Mục lục

Thay lời giới thiệu

THỐNG QUỐC THÁI SƯ TRẦN THỦ ĐỘ

LÊ PHỤ TRẦN

TRẦN BÌNH TRỌNG

HƯNG ĐẠO VƯƠNG TRẦN QUỐC TUẤN

CHIÊU MINH VƯƠNG TRẦN QUANG KHẢI

CHIÊU VĂN VƯƠNG TRẦN NHẬT DUẬT

NHÂN HUỆ VƯƠNG TRẦN KHÁNH DƯ

HOÀI VĂN HẦU TRẦN QUỐC TOẢN

PHẠM NGŨ LÃO

Thay lời giới thiệu

VƯƠNG TRIỀU TRẦN

CON NGƯỜI VÀ TỔ QUỐC

Trong các triều đại kế tiếp nhau suốt hàng ngàn năm lịch sử, theo tôi, triều đại nhà Trần là một trong những triều đại có võ công, có văn hiến, có nhiều nhân tài, vừa sinh Phật vừa sinh Thánh, một triều đại minh bạch bậc nhất dưới ánh sáng của lịch sử.

Nói về lịch sử không thể không nói tới các nhân vật lịch sử, những biến cố lịch sử và những huyền thoại, huyền tích của lịch sử, thậm chí cả những điều phi lý của lịch sử. Lịch sử Việt Nam là lịch sử của 4.000 năm dựng nước và giữ nước. Tại sao phải luôn luôn đặt vấn đề giữ nước lên hàng đầu. Một câu hỏi tưởng như rất dễ trả lời, nhưng càng trả lời càng thấy cần phải trả lời sâu hơn, khoát đạt hơn, đạo hơn và đời hơn. Tự thân khái niệm nước, quốc gia, dân tộc cũng luôn luôn có nhiều biến động. Nước có thể hợp nhất hoặc chia tách từ nhiều nước, dân tộc hoặc quốc gia cũng thế và hoàn toàn có thể trở về cái đích ban đầu sau những biến cố lịch sử, chiến tranh và hòa bình. Cho thấy rằng lịch sử tưởng như là tất yếu, là cụ thể cũng hoàn toàn có thể không chính xác là thế, lịch sử không thể là những kịch bản viết sẵn.

Xã hội triều Trần là một xã hội tiến bộ về nhiều mặt: quân sự, kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội và khá dân chủ. Triều Trần cũng là triều liên tiếp mở những hội nghị có tính toàn quốc: hội nghị Diên Hồng, hội nghị Bình Than… cho thấy những nhà lãnh đạo đất nước rất chú trọng tới suy nghĩ của quần chúng nhân dân, điều làm nên nền tảng chiến thắng từ cổ chí kim trước mọi kẻ thù xâm lược hùng mạnh. Thiết thân với suy nghĩ và đời sống của người dân là một tiến bộ xã hội sâu rộng của triều Trần. Dân trong triều Trần dù ở hạng nào đều một lòng một dạ với Tổ quốc, với vua và với chính bản thân họ. Một Phạm Ngũ Lão ở trong dân, một Dã Tượng ở trong dân, các bậc nho thần như Trương Hán Siêu, Phạm Lãm, Trình Giũ, Ngô Sĩ Thường, Nguyễn Thế Trực, Trần Thì Kiến… ở trong dân, các bậc trạng nguyên, thám hoa, bảng nhãn Nguyễn Hiền, Đặng Ma La, Lê Văn Hưu ở trong dân. Có thể hiểu rằng cách phát huy sức dân của vương triều Trần là một sáng tạo trị quốc mang tính biện chứng sâu sắc, nó luôn luôn mới mẻ và gần gũi, nó thiết thực và hiệu quả cho bất cứ một chế độ chính trị nào, là một đóng góp quan trọng trong tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam. Tiêu biểu cho quan điểm này là Quốc công Tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn “Khoan thư sức dân để làm kế sâu gốc bền rễ. Đó là thượng sách để giữ nước.”

Khởi nghiệp của vương triều Trần với cuộc chuyển giao quyền lực có một không hai trong lịch sử Việt Nam. Đến bây giờ, các học giả, nhân sĩ trí thức vẫn còn nhiều tranh cãi. Cái nhìn bây giờ phải nói là đã cởi mở hơn, ít định kiến hơn và trên thực tế thuận theo quy luật hơn. Lịch sử thường có những việc mà hàng trăm năm sau, hàng ngàn năm sau vẫn chưa thống nhất là đúng hay sai, hay hay dở, tại sao, có công hay có tội. Lịch sử là thế, đôi khi dường như là để trêu cợt hậu thế. Nhiều khi lại đơn giản tới trần trụi. Nhưng cũng hàm chứa không ít bí ẩn khiến hậu thế nối đời tranh cãi.

Triều Trần những lúc cực thịnh luôn đặt nước lên trên vua, dân cũng ở trên vua, sĩ tốt trên tướng lĩnh, văn hoá ở trên chính trị, giường mối đoàn kết ở trên bè cánh thị phi, nhân phẩm ở trên tính cách, lợi ích dân tộc là tối thượng, trọng tình không mù quáng, ái quốc không tư vị, nhẫn nhục không hèn kém, cao thượng mà không hống hách. Ở đấy vấn đề con người được đặt lên hàng đầu. Ở đấy học đạo làm người trước học làm vua, làm tướng. Ở đấy những bô lão được kính trọng, trẻ nhi đồng được nâng niu. Ở đấy tướng cởi trần tập võ với quân, người thương yêu ngựa, trâu, voi, chó. Đến như loài chim câu còn biết đưa thư đánh giặc, đầm lầy năn lác vây giặc, đỉa muỗi cũng biết nhằm chỗ sơ hở của giặc mà đánh.

Xuyên suốt một tinh thần vì nước vì dân, vì sơn hà xã tắc là sợi chỉ xanh của triều Trần. Ngay từ ngày ấy và cả trước đó nữa vấn đề dân tộc luôn được đặt lên hàng đầu. Vì dân tộc, vì danh dự dân tộc mình từ vua đến dân đều sẵn sàng hy sinh quyền lợi và sinh mạng, cả gia đình, cả họ tộc. Ngay như những đội Tống binh chiến đấu dưới trướng của tướng quân Trần Nhật Duật cũng là vấn đề đặt danh dự dân tộc Trung Hoa lên trước, để khơi dậy tinh thần chiến đấu của những người vong quốc. Các dân tộc thiểu số phía Tây Bắc, phía Bắc, Đông Bắc cũng một lòng một dạ chiến đấu vì Tổ quốc. Họ có tù trưởng, có thủ lĩnh riêng của mình nhưng cao hơn mọi tù trưởng, thủ lĩnh và cả nhà vua nữa phải là dân tộc, danh dự và nhân phẩm. Vấn đề này tác giả đưa ra rất khéo léo và hữu lý, như cuộc thần phục Trịnh Giác Mật của tướng quân Trần Nhật Duật, sự gột rửa tỵ hiềm của Quốc Công Trần Quốc Tuấn và Thái sư Thượng tướng Trần Quang Khải, hoặc như Yết Kiêu, Dã Tượng chờ chủ soái ở Lục đầu giang, hoặc việc Tuệ trung Thượng sĩ bỏ thiền trượng cầm gươm giáo. Ngay cả các vương tôn, công chúa cũng sẵn lòng vào sinh ra tử, một An Tư, một Huyền Trân, một Quốc Toản… thảy đều nhường nhịn, hy sinh, thảy đều giản dị kiên cường mà đặt quyền lợi quốc gia lên trên hết. Triều đại đã sinh ra những: Hưng Đạo vương, Chiêu Minh vương, Chiêu Văn vương, Chiêu Đạo vương, Trung Thành vương, Chiêu Thành vương… Kế tiếp là các bậc dưới như: Nhân Túc vương, Hưng Vũ vương, Hưng Trí vương, Vũ Đạo hầu, Văn Nghĩa hầu, Nghĩa Quốc hầu… Tiếp đến là công bộ thượng thư, trạng nguyên Nguyễn Hiền; hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu, bảng nhãn Lê Văn Hưu… Và nữa là các tướng tài như: Lê Phụ Trần, Trần Bình Trọng, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Khoái, Yết Kiêu, Dã Tượng, Nguyễn Địa Lô…

Sự đoan chính, cương trực và tinh thần kỷ luật cao của triều Trần đã góp phần làm lên những võ công, văn hiến của Đại Việt trong trị quốc và đánh giặc.

Trong cuốn sách nhỏ khắc họa chân dung các danh tướng triều Trần, chúng tôi muốn góp một tiếng nói về tài năng, đức độ, cả những tâm tư vì dân vì nước, sự hi sinh mọi mặt của các danh tướng đã đi vào sử sách với cái nhìn gần gũi hơn nữa, để các danh tướng tiếp tục sống mãi trong tâm thức của nhân dân.

Võ công ba lần đánh thắng quân Nguyên - Mông là một võ công hiển hách, một trang vàng chói lọi trong lịch sử đánh giặc ngoại xâm của dân tộc ta. Thực ra với tâm thức dân tộc Đại Việt, chiến tranh là một điều xưa nay trong mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước vẫn luôn răn là điều cấm kỵ, hết sức tránh nó. Tránh chẳng đặng đừng dân tộc ta mới phải đứng lên cầm gươm giáo. Những võ công ngoài dư ngân hào sảng của nó, thì sự ngẫm ngợi về máu xương các anh hùng dũng sĩ và nhân dân đã hy sinh là hết sức cần thiết. Bao nhiêu máu xương đổ xuống mà thành chiến công. Bao nhiêu những người lính thường, dân thường vô tội, lũ con đỏ và người già chết trong chiến tranh. Nên cũng phải thấy rằng truyền thống lịch sử của dân tộc ta nói chung là hết sức tránh chiến tranh, luôn tìm cách hoà hiếu, cởi bỏ mọi hận thù, chịu nhẫn nhịn, thua thiệt để yên ấm là một vấn đề xuyên suốt trong mấy nghìn năm lịch sử.

Giặc tan muôn thuở thăng bình,

Bởi đâu đất hiếm cốt mình đức cao.

(Bạch Đằng giang phú của Trương Hán Siêu)

Cái thắng của đức, của trí và của khiêm, dường như là thắng lợi lớn nhất mà vương triều Trần đạt được. Cái tự thắng của ông vua hiền sáng nhất lịch sử Việt Nam Trần Nhân tông là cái thắng khi 35 tuổi truyền ngôi cho con, 39 tuổi lui hẳn về Yên Tử với đạo và sáng lập ra một dòng thiền thuần Việt - Thiền Trúc Lâm. Cái tự thắng của Trần Quốc Tuấn binh quyền lệnh trời đất càng một mực phò vua cứu nước, bỏ lời cha, gạt ý con, phơi gan ruột với sĩ tốt để tiếng thơm đời đời và con cháu tôn vinh ngài là bậc Thánh. Cái tự thắng của nhân dân khi ở thời điểm chỉ hơn hai triệu người nam phụ lão ấu quyết chiến quyết thắng với 50 vạn tinh binh địch, chiến thắng đội quân tàn ác nhất dưới gầm trời thuở ấy mà nếu không tự thắng mình thì chỉ nghĩ đến thôi cũng mất hết tinh thần nói gì việc cầm gươm giáo chọi nhau với hổ đói như thế. Tựu trung, sự thắng lợi và những võ công chống giặc xâm lăng dưới vương triều Trần là một tất yếu của đúng thắng sai, thiện thắng ác, chính nghĩa thắng hung tàn, chí nhân thắng cường bạo, là chiến thắng của chân, thiện, mĩ, là chiến thắng của Người.

Có thể khẳng định, vương triều Trần, đặc biệt là ở những thời đoạn hưng thịnh, những lúc gian nan chống giặc ngoại xâm luôn hướng tới cái đích là con người và Tổ quốc. Con người ở đây bao hàm mọi tầng lớp, tôn giáo, sắc tộc, địa vị. Tổ quốc ở đây đúng nghĩa thiêng liêng nhất của nó, là trái tim, là khối óc, là danh dự của từng cá thể trong một cộng đồng lớn, một cộng đồng đã kề vai sát cánh bên nhau mấy nghìn năm chung một dải non sông gấm vóc.

Những bài học mà vương triều Trần mang lại là những bài học lớn, nó là tinh hoa của con người Lạc Việt hun đúc lại, soi sáng ra và rất cần được tiếp tục bổ sung, tiếp tục phát huy và phát triển. Thái độ ứng xử với Tổ quốc của vương triều Trần là một thái độ nghiêm cẩn với lịch sử, nghĩa tình với đời sống của nhân dân biểu hiện một cách chân chính và tâm huyết. Vương triều Trần cũng là một vương triều có đóng góp quan trọng về lịch sử, quân sự, văn hoá, kinh tế, chính trị… một thời đại luôn hướng tới con người và Tổ quốc.

Đó cũng là lý do sự ra đời của Danh tướng triều Trần.

THỐNG QUỐC THÁI SƯ TRẦN THỦ ĐỘ

VỊ ANH HÙNG NỐI ĐỜI TRANH CÃI

Trần Thủ Độ (1194-1264), thái sư, người sáng lập nhà Trần. Quê làng Lưu Xá, h. Ngự Thiên, lộ Long Hưng (nay là xã Canh Tân, h. Hưng Hà, t. Thái Bình). Cuối thời Lý, làm điện tiền chỉ huy sứ. 1225 TTĐ ép Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh (cháu TTĐ), lên ngôi hoàng đế hiệu là Trần Thái tông, lập ra triều Trần. Có công lớn giúp vua (còn nhỏ tuổi), trấn áp các lực lượng chống đối, ổn định triều chính. 1258 trước sức mạnh của khoảng 3 vạn quân xâm lược Mông Cổ, TTĐ khảng khái tâu vua: “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” đã củng cố quyết tâm kháng chiến của vua tôi nhà Trần. 1258 ra sức đôn đốc quân dân đẩy mạnh kháng chiến, lập chiến công thắng quân Mông Cổ lần I. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Nhìn nhận về vị Khai Quốc triều Trần - Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi. Người bênh thì bênh quá lên, khoác vào cho ông nhiều công lênh quá, nào dựng nước nào giữ nước, nào mưu kế như thần, an với dân trung với vua, nào cả đời lao tâm lao lực tự mình đầy ải mình… Lại người ghét ông thì cũng ghét quá, khép vào tội khi quân loạn đảng, bức vua, cướp nước rồi mưu mô giảo quyệt quỉ khốc thần sầu. Đời tư khi ấy cũng bị bới móc, chỉ trích ông dâm loạn, thất đức. Thực ra nên nhìn ông ở góc độ con người. Là người thì có đúng có sai. Càng các bậc vĩ nhân cái đúng cái sai biểu hiện càng ghê gớm. Bản thân ông là một nhân vật lớn của lịch sử. Lịch sử chọn ông để thi triển một khuất khúc, một chuyển biến của mình thì ông không làm thế nào khác được. Nó như mẹ thì phải đẻ ra con, có ông tất phải là có cháu. Chỉ có điều cái ông Trần Thủ Độ này bị lịch sử chọn ngay ở thời điểm nhạy cảm ấy, lại có tài, lại là tài thao lược kinh luân đến thế thì cái việc vật đổi sao rời lắm công nhiều tội cũng là một tất yếu lịch sử. Một tất yếu cần có cái nhìn độ lượng hơn nữa với bản thân ông.

Khi khắc họa những nhân vật lịch sử, có nhà tiểu thuyết lịch sử căn cứ sử liệu nhiều khi chỉ xét nhân vật trong tư thế lịch sử vốn có, trong “vai trò đang đóng” của họ, mà nhân vật lịch sử, tức là nhân vật chính trị luôn có những biểu hiện, diễn đạt theo xu thế lịch sử có lợi cho cá nhân, thể chế và đại cục mà họ theo đuổi. Cho nên, nếu không bóc đi cái biểu hiện bên ngoài, bóc tách vai trò đang đóng của nhân vật sẽ dẫn đến cái nhìn phiếm diện, cắt xén, xa rời bản chất thật của nhân vật dẫn đến nguy cơ làm méo mó lịch sử.

Tìm hiểu về Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ, chúng ta không thể chỉ căn cứ vào chính sử vì chính sử phong kiến đã tỏ ra quá khe khắt với ông, nhiều chỗ là nghiệt ngã nên chúng tôi trong quá trình xây dựng chân dung về ông đã còn dựa vào các tư liệu khác như: Dã sử, dật sử, huyền tích dân gian, các chuyên luận khoa học, các tiểu thuyết lịch sử sát thực với chính sử mà trong ấy tiêu biểu phải kể đến tập tiểu thuyết lịch sử Bão táp cung đình của nhà văn Hoàng Quốc Hải. Dưới ngòi bút của nhà văn tài danh này cùng các nguồn tư liệu khác nhau đã cho thấy phẩm chất nổi trội là vị quốc, vị dân của vị thống tướng anh hùng vào bậc nhất trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam.

Bão táp cung đình bên cạnh nhân vật Trần Thủ Độ, tác giả đã khéo léo đặt vào đấy một nhân vật của dân gian, nhân vật Hoàng tiên sinh. Nhân vật này chắc chắn là một sáng tạo có chuẩn bị kỹ lưỡng của nhà văn, tạo sự vững vàng, cân đối cho tác phẩm lịch sử nước ta, trải qua mấy nghìn năm dường như khi nào cũng luôn tồn tại những cặp nhân vật lịch sử như vậy. Như là cứng ở bên mềm, cương đối xứng nhu, âm ở cạnh dương cũng là lẽ huyền vi của tạo hóa. Nhân vật Hoàng tiên sinh thể hiện tinh thần tiếp thu tinh hoa nho học của vương triều Trần. Vương triều Trần là vương triều tiền Nho, Phật lão đồng nguyên, tôn trọng nhau, học tập nhau vì mục tiêu lớn lao là con người và dân tộc. Thông qua những ứng xử của vị khai quốc triều Trần Trần Thủ Độ với các đối thủ chính trị là Nguyện Nộn và Đoàn Thượng cũng như một số kẻ sĩ còn hương vong nhà Lý đã cho thấy một nhãn lực chính trị phi thường của Đần Thủ Độ. Điều này giải thích những linh động kiên quyết của ông trong đó không phải không có những sai lầm mang tính cục bộ song tuyệt nhiên và nhất quán theo một quĩ đạo thống nhất là phụng sự lợi ích lâu dài của Tổ quốc, của nhân dân. Tấm lòng trung trinh của ông biểu hiện cao độ nhất với câu nói nổi tiếng khi vó ngựa Mông Thát ầm ầm nơi biên ải: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” và cả những ngẫm nghĩ, những khi dằn dỗi, cáu giận trước cảnh mấy anh em vua trẻ một mực bỏ ngôi vị gây khó xử cho ông, đẩy ông vào tình thế trớ trêu dễ để miệng lưỡi thế gian chế diễu. Ở lúc ấy, nếu là một nhà chính trị non tay vương nghiệp ắt lung lay, giặc cướp nổi lên, dân lành điêu háo và nạn ngoại xâm là khó tránh khỏi, toàn cục lịch sử, giang sơn không biết sẽ đi đến đâu. Những phút giây ấy không chỉ là một lần đến với vị khai quốc triều Trần công góp phần khởi định con người thật của ông, một con người thấm đẫm nhân tình, hiểu đời và hành xử khác thường, tiên quyết và tiên lượng những việc lớn quốc gia mà không phải ai cũng nhìn nhận ra, nhìn nhận khách quan và công bằng, kể cả đến bây giờ.

Trần Thủ Độ (1194-1264), là thái sư đầu triều nhà Trần, người có công sáng lập và là người thực tế nắm quyền lãnh đạo đất nước những năm đầu triều Trần, khoảng gần 40 năm, từ 1226 đến 1264. Trần Thủ Độ sinh tại làng Lưu Xá, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.

Theo gia phả họ Trần, thủy tổ Trần Quốc Kinh dời đến ở hương Tức Mạc (Nam Định - Thái Bình), lấy vợ sinh ra Trần Hấp. Trần Hấp sinh ra Trần Lý và Trần Hoằng Nghi. Trần Lý sinh ra Trần Thừa, Trần Tự Khánh còn Trần Hoằng Nghi sinh được ba người con trai: Trần An Quốc, Trần An Bang và Trần Thủ Độ. Như vậy Trần Thủ Độ là cháu của Trần Lý, em họ của Trần Thừa và Trần Tự Khánh.

Họ Trần bắt đầu tham gia chính sự từ sau loạn Quách Bốc năm 1209 - 1210 thời Lý Cao Tông vì có công dẹp loạn và tôn phò thái tử Lý Sảm. Lý Sảm lên nối ngôi, tức là Lý Huệ Tông. Quyền hành họ Trần ban đầu trong tay Trần Tự Khánh.

Là em họ của Trần Thừa và Trần Tự Khánh, Trần Thủ Độ đồng thời là võ tướng dưới quyền Trần Tự Khánh đánh dẹp các lực lượng nổi dậy cát cứ cuối thời Lý. Năm 1213, Trần Thủ Độ theo Tự Khánh đánh kinh đô Thăng Long và thắng trận, sau đó lại đánh thắng hai tướng cát cứ ở vùng Hồng châu là Đoàn Thượng và Đoàn Văn Lôi trong lúc trên đường đi trấn nhậm Lạng ải.

Sau khi Trần Tự Khánh chết (1223), Trần Thủ Độ thực sự là người thay thế nắm quyền trong triều. Đối với nhà Lý, ông tỏ ra còn cứng rắn hơn Trần Tự Khánh.

Năm 1224, ông được phong làm Điện tiền chỉ huy sứ. Vua Huệ Tông và vợ, tức chị họ ông, là Trần Thị Dung có 2 con gái, người em tên là Phật Kim, được phong là công chúa Chiêu Thánh. Ông ép Huệ Tông bỏ ngôi lên làm thái thượng hoàng để nhường ngôi cho Phật Kim, tức là Lý Chiêu Hoàng, khi đó mới lên 7 tuổi.

Sau đó, ông đưa con Trần Thừa là Trần Cảnh (sau này là Trần Thái Tông), mới 8 tuổi, vào hầu Lý Chiêu Hoàng, rồi dàn xếp để Trần Cảnh lấy Lý Chiêu Hoàng và nhường ngôi để chuyển ngai vàng sang họ Trần vào cuối năm 1225. Nhà Trần thay nhà Lý bởi tay Trần Thủ Độ. Thượng hoàng Huệ Tông bị ép đi tu, truất làm sư Huệ Quang.

Nhà Trần thành lập, ông được phong là Thống quốc thái sư, lo toan mọi việc cho triều đình nhà Trần.

Để củng cố quyền lực nhà Trần, ông đánh dẹp các sứ quân Nguyễn Nộn, Đoàn Thượng bên ngoài, sắp xếp quan lại trong triều. Năm 1232, nhân lúc tông thất nhà Lý về quê ngoại ở làng Hoa Lâm (nay là xã Mai Lâm, huyện Gia Lâm, Hà Nội) làm lễ cúng tổ tiên, ông đã làm bẫy sập chôn sống nhiều tôn thất nhà Lý, bắt những người sống sót đổi sang họ Nguyễn và một số họ khác để trừ tuyệt hậu họa.

Trần Thủ Độ làm quan rất nghiêm minh, khi Thiên Cực công chúa có xin riêng cho một người làm Câu Đương, ông nhận lời. Đến lúc xét, ông gọi người ấy lên mà bảo: "Ngươi vì có Công chúa xin cho được làm Câu Đương nên không thể so với người khác được, phải chặt một ngón chân để phân biệt". Người ấy sợ quá xin mãi mới được tha. Từ ấy không ai dám đến nhà riêng xin xỏ nữa.

Vợ Trần Thủ Độ là Linh Từ Quốc Mẫu Trần Thị Dung khi đi ngang qua cung cấm thì bị một người lính chạy cờ ngăn lại. Bà trở về nhà thuật lại và khóc: "... Mụ này là vợ ông mà bị bọn quan khinh nhờn như vậy!" Trần Thủ Độ tức giận sai bắt người lính chạy cờ về trị tội. Nhưng sau khi nghe người này trình bày nguyên do thì ông cười và nói: "Ngươi ở dưới cấp thấp mà biết giữ phép nước, ta còn trách gì nữa", sau đó ban thưởng cho người này.

Lại có người thấy ông có nhiều quyền uy trong triều, vào gặp Thái tông tâu rằng: "Bệ hạ còn thơ ấu mà Thủ Độ quyền át cả vua, xã tắc rồi sẽ ra sao?". Thái tông lập tức đưa người ấy đến dinh Thủ Độ, nói hết những lời người ấy nói cho Thủ Độ nghe. Thủ Độ trả lời: "Đúng như những lời hắn nói". Rồi lấy tiền lụa thưởng cho người ấy.

Để ngăn ngừa sự nhen nhóm nổi lên của các lực lượng chống đối, Trần Thủ Độ đặt ra quy định khoanh vùng các làng ở nông thôn, tạo ra sự ngăn cách từng làng. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây chính là nguyên nhân khiến nhiều đời sau các làng mạc Việt Nam chỉ phát triển khép kín trong lũy tre làng, không giao lưu, mở mang được với bên ngoài.

Vua Thái tông và hoàng hậu Chiêu Thánh (tức Lý Chiêu Hoàng) lấy nhau đã lâu chưa có con. Năm 1236, Trần Thủ Độ liền ép Thái tông lấy chị dâu là công chúa Thuận Thiên - vợ Trần Liễu, chính là chị ruột của Chiêu Thánh vì Thuận Thiên đã có mang sẵn với Trần Liễu được 3 tháng. Việc đó khiến Trần Liễu thù hận cất quân nổi loạn và Trần Thái tông toan bỏ đi tu. Nhưng trước sức ép cứng rắn của Trần Thủ Độ, Thái tông quay trở lại ngôi vua, còn Trần Liễu sau khi thất bại cũng phải hàng phục và được phong làm An Sinh vương ở Kinh Môn (Hải Dương).

Tuy nhiên, người con của Trần Liễu mà Trần Thủ Độ sắp đặt để làm con Trần Cảnh là Trần Quốc Khang sinh ra năm 1236 cũng không được làm thái tử dù là con trưởng. Năm 1240, Thái tông sinh được Trần Hoảng, lập làm thái tử và sau trở thành vua Trần Thánh tông.

Có thể thấy rằng, Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ là nhân vật lịch sử đã, đang và sẽ còn gây nhiều tranh cãi của các bậc tiền nhân và hậu bối sau này. Đã có nhiều cuộc hội thảo khoa học toàn quốc về vương triều Trần và vai trò cá nhân của ông. Các quan điểm luôn không đồng nhất, thậm chí trái ngược hẳn nhau. Điều này dường như là một tất yếu của lịch sử. Xét các bề công tội về ông cũng không có sự thống nhất. Ông là một người hùng tài đại lược, có thể nói là rất gian hùng. Ông soán đoạt cơ nghiệp nhà Lý bằng cơ mưu nhưng cuộc soán đoạt ấy đã diễn ra mà không rơi vào cảnh nồi da xáo thịt (một điều thường thấy ở các triều đại phong kiến bấy giờ) ngoại trừ việc ông chủ trương diệt tộc nhà Lý. Nhiều người cho đây là tội ác không thể dung thứ nhưng nhìn về một phía nào đó sẽ thấy rằng đây là một hành động tất yếu, nhất là lại ở một con người gian hùng như Trần Thủ Độ.

Trong các triều đại phong kiến, việc các hôn quân (đôi khi là cả minh quân) giết cả nhà, cả họ, tru di tam tộc, cửu tộc đối với những kẻ phản nghịch (thực chất là đối thủ chính trị) thường xuyên xảy ra nhưng các sử gia ít khi kết tội. Nhìn nhận hành vi của Trần Thủ Độ ở đây nếu nhìn nhận ở góc độ thanh trừng tiềm lực đối thủ chính trị chúng ta sẽ thấy khác đi nhiều. Đó cũng là những nghiệt ngã và mông muội của các thể chế chính trị cầm quyền cần được nghiên cứu và bóc tách một cách khoa học, cũng là làm rõ thêm diện mạo các nhân vật lịch sử trong đó có Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ.

Ở đây, xét về mọi mặt bối cảnh lịch sử thời điểm ấy, nếu ta nhìn Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ ở góc độ vị quốc, vị dân sẽ thấy mở ra rất nhiều điều cần bàn. Dù hành vi không trực tiếp lên ngôi (việc này ông thừa sức làm ở thời điểm ấy) được nhiều người cho rằng đây là một mưu kế quỷ quyệt của ông cũng như không ít người ngợi ca hành vi này. Kể cả khi vua Trần Thái tông dỗi lên núi ông vẫn nhất quyết phò trợ còn dùng mọi hành động ép vua trở lại triều chính. Điều này nếu là một người thường sẽ không thể hành động được như thế. Liệu lúc ấy đã có ai nhìn ra họa xâm lăng đã nhen mầm từ phương Bắc và việc an dân trị quốc, đặc biệt là có được một khoảng thời gian thích hợp để vực thế nước cường thịnh, một chủ trương xuyên suốt toàn bộ cuộc đời lắm công nhiều tội của ông. Đây là một trong những tồn nghi về cá nhân ông chỉ được giải mã khi ông nói: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo”. Đó cũng là thời điểm gian khó nhất trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ do chiến tướng Ngột Lương Hợp Thai, một đại tướng lừng danh của Đại hãn Mông Kha được cử xuống đánh chiếm Đại Việt. Khi ấy, sau một số trận tác chiến với quân chủ lực nhà Trần tại Quy Hóa, Bình Lệ Nguyên, trước thế giặc dữ, Trần Thái tông cùng các tướng lui quân về Thăng Long, sau lui tiếp dữ Thiên Mạc. Khi thế nước lâm nguy, Thái tông ngự thuyền đến hỏi Thái úy Trần Nhật Hiệu (em ruột Trần Thái tông), vị Thái úy đã không đứng nổi dậy chỉ còn đưa tay chấm nước viết vào mạn thuyền hai chữ “Nhập Tống” chứng tỏ sự khiếp đảm đã lên tới tột độ và khi ấy không có tiếng nói đanh thép của Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ chưa biết tình hình sẽ ra sao.

