản. Càng có nhiều người chết như thế thì Nhật Bản càng mạnh. Chết “đúng” là thước đo giá trị của cuộc đời, cái chết như thế sẽ rửa sạch hết tội lỗi và mở đường tiến tới hòa bình. Người ta tin rằng sau chiến tranh sẽ là một nền hòa bình vĩnh cửu và các vị “thần chiến tranh” sẽ trở thành “thần của hòa bình”*. Chết trên chiến trường là nghi lễ thanh tẩy cá nhân, là tin báo rằng ngày chiến thắng và hòa bình vĩnh cửu đã cận kề. “Cái chết làm cho con người đẹp hơn” - . Người Nhật thời ái tử thi tin như thế. Sùng bái cái chết anh hùng là một phần không thể tách rời của chiến tranh. Các nước toàn trị càng sùng bái hơn. Nhưng cả ở Đức lẫn ở Liên Xô sự sùng bái chưa bao giờ đạt đến mức độ khủng khiếp như ở Nhật.

•

Yamamuro Kentoku. Gunsin. Kindai nihon-ga unda eiyutati-no kiseki. Trang 277.

Khi đã có quan niệm như thế đối với cái chết thì kẻ thù chỉ còn là thứ yếu. Những tác phẩm viết về đô đốc Yamamoto Isoroku và những người anh hùng đã hi sinh khác không chỉ gợi lên trong lòng người Nhật sự thịnh nộ và khát khao báo thù mà còn thi vị hóa cái chết anh hùng trên chiến trường. Đồng thời người ta còn khẳng định rằng người của các dân tộc khác không dám chết như thế*. Nhà văn Hino Ashihei, người ngợi ca không mệt mỏi tinh thần Nhật Bản, khẳng định: “Làm sao mà Mĩ, nước chỉ dùng con số vă đồ vật làm thước đo, có thể hiểu được cái đẹp của tâm hồn, tức là cái chẳng có liên quan gì đến con số hay đồ vật? Đối với các chiến sĩ Nhật Bản, những người ngay cả khi yếu thế hơn vẫn chiến đấu cho đến người cuối cùng, người Mĩ chỉ có thể cảm thấy kinh hoàng mà thôi. Tự nguyện chết cho đến người cuối cùng chỉ có thể tạo ra trong lòng kẻ thù cảm giác kinh hoàng và vô nghĩa - vì kẻ thù đâu có nhận thức được cái đẹp của sự chết chóc, ta có thể thấy được điều đó qua những từ mà chúng sử dụng như “người tù binh danh dự, chết một cách nhục nhã trên chiến trường””*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 314.

•

Mainichi. Ngày 6 tháng 6 năm 1943.

Như vậy nghĩa là Nhật khác với người nước ngoài không chỉ ở cách sống (người Nhật phục vụ vô điều kiện hoàng đế) mà còn khác cả ở cách chết, chết cũng là phương tiện phục vụ và thể hiện lòng trung thành của thần dân.

Đối thủ được coi không chỉ là mục tiêu mà còn là phương tiện đào luyện tinh thần. Đào luyện cái tinh thần vốn đã mạnh hơn thân thể. Tinh thần được tôi luyện và vun trồng thông qua những buổi tập võ như đấu kiếm gỗ, bắn cung và đặc biệt là môn nhu đạo. Trong môn judo người ta đặc biệt quan tâm đến việc tập các bài quyền (kata) được quy định một cách nghiêm ngặt. Người ta cho rằng nắm vững được kata thì sẽ trở thành võ sĩ giỏi và sẽ chiến thắng. Nói cách khác, đấu võ cũng là đấu với chính mình. Những bài luyện tập bao gồm cả những cú ra đòn tự do (randori) với đối thủ do Kano Jigoro (1860-1938), người sáng lập ra môn judo, đưa ra dĩ nhiên là một sự cải tiến, nhưng cũng không làm tình hình thay đổi một cách đáng kể. Chính Kano cũng xác định mục đích của tập judo không phải là giành chiến thắng mà là rèn luyện tinh thần. Ông đưa ra ba mục tiêu: 1) tự hoàn thiện bằng cách sử dụng năng lượng một cách hữu hiệu nhất; 2) tự hoàn thiện nhờ sự trợ giúp của những người khác; 3) cùng nhau tự hoàn thiện, sẽ dẫn tới kết quả là sự thịnh vượng của loài người*.

•

Inue Shun. “Phát minh nghệ thuật chiến đấu. Kano Jigoro và Kodokan Judo” // Tấm gương của thời hiện đại: Những truyền thống được phát hiện tại Nhật Bản // do S. Vlastos chủ biên. University ot California Press. Berkeley; Los Angeles; London, 1998. Trang 208-225.

Vì những buổi tập võ gắn chặt với đời sống học trò (thể dục thể thao và rất nhiều nhóm tập luyện khác nhau) và quân đội cho nên mục đích của tập võ không thể không có ảnh hưởng quan trọng đối với đời sống của người trưởng thành. Trường học Nhật Bản đã (và vẫn) đè nén tinh thần thi đua. Người ta cho rằng để cho tinh thần thi đua phát triển thì sẽ thúc đẩy sự xuất hiện chủ nghĩa cá nhân, gây khó khăn cho quan hệ cộng tác và tạo ra trong tập thể những bất hòa không cần thiết. Vì vậy mà việc khen ngợi các học trò xuất sắc không phải là cách giáo dục của các thầy giáo Nhật Bản. Chỉ người nào cố gắng hết sức mình và thực hiện đầy đủ những chỉ dẫn của giáo viên mới đáng được khen ngợi. Nói cách khác, đấy cũng là thi đua với chính mình.

Với tâm trạng như thế, khi đứng trước hành động quan trọng nhất của cuộc đời là cái chết của chính mình thì những suy nghĩ về chiến thuật quân sự hay mục đích sẽ bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Người phi công tử trận là thiệt thòi cho đất nước. Mất con là một bi kịch đối với gia đình. Nhưng cả những người lính lẫn bộ chỉ huy đều không nghĩ đến việc là cần phải bảo vệ mạng sống, về mặt tinh thần, người lính Nhật giữa thế kỉ XX cũng chẳng khác gì các võ sĩ samurai thời trung cổ. Quan trọng nhất đối với samurai là không để bị nhục. Nghĩ đến việc kêu cứu là coi trọng cuộc sống của mình. Mà như vậy là trái với quy tắc đạo đức. Làm tất cả mọi việc có thể làm còn quan trọng hơn là chiến thắng kẻ thù. Nghĩ rằng sau khi mình chết cha mẹ sẽ nhận được một chiếc hộp thắt ngang bằng mấy sợi dây thừng (tức là một cái chết nhục nhã) buộc người ta phải tìm cái chết trên chiến trường. Thua không có nghĩa là nhục. Sợ chết và hèn nhát mới là nhục. Tù binh Nhật không gây phiền phức cho những người chiến thắng - đơn giản là binh lính của quân đội Thiên hoàng không bao giờ đầu hàng. Họ không biết cờ trắng là gì. Họ thà tự mổ bụng hay cho một viên đạn vào trán hoặc cho nổ một trái lựu đạn, thậm chí tay không lao vào quân thù để bị bắn hạ còn hơn là đầu hàng. Đối với họ, chiến thắng chính mình đã là chiến thắng rồi. Chỉ những người bị thương nặng hoặc tê liệt mới bị bắt làm tù binh. Trong cuộc chiến tranh này cứ 120 người Nhật tử vong thì có 1 người bị bắt làm tù binh. Trong quân đội các nước phương Tây cứ 3 người chết thì có 1 người bị bắt làm tù binh*.

•

Ivanov Iu. Kamikaze. Phi công cảm tử. Smolensk: Rusich, 2001, Trang 494.

Con người là nguồn lực kinh tế chủ yếu của Nhật. Con người cũng là thứ vũ khí-thần kì trong tính toán của bộ chỉ huy quân sự Nhật. Kamikaze đã làm người Mĩ phát hoảng, nhưng vũ khí Mĩ tuyệt vời đến nỗi chủ nghĩa anh hùng Nhật Bản không thể nào cứu vãn được tình thế. Hành động tưởng là anh hùng đối với mỗi người lính Nhật lại là hành động tuyệt vọng của đất nước. Nhật Bản không thiếu anh hùng, nhưng Nhật Bản lại không có đủ máy bay cũng như không có đủ những người phi công có kinh nghiệm. Đất nước không có đủ thời gian - để sản xuất máy bay và huấn luyện phi công. Năm ngàn phi công-kamikaze trẻ tuổi đã đánh đắm được một số chiến hạm nhưng không thể chặn đứng được cuộc tấn công của quân đội Mĩ. Tuy nhiên, xã hội lại coi cuộc đời ngắn ngủi của họ là đáng được kính trọng nhất. Vì họ đã chết một cách xứng đáng. Chết giá trị hơn là sống. Trong năm cuối cùng của chiến tranh người ta đã giương lên khẩu hiệu: “itioku tokko” - “cả trăm triệu người - là một binh đoàn đặc biệt”. “Binh đoàn đặc biệt” ở đây được hiểu là tất cả người Nhật đều sẵn sàng chết. Các đơn vị kamikaze được chính thức mang tên là “tokotai” - “đơn vị tấn công của lực lượng đặc biệt”. Dân tộc Nhật có sứ mệnh tấn công - không chỉ tấn công người Mĩ mà tấn công chính mình.

Trong các chỉ dụ cũ của hoàng đế, dân chúng Nhật Bản đôi khi được gọi là “thảo dân”. Thuật ngữ này có nghĩa là dân chúng tự sinh sôi và phát triển. Trong vô thức của những người lãnh đạo đất nước lúc đó mọi sự vẫn còn y như ngày xưa. Nhật Bản chiến đấu không chỉ bằng “tài khéo léo” mà còn bằng “số lượng”. Bằng số người chết và số binh sĩ cầm súng. Những binh sĩ do một ban lãnh đạo vô cùng dốt nát và cực kì nhẫn tâm chỉ huy.

MÀN 8
ĐẦU HÀNG: NHẪN ĐIỀU KHÔNG THỂ NHẪN NỔI

Hội đồng lãnh đạo tối cao của đất nước họp ngày 6 tháng 6 năm 1945. Sự sụp đổ sẽ xảy ra trong một tương lai gần, tình hình được mô tả trong các tài liệu mà người ta chuẩn bị cho buổi họp thể hiện rất rõ điều đó. Nhiều người đã nghĩ đến việc tìm cách thoát ra khỏi cuộc chiến. Nhưng không ai dám nói thành lời. Đối với họ, chết còn dễ hơn là nói thật và công nhận rằng mình đã thất bại. Cho nên chính phủ đã chuẩn bị một cuốn sách mỏng, giải thích cách tiêu diệt xe tăng và quân đổ bộ của kẻ thù. Cần phải động viên tất cả đàn ông tuổi từ 15 đến 50 và đàn bà tuổi từ 17 đến 40. Đất nước có thể bị ngoại bang chiếm đóng, người Nhật chuẩn bị chiến tranh du kích - đây là những chuyện xảy ra lần đầu tiên trong lịch sử. Họ phải sẵn sàng chiến đấu bằng gậy tầm vông vót nhọn. Máy bay ném bom Mĩ không gặp bất kì sự chống cự nào. Họ ném không chỉ bom mà còn ném xuống những tờ truyền đơn báo trước mục tiêu tiếp theo của mình và kêu gọi dân chúng di tản khỏi những khu vực đó. Chính phủ Nhật Bản tìm cách thuyết phục Stalin làm trung gian cho việc kí kết hòa ước với Mĩ và Anh nhưng không có kết quả. Người Nhật muốn một “nền hòa bình trong danh dự”, nhưng các nước đồng minh lại muốn giành thắng lợi vô điều kiện.

Việc xây dựng hầm ngầm-địa đạo ở tỉnh Nagano vẫn đang được tiến hành rất khẩn trương. Địa đạo có chiều dài tổng cộng 13 km, diện tích 43 km². Công nhân xây dựng phần lớn là người Triều Tiên. Mỗi ngày có sáu người chết. Hầm trú ẩn này là dành cho hoàng đế, hoàng gia, bộ chỉ huy tối cao và đồ quốc bảo sẽ được mang từ đền Ise (gương) và đền Atsuta tới.

Tại Hội nghị Yalta, diễn ra vào tháng 2 năm 1945, Stalin, Roosevelt và Churchill đã bí mật thảo luận về cơ cấu thế giới thời hậu chiến. Stalin hứa là trong vòng từ 2 đến 3 tháng, sau khi Đức đầu hàng, Liên Xô sẽ tuyên chiến với Nhật. Ông sẽ phải được vùng Nam Sakhalin, quần đảo Kuril, cảng Lữ Thuận, Đại Liên, tuyến đường sắt Nam Mãn Châu. Ngày 26 tháng 7, Mĩ, Anh và Trung Quốc đưa ra tuyên bố Hội nghị Posdam, đòi Nhật đầu hàng vô điều kiện, giới hạn lãnh thổ nước Nhật trong mấy hòn đảo chính (Honshu, Kyushu, Shikoku và Hokkaido), phi quân sự hóa, chấp nhận chiếm đóng. Trong khi đó Stalin còn suy nghĩ xem Liên Xô có nên kí vào tuyên bố mà ông ta không giữ vai trò chủ đạo trong việc thi hành hay không.

Tình hình là tuyệt vọng, nhưng chính phủ Nhật không thèm trả lời tuyên bố Posdam, cũng có nghĩa là trên thực tế Nhật bác bỏ tuyên bố này. Nhưng các báo vẫn in toàn văn bản tuyên bố mà không kèm theo bình luận nào. Dân chúng một lần nữa phải tự thấy sự hung hãn của kẻ thù. Chính phủ Nhật không biết rằng tuần dương hạm Indianapolis đã đưa đến đảo Tinian* hai quả bom nguyên tử. Ngày 6 tháng 8 quả thứ nhất được thả xuống Hiroshima. Quả bom này có tên là “Thằng nhỏ” (Little Boy). Chiếc máy bay ném bom B-29 đã một mình thực hiện phi vụ này. Lúc đó những chiếc máy bay đơn độc đã không còn làm người Nhật hoảng sợ nữa. Dân chúng Hiroshima thậm chí còn không vào hầm trú ẩn. “Thằng nhỏ” đã cướp đi mạng sống của 140 ngàn người Nhật. Tổng thống Truman tung ra một tuyên bố đầy thù hận: Ở Trân Châu cảng Nhật Bản đã phát động cuộc chiến tranh từ trên không, sự báo thù khủng khiếp cũng đến với đất nước này từ trên không. Nếu Nhật Bản không chấp nhận tuyên bố Posdam thì sẽ có những cuộc oanh kích mới.

•

Hòn đảo trong quần đảo Marina - ND.

Có ý kiến cho rằng theo dự kiến ban đầu, “vũ khí siêu đẳng” của Nhật, tức là những khinh khí cầu, sẽ không mang theo những quả bom thông thường mà mang theo các thùng chứa vũ khí vi trùng, mà về khoản này thì Nhật đã đi trước Mĩ. Nhưng bộ chỉ huy Nhật cũng biết rằng nếu họ sử dụng vũ khí vi trùng thì Mĩ sẽ tiến hành chiến tranh hóa học. Nhật chưa sẵn sàng cho một cuộc chiến tranh như thế. Nếu đúng như thế thì cũng cần ghi nhận rằng các nhà quân sự Nhật Bản có đủ trí tuệ nên đã không đem kết quả nghiên cứu của mình ra áp dụng. Nhưng họ không biết rằng người Mĩ đã làm được một loại vũ khí siêu đẳng khác - bom nguyên tử. Và người Mĩ đã chẳng sợ gì khi mang ra sử dụng.

Quyết định ném bom nguyên tử Nhật Bản đã được thông qua vào tháng 9 năm 1944. Các thành phố của Đức đã được loại khỏi danh sách đối tượng thử nghiệm. Thử nghiệm phải được tiến hành với người châu Á. Mục tiêu là cố đô Kyoto và thành phố Hiroshima được lựa chọn vào ngày 10 tháng 5 năm 1945. Kyoto được chọn là vì đối với Nhật thì thành phố này “là trung tâm trí thức và khả năng dân chúng ở đây đánh giá đúng việc sử dụng loại vũ khí đặc biệt này là tương đối cao”, S. G. Eliseev, một người Mĩ gốc Nga, Giáo sư Đại học Harvard, và là một trong những người lập ra môn Nhật Bản học ở Mĩ, đã gửi thỉnh nguyện thư cho Bộ chỉ huy Mĩ và nói rằng phá hủy các công trình văn hóa là việc không hay. Điều kì lạ là người ta đã nghe ông. Nhưng điều đó cũng không cứu được hai thành phố khác của Nhật khỏi bị tàn phá, tuy hai thành phố này “không được trí thức” bằng Kyoto.

Sau này chính phủ Mĩ chính thức khẳng định rằng họ ném bom là để tránh “những nạn nhân không cần thiết”. Nhưng khi những quả bom được ném thì điều đó chỉ có vai trò thứ yếu. Trên thực tế, Mĩ cố gắng không để cho “đồng minh” của mình - tức là Liên Xô - tham gia vào việc giải quyết số phận của Nhật Bản thời hậu chiến. Stalin đã không để người ta phải đợi lâu phản ứng đối với vụ ném bom Hiroshima. Ngày 8 tháng 8, Bộ trưởng Ngoại giao Molotov tuyên bố với đại sứ Sato rằng Liên Xô đã kí Tuyên bố Posdam và tuyên chiến với Nhật. Sato được phép gửi điện văn cho chính phủ Nhật, nhưng bức điện đã không được chuyển tới. Chỉ một tiếng sau quân đội Liên Xô đã vượt biên giới Mãn Châu quốc. Ngày 11 tháng 8, quân đội Liên Xô bắt đầu tấn công Nam Sakhalin, ngày 16 tháng 8 họ chiếm quần đảo Kuril. Cần phải tiến gấp - không được chậm chân trong việc phân chia lại thế giới thời hậu chiến. Sau tuyên bố vào tháng 4 rằng nước này không gia hạn Hiệp ước trung lập thì việc Liên Xô đánh Nhật đã không còn là điều bất ngờ. Nhưng cho đến nay quan hệ giữa hai nước vẫn còn lấn cấn: tuyên bố không gia hạn mới diễn ra cách đó có 5 tháng chứ không phải là một năm, theo như quy định của hiệp ước.

Cách biệt giữa quân đội Liên Xô và đội quân Quan Đông, cả về người lẫn vũ khí và kinh nghiệm, phải nói là một trời một vực. 700 ngàn lính Nhật phải chiến đấu với 1,7 triệu binh sĩ Liên Xô. Các binh sĩ Liên Xô được chuyển đến từ mặt trận phía Tây chỉ muốn về nhà cho mau. Không thể nào ngăn chặn được họ. Họ không có vũ khí nguyên tử, nhưng họ biết sử dụng những loại vũ khí khác. Tập đoàn cận vệ thiết giáp số 6 vượt qua dãy núi Hingan và chỉ trong ba ngày đã đi được đoạn đường dài 450km! Họ dừng lại chỉ vì không còn nhiên liệu. Thực tế là, quân đội Liên Xô đã không gặp phải bất cứ sự kháng cự nào. Quân đội Nhật Bản đã chuẩn bị phòng thủ ở Nam Mãn Châu.

Sau khi Đức đầu hàng, nhiều người tin là Liên Xô sẽ tham chiến. Trước khi quân đội Liên Xô tấn công, người di dân Nhật Bản ở Mãn Châu quốc đã xin di tản, nhưng Tổng hành dinh đội quân Quan Đông cấm không cho họ ra đi. Binh lính không sợ chết. Họ cũng yêu cầu tất cả người Nhật đều phải làm như thế. Nói cho cùng, di dân được chia đất ở vùng biên giới với Liên Xô không phải là để canh tác mà là để họ mang thân mình ra bảo vệ nó. 80 ngàn trong số 270 ngàn di dân đã chết trong cuộc tấn công của quân đội Liên Xô. Cho rằng di dân Nhật Bản là những kẻ bóc lột, người Trung Quốc sống ở địa phương đã thẳng tay cướp bóc, đánh đập và hãm hiếp họ. Hoàng đế Phổ Nghi lại bị bắt làm tù binh - lần này là tù binh của Liên Xô. “Đế chế” Mãn Châu quốc bị xóa sổ. Có vẻ như dân chúng địa phương cũng chẳng có mấy người tỏ ra luyến tiếc nó. Quân đội Mãn Châu, do các chuyên gia Nhật Bản huấn luyện, đã bỏ chạy hết. Trong nháy mắt, thành trì chống cộng đã trở thành bàn đạp để quân đội của Mao Trạch Đông tiếp tục cuộc nội chiến chống lại lực lượng của Quốc Dân đảng. Nếu như trước đây Đảng cộng sản Trung Quốc không có một chút hi vọng nào, thì nay, nhờ sự trợ giúp trực tiếp của Liên Xô, họ đã giành được chiến thắng. Còn Mao thì đã giành được tính chính danh bằng cách khẳng định rằng ông ta có vai trò quyết định trong cuộc kháng chiến chống Nhật.

Truman cũng vội vã tham gia với vai trò quyết định trong việc đập tan Nhật Bản. Ngày 9 tháng 8, theo lệnh ông ta, một quả bom nguyên tử nữa được ném xuống thành phố Nagasaki. Người Mĩ gọi quả bom này là “Thằng mập” (Fat Man). Ban đầu người ta định ném xuống thành phố Kokura, tỉnh Fukuoka, nhưng do tầm nhìn hạn chế cho nên quả bom được ném xuống Nagasaki. Kết quả: 80 ngàn người chết. Đến lúc này hầu như tất cả các thành phố của Nhật đã bị những quả bom “bình thường” tiêu diệt. Cho nên để cho những cuộc thử nghiệm được “hoàn toàn”, người Mĩ cũng chẳng còn nhiều lựa chọn. Dân chúng Hiroshima và Nagasaki chờ ngày tận số lâu hơn các thành phố khác. Nhưng quả là khủng khiếp. Cựu Thủ tướng Tojo cho rằng quả bom tiếp theo sẽ được ném xuống Tokyo, sau này vợ ông đã nói lại như thế. Nhưng ông cựu Thủ tướng không những không ngã lòng mà còn nói: “Tổ tiên của chúng ta đã sống trong hang đá. Chúng ta cũng có thể sống như vậy. Tốt nhất là đào một cái hầm ở vùng bán sơn địa, ban ngày thì đi đào khoai tây và nấu ăn. Không tắm bảy tháng chúng ta cũng không chết, mà nếu giữ được từng ấy thời gian thì chúng ta sẽ chiến thắng”*.

•

Browne C. Tojio: Lời hô muôn năm cuối cùng. Trang 200.

Ngày 10 tháng 8, thông qua chính phủ Thuỵ Sĩ trung lập, chính phủ Nhật Bản gửi chính phủ Mĩ công hàm phản đối, trong đó họ kết án Mĩ phạm tội chống lại thường dân và chống lại nhân loại - vũ khí mới còn dã man hơn là khí độc vốn đã bị cấm. Nhưng lúc đó mới kêu gọi lòng nhân đạo thì đã quá muộn. Chẳng có ai nghĩ rằng sử dụng vũ khí nguyên tử là vi phạm luật pháp quốc tế. Đây là vũ khí mới, đạo luật chống lại nó chưa được thông qua.

Ban lãnh đạo Nhật Bản rơi vào tình trạng hỗn loạn. Ngày 11 tháng 8 báo chí đăng tuyên bố rằng Nhật đồng ý đầu hàng với điều kiện vẫn giữ nguyên chế độ quân chủ. Bên cạnh tuyên bố sẵn sàng đầu hàng là lời kêu gọi của Bộ chỉ huy quân sự gửi các sĩ quan và binh sĩ, trong đó nói rằng phải có tinh thần chiến đấu của những người anh hùng thời trung cổ là Kusunoki Masashige và Hojo Tokimune, phải tiếp tục chiến đấu trên “mảnh đất thần thánh” của Nhật Bản - ngay cả khi phải “nhai cỏ và gặm đất”. Nhưng các chính phủ đồng minh đòi Nhật phải đầu hàng vô điều kiện và hoàn toàn không nghĩ rằng người Nhật sẽ tiếp tục kháng cự. Người Mĩ không còn bom nữa, nhưng không ai biết chuyện này, còn quân đội Liên Xô thì tiếp tục rong ruổi trên vùng Mãn Châu lí.

Bất kì chính khách có lí trí nào của Nhật cũng hiểu rằng phải chấp nhận điều kiện của Tuyên bố Posdam ngay lập tức. Nhưng không ai muốn nhận trách nhiệm nói điều đó với nhân dân. Thế là người ta đưa ra một quyết định chưa từng có tiền lệ - giao việc đó cho hoàng đế. Tức là giao cho vị hoàng đế chưa từng nói với nhân dân một tin tức xấu nào. Chiêu Hòa từng chúc mừng chiến thắng, từng khen ngợi, từng tuyên bố ân xá, từng mang tiền ra làm từ thiện. Bây giờ ngài phải đóng một vai trò hoàn toàn khác.

Ngày 15 tháng 8, lần đầu tiên các thần dân của Chiêu Hòa được nghe thấy giọng nói của ngài. Đài phát thanh xuất hiện ở Nhật vào cuối những năm 1920, nhưng hoàng đế chưa bao giờ nói với thần dân. Đúng ra, trước đây ngài có “nói”, nhưng đấy là những đạo dụ bằng văn bản. Thần dân có thể đọc đạo dụ và những lời giải thích đi kèm, nhưng giọng nói của hoàng thượng thì họ chưa được nghe bao giờ. Chiêu Hòa được coi là hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu. Trước đây người Nhật không được phép nhìn hoàng đế (chính họ cũng tin rằng nhìn hoàng đế thì sẽ bị mù), phải đến thời ông của Chiêu Hòa, tức là hoàng đế Minh Trị, Nhật hoàng mới bước ra và để cho thần dân chiêm ngưỡng. Nhưng cả ngài lẫn những hậu duệ gần gũi của ngài (Đại Chính và Chiêu Hòa) đều chưa bao giờ phát biểu trước dân chúng - những cấm đoán mang tính truyền thống vẫn còn quá mạnh, để cho dân chúng nghe thấy giọng nói của mình bị coi là không phải việc “của hoàng thượng”.

Thông qua quyết định để Chiêu Hòa nói với dân chúng cũng là một việc chẳng dễ dàng gì. Giả thuyết, được coi là chính thức, nói rằng hoàng đế tự đưa ra quyết định và kiên quyết bảo vệ quyết định của mình - trái ngược với ý kiến của các quân nhân muốn tiếp tục chiến đấu. Người ta đã bí mật ghi âm bài nói của hoấng đế trong hoàng cung và bí mật đưa chiếc đĩa ghi âm đến đài phát thanh. Các sĩ quan nổi loạn đã đổ đi tìm, nhưng không thấy. Họ đã giết tướng Mori - chỉ huy sư đoàn cận vệ số 1, lúc đó đang làm nhiệm vụ bảo vệ hoàng cung. Những người nổi loạn còn định giết cả Thủ tướng Suzuki Kantaro; giết đại thần Kido Koichi, tức là người giữ quốc ấn; giết Hiranuma Kiichiro, tức là người đứng đầu Cơ mật viện, nhưng họ không tìm thấy người nào. Khác với những lần trước, lần này những người làm loạn đã không hoàn thành được bất kì mục tiêu nào. Trước đây những người làm loạn đã hành động theo đúng tinh thần của thời đại, bây giờ thời gian đã chống lại họ.

Lời kêu gọi của Chiêu Hòa đã được phát lên không trung. Trước đó đa phần người Nhật đều tin rằng hoàng đế sẽ kêu gọi họ bảo vệ đế chế đến người cuối cùng. Nhưng hóa ra nội dung lời kêu gọi lại hoàn toàn khác. Chiến tranh với Mĩ bắt đầu bằng một đạo dụ của hoàng đế. Chiến tranh kết thúc khi người Nhật lần đầu tiên nghe thấy giọng nói của ngài.

Trong ngành sử liệu chính thức thời hậu chiến vẫn lưu hành rộng rãi ý kiến cho rằng do áp lực của giới quân nhân mà hoàng đế buộc phải tuyên chiến, còn họ thì do áp lực của hoàng đế mà phải chấm dứt chiến tranh. Nhưng thực ra Chiêu Hòa chỉ là “bức tượng thờ” với nhiệm vụ thần thánh hóa những quyết định của chế độ toàn trị. Nói gì thì nói, hoàng đế không bao giờ ngỏ lời xin lỗi nhân dân vì cái đạo dụ đã đẩy đất nước vào vũng lầy của cuộc chiến.

Do đã được thông báo từ trước cho nên buổi trưa hôm đổ dân chúng cả nước Nhật đều tìm cách đến thật gần đài truyền thanh; trong nhà máy, trong trường học và trong các làng mạc, đâu đâu cũng thấy người dân đứng xung quanh những chiếc loa phóng thanh công cộng. Tàu hỏa và ô tô ngừng chạy. Nhưng không như mọi người chờ đợi, Chiêu Hòa kêu gọi thần dân thôi chiến đấu và “nhẫn điều không thể nhẫn nổi, chịu đựng điều không thể chịu đựng nổi”. Giọng ngài nhỏ và hơi run. Vừa nghe thấy giọng nói “dịu dàng và đau buồn” của hoàng đế nhiều người đã bật khóc. Một số khóc vì nỗi đau thất bại, số khác là do vui mừng vì cuộc chiến đã chấm dứt. Số người mừng chắc chắn là ít hơn. Khẩu hiệu của năm cuối cùng cuộc chiến là: “Một trăm triệu người chết cùng một lúc”. Bây giờ nhu cầu chết đã không còn. Dân chúng đã chuẩn bị sẵn sàng chết, bây giờ họ phải học cách sống, cần phải làm quen với cả điều đó nữa. Một nữ thính giả của buổi phát thanh hôm đó hồi tưởng lại: “Nước Nhật đã thua trận, còn tôi thì vẫn sống. Có thể như thế được ư?”*. Nhà nước sống thì cá nhân mới được sống. Nhiều người Nhật gắn bó chặt chẽ đời sống của mình với đời sống của đất nước đến nỗi họ coi nước chết (thua trận) cũng là mình chết.

•

Simamoto Yasuko. Senso-de sinu to iu koto. Trang 133.

Lời kêu gọi của Chiêu Hòa cũng làm cho thần dân của ngài choáng váng chẳng khác gì lời kêu gọi của Stalin đối với nhân dân Liên Xô sau cuộc tấn công bất ngờ của nước Đức quốc xã. Lời kêu gọi của Chiêu Hòa còn làm nhiều người choáng váng hơn cả những quả bom nguyên tử của Mĩ. Lời kêu gọi của hoàng đế đồng nghĩa với việc Nhật đã thua không chỉ Mĩ, Anh, Liên Xô mà thua cả Trung Quốc nữa. Thế mà trên lãnh thổ Trung Hoa quân đội vinh quang của Nhật chưa thua một trận nào…

Người Nhật cảm thấy thương hại vị hoàng đế của mình, có người còn thấy xấu hổ vì không tìm được cách tránh cho ngài khỏi nỗi nhục nhã. Nhà văn Hotta Yoshie đã mô tả thái độ của Ida Issaku, một trong những nhân vật trong tác phẩm Đài tưởng niệm của ông như sau: khi đến gần quảng trường trước hoàng cung “anh nghe ầm ào, như thể tiếng gào rú của một trận bão từ rất xa vọng lại, đấy là tiếng nức nở của hàng ngàn người trên quảng trường cung điện. Còn xung quang, nhìn đâu cũng thấy những đống tro tàn và gạch vụn. Chỉ có cung điện, được bao bọc bởi một cánh rừng nhỏ có từ hàng thế kỉ, là còn nguyên vẹn. Và, bỗng như có một sức mạnh vô hình thúc vào lưng anh. Anh vội vã chạy qua mấy bậc thang để đi lên quảng trường. Anh dừng lại trước cái cổng trên cây cầu dẫn vào quảng trường (cầu Nijubashi) và gào to như thể đang ra lệnh cho một đoàn quân: “Tất cả, tất cả người Nhật hãy nghe đây! Thưa các ngài, tất cả chúng ta đều có tội với hoàng thượng vĩ đại”. Dân chúng ngồi như đang cầu kinh trên mặt đất còn khóc to hơn. Ida nói tiếp: “Thưa đồng bào Nhật Bản! Chúng ta sẽ vượt qua nỗi buồn đau, hãy hợp sức lại và chúng ta sẽ vượt qua được mọi thử thách””*.

•

Yosie Hotta. Bức tượng. Trang 237-238.

Còn các nhà báo thì lại đưa mọi chuyện về thể giả định. Tờ Asahi (15.08.1945) viết: “Giả sử như hoàng thượng xuất hiện trên lưng con bạch mã trên cây cầu Nijubashi… Lúc đó hàng triệu tiếng hô “Banzai!” sẽ lan truyền trên mặt đất… Thế mà chúng ta, cũng như con cháu của chúng ta, đã có thể nhìn thấy cái màu sắc đáng ước ao đó của chiến thắng… Chúng ta ước ao được nhìn thấy hoàng thượng - nhưng chúng ta không nhìn thấy ngài. Chúng ta chỉ có thể kính cẩn cúi chào ngài, người vẫn đang chìm đắm trong những ý nghĩ nặng nề ở tít trong hoàng cung”.

Theo truyền thống, lời kêu gọi đọc trên đài phát thanh được viết bằng ngôn ngữ rất khó hiểu. Đấy cũng là cách thức nhằm khẳng định rằng hoàng đế là một con người đặc biệt. Vì vậy mà để mọi người hiểu rõ ý nghĩa của nó, những nhà bình luận của đài phát thanh (lúc đó Nhật chỉ có một đài phát thanh duy nhất) phải tiến hành công việc giải thích. Lời kêu gọi thì ngắn, nhưng những bài bình luận kèm theo thì lại dài. Cần nhiều từ ngữ thì mới giải thích được ý nghĩa rất tù mù của nó.

Còn phải nói! Vì Chiêu Hòa không dùng từ “thua trận”. Thay vào đó, ngài nói rằng chiến tranh “hóa ra là không may đối với Nhật và các xu hướng trên thế giới cũng không có lợi cho chúng ta”. Để biện hộ cho việc ngừng chiến, hoàng đế không nói rằng đã thất bại mà lại nói đến tính chất nhân đạo của việc kết thúc những hành động quân sự: “Lần đầu tiên kẻ thù đã sử dụng những quả bom hạng nặng nhằm giết và làm bị thương thật nhiều người dân vô tội, thiệt hại là rất nặng nề. Tiếp tục cuộc chiến không chỉ có nghĩa là hủy hoại dân tộc chúng ta mà còn là phá hủy toàn bộ nền văn minh của cả loài người”.

Hoàng đế không dùng từ “thua trận”, người Nhật cũng tránh không dùng từ đó. Nhà văn Oe Kenzburo hồi tưởng lại: “Một lần thầy hiệu trưởng phát biểu trước những học sinh tiểu học chúng tôi. “Các con” - ông bảo - “Không được nghĩ rằng Nhật Bản đã thất trận. Ngay cả trên các báo người ta cũng viết: “Kết thúc chiến tranh”. Như thế nghĩa là chiến tranh đơn giản là đã kết thúc mà thôi. Không bao giờ được nghĩ là Nhật Bản đã thua”*.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Trang 13.

Trong lời kêu gọi, hoàng đế, do thói quen đã gọi các thần dân là “con đỏ”. Cũng theo thói quen, ngài đã gọi Nhật Bản là “đất nước thần thánh”. Lúc đó không có người nào trong số các “con đỏ” sống trên “đất nước thần thánh” biết được rằng đấy là lần xuất hiện cuối cùng của những cái tên đó. Hoàng đế không bao giờ còn nói những từ như thế nữa.

Giọng điệu chung của các bài bình luận là: người Nhật chúng ta hóa ra là không xứng đáng với vị hoàng đế của mình, Người đã đau khổ khi nhìn thấy người Nhật chết; chúng ta không xứng đáng với ngài, Người thậm chí không trách móc chúng ta. Cảm giác tội lỗi thật là nặng nề - chỉ mấy ngày sau đó hàng trăm thần dân của Chiêu Hòa (chủ yếu là các sĩ quan) đã tự sát. Trong số đó có cả đô đốc Onishi, người đã lập ra các đơn vị phi công-kamikaze. Ông đã để lại bức thư tuyệt mệnh, trong đó, ông cảm ơn những người đã kịp hi sinh mạng sống của mình cho hoàng thượng và xin lỗi những người còn sống vì mình không có khả năng giành được chiến thắng. Sau đó ông lấy kiếm tự rạch bụng. Bộ trưởng quốc phòng Anami cũng tự kết liễu cuộc đời theo cách đó. Chuẩn đô đốc Ugaki Matome lại chọn con đường khác - ông quyết định làm theo bốn ngàn phi công-kamikaze đã tìm được cái chết và leo lên một chiếc máy bay-kamikaze. Ugaki mang theo thanh gươm samurai do Yamatomo tặng. Ugaki từng hộ tống Yamatomo trong chuyến bay cuối cùng của ông này. Ugaki bay về hướng Okinawa. Mặc dù mọi người đều cho rằng ông đã đâm vào một tàu chiến Mĩ, nhưng có lẽ ông đã không bay đến được mục tiêu. Dù kết quả có như thế nào thì tất cả các kamikaze tử trận đều được thăng cấp, nhưng Ugaki thì không vì ông này đã vi phạm mệnh lệnh của hoàng đế. Amakasu Masahiko, kẻ đã giết một người theo trường phái vô chính phủ tên là Osugi Sakae, sau này đi Mãn Châu quốc và thăng tiến rất nhanh (làm đến chức Cục trưởng cục cảnh sát của “đế chế” này), đã tự sát bằng xianua kali vào ngày 20 tháng 8. Ông ta viết trước khi chết: “Đã thua canh bạc vĩ đại - rễ đã mất, mà mầm cũng chẳng còn”.

Một trong những nghịch lí của lịch sử: tuyên bố ngừng chiến lại tạo ra những nạn nhân mới. Cần phải nhớ rằng số nạn nhân “tự nguyện” người Nhật cũng không nhiều hơn số người theo quốc xã tự sát sau khi nước Đức đầu hàng. Nhưng quan niệm của xã hội lại khác nhau: người Đức tự sát vì sợ bị trừng phạt, còn người Nhật lại tự sát vì không chịu được nhục nhã. Trong khi đó mệnh lệnh chấm dứt chiến tranh của hoàng đế lại không gây ra bất kì sự lộn xộn nghiêm trọng nào. Phản ứng của một bà nông dân vô danh phải được coi là tiêu biểu: “Chúng ta đã làm tất cả mọi việc có thể. Chúng ta đã thua, nhưng biết làm sao được bây giờ”*. Đấy chính là quan niệm phổ biến của người Nhật đối với cuộc sống: phải cố gắng hết sức mình, nhưng nếu thế mà vẫn không thành công thì cũng không nên quá buồn bã làm gì. Đằng nào thì cũng đã tự thắng mình rồi.

•

Yosimi Yosiaki. Minsiu-no senso taiken to sengo. Trang 222.

Mĩ ngừng ném bom, đấy cũng là kết quả lời kêu gọi của hoàng đế Chiêu Hòa. 15 tháng 8 là ngày cuối cùng có người Nhật chết vì bom Mĩ. Hôm đó có 2.300 người thiệt mạng. Nhưng lời kêu gọi đã không ngăn được bước tiến của quân đội Liên Xô ở Mãn Châu lí. Phải công nhận: chính phủ Nhật hành động thiếu chuyên nghiệp. Trong khi đại diện toàn quyền của chính phủ Nhật bay đến Manila để kí Thỏa ước đình chiến với tướng McArthur thì trong các cuộc đàm phán với tướng A. M. Vasilevski, Tổng tư lệnh mặt trận Viễn Đông của Liên Xô, lại chỉ có mặt các sĩ quan của đội quân Quan Đông. Vasilevski đã thực hiện một đòn hiểm: không công nhận họ là đại diện của chính phủ Nhật và tiếp tục tấn công. Ai cũng hiểu được tính toán của chính phủ Liên Xô: quân đội càng tiến xa thì Liên Xô càng có lợi thế trong những cuộc đàm phán nhằm phân chia lại thế giới thời hậu chiến. Việc chiếm Bắc Triều Tiên cũng nhằm mục đích này. Chiến sự kết thúc ở Mãn Châu lí ngày 20 tháng 8, ở quần đảo Kuril ngày 23, còn ở Sakhalin thì mãi đến ngày 26 tháng 8 mới chấm dứt.

Những vụ ném bom của Mĩ đã kết thúc ngay sau lời kêu gọi của Chiêu Hòa, bây giờ là lúc người Nhật bắt tay vào làm công việc phá hoại: các quan chức quân sự và dân sự đốt những tài liệu có thể làm tổn hại đến thanh danh của họ. Những miệng lưỡi ác độc khẳng định rằng khói đen phủ kín bầu trời, y như thể những trận ném bom vẫn còn tiếp tục. Chân dung và lời hiệu triệu quân đội của hoàng đế Minh Trị bị đốt sau cùng. Người Nhật chuẩn bị đón tiếp quân đội chiếm đóng Mĩ, họ cố tình hủy diệt quá khứ. Một sự hủy diệt không tiền khoáng hậu trong lịch sử Nhật Bản. Nước Nhật chưa từng chứng kiến Tòa án dị giáo và những đống lửa đốt sách của Tòa án này. Thường thì người Nhật làm mọi điều có thể nhằm cố gắng giữ gìn những chứng tích của lịch sử cho những thế hệ tương lai. Nhưng bây giờ họ đốt tất. Người ta tiêu hủy không chỉ các tài liệu của nhà nước mà còn tiêu hủy các kết quả nghiên cứu khoa học nữa. Cũng như những nhà nước toàn trị khác, ở Nhật các công trình nghiên cứu liên quan đến vũ khí chiếm tỉ lệ khá cao. Trường Đại học Tổng hợp Tokyo vội vã đổi tên các chương trình học tập: “sản xuất vũ khí” thành “máy chính xác”, “hàng không” thành “toán ứng dụng”… ngay trước khi quân đội Mĩ đổ bộ tới. Các nhà khoa học Nhật lo lắng không phải là thừa: một trong những mệnh lệnh đầu tiên của tướng McArthur là cấm tiêu hủy các tài liệu khoa học kĩ thuật và thiết bị khoa học. Mĩ có thể sử dụng kết quả các công trình nghiên cứu của Nhật. Kể cả cho những cuộc chiến tranh trong tương lai. Nhưng đã muộn - lúc đó đã không còn bất cứ tài liệu khoa học nào. Tuy nhiên, tất cả các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực hàng không, một lĩnh vực mà Nhật đã có những kết quả không đến nỗi tồi, đều bị cấm; cho nên đến nay nước này vẫn không có nền công nghiệp hàng không của riêng mình.

