LỜI GIỚI THIỆU

Người ta vẫn thường hình dung rằng có một dân tộc Do Thái giàu có, hùng mạnh với những tài sản to lớn và dùng tiền bạc để chi phối cả thế giới, sáng lập ra chủ nghĩa tư bản. Thực chất thì người Do Thái có phải như vậy hay không? Câu chuyện dân tộc Do Thái với thế giới và tiền bạc là một đề tài hấp dẫn nhưng cũng đầy phức tạp. Suốt mấy chục năm qua, khói lửa của cuộc chiến tranh Trung Đông vẫn chưa bao giờ tắt. Có lúc nó bùng lên dữ dội, có lúc lại âm ỉ dai dẳng. Xung đột giữa Palestin và Israel như một căn bệnh trầm kha chưa có thuốc chữa đặc hiệu. Xe tăng, máy bay, quân đội Israel đã bao vây phong tỏa dinh Tổng thống Arafat, bắn phá nhiều khu dân cư Palestin, giết hại nhiều người dân vô tội. Để đáp lại những vụ tấn công ấy của Israel, các nhóm Hồi giáo cực đoan liên tiếp tổ chức những vụ đánh bom cảm tử vào nhiều khu vực của Israel.

Cuộc chiến này còn kéo dài đến bao giờ mới có thể chấm dứt? Câu trả lời còn phải chờ vào thiện chí của hai bên và những nỗ lực tích cực của cộng đồng quốc tế.

Cuốn sách này là một công trình nghiên cứu của tác giả Jacques Attali được Nhà xuất bản Fayard (Pháp) ấn hành năm 2002. Để hoàn thành công trình này Jacques Attali đã phải tham khảo rất nhiều tư liệu ở nhiều thư viện, nhiều kho lưu trữ và nhiều nhà nghiên cứu về Do Thái với một sự chọn lọc, tổng hợp một cách công phu và khoa học. Có thể nói đây là cuốn sách đầu tiên đề cập nhiều vấn đề về lịch sử kinh tế của người Do Thái một cách công phu với một chiều dài lịch sử. Cuốn sách đã làm sống lại những sự kiện lớn nhất về lịch sử chính trị, tôn giáo, kinh tế và văn hóa suốt mấy ngàn năm qua của người Do Thái.

Sách được chia ra làm 5 phần dựa trên cách chia của cuốn Ngũ Kinh ứng với lịch sử của dân tộc Do Thái.

Phần thứ nhất: Nói về sự hình thành dân tộc Do Thái với những luật lệ và quan hệ của họ với thế giới và đồng tiền. Bắt đầu sự lưu vong của người Do Thái.

Phần thứ hai: Là giai đoạn một ngàn năm lưu vong của người Do Thái ở đế chế La Mã cho tới khi ra đi đến Miền đất hứa châu Âu của cơ đốc giáo. (Trong kinh thánh nói về thời gian ở Ai Cập tới khi rời đến Sinai).

Phần thứ ba: Đây là thời gian cơ cực của người Do Thái giữa nanh vuốt của các ông hoàng, lãnh chúa châu Âu, Tây Ban Nha, Hà Lan, Braxin, Ấn Độ, Bồ Đào Nha, sau năm 1000 cho tới cuộc cách mạng ở Mỹ. Ở phần này giải thích tại sao dân tộc Do Thái lại có thể sống sót được.

Phần thứ tư: Giai đoạn này cả nền kinh tế và dân số người Do Thái tăng trưởng mạnh nhưng sau đó là những cuộc tàn sát đẫm máu để rồi cuối cùng họ cũng đến được Miền đất hứa. Một số người sống sót trở về với Nhà nước mới (Israel), đất nước đã qua tay rất nhiều quốc gia khác nhau và từ đó không bao giờ từ bỏ nữa.

Phần thứ năm: Ở thời kỳ này cuốn sách ghi nhận đây là thời kỳ bất ổn định, các quốc gia ở Trung Cận Đông không thừa nhận lẫn nhau sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sự không thừa nhận này có ảnh hưởng sâu sắc tới hòa bình trên thế giới. Đây có thể coi là lời kết gieo hy vọng và có thể thay đổi về sự bạc bẽo của đồng tiền, hứa hẹn một nền văn minh, hòa bình ổn định trên thế giới.

Trong cuốn sách, tác giả cũng đã lần theo, ghi lại số phận của các dân tộc thiểu số, những vương tử, những kẻ ăn mày, những nhà thông thái và những người nông dân, những nhà tư tưởng hay những nhà tài chính, các lái buôn và những ông chủ công nghiệp. Hành trình đến quyền lực hay đồng tiền của họ thường ngắn ngủi nhưng có lúc bi thảm, lúc vinh quang và có lúc khốn khó. Dù sao đối với chúng ta, thế giới Do Thái vẫn là một thành trì cần tìm hiểu. Vì sao một dân tộc đã tin vào việc thờ cúng một vị thần lại trở thành người sáng lập ra chủ nghĩa tư bản.

Ông Jaques Attali là chuyên gia hàng đầu thế giới về lịch sử dân tộc Do Thái và lịch sử kinh tế của dân tộc này, đã dành toàn sức sưu tầm tư liệu để viết cuốn sách. Những điều ông viết ra cũng chỉ hạn chế trong tầm nhìn của một con người, chắc chắn không tránh khỏi những sai sót. Song, để góp phần giúp bạn đọc tham khảo thêm về người Do Thái, về lịch sử kinh tế của người Do Thái, vai trò của đồng tiền trong lịch sử người Do Thái, vai trò của người Do Thái trong lịch sử thế giới và phần nào tìm hiểu thêm nguyên nhân về cuộc chiến tranh Trung Đông, Nhà xuất bản Công an nhân dân mạnh dạn xuất bản cuốn “Người Do Thái với thế giới và tiền bạc”. Vì vậy, Nhà xuất bản mong nhận được ý kiến của bạn đọc góp ý cho Nhà xuất bản hoặc tác giả và chỉ coi cuốn sách như một tài liệu tham khảo có ích.

PHẦN I
CUỐN KINH NGŨ THƯ NÓI VỀ
SỰ PHÁT SINH HÌNH THÀNH
(-2000/+70)

Đạo Do Thái bắt đầu từ một cuộc hành trình. Mọi điều đều có ý nghĩa ẩn giấu trong những từ, thì nguồn gốc dân tộc Hébreu (Do Thái ngày xưa) cũng che giấu cái tên của nó từ khi bắt đầu cuộc hành trình. Tổ tiên xa xưa của họ là một trong những người cháu của ông Noe, và là một trong những tổ tiên của Abraham, còn gọi là Ever, mà người ta có thể dịch là “nomade” (người du cư) hay “homme de passage” (người đi qua), hay nữa là “échangeur” (người hay trao đổi).

Ít lâu sau ông Ever gọi là Ivri “người Hébreu”. Ngay từ ban đầu, số mệnh của dân tộc này đã được ghi trong những tên của họ, và là thứ mật mã mang tính di truyền về lịch sử của họ: họ sẽ phải đi đây, đi đó, phải trao đổi buôn bán, giao dịch.

Người ta thấy trong cái đề tài về cuộc hành trình ở tất cả các huyền thoại nguồn gốc của dân tộc lưu động: sau đó mới nảy ra người sáng lập của họ. Người đầu tiên trong các vị thần của họ đã che chở cho họ là những người du cư, ngự trị trên việc giao dịch và trao đổi, những điều kiện về hòa bình và sự tín nhiệm. Và để làm cầu kì thêm một chút các sự việc, vị thần ấy đồng thời còn là một tên trong bọn trộm cắp.

Vậy thì câu chuyện kể trong Kinh thánh có bắt đầu bởi cuộc hành trình hay không. Và cuốn sách đầu của bộ Ngũ thư (người ta gọi là “Sự phát sinh hình thành” mà chữ đầu tiên gọi là “Bắt đầu” hay “Đứng đầu”) đã kể lại cuộc đi từ lúc mới sinh ra thế giới cho đến lúc Joseph đi đến Ai Cập, nghĩa là lúc bắt đầu sinh ra con người sống tự do cho đến sự thảm họa của kiếp nô lệ.

Trong lịch sử thực tế của dân tộc này, sự phát sinh hình thành ấy bắt đầu từ những miền đất ở Mésopotamie (miền Lưỡng Hà và là nước Iraq ngày nay) cách thời đại chúng ta ngày nay là 18 thế kỷ, để rồi phải chấm dứt bằng sự hủy diệt của Giáo đường thứ hai vào năm 70 (sau Thiên chúa Giáng sinh) và chịu thần phục Vương quốc Romain. Tóm lại, dân tộc này đi từ một thiên đường trên trái đất đến một nước Ai Cập khác.

Trong thời gian của 15 thế kỷ (hay ít hơn) dân tộc nhỏ bé ấy đã làm nảy sinh một tín ngưỡng, mà đến nay đã có 1/3 nhân loại coi đó là nền tảng tín ngưỡng của họ, và đã cấu trúc nó có liên quan đến tiền bạc, để sau này phục vụ cho việc lập ra chủ nghĩa tư bản.

ĐẾN AI CẬP:
SỰ ĐỔI CHÁC TIỀN BẠC

Ish và Adam

Vì thời gian cách đây hơn 3000 năm nên người ta không thể khẳng định chắc chắn về sự tồn tại của dân tộc Hébreu, trước khi nó đến Canaan. Người ta không thể kể lại lịch sử mà không quan tâm đến sử thi trước kia của nó. Ngay cả khi không còn một chứng cứ vật chất của những sự kiện đã được cuốn sách linh thiêng kể ra, thì những sự kiện ấy vẫn tồn tại qua nhiều thế kỷ trong tâm tưởng của người Hébreu (Do Thái ngày xưa). Nó là nguồn gốc của sự cảm hứng về đạo đức, chính trị, kinh tế và xã hội, là sự hướng dẫn cho mọi cách xử sự hàng ngày, là bài học về cuộc đời, về lòng can đảm, một hành động hy vọng, tin tưởng vào một vương quốc của thần linh.

Những nguồn gốc về vũ trụ là rất hiếm ở trong ấy, con người đầu tiên mà nguồn gốc kể ra còn chưa là một bộ phận của dân tộc. Dù sao, đây cũng là câu chuyện kể trong Kinh thánh mà con người đầu tiên không phải là tộc người Hébreu.

Người ấy là Ish hay Adam, lúc đầu sống ở khu vườn tiên cảnh, nơi không còn có sự ham muốn nào, chỉ có sự trong trắng, sự toàn vẹn, đã đảm bảo cho Adam sự phồn thịnh và dành cho ông sự cần thiết về lao động, mà không muốn sống chỉ để trông coi khu vườn này.

Vườn Địa Đàng không còn thuộc về của Adam nữa. Nhưng ông Adam cũng không cần thiết có nhiều của cải gì để sung sướng. Lúc đầu Adam sống một mình, sau đó thêm một người đàn bà. Việc cần thiết đầu tiên là phải có tình dục. Đây là sự rủ bỏ đầu tiên nỗi cô đơn. Nhưng lại có hai điều cấm đối với họ, xoay quanh chuyện thực phẩm để sống: Adam không được ăn quả của “Cây về tri thức”, bởi vì nếu ăn quả ấy thì Adam sẽ phát hiện ra sự hiểu biết, về lương tâm con người và cả sự ngộ vực. Adam cũng không được ăn quả của “Cây về cuộc đời”, bởi vì ông sẽ được sống vĩnh cửu. Trong cả hai trường hợp ấy đều có ân huệ của Trời. Câu đầu tiên ghi cho loài người là điều kiện về kinh tế: Để không có sự ước ao, con người không được biết đến phạm vi dốt nát cũng không được biết đến tận cùng của điều kiện ấy. Nếu Adam vi phạm vào một trong hai điều cấm (ăn quả đã cấm) thì ông sẽ khám phá ra lương tâm của mình và sự mong muốn; Adam sẽ phải đày xuống thế giới của sự khan hiếm mà ở đấy nếu không có công việc thì không có gì để hưởng thụ.

Kinh thánh có viết: “Sự ham muốn sinh ra sự khan hiếm” và không phải là điều ngược lại, như người ta vẫn nghĩ về sự hiển nhiên ấy. Đây là bài học đầu tiên về nền kinh tế chính trị.

Việc bị đuổi ra khỏi vườn Địa Đàng, việc Adam bị đi đày do đã phạm vào điều kiện nhân loại đã làm cho con người trở thành một bản thể vật chất, một bản thể bằng thịt và xương với máu. Ngay lập tức, việc tìm kế sinh sống đối với Adam là khó nhọc, còn hai lần khó khăn hơn nữa so với việc sinh đẻ của người đàn bà cùng đi với Adam, và hai lần gay go hơn khi tìm vị cứu tinh. Ish, một con người không tên, một con người của chủng loại, trở thành một con người bình thường, đã thỏa thuận với chúa Trời một hợp đồng về chuyện đổi điều kiện nhân loại theo dự án: Thực hiện Vương quốc của Trời; ở mặt đất, để tìm lại tính trong trắng của đạo đức, và làm mất đi những nhược điểm.

Đây là lần đầu tiên thuyết nguồn gốc vũ trụ không được coi như là một chu kỳ, nó không tự cho mình cái đích để trở lại con người mình. Nó ấn định một ý nghĩa về sự tiến bộ; Nó liên minh với Trời về phương kế thời gian, nó thỏa thuận với con người được lựa chọn số mệnh, được tự do quyết đoán số mệnh của mình. Do vậy đã đặt ra vai trò của kinh tế là: cái khung vật chất của sự đi đày và cách tái tạo lại thiên đường đã mất. Từ nay nhân loại đã có một mục tiêu là vượt qua lỗi lầm của mình. Nhân loại đã dùng giá trị của thời gian để thực hiện cách đạt được thiên đường ấy.

Nhưng, cũng qua bản kinh đầu về sự phát sinh hình thành thì thế hệ này qua thế hệ khác, mọi việc đều trượt. Đáng ra con người phải lao động để tái tạo lại một khu vườn mới của những niềm vui thú; nhưng do những sự xung đột và việc tham lam nên con người đã xa dần mục tiêu của mình. Họ càng ngày càng quên Trời nên phải chịu những vất vả mệt nhọc để sống được. Cuốn kinh về sự phát sinh, hình thành loài người còn kể thêm câu chuyện từ ông Abel đến ông Noé, rồi từ Noé đến Abraham, và từ Abraham tới Joseph, thì con người càng phải đối đầu thảm hại với mọi sự gò bó về kinh tế.

Không làm sao thỏa mãn được những đòi hỏi, yêu cầu về tinh thần do ngày càng khan hiếm, nên các con của Adam đã giết lẫn nhau. Cain, cái tên có nghĩa là “chiếm đoạt” hay “ghen tức” đã nhận phần đất được chia. Abel, cái tên trở thành một kẻ hư vô, một hơi thở, sự khoe khoang, và là làn khói, chỉ nhận có đàn cừu. Khi Cain từ chối không cho Abel đưa đàn cừu qua địa phận của mình, và thế là một trong hai người anh em đã phải chết trên mảnh đất ấy.

Bài học thứ hai về kinh tế là: Không có ai chỉ mong muốn điều mà người khác cũng mong muốn; vì vậy trong xã hội đã có sự phân hóa về nhu cầu.

Cái chết của Abel không phải là vụ anh em giết nhau bình thường; Thủ phạm thực tế chính là mảnh đất; mảnh đất đáng nguyền rủa mà Cain đã nhận được phân chia, không muốn nhường cho Abel. Nếu kinh thánh đưa ra một vai trò đúng cho nạn nhân của việc du cư, và nếu Kinh thánh để tên giết người đã định cư sống sót, chính là để cho đến lượt nó phải ra đi để chuộc tội.

Trời đã xử tội Cain như đã làm với Adam là bắt hắn phải đi đày. Cain bị tước bỏ hết của cải, trở thành kẻ lang thang du cư, để hắn học được cách sống ở phía bên kia của sự bạo lực.

Những bài học đầu tiên ấy vẫn chưa đủ cho sự trừng phạt của Trời. Đến lượt con của Cain lại tiếp tục theo nhau rơi vào những mối họa trong sự thách thức của Chúa Trời, trong sự cạnh tranh giống như bố của chúng, trong cuộc chiến đấu để giành lấy của cải hiếm hoi. Đã nhiều lần, Chúa Trời muốn đưa chúng theo con đường đã hợp đồng thỏa thuận với Adam. Nhưng mỗi lần dự định như vậy thì những thợ thuyền của Babel và những hoang tưởng lệch lạc của Sodome và Gomorrhe (những người con của Cain) lại làm cho Trời nói giận đuổi con người yếu đuối của mình.

Từ Abraham đến Jacob

Đúng sau cơn Đại hồng thủy để tái tạo lại người sáng lập, Chúa Trời đã lựa chọn một chiến lược khác: bởi vì tất cả con người không có thể đạt tới những lý tính của Trời, Trời muốn trao cho một dân tộc trong số các dân tộc khác, là người trung gian của Trời. Trời đã tin cậy giao cho dân tộc đó những bổn phận riêng biệt, mà không có một đặc quyền nào. Trời đòi hỏi ở dân tộc ấy coi như để dùng làm một ví dụ là: sửa chữa lại thế giới đang bị tan vỡ bởi lỗi lầm. Vì thế đã sinh ra dân tộc “Hébreu” mà mãi 15 thế kỷ sau dân tộc này mới trở thành dân tộc “Do Thái”.

Nếu người ta tin vào câu chuyện kể trong cuốn kinh đầu nói về sự phát sinh hình thành loài người thì thấy chuyện về một người cháu của ông Noé tên là Ever, đang lang thang ở miền Anatolie. Trước khi đi đến được nơi đây, Ever đã phải qua những thành-quốc đầu tiên (Ourouk, Lagash, Girson và Kish) mà ở đấy nhân dân tôn thờ các vị thần có liên quan đến sự trù phú, biết chữ viết, biết làm công việc tưới tắm cho cây cối hoa màu, biết đúc đồng thanh, biết sử dụng vàng và bạc, coi như phương tiện để trao đổi. Sargon, một viên cựu sĩ quan của vua Kish đã hợp nhất các thành-quốc trên, thành Vương quốc của người Akka, đã thần phục được nước Sumer, mà nước này luôn bị các dân tộc khác đi qua tấn công, buộc Sumer phải sáp nhập vào kiểu sống và sự thờ cúng của các dân tộc ấy. Trong số các dân tộc, mà khi Ever đi lang thang ở miền Anatolie gặp, có người Hittites, được miêu tả là những nông dân ở miền núi “chỉ biết đến lúa mì, mà không biết đến một ngôi nhà và một thành phố”, nói tiếng cổ mà ngày nay gọi là ngôn ngữ Ấn-Âu.

Sau đó người Sumer và người Hittites góp vào nhau và cùng quan sát lẫn nhau để thiết lập vùng đất đai riêng.

Những hậu duệ của Noé, bộ lạc của Ever trở thành bộ lạc Apirus hay Haribus, là những người buôn bán bằng cách dắt đàn súc vật thồ hàng qua các vùng hoang vu, là những người chăn nuôi lừa, những du mục nhỏ, sống theo con đường định cư. Họ luôn cầu khấn tổ tiên theo dõi, phù hộ cho họ trong việc trao đổi, bằng cách giết hiến tế các súc vật, và dựng lên các tảng đá ở mỗi chặng đường nghỉ, để làm bàn thờ tổ tiên.

Ít lâu sau, từ năm 1730 (Tr.CN) nước Mésopotamie đã tổ chức thành một Vương quốc thống nhất, lấy thủ đô là Babylone (có nghĩa là Cửa Trời) và Hammourabi làm vua. Người ta vẫn còn thấy vài dấu vết về điều luật của nhà vua trong những điều luật Do Thái sau này.

Từ đấy, theo truyện kể trong Kinh thánh, một bộ lạc như Apirus mà Térah là người nuôi súc vật giàu có nhất, đã rời bỏ Our đến Chaldée vùng Sumérienne (hay đến Oura vùng Anatolie) rồi định cư ở Harran cùng sống với các bà vợ, các con, những người chăn cừu thuê và những đàn cừu của Térah khi đến ở Harran thuộc miền Assyrie thuộc Hittite, Térah đã không được nơi này tiếp đón tốt. Nhân dân ở Harran cho rằng ông đến từ Vương quốc thù địch nên họ bắt ông phải tuân theo luật chăn nuôi đàn cừu của họ.

Một trong số người con của Térah là Abram sinh vào năm 1812 (mà theo Kinh thánh Genèse kể thì Abram thuộc thế hệ thứ 20 của Adam và là thứ 10 của Noé, đã rời bỏ thị tộc của cha, khi lấy vợ. Sarah là một trong những người vợ của Abram, mang cái tên ấy để gợi nhớ đến tên Sarai, hay một tên khác là Ningal, là thần Mặt Trăng ở Our, cũng như ở Harran.

Khi Abram ra ở riêng, Trời đã truyền lệnh cho Abram là phải lập ra một dân tộc khác, một dân tộc-giáo sĩ phải chịu trách nhiệm về mọi điều kiện của nhân loại trước Chúa Trời. Trời muốn truyền bảo điều gì cho con người, thì Abram phải nói lại điều đó cho nhân dân biết. Và tất cả những lời truyền phán của Trời, Abram đều phải mang đến cho con người những hạnh phúc của Trời.

Cũng trong thời gian này, ở quá về phía Đông, nước Ấn Độ cũng xuất hiện một ý nghĩ thờ một vị thần là Véda sống ở vùng Tiểu Á. Thần Véda chỉ xuất hiện ở những bộ tộc mà ở đó thần không cần nhiều đến sự tôn sùng. Thần Véda đến nhẹ nhàng và nhanh chóng rời bỏ đi ngay, không có thời gian để tiếp các vị thần ở các nước mà thần Véda đi qua. Có hai điều trừu tượng khác là thần El hay còn gọi là Elohim, lại rất tò mò muốn biết nhiều chuyện và thần YHWH thì lại muốn có mặt trong tất cả các dân tộc.

Đây là sự đảo lộn to lớn.

Kinh thánh Ngũ thư (Genèse) còn kể đến chuyện những người chăn cừu trong thị tộc của Abram đã cãi nhau, tranh giành với Loth là cháu của Abram, để chiếm đất đai. Loth phải ra đi về phía Đông, là cánh đồng màu mỡ ở Jourdain, và định cư ở Sodome.

Lúc này Abram đã 75 tuổi, cũng đi về phương Nam, đến những ngọn đồi ở Hébreu thuộc miền Canaan. Phương Nam là đại diện cho sự khôn ngoan về tinh thần, là ánh sáng của đạo luật. Còn phương Đông chỉ thể hiện sự giàu có nhất thời.

Abram đến Canaan là đất nước giàu có. Tất cả các đoàn súc vật thồ hàng đi đến châu Á đều phải qua đây. Canaan chia nhỏ thành các thành-quốc theo cách thiết chế của Moise và được Ai Cập đỡ đầu.

Canaan đã có XII triều vua trị vì. Người ta còn tìm được các bài văn ở các thư viện có nội dung căm ghét ghê tởm chống lại những cuộc nổi loạn ở Canaan.

Hình như người Apirus đã gặp ở Canaan một dân tộc châu Á khác là người Hyksos, những chiến binh gian giảo, thờ một trong các vị thần của họ là Seth, lẫn lộn với thần Baal của người dân ở Canaan.

Khi Abram đến ở Canaan đã đổi tên thành Abraham, thì Chúa Trời đã truyền cho ông hai điều lệnh:

Trước hết phải làm cho đất đai sinh sôi, nẩy nở và có giá trị. Trời yêu cầu Abraham phải giàu có để thờ cúng Trời.

Trong cuốn Kinh Genèse cũng lấy làm hãnh diện khi thấy những sự tiến bộ về của cải, đã viết: “Abraham có rất nhiều đàn súc vật, bạc và vàng.” (Tất cả tài sản giàu có này đều là những khoản tiền chủ yếu để trao đổi mua bán) và để có được khối tài sản to lớn ấy, thì mọi cách đều là tốt, kể cả những thủ đoạn ranh mãnh. Ví dụ như Abraham đã chuyển vợ là Sarah để thay lấy cô em gái của Sarah với sự tính toán là lấy cô em để có được thêm một khoản tài sản mới.

Sau đó Trời lại cấm Abraham không được giết người để làm lễ hiến sinh. Khi Abraham định dùng dao cắt cổ vợ là Sarah và Isaac là con trai của mình, đã bị Trời làm phép đánh rơi con dao trong tay Abraham.

Theo văn bản trong cuốn kinh đầu, thì Abraham còn định giết Ismael là con trai trưởng một người vợ khác của ông là Agar, để theo truyền thống cho con trai đi gặp tổ tiên người Ả Rập sống trong sa mạc. Đối với dân tộc Hébreu đã có rất nhiều, tới hàng ngàn vụ giết người theo tục lệ như vậy. Trời đã ra lệnh phải chấm dứt các vụ giết người như vậy vì Trời không cần lễ hiến sinh là con người mà chỉ cần lễ hiến sinh bằng các con vật. Trời cũng trao cho con người trách nhiệm sáng tạo và chỉ được dùng bạo lực vào việc hủy diệt các tài sản vật chất giàu có.

Hai lệnh của Trời ban cho con người đã không phụ thuộc vào nhau: Sự giàu có dưới dạng các đàn súc vật, vàng hay bạc là cách tốt nhất để thay thế cho bạo lực. Sau đó, người ta lại đã tìm ra đến một ngàn lẻ một cách để chiếm lại tiền bạc bằng máu, do ám ảnh bởi điều truyền lệnh của Trời cho dân tộc Hébreu và qua người dân Hébreu lan ra tất cả mọi người. Điều đó là: tiền bạc là phương tiện để tránh bạo lực.

Người dân Hébreu (Do Thái) đã tự áp dụng việc thay thế lễ hiến sinh bằng vật phẩm để tỏ rõ mọi định mệnh của mình là: Sử dụng tiền bạc làm phương tiện để hàn gắn lại những sự thiệt hại và ngăn chặn những cuộc trả thù lẫn nhau. Đối với người Do Thái, tiền bạc là phương tiện để thương lượng hơn là để đánh nhau, là phương tiện đem lại hòa bình. Người Do Thái dùng tiền bạc để nói cấm ghét với bạo lực. Cho đến lúc chính bạo lực về tiền bạc lại quay chống lại họ. Hai lệnh của Trời ban truyền đã thắt chặt hành động đầu tiên của Abraham ở Canaan.