Với biệt tài và cơ mưu quyền biến của mình, Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ đã hiến kế và cùng với vua Trần Thái tông tổ chức phản công và đánh bại quân địch. Sau chín ngày chiếm cứ Thăng Long, cuối cùng đám giặc Hồ đã phải tháo chạy về nước. Lần tác chiến này đã cho quân và dân triều Trần những kinh nghiệm quý báu để sau này làm nên những võ công lịch sử.

Trong lần chiến thắng này, vai trò của Trần Thủ Độ là rất lớn, đặc biệt việc chuẩn bị tinh thần và quốc lực cho một cuộc chiến tranh lâu dài, nhiều lần, cả tinh thần quyết chiến lẫn phương lược chống giữ (chính ông cũng đã dự báo sớm muộn gì quân Nguyên Mông sẽ sang xâm chiếm Đại Việt và cũng chính ông là người đã tìm cách bỏ qua cho tội lỗi của Trần Quốc Tuấn, vị Thánh tướng Hiền minh, người có công lao quyết định trong hai lần kháng chiến chống giặc Nguyên - Mông sau này).

Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ trước hết là một soái tướng tài giỏi bậc nhất của vương triều Trần. Ở ông, hội tụ đầy đủ phẩm chất văn võ kiêm thông của một đại tướng và trí óc lão luyện, anh hùng của một chính trị gia. Ông chính là mẫu người chính trị lý tưởng trong thời khắc chuyển giao quyền lực của các vương triều phong kiến. Ông cũng là người hoàn toàn có thể đích thân ra trận đánh đông dẹp bắc nhưng cũng bằng tài trí phi thường ở trong màn trướng mà định đoạt được cục diện chiến trận nơi xa, xuyên suốt thời gian (việc ông thanh toán Đoàn Thượng và Nguyễn Nộn là một ví dụ điển hình). Ông là người vô cùng quả đoán với các đối thủ chính trị, thậm chí là tàn nhẫn hạ độc thủ (với các tôn thất nhà Lý). Ông cũng là người tâm can khó lường, kể cả với các tướng lĩnh, tôn thất nhà Trần. Ngay như việc ông sử dụng và trọng dụng Phùng Tá Chu, một đại thần triều Lý sau này là một trọng thần triều Trần cũng là bài toán không dễ gì giải đáp ở một con người luôn đặt dòng họ mình, vương triều mình lên trên cả nhân phẩm con người. Việc ông ứng xử với những người thân nhất (vua, đại thần họ Trần, vợ con, họ hàng...) một cách vừa nghiêm khắc, vừa công tâm đã cho thấy sự phức tạp nhưng rất nhất quán ở ông là vị quốc, vị dân, vị sự lớn mạnh của Đại Việt, vì tư thế của sơn hà xã tắc. Ông là con người tưởng chừng rất mâu thuẫn nhưng luôn nhất quán với niềm tin và lý tưởng của mình, một cách sắt đá, một cách không gì lay chuyển nổi, mặc kệ những chê cười, mặc kệ đám hủ nho hay kể cả những phán xét sau này của lịch sử. Ông là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh cãi nhất và luôn có những ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau suốt mấy trăm năm qua.

Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ là một nhân vật lịch sử vô cùng hiếm gặp nếu không muốn nói là duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Phẩm cách và cá tính của ông, tài năng và các hành vi ứng xử trong toàn bộ cuộc đời ông là một cái gì đó mà chúng ta không dễ dàng giải mã. Chúng ta chỉ có thể tiệm cận ông khi đặt dưới nhiều góc độ mà không nên có những kết luận xơ cứng, xu phụ hoặc nghiêng theo một cái nhìn của thể chế chính trị nào. Hãy cho ông sống gần hơn với những hành động và suy nghĩ của một người bình thường trong một con người trí tuệ siêu phàm như ông. Hãy gạt đi những bi kịch cá nhân, những kịch bản sắp sẵn cho ông mà hãy đặt ông đúng vào vị trí của một nhân vật đặc biệt trong lịch sử. Tin rằng thời gian và sự tiến bộ của con người sẽ ngày càng có cái nhìn đúng đắn hơn về Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ.

LÊ PHỤ TRẦN

VIÊN DŨNG TƯỚNG VƯƠNG TRIỀU TRẦN

Lê Tần (Lê Phụ Trần; ?-?), danh tướng triều Trần Thái tông. Quê h. Thanh Liêm, t. Hà Nam. Xuất thân thuộc dòng dõi Lê Đại Hành. 1258 tướng Mông Cổ là Ngột Lương Hợp Thai đánh đến Bình Lệ nguyên (nay thuộc h. Bình Xuyên, t. Vĩnh Phúc), LT một mình một ngựa xông pha trận mạc. Thấy thế giặc mạnh, LT khuyên vua lui quân để bảo toàn lực lượng, được vua nghe, lui quân về đóng ở sông Lô, LT che đỡ phía sau, quân giặc bắn tới tấp đã lấy ván thuyền che cho vua thoát nạn. Thế giặc mạnh, lại phải lui về đóng ở Thiên Mạc, theo vua bàn việc cơ mật. Có công đầu trong cuộc kháng chiến, được vua phong làm ngự sử đại phu, rồi sai đi sứ sang Mông Cổ. 1259 được thăng thủy quân đại tướng. 1274 phong thiếu sư kiêm trừ cung giáo thụ (thầy dạy thái tử) (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Lê Phụ Trần, tức Lê Tần dòng dõi vua Lê Đại Hành là một dũng tướng của vương triều Trần trong lần kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ nhất (1258). Ông nổi tiếng dũng cảm thiện chiến nhưng cũng rất mưu trí trên chiến trường. Ông được các vua Trần đầu tiên, kể cả Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ rất tin dùng. Cha ông là một công thần đầu triều Trần, từng có công giúp Trần Thừa (cha của vua Trần Thái tông) và Trần Thủ Độ đánh sứ quân Nguyễn Nộn được phong chức Thượng vị hầu. Vốn xuất thân con nhà võ tướng dòng dõi danh gia vọng tộc ông được hưởng nền nếp gia phong từ nhỏ. Được học hành đến nơi đến chốn, lại vốn sẵn tính thông minh, sức khỏe hơn người cùng với tư tưởng yêu nước, trung với vua, kính hiếu cha mẹ, Lê Phụ Trần là một trong những mẫu mực của các tướng lĩnh triều Trần trong đánh giặc và xây dựng đất nước.

Tháng 2 năm 1250, vua Trần Thái tông thấy được tài năng và đức độ của ông đã phong ông làm Ngự sử trung tướng, tri Tam ty viện sự (một chức quan võ tương đối to của triều Trần bấy giờ, thường chỉ dành cho giới tôn thất). Tuy là người khác họ nhưng ông đã được tín nhiệm chứng tỏ tài năng và nhân cách của ông đã được các vua Trần, đặc biệt là Trần Thủ Độ, người có quyền lực nhất khi ấy trọng dụng. Điều này càng khẳng định sự tiến bộ vượt bậc trong trọng dụng hiền tài của vương triều Trần cũng là thời cơ để Lê Tần phát huy tài năng, sở trường cầm quân đánh giặc của mình.

Ngày 12 tháng 12 âm lịch năm 1257, quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai làm đại tướng từ Vân Nam xuôi theo sông Hồng tiến đánh Đại Việt. Trước nạn giặc xâm lược, vua Trần Thái tông cùng các tướng lĩnh trực tiếp ra chiến trường đánh địch. Đây là cuộc thử sức đầu tiên của quân và dân Đại Việt với giặc Mông Cổ. Trong số các tướng lĩnh cùng vua xung trận, Lê Tần nổi lên là một tướng lĩnh am tường trận pháp, đặc biệt dũng cảm, luôn dẫn đầu các dũng sĩ tác chiến với giặc Hồ. Khi ấy, thế giặc rất mạnh, quan quân nao núng và rút lui, vua ngoảnh trông tả hữu, chỉ có Lê Tần một mình một ngựa ra vào trận giặc bình thản như không. Trước sự dũng mãnh thiện chiến của tướng quân Lê Tần, nhiều người theo vua khuyên rằng hãy nên dừng lại để chỉ huy chiến đấu thì Lê Tần đến can vua: “Nay thì bệ hạ chỉ đánh một ván dốc túi thôi sao! Hãy lên tạm lánh chúng, sao lại có thể dễ dàng tin lời người ta thế”. Lời khuyên vua này đã thể hiện nhãn quan chiến lược làm tướng của Lê Tần trong đánh giặc. Nó còn thể hiện tầm nhìn chính trị sâu sắc của bậc làm tướng phải lấy sơn hà xã tắc làm trọng, đánh giặc phải chắc thắng bằng chiến lược đúng đắn, có thể chấp nhận lâu dài, nhường thế thượng phong cho địch chứ không thể như đánh bạc dốc một canh năm ăn năm thua. Điều này đã khiến các sử gia sau này xếp ông vào hàng danh tướng trí dũng song toàn, càng nơi chiến trường ác liệt càng bình tĩnh, biết tiến biết lui, từng bước chủ động phản công giành toàn thắng.

Trần Thái tông khi ấy hiểu được suy nghĩ sâu sắc của tướng quân Lê Tần, vua cho lui binh về đóng ở sông Lô, cử ông làm đại tướng quân chặn giặc phía sau. Quân giặc thắng thế ào ạt tiến công, chúng bắn như mưa về phía quân binh nhà Trần. Lê Tần không ngại hiểm nguy, tả xung hữu đột lấy ván thuyền ghép lại che chắn cho vua khỏi trúng tên giặc. Nhà vua cùng quân tướng tiếp tục lui binh về giữ sông Thiên Mạc (nay là hạ lưu sông Phú Lương (một nhánh của sông Hồng) thuộc bãi Mạn Trù (xã Tân Châu, Khoái Châu, Hưng Yên ngày nay). Trong lúc giặc mạnh ta yếu, nhiều quan đại thần nao núng sợ giặc( điển hình là Thái úy Trần Nhật Hiệu) thì Lê Tần vẫn vững vàng cùng vua bàn những việc tiến lui cơ mật. Nhờ có vua sáng tôi hiền, tướng lĩnh một lòng chống giặc cùng với sự quả đoán của Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ, khi thời cơ đến, ta mở chiến dịch phản công đánh địch đại bại tại Đông Bộ Đầu, đuổi quân Mông Cổ rút chạy về nước. Tháng giêng năm 1258, vua Trần Thái tông định công phong tước, ban cho Lê Phụ Trần làm Ngự sử đại phu, lại đem công chúa Chiêu Thánh (tức Lý Chiêu Hoàng) gả cho. Vua nói: "Trẫm không có khanh, thì đâu có ngày nay. Khanh hãy cố gắng để cùng được trọn vẹn về sau".

Đó cũng là sự tôn vinh hiếm có dành cho ông vậy.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất, Lê Phụ Trần là một trong những dũng tướng hàng đầu có công đánh đuổi giặc mạnh, giữ yên xã tắc, thể hiện được phẩm chất và tài năng của mình. Từ khí phách và hành động của những tướng lĩnh như ông, vương triều Trần càng vững tin vào sức mạnh chính nghĩa trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông tiếp theo. Sau cuộc kháng chiến thắng lợi, các vua Trần rất tin dùng ông, sai ông cùng Chu Bác Lãm đi sứ sang nhà Nguyên (lúc này đã xưng Đế) cũng tức là giao trọng trách cho ông trên mặt trận bang giao. Với tài năng và trí tuệ của mình, bằng những dẫn chứng lịch sử thuyết phục, ông cùng phó sứ Chu Bác Lãm khôn khéo đấu tranh với các đại thần, sứ thần thiên triều trong việc thương thảo tiến cống hàng năm vốn trước đó rất tùy tiện và khôn cùng. Nhờ uy danh và sự hiểu biết của ông, cuối cùng, ông cùng các đại quan triều Nguyên đã thống nhất được quy định ba năm tiến cống một lần và ký kết những văn bản ngoại giao có lợi cho Đại Việt. Điều này một lần nữa khẳng định tài năng của ông không riêng về mặt quân sự mà còn phát lộ có hiệu quả trên mặt trận ngoại giao, một thành tựu đáng kể của vương triều Trần.

Ngày 24 tháng 2 âm lịch năm 1258, Trần Thái tông nhường ngôi cho con là Trần Hoảng để làm thái thượng hoàng. Trần Hoảng lên ngôi, tức vua Trần Thánh tông. Tháng 6 năm 1259, Trần Thánh tông giao cho ông làm Thủy quân đại tướng quân, một trọng trách rất lớn khi đó.

Tháng 12 năm 1274, Trần Thánh tông phong ông làm Thiếu sư, kiêm Trừ cung giáo thụ, tức là thầy học của thái tử Trần Khâm (vua Trần Nhân tông sau này).

Từ những ghi chép trong chính sử, Lê Phụ Trần luôn được các triều vua trọng dụng, coi là một trọng thần của triều đình. Ông luôn được tin tưởng tuyệt đối và được giao phó những chức vụ lẽ ra chỉ giành cho tôn thất. Vương triều Trần qua việc này đã thể hiện sự tiến bộ vượt bậc trong dùng người và trị quốc. Không phụ lòng các vua, Lê Phụ Trần dốc sức dậy dỗ thái tử Trần Khâm, vị vua Phật hiền minh nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam càng cho thấy đức độ và phẩm cách đặc biệt của ông.

Năm 1282, vâng mệnh hoàng đế Đại Nguyên Hốt Tất Liệt, nguyên soái Toa Đô mang bảy vạn quân đánh chiếm Chiêm Thành. Đã cảm thấy hơi thở của giặc xâm lăng nóng đằng sau gáy và sự an nguy liên đới trực diện tới Đại Việt, nhận lời cầu viện của vua Chiêm Thành, Trần Nhân tông sai Lê Phụ Trần mang quân giúp vua Chiêm Thành chống giặc Nguyên - Mông. Đây là một hành động sáng suốt và quả đoán của các vua Trần trong tạo dựng thế trận liên minh chống lại giặc dữ. Được cử làm đại tướng quân giúp nước láng giềng, Lê Phụ Trần đã không phụ mệnh vua, nêu cao đạo nghĩa tương thân tương ái, giữ nghiêm quân mệnh, khí phách quật cường Đại Việt, tham chiến và chiến đấu có hiệu quả, tạo ra cán cân có lợi cho quân và dân Chiêm Thành, nâng cao sĩ khí và ý chí của nước láng giềng trong chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Ông cũng là vị đại tướng hiếm có của Đại Việt cầm quân ra ngoài biên giới tác chiến giúp bạn. Điều này đã cho thấy sự tín nhiệm tuyệt đối không riêng ở lĩnh vực quân sự mà cả trên mặt trận bang giao quốc tế của các vua Trần đối với một vị tướng ngoại tộc như ông.

Do có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất, năm 1258, vua Trần Thái tông đem công chúa Chiêu Thánh (tức Lý Chiêu Hoàng) gả cho Lê Phụ Trần. Đây vừa là đặc ân đồng thời cũng là một việc làm gây nhiều tranh cãi của đời sau về vương triều Trần. Nhưng ông, một con người dường như đã vượt qua được những lễ nghi thường tình, những hủ tục, một lòng một dạ chung sống với công chúa Chiêu Thánh. Năm ấy Chiêu Thánh đã ngoài 40 tuổi nhưng tương truyền nhan sắc vẫn còn rất mặn mà. Ông sinh sống hạnh phúc với công chúa, có được hai người con với bà. Sử sách đã bàn nhiều về mối nhân duyên hy hữu của một đại tướng quân và vị vua cuối cùng triều Lý (Lý Chiêu Hoàng là vị vua cuối cùng của vương triều Lý). Chấp nhận ân sủng đặc biệt trên và điều chỉnh một cách thuận hòa như vậy càng chứng tỏ Lê Phụ Trần là bậc chính nhân quân tử, rất biết giữ phép tắc, nghi lễ triều chính, đạo vua tôi, nền nếp gia phong.

Trong vương triều Trần ở thời buổi đầu dựng nước và đánh giặc, có lẽ ông là một trong ít những đại thần vừa liêm chính cương trực vừa thâm viễn quảng giao, giữ nhiều trọng trách khác nhau và luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ.

Cùng với ông, một bậc cao niên hơn ông là đại thần Phùng Tá Chu, một dường cột đặc biệt của hai vương triều Lý - Trần. Bàn về quan đại thần Phùng Tá Chu, chúng tôi xin hẹn ở một bài viết khác thấu đáo hơn và cũng là góp phần tiếp tục làm rõ hơn quan niệm sử dụng và trọng dụng hiền tài của vương triều Trần.

Sau khi vợ ông, tức công chúa Chiêu Thánh, tức vua Lý Chiêu Hoàng (1218-1278) sống với nhau được tròn hai mươi năm thì bà mất. Kể từ ấy, chính sử không nhắc nhiều đến ông, thậm chí ghi chép không thống nhất về quãng đời còn lại của ông. Có sách chép khi giặc Nguyên - Mông sang xâm lược lần thứ ba (1287-1288), ông được điều động cùng đem thủy quân vào tăng cường trấn thủ Thanh Hóa và Nghệ An. Điều này cũng là một tồn nghi bởi sự không thống nhất từ các nguồn chính sử.

Lịch sử nước ta ngày càng phân minh, được soi sáng bằng các nghiên cứu khoa học khách quan hơn. Nhưng với riêng ông, dũng tướng Lê Tần, đại tướng Lê Phụ Trần, Chánh sứ Lê Phụ Trần, Thiếu sư Trừ cung giáo thụ Lê Phụ Trần, đại tướng viễn chinh Lê Phụ Trần… bằng toàn bộ cuộc đời mình, đã xứng đáng là một người con ưu tú không riêng của vương triều Trần mà là của lịch sử dân tộc Việt Nam. Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, chúng ta luôn tự hào đã có một dũng tướng Lê Phụ Trần trong đánh giặc và trị quốc.

TRẦN BÌNH TRỌNG

DANH TƯỚNG KHÍ TIẾT BẬC NHẤT VƯƠNG TRIỀU TRẦN

Trần Bình Trọng (1259-1285), tướng trung nghĩa triều Trần Nhân tông được phong tước Bảo Nghĩa vương. Quê h. Thanh Liêm, t. Hà Nam. Xuất thân thuộc dòng dõi Lê Đại Hành, đến đời Trần Thái tông, ông cha có công với nhà Trần được ban quốc tính (mang họ vua). Trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần II (1285) chỉ huy một cánh quân, chặn địch ở bãi Đà Mạc (nay là bãi Mạn Trù, t. Hưng Yên), bị địch bắt tra khảo và dụ dỗ cho làm vương đất Bắc, TBT lớn tiếng trả lời: “Ta thà làm quỷ nước Nam hơn làm vương đất Bắc”. Bị địch giết 26.2.1285. Hiện có đền thờ ở quê. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Giỏi thay Trần Bình Trọng!

Dòng dõi Lê Đại Hành.

Đánh giặc dư tài mạnh,

Thờ vua một tiết trung.

Bắc vương sống mà nhục,

Nam quỷ thác cũng vinh.

Cứng cỏi lòng trung nghĩa.

Ngàn thu tỏ đại danh.

(Phan Kế Bính)

Trần Bình Trọng (1259 - 1285) là danh tướng thời Trần, có công lớn hộ giá bảo vệ cho hai vua Trần (Trần Thánh tông và Trần Nhân tông) trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai. Ông hy sinh khi chặn giặc ở bãi Thiên Mạc (thuộc địa phận huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên ngày nay), được truy phong tước Bảo Nghĩa vương.

Về sự xuất thân cũng như những tư liệu liên quan đến Trần Bình Trọng, có nguồn nói rằng ông chính là con của danh tướng Lê Tần (tức Lê Phụ Trần). Đây là một tồn nghi lịch sử rất cần được làm sáng tỏ và nếu quả thực là như vậy sẽ là một việc hết sức đáng mừng. Nó càng chứng tỏ dòng giống quý tộc của bản thân ông, khẳng định thêm khí phách dòng giống vua Lê Đại Hành trong chống giặc ngoại xâm giữ nước.

Ông sinh ra khi cuộc kháng chiến chống giặc Mông Cổ lần thứ nhất (1257-1258) vừa chấm dứt, lớn lên trong cảnh thái bình thịnh trị. Giai đoạn 1258 – 1285 vương triều Trần củng cố khá tốt quyền lực của mình, đời sống nhân dân được cải thiện, quốc lực dồi dào, nhân tài được trọng dụng. Đây cũng là tiền đề để Trần Bình Trọng sớm phát huy tài năng của mình, đặc biệt là khí tiết trung trinh của ông đối với các vua Trần.

Tháng 1 năm 1285, năm mươi vạn quân Nguyên - Mông do Trấn Nam vương Thoát Hoan, con trai của Hoàng đế nhà Nguyên Hốt Tất Liệt cầm đầu chia quân làm ba cánh tấn công xâm lược Đại Việt. Quân Nguyên - Mông là đạo quân cực kỳ thiện chiến, nhanh chóng chiếm ưu thế tuyệt đối trước quân Đại Việt vốn ít hơn và không quen chiến trận. Sau thất bại trong một trận đánh mở màn nhử địch, tổng tư lệnh quân Đại Việt, Quốc công tiết chế Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn quyết định lui quân về giữ Vạn Kiếp (nay thuộc vùng Vạn Yên, Chí Linh, Hải Dương). Sau đó, đại quân lui về Thăng Long, nhưng cũng không giữ được trước sức tấn công ồ ạt của quân Nguyên.

Hưng Đạo vương quyết định rút khỏi Thăng Long, lui về Thiên Trường (nay là tỉnh Nam Định). Trần Bình Trọng được Hưng Đạo vương và hai vua Trần giao cho một nhiệm vụ nặng nề: giữ vùng Đà Mạc - Thiên Mạc, ngăn chặn và cầm chân quân Nguyên, đảm bảo cho bộ chỉ huy quân kháng chiến rút lui an toàn.

Nhận trọng trách cầm chân đại quân Thoát Hoan, Trần Bình Trọng ý thức tầm quan trọng có tính sống còn tới toàn bộ cuộc chiến nên khi triển khai tác chiến với quân địch ông đã ngay lập tức có ý thức quyết tử, một sống hai chết với giặc trên chiến trường đã được phân công.

Đã có nhiều ghi chép về trận đánh không cân sức này nhưng tựu trung đều khẳng định mặc dù bị thua và bị bắt (Trần Bình Trọng đã chiến đấu đến người lính cuối cùng) nhưng đây lại là chiến thắng then chốt đảm bảo cho bộ chỉ huy tối cao của cuộc kháng chiến là các vua Trần và Hưng Đạo vương rút lui an toàn, bí mật, không để lại dấu vết nên cuộc chặn giặc tại bãi Thiên Mạc của ông là một chiến công rất lớn.

Với sự chênh lệch quá lớn về quân số (vài nghìn so với hàng chục vạn quân địch), Trần Bình Trọng đã sử dụng lối đánh cảm tử, chấp nhận hy sinh đến người lính cuối cùng nhưng đồng thời phải kéo dài được về mặt thời gian, gây lên sự khiếp đảm cho đại quân Nguyên - Mông khi nghĩ tới các chiến binh Đại Việt (khi ấy quân Nguyên - Mông còn coi các chiến binh Đại Việt như một đám giặc cỏ, một điều lố bịch mà sau này chúng đã phải trả giá rất đắt). Trận huyết chiến không cân sức của Trần Bình Trọng giữa trùng vây địch đã tỏ rõ khí phách của quân và dân Đại Việt, báo hiệu ngày tàn tất yếu cho bè lũ Nguyên - Mông. Ông đã chiến đấu vô cùng dũng cảm, thương tích đầy mình và bị giặc bắt. Kể cả trong trường hợp để bị giặc bắt, cũng đã được ông coi là một cơ hội đánh giặc, cơ hội dạy cho chúng một bài học nhớ đời.

Sau khi bắt được Trần Bình Trọng, tướng giặc tìm mọi cách để khai thác thông tin, dọa nạt, dụ dỗ ông. Tuy nhiên, Trần Bình Trọng kiên quyết không khuất phục. Khi được hỏi có muốn làm vương đất Bắc không, Trần Bình Trọng khẳng khái trả lời:

“Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc”.

Đó là một trong những câu nói nổi tiếng nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, câu nói đã trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước chống ngoại xâm của dân tộc. Không thể khuất phục được Trần Bình Trọng, quân Nguyên - Mông buộc phải giết ông vào ngày 21 tháng Giêng năm Ất Dậu (26-2-1285).

Khí phách Đại Việt một lần nữa lại khiến giặc ngoại xâm phương Bắc phải kinh hồn.

Trong cuộc bình định Trung Nguyên, với dã tâm bá chủ thế giới, các tướng soái Nguyên - Mông đã từng giết chết và dụ hàng vô số các tướng lĩnh đối địch. Ngay cả vương triều Trần, cũng có không ít các hoàng thân quốc thích sợ sệt cầu an đem gia đình hàng giặc, nhưng chúng không thể lường được rằng, còn có rất nhiều người, dù có đem vàng bạc châu báu, vinh hoa phú quý, thậm chí cả ngôi báu để dụ hàng cũng chỉ nhận được những lời mắng chửi, khinh rẻ. Điều này cho thấy không phải lúc nào sự tàn ác cũng lên ngôi. Điều này càng khẳng định sự tất thắng của chính nghĩa trong các cuộc chiến tranh vệ quốc. Mắng thẳng vào mặt giặc, khinh rẻ cái ngôi vua bù nhìn mạn xược của giặc Bắc là khí phách cao nhất của Bảo Nghĩa vương Trần Bình Trọng. Phỉ nhổ vào những dụ dỗ vật chất của giặc mạnh khi cái chết đang kề cận cũng là nhân cách chói sáng của Bảo Nghĩa vương Trần Bình Trọng.

Trần Bình Trọng anh dũng hy sinh khi mới tròn 26 tuổi.

Một tuổi trẻ với biết bao hoài vọng, ước mơ của vị tướng tuổi trẻ tài cao đầy tương lai hứa hẹn của trang tuấn kiệt triều Trần.

Nhưng sự hy sinh và đặc biệt là khí phách trước khi hy sinh của ông đã cho thấy hoài bão lớn nhất của ông là giết giặc báo quốc, dạy cho giặc bài học về lương tri đã được thực hiện.

Đó cũng là khí phách dân tộc Việt hun đúc trong trái tim nhiệt huyết của ông.

Trần Bình Trọng là một trong những thanh niên Việt Nam ưu tú nhất chói sáng trong những trang sử vàng của lịch sử dân tộc.

Trần Bình Trọng được các sử gia đời sau đánh giá rất cao vì lòng yêu nước và tinh thần chống ngoại xâm, trở thành một biểu tượng điển hình trong các cuộc kháng chiến chống phương Bắc sau này.

Hiện nay ở hai thành phố lớn nhất Việt Nam là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh đều có những con đường mang tên ông. Tên Trần Bình Trọng còn được lấy đặt cho nhiều địa danh, công trình văn hóa, lịch sử, giáo dục khác trên khắp Việt Nam.

HƯNG ĐẠO VƯƠNG TRẦN QUỐC TUẤN

VỊ THÁNH TƯỚNG HIỀN MINH

Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo: 1228-1300), anh hùng dân tộc, quốc công tiết chế (1283), nhà Quân sự thiên tài. Quê phủ Thiên Trường (nay thuộc xã Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định). Cháu vua Trần Thái tông, Trần Quốc Tuấn học rộng, có tài văn võ, đặt lợi ích dân tộc trên lợi ích của gia tộc và bản thân, dẹp hiềm khích với vua Trần, nêu gương trung quân, trọng dụng và đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước (Phạm Ngũ Lão, Dã Tượng, Yết Kiêu, Trương Hán Siêu...) 1258 chỉ huy đánh chặn quân Mông Cổ ở Hưng Hóa. 1284 khi quân Nguyên - Mông chuẩn bị sang xâm lược Đại Việt lần thứ II, Trần Quốc Tuấn tổ chức duyệt quân ở Đông Bộ Đầu, đọc “Hịch tướng sĩ”, tổ chức rút lui chiến lược, bảo toàn lực lượng. Cuối 2.1285 quân Nguyên - Mông vào Thăng Long, vua Trần lo ngại ướm hỏi, Trần Quốc Tuấn khảng khái thưa: “Nếu bệ hạ muốn hàng, trước hết xin chém đầu thần”. 5.1285 Trần Quốc Tuấn cho quân Trần tổng phản công và trực tiếp chỉ huy đánh thắng trận đầu ở A Lỗ; liên tiếp thắng lớn trong các trận: Hàm Tử, Tây Kết, Chương Dương và Vạn Kiếp, đánh bại cuộc xâm lược lần II của Nguyên - Mông. 1287 trước tình thế quân Nguyên - Mông chuẩn bị xâm lược Đại Việt lần III, vua Trần hỏi về thế địch, Trần Quốc Tuấn thưa: “Năm nay đánh giặc nhàn”. Khi triều Trần muốn tuyển mộ thêm quân, Trần Quốc Tuấn nêu nguyên tắc “Quân cần tinh, không cần nhiều” và chính mình rèn quân theo nguyên tắc đó. 1.1288 quân Trần đánh thắng trận Vân Đồn; 4.1288 thắng lớn trong trận Bạch Đằng và trận phục kích ở ải Nội Bàng (Bắc Giang), tiêu diệt hàng vạn quân địch, đánh bại ý đồ xâm lược của triều Nguyên. Được vua Trần phong: Thái sư Thượng phụ thượng quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương. Tác giả của: “Hịch tướng sĩ”, “Vạn Kiếp tông bí truyền thư”, “Di chúc tâu trình vua”. Hiện có đền thờ Trần Quốc Tuấn ở Vạn Kiếp (Chí Linh, Hải Dương) và nhiều nơi trong cả nước. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Trong ba lần kháng chiến chống giặc Nguyên - Mông, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn đều trực tiếp cầm quân đánh giặc. Trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai và thứ ba, ông không những là vị tổng chỉ huy quân đội mà còn là thủ lĩnh tinh thần tối cao của cuộc chiến tranh.