Hàng triệu người Nhật đã nghe thấy giọng nói của vị hoàng đế của mình - rất nhân hậu và rất yếu. Nhưng điều đó cũng không làm lung lay được niềm tin của nhiều người vào tính chất thần thánh của hoàng thượng. McArthur, theo lời khuyên của các cố vấn và giới tinh hoa chính trị Nhật Bản, cho rằng tốt hơn hết là cứ để Chiêu Hòa tại vị: phần đông nghĩ rằng truất ngôi ông ta sẽ dẫn tới những hậu quả khủng khiếp và dân chúng sẽ biến thành một lũ “quân hồi vô phèng” nếu không có người cầm đầu, những cuộc bạo loạn và chiến tranh du kích sẽ gây khó khăn cho tiến trình thiết lập nền dân chủ. Hiệu quả của quyền lực theo chiều dọc là điều không ai phải nghi ngờ: quân đội Nhật ngừng kháng cự ngay sau khi lời kêu gọi được phát trên sóng radio, quân đội Liên Xô tiến với tốc độ chưa từng có, ở Nhật cũng không có bất kì phong trào du kích nào.

Thất bại không chỉ đến từ trên không. Lực lượng chiếm đóng cũng đến Nhật từ trên không: ngày 28 tháng 8, McArthur và các binh sĩ Mĩ bắt đầu hạ cánh xuống sân bay Atsugi ở gần Tokyo. Đấy là một cuộc chiếm đóng kì lạ. Máy bay vận tải quân sự Mĩ hạ cánh xuống đất Nhật một cách có tổ chức. Quân chiếm đóng được đón tiếp một cách cực kì lịch sự. Lính Nhật được dạy rằng không có gì nhục nhã hơn là bị bắt làm tù binh. Bây giờ cả nước đã là tù binh. Nhưng đấy là đất nước làm theo lệnh của hoàng đế, và như thế là mọi sự đã khác. Thái tử Hirasikuni Naruhiko, người được chỉ định làm Thủ tướng vào ngày 16 tháng 8, đã tuyên bố trong ngày quân Mĩ đổ bộ rằng tình hình hiện nay không chỉ là do chính sách sai lầm của chính phủ mà còn do dân Nhật thiếu đạo đức. Cả trong thời gian chiến tranh cũng như sau khi chiến tranh kết thúc, một trăm triệu trái tim Nhật Bản vẫn được yêu cầu phải đập cùng một nhịp.

Nhật Bản kí Hiệp ước đầu hàng vô điều kiện trên thiết giáp hạm Missuri của Mĩ vào ngày 2 tháng 9 năm 1945. Thiết giáp hạm thả neo trên vịnh Tokyo. Ngày 11 tháng 12 năm 1940, tức là 4 năm 11 tháng trước, cũng trên vịnh Tokyo Chiêu Hòa đã chứng kiến cuộc duyệt binh của lực lượng hải quân Nhật nhân kỉ niệm 2.600 năm ngày thành lập đế chế. Bây giờ, hầu như tất cả những con tàu tham gia duyệt binh đều đã nằm yên dưới đáy biển Thái Bình Dương hoặc Ấn Độ Đương.

Trên thiết giáp hạm Missuri, lá cờ của thuyền trưởng Perrie, được McArthur hạ lệnh mang từ Mĩ tới, đang phần phật tung bay trước gió. Chính Perrie đã đến Nhật vào năm 1883 nhằm “mở cửa” đất nước này và buộc nó phải tham gia buôn bán. McArthur muốn nói rằng những cố gắng trong hàng thế kỉ qua nhằm giữ gìn nền độc lặp của Nhật Bản hóa ra là vô ích. Bộ trưởng Ngoại giao Shigemitsu Mamoru và tướng Umezu Yoshijiro, Tổng tham mưu trưởng quân đội kí hiệp ước đầu hàng. Các sĩ quan hộ tống họ không được phép đeo kiếm lên tàu. Thủ tục đầu hàng phải có tính chất hạ nhục tối đa.

Tướng McArthur, đại diện cho phe chiến thắng hạ bút kí hiệp ước. Sau đó là đại diện các nước trong liên minh chống Nhật-Mĩ, phe Quốc Dân đảng của Trung Quốc, Anh, Liên Xô, Úc, Pháp, Hà Lan, New Zealand, Canada v.v. Về mặt hình thức, việc chiếm đóng Nhật Bản cũng mang tính tập thể - với sự tham gia mang tính tượng trưng của các đơn vị quân Anh và các xứ tự trị thuộc Anh. Nhưng trên thực tế, việc chiếm đóng và tương lai của Nhật Bản đều nằm trong tay người Mĩ.

Nhật Bản đã đầu hàng. Nhật Bản đầu hang sau thất bại thảm hại và vô điều kiện. Những nguồn khác nhau đưa ra số người thiệt mạng khác nhau. Dường như đã có 3 triệu người Nhật chết trong cuộc chiến tranh này. Trong đó, dân thường chiếm khoảng 800 ngàn người. Đấy là nạn nhân của những vụ ném bom và người dân Okinawa cũng như người Nhật ở Mãn Chầu lí đã bị chết trong những trận giao tranh. Trong khi đó, thiệt hại của quân đội Mĩ, tức là quân đội góp phần quan trọng nhất vào chiến thắng, chỉ là gần 100 ngàn người. Dĩ nhiên là người Nhật bị thiệt mạng không chỉ trong những cuộc giao tranh với quân đội Mĩ. Dù sao mặc lòng, Nhật đã thiệt hại gấp mấy lần Mĩ. Không thể tưởng tượng nổi tương quan như thế trong cuộc chiến tranh ở châu Âu. Lòng quả cảm của các quân nhân Nhật không thể bù đắp nổi sự lạc hậu về kĩ thuật quân sự. Trên thực tế không hề có cuộc chiến đấu kiên cường với một địch thủ đầy nguy hiểm như các phương tiện thông tin và giải trí ở Hollywood sau này vẽ ra. Thực ra, đấy chính là việc tiêu diệt một cách có hệ thống đối thủ, một đối thủ hầu như không có cách nào chống cự được sức mạnh của Mĩ. Chiến trường Thái Bình Dương quả là khó khăn và khủng khiếp, nhưng chỉ đối với quân đội Nhật mà thôi. Đấy không phải là chiến trường chính của Mĩ - cuộc chiến ở châu Âu đã cướp đi sinh mạng của 300 ngàn người Mĩ.

Tiến hành chiến tranh ở xứ người, Nhật Bản đã bị thiệt hại nặng nề về người (gần 4% dân số). Trung Quốc cũng bị thiệt hại gần như thế. Nhưng cũng cần phải biết rằng thiệt hại của các nước châu Âu còn khủng khiếp hơn nhiều (Đức - 10%, Liên Xô - 14%, Ba Lan - 10%). Thiệt hại của Mĩ là 0,32%.

Thiệt hại của các nước châu Á, nơi quân đội Nhật tiến vào nhằm xây dựng “khối thịnh vượng chung”, chỉ là những số liệu mang tính giả định. Cũng cần phải nhớ rằng trong các nước diễn ra cuộc chiến hầu như không có nước nào thực hiện việc điều tra dân số. Ngoài ra, các chế độ thời hậu chiến được thiết lập ở những nước này cũng không quan tâm lắm đến tính chính xác, số người chết mà họ đưa ra thường nhằm vào những mục tiêu tuyên truyền là chính, số người thiệt mạng bao gồm cả các quân nhân, quân du kích và thường dân (trong đó có cả người chết đói và chết vì lao động nặng nhọc). Ở Trung Quốc có 15 triệu người chết, ở Phillipines - hơn 1 triệu, ở Indonesia - 2 triệu người. Ở Đông Dương thuộc Pháp gần 2 triệu người chết (chủ yếu là chết đói); Như vậy là, hơn 20 triệu người châu Á đã thiệt mạng trong cuộc chiến tranh này. Ngay cả nếu những số liệu này có bị thổi phồng thì cũng không thể nào so sánh được với giai đoạn thuộc địa của người châu Âu. Khu vực thịnh vượng chung Đại Đông Á, dưới sự lãnh đạo của Nhật, khi mang ra thực hiện, hóa ra đã trở thành khu vực thể nghiệm những khổ đau và chết chóc.

MÀN 9
NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI: CƠ MAY CHƯA HỀ CÓ

Nhật Bản đã sẵn sàng khi khởi động “cuộc chiến tranh vĩ đại”. Quân đội Nhật lúc đó có 2 triệu 400 ngàn người. Mặt mạnh của họ là tinh thần chiến đấu cao. Tính về số tàu chiến thì hải quân Nhật đứng thứ ba thế giới, chỉ sau Anh và Mĩ. Trong đó có các hàng không mẫu hạm (lúc đó ngoài Nhật thì chỉ có Anh và Mĩ đóng được hàng không mẫu hạm) và hai thiết giáp hạm lớn nhất thế giới là Yamamoto và Musashi, với trọng tải là 72 ngàn tấn. Chúng được trang bị những khẩu đại bác 46 li, bắn xa tới 40 km. Thời kì đầu Nhật có lực lượng không quân trên biển mạnh nhất thế giới - Zero là những chiếc máy bay tiêm kích hiện đại nhất thế giới lúc bấy giờ; Nhật có nền công nghiệp chiến tranh khá hiện đại. Chi phí chiến tranh chiếm tới 76% ngân sách. Nền kinh tế phát triển rất nhanh: 5% mỗi năm. Nhật đứng đầu thế giới về công nghiệp dệt, sợi nhân tạo và len. Nhật có nền công nghiệp đóng tàu và hàng không hiện đại, có mạng lưới nhà máy thủy điện hoạt động hữu hiệu, có thể tự bảo đảm về than đá và lương thực, số người làm việc trong lĩnh vực công nghiệp nặng đã tăng từ 29% (năm 1930) lên 47% (năm 1937). Trước chiến tranh Nhật đã dự trữ dầu đủ dùng trong một năm, quặng bauxite đủ dùng trong chín tháng, còn thép thì đủ dùng trong bốn tháng.

Trong khi đó không thể không công nhận rằng Nhật nắm chắc phần thua ngay từ khi phát động cuộc chiến chống Mĩ, Anh và đồng minh của họ. Trân Châu cảng là một chiến dịch quân sự tuyệt vời, nhưng nó cũng là bằng chứng của tư duy chiến thuật cực kì nghèo nàn. Dân số Mĩ gấp đôi Nhật. Diện tích gấp 15 lần, GDP gấp 11,8 lần, còn thu nhập trên đầu người gấp 18 lần. Sản lượng gang và thép MS gấp 12 lần Nhật, trọng tải tàu buôn gấp 5 lần, khai thác than gấp 9,3 lần, khai thác dầu gấp 527 lần. Trong những năm chiến tranh, khoảng cách về các chỉ tiêu kinh tế và quân sự, trừ ngành sản xuất máy bay, càng mở rộng thêm.

Các nước trong liên minh chống phát xít đã dành cho nhau sự trợ giúp cực kì to lớn, trong khi các nước đồng minh của Nhật lại không muốn và chẳng giúp được gì. Nhật đã mất công toi khi đề nghị Đức giúp đánh chiếm Ấn Độ, tương tự, Nhật đã không tấn công Liên Xô theo yêu cầu của Đức. Mỗi nước tự tiến hành cuộc chiến của mình. Đáp lại yêu cầu cung cấp 1 triệu tấn thép và một số tàu biển với trọng tải 500 ngàn tấn (tháng 8 năm 1943 từ Nhật), Đức chỉ đồng ý cung cấp có 10 ngàn tấn thép chuyên dụng*. Có thể dùng câu nói của một sĩ quan tham mưu đội quân Quan Đông để nói về quan hệ với Ý, nước đồng minh thứ ba của Nhật trong cuộc chiến tranh này. Khi nói về đề nghị tấn công Liên Xô, ông này đã nhận xét với thái đệ đầy chán nản như sau: “Đã có quyết định (theo ý kiến của Bộ trưởng Ngoại giao Togo) chỉ gửi trả lời cho Đức vì nếu thông báo cho Ý thì cả thế giới đều sẽ biết”*.

•

Hattori Takushiro. Nhật Bản trong chiến tranh 1941-1945.Poligon, 2003. Trang 361.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 407.

Các nhà quân sự Nhật chuẩn bị gây chiến với kẻ địch có lực lượng vượt trội về quân số, họ cho rằng quân đội Nhật sẽ thắng vì được chuẩn bị tốt hơn và có tinh thần dũng cảm hơn. Nhưng “lượng” của Mĩ nhiều đến mức nhất định sẽ biến thành “chất”. Ngay trong năm 1941, Nhật chỉ sản xuất được có 6 ngàn máy bay thì Mĩ đã sản xuất được 20 ngàn. Trong suốt cuộc chiến, nền công nghiệp Mĩ sản xuất được 262 ngàn máy bay chiến đấu thì Nhật chỉ sản xuất được tổng cộng 59 ngàn chiếc. Quân đội Nhật không có cơ hội tấn công các trung tâm kinh tế và chính trị phương Tây - họ chỉ chiến đấu trong các nước thuộc địa của phương Tây mà thôi. Trong khi đó, lực lượng phòng không của Nhật lại quá yếu - họ chỉ chuẩn bị chiến đấu ở lãnh thổ của các nước khác. Nhật không trồng bông - nền tảng của ngành ngoại thương trước đây - họ nhập khẩu đến 65% thép (trong đó, ba phần tư là từ Mĩ), và 90% nhu cầu dầu mỏ (trong đó Mĩ chiếm 80%). Mãn Châu lí, được coi là nơi cung cấp nguyên vật liệu, lại chỉ cung cấp được có 4% sản lượng kim loại nhập khẩu. Kim loại thiếu đến mức máy móc của nhiều xí nghiệp (trong đó có các nhà máy dệt) phải đưa vào lò luyện kim để tái chế. Tình trạng tuyệt vọng đến nỗi Nhật phải làm cả những con tàu bằng gỗ. Đất nước không có khả năng tiến hành cuộc chiến tranh trường kì. Cuộc chiến tranh ở Trung Quốc đã làm cho người Nhật vất vả lắm rồi, nhưng giới tinh hoa vẫn buộc Nhật Bản phải tham chiến. Khi tấn công Trân Châu cảng, Nhật chỉ có thể hi vọng vào chiến thuật đánh nhanh thắng nhanh.

Sự lớn mạnh nhanh chóng của nền kinh tế Nhật không có nghĩa là phát triển thực sự. Về ô tô, Mĩ sản xuất nhiều gấp 53 lần Nhật; máy thu thanh, gấp 44 lần. Về số máy điện thoại trên đầu người, Nhật lạc hậu hơn Mĩ đến 36 lần. Trong lĩnh vực khai khoáng, Nhật chỉ có thể tạm coi là ngang bằng với Mĩ về khai thác đồng và than đá. Khoảng một nửa quân đội Nhật chiến đấu ở Trung Quốc. Nói chung, cuộc chiến ở đây diễn ra rất chậm chạp, nhưng điều quân tới các chiến trường khác là việc bất khả thi. Hải quân Nhật đứng thứ ba trên thế giới, nhưng Nhật lại đánh nhau với những nước đứng thứ nhất và thứ hai về mặt hải quân. Siêu thiết giáp hạm Yamato và Musashi mà Nhật rất tự hào hóa ra lại là vũ khí của quá khứ. Những nhà hàng hải nhìn xa trông rộng nói rằng thế giới có ba điều ngu: Vạn Lí Trường Thành ở Trung Quốc là một, Kim tự tháp ở Ai-Cập là hai và siêu thiết giáp hạm Yamato là ba. Nhưng tiếng nói của họ bị coi là giọng điệu của những kẻ phá bĩnh.

Máy bay, hàng không mẫu hạm và tàu ngầm đóng vai trò quyết định trong cuộc chiến trên biển. Hiếm khi xảy ra những cuộc đụng độ “chay” hay hai tàu chiến “đấu súng” với nhau trên mặt biển. Về mặt hình thức, hàng không mẫu hạm Mĩ không khác hàng không mẫu hạm Nhật bao nhiêu, nhưng hiệu quả thì khác nhau rõ rệt - tàu Nhật không có hệ thống phóng máy bay (bốn máy bay Mĩ có thể xuất kích trong một phút, trong khi Nhật chỉ có một). Bộ chỉ huy Nhật chỉ chuẩn bị cho tấn công cho nên họ không quan tâm đúng mức đến phòng thủ. Cũng vì vậy mà tàu chiến Nhật không cơ động bằng tàu chiến Mĩ. Nhật thua Mĩ cả về số lượng cũng như chất lượng tàu ngầm, ngoài ra, người Nhật thiếu các phương tiện phòng thủ có thể được coi là tương đối hoàn thiện cho việc phòng thủ bờ biển. Hạm đội tàu ngầm của Mĩ hoạt động gần như trong chỗ không người. Chính hạm đội tàu ngầm đã có vai trò quyết định trong việc tiêu diệt đội tàu vận tải của Nhật. Hồi đầu cuộc chiến, quân đội và hải quân Nhật thậm chí còn chưa được trang bị máy vô tuyến định vị (ra-đa). Chỉ mãi đến cuối cuộc chiến quân đội mới bắt đầu tiếp nhận loại thiết bị này, nhưng điều đó cũng không làm thay đổi được tình hình. Tàu ngầm siêu hạng có thể mang được máy bay, có trọng tải 2 ngàn tấn, là phát minh có một không hai của Nhật, nhưng lại chẳng có hiệu quả gì. Trong thời gian chiến tranh người ta mới phát hiện ra thiết giáp hạm chẳng mang lại lợi ích gì cho hải quân, cho nên siêu thiết giáp hạm thứ ba - tên là Shinano - được sửa lại thành hàng không mẫu hạm. Nhưng chiếc hàng không mẫu hạm này lại bị tàu ngầm Mĩ đánh đắm ngay trong chuyến hải hành đầu tiên vào ngày 28 tháng 11 năm 1944. Shinano là hàng không mẫu hạm lớn nhất thế giới. Bộ chỉ huy Nhật bị chứng vĩ cuồng, song điều đó lại mâu thuẫn với tài nghệ của người Nhật trong việc sản xuất ra những đồ vật nhỏ, gọn truyền thống.

Bộ chỉ huy Nhật đánh giá thấp khả năng của xe tăng - các đơn vị thiết giáp của họ vừa thiếu lại vừa yếu. Sau khi thua quân đội Liên Xô trong các trận đánh ở khu vực hồ Hasan và Khalkhin-Gol, có người đã kêu gọi phát triển các đơn vị thiết giáp. Và đây là câu trả lời: cần phải tiết kiệm kim loại, chúng ta có nhiều binh sĩ hơn là xe tăng của Liên Xô, binh lính của chúng ta ôm bom lao vào những chiếc xe tăng đó và làm cho chúng nổ tung. Năm 1942 công nghiệp quốc phòng sản xuất được nhiều xe tăng nhất, nhưng con số cũng chỉ là 1.165 chiếc. Xét về tính năng kĩ thuật, những chiếc xe tăng này kém hơn hẳn xe tăng của tất cả những nước tham chiến khác.

Pháo binh Nhật Bản thua pháo binh Mĩ không chỉ về tầm bắn và sức mạnh, tất cả vũ khí của Nhật đều được lắp bánh gỗ, chỉ có thể di chuyển với tốc độ 12 km/giờ. Quân đội không được trang bị súng máy. Nguyên nhân đưa ra là giá thành cao và tốn nhiều đạn (cũng vì lí do đó mà trong khi giết hại tù binh và thường dân, lính Nhật thường không bắn mà dùng báng súng để đập; người châu Âu cho rằng đấy chính là bằng chứng của sự dã man “đặc biệt” của người Nhật). Súng trường Nhật được trang bị băng đạn 5 viên (trong khi của Mĩ là 15 viên). Nhưng súng trường Mĩ lại nặng chỉ bằng hai phần ba súng trường Nhật. Nếu tính thêm sự khác biệt về chiều cao và trọng lượng giữa lính Mĩ và lính Nhật (theo số liệu năm 1941, người Nhật nặng bằng hai phần ba người Mĩ; lính quân dịch Nhật nặng trung bình 53,1 kg, cao 160,8 cm) thì rõ ràng là lính Nhật phải mang nặng hơn nhiều. Súng trường Nhật hay hỏng hóc đến mức trong quân đội vẫn lưu truyền câu chuyện nói rằng linh hồn của một người lính dưới đáy giếng đêm đêm vẫn gào lên: “Đưa khẩu khác cho chúng tôi!”*.

•

Mikuni Ytiro. Senchiu yogosiu. Tokyo: Iwanami, 1985. Trang 177.

Do thiếu phương tiện cơ giới cho nên binh lính Nhật phải mang vác rất nặng nề. Trang thiết bị chiến đấu khoảng 20-30 kg, nhưng khi phải đánh nhau trong rừng rậm nhiệt đới, nơi ngựa không thể đi tới được thì mỗi người đều phải mang trên vai 40-50 kg. Trong suốt những năm 1930, Liên Xô được coi là đối thủ chính của Nhật cho nên trang thiết bị đã không được thử nghiệm một cách toàn diện trong điều kiện nhiệt đới. Ủng của binh lính không thể chịu được nóng và ẩm, nhưng tái trang bị là việc bất khả thi. Vì vậy mà chỉ huy thường cấm sử dụng giày, họ hạ lệnh cho binh sĩ phải giữ cho “trận chiến đấu quyết định”*. Một trận chiến đấu không bao giờ xảy ra.

•

Yosida Iutaka. Azia, taiheiyo senso-no senjo to heishi. Trang 69.

Quân đội Nhật phải chiến đấu trong những vùng lãnh thổ với cơ sở hạ tầng kém phát triển. Họ buộc phải xây dựng đường ô tô, đường xe lửa, sân bay, căn cứ. Công việc xây dựng lại thường phải làm bằng tay. Nếu trong lĩnh vực vũ khí ta còn có thể nói đến một sự cân bằng nào đó thì các đơn vị công binh của Nhật lại tỏ ra hoàn toàn không có khả năng cạnh tranh. Không có máy kéo, ô tô tải cũng thiếu, đấy là lí do làm cho quân đội Nhật không thể thực hiện được các chiến dịch một cách hoàn hảo. Sân bay trong những vùng bị chiếm được xây dựng rất chậm, máy bay chiến đấu phải xuất kích từ rất xa - nhiều phi công hi sinh chỉ vì không về tới được sân bay*. Khác với Đức, Nhật chỉ chiếm được các nước lạc hậu về kĩ thuật. Vì vậy mà tàu chiến bị hư hỏng phải đi một quãng đường rất xa mới tới được các xưởng sửa chữa tàu biển của Nhật.

•

Horikoshi D. Okumia M, Kaidin M. Hàng không Nhật Bản trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 214-215.

Trong khi đó bộ chỉ huy lại thực sự nghĩ rằng kĩ năng chiến đấu và tinh thần binh sĩ có thể bù đắp được chất lượng của vũ khí và khí tài. Các tướng lĩnh đã không lừa dối khi họ khẳng định tính ưu việt của tinh thần Nhật Bản. Chính họ cũng là tù binh của những huyền thoại đang lưu hành trong xã hội.

Nhật Bản chiến đấu trên nhiều mặt trận. Thậm chí ngay trước khi chiến tranh kết thúc, tức là khi quân Mĩ đã chuẩn bị đổ bộ lên đất Nhật thì Nhật vẫn còn 3 triệu 700 ngàn quân ở nước ngoài (1 triệu ở Mãn Châu và Triều Tiên, 1 triệu 1 trăm ngàn ở Trung Quốc và 1 triệu 600 ngàn ở các khu vực phía Nam). Ở Nhật có 3 triệu 500 ngàn quân.

Chiến đấu trên những mặt trận chạy qua những khu vực rộng lớn, nhưng quân đội Nhật lại không có đủ phương tiện thông tin liên lạc, điện thoại và máy thông tin vô tuyến là của hiếm; máy bay Zero không những không được bọc thép và không được trang bị bình nhiên liệu đã được thử nghiệm mà còn không có cả thiết bị thông tin liên lạc. Thế mà ngay trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật, hải quân Nhật đã có máy thu phát vô tuyến rồi (quân đội Nga lúc đó chưa có). Lúc đó người Nhật đã tin không chỉ vào chính mình mà còn tin vào kĩ thuật tiên tiến nữa. Còn bây giờ họ chỉ tin vào mình mà thôi. Việc ô tô tuần tra của cảnh sát Mĩ đã được trang bị máy thông tin vô tuyến không làm họ ngạc nhiên. Việc đánh giá thấp trình độ trí tuệ trong cuộc chiến tranh hiện đại dẫn đến kết quả là các nhân viên mật mã Nhật vẫn dùng bút và giấy, trong khi người Mĩ đã sử dụng những chiếc máy tính đầu tiên. Người Mĩ giải được mã của Nhật, trong khi Nhật không biết kế hoạch của đối phương.

Nhật không có chức vụ Bộ trưởng Quốc phòng. Những vụ tranh chấp giữa bộ chỉ huy lục quân và hải quân gây cản trở cho việc lập kế hoạch và tiến hành những chiến dịch hiệp đồng tác chiến. Khi thực hiện những chiến dịch lớn, lục quân và hải quân phải kí các thỏa thuận. Những thỏa thuận này dĩ nhiên là phải có tính nhân nhượng và phản ánh sự xung đột trong những tham vọng của cả hai bên. Không có nhà độc tài và phương thức lãnh đạo tập thể đã dẫn tới kết quả là quyết định thường bị “ngâm” rất lâu.

Chỉ có trong những điều kiện như thế mới xảy ra sự kiện là năm 1938 lục quân và hải quân cùng mua một bằng sáng chế động cơ máy bay của Đức. Động cơ máy bay được sản xuất ở hai nhà máy khác nhau, nhưng không nhà máy nào làm cho đến đầu đến đũa - học mót quan điểm đánh nhanh thắng nhanh của các tướng lĩnh phát xít Đức hóa ra là công việc dễ dàng hơn là làm ra được bản sao của các nhà thiết kế Đức. Chỉ có trong những điều kiện như thế mới xảy ra sự kiện là Bộ chỉ huy lục quân đã quyết định sản xuất tàu ngầm vận tải và hàng không mẫu hạm ngay trong giai đoạn chiến tranh khốc liệt nhất mà không thèm tham khảo hải quân. Tàu ngầm và hàng không mẫu hạm do lục quân sản xuất có chất lượng tồi đến mức không thể tham gia chiến đấu. Chỉ có trong những điều kiện như thế mới xảy ra sự kiện là tất cả các nhà máy chế tạo máy bay đều không có sân bay, người ta phải chở máy bay đến các sân bay gần nhất để bay thử. Không có chiếc xe tải nào chứa nổi máy bay. Người ta phải tháo máy bay ra thành từng mảnh. Đường xóc đến nỗi họ không dùng xe tải hay xe ngựa mà phải dùng xe bò để chuyên chở. Máy bay tiêm kích chở trong 3 chuyến còn máy bay ném bom thì phải chở 13 chuyến, cần nói thêm rằng lúc đó ở Nhật, bò đã gần như không còn được sử dụng làm sức kéo nữa. Nhưng nay chúng lại được huy động để chuyên chở những chiếc máy bay chiến đấu hiện đại. Không những thế, vì thiếu thức ăn cho nên số lượng gia súc giảm đi trông thấy. Đại diện của hãng Mitsubishi, chủ nhân một nhà máy sản xuất máy bay ở Nagoya đã buộc phải “dùng những biện pháp cưỡng ép” khi mua gia súc - họ trả giá cao, nhưng khi dắt bò đi thì chủ lại phản đối. Công ti phải ra tòa vì vụ này, tòa phải xử đến 9 tháng mới xong*.

•

Mino Masahiro. Nihogun-no shosippaisenso-nokenklu. Tokyo: Kojinsia, 1995. Trang 150-153.

Các nhà máy quốc phòng cần lực lượng lao động có tay nghề cao, nhưng giới chức quân sự lại không chịu nhượng bộ và họ liên tục đưa những công nhân như thế ra mặt trận. Nói tóm lại, mỗi người, mỗi cơ quan, mỗi bộ phận đều làm công việc của mình và lấy làm tự hào vì đã hoàn thành nhiệm vụ. Không ai nghĩ rằng chỉ có một nhiệm vụ - đấy là máy bay có thể tham gia chiến đấu càng nhanh càng tốt.

Trong thời gian diễn ra Chiến tranh thế giới thứ hai, tất cả các nước lớn đều biết cách hiện đại hóa chiến thuật và vũ khí của mình. Riêng Nhật thì không. Nhật đã kết thúc cuộc chiến bằng chính những loại vũ khí mà họ sử dụng lúc ban đầu. Hồi đầu cuộc chiến, thủy lôi của Nhật được coi là tốt nhất thế giới, nhưng đến cuối cuộc chiến thì thủy lôi của Anh và Mĩ đã vượt thủy lôi Nhật về độ chính xác. Máy bay tiêm kích Zero cũng thế. Những phát minh “độc đáo” của các kĩ sư Nhật hồi cuối cuộc chiến làm người ta phải kinh ngạc vì sự bất toàn cả trong ý tưởng lẫn trong việc thực hiện. Đấy là những khinh khí cầu, những máy bay dùng một lần và những ngư lôi có người lái. Chất lượng của ngư lôi có người lái kinh khủng đến mức ngay những “chuyến” tập cũng thường dẫn đến chết người.

Hồi đầu cuộc chiến, Nhật có khá nhiều chuyên viên giỏi trong lĩnh vực kĩ thuật quân sự. Nhưng thời gian đào tạo lại kéo rất dài. Đa số tân binh không có kinh nghiệm sử dụng phương tiện kĩ thuật. Phương pháp huấn luyện của người Nhật trong mọi lĩnh vực (quân đội không phải là ngoại lệ) thường bắt đầu bằng những cuốn sách hướng dẫn. Như vậy là, trước hết phải học thuộc những thuật ngữ kĩ thuật phức tạp, được viết bằng những chữ tượng hình xa lạ với người bình thường. Người lính thậm chí không được lái ô tô khi anh ta chưa biết hết mặt chữ và chưa học thuộc lòng tài liệu hướng dẫn. Vì vậy, khóa huấn luyện lái xe thường kéo dài 3-4 tháng. Vì ô tô chưa trở thành thông dụng nên các sĩ quan quân đội được coi là “chuyên gia” (ngay trước chiến tranh Nhật chỉ mới có 150 ngàn ô tô). Vì vậy tìm người thay một lái xe tử trận cũng là vấn đề nan giải. Ngay từ khi khởi chiến, việc thiếu lái xe, thiếu phi công và pháo thủ đã trở thành vấn đề lớn. Người Nhật lại không thể từ bỏ phương pháp huấn luyện quen thuộc cho nên quân đội của họ thường không có đủ cán bộ đã được huấn luyện về mặt kĩ thuật. Trong khi đó quân đội Mĩ lại gồm những người đã tiếp xúc với các phương tiện kĩ thuật (cụ thể là lúc đó Mĩ đã có 30 triệu ô tô các loại) ngay từ nhỏ, người Mĩ lại dùng những bức tranh đơn giản, dễ hiểu làm giáo cụ trực quan. Cho nên thời gian huấn luyện tân binh trong quân đội Mĩ ngắn hơn rất nhiều.

Kinh tế và quân đội Nhật rất mạnh, đấy là nói so với các nước ở châu Á. Nhưng về nguyên tắc, đối chọi với Mĩ thì Nhật không đủ khả năng. Việc kích động một cách khéo léo thái độ coi thường cái chết trong các thần dân của Chiêu Hòa cũng không thể ngăn chặn được thất bại. Chính phủ có thể thắng “cuộc chiến tranh trên giấy” - tức là cuộc chiến tranh tuyên truyền nhằm tranh giành trái tim và khối óc của người Nhật - nhưng thắng “cuộc chiến tranh thực sự” thì họ không đủ sức. Người ta có thể thấy hình những lá cờ của Anh và Mĩ vẽ trên mặt đường trước cổng các trường học Nhật Bản, học sinh có thể xéo lên mỗi ngày, y như trong thời Tokugawa người ta từng đạp lên những bức tượng của người Thiên Chúa giáo. Nhưng điều đó cũng không ngăn cản được sự kiện là sau 3 năm 8 tháng chiến tranh những lá cờ Mĩ đã phấp phới bay trên bầu trời Nhật Bản.

Giới chức quân sự Nhật hi vọng vào chiến thuật đánh nhanh thắng nhanh, nhưng khi cuộc chiến tranh kéo dài thì không một hệ thống hậu cần nào đủ sức đứng vững. Hồi cuối chiến tranh, binh lính Nhật chỉ còn được nhận 2.800-2.900 calo mỗi ngày (tiêu chuẩn trước chiến tranh là 3.400 calo), trọng lượng trung bình của họ cũng giảm đi. Tiêu chuẩn nhập ngũ giảm dẫn đến sự suy giảm về mặt thể chất và trí tuệ; bệnh tật gia tăng (trước hết là lao phổi), trong đó có cả bệnh tâm thần. Lương thực, thực phẩm không đủ làm cho người ta càng gầy yếu và dễ ốm hơn. Ngay từ năm 1941, trên mặt trận Trung Quốc số người chết vì bệnh đã nhiều hơn số người bị giết trong chiến đấu. Năm 1941 tỉ lệ là: 12.713/12.498, năm 1942: 54.800/11.100, năm 1943: 65.510/12.700, năm 1944: 69:191/11.300, năm 1945 (không kể chiến dịch Mãn Châu của quân đội Liên Xô): 34.429/8.900. Các cuộc chiến tranh trong thế kỉ XIX cũng thường có tỉ lệ như thế. Nhưng ngay từ cuộc chiến tranh Nga-Nhật, số người bị chết trong chiến đấu đã nhiều hơn số người chết vì bệnh. Nhưng do công tác hậu cần và y tế quá yếu kém (thiếu nhân viên chuyên nghiệp, thiếu thuốc, thiếu máu dự trữ v.v.) cho nên tỉ lệ người chết của Nhật trong Chiến tranh thế giới thứ hai dường như đã quay lại với thời quá khứ. Người Mĩ dùng hóa chất diệt muỗi, trong khi vũ khí chống côn trùng mang mầm bệnh của người Nhật lại chỉ là những cái màn. Những đơn vị đồn trú trên các hòn đảo ở Thái Bình Dương thường không được tiếp tế, chết đói là hiện tượng tương đối phổ biến. Rất nhiều người chết trên biển. Người được vận chuyển trên những tàu không được bảo vệ, đấy chính là những miếng mồi ngon cho tàu chiến và tàu ngầm của đối phương. 358 ngàn lính và thủy thủ Nhật, nghĩa là 15,6% tổng số người thiệt mạng, bỏ xác ngoài biển khơi*, số người chết do những vụ ném bom của Mĩ cũng rất lớn. Trong số các nước tham chiến, Nhật là nước có nhiều người chết vì bom nhất.

•

Yosida Iutaka. Azia, taiheiyo senso-no senjo to heishi. Trang 71-76.

HỒI V

CÁCH MẠNG TỪ BÊN HÔNG

MÀN 1
HOÀNG ĐẾ CHIÊU HÒA: TÌM LẠI THÂN THỂ

Quân đội chiếm đóng Mĩ đứng trước một nhiệm vụ vô cùng to lớn: dỡ bỏ hệ thống chính trị-xã hội đóng vai trò bảo đảm cả về mặt tổ chức lẫn tư tưởng cho quá trình bành trướng của Nhật ở châu Á và Thái Bình Dương. Người Mĩ đã hành động một cách nhanh chóng và quyết liệt, họ không để cho người Nhật hoàn hồn. Quy mô của những cuộc cải cách được thực hiện dưới sự chỉ đạo của chính quyền quân quản lớn đến mức có thể coi đấy là những cuộc cải cách mang tính cách mạng thật sự. Nhưng đây không phải là cách mạng “từ dưới lên”, cũng không phải là “từ trên xuống”. Đây là cuộc cách mạng “từ bên hông”.

Không có sự chiếm đóng và áp lực của nước láng giềng trong khu vực Thái Bình Dương thì Nhật không thể nào làm được cuộc cách mạng tương tự. Trong gần bảy năm chiếm đóng, người ta đã thực hiện được những cuộc cải cách quyết liệt trong lĩnh vực quản lí, quân đội: các tổ chức quân phiệt bị xóa sổ, Thần đạo tách khỏi nhà nước, đảng phái chính trị và tổ chức công đoàn được phục hồi, nam nữ bình quyền, cải cách ruộng đất (nhà nước mua ruộng của địa chủ và bán lại cho nông dân với giá thấp), phá bỏ thế độc quyền trong lĩnh vực công nghiệp, cải cách hệ thống giáo dục…

Một trong những thành tố chủ yếu cửa hệ thống cũ là hoàng đế, người có trách nhiệm “thần thánh hóa” các kế hoạch của giới quân nhân. Nhưng sau một hồi thảo luận tại tổng hành dinh của McArthur, người ta quyết định không bãi bỏ ngai vàng cũng như không phế truất Chiêu Hòa. Người Mĩ sợ rằng, làm thế sẽ gây ra những vụ lộn xộn và đất nước rơi vào hỗn loạn. Kết quả của những cuộc khảo cứu do một nhóm nhà khoa học, trong đó có nhà dân tộc học Ruth Benedict (1887-1948), tiến hành chứng tỏ rằng làm như thế là đúng. Trong số ba ngàn tù binh Nhật được hỏi, chỉ có bảy người tỏ thái độ bất mãn với hoàng đế. Sau này tờ Time đã gọi Ruth Benedict là “người phụ nữ” đã cứu được hoàng đế. Ruth Benedict rút ra kết luận như thế từ mô hình “cai trị gián tiếp” các thuộc địa của nước Anh, tức là mô hình cho rằng giữ nguyên những thiết chế chính quyền thì đất nước sẽ dễ cai trị hơn là phá bỏ chúng.

Cần phải đánh giá đúng vai trò của các tướng lĩnh Mĩ - giới chức quân sự đã nghe theo lời khuyên của các nhà khoa học. Bên cạnh đó, giới tinh hoa chính trị Nhật Bản đã tìm mọi cách thuyết phục Bộ chỉ huy quân sự Mĩ rằng đất nước sẽ rơi vào hỗn loạn thật sự nếu không có hoàng đế. Hoàng đế là “trụ cột” của toàn bộ hệ thống thời tiền chiến. Ngay từ năm 1912, Kakehi Katsuhico (1872-1961), luật sư và là Giáo sư trường Đại học Tổng hợp Tokyo, đã viết trong tác phẩm Ý nghĩa vĩ đại của Thần đạo cổ xưa như sau: “Nhân dân Nhật Bản không thể tồn tại mà không có hoàng đế. Hoàng đế vô cùng vĩ đại ban cho dân tộc cuộc sống, không có hoàng đế thì dân tộc không thể hình thành, không có hoàng đế thì dân tộc Nhật Bản sẽ không thể nào tồn tại được”.

Kakehi là một trong những sư phó* của Chiêu Hòa khi ngài còn là phụ chính dưới triều hoàng đế Đại Chính, cha ngài. Giới tinh hoa chính trị Nhật Bản đồng ý với ý kiến của giáo sư. Nhưng những người này còn cung cấp cho Mĩ một kết luận không thể bác bỏ: cộng sản sẽ giành được quyền lực nếu không có hoàng đế. Đối với người Mĩ thì đây là một luận cứ đầy sức thuyết phục. Hoàng gia là sự bảo đảm cho tính bền vững của cơ cấu ý thức hệ mang tên “Đế chế Nhật Bản vĩ đại”. Tính liên tục của vương triều Nhật Bản là một gia tộc có những mối liên hệ máu mủ mà người đứng đầu chính là hoàng đế - đấy là những luận điểm yêu thích của những người bảo hoàng. Đấy là một gia đình “theo chiều dọc”, gia trưởng; những mối liên hệ theo chiều ngang giữa các thành viên chỉ có thể tồn tại khi “cha và mẹ” của dân tộc vẫn còn. Bây giờ định chế này cần phải được sử dụng cho cả các mục đích khác nữa.

•

Sư phó - thầy dạy của hoàng tử - ND.

Nhưng hình ảnh của hoàng đế phải được điều chỉnh một cách đáng kể. Trước hết là loại bỏ vòng hào quang thần thánh của ông ta. Nói cách khác “thân thể” huyền bí của hoàng đế cần phải có hình dáng của một con người bình thường. Vì, mặc cho những biến chuyển diễn ra trong suốt một thế kỉ qua, vẫn không ai được quyền chạm vào người hoàng đế Chiêu Hòa. Khi khám cho ngài, các bác sĩ cũng phải đeo găng tay.

Chiêu Hòa tại vị, nhưng ngài phải nghe lời MacArthur. Chẳng khác gì dưới thời Mạc phủ Tokugawa - phải được tướng quân đồng ý thì nhà vua mới ban hành chỉ dụ. Tướng quân bây giờ chính là MacArthur. Bộ máy tuyên truyền của quân đội Mĩ đã từng công khai chế giễu “sự thiếu vắng cá tính” ở người Nhật và thái độ tuân phục chính quyền của họ. Nhưng bây giờ họ biết rằng có thể sử dụng sự tuân phục đó cho những mục đích của mình.

Những người từng ủng hộ chế độ quân phiệt ngay lập tức trở thành những người vận động tích cực cho quá trình phi quân sự hóa. Chiêu Hòa kêu gọi thần dân nghe lời MacArthur, thế là mỗi ngày có hàng ngàn người Nhật gửi thư và thiệp tới: họ cảm ơn tướng quân vì đã giúp đỡ lương thực và giải thoát họ khỏi những đau khổ của chiến tranh, họ ca ngợi lòng hào hiệp của tướng quân, thậm chí còn ví ông với Chúa Giê-Su và đức Phật. Người ta coi MacArthur là hiện thân của chế độ dân chủ và hòa bình, họ thú nhận những tội ác đã phạm phải và còn tâm sự với ông cả những khó khăn trong cuộc sống. Có người còn nói rằng sáng và chiều nào người ấy cũng quỳ lạy bức chân dung của ông, như hàng triệu người Nhật từng quỳ lạy chân dung hoàng đế. Phụ nữ nói rằng họ yêu ông và muốn ông làm cha những đứa con của họ. Nhiều người cầu xin tướng quân bảo vệ hoàng đế. Một số người còn đề nghị phải trừng phạt hoàng đế nữa. Trong thời gian đứng đầu chính quyền quân quản, MacArhur đã nhận được tổng cộng 450 ngàn thư và bưu thiếp, kèm theo quà tặng: cá, hoa quả, trà, nấm, đồ sứ, búp bê, tranh sơn dầu, sách cổ, kiếm, binh khí, mâm, tượng phật, tranh ảnh và dĩ nhiên là cả những bộ kimomo. Có người còn tặng ông bộ kimono được khâu trong vòng 3 năm, với 70 triệu mũi kim tượng trưng cho 70 triệu người Nhật. Trước chiến tranh người ta cho rằng Nhật có 100 triệu người, nhưng nay Triều Tiên và Đài Loan đã không còn là lãnh thổ Nhật nữa. MarcArthur kiếm được rất nhiều ba toong - người Nhật biết rằng ông không còn trẻ. Quà tặng chảy về như suối: gà, chim hoàng yến, trọn bộ Kinh Thánh được khắc bằng những chữ tượng hình nhỏ tí trên một cây sáo, bản hiến pháp mới được viết trên một cái quạt…* Tóm lại, MacArthur được coi gần như một vị cha già của dân tộc. Báo chí thường đăng những bức thư của độc giả, trong đó họ coi MacArthur như “một vị thánh sống”, “một mặt trời vừa ló ra khỏi đám mây mù để chiếu sáng cho thế gian”, “hiện thân của Jimmu, vị hoàng đế đầu tiên của Nhật Bản”*.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. New York: W.W.Norton&Company/ The new Press, 2000. Trang 227-231.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 406.