Khi Abraham chôn Sarah, người vợ của mình và là mẹ của Isaac, ông không chọn mảnh đất đã chinh phục bằng sức mạnh của mình mà chọn một hang động mà ông đã mua của Efron, dân tộc Hittite ở Makhpela, không xa Hébron, mọi công việc đã xong xuôi để không còn tái diễn lại cảnh này nữa. Khi Efron đưa ra giá bán cái hang động ấy là 400 Shekels (chỉ một đơn vị của trọng lượng) bằng 4,6 kgr bạc, Abraham không cần mặc cả.

Việc cân các trọng lượng tiền bạc rất chính xác mà ai cũng coi việc làm đó là sự thành thật của mình.

Có đến hàng ngàn trang viết để giải thích vì sao Abraham lại mua hang động cho con người để chuyển về Trời, và tại sao lại là cái giá 400 Shekels?

Việc chôn vợ vào hang động để nhắc nhở cho con người chỉ là chuyện đi và tất cả tài sản của cải, ngay đến thứ tồn tại lâu dài như nấm mộ, cũng chỉ là điều cầu khẩn đến Trời. Vì Trời đã nói như sau: “Đất là của ta, nhà ngươi chỉ là những người lạ đến ở trên đất của ta.” (Kinh thánh của giáo đường Lêvi trang 25-23) không bao giờ được quên là sự tạm thời ấy (ở nhờ) kéo theo sự bắt buộc phải tỏ ra mình là người hiếu khách đối với mọi người lạ đến nhà.

Còn số tiền 400 Shekels mà Abraham bỏ ra mua hang động cũng không phải là một hành động tình cờ. Đó là cách để giải thích, những người bình luận Do Thái sau này cho rằng cách làm của ông Abraham xứng đáng được nhắc đến, vì nó đã cung cấp một ví dụ tuyệt vời, mà qua hàng ngàn năm những người chú giải về câu chuyện này đã cho cách làm đó của Abraham là có lý lẽ.

Con số này được ghi bằng chữ của người Hébreu và của nhiều tiếng nói cổ. Ở đây chữ cuối cùng theo alphabet của từ ngữ Hébreu chỉ còn số 400, và muốn đếm được tới con số đó phải dùng đến hai chữ mà không thể dùng một chữ được; và số 400 cũng bao gồm một loại hạn chế về đo lường. Hơn nữa, người ta có thể phân tích 400 bằng 8 lần 50. Mà con số 8 là con số của một tuần lễ, và con số 50 tiếp theo con số 49 là số năm mà sau đó Abraham phải trả lại đất đai, hang động cho chủ nhân cũ của nó. Số 8 và số 50 cùng thể hiện là có sự hạn chế vượt ra ngoài chu kỳ thời gian của loài người. Ở thế giới cõi âm con số 400 tượng trưng cho thời gian của loài người.

Ngoài thời gian của con người, ở thế giới cõi âm là sự vĩnh hằng. Vì vậy “400” cũng có nghĩa là Abraham có quyền vĩnh viễn về hang động ấy. Quyền vĩnh cửu của người dân Do Thái trên miền đất Hébron còn rộng rãi hơn là ở trên miền đất Canaan. Cho đến nay, người ta vẫn hiểu rằng con số đó còn vang lên như một tiếng sấm về khoa địa lý chính trị.

Abraham đã chết vào năm 175 tuổi, nghĩa là đúng một thế kỷ khi ông đặt chân đến Canaan. Sau ông là hai thế hệ nữa, một là của Isaac, sau đó đến Jacob. Cả hai thế hệ này đều sống giàu có ở Canaan. Họ ấn định tín ngưỡng: Nhiều lễ hội của người dân ở Canaan phải chuyển đổi sang cho người Hébreu theo những ngày lễ chính từng đoạn của lịch sử thế giới.

Isaac và Jacob khẳng định việc cần thiết sống và làm giàu ở Canaan là để làm vui lòng cho Trời. Isaac thu hồi hết các súc vật. Ông còn nuôi làm giàu hơn nữa và trở thành người giàu có thế lực mạnh nhất. “Ông có những đàn súc vật đông đúc thuộc loài to lớn dùng để giết thịt làm món ăn và có rất nhiều nô lệ.” (Kinh Genèse 13-14)

Sau Isaac, Jacob “cũng trở thành người rất giàu có, ông cũng có nhiều đàn súc vật, các người hầu gái, trai, những đàn lạc đà và đàn lừa.” (Kinh Genèse 30-43). Trời đã ban phúc lành cho Jacob vì có nhiều của cải và cho phép Jacob được phép mua quyền của con trưởng ở người anh là Ésaïi. Điều này chứng tỏ tiền có thể mua được tất cả, giống như mua một đứa đậu lăng.

Vào một buổi sớm, Jacob đánh nhau với một thiên thần và bị thua do thiên thần ấy được vị gia trưởng già khôn ngoan mách bảo kế để chiến thắng. Jacob bị thương tật suốt đời và biết được tên kẻ địch bí ẩn là Israel (Trong truyện “Cuộc chiến đấu của các vị thần”). Từ đó Jacob cứ lụn bại dần. Sau đó Jacob chia các vùng đất đai mà mình đã chiếm được, thu được và từ thời người ông là Abraham, cho 12 con trai do 2 bà vợ sinh ra: bà vợ Léa sinh ra Ruben, Siméon, Lévi, Juda, Issachar và Zabulon. Bà vợ Rachel sinh ra Joseph và Benjamin, nàng hầu là Bilhad sinh ra Dan và Nephtali; nàng hầu Zilpah sinh ra Gad và Acher.

Chế độ đa thê đã tồn tại rất lâu. Việc thực hiện điều này được người dân Hébreu chấp nhận, cũng như các dân tộc khác trong vùng.

Cuốn Kinh Genèse đã kể: “Sau đó ở Canaan xuất hiện nạn đói. Có thể nạn đói này đã gây ra cuộc khủng hoảng về kinh tế trong thời kỳ đó ở Trung Đông. Nó đã làm cho gia đình Jacob, hay ít ra cũng là một bộ phận của gia đình này phải đi sang Ai Cập. Điều đó cũng không có gì là lạ. Miền Trung Đông thiếu nước trong khi đất đai ở Ai Cập lại màu mỡ phì nhiêu do có những nhánh của sông Nil chảy qua những cánh đồng và vườn cây quả. Mỗi lần có nạn hạn hán kéo dài ở miền Đông, các bộ lạc châu Á ở Canaan, ở Cappadoce và ở Mésopotamie lại đổ về vùng này. Người Hyksos, người dân Hébreu đã biết đến ở Hesbron và từng sống trà trộn hòa nhập với họ, đã lợi dụng hoàn cảnh ấy để tiến đến sông Nil. Nhờ họ có một lực lượng quân sự hùng mạnh mà đáng kể là cách dùng ngựa kéo các chiến xa, nên người Ai Cập không thể chống cự nổi. Người Hyksos nắm lấy quyền hành ở Memphis, rồi đến Thèbes, chiếm lấy hết các sản phẩm ở châu Á của giới tăng lữ ở Amon và kết thúc việc xâm lược khi tiến đến Avaris chiếm lấy chính điện thờ ở Seth.

Các cha giáo sĩ ở Osiris và Trời đã ưu đãi người Hyksos. Các đời vua ở Ai Cập (của người Hyksos) từ triều đại thứ Nhất đã tự xưng là con đỡ đầu của Trời. Vua pharaon Seth, thay cho pharaon Horus, nhận bảo vệ cho việc sản xuất ở những vùng ốc đảo.

Cũng trong thời gian này, ở quá về phía Bắc, nơi mà người Hittite đã đạt đến mức tuyệt đỉnh của sự văn minh, người ta đã tìm được những dấu vết đầu tiên của chữ viết mà người Apirus (hay còn gọi là Apirou) ghi lại trong những văn bản kể lại sự tích của những nhân vật mang tên Abraham, Isaac và Jacob.

NGƯỜI ISRAEL Ở AI CẬP:
TỪ TIỀN BẠC ĐẾN VÀNG

Sự giầu có trong việc lưu vong

Như vậy người Hébreu (chỉ sau 7 thế kỷ sống ở Judée đã trở thành người Do Thái) sống ở Ai Cập có thể từ năm 1600. Họ được người Hyksos hùng mạnh tiếp đón bởi vì hai dân tộc này đã quen biết nhau ở Canaan.

Lần dở theo cuốn Kinh Genèse (trang 37-41) đã kể: Người Hébreu được ông Joseph tiếp đón. Nhưng sau đó không còn một dấu vết lịch sử nào về chuyện này.

Joseph là một trong những người con của Jacob, bị các anh em từ bỏ, đuổi đến sống ở một nơi heo hút. Ông là người rất quyến rũ, là nhân vật Do Thái đầu tiên, trở thành cố vấn của nhà vua (pharaon) biết trước được cuộc khủng hoảng kinh tế, qua một giấc mộng. Joseph đã giúp cho nhà vua giải quyết bằng cách xây dựng nhiều kho dự trữ, một hình thức đầu tiên về việc dành dụm tiết kiệm, một phép ẩn dụ về chuyện 7 con bò béo và 7 con bò gầy, một sự vận hành mới về nền kinh tế chính trị mà Kinh thánh đã nêu ra, là sự cách mạng về trật tự xã hội là không ăn tiêu hết các thứ thu hoạch được để đề phòng mọi sự đe dọa trong tương lai.

Việc này, trong thời gian ấy, đã có vai trò làm chủ thiên nhiên.

Đến đây là chấm hết chuyện kể trong cuốn sách đâu nói về sự phát sinh và hình thành xã hội loài người. Nhưng sự kiện về việc thành lập lịch sử của dân tộc Hébreu chưa phải là đã chấm hết.

Phải mất rất nhiều thời gian người Hébreu mới ra được văn bản về luật pháp, tìm ra được vương triều ấy, rồi lại để mất các thông tin. Sự quan hệ của người Hébreu với tiền bạc và thế giới sẽ được hoàn thành do tự nó làm ra.

Trong cuốn Kinh Genèse nói về lịch sử, người ta sẽ đi đến việc hình thành một thiên đường ở mặt đất là Canaan, và việc làm kẻ nô lệ lưu vong đến Rome, một lần nữa ở đây, những của cải vật chất đã là trung tâm của sự chuyển đổi về thần học và chính trị.

Trong vài thế kỷ, cho đến năm 1200, người Hébreu hình như đã sống sung sướng ở Ai Cập. Họ là bạn của những ông hoàng người Hyksos (có thể còn là họ hàng) và đã trở thành một cộng đồng đông đúc như một quốc gia trong quốc gia.

Vì bị cấm không được viết những văn bản về thờ cúng và các nghi lễ, người Hébreu đã sống như một dân tộc được lựa chọn làm gương mẫu và độc nhất biết đến Trời. Có một số người Hébreu đã tự chuẩn bị để đến một ngày lại trở về miền đất hứa (Thiên Đàng), trong khi những người khác vẫn sống yên ổn ở Ai Cập. Họ làm đủ mọi nghề: từ buôn bán đến thợ nề, từ nghề mộc đến làm nông dân hoặc là người chủ lễ. Nhiều người được chấp nhận vào số những người lỗi lạc của Ai Cập. Và họ đã học tiếng nói, hòa mình vào những tập quán của Ai Cập. Họ trở thành những nhà thiên văn, những ký lục trong các văn phòng, những sĩ quan trong quân đội hay làm nghề tài chính. Có số người đã tự hòa đồng với người Ai Cập và rời bỏ nguồn gốc của mình. Nhưng phần nhiều lại là người nghèo, bắt chước theo người Ai Cập, và hòa mình nhanh vào nhân dân Ai Cập. Người Ai Cập đã tiếp nhận và có thể trợ giúp cho họ trong cuộc sống, lôi kéo họ một cách thô lỗ để những người Hébreu nghèo khổ ấy từ nay sẽ trở thành người Ai Cập, mọi nền văn hóa xa xưa của họ đến nay chỉ còn là một ý nghĩ trong các nền văn hóa của thung lũng sông Nil.

Theo sơ đồ bắt chước tổ chức của người Ai Cập, họ cũng tổ chức khoảng 12 gia đình hay bộ tộc xuất xứ từ 12 người con trai của Jacob. Tất cả những người lấy nhiều vợ cũng chia ra từng thị tộc, rồi đến những thị tộc lại chia nhỏ thêm các tổ chức như “Ngôi nhà của cha mẹ được cai trị bởi những ông phán xử, gọi là chofetim, hay cảnh sát gọi là choterim và những người gác gọi là chomerim. Một ông hoàng giữ vai trò quyết định cho toàn dân, dưới sự kiểm soát của hội đồng các thủ lĩnh của từng thị tộc, gọi là Eda. Ông hoàng này chịu trách nhiệm với pharaon, nộp thuế và các tạp dịch cho vua.

Họ buôn bán với nhau và với người Ai Cập, nhưng không thừa nhận trong lúc khó khăn những lợi ích của người Ai Cập và ngay cả đối với những người anh em của họ. Những người Hébreu tổ chức đoàn kết với nhau, buôn bán, đổi hàng, cho vay tiền không lấy lãi.

Trong hình thức hiện đại của họ, vẫn chưa có đồng tiền. Người ta đánh giá, so sánh các đồ vật, trao đổi với nhau những khối lượng ằng chừng về vàng, hay mọi thứ kim loại khác đã được nấu chảy thành thỏi có trọng lượng nhất định. Người ta thấy trên tấm bia từ thế kỷ thứ 18, trước Thiên Chúa Giáng sinh có khắc hàng chữ: “Cảnh binh Nebsem có bán một con bò ở Hay, với giá 120 mesures bằng đồng, (mesure là đơn vị đo lường thời cổ xưa) nhưng lấy lại hai lọ mỡ (bằng 60 mesures), 5 cái khố bằng vải mềm (bằng 25 mesures), một bộ quần áo bằng vải lanh ở phương Nam (bằng 20 mesures) và tấm da (bằng 15 mesures).

Trong một ngôi mộ ở Thèbes, có niên đại từ thế kỷ XV trước Thiên Chúa Giáng sinh, có một bức chạm nổi thể hiện cái cân có hai con bò ở một bên mâm và mâm bên kia có 9 vòng kim loại.

Kể từ thế kỷ XV trước Thiên Chúa Giáng sinh đã có những thỏi chì hay vàng đủ kích cỡ được dùng làm công cụ để thanh toán, đổi chác.

Những người Hébreu lưu vong không cắt đứt mối dây liên hệ với người cùng dân tộc vẫn ở lại Canaan. Họ trao đổi với nhau những bản viết tay về tín ngưỡng và nhiều thứ hàng hóa khác, thông qua những đoàn người buôn bán, thường xuyên qua lại giữa Canaan và Ai Cập. Những hàng hóa trao đổi về Canaan là vàng ở miền Nubie (Đông Bắc châu Phi) được coi là “Thịt của các vị thần”, mà những người thợ kim hoàn đã chuyển thành những đồ trang sức, các vật phẩm trong tang lễ. Ngoài số vàng còn có đồng, thạch anh màu tím, gỗ mun, trầm hương dầu, trứng đà điểu, da các loài động vật đưa từ nước ngoài vào, ngà voi… Họ thiết lập các trung tâm buôn bán và các điểm môi giới trên toàn Vương quốc Ai Cập.

Nhưng khi các thế lực của Ai Cập có sự thay đổi thì sức mạnh về buôn bán và cái thế thần của quyền hành đã trở thành tai họa cho người Hébreu.

Một bài học mới khác cho tương lai lại đã xảy ra. Vào năm 1600, những giáo sĩ người Thèbes đã có sức mạnh để nổi dậy chống lại bọn xâm lăng là người Hyksos. Một người tên là Ahmosis đã đánh đuổi những kẻ xâm lược, chiếm lấy Avaris, củng cố lại sức mạnh cho các giáo sĩ ở Thèbes và lập ra triều đại thứ XVIII, mà ở triều đại này, người Hébreu ở Ai Cập không có quan hệ gì với họ.

Trong Kinh thánh có viết một câu ngắn gọn, súc tích: “Một ông vua mới nổi lên ở Ai Cập đã không biết ông Joseph là ai!” (Cuốn Kinh thứ hai nói về việc di dân, trang 1-8)

Ở triều đại vua mới này, người dân tộc Aménophis đã khôi phục lại việc thờ thần Amon, coi như đấng cứu tinh của họ.

Nền kinh tế đã tự hoàn thiện.

Người ta đã tiến đến vài vật gì đó coi như thể là đồng tiền. Vàng, bạc, đồng, đồng thau được người Ai Cập sử dụng như là đồng tiền để trao đổi, mua bán. Chữ viết tượng hình của Ai Cập đã thể hiện rõ: Vàng dùng làm chuỗi dây đeo các hạt ngọc.

Chế độ lúc bấy giờ rất khắc nghiệt. Để đương đầu với người Hittite ở vùng Đông Bắc đang gấp rút mở mang việc buôn bán, người Ai Cập đã phải tổ chức ra một đạo quân nghề nghiệp ở đất liền và trên biển. Chính vào thời kỳ này, lần đầu tiên người ta thấy trong các bản ghi chép của người Ai Cập ở Tell-El Amarna đã kể đến tên người Hébreu.

Từ đời pharaon này tới đời pharaon khác, người Hébreu đã thoái hóa dần. Vào năm 1372, thời vua Aménophis IV lấy tên là Akhenaton, đã loại trừ các giáo sĩ người Thèbes chuyên thờ thần Amon, bắt nhân dân phải bỏ thần Amon thay vào việc thờ thần Aton, là thần Mặt Trời duy nhất có sức mạnh toàn năng, là người che chở cho triều đại mình.

Akhenaton cấm về vị thần này theo cách tùy tiện mà chỉ được vẽ thần Mặt Trời là một hình vòng tròn có tia ánh sáng chạy dài ra xung quanh. Cuối tia ánh sáng là bàn tay con người nắm cuộc đời mình bằng chữ tượng hình Ai Cập cổ.

Đây là một thời kỳ lạ lùng, người ta đã đặt ra hàng chục lý thuyết về cách thờ thần, nhưng vẫn không tìm ra được việc thờ thần nào là chính. Họ sợ rằng việc thờ cúng mỗi mà chỉ chọn một vị thần, bị coi như ảnh hưởng cách thờ thần của người Hébreu. Nhưng hình như chính những người Hébreu cũng không chịu phục tùng lệnh mới và họ vẫn tán thành với cái chết ít nhiều kém tự nhiên hơn. Vào năm 1347 đã có những ông vua pharaon chết rất bí hiểm và diễn ra sự đăng quang lên ngôi của ở Toutankhamon. Giới giáo sĩ người Thèbes và giới quân sự đã giành lại được quyền chính và lập ra triều đại thứ XIX, kéo dài đến năm 1186.

Những ông vua ở triều đại này, trong đó có vua Ramsès II đã ra sức chống lại người Hébreu. Ông ta sợ dân Hébreu có đông người, sợ sự đoàn kết của họ và nhất là sợ ảnh hưởng của họ vẫn tồn tại trong bộ máy chính quyền và quân đội của mình. Các ông vua ở triều đại ấy còn bị ngạc nhiên khi thấy một bộ phận những người Ai Cập lỗi lạc, lại vẫn thích cái tín ngưỡng cổ xưa ấy. Bộ phận người lỗi lạc này gắn với nền khoa học tuyệt vời của Ai Cập về sự hiểu biết thế giới và có thể cũng đã ảnh hưởng tới Vua Akhenaton ý tưởng hạ gục các giáo sĩ thờ thần Amon. Các vua pharaon triều đại thứ 19 đã cố lập người Hébreu, cấm họ không được làm một số nghề nghiệp, được lấy vợ và đẻ con. Các pharaon giết hết các trẻ mới sinh, buộc những người còn sống phải làm nô lệ. Những người này phải cứ đến nơi sản xuất gạch, xây dựng các thành phố và các lâu đài cho vương quốc mới. Cuốn Kinh nói về việc di dân từ trang 1-11 có đoạn viết: “Họ (dân tộc Hébreu) đã xây dựng những thành phố cho Pithom và Ramessès.”

Rồi đến Moise đã được cứu sống và trở thành người cứu nạn. Đây là sự kiện theo Kinh thánh đã kể, còn lịch sử của Ai Cập không nhắc gì đến người Hébreu ấy, đã sống sót một cách thần kỳ, thoát ra được sự thảm sát các trẻ sơ sinh, để trở thành ông hoàng, gần như là người anh của pharaon. Theo cuốn sách viết, Moise đã giết một người Ai Cập đang hành hạ một người Hébreu, và biết mình cũng là người Hébreu, đang trốn trong một bụi cây rậm, nhưng được mệnh Trời trao cho là phải giải thoát dân tộc nô lệ để dẫn dắt họ trở về với đất đai của họ.

Nhưng thật lạ lùng là tại sao Trời lại chọn một người Hébreu như Moise, mà chính ông này còn không biết nguồn gốc dân tộc của mình là ai, để nắm lấy quyền hành chính thế của người nước ngoài, và để làm vị chỉ huy cuộc nổi dậy của những người nô lệ.

Sau này, người ta còn thấy có nhiều ví dụ như vậy.

Đây là bài học chính trị và cũng là bài học về kinh tế cho tương lai: Nếu Trời không đối xử nghiêm khắc với Moise, để cho ông này trở thành người giàu có và thế lực trong số những người không phải là dân tộc Hébreu và lại còn chọn Moise như một ông già đáng kính. Tại sao Trời lại không làm khác như thế?

Bởi vì Moise nhận được lệnh của Trời ban bảo, đã đề nghị với Pharaon, gần như người anh em của ông ta, để mua lại những người nô lệ.

Nhưng quốc vương đã từ chối một cách khinh bỉ điều yêu cầu ấy của Moise. Quốc vương ra lệnh bắt những người nô lệ Hébreu phải lao động nặng nhọc hơn, buộc họ phải làm ra được nhiều gạch với nguyên liệu được cung cấp ít hơn. Người Hébreu tức giận đã quay lại chống Moise và cầu xin Trời giúp cho họ.

Do muôn vàn điều kì diệu, Elohim đã xuất hiện, can thiệp, xây dựng ưu thế của mình trên các vị thần của Ai Cập. Mỗi một điều kỳ diệu ấy có thể diễn ra như một dấu hiệu tuyệt vời về việc làm chủ lên nền kinh tế. Chiếc gậy của thần Elohim đã biến thành con cá sấu khá dữ tợn, nhai ngấu nghiến các loài thần lân, do các thầy phù thủy Ai Cập tạo ra, để tỏ rõ sự chế ngự thần thánh lên mọi sáng tạo của nhân loại, cũng là những điều kỳ diệu.

Sau đó Elohim còn bắt Ai Cập phải chịu mười tai ương để buộc họ phải để cho dân tộc Hébreu của thần được giải thoát ra đi.

Có 10 điều phê chuẩn tai ương đánh vào nền kinh tế, hoàn toàn đúng vào mục tiêu theo thứ bậc ngày càng sâu hơn đối với người Ai Cập. Mười điều tai ương này nhằm vào các nguồn của cải giàu có như: nước, không khí, cá, nông nghiệp, lúa mì, các đàn gia súc, khí hậu v.v. Những tên gọi này cũng đã chỉ rõ những sứ mệnh mang tính cách kinh tế. Và một trong số những tai ương ấy là máu, vật để kích thích thứ đấy, còn có tên gọi là “Đam” sau này trở thành tiền bạc (Damim): Máu và tiền bạc đã không bao giờ rời nhau kể từ khi có lễ hiến sinh Isaac. (Isaac là con trai của Abraham mà Abraham định giết con để làm lễ hiến sinh cho Trời).

Trên thực tế, chỉ có tiền bạc không thôi thì chưa đủ, mà cần phải có cái chết của những đứa trẻ mới sinh ra đầu tiên ở Ai Cập để buộc pharaon phải quyết định thả người Hébreu không bắt làm nô lệ nữa.

Đi đày và tự do.

Có bốn văn bản nói về việc các pharaon Ai Cập phải để cho người nô lệ Hébreu ra đi và giàu có. Nguyên nhân trước hết vì từ rất lâu về trước, Trời đã phán lời tiên tri cho Abraham: “Con sẽ đi khỏi đất nước này với số của cải to lớn.” (Kinh Genèse trang 13-14). Sau đó lại có lệnh truyền cho Moise trước bụi rậm, nơi Moise đang ẩn trốn để tránh sự tàn sát của người Ai Cập đối với các trẻ sơ sinh người Hébreu: “Mỗi người vợ của con sẽ đòi hỏi những người láng giềng và những chum vàng, hũ bạc, những bộ quần áo để con cho các con trai, con gái của con mặc. Và con sẽ còn tước đoạt tất cả Ai Cập.” (Kinh Exode trang 21-22)

Sau đó lệnh truyền này lại được Moise báo cho những người đứng đầu thị tộc trước khi ra đi: “Mọi người cần phải có vàng và bạc.”

Sau đó ít lâu đã có cuộc kết thúc tàn ác của hoàn cảnh này: “Những người nô lệ Hébreu lúc ra đi đã đòi hỏi và cướp sạch mọi của cải của người Ai Cập.”

Nếu ai đó còn ngạc nhiên khi thấy những người nô lệ Hébreu ra đi lại giầu có như vậy, thì qua nhiều thế kỷ, những người bình luận đã trả lời: “Những của cải giàu có ấy là do sự bù trừ thay cho những công việc mà họ phải làm công không cho các pharaon Ai Cập trong nhiều thế kỷ. Có thể là vật phẩm của Trời ban cho họ, hay nữa là của cống nạp của quân đội thất trận nộp cho người chiến thắng.

Có vài người Do Thái chuyên đoán thẻ ở thời kỳ Trung đại, như ông Rachi ở Troyes, cũng đã cho rằng: “Những của cải ấy sẽ không sinh ra được lời lãi cho người Hébreu. Một khi đã trở về đến Canaan, họ sẽ giấu những của cải ấy trong các đền, miếu. Và sau đó người Babylone lại đến cướp đi hết. Rồi đến người Hy Lạp, rồi lại đến người Rômanh cướp lại của người Hy Lạp và tiền bạc lại trở về Rome…”

Đây là bài học mới về kinh tế: “Tiền bạc do cưỡng đoạt hay do khủng bố mà có thì nó sẽ lại ra đi theo đúng con đường bạo lực như trước.”