Đến nay, sau hơn 700 năm đại thắng Nguyên - Mông, các nhà nghiên cứu quân sự, sử gia, chính trị gia, các danh tướng mọi thời đại trong và ngoài nước vẫn không ngừng tìm hiểu và tôn vinh thiên tài quân sự Trần Quốc Tuấn. Cách dùng binh độc đáo, nghệ thuật quân sự kỳ tài, tấm gương đạo đức của ông mãi mãi là tài sản vô giá không riêng của dân tộc Việt Nam. Tìm hiểu diễn biến và cục diện chiến tranh trong toàn bộ cuộc đời Hưng Đạo vương thấy rõ một điều ông không chỉ chủ động trên chiến trường đang diễn ra mà luôn giành toàn bộ tài năng, tâm huyết, chuẩn bị mọi mặt từ trước đó và cả sau khi chiến tranh đã kết thúc. Khi quân Nguyên - Mông sang xâm phạm Đại Việt lần thứ nhất (1258), ông mới 30 tuổi đã được cử làm Đại tướng tác chiến với đội quân xâm lược (đội quân toàn thắng, chúng đã chiếm gần hết châu Âu, châu Á. Nhà Tống, thành trì phong kiến đối đầu cuối cùng của Trung Nguyên đang bên bờ vực diệt vong). Trong chiến đấu với quân Nguyên - Mông lần thứ nhất đã cho ông những kiến thức quý giá trong tác chiến với giặc Mông Cổ, tư duy chiến thuật của chúng, tham vọng cũng như những thủ đoạn quân sự, ngoại giao và cả những điểm yếu của kẻ địch để từ đó có sự chuẩn bị kỹ lưỡng trong các lần đánh giặc sau này.

Khoảng thời gian từ năm 1258 tới cuộc chiến tranh xâm lược của đại quân Nguyên - Mông lần thứ hai là 30 năm. Khi ấy Hưng Đạo vương ở vào tuổi gần sáu mươi, tuổi mà sự hiểu biết và kinh nghiệm dày dặn cũng như đỉnh cao trí tuệ đang độ sung sức nhất. Ông biết trước đế chế Nguyên - Mông sẽ bằng mọi giá thôn tính Đại Việt, thống nhất phương Nam, điều mà các hoàng đế hiếu chiến Trung Quốc thường làm và cũng thường thất bại sau một thời gian đô hộ. Lịch sử Việt Nam cũng đã chứng minh rằng, khi chế độ đô hộ của giặc phương Bắc bị nhân dân Đại Việt đánh bại cũng là lúc bắt đầu sự cáo chung một chế độ chính trị của đế quốc ấy. Thôn tính phương Nam, chắc chắn giặc Nguyên - Mông đã có những toan tính sâu xa về vùng đất nhiều sản vật, khoáng sản, hàng vạn dặm biển cũng là mưu đồ bá chủ thế giới của chúng (quân Nguyên - Mông từng hai lần tổ chức tiến đánh quần đảo Nhật Bản và các vùng đảo ngoài biển nhưng gặp bão lớn không tiến binh được cho thấy tham vọng không có độ dừng của chúng).

Hưng Đạo vương đã lường trước những khó khăn trong cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên - Mông lần thứ hai. Khó khăn đã được ông giải quyết từng bước thấu đáo, triệt để không những trong phương lược chống giữ mà còn biểu hiện rõ nét và thống nhất từng bước đi trước đó hàng chục năm. Nếu như lần đầu tiên, quân Nguyên - Mông đánh xuống phương Nam bị quân dân nhà Trần dưới sự lãnh đạo của Thống quốc Thái sư Trần Thủ Độ, vua Trần Thái tông, các tướng lĩnh tài giỏi như Lê Phụ Trần, Trần Quốc Tuấn... còn diễn ra với tương quan lực lượng khá cân bằng cũng như độ khốc liệt, xảo quyệt, hiếu sát của chúng (địch thua rút chạy hiền lành đến mức dân gian gọi chúng là giặc Phật) thì đến khi giặc Nguyên - Mông sang xâm lược lần thứ hai đã hoàn toàn khác. Chúng thôn tính Đại Việt bằng chiến tranh chớp nhoáng, sở trường của giặc bấy giờ. Bằng cách đánh này, chúng đã không có địch thủ dưới gầm trời nữa. Tác chiến với một đội quân quá mạnh, vừa tinh nhuệ, vừa hiểm ác trong khi đó quân dân ta đã 30 năm không quen chiến trận là một điều nan giải. Nhà Tống, một đế quốc phong kiến hùng mạnh với trăm vạn đại quân và hàng ngàn tướng giỏi vừa bại vong dưới vó ngựa Nguyên - Mông đã tác động tâm lý xấu tới những nước nhỏ như Đại Việt trước khi chiến tranh xảy ra. Bản thân hai vua Trần (nhà Trần khi ấy có chế độ Thái thượng hoàng vẫn còn can dự triều chính) cũng chưa hẳn đã hạ quyết tâm trong việc kình chống với giặc dữ, thậm chí có lúc đã muốn tạm hàng để nhân dân khỏi bị giết hại. (Trần Thánh tông và Trần Nhân tông vô cùng yêu dân. Bản thân Trần Nhân tông sau các chiến thắng đã đi tu, là một trong ba vị tổ Trúc lâm sáng lập phái Thiền thuần Việt).

Giải quyết bài toán này, Hưng Đạo vương đã khéo léo khi khích lệ lòng quân (bằng tổng duyệt binh tại Đông Bộ Đầu); lòng dân (bằng Hội nghị Diên Hồng - một hội nghị có tính toàn quốc có thể nói là sớm nhất trong các triều đại); lòng tự tôn, tự trọng của giới tôn thất, tướng lĩnh, quí tộc triều Trần (Hội nghị Bình Than). Bằng ý chí kiên cường, trí tuệ thiên tài và đặc biệt là tâm đức một lòng một dạ vì Tổ quốc, Hưng Đạo vương chính là ngọn cờ đầu, vị thống soái quân sự, vị thủ lĩnh tinh thần kiệt xuất cùng nhân dân cả nước làm lên những võ công lịch sử.

Khi quân Nguyên - Mông tràn sang với quân số trên 50 vạn cùng những tướng lĩnh tài giỏi bậc nhất với sự cầm đầu của thái tử Thoát Hoan - con trai hoàng đế Đại Nguyên Hốt Tất Liệt, cục diện chiến tranh là vô cùng bất lợi với quân và dân triều Trần. Cũng phải hiểu thêm rằng, vốn liếng chính trị của mỗi tướng soái, đặc biệt là các hoàng tử, thái tử Nguyên - Mông khi ấy hoàn toàn dựa vào chiến công mà họ lập được trên các chiến trường. Các huân công chính là vòng nguyệt quế, tấm thảm đỏ để mỗi hoàng tử, thái tử dần từng bước lên ngôi vị thiên tử nên khi được giao trọng trách thôn tính một nước nào đó cũng có nghĩa là vua cha đã bắt đầu đặt niềm tin, đặt những viên gạch nền móng cho vị hoàng đế tương lai. Một xu thế thịnh hành của đế chế Nguyên - Mông hồi ấy.

Tháng 1 năm 1285, Thoát Hoan cầm đầu đội quân chủ lực cùng những tướng soái thạo chinh chiến dẫn đại quân từ Ung Châu - Trung Quốc tiến thẳng vào Lộc Châu - Đại Việt (nay là Lộc Bình - Lạng Sơn) gần như không phải gặp sự kháng cự nào đáng kể. Đầu tháng 2 năm 1285, đại quân Nguyên - Mông tiến công ải Nội Bàng (một trọng trấn quan trọng có đại quân của Hưng Đạo vương do Phạm Ngũ Lão chỉ huy trấn giữ). Đây là trận tác chiến lớn đầu tiên với quân chủ lực nhà Trần mà sử sách đôi bên đều chép lại nhưng không phải ai cũng hiểu đó là trận đánh có tính chiến thuật của Trần Quốc Tuấn để phục vụ việc lui binh chiến lược của ông.

Đúng như dự kiến, đại quân Nguyên - Mông đã dùng chiến tranh chớp nhoáng đánh Đại Việt. Ta sử dụng chiến lược từng bước lui binh, bảo toàn lực lượng, bỏ ngỏ kinh thành cho giặc dữ. Đây là một chiến lược hết sức đúng đắn và cho đến lúc ấy, đại quân Nguyên - Mông hẳn không hiểu hết được đó là diệu kế của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Trước đó, vó ngựa Nguyên - Mông tung hoành khắp châu Á, châu Âu đều quen với tác chiến đánh công kiên tức là công phá thành trì vì các nước thuộc Trung Quốc, Tây Á, Bắc Á, châu Âu (bao gồm nhiều nước thuộc Liên Xô cũ) Bắc Âu… thì các đối thủ đều sử dụng thành trì bền vững phòng thủ chống lại quân Nguyên - Mông từ xa tới và phần lớn đều bại vong trước sự công phá của các Đại hãn Mông Cổ. Lần đầu tiên, giặc Nguyên - Mông chiếm kinh thành một nước xa xôi phương Nam vô cùng dễ dàng. Thực ra Hưng Đạo vương cũng đã tổ chức những trận đánh nhỏ để yên lòng hai vua, tạo kinh nghiệm tác chiến cho các tướng sĩ thuộc quyền cũng là từng bước tạo sự kiêu căng cho quân địch.

Trong khi thái tử Thoát Hoan hành binh khá thuận tiện, mau chóng chiếm được kinh thành Thăng Long thì mũi vu hồi do tướng Nạp Tốc Lạt Đinh thống lĩnh từ Vân Nam đánh vào biên giới Tây Bắc nước ta với ý đồ xé nhỏ sức mạnh quân sự của vương triều Trần, tạo thế gọng kìm nhằm bắt sống vua tôi nhà Trần. Đạo quân này ít gặp sự kháng cự trong hành tiến nhưng chúng cũng rất thận trọng trong tác chiến. Khi Thoát Hoan thua trận tháo chạy thì bọn chúng cũng tháo chạy qua đường Vân Nam và bị truy kích thiệt hại nặng nề. Cầm chân đội quân này là Thượng tướng quân Trần Nhật Duật, một danh tướng trẻ tuổi của vương triều Trần khi ấy.

Sau khi đạt được ý đồ cầm chân địch, thực hiện mệnh lệnh của Hưng Đạo vương, Trần Nhật Duật lui binh về hội sư với các cánh quân khác, bảo vệ các vua Trần tại Thiên Trường và sau này nhận trọng trách đánh trận then chốt, làm lên chiến thắng vang dội Hàm Tử. Bước đầu, có thể nói, các cánh quân xâm lược Đại Việt toàn giành thắng lợi nhưng không làm tổn thất nhiều chủ lực nhà Trần. Ngược lại, quân đội nhà Trần liên tiếp thoái lui bảo toàn lực lượng. Cục diện chiến tranh rơi vào thế lơ lửng, mơ hồ mà kẻ địch khó lòng nhận biết. Chúng vẫn chưa chủ động và áp đặt được thế trận trên chiến trường.

Dưới quyền thái tử Thoát Hoan có không ít những tướng lĩnh, những tên hán gian cáo già bắt đầu nghi ngờ chiến lược lui binh của Trần Quốc Tuấn. Chúng hết sức cảnh giác và thận trọng sau khi chiếm được kinh thành Thăng Long và hạ lệnh cho đại quân của nguyên soái Toa Đô, khi ấy được cử đi đánh Chiêm Thành bằng đường biển đang tác chiến có lợi ở mặt Nam của Đại Việt quay sang tiến công Nghệ An, dùng thế gọng kìm để bắt hai vua Trần và Trần Quốc Tuấn tại hành cung Thiên Trường (một hành cung dã chiến của triều Trần trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai). Nguyên soái Toa Đô, một tướng soái vào hàng kiệt xuất nhất của đế chế Nguyên - Mông chấp hành mệnh lệnh và hiểu rõ ý đồ chiến lược của thái tử Thoát Hoan cùng bộ sậu. Cần bắt được các vua Trần, tiêu diệt Trần Quốc Tuấn tự khắc Chiêm Thành không đánh cũng tan vỡ nên lập tức đem bảy vạn quân thủy bộ phá ải Nghệ An tiến ra Bắc. Cục diện chiến tranh trở lên hết sức bất lợi cho vương triều Trần. Toa Đô cùng quân tướng phá vỡ ải Nghệ An, hung hăng tiến đánh Thanh Hóa, kẹp các vua Trần và bộ chỉ huy quân sự tối cao của vương triều vào giữa trùng vây. Trong lúc thế nước thập phần nghiêng ngả, nhiều tôn thất quí tộc đua nhau ra hàng địch, đại quân, các vua Trần bốn bề thọ địch cũng là lúc tài năng quân sự của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn hiển lộ ở đỉnh cao nhất. Phân tích rõ thế yếu của quân ta và cục diện chiến tranh bất lợi, các tôn thất dao động khi các mặt trận bị vỡ, Trần Quốc Tuấn hiểu rõ nếu để Toa Đô và Thoát Hoan hội sư thành công cũng đồng nghĩa với sự diệt vong của Đại Việt và vương triều Trần. Ông thừa lệnh hai vua, cử Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải, người văn võ toàn tài, đặc biệt là tài năng quân sự với nhãn quan chiến lược sâu sắc vào Thanh Hóa, Nghệ An chặn giặc, cầm chân đội quân Toa Đô. Hưng Đạo vương cử những bộ tướng giỏi nhất của mình trong đó đặc biệt là tướng quân Phạm Ngũ Lão (viên tướng giỏi bậc nhất của vương triều Trần sau này khi ấy là gia tướng của ông) vào tác chiến dưới sự chỉ huy của Trần Quang Khải. Những ngày tác chiến gian khổ với quân Toa Đô là những kinh nghiệm chiến đấu quý giá mà tướng lĩnh triều Trần có được. Một mặt, các vua Trần và Trần Quốc Tuấn dùng kế hoãn binh, sai sứ đi gặp Thoát Hoan xin cầu hòa và dùng kế dâng công chúa An Tư, em ruột Trần Thánh tông cho Thoát Hoan với mục đích kéo dài thời gian để tìm đại kế thoát khỏi cục diện thập phần bất lợi. Mặt khác, Trần Quốc Tuấn điều phần lớn quân sĩ chủ lực rút ra mạn biển, vùng đất chưa xảy ra chiến sự, theo đường biển đi thẳng vào Thanh Hóa, khéo léo hành quân luồn trở lại sau lưng đội quân Toa Đô phá thế chiến lược của chúng. Đội quân Toa Đô sau hung hăng ban đầu như mũi tên cứng bắn đã hết tầm. Đại quân ta cùng hai vua đã tránh được sức mạnh của địch, luồn trở lại sau lưng chúng với sự ủng hộ tuyệt đối của nhân dân, từng bước gây thanh thế trở lại. Sau nhiều tháng cầm cự, quân và dân triều Trần dần quen với cuộc chiến gian khổ, tích lũy kinh nghiệm, tìm hiểu sở trường, sở đoản của địch. Đây là phương châm chiến lược của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn đã vạch ra từ trước đó.

Cánh quân Toa Đô bị rơi vào thế bùng nhùng của cuộc chiến tranh, điều mà các tướng soái Nguyên -Mông hết sức ngán ngẩm (bọn chúng chỉ quen tác chiến với chủ lực địch bằng quyết chiến theo kiểu sống mái lấy thịt đè người). Đại quân Thoát Hoan thì lần chần có ý chờ vào thắng lợi của nguyên soái Toa Đô trong khi thời tiết ẩm thấp phương Nam đầu xuân cuối hè bắt đầu phát huy tác dụng ảnh hưởng xấu với giặc phương Bắc chỉ quen đánh trận trên bình nguyên Trung Quốc.

Thời cơ phản công chiến lược đã tới. Đội quân của Toa Đô sau khi vồ hụt bộ chỉ huy tối cao của vương triều Trần đã bắt đầu rệu rã và thất lợi trong tác chiến. Sau khi chiếm được kinh thành Thăng Long, có được thông tin về những thắng lợi ban đầu của đội quân Toa Đô, thái tử Thoát Hoan cũng đã cử viên tướng kiêu dũng nhất của mình là Ô Mã Nhi cùng hơn một vạn quân thủy cùng Khoa Triệt (Koncak), Lý Hằng đem hơn một vạn quân bộ vừa truy kích vua Trần vừa hỗ trợ Toa Đô với ý đồ tìm diệt và đập tan đạo quân chủ lực của nhà Trần, kết thúc chiến tranh còn bản thân thái tử vẫn ăn chơi dông dài ở Thăng Long (một sai lầm biến Thoát Hoan thành trò hề trong lịch sử).

Tháng 5 năm 1285, Trần Quốc Tuấn điểm binh tướng, chấn chỉnh đội ngũ, hạ mệnh lệnh hành binh tổng phản công.

Đầu tháng 6 năm 1285, Hưng Đạo vương hạ lệnh tấn công A Lỗ (vùng ngã ba sông Hồng và sông Luộc ngày nay) và đại thắng. Vạn hộ hầu Lưu Thế Anh, chỉ huy các tướng lĩnh của địch ở đây đã phải bỏ đồn tháo chạy.

Thời cơ đuổi giặc đã đến. Hưng Đạo vương triệu tập các tướng lĩnh bàn kế thu phục lại giang sơn. Tính toán thần diệu và có tính chiến lược của Hưng Đạo vương là chủ động đánh tan liên quân Toa Đô - Ô Mã Nhi ngay tại vùng đại bản doanh của chúng (Hàm Tử - thuộc Khoái Châu - Hưng Yên ngày nay). Trận quyết chiến chiến lược này được giao cho Thượng tướng Trần Nhật Duật, vị tướng văn võ toàn tài và vô cùng độc đáo trong vương triều chỉ huy. Trần Nhật Duật đã ghi tên mình vào lịch sử quân sự bằng chiến thắng Hàm Tử lừng lẫy.

Chiến thắng Hàm Tử có tính bước ngoặt trong cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên - Mông lần thứ hai, tạo thế và lực mới có lợi cho ta, tạo đà cho một chuỗi các chiến thắng Tây Kết, Chương Dương, Thăng Long… và Thoát Hoan phải rời bỏ kinh thành, ôm mối nhục của kẻ bại trận, hoảng loạn lui binh tạo ra một vết nhơ với đội quân Nguyên - Mông từng bách chiến bách thắng.

Chiến thắng Hàm Tử thể hiện tinh hoa nghệ thuật quân sự của Hưng Đạo vương khi lựa chọn thời cơ đánh trực diện với một thê đội mạnh (liên quân Toa Đô - Ô Mã Nhi khi ấy có khoảng trên bảy vạn) một cách tự tin bằng sở trường của mình (thủy binh) có phối hợp các binh chủng khác (pháo binh, kỵ binh, bộ binh, dân binh, thậm chí là cả những đội Tống binh chiến đấu dưới cờ của Trần Nhật Duật). Cách đánh hết sức linh hoạt, quả cảm (chiến thuyền của ta nhỏ hơn rất nhiều các hải thuyền của Toa Đô), tiêu biểu nhất là nghệ thuật dùng hỏa công, tài bơi lặn… đặc biệt là lòng dũng cảm tuyệt vời của quân và dân nhà Trần, đức hy sinh, xả thân vì dân tộc là những nhân tố quyết định tạo nên chiến thắng. Đây có lẽ là một trong những trận đánh căng thẳng bậc nhất trên cương vị tổng chỉ huy của Hưng Đạo vương. Khi ấy ông không trực tiếp ở chiến trường và việc trao nhận thông tin ngày ấy là cả một vấn đề hết sức khó khăn (thành bại của trận đánh này sẽ liên quan trực tiếp tới cục diện chiến tranh). Từ xưa đến nay, bàn về chiến thắng then chốt Hàm Tử, các sử gia và các nhà quân sự đều thống nhất rằng đây là chiến thắng quan trọng nhất trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai. Đây cũng là trận quyết chiến quan trọng nhất, võ công lớn nhất của Thượng tướng Trần Nhật Duật, vị danh tướng khi ấy mới bước vào tuổi 30.

Chọn được đột phá khẩu làm rung chuyển đạo quân trên 50 vạn của Thoát Hoan là một nước cờ cao diệu của Hưng Đạo vương. Đạo quân xâm lược sau thất bại choáng váng Hàm Tử đã đổ vỡ dây chuyền. Thái tử Thoát Hoan không thể cứu được cục diện tan vỡ dường như đã nằm trong tính toán từ trước của Trần Quốc Tuấn. Trong tác chiến với giặc Nguyên - Mông, cả ba lần, chưa bao giờ ông dồn chúng vào đường cùng mà luôn đánh từng bước để cho chúng đến nước bí phải thua trận và từ đó tháo chạy. Đó cũng là nghệ thuật quân sự đặc sắc mà trong ấy việc tiết kiệm xương máu sĩ tốt luôn được đặt lên hàng đầu. Quân đội nhà Trần khi ấy quân số luôn chỉ bằng một nửa đạo quân xâm lược nên nếu chọn cách tác chiến trực diện với chúng theo kiểu đánh bạc năm ăn năm thua thì hậu quả sẽ khôn lường (điều mà tướng lĩnh các nước Trung Nguyên đã chuốc lấy bại vong khi chọn cách đánh này dù quân số của họ luôn nhiều hơn quân Mông Cổ). Chọn lối đánh tránh mũi nhọn của địch, làm chúng mệt mỏi chán nản, dần mất ý chí chiến đấu trong khi không ngừng nuôi dưỡng sĩ khí, lòng yêu nước của quân và dân chờ cơ hội phản công là một biểu hiện trí tuệ quân sự kiệt xuất của Hưng Đạo vương Trần.

Sau chiến thắng Hàm Tử, cục diện chiến tranh thay đổi, Hưng Đạo vương lập tức tổ chức một loạt cuộc tập kích lớn vào các căn cứ của quân Nguyên - Mông và chiến thắng vang dội: Tây Kết, Chương Dương... đuổi quân xâm lược ra khỏi bờ cõi Đại Việt.

Tóm tắt chiến thắng Tây Kết, Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, NXB Quân đội Nhân dân năm 2004 chỉ ngắn gọn như sau:

6.1285, trận tiến công của quân Trần (Đại Việt) chặn đánh quân Nguyên - Mông (TQ) ở khu vực Tây Kết (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), trong giai đoạn kết thúc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ II (1285). Trong khi tiến hành các trận đánh truy kích tiêu diệt cánh quân Thoát Hoan rút chạy khỏi Thăng Long (trận Như Nguyệt - Vạn Kiếp - Vĩnh Bình, 6.1285), nhà Trần chuẩn bị lực lượng sẵn sàng đón đánh các cánh quân địch ở phía Nam. 24.6.1285 bộ phận quân Nguyên - Mông ở Thanh Hóa do Toa Đô, Ô Mã Nhi chỉ huy theo đường biển ngược sông Hồng lên Thăng Long định hội quân với Thoát Hoan (không biết Thoát Hoan đã rút chạy), đến Tây Kết bị cánh quân của vua Trần đón đánh tiêu diệt gần hết, Toa Đô bị giết, Ô Mã Nhi trốn thoát ra biển. Trận Tây Kết góp phần đưa cuộc phản công của nhà Trần mau chóng giành thắng lợi.

*

Trong lần kháng chiến thứ ba đánh thắng quân xâm lược Nguyên - Mông (1287- 1288), một lần nữa, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn lại thể hiện vai trò quân sự kiệt xuất của mình cùng với quân và dân triều Trần đánh gục vĩnh viễn ý chí xâm lược Đại Việt của đế chế Nguyên - Mông. Trong lần chiến thắng thứ ba, về mọi mặt quân ta chủ động hơn, quốc lực, khí phách của Đại Việt đã lên tới đỉnh cao trong quá trình dựng nước và giữ nước. Sáng rõ nhất là tài năng, đức độ cũng như sự hiền minh của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn trong công cuộc trị quốc và đánh giặc của vương triều Trần. Hưng Đạo vương đã sớm trù liệu việc đánh bại đội quân Nguyên - Mông lần thứ ba là tất yếu.

Trong lần thứ ba đánh thắng quân xâm lược Nguyên - Mông (1287- 1288), một lần nữa, Hưng Đạo vương lại thể hiện vai trò quân sự kiệt xuất của mình cùng với quân và dân triều Trần đánh gục vĩnh viễn ý chí xâm lược Đại Việt của chúng.

Sau thất bại nhục nhã năm 1285, Nguyên thế tổ Hốt Tất Liệt vô cùng tức giận và gần như ngay lập tức hạ mệnh lệnh cất quân rửa nhục thua trận. Khi ấy triều đình Đại Nguyên có sự phân hóa lớn trước việc đánh Đại Việt. Theo trình tự, khi thái tử Thoát Hoan đưa tin đã chiếm được kinh thành Thăng Long (1285) thì kế hoạch tiến đánh Nhật Bản đã được phê chuẩn và đội hải thuyền hùng hậu của đế chế Nguyên - Mông đang gấp rút hoàn thiện những công việc cuối cùng để giong buồm tiến quân ra biển. Nhưng tin thắng trận chưa nguội thì bỗng sét đánh mang tai. Thái tử điện hạ chui ống đồng lê lết cùng đám tàn quân bại trận nơi phương Nam như một cái tát giáng vào vị hoàng đế bách chiến bách thắng Hốt Tất Liệt. Không chịu được nhục, Hốt Tất Liệt lập tức bãi bỏ kế hoạch tiến đánh Nhật Bản, dồn lực lượng, đặc biệt là đội hải thuyền hùng mạnh trỏ ngọn cờ xâm lược về phương Nam với dã tâm san bằng Đại Việt, tuyệt diệt triều Trần. Vị hoàng đế hiếu chiến lại giao cho con trai Trấn Nam vương Thoát Hoan tổng chỉ huy 50 vạn hùng binh lập công chuộc tội. Trấn Nam vương dường như không còn sự lựa chọn nào khác. Cãi mệnh vua cha cũng rơi vào tội chết mà cầm quân xuống phương Nam thì khả năng bại nhiều hơn thắng là điều khó tránh. Y đã quá rõ mảnh đất xa xôi lầy lội phương Nam. Không riêng y, tổ tông bao thế hệ người phương Bắc, những đế chế hùng mạnh đã không ít lần thảm bại nơi vùng đất quật cường Đại Việt. Trong tâm thế tiến hành chiến tranh như vậy, y đã gần như nắm phần bại vong. Điều này giải thích tại sao, Hưng Đạo vương từng nói một câu theo tôi là hay nhất trong cuộc đời mình: "Nước ta thái bình lâu ngày, dân không biết việc binh. Cho nên, năm trước quân Nguyên vào cướp, thì có kẻ đầu hàng chốn chạy. Nhờ uy tín của tổ tông và thần võ của bệ hạ, nên quét sạch được bụi Hồ. Nay nếu nó lại sang thì quân ta đã quen việc chiến trận, mà quân nó thì sợ phải đi xa. Vả lại, chúng còn nơm lớp cái thất bại của Hằng, Quán năm trước, không còn chí chiến đấu. Theo như thần thấy, phá được chúng là điều chắc chắn".

Người đứng đầu toàn quân, vị thánh tướng hiền minh bậc nhất của Đại Việt đã ung dung nói như vậy tức là cái thế toàn thắng đã nắm chắc trong lòng bàn tay.

Thái tử Trấn Nam vương Thoát Hoan hành quân trong tư thế u uất như vậy thì bại vong là điều không thể tránh khỏi.

Nhưng đối với đế chế Nguyên - Mông, việc chấp hành mệnh lệnh xâm lược luôn có ý nghĩa sống còn ngay lập tức với những kẻ thuộc quyền. Ngay cả hoàng thân quốc thích nếu chống lệnh cũng đồng nghĩa với việc phải nhận hình phạt chém đầu. Đó là bản chất cuồng bạo hiếu sát của kẻ đi xâm lược cũng là mầm thất bại từ trong trứng nước của chúng.

Cuối năm 1287, với ý định lập công chuộc tội, quyết chí rửa nhục thua trận, Trấn Nam vương Thoát Hoan thống xuất 50 vạn quân chia làm ba đường thủy bộ tiến đánh Đại Việt. Đội quân chủ lực khoảng 30 vạn do Trấn Nam vương trực tiếp thống lĩnh, Bình chương Áo Lỗ Xích (A-gu-rúc-tri) đảm đương cương vị phó tướng, Hữu thừa A Bát Xích (A-ba-tri) làm đại tướng tiên phong. Đạo quân này còn có một thê đội do viên tướng người Hán lão luyện Trình Bằng Phi mang theo An Nam quốc vương Trần Ích Tắc (bù nhìn) theo hướng Tây từ hành kinh Quảng Tây tiến sang Lạng Sơn. Đội quân thứ hai được tập hợp từ thủ phủ Vân Nam do Bình chương Ái Lỗ (A-rúc) tiến theo thượng du sông Hồng. Đội quân thứ ba, đội hải thuyền hùng hậu (bao gồm hàng trăm thuyền chiến và thuyền lương) do các danh tướng Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp và đại tướng Vạn hộ hầu Trương Vân Hổ thống xuất từ căn cứ biển Khâm Châu (Quảng Đông) tiến vào hướng Đông Bắc Đại Việt theo cửa biển Vân Đồn vào sông Bạch Đằng. Đây là đội quân rất quan trọng, không những anh dũng thiện chiến mà đặc biệt là toàn bộ quân nhu, hậu cần, lương thảo của các đạo quân bộ đều do đội quân này cung cấp. Đây là một tính toán có tính chiến lược (nhưng phiêu lưu) của Thoát Hoan. Các mưu sĩ của y luôn cho rằng quân Nguyên - Mông thường yếu về thủy binh. Trong các lần tác chiến trước, sở dĩ Đại Việt giành được thắng lợi là do ưu thế và khả năng thủy binh của quân tướng nhà Trần. Với tính toán đặt ưu thế thủy binh lên hàng đầu, dồn binh lực cho thủy binh chứng tỏ quyết tâm cũng là dã tâm của Trấn Nam vương trong lần xâm lược này là nghiền nát Đại Việt bằng mọi giá.

Tháng 12 năm 1278 ba cánh quân Nguyên - Mông nhất tề tiến đánh Đại Việt.