Ước muốn được giao thiệp trực tiếp với MacArthur chứng tỏ rằng dân chúng không biết chia sẻ với ai. Họ vẫn chỉ quen giao thiệp với người trên. Quen sống dưới cái bóng của một người có uy tín không thể tranh cãi, người bây giờ Nhật cần một thượng đế mới và họ dễ dàng tạo được cho mình một người như thế.

Tất cả những biểu hiện của tình hữu nghị, thái độ trọng thị và ước muốn phục tùng của người Nhật đã gieo vào lòng MacArhtur hi vọng rằng những cuộc cải cách do ông đề xuất sẽ thành công nếu Chiêu Hòa tiếp tục tại vị. Vì vậy mà hoàng đế đã không phải chịu trách nhiệm về cuộc chiến tranh vừa qua. Thay vào đó, ngài lại được coi là biểu tượng của nước Nhật hòa bình và dân chủ. Chiêu Hòa mặc bộ thường phục theo lối châu Âu chứ không mặc quân phục Tổng tư lệnh tối cao nữa. Bây giờ MacArhtur mới là Tổng tư lệnh, và ông có quyền mặc quân phục.

Chiêu Hòa và MacArthur gặp nhau lần đầu tiên vào ngày 27 tháng 6 năm 1945. Đúng 10 giờ sáng, một chiếc chiếc Rolls-Royce ghé sát thềm hành dinh tướng MacAthur. Chiêu Hòa bước ra, ngài vận một chiếc áo đuôi tôm, cổ thắt nơ và chiếc quần âu kẻ sọc. MacArthur tiếp đón theo kiểu “người nhà” - ông mặc một chiếc áo ka ki, không cài cúc cổ. Tướng quân và hoàng đế thảo luận trong vòng 40 phút. Không có biên bản, những chi tiết buổi nói chuyện không được tiết lộ hoàn toàn. Phải nhiều năm sau chúng mới được tiết lộ một phần. Vì vậy mà người đương thời chỉ còn lại một sự kiện khác: bức ảnh. Tướng quân, vốn là người có nhiều kinh nghiệm tiếp xúc với xã hội, đã yêu cầu chụp ảnh lưu niệm ngay trước khi buổi hội kiến kết thúc. Người ta đã chụp ba tấm, nhưng chỉ có một tấm sử dụng được - một tấm MacArthur nhắm mắt, còn tấm kia thì miệng Chiêu Hòa lại mở quá to. Tấm ảnh, được báo chí công bố, đã cho mọi người thấy rõ chủ nhân là ai: bên cạnh Chiêu Hòa, MacArthur đúng là một người khổng lồ. Tuổi tác của những người trong tấm hình (hoàng đế mới có 44, trong khi MacArthur đã 65) cũng cho thấy MacArthur già dặn hơn. Vị tướng trông giống như chủ nhân còn hoàng đế thì như một người nhờ cậy rụt rè. Sự bất bình đẳng còn thể hiện rõ với hình ảnh MacArthur đứng bên trái, tức là vị trí làm cho người đàn ông sang trọng thêm. Cũng cần nhớ rằng trên những bức hình trước đây, chưa có ai được phép xuất hiện bên cạnh hoàng đế. Người Nhật đã quen thấy hình ảnh Chiêu Hòa trong bộ quân phục. Nhưng thời ngài làm tổng tư lệnh toàn thể nhân dân Nhật Bản đã qua rồi - từ nay ngài sẽ chỉ xuất hiện trước đám đông trong những bộ thường phục. Chiêu Hòa dường như đã quay trở lại với những ngày xưa cũ, khi ngài còn là đông cung thái tử chứ chưa phải là hoàng đế.

Tấm ảnh này đã trở thành một trong những biểu tượng dễ thấy nhất của những sự kiện đang diễn ra: Mĩ đồng ý để Chiêu Hòa tại vị, nhưng sức mạnh nằm trong tay Mĩ thì ai cũng rõ. Bộ nội vụ Nhật cố gắng cấm công bố tấm ảnh đã xuất hiện trên tờ Times, nhưng không có kết quả và ngày 29 tháng 9 tất cả các báo lớn ở Nhật đều cho in tấm ảnh này. Tấm ảnh đã làm cho nhiều người Nhật, những người đã quen nhìn những bức hình chính thức của Chiêu Hòa, choáng váng: hoàng đế của họ trông có vẻ thiếu tự tin và thảm hại. Một cuộc chuyển hóa không đòi hỏi “nhiều”: lần đầu tiên trong lịch sử, một người Mĩ chứ không phải người Nhật chụp ảnh ngài.

Bây giờ người Mĩ sẽ quyết định không chỉ cuộc cải cách nào sẽ được thực hiện mà còn thực hiện như thế nào. Tháng 12 năm đó, Chiêu Hòa hành hương tới đền Ise, nhưng MacArthur cấm công bố những bức ảnh được chụp ở đó. Thay vào đó, người ta cho công bố bức ảnh được chụp ngay trên sân ga. Hoàng đế mặc một cái áo cổ đứng, làm người ta nhớ đến bộ quân phục khi xưa, nhưng những kẻ độc mồm độc miệng lại bảo rằng cái áo trông giống như bộ đồng phục của nhân viên hỏa xa. Còn sau ngày 15 tháng 12 năm đó, cùng với việc ban hành đạo dụ về việc tách tôn giáo ra khỏi nhà nước, Chiêu Hòa thậm chí còn không được tới đền Yasukuni, nơi an nghỉ của hàng triệu linh hồn mà cách đây bốn năm, bằng đạo dụ của mình, ngài đã đưa họ đến tử địa.

MacArthur phải cảm ơn Chiêu Hòa vì ngài đã đồng ý chụp ảnh. Điều đó chứng tỏ rằng hoàng đế đã công nhận MacArthur, mọi người phải thi hành mệnh lệnh của ông ta. Nhiều người Nhật nghĩ như thế. Nếu không được công nhận, người Nhật chưa chắc đã nghe lời ông ta với một sự nhiệt tình đến thế.

Trước khi chiến tranh kết thúc, người Mĩ đã cho rằng cần phải đánh tan huyền thoại về nguồn gốc thần thánh của nhà vua. Sáng kiến trực tiếp trong thời gian chiếm đóng là của hai nhà Nhật Bản học - một người Mĩ tên là Harold Henderson và một người Anh tên là Reginal Blyth. Harold Henderson từng xuất bản tập thơ haiku Cái chổi tre, còn Reginal Blyth là tác giả cuốn Zen trong văn học Anh và các nhà cổ điển phương Đông. Tuy nghiên cứu trong lĩnh vực văn học cổ điển Nhật Bản nhưng hai ông này đã có những đóng góp thực tế đáng kể trong việc xây dựng cuộc sống ở Nhật Bản thời hậu chiến.

Blyth giảng dạy tại đại học đường Gakushuin, một trường khá danh tiếng, dành riêng cho con cái giới quý tộc; đồng thời ông còn làm nhiệm vụ liên lạc giữa hoàng gia và Phòng thông tin dân sự và giáo dục - một đơn vị của lực lượng chiếm đóng Mĩ chuyên trách việc dân chủ hóa Nhật Bản. Thượng tá Henderson công tác tại đây.

Cuối tháng 11 năm 1945, Henderson đưa ra ý kiến cho rằng nếu hoàng đế ban hành chỉ dụ nói rằng ngài không phải là thần thánh thì sẽ hay hơn. Blyth “thăm dò” phản ứng của hoàng gia và trong tuần lễ sau đó ông ta báo tin rằng Chiêu Hòa sẵn sàng hợp tác về vấn đề đó. Và trong một buổi trưa tại khách sạn Daiichi, sau khi ăn xong, Henderson vừa ngả lưng trên đi văng vừa soạn dự thảo đạo dụ. Hai ngày sau, Blyth nói rằng ngài tổng quản hoàng gia đề nghị đốt bản dự thảo. Hoàn toàn có khả năng là ngài tổng quản tìm mọi cách che giấu sự kiện là dự thảo đạo dụ của hoàng đế lại do một viên thượng tá quân đội chiếm đóng viết. Blyth tự viết bản dự thảo của mình, bản này cũng không khác bản của Henderson là mấy, và được MacArthur đồng ý. Các chuyên gia ngôn ngữ ở Gakushuin dịch sang tiếng Nhật và đấy chính là cơ sở cho đạo dụ tương lai của hoàng đế. Hai bên thường xuyên bí mật trao đổi với nhau về nội dung đạo dụ. Có lần dự thảo đạo dụ còn được trao cho Bộ trưởng Ngoại giao ngay trong toilet văn phòng của ngài Bộ trưởng.

Đạo dụ của hoàng đế Chiêu Hòa được công bố vào ngày 1 tháng 1 năm 1946. Cơ sở vẫn là dự thảo của Henderson và Blyth, nhưng đã có thêm một vài chi tiết thay đổi hẳn ý nghĩa ban đầu của nó. Đạo dụ, được gọi là Đạo dụ về việc xây dựng nước Nhật Bản mới, bắt đầu bằng một luận điểm do hoàng gia thêm vào. Trong lời nói đầu, có một đoạn trùng hợp với Lời thề năm điểm mà ông của Chiêu Hòa, tức là hoàng đế Minh Trị, đã thề trước các thánh thần của Thần đạo vào năm 1868. Lời thề, được viết bằng những câu chữ cực kì trừu tượng, có nội dung như sau. Thứ nhất, hoàng thượng hứa rằng từ nay ngài sẽ dựa vào “những cuộc họp của dân chúng” để cai trị đất nước. Thứ hai, công bố nguyên tắc: giới tinh hoa và các thần dân phải đoàn kết vì hạnh phúc của đất nước. Thứ ba, tất cả thần dân đều được quyền thể hiện sáng kiến cá nhân. Thứ tư, hoàng thượng hứa “sẽ loại bỏ những phong tục không hay của quá khứ”, việc cai trị sẽ dựa trên “đạo của Đất và Trời”. Thứ năm, “kiến thức sẽ được thu thập trên khắp thế giới”.

Khi trích dẫn đạo dụ, giới tinh hoa chính trị muốn chứng tỏ rằng chế độ dân chủ đã có nguồn gốc từ quá khứ xa xưa. Nền văn hóa chính trị Nhật Bản không thích bất kì cái gì mới lạ, vì vậy mà mọi cuộc cải cách đều phải có vẻ như là sự kế tục của quá khứ. Như vậy, trong thời chiến tranh, Minh Trị đã từng là biểu tượng của sức mạnh quân sự của Nhật Bản thì nay ngài lại là ngọn đuốc soi đường cho nước Nhật Bản dân chủ và hòa bình.

Nội dung của đạo dụ dĩ nhiên là đã được người Mĩ thông qua, nhưng có vẻ như họ đã bỏ qua một chi tiết quan trọng: “thính giả” mà Minh Trị hướng tới không phải là nhân dân mà là thần thánh của Thần đạo. Vì vậy mà “tính dân chủ” của lời thề năm điểm phải được hiểu một cách rất tương đối. Đền thờ Minh Trị đã bị bom Mĩ đốt cháy. Nhưng họ đã không phá hủy được đạo dụ của Minh Trị. Giấy hóa ra là “thọ” hơn gỗ.

Dự thảo ban đầu của Blyth ghi rõ về việc không cho phép “thần thánh hóa” hoàng đế. Phương án cuối cùng thể hiện ra sao? “Đoàn kết với nhân dân, bao giờ Chúng Ta cũng sẵn sàng chia sẻ niềm vui cũng như nỗi buồn với họ. Mối liên kết của Chúng Ta với nhân dân bao giờ cũng dựa trên cơ sở là sự tin cậy lẫn nhau và sự gắn bó chứ không phải đơn giản là dựa trên những huyền thoại và truyền thuyết. Mối liên kết này cũng không dựa trên ý tưởng sai lầm cho rằng hoàng đế là thánh thần tái thế (akitsumikami) mà dựa trên cơ sở cho rằng nhân dân Nhật Bản đứng cao hơn các dân tộc khác và sứ mệnh của nó là cai trị thế giới”.

Việc phủ nhận tính chất “thần thánh” của Chiêu Hòa diễn ra một cách tương đối dễ dàng. Thực ra, theo truyền thống của Nhật Bản, nhà vua không phải là “chúa trời” toàn trí toàn năng như quan niệm của người Thiên Chúa giáo. Ngài cũng không phải là một vị thánh “bình thường” của Thần đạo. Ngài chỉ là hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu mà thôi. Đạo dụ không phủ nhận điều đó. Hoàng đế thực hiện chức năng của vị tư tế trưởng, đạo dụ cũng không phủ nhận điều đó. Người Nhật coi các tài liệu nói về nguồn gốc hoàng gia chính là “lịch sử”, nghĩa là những sự kiện có thực chứ không phải là huyền thoại. Chính từ “huyền thoại” trong tiếng Nhật lúc đó cũng không có nghĩa là “những chuyện hoang đường”. Nhưng đấy là những tiểu tiết mà phương Tây không muốn dây dưa vào. Hơn nữa trong bản dịch chính thức bằng tiếng Anh không có từ akitsumikami rối rắm mà chỉ có “Hoàng đế là thánh thần” (Emperor is divine).

Tuy nhiên, sau khi công bố đạo dụ, báo chí Mĩ viết rằng bằng cách phủ nhận nguồn gốc thần thánh của mình, Chiêu Hòa đã tự coi mình là nhà cải cách vĩ đại nhất, còn MacArthur thì tuyên bố thẳng thừng rằng hoàng đế có vai trò chủ đạo trong quá trình dân chủ hóa đất nước. Tiếng nói ủng hộ của MacArthur được in ngay sau đạo dụ. Bằng cách đó, tướng quân cho mọi người biết rằng ông đã tìm hiểu đạo dụ từ trước rồi.

Như vậy nghĩa là, đạo dụ đã được người châu Âu giải thích hơi khác với cách hiểu của người Nhật. Hơn nữa, trong đó lại có những câu chữ mà theo quan niệm của người Nhật là “đi ngược lại mục đích”. Hoàng đế nói rằng mục đích của Nhật không phải là chiếm đoạt thế giới. Bộ máy tuyên truyền không bao giờ tuyên bố rằng Nhật muốn chiếm đoạt toàn thế giới. Cuộc chiến tranh mà đất nước này vừa tiến hành được gọi là Cuộc chiến vĩ đại ở Đông Á.

Các đạo dụ của hoàng đế thường được viết bằng những từ ngữ quanh co, khó hiểu. Vì vậy mà Thủ tướng Sidehara đã viết một bài bình luận, dân chúng coi bài viết này là “kim chỉ nam” cho việc tìm hiểu đạo dụ. Sidehara hoàn toàn không nhắc đến “nguồn gốc thần thánh” của hoàng đế, ông chỉ tập trung chứng minh rằng thời Minh Trị đã có chế độ dân chủ rồi. Kết luận, ông viết: “Trên cơ sở của đạo dụ này, chúng ta có thể tạo ra một dân tộc mới, một dân tộc luôn luôn đi theo chế độ dân chủ, yêu chuộng hòa bình và chủ nghĩa duy lí, và như vậy là làm cho hoàng thượng bớt ưu phiền”. Kêu gọi cải tổ và lờ đi phần thần thánh đã trở thành cách giải thích chủ đạo. Chính đạo dụ đã tạo cơ sở cho người ta làm như thế. Vì trong đạo dụ vấn đề “nguồn gốc thần thánh” không giữ vị trí chủ đạo, chủ đạo lại là lời kêu gọi liên kết - xung quanh hoàng đế - mọi nỗ lực nhằm vượt qua những khó khăn tạm thời và xây dựng một nước Nhật mới - một đất nước hòa bình, phát triển về khoa học và kinh tế. Hoàng đế không có một chút nghi ngờ nào về việc nhân dân Nhật Bản có thể tạo ra “những giá trị mới”, xứng đáng với “truyền thống lâu đời của chúng ta”. Và lúc đó người Nhật có thể có những đóng góp quan trọng vào việc nâng cao phúc lợi của người dân trên toàn thế giới.

Đấy là lí do vì sao dân chúng có vẻ thờ ơ với đạo dụ của Chiêu Hòa. Khác với hồi cuối chiến tranh, nạn tự sát đã không xảy ra. Tuy nhiên, các nhà sử học và các nhà báo đã gọi đạo dụ của hoàng đế là “ningen-sengen” - “tự tuyên bố [hoàng đế] là người”. Cũng có một số cơ sở để nói như thế. Sau khi ban bố đạo dụ, lần đầu tiên trong lịch sử, các phương tiện thông tin đại chúng mới có điều kiện thảo luận về bản thân hoàng đế. Chiêu Hòa cũng không bao giờ nói mình là “thánh thần tái thế” nữa. Ngài cũng không bao giờ nói mình không phải là thần thánh nữa. Đạo dụ được các báo in ngay trên trang nhất. Tờ Asahi còn đăng hai tấm hình của hoàng đế - một tấm chụp ngài vừa xuống ngựa, mình vận một bộ âu phục, đầu đội mũ phớt, bên cạnh ngài là cô công chúa cũng mặc âu phục. Thanh gươm đầy đe dọa được thay bằng một cái ba toong. Tấm kia chụp cảnh hoàng hậu và ba cô công chúa đang cho gà ăn. Lần đầu tiên trong lịch sử, hình ảnh hoàng đế không được đăng trên trang nhất mà đăng trên trang hai. Trước mắt người Nhật Bản, vị hoàng đế đầy đe dọa đã biến từ người cha của dân tộc thành người cha trong gia đình. Và mấy con gà mái đã chiếm mất vị trí của những thần dân hiếu thảo và vâng lời.

Năm nào ở Nhật cũng tổ chức thi thơ Tanka*. Hoàng gia đưa ra đề tài. Hàng chục ngàn người Nhật tham gia cuộc thi. Năm nay người ta cũng chọn một đề tài theo lối truyền thống - tuyết trên ngọn thông. Các nhà hoạt động xã hội và những người yêu thơ trong cả nước cùng làm thơ về đề tài này. Bài thơ của Chiêu Hòa được đăng vào ngày 22 tháng 1:

Cây thông cứng cáp -

Mang trên cành đám tuyết,

Rơi lên mình nó,

Nhưng không thay màu.

Cầu cho con người cũng được như thế.

•

Về mặt nội dung, thơ Tanka là cách biểu hiện bằng ngôn ngữ những cảm xúc nguyên vẹn thường gặp trong cuộc sống hằng ngày. Vì vậy, có thể nói thơ Tanka giống như nhật kí. Thời gian không quay trở lại lần thứ hai, nếu ta trân trọng ghi lại những gì đã gặp trong cuộc sống hằng ngày bằng thơ Tanka, khi đọc lại thơ những kỉ niệm sẽ sống lại tươi nguyên như thuở ban đầu. Về mặt hình thức, thơ Tanka gồm 31 âm với cấu trúc 5-7-5-7-7. Với tính chất của tiếng Nhật, nhịp điệu 5-7-5-7-7 luôn tồn tại trong mỗi con người, nên dễ cảm thấy rằng những ngôn từ dùng hằng ngày sẽ tự nhiên đi theo nhịp điệu đó - ND.

Hoàng đế Chiêu Hòa muốn nói gì? Ngài muốn nói rằng mặc cho tất cả những cuộc cải cách, ngài vẫn như xưa và hi vọng rằng thần dân của ngài cũng thế? Có thể ngài muốn nói rằng trong lòng ngài vẫn còn hạt giống thánh thần, không kẻ nào có thể đầu độc được? Dù sao mặc lòng, ngài đã kêu gọi mọi người nhẫn nhục.

Những biện pháp nhằm gỡ bỏ hệ tư tưởng cũ vẫn tiếp tục được thực hiện. Hiệu trưởng các trường học ngày nào cũng mong mỏi một bức chân dung mới của hoàng đế Chiêu Hòa: chụp ngài trong bộ thường phục chứ không phải quân phục. Nhưng việc chờ đợi hóa ra là công toi: lễ chào chân dung Chiêu Hòa trong các trường học bị bãi bỏ kể từ ngày 6 tháng 4 năm 1946. Ngày 29 tháng 9 năm đó, người ta lại ra lệnh bãi bỏ một nghi lễ quan trọng nữa - đấy là nghi lễ tuyên đọc trong các trường học Đạo dụ về giáo dục - ban hành từ năm 1890. Đạo dụ này ấn định lòng trung thành tuyệt đối đối với hoàng đế và là một trong những cơ sở của hệ thống giáo dục cũ.

Đạo dụ của Chiêu Hòa có thể được người ta giải thích khác nhau. Nhưng sự thật vẫn là: sau khi công bố đạo dụ, chiến dịch “nhân hóa” hoàng đế diễn ra ngày càng mạnh mẽ hơn, Bộ chỉ huy quân đội Mĩ đòi hỏi phải có thêm những biện pháp mới nhằm tước bỏ vòng hào quang thần thánh của Chiêu Hòa. Phải làm sao để cho thật nhiều người được nhìn thấy hoàng đế ở khoảng cách gần và tự họ khẳng định: ngài cũng là người bằng xương bằng thịt như ai. Từ tháng 2 năm 1946, Chiêu Hòa bắt đầu một loạt chuyến công du trên khắp cả nước. Mãi đến tháng 8 năm 1954, những chuyến công du này mới kết thúc. Chiêu Hòa đã thăm tất cả các tỉnh. Ngài đã vượt qua tổng cộng 33 ngàn cây số trong suốt 165 ngày công du.

Ngay từ cuối năm 1945, người ta đã đưa cho hoàng đế Chiêu Hòa cuốn sách, có cả tranh ảnh minh họa, nói về hoàng gia Anh quốc. Hoàng đế Nhật Bản có thể tự mình nhìn thấy nhà vua Anh nói chuyện với thần dân, thậm chí cả cảnh nhà vua bước xuống hầm mỏ nữa. Người Mĩ muốn nói đến mô hình giao tiếp của phương Tây, trong đó người giữ chức vụ cao (đấy có thể là tổng thống Mĩ hay nhà vua Anh) phải là người năng động, khi nói đến nhu cầu “đi vào quần chúng”. Người lãnh đạo theo kiểu phương Tây phải tạo ra trong các công dân hay thần dân cảm tưởng rằng ông là người tất bật. Đi từ vùng này sang vùng khác là cách tốt nhất, chưa thấy ai nghĩ ra biện pháp nào khác. Bằng những chuyến đi và tiếp xúc trực tiếp với dân chúng, nói chuyện với người dân về những khó khăn của họ, người lãnh đạo tạo ra cảm giác rằng ông ta gắn bó với dân chúng bằng những mối liên hệ không gì phá vỡ nổi. Dân chúng phải nhìn thấy: hoàng đế của họ vẫn mạnh khỏe và ngài đồng ý với những cuộc cải cách đang được thực hiện.

Đầu năm 1946, khi bắt đầu chuẩn bị cho chuyến đi đầu tiên của Chiêu Hòa, hoàng gia không chỉ làm theo kinh nghiệm của phương Tây. Cần phải tìm cho bằng được trường hợp tương tự từ chính quá khứ của mình. Và người ta lại quay về với hoàng đế Minh Trị. Trong nửa đầu triều đại của mình, ngài đã đi khá nhiều. Đất nước lúc đó vừa thoát khỏi chế độ Mạc phủ Tokugawa, cần phải cho nhân dân thấy rằng đất nước đã có một vị hoàng đế mới, một vị hoàng đế hoàn toàn chính danh. Bây giờ lại cần phải chứng tỏ rằng nhân dân Nhật Bản vẫn cần một vị hoàng đế, tuy ngài đã là một người bằng xương bằng thịt như tất cả những người khác. Nhà vua đội một cái mũ phớt, thỉnh thoảng ngài lại bỏ ra để chào những người đến đón ngài, còn họ thì có cảm giác không biết mình vẫn là thần dân của Chiêu Hòa hay đã là công dân của nước Nhật Bản. Nhưng dù sao thì đây cũng là lần đầu tiên họ nhìn thấy hoàng đế đứng gần như thế, lần đầu tiên trên báo chí xuất hiện những bức ảnh có hình dân chúng bên cạnh hoàng đế.

Dân chúng chào đón Chiêu Hòa bằng những tiếng hô “Banzai!”, đường đi của ngài được trải chiếu từ trước (nhà vua không được bước xuống đất, đấy là theo những quy định có từ thời xa xưa), quốc kì (vốn bị quân Mĩ cấm - người Mĩ gọi vòng mặt trời là “miếng thịt”) được kéo lên, cổng chào được trang trí bằng hoa lá cũng được dựng lên từ trước, thỉnh thoảng có người còn ngất đi vì xúc động. Ngâm mình trong bồn nước mà Chiêu Hòa vừa tắm được giới tai mắt địa phương coi là vinh dự.

Mặc dù khi trông thấy đoàn tàu của nhà vua, người Nhật có thói quen cúi chào không chỉ hoàng đế mà còn chào cả những toa chở quân cảnh Mĩ nữa, nhưng người Mĩ vẫn không hài lòng: những chuyến đi của Chiêu Hòa thường gây cho người ta cảm giác như ngày trở về của người chiến thắng. Mặc dù hoàng đế không còn là ông thánh nữa, nhưng ngài cũng vẫn chưa phải là một người bình thường. Nói đến những đặc điểm hơn người của hoàng đế, năm 1948 tờ Nippon Times ra bằng tiếng Anh hân hoan viết rằng ngài có thể mở và phe phẩy quạt bằng mấy đầu ngón chân. Rằng ngài có thể bơi bằng một tay, còn tay kia thì cầm ô che mưa*. Tính chất thần thánh tuy có thay đổi, nhưng vẫn không ai được quay lưng về phía Chiêu Hòa. Sau khi chào hoàng đế, người Nhật phải đi ngang chẳng khác gì cua bò.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 338.

Ở nước Nhật thời hậu chiến, người Mĩ chỉ tin vào chính mình, vì vậy, đội cận vệ của hoàng đế gồm toàn lính Mĩ: người ta đồn rằng cộng sản Triều Tiên đang chuẩn bị ám sát Chiêu Hòa. Hoàng đế, dù đứng giữa các quan chức quân sự Mĩ hay ngồi trong chiếc ô tô mui trần do Mĩ sản xuất, đều gợi lên trong trí tưởng tượng của người ta hình ảnh người tù chứ không phải là ông chủ. Nhưng ở những tỉnh mà ngài đi qua đã không có bất kì vụ ám sát hay biểu tình phản đối nào. Những người đối lập chỉ dám vẽ tranh châm biếm mà thôi. Ví dụ, Chiêu Hòa được vẽ thành một người đang cầm chổi - trước khi nhà vua ghé thăm, chính quyền địa phương chi khá nhiều tiền cho việc dọn dẹp lãnh thổ dưới quyền. Người Mĩ cảm thấy băn khoăn: tại sao lại hoang phí như vậy trong khi đất nước vẫn còn tan hoang? Trong lời nói, người Nhật là môn đồ của chủ nghĩa duy lí phương Tây, nhưng trên thực tế đấy lại là chủ nghĩa duy lí khác hẳn.

Những chuyến đi của Chiêu Hòa đã có kết quả: hàng triệu người đã tận mắt nhìn thấy ngài, nhưng không có ai bị mù. Họ đã trông thấy bước đi thiếu tự tin của ngài, đã nghe thấy giọng nói khàn khàn của ngài. Mark Gayn, một nhà báo người Mĩ, tả cảnh hoàng đế tiếp xúc với dân chúng như sau: “Đấy là một người chỉ cao khoảng 1 mét 6*, mặc chiếc áo vét màu xám, kẻ sọc, rộng thùng thình, quần thì lại ngắn dăm phân*. Hoàng đế bị mắc chứng co giật, má bên phải cử động liên tục. Ngài thường đưa chân phải sang ngang khi bước, như thể không điều khiển được nó vậy. Rõ ràng là ngài cảm thấy hồi hộp, ngài không làm chủ được mình, hai tay không biết để ở đâu… Bây giờ chúng tôi thấy rõ hoàng đế, đúng như ngài vốn là: một người nhỏ bé, mệt mỏi, đáng thương, một người buộc phải thực hiện nhiệm vụ mà mình không ưa và một người lúc nào cũng phải cố gắng làm chủ giọng nói, nét mặt và cờ thể không chịu theo sự điều khiển của mình”*.

•

Nguyên văn: 5 foots 2 inches - ND.

•

Nguyên văn: 2 inches - ND.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Moskva: Nhà xuất bản văn học nước ngoài, 1952. Trang 171.

Người Mĩ trắng trợn gọi sau lưng Chiêu Hòa là Charlie, ý nói nhân vật khôi hài của vua hề Chaplin. Nhưng người Nhật lại có cảm tưởng hoàn toàn khác: nhiều người cảm thấy thương hại ngài, ngài cần sự giúp đỡ của họ. Đối với một số người khác thì đứng cạnh ngài có nghĩa là được ở trong vòng hào quang của ngài, vòng hào quang này sẽ mang lại cho họ cuộc đời hạnh phúc. Nhưng không phải tất cả mọi người đều nghĩ như thế.

Những người cộng sản vừa ra khỏi nhà tù luôn luôn nói rằng Chiêu Hòa là tội phạm chiến tranh. Chính chế độ quân chủ cũng đã là đề tài thảo luận rồi. Trước đây chức năng chính của hoàng đế là bảo đảm cho sự đoàn kết dân tộc. Nhưng bấy giờ hoàng đế đã đánh mất phần lớn khả năng “hàn gắn” của mình, đã trở thành “lí do cho những cuộc cãi vã*”. Ngày 1 tháng 5 năm 1946, trên quảng trường ngay trước hoàng cung đã diễn ra một cuộc biểu tình lớn. Quảng trường này đã từng chứng kiến nhiều cuộc mít tinh ủng hộ chủ nghĩa quân phiệt và hoàng đế. Nhưng bây giờ lại là những tiếng hô “Đả đảo hoàng đế!”. Trước đó chưa lâu một cựu hải quân hoàng gia đã gửi cho Chiêu Hòa một bức thư đầy giận dữ. Những sự kiện diễn ra trong mấy tháng gần đây làm anh ta hoàn toàn thất vọng với vị hoàng đế mà trước đó anh ta vẫn coi như là thánh sống. Bây giờ anh ta muốn cắt đứt quan hệ giữa thần dân và hoàng đế. Cho rằng nhà nước đã tốn 4.281 yen để nuôi một người thủy thủ như anh ta, anh ta bỏ vào phong bì đúng 4.281 yen*. Đáng tiếc là không ai biết Chiêu Hòa phản ứng ra sao.

•

Nguyên văn: apple ofdiscours - quả táo của sự bất hòa, điển tích lấy từ thần thoại Hi Lạp - ND.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 345.

MacAthur buộc Chiêu Hòa phải thực hiện những chuyến đi trên khắp cả nước. Nhưng chính ông ta lại không thể hiện như một chính khách cực kì năng động kiểu Mĩ. Ông ta tự khoác cho mình bộ mặt của nhà chúa hay chính nhà vua: ông ta không đi đâu, không tiếp xúc với dân chúng, ông ta cai trị bằng giấy tờ. Cũng như các vị hoàng đế Nhật Bản thời xa xưa, ông ta không nhìn thấy đất nước mà mình cai trị. Ông ta làm quen với đất nước Nhật Bản bằng những thước phim tài liệu do các nhà làm phim Mĩ quay. Đấy là nói khi ông ta có thì giờ vì ông rất mê phim của Hollywood.

MacArhtur không nhìn thấy đất nước, nhưng người Nhật lại đi trên đường phố mang tên ông ở Tokyo. MacArthur sống trong tổng hành dinh của mình, tức là ở giữa trung tâm thần thánh của đất nước Nhật Bản. Đoàn “tuỳ tùng” của ngài là hơn ba ngàn “quân cấm binh” mặc quân phục Mĩ. Còn “thần dân” là 75 triệu người - tức là toàn bộ dân cư Đế chế Nhật Bản vĩ đại trước đây. Báo chí trích dẫn những lời phát biểu của ông ta, ông ta tự coi mình là người bảo trợ của nhân dân Nhật Bản trước các lực lượng của thần linh. Hoàng đế Nhật Bản quyết định giữ im lặng nhân kỉ niệm một năm ngày ngài đọc đạo dụ trên sóng phát thanh. MacArthur đã nói thay ngài. Ông ta tuyên bố rằng đấy “không phải là ngày chiến thắng bình thường. Đấy là ngày để tỏ lòng biết ơn. Tin tưởng vào nền dân chủ, chúng ta thành kính cúi đầu cảm ơn Thượng Đế vì chúng ta đã có thể chứng minh cho toàn thế giới biết: chỉ có chính phủ do nhân dân tạo ra mới có thể giành và giữ được hòa bình” (tờ Asahi, ngày 14 tháng 8 năm 1946).

Thượng Đế của Thiên Chúa giáo hóa ra là mạnh hơn các vị thánh của Thần đạo. Trong các chuyến đi, Chiêu Hòa đã cúi đầu và cầu nguyện trong các nhà thờ Thiên Chúa giáo. Từ năm 1946 đến năm 1952, hoàng đế và hoàng gia đã nghe những buổi giảng đạo được tổ chức ngay trong hoàng cung. Kinh Thánh đã thế chỗ cho cuộc chiến tranh thần thánh. Nhưng những buổi giảng đạo cũng chấm dứt ngay sau khi quân đội chiếm đóng Mĩ rút về nước.

MÀN 2
HIẾN PHÁP MỚI: VIẾT CHÍNH TẢ BẰNG TIẾNG ANH

Nhật Bản không bị mất hoàng đế. Nhưng địa vị của ngài phải được đưa vào bộ luật mới. Ban đầu chính người Nhật chấp bút dự thảo hiến pháp mới, nhưng họ làm chậm và cứ bám vào bản hiến pháp năm 1889 đến mức MacArthur phải giao cho 24 chuyên viên của mình đứng ra soạn thảo hiến pháp cho nước Nhật. Nhiệm vụ được thực hiện trong vòng có 6 ngày. MacArthur thông qua dự thảo vào ngày 11 tháng 2 năm 1946 - ngày thành lập đế chế Nhật Bản, hiến pháp cũ được thông qua vào đúng ngày này cách đây 57 năm. Hai ngày sau, tại Bộ Ngoại giao Nhật Bản, dự thảo được chuyển cho đại diện của chính phủ Nhật - đấy là ông Matsumoto Joji, trưởng nhóm soạn thảo hiến pháp, và ông Yoshida Shigeru (1878-1967), Bộ trưởng Ngoại giao. Tướng Whitney trao bản dự thảo hiến pháp viết bằng tiếng Anh. Ngày 12 tháng 2 còn là ngày sinh của Abraham Lincoln. Jimmu và Lincoln không biết đến sự tồn tại của nhau, nhưng người Nhật và người Mĩ hiện nay hiểu rõ ý nghĩa mang tính biểu tượng của sự kiện vừa diễn ra: lí tưởng của Tổng thống Lincoln mạnh hơn lí tưởng của vị hoàng đế đầu tiên của nước Nhật.

Biên bản bàn giao bản hiến pháp được lập ngay trong vườn. Một chiếc máy bay ném bom của Mĩ bay ngang qua đầu - bằng chứng rõ ràng về việc ai đang làm chủ đất nước và vùng trời ở đây. Đây có vẻ như một tối hậu thư. Whitney kiên quyết đòi phải thông qua dự thảo trong vòng 48 tiếng, vì đối với những người bảo thủ - mà nhiều người coi là bọn phản động - đây là cơ hội cuối cùng giúp họ tiếp tục nắm giữ quyền lực. Đấy là ông tướng Mĩ muốn nói đến những người cộng sản, họ sẽ đập tan toàn bộ hệ thống mà Chiêu Hòa đang là trung tâm. Người Nhật cũng coi đây là luận cứ vững chắc. Người Nhật và người Mĩ đang lấy “bọn đỏ” ra dọa nhau. Chính phủ Nhật Bản chấp nhận tối hậu thư - sau khi đưa ra một vài sửa đổi không đáng kể, họ đồng ý thông qua bản hiến pháp do người Mĩ chấp bút.

Bản dự thảo hiến pháp do người Mĩ viết đáp ứng được tất cả các tiêu chuẩn dân chủ “bình thường”, bảo đảm được quyền tự do cá nhân (tự do ngôn luận, tự do hội họp, lập hội, tự do tín ngưỡng, bất khả xâm phạm sở hữu tư nhân v.v.). Nhưng có hai điểm khác với hiến pháp các nước khác, kể cả Mĩ. Cũng như hiến pháp cũ, hiến pháp này bắt đầu bằng việc xác định vị trí của hoàng đế. Bản hiến pháp cũ viết như thế này: “Đế chế Nhật Bản vĩ đại được các vị hoàng đế thuộc vương triều vĩnh cửu và không bao giờ thay đổi cai trị”. Hiến pháp mới xác định hoàng đế là “biểu tượng của dân tộc Nhật và biểu tượng của sự thống nhất của nhân dân Nhật Bản”. Đây là một định nghĩa độc đáo, chưa từng có. Hơn nữa, hiến pháp tuyên bố rằng nhân dân là chủ nhân ông của đất nước. Điểm độc đáo thứ hai, được ghi trong điều 9, là “vĩnh viễn không coi chiến tranh là quyền của dân tộc có chủ quyền, cũng như không sử dụng vũ lực và đe dọa sử dụng bạo lực như là phương tiện giải quyết các tranh chấp quốc tế”. Điều 9 cũng quy định việc không thành lập lực lượng vũ trang.

Trước đây Nhật Bản tự gọi mình là Đế chế Nhật Bản vĩ đại. Bây giờ họ lấy tên là đất nước Nhật Bản. Khác với hầu hết các nước trên thế giới, “đất nước Nhật Bản” không có thêm bất kì định ngữ nào. Các tính từ “dân chủ”, “quân chủ”, “liên bang” hay “nhân dân” đều không thích hợp với nó. Nhà vua là biểu tượng của dân tộc, nhưng không có bất cứ quyền hành gì. Nhân dân nắm mọi quyền hành, trong khi hoàng đế lại có địa vị đặc biệt. Liệu một người bình thường, có cơ thể như một người bình thường, lại là biểu tượng của toàn dân được hay không? Biểu tượng hay là nội dung, cái nào quan trọng hơn? Nhân dân có thể lật đổ biểu tượng, nghĩa là lật đổ chính mình hay không? Người Nhật không biết phải gọi mình là công dân hay thần dân. Họ tự gọi mình đơn giản là người Nhật. Đất nước mà tên gọi không có những định ngữ quen thuộc như thế giới vẫn làm có thể tranh được vị trí độc đáo. Người Nhật đã quen và rất thích những chuyện như thế.

Riêng việc Nhật không có quân đội: có người nói như thế là đánh mất chủ quyền, nhưng Thủ tướng Shidehara Kijiro lại nhấn mạnh một khía cạnh khác: Nhật Bản sẽ chứng tỏ cho thế giới một ví dụ điển hình về việc từ bỏ hoàn toàn chiến tranh. Tính độc đáo của Nhật Bản lại một lần nữa được khẳng định: nước này tiếp tục sống với cách tính niên đại của mình. Mặc dù đã áp dụng nhiều cải tiến, người Nhật kiên quyết không chịu theo cách tính niên đại của người châu Âu, họ vẫn tiếp tục sử dụng những khẩu hiệu cai trị. Năm 1946 sau Thiên Chúa giáng sinh vẫn là năm Chiêu Hòa thứ 21 với khẩu hiệu “ánh sáng và hài hòa”. Hiến pháp Nhật, được viết bằng tiếng Anh. Nhưng đây là chuyện tối mật và lúc đó cũng ít người biết. Vì dự thảo được Chiêu Hòa công bố bằng tiếng Nhật vào tháng 3, chính ngài đã nhận thức được nhu cầu xem xét lại bản hiến pháp cũ. Như thế nghĩa là, cũng như thời Minh Trị, hiến pháp được coi là phẩm vật do hoàng đế ban cho nhân dân. Hiến pháp được đưa ra cho quốc hội thảo luận, nhưng người ta lại bảo đấy chỉ là “phần bổ sung” vào bản hiến pháp cũ của đế chế Nhật Bản mà thôi. Các thành viên chính phủ nói với các nghị sĩ rằng bản chất của hiến pháp cũ là sự thống nhất giữa quốc vương và nhân dân vẫn được giữ nguyên. “Nước cứ chảy, nhưng sông thì vẫn ở chỗ cũ” - họ bảo như thế.

Nhận xét của tiểu ban hiến pháp của quốc hội ghi: “Điều khoản đầu tiên của hiến pháp xuất phát từ luận điểm cho rằng hoàng đế, người đại diện của vương triều vĩnh cửu, vẫn là quốc vương, ngài sẽ dùng ý chí độc lập của mình, đồng thời và mãi mãi liên kết họ với Đất và Trời. Như vậy nghĩa là đã khẳng định sự kiện hiển nhiên là hoàng đế tuy sống cùng với nhân dân nhưng tách ra khỏi đời sống chính trị và vẫn là trung tâm của đời sống của nhân dân như trước kia, là cội nguồn của sự lãnh đạo về mặt đức hạnh. Luận điểm này đã làm cho tuyệt đại đa số thành viên ủy ban thông qua với cảm giác cực kì sung sướng và thỏa mãn”*. Một cách hiểu khác hẳn với ý định của những nhà biên soạn hiến pháp người Mĩ. Họ có thể chấp bút hiến pháp, nhưng họ không có quyền bình luận.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 390.

Những người quan sát sâu sắc nhất nhận thấy rằng văn phong không được trôi chảy trong bản tiếng Nhật làm cho người ta nghĩ rằng đấy là một bản dịch, “bản dịch” sang tiếng Anh lại dễ hiểu hơn. Tờ Jiji Shimpo viết: hãy tưởng tượng một người ngửi thấy mùi thức ăn Nhật, nhưng khi đi vào bếp anh ta lại nhìn thấy người ta đang nấu món Tây, vì vậy mà anh ta phải cầm thìa dĩa chứ không phải là cầm đũa*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 386.

Mặc dù có những “rắc rối về dịch thuật” như thế, nhưng hầu như tất cả các lực lượng chính trị đều cảm thấy hài lòng với văn bản của hiến pháp: một mặt đấy là hiến pháp “dân chủ”, nhưng mặt khác, vẫn có chỗ cho hoàng đế. Thực ra là trong toàn bộ lịch sử đế chế Nhật Bản, hoàng đế chưa bao giờ có quyền hành thực sự, nói chung, ngài chỉ là biểu tượng của quyền lực chứ không phải là quyền lực. Chỉ có cộng sản phản đối: họ chống lại việc coi hoàng đế như là “biểu tượng” của nhân dân, cũng như chống lại việc từ bỏ quân đội, mà họ coi là từ bỏ chủ quyền và quyền tự vệ. Tuy nhiên, hai viện quốc hội đã thông qua hiến pháp với sự nhất trí gần như tuyệt đối: hạ viện có 421 “ủng hộ”, 8 “chống”, thượng viện có 300 “ủng hộ”, 2 “chống”. Giới tinh hoa chính trị Mĩ và Nhật lấy chủ nghĩa cộng sản ra hù dọa nhau, nhưng trên thực tế ảnh hưởng của cộng sản vẫn rất thấp. Sự nhất trí của viện quý tộc càng làm người ta ngạc nhiên: hiến pháp mới bãi bỏ viện này. Đầu thời Minh Trị, các vị công tước cũng đã từng nhất trí từ bỏ các điền sản cha truyền con nối của họ. Thời gian trôi qua không phải là ít, nhưng giới tinh hoa vẫn thể hiện sự đồng thuận như xưa. Giống hệt như trong cuộc chiến tranh vừa qua.