Một phần của số của cải mà người Hébreu tước đoạt của người Ai Cập đã mất đi sớm từ trước. Khi đã cướp được vàng của người Ai Cập, người Hébreu đã nghĩ đến cách làm ra một vị thần Kim tiền, mà sau đó hầu như tất cả những người đứng đầu thị tộc đã phải trả giá bằng cuộc đời cho việc đó.

Theo truyền thuyết thì sự ra đi của người nô lệ Hébreu diễn ra vào năm 1212. Các văn bản của người Ai Cập ở thời kỳ đó đã nêu ra việc đuổi dân tộc Hébreu do họ toàn là những người ốm yếu, hoặc dân tộc họ có ông vua hủi, và cuộc nổi dậy là do những người nô lệ khác chứ không phải là người nô lệ Hébreu. Năm 1207, người ta lại tìm ra lời chú dẫn thứ hai của người Ai Cập trên tấm bia đã thờ pharaon Mineptah, người kế vị Ramsès II, nói về dân tộc Apirus: “người Ai Cập đã truy đuổi người Apirus từ biển Đỏ (men Rouge) đến tận Canaan, và đặt một bộ phân dân tộc Apirus dưới sự kiểm soát của người Ai Cập.”

Hàng chục ngàn đàn bà, đàn ông và trẻ con cũng ra đi trong đoàn người Hébreu. Thậm chí còn có một số người bạn, chồng hay vợ là người Ai Cập cũng đi theo đoàn nô lệ Hébreu, tiến lên phía Đông Bắc, theo hướng đi Canaan, qua sa mạc Sinai.

Để sống sót được qua cuộc hành trình dài ngày, người ta phải ăn thật dè sẻn. Moise đã áp đặt một tổ chức rất khắc nghiệt: Kinh tế của bộ lạc luôn phải hòa trộn giữa tín ngưỡng và vật chất. Trước hết, Moise buộc mọi người, giàu hay nghèo, để được công nhận lý lịch của mình là người Hébreu, thì phải nộp một nửa Shekel bạc (Kinh Exode trang 11-16). Lúc đó Shekel mới chỉ là trọng lượng mà chưa phải là đồng tiền. Và mỗi gia đình phải hiến một con cừu. Moise ra lệnh cho các thợ thủ công mỹ nghệ phải đem số bạc thu được của mọi người, làm ra những đồ vật chắc chắn và nhẹ. Để nhớ lại những điều mà người nô lệ Hébreu đã phải chịu đựng, Moise ra lệnh không ai được làm việc nhục nhã, định ra việc nghỉ ngơi hàng tuần, thỏa thuận với những người nô lệ, mỗi năm được nghỉ 7 tuần lễ (Kinh Exode trang 12). Để giải quyết những cuộc xung đột, Moise đã đề ra một khuôn hình xứng đáng giữa tội lỗi và hình phạt, ấn định số vàng hay bạc để bồi thường cho tất cả mọi sự thiệt hại, ngay cả đối với thể xác. Cuối cùng Moise buộc mọi người phải tỏ ra lịch sự đáng mến đối với người lạ mà họ bắt gặp trong đoàn người khác hay ở ốc đảo. Việc khuyến khích sự lễ phép cũng là mong những người lạ ấy sẽ cung cấp cho họ nước và thực phẩm. Moise cho một bộ tộc Lêvi trong sóc đóng các đoàn di dân áp dụng một cách khắc nghiệt mọi luật lệ ấy. Nhưng người dân Hébreu trong đoàn di dân lại không muốn những điều kiện ấy. Họ tuyên bố là như vậy họ vẫn chưa thoát ra được cảnh làm nô lệ, vì tránh được cái kia lại rơi vào cái này. Người dân Hébreu xì xào và ta thán. Người ta không chấp nhận những luật lệ chặt chẽ như vậy trong chuyến đi ngắn ngủi vì chỉ vài ngày nữa là họ đã đến Canaan. Họ sẽ được nghỉ ngơi, tổ chức ngày hội trên đất cũ của họ. Vì vậy, khi Moise rời bỏ nơi cắm trại, đi đến đồi Sinai để nhận lời hứa của Trời về các điều luật, một vài người Hébreu đã thực hiện việc dùng các chiến lợi phẩm của họ để dựng lên một thần tượng. Đây là một dự án kỳ lạ vừa mang tính cách nhạo báng, và sự thách thức là: tự nhận những người chủ nhân cũ của họ, khi họ phải là nô lệ của những người đó làm vị thần của họ. Thế có nghĩa là làm ngang bằng những người đã đối xử tàn tệ với họ, so với các vị thần; và họ đã quên vị thần duy nhất không phù hộ cho họ khi họ còn đang phải trộn đất để làm gạch và sống như ở dưới địa ngục.

Aaron, Người em của Moise, được bộ tộc Lévi giúp đỡ, đã làm mọi việc để ngăn cản việc số người Hébreu định xây dựng thần tượng riêng, chờ đến lúc Moise từ đồi Sinai trở về.

Aaron gợi ý với những người này chọn mẫu là con bê, tượng trưng cho sự giàu có ở Ai Cập, hy vọng trò cười ấy làm nghiêng mắt cho tất cả mọi người Hébreu. Nhưng không những thế, Aaron còn đề xuất việc trung dụng lại tất cả các đồ trang sức mang được từ Ai Cập về để đúc ra con bê thần tượng ấy. Aaron làm như vậy để hy vọng những người đàn bà sẽ chống đối lại số người trên. Nhưng chẳng làm sao được. Mọi của cải lấy được ở Ai Cập đã chìm nghiệm vào việc làm ra vị thần “Kim Tiền” thật lộng lẫy.

Thông điệp này đã rõ ràng: Chỉ tôn thờ một vị thần hay là để cúi lạy những của cải mà Trời đã ban cho họ, để họ kính yêu Trời hơn.

Một bài học về kinh tế mới nữa: Tiền bạc, một dụng cụ để tôn thờ thần lại đã trở thành vật chống đối lại thần, một vật để tôn sùng, và là vật nguy hiểm khi nó đã tự trở thành như vậy. Nói một cách khác, việc làm giàu chỉ là một hình thức để tôn sùng, nếu nó không được đưa vào khuôn phép của các điều lệ về đạo đức, tinh thần.

Ít lâu sau, giữa tiền bạc và máu đã tương đương với nhau; và đối với những kẻ thù của người Do Thái nó cũng là sự tương đương giữa tiền bạc và thần, và giữa thần với tiền bạc cộng với máu. Những người Hébreu có tư tưởng kỳ lạ như trên đã nói rằng: “Máu của Thần sẽ được đổi thành tiền bạc.”

Và không bao giờ người ta thoát ra khỏi cái tam giác ma quỷ trong việc bài Do Thái.

Sau 40 ngày, Moise từ đồi Sinai trở về cùng với 10 điều ghi thành văn bản do Trời đọc để Moise ghi lại. Khi thấy cảnh tượng thần “Kim Tiền” (Veau d’or) Moise đã tức giận điên cuồng, ra lệnh đốt ngay thần tượng đó. (Theo văn bản trong Kinh Exode thì thần tượng đó chỉ làm bằng gỗ mạ vàng nên mới đốt được). Hay như các nhà bình luận lại cho rằng: “Moise bắt đun chảy tượng thần bằng kim loại ấy để đổ vào miệng 3000 thủ phạm.” Văn bản còn kể rằng: Moise đã hủy bỏ toàn bộ của cải đem từ Ai Cập về và giết một số người lỗi lạc của dân tộc Hébreu. Điều này đã gây ra sự thèm muốn cho những điều khác.

Một lần nữa lại là máu và tiền bạc. Sau sự kiện kinh hoàng ấy, người Hébreu choáng váng, với vàng dắt díu, bồng bế nhau đi trốn, vượt qua biển Đỏ, vào sa mạc, rồi hủy diệt hết các tượng thần, Moise đã yêu cầu lấy “Luật” làm thứ của cải chính, không ai có thể mua bán hay tích trữ được, mà người nào cũng có thể có không cần phải tranh cướp của người khác.

Là một dân tộc di trú, là người đã thu hoạch qua các sự việc nên họ đã hiểu biết tất cả và biết cách sống để trở thành cột xương sống của thế giới.

Moise còn buộc bọn trộm cắp phải tuân theo 10 điều giới luật. Mười điều giới luật ấy đã thiết lập ra nền đạo lý và phải qua xã hội nhận xét. Mười điều giới luật này đòi hỏi mọi người phải làm việc, để ra việc nghỉ ngơi hàng tuần, cấm sản xuất các đồ vật thờ cúng, bảo vệ các hợp đồng lao động và của cải cá nhân, coi việc trộm cắp là việc bắt cóc, và việc bắt cóc coi như một vụ giết người.

Moise trao cho bộ tộc Lévi trách nhiệm buộc mọi người phải tuân theo những điều giới luật ấy. Bởi vì họ là bộ tộc duy nhất không tham dự vào việc tạo ra thần tượng “Kim Tiền”. Trong số các bộ lạc được bầu ra người chỉ huy thì bộ lạc Lévi được ưu tiên bầu là người chỉ huy trong số những người chỉ huy ấy. Và để duy trì con số 12 là con số các bộ lạc không có giới giáo sĩ, Moise đã chia 12 bộ lạc này thành 2 nhóm, giao cho hai con trai của mình là Menasseh và Ephraim cai quản.

Tuy vậy, Moise cũng hiểu những người đồng hành trong chuyến đi này đã biết đến nỗi nhục của kiếp người nô lệ và ý định của họ mong muốn có tượng thần “Kim Tiền”, thì có thể họ sẽ không chịu tuân theo 10 điều giới luật ấy. Còn lâu họ mới chịu khuất phục để chấp nhận Moise là người trọng tài, trụ cột của đạo luật ấy.

Moise thấy cần phải thay đổi dân tộc này bằng một thế hệ không còn nhớ được gì đến Ai Cập. Vì thế đã có một bản án: “Tất cả những ai đã biết về Ai Cập đều phải chết trong sa mạc. Không có người nô lệ cũ nào còn được trở về vùng đất tự do. Một cuộc sống lang thang đáng kinh ngạc trong một thời gian cần thiết để rèn ra một dân tộc hoàn toàn thay đổi.

Để giúp đỡ người Hébreu sống được trong cái mê đạo trên cát và để họ nuôi nấng con cái lớn lên để tiếp bước cho họ, Trời đã tạm thời cho bỏ một trong những điều bắt buộc chủ yếu mà Trời đã áp đặt đối với con người từ khi Adam phải hạ giới xuống trần là: “Lao động” để sống. Trời ban cho họ cái “giỏ thần” để làm cho mọi người được no nê, mà không cần lao động. Theo những nhà bình luận sau này thì đó là một điều kì lạ, những người Hébreu sống lang thang trong sa mạc chỉ cần mơ đến những gì mà họ cần có là được ngay: trẻ em thì có sữa, người lớn có bánh và người già có mật ong. Những người được ăn những thứ đó của Trời ban cho đều có sức mạnh như thiên thần.

Nhưng chiếc “giỏ thần” ấy cũng chỉ là thứ thực phẩm chán ngắt. Khi người dân Hébreu sống lang thang trong sa mạc được “ăn” những thứ đồ của Trời ban cho thì họ chỉ thấy không còn đói nữa, nhưng chẳng thấy có một điều gì vui thích. Vì sa mạc Sinai không phải là khu vườn Thiên Đàng. “Giỏ thần” không phải để dùng bất tận. Mỗi sáng, “giỏ thần” rơi xuống trước từng cửa lều và người ta chỉ được lấy một số lượng thực phẩm nhất định cần thiết cho mỗi người. Ai tham lấy nhiều thì thực phẩm ấy sẽ thiu thối, không thể tích trữ để dành được, và cũng không thể dùng làm hàng hóa mua bán được.

Cũng như tất cả các sự kiện xảy ra mà Kinh thánh đã ghi lại, người ta lại tìm cách giải thích theo lý tính về hiện tượng ấy. Một vài nhà khoa học nhìn nhận việc này qua một ảo tưởng là có loài côn trùng sống nhờ ở các cây, như cây bách liễu vẫn mọc ở miền Nam xứ Néguev, đã được người Hébreu lang thang dùng làm thực phẩm để sống trong sa mạc. Đến ngày nay, người dân Bédouins vẫn dùng những con côn trùng ấy làm thức ăn. Họ gọi những con rệp sống nhờ ở những cây này là loài “Tamarix mannifera.” Nó có giàu chất hidrat cácbon, có vị ngọt và sánh, giống như mật. Và ngày nay người Bédouins còn gọi những con côn trùng này với cái tên… “Man”!

Dân chúng không thỏa mãn với loại thực phẩm của Trời ban cho, vì nó chỉ kích thích thêm đến sự tưởng tượng cho vị ngon. Họ cầu mong ra thoát khỏi cái nhà tù bằng cát, ra khỏi được cái mê đạo nóng bỏng này.

Đây cũng lại là một bài học về kinh tế: Sản xuất ra thật nhiều lương thực, ăn tiêu dè sẻn đủ sống, loại bỏ những vật khan hiếm không đủ dùng. Không có gì có thể thỏa mãn được sống bằng cách phải làm ra thật nhiều những thứ cần thiết sơ đẳng nhất. Mỗi người tự tìm lấy việc vui lòng của những điều ham muốn và thấy sung sướng khi đã liên tục sáng chế ra những cái mới. Con người muốn có được “miền đất hứa”, nhưng cảm thấy nó vẫn chưa đủ. Vì vậy họ vẫn phải tiếp tục đi tìm mảnh đất Thiên đàng ấy trong việc đi lang thang ở mê đạo cát và cuối cùng chỉ thấy được cái kết thúc cuộc đời họ.

Thực ra với thời gian ấy, vài người Hébreu lạc lõng lại tìm ra được sự vui thích trong cuộc dạo chơi loăng quăng bất tận. Trong 40 năm họ đã quen sống với cuộc đời du cư, không cần nghĩ đến những người đi trước đã tìm được đường về đến Canaan. Họ phê phán là ở Canaan, người ta phải làm việc mới có được thực phẩm, còn ở trong sa mạc chỉ cần nghĩ tới là họ đã có thực phẩm của Trời đem đến tận cửa.

Moise thấy bài học về kinh tế cuối cùng đã không còn tác dụng: người dân Hébreu đã quen với việc buôn bán để cho đời sống khỏi bấp bênh. Câu nói đầu tiên là xua đuổi những nỗi khó nhọc rồi mới đến câu nói thứ hai là Quyền lực. Một lần nữa thông điệp ấy đã ẩn giấu trong ý nghĩa của nó của đạo Do Thái.

Ý NGHĨA CỦA NHỮNG TỪ:
ĐỜI SỐNG DU CƯ VÀ SỰ VIỂN VÔNG

Người ta không thể nào hiểu nổi ý nghĩ của người Do Thái, nhất là sự quan hệ của họ với tiền bạc, nếu không quan tâm tới ý nghĩa của những sự việc mà trang phả hệ học đã nêu ra rõ ràng. Theo Kinh Genèse, những câu nói ấy đã cho con người những vật mà họ gợi lên và họ sống không cần đến những vật đó.

Vì vậy, muốn viết rõ mối quan hệ của người Do Thái với nền kinh tế, trước hết phải bám vào việc phân tích những câu nói để có thể vạch trần ra được. Và phải tìm hiểu lịch sử của họ, mối quan hệ của họ với những câu nói khác. Ví dụ: phải lần ra được những điểm chung giữa các câu nói mà được viết ra với cùng một phụ âm (người Hébreu không viết chữ theo nguyên âm và vì thế có nhiều chữ có thể viết cùng theo một phụ âm) hay giữa các chữ có chung giá trị về con số (mỗi chữ tương đương bằng một con số, và một câu tương đương với tổng giá trị của từng chữ).

Khi tiến hành làm công việc này, và nhất thiết phải từ thời kỳ vượt qua sa mạc Sinai, người Do Thái cũng đã đặt ra nguyên tắc cho sự tự biện về trí tuệ và trong các diễn văn khoa học, nhằm để phát hiện những sự không khác nhau trong mọi hành động. Mà những hành động này lại ưu tiên thứ nhất cho sự không quan hệ gì giữa các sự việc. Vì thế khi chuẩn bị viết ra chữ nào, người Do Thái đã có 3200 năm để đặt ra những thế hệ tương lai với mọi sự viễn vông, mà chủ yếu là về tính năng, sau đó mới đến tài chính, khoa học và nghệ thuật.

Cái khả năng trừu tượng ấy là thứ của cải đầu tiên của bộ lạc du cư. Không có gì có thể tước đoạt được điều đó của họ. Vì vậy người ta đã biết tại sao người Do Thái lại có thể chơi với những chữ trong nền kinh tế.

Bị và có

Tiếng nói của người Hébreu không có động từ “Có” (Avoir). Họ dùng chữ “Yech” có nghĩa là “tồn tại” (Être) hay “Nó có” (Il ya). Chữ “Yech” này còn chỉ định sự liên quan của “người nào bị” (Celui quiest) với các đồ vật, chữ “tôi có” nghĩa là Yech li hay “cái đó thuộc về tôi”, hay “nó là của tôi”

Nói một cách khác là “vật bị có” không khác gì với “tôi có vật đó”

Các đồ vật tồn tại trong đời sống của người làm chủ nó và nếu ai tự bỏ đi những đồ vật ấy thì phải mất rất nhiều sức lực trong cuộc đời mới đem lại tiền bạc cho việc bán các đồ vật ấy. Người Do Thái thích dùng chữ có ẩn nghĩa khác nhau.

Tiền bạc

Chữ đầu tiên dùng để chỉ tiền bạc là “Kessef”, đã xuất hiện tới 350 lần trong Kinh thánh. Chữ này viết với 3 phụ âm KSF mà đọc như Kossêf, chỉ rõ nghĩa thèm muốn, nhớ quê hương. Rõ ràng chữ này không có liên quan gì tới tiền bạc, nhưng mặt khác, cũng ba phụ âm ấy lại đọc được như “Kassaf” hay cách khác lại đã hợp thành một động từ chỉ xuất hiện năm lần trong Kinh thánh, mà mỗi lần chữ này lại có ý nghĩa gần như “mong muốn” Những cuộc hành trình ấy của người Hébreu nêu lên những hình thức về mong muốn, mà tiền bạc đã làm cho họ vui lòng, thỏa mãn.

Tiền bạc cho phép để đòi những món nợ mà họ phải trả. Như khi Job nói với Trời: “Trời gọi con và con đã trả lời, và công trình trong tay Trời thì Trời đã đòi được rồi.”

Tiền bạc cũng cho phép thỏa mãn sự thiếu nhẫn nại, như khi David đã nói thẳng với kẻ thù: “Những người này là hình ảnh của con sư tử, nó đang không chờ đợi được để cắn xé.”

Tiền bạc cũng làm thỏa mãn sự ham muốn được yêu, như nhà tiên tri Sophonie đã tuyên bố: “Hãy nắm lấy nó, hỡi những con người không có ham muốn!” mà có người còn dịch là “dân tộc không xứng đáng được yêu.”

Tiền bạc cũng làm chấm dứt sự trì trệ, như khi nhà thơ hát: “Tâm hồn tôi đã trì trệ cho đến lúc bị suy mòn.”

Cuối cùng, tiền bạc cũng cho phép người ta đang sắp sửa làm mọi việc để có được, trừ trộm cắp. Như vậy, lúc Laban rời bỏ Jacob có mang theo những tượng thần lấy được của Rachel, đã nói với Jacob: “Tại sao ông lại muốn lấy cắp những tượng thần của tôi?” (Kinh Genèse trang 31,30).

Tiền bạc cũng chối bỏ sự kháng nghị, nỗi mong muốn, sự bạc nhược, tình yêu và sự đam mê. Nó đã làm thỏa mãn những điều trên bằng cách không cần có bạo lực và cũng không cần có văn minh, nhưng với điều kiện người ta phải làm chủ được những điều mong muốn của mình. Như Zeclésiaste đã nói một câu nổi tiếng: “Những người yêu tiền bạc thì không bao giờ họ thấy đã là đầy đủ.”

Đây lại là một bài học về kinh tế nữa: Sự yêu thích về nỗi mong muốn chỉ có thể tiết ra được sự mong muốn ấy.

Nhưng vì người Hébreu thích chơi chữ, nên đã đạt được cách đó bằng cách sửa đổi lại trật tự của những chữ đó, như Kessef, hay chỉ thay đổi một chữ trong từ đó, có những từ khác cũng gần giống với từ tiền bạc, nhưng lại mang một nghĩa khác hẳn, như từ Kachef (trò ảo thuật hay trò phù thủy); hessef (phát hiện, nêu ra); Sahaf (tàn phá) hay Sakef (suy yếu, nản lòng, bối rối). Từ Kessef cũng có thể tự phân tích thành Kes (cắt đứt, xóa bỏ) và Sof (chấm dứt, hết); từ này cũng còn có nghĩa là “sự chấm dứt của việc xóa bỏ”

Tiền bạc còn ấn định sự chấm dứt một điều tan vỡ, một bạo lực, việc lấy lại sự giao dịch, bắt đầu một thông điệp. Những từ ấy rất chính xác theo nghĩa của nó.

Nói cách khác những từ đó còn dùng để chỉ tiền bạc và để bổ sung cho nghĩa đó.

Tiền bạc và đồng tiền gọi là Maot, theo cách đọc khác có thể nói Meet (còn tùy thuộc vào thời gian).

Nói cách khác, tiền bạc là cách để làm thời gian kết tinh lại với công việc và với buôn bán, thương lượng…

Tiền bạc với nghĩa “Tiền thuê phải trả,” cũng nói là “bằng nhau” Ít lâu sau, có từ Damim, là từ số nhiều của Dam (máu). Tiền bạc thay thế cho máu: người ta rẩy lên bàn thờ máu của loài vật bị giết để làm lễ hiến sinh. Con vật ấy được mua bằng tiền bạc (Damim) của người làm lễ hiến sinh.

Những người theo đạo Cơ Đốc rồi đến người theo đạo Hồi luôn kết tội người Do Thái uống máu trẻ em. Họ thường gặp nhiều lần ở Ai Cập và điều đó gần như rõ ràng là điều nguy hiểm.

DM cũng gọi là Dama (giống như, so sánh, nêu ra) bởi vì tiền bạc thay cho những vật để có thể so sánh với nhau về giá trị. DM có thể đọc là Dom (im lặng) có nghĩa là tiền bạc giải quyết được sự im lặng, tránh được chuyện tranh cãi. Nhưng theo sự giải thích sau này của Talmud thì: không kể gì đến tiền bạc đã được bồi thường đầy đủ, kẻ tấn công vẫn không chịu tha thứ cho nạn nhân của nó.

Có một từ khác cũng chỉ nghĩa là tiền bạc, dưới cái ý là “Của cải” gọi là Mamone. Từ Ma-moné là từ ma được rút ngắn, còn moné nghĩa là: “Anh đánh giá thế nào?” Nói cách khác, tiền bạc buộc phải có việc tính toán đến hành động của nó.

Những chữ đều có giá trị về con số. Người ta còn thấy được sự tương đương và mối liên hệ lý thú giữa từ, hoàn toàn có giá trị giống như chữ. Vì thế, Giáo trưởng Jacob ben Acher, tức Báal ha-Tourim đã nhấn mạnh tới 3 từ “mamon” (Của cải, tài sản), Soulam (thang bậc) và Oni (nghèo đói) cũng có giá trị như con số 136. Ông đã phát hiện ra mối dây liên quan giữa ba từ lại không có quan hệ gì với nhau là sự giải thích giấc mơ của Jacob, là nấc thang của Jacob để đặt sự nối kết con người với vị thần, là sự cân bằng sự khác nhau giữa người giàu với người nghèo.

Dân tộc Do Thái dùng đồng tiền là công cụ duy nhất và có vạn năng trong việc trao đổi, cũng như họ coi thần là công cụ duy nhất và vạn năng của sự siêu việt.

Trả

Từ Leshalem (trả) cũng đọc giống như Shlemout (trọn vẹn) và Shalom (hòa bình).

Nói cách khác, việc thanh toán nợ nần là cách để đạt được sự bình yên. Một lần nữa ở đây, việc trao đổi tiền tệ xuất hiện như một cách tốt nhất để dàn xếp các vụ đối đầu như việc tranh cãi hay chiến tranh.

Giá trị

Từ Sha’ar chỉ sự “giá trị” cho phép tính toán việc tương đương với nhau, xuất xứ từ nguyên ý cũng như “ấn định”, “chuẩn bị”; Từ này còn chỉ “Cửa ngõ của một thành phố”, nghĩa là nơi mà tòa án làm theo luật pháp và ấn định giá trị các sự việc và các hành động.

“Như giá trị của linh hồn nó mà nó đã như thế.” Nói theo cách khác là: mọi việc đều được đánh giá, mọi việc đều được xét xử. Giá trị tiền bạc của từng vật là không thể tách biệt được với giá trị theo đạo đức của nó.

Ở Hébreu thời nay là từ chỉ rõ giá thông thường của mọi vật, đặc biệt là sự lưu hành đồng tiền và chứng khoán.

Buôn bán

Từ Massa oumatane, chỉ nghĩa là buôn bán, cũng có nghĩa là “lấy” và “cho”. Từ ấy muốn nói là việc buôn bán không phải là kết quả của việc tính toán lờ lãi, mà là sự đặt kề bên nhau của hai vật tương đương, là tính đồng thời của hai hành động rộng lượng, của cả hai đơn phương mà mỗi người chủ chốt của hai bên có hoàn cảnh ngang bằng như nhau.

Người ta có thể theo con đường ngôn ngữ học này đến vô tận. Ví dụ, từ chỉ nghĩa là thị trường cũng có nghĩa là hai cẳng chân (đặc biệt hơn là hai ống chân) và để co giãn, là nơi người ta bước đi, là phố xá, là nơi buôn bán sầm uất.

CÁC QUAN TÒA VÀ CÁC ÔNG VUA:
TỪ VÀNG ĐẾN ĐỒNG TIỀN

Khi người Hébreu đã định cư ở Canaan, họ được dịp đầu tiên để tổ chức một đất nước tuân theo một nhà nước. Lúc đầu họ còn ngần ngừ chưa quyết định, vì họ đã chịu quá nhiều đau khổ với quyền lực của nhà nước, để chấp nhận lấy một thể chế, ngay cả thể chế đó là của họ.