Cũng như những lần trước, chiến thuật lui binh nhường thế thượng phong cho đại quân Nguyên - Mông của Hưng Đạo vương được triển khai ngay từ những ngày đầu.

Rút kinh nghiệm lần thua trận trước, sau khi phá tan một số ải lũy thuộc Lạng Sơn, Thoát Hoan bất thần hạ mệnh lệnh ào ạt tiến công Vạn Kiếp, đại bản doanh của Hưng Đạo vương. Tính toán của Thoát Hoan là một mặt triệt thoái trung tâm chỉ huy chiến tranh của triều Trần, một mặt hội sư thủy bộ tại Vạn Kiếp (hải thuyền của Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp cũng đang tiến như vũ bão vào Vạn Kiếp) gây thanh thế, sau đó mới tiến đánh Thăng Long theo hai đường thủy bộ mà mục đích chính là tiêu diệt thủy quân Đại Việt.

Một lần nữa thái tử Trấn Nam vương lại mắc mưu Hưng Đạo vương.

Trong việc quân cơ, Thoát Hoan luôn chỉ là một học trò vụng về.

Biết trước đám tướng lĩnh người Hán sẽ tham mưu cho thái tử Thoát Hoan kế sách đánh chiếm Vạn Kiếp trước khi tiến chiếm Thăng Long, Trần Quốc Tuấn sau vài trận cản giặc đã mau chóng điều quân chủ lực khỏi Vạn Kiếp, rút lui toàn bộ lực lượng một cách an toàn khiến một lần nữa đại quân xâm lược lại vồ hụt đội quân chủ lực triều Trần.

Cũng thực hiện chiến lược né tránh chủ lực địch, Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật sau trận tao ngộ chiến tại ngã ba sông Bạch Hạc đã khéo léo rút quân theo mệnh lệnh của Hưng Đạo vương một cách thần tình trước mũi viên đại tướng cáo già Ái Lỗ làm cho gọng kìm đánh xuống từ phía Tây của quân Nguyên - Mông giáng vào thinh không, hoàn toàn mất phương hướng. Cứ mỗi khi cánh quân vu hồi với vai trò là đội kỳ binh này bị treo lơ lửng không có đối tượng tác chiến (bao giờ cũng là Thượng tướng quân Trần Nhật Duật) thì ngày tàn của chúng dường như đã điểm. Cánh quân này chỉ còn dặt hoang mang lo lắng trong lộ trình đằng sau quay của mình khi phải đối phó với nỏ cứng tên độc của những tù trưởng yêu nước và đám dân binh thiện chiến người dân tộc, những con dân Đại Việt kiên cường.

Cánh quân thủy do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp thống lĩnh, một thứ vũ khí chiến lược của quân đội Nguyên - Mông đánh thẳng vào biển Vạn Ninh (Móng Cái) tiến đánh Ngọc Sơn, tiến đánh cửa biển An Bang (Quảng Yên) đánh hành tiến và liên tiếp đánh thắng các binh thuyền nhỏ của Đại Việt thuận vào dòng Bạch Đằng tiến về Vạn Kiếp. Thủy binh của ta do Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư, viên mãnh tướng của vương triều Trần tổ chức trận quyết chiến với Ô Mã Nhi nhưng thất bại. Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp tưởng như không còn địch thủ và vô cùng hứng khởi khi đã đập tan đội chiến thuyền của Đại Việt do viên tướng thủy quân vào bậc giỏi nhất Trần Khánh Dư mà quên mất đối với các tướng lĩnh triều Trần, bản lĩnh chiến đấu, tâm thức dân tộc và đặc biệt là sự yêu nước tuyệt vời của quần chúng nhân dân luôn là mối họa khôn lường đối với mọi đạo quân xâm lược. Hí hửng với chiến thắng ban đầu, bỏ mặc kệ đoàn thuyền lương của đại tướng Trương Vân Hổ lặc lè phía sau, Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp cấp tốc hành quân đánh thẳng vào Vạn Kiếp, tưởng như sắp sửa bắt được Hưng Đạo vương để rửa nhục thua trận trước kia.

Nhưng kẻ đi xâm lược tính không bằng trời tính.

Chắc hẳn điều này, Ô Mã Nhi khi nằm trong bụng cá chắc gì đã tỉnh ngộ ra.

Nực cười thay cho những tên xâm lược Đại Việt vốn bao giờ cũng có kết cục giống nhau: bại vong, nhơ nhuốc và uổng mạng.

Trần Khánh Dư, một chiến tướng thủy quân giỏi bậc nhất của triều Trần sau thất bại choáng váng ban đầu đã tĩnh trí sử dụng đòn hồi mã thương tuyệt diệu trong lịch sử quân sự Việt Nam. Chiến thắng Vân Đồn như một đòn trời giáng đánh sập xương sống của con trăn khổng lồ khiến quân tướng xâm lược Nguyên - Mông tuy nhiều nhưng đã bắt đầu rơi vào trạng thái lơ lửng, hoang mang, bất an, mất ăn mất ngủ.

Ngày tàn của chúng đã điểm.

Sau khi chiếm được Vạn Kiếp, sắp đặt quân binh tiến chiếm Thăng Long một cách dễ dàng, Thoát Hoan cùng các tướng lĩnh bàn kế sách tiến thủ. Một mặt Thoát Hoan cho quân thủy bộ ba mặt truy kích các vua Trần mà điển hình là hành động dã man tàn bạo quật phá Chiêu Lăng (lăng mộ vua Trần Thái tông), đốt phá làng mạc, hãm hiếp, cướp bóc, tàn sát dân lành vô tội. Nhưng chúng đã từng bước rơi vào thế lơ lửng (thế mà quân Nguyên - Mông luôn vô cùng sợ hãi) không biết tiến lui ra sao. Không tìm được dấu tích vua Trần và bộ chỉ huy tối cao của Hưng Đạo vương ở các vùng Long Hưng - Thái Bình, Thiên Trường - Nam Định, thái tử Thoát Hoan quay trở lại Thăng Long bắt đầu lo ngại cho số phận biệt vô âm tín của đoàn thuyền lương - đại tướng Trương Vân Hổ. Như ngồi trên đống lửa, Trấn Nam vương quở trách Ô Mã Nhi hành binh vô nguyên tắc và hạ mệnh lệnh phải quay trở lại tìm đón thuyền lương cũng là lúc tin thất thiệt báo trận đại bại của Vạn hộ hầu Trương Vân Hổ đến tai Thoát Hoan. Như con thú điên cuồng, Thoát Hoan biết rằng sinh mạng chính trị của mình từ nay đã thập phần nguy ngập nhưng cũng chỉ biết chôn chặt trong lòng chứ không dám lộ ra để toàn quân rối loạn.

Nhận mệnh lệnh lên đường đón đoàn thuyền lương Trương Vân Hổ, Ô Mã Nhi cùng đội hải thuyền tiến đến cửa Đại Bàng thì gặp thủy quân của ta. Trong tư thế không còn sự kiêu dũng ban đầu, lại đã có thông tin đoàn thuyền lương đã bị thủy binh Đại Việt đánh tan, Ô Mã Nhi bị thủy quân Đại Việt đánh thiệt hại nặng. Quân ta đốt phá và đánh đắm hàng trăm chiến thuyền địch. Đội hải thuyền hùng hậu của mười phần đã tổn thất đến năm sáu phần. Không còn con đường nào khác, Ô Mã Nhi, viên tướng khát máu nhất thất vọng đưa quân theo sông Bạch Đằng trở lại Vạn Kiếp.

Tình hình của đại quân Thoát Hoan ở Thăng Long cũng không khấm khá gì.

Đứng trước nguy cơ bị tập kích bất cứ lúc nào từ nhiều hướng, đám tướng tá dưới quyền Thoát Hoan đã không có được cơ mưu nào chỉ còn nước bàn lùi: “Ở Giao Chỉ không có thành trì để giữ, không có lương thực để ăn mà thuyền lương của Trương Văn Hổ lại không đến, khí trời lại nóng nực, lương hết, quân mệt, không lấy gì để chống giữ lâu được, sẽ làm hổ thẹn triều đình, nên toàn quân mà về thì hơn”.

Như một thứ biện bạch của phường trộm cắp.

Trong tâm trạng đi cũng dở, ở không xong, thái tử điện hạ Trần Nam vương Thoát Hoan không ngờ ngày tàn của mình lại chóng đến làm vậy. Tâm trạng rối bời vừa sợ hãi vừa điên loạn, tháng 3 năm 1288, Thoát Hoan hạ lệnh triệt phá kinh thành Thăng Long, chia quân làm hai đạo thủy bộ rút về nước. Một mệnh lệnh hành quân ô nhục nhất của đạo quân xâm lược.

Trong các trận thắng khi truy kích giặc rút chạy, tiêu biểu nhất phải kể đến là chiến thắng Bạch Đằng.

Về đại thắng trên sông Bạch Đằng, có thể nói đây là một tính toán thần diệu của Hưng Đạo vương mà sử sách không ngớt lời ca ngợi. Đến nay nước sông tuy chảy hoài/ Mà nhục quân thù khôn rửa nổi(Bạch Đằng giang phú - Trương Hán Siêu.)

Đoán biết trước ý định rút quân của đại quân Thoát Hoan cũng là lúc quyết định tổ chức một trận đại thủy chiến đánh gục ý chí xâm lược Đại Việt của Đế chế Nguyên - Mông (lần xâm lược này thủy binh giặc đã gây không ít khó khăn cho ta, đặc biệt là Ô Mã Nhi rất hiếu chiến và càn dỡ) Hưng Đạo vương quyết định mai phục lớn tại sông Bạch Đằng, chủ trương chôn vùi toàn bộ thủy quân địch.

Tiếp thu và phát huy kinh nghiệm của Ngô Vương Quyền từng đại thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, Hưng Đạo vương cho quân sĩ và dân binh đẵn hàng ngàn cọc gỗ lim vót nhọn, đầu bịt sắt cắm xuống lòng sông tạo thành một bãi chông khổng lồ, một cái bẫy liên hoàn sẵn sàng chôn vùi toàn bộ đội hải thuyền của Ô Mã Nhi.

Chiến thuyền của ta được trang bị gọn nhẹ, sức cơ động cao, khả năng tác chiến linh hoạt, đặc biệt là việc thông thạo các luồng lạch, nắm bắt việc lên xuống của thủy triều, mỗi doi cát, ghềnh đá, sình lầy quân và dân ta đều thuộc như trong lòng bàn tay.

Đúng như dự đoán của Hưng Đạo vương, đạo thuỷ quân của Ô Mã Nhi sáng sớm ngày mùng 9 tháng 4 năm 1288 dần tiến vào vùng đất chết.

Mặc dù đã có nhiều kinh nghiệm trận mạc, lại từng đánh thắng đội chiến thuyền của Trần Khánh Dư nhưng trong cuộc rút quân về nước lần này chiến tướng Ô Mã Nhi luôn thấp thỏm. Biết được tâm can bất an của viên đại tướng mà vua cha rất yêu cũng là muốn bảo vệ đội hải thuyền - vốn liếng thủy quân của hoàng đế Đại Nguyên, thái tử Thoát Hoan sai đại tướng Trình Bằng Phi đem kỵ binh hộ tống quân thủy rút cho chắc ăn. Tính toán thì như vậy nhưng thực tiễn chiến trường diễn ra không theo ý của kẻ xâm lăng. Với địa hình không thuận lợi, nhiều ao hồ, đầm lầy, các cửa sông lau lách um tùm, dân binh Đại Việt trên đà thắng lợi ngày đêm truy sát. Đám kỵ binh Trình Bằng Phi không những không hỗ trợ được quân thủy rút chạy mà còn bị tỉa dần, thủy bộ không ứng chiến được cho nhau. Mỏi mệt và có nguy cơ tan rã dọc đường, đến Đông Triều, kỵ binh Trình Bằng Phi không sang được sông đành phải quay trở lại Vạn Kiếp. Đây là một sai lầm chiến thuật của thái tử Thoát Hoan, gây lên sự mệt mỏi hoang mang, không phát huy tác dụng sự hỗ trợ thủy bộ còn làm nao núng lòng quân. Điều này cho thấy thực chất khả năng quân sự của thái tử Thoát Hoan còn rất nhiều hạn chế nếu không muốn nói là yếu kém, dốt nát, điều tối kỵ của một thống soái hàng đầu, còn là tối kỵ với những quyết sách của hoàng đế Đại Nguyên. Xưa nay, việc dùng binh chọn tướng của Đế chế Nguyên - Mông luôn rất nghiêm ngặt, không hiểu tại sao lại có thảm trạng nực cười đến thế.

Khi đó những bãi cọc ngầm hàng ngàn chiếc lừng lững ẩn tàng trong lòng nước thẳm sẵn sàng nhổm lên dạy cho lũ xâm lược một bài học nhớ đời.

Những đội chiến thuyền gọn nhẹ, dũng mãnh, thiện chiến và đặc biệt là lòng căm thù giặc sâu sắc của tướng lĩnh, của nhân dân Đại Việt đã ở lúc đỉnh điểm đang chờ đón chúng.

Sự chín muồi, kinh nghiệm dày dặn và đặc biệt là tư duy chiến lược sâu xa đánh một trận để trăm nghìn năm sau phương Bắc nhắc đến Bạch Đằng giang là tim đập chân run đã được những bộ óc tối cao của vương triều Trần đặt lên bàn cờ chiến trận.

Trận hải chiến lớn nhất trong lịch sử chống giặc ngoại xâm đã diễn ra và sự đại thắng đương nhiên thuộc về những người chính nghĩa.

Đội hải thuyền rút lui do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy ngả cờ im trống rạng sáng ngày 9 - 4 - 1288 tiến vào khúc sông Bạch Đằng. Bốn bề im ắng rợn người. Hai bên bờ sông lau sậy um tùm chìm trong sương trắng loênh loang tràn lấp khắp lòng sông. Tiếng quạ kêu sương rởn óc thỉnh thoảng rộ lên trên nền trời xám xịt. Thủy triều đang độ cường, dâng ứ. Sóng đánh oàm oạp vào các mạn thuyền. Một không khí u hiểm mơ hồ giăng mắc khắp lòng sông Bạch Đằng như ẩn chứa những căm hờn từ tiền kiếp. Soái thuyền Ô Mã Nhi được hộ tống bằng những chiến thuyền lớn tưởng như lọt vào một chốn mê cung và lũ lính tráng trên thuyền nửa tỉnh nửa mơ sau tháng ngày chiến chinh dằng dặc. Chúng chỉ mơ ước ngửi thấy mùi muối biển. Mùi muối biển đồng hành với sự lọt thoát khỏi vùng đất phương Nam luôn dình dập những chết chóc không báo trước. Đám tướng giặc, sau năm tháng chiến trận đã bắt đầu nếm bụi thời gian chỉ ao ước chóng được về quê hương bản quán quẳng bỏ gươm giáo mà cầm lấy cuốc cày trong công cuộc mưu sinh tuổi xế chiều. Bọn ngu ngốc mơ hồ có biết đâu chúng đã hoàn toàn lọt vào trận địa mai phục của Hưng Đạo vương. Tiếng pháo lệnh phá tan thinh không. Sương mù bị xé toang từng mảnh. Từ trên trời rơi xuống, từ dưới nước nhô lên, từ các cửa sông lau lách um tùm vọt ra vô số chiến thuyền và tiếng những dũng sĩ hô vang sát Thát ầm ầm lao vào thuyền giặc. Một biển lửa rừng rực bốc lên, những chiến thuyền Đại Việt thốc như bay lướt trên mặt sóng nhằm thẳng vào soái thuyền Toa Đô với một khí thế triều dâng thác đổ. Lần đầu tiên trong cuộc đời chinh chiến, viên tướng cáo già lão luyện cảm nhận rất rõ mình chính là con mồi của những thợ săn thiện chiến. Một tướng soái thiên triều lừng lẫy dọc ngang thiên hạ bây giờ không còn tự chủ nổi bản thân mình nói gì đến hô hào quân tướng thoát khỏi trùng vây thiên la địa võng. Than ôi! So với Hưng Đạo vương ta chỉ là một nhãi nhép quen cậy thế chủ cắn càn và giờ đây, nơi xa xôi kia, hẳn chủ ta đang vui vầy cùng bầy tiên nữ đoái hoài gì đến thảm cảnh của đám lâu la mạt vận. Trong những rùng mình liên tiếp, Ô Mã Nhi hô đám bộ tướng mở đường máu hòng thoát ra biển. Trong cơn tuyệt vọng, phải xuống đao với cả những người lính gàn bướng cản trở cuộc tháo thân, Ô Mã Nhi cay đắng lục tìm trong trí nhớ những tội ác mà y vô cớ gây cho đám dân lành con đỏ phương Nam. Đội hải thuyền tả tơi rách nát hỗn quân hỗn quan tuyệt vọng mở được đường máu thoát ra phía biển để lại trùng trùng những kêu than la khóc đang nghỉm dần dưới lòng sông ngầu máu. Đang định hạ lệnh triệu tập đám tàn tướng vừa mau chóng tháo thân bỏ mặc kệ thương binh tử sĩ khi phía trước không còn chiến thuyền của Đại Việt cũng là toan tạ ơn trời đất mở lượng hiếu sinh cho nhìn thấy trời đất Trung Nguyên, bái lạy Đại Nguyên Hoàng đế Hốt Tất Liệt sau đó muốn chém muốn giết thì tùy bỗng đâu phía trước bầu trời bỗng sập xuống đen kịt. Toàn bộ dòng sông Bạch Đằng nhan nhản cọc gỗ lim bịt thép nhọn ào ạt dâng lên bốn phía vây chặt toàn bộ đội hải thuyền còn lại đang hí hửng tẩu thoát ra biển. Không kịp than trời trách đất. Chỉ những tiếng ục oặc vang rền ghê rợn. Những dũng sĩ cọc nhọn hay thần tướng thần binh nhà trời mọc chi chít sao sa dựng từng chiến thuyền thiên quốc bẻ vặn răng rắc quật xuống lòng biển thẳm. Trong cơn tuyệt vọng cuối cùng, Ô Mã Nhi cùng lũ Phàn Tiếp, Tích Lệ Cơ (Si - ga - ri), Lý Thiên Hựu… hoàn toàn bị chia cắt và mất liên lạc trong tiếng gào rống rợn người. Ngày tàn của lũ ngông cuồng đã điểm. Trời đất cũng phẫn lộ nổi cơn giông bão sấm sét giáng xuống đầu quân cướp nước. Xung quanh không còn nổi lấy một tên lính hộ vệ, Ô Mã Nhi chết đứng trên soái thuyền đã bắt đầu bén lửa vì bị cọc sắt đâm thủng đang dần chìm xuống đáy sông. Một đời dọc ngang thiên hạ gây bao tội ác để có được những chiến công bằng máu bỗng chốc tan thành mây khói. Trong điên loạn, họ Ô điên rồ lao xuống nước xiết toan trà trộn vào đám tàn quân bị dân binh bắt trói đóng cũi như loài súc vật. Vị đại tướng thiên triều bỗng chốc trở thành tù binh trong tiếng sát Thát rền vang.

Sau này trong bụng cá, nơi thế giới bên kia, không biết Ô tướng quân có lục tìm và xâu chuỗi nổi để lý giải tường minh về thất bại ô nhục của mình.

Điều này chỉ người đời sau mới biết.

Tóm tắt chiến thắng Bạch Đằng, Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, NXB Quân đội Nhân dân năm 2004 ngắn gọn như sau:

9.4.1288, trận phục kích đường sông của quân Trần (Đại Việt), do Trần Quốc Tuấn chỉ huy diệt quân Nguyên - Mông rút chạy, kết thúc kháng chiến chống Nguyên - Mông III (1287-88). Cuối 3.1288, từ Vạn Kiếp (nay thuộc Hải Dương), khoảng 60.000 quân Nguyên - Mông với 600 chiến thuyền do Ô Mã Nhi chỉ huy, có kị binh hộ tống rút bằng đường thủy ra sông Bạch Đằng. Trần Quốc Tuấn chọn song Bạch Đằng (đoạn cửa sông Chanh - sông Thái Khê, nay thuộc huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Ninh) làm nơi quyết chiến, dựng trận địa cọc ngầm ở cửa sông Chanh, sông Rút… bố trí quân thủy, bộ mai phục kết hợp với thuyền lửa hỏa công, có thủy binh của vua Trần đánh bọc phía sau. Bằng cách chặn kị binh hộ tống, chốt chặt các hướng phụ và nhử thủy binh địch vào đúng nơi đã định, chọn thời cơ tập trung đánh bất ngờ khi nước triều xuống, chỉ trong 1 ngày (9.4), quân Trần đã tiêu diệt hầu hết quân Nguyên - Mông, bắt Ô Mã Nhi và hơn 400 chiến thuyền. Trận quyết chiến chiến lược, đập tan ý chí xâm lưộc của nhà Nguyên, kết thừa và phát triển nghệ thuật lợi dụng thủy triều, dùng trận địa cọc ngầm ở trận Bạch Đằng 938 trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.

*

Trong nhiều bài ca tụng và bàn về chiến thắng nổi tiếng Bạch Đằng trong lần kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ ba, Trương Hán Siêu (1274-1354), tên tự là Thăng Phủ, người làng Phúc Thành, huyện Yên Ninh (nay là làng Phúc An, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) từng là môn khách của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn có bài phú tuyệt hay. Ông là người có tài và được Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn tiến cử lên vua Trần. Thời Trần Anh tông, ông làm chức Hàn lâm, các triều sau làm tới Tham tri chính sự, sau được cử đi trấn thủ đất Hóa Châu. Ông nổi tiếng thông kim bác cổ. Trước tác để lại nổi tiếng nhất là Bạch Đằng giang phú viết về chiến thắng Bạch Đằng. Nguyên văn bài phú như sau:

Khách có kẻ:

Giương buồm dong gió chơi vơi,

Lướt bể chơi trăng ¹ mải miết.

Sớm gõ thuyền chừ Nguyên Tương,

Chiều lần thăm chừ Vũ Huyệt ².

Cửu Giang, Ngũ Hồ³, Tam Ngô, Bách Việt⁴.

Nơi có người đi, đâu mà chẳng biết.

Đầm Vân Mộng⁵ chứa vài trăm trong dạ đã nhiều,

Mà tráng chí bốn phương vẫn còn tha thiết.

Bèn giữa dòng chừ buông chèo,

Học Tử Trường⁶ chừ thú tiêu dao.

Qua cửa Đại Than, ngược bến Đông Triều⁷,

Đến sông Bạch Đằng, thuyền bơi một chiều.

Bát ngát sóng kình⁸ muôn dặm,

Thướt tha đuôi trĩ⁹ một màu.

Nước trời: một sắc; phong cảnh: ba thu,

Bờ lau san sát, bến lách đìu hiu.

Sông chìm giáo gãy, gò đầy xương khô,

Buồn vì cảnh thảm, đứng lặng giờ lâu.

Thương nỗi anh hùng đâu vắng tá,

Tiếc thay dấu vết luống còn lưu!

Bên sông các bô lão, hỏi ý ta sở cầu?

Có kẻ gậy lê chống trước, có người thuyền nhẹ bơi sau.

Vái ta mà thưa rằng:

Đây là chiến địa buổi Trùng Hưng nhị thánh bắt Ô Mã¹⁰,

Cũng là bãi đất xưa, thuở trước Ngô chúa phá Hoằng Thao¹¹.

Đương khi ấy:

Thuyền bè muôn đội, cờ quạt phấp phới,

Hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói.

Trận đánh được thua chửa phân,

Chiến lũy bắc nam chống đối.

Ánh nhật nguyền chừ phải mờ,

Bầu trời đất chừ sắp hoại.

Kìa: Tất Liệt thế cường, Lưu Cung chước dối,

Những tưởng gieo roi¹² một lần,

Quét sạch Nam bang bốn cõi!

Thế như: Trời cũng chiều lòng người,

Hung đồ hết lối!

Khác nào như khi xưa:

Trận Xích Bích¹³ quân Tào Tháo tan tác tro bay,

Trận Hợp Phì¹⁴ giặc Bồ Kiên hoàn toàn chết trụi.

Đến nay nước sông tuy chảy hoài,

Mà nhục quân thù khôn rửa nổi!

Tái tạo công lao, nghìn xưa ca ngợi.

Tuy nhiên: Từ có vũ trụ, đã có giang san.

Quả là: Trời đất cho nơi hiểm trở,

Cũng nhờ: Nhân tài giữ cuộc điện an.

Hội nào bằng hội Mạnh Tân: có vương sư họ Lữ¹⁵,

Trận nào bằng trận Duy Thủy: có quốc sĩ họ Hàn¹⁶.

Kìa trận Bạch Đằng mà đại thắng,

Bởi đại vương coi thế giặc nhàn¹⁷.

Tiếng thơm còn mãi, bia miệng không mòn.

Khách chơi sông chừ ủ mặt, người hoài cổ chừ lệ chan.

Rồi vừa đi, vừa ca rằng¹⁸:

Sông Đằng một dải dài ghê,

Sóng hồng cuồn cuộn tuôn về bể Đông.

Những người bất nghĩa tiêu vong,

Nghìn xưa chỉ có anh hùng lưu danh.

Khách cũng nối tiếp mà ca rằng:

Anh minh hai vị thánh quân¹⁹,

Sông đây rửa sạch mấy lần giáp binh²⁰

Giặc tan muôn thuở thăng bình,

Bởi đâu đất hiếm cốt mình đức cao²¹.

*

Quốc công tiết chế Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, vị thánh tướng hiền minh của dân tộc, tầm vóc tài năng quân sự kiệt xuất vượt ra khỏi gianh giới Đại Việt, là một trong mười tướng lĩnh tài giỏi nhất mọi thời đại được thế giới tôn vinh. Tài năng quân sự của ông biểu hiện rõ nhất là giá trị sớm nhận thức được nguồn sức mạnh của nhân dân trong giữ nước, đánh giặc ngoại xâm. Trong sự nghiệp hiển hách ba lần chiến thắng quân xâm lược Nguyên - Mông, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn có vai trò đặc biệt quan trọng. Ông được vua Trần tin yêu, giao quyền tiết chế, thống suất cả vương hầu, tông thất, tướng lĩnh, dân binh, điều động toàn quân chống giặc. Bản lĩnh của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn thể hiện ở quyết tâm đánh địch và đánh thắng địch mạnh không gì lay chuyển, ngay cả những lúc thế nước ngàn cân treo sợi tóc ông đều tuyệt đối tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng, là ngọn cờ giữ vững lòng quân, lòng dân. Khi sự mất còn của đất nước trong gang tấc, quân xâm lược tưởng như đã đè bẹp được ý chí đấu tranh của Đại Việt, nội bộ quý tộc và quan lại vương triều Trần đã nao núng và hàng địch thì Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn vẫn một mực hiên ngang bất khuất, củng cố và giữ vững lòng tin vào đại thắng của chính nghĩa.

Tài năng kiệt xuất của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn chính là việc nhận thức rõ nhân dân mới là nguồn sức mạnh giữ nước, nguồn sức mạnh vô địch, nguồn sức mạnh mà không một kẻ thù tàn bạo nào có thể khuất phục. Ông luôn chăm lo sức dân ngay từ thời bình cũng như trong thời chiến. Chủ trương sâu sắc của ông mà đỉnh cao là tư tưởng: “Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc mới là thượng sách giữ nước”.

Cũng hiếm người nhìn ra việc đoàn kết nội bộ là việc sống còn, là yếu tố cực kỳ quan trọng góp phần tạo nên sức mạnh, nâng cao quốc lực, tiền đề cho thắng lợi cuối cùng như ông. Cũng chính Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, sau các chiến thắng lừng lẫy đã xác định, đại ý: “Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục nên quân địch đã phải bị bắt”. Yếu tố đoàn kết từ thượng tầng triều đình đến hạ tầng dân chúng, đoàn kết quân dân, đoàn kết toàn quân, xây dựng đội quân “phụ tử chi binh” chính là khơi dậy mạch nguồn sức mạnh từng bước tiến tới toàn thắng. Đó là nguồn sức mạnh vô địch mà nhân dân Đại Việt không những đứng vững mà còn chiến thắng đế quốc Nguyên - Mông.

Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn trong với cương vị thống soái quân sự là một nhà chiến lược đại tài mà sử sách ắt hẳn sẽ còn bàn đến nhiều. Chiến lược quân sự của ông thực ra rất giản dị, đó là lấy nhỏ thắng lớn, cả nước đánh giặc, lấy đoản binh chống trường trận, không những có tính khoa học mà còn có tính thực tiễn rất cao mà đỉnh cao là chiến thắng cuối cùng. Từ lịch sử nghìn năm dựng nước và giữ nước, khi mà dân tộc Đại Việt luôn phải chiến đấu với các kẻ thù hùng mạnh gấp bội thì chiến lược quân sự của ông là hết sức đúng đắn. Chính từ chiến lược đúng đắn ấy, dân tộc ta đã chuyển từ tình thế hiểm nghèo sang chủ động, sáng tạo xoay chuyển thế trận, sáng tạo tạo dựng thời cơ. Khi thời cơ chín muồi chuyển sang tổng phản công, biết chọn đúng hướng, đúng mục tiêu, đánh những trận có tính quyết định khiến kẻ thù đông mà mất ưu thế, giảo quyệt mà thúc thủ, tàn ác mà phải run sợ, chuẩn bị kỹ cho cuộc chiến tranh xâm lược mà phải sớm tháo chạy nhục nhã thực là việc cổ kim chưa từng thấy.

Nghệ thuật quân sự của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn trong nhiều nét nổi bật thì tính chủ động và linh hoạt là một nét nổi trội hàng đầu. Trong những lúc tình thế hiểm nghèo, nghiêm ngặt nhất, ông vẫn biết cách chủ động điều địch trên các chiến trường theo chủ ý của người cầm quân, chủ định điều địch khi chúng ở thế thượng phong vẫn phải chạy theo ý đồ chiến lược của ông. Thực chất là dắt mũi chúng, xỏ mũi chúng mà chúng hoàn toàn không hay biết hoặc có biết cũng không có cách gì khắc chế được. Tư duy chiến lược của ông khiến địch khi tỉnh ngộ thì đã quá muộn. Đó cũng là nền tảng làm lên chiến thắng giặc Nguyên - Mông.