Các thành viên ủy hội quốc tế về Viễn Đông (ngoài Mĩ còn có Liên Xô, Anh, Trung Quốc, Pháp, Hà Lan, Canada, Úc, New Zealand, Ấn Độ, Philippines) - ủy hội có trách nhiệm quyết định chính sách chiếm đóng - hầu như không biết hiến pháp đã được soạn thảo như thế nào. MacArthur và nước Mĩ của ông ta cho họ tham gia vào Tòa án xét xử tội phạm chiến tranh ở Tokyo, cho họ xử lí quá khứ của nước Nhật. Nhưng quyền quyết định tương lai của Nhật Bản thì họ không muốn chia sẻ với bất kì ai.

Chiêu Hòa tuyên bố thông qua hiến pháp vào ngày 3 tháng 11 năm 1946 - trùng với kỉ niệm sinh nhật lần thứ 94 của hoàng đế Minh Trị, ông ngài. Đồng thời ngài cũng sử dụng quyền ân xá phạm nhân cuối cùng của mình - 330 ngàn người được ra tù theo lệnh ân xá. Hiến pháp mới của nước Nhật Bản mới có hiệu lực từ ngày 3 tháng 5 năm 1947. Trong buổi lễ công bố hiến pháp, Yoshida Shigeru - lúc này đã là Thủ tướng, tức người đứng đầu nhà nước - hô to “Banzai!” ba lần khi Chiêu Hòa xuất hiện. Không ai nghĩ đến việc hô “Banzai!” nhân dân, thế mà nhân dân dường như đã là chủ nhân ông tổ quốc của mình.

Ngày hôm đó có 20 triệu cuốn sách mỏng với nhan đề Hiến pháp mới - cuộc đời sáng tươi được phát hành - mỗi gia đình được phát một cuốn. Cuốn sách có đoạn khẳng định rằng bây giờ hoàng đế là biểu tượng của tình đoàn kết của nhân dân - như ngọn núi Phú Sĩ là biểu tượng của cái đẹp tự nhiên của Nhật Bản, như hoa anh đào là biểu tượng của sự cao quý của mùa xuân Nhật Bản. Dĩ nhiên là cách nói về hoàng đế đã khác xưa rất nhiều, trước đây quan hệ giữa nhân dân và hoàng đế được thể hiện bằng những từ ngữ nói về lòng trung thành vô bờ bến của thần dân với Chiêu Hòa, và đấy chính là tính chất độc đáo có một không hai của nhân dân Nhật Bản. Nhưng trong hiến pháp mới, hoàng đế cũng vẫn còn “sức mạnh” gắn kết của mình, và việc xác định ngài là “biểu tượng” của nhân dân cũng là trường hợp không tiền khoáng hậu. Núi Phú Sĩ vẫn đẹp, hoa anh đào vẫn nở rực rỡ như xưa. Biểu tượng vẫn như cũ, nhưng bây giờ chúng đã được khoác những ý nghĩa mới. Song tất cả vẫn là những biểu tượng của sự độc đáo của Nhật.

Học sinh được phát một cuốn sách giáo khoa nhan đề Hiến pháp. Một số người nghĩ rằng môn này sẽ thay thế môn Đức dục, trước chiến tranh đây chính là môn giáo dục lòng trung thành với hoàng đế. Sau nhiều năm, đây là lần đầu tiên có một cuốn sách giáo khoa in bằng giấy bền, có nhiều hình minh họa đẹp. Đối với nhiều người thì đấy chính là bằng chứng của thời đại mới. Hàng triệu người Nhật hân hoan trước việc thông qua hiến pháp mới - cũng như cha ông họ đã từng hân hoan trước việc bản hiến pháp đầu tiên được thông qua vào năm 1889.

Từ “chế độ dân chủ” đã làm người Nhật say sưa. “Dân chủ” được các quan chức cũ khoác lên mình, bọn họ đã lợi dụng “nền tự do” được lưỡi lê Mĩ bảo vệ để thành lập các đảng “dân chủ”, ví dụ như Đảng lao động Nhật Bản. Điều lệ của Đảng này có những câu như: “Hoàng đế là cội nguồn của tất cả” và “Mong sao toàn thế giới chỉ là nơi cư trú do hoàng đế cai trị”*. “Dân chủ” cũng là từ then chốt trong ngôn ngữ của cộng sản. Nó trở thành từ ngữ thông dụng của cả “những kẻ thất phu”. Mark Gayn viết: “Những người bán vé trên tàu điện không thể nói được bọn hút thuốc, tức là những người không thèm để ý đến hàng chữ: “Không hút thuốc!”. Họ thường đáp lại bằng cách hỏi: “Chẳng hóa ra chúng ta không có dân chủ hay sao?”*. Một số sinh viên còn cho rằng thi cử là tàn dư của quá khứ toàn trị, cần phải bỏ*.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 40.

•

Tác phẩm đã dẫn.

•

Simonov K. Nhật Bản-46. Moskva: Nước Nga Xô Viết, 1977. Trang 194-195.

Nhưng những điều khoản mang tính chất hòa bình trong bản hiến pháp mới là đòn đau đối với nhiều môn đệ của “Nhà nước Nhật Bản vĩ đại”. Từ bỏ những niềm tin cũ quả là việc không dễ dàng. Đầu năm 1946, con trai của nguyên soái Oyama, một người nổi danh trong cuộc chiến tranh Nga-Nhật, đã nói với Konstantin Simonov* như sau: “Tojo bắt đầu cuộc chiến như một thằng ngu. Tất cả những người ủng hộ ông ta đều ngu hết. Nhật không được đánh nhau với toàn thế giới. Nhưng Nhật không thể và sẽ không ở mãi vị trí của nước Thuỵ Sĩ được. Không chóng thì chầy cũng sẽ xuất hiện câu hỏi là Nhật cần lối thoát trên lục địa… Cuộc chiến tranh vừa qua không phải là cuối cùng, sau một thời gian nó sẽ lặp lại, nhưng tôi hi vọng rằng không phải là một thằng ngu như Tojo tiến hành và Nhật sẽ không đánh nhau với ba cường quốc như vừa qua, nó sẽ liên minh với một hoặc hai nước để đánh một hoặc hai nước kia <…> ngoài ra, tôi không nhìn thấy khả năng phục hưng nào hết”*, cần phải nói thêm rằng con trai vị nguyên soái lúc đó đã từ bỏ con đường binh nghiệp và đã trở thành một nhà khảo cổ học. Hiệu trưởng một trường học ở vùng quê cũng đồng ý với ý kiến như thế: dân số Nhật Bản quá đông, cần phải có thêm lãnh thổ*.

•

Konstantin Simonov (1915-1979): Nhà văn, nhà hoạt động xã hội nổi tiếng, anh hùng lao động Liên Xô. Khá nhiều tác phẩm thơ văn của ông đã được dịch sang tiếng Việt. Nhiều người thuộc bài Đợi anh về của ông - ND.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 124-125.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 131.

MÀN 3
GÁNH NẶNG CUỘC ĐỜI: TIÊU HÓA THỨC ĂN CỦA KẺ THÙ

Phần lớn người Nhật cảm thấy sung sướng vì đất nước vẫn còn hoàng đế, nhưng cuộc sống của mỗi người thì không dễ dàng chút nào. Thất bại trong chiến tranh không chỉ là thất bại của nhà nước, một nhà nước luôn luôn tự hào là chưa bao giờ bị ngoại bang xâm chiếm. Hiện giờ có gần một triệu lính Mĩ đang trú đóng trên lãnh thổ quốc gia. Thất bại trong chiến tranh không chỉ là thất bại của “dân tộc Nhật Bản”, một dân tộc được các nhà tư tưởng ca ngợi hết lời, một dân tộc tự coi mình là hậu duệ của các vị thánh của Thần đạo. Nó còn là thất bại của từng người, những người đã đánh mất hết những định hướng cũ.

Đất nước không chỉ mất định hướng. Những con số thống kê chứng tỏ: so với trước chiến tranh, trẻ con hiện nay thấp hơn và nhẹ cân hơn. Thật là cay đắng: từ thời Minh Trị người Nhật đã muốn có thân hình to lớn như người châu Âu, họ ăn nhiều thịt hơn, chăm tập thể dục thể thao hơn. Tất cả bây giờ đều trở thành công cốc.

Năm 1945 Nhật không chỉ thất bại về mặt quân sự. Dường như người Nhật oán trách cả thiên nhiên nữa. Lũ lụt và sương muối đã làm mùa màng thất bát, nông dân không chịu bán gạo theo giá cố định, thấp hơn giá ở thị trường tự do, cho nhà nước nữa. Trong vòng ba tháng sau chiến tranh đã có mấy ngàn người sống trong thành phố bị chết vì kiệt sức. Chỉ riêng Tokyo đã có hơn một ngàn người chết. Nhưng người Nhật không còn bị chết vì bom đạn.

Cũng như trong những thời kì đói kém khác, dân thành thị đổ xô về nông thôn. Họ đem những thứ dành dụm được đổi lấy lương thực. Các công sở của nhà nước cũng tìm cách cho nhân viên nghỉ để họ về quê tìm lương thực. Chiến tranh và thất bại đã làm đảo lộn mọi giá trị, đưa xã hội về với trật tự bạn đầu, khi chủ nhân của cuộc đời chính là người tự tìm lương thực từ mảnh đất của mình. Tất cả những người Tokyo có điều kiện đều đưa con sơ tán khỏi thành phố đã bị bom đạn tàn phá để về với họ hàng ở quê. Người ta dựng lên trong các ngôi chùa Phật giáo ở nông thôn trại trẻ để cho trẻ em nương náu qua thời đói kém và tàn phá. Chùa chiền Phật giáo đã phục sinh, vì trong thời gian chiến tranh các đền thờ Thần đạo, nơi người ta cầu nguyện cho quân đội Nhật, đã trở thành trung tâm của đời sống tôn giáo. Từ lâu chùa chiền Phật giáo không chỉ là nơi diễn ra lễ hội mà còn là nơi cầu nguyện cho người quá cố và tổ chức tang lễ nữa. Trong thời bình, trong các chùa chiền người ta thường tổ chức những đám tang với rất nhiều món ăn, nhưng bây giờ cả người chết lẫn người sống đều không đủ ăn. Đền thờ Thần đạo không có phòng rộng - không có phòng cầu nguyện, cũng không có trai phòng cho các tu sĩ. Chỉ chùa Phật giáo mới có những khu vực như thế. Đền thờ Thần đạo là nơi trú ngụ của thánh thần và linh hồn của tổ tiên. Trong giai đoạn khó khăn hiện nay cần có chỗ cho người ở.

Người thành thị gọi cách sống hiện thời là “củ hành” - họ không cầm được nước mắt khi phải cởi bộ quần áo đang mặc để đổi lấy vài bữa ăn. Người Nhật đã gầy lại bị sưng húp lên vì đói. Người ta lấy cỏ nấu canh, nhai cả vỏ cam lẫn lá bí đỏ, bắt dế về ăn. Đường phố Tokyo không còn một con chó nào. Đậu tương và bí đỏ trở thành món ăn chủ yếu của rất nhiều người, vì thế mà trẻ con bị bệnh tháo dạ kinh niên*. Khách dự đám cưới phải tự mang theo thức ăn. Chủ một khách sạn không còn diệt chuột nữa - có người lấy thức ăn đã bị đánh bả để tự sát. Tem phiếu chỉ bảo đảm 700-1.000 calo mỗi ngày. Người Nhật phải tiết kiệm cả diêm - những hôm có nắng người hút thuốc phải dùng gương hội tụ để mồi lửa. Nhưng ánh nắng không làm tăng được phần thuốc - mỗi người chỉ được ba điếu một ngày. Phải làm sao đây? Hoặc là bỏ thuốc hoặc là phải tìm đến bọn “con phe”. Người ta thường thích cách giải quyết thứ hai. Câu nói đùa của thời đó: bây giờ chỉ có bọn tù nhân là sống theo luật*. Không có thuốc điếu thì người ta tự vấn lấy. Những cuốn Kinh Thánh do các nhà truyền giáo Mĩ phát miễn phí thật là được việc*.

•

Ozawa Nobuo. “Những đống đổ nát cháy đen dưới bầu trời xanh.” // The East, 1995. số 2. Trang 52.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 96-97.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. Trang 413.

Năm 1946 có 1 triệu 220 ngàn người bị bắt vì mua bán trên thị trường chợ đen, năm sau có 1 triệu 360 ngàn, năm sau nữa số người bị bắt đã lên tới 1 triệu 500 ngàn. Nhưng đói thì đầu gối phải bò*. Thực phẩm và hàng hóa ăn cắp từ các kho quân nhu - phòng trường hợp chiến tranh với Mĩ ngay trên đất Nhật - cũng được đem bán. Ăn cắp từ kho quân nhu Mĩ cũng là việc bình thường. Trong một cái chợ ở Osaka người ta còn buôn bán cả quần áo lấy từ nhà xác nữa. Chợ đen là nguồn sống. Một cái chợ trong khu Shinjuku ở Tokyo, do băng đảng yakuza* Ozu, kiểm soát còn treo biển: “Shinjuku - nguồn sáng trong đời”*. Trước đây nguồn sáng là hoàng gia chứ không phải thị trường chợ đen. Tất cả những cố gắng của cảnh sát nhằm triệt hạ thị trường chợ đen đều không thành công. Cảnh sát bị quân đội Mĩ tước mất vũ khí cho nên có thời yakuza còn được trang bị tốt hơn là lực lượng bảo vệ pháp luật.

•

Nguyên văn: Đói mạnh hơn pháp luật - ND.

•

Mafia ở Nhật được gọi là yakuza - ND.

•

Ozawa Nobuo. “Những đống đổ nát cháy đen dưới bầu trời xanh”. Trang 51.

Báo chí cho công bố những bức thư, trong đó độc giả phàn nàn về những điều kiện sống không thể chịu đựng nổi. Độc giả gọi nước Nhật hiện thời là “đất nước loại bốn”. Thế mà trước đó không lâu họ đã tự coi mình là những đại biểu của “quốc gia hạng nhất”. Trong bài phát biểu trên sóng phát thanh ngày 15 tháng 8 năm 1945, hoàng đế Chiêu Hòa từng kêu gọi “nhẫn điều không thể nhẫn nổi”. Ngài kêu gọi chấp nhận việc mất cả lí tưởng, nhưng bây giờ không phải là lúc nghĩ tới vấn đề đó. Vấn đề của người bình thường là tìm cách sống đã. Người dân vốn đã suy nhược rất dễ bị mắc các bệnh như tả, lị, thương hàn, bạch hầu, viêm màng não, viêm tủy, viêm não. Trong vòng ba năm sau chiến tranh, trong số 650 ngàn người mắc những căn bệnh nói trên đã có 100 ngàn người chết. Nhưng đáng sợ nhất là bệnh lao, có khoảng 1 triệu người mắc bệnh này, và mỗi năm có 100 ngàn người chết.

Nhưng nhiệm vụ của người Mĩ là biến người Nhật thành đồng minh chứ không phải làm cho họ chết đói. Tàu Mĩ mang theo lương thực thực phẩm bắt đầu cập cảng Nhật Bản vào tháng 6 năm 1946. Thảm họa đã không xảy ra - người Nhật nhận được lương thực thực phẩm từ tay kẻ thù: bột mì, sữa bột, thịt hộp, xúc xích đóng hộp. Báo chí viết về cơn mưa được mong đợi từ lâu, chấm dứt những ngày nắng hạn. Nhưng tàu Mĩ không mang theo gạo, món ăn khoái khẩu của Nhật và người Nhật đành nướng bánh mì với cám. Lương thực thực phẩm được cung cấp cho đến tận ngày quân Mĩ rút. Người Nhật cảm ơn nước Mĩ. Ít người biết rằng chi phí của Nhật cho lực lượng đồn trú Mĩ nhiều gấp ba lần số lương thực thực phẩm được viện trợ.

Thời chiến, hào quang của tương lai đã làm người ta loá mắt, và người ta chấp nhận những khó khăn trong đời sống. Nhưng bây giờ, tương lai không còn nữa, hiện thực tối tăm làm mờ mắt mọi người. Tokyo, Hiroshima, Nagasaki và hàng chục thành phố khác chỉ còn là những đống gạch vụn. Tàu điện, ô tô chở khách, ô tô tải hư hỏng nằm ngổn ngang trên những đường phố đầy ổ gà, ổ voi ở Tokyo. Konstantin Simonov, đến Tokyo vào đầu năm 1946, viết về mảnh đất đã bị thiêu cháy của thủ đô, trên đó, “từ những gạch ngói và gỗ cháy dở nhô ra không biết bao nhiêu những cái két sắt. Một số lượng két sắt khổng lồ như mọc ngay ra từ trong lòng đất, chẳng khác gì những chiếc bia mộ”*. Trong khi đó trung tâm thành phố vẫn không hề hấn gì - máy bay ném bom Mĩ giữ lại khu vực này làm chỗ đóng quân cho lực lượng chiếm đóng.

•

Simonov K. Nhật Bản-46. Trang 15.

Người Nhật ủ rũ bước trên đường mong tìm được người thân, thức ăn hay vận may nào đó. Nếu còn một cái gì đó có bánh xe và chuyển động được trên đường thì đấy là xe ô tô tải và ô tô khách của Mĩ. Dễ thấy một vài cái ô tô còn sót lại của người Nhật - chúng nhả khói đen xì vì phải đốt bằng than.

Những người lính từ mặt trận trở về cũng gầy gò và mệt mỏi chẳng khác gì thường dân. Binh lính đã trở về, nhưng số nam giới tuổi từ 20 đến 29 vẫn ít hơn nữ giới cùng độ tuổi tới 1 triệu người. Và phụ nữ toàn thế giới - dù là nước chiến thắng như Liên Xô hay chiến bại như Đức và Nhật - cũng đều cho nhau thấy cùng một hiện tượng: những người từ mặt trận trở về trở thành đối tượng quan tâm đặc biệt của phụ nữ. Nhưng vẫn có một khác biệt quan trọng. Vì thanh niên nam nữ Nhật chưa biết làm quen trên đường phố cho nên các nhà báo đã nhận lãnh trách nhiệm tổ chức những buổi gặp gỡ cho những đôi tình nhân tương lai. Những buổi gặp gỡ có thể được tổ chức bên cạnh một cây cầu, hay thậm chí trong đền thờ Thần đạo. Các nhà hoạt động chính trị lớn công khai ủng hộ những buổi tụ tập như thế. Biết làm sao được… Các bậc cha mẹ trước kia thường nhờ các bà mối, nhưng bây giờ bà mối cũng hiếm, không có đủ cho tất cả mọi người.

Cuộc sống đã hồi sinh, số trẻ mới sinh đã gia tăng. Mà lại không cần những kế hoạch to lớn của chính phủ như thời trước chiến tranh. Mặc dù đa số người Nhật vẫn còn bị đói, năm 1946 cứ 1 ngàn người lớn thì đã có 70 trẻ sơ sinh (trước chiến tranh chỉ có gần 30). Trong những năm sau, cả nước có 270 ngàn trẻ sơ sinh. Vui mừng khi được trông thấy những đứa trẻ mới ra đời, Kawabata Yasunari đã cho nhân vật trong một truyện ngắn của mình hồi tưởng lại quá khứ hoàn toàn chưa xa như sau: “Chúng tôi cùng với con gái đi gần một hàng rào… Tôi vừa đi vừa cảm thấy thương cho những đứa trẻ vì chiến tranh mà không được xuất hiện trên cõi đời này…”*

•

Kawabata Yasunari. Truyện kể trong lòng bàn tay. Giperion, 2006. Trang 63.

Cha mẹ vui mừng vì có thêm con, nhưng từ cuối những năm 1940, chính sách dân số lại có một số thay đổi mang tính bước ngoặt. Trước chiến tranh chính phủ cũng đã thông qua chính sách dân số. Chính sách này được dự tính cho 20 năm và nhằm nâng cao đáng kể tỉ lệ sinh. Phương án hiện thời lại nhằm làm giảm tỉ lệ sinh - Nhật đã quay trở lại biên giới lịch sử của mình, không có chỗ cho số người dôi dư. Chính sách nhằm nâng cao mức sống của người dân theo kiểu Mĩ cũng đặt ra yêu cầu giảm tỉ lệ sinh. Chính phủ tung ra khẩu hiệu: “Mỗi gia đình chỉ có hai con”. Một lần nữa dân chúng lại nghe theo lãnh đạo - trong những năm 1950 tỉ lệ sinh giảm đi trông thấy, dân số gia tăng là do tuổi thọ tăng lên.

Đàn ông Nhật Bản đã trở về nhà, nhưng nhiều người Nhật lại có thái độ nước đôi đối với những người lính cũ. Trước đây thương binh thường mặc quần ầo trắng và người đi đường nghiêng mình chào họ. Người ta đã trống rong cờ mở tiễn họ lên đường. Bây giờ không phải ai cũng cúi chào những người lính bị thương, bị bệnh và đói khát trở về: họ là người thua trận. Họ không kịp chết và trở thành những người anh hùng. “Họ lại trở thành những người mà họ đã từng là trước chiến tranh - thợ cày, thợ rèn, lái xe. Hình ảnh của họ tạo ra trong chúng tôi cảm giác tuyệt vọng. Có thể tưởng tượng được những người lính đã giải ngũ cảm thấy buồn, thấy tuyệt vọng đến mức nào”. Một người lính giải ngũ kể cho những đứa trẻ trong làng câu chuyện không may của mình như sau: “Sáng ngày 15 tháng 8 [1945] chú đã ngồi lên ngư lôi, thế rồi bỗng nhiên có lệnh: “Lên bờ ngay!””*

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Moskva: Nhà xuất bản Tiến bộ, 1987. Trang 11.

Tình cảm với những người đã hi sinh cũng thay đổi đáng kể. Chiến tranh đã kết thúc nhưng quan tài và hài cốt vẫn tiếp tục được đưa về nước. Nhưng bây giờ không có chuyện chính quyền tổ chức những buổi “đón tiếp” long trọng như trước kia. Họ hàng người chết phải tự lo lấy. Chính quyền Nhật Bản cúi đầu nghe theo mệnh lệnh của MacArthur. Ông này cấm không được tổ chức đón tiếp hài cốt một cách linh đình. Chính phủ Nhật Bản hóa ra là rất dễ bảo. Cũng dễ bảo như dân chúng trong suốt những năm vừa qua.

Thủy thủ Sakamaki Kazuo, đã bị Mĩ bắt làm tù binh trong trận Trân Châu cảng, cũng đã trở về. Anh vào làm cho hãng Toyota và đã vươn lên đến hàng lãnh đạo bậc trung. Nhật đã thất bại, anh không còn là phần tử phản bội (hikokumiri), hạ đẳng nữa. Nhưng do Nhật bại trận mà 9 đồng đội của anh, những người đã hi sinh trong trận đánh này, cũng bị tước mất danh hiệu “thần chiến tranh”.

Những người lính đã trở về nhà và họ sẽ ở nhà lâu - kinh nghiệm sống ở nước ngoài của họ đã chấm dứt. Trong giai đoạn quân Mĩ còn chiếm đóng, không ai được phép đi ra nước ngoài, Những người lính trở về và đã tìm được vợ. Nhưng nói cho đúng, vì vội cưới cho nên số vụ li hôn cũng rất nhiều. Những người không tìm được niềm vui trong gia đình thì dìm cơn khát trong những li rượu giả. Tháng 11 năm 1946, chính phủ thông báo rằng trong vòng một năm sau chiến tranh đã có 384 người chết vì rượu giả. Theo quan niệm của cái thời khủng khiếp đó thì con số này không phải là lớn. Nhưng không phải con số mà chính sự kiện đã gây ấn tượng đối với dư luận xã hội - ở nước Nhật thời tiền chiến, chết vì rượu giả là hiện tượng không thể nào tưởng tượng nổi. Người thì chết, người thì bị mù - dường như họ không muốn nhìn thấy cuộc đời thời hậu chiến nữa. Do nhu cầu tiết kiệm điện và cũng muốn mang đến cho người Nhật những điều tốt đẹp, MacArthur hạ lệnh đưa vào sử dụng “thời khóa biểu mùa hè”. Nhưng cuộc sống của người Nhật bình thường nặng nề đến nỗi họ công khai phản đối - họ không muốn ngày dài thêm, không muốn có thêm những khó khăn trong cuộc sống. Không nhìn thấy gì và ngủ cho mau - hạnh phúc được họ mường tượng là như thế. Tâm lí học phương Tây gọi hiện tượng đó là “phức cảm mũ ni che tai” - quay mặt vào tường và không nhìn thấy gì hết.

Tỉ lệ sinh gia tăng nhưng số người tự tử cũng gia tăng. Nghèo đói và sự trống rỗng trong tâm hồn, do đánh mất những lí tưởng cũ, đã đẩy người ta tìm đến với cái chết. Thái độ áp chế đối với người khác được thay bằng thái độ áp chế đối với chính mình. Nhưng, nói đúng ra, thống kê chưa tính được số người tự nguyện chết trên chiến trường. Họ cũng có thể được coi là những người tự sát.

Nghèo đói còn làm cho nhiều người Nhật trở thành đạo tặc nữa. Nạn trộm cắp và cướp giật chưa đến mức phải coi là thảm họa quốc gia, nhưng tốc độ gia tăng có thể làm người ta kinh ngạc. Thế mà có người nói rằng trước chiến tranh số vụ phạm pháp đã ngày một giảm. Những vụ cướp bóc do thành viên các đơn vị cảm tử quân-kamikaze thực hiện gây ra nhiều bức xúc nhất. Các chàng trai đáng lẽ phải lao vào giết chết người Mĩ thì nay lại quay ra tấn công người Nhật. Trong mấy năm sau chiến tranh, trung bình mỗi năm có 10 ngàn vụ giết người (trước chiến tranh chỉ có khoảng 2 ngàn vụ). Phần lớn các vụ phạm pháp đều là do đói kém. Tháng 3 năm 1946, Ninzaemon 65 tuổi, nghệ sĩ của nhà hát Kabuki bị giết. Kẻ thủ ác còn sát hại cả người vợ trẻ, đứa con trai và hai người hầu gái của ông, trong đó một người chỉ mới 12 tuổi. Kẻ giết người lại là một nhà văn, hàng xóm, còn trẻ. Trong cơn cuồng nộ bột phát vì căm tức lối sống “xa hoa” của gia đình nghệ sĩ, anh ta đã xuống tay giết người. Các viên chức cảnh sát tính ra khẩu phần của nhà văn này chỉ là 920 calo một ngày*.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 109.

Tội phạm kết thành băng nhóm. Chúng kiểm soát các khu chợ và khu nhà thổ. Tháng 7 năm 1946, một cuộc thanh toán đẫm máu đã nổ ra trong khu Shibuya ở Tokyo. Mấy trăm người gốc Đài Loan đánh nhau với “đội quân” mafia gồm cả ngàn người do Matsida chỉ huy. Cũng như người Đài Loan, nhiều người Triều Tiên, được đưa đến Nhật làm việc trong thời gian chiến tranh, không muốn trở về cố quốc. Một số tham gia vào các tổ chức tội phạm. Người Trung Quốc và người Triều Tiên bị tước quốc tịch Nhật ngay sau khi Đế chế Nhật Bản Vĩ Đại sụp đổ. Không ai còn nói đến sự hội nhập của họ nữa. Họ đã cống hiến đủ phần của mình cho sự thịnh vượng của nước Nhật rồi. Mâu thuẫn sắc tộc đã có mùi hình sự. Dân tộc, trước đây tưởng rằng đang sống trong một gia đình, bỗng phát hiện ra trên thực tế mình đang sống trong một căn hộ chung cư cực kì to lớn. Chỉ có một căn hộ nhưng gia đình thì lại nhiều. Người sản xuất lương thực thực phẩm - nông dân, ngư dân - thì có tiền. Nhưng “chủ nhân ông” thực sự của cuộc đời lại là những kẻ mua đi bán lại trên thị trường chợ đen. Họ là những người quyết định “lối sống”. Họ là những người quyết định “ba báu vật truyền quốc”. Trước đây những từ này có nghĩa là những báu vật của hoàng đế - kiếm, gương và quốc ấn. Bây giờ báu vật là hàng hóa Mĩ: áo sơ mi hawaii, thắt lưng bằng da nhân tạo và giày đóng đế cao su*.

•

Tác phẩm đã dẫn. 146.

Nghèo đói còn đẩy người Nhật vào những cuộc bãi công nữa. Cũng như những cuộc bạo loạn của các sĩ quan trẻ trước chiến tranh, các cuộc bãi công nói chung chỉ mang tính chất trình diễn. Ví dụ như công nhân hỏa xa hãng Kawasaki vẫn đi làm, nhưng cho khách đi tàu miễn phí. Còn khách đi tàu thì sợ cảnh sát cho nên không dám lợi dụng lòng tốt của công nhân hỏa xa*.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 47-49.

Trong chế độ toàn trị, bãi công là việc gần như không thể tưởng tượng nổi. Bây giờ số người tham gia bãi công đã gia tăng: từ năm 1946 đến năm 1950 có gần 5 triệu người tham gia. Mặc dù đa số các tổ chức công đoàn đều bị cộng sản kiểm soát, nhưng bãi công lại không mang tính chất chính trị. Yêu sách chủ yếu là tăng lương. Chớ nên lầm lẫn khi nghe nói đến con số mấy triệu người: các cuộc bãi công thường ngắn, yêu sách cũng không quá mức, các doanh nghiệp dễ dàng đáp ứng. Những cuộc bãi công trên cả nước làm mất chưa đến 1% thời gian lao động. Ở Nhật không có nhiều người ủng hộ ý tưởng đấu tranh giai cấp một mất một còn. Mặc dù nhà nước-gia đình đã tan rã, chủ và thợ ở Nhật Bản vẫn muốn giải quyết vấn đề “theo kiểu gia đình”.

Tháng 5 năm 1946 trên khắp nước Nhật đã diễn ra những cuộc mít tinh với mấy triệu người tham dự. Mít tính bắt đầu được tổ chức vào ngày 1 tháng 5, có từ 1,25 đến 2,5 triệu người tràn ra các đường phố Nhật. Sau nhiều năm mới lại có những cuộc tuần hành quần chúng nhân ngày 1 tháng 5 như thế này. Chính quyền đã cho phép. Nhưng lễ kỉ niệm ngày sinh của Chiêu Hòa (29 tháng 4) thì bị cấm. Những người tổ chức mít tinh và tuần hành nhân ngày 1 tháng 5 đã gửi tới chỉ huy lực lượng đồng minh, trên thực tế là gửi cho chính quyền quân quản Mĩ, những lời đầy xúc động sau đây: “Chúng tôi chân thành ủng hộ những biện pháp mà các nước đồng minh đã thực hiện trong việc giải phóng con người, ban tặng quyền tự do, mở rộng quyền cho công nhân và nông dân”. Nghĩa là những người tham gia tuần hành đã thể hiện lòng trung thành của mình với lực lượng chiếm đóng Mĩ.

Nhưng ngày 12 lại diễn ra “ngày lao động 1 tháng 5 thứ hai”. Yêu sách chủ yếu của người biểu tình là bảo đảm lương thực thực phẩm. Mặc dù có sự giúp đỡ của Mĩ, hệ thống phân phối, do chính phủ Nhật đảm trách, hoạt động thiếu hiệu quả; hàng hóa phân phối theo tem phiếu thường bị chậm. Hiến pháp mới của Nhật đang được soạn thảo. Cộng sản đòi: “Đầu tiên là cái ăn, sau mới đến hiến pháp”. Ngày 12 tháng 5 một nhóm gồm 113 bà nội trợ và trẻ em được cho vào hoàng cung để dâng lên hoàng thượng thỉnh nguyện thư. Người ta còn cho họ vào tham quan cả bếp của hoàng đế để tận mắt thấy rằng ngài ăn uống bình thường như mọi người.

Ngày 19 tháng 5, cuộc biểu tình của 250 ngàn người diễn ra ngay trên quảng trường trước cung điện hoàng gia. Quảng trường rực màu cờ đỏ. Nhưng những người biểu tình, tự gọi buổi tụ tập của mình là “ngày ăn”, không phải là những người cấp tiến như thời “loạn gạo”, không có những vụ bạo lực nghiêm trọng. Người biểu tình thông qua lời kêu gọi gửi tới hoàng đế. Họ kêu gọi hoàng đế Chiêu Hòa thực hiện những biện pháp nhằm ngăn chặn các chính trị gia, quan chức, doanh nhân và địa chủ tham nhũng, chính những người đó đã đưa nước Nhật đến bờ vực của nạn đói. Đầu năm hoàng đế đã tuyên bố rằng ngài không phải là thượng đế, nhưng đôi chân vẫn cứ dắt người ta đến cung điện của ngài. Những đôi chân đi guốc mộc lê trên mặt đường nhựa về cùng một hướng: hoàng đế vẫn là người cung cấp thức ăn cho nhân dân.

Hoàng đế không nhận thỉnh nguyện thư, nhưng năm ngày sau ngài đã có bài phát biểu trên sóng phát thanh - lần đầu tiên kể từ bản tuyên bố đáng nhớ vào ngày 15 tháng 8 năm ngoái. Chiêu Hòa nói rằng ngài thông cảm với những nỗi khổ của nhân dân, và kết luận: “Chúng ta hi vọng rằng mỗi người, để có thể vượt qua tình hình hiện nay, sẽ tiếp tục giữ vững truyền thống nhà nước-gia đình tuyệt vời của chúng ta, sẽ quên đi những dục vọng ích kỉ của mình, tức là những dục vọng có thể làm tan rã đất nước chúng ta”. MacArthur tỏ ra không hài lòng với những cuộc tụ tập của quần chúng, ý tưởng cho rằng phong trào công nhân sẽ đủ sức đèp bẹp bọn quân phiệt không còn được ông ta quan tâm nữa.

Sau đó làn sóng mít tinh và biểu tình giảm dần. Nhưng không lâu: người ta dự định tổ chức một cuộc tổng đình công vào ngày 1 tháng 2 năm sau. Những người tổ chức đình công đã hứa là không làm ảnh hưởng đến cuộc sống của quân đội Mĩ: binh lính vẫn được ăn no, tàu hỏa vẫn tiếp tục chở họ. Nhưng MacArthur nói là không đồng ý. Ngay trước ngày bãi công, những người tổ chức bị gọi vào tổng hành dinh quân đội Mĩ và Tokuda Kyuichi (1984-1953), một người cộng sản đã bị tù suốt 18 năm, được đưa đến đài phát thanh NHK. Ông ta bảo rằng cuộc bãi công đã bị hoãn. Yi Yashiro, điều phối viên chính của cuộc bãi công, cũng tuyên bố như thế. Nói đúng ra, anh đã không đọc bản tuyên bố viết sẵn, đã được người Mĩ đồng ý, mà đề nghị thính giả cùng hô “Banzai!” công nhân và nông dân. Sau đó anh khóc.

Tuy rằng điều kiện sống đã làm dân chúng bất mãn, nhưng Nhật vẫn là xã hội dễ quản lí. Vấn đề không phải là dân chúng không có lòng dũng cảm. Thói quen tuân phục chính quyền đã ăn sâu bén rễ đến mức khi đối diện với chính quyền người ta lập tức cúi gập người lại và không thể bước qua lằn ranh. Việc bãi bỏ cuộc tổng đình công cho thấy giới hạn cả về mặt biểu tượng lẫn tâm lí: phái tả ở Nhật đã không còn tin rằng mục tiêu của Mĩ là thiết lập “chính quyền nhân dân” nữa. MacArthur và bộ sậu của ông ta cũng không còn tin là các lực lượng xã hội có thể xây dựng được một nước Nhật Bản như họ mong muốn. Họ tin những người đã cai trị nước Nhật trước đây hơn. Mặc dù sau khi cuộc đình công bị bãi bỏ, trong cuộc tổng tuyển cử sau đó những người xã hội vẫn giành được đa số phiếu và đã đứng ra thành lập chính phủ liên hiệp do Katayama Tetsu đứng đầu. Đấy cũng là chiến thắng lớn cuối cùng của cánh tả. Chính phủ này được thành lập vào tháng 5 năm 1947 và từ chức vào tháng 2 năm 1948 - vật giá và lạm phát gia tăng. Sự kiện sau đây có thể nói lên “tầm” của những người xã hội: do những quan niệm về tư tưởng mà họ định xóa bỏ những khu trà dạo và nhà hàng và như thế là làm cho hàng trăm ngàn phụ nữ mất việc. Nhiều người hoạt động trong các lĩnh vực đó và khách hàng của họ, số này còn đông hơn, tỏ ý bất mãn…

MÀN 4
NGƯỜI NHẬT VÀ NGƯỜI MĨ: DÂN SỰ VÀ PHỤC VỤ

Số vụ phạm pháp gia tăng, nhưng nạn nhân lại chính là người Nhật. Người Mĩ hầu như không bị tấn công. Mặc dù có những trục trặc nhất định trong việc thực hiện mệnh lệnh của lực lượng chiếm đóng, nhưng phản kháng công khai thì không. Ở tất cả mọi cấp, từ dưới lên trên. “… Nước Nhật bại trận đã mỉm cười chào đón những người chiếm đóng, họ vừa vẫy tay vừa gào to “Hello!”. Phong trào kháng chiến không xuất hiện. Bây giờ có thể khẳng định rằng đấy chính là mặt tích cực vì không có đổ máu vô ích. Tuy nhiên đấy là phản ứng rất đặc trưng của người Nhật - không nổi dậy mà lại vui vẻ chào người chiến thắng”*.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Trang 21.

Họ đã khuất phục Mĩ, nhưng cởi mở thì không. Một cậu bé 12 tuổi ở Hiroshima, khi được mấy nhà báo Mĩ phỏng vấn đã bình thản kể lại rằng nhiều bạn của cậu bị bỏng vì bom nguyên tử. “Trông khiếp lắm. Chúng tôi rất thương họ” - cậu nói thêm. Dĩ nhiên là các nhà báo cũng hỏi cậu nghĩ gì về người Mĩ. Cậu nói sau một hồi suy nghĩ: “Người Mĩ tốt lắm. Họ rất hiền lành”*. Người Mĩ đã nhận được những câu trả lời mà họ muốn. Ở Nagasaki người ta còn tổ chức cuộc thi gọi là “Hoa hậu bom nguyên tử”*. Chú bé 12 tuổi đã tỏ ra già dặn và thông thái hơn những người phỏng vấn cậu.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 314.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 241.

Bộ máy kiểm duyệt của Mĩ cấm sách và phim nói về sự chết chóc do bom nguyên tử gây ra. Ngay trong ngày 6 tháng 9 năm 1945, tướng Thomas Farrell, người lãnh đạo chương trình nguyên tử của Mĩ, đã gặp nhà báo các nước đồng minh và tuyên bố rằng những người có thể chết ở Hiroshima và Nagasaki thì đều đã chết rồi và cấm đăng các phóng sự tường thuật tại chỗ từ những khu vực này. Trong thời gian đó ở Hiroshima và Nagasaki mỗi ngày có 100 người chết. Mười ngày sau, Higashikuni Naruhiko, hoàng tử kiêm thủ tướng Nhật Bản, cho công bố bức thư gửi nhân dân Mĩ: “Xin các vị hãy quên Trân Châu cảng. Chúng tôi cũng sẽ quên những sự tàn phá do bom nguyên tử gây ra”. Hoàng tử đã nói điều mà MacArthur muốn nghe. Chưa đến 3 ngàn quân nhân Mĩ chết ở Trân Châu cảng, trong khi đó, gần 200 ngàn thường dân chết ở Hiroshima và Nagasaki. Nhưng đấy không phải là những người Nhật cuối cùng thiệt mạng vì vũ khí nguyên tử của Mĩ. Người Mĩ cho xây dựng một bãi thử hạt nhân trên đảo Attol Bikini, thuộc quần đảo Marshall, chiếm được từ tay đế chế Nhật. Họ đã tiến hành những cuộc thử nghiệm đầu tiên ngay từ ngày 1 tháng 7 năm 1946 - bom nguyên tử được ném vào những chiếc tàu cũ. Ngày 1 tháng 3 năm 1954 một quả bom khinh khí đã nổ ở đây. Chiếc tàu đánh cá mang tên “Con rồng hạnh phúc” của Nhật đậu gần đó bị ảnh hưởng. Một thủy thủ đã chết ngay sau đó.

Oe Kenzaburo, một nhà văn nổi tiếng viết như sau: “Tôi vẫn còn nhớ nỗi kinh hoàng, tởm lợm và sợ hãi bao trùm, khi lần đầu tiên tôi trông thấy những người lính da đen của kẻ thù ở trong làng. Họ đi trên đường. Mắt nhớn nhác nhìn theo bọn con gái, rồi họ trêu chọc chó, huýt sáo nữa. Tôi nhìn theo họ mà cảm thấy mồ hôi tuôn ra ướt sũng người. Thỉnh thoảng cũng có lính da trắng đi trên xe jeep - đấy là họ đi tắm trên con suối phía sau làng. Mặt nước lấp lánh và ánh mặt trời làm hồng làn da, những sợi lông măng lấp loáng như mạ bằng vàng. Họ là người nước ngoài, là người từ thế giới khác tới. Còn chúng tôi là những lỏi con da vàng, chúng tôi chỉ là những đứa trẻ Nhật Bản. Chúng tôi, những đứa trẻ vai trần gầy guộc đứng sát vào nhau ngay bên bờ suối, mắt đăm đăm nhìn theo họ - và cảm thấy như họ đang đe dọa đất nước Nhật Bản của chúng ta”*.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Trang 15.

Lực lượng chiếm đóng có khẩu phần riêng, trong đó có cả thịt, cá, bơ và những món sơn hào hải vị mà người Nhật không thể mơ tới. Lính Mĩ là người no đủ và vui vẻ, trong khi người Nhật chỉ còn là những cái bóng của quá khứ. Nhà báo Mark Gyan nói rằng tất cả những bàn tay ấm mà anh ta từng bắt ở Nhật đều là tay người Mĩ*.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 44.

Cửa hàng dành riêng cho lính Mĩ nằm ở khu Ginza (Tokyo). Hàng ngàn ánh mắt Nhật thèm thuồng nhìn những gian hàng lộng lẫy, trẻ em và các cô gái trẻ Nhật Bản ngửa tay xin đám lính kẹo cao su, kẹo sô-cô-la, lạc rang. Khác với các nước châu Âu (nhất là các nước theo Chính Thống giáo), nơi ăn xin được coi là bình thường, ở Nhật đấy là hiện tượng đáng khinh. Người Nhật không có câu thành ngữ “Đói cơm rách áo hóa ra ăn mày”*. Chỉ có các nhà sư mới được quyền đi ăn xin. Trong những năm đói kém, có những người nông dân thà chết cùng với gia đình chứ quyết không chịu đi ăn xin. Nhưng bây giờ, ngay cả điều cấm kị đó cũng đã bị vi phạm. Trẻ em Nhật Bản không còn biết “niềm tự hào dân tộc” là gì nữa, chúng lấy báo gấp thành hình những chiếc áo của quân đội chiếm đóng chứ không gấp những chiếc khiên samurai nữa. Những anh chàng lính Mĩ mặt đầy tàn nhang đã trở thành biểu tượng của sự phong lưu. Trẻ em chơi trò buôn bán như thị trường chợ đen, chơi trò làm gái điếm (con gái đóng vai gái điếm, con trai đóng vai lính Mĩ), đóng vai những kẻ lang thang và chơi trò biểu tình (bắt chước những người cộng sản và xã hội).