Nhưng những đòi hỏi về chiến tranh và về kinh tế đã thúc đẩy họ phải đi đến một quyết định, cần phải có các khoản thuế, có ngân quỹ, có đồng tiền, có các thể lệ về tài sản. Trong sự biểu lộ nhậy cảm về luật pháp và các thủ tục, đã tự rút ra được những kinh nghiệm về vài giá trị và vài căn nguyên về kinh tế thị trường, dùng làm cái nền cho những luật ở phương Tây đến ba thiên niên kỷ tương lai.

Các quan tòa

Moise là người cuối cùng biết về Ai Cập của Ramsès II. Trước khi chết ông đã nhận rất rõ về những điều đã xảy ra trong sa mạc, giữa lời cầu khẩn với những lời chú giải về luật pháp. Ông giao hai công việc này cho Eléazar và Josué.

Eléazar là con trai của em ruột ông là Aaron, làm nhiệm vụ giáo sĩ. Còn Josué (có nghĩa là Trời đã cứu vớt) làm nhiệm vụ giải thích luật pháp và dẫn dắt đời sống hằng ngày cho nhân dân. Josué làm chủ một tòa án, gồm có 71 quan tòa (con số này mà người ta đã thấy về sau có những đức tính đặc biệt khác nhau). Tòa án này không phải là một Chính phủ, mà như là hình thức một hội đồng dân chủ, ít ra cũng có trong những nguyên tắc của nó, và do một người vừa là quân sự, vừa là chính trị điều khiển. Người này chịu trách nhiệm tìm ra giải pháp cho những vấn đề cụ thể. Không có Nhà nước, không có chính phủ, cũng không có thuế khóa tập trung.

Từ đầu thế kỷ thứ XII, Canaan là miền đất chiến lược về quân sự và kinh tế nằm ở ngã tư. Những con đường buôn bán chính thời kỳ đó: Phía Đông đi về Mésopotamie (I-rắc ngày nay), phía Bắc về Anatolie, phía Tây về Méditerranée và Hy Lạp, phía Nam về Ai Cập là nơi bảo trợ.

Có muôn vàn những thành-quốc độc lập, những thành phố buôn bán, hải cảng, chặng đường chuyển tiếp cho đoàn súc vật thồ hàng, là những điểm mà hàng hóa bắt buộc phải đi qua như: vàng bạc, đồng, đồng thau, thiếc, vũ khí, gỗ xây dựng, đàn gia súc, mật ong, dầu olive, rượu bia, rượu vang, thuốc bôi dẻo… Việc buôn bán quốc tế, đặc biệt việc buôn bán ở duyên hải đều nằm trong tay người Canaan, họ là người “môi giới cho toàn miền Đông” Ngôn từ “Cananéen” hay “Phénicien” (miền Địa Trung Hải và Li Băng), còn chỉ là người buôn bán, bị người Philistins (dân tộc sống trên biển) luôn cạnh tranh, tấn công. Qua một ngàn năm sau, dân tộc Philistins trở thành dân tộc Palestine.

Theo những nhà sử học thì từ Hy Lạp gọi là Palestinai, xuất xứ từ tiếng người Hébreu là Peleshet (chỉ người Philistins). Và đây là nguồn gốc của mọi sự xung đột.

Nhưng có người khác lại cho rằng tiếng Hy Lạp Palaistes nghĩa là người vật lộn, và còn có nghĩa là người chiến binh của Trời, có nghĩa nữa là Jacob hay nói cách khác là Israel. Theo đó Palestine để chỉ là đất nước của người Philistins hay của Jacob. Theo phả hệ học một lần nữa những từ này còn là một khoa địa lý chính trị học rất quan trọng.

Các nhà sử học cho rằng người Hébreu được xác nhận có mặt ở Palestine từ năm 1200. Họ còn giải thích điểm này qua các câu chuyện trong Kinh thánh. Đối với những nhà sử học ấy, điều chính xác nhất là dân tộc Hébreu gồm bốn thị tộc, đến từ bốn xứ họp nhau lại ở Canaan là: Bene Jacob, thị tộc người Araméen chạy trốn khỏi thung lũng Balih ở vùng thượng Mésopotamie đến cư trú ở vùng Sichen thuộc Canaan vào năm 1270, Bene Israel từ phương Nam của miền đất Goshen đồng bằng sông Níl đến Canaan ít lâu sau. Ở Goshen dưới thời Ramsès II họ phải đi làm công xây dựng các thành phố cho Pitom và Ramsès. Hai thị tộc này có mặt ở Canaan để thành lập một “liên minh Sichem” mà Josué đã nói đến việc này. Đến năm 1200 lại có hai thị tộc khác họp nhau lại thành một liên minh gồm có: Bene Abraham lấy tên là “Ngôi nhà của Juda” từ Hébron đến, và thị tộc Bene Isaac, nghĩa là Sinai, đến từ Beersheba. Một số nhà sử học khác lại kết luận đây là cuộc nổi loạn của người nông dân Apirus liên minh với những người nô lệ trốn khỏi Ai Cập khi đấu tranh chống lại các ông chủ người Canaan.

Vậy đâu là sự giải thích đúng cho những thị tộc ấy đến được nơi này. Nhưng chắc chắn là vào thế kỷ thứ 12, trước Thiên Chúa giáng sinh, có những toán gồm người Hébreu, là những chiến binh của sa mạc do Josué một vị tướng tàn nhẫn chỉ huy. Họ tiến bước với hình con tầu của Noé chở các điều luật, đi đầu đoàn người để tuyên bố mảnh đất ấy là của Trời ban cho dân tộc họ. Câu chuyện này của họ đã có từ năm thế kỷ trước nói về nguồn gốc của vũ trụ.

Đối mặt với họ là đội quân của những thành-quốc, của người Philistines gồm có: Gaza, Ascalon, Ashdod, Eqron và Gat. Một cuộc đối đầu hết sức bạo tàn. Mười hai bộ tộc đánh lại người Philistines, đẩy lùi quân của người Hittites và xông vào đạo quân người Canaan, rải ra dọc trên tất cả các miền đồng bằng vùng duyên hải giữa Jaffa và Gaza, xây dựng những pháo đài ở phía Bắc: Akko, Megiddo, Taanakh và Bethshean, xây dựng ở phía Nam một phòng tuyến vững chắc ở Geer, Ayyalon và Jérusalem. Lúc đầu đất đai của từng bộ lạc còn cách xa chia rẽ lẫn nhau bởi các vương quốc của kẻ thù. Dần dần cuộc chinh phục đã có thắng lợi, các đất đai của các bộ lạc hợp vào được với nhau. Ngay sau đó đã xảy ra những việc tranh chấp giữa những người xâm lăng Josué đã chia các vùng đất chiếm được cho 12 bộ tộc và nói với họ: “Mỗi bộ tộc các ông hãy chỉ định ra ba người để tôi trao nhiệm vụ cho họ đi đến các vùng lên sơ đồ phân đất của từng bộ tộc được nhận. Sau đó, họ sẽ phải đến gặp tôi và cùng nhau chia ra làm bảy phần. Juda được giữ dải duyên hải ở miền Nam và “ngôi nhà của Joseph” được giữ phần đất cũ của họ ở phía Bắc. Các ông phải vạch ranh giới từng miền đất thành 7 phần đem đến cho tôi sơ đồ ấy. Tôi sẽ cho các ông được rút thăm trước thần Vĩnh Cửu của chúng ta.”

Từ đó, tên của những bộ tộc của Israel đã được ghi vào địa dư. Nhưng hoàn cảnh vẫn còn có sự thù địch với nhau. Người Canaan kiểm soát kim loại, mà phải kể đến là sắt, một kim loại quý. Từ việc đó, người Hébreu gặp rất nhiều khó khăn trong việc sản xuất vũ khí bằng sắt. Tổng dân số của người Canaan trong toàn nước có độ gần một triệu mà phần lớn là người Ai Cập, Philistins và Cananéens. Có độ vài trăm ngàn người Hébreu còn chưa tin tưởng vào việc thờ thần Vĩnh Cửu.

Nhiều người vẫn thờ cúng các thần ở địa phương như Astarté và Baal là các thần về sự trù phú từ Babylone đến. Để giữ gìn lấy gốc tích dân tộc, có một số người đã đề ra một lệnh nghiêm khắc: thành lập một hội đồng toàn dân như ở Ai Cập và ở Sinai, gọi là Eda, để bàn cãi những chuyện phải trái, được thua. Mỗi thành phố, mỗi làng đều tổ chức ra một hội đồng độc lập do những người kỳ cựu nắm giữ tòa án để xét xử theo luật tất cả các hoạt động trong đời sống hàng ngày và cả những việc tranh chấp giữa người dân với nhau.

Không có luật viết thành văn bản mà chỉ có những lỗi xét xử được tranh luận đến vô cùng tận. Mãi sau này mới hình thành pháp lý anglo-saxon, pháp lý của người Hébreu, nhưng cũng không được ghi lại thành văn bản.

Từ thế kỷ này đến thế kỷ khác, các tòa án (gọi là Batedin) đã nghiên cứu và đưa thành luật về các trường hợp đặc biệt, bằng cách áp dụng những nguyên lý về đạo đức học và các đạo luật, tùy theo điều kiện từng lúc.

Trước hết, những tòa án này ấn định việc liên quan đến cái chết do có những sự khác nhau của người láng giềng của họ. Người Hébreu chôn người chết bên ngoài thành phố, trong các ngôi mộ. Đây rõ ràng là việc ngăn cấm đầu tiên không được chôn theo người chết vào trong mộ những đồ vật hay sinh vật còn sống: Vì của cải không phả mất đi theo với người chết và đây là mức độ cao nhất về sự trong sạch môi trường. Nhân dân đã dần dần trở thành đồng nhất và ổn định trong vùng ranh giới của họ. Những người chăn cừu cũ trở thành chiến binh của bộ lạc rồi trở thành nô lệ chuyên làm thợ đào đất (Thợ đấu). Họ cũng tự trở thành người nông dân trồng trọt ở những vùng ít màu mỡ hơn. Một số người này đã hợp nhau thành làng, rồi trở thành thợ thủ công, buôn bán, làm đồ trang sức. Lúc này chưa có đồng tiền. Cũng như ở Ai Cập và nhiều nơi khác, việc buôn bán, vay mượn đều là vật tự nhiên sẵn có, hay trọng lượng bằng vàng, bạc. Giữa người Hébreu với nhau việc vay mượn là một hình thức đoàn kết nên không có lãi. Họ chỉ thỏa thuận với nhau, ví dụ như đối với người trồng trọt là sẽ mua các nông sản gặt hái của họ và sẽ trả lại bằng mùa thu hoạch sau. Còn đối với người không phải là dân tộc Hébreu thì họ đòi hỏi phải có lãi như những người cho vay mượn khác.

Lần đầu tiên, đồng tiền đã xuất hiện trong một đoạn văn của cuốn sách của các quan tòa đòi Dalila phải trả một số tiền do người này đã chăng bẫy lừa Samson. Trước đấy một thời gian, cũng trong một đoạn văn khác của cùng cuốn sách đó nói đến việc người bị phạt phải trả nhiều Sicle bằng bạc để nấu chảy ra làm pho tượng để trả cho một bà mẹ (Sicle là đồng tiền bằng bạc của người Hébreu).

Hai việc này là hai sự xuất hiện đầu tiên về đồng tiền, để người này phải trả cho người kia về chuyện tình dục, và người khác phải trả cho tình mẹ. Cả hai việc này đều do bị tố cáo là tội lỗi. Nhưng qua hình thức, ở hai vụ này chỉ là việc sai lầm lỗi thời về ngày tháng: người ta thấy đồng tiền đầu tiên của thế giới chỉ xuất hiện ở Tiểu Á năm thế kỷ sau. Trong khi đó đoạn văn trong sách của tòa án lại nói từ 6 đến 7 thế kỷ sau nhưng sự kiện đã xẩy ra và sau 2 thế kỷ qua việc người Hy Lạp đã đưa đồng tiền vào Canaan.

Các tòa án ấn định những thể lệ mới về gia đình, áp dụng cho dân đã định cư. Những ai thu được tiền bạc do lao động đều phải dùng vào việc phục vụ, nuôi nấng gia đình (con người phải cho cho việc ăn uống ít hơn các khoản chi cho những cái cần dùng khác như quần áo, nhưng lại được phép chi nhiều hơn trong việc cung phụng cho vợ và các con, vì vợ và các con đều phụ thuộc vào người chồng, người cha).

Người đàn ông có tất cả quyền hành đối với các người vợ (vẫn còn chế độ đa thê) và các con, ngoại trừ Abraham đã giết vợ và các con để làm lễ hiến sinh, tế Trời. Người cha phải làm việc cắt da quy đầu cho tất cả các con trai của mình sau đó phải “chuộc lỗi” bằng đồ cúng thay mạng cho đứa con đầu lòng, để nhớ lại sự Isaac bị giết để làm lễ hiến sinh. Người con cả được nhận phần thừa kế nhiều gấp hai lần so với các người con khác. Các phần thừa kế của hàng cháu thì chuyển sang cho người cô của chúng. Con gái được thừa hưởng tài sản của cha nhưng không được quyền sinh đẻ trước khi nhận thừa kế. Nếu người đàn ông không có con thì việc thừa kế trao cho các người chú ruột. Người mẹ của người chết và họ hàng không có quyền gì đối với tài sản của người chết. Nhưng quyền con trưởng không tự xác định được số phận của mọi người. Ai cũng có thể mua được quyền của con trưởng, như Jacob và Joseph đã làm. Hay có thể do người cha tự chọn con trưởng như Abraham đã làm đối với Isaac.

Dù sao quy chế cho các người vợ cũng được tăng lên: Hợp đồng hôn nhân đảm bảo cho họ yên tâm về vật chất trong trường hợp người chồng bỏ vợ. Nếu một người vợ không có con có thể ủy quyền cho người đàn bà khác sinh đẻ hộ. Nhưng tất cả mọi người đều phải tuyệt đối tuân theo điều lệ: nếu muốn hưởng thừa kế của cha thì các cô gái chỉ được quyền lấy chồng là người cùng trong thị tộc. Các người vợ góa không có con có thể được lấy một người em chồng để đảm bảo có một hậu duệ theo dòng dõi của người chồng đã chết. Nếu người chồng không trả được món nợ nào thì người vợ cũng phải theo chồng đi làm nô lệ. Những người vợ phải chịu trách nhiệm dạy dỗ tín ngưỡng cho các con, mặc dù họ đã không được xác nhận thuộc dân tộc theo dòng họ nam giới của người chồng.

Theo Josué nói thì đã có vài người có thế lực mạnh kiểm soát cả hội đồng xét xử và mở mang pháp chế theo ý kiến của họ. Những người này theo đường lối chính trị thân quyền dân chủ, và gương mặt chính như: Déborah, Jephté, Samson, Gédéon và Samuel. Nhưng đường lối thân quyền dân chủ ngày càng kém tác dụng cả về mặt tài chính lẫn quân sự…

Từ Samuel đến Saul

Đầu thế kỷ thứ XI trước Thiên Chúa giáng sinh những bộ lạc Éphraime, Menasseh, Benjamin đã bị dân tộc rất hiếu chiến như Philistines và Ammonite đánh bại. Chiếc bài vị hình con tàu của Noé bị chúng chiếm mất và điện thờ Silo cũng bị chúng phá hủy. Các phán quan quyết định cũng cố lại sức mạnh cho quân đội, trở thành gần như nhà binh chuyên nghiệp. Nhưng có nhiều người đã trốn tránh làm nhiệm vụ này. Các phán quan tuyên bố: người phục vụ trong quân đội tức là phục vụ cho Trời. Các binh lính đều là người thần phục của Trời, nếu ai trốn tránh việc tòng quân sẽ bị rút phép thông công.” Dù có những lời cảnh cáo ấy nhưng vì không có thuế khóa, nên không thể nào xây dựng được một đội quân thường trực và có được một chiến lược liên kết chặt chẽ với nhau.

Năm 1020, hoàn cảnh càng ngày càng trở nên tồi tệ. Những người Ammonites xâm lược càng trở nên đe dọa. Toàn thể hội đồng các bộ lạc lần đầu tiên đã họp ở Rama. Những người kỳ cựu của các bộ lạc đã bầu Samuel làm vua và phải tìm mọi cách để vực dậy một đội quân thường trực. Trong bài diễn văn hùng hồn Samuel đã cảnh báo các đại biểu dự cuộc họp phải chống lại nguy cơ của Vương quốc bị tịch thu, vơ vét hết quyền lực và của cải. Samuel nhắc nhở mọi người phải nhớ rằng một quyền lực độc đoán có khả năng làm cho một dân tộc phải chịu thất bại.

Nhưng văn bản mang tính hiện đại dưới đây đã không bao giờ được thực hiện: “Hãy xem, các ông có muốn biết vì sao ông vua lại hành động như thế này: ông ấy bắt các con trai của các ông để dùng vào các chiến xa, vào đội kỵ binh. Ông bắt các con của các ông phải tiến lên trước chiến xa, ông ấy bắt các sĩ quan phải làm đủ mọi công việc như phải cày ruộng, gặt hái mùa màng cho ông, sản xuất vũ khí và các đồ lễ lùng cùng cho những chiếc xe của ông. Ông ta đã bắt các con gái của các ông phải làm ra các nước thơm, phải làm bếp, làm bánh. Ông ta đã cướp hết những cánh đồng màu mỡ, những vườn nho và các con lừa của các ông để làm giàu. Ông ta đánh thuế cả đến những con gia súc nhỏ mọn của các ông và cuối cùng chính các ông sẽ trở thành nô lệ của ông vua độc đoán ấy. Các ông chỉ biết than phiền về ông vua mà chính các ông đã bầu ra; nhưng hồi ấy thần “Vĩnh Cửu” đã không chấp thuận yêu cầu của các ông. Nhưng nhân dân không chịu nghe theo lời thầy, còn đồng thanh trả lời: “Không! Chúng con cần phải có một ông vua!”

Samuel đành phải để ngài xem ai là người thấy mình đủ tài ba để chống lại những ý định ấy. Sau đó Samuel đề cử Saul.

Saul, một vị tướng đã từng chiến thắng quân Ammonite nhiều trận, được toàn thể các thành viên của hội đồng các bộ tộc hoan nghênh, nhất trí bầu làm người chỉ huy, và sau đó được làm lễ sức dầu thánh. Saul đã tuyển mộ các binh lính, trưng dụng các thực phẩm, xây dựng các pháo đài. Hàng năm mọi người phải cung cấp của cải làm ra trong một tháng để góp cho vua. Saul lập ra một tòa án gồm 71 người để hoạt động cùng với nhà vua. Bộ tộc nào phải quản lý lấy địa hạt của mình, không được chuyển nhượng ra khỏi bộ tộc. Chính quyền ở mỗi thành phố phải chịu sự kiểm tra của một tòa án gồm 3 người, và một ban hành pháp gồm 7 người, người nào cũng phải được nhân dân công nhận hợp pháp hóa.

Saul đã tổ chức được một lực lượng quân sự có hiệu lực. Trong 10 năm, ông đã đánh đuổi được quân Ammonites và quân Philistins ra khỏi bờ cõi. Sau đó ông đã mất trong một cuộc chiến vào năm 1010, cùng với ba con trai của ông. Jonathan được chỉ định thay quyền của bố.

David và Salomon

Quyền lực chuyển sang tay một vị tướng khác là người vừa mới chiến thắng quân Philistins trong những trận đánh, mà bản văn đã nhắc đến như một dấu ấn huyền thoại. Ông là nhân vật đầu tiên trong Kinh thánh được lịch sử xây dựng xác thực những chiến công của ông. Và từ ông mới tiếp đến Chúa cứu thế (Le Messie).

David đã thống nhất các bộ tộc và đã một lần nữa đẩy lui quân Philistins. Ông là người quản lý vô song, đã xây dựng nhà nước và chọn Melchiédech là đất đai của một nhà vua người Canaan trước đây làm kinh đô. Melchiédech đã bị người Jébuséen chiếm cứ nhưng bị David đánh đuổi. Sau này Melchiédech trở thành Jérusalem tên mang nghĩa là “thành phố hòa bình.” David cho xây dựng lâu đài bằng gỗ cây thông tuyệt đẹp từ Libăng về, lập một đoàn cố vấn, tổ chức khai thác các vùng đất đai của nhà vua, lập ra thuế khóa, tiến hành việc thống kê, soạn thảo các nghi thức về lễ bái (những bài văn truyền thuyết thường được David áp dụng phần nhiều là những bài thánh vịnh – Psaumes). Rõ ràng ông đã cho lưu hành một vật bắt đầu giống như đồng tiền. Ông cho sử dụng các kim loại quý làm ra những mảnh có giá trị khác nhau và ông tự cho phép mình độc quyền làm những việc này. Ông cho tậu một mảnh đất để dựng một ngôi đền, thay cho hai nơi thờ cúng chính của người Hébreu, là đền Gilgal – (Chính ở nơi đây, Josué cũng đã để dấu vết khi qua Jourdain -) và ngôi đền thứ hai là Silo, nơi thờ cúng bài vị của liên minh. Nhưng có một thiệt thòi lớn là ông đã không đóng góp được việc vực dậy cho những dân tộc láng giềng. Cũng theo truyền thuyết còn kể đến hành động của ông đã cho xử tử người chồng đầu tiên của Bethsabée vì người này đã cản trở việc thi hành các dụ định ấy. Nền kinh tế của đất nước đã tăng lên đáng kể. Nó phát triển, mở mang nghề luyện sắt và đồng, các phương tiện vận tải đường bộ và đường biển, có những nhà buôn đã đến ở tại các thành phố nước ngoài để đặt cơ sở chuyển tiếp cho việc buôn bán ở Judée. Trong cuốn sách đầu tiên nói về các ông vua cũng đã ghi lại những lời chú giải về những nhà buôn người Hébreu có cửa hiệu như: “Ben Hadad nói với Achad: ‘Những thành phố mà cha tôi đã chiếm được của cha anh, tôi sẽ trả lại anh và anh có thể tạo lập những cửa hàng bách hóa ở Damas, như cha tôi đã làm ở Samarie.”

Sự hoạt động của các quyền lực vào thời kỳ đó là tăng cường tước đoạt những phần đóng góp ngày càng nhiều của các dân tộc láng giềng để tự bảo vệ lấy mình. Nếu David đã rút những phần đóng góp trong các cuộc chinh phạt của ông (do các toán lính đánh thuê mang lại) ông đã không tìm cách bành trướng đất đai của Israel, vì vậy những nguồn lợi của ông đã cạn kiệt dần. David đã đưa đất nước của ông về tình hình kinh tế mong manh chỉ vì ông đã quá ham việc đi xâm lăng nước ngoài. David đã chết vào năm 972. Sau nhiều vụ tranh chấp, con trai David là Salomon kế vị chức vụ của cha. Salomon ở ngôi vị trong 40 năm, cùng thời với triều đại XXI của Ai Cập.

Lời tiên tri của Samuel tiếp tục thể hiện. Là Quốc vương sống xa hoa nên ở cung phòng của ông có tới 100 bà vợ và 300 các cung tần mỹ nữ. Salomon cũng thay đội quân đánh thuê của cha bằng đội quân gia nhập binh lính theo lứa tuổi và đặt ra những khoản thuế khóa nặng nề. Salomon củng cố các thành phố ở biên giới cho vững mạnh như thành phố Megiddo, Hazor, Gezbr. Để đập tan tư tưởng phe cánh, Salomon đã chia đất nước thành 12 hạt mà các biên giới không còn thuộc về các bộ tộc, chuyển việc quản lý hành chính cho các viên quản đốc. Ông cũng cho thành lập một nhà trường đào tạo các viên chức. Ông lại đưa ra dự án xây ngôi đền ở Jérusalem. Đã có 150.000 người xây dựng trong bảy năm rưỡi, sử dụng các vật liệu quý giá nhất ở trong vùng, như loại gỗ thông tuyết do vua Hiram của nước Tyr cung cấp chẳng hạn.

Việc buôn bán chủ yếu trong vùng vẫn nằm ở trong tay những người không phải là dân tộc Hébreu: Muốn gọi những người buôn bán nhân dân vẫn còn nói Cana’ani, mà sau này là người Phénicien (vùng trước kia là của châu Á nằm giữa Địa Trung Hải và Li Băng). Nghề buôn bán không phải là hoạt động dành riêng cho người Hébreu, mà trước xa xưa họ mới chỉ là người chăn cừu, rồi nông dân và làm lính. Nhưng họ đã dự vào nghề buôn bán rất nhanh. Để bổ sung cho bạc – kim loại và các đồ trang sức, người ta bắt đầu dùng các thỏi vàng, bạc do nhà vua đóng dấu ấn dùng làm phương cách để mua bán.

Người ta thấy càng ngày càng có nhiều người Hébreu trong số những người buôn bán ở trong vùng. Người ta còn thấy họ làm nghề thủy thủ trên các con tàu buôn bán hay tàu chiến của Salomon. Có số người khác làm nghề kiến trúc, thợ thủ công mỹ nghệ, hay nghề kim hoàn, đi xây dựng lâu đài cho những nước khác.

Để tăng thêm thu nhập, vua Salomon đã bảo đảm an ninh cho ngành thương mại ở trong nước, trả phần đóng góp vừa phải cho các nước láng giềng. Salomon đã tổ chức một liên minh chính trị đặc biệt với Vương quốc của Saba. Cũng chính trong dịp này, lần đầu tiên người ta thấy có đồng tiền như là một vật phẩm về tín ngưỡng: Hoàng hậu Saba đã biếu Salomon làm vật phẩm tặng cho ngôi đền mà Salomon đang cho xây dựng: gỗ đàn hương, các hương liệu và 100 talent vàng (Talent là đơn vị trọng lượng và tiền tệ cổ của Hy Lạp).

Theo văn bản trong Kinh thánh thì còn có một lần nữa, cách hai thế kỷ sau, đồng tiền lại xuất hiện.

Để giữ hòa bình với Ai Cập, Salomon đã xin lấy một con gái của Pharaon, và là một trong những Hoàng hậu ở các xứ nước ngoài xa xôi khác của vị vua lãng mạn này. Từ đó nên văn hóa của người Hébreu đã chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Ai Cập, của người Phénicien (người Canaan gọi là Grec-Hy Lạp) và của người Babylone.