Nghệ thuật quân sự của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn là việc phát động toàn dân tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Trong lịch sử đấu tranh của dân tộc Đại Việt, có lẽ ba lần kháng chiến Nguyên - Mông sự xuất hiện thế trận chiến tranh nhân dân, toàn dân đánh giặc ở khắp các thôn làng ngõ xóm, sự kết hợp chiến đấu của quân chủ lực triều đình với dân binh các dân tộc anh em diễn ra khăng khít là sớm nhất. Đó là một thế trận vô cùng sâu rộng, vô cùng chủ động và bền vững, không ngừng tiến công trên các mặt trận, tạo ra sức mạnh mà kẻ thù không lường hết được và đương nhiên chúng phải đại bại trước thế trận toàn dân mà Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn là chủ soái dẫn đầu.

Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn không những là vị thống soái quân sự cao nhất mà còn là một nhà lý luận, nhà tư tưởng quân sự nổi tiếng với nghệ thuật chiến tranh nhân dân. Điển hình của lý luận quân sự của ông thể hiện cao nhất ở Hịch tướng sĩ và sau này là bản di chúc lịch sử thể hiện tinh hoa khí phách dân tộc Đại Việt trong việc đánh giặc giữ nước. Tư tưởng quân sự của ông là tư tưởng quân sự tiến bộ, kết hợp tri thức quân sự đông tây kim cổ với thực tiễn chiến tranh, thực tiễn chiến trường và khả năng tác chiến của nhân dân. Tư tưởng quân sự của ông đến nay vẫn còn nguyên giá trị, đầy sức sống, rất uyên thâm. Tư tưởng quân sự của ông là dựa vào dân, khoan thư sức dân, xây đoàn kết toàn dân, toàn quân và thể chế chính trị cầm quyền. Đó là những tư tưởng vượt thời gian, luôn có mặt trong mọi thời đại mà hậu thế đã tôn vinh.

Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn không chỉ có tài năng kiệt xuất về quân sự mà ông còn là một tấm gương sáng về lòng trung nghĩa, coi việc nước, coi giang sơn Tổ quốc cao hơn mọi hiềm khích riêng tư, Tổ quốc cao hơn ngai vua, cao hơn những tư thù, tị hiềm, vị kỷ. Dưới trướng của ông, những bậc hiền tài lương tướng trưởng thành và được trọng dụng, là giường cột quốc gia. Những tướng lĩnh được ông đào tạo không những có biệt tài đánh giặc, họ còn thể hiện đức cao vọng trọng từ chính tấm gương của ông. Đó là một điều vô cùng hiếm hoi trong lịch sử dựng nước và giữ nước.

Ngày 20 tháng 8 năm Canh Tý (1300), Bình Bắc Đại nguyên soái Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn qua đời. Theo di huấn, thi hài Đức Ngài được hỏa táng, tro chôn trong rừng An Sinh nơi thực ấp cũng là một suy nghĩ thấu đáo và vô cùng giản dị của vị thánh tướng.

Vua Trần Anh tông truy tặng Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn: Thái sư Thượng Phụ Quốc Công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại vương. Nhân dân có cách tưởng niệm riêng của mình. Chỉ có nhân dân mới có cái nhìn đúng đắn nhất về Đức Ngài. Toàn quốc hầu như chỗ nào nhân dân cũng lập đền thờ Ngài và suy tôn Ngài là Đức Thánh Trần.

Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị anh hùng dân tộc vĩ đại đi vào lịch sử, đi vào thế giới huyền thoại, thế giới tâm linh, đã trở thành Đức Thánh được nhân dân thờ phụng. Vị thánh bằng xương bằng thịt thiêng liêng bậc nhất trong các thần thánh được toàn dân suy tôn, tưởng vọng của dân tộc Việt Nam.

CHIÊU MINH VƯƠNG TRẦN QUANG KHẢI

VỊ NHÂN TƯỚNG, TRÍ TƯỚNG KIỆT XUẤT

Trần Quang Khải (1241-1294), danh tướng thời Trần. Quê làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay thuộc xã Lộc Vương, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định). Con thứ ba của vua Trần Thái tông, em trai Trần Thánh tông. Vốn thông minh, giỏi văn võ, được phong tước Chiêu Minh Đại Vương (1258), cùng với Trần Quốc Tuấn là trụ cột của triều Trần trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần II và III. Năm 1285 chỉ huy đánh chặn quân Toa Đô ở Nghệ An, phá kế hoạch hội quân của Thoát Hoan và đánh bại hàng vạn quân Nguyên - Mông ở bến Chương Dương (Thường Tín, Hà Tây), góp phần đánh bại cuộc xâm lược lần II của địch. Được vua Trần phong thượng tướng thái sư. Tác giả tập thơ: “Lạc Đạo”. Hiện còn đền thờ tại thôn Độc Lập, xã Mĩ Thành, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Vương triều Trần trong các lần đánh thắng giặc Nguyên - Mông, thượng tướng Trần Quang Khải với tài thao lược kiệt xuất của mình luôn là bức thành trì vững trãi của tướng sĩ toàn quân và là nỗi khiếp đảm kinh hoàng của giặc. Ông là một nhà ngoại giao đại tài, đánh giặc và thắng giặc từ khi chúng còn ở ngoài ngàn dặm. Khi cầm quân, thượng tướng Trần Quang Khải luôn được Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn giao cho những trọng trách tối quan trọng, quan hệ còn mất tới vận mệnh Tổ quốc, vương triều, gia tộc. Dù ở thế nàn cân treo sợi tóc, thiên nan vạn nan, bao giờ ông cũng hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ hết sức khó khăn.

Với tài năng và đức độ của mình, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải luôn sát cánh, cùng với Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, là hai trụ cột quan trọng nhất của vương triều. Trần Quang Khải nổi tiếng thông minh chính trực, không những giỏi dùng binh mà tài trị quốc, đặc biệt là việc bang giao cũng đặc biệt xuất sắc. Ông luôn được các vua Trần tín nhiệm, giao cho khu xử và ông đã xử lý công việc phải nói là rất xuất sắc.

Trên mặt trận ngoại giao, sau khi chiến thắng quân Mông Cổ lần thứ nhất, vương triều Trần đã sớm nhận thức về cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt của giặc Nguyên - Mông là không thể tránh khỏi. Vấn đề phải xây dựng việc đoàn kết quân dân, xây dựng tiềm lực kinh tế chính trị mọi mặt mà trong ấy xử lý công tác ngoại giao với nhà Nguyên (đã xưng đế ở Trung Nguyên và đang tiêu diệt nhà Tống) là một bài toán hết sức khó khăn đòi hỏi tài năng và nhận thức sâu sắc của thể chế cầm quyền. Với cương vị Thái sư đầu triều, đứng đầu nội các vương triều Trần, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải đã từng bước đưa ra những quyết sách đúng đắn về đại đoàn kết, trong đó có đoàn kết nội bộ (điển hình là câu chuyện ông được Hưng Đạo vương tắm gội cho ở dưới thuyền của Quốc công) để tăng cường sức mạnh. Sự việc này như một mắt xích quan trọng nói lên tinh thần đoàn kết thống nhất, khả năng dẹp bỏ hiềm khích một lòng một dạ vì Tổ quốc, vì nhân dân của các trụ cột vương triều Trần, mạch nguồn sức mạnh, nền tảng làm nên mọi chiến thắng trong lịch sử.

Mặt trận ngoại giao khi ấy là hết sức quan trọng mà chủ trương của các vua Trần cũng như Trần Quốc Tuấn là cố gắng kéo dài thời gian phải chống giặc Nguyên - Mông càng lâu càng tốt để ta có thời gian xây dựng sức dân, thế nước. Trần Quang Khải đã sử dụng chiến thuật ngoại giao vừa mềm mỏng vừa cứng rắn, mọi kế để trì hoãn, làm cho quân giặc không thể sớm có cớ cất quân đánh Đại Việt (khoảng thời gian kéo dài được gần 30 năm). Đây là một phương lược bang giao đúng đắn với giặc dữ cũng là từng bước thực hiện đại kế khổ nhục, nhún nhường, tạo sự căm phẫn của quần chúng nhân dân, cũng là thời gian để quân và dân triều Trần tích trữ lương thảo, rèn đúc binh khí, luyện tập võ nghệ, nghiên cứu chiến thuật, chiến lược tác chiến khi phải đối đầu với giặc Nguyên - Mông.

Trên mặt trận ngoại giao, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải tỏ ra đặc biệt xuất sắc, chủ động và sáng tạo, mềm dẻo nhưng có nguyên tắc, uyển chuyển linh hoạt tùy theo từng thời điểm, từng trạng thái tâm lý của đế chế Nguyên - Mông để đưa ra những đối sách hợp lý. Vương triều Trần mà ông là người đứng đầu nội các khi ấy không bao giờ mơ hồ ảo tưởng có thể dùng ngoại giao để tránh xảy ra chiến tranh vì đã biết trước bản chất hiếu chiến và dã tâm bá chủ thế giới của đế chế Nguyên - Mông. Không để bị rơi vào sự đe noi cũng như dụ dỗ, lừa phỉnh của giặc, mở rộng liên minh với các nước láng giềng (nhiều lần cử viện binh giúp Chiêm Thành chống Nguyên - Mông), tuyên truyền sâu rộng âm mưu thủ đoạn của địch với nhân dân, khích lệ tướng sĩ tin tưởng vào sự thắng lợi cuối cùng của cuộc chiến tranh chính nghĩa. Có thể khẳng định, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải từ rất sớm đã chuẩn bị mọi mặt cho cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai và thứ ba mà ông là một trong những trụ cột quan trọng bậc nhất, chỉ sau Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn.

Khi chiến tranh nổ ra, thống nhất phương lược chống giữ với Hưng Đạo vương (nhiều lần ông đã nhận mệnh lệnh như một tướng thuộc quyền trong tác chiến từ Hưng Đạo vương), ông luôn được hai vua và Hưng Đạo vương tín nhiệm giao trọng trách tiếp tục dùng chiến thuật ngoại giao (khi thì xin cầu hòa, khi thì xin dâng công chúa và thương lượng theo những điều kiện của giặc, thực chất là dùng kế hoãn binh) để góp phần xoay chuyển cục diện chiến tranh có lợi. Vừa trực tiếp chiến đấu vừa từ thực tiễn chiến đấu ấy liên tiếp đưa ra những chiến thuật ngoại giao khôn khéo là cách chủ động tiến công trên nhiều mặt trận của Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải. Xưa nay, chúng ta chưa bàn sâu về điểm này. Đây là phẩm chất nổi trội nhất trong những phẩm chất hàng đầu của Trần Quang Khải. Có thể nói, với tài ngoại giao của mình, ông đã góp phần cùng với Hưng Đạo vương, các vua và tướng lĩnh nhà Trần đồng tâm hiệp lực tạo lên những chiến công kỳ diệu không thể lặp lại trong lịch sử đấu tranh của Đại Việt. Từ đó, có thể khẳng định, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải là vị nhân tướng, trí tướng tài giỏi bậc nhất của vương triều Trần.

Tài cầm quân của ông rất xuất sắc. Ông là vị tướng chiến lược số một của Hưng Đạo vương mà không một tướng lĩnh nào có thể thay thế. Trong cầm quân đánh giặc ở những thời điểm gay go nhất, ông đã bộc lộ được đầy đủ tài năng quân sự hiếm thấy của mình.

Trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai, khi Thăng Long thất thủ, theo mệnh lệnh của Trần Quốc Tuấn, các đội quân lui binh chiến lược bảo toàn lực lượng, rút về hành cung Thiên Trường bảo vệ hai vua chờ thời cơ phản công. Khi ấy, Nguyên soái Toa Đô nhận lệnh của thái tử Thoát Hoan đem toàn bộ quân lực đang đánh Chiêm Thành quay sang tấn công Nghệ An, tạo thế gọng kìm hòng bắt các vua Trần và bộ Chỉ huy quân sự tối cao vương triều Trần. Sau một loạt những cuộc rút lui của quân ta, Thoát Hoan đã chiếm Thăng Long, sức mạnh quân Toa Đô như được nhân lên gấp bội. Chúng mau chóng phá vỡ cửa ải Nghệ An, nhất tề tiến đánh Thanh Hóa. Tôn Thất nhà Trần nhiều người run sợ đầu hàng. Trần Kiện, trấn thủ Nghệ An đem hơn một vạn quân hàng địch. Tình hình thập phần nguy ngập. Bốn mặt chiến trường đều có địch mạnh bao vây. Trong thế nước thập phần nghiêng ngả ấy, Trần Quang Khải được giao trọng trách đem quân bản bộ và hơn một vạn tinh binh cùng một số tướng lĩnh, tiêu biểu là gia tướng của Trần Quốc Tuấn - tướng quân Phạm Ngũ Lão vào Thanh Hóa, Nghệ An chặn giặc, cầm chân đội quân hùm sói Toa Đô với mục tiêu chiến lược làm chậm quá trình hội sư với Thoát Hoan.

Nhận mệnh lệnh lên đường, thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải ý thức sâu sắc cục diện chiến tranh đang ở thế bất lợi với quân ta và việc cầm chân Toa Đô trên vùng đất Thanh - Nghệ có ý nghĩa sống còn với vương triều. Nếu để Toa Đô sổng thoát tiến binh về Thiên Trường hoặc tác chiến tiêu diệt đội quân chủ lực của ta thì thảm họa mất nước là điều không thể tránh khỏi. Trong chiến dịch cầm chân binh tướng Toa Đô tại Nghệ An và Thanh Hóa, thượng tướng Trần Quang Khải cùng tướng quân Phạm Ngũ Lão đã linh hoạt sử dụng chiến thuật tránh mạnh, tránh chủ lực, liên tiếp xé nhỏ và tập kích địch trên toàn mặt trận làm cho chúng luôn bị mất phương hướng, bị quấy rối ngày đêm khiến đại quân Toa Đô luôn mất ăn mất ngủ.

Tóm tắt chiến thắng Chương Dương, Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, NXB Quân đội Nhân dân năm 2004 chỉ ngắn gọn như sau:

6.1285 trận tiến công của quân và dân nhà Trần (Đại Việt) diệt quân Nguyên - Mông (TQ) ở Chương Dương (Thường Tín, Hà Tây) trong giai đoạn phản công của kháng chiến chống Nguyên - Mông lần II (1285). Sau thắng lợi của A Lỗ, Giang Khẩu, Tây Kết, Hàm Tử, nhà Trần tập trung binh lực tiến đánh Chương Dương, căn cứ quan trọng của quân Nguyên - Mông trên tuyến phòng thủ dọc sông Hồng bảo vệ Thăng Long. Với thế áp đảo, quân Trần do Trần Quang Khải, Trần Quốc Toản, Chiêu Thành Vương (không rõ tên) chỉ huy, được Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp, Nguyễn Truyền đem dân binh các lộ tới phối hợp, đã nhanh chóng đánh tan quân Nguyên - Mông, thu nhiều vũ khí. TCD góp phần quyết định cho nhà Trần giải phóng kinh đô Thăng Long.

*

Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải không những là một vị nhân tướng, trí tướng kiệt xuất mà ông còn là vị quan đứng đầu vương triều Trần trong những lần đánh giặc Nguyên - Mông thứ hai và thứ ba. Chính nhờ tài năng văn võ kiêm toàn của ông, đã góp phần giúp vương triều Trần đã đứng vững và chiến thắng giặc dữ, lập nên những võ công hiển hách cổ kim chưa từng thấy trong lịch sử Đại Việt. Ông còn có những đóng góp về văn học với những vần thơ hào sảng khí phách hiếm thấy của một bậc lương tướng trung quân ái quốc và cả những vần thơ trữ tình tinh tế đậm đà phong vị thiền. Ở ông hội tụ đầy đủ nhất đức tính điển hình của tinh hoa con người Đại Việt, mềm dẻo uyển chuyển nhưng kiên quyết và kiên định vì Tổ quốc, vì nhân dân. Ông là một vị quan đầu triều cực hiếm trong tiến trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam để lại những trước tác bất hủ. Xin giới thiệu một số bài tiêu biểu của ông trong tập thơ Lạc đạo hầu như đã mai một trong dân gian bằng chữ Hán đã được nhiều học giả, nhà thơ dịch và phổ biến khá rộng rãi.

TỤNG GIÁ HOÀN KINH SƯ (PHÒ GIÁ VỀ KINH)

Phiên âm

Đoạt sóc* Chương Dương độ

Cầm Hồ Hàm Tử quan

Thái bình tu trí lực

Vạn cổ thử giang san.

Dịch nghĩa

Cướp giáo giặc ở bến Chương Dương**

Bắt quân Hồ ở cửa Hàm Tử***

Buổi thái bình nên gắng sức

Muôn đời non sông vẫn không thay đổi.

Dịch thơ

Chương Dương cướp giáo giặc

Hàm Tử bắt quân Hồ

Thái bình nên gắng sức

Non nước ấy nghìn thu.

LƯU GIA ĐỘ (BẾN ĐÒ LƯU GIA ¹)

Phiên âm

Lưu Gia độ khẩu thụ tham thiên,

Hỗ tụng đông hành tích bạc thuyền

Cựu tháp giang đình thu thủy thượng,

Hoang từ cổ trủng thạch lân tiền.

Thái bình đồ chí kỷ thiên lý,

Lý đại quan hà nhị bách niên.

Thi khách trùng lai đầu phát bạch,

Mai hoa như tuyết chiếu tình xuyên.

Dịch nghĩa

Bến đò Lưu Gia, cây cao ngất trời,

Xưa phò giá sang đông, từng đỗ thuyền nơi đây.

Tháp cũ đình xưa ngất ngưởng bên dòng sông thu,

Đền hoang mộ cổ thờ ơ trước con lân đá.

Bản đồ Thái Bình² rộng mấy nghìn dặm,

Non sông nhà Lý³ trải hai trăm năm.

Khách thơ trở lại đầu đã bạc,

Hoa mai như tuyết chiếu xuống lòng sông buổi trời nắng.

Dịch thơ

Lưu Gia xanh ngắt một trời cây,

Thuyền ngự xuôi dòng trước ghé đây.

Tháp cũ đình xưa làn nước chiếu,

Đền hoang mộ cũ dãy lân bày.

Thái Bình nghìn dặm cơ đồ rộng,

Lý đại hai trăm vận mệnh dài.

Trở lại khách thơ đầu đã bạc,

Trời thanh nước gợn ánh hoa mai.

(Lê Quý Đôn dịch)

PHÚC HƯNG VIÊN (VƯỜN PHÚC HƯNG)

Dịch nghĩa

Vùng Phúc Hưng có dòng nước bao quanh,

Trong đó ta có khu vườn rộng vài mẫu.

Chòm mai hết tuyết hoa kết chuỗi như hạt châu,

Đình trúc tan mây sắc xanh mướt như ngọc bích.

Nắng lên mời tân khách đến pha chén trà,

Mưa tạnh gọi gia đồng sửa giàn thuốc.

Trông về phía nam không có hiệu báo giặc lại đến,

Nghiêng mình trên chiếc phản ngủ yên giấc.

Dịch thơ

Phúc Hưng một khoảnh nước bao quanh,

Vài mẫu vườn quê đất rộng thênh.

Hết tuyết chòm mai hoa trắng xóa,

Quang mây đình trúc sắc tươi xanh.

Nắng lên mời khách mang trà lại,

Mưa tạnh sai đồng đỡ thuốc nhanh.

Báo giặc ải nam không khói lửa,

Bên giường một giấc ngủ êm lành.

(Lê Quý Đôn dịch)

CHIÊU VĂN VƯƠNG TRẦN NHẬT DUẬT

DANH TƯỚNG ĐỘC ĐÁO BẬC NHẤT VƯƠNG TRIỀU TRẦN

Trần Nhật Duật (1255 - 1330), danh tướng thời Trần. Quê làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay là xã Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định). Con thứ 6 của vua Trần Thái tông. Trần Nhật Duật học rộng biết nhiều, am hiểu phong tục tập quán và biết nhiều thứ tiếng của các dân tộc và ngoài nước. 1280 dẹp loạn Trịnh Giác Mật (tù trưởng đạo Đà Giang) bằng cách thuyết phục quy hàng. 1285 chỉ huy quân Trần với sự tham gia của gia tướng Triệu Trung cùng một số binh sĩ người Tống, đánh bại quân Nguyên - Mông trong trận Hàm Tử (5.1285), góp phần đánh bại cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên - Mông. 1297 Trần Nhật Duật chỉ huy dẹp loạn cát cứ ở sách A Lộc. Trần Nhật Duật soạn thảo văn thư triều đình ở các thời: Trần Nhân tông, Trần Anh tông, Trần Minh tông và Trần Hiến tông. Được nhà Trần phong Thái úy Quốc công và Tá thánh Thái sư. 1329 được phong Đại vương. Trần Nhật Duật còn là nhà văn, nhà soạn nhạc. Tác giả sách: “Lĩnh Nam dật sử”. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM).

*

Trong hàng ngũ tướng lĩnh kiệt xuất của vương triều Trần góp phần tạo nên các võ công lừng lẫy trong lịch sử dân tộc, Thượng tướng Trần Nhật Duật (1255-1330) được biết đến như một vị danh tướng độc đáo và đặc sắc bậc nhất. Sinh thời giới quý tộc triều Trần thường gọi ông là Đức ông Hoàng Sáu (ông là con thứ sáu của vua Trần Thái tông) với sự kính trọng không những về tài năng quân sự mà còn bằng vào khả năng am hiểu sâu sắc các thứ tiếng nước ngoài, phong tục, tập tục các vùng đất không riêng ở Đại Việt. Trong phủ của ông luôn luôn có các gia thần, gia tướng không riêng gì người trong nước mà có rất nhiều người nước ngoài, những tướng lĩnh người Tống khi mất nước cũng được ông thu nhận để đánh giặc và giúp họ lập nghiệp. Sinh thời, thánh tướng Trần Quốc Tuấn, tài năng quân sự kiệt xuất của Việt Nam và thế giới rất yêu mến và tín nhiệm Trần Nhật Duật. Trong các mặt trận then chốt và những trận đánh quyết định, Trần Quốc Tuấn bao giờ cũng giao trọng trách cho Trần Nhật Duật và ông Hoàng Sáu đã không phụ sự trọng dụng của triều đình. Chính sử chỉ chép kỹ biệt tài quân sự của ông trong chiến thắng Hàm Tử (tháng 5-1285) nhưng trên thực tế tài cầm quân của ông đã sớm được thể hiện từ trước đó, đặc biệt là tư duy quân sự mang tính chiến lược sâu sắc, một bộ óc quân sự phi thường phục vụ hết sức có hiệu quả trong các lần chiến thắng Nguyên - Mông. Trần Nhật Duật được phong tước Chiêu Văn vương năm 12 tuổi, một trong những tước vương trẻ nhất của vương triều Trần. Ông khí chất rộng lượng, tính tình phóng khoáng, rất ham học hỏi, tinh thông cầm kỳ thi họa và đặc biệt giỏi giao tiếp, am hiểu ngôn ngữ và trao đổi được với rất nhiều các dân tộc khác. Triều đình khi có những việc liên quan đến bang giao thường triệu ông về triều khu xử công việc. Năm 1280, khi tù trưởng đạo Đà Giang Trịnh Giác Mật làm phản, tình hình biên giới phía Tây Bắc đột nhiên trở lên căng thẳng trong khi sứ Nguyên - Mông đang từng ngày ép vương triều Trần qui thuận, không khí trong triều đình đã có lúc rất căng về việc đánh hay dụ hàng Trịnh Giác Mật. Khi ấy, Trần Nhật Duật tiếp nhận công việc dẹp yên Trịnh Giác Mật và triều đình tin tưởng giao công việc đó cho ông. Sau khi tìm hiểu kỹ lưỡng nội tình của việc phản loạn, ông đã một mình đi tay không vào doanh trại tù trưởng, bằng tài ăn nói cũng như sự cảm hóa và am hiểu, trân trọng những tập tục của vùng đất nổi loạn của ông, tù trưởng Trịnh Giác Mật đã quy thuận triều đình mà không tốn một mũi tên. Sau này, dưới sự lãnh đạo của Trần Nhật Duật, các tù trưởng miền Tây Bắc luôn sát cánh cùng với toàn dân tham gia đánh thắng giặc Nguyên - Mông. Về việc này, sách xưa có chép lại, đại ý: Năm 1280, chúa đạo Đà Giang (thuộc miền Tây Bắc ngày nay) là Trịnh Giác Mật nổi lên nổi lên cự lại triều đình. Cùng lúc đó nhà Nguyên đang sửa soạn đại binh đánh Đại Việt. Với nhu cầu cấp bách phải dẹp ngay mối bất hòa trong nước, vua Trần phái Trần Nhật Duật làm "Trấn thủ Đà Giang" ra quân đi dẹp.

Hay tin, Trịnh Giác Mật họp thủ hạ bàn kế cự chiến. Giác Mật định ám hại ông nên sai người đưa thư dụ Nhật Duật: "Giác Mật không dám trái lệnh triều đình. Nếu ân chủ một mình một ngựa đến, Giác Mật xin ra hàng ngay". Các tướng can ngăn e Trịnh Giác Mật tráo trở, ông chỉ nói nếu có như vậy triều đình sẽ cử một vương khác tới làm tướng, rồi ông một mình một ngựa đến trại Trịnh Giác Mật, chỉ mang theo mấy tiểu đồng cắp tráp đi hầu. Thản nhiên đi giữa lớp lớp gươm giáo và đám lính sắc phục kỳ dị cố ý phô trương uy hiếp của Trịnh Giác Mật, Trần Nhật Duật nói với chúa đạo bằng chính ngôn ngữ và theo đúng phong tục của dân tộc Đà Giang:

"Lũ tiểu đồng của ta khi đi đường thì nóng tai trái, vào đây thì nóng tai phải."

Từ Trịnh Giác Mật đến các đầu mục đều kinh ngạc trước sự am hiểu tiếng nói và tục lệ của ông. Rồi Trịnh Giác Mật sai bưng mâm rượu lên. Trịnh Giác Mật mời ông uống. Trần Nhật Duật không chút ngần ngại, cầm thịt ăn rồi vừa nhai vừa ngửa mặt, cầm gáo rượu bầu từ từ dốc vào mũi hết sức thành thạo.

Trịnh Giác Mật kinh ngạc thốt lên: "Chiêu Văn vương là anh em với ta rồi!".

Trần Nhật Duật nói: "Chúng ta xưa nay vẫn là anh em". Trịnh Giác Mật nhanh chóng chịu quy thuận, khiến nhà Trần yên ổn được biên giới Tây Bắc để tập trung chống quân Nguyên - Mông.

Nhãn quan quân sự của thượng tướng Trần Nhật Duật rất uyên thâm. Trong các lần kháng chiến chống Nguyên - Mông thứ hai và thứ ba ông đều có công lớn. Là vị danh tướng được nhân dân, đặc biệt là các tù trưởng vùng Tây Bắc yêu kính và ngưỡng mộ nên ông thường xuyên được giao nhiệm vụ tác chiến với quân Nguyên - Mông ở địa bàn quen thuộc Tây Bắc. Trong hai lần thứ hai và thứ ba quân Nguyên - Mông tràn sang thì hướng vu hồi thường được chúng xuất phát từ Vân Nam đánh xuống các tỉnh Tây Bắc vào Thu Vật (thuộc Yên Bái ngày nay) do những viên tướng lão luyện, dày dặn trận mạc cầm đầu. Trong khi hướng chính qua ải Nam Quan, Lạng Sơn, Chi Lăng quân chủ lực Nguyên - Mông với khí thế triều dâng thác đổ do các tướng lĩnh khét tiếng A Lý Hải Nha, Nạp Tốc Lạt Đinh, Giảo Kỳ, Đường Ngột Đải, Lý Hằng, Lý Quán… phò thái tử Thoát Hoan tiến thẳng vào Thăng Long và thường là ta bỏ kinh trống kinh thành lánh giặc đợi thời cơ phản kích. Một hướng nữa theo đường biển Vân Đồn - Quảng Ninh (thường là chiến thuyền và thuyền lương) tiến công tạo thế gọng kìm. Vấn đề đặt ra là phải giải quyết tốt các bước tác chiến có tính sống còn nên việc điều các tướng lĩnh chặn giặc để lui binh chiến lược mà không đổ vỡ đại cục là hết sức quan trọng. Trong lần kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai, cũng là lần ác liệt nhất, Trần Nhật Duật được Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn - vị thống soái tối cao điều lên mặt trận Tây Bắc, và ông đã không phụ lòng tin của triều đình và Quốc công Tiết chế.

Khi nhận trọng trách, Trần Nhật Duật bao giờ cũng có cách khu xử hết sức nhịp nhàng trong việc chống giữ. Ông cầm quân thường rất nhàn nhã, ra trận thong dong đôi khi đem theo cả dàn nhạc. Giặc mạnh luôn nể phục và trân trọng tài năng quân sự của vương, đặc biệt là việc dùng các đạo binh dân tộc thiểu số trong hiệp đồng tác chiến hết sức hiệu quả. Vùng biên giới Tây Bắc mênh mông rộng lớn hầu như chỗ nào cũng có dấu chân đức ông Hoàng Sáu từ trước cả khi lũ xâm lăng phạm đến. Ông đánh thủy đánh bộ đều giỏi, dụng binh như thần, tướng sĩ kể cả một số bại tướng vong quốc nhà Tống đều một lòng một dạ chiến đấu dưới ngọn cờ của Chiêu Văn vương như danh tướng Triệu Trung. Ông cũng rất hiểu tình thế ngàn cân treo sợi tóc của triều đình và những lo lắng khôn cùng của Trần Quốc Tuấn. Có thể hiểu ông như một cánh tay đắc lực của Quốc công trong san sẻ những ý đồ chiến lược. Điều ông lên tác chiến với địch vùng Tây Bắc là một tính toán hết sức hợp lý của Trần Quốc Tuấn. (Khi kháng chiến Nguyên - Mông lần thứ hai Trần Nhật Duật mới tròn 30 tuổi). Dám tin tưởng vào các tài năng trẻ dù trong tôn thất hay những tài năng phát hiện từ nhân dân cho thấy cách dùng người đã đạt đến độ thượng thừa của vương triều Trần mà công lao lớn nhất thuộc về Trần Quốc Tuấn.