•

Dịch thoát ý, nguyên văn: Không ai chắc chắn thoát được tù tội và ăn mày - ND.

Người Mĩ thể hiện rõ là họ đang ở một đất nước đã hoàn toàn bị khuất phục. Đa số lính Mĩ không phải là những cựu chiến binh của những trận đánh khốc liệt, đầy thù hận với người Nhật. Chính phủ của họ đã rất sáng suốt khi cho rằng để tránh rắc rối thì tốt nhất là hãy đưa đến đây những chàng trai trẻ chứ không phải là những người đã quen mùi súng đạn. Nhưng họ vẫn đi trong những toa tàu riêng và bất kì viên đại tá nào cũng có quyền ra lệnh hoãn khởi hành nếu quân của ông ta tới chậm. Trong các nhà ga xe lửa thường có những bảng thông báo viết bằng tiếng Nhật như sau: “Trật tự! Không bước lên tàu như những người chiến thắng vì chúng ta không phải là người chiến thắng”, “Không được chế nhạo những kẻ xâm lược!”, “Không được chui qua cánh cửa khi lên tàu”*. Có nhiều cửa hàng, rạp hát, nhà hàng, khách sạn, sân golf dành riêng cho người Mĩ. Khác với người Nhật, người Mĩ được vào tham quan Viện Bảo tàng nghệ thuật đương đại miễn phí*. Việc chia tách sắc tộc, vốn quen thuộc với người Mĩ, đã thâm nhập vào đời sống người Nhật. Gia đình sĩ quan Mĩ có thể có đến năm, sáu người hầu gái Nhật Bản. Họ ngắm nhìn đời sống xa hoa của những người chủ và ăn nốt thức ăn thừa. Tương hạt cải được đưa đến cửa hàng Mĩ trong những thùng to ba bốn lít*, thế mà những người phục vụ đói ăn đã dùng thìa chén sạch*.

•

Simonov K. Nhật Bản-46. Trang 207.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 217.

•

Nguyên văn: gallon - 3,7 lít (Mĩ); 4,5 lít (Anh) - ND.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 209.

Nhưng chi phí cho lực lượng chiếm đóng Mĩ lại được lấy từ ngân sách Nhật Bản. Đây là khoản chi lớn nhất - một phần ba ngân sách của chính phủ. Nhưng dù sao vẫn ít hơn ngân sách quốc phòng trước đây - chiếm hơn một nửa ngân sách của chính phủ. Ban đầu khoản này được gọi là “chi phí cho việc kết thúc chiến tranh”, sau này nó có một cái tên làm cho không ai có thể nhận ra được là “những khoản chi phí khác”.

Năm 1948, khoảng 3,7 triệu gia đình Nhật Bản không có nhà riêng, trong khi các sĩ quan Mĩ lại sống phè phỡn trong những ngôi nhà tịch thu của người Nhật. Một người còn cho cải tạo cái ao nhỏ trong vườn thành hồ bơi*. Tòa án Nhật không có quyền xử tội phạm Mĩ. Cũng như trong nửa đầu vương triều Minh Trị, đấy là một trong những điều khoản mà các nước châu Âu ép Nhật phải nhượng bộ. Mãi sau chiến thắng Trung Quốc vào năm 1895, Nhật mới đòi được các nước châu Âu hủy bỏ điều khoản này. Bây giờ, sau nửa thế kỉ, họ lại trở về đúng vị trí cũ. Binh lính Mĩ có thể hiếp dâm, đánh đập và lăng mạ “bọn Nhật cái” và “lũ khỉ” mà chẳng hề hấn gì. Mãi sau này, tức là sau khi lực lượng chiếm đóng đã về nước, báo chí mới nói đến những chuyện như thế.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 115.

Ở đâu cũng có những bảng hiệu bằng tiếng Anh. Ngay bàn thờ trong các chùa chiền, đình miếu cũng có hàng chữ “No smoking”*. Các quầy lưu niệm ở cố đô Kyoto cũng nhắm vào quân nhân Mĩ. “Có thể mua khăn mùi xoa với biểu tượng của quân đoàn 1, đóng ở Kyoto; hộp đựng thuốc lá khắc cờ Mĩ; khuy cài tay áo với biểu tượng của sư đoàn Mĩ nào đó; kimono với biểu tượng của tập đoàn quân số 8 đang đóng ở Nhật”*. Xuất hiện một loại rượu mới với hàng chữ ghi trên nhãn: “Brandy, ủ 6 năm, dành riêng cho quân đội chiếm đóng”. Nhà nước cũng không chịu thua các doanh nhân. Công ti thuốc lá độc quyền của nhà nước đưa ra ba loại thuốc mới, dành riêng cho người Mĩ: Rosa, Salon và Gyon (tên khu phố ở Kyoto, nổi tiếng với các geisha).

•

Kurganov O. Người Mĩ ở Nhật. Leningrad: Nhà xuất bản Hội nhà văn, 1947. Trang 37.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 41.

Thời chiến việc học tiếng Anh bị bãi bỏ. Người Nhật có học đọc sách báo viết bằng tiếng Đức. Bây giờ người Nhật lao vào học tiếng Anh. Cuốn đàm thoại Anh-Nhật, được tung ra ngay từ giữa tháng 9 năm 1945, trở thành cuốn sách bán chạy nhất - 300 ngàn bản được bán trong vài ngày và đến cuối năm đó đã bán được tổng cộng 3,5 triệu bản. Rất nhiều người theo học các khóa tiếng Anh trên sóng phát thanh. Người Nhật hát những bài ca vui nhộn của Mĩ. Theo những người đương thời, những bài hát này tạo ra trong lòng họ tinh thần phấn chấn - ca khúc thời chiến của Nhật có vẻ u ám quá.

Người Nhật đã quen tuân phục chính quyền cả trong những việc lớn lẫn việc nhỏ. Bây giờ quân Mĩ là chính quyền. Khi viên chỉ huy lực lượng quân cảnh sư đoàn bộ binh 32 của Mĩ hạ lệnh treo ở thành phố Oita trên đảo Kiusiu tấm biển: “Tốc độ tối đa - 35 mile”* thì dân chúng địa phương liền nghĩ rằng đấy là mệnh lệnh và bắt đầu chạy với tốc độ điên rồ, hoàn toàn không thích hợp với cái thành phố với những con đường chật hẹp. Kết quả là tai nạn giao thông tăng vọt*. Người Mĩ đã tính đến sự tuân phục đó và họ quyết định phải có chính sách khác với ở Đức, họ không thực hiện những biện pháp thanh trừng quyết liệt bộ máy nhà nước và để cho người Nhật tự thực hiện những cuộc cải cách do họ đưa ra. Thái độ mà người châu Âu có thể cho là “phong kiến” hay “nô lệ” thì lại được người Nhật coi là biểu hiện của “tâm hồn cao cả”. Hiệu trưởng một trường phổ thông từng nói: “Về mặt tâm hồn thì người Nhật giữ vị trí cao nhất, đấy, lấy ví dụ như khả năng phục tùng vô điều kiện mệnh lệnh của cấp trên”*. Tính toán của Mĩ hóa ra là đúng: dân chúng không phản đối những sáng kiến dẫn đến những thay đổi đột ngột trong đời sống của họ. “Biết làm thế nào được, thời đã thế thế thời phải thế” - đa số đều trả lời như vậy. Thay đổi là do Trời, cãi Trời thế nào được. Trước đây hoàng đế là Trời, bây giờ MacArthur là Trời.

•

Mile bằng 1,609 km-ND.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 69.

•

Simonov K. Nhật Bản-46. Trang 131-132.

Bộ chỉ huy cung cấp cho quân đội Mĩ mọi thứ cần thiết. Những “thứ cần thiết” này đều được sản xuất ở Mĩ. Nhưng họ không cung cấp được cho các chàng trai một thứ: phụ nữ Mĩ. Hàng ngàn cô gái Nhật kiếm sống bằng nghề làm điếm. Những người đàn ông có tinh thần yêu nước Nhật hằng đêm lại đem treo những khẩu hiệu kêu gọi các cô gái hãy tránh những quan hệ đáng ngờ với lính Mĩ, nhưng không có tác dụng. Khác với nghề hành khất, bán dâm được coi là ngành kinh doanh “bình thường” ở Nhật. “Lợi nhuận” của nó thời hậu chiến lại là vấn đề khác. Hai cái bánh là đủ bù đắp được công lao động rồi. Các bé gái thường là người dẫn mối. Chung biết khá nhiều từ tiếng Anh. Chúng bắt đầu bằng câu: “Give me a chocolate”*, bây giờ chúng có thể nói: “Do you want to meet my sister?”*

•

Cho tôi một thanh sô-cô-la - Tiếng Anh trong nguyên tác - ND.

•

Có muốn gặp chị tôi không? - Tiếng Anh trong nguyên tác - ND.

Lính Mĩ sẵn sàng lạm dụng hoàn cảnh nghèo khó của các cô gái Nhật, con kênh chạy quanh hoàng cung đầy bao cao su, tuần nào người ta cũng phải cho người dọn dẹp*. Mặc dù bộ chỉ huy đã thực hiện nhiều biện pháp phòng ngừa, số người bị bệnh da liễu ngày càng gia tăng. Trước khi quân chiếm đóng tới, người ta đã rỉ tai nhau là bọn ngoại quốc bẩn thỉu sẽ hiếp những người phụ nữ Nhật Bản đứng đắn. Người thành phố gửi con gái về nông thôn, bắt con gái phải mặc những chiếc quần lao động rộng thùng thình. Ngày 18 tháng 9 năm 1945, Bộ Nội vụ gửi một bức điện mật đến tất cả các địa phương, yêu cầu các đơn vị cảnh sát phải thực hiện mọi biện pháp nhằm tổ chức trò vui cho lính Mĩ một cách đàng hoàng. Nhằm “mua vui” cho lính Mĩ và để họ không chú ý tới những người phụ nữ “bình thường” nhà nước hỗ trợ thành lập những nhà thổ đặc biệt. Nhân viên các nhà thổ này phải thực hiện một nhiệm vụ nặng nề: lấy thân mình bảo vệ sự trong trắng của những người phụ nữ Nhật khác.

•

Whiting R. Thế giới ngầm Tokyo. Thời gian trôi nhanh và cuộc sống khó khăn của bọn tội phạm Mĩ ở Nhật Bản. New York: Vantage Books, 2000. Trang 14.

Trong Cuộc đụng độ với người châu Âu hồi giữa thế kỉ XIX, chính quyền Nhật cũng hành động tương tự. Việc đầu tiên người ta làm khi xây dựng cảng cho tàu buôn ngoại quốc ở Yokohama là lập ra “khu vui vẻ”. Lúc đó một người phụ nữ tên là Okichi đã trở thành bạn gái của ông Harris, viên lãnh sự Mĩ đầu tiên ở đây. Người ta thuyết phục các cô gái Nhật hồi giữa thế kỉ XX: họ phải trở thành, những “Okichi của thời đại”. Thời kì đầu các cô gái điếm chuyên nghiệp không hưởng ứng khẩu hiệu này. Trước đây chính quyền nói rằng Mĩ là bọn người khủng khiếp, chính quyền đã trở thành con tin của những luận điệu tuyên truyền của mình. Gái điếm cho rằng dương vật của người Mĩ rất to, có thể làm người ta thành tật suốt đời. Cho nên ở khu Ginza người ta phải treo biểu ngữ kêu gọi “những người phụ nữ Nhật Bản mới” tham gia thực hiện nhiệm vụ vĩ đại - mua vui cho đội quân chiếm đóng. Cuộc đời thật trớ trêu, nhiều người mất cha mất mẹ trong những trận ném bom của Mĩ cũng đồng ý bán thân. Đến ngày 27 tháng 8, đã có 1.360 phụ nữ Nhật tham gia vào “Hiệp hội mua vui đặc biệt”. Ngày hôm sau, những cô gái này làm lễ tuyên thệ, họ hứa sẽ mang cơ thể của mình ra bảo vệ cho sự trong trắng của dân tộc Nhật Bản*. Một chữ tượng hình trong tên gọi của hiệp hội này - chữ “đặc biệt” - cũng là chữ trong tên gọi các lực lượng kamikaze. Kamikaze và thành viên “Hiệp hội đặc biệt” giống nhau ở chỗ: hi sinh thân mình cho đất nước.

•

Do Wer J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến trạnh thế giới thứ hai. Trang 126.

Nỗi sợ của đàn bà trước những người lính Mĩ qua đi rất nhanh, hiện thực của cuộc sống đơn giản và khắc nghiệt hơn nhiều: đàn bà tự bán mình cho người nước ngoài. Một phần là vì đất nước, nhưng chủ yếu là để có thể sống được. Hoạt động của “Hiệp hội đặc biệt” được gọi là biểu hiện của nền “ngoại giao nhân dân”. Thời gian đầu bộ chỉ huy quân đội Mĩ cộng tác tích cực với “Hiệp hội đặc biệt” và đưa ra những đề xuất góp phần cải tiến công việc của Hiệp hội. Một trong những đề xuất là chia các cô gái điếm thành nhóm những người chuyên “phục vụ” lính da đen và nhóm những người chuyên mua vui cho lính da trắng. Giá mỗi lần “đi khách” là một dollar, đủ mua nửa bao thuốc lá trên thị trường chợ đen.

Bộ chỉ huy Mĩ hiểu rõ nhu cầu của lính Mĩ. Nhưng bệnh da liễu phát triển với tốc độ chóng mặt. Phương tiện chữa bệnh huyền bí - rắc muối lên ngưỡng cửa nhà thổ - không có tác dụng. Ngay từ đầu năm 1946, người Mĩ đã buộc phải cấm không cho “Hiệp hội” hoạt động nữa. Lí do chính thức được đưa ra là vi phạm quyền của phụ nữ. Nhưng chính phụ nữ lại nghĩ khác. Sau khi International Palace bị đóng cửa, các nữ nhân viên ở đây đã đề đạt trực tiếp với MacArthur như sau: “Thưa Ngài! Sau khi International Palace bị đóng cửa, binh sĩ Mĩ rất cô đơn và buồn nhớ gia đình. Chúng tôi cho rằng trách nhiệm của mình là làm cho những ngày họ có mặt ở đây thêm phong phú hơn. Chúng tôi cầu xin Ngài cho mở lại khu vui chơi của chúng tôi và cho phép chúng tôi được động viên những người lính Mĩ nhớ nhà”*.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 255-256.

Chính phủ Nhật cũng đồng tình với những người phụ nữ đó - quan niệm về quyền phụ nữ của chính phủ Nhật rõ ràng là khác với quan điểm của Mĩ. Tháng 12 năm 1946, Bộ Nội vụ tuyên bố rằng phụ nữ có quyền chọn nghề, nghĩa là có quyền làm điếm. Các nhà thổ tiếp tục cuộc sống về đêm của mình trong những khu vực riêng. Trước lối vào nhà thổ người ta vẫn treo bức tranh vẽ hình những chú ếch. Ếch trong tiếng Nhật là “Kaeru” - đồng âm với từ “hãy đến nữa!”.

Peninxilin, bắt đầu được sản xuất ở Nhật theo bằng phát minh của Mĩ, làm cho vấn đề bệnh tật không còn nghiêm trọng như trước. Tuy nhiên, trước cổng những “khu vui vẻ” vẫn có biển báo: “Cấm binh lính Mĩ!”. Binh lính Mĩ không được vào, nhưng số vụ hiếp dâm và lạm dụng tình dục của binh lính Mĩ thì lại tăng lên nhanh chóng. Nếu trước đây trung bình mỗi ngày chỉ có 40 vụ thì nay đã tăng lên đến 330 vụ*.

•

Yoshimi Kaneko. Baisiun-no siakaishi. Tokyo: Yuzakaku, 1992. Trang 198.

MÀN 5
CUỘC ĐỜI LÀ TRANG SÁCH: NẾM TRÁI CẤM

Không nên hiểu tuyên bố của Bộ Nội vụ về việc phụ nữ có quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp như là bằng chứng về cách hiểu “bất bình thường” về quyền con người. Trong nước Nhật Bản truyền thống, văn hóa tình dục rất phát triển và tinh tế, tất cả các thành phố lớn đều có những khu nhà thổ khang trang. Nhưng trong những năm chiến tranh, cũng như trong tất cả các nước toàn trị khác, nhu cầu tình dục đã bị đè nén. Nhất là trong những năm 1930. Nhưng bây giờ “tự do” rồi, nhu cầu của cơ thể vì thế cũng được phục hồi.

Chữ viết vẫn giữ vai trò quan trọng trong nước Nhật Bản mới - các kênh thông tin vẫn giữ nguyên như cũ. Đã quen vơ đũa cả nắm, chế độ toàn trị thích xử lí cùng một lúc hàng triệu người và hàng triệu bản in. Theo nghĩa này, tình hình thời hậu chiến cũng chẳng có gì mới, khát khao tri thức vẫn y như xưa, mỗi ấn phẩm đều có sộ lượng phát hành rất lớn. Còn một lí do nữa: những vụ ném bom đã làm cháy rất nhiều thư viện*, vấn đề là những tác phẩm “nghiêm túc” của những tác giả nghiêm túc, những người luôn khẳng quyết về sự vĩ đại của tâm hồn Nhật Bản, đã không còn ăn khách nữa. Xã hội bây giờ quan tâm đến những tác giả hoàn toàn khác và những vấn đề hoàn toàn khác.

•

Simonov K. Nhật Bản-46. Trang 99.

Cuốn Cuộc hôn nhân hoàn hảo của Van de Velde, một bác sĩ sản khoa người Hà Lan, trở thành cuốn sách bán chạy nhất trong năm 1946. Bản dịch từng phần cuốn sách này đã xuất hiện từ năm 1930. Dịch giả, một đảng viên cộng sản, cũng như nhiều đảng viên cộng sản thời đó, là người ủng hộ việc giải phóng tình dục cho phụ nữ. Tác giả khẳng định vai trò của tình dục trong đời sống vợ chồng và mô tả cách thức tạo ra cảm giác cực khoái của phụ nữ. Tuy nhiên, bộ máy kiểm duyệt lúc đó cho rằng cuốn sách có tính “dâm ô” và không cho xuất bản. Nhưng giới trí thức cánh tả coi đây là “cẩm nang giúp giải thoát khỏi những thành kiến về tình dục”. Sinh viên y khoa tiếp tục dùng bản gốc tiếng Đức và bản dịch tiếng Anh làm giáo trình học tập. Bây giờ xuất hiện bản dịch thứ hai.

Trong những năm chiến tranh, bộ máy kiểm duyệt cấm vẽ cả cảnh hai người hôn nhau. Nhưng bây giờ xuất hiện hàng loạt phim Mĩ với cảnh trai gái hôn nhau. Các đạo diễn Nhật lập tức bắt chước các ông thầy ở Hollywood của mình. Nhưng các diễn viên vẫn thích đóng cảnh hôn nhau khi hai người được ngăn bằng một màng trong suốt. Người ta không còn coi hôn là bất lịch sử nữa, nhưng vẫn cho rằng như thế là mất vệ sinh.

Nếu trước đây bìa các tạp chí thường in hình các quân nhân hay những người yêu nước với nét mặt nghiêm khắc và trong trắng thì bây giờ là hình những người đàn bà - kín đáo, nửa kín nửa hở, thậm chí hở hang hoàn toàn. Trong các quầy hàng ở khu Ginza có những bản sao các bức họa của nền nghệ thuật tạo hình châu Âu. Những buổi biểu diễn thoát y được tổ chức khắp nơi. Trong những năm chiến tranh từ “kokotai” (cơ thể của đất nước) có lẽ là từ thịnh hành nhất của bộ máy tuyên truyền. Người Nhật đánh đồng cơ thể của mình với cơ thể đất nước, họ sống vì nó, hi sinh cơ thể của mình cho cái cơ thể to lớn, vô hình vô tướng đó. Bây giờ, bắt chước nhà văn Tamura Taijiro (1911-1983), người ta bắt đầu nói tới “hikutai” - tức là cơ thể sống, đầy tội lỗi của con người với những nhu cầu “thấp kém” của nó. Từ này nghe cũng gần từ “nikudan” (người-trái phá) - người ta gọi những chiến sĩ cảm tử lao vào xe tăng với khối thuốc nổ trên lưng như thế. Nhưng bây giờ “cơ thể của đất nước” lại bao gồm hàng triệu cơ thể sống bằng da bằng thịt - họ hoàn toàn không những không muốn chết mà còn đòi đáp ứng những khao khát nhục dục nữa. Những khao khát này được coi là hiện thực của cuộc đời. Không thể nào khác được. Nhà văn Sakaguchi Ango (1906-1955), người đã công bố tiểu luận Bàn về sự suy đồi ồn ào một thời, nói rằng những người lính cảm tử kamikaze đã từng sẵn sàng lao mình xuống đất như những cánh hoa anh đào thì nay lại lao vào buôn bán trên thị trường chợ đen, còn những người vợ mất chồng thì tìm những người bạn đời mới.

Quá khứ đã trở thành ảo mộng. Khắp nơi, tượng những người anh hùng của những trận chiến đã qua bị đập phá tan tành. Những người anh hùng của quá khứ đã chìm vào dĩ vãng. Chính hoàng đế, mà có thời được coi là thần thánh, cũng trở thành một người bình thường. Bây giờ, tất cả chúng ta đều đã trở thành những người bình thường - Sakaguchi khẳng định như thế. Dazai Osamu (1909-1949), một nhà văn nổi tiếng, trong truyện dài Mặt trời lặn, viết vào năm 1947, đã cho nữ nhân vật Kazuko luận về “tình yêu và cách mạng” như sau: “Tư tưởng cách mạng không cuốn hút được tôi, yêu tôi cũng không nốt. Những người có nhiều kinh nghiệm, trong khi dạy chúng ta đều khẳng định rằng trên đời không có gì ngu xuẩn và kinh tởm hơn là cách mạng và tình yêu. Trước chiến tranh và trong những năm chiến tranh chúng ta đã coi lời dạy của họ là chân lí. Nhưng sau khi đầu hàng, chúng ta đã không còn tin những người thầy đầy kinh nghiệm của chúng ta nữa, chúng ta bắt đầu cảm nhận được rằng trong cuộc sống hiện nay mọi thứ đều khác, rằng họ đã lừa chúng ta khi bảo rằng nho còn xanh, trong khi họ biết rằng không có gì tuyệt vời hơn và làm người ta say đắm hơn là cách mạng và tình yêu. Con người sinh ra là để làm cách mạng và yêu”*. Dazai Osamu không phải là cộng sản. Kazuko không nghĩ đến cách mạng xã hội, cô chỉ nghĩ đến cách mạng về mặt đạo đức mà thôi. Đối với cô, cách mạng thể hiện trong việc cô đã có một đứa con ngoài giá thú.

•

Dazai Osamu. Tác phẩm chọn lọc. T. L. Sokolova-Deliusina dịch. Giperion, 2004. Trang 106.

Chìm đắm trong men rượu, Dazai Osamu cùng với cô tình nhân tự sát vào năm 1947. Ba lần tự sát trước đây đều bất thành. Lần gần nhất diễn ra vào năm 1935. Phức cảm tự sát của nhà văn chỉ được thực hiện vào lúc này, khi tất cả những lí tưởng của dân tộc đều đã bị phá hủy, khi người ta không còn hiểu người Nhật là thế nào nữa. Thật là một hành động mang tính tượng trưng. Nhưng hệ thống biểu tượng, trong đó nhà văn thể hiện nhận thức về cuộc đời, thì vẫn là hệ thống của Nhật Bản. Dazai để lại trên bàn viết bài thơ sau đây:

Mưa đã tạnh,

Sau khi khuấy động ao bùn.

Nước đục

Không còn hình bóng

Hoa đậu hoàng rung rinh.

Trong những năm tháng đó, nhiều người Nhật cảm thấy đúng như thế: lí tưởng cũ đã chết, nhưng lí tưởng mới thì chưa xuất hiện. Song người Nhật vẫn đi tìm. Và họ đã tìm được.

Việc tìm kiếm các lí tưởng mới diễn ra theo nhiều hướng. Một trong những hướng như thế là cuộc sống gia đình “mới”, trong đó phụ nữ trở thành đối tác ngang hàng với chồng. Cũng như thời Minh Trị, Nora trong Ngôi nhà búp bê của Strindberg* trở thành một trong những biểu tượng của tiến trình giải phóng phụ nữ. Nhưng theo Konstantin Simonov, người đã có mặt trong buổi duyệt vở kịch, thì nhân vật chính còn chưa được kiên quyết lắm. Người ta trả lời ông như sau: “… Nữ diễn viên Nhật, dù có đóng vai người Âu đi chăng nữa thì cũng vẫn cứ là người phụ nữ Nhật Bản, mà người phụ nữ Nhật Bản thì dù có bỏ nhà ra đi cũng không thể… xẵng giọng [với chồng], đấy là nói khi cô ta còn cảm thấy vẻ dịu dàng trong giọng nói của chồng”*.

•

Ở đây có thể có sự nhầm lẫn. Ngôi nhà búp bê là vở kịch của Ibsen Henrik Johan (1828-1906), nhà soạn kịch người Na Uy chứ không phải của nhà văn người Thuỵ Điển Johan August Strindberg (1849-1912) - ND.

•

Simonov K.Nhật Bản-46. Trang 187.

Tạp chí Đời sống vợ chồng, xuất bản năm 1949, có rất nhiều bài viết về quan hệ tình dục. Nhưng đấy là quan hệ vợ chồng chứ không phải quan hệ giữa các đối tác không bị ràng buộc bằng hôn thú. Có những tạp chí khiêu dâm dành riêng cho đàn ông. Còn Đời sống vợ chồng là dành cho các cặp vợ chồng. Đấy đúng là một cuộc cách mạng thật sự. Trong khi vẫn khẳng định giá trị nền tảng của gia đình, tức là những giá trị quen thuộc với người Nhật Bản, những tờ tạp chí này nhấn mạnh không chỉ tiêu chí trách nhiệm. Không, đời sống gia đình không chỉ là trách nhiệm mà còn là hưởng thụ nữa.

Cơm thì thiếu nhưng ngôn từ thì rất nhiều. Năm 1946 mỗi ngày có 14,2 triệu tờ báo được phát hành, năm 1949 số lượng phát hành tăng lên thành 26,6 triệu bản. Từ năm 1945 đến năm 1949 bộ phận kiểm duyệt Mĩ đã xem xét 45 ngàn đầu sách. Phần lớn là văn học dịch, sách dịch từ tiếng Nga chiếm tỉ lệ khá lớn*. Tháng 8 năm 1946, Mark Gayn đến dự một buổi họp của Liên hiệp toàn quốc các công đoàn sản xuất, một liên hiệp có đến 1 triệu 600 ngàn đoàn viên, nơi người ta có tổ chức bán sách. “Bên trên các quầy hàng là ảnh Stalin, Lenin và Karl Marx. Có hàng chục bản dịch các tác phẩm của Stalin. Trên bìa một tờ tạp chí Nhật có in hình một cô nông dân Nga, thậm chí cả tên gọi của nó bằng tiếng Nga: “русская культура” (Văn hóa Nga)… Có hàng chục bản dịch các phẩm của Lev Tolstoy và Gorki, cả của Irekhov, Gogol và Turgenev nữa”*.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 182.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 349.

Người ta khao khát sách vở đến mức có nhiều cuốn chưa phát hành mà dân chúng đã xếp hàng chờ mua từ đêm hôm trước. Tuyển tập các bài báo của nhà triết học Nisida Kitaro, xuất bản năm 1947, trước khi phát hành ba ngày đã có người xếp hàng chờ mua.

Đây là lúc người Nhật từ bỏ cái cũ và say đắm những điều mới mẻ. Tên gọi của hơn một trăm tạp chí xuất hiện lần đầu tiên sau chiến tranh có từ “mới”. Thế giới mới, văn hóa mới, địa lí mới, xã hội mới, văn học mới, người nông dân mới, thanh niên mới, đạo Phật mới. Có lúc người Nhật quên cả truyền thống. Có lúc tưởng như vòng tròn của thời gian đã duỗi thẳng ra và đang lao nhanh về tương lai. Dường như đang diễn ra nghi lễ đổi mới mang tầm vũ trụ, đấy là khi sự cáo chung của thế giới cũ tạo điều kiện cho sự hình thành thế giới mới.

Dĩ nhiên là thuyết tiến hóa đã được phổ biến từ nửa sau thế kỉ XIX và tư tưởng về sự phát triển đã ăn sâu bén rễ trong nhận thức của người Nhật. Dĩ nhiên là những người ủng hộ chế độ toàn trị cũng mơ ước tương lai tươi sáng, cũng mơ ước về trật tự mới ở Đông Á, về đế chế Nhật Bản mới, nhưng họ cho rằng nền tảng của tương lai lại là huyền thoại của thời quá khứ xa xôi. “Nền văn hóa mới gắn bó với quá khứ xán lạn” - một trong những khẩu hiệu của họ viết như thế. Bây giờ cái quá khứ đó đã không còn tồn tại, học sinh không còn học các huyền thoại nữa, tên các thần dân đã từng thực hiện đến cùng nhiệm vụ mà hoàng đế giao cho đã biến khỏi các trang sách giáo khoa; Jimmu, vị vua huyền thoại đầu tiên cũng đã thuộc về quá khứ. Nếu người Nhật vẫn còn tìm chỗ dựa trong quá khứ, thì đây là quá khứ chưa xa - thời Minh Trị, họ nhìn thấy trong đó mầm mống của chế độ dân chủ: xuất hiện các đảng chính trị, các phong trào bảo vệ tự do và quyền của nhân dân, thành lập quốc hội. Nhưng bây giờ người Nhật hướng đến kinh nghiệm tinh thần của phương Tây nhiều hơn. Nausee* của Jean-Paul Sartre, Intervues Imaginaires* của André Gide và Khải hoàn môn của Remark là những cuốn sách thuộc hàng best-seller. Mãi đến năm 1949 cuốn sách thuộc hàng best-seller đầu tiên của Mĩ mới được xuất bản. Đấy là tác phẩm Cuốn theo chiều gió của Margaret Mitchell.

•

Buồn nôn - tiếng Pháp trong nguyên tác - ND.

•

Những cuộc phỏng vấn giả định - tiếng Pháp trong nguyên tác - ND.

Ngoài ba nhà văn châu Âu nói trên và những cuốn sách của Van de Velde, nói về quan hệ vợ chồng, trong năm 1946 tác phẩm của sáu tác giả Nhật Bản cũng thuộc hàng best-seller. Đấy là Natsume Soseki, một người đã chết từ lâu. Truyện ngắn và tiểu thuyết của ông này thường nói về những trải nghiệm của con người cá nhân, đáp ứng được nhu cầu của quần chúng về nhân vật trữ tình, khác biệt hẳn với những tác phẩm cổ động cho chiến tranh. Đấy là tiểu thuyết tâm lí Tình địch (1917)* của Nagai Kafu (1879-1959) viết về đời sống của các geisha. Các tác phẩm best-seller khác không nằm trong thể loại văn học. Có một tác phẩm nghiên cứu về con đường dẫn Nhật Bản đến chiến tranh và bại trận: Cơn bão kéo dài hai mươi năm: lịch sử bí mật thời Chiêu Hòa. Có cả tự truyện của Kawakami Hajime (1879-1946), một nhà kinh tế học, đảng viên cộng sản, từng bị tù đày và vừa mới qua đời trước đó không lâu. Bút kí triết học của Miki Kiyoshi (sinh năm 1897), nhà triết học chết trong tù vào ngày 26 tháng 9 năm 1945, chỉ vài ngày trước khi được tha, cũng thu hút được sự chú ý của công luận. Ông bị bắt vì đã che giấu một người bạn, vốn là đảng viên cộng sản đang bị cảnh sát săn lùng. Ông không phải là cộng sản, hơn thế nữa, ông còn biện hộ cho cuộc chiến của Nhật. Nhưng ông không thể bán đứng bạn. Ozaki Hotsumi, bạn chiến đấu thân thiết của Richard Sorge, người Nhật duy nhất bị tử hình vì tội phản bội tổ quốc, cũng thuộc hàng các tác giả có nhiều người đọc nhất. Trong khi ngồi tù, ông viết khá nhiều thư cho vợ; độc giả coi những bức thư này là biểu hiện của một tình yêu “chân chính”. Đây là tình yêu với vợ và con gái chứ không phải yêu nhà nước, mà các nhà tuyên truyền gọi là gia đình của họ. Lúc đó từng người Nhật phải thuộc về cái gia đình-nhà nước này và phải thực hiện nghĩa vụ đối với nó. Bây giờ nhiệm vụ là phải “tái tư nhân hóa” nó.

•

Bản dịch tiếng Nga của I. Melnikova. Xem: Nagai Kafu. Tình địch. Azbuka-Klassika, 2005.

Truyện trinh thám và sách văn học giải trí khác đều không thuộc hàng best-seller. Người Nhật thích những tác giả nghiêm túc và những tác phẩm nghiêm túc hơn. Đa số các tác giả được yêu thích đều đã ra người thiên cổ. Nhiều người là nạn nhân của chế độ mà nay được đánh giá là phi nhân.

Bộ máy kiểm duyệt Mĩ hoạt động cho đến tháng 10 năm 1949, nó đã cho phép xuất bản những tác phẩm mà bộ máy kiểm duyệt của Nhật trước đây cấm. Đồng thời nó lại cấm in những tác phẩm mà trước đây Nhật đã cho phép. Trong những năm chiếm đóng đầu tiên, tất cả các sản phẩm in ấn (70 tờ báo lớn, tất cả các tạp chí, tất cả sách in và sách giáo khoa), tất cả phim ảnh, tất cả các kịch bản và chương trình phát thanh đều bị kiểm duyệt. Hơn 6 ngàn người Mĩ và người Nhật biết tiếng Anh làm công việc kiểm duyệt, họ xem xét những vấn đề như dân tộc chủ nghĩa, quân phiệt và bảo hoàng. Cấm phê phán Mĩ nói chung và phê phán MacArthur cũng như quân đội chiếm đóng nói riêng. Những lời phát biểu mang tính bài Mĩ của Lev Tolstoy cũng bị cắt bỏ*. Những thước phim do các nhà làm phim Nhật Bản quay vào tháng 9 năm 1945, sau này được làm thành bộ phim tài liệu dài 2 giờ nói về hậu quả của vụ thả bom nguyên tử ở Hiroshima và Nagasaki cũng bị cấm. Bộ phim này chỉ xuất hiện sau khi đội quân chiếm đóng Mĩ đã rút về nước. Phê phán các nước đồng minh, trong đó có Liên Xô, cũng bị cấm. Nếu tin tức về tội ác của lính Mĩ đôi khi cũng được đưa lên mặt báo, thì tên tuổi của anh ta cũng không được nhắc tới, thậm chí không được viết là người Mĩ mà phải viết là “một người to con”.

•

Kurganov O. Người Mĩ ở Nhật. Trang 189-191.

Giống như ở Liên Xô, kiểm duyệt không bao giờ được nói tới một cách công khai, danh mục các đề tài bị cấm cũng không được công bố. Bộ máy kiểm duyệt hi vọng là những người cầm bút sẽ tự đoán được. Những thông báo kiểu như: “Đã được kiểm duyệt cho phép” hay “Đã được quân đội chiếm đóng cho phép xuất bản” không bao giờ được phép xuất hiện trên xuất bản phẩm. Xét về khía cạnh này thì bộ máy kiểm duyệt cũ còn trung thực hơn: họ không giấu giếm, và mãi đến cuối những năm 1930 những đoạn bị xóa vẫn được đánh dấu bằng những kí hiệu đặc biệt.

Hầu như tất cả những người cầm bút thời hậu chiến đều bị các nhân viên kiểm duyệt bắt phải xóa bỏ hay sửa chữa. Nhưng họ vẫn cho rằng bộ máy kiểm duyệt mới không đến nỗi khắt khe như bộ máy cũ. Dù sao thì cũng không ai bị tù vì những bài “không đúng”. Nhưng dựa vào tài liệu của Nhật về lĩnh vực in ấn thì cũng khó mà tạo được một bức tranh khách quan về những điều đã diễn ra trong lĩnh vực này trong thời hậu chiến.

Hôn được đón nhận, nhưng khẩu hiệu “tám góc dưới một mái nhà” thì không ai nghe thấy hoặc nhìn thấy nữa. Mệnh đề “phục vụ đất nước” cũng có số phận tương tự. Việc luyện tập các môn võ truyền thống cũng bị cấm. Kịch và phim với những chủ đề như báo thù, trung trành với chủ, tự sát theo lối samurai cũng bị cấm nốt. Vì chủ đề trong các loại hình sân khấu truyền thống là báo thù và lòng trung thành tuyệt đối của đầy tớ đối với chủ cho nên các nhà hát Kabuki, Noh* và Joruri* rơi vào tình trạng khó khăn. Những cảnh “đáng ngờ” trong các bộ phim cũ cũng bị cắt xén, không phải tất cả các bộ phim cũ còn giữ được hình thức ban đầu.

•

Tuồng Noh (tuồng mặt nạ) gồm ba yếu tố: truyện kể bằng lời ca (Utai=Dao), múa (Shimai=Sĩ Vũ) và âm nhạc diễn tấu kèm theo (Hayashi=Tạp Tử). Nhạc khí dùng cho Noh thường là ống tiêu (nôkan, ống sáo ngang dài độ 39cm), trống vai (kotuzumi), trống hông (ôkawa), trống đại (taiko), đàn ba dây (samisen hay shamisen) và chiêng. Tích của tuồng thường nhuốm màu huyền ảo. Cử động cố tình chậm chạp để tăng vẻ trang nghiêm. Đặc trung nghệ thuật nhất của Noh nằm ở diễn xuất vốn thiên về yếu tố tượng trưng với phông cảnh đơn sơ đến mức tối thiểu. Noh đẹp nhờ ở mặt nạ và y phục - ND.

•

Joruri là một thể loại kịch rối truyền thống Nhật Bản, ra đời ở Osaka năm 1684. Có ba loại người trình diễn trong một vở joruri: Ningyotsukal hay Ningyozukai - Người điều khiển rối, Tayu - người lính xướng, Shamisen - diễn viên. Thông thường các nhạc cụ khác như trống taiko cũng được dùng - ND.

Từ năm 1947, bộ máy kiểm duyệt quân sự chuyển trọng tâm chú ý sang các tổ chức “cánh tả” chứ không tập trung vào những người dân tộc chủ nghĩa như trước nữa. Tháng 12 năm đó, trong số 28 tờ tạp chí bị kiểm duyệt, chỉ có 2 tờ được coi là “cực hữu” (lượng phát hành: 4 ngàn bản). 26 tờ khác với lượng phát hành là 600 ngàn bản bị coi là “tả khuynh”. Không chỉ báo chí cộng sản mà cả báo chí tự do cũng bị cho là “tả khuynh”*. Các nhà xuất bản đó không chỉ bị kiểm duyệt mà còn không được cung cấp đủ số giấy in mà họ cần. Việc thanh lọc “phái hữu” đã chấm dứt, bây giờ đến lượt “phái tả”. Ban đầu người Mĩ định dùng Nhật Bản như là “tủ kính của nền dân chủ” châu Á, nhưng bây giờ nước này phải giữ vai trò thành trì chống cộng ở châu lục này.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 345.

Cả năm 1946 cũng như trong những năm tiếp theo, trong danh mục best-seller không hề có những tác phẩm cổ động cho tinh thần dân tộc chủ nghĩa, quân phiệt hay bảo hoàng. Thay vào đó, các tác phẩm của nữ văn sĩ, đảng viên cộng sản, Miyamoto Yuriko (1989-1951), lại thu được thành công vang dội. Tội ác và trừng phạt* cũng đạt kỉ lục về số đầu sách bán ra. Chính tên gọi tác phẩm của Dostoevsky cũng có tính biểu tượng sâu sắc: người Nhật đã bị trừng phạt vì tội lỗi mà họ đã phạm phải.

•

Tội ác và trừng phạt (tiếng Nga: Преступление и наказание) là một tiểu thuyết của nhà văn Nga Fyodor Mikhailovich Dostoevsky - ND.

MÀN 6
ĐƠN GIẢN HÓA VĂN TỰ: XÓA BỎ QUÁ KHỨ TOÀN TRỊ

Người Nhật được giáo dục theo tinh thần tuân phục chính quyền. Điều đó đã cứu đất nước thoát khỏi hỗn loạn. Nếu không, những cuộc cải cách quyết liệt theo kịch bản của Mĩ chắc chắn sẽ trở thành bất khả thi: những cuộc cải cách này đã làm thay đổi rất mạnh quan niệm về đúng, sai. Tháng 12 năm 1945, phóng viên Mark Gayn có buổi nói chuyện với hiệu trưởng một trường học. Ông này công nhận rằng tất cả 25 giáo viên trong trường đều được ban chỉ huy quân sự đồng ý trước khi bổ nhiệm,nhưng ông sẽ không đuổi ai. Khi được hỏi những người đó có thể dạy thanh niên tư tưởng dân chủ không, thì ông ta trả lời một cách đầy tự tin: “Tất nhiên, họ sẽ dạy các tư tưởng đó sau khi nhận được lệnh từ Tokyo!”*. Những người tuyên truyền cho “Nước Nhật Bản vĩ đại” trước đây (giáo viên, cảnh sát, nhà báo, giới quân nhân, chính khách, quan chức và nhiều người khác nữa) sẵn sàng tham gia giải quyết nhiệm vụ xây dựng đất nước Nhật Bản mới. Vì họ đã quen tuân phục “người ở Tokyo”. Đấy là MacArthur và Chiêu Hòa.

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 97.

Lính Mĩ khám xét các trường học và nhà trẻ. Họ tìm được những quả lựu đạn dùng cho mục đích huấn luyện với hàng chữ: “Đã được Bộ Giáo dục chấp thuận” và sách vở theo xu hướng “dân tộc chủ nghĩa” đáng lẽ đã bị tịch thu. Họ thường bắt gặp thái độ bất mãn, nhưng đấy là sự bất mãn câm lặng. Khác hẳn với giai đoạn đầu thời Minh Trị, không có hành động khủng bố chống người nước ngoài nào được ghi nhận. Từ đó đến nay, người Nhật đã thuộc nằm lòng là chỉ hành động theo lệnh của Tokyo. Mà lệnh từ Tokyo là: dùng mực xóa những đoạn có tinh thần dân tộc và quân phiệt trong tất cả sách giáo khoa. Những dòng rời rạc thì được dán lại. Một số trang thì bị xé, vứt đi. Về đến các tỉnh, yêu cầu của Bộ Giáo dục còn được “nâng cao” hơn, các trường lại còn thực hiện quyết liệt hơn nữa. Kết quả là, có trang chỉ còn một màu đen kịt. Hình quốc kì và quốc ca cũng bị xóa bỏ. Những đoạn bị xóa có những chữ mới mà học sinh phải học, thành ra việc này cũng tạo ra khó khăn nhất định cho việc học chữ của học trò*.

•

Nakamura Kikuzi. Kiokasho-no siakaishi. Trang 220-233.