Tín ngưỡng của người Do Thái đã tự xác định. Có rất nhiều ngày lễ hội được tổ chức quanh những chu kỳ của đời sống nông nghiệp (như lễ: Pessah, Shavouot, Souccot, Roch-ha-chana…) Công việc xây dựng ngôi đền đã hoàn thành do việc dân phải đóng thuế nặng nề và lao động cực nhọc. Ngày lễ khánh thành được tổ chức nhân ngày lễ lớn. Nhân dân cầu nguyện và đem các vật phẩm đến cúng lễ nhiều nhất là những con bò mộng để xin được nhiều hạnh phúc cho 71 quốc gia đông đúc trên thế giới. Trong lời cầu nguyện ngày khánh thành, Salomon đã đưa ra một khuyến hướng có tính chất phổ cập: “Để cho tất cả các dân tộc trên trái đất này biết đến tên Người…” Bài văn chủ yếu cho tương lai: “Dân tộc Hébreu không có được sung sướng nếu các nước khác cũng không có được điều đó. Một dân tộc được ăn sung thì những sự giàu có của nó chỉ có ý nghĩa khi góp được phần vào sự giàu có của tất cả các nước khác. Và tất cả sự giàu có ấy phải chia cho các phần đất đai trên thế giới còn nghèo đói. Phải dành một góc đồng ruộng cho những người nước ngoài có thể tự do đến trồng trọt, thu hoạch được kết quả lao động như người nông dân Hébreu.”

Một nền kinh tế thực sự đã được hình thành ở quanh vùng của ngôi đền. Hàng năm nơi này có được 6 mùa thu hoạch nông sản. 1/10 của các vật phẩm ấy dành cho các thầy tu dòng Lêvi, là các giáo sĩ trong các giáo sĩ tín ngưỡng khác. Số còn lại dành để làm bổng lộc cho ngôi đền và cho những người nghèo. Kết quả những hoa lợi đầu tiên phải dành cho các giáo sĩ già cả. Tất cả vật phẩm cúng vào đền đều là linh thiêng và người cung tiến chỉ có thể lấy lại bằng cách mua lại những vật phẩm cung tiến ấy với giá cao hơn giá ở thị trường. Ngôi đền phải là nơi tôn kính giữ gìn nhất của đất nước, và cũng là một phòng rộng rãi nhất để nhà nước sử dụng, và là của cải riêng tư giầu có nhất để gìn giữ lấy tài sản của ngôi đền. Salomon đã nhanh chóng lập ra một điểm thu hút tất cả những người Hébreu ở các Vương quốc láng giềng trở về đây để giao lưu gặp gỡ nhau. Sân trước ngôi đền trở thành nơi làm việc của những người cân đo các kim loại quý và những người cho vay bạc. Những người vay là những tư nhân hay người làm công, đặc biệt là những chủ ruộng đất vay tiền trước mùa gặt để trả công cho những tá điền của họ.

Những học thuyết đầu tiên

Người ta đã thấy không hài lòng với cách truyền đạt luật pháp bằng trí nhớ. Nó phải trở thành đúng luật để soạn thảo ra những văn bản đầu tiên, mà nhiều thế kỷ sau những văn bản ấy đã trở thành điều giảng dạy, gọi là “Torah” Người ta bắt đầu tra cứu pháp chế (đường lối xét xử) của các tòa án địa phương và tòa án tối cao, (mà luôn có 71 thành viên như thời kỳ của Josué) và lập ra những điều kiện cho sự hoạt động nền kinh tế của Vương quốc, gọi là “Sauhédrin.”

Và đây là những nguyên tắc lớn.

Trước hết là chủ nghĩa lạc quan to lớn. Đây đang là thời kỳ xây dựng đặt ra những dự án vĩ đại. Ngay cả câu chuyện kể về việc phá hủy tháp Babel gợi nhớ lại những mối đe dọa của sự tiến bộ trước đây, người ta vẫn thấy, hơn bao giờ hết là việc tin tưởng vào sự cần thiết và khả năng để đạt thành giá trị, để tái thiết lại thế giới. Nó khuyên bảo việc làm giàu. Và như các phán quan đã nói: một người giàu có phải phòng giữ các ý định lấy cắp tài sản của mình và người đó có thể dễ dàng tìm hiểu chuyện đó và nhất là đem cho kẻ cắp ít tài sản nào đó. Ít lâu sau, trong cuốn “Đạo đức học của các tổ tiên” đã nhắc lại những tư tưởng đó, người ta đã đọc câu châm ngôn nổi tiếng tóm tắt tư tưởng thời kỳ đó: “Khi không có cái ăn (bột mì) thì không bao giờ có Torah.” (Những văn bản về luật pháp)

Đó là sự hỗ tương qua lại.

Nhưng của cải cần phải kín đáo, không thể để con người say mê về nó, dẫn đến cách cư xử kiêu ngạo: thời kỳ này đã nói nhiều đến những ví dụ trái ngược như vậy xoay quanh các ông vua.

Hơn nữa, người ta còn khẳng định lại: của cải chỉ là tạm thời, có thể chuyển hồi. Nó không phải là cuộc đời. Giàu có chỉ là cách để thờ cùng Trời và để làm việc thiện, không phải là cuộc đời của mình. Tài sản riêng của cá nhân được bảo vệ giữ gìn mà không phải là để tôn thờ. Tất cả của cải đều luân chuyển, đều là việc mua đi, bán lại, phải được chứng tỏ bằng việc làm trước (Kinh Genèse trang 37). Các động sản chuyển thành các đồ dùng. Tài sản về ruộng đất muốn nhượng lại cho người khác phải làm lễ để người bán từ bỏ công việc của mình trên mảnh đất ấy. Những quyền về thuê nhà được duy trì, nếu hợp đồng chỉ có thời hạn ngắn, thì sau đó tài sản nhà cửa mới được đem bán. Tài sản của cá nhân phải được bảo vệ: “Nếu anh thấy con bò hay con lừa của kẻ thù của anh lạc sang nhà anh thì anh cũng phải đem nó trả lại cho chủ nó.”

Nhưng việc nợ nần không trả hay việc trộm cắp cũng không phải ở tù. Kẻ cắp hay người quịt nợ chỉ buộc phải trả gấp đôi giá trị của số tiền hay vật lấy cắp cho chủ của nó, (nếu là lấy cắp súc vật thì phải trả số tiền giá trị con vật đó gấp bốn lần) trừ trường hợp người lấy cắp đồ vật đem nộp lại cho người của tòa án thì được miễn phạt và được giữ kín tên tuổi. Kẻ cắp lấy trộm vật gì ngay giữa ban ngày thì chỉ phải xử trả lại vật đó mà không phải nộp tiền phạt. Nếu người nào có thái độ hỗn xược, vô lễ với phán quan thì hình phạt lại rất nặng.

Việc lừa đảo coi như vụ “trộm cắp về tinh thần” phải trừng phạt nặng hơn là việc lấy cắp vật chất. Luật pháp còn ghi: “Ai làm cho người mù lạc lối thì đáng nguyền rủa.” Và “Anh không được để vật cản trên đường đi của người mù.” Nếu ai cố tình phạm vào điều cấm, truyền bá những lời xấu, bán những thứ hàng pha trộn (như rượu hay thực phẩm bị tổn thất…) hay các đồ vật nguy hại (vũ khí, ma túy) để lừa dối những người ngay thẳng, hay cân điêu các hàng hóa vật dụng… đều phải trừng phạt.” Hơn nữa người Hébrou càng ngày càng gần giống như người nước ngoài ở Canaan, nên Tòa án buộc phải phân biệt điều cấm tất cả mọi người buôn bán những vật gì chỉ thuộc về người Hébrou, một dân tộc giáo sĩ có bổn phận đặc biệt. Vậy thì người ta có thể bán vũ khí, các tượng thần cho người nước ngoài được không? Người ta có thể cho họ vay tiền lấy lãi được không?

Giữa cộng đồng người Hébrou việc cho vay lấy lãi là bị cấm, vì việc vay mượn được coi là hình thức của sự đoàn kết giữa người anh em với nhau, mà không phải là việc buôn bán. (Tiền lãi gọi là nechekh hay “morsure” = vết cắn tổn thương). Ngay khi người vay tiền là khá giả thì người cho vay cũng không được lấy lãi, bởi vì người ta không biết được kỳ hạn vay tiền là lâu hay chóng, và phải đối xử với người ấy như một người túng bấn. Nếu ai cho vay lấy lãi và người sẵn lòng trả lãi đều phạm tội như nhau. Do đó có số người đã làm sai lệch điều cấm này bằng cách đầu tư vào một việc và cùng chia nhau chịu thiệt hại và lợi tức với người chủ thầu.

Trong việc buôn bán có cuộc cạnh tranh với nhau thì giá cả được tự do đặt ra, chỉ trừ đối với những sản phẩm cần dùng thiết yếu nhất thì không được tùy tiện nâng giá hay hạ giá; tiền lãi của những mặt hàng này phải hạn chế chỉ được tăng gấp sáu lần giá thành của sản phẩm đó là tối đa, qua hai khâu môi giới. Nói cách khác, lợi nhuận kinh doanh các sản phẩm thông thường không được vượt quá các khoản thuế nộp cho ngôi đền, khoản này cũng chỉ được ở mức thứ sáu. Những người buôn bán ổn định được bảo vệ chống lại những kẻ cạnh tranh quá khích.

Có một điểm chủ yếu: mọi người đều phải tránh nhận công việc gò bó, phụ thuộc, phải quy lụy dưới người khác, thì coi như lại quay về thời kỳ sống nô lệ ở Ai Cập. Bởi vì làm như vậy là tự mình lao vào một thứ thuốc độc hay gục ngã trước một thần tượng: “Anh hãy tự bán mình cho một công việc mà anh là khách quan, không phải là phụ thuộc.”

Việc cấm đoán này đã giải thích vì sao qua thế kỷ này đến thế kỷ khác, người Do Thái đã từ chối tham dự vào những tổ chức lớn mà chỉ thích làm việc theo lợi ích của họ.

Lao động chân tay phục vụ cho công việc về đức dục đều được tôn vinh như việc làm giàu. Nhưng phải ở trong phạm vi mà người lao động không thấy gò bó, và ngay cả đối với công việc về nghiên cứu, bởi vì họ phải được phép có mọi phương tiện dành cho việc nghiên cứu. Trong cuốn kinh (nói về Deutéronome trang 14-29) có ghi: “Thần Vĩnh Cửu sẽ ban phúc lành cho tất cả mọi tác phẩm do bàn tay anh tạo ra.”

Tái thiết lại thế giới là bổn phận đầu tiên.

Người làm thuê được bảo vệ chống lại mọi sự đòi hỏi tham lam của người chủ thuê: tiền công phải được trả đúng ngày (Kinh Deutéronome trang 24-14) cấm làm bất kỳ công việc gì có hại cho sức khỏe và cấm thuê người làm là trẻ con, người ốm yếu, người già cả; Những người này phải được bảo vệ. Người làm công có quyền hội họp, nhưng các cuộc họp ấy chỉ được làm trong 1/3 giờ lao động. Việc thợ đình công phải tôn trọng theo cách xét xử của tòa án, theo hợp đồng hay theo tập quán. Những hoạt động phải cấm vào ngày lễ Shabbat tuy chưa được đề ra chi tiết, nhưng ngay từ bây giờ cấm cày cuốc, cấm làm những việc như nô lệ, cấm sử dụng các loài vật vào công việc, cấm đốt lửa… vào ngày chủ nhật. Sau này người ta đã coi ngày chủ nhật là ngày được chơi bời hợp pháp. Điều lệ về nô lệ cũng được ấn định chắc chắn. Người nô lệ Hébreu sau 6 năm phải được trả tự do và được nhận vài con vật hay thành quả mùa màng (Kinh Deutéronome). Nếu họ muốn ở lại làm việc được trả tiền công với chủ cũ thì phải xỏ lỗ tai để phân biệt họ với người nô lệ. Tất cả những người nô lệ khác, tất cả những con trai đã được cắt bao quy đầu đều được tham dự vui chơi thoải mái trong những ngày lễ về tín ngưỡng và có quyền được nghỉ ngơi vào ngày lễ Shabbat. Họ có thể trở thành người tin cậy. Nếu họ muốn chuyển đổi việc làm nô lệ (họ có quyền làm như vậy) thì họ cũng sẽ được tự do trong mọi điều kiện như người Hébreu.

Môi trường cũng phải được bảo vệ cho kinh tế và cho chiến tranh: “Nếu anh ở lại lâu ngày một nơi trong thành phố mà anh đã tấn công chiếm được là làm chủ thành phố đó, thì anh cũng không được chặt hạ các cây cối, dù chỉ là chém nhát rìu vào thân cây. Vì chính những cây cối ấy đã nuôi sống anh và vì thế anh không được chặt hạ nó. Đúng thế. Cây cối trên cánh đồng cũng là con người như anh.” (Kinh Deutéronome).

Luật pháp được soạn thảo, đã đặt ra một xã hội lý tưởng, một vương quốc kiểu mẫu, những tòa án hoàn toàn trong sạch và mọi người đều tuân theo luật pháp đến mù quáng. Nhưng đến khi hành động thực tế thì nó lại không đúng như những điều luật pháp đã đề ra.

Thời gian và quyền lực, thực tế đã làm cho người ta giàu có và những đặc quyền đặc lợi khác. Cũng như Samuel khi còn ở thời kỳ Saul đã tiên đoán vào thời kỳ Salomon: “Của cải càng tăng lên nhiều thì các ông hoàng lại tụ chia rẽ nhau. Thế là, từng thời gian khoảng cách nhất định, nhân dân lại phải họp ở ngôi đền cùng với những người chủ gia đình có thế lực, những chủ đồn điền rộng lớn, vài nhà buôn giàu có, một số những viên chức cao cấp của chính quyền, và nhà vua để bàn bạc, đưa ra những quyết định chủ yếu. Để bù vào những điều bất công ấy và để bảo vệ tính đồng nhất của tập thể, người ta đã đặt ra một hệ thống bảo vệ xã hội giả tạo để đề cao vai trò của các phán quan. Công bằng và nhân ái đã hòa hợp với nhau trong một khái niệm đặc biệt, gọi là “Tsedaka”, là từ mang ý nghĩa nhân ái, đoàn kết, công bằng, cũng như “đứng đắn”. Điều Tsedaka áp dụng cho tất cả những người vì quá nghèo đói đã phải đuổi ra khỏi cộng đồng, hay là những người có tham gia vào sự phản nghịch, chống đối: “nếu em của anh không chịu vâng lời dạy bảo, nếu anh thấy của cải của em anh đang suy sụp, hãy giúp đỡ nó. Dù rằng kẻ đó là người nước ngoài hay người mới từ nơi khác đến, họ cũng sẽ được sống với anh.”

Người nghèo phải được cộng đồng cứu vớt không chỉ cho họ ăn uống mà còn phải tìm công ăn việc làm cho họ để sống được. Phải có một cộng đồng cho người nghèo, mà ai cũng được tham dự để tự quản lý và đón nhận người nghèo khác đến gia nhập ngôi đền sẽ nhận trách nhiệm phân chia các vật cúng tế cho những người nghèo. Một ban “bí mật” sẽ phân phát vật phẩm cho người nghèo để họ không biết được vật phẩm ấy từ đâu đến với họ.

Ngược lại, việc làm giàu sẽ không phải hạn chế. Nhưng đừng nên giàu quá. Tục ngữ có câu: “Đừng cho tôi sự thượng xót và cả sự thừa thãi giàu có, hãy để cho tôi tự tìm lấy miếng ăn của mình. Và nếu số tôi quá thừa thãi, tôi cũng không bỏ đạo và nói “Ai là Trời?” Hay nếu sợ tôi nghèo khó bần cùng, tôi cũng không làm uế tạp danh nghĩa của Trời.”

Để kìm hãm bớt sự khai thác đất liên tục, quá tải, người ta đã đặt ra luật lệ về trồng trọt là: qua 7 năm cày cấy, phải để cho đất nghỉ một năm. Năm ấy gọi là năm “Sabbatique” (năm để cho đất nghỉ phục hồi lại màu mỡ).

Những sản phẩm thu được trên cánh đồng trước khi đất nước nghỉ sẽ đem chia cho những người nghèo. Hơn nữa, sau 49 năm, đất ấy phải trả về cho chủ cũ đầu tiên của nó, nghĩa là phần đất của 12 bộ tộc đã được chia. (Đây còn là lễ kỷ niệm 50 năm sử dụng mảnh đất ấy.)

Sự bắt buộc này cũng buộc người cho vay mượn phải thi hành việc sau 49 năm sẽ xóa bỏ các khoản vay mượn. Cơ chế ấy đã trở thành việc cấm thành lập các đồn điền rộng lớn, không được chiếm hữu những người nô lệ nông nghiệp, và nhất là chuyển của cải giàu có của mình cho hai thế hệ và xóa bỏ quyền chiếm hữu ruộng đất. Đây là nền kinh tế của bộ lạc du mục.

Nhưng đã là quá muộn: hoàn cảnh đã bị làm nhạt dần về toàn bộ những luật pháp và không có thể sửa chữa bằng các luật lệ giả tạo ấy. Năm 932, Salomon đã chết, các sự bất công càng sâu sắc hơn, những đồn điền lớn đã làm người nông dân phá sản, những đàn gia súc đông đúc thay cho việc trồng cây lương thực, những kẻ giàu có xa hoa, ngạo đời nổi lên, nền tài chính của đất nước sa sút, các tòa án không thể áp đặt được những quyết định đối với người có tội. Luật Tsedaka (nhân ái, đoàn kết, công bằng) không được thi hành, những sự sang trọng lộng lẫy của ngôi đền và cung điện nhà vua không còn được nhân dân chiêm ngưỡng mà trở thành vật đáng ghét. Quyền lực hợp pháp lại trả về cho các bộ tộc. Vương quốc đang trên bờ vực thẳm.

Judée và Samarie

Lịch sử tiếp theo đã đánh dấu một cách sâu sắc về số phận dân tộc Hébreu. Chỉ vài thế kỷ sau người dân đã mất hết đất, phải sống cuộc đời đi đày và chấm dứt cho đến ngày nay sự quan hệ của họ với thế giới và tiền bạc. Nó giải thích rộng rãi vai trò của thế giới đã nắm lấy vận mệnh của họ.

10 bộ tộc ở phía Bắc không chịu thuận phục Roboam là con trai thừa kế hợp pháp của Salomon. Họ đề nghị phải bầu ra người như một ông vua, là viên chức cao cấp thanh liêm Jéroboam, đang bị đi đày ở Ai Cập, để lập lại trật tự nền tài chính của Vương quốc. Nhưng Roboam không chịu từ chức, nên các tỉnh ở phía Bắc đã li khai và lập ra một Vương quốc mới (ở gần với Cisjordamie và Calilée ngày nay) và gọi là Israel hay Samarie, lấy Samarie làm kinh đô và tôn Jéroboam là Quốc vương.

Vương quốc phía Nam, bao quanh Jérusalem trở thành Vương quốc Judée hay Juda là tên của bộ lạc quản lý Vương quốc này. Dân tộc Hébreu trở thành dân tộc Do Thái.

Họ chia rẽ hai vương quốc lúc đầu là về chính trị. Quan niệm về chế độ quân chủ không giống nhau. Vương quốc nhỏ bé của người Juda quanh Jérusalem giữ hình thức triều đại quanh gia đình David, trong khi đó ở Israel thì nhà vua phải chấp nhận có một hội đồng gồm những bô lão kỳ cựu và nếu nhà vua không làm tròn phận sự thì có thể thay đổi. Chế độ của Israel là đảm bảo sự công bằng và bảo vệ những người nghèo. Các nhà vua ở Israel không còn được coi là thiêng liêng như trước. Như ở Samarie, vua chỉ được coi như một người trung gian vô ích giữa Trời và nhân dân. Tính tạm thời về quyền lực của vua đã dẫn đến có 9 gia đình lên nỗi ngôi ở Israel.

Vương quốc Israel, rộng lớn hơn, đông dân hơn và cũng ít tín ngưỡng hơn, đã tỏ rõ nền văn minh xuất sắc và khắc khổ hơn các vương quốc khác, và đối với vương quốc của người Juda.

Của cải được tiếp tục tăng cao và họ cũng không tha thứ cho sự bất công. Những nhà học giả đặc biệt có ảnh hưởng được gọi là những nhà tiên tri, đã đứng lên vạch trần những lệch lạc về đạo đức. Có vài người đã so sánh Jérusalem với Sodome đã bị hủy diệt vì Sodome không biết cách phân phối hợp lý của cải giữa người giàu và người nghèo và đã bảo vệ quá đáng tài sản riêng tư mà không chịu nhận những người nghèo qua nước mình. Isae đã đe dọa: “Khốn nạn cho anh khi thôn tính hết nhà này đến nhà khác, hết cánh đồng này đến cánh đồng khác mà không chừa ra một góc tự do và cho rằng chỉ có mình anh đến ở trong đất nước ấy! Thần Vĩnh Cửu – Cebaot đã nói vào tai tôi: “Ta thề rằng có rất nhiều nhà đã trở thành hoang tàn. Thật đẹp mặt cho ngày nay là có nhiều người không nơi cư trú.” Ngay cả ở Vương quốc Juda, việc kinh doanh đôi khi đã chiếm cả Torah và Shabbat (hai ngày lễ thần) và nhân dân ở Jérusalem không còn kính trọng những ngày lễ thần nữa, đến nỗi hai nhà tiên tri Amos và Néhémie đã phải cấm những người buôn bán dùng lối vào đền, để lợi dụng ngày lễ để ảnh hưởng ấy, bày hàng ra bán.

Sự phân biệt giữa hai Vương quốc Juda và Israel còn về các điều tín ngưỡng. Người dân Hébreu ở Israel nhanh chóng gọi là tín ngưỡng “Samaritains”, một tín ngưỡng đơn giản. Có số người lại áp dụng một cách hỗn tạp với số tín ngưỡng của số dân tộc sống quanh họ: như vậy El trở thành ông tổ của tín ngưỡng YHWH. Ông đã cùng với vợ là Astérath, hai con; một trai, một gái lập thành một gia đình thần thánh.

Vương quốc ở phía Nam của Judée, có nhiều người dân Do Thái vẫn kiên quyết chỉ thờ một vị thần. Họ coi người Samaritains (Palestine ngày xưa) là những người thờ nhiều vị thần (Đạo Tà giáo). Người ta bắt đầu phân biệt giữa các dân tộc, các quốc gia và các nhà nước, bởi vì lúc này vẫn tồn tại hai Vương quốc của cùng một quốc gia và có rất nhiều người Do Thái còn sinh sống ở nước ngoài, ở Ai Cập, Syrie và Babylone. Những cuộc trao đổi giữa các vương quốc là đáng kể và người Do Thái cũng tham dự vào việc này. Phía Đông mở mang hàng hóa sang phía Tây, xuất khẩu vàng và bạc. Các vương quốc quản lý, duy trì những con đường. Các xe có bánh và tàu buồm có thể đi từng đoàn thường xuyên qua lại Ai Cập đến Mésopotamie và đến Ấn Độ, đều đi qua Israel. Các lái buôn Do Thái buôn bán các kim loại, vải vóc giữa Trung, Tiểu Á và Mésopotamie. Ai Cập nhập khẩu đồng của Pesos (Ba Tư xưa trước khi bị Ai Cập chinh phục), kẽm của Syrie, vàng của Arménie và của Nubie, bạc của Cappadoce. Ai Cập xuất khẩu ngũ cốc sang Athéniens và Hittites, phèn chua cho Delphes và vàng cho các ông hoàng ở châu Á. Những lái buôn đi lại như con thoi giữa các thành phố ở quá về phía Bắc Phénécie (vùng xưa của châu Á ở giữa Địa Trung Hải và Libăng) như thành phố Tyr, Byblos, nối liền các thành phố này với vùng đồng bằng Ai Cập qua việc thỏa thuận buôn bán với nhau.

Tất cả mọi hoạt động đã làm giàu của cải cho những trung tâm buôn bán (hải cảng hay các kho hàng ở biên giới các nước, và cả ở những nơi mà cộng đồng người Do Thái sinh sống).

Việc phát triển kinh tế đã có lúc bị ngưng trệ do cuộc khủng hoảng vào những năm cuối của triều vua Salomon, đã được hai nước này phục hồi. Nước này và nước kia đều mở mang nhiều thành phố ở khắp nơi (Mizpa, Megiddo, Debir, Lakhish…) và xây dựng những công trình dẫn nước rộng lớn mở ra những đường mòn ngang dọc khắp sa mạc từ phía Nam đến biển Đỏ, và đến cảng Eilat. Vương quốc Israel càng mở rộng hơn, càng giàu hơn và càng buôn bán hơn các nước khác, đã tung ra các cuộc phiêu lưu buôn bán tới tận bờ biển phía Tây Ấn Độ. Trong các thành phố đều có xưởng thủ công mỹ nghệ, có những nhà máy (của nhà vua hay của tư nhân) sản xuất hàng hóa dồi dào làm thỏa mãn các đơn đặt hàng của những nhà giàu. Lúc này vẫn chưa có đồng tiền với ý nghĩa như bây giờ, như người ta sử dụng các kim loại quý theo trọng lượng có đóng dấu của kho bạc nhà vua, để thanh toán tài chính cho những vụ buôn bán lớn.

Một số những người lãnh đạo của hai vương quốc không nêu ra việc hình thành một dân tộc Hébreu thống nhất. Một trong những ông vua đầu tiên của Israel đã định sáp nhập hai vương quốc làm một, nên gả con gái của mình cho con trai của vua nước Juda, để công chúa Jézabel xui giục chồng chuyển đổi sang việc thờ cúng thần Baal.

Việc ghép nền chính trị của hai nước đã thất bại, nhưng rồi cả hai vương quốc đều duy trì tín ngưỡng gần giống nhau.

Vì sợ những sự lộn xộn bất an, nhiều người Hébreu ở cả hai vương quốc này đã rời bỏ vùng đến, nơi mà đời sống dễ chịu hơn như Babylone, Ai Cập, Crete (hòn đảo) hay Chypre.

Đến năm 765, một người gọi tên là Isaie đã nói những câu được những cộng đồng sống rải rác, truyền miệng qua hàng ngàn năm: “Đến một ngày, Đức chúa tể lại một lần nữa đưa bàn tay ra để nắm lấy vận mệnh còn lại của dân tộc của Người, mà Người đã bỏ qua ở Assyrie, Ai Cập, Patros, Kouch, Elam, Sennaar, Hammat và ở các hòn đảo trên biển. Người sẽ giương cao lá cờ ở các nước để thu hút những người Israel bị lưu đày khắp nơi, tập hợp lại phần tan vỡ của người Juda ở bốn phương trời. Từ hành động này của Người được rải ra khắp nơi trên thế giới để bắt đầu lập lại cuộc đời cho con người.”