Gánh trọng trách trấn nhậm vùng Tây Bắc, Trần Nhật Duật hiểu được rồi đây cuộc chiến sẽ hết sức khốc liệt, các mặt trận chính sẽ bị vỡ trước sức mạnh ban đầu không thể cản được của đế chế Nguyên - Mông. Nhưng việc quan trọng có tính quyết định là phải bảo toàn được lực lượng, phải giấu nhẹm được ý đồ chiến lược của ta mà không mất đi sĩ khí đánh giặc, nuôi dưỡng lòng dân không khiếp sợ để tạo cơ hội phản công sau này. Các tướng lĩnh kiệt xuất triều Trần thời ấy tuy tác chiến độc lập và không thể có thông tin nhanh như thời hiện đại nhưng dường như họ có thuật tâm truyền và thực thi các ý đồ đã định hết sức chính xác và quả cảm. Chính điều này đã góp phần tạo lên những võ công của dân tộc Đại Việt. Trong tác chiến với cánh quân của địch tràn vào hướng Tây Bắc, Trần Nhật Duật đã bảo toàn được lực lượng, từng bước lui binh chiến thuật về Bạch Hạc (Việt Trì ngày nay), làm lễ tuyên thệ nâng cao sĩ khí, nắm vững ý đồ tác chiến toàn cục và đặc biệt là luôn tin tưởng vào sự tất thắng của đội quân chính nghĩa.

Trong chiến công lừng lẫy Hàm Tử (nay thuộc huyện Khoái Châu - tỉnh Hưng Yên) khi ông là người được giao tổng chỉ huy trận đánh với sự tin tưởng tuyệt đối của hai vua và Trần Quốc Tuấn đánh thắng địch mạnh tạo đà cho chuỗi chiến thắng tiếp theo đuổi giặc Bắc ôm đầu máu ra khỏi biên giới Đại Việt. Cục diện chiến tranh trước trận Hàm Tử ta và địch đang ở thế giằng co. Khi ấy địch luôn nghĩ chúng mạnh hơn ta kể từ khi Toa Đô phá vỡ ải Nghệ An đang tính nước cờ hội sư với Thoát Hoan tại đất thang mộc Thiên Trường cũng là ý đồ bắt sống hai vua cùng toàn bộ bộ chỉ huy vương triều Trần. Khi ấy Trần Quang Khải đã có những chiến thắng cục bộ trong tác chiến với đội quân Toa Đô sau khi giặc phá vỡ cửa ải bắt đầu có phần mệt mỏi, khinh địch. Khi ấy, với đầy đủ thông tin tình báo và diễn biến từ các mặt trận, Trần Quốc Tuấn đã nghĩ tới một cuộc tổng phản công nhưng vấn đề là phải có một chiến thắng mang tính đột phá khẩu ngay trên đất Bắc và chiến thắng đó phải đủ sức làm thay đổi cục diện chiến tranh mang thế có lợi cho ta. Trong số các tướng lĩnh tài danh lúc ấy, Trần Quốc Tuấn và hai vua đã trao trọng trách cho Trần Nhật Duật đánh trận then chốt này, đánh thẳng vào Hàm Tử. Hàm Tử khi ấy bao gồm toàn bộ binh thuyền, quân tướng của Toa Đô và một bộ phận sinh lực quân được Thoát Hoan cử đến do nguyên soái Toa Đô, hổ tướng Ô Mã Nhi cùng hàng chục viên tướng lão luyện chỉ huy. Nhận mệnh lệnh lên đường, Trần Nhật Duật ngả cờ im trống lặng lẽ tiến quân. Bộ phận tiền quân xuất phát trước đó gom các chiến thuyền đã được giấu trong dân trong cuộc lui binh chiến thuật. Sức mạnh lòng dân thật lớn lao như trời biển. Không những không thiếu một chiếc thuyền nhỏ nào mà dân còn đóng sẵn hàng trăm chiếc thuyền sung cho đội quân chính nghĩa. Nơi các đình chùa, nhân dân nô nức sửa soạn tòng quân. Khí giới, quân nhu nhiều như nước chảy và đặc biệt là khí thế đánh giặc thì vô cùng sôi sục. Nhận mệnh lệnh lên đường với hơn một vạn quân nhưng khi đến Hàm Tử thì đội quân của Trần Nhật Duật đã lên tới trên năm vạn người với gần bốn trăm thuyền chiến lớn nhỏ. Chiêu Văn vương vô cùng xúc động trỏ xuống lòng sông thề rằng: Ta sẽ đại phá địch ở khúc sông này. Thề sống chết với giặc ở đây. Các ngươi hãy nhớ lấy. Tiếng hô sát thát vang rền rờn rợn mặt sông. Đội Tống binh của tướng Triệu Trung đang chuẩn bị nhận lệnh tiên phong đánh địch. Cũng chính lúc ấy, vương nhận được thông tin toàn bộ hải thuyền của Toa Đô đang tiến đến gần và bọn chúng vẫn chưa biết đại quân ta sẵn sàng nghênh chiến. Bình tĩnh để đoàn thuyền nặng nề của nguyên soái lừng danh Toa Đô tiến hẳn vào trận địa, Trần Nhật Duật mới cho nổ pháo lệnh và trút đại bác lên thuyền địch. Quá bất ngờ, quân Toa Đô lúng túng kinh hãi không hiểu quân nhà Trần ở đâu như từ trên trời rơi xuống, dưới lòng sông chui lên nhan nhản trút bão lửa xuống đầu chúng. Càng kinh hãi hơn khi sau những loạt đại bác là một đoàn quân Tống, quần áo Tống, cờ hiệu Tống ào ạt, vun vút trên những thuyền nhỏ lăn xả vào soái thuyền Toa Đô. Quân ta càng đánh càng hăng, giặc càng đánh càng núng thế. Trong lúc giặc thập phần nguy ngập thì Ô Mã Nhi kịp đến viện trợ Toa Đô. Đã có tính toán từ trước, Trần Nhật Duật tung đội quân do hổ tướng Nguyễn Khoái dẫn đầu xông thẳng vào đoàn quân cứu viện của Ô Mã Nhi với khí thế không gì cản nổi. Trận đánh ngày càng ác liệt, tỷ lệ quân số ta và địch sít soát nhau nhưng ta dần thắng thế vì lòng quân mỗi lúc một hăng và dân binh ùn ùn kéo đến tiếp viện. Kết thúc trận đánh, ta tiêu diệt và bắt sống địch ước lượng hơn ba vạn, chiến thuyền gần hai trăm, binh khí chất cao như một ngọn đồi, Toa Đô và Ô Mã Nhi phải bỏ lính chạy tháo thân gây lên một thảm cảnh kinh hoàng cũng là tiền đề cho những chuỗi thất bại kế tiếp.

Sử sách không ghi chép kỹ lưỡng về chiến thắng Hàm Tử nhưng chắc chắn đây phải là một trong những trận chiến ác liệt nhất trong lịch sử chiến thắng Nguyên - Mông lần thứ hai bởi khi ấy địch còn rất mạnh, quân ta tác chiến lớn trận đầu tiên trong công cuộc tổng phản công. Tương quan lực lượng quân địch có phần nhỉnh hơn (quân ta khoảng năm vạn, quân địch khoảng hơn bảy vạn). Đội quân Toa Đô vốn rất thiện chiến đường thủy (Toa Đô được cử đi đánh dẹp Chiêm Thành bằng đường thủy vừa phá vỡ ải Nghệ An, Ô Mã Nhi là một danh tướng thủy quân của Nguyên - Mông). Trận đánh đã phải kéo dài suốt từ mờ sáng tới nửa đêm, khi chủ tướng bỏ chạy giặc đã đầu hàng và bị bắt rất nhiều. Trận này cho thấy khả năng đánh địch đôi công tổng hợp thủy bộ của Trần Nhật Duật là hết sức kiệt xuất. Ông đã không tung toàn bộ lực lượng giáp chiến năm ăn năm thua mà chuẩn bị thành nhiều thê đội (Triệu Trung - Chiêu Thành Vương - Nguyễn Khoái…) để lần lượt tung vào tác chiến trong khi lão tướng Toa Đô dù thiện chiến và lão luyện (cũng chuẩn bị thê đội dự bị là Ô Mã Nhi) mà vẫn chịu thảm bại trước đức ông Hoàng Sáu. Phong cách lặng lẽ tiến quân, bổ sung quân, bổ sung chiến thuyền, chuẩn bị hậu cần… của Trần Nhật Duật là rất độc đáo và sáng tạo. Hẳn trước khi lên đường đại thắng Hàm Tử chỉ với vẻn vẹn hơn một vạn quân phải đối địch với bảy vạn quân thiện chiến của Toa Đô nếu là một tướng khác sẽ khó lòng tìm được cách thủ thắng. Đây có lẽ cũng là một nét đặc sắc trong nghệ thuật tác chiến của Trần Nhật Duật, của các danh tướng Đại Việt trước kẻ địch mạnh truyền thống phương Bắc. Thường là trong các lần đại thắng, tỷ lệ quân ta bao giờ cũng ít hơn quân địch cũng là một sự lạ lùng mà đến nay chính kẻ địch còn chưa hết bàng hoàng. Cũng khó có thể biện minh Toa Đô chủ quan khinh địch vì trước đó với bản tính xảo quyệt của mình, chắc chắn bản nguyên soái đã thăm dò các luồng lạch mà không phát hiện ra điều gì tàng ẩn nên việc bại trận của Toa Đô tại Hàm Tử là một mối hận không nhỏ của vị danh tướng thiên triều. Lý giải chiến thắng Hàm Tử càng cho thấy khả năng tác chiến độc đáo của Trần Nhật Duật. Chỉ riêng việc vừa vận động hành quân vừa tập hợp và biên chế một đội chiến thuyền hàng trăm chiếc ngoài sức dân, lòng dân, sự lão luyện của binh lính triều Trần (binh lính triều Trần dù tác chiến trên bộ nhưng đều được rèn luyện và hết sức thành thạo đánh thủy nên ta có thể giải thích các trận thắng then chốt đều là thắng bằng thủy binh) thì việc tổ chức một đội chiến thuyền để làm nên chiến thắng đã thể hiện tài năng vừa phong phú vừa độc đáo của Trần Nhật Duật. Chiến thắng Hàm Tử có ý nghĩa chiến lược quan trọng, dẫn đến sự đổ vỡ dây chuyền từ đầu não đến binh lính của đạo quân xâm lược, dẫn đến một vết nhơ trong lịch sử của kẻ mạnh và dấu son trong trang vàng lịch sử của một dân tộc anh hùng.

Tóm tắt chiến thắng Hàm Tử, Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, NXB Quân đội Nhân dân năm 2004 chỉ ngắn gọn như sau:

5.1285, trận tiến công của quân nhà Trần (Đại Việt) diệt quân Nguyên - Mông (TQ) đóng giữ căn cứ Hàm Tử (nay thuộc huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên), trong giai đoạn phản công của kháng chiến chống Nguyên - Mông lần II (1285). Trận đánh diễn ra khoảng cuối 5.1285, do Trần Nhật Duật chỉ huy có một bộ phận binh lính nhà Tống (trốn sang Đại Việt từ trước) tham gia, đã nhanh chóng giành thắng lợi, diệt và bắt phần lớn quân Nguyên - Mông. Cùng với trận diệt đồn Tây Kết, chiến thắng Hàm Tử tạo điều kiện cho các cánh quân khác tiến công Chương Dương (trận Chương Dương 6.1285), đập tan toàn bộ tuyến phòng thủ của địch trên sông Hồng, áp sát Thăng Long, trực tiếp uy hiếp đại bản doanh Thoát Hoan từ phía Nam.

Trần Nhật Duật có trên năm mươi năm làm tướng và giữ những trọng trách của triều đình liên tiếp năm triều vua: Trần Thánh tông; Trần Nhân tông; Trần Anh tông; Trần Minh tông; Trần Hiến tông, lập nhiều công lao to lớn. Bản thân ông là một tấm gương sáng về tài trị quốc và đánh giặc, một nền tảng quan trọng về nghệ thuật quân sự Việt Nam, một người hiền có nhiều công trạng trong gây dựng, phát triển các sắc màu văn hóa Đại Việt về văn học, âm nhạc, ngôn ngữ. Nhiều thành tựu về âm nhạc, múa hát dân tộc đến hôm nay vẫn còn mang dấu ấn sáng tác của ông. Năm 1302 ông được phong Quốc công Thái úy. Năm 1324 được phong Tá thánh Thái sư. Năm 1329, trước khi ông mất một năm ông được phong tước Đại vương. Ông mất năm 1330, thọ 76 tuổi, một tuổi thọ được cho là cực hiếm đối với thời bấy giờ cho thấy sự tráng kiện về tinh thần và thể chất được rèn luyện nghiêm ngặt của ông.

Trần Nhật Duật khi sinh đã có điềm lành, trong lòng tay trái có bốn chữ “Chiêu văn đồng tử” sau này, vua cha Trần Thái tông đã theo đó mà đặt vương hiệu cho ông (Chiêu Văn vương có nghĩa là đón, gọi cái đẹp). Ông cũng là anh em cùng mẹ cùng cha với Chiêu Quốc vương Trần Ích Tắc (người đã quy hàng giặc trong đại chiến Nguyên - Mông lần thứ hai mà sau này Trần Thánh tông gọi là Ả Trần). Mười hai tuổi ông được phong vương, hai mươi tuổi bắt đầu được giao những trọng trách lớn của triều đình đặc biệt là các vấn đề về dân tộc có liên quan. Các sứ thần các nước đều hết sức khâm phục kiến thức mọi mặt của ông. Kẻ địch khâm phục ông. Tướng sĩ kính trọng ông. Giới quý tộc nhà Trần luôn trân trọng và đề cao ông. Triều đình luôn trọng dụng ông. (Một điều hiếm thấy vì ông là anh em ruột với Trần Ích Tắc). Đỉnh cao là năm 1302, vua Trần Anh tông phong Chiêu Văn vương Triều đình luôn trọng dụng ông làm Thái úy Quốc công (như chức thủ tướng ngày này) cùng vua trông coi việc nước. Khi làm quan luôn coi giữ những trọng trấn lớn, khi vua kinh lược phương Nam thường để ông là hoàng tử lưu thủ kinh thành (đại thần được tín trọng bậc nhất về đức độ, tài năng và sự trung thành). Khi ông mất triều đình đã để quốc tang, nhân dân tướng sĩ vô cùng thương tiếc.

Trần Nhật Duật, vị danh tướng độc đáo của vương triều Trần chắc chắn sẽ mãi mãi đi vào lịch sử dân tộc Việt Nam với một cốt cách của người hiền, của người chiến thắng.

NHÂN HUỆ VƯƠNG TRẦN KHÁNH DƯ

VIÊN MÃNH TƯỚNG VƯƠNG TRIỀU TRẦN

Trần Khánh Dư (?-1329), danh tướng, tôn thất nhà Trần, tước Nhân Huệ vương. Quê huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Say mê sách vở, giỏi binh thư. Trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần I (1258), Trần Khánh Dư là một trong những dũng tướng thường bất ngờ đánh úp quân địch, lập nhiều chiến công, được Trần Thái tông khen là người trí dũng, lập làm thiên tử nghĩa nam (con nuôi vua). Sau đó, dẹp loạn ở vùng núi, thắng lớn, được phong Kiêu kị Đại tướng quân. Trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần III (1287-1288) Trần Khánh Dư làm phó tướng chặn giặc ở Vân Đồn, tuy không ngăn được đoàn thuyền chiến của Ô Mã Nhi (cuối 1287), nhưng nhờ tài phán đoán thuyền lương giặc sẽ đến, Trần Khánh Dư chỉ huy đánh bại đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, thu nhiều quân lương, khí giới (đầu 1288). Mất nguồn lương thảo, quân Nguyên - Mông hoang mang, dao động, buộc phải tìm cách rút khỏi Đại Việt. Trần Khánh Dư viết đề tựa cho tập binh thư “Vạn Kiếp tông bí truyền thư” của Trần Quốc Tuấn. Có đến thờ ở bến Linh Giang (Chí Linh, Hải Dương). (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Một điều không phải ai cũng biết đến là Thượng tướng quân Trần Khánh Dư ngoài tài cầm quân ông còn rất giỏi văn chương. Chính ông chứ không phải ai khác đã viết lời tựa cho cuốn Vạn kiếp tông bí truyền thư của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Lời tựa được chép lại trong Đại Việt sử ký toàn thư như sau:

... Người giỏi cầm quân thì không cần bày trận, người giỏi bày trận thì không cần phải đánh, người giỏi đánh thì không thua, người khéo thua thì không chết.

Ngày xưa Cao Dao làm sĩ sư mà không ai dám trái mệnh, đến Vũ Vương, Thành Vương nhà Chu làm tướng cho Văn Vương, Vũ Vương, ngầm lo sửa đức, để lật đổ nhà Thương mà dấy nên vương nghiệp, thế là người giỏi cầm quân thì không cần phải bày trận vậy. Vua Thuấn múa mộc và múa lông trĩ mà họ Hữu Miêu đến chầu, Tôn Vũ nước Ngô đem ngươi đẹp trong cung thử tập trận mà phía tây phá nước Sở mạnh, phía bắc uy hiếp nước Tấn, nước Tần, nổi tiếng chư hầu, thế là người khéo bày trận không cần phải đánh vậy. Đến Mã Ngập nước Tấn theo bát trận đồ, đánh vận động hàng ngàn dặm, phá được Thụ Cơ Năng để thu phục Lương Châu. Thế gọi là người đánh giỏi không bao giờ thua vậy.

Cho nên trận nghĩa là "trần", là bày ra, là khéo léo. Ngày xưa, Hoàng Đế lập phép tỉnh điền để đặt binh chế. Gia Cát xếp đá sông làm bát trận đồ, Vệ Công sửa lại làm thành Lục hoa trận. Hoàn Ôn lập ra Xà thế trận có vẽ các thế trận hay, trình bày thứ tự, rõ ràng, trở thành khuôn phép. Nhưng người đương thời ít ai hiểu được, thấy muôn đầu ngàn mối, cho là rối rắm, chưa từng biến đổi. Như Lý Thuyên có soạn những điều suy diễn của mình, những người đời sau cũng không hiểu ý nghĩa. Cho nên Quốc công ta mới hiệu đính, biên tập đồ pháp của các nhà, soạn thành một sách, tuy ghi cả những việc nhỏ nhặt, nhưng người dùng thì nên bỏ bớt chỗ rườm rà, tóm lược lấy chất thực.

Sách gồm đủ ngũ hành tương ứng, cửu cung suy nhau, phối hợp cương nhu, tuần hoàn chẵn lẻ. Không lẫn lộn âm với dương, thần với sát, phương với lợi, sao lành, hung thần, ác tướng, tam cát, ngũ hung, đều rất rõ ràng, ngang với Tam Đại, trăm đánh trăm thắng...

Giải thích điều này các sử gia còn chưa thống nhất nguyên cớ nhưng có thể khẳng định một điều tài năng về quân sự cũng như khả năng văn chương ông luôn được Trần Quốc Tuấn đề cao và tin cậy. Tuy chưa xác định được năm sinh của ông nhưng chắc chắn về tuổi tác ông khoảng tuổi các con của Hưng Đạo Đại vương (bằng cớ là ông đã phạm tội sàm sỡ vợ của Hưng Vũ vương Trần Quốc Nghiễn) nhưng được Trần Quốc Tuấn tin cậy từ lòng quả cảm của ông trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ nhất (khi ấy chắc chắn ông chưa qua tuổi hai mươi) với lòng quả cảm hiếm thấy. Tương truyền ông rất giỏi đánh tập kích sau lưng địch (kể cả trận đại thắng đánh tan đạo thuyền lương của Trương Vân Hổ tháng 12 năm 1287 góp phần làm xoay chuyển cục diện chiến tranh có lợi cho vương triều Trần tại Quan Lạn - Vân Đồn - Quảng Ninh cũng là đánh tập kích) và do yêu mến tài dùng binh của ông mà ông được vua Trần Thánh tông lập làm Thiên tử nghĩa nam (con nuôi vua) và ngay cả khi ông phạm tội thông dâm với công chúa Thiên Thụy thì vua Trần Thánh tông vì quá yêu người con nuôi có tài cầm quân nên đã ngầm hạ lệnh cho lính không đánh chết ông đủ thấy nhãn quan chính trị của các vua Trần cũng như người giữ cương vị quân sự cao nhất là Trần Quốc Tuấn khi ấy vẫn biệt đãi với các tướng lĩnh quân sự có thực tài (Trần Quốc Tuấn khi ấy là bố chồng của công chúa Thiên Thụy).

Khi được giao trọng trách trấn nhậm nơi cửa biển tiền tiêu của Tổ quốc vùng Đông Bắc, nơi đội hải thuyền hùng mạnh của danh tướng Ô Mã Nhi tràn qua Trần Khánh Dư luôn suy nghĩ tới một cách đánh hiệu quả nhất. Với cá tính táo bạo và có phần luôn mạo hiểm của mình, Trần Khánh Dư dự kiến và tổ chức một trận tao ngộ chiến ngay trên những eo vịnh nhỏ hẹp của vùng vịnh biển Vân Đồn (nay là Vịnh Hạ Long). Điều đó là một quyết định sai lầm có tính chiến thuật của Thượng tướng quân Trần Khánh Dư vì khi mới xâm phạm vào vùng biển Đại Việt, thủy quân Nguyên - Mông lần này được chuẩn bị kỹ lưỡng (quân Nguyên - Mông luôn sợ hãi tác chiến với Đại Việt bằng thủy binh ở các lần trước) và với tư thế trả thù các cuộc thua trước nên chúng rất thận trọng và cáo già trong việc tiến binh. Điều kiện tác chiến bất lợi, Thượng tướng quân Trần Khánh Dư dù ngay trên địa bàn thân thuộc của mình, thuần thục tác chiến thủy binh (Trần Khánh Dư là tướng thủy binh giỏi vào bậc nhất của vương triều Trần bấy giờ) nhưng đã đại bại trong một cuộc chiến không cân sức. Bàng hoàng sực tỉnh, Trần Khánh Dư cay đắng nhận ra sự khinh địch chết người của mình cũng là lúc tin thất trận bay về kinh thành và hai vua xuống chiếu đòi ông về chịu tội. Thân làm tướng trải biết bao trận mạc có thể đem đầu mình ra mà đền nợ nước, thực chất là chịu cái tội làm nhụt lòng quân, mắc mưu gian trong trận ra quân đầu tiên của một đội quân đã hai lần đánh đại bại đế chế Nguyên - Mông cay đắng nhận ra sự khinh địch chết người của mình cũng là lúc tin thất trận bay về kinh thành và hai vua xuống chiếu đòi ông về chịu tội. Thân làm tướng trải biết bao trận mạc có thể đem đầu mình ra mà đền nợ nước, thực chất là chịu cái tội làm nhụt lòng quân, mắc mưu gian trong trận ra quân đầu tiên của một đội quân đã hai lần đánh đại bại đế chế Nguyên - Mông nhưng bó tay cam tâm chịu chết để vẹn một chữ trung trinh với triều đình sao bằng tổ chức lại quân thủy đã tan vỡ để quyết một trận rửa hờn mới là suy nghĩ lớn của bậc làm tướng. Đang ngẫm ngợi trên đảo hoang giữa việc có lập tức trở về chịu tội hay không thì viên tùy tướng sau trận đại bại tìm về bẩm báo với ông đoàn thuyền lương của toàn bộ đạo quân xâm lược do Trương Vân Hổ dẫn đầu đang lặc lè tiến vào cửa biển Vân Đồn. Một suy nghĩ lóe lên như tia chớp trong đầu viên mãnh tướng. Gạt phăng cái ý nghĩ về triều đình chịu tội ông dõng dạc thưa với những người đến bắt tội mình rằng xin khất chậm mấy ngày sau đó dâng đầu vẫn chưa muộn và lập tức bằng tài năng thiên bẩm thủy binh, bằng uy tín và cả những xảo thuật chỉ có được ở Trần Khánh Dư trong một thời gian cực ngắn đã tập hợp được một thê đội chiến thuyền với những dũng sĩ quả cảm lòng đầy uất hận báo quốc, rửa nhục thua trận bố phòng một trận mai phục nổi danh trong lịch sử quân sự. Đó là chiến thắng Vân Đồn nổi tiếng phá tan và thu hết đoàn thuyền chở lương thảo hậu cần cho 50 vạn đại quân Nguyên - Mông khiến cho cục diện chiến tranh mở một bước ngoặt có lợi cho vương triều Trần. Chiến thắng Vân Đồn thể hiện tài dùng binh chuyển bại thành thắng hiếm thấy trong lịch sử chiến tranh. Ngay cả khi Ô Mã Nhi bị bắt sống trong chiến thắng Bạch Đằng tiếp theo đó cũng không thể lý giải tại sao đội hải thuyền vừa có một chiến công vang dội đập tan toàn bộ thuyền chiến phòng thủy từ biển của Đại Việt lại nếm một đòn hồi mã thương đau đến mức cải hoán cả một cuộc chiến tranh, khiến cho hoàng đế Đại Nguyên - Hốt Tất Liệt không buồn nhìn mặt thái tử Thoát Hoan và vị thái tử ngông nghênh hiếu sát sau thất bại ấy đã bị hoàn toàn loạn khỏi cục diện chính trị của đế quốc Nguyên - Mông một cách ngậm ngùi. Do sự thâm hiểm của giặc Minh (nhà Minh tiêu diệt nhà Nguyên thống nhất Trung Quốc) mà đến nay chúng ta không còn nhiều tư liệu về chiến thắng Vân Đồn nhưng chắc chắn đây là một chiến thắng then chốt bậc nhất trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ ba, lần mà thống soái cao nhất, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, người vốn rất cẩn trọng trong các cuộc chiến tranh đã ung dung nói một câu nổi tiếng trong lịch sử mà kẻ thù hùng mạnh sau này mỗi khi nhắc đến còn cảm như không mặt mũi nào xưng hùng xưng bá được nữa với vị vua cũng vô cùng nổi tiếng là vua Phật Trần Nhân tông rằng: “Bẩm hoàng thượng, năm nay đánh giặc nhàn”.

Ngay trong vương triều Trần lúc đó, sau chiến thắng Vân Đồn đã khẳng định công lao quan trọng bậc nhất cho Trần Khánh Dư và lập tức xóa tội cho ông. Vương triều Trần là một vương triều phân minh kỳ lạ và dường như từ vua chí quan rất dễ dàng bao dung ngay lập tức khi những hiền tài tướng lĩnh biết sửa sai bằng hành động vì dân vì nước. Điều này giải thích tại sao đại quân Nguyên - Mông hùng mạnh ba lần đại bại trước một Đại Việt nhỏ bé nhưng kiên cường bất khuất và vô cùng uyển chuyển trong trị quốc và đánh giặc. Chiến thắng Vân Đồn như một cái tát mạnh vào tập đoàn quân xâm lược Thoát Hoan, sớm báo một ngày tàn cho chúng dù phía trước là kinh thành Thăng Long đã hoàn toàn bỏ trống. Chưa ở nơi đâu, dưới gầm trời này quân tướng Nguyên - Mông chiếm đất chiếm thành, thậm chí chiếm cả kinh thành đối phương dễ dàng đến vậy nhưng cũng chưa ở nơi đâu cứ hễ chiếm được kinh thành vua tôi nước ấy y như rằng chỉ một thời gian ngắn ngay sau đó bè lũ hiếu chiến lại tả tơi, dày xéo lên nhau, thậm chí phải chui cả vào ống đồng cho quân lính kéo đi cho loài chó lợn để tẩu tán về nơi xuất phát lạy lục vua cha xin tha mạng và sau này cứ nghe hai tiếng Đại Việt là chân đứng không vững, tim loạn, sợ sệt cầu an tìm cách ỉm đi những thất bại phải trả bằng hàng chục vạn sinh mạng của binh lính và dân thường vô tội.

Chiến thắng Vân Đồn gắn liền với uy danh của Thượng tướng quân Trần Khánh Dư, đưa ông lên hàng tướng lĩnh kiệt xuất không chỉ của triều Trần mà là của Đại Việt. Trong Lịch triều Hiến chương loại chí của sử gia Phan Huy Chú, phần Nhân vật chí, mục Tướng có chí và tài giỏi khi tôn vinh 16 tướng lĩnh tài giỏi bậc nhất từ thời Lý đến thời Lê sơ thì nhà Trần có 4 người, đó là: Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão, Trần Khánh Dư. Điều đó đủ thấy các sử gia đời sau đã đánh giá cao tài năng quân sự của Trần Khánh Dư đến thế nào.

Chiến thắng Vân Đồn thể hiện tinh thần chấp hành mệnh lệnh cực kỳ nghiêm cẩn của Trần Khánh Dư đối với thống chế tối cao Trần Quốc Tuấn trong chiến lược mà ông đã được truyền đạt từ trước đó khi Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đã nêu lên, đại ý: “Quân ta đã quen chiến trận, quân nó thì sợ đi xa. Quân ta chủ động né tránh thế mạnh, triệt nguồn lương thảo thì việc phá được chúng là điều chắc chắn, và sẽ đại phá chúng bằng thủy quân trên Bạch Đằng giang…” Đúng như sự tính toán thần thánh của Quốc công, Trần Khánh Dư sau sai lầm chiến thuật ban đầu đã bừng tỉnh và thực hiện một cách vô cùng quả đoán khi tập trung bằng được binh lực đánh tan toàn bộ đoàn thuyền lương, nguồn hậu cần chủ đạo của tập đoàn quân Thoát Hoan. Dường như Hưng Đạo Đại vương cũng đã khen thầm trong bụng viên mãnh tướng mà mình hằng tin cậy mặc dù có lẽ Đại vương đã hết sức vân vi khi Trần Khánh Dư tung quân tác chiến với chiến thuyền của Ô Mã Nhi dẫn đến thất lợi ban đầu. Lúc giao trọng trách cho Trần Khánh Dư chỉ huy tác chiến vùng biển Đông Bắc, Hưng Đạo vương đã biết trước lần này đế chế Nguyên - Mông sẽ tăng cường thủy quân sau khi rút ra những điểm yếu và những trận đánh then chốt của các lần trước đều đại bại trước thủy binh Đại Việt. Chắc chắn Đức ông cũng lo ngại sự nôn nóng lập công của Trần Khánh Dư nên quá trình bắt tội đã không diễn ra riết dóng mà còn hỗ trợ về tin tức tình báo để Trần Khánh Dư tỉnh táo lập đại công bằng chiến thắng Vân Đồn cho thấy nhãn quan chính trị, nghệ thuật quân sự của Quốc công đã đạt đến mức vi diệu coi việc thắng bại là chuyện thường của thuật dùng binh bởi Đức ông đã phát hiện ra bẩm sinh tài năng quân sự của Trần Khánh Dư không những bằng những chiến công thời Trần Thánh tông ở lần tác chiến với quân Nguyên - Mông lần thứ nhất (1258) mà con mắt xanh của ông đã thấy được phẩm cách làm tướng của Trần Khánh Dư bằng văn phạm khi đề tựa Vạn kiếp tông bí truyền thư mà ông soạn ra.