Người Nhật xóa bỏ và dán đè lên lịch sử của mình. Các môn học: luân lí, lịch sử và địa lí bị bỏ hoàn toàn. Việc soạn thảo những cuốn sách giáo khoa mới được tiến hành rất khẩn trương. Tháng 5 năm 1946, Bộ Giáo dục ban hành Hướng dẫn về nền giáo dục mới. Mục đích là tạo ra một đất nước dân chủ và hòa bình với “nền văn hóa phát triển cao”. Tương tự như Kokutai-no hongi (cũng có nguồn gốc từ Bộ Giáo dục), bản Hướng dẫn này cũng khẳng định rằng công cuộc hiện đại hóa Nhật Bản, bắt đầu từ thời Minh Trị, được tiến hành chủ yếu bằng cách du nhập những phương tiện vật chất của nền văn minh phương Tây. Nhưng ngay sau đây sẽ là điều mới mẻ: người Nhật “đã học được cách sử dụng tàu hỏa, tàu thủy và điện năng, nhưng không phát triển được tinh thần khoa học, tức là cái tinh thần đã sinh ra những phát minh đó”. Chiến tranh và thất bại cũng được lí giải là người Nhật đã không có thái độ tôn trọng cần phải có đối với cá nhân con người. Thiếu vắng tư duy phê phán không tạo điều kiện cho việc hình thành rào chắn đối với chủ nghĩa quân phiệt và chủ nghĩa dân tộc. Hướng dẫn khẳng định: toàn dân phải chịu trách nhiệm về cuộc chiến, tòàn dân phải xin lỗi loài người. Cuốn sách tập đọc dành cho các lớp đầu cấp tiểu học còn khẳng định: bằng tinh thần yêu chuộng hòa bình, Nhật Bản phải trở thành một đất nước “có văn hóa”, nơi “kiến thức, nghệ thuật và đức hạnh” sẽ đơm hoa kết trái.

Không thể không công nhận rằng người ta đã đoán trúng bệnh của nước Nhật và người Nhật. Các biện pháp “chữa trị” cũng làm người ta nể phục. Nhưng ai sẽ là người thực hiện? Những cuộc thanh lọc thời hậu chiến hầu như không động đến giới giáo chức. Trước đây họ dạy rằng học sinh phải sẵn sàng hi sinh mạng sống cho hoàng đế. Bây giờ họ dạy lòng yêu hòa bình và chế độ dân chủ. Phải công nhận rằng họ đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ - cả trước cũng như sau chiến tranh. Giáo viên vốn là viên chức nhà nước và đã quen tuân theo chỉ đạo của Bộ Giáo dục. Nhiều người trong số họ tham gia tổ chức Công đoàn giáo chức Nhật Bản (Nikkyosho), nơi cộng sản giữ những vị trí khá mạnh.

Thực tế là Hướng dẫn về nền giáo dục mới khẳng định rằng người Nhật còn thiếu văn hóa, mà cụ thể là nền văn hóa dựa trên “chủ nghĩa duy lí”. Vì vậy mới có những cuộc tấn công vào những thành tố “bất hợp lí” trong nền văn hóa Nhật Bản truyền thống. Cụ thể là người ta đã tiến hành cải cách chữ viết.

Những cuộc thảo luận về nhu cầu cải cách chữ viết diễn ra ngay từ những năm 1920, nhưng những người kiên trì “nền văn hóa dân tộc” không cho thực hiện cải cách. Bây giờ, trong làn sóng dân chủ hóa, việc đó đã trở thành khả thi: người ta bắt đầu liên tưởng chữ viết cũ với quá khứ toàn trị, cần phải được gỡ bỏ. Văn bản các chỉ dụ của hoàng đế bị coi là không thể chấp nhận được, không chỉ về nội dung mà còn về hình thức nữa. Những bản chỉ dụ được viết bằng những chữ tượng hình hiếm khi được sử dụng và ít người biết như thể cố tình tạo ra sự ngăn cách giữa chính quyền và dân chúng, tạo ra cảm giác rằng chỉ có chính quyền mới có những kiến thức bí truyền và văn hóa “thực sự”. Đây là một trong những căn cứ buộc người ta phải tuân lệnh chính quyền. Bây giờ, những người cải cách khẳng định rằng “tiếng mẹ đẻ là của toàn dân”. Việc áp dụng chữ cái Latin đã được nói tới từ thời Minh Trị. Bây giờ những tiếng nói như thế vang lên mạnh mẽ hơn - người ta bảo rằng nó sẽ giúp phá vỡ tư duy “phong kiến”. Chữ viết và tiếng nói là những phương tiện lưu giữ truyền thống, trong quá trình tạo lập dân tộc Nhật Bản, luận điểm cho rằng người Nhật có chung ngôn ngữ giữ vai trò quan trọng. Nhưng bây giờ khái niệm “truyền thống” đã bị đặt thành vấn đề. Dường như ngôn ngữ đường phố cũng cho người ta thấy nhu cầu cải cách: nhiều bảng hiệu thời hậu chiến đã chia tay với chữ tượng hình, thay vào đó là chữ cái Latin và tiếng Anh.

Nhưng phần lớn các nhà ngôn ngữ học và các quan chức có thái độ thận trọng hơn. Tháng 11 năm 1946 người ta thông qua dạnh mục 1.850 chữ tượng hình hay dùng, những người viết sách giáo khoa, viết báo và tạp chí nên sử dụng. Trong đó, nhiều chữ đã được đơn giản hóa đồng thời được cải cách về mặt chính tả để chữ viết và phát âm phù hợp với nhau.

Trước đây chưa có danh mục những chữ tượng hình nên được sử dụng. Bộ Giáo dục tuyên bố rằng việc cải cách sẽ thúc đẩy dân chủ và nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân. Người ta cho rằng việc đơn giản hóa chữ viết sẽ tạo điều kiện rút ngắn giai đoạn học chữ, để dành thời gian cho việc học kiến thức trong các lĩnh vực khác. Những nhà cải cách đã dựa vào ý kiến của các nhà ngữ văn phương Tây về vai trò chủ đạo của tiếng nói so với chữ viết, chữ viết “chỉ là” phương tiện kĩ thuật nhằm ghi lại tiếng nói mà thôi. Chính phủ chỉ thị rằng tất cả các viên chức nhà nước (trước hết là các giáo viên) đều phải có trách nhiệm tuân theo danh mục các chữ tượng hình*. Đây chính là tiền đề cho danh mục được tất cả mọi người chấp nhận trong tương lai không xa.

•

Gottlieb N. “Ngôn ngữ và chính trị: Cải cách chữ viết thời hậu chiến ở Nhật Bản” // Tạp chí nghiên cứu Á châu, 1994. Số 4. Trang 1179.

Mặc dù những người phản đối khẳng định rằng cải cách sẽ phá hoại tính kế thừa giữa các thế hệ, họ cũng chỉ đòi được có một điều: năm 1951 người ta đưa thêm vào danh mục 92 chữ nữa. Đấy là những chữ được dùng để ghi họ tên. Phản hồi của những người muốn được ghi tên họ của mình như các tiền nhân đã được chấp nhận.

Ước muốn làm cho tiếng mẹ đẻ trở thành tài sản chung được thể hiện cả trong văn phong các tài liệu của chính phủ. Trước đây những tài liệu này được viết bằng văn ngôn (bungotai - ngôn ngữ sách vở), bây giờ được viết bằng bạch thoại (kogotai - ngôn ngữ nói). Điển hình là hiến pháp Nhật - được viết bằng bạch thoại.

Nhưng ngay cả trong giai đoạn cải tổ mọi thứ như thế, người Nhật vẫn tiếp tục suy tư về sự độc đáo của đất nước mình. Oe Kenzaburo* hồi tưởng lại: “Những câu chữ trong bản hiến pháp tuyên bố “từ bỏ chiến tranh” mới lung linh làm sao! Thầy giáo dạy môn xã hội học của chúng tôi là người đầu tiên cổ vũ cho các tư tưởng theo tinh thần của “Nước Nhật Bản Vĩ Đại” hiện đại; nhưng lí thuyết của ông lại dựa trên quan điểm “từ bỏ chiến tranh”. Nhật Bản thua trận vì là nước lạc hậu, chưa phát triển về mặt khoa học nhà nước với những tàn dư của chế độ phong kiến, nhưng… Rồi ông đột ngột đổi hướng: nhưng đây là đất nước duy nhất tuyên bố từ bỏ chiến tranh. Lúc nào tôi cũng có cảm giác là chúng tôi đang chơi bài với quân át chủ bài được giấu kín, chỉ được đưa ra vào phút chót”*.

•

Oe Kenzaburo (tên khai sinh: Ōse Mura, sinh ngày 31/01/1935): nhà văn, nhà nhân văn Nhật Bản, đoạt giải Nobel Văn học năm 1994, tác giả của hơn 20 tiểu thuyết và nhiều tập truyện, là một trong những nhà văn lớn nhất của Nhật thế kỉ XX - ND.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Trang 21.

Tuy nhiên, tên tuổi những người anh hùng cũ cũng phải hủy bỏ. Giấy bạc thời chiến cũng bị thay vào năm 1946. Lấy gì thay thế? Hình ảnh của Ninomia Sontoku* (1787-1856), Itagaki Taishuke* (1837-1919), Iwakura Tomomi* (1825-1883), Takahashi Korekiyo* (1854-1936). Những bức tượng của Ninomya Sontoku (chú bé Kinjiro) được dựng trên sân trường khắp đất nước từ hồi tiền chiến. Takahashi Korekiyo nổi tiếng vì đã đưa nước Nhật thoát khỏi cuộc khủng hoảng tài chính đi kèm với cuộc Đại suy thoái*. Ông bị những kẻ phản loạn giết hại vào năm 1936. Iwakura Tomomi là một nhà quý tộc, một trong những trợ thủ đắc lực của hoàng đế Minh Trị và là một trong những tác giả của các cuộc cải cách được thực hiện trong thời Minh Trị. Itagaki Taishuke thì nổi tiếng vì là người khởi xướng cho phong trào đấu tranh “vì tự do và quyền con người”, cũng bắt đầu hoạt động từ thời Minh Trị. Trên các tờ giấy bạc còn có hình tòa nhà quốc hội. Tòa nhà này được xây vào năm 1936, tức là năm mà quốc hội đã biến thành một nhúm người sẵn sàng đóng dấu lên tất cả các quyết định của chính phủ. Bây giờ, tòa nhà này được giao trọng trách trở thành biểu tượng của cơ chế dân chủ của nước Nhật Bản thời hậu chiến. Hoa cúc, biểu tượng của hoàng gia, không còn xuất hiện trên giấy bạc nữa.

•

Ninomiya Sontoku (tên khai sinh Ninomiya Kinjiro): nhà nông học, nhà triết học, nhà đạo đức học và nhà kinh tế học người Nhật nổi tiếng trong thế kỉ XIX - ND.

•

Itagaki Taishuke: nhà hoạt động chính trị người Nhật và lãnh tụ của phong trào tự do và quyền con người - ND.

•

Iwakura Tomomi: chính khách Nhật Bản, đóng vai trò quan trọng trong công cuộc Minh Trị duy tân - ND.

•

Tử tước Takahashi Korekiyo (1854-1936): chính trị gia và là thủ tướng thứ 13 của Nhật Bản. Ông được biết đến như một chuyên gia tài chính trong suốt sự nghiệp chính trị của mình - ND.

•

Ý nói cuộc Đại suy thoái toàn cầu những năm 1929-1933 - ND.

Hoàng tử Shotoku Taishi là “người anh hùng dân tộc” thời tiền chiến duy nhất còn giữ được địa vị. Ngài và ngôi chùa Phật giáo có tên là Horiuji chính là những “cái neo” níu giữ nước Nhật Bản hiện đại. Núi Phú Sĩ - biểu tượng về vẻ đẹp vĩnh hằng của đất nước Nhật Bản - cũng có vai trò tương tự.

Trong nháy mắt, những biểu tượng của chế độ toàn trị trước đây đã biến thành những biểu tượng của nước Nhật dân chủ và hòa bình. Đấy là hoàng tử Shotoku Taishi và núi Phú Sĩ. Đấy là quảng trường trước cung điện hoàng gia. Đám đông quần chúng biểu tình, tụ tập trên quảng trường, đó là lí do để bây giờ người ta gọi nó là Quảng trường nhân dân. Trước đây dân chúng đến quảng trường nhằm thể hiện sự ủng hộ của mình đối với chế độ, bây giờ họ đến để phản đối. Biểu tình, tất nhiên không phải ngày nào cũng có. Thanh niên nam nữ thường tụ tập ở đây, cả trong những ngày làm việc lẫn ngày nghỉ. Đấy được coi là dấu hiệu của giải phóng, của sự đoạn tuyệt với quá khứ toàn trị. Vả lại, ở trong thành phố Tokyo tan hoang vì bom đạn họ cũng chẳng có chỗ nào mà tới nữa. Theo nghĩa này thì chẳng ai thoát được quá khứ.

MÀN 7
TÒA ÁN CỦA LỊCH SỬ VÀ TÒA ÁN CỦA NHÂN DÂN: TRỪNG PHẠT NHỮNG KẺ CÓ TỘI VÀ NHỮNG NGƯỜI VÔ TỘI

Chế độ cũ không coi các dân tộc khác - cả người Mĩ lẫn người châu Á - là những con người thực sự và đã không hề áy náy khi ra tay tàn sát họ. Nhưng ở trong nước, chế độ này lại ít khi tử hình ngay cả những kẻ thù không đội trời chung với mình. Tuân theo những quan niệm văn hóa truyền thống, chế độ cho rằng một người Nhật chết còn nguy hiểm gấp vạn lần một người Nhật bị tống vào tù. Vì hồn người chết có thể báo thù. Không nói ra, nhưng họ cho rằng hồn người ngoại quốc không thể làm được việc đó.

Ngay sau khi chiến tranh kết thúc, cửa nhà tù, nơi giam giữ những người chống đối chế độ - trước hết là cộng sản - đã được mở. Chế độ đã không khuất phục được nhiều người trong số họ. Đảng cộng sản mở rộng đội ngũ và chiếm được quyền kiểm soát các tổ chức công đoàn. Cộng sản được thả, nhưng những người khác đã thế chỗ họ. Đấy là yêu cầu của các nước đồng minh. Những tên tội phạm chiến tranh đã bị bắt giam.

Cộng sản đã lập danh sách những kẻ sẽ phải ra tòa, đấy là các chính trị gia, doanh nhân, quân nhân, các nhà tư tưởng, những kẻ sẽ bị trừng phạt vì phạm tội ác chiến tranh. Tổng cộng có 1.300 người, trong đó có hoàng đế Chiêu Hòa và hoàng hậu. Nhưng bản danh sách chính thức lại do người Mĩ lập. Tuỳ thuộc vào tội ác đã phạm, họ bị phân thành ba nhóm: A, B, C. Tội phạm thuộc nhóm A và B được xử ở những nước khác nhau, với thành phần quan tòa khác nhau và kéo dài từ năm 1945 đến mãi năm 1951 mới xong. 5.700 người Nhật bị đưa ra tòa, trong đó 894 người bị kết án tử hình, 475 người bị kết án chung thân. Các tòa án ở Hà Lan đã tuyên 236 án tử hình, Anh - 223, Úc - 153, Trung Quốc (Quốc dân đảng) - 149, Mĩ - 140, Pháp - 26, Philippines - 17*. 1.500 người Nhật bị đưa ra xét xử ở Liên Xô, đấy là theo các số liệu chính thức.

•

Rekishi Tokuhon. Bessatsu. 1989. Trang 114-121.

Nhưng tòa hình sự quốc tế Tokyo, xử các tội phạm chiến tranh nhóm A, là phiên tòa có tiếng vang mạnh mẽ nhất. Các nhân vật chóp bu của đế chế vĩ đại bắt đầu run. Họ hiểu rằng trong nước Nhật Bản hiện nay vị trí của họ chỉ có thể là: hàng ghế bị cáo.

Ngày 11 tháng 9 năm 1945, cựu Thủ tướng Tojo trông thấy mấy chiếc xe quân cảnh Mĩ đậu trước nhà liền hỏi xem họ đến để làm gì. Khi biết là họ đến bắt mình, Tojo bảo chờ một phút rồi vào phòng đóng cửa lại và bắn một viên đạn súng lục 36 li do Mĩ sản xuất vào tim. Binh lính phá cửa xông vào. Một nhà báo Mĩ đã chụp ảnh khẩu súng lục trong tay Tojo. Tojo không chết - các bác sĩ Mĩ đã dùng máu của một người lính Mĩ để tiếp cho ông ta.

Vụ tự sát bị coi là trò hề và Tojo không vì thế mà được lòng dân hơn, ông ta đã không thể kết liễu cuộc đời một cách xứng đáng. Nhà văn Takami Jun ghi vào nhật kí như sau: “Ông ta đã sống không ra gì và lại không biết chết. Ông ta đã dùng một khẩu súng lục, y như một người châu Âu. <…> Tại sao tướng Tojo không sử dụng một thanh kiếm Nhật - như Bộ trưởng Quốc phòng đã làm?”, Về chuyện tiếp máu, cứu sống được cựu Thủ tướng, nhà nghiên cứu văn hóa Pháp là Wantanabe Kazuo đã đùa một cách ác độc rằng từ nay Tojo không thể khoác lác về dòng máu trong sạch của mình nữa*. Tojo đã không thực hiện được nhiệm vụ bảo vệ tổ quốc của mình - cũng như Mạc phủ Tokugawa 80 năm về trước đã không ngăn cản được việc mở cửa Nhật Bản. Mạc chúa cuối cùng, tướng quân Tokugawa Yoshinobu, cũng bị người ta hạch tội vì đã không lấy máu của mình ra rửa nhục. Yoshinobu thậm chí không có ý làm việc đó, còn Tojo thì tự sát, nhưng bất thành.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 492.

Khi còn nằm trong quân y viện của Mĩ, Tojo có xin được chết, nhưng ông ta, một nhân vật đã từng chỉ huy hàng triệu người, nay đã không còn làm chủ được số phận của mình. Tojo cùng với bà vợ của ông ta nhận được rất nhiều thư từ với những lời lẽ đầy giận dữ. Một người còn đề nghị gửi quan tài cho tất cả các thành viên trong gia đình Tojo. Kẻ có tội vì tất cả những điều xảy ra với đất nước - vì sự khởi đầu của cuộc chiến và thất bại trong chiến tranh - đã bị phát hiện một cách nhanh chóng đến không ngờ. Tojo là người thuận tay trái. Sau này vợ ông ta giải thích rằng dùng tay trái bắn vào tim khó hơn là dùng tay phải. Vì vậy mà Tojo bắn trượt. Nhưng lúc đó không ai thèm quan tâm đến những tiểu tiết như thế. Tự sát phải là hành động đã được tính toán chu đáo - còn Tojo lại cuống quýt khi có người đến bắt. Tự sát theo kiểu samurai phải là hành động mang tính công khai, còn Tojo thì đóng cửa phòng rồi mới bóp cò…

Konoe Fumimaro, một vị cựu Thủ tướng khác, có vẻ “gặp may” hơn. Ông là hậu duệ của dòng họ Fujiwara lâu đời, có nhiều người kết hôn với các thành viên của hoàng tộc. Cũng như nhiều nhà hoạt động nhà nước bị Bộ Chỉ huy quân sự liệt vào danh sách “tội phạm chiến tranh loại A” khác, Konoe biết trước là sẽ bị bắt. Và những người này, những kẻ cách đây không lâu còn kêu gọi chiến đấu đến người Nhật cuối cùng, đã không bỏ trốn, mà còn ngoan ngoãn bước vào nhà lao. Cũng như những người bị bắt khác, Konoe bị giam ở nhà tù Sugamo trong quận Ikebukuro ở Tokyo, được xây dựng vào năm 1920. Nhiều tội phạm quan trọng bị giam ở đây. Richard Sorge và Ozaki Hotsumi bị tử hình ở đây. Bây giờ đến lượt Konoe. Ông ta tổ chức một bữa tiệc chia tay với gia đình ngay trước ngày bị bắt. Nhìn thái độ bình thản của ông, không ai nghĩ rằng ông đã thực hiện quyết định cuối cùng trong đời. Đêm 16 tháng 12; sau khi Konoe uống thuộc độc, người ta cởi chiếc áo vét ra và mặc cho ông bộ lễ phục kimono*. Từ bỏ cuộc đời, Konoe trở về với tổ tiên như một người Nhật Bản chân chính. Cuốn De Profundis của Oscar Wilde* nằm bên cạnh giường cũng không ngăn cản được chuyện đó. Người tự nguyện từ bỏ cuộc đời bao giờ cũng đúng. Vì cái chết rửa sạch mọi tội lỗi trên đời. Hàng triệu người Nhật nghĩ như thế. Trong bức thư tuyệt mệnh, Konoe viết rằng ông không thể chịu đựng được nỗi nhục nhã: ra trước tòa án của người Mĩ, ông đã cố gắng giải quyết những vấn đề Thái Bình Đương một cách hòa bình với họ…

•

Gayn M. Nhật kí Nhật Bản. Trang 59-60.

•

Oscar Wilde (1854-1900): tên đầy đủ là Oscar Fingal O’Flahertle Wills Wilde, là một nhà văn nổi tiếng người Ireland. Oscar Wilde bị kết tội đồng tính luyến ái với Lord Alfred Bruce Douglas (1870-1945), một nhà thơ và dịch giả người Anh và bị bỏ tù 2 năm. Trong tù, Oscar Wilde viết cho Alfred Douglas một bức thư dài có tên De Profundis nói về những suy nghĩ và tình cảm của mình dành cho Alfred Douglas. Alfred Douglas và Oscar Wilde là một cặp tình trai nổi tiếng của văn chương thế giới. Những bài thơ thời thanh xuân sôi nổi của Alfred Douglas được gọi là Uranian Poetry (thơ tình yêu đồng tính - một thuật ngữ của thơ thế kỉ XX) - ND.

Tòa án Tokyo bắt đầu làm việc vào ngày 3 tháng 5 năm 1946, tức là đúng một năm trước khi hiến pháp mới có hiệu lực. Tòa án, được tiến hành trong tòa nhà cũ của Bộ Quốc phòng (đã được chính phủ Nhật sửa chữa lại), kéo dài 31 tháng và kết thúc ngày 12 tháng 11 năm 1948. Tòa án xử tội phạm chiến tranh ở Đức kéo dài chưa đến một năm. Tòa án ở Tokyo xử 28 bị cáo, 11 công tố viên từ 11 nước tới (Úc, Anh, Ấn Độ, Canada, Trung Quốc, Hà Lan, New Zealand, Liên Xô, Mĩ, Philippines, Pháp). Đại diện phía Liên Xô là công tố viên S. A.Godunsky và thẩm phán I. M.Zarianov (thiếu tướng tư pháp).

Tòa án Tokyo là một phiên tòa “khác thường”. Chỉ xin nói rằng ngay lựa chọn bị cáo đã là việc khó khăn rồi. Nhật Bản không có các nhà độc tài hay những cá nhân được dân chúng say mê như là ở nước Đức phát xít. Ở Nhật Bản, lãnh đạo tập thể đã được thực hiện một cách nhất quán, vì vậy lựa chọn những tên tội phạm “điển hình” là việc không đơn giản. Thorpe, viên tướng Mĩ chịu trách nhiệm lập danh sách tội phạm chiến tranh, nói: “… Trong mười-mười lăm năm gần đây, nhiều người giữ trọng trách đã công khai ủng hộ các mục tiêu mang tính quân phiệt của Nhật, vì vậy rất khó quy trách nhiệm cho những con người cụ thể hay một nhóm có thể dễ dàng nhận dạng được. Đấy là do bản chất của xã hội Nhật Bản, một xã hội hoạt động trên cơ sở nhóm. Trong thời bình cũng đã khó xác định ai nắm quyền rồi, còn bây giờ, sau khi các tài liệu tố cáo có giá trị nhất đã bị tiêu hủy, chúng ta không chắc đã tìm được bằng chứng cụ thể cho nhiều điều khoản”*.

•

Trích theo Molodiakov. V. E. Nga và Nhật: kiếm để trên bàn cân. Moskva: ACT. Astrel; Tranzit-kniga, 2005. Trang 339.

Tuy vậy, công việc tìm kiếm những kẻ phạm tội vẫn được thực hiện và kết quả là có 28 người bị đưa lên ghế bị cáo. Tất cả đều bị gọi là “tội phạm chiến tranh” ngay từ trước khi phiên tòa bắt đầu làm việc. Có 4 cựu Thủ tướng (Tojo Kideki, Hiranuma Kiichiro, Hirota Koki và Koiso Kuniaki), 13 viên tướng, 9 nhà ngoại giao và quan chức, 2 nhà tư tưởng. Trong đó cựu Bộ trưởng Ngoại giao Shigemitsu Mamoru và cựu Tư lệnh đội quân Quan Đông Umezu Yoshijho, những người kí hiệp ước đầu hàng vô điều kiện chỉ bị quy trách nhiệm vào phút chót. Đấy là theo yêu cầu của Liên Xô. Vì người ta muốn giữ nguyên số lượng bị cáo cho nên tướng Abe Nobuyuki và tướng Misaki Jinzaburo, một người dân tộc chủ nghĩa cực đoan, đã được loại khỏi danh sách tội phạm chiến tranh. Cả hai người đều phải ngồi tù cho đến khi kết thúc phiên tòa, họ được thả mà không nhận được bản kết tội nào.

Thành phần bị cáo cũng rất đáng ngờ. Ví dụ người Mĩ không tiến hành điều tra những người thuộc đơn vị 731, tức là những kẻ “nổi tiếng” vì những thí nghiệm chết người với vũ khí vi trùng. Họ thoát vì đã chia sẻ kết quả các thí nghiệm của mình với người Mĩ. Do áp lực của phía Liên Xô mà Thủ tướng, đô đốc Yonai Mitsumasa, người được tiếng là có quan điểm tương đối ôn hòa và thân Nga, đã không phải ra trước vành móng ngựa. Không có một người nào trong lực lượng cảnh sát vũ trang, những kẻ đã từng reo rắc kinh hoàng cho nhân dân Nhật Bản, phải đứng trước vành móng ngựa vì một lí do đơn giản là tòa án Tokyo chỉ xét xử những kẻ có tội với các nước đồng minh chứ không phải những kẻ có tội đối với chính nhân dân nước mình…

Nhật Bản gây ra “cuộc chiến tranh vĩ đại” ở vùng Đông Á, nhưng lại chỉ có ba quan tòa người châu Á mà thôi. Quyền hạn của ba người này cũng đáng ngờ nốt: luật sư biện hộ tuyên bố rằng chiến tranh ở Trung Quốc chưa bao giờ được tuyên bố, Philippines là lãnh thổ ủy trị (thực chất là thuộc địa) của Mĩ, còn Ấn Độ là thuộc địa của Anh quốc. Thật khó mà bác bỏ được lí lẽ thứ hai và thứ ba: Philippines mới được độc lập vào ngày 4 tháng 7 năm 1946, còn Ấn Độ thì trở thành một nước trong Liên hiệp Anh vào ngày 15 tháng 8 năm 1947, tức là sau khi tòa đã bắt đầu làm việc. Nhưng tòa tuyên bố rằng bổ nhiệm các quan tòa là quyền của MacArthur và không chấp nhận những lí lẽ này. Hà Lan, Pháp và Anh - đại diện cho quyền lợi của những dân tộc chịu nhiều đau khổ dưới ách chiếm đóng của Nhật và đã kịp thời tuyên bố độc lập là Indonesia, Việt Nam, Malaysia, Miến Điện. Triều Tiên không có người đại diện.

Sự tham gia của Liên Xô cũng đặt ra một số câu hỏi: Nhật bị xét xử vì đã vi phạm nhiều hiệp ước quốc tế, trong khi chính Liên Xô lại vi phạm hiệp ước bất tương xâm Xô-Nhật. Gần 600 ngàn tù binh chiến tranh Nhật Bản bị giam trong các trại tập trung ở vùng Viễn Đông và Sibiri. Nhưng nhiều cáo trạng lại dựa trên cơ sở cho rằng Nhật có ý định tấn công Liên Xô. Một trò đùa nữa của lịch sử: cảnh sát Nhật Bản bắt những người chống đối chế độ (chủ yếu là cộng sản) vì họ có ý định loại bỏ hoàng đế và quyền tư hữu.

Những người phê phán phiên tòa cũng tuyên bố: người Nhật bị đem ra xét xử vì những tội ác chống lại nhân tính, nhưng có thể nói đến nhân tính nào khi mà Mĩ, sử dụng chiến lược “đốt sạch”, đã hủy diệt không thương tiếc Hiroshima và Nagasaki? Những lí lẽ như thế tất nhiên là không xóa bỏ được tội ác của quân đội Nhật, nhưng cũng làm cho người ta nghi ngờ tính chính danh của tòa án do những người chiến thắng lập ra. Vì vậy mà trách nhiệm của Nhật trong những vụ ném bom các thành phố của Trung Quốc đã không được đem ra bàn thảo. Người ta không bàn thảo cả những trường hợp các cô gái châu Á bị đem ra làm trò vui cho các binh sĩ của quân đội Thiên hoàng - lính Mĩ cũng đâu có lảng tránh nhà thổ Nhật Bản. Tuy không được báo chí nói đến, nhưng mọi người đều biết rằng đã xảy ra những vụ lạm dụng và hiếp dâm.

Khác với Nuremberg*, nơi các nước chiến thắng đều có quyền như nhau, ở Tokyo người Mĩ giữ vai trò chủ đạo. Joseph Kinah giữ vai trò công tố viên chính. Ngôn ngữ chính thức trong các phiên xét xử là tiếng Anh và tiếng Nhật. Luật sư biện hộ cũng là người Mĩ và người Nhật. Tòa làm việc theo thời khóa biểu Mĩ và nghỉ trong những ngày lễ của Mĩ. Tòa nhà được lực lượng cảnh sát vũ trang Mĩ bảo vệ. Công tác bảo vệ được tổ chức tốt, nhưng một nhân chứng đã ghi nhận được “sự chất phác” của lính Mĩ: một người lính đã lôi kẹo cao su từ trong miệng ra và nhét vào tai nghe của Tojo ngay trong lúc tòa đang làm việc. Đúng là một vụ bê bối, nhưng người ta không phát hiện được ẩn ý trong hành động của người lính, anh ta làm thế chỉ vì “buồn chán”* cho nên không bị kỉ luật gì. Nói chung và một cách tổng quát, lúc đó người Mĩ đã không giấu giếm thái độ coi “bọn Nhật lùn” cũng chỉ là dân “loại hai”.

•

Ý nói tòa án xử tội phạm Chiến tranh thế giới thứ hai ở Đức - ND.

•

Nikolaev A. N. Tokyo: tòa án của các dân tộc. Moskva: Nhà xuất bản Pháp lí. 1990. Trang 93.

Tojo đã “chịu nhiều đau khổ” suốt trong thời gian diễn ra phiên tòa. Ngay ngày đầu tiên Tojo đã bị Okawa Siumey, ngồi ghế bị cáo với tư cách là tư tưởng gia của chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản, đấm vào cái đầu cạo trọc của ông ta. Giống như người lính Mĩ, Okawa cũng không bị trừng phạt: giám định y khoa công nhận rằng ông ta không đủ năng lực trách nhiệm và không tiến hành điều tra. Người dân Nhật bình thường đã có trong tay bằng chứng quan trọng rằng các tư tưởng gia của Nhật Bản trước đây là những kẻ không hoàn toàn bình thường…

Mọi người đều biết rằng MacArthur là người đưa ra tiếng nói cuối cùng trong việc phê duyệt bản án. Kinan được chỉ thị: tìm cách xóa tan mọi nghi ngờ đối với hoàng đế. Ngày 31 tháng 12 năm 1947, khi Tojo, do quá trung thực và ngây ngô, tuyên bố rằng không một người Nhật nào, kể cả ông ta, có thể chống lại được ý chí của hoàng đế thì Kinan đã lập tức nhắc nhở những cận thần của Chiêu Hòa rằng không được đi xa đến thế: nếu không Chiêu Hòa sẽ bị công nhận là kẻ có tội. Những người trong hoàng gia đã nói cho Tojo biết và ông này đã phủ nhận tuyên bố của mình. Đây là bị cáo duy nhất “làm hại” hoàng đế của mình. Nhưng chính xã hội Nhật Bản thì đã quay lưng lại với họ. Để có thể tiến hành công việc một cách thuận lợi hơn, các luật sư biện hộ người Nhật đã tổ chức quyên tiền của chính phủ và các nhà doanh nghiệp, nhưng tất cả đều từ chối. Báo chí cũng có thái độ thù nghịch đối với các bị cáo.

Có hai quan niệm trái ngược nhau đối với số phận các bị cáo. Các luật sư biện hộ người Nhật và chính các bị cáo tìm mọi cách bảo vệ danh dự của đất nước và nhà vua mà ít để tâm tới số phận của các bị cáo. Trong khi các luật sư Mĩ lại lo lắng trước hết đến số phận của những người mà họ bảo vệ, và họ nói rằng những người ngồi trên ghế bị cáo cũng chỉ là nạn nhân của cái bộ máy nhà nước vô tình và thất đức mà thôi*.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tưởng gia. Trang 423.

Phổ Nghi - cựu hoàng của cựu Mãn Châu quốc - là một trong những nhân chứng chủ chốt. Năm 1940 ông ta đã được tàu Nhật đưa đến dự lễ kỉ niệm 2.600 năm lập quốc. Lần này, là tù nhân của Liên Xô, ông ta được hộ tống đến Nhật trên một phi cơ Liên Xô để chứng kiến giờ phút cáo chung của đế chế Nhật Bản. Cũng như trước đây, Phổ Nghi không có quyền tự do đi lại. Trước đây ông ta phải theo lệnh các quân nhân Nhật, bây giờ chỉ huy ông ta lại là các sĩ quan Liên Xô. Phổ Nghi được lôi ra từ trại tập trung ở Liên Xô, và ông ta thực thà kể lại rằng mình chỉ là tay sai của các quân nhân Nhật.

Khác với Nuremberg, các quan tòa ở Tokyo không nhất trí được với nhau. Vị quan tòa người Ấn Độ Radhabinod Pel cho rằng hành động của người Nhật là do bắt chước chủ nghĩa đế quốc phương Tây và đề nghị tuyên tất cả các bị cáo vô tội. Ông cho rằng không có người nào trong số các bị cáo có mặt tại tòa trực tiếp nhúng tay vào tội ác của quân đội Nhật Bản (năm 2005, người ta đã dựng một tấm bia vinh danh ông ta trong đền Yasukuni). Quan tòa Rolling (Hà Lan) đề nghị tuyên năm bị cáo trắng án. Zarianov (Liên Xô) không đưa ra tuyên bố đặc biệt nào, nhưng cũng không ủng hộ bất kì bản án tử hình nào. Về mặt hình thức, thì đấy là do ở Liên Xô án tử hình đã bị hủy bỏ từ năm 1947, còn thực chất là muốn gây khó khăn cho phía Mĩ và đẩy họ vào tình thế bất lợi. Mặc dù tất cả các bị cáo đều không nói một lời nào về tội lỗi của Chiêu Hòa trong việc phát động cuộc chiến, nhưng một số quan tòa cho rằng việc không buộc Chiêu Hòa phải chịu trách nhiệm là không đúng. Nhưng chính quyền chiếm đóng Mĩ lại có chính sách khác. Những người bị giam trong nhà tù Sugamo cũng đồng ý với Mĩ: họ đã khóc khi Kinan chính thức tuyên bố rằng Chiêu Hòa sẽ không bị đưa ra tòa. Shigemitsu Mamoru còn làm một bài thơ, nói rằng kẻ thù không làm gì được nhà vua vì ngài là thánh thần.

Những kẻ đứng trước vành móng ngựa lại chứng tỏ rằng họ có ý kiến thống nhất hơn là các quan tòa: tất cả đều phủ nhận tội lỗi. Tướng Matsui Iwane là ngoại lệ duy nhất. Ông ta bị kết tội không có biện pháp nhằm ngăn chặn những hành động tàn ác của quân đội Nhật ở Nam Kinh. Trong lời nói cuối cùng trước tòa, ông ta tuyên bố rằng trong thời gian diễn ra cuộc chiến tranh Nga-Nhật, người Nhật đã đối xử một cách nhân đạo với tù binh, nghĩa là phù hợp với luật bushido. Nhưng trong cuộc chiến tranh vừa kết thúc thì mọi sự đã khác, vì vậy mà ông ta muốn chết và hi vọng rằng cái chết của ông sẽ buộc các quân nhân phải sám hối*. Tại phiên tòa ở Tokyo người ta đã đưa ra những số liệu cụ thể chứng tỏ sự thay đổi thái độ đối với tù binh trong vòng mười năm qua. 7.412 trong số 21.726 tù binh Úc bị chết (34%), 7.107 trong số 21.580 tù binh Mĩ bị chết (33%), 12.433 trong số 50.016 tù binh Anh bị chết (25%). Cần phải ghi nhận rằng quốc xã tôn trọng cuộc sống của các tù binh phương Tây hơn: 2.036 trong số 93.154 tù binh Mĩ bị chết (2%), 7.310 trong số 142.319 tù binh Anh bị chết (5%)*. Nói cho đúng, lòng “nhân đạo” như thế không được thể hiện với các tù binh Liên Xô.

•

Hasegawa Sin. Tù binh chiến tranh (truyền thống và lịch sử quan hệ với tù binh chiến tranh ở Nhật). Moskva: Nhà xuất bản kinh tế, 2006. Trang 460.

•

Nikolaev A. N. Tokyo: tòa án của các dân tộc. Trang 322.

Sự “khác thường” của phiên tòa còn thể hiện ở chỗ mặc dù việc xét xử diễn ra công khai (phòng xử án có hơn 500 chỗ ngồi), nhưng tài liệu lại không được công bố hết và không nhân danh chính quyền. Tòa án Tokyo còn tỏ ra khác thường nếu xét về ấn tượng mà nó tạo ra đối với người Nhật. Một mặt, đây là lần đầu tiên dân chúng được biết những tội ác mà quân đội Nhật đã phạm ở các nước bị họ chiếm đóng. Nhưng mặt khác, các bị cáo không phải là những người Nhật duy nhất thể hiện thái độ bất bình đối với những hành động của quân đội Mĩ. Bộ máy kiểm duyệt yêu cầu dân chúng của nước cựu Nhật Bản Vĩ Đại: không được phê phán chính quyền chiếm đóng.

Tòa tuyên bảy án tử hình bằng hình thức treo cổ. Trừ Hirota, sáu người còn lại đều là các sĩ quan cao cấp của lực lượng lục quân. Như vậy nghĩa là, các nước đồng minh cho rằng các quân nhân chứ không phải chính khách là những người chịu trách nhiệm chính cho chính sách của Nhật, cần ghi nhận rằng không có đô đốc nào bị kết án tử hình. 16 người khác bị kết án chung thân, một người bị kết án 20 năm tù, còn một người bị 7 năm tù giam. Ba bị cáo được tha bổng: một người được công nhận là không đủ năng lực trách nhiệm, hai người chết trong quá trình xử án.

Trong khi chờ đợi lên giá treo cổ, Tojo tiếp tục viết nhật kí. Ông ta ngủ đẫy giấc, thường xuyên nói chuyện với một nhà sư Phật giáo, xin phép được đi dạo mỗi ngày. Sợ ông ta tự sát, cai ngục còn theo dõi ông ta kĩ lưỡng hơn những người khác. Tojo viết trong nhật kí rằng họ không hiểu tâm hồn Nhật Bản. “Chúng tôi muốn được tử hình trong danh dự, còn trong lúc chờ đợi chúng tôi chỉ muốn sống một cách mạnh khỏe”*. Một trong những bài thơ cuối cùng của ông ta có nội dung như sau:

Nếu đã như thế

Thì tôi sẽ tan ra dưới những đám rêu

Tôi sẽ đợi cho đến khi

Hoa trên đảo Yamato

Lại phảng phất mùi thơm

•

Browne C. Tojio: Lời hô muôn năm cuối cùng. Trang 200.

Tojo và các cộng sự của ông ta muốn được là người Nhật cho đến tận giây phút cuối cùng. Thường thì họ vẫn được ăn no, thức ăn lấy từ nhà ăn của quân đội Mĩ (họ nhận được nhiều năng lượng hơn là người Nhật ở bên ngoài), nhưng theo yêu cầu của họ, bữa ăn cuối cùng được nấu theo kiểu Nhật: canh bột đậu tương và cá rán.

Tojo tỏ ra dũng cảm, nhưng còn những trường hợp khác nữa. Bác sĩ E. N. Aksenov, người đã làm việc trong quân y viện chữa trị cho các tù nhân của Sugamo viết: “Tôi từ Mãn Châu tới và sống ở Nhật suốt thời gian diễn ra chiến tranh. Tất nhiên là tôi có bị bộ máy tuyên truyền Nhật Bản tác động và tôi nghĩ rằng tất cả người Nhật - ít nhất là các quân nhân - đều là các samurai thực sự, rằng khi thất bại họ sẽ tự sát theo kiểu harakiri hoặc là chia tay với cuộc đời theo kiểu nào khác nữa. Nhưng chỉ có vài người làm như thế. Đa số, không chỉ các bộ trưởng mà cả các tướng lĩnh, đã tự nguyện, không hề phản kháng, bước vào nhà tù Sugamo. Họ nhận hết, đêm nào cũng khóc. Tôi thật sự kinh hoàng!”*. Như vẫn thế, bác sĩ thường biết nhiều hơn những người làm nghề khác. Giới tinh hoa Nhật Bản đã không đáp ứng được tất cả những lí tưởng mà họ tuyên truyền.

•

Molodiakov V. Thời đại tranh đấu. Shiratori Toshio (1887-1949): nhà ngoại giao, chính khách, tư tường gia. Trang 459.

Năm người chết trong ngục, không có ai trong số những người còn sống phải ngồi tù hết thời hạn. Shigemitsu Mamoru được thả vào năm 1950 và trở lại với đời sống chính trị - không thể tưởng tượng được chuyện như thế ở nước Đức thời hậu chiến. Ông ta trở thành Bộ trưởng Ngoại giao vào năm 1954.

Phiên tòa kết thúc sau khi Churchill có bài phát biểu mở màn cho “cuộc chiến tranh lạnh”. Phiên tòa kết thúc sau khi chính phủ Quốc Dân đảng - có đại diện tham dự phiên tòa - đã tháo chạy ra Đài Loan, tính chính danh của họ vì thế mà cũng bị đặt thành vấn đề. Người ta không còn thì giờ nghĩ đến cuộc chiến vừa qua nữa, Mĩ quan tâm không chỉ đến việc trừng phạt những kẻ có tội mà còn lo biến Nhật thành đồng minh trong cuộc chiến tương lai, tuy lúc đó mới chỉ là “chiến tranh lạnh”. Cuộc chiến tranh thực sự sắp sửa bùng nổ, đến cuối phiên tòa thì không còn ai nghi ngờ nữa. Kể cả Tojo, trong di chúc chính trị của mình, ông ta đề nghị Mĩ bảo vệ Nhật khỏi chủ nghĩa cộng sản. Trước khi chết ông ta còn hô “Banzai!” hoàng đế của mình. Đấy là ngày 23 tháng 12 năm 1948.

MacArthur hạ lệnh không cho thân nhân nhận xác những người bị treo cổ. Nhưng nhân viên lò thiêu đã giữ lại được một ít tro. Năm 1960, hài cốt của họ được chôn vào một nấm mồ chung, bia mộ có khắc hàng chữ: Bảy người tử đạo.