Từ Ninive đến Babylone.

Đến năm 750, Vương quốc của người Assyrie mạnh hơn cả, thấy cần thiết phải có được những nguồn lợi mới. Ở kinh đô Ninive, vua Tiglath - Phalazar III đã rất chú ý đến của cải giàu có của người Canaan. Phần lớn các phần của Israel và Juda đã chuyển sang sự kiểm soát của người Assyrie. Họ đòi hỏi hai nước Israel và Juda phải đóng góp số của cải đáng kể. Vua của Israel là Peqah đã liên kết với vua ở Damas, Rason và với sự trung lập của vua ở Juda là Yotam để đẩy lui quân của Assyrie. Nhưng khi Achaz, con trai của vua Yotam, lên thay cha nối ngôi vua ở Juda, đã phản bội lại những người anh em ở Samarie, không kể gì đến những lời chê trách của Isaie. Achaz đã tự nhận đứng vào hàng ngũ của vua Assyrie, để cho họ tiến quân vào Jérusalem và nộp cho nhà vua ở Assyrie kho vàng của ngôi đền. Đất nước của người Assyrie mở rộng tới dải Gaza đến “con sông của Ai Cập” (Wadi - el - Arish) đánh tan mọi khả năng cầu cứu của người Ai Cập, sau đó lại quay về đánh Vương quốc Israel. Peqah, vua của Israel bị một người tên là Osée Ben Elah ám sát để chiếm ngôi vua và vào năm 735 ký hiệp ước với Assyrie. Vua của nước Syrie và Rason đã chiến đấu cầm cự thêm được ba năm rồi cũng đành chịu thua vào năm 732.

Assyrie đã chiến thắng. Năm 721, ông vua mới tên là Salmanazar V, tiến vào Samarie và lập Vương quốc Israel thành một tỉnh của Assyrie, đưa 30 ngàn người của Vương quốc Israel đi đày đến Ninive và thay số người này là những quân chiến thắng ở các nước khác. Nhiều người dân ở Samarie đã phải trốn sang Ai Cập và vùng Tiểu Á. Họ hợp với người dân Samarie đã định cư từ trước ở đây và đôi khi cũng gia nhập vào lính đánh thuê của quân đội ở địa phương.

10 bộ lạc của Israel tập hợp lại ở Samarie liền bị đánh tan, đồng hóa rồi tiêu diệt.

Vương quốc của Juda quá nhỏ bé và cũng để phòng thủ, kéo về vùng nằm giữa Ai Cập và Assyrie, giữ vững nền độc lập của mình và coi Jérusalem là trung tâm đời sống của người Do Thái.

Ézéchias vua mới của Do Thái đã hiện đại hóa đất nước, cho đào một cống ngầm giữ Siloé về Jérusalem. Năm 705, vua của Assyrie là Sargon II chết, Ézéchias liền định tập hợp thống nhất đất nước và yêu cầu nhân dân của hai vương quốc (Juda và Israel) và người Hébreu đang phát tán ở khắp nơi, đóng thuế để sửa lại ngôi đền ở Jérusalem.

Ông Isaie đã tuyên bố: “Tai họa cho những ai vơ vét nhà này đến nhà khác, chiếm đoạt cánh đồng này đến cánh đồng khác để đến nỗi không còn một chỗ nào.”

Amos đã tố giác việc thuê những người nô lệ làm trong ngày nghỉ Shabbat.

Năm 701, Sennachérile, ông vua mới của Assyrie lại xâm chiếm Vương quốc Judée, phá hủy 46 thành phố vững chắc. Ông ta đã sắp chiếm được Jérusalem thì lại cho lui quân, có lẽ do trong nước có lực lượng thù địch nổi lên chống đối. Ézéchias chết vào năm 699 Vương quốc của Judée duy trì rất yếu ớt. Manassé là vua tiếp sau của Vương quốc Judée đã trị vì đất nước được gần 50 năm, cho đến năm 645. Hình như vua Manassé đã cho người ám sát nhà tiên tri Isaie (có hai người nổi tiếng cùng mang cái tên này nên chưa rõ chính xác người nào bị ám sát) vì Isaie đã chê trách chủ nghĩa khoan hòa theo tín ngưỡng và việc Manassé đã vi phạm vào tài sản của những nhà giàu.

Năm 627, người Assyrie ở vùng Assourbanipal đã bị một Chaldéen (thủ hiến đất nước trên biển) tên là Nabopolassar đánh bại. Nabopolassar đã thành lập một triều đại mới. Năm 612 thành phố Assour, rồi thủ đô Ninive của người Assyriens đã rơi vào tay những người chủ mới. Những người này tàn phá đất nước Assyrie, chia Vương quốc này cho người Médes, đồng thời ở Babylone, kinh đô cũ của Hammourabi vùng Euphrate.

Vua Judée là Josias, định lợi dụng việc thay đổi chính quyền để thử một lần nữa hợp nhất cả hai vương quốc Judée và Israel cùng của người Hébreu. Để làm cho hai vương quốc này có một nền pháp chế thống nhất, vua Josias thấy cần phải tập hợp các việc xét xử của tòa án thành một bộ luật. Đây là văn bản đầu tiên để trở thành cuốn kinh thứ 5 về Torah, gọi là Kinh “Deutéronome” (Kinh thánh hạng thứ). Ông đã thành công trong việc cấp tiến để thành lập một đội quân đánh thuê người Hy Lạp và đã giành lại một phần đồng bằng ven biển của người Chaldéens. Nhưng vua Josias đã bị đội quân mới của người Babylone giết chết ở Megiddo vào năm 609.

Người Ai Cập cũng muốn đặt ảnh hưởng của họ lên vùng buôn bán chiến lược ấy, đã đưa Yohakhim lên ngôi ở Jérusalem. Và giao cho Yohakhim phải giữ hòa bình với Nabuchodonosor, vua kế vị của vua cha là Nabopolassar, vào năm 605.

Coi thường những lời khuyên khôn ngoan của nhà tiên tri Jérémie là nên rút về Anathot, ở gần Jérusalem, vua Yohakhim đã nổi dậy chống lại quân của vua Nabuchodonosor. Năm 589 đội quân của Nabuchodonosor đã đánh bại Yohakhim và tiến vào Jérusalem. Đội quân này đã đuổi Yohakhim cùng đoàn tùy tùng và hàng ngàn những nhân vật trong giới lãnh đạo, các người làm công, thợ thủ công, kỹ thuật viên về chỗ 20 ngàn người Hébreu đã bị đầy đến Ninive từ trước sau khi nước Samarie của họ bị thất thủ. Số người này tập hợp nhau lại ở Nippour cách Babylone về phía Tây Nam độ 60 km, bên bờ con sông Euphrate. Vua Nabuchodonosor đã đưa người cháu của Yohakhim mới 21 tuổi tên là Zédékhiah lên làm vua. Zédékhiah lên nối ngôi nhưng vẫn tập hợp quân chống lại bọn xâm lăng. Sau 18 tháng trị vì ngôi vua ngày 29-7-587, Nabuchodonosor lại một lần nữa tiến chiếm Jérusalem. Và ngày 9 của tháng Ab, Nabuchodonosor đã cho tàn phá ngôi đền, cướp đi tất cả kho tàng. Zédékhiah bị bắt và phải chứng kiến các người con của mình bị giết ngay trước mặt mình. Zédékhiah bị móc hai mắt cho mù và đuổi đến chỗ ông chú là Yohakhim đang bị lưu đày. Vương quốc Juda tồn tại 136 năm, nằm trong Vương quốc Israel, đã bị xóa sổ.

Thế là chấm dứt các điều về tín ngưỡng chính trị, kinh tế của Israel, không còn ngôi đền, không còn sự thờ cúng, không còn vật phẩm cúng tế, không còn nguồn thuế khóa, không còn quân đội, không có vua và cũng không còn các giáo sĩ. Không có hành động gì khác ngoài việc phải cúi mình thần phục theo luật của kẻ chiến thắng.

Năm 586, Jérémie đã đến Ai Cập và ở nơi đây ông đã viết bức thư dài gửi cho những người đi đày, mà sau vài thế kỷ, người ta đã rút ra được quy tắc chính cho cuộc đời phiêu bạt là: “Để sống được, hãy cúi mình tuân theo luật của đất nước đã tiếp nhận mình.”

Dù sao, Jérusalem cũng không thể quên được. Bài thánh vịnh số 137 đã thể hiện rõ niềm hy vọng trở lại Jérusalem “Chúng tôi ngồi khóc ở bên bờ những con sông ở Babylone, nhớ về Sion.”

LẦN ĐI ĐÀY ĐẦU TIÊN TỚI BABYLONE:
TỪ ĐỒNG TIỀN ĐẾN NỀN TÀI CHÍNH

Một kinh nghiệm mới kéo dài và dùng trong hàng ngàn năm sau này là: Sự phân tán một dân tộc ngay trong lòng các dân tộc khác, không có một thực thể nhà nước nào vẫn có thể sống được. Thật là điều kỳ lạ, người Hebreu lại thấy mình có thể tổ chức một cuộc di đày còn tốt hơn một vương quốc. Việc nhân dân phân tán như thế này còn tốt hơn khi đất nước Judee. Họ trà trộn vào các dân tộc khác, không có quyền hành trên mảnh đất ấy, họ lại thấy được tự do rút ra được những điều tốt nhất của họ và mang đến cho người khác những nét văn hóa của họ không có gì thay thế được.

Sau này người ta sẽ biết vì sao như vậy.

Sự tiếp nhận

Vào thế kỷ thứ 6 trước Thiên Chúa giáng sinh, kỷ nguyên của chúng ta đã được ổn định, hầu như đã hoàn toàn quên hết những nền tảng chính về tư tưởng trên thế giới. Ở châu Á là thế kỷ của Khổng Tử và Lão Tử, ở Ấn Độ là Phật, ở Hy Lạp là Pythagore. Trong thế giới Do Thái, thế kỷ đặc biệt ấy là của vài nhà tiên tri vĩ đại và là những sự mô tả đầu tiên về điều không tưởng đấng Chúa Cứu thế.

Dân tộc Hébreu đang sống trong hoàn cảnh rất buồn thảm: một nửa số người Do Thái, chừng độ 3 triệu người, đang bị lưu đày hay phân tán ở Babylone, ở Crete, ở Bắc Phi hay ở Ai Cập. Đất nước Judée và Samarie đã tàn lụi, đều phải sống phụ thuộc vào các vị giáo trưởng trong cộng đồng người Hébreu phân tán.

Babylone của vua Nabuchodonosor, cùng với Vương quốc Mède (Iran ngày nay) nền kinh tế trở thành hùng mạnh nhất thế giới. Chế độ quân chủ đã làm mới lại ở kinh đô, cùng với hàng ngàn cung điện lâu sơn, gác tía và những khu vườn treo. Chính quyền mới này đã tha thứ cho các nước nhược tiểu, không có hành động ẩn hiếp, ai cũng có quyền lựa chọn tín ngưỡng của mình và được quyền làm tất cả mọi công việc. Người Hébreu đi đày cũng được hưởng mọi quyền lợi.

Năm 561, cựu Quốc vương Yohakhim được trả tự do và được trả lại các quyền thân, cho ở Pippour như một ông vua.

Những người lãnh đạo Do Thái đã bị loại bỏ trước đây, nay đã dự định tổ chức lại cuộc sống lâu dài.

Sau tất cả mọi việc, bây giờ lại trở về với Abraham.

Trong cộng đồng người Hébreu sống phân tán đã loan tin: Hoàn cảnh sống ở Babylone còn tốt hơn là ở Judée. Có nhiều người đã tự nguyện đến hợp tác với những người Hébreu bị đi đày. Người thấy ngay đã có hàng trăm ngàn người đến đó. Họ là những thợ thủ công mỹ nghệ, những người kỹ thuật, các viên chức cao cấp của quân đội, dân sự và còn thêm vào những người buôn bán, nông dân, ngư dân, thợ nề, tham gia vào mọi công việc do quốc vương giao cho.

Từ thế hệ này qua thế hệ khác, sự quan hệ thân thiết về văn hóa, tín ngưỡng, kinh doanh được hoạt động cùng với những người không phải là Do Thái. Người Hébreu đã buôn bán cả những sản phẩm mà họ không được phép tích trữ. Và họ đã lập ra khoản tín dụng lấy lãi đối với người ở Babylone. Không phải vì những người này không có quyền làm như thế, mà họ dựa vào điều luật cũ của Hammourabi và chỉ trừ đạo luật về hình phạt như nhau trong mọi trường hợp xảy ra việc phạm tội. Họ vẫn được phép cho vay lấy lãi. Lúc ấy chưa có đồng tiền nên lúc đầu họ dùng lúa mạch, lúa mì, quả chà là để trao đổi buôn bán. Nhưng họ đã tích các thỏi vàng được đóng dấu dùng làm vốn để dành. Shumankin, một quan chức thâu thuế đã cấp vốn cho những chuyến hàng buôn bán chủ yếu. Gia đình Egibi góp vốn vào những hội đồng quản trị và những cá nhân chuyên cho vay lấy lãi, cầm đồ, thực hiện việc chi trả cho người được cấp vốn. Một vài nhà tài chính Do Thái đã hợp tác với số nhà buôn ở địa phương. Trong hồ sơ lưu trữ của những nhà hàng tín dụng đầu tiên trên thế giới, nhà hàng tín dụng Murashu, đặt ở Nippour, đã chi cho nông nghiệp và thương mại bằng những kỹ thuật đơn giản trong việc phân chia lãi. Người ta thấy có tới 70 tên những người chủ cho vay là Do Thái, và có nhiều hợp đồng với quyền lợi ngang nhau giữa người buôn bán Do Thái và người Babylone.

Nhưng để tránh các mối liên hệ nhiều với ngôi đền của người Babylone, mà họ quản lý các vật phẩm và dùng đền làm nơi để đảm bảo việc cho vay giữa các người buôn bán với nhau, người Do Thái đã thành lập những nhà băng riêng của họ và trả bằng súc vật, bằng các đồ trang sức, bằng nô lệ và sản phẩm của đất đai. Có nhiều người Do Thái trở nên giàu có hết mức và đã được nhận vào triều đình của vua Nabuchodonosor. Có vài gia đình người Do Thái lấy họ của dân địa phương. Vài người khác lại tiến tới đồng hóa với dân địa phương. Lúc này phần nhiều người Do Thái lại từ chối không muốn hòa hợp hoàn toàn với người địa phương. Họ vẫn dùng lễ Shabbat và những cách làm khác như việc cắt bao quy đầu và không dùng thức ăn kiêng cấm, để làm cho họ khác với người dân ở Babylone. Họ soạn thảo những câu châm ngôn chủ yếu đã giúp cho họ sống sót trong hàng ngàn năm bị lưu đày. Những điều đó là: Tuân theo luật ở địa phương, luôn tập hợp nhau lại, chỉ có tin tưởng vào nhau, không tích lũy tài sản vào ruộng đất, thay đổi việc trồng trọt, thuyết phục những người không phải là Do Thái lấy vợ, lấy chồng là người Do Thái và tự gia nhập vào tín ngưỡng về Moise. Các ngày lễ hội được tổ chức quanh các gia đình với giá trị to lớn, làm ra các đồ dùng bền chắc, kiểm soát ngặt nghèo về đạo đức tinh dục. Họ bắt đầu dạy theo hệ thống cho các trẻ em tập đọc, tập viết tiếng nói của đời sống hàng ngày và trong việc buôn bán bằng tiếng araméen và cầu kinh bằng tiếng nói Hébreu. Chữ viết cũng được cải đổi thành chữ viết vuông, vẫn tồn tại cho đến ngày nay. Người ta thấy xuất hiện sự liên quan mật thiết giữa cá nhân con người với Trời, để trở thành một con người hoàn hảo, triệt để, thiết tha… đòi hỏi ở mỗi con người phải có những điểm đó và nhất là các giáo sĩ thì lại càng phải làm gương cho mọi người theo, càng phải hoàn hảo hơn nữa. Những khái niệm về thế giới bên kia, về tội lỗi, về việc sống lại, về thiên thần đã kết tinh lại trong con người họ.

Người ta cầu khấn cho ngày trở về Sion (tên của người Canaan gọi Jérusalem như vậy) để xây dựng lại ngôi đền. Có một số giáo sĩ, các nhà thơ, các nhạc sĩ đã đặt ra những bài thánh vịnh, viết cuốn sách về Job, về các câu tục ngữ, về tư cách của các nhà tu hành. Những nhà tiên tri mới lại đã vạch ra những mối nguy hiểm đeo đẳng khi người ta đã hòa mình vào những trò được thua với kẻ mạnh, sống ở giữa đám người giàu sang, nhận tiền bạc của người Babylone; Ézéchiel đã kêu lên: “Vàng của họ sẽ là những vết nhơ của họ!” Chỉ vì Ézéchiel đã vạch ra được: Babylone là một siêu cường quốc. Còn Sophonie lại vứt vàng và bạc, bởi vì “hai thứ kim loại này không có thể cứu được con người.”

Như người Israel và người Judée đang phân tán trong các cộng đồng người Babylone, những tòa án tập hợp những nhà thông thái và chấm dứt những vụ tranh chấp cá nhân. Khi có những va chạm về vấn đề con người, để dàn xếp những vụ tranh chấp hay những vụ kiện tụng, hội tư thì không bao giờ lại nêu tên những người đó ra công khai. Trừ những trường hợp tội nặng họ mới phải chịu sự hình phạt về thể xác, một hình phạt tương đương với việc xử tử là việc bị rút phép thông công. Việc này là để đuổi người phạm tội nặng ra khỏi cộng đồng, cấm họ làm việc và nhận sự cứu trợ của người Do Thái khác.

Để chế định cho những vấn đề quá khó khăn, các phán quan đã hoàn thành những văn bản sẵn có để sử dụng, vì họ đã hiểu rõ những quyết định của những vị tối cao của nhà nước Judée. Cuối cùng họ viết thư trao đổi với các vị pháp sư về các câu hỏi và câu trả lời, qua các người lái buôn đeo các túi đựng đồ gia vị chuyến hộ thư. Các trường học đều thành lập ban xử án. Các thầy giáo không được trả công - (khác với những giáo sĩ ở Jérusalem) nhưng để sống được, các thầy giáo phải lao động chân tay như làm nông dân, thợ thủ công, buôn bán. Dù rằng các thầy giáo không tham dự vào các quyền lực chính trị và không phải chịu gò bó, tuân theo luật pháp của người Babylone. Nhưng vì điều kiện đang bị đi đày nên họ vẫn được thích nghi với học thuyết đã được đề ra từ thời hai Vương quốc Judée và Samarie.

Học thuyết kinh tế khi dân tộc bị phân tán.

Từ nay tất cả học thuyết về kinh tế đều nhằm vào việc ấn định những điều kiện để sống sót của nhóm người ở trong lòng những người nước ngoài. Nó được xây dựng với ba nguyên lý: Lao động, cạnh tranh và đoàn kết. Có thể hiểu được như sau: mỗi thành viên của cộng đồng đều phải làm việc để kiếm sống, tương hợp với những nguyên tắc về đạo đức học do luật pháp đã ấn định, có thể trong một nghề tự do hay đơn độc, mỗi người đều phải chấp nhận việc đua tranh để có may mắn làm giàu, nhưng cũng có thể là bị thất bại, vì thế cần phải có sự đoàn kết tương trợ lẫn nhau; cuối cùng mỗi người phải thận trọng không làm điều gì có hại cho cả nhóm người, qua con mắt của người thứ ba xác nhận đúng hay sai. Và nếu có thể, mỗi người sẽ giúp đỡ cho người mà mình tiếp đón.

Lao động là điều kiện thứ nhất tuyệt đối. Kẻ lười biếng là rất nguy hiểm cho cộng đồng bởi vì hắn chỉ là một gánh nặng và hắn có thể trở thành tên kẻ cướp, bất lương, dễ dẫn đến giết người và làm hại cho toàn bộ cộng đồng, cả cộng đồng phải coi như có trách nhiệm về tất cả các tội ác của nó phạm tới những người láng giềng. Lao động chân tay cũng vinh dự như những người trí thức: “Làm một công việc dù là việc đó không phù hợp với khả năng, nghề nghiệp của mình thì anh vẫn được coi là vinh dự của mình, mà không nên tránh.”

Các thầy giáo đã đọc câu này cho học sinh ghi nhớ và còn thêm vào: “Ai sống bằng công việc lao động chân tay vất vả, là hơn hẳn người chỉ cứng ngắc tin vào Trời giúp đỡ.” Ngay đến ông giáo trưởng cũng phải lao động chân tay để kiếm sống. Ông không thể chờ đợi việc thu 1/10 tô của người đến cúng tế, như các giáo sĩ ở Jérusalem vẫn làm như vậy. Qua một câu chuyện của người thông thái kể như sau: “Giáo sĩ Kahana đã trả lời cho một giáo sĩ khác khi ông ta hỏi ông: “Ông tìm ra lương thực ở đâu?” “Ông chỉ việc ra chợ chặt một miếng thịt của con vật vừa bị người ta giết và ông cứ làm như thế sẽ sống được.” Lao động cơ thể nặng nhọc, nhưng nó sẽ không phải gò bó do việc kéo dài hay do các điều kiện làm việc. Đặc biệt là nó cũng cố thêm lòng tin của mình về mặt tiền công: Làm việc cho người khác có thể bị mất quyền lợi. Vì thế, tốt hơn là làm việc gì phải có tính toán trước. Các nhà thông thái đã nói: “Vũ trụ là tối tăm đối với kẻ chỉ chờ cái ăn của người khác.” hay “Tốt hơn là hãy làm lễ Shabbat bằng một ngày làm việc, hơn là phụ thuộc vào người khác.”

Pháp chế cũng không nói rõ trước việc phân chia lao động mà nó chỉ nhận ra mối đe dọa về thiệt hại: “Thật tồi tệ cho con người lại tin vào con người.” Ở thời kỳ đó, các tòa án cũng ngờ vực những kẻ thuê người làm công. Ví dụ như trả tiền công chậm cũng có thể coi như một tội nặng như một vụ giết người: “Ngay trong ngày hôm đó, trước lúc mặt trời lặn, anh phải trả tiền công cho người làm thuê bởi vì họ nghèo đói đang chờ tiền công với mọi nỗi lo sợ.”

Sau đó còn có một loạt vụ xét xử ra lệnh cho con người phải tôn trọng công việc của các loài vật, không được bắt nó làm những công việc quá sức, nặng nhọc: Bắt buộc phải chăm sóc nuôi nấng các loài vật trước việc nuôi con người, cấm mua con vật thồ hàng mà người ta thấy nó không còn sức làm việc được nữa; phải cho con vật được nghỉ một ngày trong tuần, cấm giết con vật khi nó còn sống.

Trong nền kinh tế chủ yếu dành cho các xí nghiệp nhỏ thì việc cạnh tranh là được ưu tiên. Người tiêu dùng những vật phẩm chủ yếu, trong khi còn chờ phân xử về giá cả, vẫn được dùng để nuôi dưỡng với giá thấp nhất.

Như ở Israel thời vua Salomon trị vì, những vật phẩm căn bản khi bán ra chỉ được thu lãi vào loại hàng hóa thứ 6. Chính vì thế mà người Do Thái bán hàng thường rẻ hơn so với người buôn bán không phải là Do Thái.

Tòa án có thể ấn định giá cả cho những loại vật phẩm cần thiết nhất, chủ yếu là để con người sống được. Và nếu thứ hàng đó thuộc loại hiếm hoi thì không được bán ra ngoài cộng đồng. Mỗi người đều phải dành 1/10 sản phẩm của mình, góp giúp đỡ cho người túng đói để làm việc đoàn kết, tương trợ lẫn nhau.

Người dân ở một thành phố phải niềm nở tiếp nhận người ở nơi khác đến. Không được cấm đoán người mới đến mở mang việc buôn bán. Ngay cả khi họ đã gây khó khăn cho những mặt hàng đã ổn định, miễn sao họ phải làm phong phú thêm các mặt hàng cung cấp cho người tiêu dùng. Ví dụ như đưa ra thứ hàng mới, hay bán với giá thấp hơn các mặt hàng đang có trên thị trường, họ không phá hoại các mặt hàng hiện có, hay không làm tăng thêm những loại độc hại như khói hay mùi vị. Để cho người tiêu dùng biết rõ thông tin về các mặt hàng, người bán hàng có thể mở đợt quảng cáo hay phân phát miễn phí các mẫu vật phẩm.

Các giáo sĩ tranh luận về điểm này rất hào hứng. Giáo sĩ Yehouda nói: “Người bán hàng không được bán thứ lúa mì rang cháy, hay quả hổ đào cho trẻ em, vì khi chúng về nhà lại quen đòi bố mẹ cho ăn những thứ đó.”

Những người thận trọng lại cho rằng họ có thể bán những thứ hàng đó.

Giáo sĩ Yehouda nói thêm: “Nhưng họ không được bán những thứ hàng đó với giá thấp hơn ở chợ.”

Số người thận trọng khác lại nói: “Một người như thế chỉ có thể làm được điều tốt.”

Ít lâu sau, học thuyết này được áp dụng trong môi trường mới, bởi vì người Do Thái đã phải chịu đựng bao nỗi nhọc nhằn khi đi đày, đến khi họ trở về Israel thấy những ông chủ cũ của họ lại nghèo túng hơn họ.

TRỞ LẠI PALESTINE:
TỪ NỀN TÀI CHÍNH ĐẾN SỰ PHÁ SẢN.

Giai đoạn quyết định về sự hình thành dân tộc Do Thái xuất hiện mang nhiều tính chất thần học và chính trị hơn về kinh tế. Trong suốt cuộc đời, không thể tưởng được về các triều đại cứ xoắn vào nhau bởi các vụ đảo chính, vụ phản bội, người Do Thái đã trở về Judée tái lập lại Vương quốc của họ và đã thu được thắng lợi. Nhưng một lần nữa, họ đã mất tất cả và lại trở về cuộc sống lưu đày kéo dài trong 2000 năm. Tiền bạc là thế đấy. Đằng sau mỗi sự kiện cũng chỉ vì tiền bạc làm cho người ta thèm muốn một mảnh đất. Vì chính nhờ có tiền bạc người ta mới có tiền để trả cho quân đội và xây dựng lại ngôi đền. Chỉ vì nguyên nhân những của cải ấy mà người ta bị tấn công và bị chiếm đất đai, buộc phải đi đày. Tiền bạc có thể dùng để tránh được bạo lực, nhưng một lần nữa, tiền bạc chỉ làm gây thêm bạo lực.