Tóm tắt chiến thắng Vân Đồn, Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, NXB Quân đội Nhân dân năm 2004 chỉ ngắn gọn như sau:

1.1288, trận phục kích đường biển của quân Trần (Đại Việt), do Trần Khánh Dư chỉ huy diệt thuyền lương của quân Nguyên - Mông (TQ) trong kháng chiến chống Nguyên - Mông lần III (1287-1288). Đoàn thuyền lương do Trương Vân Hổ chỉ huy (gồm 70 chiếc thuyền chở 170.000 thạch lương), được đoàn thuền chiến của Ô Mã Nhi đi trước hộ tống, từ Khâm Châu (Quảng Đông, TQ) theo ven biển đông bắc tiến vào Đại Việt. Nắm thời cơ đoàn thuyền chiến Ô Mã Nhi sau khi đánh thắng quân Trần ở cửa An Bang (Quảng Yên) đã chủ quan vượt trước vào sông Bạch Đằng về Vạn Kiếp (Hải Dương) hội quân với Thoát Hoan. Trần Khánh Dư kịp thời tổ chức trận địa phục kích tại Vân Đồn (Cẩm Phả) và Cửa Lục (Hòn Gai). Bằng cách bố trí lực lượng mạnh dần về phía Cửa Lục, chặn đánh bất ngờ, kết hợp dùng thủy binh truy kích mãnh liệt, quân Trần đã nhanh chóng tiêu diệt và bắt hầu hết đoàn thuyền lương của địch. Trương Vân Hổ cùng số ít tàn quân chạy thoát về đảo Quỳnh Châu (Hải Nam, TQ). Trận Vân Đồn góp phần quan trọng làm thất bại cuộc xâm lược của nhà Nguyên.

*

Trong thời gian bị bãi chức, Trần Khánh Dư về đất cũ của cha mình (thượng tướng Trần Phó Duyệt) ở Chí Linh, Hải Dương làm nghề buôn bán than để sống. Tác giả các bộ sử cũ, với quan điểm "sĩ, nông, công, thương", coi việc ông buôn than, bán nón là nghề "hèn mọn".

Trong thời gian làm tướng, ông cũng kinh doanh. Đây là điểm đặc biệt ở ông, khác với nhiều quan lại chỉ sống nhờ bổng lộc do chức tước, không quan tâm đến sản xuất và kinh doanh.

Ông cũng nổi tiếng về tính "con buôn" khi đối xử với dân chúng và binh lính, chẳng hạn như khi ông trả lời vua Trần năm 1296 là "Tướng là chim ưng, dân lính là vịt, dùng vịt để nuôi chim ưng thì có gì là lạ?". Đại Việt Sử ký Toàn thư có viết: Khánh Dư tính tham lam, thô bỉ, những nơi ông ta trấn nhậm, mọi người đều rất ghét. Nhân Tông chỉ tiếc ông có tài làm tướng, nên không nỡ bỏ mà thôi.

Lý giải việc kinh doanh buôn bán của Thượng tướng Trần Khánh Dư sử gia các đời trước đã quá nghiêm khắc trong việc phê phán ông mà không thấy được tính tích cực và năng lực ưa hoạt động của ông. Do cá tính của mình không ưu thích cuộc sống gò bó chốn cung đình, ông thường tự nguyện hoặc bị thất sủng và trở về vùng đất được phong ở Chí Linh - Hải Dương. Nơi mảnh đất được phân phong trên bến dưới thuyền ấy thì việc buôn bán giao thương để mưu sinh và thỏa chí tang bồng phóng khoáng giao đãi với người tứ xứ là lẽ đương nhiên. Chính điều này đã như bổ sung một vốn sống sum xuê cho ông trong đó có khả năng thơ ca từ phú mà người đời sau còn truyền lại. Ông là một viên mãnh tướng của triều đình nên ứng xử trong buôn bán đôi khi đã biểu lộ sự ngang ngược, chuyên quyền chỉ có được ở những bậc tướng lĩnh. Điều đó cũng là một trong những nét đặc biệt của danh tướng Trần Khánh Dư và cũng chính điều đó đã không ít lần khiến ông bị thất sủng, khinh miệt nhưng trong những lúc đất nước lâm nguy, vâng mệnh vua và sự tin cậy của Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn, ông vẫn sẵn sàng vứt bỏ nhữn ràng buộc vặt vãnh, cầm quân và lập chiến công. Đại việt sử ký toàn thư Kỷ nhà Trần chép:

Mùa đông, tháng 10, vua ngự ra Bình Than đóng ở vũng Trần Xá họp vương hầu và trăm quan, bàn kế sách công thủ và chia nhau đóng giữ những nơi hiểm yếu.

Lấy Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư làm Phó đô tướng quân.

Lần trước, quân Nguyên vào cướp, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư nhân sơ hở đánh úp quân giặc. Thượng hoàng khen ông có trí lược, lập làm Thiên tử nghĩa nam. Sau đó, đánh người Man ở vùng núi, thắng lớn, được phong làm Phiêu Kỵ đại tướng quân. Chức Phiêu Kỵ tướng quân nếu không phải là hoàng tử thì không được phong. Vì Khánh Dư là Thiên tử nghĩa nam cho nên mới có lệnh đó. Rồi từ trật hầu thăng mãi đến tử phục thượng vị hầu, quyền chức phán thủ. Sau Khánh Dư thông dâm với công chúa Thiên Thuỵ.

Bấy giờ Hưng Vũ Vương Nghiễn vì là con trai Quốc Tuấn, được lấy công chúa Thiên Thuỵ, lại công đánh giặc. Vua sợ phật ý Quốc Tuấn, mới sai người đánh chết Khánh Dư ở Hồ Tây, nhưng lai dặn chớ đánh đau quá, để không đến nỗi chết. Ít lâu sau xuống chiếu đoạt hết quan tước, quân tịch thu tài sản không để lại cho một chút gì. Châu Chí Linh vốn là của riêng của Thượng tướng Trần Phó Duyệt, nên Khánh Dư mới giữ lại được. Khánh Dư lui về ở Chí Linh, cùng bọn hèn hạ làm nghề bán than. Lúc đó, thuyền vua đỗ ở bến Bình Than, nước triều rút, gió thổi mạnh, có chiếc thuyền lớn chở than củi, người lái thuyền đội nón lá, mặc áo ngắn. Vua chỉ và bảo quan thị thần: "Người kia chẳng phải là Nhân Huệ Vương đó sao?".

Lập tức sai người chèo thuyền nhỏ đuổi theo. Đến cửa Đại Than thì kịp. Quân hiệu gọi:

"Ông lái ơi, có lệnh vua triệu".

Khánh Dư trả lời: "Lão là người buôn bán, có việc gì mà phải triệu".

Quân hiệu trở về tâu thực như thế. Vua bảo:

"Đúng là Nhân Huệ đấy, ta biết người thường tất không dám nói thế". Vua lại sai nội thị đi gọi. Khánh Dư mặc áo ngắn, đội nón lá đến gặp vua. Vua nói:

"Nam nhi mà đến nỗi này thì thực là cùngcực rồi", bèn xuống chiếu tha tội cho ông. Khánh Dư lên thuyền lạy tạ. Vua ban cho áo ngự, cho ngồi các hàng dưới các vương, trên các công hầu, cùng bàn việc nước, nhiều điều hợp ý vua.

Cuộc gặp gỡ và nhận mệnh vua này đã tạo điều kiện cho ông trở lại chiến trường lập công giết giặc và đưa ông lên hàng danh tướng bậc nhất của vương triều Trần trong kháng chiến chống giặc Nguyên - Mông.

Khi đất nước thanh bình, trở về với cuộc sống hàng ngày, Trần Khánh Dư vẫn không thay đổi cá tính ưa thích kinh doanh buôn bán của mình, thậm chí làm những việc quá đáng đến mức vua phải cho gọi ông vào chầu để quở. Cũng chẳng ai ngang bướng như ông dám phát ngôn một câu có tính bản chất của chế độ phong kiến: Tướng là chim ưng, dân lính là vịt, dùng vịt để nuôi chim ưng thì có gì là lạ. Thoạt nghe có vẻ chướng tai gai mắt nhưng suy nghĩ sâu sa thì đó là một sự thật hiển nhiên, thời nào cũng vậy, dù cho các chế độ cầm quyền có dùng đến mỹ từ nào đi chăng nữa thì bản chất sự việc vẫn không thay đổi. Với cá tính ngang tàng của mình, nơi kinh đô không thể nào dung nạp được ông nhưng vương triều Trần cũng nổi tiếng là vương triều khoan dung bác ái và hết sức trân trọng các tài năng quân sự vì biết rằng chỉ có họ khi đất nước lâm nguy mới đem hết tài sức của mình xả thân vì Tổ quốc. Còn những hạng mũ cao áo dài, quen ăn nói đẹp lòng vua, ngợi ca lẫn nhau khi hữu sự chỉ tổ vướng chân hoặc đầu hàng quân địch. Trần Khánh Dư là một mãnh tướng của vùng biển Đông Bắc nên việc vương triều luôn gia ân không bắt tội sự ương ngạnh của ông còn có lý do sâu xa là như vậy. Một lý do nữa là Trần Khánh Dư được Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn rất yêu mến. Trần Quốc Tuấn có cái cách trân trọng và tạo điều kiện để các tướng lính thuộc quyền phát huy tài năng của mình mà không câu chấp vào những lỗi nhỏ. Cũng chính từ sự hiền minh sáng suốt của ông mà hàng loạt các tướng lính triều Trần đã vụt sáng trở thành danh tướng cổ kim hiếm thấy. Trân trọng tài năng các tướng cũng là tinh hoa đặc sắc của nghệ thuật quân sự Trần Quốc Tuấn.

Năm 1323, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư xin về trí sĩ, tại vùng ấp ông được phong, thuộc xã Dương Hòa, lộ Lý Nhân (Hà Nam). Một lần, ông đi chơi đến Tam Điệp, Trường Yên (Ninh Bình), qua vùng đất thấy đồng cỏ bát ngát, sông nước hữu tình, ông bèn sai gia nhân đến khai khẩn, lập thành làng mới. Dần dần, người kéo đến làm ăn ngày càng đông. Ông đặt tên là trại An Trung. Sau đó, dân các vùng khác tiếp tục đến, lập thêm trại Động Khê và trại Tịch Nhi, thuộc hai xã Yên Nhân và Yên Đồng, huyện Ý Yên (Nam Định).

Ông ở lại những nơi mới khai phá này 10 năm. Sau đó, ông trở về ấp Dưỡng Hòa cũ và giao lại các trại mới lập cho hai gia tướng họ Bùi và họ Nguyễn coi sóc. Trong buổi đầu khai hoang lập ấp, ông đã bỏ tiền nhà ra giúp vốn cho dân, ông còn hướng dẫn dân trại Tịnh Nhi trồng cây cói và làm nghề dệt cói.

Năm 1340, ông mất. Nhân dân trong vùng lập đền thờ ông ở trại An Trung, trên nền nhà xưa ông đã ở, để ghi tạc công đức của ông. Trong đền có bức đại tự: "Ẩm hà tư nguyên" (Uống nước nhớ nguồn) và đôi câu đối:

Nhân Huệ Vương tân sáng giang biên, thố địa ốc nhiều kim thượng tại

Bùi, Nguyễn tộc cựu mô kế chí, gia cư trù mật cổ do lưu.

Tạm dịch :

Nhân Huệ Vương mở mới bến sông, đồng ruộng tốt tươi nay vẫn đó

Họ Bùi, Nguyễn theo nền nối chí, cửa nhà đông đúc trước còn đây.

Trần Khánh Dư lưu danh kim cổ bằng chiến thắng Vân Đồn. Cuộc đời ông là một cuộc đời nhiều thăng trầm giặc giã nhưng những khi Tổ quốc lâm nguy nhất ông đều có mặt trên tuyến đầu đánh giặc và xứng danh là một vị hổ tướng của vương triều Trần. Khi ông mất nhiều nơi lập đền thờ cúng tưởng nhớ tài năng và công trạng của ông.

Ngày nay ở bến Đình thuộc xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, dân trong vùng vẫn tổ chức lễ hội Quan Lạn (còn gọi là hội đua bơi Quan Lạn), là hội làng của người dân xã đảo Quan Lạn, một hòn đảo nằm ở khu trung tâm thương cảng cổ Vân Đồn nhằm kỷ niệm chiến thắng Vân Đồn năm 1287 của Trần Khánh Dư.

Lễ hội diễn ra từ ngày mùng 10 đến 20 tháng 6 âm lịch (Chính hội ngày 18 tháng 6 âm lịch). Lễ hội được tổ chức trên bến Đình, nơi có đình Quan Lạn, một ngôi đình cổ trong số ít những ngôi đình còn giữ được cho đến ngày nay.

HOÀI VĂN HẦU TRẦN QUỐC TOẢN

DANH TƯỚNG THIẾU NIÊN

“PHÁ CƯỜNG ĐỊCH, BÁO HOÀNG ÂN”

Trần Quốc Toản (1267-1285), danh tướng trẻ tuổi thời Trần, tước Hoài Văn hầu thuộc tôn thất nhà Trần. Quê làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay là xã Lộc Vương, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định). 1282 mới nên 15 tuổi không được dự hội nghị Bình Than, hổ thẹn và phẫn khích, Trần Quốc Tuấn bóp nát quả cam vua ban mà không hay biết. Trở về Võ Ninh (nay thuộc vùng Quế Võ, Từ Sơn, Bắc Ninh) tự nhiên tập hơn 1.000 gia nô, thân thuộc, lập thành đội quân dưới cờ “Phá cường địch, báo hoàng ân” (Phá địch mạnh báo ơn vua). 1285 đội quân của Trần Quốc Toản gia đánh thắng quân Nguyên - Mông ở Hàm Tử, Tây Kết, Chương Dương, Như Nguyệt (Sông Cầu). Khi đối trận với địch, Trần Quốc Toản xông lên trước quân sĩ. Hi sinh trong trận chặn quân Thoát Hoan rút chạy ở sông Như Nguyệt. Thương tiếc Trần Quốc Tuản, Trần Nhân tông làm bài văn tế và truy tặng Trần Quốc Toản tước Hoài Văn vương. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM)

*

Trong những nét đặc sắc biểu hiện tinh thần thượng võ chống giặc ngoại xâm của vương triều Trần, danh tướng thiếu niên Trần Quốc Toản là một trong những tinh hoa đặc sắc nhất, thể hiện tinh thần chiến đấu cao nhất của tôn thất và nhân dân triều Trần trước họa xâm lăng. Sử sách, văn chương đã bàn nhiều về vị danh tướng thiếu niên này nhưng tựu trung đều gặp nhau và khá thống nhất vinh danh Trần Quốc Toản là vị anh hùng dân tộc trong chống giặc ngoại xâm. Theo chính sử, Trần Quốc Toản mất khi mới mười tám tuổi trên chiến tuyến sông Cầu khi chặn đánh đại quân Thoát Hoan rút chạy ở bến sông Như Nguyệt.

Cuộc đời ngắn ngủi của danh tướng thiếu niên Trần Quốc Toản là một trang sử sống động nhất biểu hiện tinh thần quyết đánh và quyết thắng giặc Nguyên - Mông cao nhất. Tương truyền Trần Quốc Toản thuở nhỏ rất ham mê cung kiếm, thao luyện võ nghệ, học tập binh thư và được Hưng Đạo vương rất khen ngợi. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Tháng 10 năm 1282, các vua Trần mở hội nghị Bình Than để bàn kế chống quân Nguyên. Vua thấy Hoài Văn hầu Quốc Toản, Hoài Nhân vương Kiện đều còn trẻ tuổi, không cho dự bàn. Quốc Toản trong lòng hổ thẹn, phẫn khích, tay cầm quả cam bóp nát lúc nào không biết. Sau đó Quốc Toản lui về, huy động hơn nghìn gia nô và thân thuộc, sắm vũ khí, đóng chiến thuyền, viết lên cờ sáu chữ: "Phá cường địch, báo hoàng ân" (phá giặc mạnh, báo ơn vua). Sau này, khi đối trận với giặc, tự mình xông lên trước quân sĩ, giặc trông thấy phải lui tránh, không dám đối địch. Đến khi mất, vua rất thương tiếc, thân làm văn tế, lại gia phong tước vương”.

Với những tư liệu từ nhiều sử sách, thấy nổi bật lên tinh thần quyết chiến đánh giặc lập công của danh tướng thiếu niên Trần Quốc Toản. Chúng ta cũng phải thấy rằng, trong cách dùng binh của vương triều Trần, thì binh tướng thuộc quyền (còn gọi là quân bản bộ) của các tôn thất là một lực lượng đáng kể trong sức mạnh chiến đấu của quân đội. Việc Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản tập hợp binh mã phá địch báo ơn vua cũng nằm trong xu thế chung của giới tôn thất nhà Trần bấy giờ. Ngay sau khi chiến thắng quân Mông Cổ lần thứ nhất (1258), được sự khích lệ của chính quyền trung ương, giới tôn thất nhà Trần trong địa hạt trấn nhậm và thuộc ấp của mình đã sớm thực hiện ý định xây dựng lực lượng thuộc binh sẵn sàng đợi mệnh lệnh triều đình khi giặc dữ tràn sang. Đây có thể hiểu là một chủ trương chiến lược của vương triều Trần trong phương lược khơi dậy sức mạnh toàn dân, toàn dân đánh giặc.

Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản trong không khí cả nước đánh giặc ấy, với dòng máu Đông A, được rèn luyện chu đáo từ nhỏ, cộng với phẩm chất và cá tính của mình, thì việc chiêu mộ quân sĩ đánh giặc là một hành động tất yếu của trái tim yêu nước.

Sau hội nghị Bình Than (1282), các danh tướng triều Trần dưới sự tiết chế của Hưng Đạo vương đã ngày đêm thao luyện tăng cường sức mạnh đánh địch. Hưng Đạo vương đã rất chú ý tới vên tướng thiếu niên tuổi trẻ chí lớn đồng thời bắt đầu tính đến việc đặt đạo quân của Trần Quốc Toản trong sự chỉ huy thống nhất của bộ chỉ huy tối cao. Đứng trong toàn quân của triều đình, đội quân của Trần Quốc Toản là một đội quân dũng mãnh thiện chiến, luôn được cử đi tác chiến những chiến dịch quan trọng. Giặc Nguyên - Mông thường rất sợ hãi khi phải đối địch với vị danh tướng thiếu niên này. Trong chiến dịch lui binh toàn quân những ngày đầu trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai, Trần Quốc Toản đã nổi danh với những cuộc tập kích chớp nhoáng tiêu hao sinh lực địch. Khát vọng của Trần Quốc Toản là tham gia đánh những trận quyết chiến, lấy đầu các danh tướng giặc dâng vua. Đó cũng là ý chí sắt đá trui rèn lên bản lĩnh của Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Khi lâm trận, Trần Quốc Toản thường xông lên trước quân sĩ, thách tướng giặc ra giao chiến, nhiều phen gây khốn đốn cho giặc. Sau những tháng ngày cầm cự gian khổ, khi cục diện chiến trường thay đổi, trong chiến dịch tổng phản công đuổi giặc khỏi Thăng Long, Trần Quốc Toản đã tham gia những trận đánh quyết định tại các mặt trận Tây Kết, Chương Dương, Thăng Long, Như Nguyệt... Ở những chiến thắng lừng lẫy ấy, Trần Quốc Toản như một vị thiên tướng nhà trời dũng mãnh dẫn đầu đội quân cảm tử với lá cờ thêu sáu chữ vàng Phá cường địch, báo hoàng ân gây kinh hoàng cho giặc. Đây có lẽ là một biểu hiện đỉnh cao chói lọi nhất của thiếu niên Đại Việt trước họa xâm lăng mà sau này các nhà chính trị, sử học, triết học, văn học đánh giá rất cao nhân cách Trần Quốc Toản.

Trong các trận đánh quyết định, do đặc điểm tác chiến ngày ấy với quân Nguyên - Mông chủ yếu bằng thủy binh có sự yểm trợ của kỵ binh và bộ binh với số quân tác chiến khi nhiều nhất cũng chỉ khoảng 5 đến 10 vạn nên trong các trận đánh cả hai bên đều cố gắng phát huy sở trường, sở đoản của mình. Quân Nguyên - Mông nổi tiếng với lối đánh bằng kỵ binh. Trong thời điểm ấy chúng không có địch thủ khắp châu Âu, châu Á. Tiết chế sức mạnh sở trường của chúng, quân tướng nhà Trần chủ yếu sử dụng thủy binh khi tổ chức các trận đánh lớn và kỵ binh, khinh binh, các toán dũng sĩ độc lập, nhỏ lẻ khi đột kích tiêu diệt địch. Đại quân Nguyên - Mông về cơ bản đã vấp phải những khó khăn rất khó giải quyết từ cách đánh ấy trên chiến trường Đại Việt. Chúng bị chia nhỏ, phân tán, tiêu hao cả vật chất và tinh thần. Càng về giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh, chúng càng chán nản, mệt mỏi và lâm vào thế bị động. Sức khỏe thì luôn bị giảm sút, thiếu ăn, không quen thủy thổ, bệnh tật. Thời tiết nóng ẩm phương Nam đã bào mòn sức lực của giặc phương Bắc. Đại quân Nguyên - Mông luôn mong muốn được tác chiến lớn với quân chủ lực nhà Trần nhưng không thực hiện được ý đồ đó. Ngược lại, khi đại quân nhà Trần chủ trương đánh lớn, đánh tiêu diệt một số trọng địa có số quân Nguyên - Mông đồn trú lớn thì quân địch lại không thể chủ động nên khi tác chiến đã gặp bất lợi, thậm chí bị tiêu diệt rất nặng nề như các trận: A Lỗ, Hàm Tử, Tây Kết, Chương Dương...

Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản, một trong những mãnh tướng trẻ tuổi với khát vọng lập công và tài năng quân sự bẩm sinh luôn là đại tướng tiên phong trong các trận đánh ác liệt nhất của chiến dịch tổng phản công. Với kinh nghiệm tác chiến khá dày dặn từ buổi đầu giặc sang xâm lược, Trần Quốc Toản đã chỉ huy đội quân cảm tử của mình tham gia hầu hết các trận đánh trong cuộc tổng phản công. Uy danh của viên tướng trẻ khiến quân địch vừa khiếp sợ vừa căm tức. Với chủ trương vừa tiêu diệt vừa xua đuổi quân Nguyên - Mông ra khỏi bờ cõi, Hưng Đạo vương chỉ đạo tác chiến theo phương châm đuổi giặc từng bước nên khi đạt được mục đích ông thường để cho giặc đường rút, đó cũng là để tạo ra phương lược bang giao của vương triều Trần sau này. Tuy nhiên, các viên mãnh tướng của Hưng Đạo vương với lòng căm thù giặc sâu sắc và ý chí đánh cho quân Nguyên - Mông không còn mảnh giáp để rửa hờn cho đất nước nên việc ham chiến, đua nhau giết địch trên sa trường là một lẽ tự nhiên. Với bản tính dũng mãnh của mình, Trần Quốc Toản cùng các tướng Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp, Nguyễn Truyền khi ấy dưới sự chỉ huy chung của Thượng tướng Trần Quang Khải đã đánh những trận ác liệt trong quá trình đuổi giặc khỏi Thăng Long. Quân giặc tan vỡ từng mảng, Thoát Hoan cùng các tướng soái lật đật rút chạy qua sông Hồng trong sự truy kích cấp tập của Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản và các tướng lĩnh, dũng sĩ Đại Việt. Đây cũng là sở trường đánh truy kích địch của vị tướng thiếu niên anh dũng. Chắc chắn, trong cuộc đời chiến chinh lão luyện của mình, các bộ tướng của Thoát Hoan có lẽ chưa khi nào lại lâm vào tình thế khốn đốn như vậy. Bị truy kích dọc đường với lối đánh táo bạo, quyết liệt của các dũng sĩ trẻ triều Trần do viên mãnh tướng mới 18 tuổi dẫn đầu. Đây có lẽ là vết ô nhục lớn nhất của đội quân thiên triều hiếu chiến cũng là cái tát giáng vào mặt quân cướp nước. Theo một số tư liệu lịch sử, Trần Quốc Toản hy sinh tại triền sông Như Nguyệt trong khi đang truy kích địch. Vị tướng trẻ tuổi từng gây kinh hoàng cho đại quân Nguyên - Mông ra đi trong sự thương tiếc vô hạn của các vua Trần, binh sĩ và nhân dân. Ông để lại tiếng thơm, đặc biệt là tinh thần chống xâm lăng vẻ vang trong lịch sử dân tộc.

Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản đi vào lịch sử với lòng dũng cảm và tinh thần yêu nước, dám hi sinh mạng sống vì dân tộc của mình. Khí phách ấy đã được nói rõ trên lá cờ thêu sáu chữ vàng Phá cường địch, báo hoàng ân.

PHẠM NGŨ LÃO

DANH TƯỚNG XUẤT THÂN TỪ NÔNG DÂN

Phạm Ngũ Lão (1255 - 1320), danh tướng thời Trần. Quê làng Phù Ủng (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên), xuất thân nông dân, có chí lớn, tài văn võ. Được Trần Quốc Tuấn tiến cử và được vua Trần Thánh tông tin dùng, cho quản quân Cấm vệ. Là người chỉ huy quân đội có kỷ luật, đồng cam cộng khổ với quân sĩ, đánh đâu thắng đó, lập công lớn tron trận Chương Dương (6.1285). Năm 1288 tiêu diệt cánh quân Thoát Hoan rút chạy ở ải Nội Bàng trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần III (1287 - 1288). Năm 1294 - 1318 chỉ huy quân Trần ba lần đánh bại quân Ai Lao và một lần đánh bại quân Chiêm Thành vào quấy phá Đại Việt. 1302 Phạm Ngũ Lão dẹp yên loạn nghịch thần Biếm. Được vua Trần phong: thân vệ đại tướng quân, điện súy thượng tướng quân, tước Nội Hầu. Khi Phạm Ngũ Lão mất, vua nghỉ chầu 5 ngày. Hiện có đền thờ (gọi là Đền Phù) tại quê. (TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA QUÂN SỰ VIỆT NAM).

*

Hoành sóc giang san cáp kỷ thu

Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu

Nam nhi vị liễu công danh trái

Tu thính nhân gian thuyết Vũ Hầu

(Thuật hoài - Phạm Ngũ Lão)

Vương triều Trần, một vương triều với nhiều võ công hiển hách, có những đóng góp quan trọng về văn hiến trong quá trình phát triển của dân tộc Việt Nam. Một trong những nét đặc sắc của triều Trần là việc xuất hiện những vị tướng văn võ song toàn ở mọi tầng lớp, một trong những người tiêu biểu nhất là Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão, một danh tướng xuất thân từ tầng lớp nông dân.

Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão (1255) tại làng Phù Ủng (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên) đúng vào lúc vương triều Trần đang động viên sức dân cả nước chuẩn bị cho cuộc chiến đấu chống giặc Nguyên - Mông lần thứ 2. Ông cùng tuổi với Thượng tướng quân Trần Nhật Duật, hoàng tử thứ 6 của vua Trần Thái tông, chú ruột vua Trần Nhân tông, cũng là một danh tướng quân kiệt xuất của vương triều. Sinh thời, hai ông đều mến mộ và kính trọng đức độ, tài năng của nhau. Phạm Ngũ Lão thoạt tiên là gia tướng của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, một vị thánh tướng của dân tộc Việt Nam và thế giới. Chính những ngày tháng được rèn cặp dưới trướng Quốc công đã giúp ông trưởng thành toàn diện, phát huy sở trường văn võ của mình để sau này trở thành vị tướng tài năng kiệt xuất: “Ngũ Lão xuất thân trong hàng quân ngũ nhưng rất thích đọc sách, là người phóng khoáng, có chí lớn, thích ngâm thơ, tựa như không để ý đến việc võ binh. Nhưng quân ông chỉ huy, thực là đội quân phụ tử, hễ đánh là thắng” - Đại việt sử ký toàn thư.

Về việc xuất thân của ông đã trở thành huyền thoại dân gian, chàng trai làng Phù Ủng - Đường Hào thủa nhỏ đã có chí khí khác thường, tính tình khẳng khái. Khi ở làng có người đỗ tiến sĩ (Bùi Công Tiến) tổ chức ăn mừng, cả làng kéo đến, riêng Ngũ Lão thì không. Người mẹ hỏi con tại sao không đến, Ngũ Lão thưa với mẹ: chí làm trai phải lập công danh rạng rỡ non sông mà con chưa lập được bằng người đi mừng người ta nhục lắm. Cũng thời gian ấy, Hưng Đạo Đại vương có việc quân qua vùng đất Phù Ủng, Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt ngoài đường mải nghĩ không biết quan quân trảy đến, một người lính dẹp đường quát mãi anh thanh niên vẫn cứ trầm tư bèn dùng giáo xuyên vào đùi kẻ cản đường, máu chảy đầm đìa, người lính không rút được giáo ra đang dùng dằng thì Hưng Đạo Đại vương lấy làm lạ hỏi đầu đuôi sự việc. Qua đối đáp trôi chảy của chàng trai nông dân, Đức Ông đã phát hiện đây sẽ là một vị lương tướng của triều đình, và sau này đúng là như vậy.