Sau khi phiên tòa kết thúc, Chiêu Hòa mời Kinan, công tố viên chính, đến ăn trưa. Có vẻ như hoàng đế đã hài lòng với cách thức làm việc của ông ta. Vấn đề trách nhiệm của ngài đã được giải quyết xong. Ban lãnh đạo Nhật Bản không hề thương xót không chỉ kẻ thù mà còn cả dân mình nữa. Nhưng những người này đã bị các tòa án quốc tế truy tố vì những tội ác chống lại nhân dân các dân tộc khác. Không ai truy tố họ vì những tội ác chống lại chính nhân dân Nhật Bản. Khác với bọn quốc xã, những kẻ - do sự trùng hợp của những hoàn cảnh nhất định - đã phải đứng trước vành móng ngựa của các tòa án Đức, bây giờ những nhà lãnh đạo chính trị Nhật Bản có thể cảm thấy an toàn rồi. Họ đã đưa người Nhật đi đánh nhau, nghĩa là đưa họ đến chỗ chết. Nhưng vụ diệt chủng chống lại chính nhân dân nước mình đã không bị coi là tội ác.

Ngay sau khi bảy án tử hình được thực hiện, việc truy cứu những tội phạm còn lại cũng chấm dứt, các tù nhân của Sugamo cũng bắt đầu được thả. Bây giờ nhiệm vụ của họ không phải là chiến đấu với Mĩ mà là chiến đấu với cộng sản. Họ lần lượt công bố hồi kí, những người còn ở trong tù thì được xem những nghệ sĩ tài năng nhất của Nhật Bản biểu diễn. Số người tỏ ra thông cảm với “số phận khó khăn” của các tội phạm ngày càng đông thêm.

Người dân Nhật bình thường còn cảm thấy hậu quả của chiến tranh trong một thời gian dài nữa. Đặc biệt là những người bị Liên Xô bắt làm tù binh. Điều 9 trong Tuyên bố Posdam nói rằng quân nhân Nhật Bản phải được trở về Nhật ngay sau khi giải giáp. Nhưng Stalin lại có quyết định khác. Có ý kiến cho rằng đấy là ông ta “báo thù” việc Mĩ không cho quân đội Liên Xô chiếm đóng vùng Bắc Hokkaido. Stalin đã viết thư cho Tổng thống G. Truman về ước muốn đưa quân đổ bộ xuống vùng bắc hòn đảo với những từ ngữ đơn giản và thiếu tự trọng như sau: “Như mọi người đều biết, trong những năm 1919-1921 người Nhật đã chiếm đóng cả vùng Viễn Đông Liên Xô. Dư luận xã hội Nga sẽ thực sự bất bình nếu như quân đội Nga không chiếm đóng một khu vực nào đó trong lãnh thổ Nhật Bản”. Nhưng Mĩ quyết định tự chiếm đóng Nhật Bản, không chấp nhận chia cắt Nhật Bản theo mô hình Đức. Sau khi bị từ chối, Stalin quyết định chơi con bài tù binh Nhật Bản và đưa họ đến những trại lao động khổ sai ở Sibiri và Viễn Đông*. Bằng cách viện dẫn cái “dư luận xã hội” không hề có ở Liên Xô, Stalin đã quyết định số phận của 600 ngàn tù binh và thường dân Nhật Bản như thế đấy.

•

Katasonova E. L. Tù binh Nhật ở Liên Xô. Moskva: Viện phương đông học Viện hàn lâm khoa học Nga, 2003. Trang 33-39.

Kết quả là giai đoạn cuối cùng trong cuộc chiến tranh Xô-Nhật có phần giống như những cuộc đột kích của người Tatar nhằm bắt nô lệ. Sau quyết định về việc ngừng chiến được công bố vào ngày 17 tháng 8, phần lớn quân đội Nhật ở Mãn Châu đã tự nguyện đầu hàng: họ tin rằng Liên Xô sẽ thực hiện những điều khoản của Tuyên bố Posdam mà Liên Xô đã kí cách đó mấy ngày, cần phải ghi nhận rằng Liên Xô đối xử với người Nhật ở Mãn Châu và Triều Tiên cũng chẳng khác gì cách họ đối xử với chính những người đồng bào của mình ở hai nước này: phần lớn dân di cư người Nga bị đưa thẳng vào trại giam. Đối với họ, chế độ của Phổ Nghi hóa ra lại nhân đạo hơn chế độ của Stalin.

Vì quyết định đưa tù binh Nhật sang Liên Xô chỉ được thông qua vào phút chót cho nên điều kiện ăn ở của họ đã không được đảm bảo. Rất nhiều người chết ngay trong mùa đông đầu tiên. Thường thì các tù binh được chính các vị chỉ huy cũ cai quản - giống như người Mĩ ở Nhật, lãnh đạo Liên Xô cho rằng ban chỉ huy cũ dễ bảo đảm trật tự hơn. Ban đầu gia đình các tù binh không nhận được bất cứ tin tức gì. Hàng ngàn người bị đói, bị bệnh và chết. Họ chết chủ yếu là do suy dinh dưỡng (48,2%)*. Trong khi đó việc hồi hương người Nhật từ những vùng lãnh thổ do Mĩ, Anh và Trung Quốc cai quản được thực hiện một cách nhanh chóng.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 68.

Ở Nhật bắt đầu hình thành phong trào xã hội đòi đưa tù binh chiến tranh trở về. Lúc đó nước Nhật đã bị tước mất chủ quyền, tất cả các cuộc đàm phán với Liên Xô đều do đại diện của chính quyền chiếm đóng thực hiện. MacArhtur lại trở thành người bảo vệ quyền lợi của nhân dân Nhật Bản. Có lúc cả những người đã chết trên chiến trường và những người mất tích ở những nơi khác cũng được đưa vào danh sách tù binh bị Liên Xô giam giữ. Việc chính quyền Liên Xô không chịu cung cấp đấy đủ danh tính những người còn sống và những người đã chết cũng là điều kiện tuyệt vời cho việc lèo lái dư luận xã hội.

Tù binh Nhật Bản không chỉ làm việc và chết mà còn bị cải tạo về mặt tư tưởng nữa. Họ đọc báo Nihon Shimbun, một tờ báo dành riêng cho tù binh Nhật với lượng phát hành là 200 ngàn bản, và viết thư cảm ơn Stalin dưới tầm kiểm soát của những khẩu súng máy sẵn sàng nhả đạn bất cứ lúc nào. Hoàn toàn cách li với hiện thực và trong tâm trạng say sưa chiến thắng, các nhà lãnh đão Liên Xô tin tưởng rằng sau khi trở về Nhật, phần lớn tù binh sẽ đứng vào hàng ngũ cộng sản. Dĩ nhiên là có những trường hợp như thế, nhưng đấy dĩ nhiên không phải là hiện tượng mang tính quần chúng. Với những điều kiện sống như thế của các tù binh, thật khó tưởng tượng nổi một kế hoạch không tưởng hơn - ngay những người cộng sản Nhật Bản, vốn chịu ảnh hưởng mạnh của Moskva cũng phải nói với chính phủ Liên Xô rằng không có tin tức về các tù binh Nhật làm cho công tác của Đảng Cộng sản Nhật ở ngay chính nước Nhật trở nên khó khăn hơn*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 67.

Việc hồi hương tù binh chỉ được bắt đầu vào cuối năm 1946. Các tù binh khỏe mạnh nằm trong số những người được hồi hương đầu tiên. Liên Xô không quan tâm tới việc cứu những người yếu mà quan tâm tới cảm tưởng mà những người bị gọi là suy dinh dưỡng tạo ra trước dư luận xã hội. Điều kiện sống trong các trại tù binh vì thế mà có được cải thiện.

Cùng với việc hồi hương, phía Liên Xô bắt đầu xét xử những người mà họ coi là tội phạm chiến tranh. Đấy là những tòa án binh (xét xử bí mật với những “tam nhân” khét tiếng) và tất cả những hậu quả của nó (không có cơ sở kết tội, không có luật sư bào chữa, thậm chí không có cả phiên dịch).

Mặc cho sự trì hoãn của Liên Xô, đấy là do người ta muốn dùng tù binh Nhật để khôi phục đất nước đã bị Đức (chứ không phải Nhật!) tàn phá, tù binh Nhật cũng dần dần được hồi hương. Nhưng niềm vui của họ đã không được trọn vẹn. Đời sống ở Nhật còn khó khăn, chính phủ không giúp đỡ, thái độ đối với tù binh cũng không nhất quán - không phải ai cũng biết và cũng nhớ rằng những người lính và những người sĩ quan này bị bắt sau khi chiến tranh đã kết thúc rồi. Ngoài ra, nhiều người còn coi họ là “gián điệp của cộng sản”. Sau khi trở về, những con người mệt mỏi và suy nhược đó còn bị các quân nhân Mĩ thẩm vấn nữa. Đấy là người ta muốn tìm hiểu xu hướng chính trị của họ và tin tức về những cơ sở công nghiệp quốc phòng của Liên Xô. Bộ máy tuyên truyền của Liên Xô lại được dịp nói rằng chính phủ Nhật không quan tâm đến công dân của mình.

Nói chung và một cách tổng quát, việc hồi hương tù binh và thường dân Nhật Bản kết thúc vào cuối năm 1951. Nhưng những người bị tòa án Liên Xô kết án vì tội ác chiến tranh thì mãi đến năm 1956 mới được trở về. Cần phải nói thêm rằng những người Triều Tiên, bị chính phủ Nhật đưa đến làm việc trong các khu mỏ ở Sakhalin, đã không được Liên Xô cho về.

Đối với nhiều người Nhật, tướng MacArhtur chính là biểu tượng của “công lí” thời hậu chiến. Nhưng rồi chẳng bao lâu sau chính ông ta cũng bị trừng phạt. Ngày 11 tháng 4 năm 1951 cả nước Nhật bàng hoàng vì tin Tổng thống Truman sa thải MacArthur, không để ông này chỉ huy lực lượng chiếm đóng nữa. Sa thải vì bất tuân thượng lệnh. Tin tưởng rằng mình không làm gì sai, MacArthur bắt đầu cổ động cho đường lối cứng rắn hơn đối với nước Trung Hoa cộng sản, nước này lúc đó đã đánh nhau với Mĩ trên bán đảo Triều Tiên. Viên tướng không loại trừ khả năng sử dụng vũ khí nguyên tử. Trong thông điệp được truyền trên sóng phát thanh, Truman nói rằng ông sa thải MacArthur để tránh cuộc Chiến tranh thế giới thứ ba. Người Nhật đã quen với MacArthur, dường như số phận của ông đã gắn bó vĩnh viễn với đất nước này. Nhưng hóa ra ông không phải là một vị tướng quân (shogun) toàn trí toàn năng mà chỉ là một công chức nhà nước bình thường, trên ông còn những cấp to nữa. Báo chí Nhật Bản viết rằng MacArthur đã dạy người Nhật tinh thần dân chủ và lòng yêu chuộng hòa bình. Người ta đã nói đến việc nhập quốc tịch cho MacArthur, người ta còn nói sẽ vinh danh ông bằng một bức tượng thật lớn.

MacArthur ra đi vào ngày 16 tháng 4, thật chẳng khác gì một cuộc chạy trốn. Hồi đầu cuộc chiến ông đã từng chạy trốn người Nhật khi họ tấn công Philippines. Bây giờ ông lại “chạy trốn” người Nhật, theo lệnh của lãnh đạo của mình. Tuy nhiên Chiêu Hòa vẫn đến thăm ông lần cuối, mặc dù các cận thần của ngài nói rằng bây giờ MacArthur phải vào hoàng cung. Cuộc gặp lần này, cũng như mười cuộc gặp trước, đã diễn ra trên lãnh thổ do Mĩ kiểm soát. Nhưng lần này viên tướng đã hạ cố tiễn Chiêu Hòa ra tận ô tô của ngài.

Người Nhật tiễn MacArthur như tiễn một người anh hùng. Học sinh được nghỉ, 200 ngàn người Nhật đứng hai bên đường phố để vẫy tay tạm biệt ông lần cuối. Họ cầm không chỉ những lá cờ Mĩ mà cả cờ Nhật mà trước đây mấy năm chính viên tướng này đã cấm sử dụng. Nội các Yoshida và các đại biểu quốc hội đã có mặt tại sân bay Haneda. Tờ Mainichi nghẹn ngào vì xúc động: “Ôi, tướng MacArthur - vị tướng đã cứu nước Nhật khỏi hỗn loạn và đói khát! Từ trên cửa sổ máy bay ngài có nhìn thấy những cánh đồng lúa rập rờn theo chiều gió? Năm nay sẽ được mùa. Đây là thành quả công lao của ngài trong suốt 5 năm và 8 tháng, đây cũng là biểu tượng của lòng biết ơn của nhân dân Nhật Bản”*.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 549-550.

Sau khi về đến Washington, MacArthur tường trình trước thượng viện và hạ viện về những việc mà ông đã làm. Xuất phát từ những động cơ tốt đẹp nhất của mình, ông nói rằng có được sự phát triển rất thành công trong thời hậu chiến ở Nhật là do người Nhật rất dễ tiếp thu, mà dễ tiếp thu là vì họ vẫn là những đứa trẻ. Nếu hiện nay người Anglosaxon đã 45 tuổi thì người Nhật mới có 12.

Trước đây hoàng đế Chiêu Hòa cũng có thói quen xưng cha và gọi dân chúng là con. Không có ai bất bình cả. Nhưng vị tướng quân người Mĩ thì không được phép nói như thế. Dư luận xã hội Nhật xôn xao - bây giờ mọi người mới hiểu rằng viên tướng này coi khinh người Nhật đến mức nào. Kế hoạch dựng tượng ông đã không bao giờ được thực hiện nữa. Trong nhiều người Nhật, tình yêu đã nhanh chóng chuyển thành thù hận. MacArthur đã bị trừng phạt, khẩu hiệu của cánh tả “Go Home, Yankee” có thêm nhiều người ủng hộ hơn.

MÀN 8
XÓA SỔ LỊCH SỬ BẰNG DÂN TỘC HỌC:
KINH NGHIỆM MỚI VỀ VIỆC XÂY DỰNG DÂN TỘC NHẬT BẢN

Ngay sau khi chiến tranh kết thúc, chính phủ lập tức kêu gọi dân chúng sám hối. Nhưng sám hối cái gì? Đánh giá tình hình chung, phải nói rằng đấy không phải là sự “sám hối” của người Đức. “Sám hối” của Nhật khác hẳn: họ không hỏi ai có lỗi trong việc gây chiến mà hỏi ai có lỗi trong việc thua trận, đã mang đến cho nhân dân Nhật Bản biết bao đau khổ. Sám hối trước những nạn nhân của các dân tộc khác, những người đã chết trong thời gian chiến tranh dưới bàn tay của người Nhật, còn ít hơn. Bức tường chia tách “mình” với “người”, chia tách những đau khổ của mình với những đau khổ của người khác, được các tư tưởng gia chuyên nói về sự độc đáo của Nhật dựng lên, đã không bị phá hủy hoàn toàn. Người Nhật hiện ra như là nạn nhân của chiến tranh nói chung chứ không phải là nạn nhân của chính cuộc chiến mà họ khơi mào nhằm chống lại nhân dân các nước khác. Những nỗi khổ đau mà chính người Nhật phải chịu là nguyên nhân chủ yếu làm họ không còn muốn chiến tranh nữa. Ngày 25 tháng 6 năm 1951, trên đất nước Triều Tiên đầy đau khổ bùng phát một cuộc chiến tranh mới. Người Mĩ bí mật đề nghị Thủ tướng Yoshida thành lập quân đội với quân số khoảng 300 đến 350 ngàn người, rõ ràng là họ muốn Nhật giúp đỡ. Thành lập quân đội là trái với hiến pháp do chính người Mĩ viết, nhưng nỗi sợ cuộc xâm lăng của cộng sản đã làm lệch cán cân. Nhưng giới tinh hoa chính trị Nhật Bản đã rút ra từ Chiến tranh thế giới thứ hai những bài học cần thiết. Đất nước vừa ra khỏi cú sốc của chiến tranh, không ai còn muốn đánh nhau nữa. Khi Bộ trưởng Ngoại giao Mĩ John Dulles* đến Tokyo, đòi phải tái quân sự hóa, thì Thủ tướng Yoshida đã cho người đến gặp các lãnh tụ đảng xã hội thúc giục họ tổ chức những cuộc biểu tình phản chiến. Nhật Bản sẵn sàng thực hiện các đơn hàng phục vụ cho chiến tranh, nhưng tham chiến thì họ không muốn.

•

John Foster Dulles (1888-1959): Bộ trưởng Ngoại giao Mĩ dưới thời tổng thống Dwight D. Eisenhower từ năm 1953 đến 1959. Ông là một trong những nhân vật nổi bật trong thời Chiến tranh lạnh, người ủng hộ tích cực cho thái độ cứng rắn chống chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới, ủng hộ cho cuộc chiến tranh của Pháp chống lại lực lượng Việt Minh ở Đông Dương - ND.

Trong thời gian diễn ra chiến tranh Triều Tiên, học trò Nhật Bản rỉ tai nhau rằng anh nào học kém sẽ bị đưa ra mặt trận. Thêm một cách khuyến khích nhằm giúp học trò chăm chỉ hơn*. Chỉ mới mấy năm trước, những người đồng trang lứa với họ đã ước mơ được ra mặt trận, tân binh được tiễn đưa rất long trọng. Chỉ vài năm sau, chiến tranh đã không những không làm người ta phấn chấn mà còn làm người ta sợ. Nhưng điều đó cũng không gây trở ngại cho việc người Mĩ đặt các căn cứ quân sự trên đất nước Nhật Bản, và sử dụng những căn cứ này trong hai cuộc chiến: chiến tranh Triều Tiên và chiến tranh Việt Nam.

•

Kenzaburo Oe. Viết cho người đương thời. Trang 32-33.

Nhật không muốn đánh nhau. Nhưng nước này cũng không muốn quên. Điều đó được thể hiện ngay sau khi kiểm duyệt trở nên lỏng lẻo hơn. Theo tín ngưỡng truyền thống của Thần đạo thì cái chết rửa sạch tội lỗi của người quá cố. Người chết không thể có lỗi trong bất cứ chuyện gì. Tuyển tập thư từ của các sinh viên Nhật Bản hi sinh ở chiến trường, mang tên Xin hãy nghe! Những tiếng nói của biển cả, được rất nhiều người ưa chuộng. Cái chết của họ cũng thực như những bức thư này. Những chàng trai trẻ đầy tài năng như thế đã chết rồi. Đấy là sự thật. Nhưng người ta đã giết họ, cũng như họ đã giết người cũng là thật nốt. Nhưng sự thật này đã không được nói tới. Nhờ sự bao che của người Mĩ, người Nhật bắt đầu không gọi cuộc chiến tranh mà họ bị thua là Chiến tranh ở vùng Đông Á vĩ đại nữa, mà gọi là cuộc Chiến tranh Thái Bình Dương (Pacific War). Thế là nhiều nước và nhiều dân tộc, khốn khổ vì sự xâm lược của Nhật, bị đẩy ra ngoài sự chú ý của dư luận xã hội.

Việc chiếm đóng Nhật Bản chính thức kết thúc vào tháng 4 năm 1952. Nhưng sau đó, trên lãnh thổ nước này vẫn còn trên một chục căn cứ quân sự và hơn 100 ngàn binh sĩ Mĩ.

Tuy nhiên, bây giờ người Nhật có thể thở một cách tự do hơn. Tuyển tập thư từ và thơ phú của những người bị tử hình vì “tội ác chống lại nhân loại” lần lượt được xuất bản. Tuyển tập đầy đủ nhất, có tên Những bản di chúc của thế kỉ, được xuất bản vào năm 1953. Trong tuyển tập này, tất cả 692 người bị tử hình đều được lên tiếng. Di ngôn của Tojo cũng được đưa vào tuyển tập. Ông ta không công nhận có tội đối với nhân dân các dân tộc khác, ông tạ chỉ xin lỗi nhân dân Nhật Bản và hoàng đế của họ vì đã để Nhật thua mà thôi. Tojo lên án Mĩ và Anh vì hai nước này đã để cho người ta biến Mãn Châu thành thành trì của chủ nghĩa cộng sản và chia cắt nước Triều Tiên. Đấy sẽ là những vấn đề của tương lai. Khi xuất bản tuyển tập này, cuộc chiến tranh Triều Tiên đã trở thành hiện thực nhãn tiền… Lên án Mĩ ném bom nguyên tử, nhưng đồng thời Tojo cũng đề nghị Mĩ bảo vệ Nhật Bản khỏi cái họa của chủ nghĩa cộng sản.

Trên từng trang giấy của tuyển tập này, những kẻ đã bị kết án tử hình lại được nói chuyện với nhân dân Nhật Bản bằng chính tiếng nói của con người. Trong mắt người dân Nhật, họ đã biến từ những tên tội phạm thành những người bình thường - mỗi người có một số phận riêng. Họ đã trở thành những nạn nhân của cuộc chiến. Người Nhật có thói quen coi cuộc đời là có số, như là số phận phải vậy. Mọi chuyện tự nó diễn ra như thế, chẳng ai có lỗi gì cả… Cái chết đã rửa sạch mọi tội lỗi… Sau khi chết linh hồn sẽ trở về với tổ tiên… Người sống phải cúng giỗ người chết… Trước đây đã là như thế. Và bây giờ cũng sẽ như thế. Chiêu Hòa tuyên bố rằng mình không phải là thần thánh. Những sĩ quan và binh sĩ bị tử hình lại biến thành thần linh. Những người làm tuyển tập đã ghi rõ ai bị tử hình ở đâu, nhưng lại không nói họ bị tội gì. Những bộ phim được sản xuất trong năm 1950 đã gọi Tojo là “kẻ cướp”, năm 1952 ông ta biến thành “Tojo tội nghiệp”, năm 1954 ông ta đã thành “người anh hùng Tojo” rồi.

Bộ phim Rashotnon của Akira Kurosawa, được đưa ra công chiếu vào năm 1950, đã làm cho tên tuổi ông trở nên nổi tiếng toàn thế giới. Các nhân vật của ông ta, những chứng nhân của tội ác, lại có những cách nghĩ khác nhau về những chuyện đã xảy ra. Người châu Âu coi bộ phim này là một câu chuyện ngụ ngôn về bản chất của hiện sinh, nhưng đối với người Nhật, nó lại có ẩn ý chính trị: người thắng và kẻ thua, quan tòa và bị cáo, tội nhân và nạn nhân nhìn thế giới một cách khác nhau, họ kể lại lịch sử theo những cách khác nhau, không có chân lí nào là tuyệt đối cả - chỉ có những cách trình bày khác nhau mà thôi. Đây là sự bất đồng ý kiến mới, nó đang lên tiếng thách thức. Một sự bất đồng mà nước Nhật Bản tiền chiến đã không thể chịu đựng nổi - nước này đã tiến hành việc thủ tiêu bất đồng một cách nhất quán và rất bài bản.

Người Nhật không muốn đánh nhau nữa, nhưng họ cũng không chịu nhận là mình có một phần tội lỗi. Hệ tư tưởng chính thức hết lời ca ngợi người Nhật vì họ là hình mẫu của lòng trung thành có một không hai. Như vậy nghĩa là, nhân dân Nhật Bản là những người chỉ biết tuân theo lệnh trên, không ở đâu có những người như thế, họ không nhận thức được rằng mình chính là tác nhân, là người làm nên lịch sử. Nhân dân Nhật Bản chỉ là người thi hành mệnh lệnh, là đối tượng mà thôi. Vì vậy mà họ không có tội. Người Nhật nói: người ta đã lừa chúng tôi. Không phải chúng tôi đã bị lừa, mà người ta đã lừa chúng tôi. Tiếng nói của những người cho rằng người Nhật có trách nhiệm, rằng vì thiếu văn hóa và “ngu dốt” cho nên đã để cho người ta lừa, chẳng được mấy người lắng nghe.

Dư luận chung cho rằng đất nước đã thua vì giới quân nhân không biết chỉ huy, bọn họ đã phản bội những lí tưởng của thời Minh Trị và Đại Chính. Nhưng trước hết đấy là sự lạc hậu về mặt khoa học và kĩ thuật. Rõ ràng nhất là những quả bom nguyên tử của Mĩ, chúng đã đặt dấu chấm hết to tướng. Các nhà báo và những nhà phân tích thì nhấn mạnh rằng Nhật đã tiến hành cuộc chiến bằng những biện pháp “thiếu khoa học”. Suy nghĩ về tương lai của đất nước, tờ Kyoryoku Shimbun viết rằng trước chiến tranh Nhật lạc hậu hơn Mĩ 20 năm. Bây giờ khoảng cách đã là từ 30 đến 50 năm, vì vậy người Nhật phải làm bằng 3 đến 5 người Mĩ. Tác giả vẫn không quên nói rằng Nhật Bản, với hệ thống chính trị có một không hai và lịch sử ba ngàn năm, có đầy đủ năng lực trí tuệ, lòng trung thành và đạo đức cần thiết. Phải mãi mãi là người Nhật, nghĩa là tiếp thu những mặt tốt của phương Tây, nhưng không được bắt chước, như đã từng diễn ra trong quá khứ. Lúc đó người Nhật sẽ vượt Mĩ về mặt văn hóa và có thể dạy cho nước Anh nhiều điều*. Ban đầu tinh thần lạc quan như thế còn tương đối hiếm. Nhưng tương lai lại thuộc về nó. Nếu luận điểm về lòng trung thành ngày càng mất dần giá trị thì chủ nghĩa yêu nước lại gia tăng sức mạnh và luận điểm cho rằng Nhật Bản có một nền văn hóa đặc thù lại phát triển rất nhanh.

•

Dower J. W. Nhật Bản trong việc ngóc đầu dậy của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trang 549-550.

Trong khi đó, những người chiến đấu tích cực cho nền văn hóa Nhật Bản vẫn sử dụng rất nhiều ngôn từ cũ. Trong đó có hai từ “xây dựng” và “văn hóa”. Khẩu hiệu “Đất nước mặt trời mọc, nền văn hóa cao” đã biến thành “Xây dựng nhà nước văn hóa”, vấn đề là, “văn hóa” được hiểu như thế nào.

Một mặt, văn hóa không tách rời khỏi lịch sử. Nhưng mặt khác, kinh nghiệm của mấy chục năm gần đây chứng tỏ rằng viện dẫn lịch sử có thể nguy hiểm đến mức nào. Người Nhật vẫn muốn cảm thấy mình là người Nhật như trước. Nhưng làm thế nào buộc được mình tin rằng mình chính là người Nhật?

Thái độ hoài nghi đối với lịch sử gần đây đã tạo ra những thay đổi mang tính quyết định trong hàng ngũ những nhà sử học chuyên nghiệp. Các nhà sử học theo trường phái mác-xít giữ vai trò đầu tàu trong giai đoạn hậu chiến. Nhưng họ cũng “mắc” những căn bệnh hệt như các nhà sử học thời tiền chiến vậy. Trước hết là bệnh coi lí thuyết quan trọng hơn sự kiện, coi thường vai trò của cá nhân, coi thường khía cạnh tâm lí, coi thường tính đặc thù khu vực của tiến trình lịch sử. Kết quả là, lịch sử Nhật Bản, theo cách viết của những khoa học gia “tả khuynh” này - trừ tên tuổi và ngày tháng - cũng chẳng khác gì lịch sử của bất kì nhà nước nào khác. Như vậy nghĩa là, lịch sử không còn thực hiện sứ mệnh “tải đạo” nữa - tức là tải cái đạo về tính đặc thù có một không hai của Nhật Bản.

Nhưng các nhà khảo cổ học đã kịp thời có mặt. Việc phát hiện ra nơi cư trú đầu tiên của người thời kì đồ đá cũ ở Iwajuku* (tỉnh Gunma) vào năm 1949 là sự kiện mang tính biểu tượng. Phát hiện này đã gây được tiếng vang khá lớn. Trước đây người ta cho rằng trên lãnh thổ Nhật Bản không có người thuộc thời đồ đá cũ. Trong thời đồ đá cũ không tồn tại những khái niệm như sắc tộc, biên giới, đất nước. Các nền văn hóa thời đồ đá cũ không khác nhau bao nhiêu, người thời đồ đá cũ là những tổ tiên rất xa của con người hiện đại, chứ không phải là đại diện của dân tộc này hay dân tộc kia. Nhưng đa số các nhà khảo cổ học Nhật Bản lại cố tình tránh, không dùng từ đồ đá cũ, mà dùng từ “giai đoạn Iwajuku”, còn người Nhật “bình thường” thì cho rằng những người thời đó chính là tổ tiên của mình.

•

Những chứng tích của con người thời kì đồ đá cũ 100.000 năm về trước được tìm thấy ở Iwajuku, tỉnh Gunma vào đầu năm 1949 và hiện có một bảo tàng tại tỉnh này - ND.

Các nhà tư tưởng toàn trị không dùng khảo cổ học làm phương tiện nhằm tự xác định tính đặc thù dân tộc của mình. Họ đã đi tìm phương tiện đó trong các di tích của quá khứ xa xôi và đã tìm được nó trong các huyền thoại của Thần đạo. Nhưng những huyền thoại này nay đã mất giá trị. Trong khi đó nhu cầu sở hữu quá khứ thì vẫn còn. Trong nhận thức xã hội, khảo cổ học đã thế chỗ cho huyền thoại. Quay sang với khảo cổ học chỉ là quay lại với quá khứ xa xưa, quay lại với truyền thống theo cách mới mà thôi. Khảo cổ học là khoa học, còn người Nhật thì lại đang hi vọng dùng khoa học làm bệ đỡ cho ước vọng đuổi kịp phương Tây của mình. Cùng với việc quảng bá ý nghĩa của “giai đoạn Iwajuku”, người ta còn tiến hành quảng bá những giai đoạn “tiền chữ viết” khác trong lịch sử quần đảo Nhật Bản như Jomon* (đồ đá mới) và Yayoi* (thời kì đồ sắt và đồ đồng). Báo chí bắt đầu dành những cột đầu tiên cho các hiện vật khai quật được. Tư tưởng cho rằng trong những thời kì đó quần đảo này đã có “người Nhật Bản” định cư đã ăn sâu bén rễ vào nhận thức xã hội, mặc dù dĩ nhiên là lúc đó chưa thể có bất kì dân tộc nào.

•

Thời kì Jomon hay còn gọi là thời kì đồ đá mới ở Nhật Bản, là thời tiền sử ở Nhật Bản, từ khoảng năm 14.000 TCN đến năm 400 TCN. Từ “Jomon” trong tiếng Nhật có nghĩa là “đánh dấu bằng dây thừng” chỉ những họa tiết trên các bình bằng đất sét và những hình ảnh sử dụng các que gỗ được cột dây thừng xung quanh - ND.

•

Thời kì Yayoi kéo dài trong lịch sử Nhật Bản từ khoảng năm 300 TCN đến năm 250. Thời kì Yayoi được đặt theo tên một vùng của Tokyo nơi các nhà khảo cổ tìm ra những di chỉ thuộc thời đại này. Theo khảo cổ học, thời kì Yayoi được đánh dấu bởi việc bắt đầu trồng lúa nước trên đồng ruộng và một phong cách đồ gốm mới. Nối tiếp thời kì Jomon, văn hóa Yayoi phát triển ở miền nam Kyushu và miền bắc Honshu - ND.

Khảo cổ học hóa ra lại là một phương tiện tự xác định bản sắc cực kì lợi hại: vì chúng ta không biết những con người cụ thể thời đó cho nên cũng không thể dùng nguyên tắc đức hạnh để đánh giá họ. Tên của vị hoàng đế đầu tiên thường được người ta liên tưởng với thời kì quân phiệt, có thể có những thái độ khác nhau với tất cả các nhân vật lịch sử. Thế chỗ cho họ là những tổ tiên vô danh của nhân dân Nhật Bản, những tổ tiên mà vì không biết những hoạt động cụ thể của họ, ta có thể có thái độ “thân thiện” và “như người trong nhà” đối với họ. Theo sau các nhà khoa học nghiêm túc là những chuyên gia ít nghiêm túc hơn, thậm chí cả những “chuyên gia xôi thịt” nữa. Đấy là những kẻ, trái ngược hẳn với tư duy khoa học, đã cố tình biến thời đại đồ đá cũ thành giai đoạn cổ đại nhất thế giới. Những kiến thức như thế đi cả vào sách giáo khoa (năm 2000 người ta còn phát hiện ra rằng một nhà “khảo cổ” tên là Shinichi Fujimura đã có hành động bịp bợm bằng cách đẩy thời kì đồ đá cũ vào những giai đoạn cách chúng ta đến 600 ngàn năm)*.

•

Mesheriakov A. N. “Siêu nhiệm vụ của khoa khảo cổ học Nhật Bản”. Moskva, 1999. Các vấn đề triết học. Số 6. Trang 139-144.

Các nhà dân tộc học cũng kịp thời góp tay trợ giúp. Khác với nước Đức quốc xã, trước và trong Chiến tranh thế giới thứ hai, môn dân tộc học không phải là một phần của hệ tư tưởng chính thống. Hệ tư tưởng này chỉ thích ẩn dụ về sự thống nhất mà thôi. “Một trăm triệu trái tim đập cùng một nhịp” - bộ máy tuyên truyền khẳng định như thế. Người ta nói rằng nhân dân Nhật Bản ưu việt hơn hẳn các dân tộc khác là do họ sống trong đất nước do các thần linh của Thần đạo tạo ra, người Nhật hơn hẳn các dân tộc khác ở lòng trung thành đối với vị hoàng đế của mình. Bản thân từ “người Nhật” cũng ít được sử dụng trong các giấy tờ chính thức, thay vào đó người ta hay dùng từ “thần dân Nhật Bản” (nihon shinmin) hoặc đơn giản là “thần dân”. Các nhà tư tưởng tập trung chú ý vào hoàng đế và sự liên tục của vương triều. Cái cộng đồng - tự liên kết mình với những giá trị đó - có tên là “nhân dân Nhật Bản”.

Khi nghiên cứu các cộng đồng địa phương, môn dân tộc học Nhật Bản thời tiền chiến không thể hoàn toàn che giấu được thực tế là Nhật Bản gồm rất nhiều cộng đồng cách biệt, khác nhau rất nhiều về ngôn ngữ, phong tục và lối sống. Lúc đó dân tộc học là một môn học mang tính hàn lâm, chỉ một nhóm nhỏ các nhà trí thức biết rằng có một môn học như thế.

Nhưng sau thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai, các nhà dân tộc học hóa ra lại là những người được trọng dụng. Trước hết, đấy là do những hình thức xác định bản sắc trước đây, mà quan trọng nhất là môn lịch sử, đã bị mất giá. Những cuốn sách giáo khoa lịch sử, đầy những ví dụ về lòng trung thành, không còn thực hiện được những chức năng được giao. Lòng trung thành với hoàng đế cũng không còn là vấn đề cấp bách như trước đây. Dân tộc học đã kịp thời đưa bàn tay trợ giúp ra. Các nhà dân tộc học, đứng đầu là Yanagita Kunio (1875-1962), đã đưa ra những cách tiếp cận giúp Nhật Bản vượt qua được sự chia rẽ. Người ta chia rẽ vì thất vọng, vì cảm thấy nhục nhã, vì đánh mất lí tưởng về sự thống nhất, vì sự lan tràn của chủ nghĩa Marx, vì sự bành trước của “các tôn giáo mới”. Nhu cầu có những tư tưởng có thể đoàn kết, có thể hàn gắn là rất cao. Nhu cầu tách mình ra khỏi những người khác cũng rất cao. Cặp phạm trù quen thuộc ta/người đòi hỏi một cách tư duy mới.

Trước khi chiến tranh chấm dứt, Yanagita Kunio đã viết được khá nhiều sách - văn xuôi, thơ, tiểu luận, khoa học và phổ biến khoa học. Ngoài ra, ông còn là người gần gũi với các giới chức chính phủ. Sau khi tốt nghiệp khoa Luật Đại học Hoàng gia Tokyo (1900), Yanagita Kunio trở thành công chức trong Bộ Nông nghiệp và thương mại và đã có nhiều chuyến đi đến những vùng sâu vùng xa của đất nước. Đời sống nông thôn đã trở thành đề tài cho nhiều tác phẩm bút kí của ông. Sau này ông còn kiêm nhiệm chức vụ trong Hội đồng thư kí của hoàng cung nữa (1908). Năm 1913, ông trở thành một trong những người sáng lập tạp chí Nghiên cứu nông thôn (Kiodo-Kenkiu, được xuất bản cho đến tận năm 1917). Năm 1914, ông giữ chức Trưởng ban Hội đồng thư kí thượng viện (thôi chức vào năm 1919). Từ đó, Yanagita Kunio đi đến rất nhiều vùng trong cả nước, giảng bài về môn dân tộc học và cộng tác với báo Asahi. Năm 1925, ông bắt đầu xuất bản tạp chí Dân tộc học (Minzoku, được xuất bản cho đến năm 1929). Năm 1933, ông là một trong những người sáng lập tạp chí Đảo (Shima tồn tại được 2 năm). Trong thời gian đó, Yanagita Kunio viết được khá nhiều sách, ông còn tham gia vào những chuyến khảo sát dân tộc học và thu thập văn học dân gian. Mặc dù đã có tên tuổi trong giới hàn lâm, nhưng cho đến tận ngày kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai Yanagita vẫn chưa được dư luận biết đến rộng rãi với tư cách là một nhà khoa học. Mãi khi đã qua tuổi 70, ông mới thực sự được mọi người công nhận. Tháng 7 năm 1946, ông được bổ nhiệm vào Viện Cơ mật (viện này bị bãi bỏ vào tháng 5 năm 1947). Tháng 7 năm 1947 ông được phong Viện sĩ Viện hàn lâm nghệ thuật, và đến tháng 12 năm 1948 thì trở thành Viện sĩ Viện hàn lâm khoa học. Tháng 11 năm 1951, Yanagita Kunio được thưởng huân chương Văn hóa. Yanagita Kunio được xã hội và nhà nước công nhận không chỉ vì những thành quả lao động, mà trước hết là vì môn dân tộc học đã được nước Nhật Bản thời hậu chiến trọng dụng.

Năm 1954, Yanagita Kunio chủ biên tuyển tập lấy tên là Người Nhật (Nihon-jin). Tuyển tập này có thể coi là tác phẩm mang tính cương lĩnh trong việc biến môn dân tộc học từ một môn học có tính hàn lâm thành hệ tư tưởng của toàn thể dân tộc. Tuyển tập này đã được chuẩn bị từ cuối những năm 1940, nhưng bây giờ, sau khi quân chiếm đóng Mĩ rút, mới được xuất bản. Yanagita Kunio viết: “Khi đánh giá tình hình một cách toàn diện, cần phải nói rằng trong mấy năm gần đây phẩm chất của người Nhật đã xuống dốc một cách thê thảm, họ đã trở thành những người nhẹ dạ. Họ - giống như những chiếc lá rơi giữa trời thu lạnh lẽo, không có sức hấp dẫn, tương lai cũng sẽ chẳng có nhiều niềm vui. Có một môn khoa học đủ sức dạy cho một người hay nhiều người trong cái đám đông đó nhận thức được tình cảnh hiện nay. Đó là môn khoa học giúp người ta không ngã lòng và tiếp tục tiến về phía trước. Chúng tôi, những người nghiên cứu dân tộc học, đang có mặt trên mảnh đất của một môn khoa học nhỏ bé, nhưng chúng tôi đang mang trên vai mình toàn bộ đất nước Nhật Bản. Chỉ có một ít nhà khoa học nắm vững được những định đề của môn khoa học này, nhưng người Nhật đã nhận thấy rằng các nhà dân tộc học hoàn toàn có lí và họ có thể tìm được những sự kiện có ý nghĩa về một nước Nhật Bản còn chưa được biết tới, một khả năng mà họ không thể nào ngờ được. Vì chúng tôi còn quá ngu muội, chúng tôi cảm thấy niềm vui của nhận thức và có thể giúp đỡ phần nào cho những người đang chịu khổ đau và tràn đầy nước mắt. Buộc khoa học phải phục vụ những mục tiêu này - đấy là nhiệm vụ của chúng tôi”*.

•

Nihonjin. Yanagita Kunio hen. Tokyo: Mainichi shimbunsia, 1976. Trang 39.

Như vậy nghĩa là, các nhà dân tộc học, dưới sự lãnh đạo của Yanagita, đã tự coi mình không phải là những khoa học gia “ngồi trong văn phòng”, những người coi ý nghĩa công việc của mình là dùng các phương pháp duy lí để truy tầm chân lí mà là những người “hoạt động”, những “người gieo cấy”, những người sáng tạo ra nước Nhật Bản mới, những thầy đồ của nước này. Theo truyền thống Nhật Bản, người ta vạch rõ ranh giới giữa “khoa học thuần tuý” (gamumon) và “khoa học tải đạo” (kyo). Mà khoa học-tải đạo, tức là môn học đòi hỏi con người phải tham gia vào quá trình nhận thức và hướng dẫn người ta đi theo con đường đúng đắn, lại có địa vị xã hội cao hơn rất nhiều. Không phải vô tình mà đạo Phật và Khổng giáo cũng được coi là “tải đạo”.

Wakamori Taro, một học trò của Yanagita Kunio, phụ họa theo: “Hãy để cho tác phẩm Người Nhật giúp đỡ những người bình thường tìm được tinh thần tự tin vào chính mình, hãy để nó tạo điều kiện cho người ta tự soi lại mình”*. Các nhà dân tộc học đã tạo ra một mô hình, có thể gọi là tượng đài kỉ niệm một người Nhật vô danh.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 263.

Muốn dựng mô hình này thì cần phải chuẩn bị chỗ cho nó, nghĩa là phải thanh toán với các nhà sử học cũ, phải giải quyết cho xong những cách tiếp cận và phương pháp “sai lầm” của họ. Hagiwara Tatsuo viết: “Một trong những khiếm khuyết của người Nhật mà ta cần phải chỉ ra là sự yếu kém trong việc tự soi lại mình về mặt lịch sử. Mặc dù trong thời gian chiến tranh, nhu cầu nghiên cứu lịch sử đã được người ta nhấn mạnh nhiều lần, nhưng trong việc dạy sử, khía cạnh chủ quan, khía cạnh tình cảm vẫn giữ vai trò chủ đạo, cơ sở khoa học hầu như không có. Sau chiến tranh, người ta đã bắt đầu chú ý đến vấn đề này, nhưng xem ra mục tiêu còn rất xa vời. Lòng tự hào quá mức về đất nước và sự tự hạ mình quá mức của mỗi người - hai thái dộ cực đoan đó vẫn song song tồn tại. Trước đây người ta đã giáo dục lòng tự hào vì quân đội Nhật Bản, nhưng sau thất bại nó lại được người ta coi là đội quân thảm hại. Lịch sử Nhật Bản được trình bày bằng những lời ngợi ca không cần kiềm chế, nhưng một lịch sử khác, trái ngược hoàn toàn, lại được mô tả bằng những lời tự hạ thấp quá mức - nhận thức của người Nhật chứa đầy những mâu thuẫn như thế. Vì vậy mà hôm nay - không phải là lúc người Nhật có thể dùng lịch sử làm một cuộc tự phân tích được nữa”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 14.