Đồng Talent, người Ba Tư và ngôi đền.

Năm 600, trong một Vương quốc Hy Lạp nhỏ bé ở Tiểu Á, vùng Lydie ở về phía Bắc Éphèse đã xuất hiện đồng tiền đầu tiên, đúng với tên thực của nó. Những đồng vàng và bạc được tiêu chuẩn hóa, có giá trị trao đổi ổn định. Người dân Lydie, trước hết dùng các đồng tiền vàng và bạc để trao đổi các đồng tiền bằng hợp kim khác, là thứ hợp kim nguyên chất vàng và bạc, có khổ to nhỏ khác nhau không chỉ rõ giá trị. Sau đó, Crésus là ông vua cuối cùng của Lydie đã bỏ đồng hợp kim, chỉ dùng đồng tiền bằng hai thứ kim loại là vàng và bạc có ấn định giá trị cho từng loại đồng tiền này, gọi là Talent (trọng lượng tiền cổ Hy Lạp).

Hérodote đã viết: “Theo sự hiểu biết của chúng ta, người dân Lydie là người đầu tiên đã làm ra đồng tiền bằng vàng và bạc để tiêu dùng; và cũng là người đầu tiên đã đặt ra chi tiết cho cách thương mại.”

Có thể đồng tiền đầu tiên là từ người Trung Hoa mang đến, nhưng Lydie cũng vẫn là vương quốc đầu tiên đã làm từ thứ kim loại quý thành đồng tiền và đảm bảo giá trị cho đồng tiền đó. Ngay lập tức, người Ba Tư, các thành phố ở Hy Lạp và tất cả các dân tộc có buôn bán với Lydie, đã học cách của họ làm ra những đồng tiền như thế.

Nhưng cùng một lúc Crésus và những người Babylone lại đã có một ông chủ khác: 50 năm, sau khi đã chiếm Jérusalem (550), Vương quốc Babylone của vua Nabuchodonosor (chết năm 562) lại đã bị thất bại về tay Cyrus II, nhà chiến lược vĩ đại người Ba Tư. Cyrus II đã xây dựng quyền lực của mình qua sự liên minh lật đổ, nói cách khác là sự phản bội, cũng như vua Nabuchodonosor đã làm trước đây.

Cyrus đã làm vua ở Fars, một thành phố của Ba Tư, từ sau năm nay, nổi dậy chống lại bố vợ là vua Astyage ở Médes. Cyrus đánh đuổi Astyage, chiếm lấy kinh đô Ecbatane. Năm 549, Cyrus tự xưng là vua Ba Tư và nước Médes. Năm 547, Cyrus lại liên kết với Nabonide, của Babylone, tiến về vùng Tiểu Á, đập tan quân của Crésus đóng đô ở xứ Ioni (bên bờ biển Êgiê).

Năm 539, Cyrus lại làm sự phản bội khác là quay lại chống vua Nabonide, đồng minh Babylone cũ của mình, bắt giam Nabodine, chiếm lấy Babylone và ngôi vua của bốn nước khác nữa.

Cyrus chuyển nước Judée thành một tỉnh của Ba Tư, để cho các nước chư hầu quyền tự trị rộng rãi; nhưng bù lại, các nước này phải nộp triều cống và quân lính. Người Do Thái cũng phải nộp triều cống cho Cyrus như các nước chư hầu. Cyrus cho phép các nước được mở những ngày lễ hội cổ truyền để xung tội. Như vậy, thần Mardouk của người Babylone cũng ngang hàng như thần của người Do Thái và các vị thần khác ở các nước chư hầu.

Năm 538, sau 10 năm cuộc chinh phục, Cyrus II lo sợ cuộc tấn công của người Ai Cập nên quyết định dùng nước Judée làm chiến lũy giữa Pharaon và mình. Cyrus cho phép người Do Thái được trở về nước, ra lệnh cho họ phải khôi phục lại các kho tàng của ngôi đền mà trước đây đã bị vua Nabuchodonosor cướp đi hết, và họ cũng được quyền tái kiến thiết lại đất nước của họ. Nhưng Cyrus không trả cho người Do Thái nền độc lập và thành lập vua của họ. Tỉnh của người Do Thái vẫn do một thống đốc người Ba Tư cai trị.

Năm 530, Cyrus chết trong chiến trận đánh quân của các bộ lạc Thổ - Mông ở Trung Á, nhưng người Do Thái cũng không trở về Jérusalem với số đông. Bởi vì nước Judée lúc này đang là một tỉnh nghèo nàn do bị những cuộc đột kích cướp bóc, vơ vét tất cả tài sản.

Những người đi đày khỏi Babylone không muốn rời bỏ Vương quốc Ba Tư hào nhoáng. Chỉ có một nửa dân số trở về nước, tổng cộng khoảng 200.000 người, đi cùng với 70.000 nô lệ của họ. Những người Do Thái về nước được những người đồng hương giàu có còn ở lại Mésopotamie cấp vốn. Những người di cư trở về với lòng tin không hề thay đổi nên họ đã vấp phải những người Do Thái ở lại trong nước, nay đã trở thành những người theo đạo thờ nhiều thần. Những người này đã chiếm lấy hết của cải “vô chủ” của những người đã phải bỏ nước đi lưu đày. Các tòa án ở Judée phải giải quyết không biết bao nhiêu những vụ tranh chấp giữa những người trở về đòi lại đất đai, nhà cửa với những người vẫn ở lại trong nước đã chiếm lấy tài sản của họ, và làm cho đất đai thành hoang dại, hay dùng làm nơi xây dựng thành lũy bảo vệ cho những người ở lại. Người Do Thái trở về phải xây dựng lại các tòa án, trường học cho các giáo sĩ và tòa án riêng cho người Do Thái, vì họ không thể tôn trọng tất cả các điều luật của Vương quốc David. Ví dụ: không thể áp dụng được lễ đại xá vì đất đai không còn chia phần cho các bộ lạc nữa nên người ta không còn được hưởng thừa kế những mảnh đất của cha ông để lại. Một thực tế nữa là có 10 trong số 12 bộ lạc đã bị xóa bỏ. Vì thế nên điều luật đặt ra từ trước là sau 49 năm, đất đai phải trả về cho chủ cũ đã không thể áp dụng được. Đời sống của họ trở nên khó khăn. Người dân Judée luôn phải nhờ vả đến những nhà giàu người Babylone giúp đỡ tiền bạc trả nợ cho người nông dân Do Thái để tránh việc họ đòi lại đất.

Năm 522, một võ quan tên là Darius, con một vị tổng đốc (chức vị của Ba Tư) lấy hai con gái của Cyrus, đã gạt bỏ những người còn khác của Cyrus, xưng là vua Ba Tư. Darius cho xây dựng hai kinh thành bên cạnh Babylone là Persépolis và Suse, thống nhất hệ thống tiền tệ bằng cách đặt ra đồng tiền “Darique” bằng vàng (tiền cổ Ba Tư) và những đồng “Siclé”, bằng bạc (tiền cổ của người Hébreu). Đồng tiền này được tạc hình một người lính bắn cung, chỉ dùng để trao đổi với người nước ngoài. Còn trong nước vẫn tiếp tục dùng các sản phẩm tự nhiên để trao đổi mua bán. Darius chia đất nước thành 12 tỉnh, lập sổ địa bạ và ấn định những chặng chuyển tiếp trên đường dài cho việc buôn bán và quân sự. Darius nắm lấy quyền kiểm soát biển Égée, sáp nhập Thrace và Macédoine vào Ba Tư, cùng cố trục buôn bán lớn giữa biển Đỏ và vùng vịnh Persique (Ba Tư cổ), hoàn thiện việc đào con kênh giữa biển Đỏ và sông Nil. Nước Judée trở thành ngã tư buôn bán đông đúc nhất châu Âu. Dưới triều đại của Darius, người Do Thái được khuyến khích để sống. Nơi nào cũng có rất nhiều công việc cần có người làm và có những điều kiện sống dễ dàng.

Để cai trị nước Judée, Darius đã khôn khéo chọn một người Do Thái làm tỉnh trưởng tên là Zorobabel, con trai của ông vua bị đi đày và cho tiến hành phục hồi lại một nửa chế độ quân chủ. Cả Jérusalem đều hoan nghênh Darius. Những nhà tiên tri như Aggée và Zacharie muốn tuyên bố Zorobabel làm vua của người Do Thái. Zorobabel đã điều chỉnh mọi công việc một cách ôn hòa, tổ chức lại thuế khóa, tập hợp những người Do Thái cùng đi đày với ông trở về nước để cùng ông nắm quyền lực trong nước, không gây ra những cuộc tranh giành và đối nghịch. Người ta bắt đầu tái xây dựng lại ngôi đền mà trước đây đã có nhiều lần nhắc đến chuyện này, nhưng không thực hiện được. Việc xây dựng lại ngôi đền là nhờ có sự đóng góp tiền bạc của những người Do Thái ở Babylone và đánh thuế rất nặng vào những người Do Thái ở Judée, buộc các cộng đồng người Do Thái đang sống tản mát xung quanh biển Méditerranée và phương Đông phải nộp tiền. Zorobabel đã cử các giáo sĩ cố gắng đến nơi các cộng đồng Do Thái sinh sống, để vận động họ quyên góp tiền của xây dựng lại đền.

Bắt đầu vai trò “phân tán” trong nền kinh tế Israel.

Ngày 3-3-515, ngôi đền được làm lễ khánh thành nhưng không to lớn và lộng lẫy như ngôi đền trước kia. Khám thờ đã bị mất. Cây đèn nến có bảy nhánh thay cho cây đèn có 10 nhánh của vua Salomon. Nhưng nền kinh tế của đền đã được phục hồi với số giáo sĩ, số của được đóng góp theo tổ chức, số tiền cúng công đức và việc đổi tiền. Các vật phẩm đổ về ngôi đền như dòng thác lũ. Các giáo sĩ, các giáo chủ, các thầy tu dòng Lévi đã đổ tới từng đoàn đông người. Người ta đếm được có hàng ngàn giáo sĩ giữ gìn trông coi các thu nhập của ngôi đền, có những hòm đựng nữ trang, tiền vàng, tiền bạc luôn được bảo vệ cẩn thận. Các tài sản quý này do người Do Thái ở các nước gửi về cúng vào đền, đều được giấu ở chính điện thờ. Tất cả những người Do Thái hay không phải là Do Thái đều đã thổi phồng sự quan trọng này lên quá đáng. Ngôi đền trở thành đề tài trong mọi câu chuyện và là vật thèm muốn trong tất cả các nước ở Cận Đông.

Năm 490, người Hy Lạp mở cuộc chiến tranh ở Marathon. Darius đã chết vào năm 486. Xerxès, con trai của Darius đã phải rút lui về Salamine. Cháu của Darius là Artaxerxès đã tập hợp những người trí thức Do Thái, Hy Lạp như: Thémistocle bị đi đày ở Athènes và Néhémias, một giáo sĩ Do Thái để cùng quản lý Vương quốc. Artaxerxès đã chỉ định Néhémias làm thống đốc ở Judée vào năm 445 để tránh việc hậu duệ của Zorobabel thiết lập lại một triều đại ở đấy. Néhémias đã giảm bớt thuế khóa, xóa bỏ hết nợ nần phục hồi lại khoản tô 1/10.

Thời kỳ này các bài văn đã nảy nở thật đặc biệt. Ông Isaie đã nói có thể đấng Chúa Cứu thế sẽ trở lại, khi Người biết được “những kẻ đầy tớ đau khổ” của Người đã trở về, nhưng chưa được chỉ rõ là dân tộc Do Thái. Người ta đã đưa các văn bản về Ngũ thư, và các lời tiên tri thành sách. Cuốn sách của Jonas nhắc nhở bổn phận của những người Do Thái đi đày lần đầu tiên phải bảo vệ Ninive. Đây là cách ẩn giấu sự cần thiết cho người Do Thái, vào từng thời kỳ, phải bảo vệ thế giới chống lại cơn giận dữ của Trời. Vì đau khổ của người khác cũng là nỗi đau khổ của họ.

Alexandrie

Khi đến năm 338, Artaxerxès III bị ám sát thì Darius III đã lên nỗi ngôi thay. Nhưng đây là sự chấm hết cho Vương quốc Ba Tư vĩ đại. Sức mạnh về kinh tế đã chuyển từ Ba Tư sang Hy Lạp. Hy Lạp lại giành được quyền lực ở vùng biển Méditerranée.

Alexandrie, con trai của Philippe Macécédoine, học trò của Aristote lên làm vua lúc 20 tuổi, làm chủ cả Thèbes và Athènes. Alexandria trở thành người đứng đầu của liên bang Hy Lạp. Ông đã cho dập in hình của mình lên các đồng tiền vàng và bạc, chấp nhận hệ thống tiền tệ ở Athènes, sau đó trở thành phổ biến ở tất cả các nơi. Alexandria có trong tay một đội quân hùng mạnh, đã đánh bại Darius III ở vùng Issos thuộc Syrie vào năm 333. Con đường Ai Cập đã được mở rộng đối với ông và Alexandrie đã tiến sang Judée. Ông đóng quân ở Tyr 7 tháng, đóng ở Gaza 2 tháng, qua Jérusalem vào năm 332 trong tiếng hoan hô của người Do Thái. Những thói quen của người Hy Lạp đã nhanh chóng được làm theo với sự cuồng nhiệt. Những nhà giàu người Judée đã bắt đầu học nói tiếng Hy Lạp bắt chước cách ăn mặc quần áo theo mốt của người Hy Lạp. Ngay cả đến những người lễ sinh trẻ ở ngôi đền cũng tham dự vào các môn thể thao ở các lớp huấn luyện. Ở Judée cũng như ở khắp nơi, đã có sự đồng hóa với Hy Lạp.

Hy Lạp còn làm chủ cả việc buôn bán, ở thời kỳ đó, các thủy thủ, các người buôn bán Hy Lạp đã xuất hiện cách bán hàng chịu trả theo kỳ hạn, cho ngư dân và người buôn bán vay tiền dùng vào các chuyến làm ăn lớn, theo cách cầm cố, bảo lãnh, thế chấp, hợp đồng trao đổi và cả việc bảo hiểm. Như vậy, ngay từ thời kỳ đó, người Hy Lạp đã đặt nền móng hệ thống bảo hiểm chống lại việc chạy trốn của những người nô lệ, bằng tiền, bằng việc trả tiền thưởng cho những người chủ sở hữu nô lệ.

Alexandre rời khỏi Jérusalem cùng với đội quân đánh thuê người Do Thái, đi chinh phục Ai Cập. Ông hứa với quân đánh thuê Do Thái là sẽ trả tiền cho họ để xây dựng ngôi đền trên đồi Garizim, thuộc Samarie. Ông cho thành lập cảng buôn bán mang tên Alexandrie thành một điểm chiến lược kinh tế cho khối cộng đồng to lớn người Do Thái đến định cư ở đấy và họ cũng có đủ mọi quyền như người dân ở Macédoine. Ngay lập tức, người Do Thái đã có mặt đến gần một nửa trong số 300.000 người dân ở thành phố mới Alexandrie. Và cũng từ đây đạo Do Thái đã đi ngang dọc khắp trong đất nước Hy Lạp. Có một số cộng đồng người Do Thái đã định cư ở vùng Ai Cập đã bị Hy Lạp hóa. Nhưng qua các chuyện huyền thoại mà cuốn Kinh Exode (cuộc di dân) đã lưu lại thì người Ai Cập ở vùng này đã đối xử tồi tệ với người Do Thái đến cùng bọn xâm lược Hy Lạp. Chính ở vùng đất này trên thế giới và cũng chính ở thời kỳ lịch sử này đã ghi lại hình ảnh đầu tiên về người Do Thái như những kẻ “cho vay nặng lãi”, hay “những tên cắt cổ”. Đây là việc chống lại đạo Do Thái đã trở thành Hy Lạp, Alexandrie, trước khi trở thành đạo Cơ Đốc. Lúc đầu, người Ai Cập đã rất căm ghét người Do Thái đã bị Hy Lạp hóa.

Có một người tên là Damocrite đã khẳng định: suốt trong 7 năm, người Do Thái đã bắt một người nước khác, đưa vào trong ngôi đền của họ, xẻo từng mảnh thịt để làm lễ hiến sinh. Ông Appien ở thành phố Alexandrie đã viết: hàng năm người Do Thái đã nuôi béo một người Hy Lạp để ăn thịt. Một người gọi tên là Manéthon, đạo sĩ người Ai Cập đã giải thích rằng: những người Do Thái chỉ là giống người hủi, mà đã bị đuổi ra khỏi Ai Cập từ thời kỳ Moise, và rồi họ cũng sẽ bị đuổi một lần nữa ra khỏi Ai Cập.

Năm 331, Alexandre rời bỏ Ai Cập, lại đi qua Judée và Tyr, tiến về Mésopotamie, thiêu cháy thành phố Persépolis, và đội quân của ông đã giết chết vua Darius III, thay đồng Daricque bằng vàng (tiền cổ Ba Tư) bằng đồng Statère (tiền cổ Hy Lạp). Các kho vàng của các ông vua Ba Tư được dùng làm thành đồng tiền để mở rộng việc thông thương buôn bán, làm cho nền kinh tế phát triển rất mạnh, mà qua đấy, người Do Thái đã mở rộng tầm kinh doanh của họ.

Năm 327, người Macédoine đã đặt chân tới Kaboul, rồi đến Bamyan, tiếp tục tiến về Indus, rồi quay lại các vùng sa mạc, kết thúc cuộc đi vòng tới Babylone.

Alexandre chết vào năm 323, lúc mới 33 tuổi, là một ngôi sao sáng chói. Ông là người đầu tiên có hình in nghiêng trên các đồng tiền, và đó là một đặc ân của các thần ban cho ông. Các vị tướng, những thái tử đã chia nhau Vương quốc của ông. Séleucos chiếm Syrie, Mésopotamie và biển Égée đến Afghanistan. Ptolémée tự phong cho mình ở Ai Cập và Hy Lạp. Nước Judée chịu sự thuần phục, phải đặt dưới quyền kiểm soát của Séleucos đã nhanh chóng trở thành miếng mồi chia rẽ giữa hai thế lực mạnh của người Hy Lạp: cuộc được thua là kết quả việc kiểm soát những con đường buôn bán, thường phải qua lại vùng này. Ptolémée I Sôter, tướng của Alexandre đóng kinh ở Alexandrie vào năm 313, đã xây dựng ngọn đèn pha cho tàu biển, và được sự giúp đỡ của những nhà trí thức Hy Lạp, Do Thái và các chủ ngân hàng người Do Thái, xây dựng một thư viện. Ptolémée I Sôter dùng Chypre, viên phó tướng của Séleucos I, để chiếm lấy Babylone và nhận đổi Syrie cho Chypre. Như vậy có hai người Hy Lạp đã cai quản hai cựu Vương quốc là Ai Cập và Babylone. Chypre đã trị vì ở Syrie đến năm 286. Còn Séleucos I, người sống sót cuối cùng trong cuộc phiêu lưu của Alexandre, vua của Macédoine, (vùng Ban căng) trị vì ở Babylone gần 50 năm, cho đến năm 281, ở kinh đô mới mang tên của mình là “Séleucie”, nằm bên bờ con sông Tigre chảy bên cạnh Babylone. Sau khi Séleucos chết, đã có ba vua người Hy Lạp nắm quyền lực ở Babylone, giúp đỡ cho cộng đồng người Do Thái ở địa phương là những người kinh doanh, thợ thủ công, nông dân. Ba nhà vua Hy Lạp đã kiểm soát cả Palestine. Nơi đây bắt đầu có sự phân biệt công khai giữa nhiều nhóm tín ngưỡng khác nhau trong số những người Do Thái là: người Do Thái tôn sùng đạo nghi thức, người theo đạo Sadducéens và người theo đạo Esséniens.

Người theo đạo Sadducéens, đại diện cho tầng lớp quý tộc và gia đình các giáo chủ nắm quyền hành về chính trị và tín ngưỡng. Họ thu thuế và các lễ phẩm của ngôi đền và tất cả những chu trình về tài chính.

Người theo đạo Pharisiens (nghi thức) điều khiển tinh thần của cộng đồng Do Thái, lãnh đạo các tín ngưỡng và các phi giáo hội, ca tụng đời sống giản dị, chê bai sự giàu có của các giáo sĩ, khẳng định sự tín ngưỡng của cộng đồng Do Thái trong việc tự do ý chí, trong đời sống vĩnh cửu, sự phục sinh và đấng Chúa Cứu thế. Họ thường nhớ đến nhà tiên tri Élie đã tuyên bố: Sự nghèo đói là tài sản cao nhất của Trời đã trao cho nhân dân của Người một câu có ẩn ý: “Sự nghèo đói đến với Israel như chiếc dây cương đỏ quàng vào con ngựa trắng.”

Sự tu luyện khổ hạnh – gọi là Perishut - sau đọc trệch là “Pharisien”, không dẫn đến sự cần thiết có cứu tinh. Và họ không kết tội sự giàu có nếu dùng vào các công việc từ thiện.

Người theo đạo Esséniens, một giáo phái nửa tu hành, còn đi xa hơn nữa trong việc từ chối sự giàu có. Họ đánh đồng loạt các tài sản và các hoa lợi, thực phẩm và quần áo. Họ từ chối việc hôn nhân và những lễ hiến sinh bằng các con vật. Họ ca tụng sự trinh tiết, sự trong trắng và việc mặc quần áo màu trắng.

Các điều kiện để đoàn kết cũng được ấn định rõ: mỗi thành viên trong cộng đồng luôn dành ít ra là 1/10 của các nguồn thu lợi, góp tiền vào tsedaka (việc thiện). Cộng đồng sẽ quản lý số tiền công đức này cấp một số tiền hồi môn cho các cô gái nghèo đi lấy chồng, cấp lợi tức cho những người già nhất trong gia đình, phục hồi lại công ăn việc làm cho những người thất bại, sa sút, cho vay không lấy lãi, tiếp đón những người lạ đi qua, mua lại những người nô lệ để giải phóng cho họ và cuối cùng là mở các trường học cho trẻ em.

Năm 301, nước Judée, lúc đầu ở dưới quyền của Ptolémée I. Một ngày nghỉ lễ Shabbat, Ptolémée I đến Jérusalem, đã gây ra vụ tai tiếng, nhưng ông đã chấm dứt việc ấy bằng việc cho xây lại ngôi đền và cũng không can thiệp vào công việc nội bộ của nước này. Ông quyên góp hàng năm một số tiền cho ngôi đền, ra lệnh miễn mọi việc cho những người phục vụ của ngôi đền và cả những người Do Thái ở Jérusalem trong ba năm.

Đức Giáo chủ là người duy nhất có quyền của quốc gia, cho phép thu nhận những vật phẩm quyên góp ở Palestine và ở những người Do Thái sống tản mát khắp nơi và Đức Giáo chủ còn được quản lý kho vàng của ngôi đền.

Ptolémée II (tức Philadelphe) nối ngôi vua cha vào năm 286, kiểm soát Palestine và đóng đô ở Alexandrie cho đến năm 246.

Trong lịch sử của mình, chưa bao giờ Ai Cập lại được mạnh như thế. Khi đã bị Hy Lạp hóa, dần dần Ai Cập chuyển sang ảnh hưởng của Rome, một nước mạnh mới nổi lên ở miền Tây. Philadelphe cho dịch Kinh thánh sang tiếng Hy Lạp. Đây là cuốn Kinh thánh của 70 nhà phiên dịch sang tiếng Hy Lạp nên còn được gọi là Kinh thánh Septante (Bảy mươi), rất có ích cho người Do Thái vì họ không biết một thứ tiếng nước nào khác.

Năm 245, Ptolémée III évergete nối ngôi Philadelphe (Ptolémée II) củng cố lại nước Judée làm cho mạnh hơn lên và làm giàu thêm cho ngôi đền. Nhiệm vụ của Đức Giáo chủ được Simon le Juste, sau đó đến hai người em của ông này cáng đáng.

Simon le Juste đã viết về thời kỳ đó: “Đối với một người Do Thái thì thế giới chỉ đặt lên ba chiếc cột là: Luật pháp, công việc phục vụ Thần và những hành động về Tình yêu.”

Năm 222 Ptolémée III khuyến khích Palestine nhanh chóng Hy Lạp hóa và tất cả các công việc giao dịch chính thức giữa người Do Thái và kẻ chiếm đóng đều dùng tiếng Hy Lạp. Nền kinh tế của đất nước Do Thái đã in sâu vào nền kinh tế của Vương quốc người Ai Cập. Những người theo đạo Pharisiens và Esséniens tiếp tục đứng lên chống lại những người giàu theo đạo Sadducéens và ra sức khôi phục lại các tòa án: những thành viên theo đạo Sadducéens đều phải thay bằng người theo đạo Pharisiens. Nền kinh tế thương mại vẫn phát triển. Ruộng đồng trở nên trù phú. Từ đó, nước Judée trở thành một tỉnh của Hy Lạp, sống theo cách Hy Lạp.

Năm 202, lại có sự thay đổi chủ mới: Một ông vua Hy Lạp, qua cuộc trường chinh đến tận Ấn Độ, rồi tới Ả Rập, Séleucide Antiochos III (-223/-187) liên minh với Philippe V ở Macédoine, tổ chức cuộc tái chiếm châu Á. Séleucide Antischos chiếm lại Palestine của Ptolémée và cho người Palestine được quyền theo lại đạo Do Thái.

Tất nhiên thế lực mới này đã giải phóng toàn bộ các tỉnh thành của Hy Lạp. Rome càng ngày càng chú ý tới vùng Cận Đông do tiềm năng thương mại rất lớn, và cũng lo sợ lực lượng của Antiochos III đã vững mạnh. Đối với những người làm chủ ở Rome thì con đường đến châu Á phải được bỏ ngỏ. Các liên minh đã được thành lập: Macédoine với Séleucide, Ptolémée với Romains. Nước Judée quan hệ chính trị và thương mại với cả hai phe. Cộng đồng người Do Thái sống phân tán với người Ptolémée, ở Alexandrie, với người Séleucide ở Babylone, với người Romain ở Rome, đôi khi bị kết tội âm mưu muốn làm cho nước Judée chuyển qua sự thuận phục cho một thế lực mạnh khác: Họ bị kết tội là đã trung thành với cả hai nơi, do sự có mặt của cộng đồng người Do Thái ngay trên các Vương quốc thù địch.