Có thể hiểu, sự xuất thân của Phạm Ngũ Lão không qua khoa cử mà đi bằng con đường đặc biệt là lọt vào con mắt xanh của vị thánh tướng triều Trần đã cho thấy cách chiêu mộ hiền tài phong phú của vương triều bấy giờ là phát huy sức mạnh toàn dân. Với tài năng bẩm sinh và chí hướng đúng đắn của mình, lại được đích thân Trần Quốc Tuấn rèn cặp, Phạm Ngũ Lão mau chóng trở thành một trong những vị tướng xuất sắc nhất trong hai lần đánh tan giặc xâm lược Nguyên - Mông. Sau này, khi phò tá ba đời vua nhà Trần ông đã lập những chiến công xuất sắc, nhiều lần đánh dẹp quân Ai Lao và quân Chiêm Thành cũng như các tù trưởng phản loạn nơi biên giới.

Trong 175 năm trị quốc của vương triều Trần, ngoài các cuộc chiến tranh với đế chế Nguyên - Mông thì Đại Việt còn có nhiều cuộc chiến khác với Chiêm Thành và Ai Lao mà trong đó có cuộc chiến những vị vua ở hai bên đều tử trận đã nói nên sự khốc liệt của nó. Khi đế quốc Nguyên - Mông đại bại, Hưng Đạo Đại vương mất thì Phạm Ngũ Lão là một trong những vị lương tướng mà triều đình vô cùng tin tưởng, quân địch và đám giặc cỏ vô cùng sợ hãi, ông chính là chỗ dựa quân sự của triều đình. Sinh thời: “Ông huấn luyện quân đội rất có kỷ luật, đối đãi tướng hiệu tựa như người nhà, cùng đồng cam cộng khổ với binh sĩ. Quân đi tới đâu không ai dám chống, tất cả chiến lợi phẩm thu được đều xung vào quân, coi của cải như không, là bậc danh tướng của một thời vậy” - Đại Việt sử ký toàn thư.

Phạm Ngũ Lão được Hưng Đạo Đại vương gả con gái cho. Điều này rất hiếm xảy ra trong vương triều Trần. Để làm được điều đó một cách thuận tình đạt lý, Trần Quốc Tuấn đã phải giáng con gái Anh Nguyên xuống làm con nuôi. Chỉ riêng điều đó đã thấy sự nhìn xa trông rộng, phát hiện và trọng dụng hiền tài của Hưng Đạo Đại vương. Điều đó cũng khẳng định sự tiến bộ vượt bậc trong thuật dùng người hiền xuất thân từ tầng lớp bình dân để phát huy sĩ khí cả nước trong trị quốc và đánh giặc.

Sử gia Phan Huy Chú trong Lịch triều Hiến chương loại chí, phần ghi chép và bàn về các vị tướng tài giỏi đã tôn vinh 16 vị tướng từ thời Lý đến thời Lê sơ, riêng triều Trần có 4 người là Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và Phạm Ngũ Lão, điều đó cho thấy ngay cả sử quan thời phong kiến luôn bảo vệ tôn thất nhiều khi thiên lệch đã khách quan nhìn nhận tài năng quân sự của ông, xếp ông vào hàng danh tướng bậc nhất, đã khẳng định vai trò vị trí của ông trong các võ công hiển hách của vương triều Trần.

Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần đã ghi lại khá đầy đủ công tích của Thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão, tiêu biểu như:

- Canh Dần (1290), tháng 5, ngày 25. Lấy Hạ phẩm phụng ngự Phạm Ngũ Lão chỉ Hữu vệ Thánh Dực quân.

- Đinh Dậu (1297), mùa xuân, tháng 2. Ai Lao xâm phạm Chàng Long, Phạm Ngũ Lão đánh bại chúng, lấy lại được tất cả. Ban Vân phù cho Phạm Ngũ Lão.

- Mậu Tuất (1298), mùa đông, tháng 10, đánh Ai Lao. Lấy Phạm Ngũ Lão làm Hữu Kim ngô vệ tướng quân.

- Kỷ Hợi (1299), mùa hạ, tháng 4, ngày 12. Lấy Phạm Ngũ Lão làm Thân vệ tướng quân kiêm quản quân Thiên thuộc phủ Long Hưng.

- Tân Sửu (1301), tháng 3, Ai Lao sang cướp Đà Giang, sai Phạm Ngũ Lão đi đánh, gặp quân giặc ở Mường Mai, giao chiến, bắt được rất nhiều. Phong Phạm Ngũ Lão làm Thân vệ đại tướng quân, ban cho quy phù.

- Nhâm Dần (1302), mùa xuân, tháng giêng. Có đứa nghịch thần tên là Biếm làm loạn. Sai Phạm Ngũ Lão đi đánh, Biếm bị giết. Phong Phạm Ngũ Lão làm Điệu súy, ban cho hồ phù.

- Nhâm Tý (1312), mùa hạ, tháng 5. Dụ bắt được chúa Chiêm Thành Chế Chí đem về; phong cho hắn là Chế Đà A Bà Niêm làm Á hầu trấn giữ đất ấy.

Trước đó (...) Ngày vua đóng ở Câu Chiêm, Minh Hiến Vương Uất (con út của Thái tông) ở trong doanh trại, bàn tán biện bác, mê hoặc lòng quân. Vua giận, đuổi ra khỏi dinh, lệnh cho các quân không được thu nhận. Minh Hiến bèn cùng mười gia đồng ngủ ở ngoài nội. Phạm Ngũ Lão nghe tin ấy vội mời vào trong quân và bảo mọi người: “Thánh thượng vừa quở trách ân chúa và đuổi ra ngoài, lỡ ra bị giặc bắt được, thì chúng nói là bắt được Hoàng tử, chứ biết đâu là bị vua quở trách! Ngũ Lão thà chịu tội trái lệnh, chứ không nỡ làm lợi cho giặc”. Vua nghe biết, không quở trách ông. Minh Hiến với Ngũ Lão đình thế rất thân nhưng lễ ý thì rất sơ sài. Minh Hiến đến nhà Ngũ Lão, thường ngồi cùng với nhau một chiếu, khi về, Ngũ Lão lại đem biếu tặng vàng ngọc, hễ Minh Hiến cần gì, cũng không có ý sẻn tiếc. Cho nên Minh Hiến thích chơi với ông. Vua có lần đã trách Ngũ Lão: “Minh Hiến là Hoàng tử, sao ngươi lại khinh xuất thế!”. Sau Minh Hiến lại đến nhà Ngũ Lão vẫn cùng ngồi như xưa, chỉ nói: “Ân chúa chớ đến nhà tôi nữa mà Thánh thượng quở trách tôi”. Nhưng Minh Hiến vẫn lại tới thường xuyên, mà Ngũ Lão cũng không đổi nết cũ.

- Canh Thân (1320), mùa xuân, tháng 3, ngày 16, Thượng hoàng băng hà ở cung Trùng Quang phủ Thiên Trường, rước linh cữu vào của Tường Phù, quàn tại cung Thánh Từ.

Tháng 11, Điện súy thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão mất tại phủ đê vua ban ở vườn cau trong thành, thọ 66 tuổi. Vua nghỉ chầu 5 ngày, đó là ân điển đặc biệt.

Về các chiến công của ông, theo sử chép thì chủ yếu là trong các lần đánh dẹp Ai Lao và Chiêm Thành, nhưng thực ra, tài năng quân sự của ông đã được thể hiện và khẳng định nổi trội ngay từ khi tham gia cuộc trường chinh đánh quân Nguyên - Mông lần thứ hai.

Tháng 9 năm 1284, để đối phó với tình hình căng thẳng từ sức ép chiêu hàng của triều đình nhà Nguyên và sự lung lay giữa đánh hay hàng của nội bộ triều Trần, Trần Quốc Tuấn cho tổng duyệt các quân tại Đông Bộ Đầu để nâng cao sĩ khí toàn quân, củng cố tinh thần chiến đấu của các vua Trần. Trong cuộc đại duyệt ấy, Trần Quốc Tuấn đã cắt cử bố phòng và điều những tướng tài giỏi nhất lên các mặt trận quân sự quan trọng, Phạm Ngũ Lão được giao trọng trách bố trí quân đội bảo vệ vùng biên giới Đông Bắc, Thượng tướng quân Trần Nhật Duật bảo vệ vùng biên giới Tây Bắc cho thấy sự tin cậy tuyệt đối của Trần Quốc Tuấn cũng như các vua Trần vào vị tướng trẻ không cùng dòng tộc Phạm Ngũ Lão (khi ấy ông mới 30 tuổi). Bố trí Phạm Ngũ Lão phòng thủ trên mặt trận Đông Bắc, nơi 50 vạn quân do Thoát Hoan dẫn đầu chuẩn bị đánh sang là một tính toán có tính chiến lược cao, xuất sắc của Trần Quốc Tuấn. Bởi nếu là một vị tướng tôn thất khác, trước thanh thế cực lớn của quân xâm lược sẽ rất dễ dao động. Trên thực tế, những ngày đầu chiến đấu chống lại đội quân xâm lược hùng mạnh, quân ta thất lợi và liên tiếp phải lui binh chiến thuật, bảo toàn lực lượng chờ thời cơ phản kích. Nếu không phải là một tướng giỏi, am tường chiến lược chiến tranh lâu dài (một chủ trương hết sức đúng đắn của Trần Quốc Tuấn) sẽ không thể thực hiện được và khi ấy sự thất bại của cả một vương triều là không thể tránh khỏi (thực tế lịch sử đã chứng minh, nhiều tôn thất nhà Trần thời điểm này đã đầu hàng giặc mà điển hình là Chiêu Quốc vương Trần Ích Tắc).

Khi nhận trọng trách phòng thủ hướng chính diện mà tập đoàn quân Thoát Hoan tiến đánh ồ ạt như triều dâng thác đổ, Phạm Ngũ Lão đã bố phòng ở các cửa ải chặn giặc, cùng dân binh đánh những trận đầu tiên khi chúng xâm phạm vào đất đai Tổ quốc, khôn khéo từng bước lui binh theo ý đồ chiến lược đã định. Khi được Trần Hưng Đạo tin tưởng, Phạm Ngũ Lão đã đem hết sở học và tài năng quân sự của mình trong chiến cuộc lui binh thần diệu sau khi hết sức quả cảm đánh giặc tại các cửa ải Lão Thử (Nội Bàng), Chi Lăng... và theo kế sách lui binh hành công về Vạn Kiếp. Trong cuộc lui binh chiến lược có ý nghĩa sống còn này, Phạm Ngũ Lão đã bộc lộ là một tướng tài kiệt xuất. Khi chiến sự tiếp tục bất lợi, Trần Quốc Tuấn phải phò hai vua bỏ Thăng Long, cũng lúc ấy, đạo quân của Toa Đô từ Chiêm Thành đánh ra phía Bắc, phá vỡ ải Nghệ An đang tràn ra Thanh Hóa khiến cục diện chiến tranh thập phần nguy ngập với quân ta. Lúc đó, theo mệnh lệnh của Trần Quốc Tuấn, Phạm Ngũ Lão lập tức đi tiên phong trong đội quân của Thượng tướng quân Trần Quang Khải tác chiến trên mặt trận mới chống nhau với nguyên soái Toa Đô, một tướng tài lão luyện của quân Nguyên - Mông. Ngoài sự cầm quân tài giỏi của Trần Quang Khải trên mặt trận này, phải nói đến công lao xuất sắc của Phạm Ngũ Lão. Khi ấy, danh tiếng tướng quân Phạm Ngũ Lão khiến giặc luôn khiếp sợ, chúng không dám gọi tên thật của ông mà thường gọi là Phạm Điện súy cho thấy uy danh của ông đã vang xa sang cả phía địch quân. Trong những tháng ngày tác chiến gian khổ với đại quân Toa Đô, kinh nghiệm chiến trường cùng với sự dày dặn chiến đấu của binh sĩ đã cho Phạm Ngũ Lão một niềm tin tất thắng trước quân địch mạnh. Cục diện chiến tranh khi ấy đã ở vào thế giằng co và quân địch sau thế thượng phong ban đầu đã sinh kiêu ngạo, bê trễ, khinh địch - cái lẽ tồn vong của mọi cuộc chiến tranh.

Thời cơ tổng phản công đã tới, sau chiến thắng Hàm Tử quan trọng đập tan đội hải thuyền hùng hậu của nguyên soái Toa Đô, Trần Quốc Tuấn quyết định tập kích Chương Dương, Phạm Ngũ Lão lại lĩnh ấn tiên phong dưới sự chỉ huy trực tiếp của Thái sư Thượng tướng Trần Quang Khải sử dụng đường thủy tiến đánh Chương Dương, nơi tập trung phần lớn thủy quân và kỵ binh địch. Trận đánh đã diễn ra hết sức khốc liệt, Phạm Ngũ Lão dẫn đầu các tráng sĩ cảm tử trên những chiến thuyền giấu sẵn chất nổ và đồ dẫn lửa xông thẳng vào những hạm thuyền của Nguyên - Mông mặc đại bác bắn như mưa, khói lửa mù mịt trong tiếng Sát Thát vang lên ghê rợn. Đội cảm tử áp sát đốt thuyền giặc, những tiếng nổ kinh thiên động địa, lửa cháy, đầu rơi máu chảy, cả một biển lửa bùng lên trong nháy mắt. Trong ánh lửa, Phạm Điện súy cùng những dũng sĩ xông lên thuyền địch với một thế mạnh không gì ngăn nổi. Sau trận đại thắng Chương Dương, Trần Quốc Tuấn biết Thoát Hoan tất phải bỏ kinh thành tháo chạy, đã cắt cử Phạm Ngũ Lão, dẫn quân mai phục bên cánh rừng cửa ải Nội Bàng, truy kích tàn quân của Thoát Hoan. Bọn bại tướng Trình Bằng Phi, A Bát Xích, Áo Lỗ Xích, Trương Quân, Trương Ngọc hộ tống Thoát Hoan hết sức kinh sợ quân truy kích của Phạm Ngũ Lão. Chúng vừa đánh vừa chạy, Trương Quân dẫn ba nghìn quân đi đoạn hậu có sức cầm cự để Thoát Hoan chạy sang bên kia cửa ải bị Phạm Ngũ Lão chém chết.

Phạm Ngũ Lão là vị tướng luôn có mặt ở những trận quyết chiến quan trọng và luôn tự mình xông lên giết giặc làm gương cho ba quân tướng sĩ. Cuộc đời ông là cuộc đời gắn liền với chiến trận và những chiến công vang dội. Theo tấm gương của Hưng Đạo Đại vương, ông luôn yêu lính như con, đồng cam cộng khổ, trên chiến trường thì cực kỳ dũng cảm, khi rèn quân lại hết sức nghiêm minh, tự mình làm gương và biết phát huy các sở trường, địa hình, thời tiết... để giành chiến thắng. Bàn về ông, Lê Quý Đôn từng nói: “Phạm Ngũ Lão là người trong trẻo, cứng rắn, cao thượng, thanh liêm, có phong độ như kẻ sĩ quân tử đời Tây Hán, thật không phải người tầm thường có thể theo kịp được. Bởi vì nhà Trần đãi ngộ sĩ phu rộng rãi mà không bó buộc, hòa nhã mà có lễ độ, cho lên nhân vật trong một thời có khí tự lập, hào hiệp cao siêu, vững vàng vượt ra ngoài thói thường, làm rạng rỡ trong sử sách, trên không hổ với trời, dưới không thẹn dưới đất”.

Tài năng, đức độ, công lao và uy tín của thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão đã đi vào lịch sử và được nhân dân các thế hệ, nhất là quê hương ông (Phù Ủng - Ân Thi - Hưng Yên) tôn thờ mà đỉnh cao là lễ hội đền Phù Ủng hằng năm tưởng nhớ công đức của ông. Cũng nhiều nơi có thờ ông, đặc biệt trong các đền thờ Hưng Đạo Đại vương thường có cả tượng thờ ông, một danh tướng xuất sắc được Đức Thánh Trần phát hiện và rèn cặp. Tại đền Phù Ủng ở Thủ đô Hà Nội, nơi vọng thờ Phạm Ngũ Lão có đôi câu đối cổ ca ngợi tài đức và sự nghiệp kỹ vĩ của ông:

Văn thi thao lược, thiên cổ tịnh hiền hào, dược thạch minh bi, hải hồ vịnh sử.

Mông - Thát, Chiêm - Lao, nhất thời giai úy phục, Trần triều kỷ tích, Việt quốc lưu danh.

Tạm dịch:

Văn thơ thao lược, muôn thuở ngợi hùng tài, lời răn khắc đá, biển sông ca vịnh.

Nguyên - Mông, Chiêm - Lào, một thời đều úy phục, triều Trần ghi công, sử Việt lưu danh.

Đó cũng là tấm lòng ngưỡng vọng của nhân dân dành cho ông, vị tướng xuất thân từ nông dân vậy.

VÀI TRUYỀN THUYẾT VỀ PHẠM NGŨ LÃO

1. Truyện Phạm Ngũ Lão

Phạm Ngũ Lão là người học trò làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, tỉnh Hải Dương (nay là làng Phù Ủng, xã Phù Ủng, Ân Thi, Hưng Yên) có sức khỏe lạ thường, muôn người khôn địch.

Phạm Ngũ Lão mặt mũi khôi ngô, đủ cả văn võ tài lược. Nhà vốn chỉ có nghề làm ruộng, đến Ngũ Lão mới theo nghề học Nho. Mới 20 tuổi tính đã khẳng khái. Trong làng có một người tên là Bùi Công Tiến đỗ Tiến sĩ ăn mừng. Cả làng kéo đến mừng rỡ, chỉ Ngũ Lão không thèm đến.

Bà mẹ Ngũ Lão bảo rằng:

- Con làm thế nào cho bằng người ta thì làm. Nay người ta ăn mừng, cả làng ăn mừng cả, sao con không đến mừng một chút?

Phạm Ngũ Lão thưa rằng:

- Thưa mẹ, con chưa làm nên gì để mẹ vui lòng, mà con đi mừng người ta thì con thấy làm nhục lắm.

Ngũ Lão tính hay ngâm thơ, thường ngâm một bài rằng:

Ngọn giáo non sông trải mấy thâu,

Ba quân tì hổ át sao Ngâu.

Công danh nếu để còn vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Võ hầu.

Nhà ở bên cạnh đường cái, có khi Phạm Ngũ Lão ngồi ở vệ đường vót tre đan sọt. Một bận Trần Hưng Đạo đại vương từ trại Văn An vào kinh, quân quyền kéo đi rất đông. Quân tiền hộ vệ thấy Ngũ Lão ngồi xếp bằng tròn bên vệ đường, quát lên bắt đứng dậy. Ngũ Lão cứ nghiễm nhiên như không nghe thấy. Quân lính cầm ngọn giáo đâm vào đùi. Ngũ Lão cũng cứ ngồi không động mình. Đến lúc xe Hưng Đạo Vương đến nơi, trông thấy thế, lấy làm lạ, gọi đến hỏi, thì bấy giờ mới biết có quan quân đi qua và quân lính đâm vào đùi mình.

Hưng Đạo Vương hỏi rằng:

- Nhà thầy kia ở đâu? Sao ta đi qua đây mà cứ ngồi chững chàng làm vậy?

Thưa rằng:

- Tôi đang mãi nghĩ về một việc cho nên không biết ngài trẩy quân qua đây.

Hưng Đạo Vương lấy làm lạ, hỏi đến sự học hành, thì hỏi đâu nói đấy, nói về kinh truyện thao lược không sót chỗ nào, ứng đối nhanh như nước chảy.

Hưng Đạo Vương mới sai đi lấy thuốc dấu rịt vào chỗ vết đâm, rồi cho ngồi xe đem về kinh, dâng lên vua Thánh Tôn. Vua thấy người có sức khỏe, lại có học thức, cho vào làm quản vệ sĩ. Các vệ sĩ không chịu xin đấu sức với Ngũ Lão. Ngũ Lão xin vâng nhưng xin vua về ba tháng để thu xếp việc nhà, rồi sẽ xin đấu sức và nhận chức nhân thể. Vua cho về. Ngũ Lão về nhà ra ngoài đồng, tìm chỗ gò cao mà tập nhẩy, cứ cách mười trượng chạy để nhẩy tót qua gò. Tập luyện thành rồi vào kinh đấu sức. Khi đấu quyền với các vệ sĩ thì không ai địch nổi, rồi Ngũ Lão thách cả các vệ sĩ cùng ra đấu. Các vệ sĩ xúm xít chung quanh hàng trăm nghìn người. Ngũ Lão tay đấm chân đá, nhẩy nhót như bay, chạm phải ai không chết cũng què cẳng. Các vệ sĩ không tài gì đánh lại được, bấy giờ mới chịu phục.

Vua thấy người kiêu dũng làm vậy, cho theo Hưng Đạo Vương đi đánh giặc Mông Cổ, thì đánh trận nào cũng được, lập nên công trạng rất nhiều. Hưng Đạo Vương có lòng yêu mến, gả con nuôi là Nguyên quận chúa cho.

Về sau, Ai Lao đem hơn một vạn voi sang cướp đất Thanh, Nghệ. Vua sai Ngũ Lão cầm quân đi đánh. Ngũ Lão sai dân chặt tre đực có dài một trượng, chồng chất vào các vệ đường. Khi Ngũ lão kéo quân vào đánh, giặc thúc voi sấn lên. Ngũ Lão chỉ chân tay không sấn vào gặp đống tre nào thì vớ cọc ở đống tre ấy, đập vào chân voi. Voi bị đau gầm rống lên chạy về, giầy xéo cả quân Ai Lao. Ngũ Lão mới thúc quân đánh tràn sang. Quân Ai Lao tan vỡ, phải trốn về đêm.

Vì có những công lao ấy, được đổi lên làm Điện tiền thượng tướng quân. Đến khi mất được phong làm Thượng đẳng phúc thần. Người làng Phù Ủng lập miếu thờ ngay chỗ nhà Ngũ Lão.

Ngũ Lão nguyên là bộ tướng của Hưng Đạo Vương, cho nên các đền thờ Hưng Đạo Vương cũng có Ngũ Lão nữa.

Tục truyền khi Ngũ Lão còn hàn vi, xin với mẹ đi tìm kế lập công danh. Ở trong nước chưa có dịp nào mới sang chăn voi cho vua nước Ai Lao. Ngũ Lão cầm một lá cờ đỏ dạy voi, hễ phất cờ đỏ thì voi phải quì xuống hết. Đến khi nghe tin có giặc Mông Cổ quấy rối nước Nam, mới theo Hưng Đạo Vương đi đánh giặc. Về sau nước Ai Lao sang cướp vùng Thanh, Nghệ, voi xông vào trận, mới phất lá cờ đỏ thì voi trông thấy hiệu ông ấy, lại phục cả xuống. Vì thế mới phá được quân Ai Lao.

(Theo Nam Hải dị nhân - Phan Kế Bính biên soạn,Nxb Trẻ, HCM, 2001)

2. Nói về sự tích ông Phạm Ngũ Lão

Đời vua Nhân Tông nhà Trần, ở Làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, xứ Hải Dương (nay là làng Phù Ủng, xã Phù Ủng, Ân Thi, Hưng Yên) có một người tên là Phạm Ngũ Lão tính khí khái và có hiếu với cha mẹ.

Ở làng ấy có ông Bùi Công Tiến thi đỗ Tiến sĩ về làm khao, cả làng ai cũng đến mừng, chỉ có ông Phạm Ngũ Lão là không đến. Mẹ giục đi thì người ấy nói rằng:

- Thưa mẹ, con chửa làm nên gì để mẹ mừng lòng, mà con đi mừng người ta thời nhục lắm.

Sau ông Bùi Công Tiến gọi người ấy đến trách rằng:

- Sao ngươi còn bé mà khinh bạc thế?

Người ấy nói rằng:

- Chữ rằng “Lão ô bách tuế, bất như phượng hoàng sơ sinh”, (nghĩa là “con con quạ trăm tuổi không bằng con phượng hoàng mới sinh”).

Rồi người ấy về nói với mẹ rằng:

- Thưa mẹ ở nhà, để con đi tìm kế lập công danh.

Từ đó, người ấy mới sang ở với chúa nước Ai Lao, đi chăn đàn voi. Khi đi chăn voi, người ấy lập mẹo may một chiếc áo đỏ, một lá cờ đỏ, rồi giấu một chỗ. Lúc đem voi đi chăn thời mặc áo với cầm cờ, dạy những con voi phải trông theo hiệu. Hễ thấy lá cờ phất xuống, thời đều nằm phục cắm ngà xuông đất, chổng đít lên. Lá cờ phất lên thời đều đứng dậy cả.

Người ấy ở đấy hai năm, dạy những con voi đều thuộc phép cả.

Chợt nghe thấy tin có giặc Ô Mã Nhi sang cướp nước Nam, Phạm Ngũ Lão mới trốn về, đi theo ông Trần Hưng Đạo. Ông Trần Hưng Đạo thấy người có vẻ tài, hễ việc binh, có điều gì, cũng bàn tới. Khi dẹp yên Ô Mã Nhi rồi, ông ấy mới đem con gái nuôi gả cho, mới xin vua phong chức cho làm Thánh Dực quân.

Người ấy được chức rồi, tâu vua xin sang đánh nước Ai Lao. Chúa nước Ai Lao thấy báo, kéo quân với xoi ra nhiều lắm bày trận. Đến lúc giáp trận, ông Phạm Ngũ Lão mới mặc áo đỏ, cầm cờ đỏ phất xuống thời bao nhiêu voi trông thấy. đều nằm phục cắm ngà xuống đất, chổng đít lên. Ông ấy mới sai quân vào bắt được chúa nước Ai Lao. Từ đấy nước Ai Lao mới chịu hàng phục và triều cống nước An Nam.

Sau ông ấy mất, vua phong làm “Minh giác thái vương” nghĩa là “Vua lớn sáng biết”, cho làng ông ấy tiền bạc để lập đền thờ, trải nhiều đời vẫn còn anh linh.

(Theo Sử Nam chí dị - Trần Gia Du biên soạn(bản chữ Nôm) năm 1837)

3. Con đẻ, con nuôi

Trong đền Kiếp Bạc ở hậu cung phía bên phải là tương Anh Nguyên quận chúa, vợ của chúa tướng quân Phạm Ngũ Lão, con gái nuôi của Trần Hưng Đạo. Truyền thuyết kể rằng, nàng là con gái của Đại vương dược cha yêu quý nhất nhưng phải giáng xuống làm con nuôi.

Câu chuyện bắt đầu từ làng Phù ủng.

Trong một lần hành quân qua đất Phù Ủng, tiền quân của Hưng Đạo Vương bắt gặp một chàng trai ngồi đan sọt. Tiếng trống thúc, tiếng quân reo mà chàng không biết, vẫn ngồi mải mê đan sọt giữa đường. Quân lính đên nơi đuổi nhưng vẫn ngồi làm việc. Một người lính lấy giáo đâm vào đùi mà chàng không hay. Người lính quát mắng, chàng mới ngẩng lên nói:

- Đang mải suy nghĩ nên không biết!

Người lính bảo:

- Giáo đâm vào đùi không rút ra à!

Chàng đáp:

- Ai đâm vào người ấy rút ra!

Toán tiền binh thấy lạ, vội chạy bẩm với Đại vương. Đại vương Trần Quốc Tuấn lên đến nơi. Nhìn tướng mạo của chàng trai đan sọt thấy khôi ngô điềm tĩnh, Đại vương hỏi:

- Sao thấy đại quân đi qua lại không tránh đường?

Phạm Ngũ Lão vái chào và thưa:

- Kẻ bề tôi này mải suy nghĩ nên mắc tội.

Thấy sự lạ, Đại vương bèn truyền rút giáo rịt thuốc và cho quân lùi ra hết. Khi còn hai người, Đại vương gặng hỏi:

- Chàng suy nghĩ điều gì?

Phạm Ngũ Lão thưa:

- Giặc Nguyên Mông lại lăm le đánh nước ta, tôi suy nghĩ việc nước.

Đại vương vui vẻ mừng. Ông truyền cho chàng nhập vào đoàn quân.

Về tới Kiếp Bạc, Đại vương hỏi chàng về binh thư binh pháp, hỏi đâu chàng trả lời làu thông. Từ hôm ấy, chàng được giữ lại trong phủ làm môn khách. Trong một khoa thi, chàng đỗ cao được phong tướng, chỉ huy Cấm vệ.

Trong cuộc chống Nguyên Mông lần thứ hai, chàng được giao trọng trách chuẩn bị và chỉ huy mũi chủ công cho trận Vạn Kiếp, trận đánh lớn nhất(tập kích cắt cầu phao trên đường rút của địch).

Chàng được Hưng Đạo Vương tin tưởng và yêu mến. Đã từ lâu, Đại vương muốn gả con gái yêu Anh Nguyên quận chúa của mình cho chàng. Nhưng hiềm một nỗi, nhà Trần chỉ được gả con trong dòng tộc, không lấy được người khác họ. Ý nghĩa ấy làm cho ông băn khoăn mãi.

Tới một hôm, ông cho gọi Quận chúa lên hỏi về chuyện riêng tư của con. Qua chuyện trò, công biết chắc con gái mình đã yêu tướng quân trẻ ý rồi. Ông nói:

- Quyền ban quốc tính (đổi sang họ Trần cho Phạm Ngũ Lão) là quyền của đức vua. Cha chỉ có quyền giáng con từ con đẻ xuống làm con nuôi, con có thuận ý không?

Quận chúa nhìn cha đầy biết ơn, rồi cúi đầu im lặng.

Mấy ngàu sau, lễ cưới của Phạm Ngũ Lão và Quận chúa được tiến hành.

Dân gian có câu “Con đẻ là con nuôi, con nuôi là con đẻ” từ đấy!