Hagiwara Tatsuo còn đi xa hơn, ông tỏ vẻ nghi ngờ không chỉ “phương án của Nhật Bản về lịch sử” mà còn nghi ngờ ngay chính những cơ sở mang tính phương pháp luận của khoa học lịch sử nữa. Ông khẳng định rằng lịch sử gần như hoàn toàn dựa vào những bằng chứng trong sách vở, còn nguồn gốc của nó lại là chính quyền của những kẻ giàu có. Trong thời gian gần đây, ở phương Tây đã hình thành cách tiếp cận mang tính phê phán đối với các nguồn sử liệu, một cách tiếp cận đòi hỏi phải có sự so sánh giữa các nguồn sử liệu phản ánh những quan điểm khác nhau. Có so sánh mới tìm ra được bức tranh trung thực. Nhưng trong nước Nhật Bản hiện thời, Hagiwara nói, không thể áp dụng được phương pháp đó vì đến tận mãi thời gian gần đây số người có học vẫn quá ít vì vậy mà tìm ra những quan điểm khác nhau là việc khó. Ngoài ra, những nguồn sử liệu hiện có không thể hiện được cuộc sống hằng ngày. Nhưng từ trong tình trạng khủng hoảng đó đã thấp thoáng một lối ra. Đấy là môn dân tộc học. Có thể coi môn dân tộc học là một phần của khoa học lịch sử, nhưng là một phần của môn khoa học lịch sử lí tưởng mà ở Nhật hiện chưa có*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 23.

Trong khi ghi nhận “sự yếu kém trong việc tự soi lại mình về mặt lịch sử”, Hagiwara Tatsuo cũng nói rằng có một lối thoát khỏi hoàn cảnh như thế. “Trong nền tảng của đời sống, người Nhật vẫn có cái mà người ta vẫn gọi là “trái tim Nhật”, tức là cái có thể gọi là “bản chất” hay “đặc điểm”. Cần phải tiếp cận với khái niệm này từ khía cạnh khoa học. Dân tộc học là phương tiện phù hợp nhất… Ở Nhật Bản chúng ta đang có một nguồn tài liệu dân tộc học phong phú, chúng ta không coi đấy là bằng chứng đáng buồn về sự lạc hậu của đất nước, chúng ta coi đấy là một trong những sứ mệnh của người Nhật đối với thế giới”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 20-21.

Sau Yanagita, Hagiwara Tatsuo cũng khẳng định rằng chỉ có người Nhật, mới có thể thu thập được các tài liệu về dân tộc học. Nhất là khi tài liệu có liên quan đến lĩnh vực như “bức tranh về thế giới” vì trong quá trình thu thập như thế không chỉ có tai mắt mà “trái tim” cũng phải hoạt động*. Tinh thần yêu nước thời Minh Trị và Đại Chính dựa trên lòng tự hào về sức mạnh chính trị, tốc độ phát triển kinh tế, chiến thắng quân sự và bài ngoại. Tinh thần yêu nước như thế chỉ là “ngoại tại” và ngoại lai - nếu không thế thì việc thua trận đã không làm tâm trí người Nhật bối rối như ta đang chứng kiến hiện nay. Nhiệm vụ là phải làm cho tinh thần yêu nước mang tính “nội tại”, sao cho từng người đều thấy trách nhiệm cá nhân của mình và thấm nhuần cảm thức về sứ mệnh của mình*. Nói cách khác, phải tự hào rằng mình là một người Nhật. Trong khi phê phán sự yếu kém của tinh thần cá nhân chủ nghĩa trong mỗi người Nhật, các nhà dân tộc học cũng khẳng định rằng muốn cho nền dân chủ phát triển thì cần phải làm rất nhiều việc vì nhận thức của người dân như hiện nay dễ dàng sinh ra chế độ độc tài*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 26.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 28-29.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 77-78.

Đấy là một nền dân chủ với đầu óc nông dân-dân tộc rất rõ. Các nhà dân tộc học đã sử dụng một trong những thành tố của tâm lí nông dân, đấy là sự chia tách một cách dứt khoát giữa “ta” và “người”. Ở nước Nhật, với cảnh quan muôn hình muôn vẻ, thì sự chia tách này còn rõ ràng hơn là ở những nền văn hóa khác. Các nhà dân tộc học cố gắng chứng minh rằng dù có sự khác biệt như thế, người Nhật vẫn là một dân tộc thống nhất.

Yanagita Kunio viết: “Mặc dù điều kiện khí hậu giữa các vùng có sự khác biệt rất lớn, nhưng thật may là người nông dân Nhật cùng có một tình cảm, cùng có kinh nghiệm gia đình. Cái hay là khi xem xét những vấn đề quan trọng nào đó, và so sánh một số địa phương không xa cách quá nhiều với nền văn hóa đương đại, chúng tôi nhận được những kết quả [cần thiết] một cách dễ dàng đến bất ngờ. Đấy chính là tính đặc thù vô cùng to lớn của Nhật Bản. Kết quả của những cuộc khảo sát cũng có giá trị gần như là những tài liệu được ghi chép trong sách vở. [Những cuộc điều tra dân tộc học] sẽ lấp đầy những khoảng trống của lịch sử hai ngàn năm, những khoảng trống là do người ta chỉ sử dụng các tài liệu sách vở do những nhà quý tộc ở Kyoto hoặc các nhà sư Phật giáo viết, những quyển sách mà người thường không thể hiểu, không thể bắt chước.

Sự thật là nước Trung Quốc bên cạnh ta có lịch sử lâu đời, nhưng lịch sử của những người đang sống ở đấy không thể nào so sánh được với lịch sử của Nhật. Trên khoảng cách 500 ri giữa Kyushu và Tohoku có núi và sông; ngoài ra, người ta không được phép đi xa. Trong quá trình biến đổi lâu dài, lại diễn ra khi người dân sống tách biệt với nhau, chúng ta đã quên nhiều thứ mà chúng ta muốn biết. Nhưng chúng ta có thể nhớ lại kinh nghiệm của quá khứ - đấy chính là tính đặc thù to lớn của đất nước hải đảo có tên là Nhật Bản”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 54-55.

Yanagita Kunio vẫn sử dụng luận điểm căn bản của bộ máy tuyên truyền thời tiền chiến khi nói về “tính đặc thù” Nhật Bản. Nhưng ông đã đưa vào khái niệm “tính đặc thù” những nghĩa mới: “Nhiệm vụ của nền khoa học của chúng ta là nói lên chân lí. Nhưng tính đúng đắn của các giá trị không thể được quyết định bởi những người không đúng đắn trong tương lai. Tác giả khẳng định rằng lịch sử - không phải là một vài cá nhân lỗi lạc hay là những người được kính trọng, lịch sử do toàn thể nhân dân Nhật Bản tạo nên. Và mặc dù trong cái tập hợp được gọi là “người Nhật”, giữa người với người có sự khác biệt chút ít về hạnh phúc và địa vị xã hội, tập hợp với tên gọi là “người Nhật” vượt qua được những khác biệt đó, lịch sử của họ là điều tác giả đang bàn”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 57.

Với cách tiếp cận như thế, vấn đề bao giờ cũng xuất hiện trong những xã hội bị khủng hoảng về mặt tư tưởng: vấn đề đánh giá các nhân vật lịch sử đã trở thành thứ yếu. Cũng như các nhà khảo cổ học, các nhà dân tộc học không làm việc với từng cá nhân, họ làm việc với những nhóm người, con người đã bị hòa tan trong nhóm, con người không còn tên tuổi, nhưng có chức năng xã hội. Con người ở đây là người Nhật.

Thay vì trung thành với một cá nhân cụ thể (hoàng đế), các nhà dân tộc học đề nghị trung thành với một nhóm - họ đề nghị trung thành với nhân dân Nhật Bản, tìm trong nhân dân Nhật Bản cái “cốt lõi” của nền văn hóa Nhật. Hagiwara Tatsuo ghi nhận rằng bản chất của nền văn hóa Nhật không chỉ được tìm thấy trong giai cấp cầm quyền hay trong giới trí thức mà cả ở trong “quần chúng bình thường”*. Dĩ nhiên, “quần chúng bình thường” ở đây được hiểu là nông dân. Cũng như bộ máy tuyên truyền quân đội; các nhà dân tộc học đặt cuộc không phải vào những người truyền bá nền văn hóa đô thị mà là vào nông dân. Mặc dù Nhật đang đô thị hóa một cách nhanh chóng, phần lớn dân thành thị vẫn xuất thân từ nông thôn. Nhiệm vụ đặt ra là mô tả nền văn hóa của nông dân, lập một bảng thống kê, nâng địa vị của nó lên và kích động được tinh thần hoài niệm trong toàn dân, nhằm biến nền văn hóa nông dân thành cơ sở của hệ tư tưởng dân tộc.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 201.

Việc các nhà dân tộc học phủ nhận khoa học lịch sử và các phương pháp của nó đã dẫn đến kết quả là thế giới đối với họ đã trở thành hiện tượng tĩnh. Các nhà dân tộc học Nhật Bản không quan tâm tới sự kiện, không quan tâm tới tính độc đáo của sự kiện, họ chỉ quan tâm tới sự tái diễn của các sự kiện. Vì vậy mà họ tập trung chú ý vào các lễ nghi và nghi thức - hằng năm và cả đời người. Với cách tiếp cận như thế, nông thôn, cộng đồng và cả xã hội đã bị tước mất cơ hội phát triển. Từ đó nảy sinh nhiều kết luận gượng gạo và sai lầm đặc trưng cho trường phái của Yanagita Kunio. Các nhà dân tộc học xuất phát từ luận điểm cho rằng “người Nhật” đã tồn tại ngay từ khi xuất hiện thế gian. Nhưng ảnh hưởng của ngoại quốc đã làm họ mất gốc. Bàn về ảnh hưởng của Trung Hoa thời cổ và trung đại, Yanagita Kunio nói: “Cái học thời đó hoàn toàn phụ thuộc vào sách vở chữ Hán… Việc nghiên cứu các tác phẩm này dẫn đến sự phụ thuộc và không còn thì giờ cho sự phát triển cá tính của mình… Đọc các tác phẩm lịch sử ta có thể khẳng định rằng càng nhiều sách thì người ta càng bắt chước nhiều, cái gốc càng bị khuất lấp”*. Những cuốn biên niên sử chính thức của nước Nhật cổ đại cũng được viết bằng chữ Hán, như vậy nghĩa là những tác phẩm này mang ý nghĩa Trung Quốc chứ không phải Nhật Bản. Vì chúng không thể hiện được “tâm hồn” Nhật Bản cho nên giá trị của chúng cũng chẳng đáng bao nhiêu.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 257.

Từ đây xuất hiện nhu cầu khẩn thiết là phải nghiên cứu những hình thức văn hóa phi-văn bản, những hình thức này mới thể hiện được ý nghĩa ban đầu - tức là ý nghĩa chân chính nhất! Xin nói rằng trong thế kỉ VII-VIII, giai đoạn ảnh hưởng mạnh nhất của văn hóa Trung Hoa thì chưa ai biết khái niệm “người Nhật” là gì, thuật ngữ này chỉ được sử dụng từ thế kỉ XII trở đi. Nhưng đối với Yanagita Kunio và các học trò của ông thì những “kiến giải” về mặt lịch sử như thế chỉ có vai trò thứ yếu, họ dùng các khái niệm “trước đây” và “hiện nay”, khoảng cách vài ngàn năm dường như là không đáng kể: “Người Nhật có đến [quần đảo Nhật Bản] ba hay năm ngàn năm trước hay không… Điều quan trọng là phải tìm hiểu xem lúc đó họ đã có một số đặc điểm, ví dụ như kính phục kẻ mạnh hay chưa. Tôi cho rằng sự kính phục đã hình thành ngay trên quê cha đất tổ của họ rồi”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 262-263.

Người Nhật không có các dữ liệu lịch sử, nhưng họ lại được bù đắp bằng cách tiếp cận thường xuyên mang tính thi ca và ẩn dụ. Hori Ichiro mô tả đời sống của một người Nhật trừu tượng bằng những từ ngữ như sau: “Ngay từ khi xuất hiện trên thế gian này đứa trẻ đã sống trong xã hội. Không có sự bao bọc của người mẹ, cũng là trung tâm của gia đình, thì đứa trẻ không thể nào sống được. Xã hội, trong khi công nhận đứa trẻ là một thành viên của mình, đưa nó vào trong lò luyện của mình, dạy bảo nó. Một người sinh ra ở làng quê giống như một cái lá trên cái cây xã hội làng xã. Anh ta là cái lá trên cái cành nhỏ gọi là gia đình. Anh ta gắn bó với cái cây xã hội thông qua cái cành lớn gọi là cộng đồng. Cái cây này có gốc rễ từ quá khứ xa xưa của tổ tiên, tổ tiên tiếp tục nuôi dưỡng nó bằng truyền thuyết và di sản mang tính văn hóa và sinh học. Vì vậy mà con người-lá thấm đẫm kinh nghiệm và năng lượng do biết bao nhiêu người đã chết tích tụ được. Thông qua nhóm, anh ta tạo ra chính mình”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 65.

Hori Ichiro nhấn mạnh rằng đời sống của một người như thế sẽ không “được tự do - như đời sống của động vật”. Vì vậy mà ông ta đưa con người vào cùng hàng ẩn dụ với cỏ cây. Bản chất của nền văn hóa Nhật Bản là tĩnh. Nó thường tập trung chú ý vào các đối tượng tính trong tự nhiên, những đối tượng chỉ thay đổi khi “cọ xát” với thời gian*. Điều đặc biệt này thể hiện rõ nhất trong thơ ca viết bằng tiếng Nhật, các nhà dân tộc học thời hậu chiến rất thích hình thức thơ ca này vì nó được viết bằng tiếng Nhật. Nhưng các nhà dân tộc học còn đi xa hơn cả các thi sĩ: họ đề nghị “đóng băng” không chỉ không gian, mà đề nghị cho ngừng cả bánh xe thời gian nữa. Họ đưa Sugawara-no Mitizane (845-903), người đề nghị đóng cửa đại sứ quán Nhật ở Trung Quốc, thành “người anh hùng trong lĩnh vực văn hóa”. Việc ông ta nói rằng phải đóng cửa đại sứ quán ở Trung Quốc chỉ vì đấy là một nước không ổn định về chính trị, đi đến đó rất nguy hiểm, không phải là vấn đề đáng quan tâm. Việc Mitizane nổi tiếng là vì ông rất thông thạo nền văn học Trung Hoa cũng không phải là điều quan trọng. Mặc dù không có bất cứ cơ sở nào, nhưng Yanagita Kunio và Hori Ichiro vẫn khẳng định: Mitizane đòi đóng cửa đại sứ quán vì ông nhận thức được rằng Trung Quốc chẳng có gì đáng để người ta học hỏi*.

•

Mesheriakov A. N. Nước Nhật cổ đại: Văn hóa và văn bản. Giperion. 2006.

•

Nihonjin. Yanagita Kunio hen. Trang 266.

Việc phủ nhận các phương pháp nhận thức của sử học đã dẫn đến kết quả là người ta đã đưa ra những khái niệm mà các nhà dân tộc học cho là có tính siêu lịch sử. Trong đó, trước hết là các điều kiện tự nhiên dường như không thay đổi. Các nhà dân tộc học cho rằng điều kiện tự nhiên là thành tố quyết định trong việc hình thành tâm tính dân tộc.

Thuật ngữ shimaguni - “đảo quốc” là một trong những từ thường gặp nhất trong từ điển của họ. Thuật ngữ này cũng hay được các cán bộ tuyên truyền tiền chiến sử dụng, họ thường biện hộ cho kế hoạch xâm lược của mình bằng cách khẳng định rằng đảo quốc Nhật Bản không có đủ chỗ cho số dân ngày càng gia tăng của nó. Nhưng việc chiếm thêm lãnh thổ (đặc biệt là Triều Tiên và Mãn Châu ở lục địa) đã dẫn đến kết quả là đôi khi người ta phải thay đổi thuật ngữ bằng cách gọi là “Nhật Bản lục địa” và “đế chế đại dương”. Chiến thắng quân sự tước mất của Nhật cái danh hiệu “nhỏ bé” mà những người ủng hộ cuộc xâm lăng thường nói. Trong những cuốn sách giáo khoa thời tiền chiến, nước Nhật đã trở thành “đế chế đại dương”: “Nước Nhật ngày nay, như tên goi “đế chế đại dương”, đã giương cao “vòng mặt trời” (quốc kì - TG) với ánh hào quang của đất nước trên khắp các đại dương… Nhật Bản đại dương mang vinh quang của mình trên một không gian mênh mông. Tiến bước trên vùng không gian rộng lớn này với “vòng mặt trời” trên tay là sứ mệnh cao quý của chúng ta”*. Lúc đó đại dương được coi là môi trường có thể đi xuyên qua được, là thực thể mà qua đó nước Nhật sẽ - thực ra là đã - trở thành đất nước vĩ đại. Nhưng thất bại và việc mất các vùng lãnh thổ hải ngoại đã đẩy nước Nhật trở về với những đường biên giới lịch sử của nó.

•

Irie Yoko. Nihon ga kami-no kuni datta jidai. Kokumin gakko-no kiokasho-o yomu. Trang 145.

Chấp nhận thuật ngữ “đảo quốc”, nhưng các nhà dân tộc học thời hậu chiến lại rút ra những kết luận hoàn toàn khác. Hori Ichiro viết: “Nhật Bản là một đảo quốc, xã hội nông thôn hình thành như là biểu hiện của tính phong kiến “trên đảo”. Phong kiến “trên đảo” thể hiện ở tính bảo thủ hướng nội và kiềm chế, khả năng thích nghi phi thường cũng như tinh thần đoàn kết - nhân dân với những đặc trưng dân tộc rất rõ ràng. Từ đó mới xuất hiện những thành tựu tuyệt vời trong lĩnh vực văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật và văn học. Mặt khác, việc đề cao quá mức cái “tôi” cá nhân và không dung nạp tha nhân và quan niệm đảo quốc đã cắt đứt con đường trở về với nền tự do có từ quá khứ xa xưa. Xã hội công xã bị biển bao bọc đã giáo dục cho con người Nhật Bản tình cảm gắn bó với tổ quốc và tài bắt chước…”*. Như vậy nghĩa là, thuật ngữ shimaguni đã trở thành lí do của sự độc đáo của người Nhật - cả mặt tích cực lẫn tiêu cực. Quy tắc đạo đức truyền thống đòi hỏi người ta phải tỏ ra khiêm nhường. Một người Nhật, nếu đứng riêng một mình, không được tỏ ra là một người độc đáo. Nhưng quy tắc ứng xử của dân tộc thì lại đòi hỏi người ta phải làm khác - tách biệt, tương phản, “cá tính hóa” nhận thức tập thể.

•

Nihonjin. Yanagita Kunio hen. Trang 78.

Yanagita Kunio cho rằng “đời sống ở đảo” đòi hỏi phải có những công xã nhỏ. “Đơn giản là người ta không thể đi đâu được - xung quanh toàn là biển cả. Vì vậy, giống như chim và cá, tách khỏi tập thể sẽ gặp nhiều hiểm nguy. [Người Nhật] cũng đã hình thành bản năng gần như thế. Ở trong tập thể sẽ ít nguy hiểm hơn. Chim di trú bay cùng nhau - tách khỏi đàn nghĩa là sẽ trở thành mồi ngon cho kẻ khác. Tôi cho rằng cảm giác gắn bó với tập thể phát sinh từ đó”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 273.

Khi khẳng định rằng đảo quốc Nhật Bản bị nước biển bao bọc, các nhà nhân chủng học hậu chiến coi biển là trở lực chứ không phải là cơ hội cho sự giao tiếp. Họ tập trung chú ý tìm kiếm sự độc đáo của nền văn hóa Nhật chứ ít quan tâm đến sự pha trộn của nó với các nền văn hóa khác (sự kết hợp giữa những thành tố bản địa với những thành tố du nhập từ Triều Tiên, Trung Quốc và các nước phương Tây).

Các nhà nhân chủng học tìm kiếm và đã tìm được những chỉ dấu của “sự độc đáo” của người Nhật. Công việc của họ, ngày càng có tiếng vang trong xã hội, nói chung đã không còn mang tính hung hăng và bành trướng nữa. Các nhà khoa học không chỉ nói về những “ưu điểm” của người Nhật mà còn nói về cả những “khuyết điểm” của họ. Nhưng ngay cả những khuyết điểm cũng có tính đặc thù. Công nhận rằng hiện tượng đồng âm dị nghĩa trong tiếng Nhật gây khó khăn cho sự giao tiếp, nhưng Oto Tokihiko lại nhận xét rằng chẳng có ngôn ngữ nào như thế cả*. Nói cách khác, các nhà nhân chủng học, và theo sau họ là các nhà tư tưởng, các nhà báo và những kẻ bịp bợm không tìm kiếm những cấu trúc của đời sống, của hành vi và tinh thần chung nhất cho toàn thế giới mà tìm trong đó những nét đặc thù mang “tính dân tộc”. Với cách tiếp cận như thế, việc phân tích mang tính so sánh giữa các nền văn hóa chỉ còn là công việc gần như giả tạo. Nói chung, các nhà tư tưởng vẫn nói về thế giới “nói chung”, tức là cái thế giới chưa bị chia tách thành các nước riêng biệt. Nhưng câu “so với các dân tộc khác, người Nhật…” lại rất hay được sử dụng. Các nhà nhân chủng học khẳng định rằng so với các dân tộc khác, trong nền văn hóa Nhật Bản sự phân biệt giữa thánh và phàm, giữa “ta” và “người” rõ ràng hơn, họ cảm nhận được sự chuyển dịch của bốn mùa một cách rõ rệt hơn, có tinh thần đoàn kết hơn, người Nhật đặc biệt ham hiểu biết và không sợ chết. Tiếng Nhật - đóng vai trò chính trong việc truyền bá văn hóa - là một ngôn ngữ đặc biệt phong phú, có khả năng gợi cảm rất cao. Phương pháp giao tiếp mang đầy tính lễ nghi, ý tại ngôn ngoại, mơ hồ và thi vị. Hệ tư tưởng tiền chiến cũng nhấn mạnh tính đặc thù của người Nhật Bản, nhưng đây là tính đặc thù kiểu khác. Cuốn sách xuất bản nhân kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc, được kỉ niệm rộng rãi vào năm 1940; có câu: “Thật khó mà giải thích cho người nước khác lòng sùng kính chân thành của chúng ta, những thần dân Nhật Bản, đối với lễ kỉ niệm 2.600 năm ngày lập quốc; tìm hiểu chiều sâu tâm hồn Nhật Bản là công việc cực kì khó khăn”*.

•

Tác phẩm đã dẫn. Trang 163.

•

Tengio Hosho. Kigen nisen ropiaku nen siukuten yoroku. Tokyo, 1943. Trang 3.

Các nhà dân tộc học Nhật Bản có cách tiếp cận quả là độc đáo. Môn nhân chủng học văn hóa được hình thành ở phương Tây chủ yếu như là phương pháp tìm hiểu các dân tộc bị rơi vào móng vuốt của chế độ thuộc địa phương Tây. Những kiến thức đó được mang ra áp dụng nhằm tạo ra chính sách cai trị thuộc địa một cách hiệu quả. Nhưng ở nước Nhật thời hậu chiến, kiến thức nhân chủng học lại được đem ra áp dụng cho mục đích hoàn toàn khác: chúng được sử dụng để tìm hiểu và tìm kiếm bản sắc dân tộc mình. Về khía cạnh này, họ giống như các nhà văn hóa giai đoạn lãng mạng chủ nghĩa, những nhà văn hóa đó cũng dùng folklore làm lá chắn.

Trái ngược với các nhà sử học, các nhà dân tộc học đưa ra những giá trị mà người Nhật không thể cưỡng lại được - những cố gắng của họ đã mang lại kết quả. Trong nửa sau những năm 1960, khi thế giới bắt đầu nói đến sự thần kì kinh tế của Nhật Bản, hệ tư tưởng gọi là “chủ nghĩa Nhật Bản” (Nihonjiron) bắt đầu đơm hoa kết trái. Hệ tư tưởng này tuyên truyền cho ý tưởng cho rằng người Nhật khác biệt hẳn với các dân tộc khác. Không thể thống kê được số lượng tác phẩm viết về đề tài này. Chỉ xin nhận xét rằng giới cầm quyền cũng tích cực ủng hộ môn dân tộc học. Biểu hiện rõ nhất là việc khánh thành Viện Bảo tàng dân tộc học cực kì hoành tráng và rất hiện đại ở Osaka vào năm 1977. Viện Bảo tàng này có số lượng hiện vật rất phong phú và lực lượng cán bộ được lựa chọn kĩ lưỡng. Viện Bảo tàng đã và vẫn tổ chức nhiều cuộc triển lãm, xuất bản tác phẩm về những đề tài khác nhau của các cán bộ viện. Nhưng tất cả chỉ để nhằm khẳng định với quần chúng rằng người Nhật là rất khác với các dân tộc khác. Kết quả là không chỉ người Nhật mà cả phương Tây cũng tin rằng tất cả những gì của Nhật đều mang tính đặc thù có một không hai (việc đưa các sản phẩm văn hóa Nhật ra nước ngoài được nhà nước hỗ trợ trực tiếp). Người ta nói rằng người Nhật đặc biệt nhạy cảm với cái đẹp, quan hệ với tự nhiên của họ đặc biệt hài hòa (mà đây lại là giai đoạn nền công nghiệp phát triển như vũ bão, hủy hoại môi trường sống quen thuộc), bộ kimono Nhật Bản đặc biệt phù hợp với lối sống Nhật Bản (trong khi kimono đang bị âu phục chiếm chỗ), tiếng Nhật được coi là ngôn ngữ cực kì đặc biệt (người ta thường so sánh với tiếng Anh chứ không phải với các ngôn ngữ gần gũi với nó ở vùng Altai), món ăn của Nhật Bản là thứ để người ta bắt chước. Thậm chí người ta còn lấy làm tự hào là ruột người Nhật dài hơn các dân tộc khác - thức ăn của người Nhật có nguồn gốc thực vật là chính. Thế vẫn chưa hết, người ta còn tuyên bố: hai nửa bán cầu não người Nhật hoạt động cũng khác với não người các dân tộc khác.

Những nhà tuyên truyền của “chủ nghĩa Nhật Bản”, trong đó có không ít những kẻ bịp bợm nhân danh khoa học, đã trở thành những người rất nổi tiếng. Nền tảng lí thuyết của họ là những công trình của trường phái Yanagita Kunio - ông có muốn như thế hay không không phải là điều họ bận tâm. Yanagita được tuyên bố là “cha đẻ của nền dân tộc học Nhật Bản”. Theo một nghĩa nào đó thì ông cũng chính là “cha già” của dân tộc Nhật Bản. Kết quả là người ta đã xây dựng được một phương án mới về “dân tộc Nhật Bản”, một dân tộc vẫn độc đáo có một không hai như xưa. Dân tộc này có những món ăn riêng, y phục riêng, ngôn ngữ riêng, phong tục và thói quen riêng. Phương án hiện nay đã không còn thành tố chính trị bạo lực nữa. Nhiệm vụ của nó đã khác xưa: bảo đảm một sự hài lòng về mặt tâm lí mà chỉ người Nhật nào nhìn thấy vương quốc của mình được vây bọc bằng một hàng rào rất cao mới có mà thôi.

LỜI BẠT

Sau khi hoàng đế Minh Trị băng hà, Nhật Bản ngày càng bị cuốn vào những dự án quốc tế do các nước “tiến bộ” và “văn minh” tham gia thực hiện. Nhật tham gia vào các cuộc triển lãm quốc tế, Chiến tranh thế giới thứ nhất, tiến hành công nghiệp hóa. Nhật cũng gặp phải những khó khăn như tất cả các nước bước chân lên con đường như thế. Quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa dẫn tới việc phá hủy môi trường sống quen thuộc, tức là môi trường mà nền tảng của nó là sự phân tầng dựa trên nguồn gốc xuất thân, trú quán, nghề nghiệp, giới tính và tuổi tác. Kết quả là sự đa dạng hóa ngày càng gia tăng, nhưng điều đó lại được coi là gia tăng bất ổn và hỗn loạn, đánh mất bản sắc và sự tự tin. Chủ nghĩa cá nhân ngày càng phát triển đã làm băng hoại giới trẻ, quyền và ước muốn lấn át trách nhiệm, gia đình gia trưởng tan rã thành các gia đình hạt nhân. Các nền văn hóa thứ cấp mới thế chỗ cho những nền văn hóa thứ cấp cũ. Những kẻ truyền bá những nền văn hóa thứ cấp mới này có những thói quen khác, đọc những cuốn sách khác và ăn mặc khác trước. Người Nhật sợ bị lạc trong cái mớ hỗn độn này, người ta sợ phải ở lại một mình với sự hỗn loạn đó và với chính mình. Phương Tây được coi là nguồn gốc của sự hỗn loạn, tất cả những ảnh hưởng bệnh hoạn: chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa cá nhân ích kỉ, chủ nghĩa vô chính phủ và chủ nghĩa xã hội, đều xuất phát từ đó. Nhật Bản đã tham gia khá sâu vào quá trình phân công lao động quốc tế, cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới cũng gây cho nước này nhiều khó khăn và làm cho tình cảm và hành động của người dân ngày càng trở nên quá khích hơn.

Các đảng chính trị được thành lập, nội các do các đảng này tạo ra có đặc điểm là không bền, đấy cũng bị coi là biểu hiện của sự hỗn loạn và thiếu tính chính danh cần thiết. Người Nhật cảm thấy sốt ruột, họ không muốn chờ đợi những cải tiến mang tính hệ thống, họ ngả theo xu hướng khủng bố mà đối tượng của nó lại là các chính khách và những nhà tư sản mới nổi. Những vụ tự sát ngày càng gia tăng cũng chứng tỏ sự tuyệt vọng đang ngày càng lớn dần. Thần kinh của người Nhật đã bị kéo căng như sợi dây đàn sắp đứt. Từ sốt ruột đến bất khoan dung chỉ là một bước nhỏ.

Năm 1918, hàng trăm ngàn người Nhật đã tham gia những “cuộc bạo loạn gạo”, sau trận động đất kinh hoàng năm 1923, hàng ngàn người Nhật sẵn sàng tham gia vào những vụ cướp phá, giết chóc người Triều Tiên và người Hoa. Người Nhật đi tìm kẻ thù và đã tìm ra chúng, kẻ thù của họ chỉ không là người Nhật mà thôi.

Người ta tưởng rằng có thể khắc phục được sự đa dạng bằng một dự án mang tầm quốc gia, trong đó vai trò chủ yếu được giao cho giới quân nhân. Dự án này trù liệu sự gia tăng nhanh chóng không gian kiểm soát của đế chế. Người Nhật đã đoàn kết xung quanh dự án như thế. Họ tưởng rằng tổ chức đất nước theo lối trại lính sẽ giúp biến hỗn loạn thành trật tự. Cuộc xâm lược miền Bắc Trung Quốc và thành lập “vương quốc” bù nhìn Mãn Châu làm người ta thêm phấn chấn và nâng cao được uy tín của quân đội. Cuộc “bạo loạn mang tính trình diễn” và việc hạ sát Thủ tướng Inukai Tsuyoshi vào năm 1932 đã tạo ra một dòng thác thư từ nhằm bảo vệ những kẻ phản loạn. Hành động của những kẻ bạo loạn lại được coi là biểu hiện của sự trong trắng của tư tưởng và lòng hào hiệp. Họ được coi là những người bảo vệ sự nghiệp của nhân dân, việc giết người được coi là hành động báo thù cao cả.

Sự bành trướng về mặt lãnh thổ và đi kèm với nó là việc hạn chế tự do ở trong nước đã không gây ra bất kì sự phản đối quyết liệt nào. Xã hội tự coi (muốn coi) mình như một gia đình, đứng đầu là người cha-hoàng đế, đồng thời cũng là tổng tư lệnh tối cao. Trong bối cảnh nhà nước-gia đình như thế, người Nhật đã thể hiện một sự tuân phục mà cả nước Đức quốc xã lẫn Liên Xô đều không thể nào đạt được. Người Nhật hân hoan giẫm đạp lên những mầm mống đầu tiên của chế độ đa nguyên ý kiến, họ chấp nhận chế độ toàn trị và chủ nghĩa đế quốc một cách nhẹ nhàng. Khẩu hiệu của thời đại - Một trăm triệu trái tim đập cùng một nhịp - được người ta chấp nhận với đúng nghĩa đen đáng sợ của nó. Kết quả là những trái tim đó đã gây ra một sự cộng hưởng và dẫn đến sự phá hủy chính cơ thể nhà nước.

Tự coi mình là một loại “vật liệu” biết tự tổ chức, “nhân dân Nhật Bản” đã đạt được một sự đồng nhất và đoàn kết chưa từng có xung quanh vị hoàng đế của mình. Vì quyền lực tối thượng của hoàng đế đã được khẳng định hàng thế kỉ cho nên nó không có nhu cầu xác lập tính chính danh của mình. Khác với Đức và Liên Xô, Nhật không có đảng chính trị đứng đầu là một lãnh tụ có sức cuốn hút quân chúng - tức là đảng đưa lãnh tụ đó lên cầm quyền và đến lượt mình, ông ta làm cho (giữ cho) đảng đó thành đảng cầm quyền. Hoàng đế Nhật Bản đứng đầu không phải là một đảng (một phần dân tộc) mà đứng đầu cả dân tộc.

Tinh thần đoàn kết của “nhân dân Nhật Bản” được giữ vững nhờ vào những huyền thoại-ẩn dụ, biến người Nhật thành một dân tộc “đặc biệt có một không hai”.

Nước Nhật có một cơ cấu xã hội đặc thù, cơ sở của nó là vương triều không hề gián đoạn; người Nhật có lòng trung thành có một không hai; người Nhật đặc biệt có trách nhiệm với gia đình; đối với người Nhật, giá trị của tập thể bao giờ cũng đứng cao hơn giá trị cá nhân, “tinh thần” cao hơn “vật chất”; nhà nước là cao nhất; mục đích của cuộc đời là chết vì đất nước và hoàng đế; chỉ có thể sinh ra đã là người Nhật, không ai học thành người Nhật được; chỉ có người Nhật mới hiểu được người Nhật.

Tất cả “những siêu giá trị” đó đều là phát kiến của thời hiện đại, nhưng lại được gán cho là những giá trị cổ xưa và vĩnh hằng. Mỗi hành động đều được củng cố bằng một trích dẫn từ sách vở trong quá khứ, mỗi khẩu hiệu đều có nguồn gốc lâu đời. Trong khi giáo dục mẫu người mới, chủ nghĩa toàn trị Nhật Bản không đặt ra nhiệm vụ đào tạo “con người mới”, không đoạn tuyệt với nền đạo đức cũ, không xé thời gian ra thành từng mảnh - nó tin tưởng rằng mình đang làm nhiệm vụ hàn gắn lại thời gian.

Xã hội Nhật Bản phát triển, bộ mặt các thành phố thay đổi và cách sống cũng thay đổi theo. Đồng thời, khái niệm “hiện đại hóa” của Nhật lại không có mô thức phá hoại một cách chủ ý quá khứ. Quá trình hiện đại hóa ở Liên Xô đòi hỏi một sự đoạn tuyệt mang tính cách mạng đối với lịch sử. Chủ nghĩa toàn trị Liên Xô và Đức rất thích ẩn dụ phá hoại, phá hoại được xếp ngang hàng với sáng tạo. Vì vậy mà về mặt đối nội, chế độ toàn trị Nhật Bản không gây ra những hậu quả khủng khiếp như hai nước kia - không có những vụ truy tìm điên cuồng kẻ thù, tức là tìm kiếm những người cần phải giết chỉ vì họ “cản trở” quá trình xây dựng xã hội mới. Nước Nhật thay đổi, nhưng nó không kêu gọi hủy hoại quá khứ và tiêu diệt một cách không nhân nhượng những người đại diện của quá khứ đó.

Coi cái mới như là hồi ức về quá khứ vinh quang, người Nhật thể hiện một sự cả tin có một không hai, nhưng điều đó cũng có nghĩa là họ cần một niềm tin như thế. Niềm tin dựa trên cách chia thế giới của người nông dân thành “ta” và “người”. Bây giờ việc chia đó được thực hiện theo đường biên giới quốc gia và cũng là biên giới sắc tộc. Khác với Đức và Liên Xô, nơi dân thành thị (dân nghèo thành phố, công nhân, giới trí thức) là lực lượng ủng hệ chế độ, ở Nhật Bản nông dân là giai cấp tiếp thu nhiệt tình nhất hệ tư tưởng toàn trị.

Trong khi thể hiện ước muốn tuân phục đặc thù của mình, người Nhật đồng thời đánh mất mọi cơ chế có thể chống lại được ý tưởng của các lãnh tụ của mình, những kẻ đã thuyết phục mình và người khác rằng “tinh thần Nhật Bản” đủ sức bù đắp được những thiếu hụt về mặt nguồn lực, bù đắp được sự lạc hậu về kinh tế, khoa học-kĩ thuật và quân sự.

Người Nhật chỉ sống ở một chỗ trong nhiều thế kỉ họ có rất ít kinh nghiệm trong việc khai khẩn những vùng đất ở xa cũng như kinh nghiệm tiếp xúc trực tiếp với những cư dân bên ngoài Nhật Bản. Chính vì vậy mà họ khá “thiển cận” - không có khả năng đánh giá đúng năng lực của mình trong một không gian khác. Vì thiển cận như thế cho nên đất nước mới tự đẩy mình vào một cuộc chiến tranh trong một không gian vô cùng rộng lớn và chống lại lực lượng của liên minh mạnh gấp nhiều lần Nhật Bản. Nhưng những chiến thắng thần tốc ban đầu đã làm người Nhật choáng váng, gánh nặng của chiến tranh có thể vượt qua một cách dễ dàng, thiệt hại về người có thể biện hộ được. Nhưng cuộc chiến chống Mĩ, Anh và các nước đồng minh của họ đã nhanh chóng chuyển sang một hướng khác, nạn nhân ngày càng gia tăng, vòng “phòng thủ chiến lược” đã biến thành cái thòng lọng siết ngang cổ họng. Không thể chiến thắng được quân thù, người Nhật liền biến chiến tranh thành cuộc đấu tranh với chính mình và ngày càng nghĩ đến việc chết làm sao cho xứng đáng. Lòng sùng bái anh hùng ngày càng có mùi của sự sùng bái chết chóc. Chế độ toàn trị Nhật Bản ít khi xử tử những người đối lập chính trị với nó ở trong nước nhưng lại đề nghị những người ủng hộ nó phải chết ở chiến trường.

Dân chúng châu Á - tức là người dân các nước thuộc địa của châu Âu, những người mà Nhật hứa hẹn giải phóng - lại không quan tâm thích đáng đến sứ mệnh giải phóng của Nhật. Người Nhật đề nghị họ giữ ngôi thứ tương xứng ở châu Á; ở đấy, vai trò đầu tàu sẽ thuộc về Nhật. Tính toán này hóa ra là sai: “người châu Á” lại không có bản sắc châu Á, lãnh tụ các phong trào giải phóng tỏ ra nghi ngờ tư tưởng ngôi thứ mà người Nhật cho là rất xác đáng; người nông dân không chịu chia sẻ với quân đội Nhật những thứ mà họ có và coi lính Nhật là bọn xâm lược. Những cố gắng của người Nhật nhằm đưa “văn minh” vào lại bị coi là phá hoại nền tảng truyền thống, thái độ kẻ cả không hề che giấu của họ càng làm người ta tức tối thêm. Thái độ coi người dân các nước khác như những đồ vật vô tri vô giác đã dẫn đến kết quả là bạo lực gia tăng và phong trào kháng chiến xuất hiện khắp nơi.

Đối với người Nhật thời đó, quan điểm “bình đẳng” là quan điểm phi lí ngay từ đầu. Không chỉ trong mà cả đối với bên ngoài nước Nhật. Nhưng nếu nguyên tắc ngôi thứ ở nước Nhật đã dẫn tới sự ổn định thì việc áp dụng nó ở bên ngoài nước Nhật lại dẫn đến những cuộc xung đột bất tận. Khác với Liên Xô và Đức, chế độ toàn trị Nhật Bản ít quan tâm đến việc truy tìm kẻ thù ở trong nước, tính chất gây hấn của nó nói chung chỉ hướng vào người dân nước khác mà thôi.

Cảm hứng về không gian ngày càng rộng mở được người Nhật chia sẻ trên đầu môi chót lưỡi, nhưng điều đó cũng không thể biến họ từ những người hướng nội thành những người hướng ngoại. Vì vậy mà kế hoạch khai khẩn những vùng đất của ngoại nhân đã chẳng có mấy hiệu quả, tất cả các kế hoạch di dân đều thất bại. Chính sách bành trướng của nhà nước và mô hình không gian ngày càng rộng mở mâu thuẫn với “đặc điểm dân tộc” - mâu thuẫn với kinh nghiệm cá nhân và kinh nghiệm lịch sử chuyên hướng tới việc khai khẩn những khu vực ở gần chứ không phải ở xa.

Nhật Bản đã thất bại thảm hại. Không chỉ về quân sự mà còn cả về tư tưởng. Lần đầu tiên trong lịch sử, nước này đã bị ngoại bang chiếm đóng. Nhưng phải công nhận: họ đã rút ra được nhiều bài học và bắt tay vào xây dựng một nước Nhật Bản mới, nơi giá trị quan trọng nhất là xây dựng trong hòa bình.

Sau chiến tranh tất cả sức mạnh của Nhật Bản đều hướng vào xây dựng kinh tế. Vì thành phần giới tinh hoa không thay đổi nhiều, công cuộc xây dựng vẫn chủ yếu được thực hiện dưới sự lãnh đạo của những người đã đưa đất nước vào vực thẳm của chủ nghĩa toàn trị và chiến tranh. Nhưng bây giờ họ xây dựng chứ không còn phá hoại nữa. Phải công nhận rằng họ đã hoàn thành nhiệm vụ. Họ đã lãnh đạo cái dân tộc vẫn được gọi là Nhật Bản như trước đây. Dân tộc này đã thực hiện việc xây dựng với cùng một nghị lực như trước đây họ đã tạo ra nhà nước toàn trị. Nhà nước và xã hội Nhật Bản vẫn là những thực thể dễ quản lí. Người Nhật vẫn biết làm việc, vẫn yêu lao động và ham hiểu biết. Chiến tranh đã gây ra cho họ biết bao đau khổ, nhưng họ vẫn còn ước vọng tự hào về đất nước của mình. Chuyển những hiểu biết và lòng quyết tâm của mình từ lĩnh vực sản xuất vật liệu chiến tranh sang sản xuất sản phẩm thời bình, người Nhật đã làm được cái mà người ta thường gọi là “quá trình công nghiệp hóa lần thứ hai”.

Vẫn có nhu cầu cực kì to lớn trong việc xác định bản sắc như trước, nhưng bây giờ người Nhật tập trung chú ý tìm hiểu tính độc đáo của nền văn hóa và phong tục của mình. Người quan sát cẩn trọng thường tỏ ra nghi ngờ “tính độc đáo” này, nhưng vì không còn thái độ gây hấn cho nên chủ nghĩa dân tộc về mặt văn hóa thời hậu chiến đã làm cho người ta phải tôn trọng. Như đã biết, trong thời hậu chiến, nguy cơ đối với hòa bình không xuất phát từ Nhật Bản mà thường xuất phát từ những quốc gia đã đánh bại nước này.