Rome càng ngày càng lấn át ở Ai Cập, cả về mặt quân sự và thương mại. Năm 191, quan chấp chính của Rome là Flaminus đã liên minh với người Ptolémée ở Ai Cập, đối đầu với quân đội của Séleucide cũng đã liên minh với Philippe V ở Macédoine và lực lượng quân sự có đông hơn nhiều so với lực lượng quân sự của Rome và Ptolémée ở Ai Cập.

Nhưng dù sao, người Romain vẫn chiến thắng ở Thermopyles, rồi đến năm 189, lại chiến thắng Magnésie.

Antiochos buộc phải ký hiệp ước ở Apamée rời bỏ Ptolémée, những vùng đã chiếm ở châu Á cho đến sông Tigre.

Nhà vua thất bại buộc phải bồi thường chi phí chiến tranh rất cao mà họ không thể cáng đáng nổi, nên buộc lòng phải bán hết các tài sản của các Đức Giáo chủ trong các tín ngưỡng và cướp bóc của cải ở các đền của Jérusalem ở Babylone.

Năm 187, trong khi đang cho quân cướp bóc của cải ở Baal tại Suse, Antiochos đã bị ám sát chết.

Nước Judée bị các đội quân của các thế lực đi qua lại, thay đổi liên tục người chủ, nên vẫn còn phồn thịnh. Đất đai vẫn sản xuất ra nhiều lúa mì, lúa mạch, cây quả, rượu vang, dầu, quả vả. Nghề chăn nuôi cung cấp gia súc cho lễ hiến sinh. Việc đánh bắt cá mở mang ở các hải cảng Acre và Jaffa. Judée tuy nghèo về các kim loại nhưng lại giàu về các loại đá xây dựng và đàn súc vật như cừu đã cung cấp dồi dào loại len. Ngành xây dựng và ngành dệt may cũng được mở rộng. Dù đã có lệnh cấm không được cho vay nặng lãi, người cho vay tiền vẫn đổ vào các nghề nông, nghề đánh cá, các xưởng thợ. Những người đổi tiền phục vụ cho các người hành hương. Có một số ít người đã làm giàu qua việc đứng ra thầu thu thuế cho người chiếm đóng. Những người Do Thái sống phân tán tiếp tục góp tiền để tái kiến thiết lại đất nước và nuôi dưỡng các giáo sĩ ngày càng đông đang đổ về quanh ngôi đền.

Từ khi Jérusalem, Babylone và Alexandrie, các tòa án, các trường giáo lý đã ấn định rõ nền pháp chế, các thầy giáo, các học sinh, sinh viên phải soạn thảo lại các bài ghi chép (gọi là Mishnaïoth) hay Répétitions = ôn lại) để học thuộc lòng. Họ còn phải tổng hợp các quyết định của tòa án xử về các vụ vi phạm đạo đức, về kinh tế, thuế khóa, giá cả, các xí nghiệp, đời sống xã hội, sự đoàn kết, về môi trường để học tập. Họ ca tụng việc lao động chân tay ở các chế độ xã hội Hy Lạp khác nhau, nơi mà họ đã tới để tìm hiểu về cách ấn định giá cả, tiền công, hạn chế các lợi nhuận, kiểm soát các nhóm làm đủ thứ nghề nghiệp trên đường phố và nhất là sự kiểm soát chặt chẽ những người làm thủ công các sản phẩm dùng cho phụ nữ như người làm đầu thợ, nước hoa vì nghi ngờ những người này thường không có lương tâm trong việc làm ra sản phẩm phục vụ khách hàng, loại trừ những người làm các công việc hèn kém như nghề thuộc da, làm mỏ, nhặt phân (vì mùi hôi thối) và cho phép việc ly hôn với những người này. Cũng còn có vài tòa án đã cấm việc hoạt động nếu việc đó có hại cho nền kinh tế hay cho môi trường. Ví dụ việc chăn nuôi các loài vật nhỏ, đặc biệt như loài dê là bị cấm vì nó phá hoại hết đồng ruộng. Có việc xét xử khác lại cấm việc đặt cơ sở dùng để đập, dát mỏng kim loại, đập lúa và chỉ được đặt nơi làm việc ấy cách xa thành phố có khoảng cách nhất định, để tránh gió thổi mang các hạt bụi làm hại sức khỏe cho người dân. Người ta cũng không được xây các lò ống khói thấp, vì nó gây ra nhiều khói, dù rằng nó không làm cháy bàn thờ bằng gỗ cây ô liu của ngôi đền, các ruộng nho hay cây cọ, cây chà là nhưng vì nó đã “làm hỏng giá trị thiên nhiên”.

Người ta còn ấn định cho những thành phố mới xây dựng phải dành ra một khu vực trống không có cây cối, không trồng trọt và không có các xí nghiệp…

Rút ra được những bài học về phòng xa cho các hoàn cảnh và sự cần thiết phải thi hành, các tòa án đã định ra những nguyên tắc về quản lý các di sản của đất nước: “Mỗi người phải tích lũy tài sản của mình dưới ba hình thức: 1/3 cho đất đai, 1/3 cho gia súc và 1/3 cho vàng.” Tòa án còn định ra các điều kiện giúp đỡ, phân phát cho người nghèo, người góa bụa, trẻ mồ côi và cả với người lạ, chống lại các chủ nợ và bệnh tật, vẫn duy trì việc cho vay không được lấy lãi. Tất cả những người đi vay, nếu phải trả lãi sẽ nhanh chóng trở thành nghèo túng, không còn khả năng trả nợ; Việc cho vay lấy lãi cũng phải coi như tội nói dối và tội biến thủ. “Nếu anh cho một người đồng hương, hay cho một người nghèo khó vay tiền thì anh cũng đừng đối xử với người đó như một vật thế chấp và không bắt họ phải trả tiền lãi.”

Pháp chế cũng cấm cả người đi vay mượn có trả lãi, soạn thảo lại giấy cho vay tiền, việc ký tá theo danh nghĩa người làm chứng. Các hành động để chủ nợ có thể lợi dụng thực hiện cách gián tiếp lấy lãi, cũng đều bị cấm (dù chỉ là một chút lãi nhỏ = avạq ribbit).

Trên thực tế, mặc dù đã có nhiều cấm đoán chung như vậy, nhưng vẫn có những văn bản giải thích tế nhị khác để tòa án có thể linh động trong việc xét xử cụ thể từng việc; trước hết tòa cấm cho vay mượn bằng các thực phẩm, vì chỉ có người nghèo mới phải vay mượn như vậy. Việc cho vay tiền để đầu tư vào công việc gì thì được phép, nhưng phải tùy theo loại máy móc gì phải thật chính xác. Ví dụ: những tài sản dùng cho bảo lãnh vay mượn không lấy lãi. Cũng phải được để cho người vay tiền khi đã trả xong nợ, được mua lại vật đó với giới hạn tương đương một khoản tiền lãi. Theo nguyên tắc thì các vật cầm cố theo bảo lãnh phải được kiểm soát chặt chẽ: “mọi người sẽ được lấy lại tài sản của mình và mọi người cũng sẽ được trở về nhà mình.” (ý nói được chuộc lại các tài sản cầm cố). Các tài sản đều được đem làm vật thế chấp không hạn chế thời gian, chỉ trừ có nhà ở mà trong thời hạn một năm, người cho vay đã cùng gia đình đến ở đó rồi thì người vay mượn không thể đòi lại nhà.

Ngoài cộng đồng, vì phải có sự đoàn kết và lòng từ thiện, người cho vay có thể lấy lãi mà không mất đạo đức: “Anh có thể cho người khác cộng đồng vay tiền lấy lãi.”

Không có điều gì coi người lạ như một người nghèo - Nhưng người không phải là Do Thái cũng không bị đuổi.

Tuy chưa có sự phê chuẩn nào – trừ việc đuổi ra khỏi cộng đồng vì rất khó nói – các tòa án luôn vẫn phải nhắc đến pháp chế. Và việc vay mượn lấy lãi trực tiếp giữa người Do Thái với nhau vẫn xảy ra nhiều. Vào thế kỷ thứ V trước Thiên Chúa giáng sinh, ở Ai Cập đã có văn bản viết trên sách bằng giấy cói, của người Do Thái sống ở Éléphantine (một hòn đảo nằm đối diện với Assonan) đã xác nhận có chuyện cho vay lấy lãi.

Những việc kết tội người Do Thái đã chơi hai mang (liên kết với cả hai phe thù địch với nhau) vẫn tiếp tục.

Năm 187, khi Antiochos IV Épiphane đang trị vì ở phía Đông, đã trách cứ người Do Thái ở Mésopotamie và ở Palestine là đã ngả theo về người Ptolémée và người Romain. Antiochos IV bắt bãi bỏ chỉ dụ của vua Antiochos III về việc tỏ lòng biết ơn đối với người theo đạo Do Thái. Ông còn định trừ tiệt tận gốc đạo này, cấm người Do Thái không được truyền bá đạo Do Thái trong toàn nước Judée. Antiochos IV Épiphane còn cho dựng bức tượng thần Zeus đặt lên bàn thờ trong đền của người Do Thái, kết tội tử hình việc cắt bao quy đầu, buộc các người Do Thái phải tham dự vào các hội hè của Hy Lạp và đặt lại tên Jérusalem thành tên Antioche.

Chưa bao giờ đời sống của người theo đạo Do Thái ở Judée lại bị đe dọa đến như thế. Người Do Thái buộc phải quay về với Rome để mong được cứu sống.

Đó là sự thua thiệt của họ.

Dưới quyền của Rome.

Đây là lịch sử việc biến mất nguồn gốc nhà nước của người Hébreu, cộng thêm tiếp sau số phận của người Do Thái. Và một lần nữa làm đảo lộn sự quan hệ của người Do Thái với thế giới.

Năm 169, Antischos IV còn trấn áp cuộc nổi dậy của Đức Giáo chủ Jason ở Judée, chiếm lấy hết các kho tàng của ngôi đền, đốt hết cả cách sách và ra lệnh áp đặt cho Judée phải Hy Lạp hóa. Daniel đã kháng nghị, có nhiều người Do Thái bỏ trốn sang Ai Cập và ở đấy, người Ptolémée lại lôi kéo họ về phe mình.

Năm 167, Giáo sĩ Matthatias l’ Asmonéen và con trai là Judas Maccabée đốt hết làng mạc của người Do Thái đã Hy Lạp hóa, bỏ vào rừng tổ chức chiến đấu. Tại đây, Matthatias đã dùng cách ép buộc những trẻ em trai phải cắt bao quy đầu.

Tháng 12-164, những người nổi loạn đã kiểm soát được Jérusalem và tiến hành việc làm mới lại ngôi đền, cùng nơi linh thiêng của người Do Thái, bằng thứ dầu kỳ lạ, bắt đầu từ ngày lễ Hanoukka (lễ tưởng niệm) tức là ngày trở về nắm quyền lực của thần Ánh Sáng và thần Trí Tuệ.

Năm 161, Judas Maccabée lợi dụng sự thắng lợi đầu tiên này để công bố việc thành lập một nhà nước Do Thái độc lập. Judas gửi gấp hai đại diện của mình đến Rome để xin được sự bảo vệ giúp đỡ của Viện Nguyên lão (Thượng nghị viện cổ ở Rome). Nhưng Judas đã bị chết trên chiến trường ở phía Bắc Jérusalem vào năm 160, khi chống cự với quân của Macédoine và Séleucide.

Người em của Judas là Jonathan thay anh lãnh đạo cuộc chiến đấu. Jonathan đã đạt được sự thỏa thuận với sở tướng lĩnh Séleucide, và dựa vào những người theo đạo Pharisiens, tự xưng là Đại Giáo chủ của ngôi đền, hưởng các lợi tức của xã hội cúng vào đền.

Năm 150, Jonathan được coi như người đứng đầu của quốc gia Do Thái, đồng thời cũng là thủ lĩnh của đội quân người Séleucides ở miền Levant-Sud mà Jonathan vẫn để cho Palestine quản lý.

Nhưng đã có mối lo ngại khác xuất hiện. Một thế lực hùng mạnh mới là người Parthes từ Tiểu Á đến. Chỉ huy của lực lượng mới này là Mithridate đã đánh bại người Hy Lạp Séleucides và tiến vào như người giải phóng cho Babylone, không thay đổi các quy chế của những cộng đồng vẫn đang sống ở đấy. Palestine vẫn phải chịu sự kiểm soát của người Séleucides và coi như một vương quốc đã bị giải tán.

Năm 143, Simon là người em thứ ba của Judas Maccabée, đã thay người anh thứ hai là Jonathan bị ám sát.

Simon từ chối không chịu nộp thuế cho người chủ Hy Lạp mới là vua Démétrios I và quyết định nên độc lập của Judée, lập ra triều đại Asmonéenne. Năm 141, Simon cử sứ giả đến Rome mong được sự liên minh với Romain để chống lại nước Séleucides đã bị suy yếu, và triệu tập cuộc họp một Hội đồng lớn. Sanhédrin được bầu làm “Giáo chủ, thống tướng và là vua của Do Thái”, “là vương công và giáo chủ vĩnh viễn”.

Simon cho làm ra đồng tiền có trang trí 7 loại ngũ cốc chính trên mặt đồng tiền là: lúa mì, lúa mạch, nho, soài, lựu, ô liu và chà là và chia quyền lực cho các anh em nắm giữ chính trị, kinh tế và tín ngưỡng, các tòa án và tài chính. Những người nắm quyền quân đội, tín ngưỡng và kinh tế, tòa án được chỉ định là người đứng đầu cho đến hết đời. Vương quyền đã được khôi phục, và được cha truyền, con nối. Tiếp sau Simon, người con cả Aristobule I, là người đầu tiên trong dòng họ Maccabek được tôn xưng là vua, mở ra triều đại Asmonéens. Độ một năm, người em là Judas Aristobule, con trai của Hycran và Hycran cũng là con thứ ba của Simon đã chiếm lấy ngôi vua, trị vì đất nước trong 1/4 thế kỷ, đến năm 76. Judas Aristobule đã tàn sát người Pharisees nổi lên chống lại mình, sau đó chinh phục cả nước Samarie. Những người Sadducéens dựa vào người Asmonéen chống lại người Esséniens.

Cuộc khủng hoảng giữa những người phiếm loạn Do Thái dẫn đến việc xác định bản chất của các cuốn sách thiêng phải được bảo vệ gìn giữ.

Đối với người Sadducesen thì việc bảo vệ chỉ hạn chế trong 5 cuốn Ngũ thư (Penta Teuque). Đối với người Pharisiens thì việc bảo vệ còn có những cuốn sách kinh thánh khác nữa. Đối với người Esséniens thì tất cả mọi cuốn sách đều được giữ gìn, bảo vệ nhưng các cuốn sách ấy đều đòi hỏi phải có sự trong sạch và sự khắc khổ. Từ đó đã sinh ra một đoạn triều đại đặc biệt phức tạp, dẫn đến việc sinh ra đạo Cơ Đốc và sự chấm dứt quốc gia Do Thái cuối cùng.

Sau cái chết của bà mẹ Alexandra, hai người con của Judas Aristobule là Hycran II và Aristobule II tranh giành nhau quyền lực. Cho đến khi một thống đốc trẻ người Do Thái ở Idumée (một tỉnh trong nước) tên là Antipater đã kéo người Romain vào cuộc xung đột giữa hai anh em Hycran II và Aristobule II, đề nghị hai anh em thù địch phải thần phục sự can thiệp của Pompée. Và lực lượng quân sự mạnh của người Romain đã triển khai đến tận phía Đông biển Méditerranée.

Pompée còn nhận lệnh của Viện nguyên lão nhiệm vụ thứ hai là phải ổn định bình yên trên biển, nơi bọn hải tặc Hy Lạp luôn đe dọa mọi việc thông thương và gây ra chiến tranh chống lại Mithridate VI, là vua ở Parthe (thành Napoli của Ý) vì ông này đã tàn sát người Romain ở Ephèse thuộc vùng Tiểu Á.

Pompée đã nhận lời giúp Antipater và nghĩ đến sự cần thiết cho cuộc chiến đấu sau này. Pompée đã đập tan phần lực lượng quân đội còn sót lại của người Séleucide và tiến vào Jérusalem năm 63. Họ đã đưa một vị thánh vào trong các vị thánh của Jérusalem và theo nguyện vọng của Hycran II đã ngừng sự can thiệp vào việc đã phá bỏ quyền lực và đất đai của nhà vua này. Còn Aristobule II bị bắt làm tù binh, giải về Rome. Trong vụ này có 12 ngàn người Do Thái bị tàn sát. Mặc dù còn rơi rớt lại vài hình thức bề ngoài nhưng đó là sự chấm dứt triều đại Asmonéenne. Tưởng rằng phục hồi lại quyền lực cho người Do Thái, và dù không muốn, Antipater vẫn phải về Rome để nhận một công việc.

Từ đấy người Do Thái đành phải chấp nhận sự thần phục vương quốc mới. Những người thu thuế đã tăng mức thuế để thêm vào số 1/10 cúng vào ngôi đền và nộp thay cho người nghèo.

Việc liên minh với người Romain chẳng qua chỉ là sự thay đổi chủ và làm tăng thêm nỗi nhục.

Một thời kỳ rất rõ đã làm lung lay nước Palestine để rồi phải chịu sự kiểm soát của người Romain. Năm 61, Pompée đã suy yếu buộc phải chia quyền lực cho vị chỉ huy quân đội ở phương Tây là Jules César và Crassus, một nhà chính trị hết sức giàu có đồng thời mất quyền kiểm soát phương Đông cho Crassus.

Aristobule II được trả tự do, muốn nắm lại quyền lực của Hycran II. Nhưng một lần nữa lại bị đánh bại và Aristobule II bị bắt đưa về Rome làm tù binh chiến tranh.

Liên minh được với Pompée, Hycran II tái thiết lại Jérusalem, trong khi ấy ở Rome, César lại thả hết người Do Thái bị bán làm người nô lệ.

Năm 54, trên đường chinh phạt chống lại người Parthes, Crassus đã tiến vào Jérusalem và vào ngôi đền. Crassus đã chiếm lấy hết các đồ cúng tế của người Do Thái, sống phân tán ở các nơi gửi về ngôi đền, gồm 2000 đồng Talent vàng mà Pompée khi qua đây đã không lấy đi. Crassus còn bắt nhân dân phải nộp cho ông ta 8000 đồng Talent vàng nữa, tổng cộng tương đương với 34 tấn vàng bây giờ.

Năm 52, Crassus bị ám sát chết, Viện nguyên lão đã bầu cho Pompée nắm hết quyền lực. Trong khi đó César còn đang hành động ở Gaule, nên không được nhận phần quyền lực nào. César tiến qua Rubian chiếm lấy Rome, trong khi Pompée và số nguyên lão mỏng manh đã phải chạy trốn sang Hy Lạp. Vì Antipater và Hycran II đã về phe với Pompée, nên César tha cho Aristobule II và cử ông này đi chinh phục Judée, chống lại anh em của mình. Lần thứ ba Aristobule lại thất bại.

César đã đánh gục Pompée ở Pharsale vào ngày 9-8-48. Antipater và Hycran II buộc phải thay thầy đổi chủ, liên minh với César, lúc này đã bỏ rơi Aristobule II vì là kẻ bất tài. Chỗ nào cũng diễn ra sự phản bội. Binh lính Do Thái có mặt trong tất cả các quân đội của các nước. Một người trong số họ đã trở thành cảnh sát trưởng ở Ai Cập. Một người khác lại là chỉ huy trong quân đội của Cléopatre. Những người lính đánh thuê Do Thái lại xung vào quân đội của César, đánh thắng người Ai Cập.

Antipater vì thành tích phản bội, đã được trở thành công dân Romain và được Aristobule cử làm “Procurator” (người cai quản hành chính) của toàn cõi Judée.

Pompée trốn sang Ai Cập và bị ám sát ở đây.

Năm 44, khi đã trở thành người chuyên chính, César không quên sự giúp đỡ của người Do Thái ở Judée, đã giúp ông trong cuộc chiến chống lại Pompée, nên đồng ý ban cho họ một đặc ân, nhưng không vì thế trả cho họ toàn quyền độc lập. Họ được phép thực hiện đạo Do Thái cũng như việc thờ thần Isis hay thần Mithra. Và cũng như mọi lần, họ được trả lại quyền quản lý đất nước và mọi việc quan hệ khác, đều có kèm theo điều kiện về thuế khóa.

César đã tuyên bố: “Chúng tôi, Caius César, người chuyên chính, quan chấp chính lần thứ 5, ra lệnh: Sau khi đã xem xét kỹ lưỡng những điều về danh dự, về đức hạnh, về tình hữu nghị và về những điều thiện ý của Viện nguyên lão, những lợi ích của dân tộc Romain, cho rằng Hycran (con trai của Alexandra) và những con của ông sẽ được là giáo chủ và là những vị tối cao của các giáo sĩ hiến sinh, ở Jérusalem và quốc gia Do Thái. Chúng tôi sẽ cho người Do Thái được nộp thuế vào năm sau. Vì hàng năm, người dân Do Thái ở Jérusalem vẫn phải góp đồ cúng tế. Nhưng đến năm thứ 7, là năm lễ Shabbatique (cho đất nghỉ cày cấy) họ không thu hoạch, gặt hái được gì nên cho họ được miễn nộp thuế trong năm ấy. Nhưng hai năm một lần họ vẫn phải đóng góp phần cống hiến bằng 1/4 hoa lợi, và đóng những khoản tô 1/10 cho Hycran và các con của ông, cũng như việc họ đã phải đóng góp cho các nhà vua trước kia.”

Cùng năm đó, César bị ám sát. Antoine nắm lấy quyền binh ở Rome. Cassius, tên ám sát César, nắm quyền chỉ huy các đội quân ở Syrie.

Đến lượt Antipater, bị coi là đồng minh của người Romain, cũng bị những người theo chủ nghĩa quốc gia của Do Thái, giết chết, vào năm 42.

Ở Jérusalem, người cháu của Hycran II đã thay thế ông chú nắm quyền hành của đất nước; cho đến năm 37 Viện nguyên lão giao quyền hành cho gia đình quan đốc chính người đã từng giúp đỡ nhiều cho Rome: Hérode, một trong hai người con của Antipater được bầu làm vua của Do Thái. Người con thứ hai là Antigone thì bị chém đầu.

Hérode đã tỏ ra một đốc chính tàn ác và là một chiến binh lỗi lạc. Ông đã liên kết lại với người Esséniens, để chống lại thế lực của người Sadducéens, cũng chỉ định người Esséniens là những giáo chủ theo hình thức. Không còn có của thừa kế gì của cha, nên Hérode phải bóp nặn nhân dân phải nộp thuế.

Năm 27, Auguste lên nắm quyền lực ở Rome. Theo vài sự ước lượng, lúc đó người Do Thái có độ 6 triệu người trên tất cả các vùng đất đai do Rome kiểm soát, xấp xỉ bằng 10% toàn dân số. Người ta thấy họ có mặt ở Ai Cập, ở Thessalíe (thuộc Hy Lạp) ở châu Á, Tây Ban Nha, Algérie, Lyon, Trèves. Ở Rome, họ có 50.000 người và 15 nhà thờ Do Thái. Họ là những thợ thủ công, người buôn bán, người cho vay và là người môi giới.

Năm 20, ở Jérusalem, Hérode cũng bị nhân dân căm ghét như người cha của ông. Hérode đã xúi bẩy nhân dân tiến bạc vào việc làm đẹp lại cho ngôi đền, làm sân trước của nhà thờ to rộng gấp đôi, làm cho ngôi đền lộng lẫy như thời Salomon. Điện thờ chính trở thành trung tâm cúng lễ vật phẩm là nơi hành hương của đạo Do Thái.

Theo nhà văn Do Thái Flavius Josèphe đã viết trong cuốn tiểu thuyết: “Chỉ riêng năm đó, nhân ngày lễ Phục sinh, nhà thờ đã đón 3 triệu người từ khắp nơi trên thế giới, hành hương về ngôi đền. Như vậy con số đó là hơn 1/3 người Do Thái trên thế giới.

Chắc điều đó cũng đã nói phóng đại mà thôi. Nền kinh tế của ngôi đền hoạt động sôi nổi. Người buôn bán, người cho vay tiền, người trí thức, thường chỉ là những cá thể đã đi từ ngôi đền ra biển, rồi tản ra khắp nơi, mang theo những vật phẩm, hàng hóa, những vấn đề về thần học, những câu trả lời của các đức ông, những khoản tiền cho vay, các đồ cúng tế cho nhân dân.

Người Esséniens đã nhấn mạnh đến sự giản dị trong cách sống của các giáo sĩ, không xa hoa trong hoạt động phục vụ ở đền nhận lấy ít vật phẩm cúng tế, không làm những công việc to tát và càng thắt chặt việc đoàn kết với người nghèo. Trong thời gian hỗn loạn như vậy, người ta thấy báo hiệu sự xuất hiện của đấng Chúa Cứu thế. Hérode có mặt ở khắp nơi, can thiệp vào mọi công việc động trời, quấy rối các thần linh, gây ra nạn đói kém, nên càng thúc đẩy các cuộc nổi loạn.

Có một kẻ tên là Jean sống bừa bãi theo vết của Jourdain, hãm hiếp bất cứ người nào mà hắn nhìn thấy cho đến khi hắn bị bắt và xử tử hình.

Năm thứ 4 trước kỷ nguyên chúng ta, một người tên là Yehoshuha hay còn gọi là Joshua sinh ra ở Bethléem đã nổi dậy ở Nazareth.

Hérode chết vào năm này. Auguste ở Rome đã không công nhận Hérode Antipas (con của Hérode cha) làm vua mà chỉ cho làm quan thủ hiến.

Hai năm sau, Auguste quyết định trừng trị người Do Thái ưu tú (chỉ Yehoshuha) đày ông đi rất xa, đến tận Vienne, tận Gaule và giao quyền cho một người Romain làm tỉnh trưởng cai quản nước Judée; cho hợp nhất Judée vào một tỉnh ở Syrie, đặt ngôi đền dưới quyền bảo hộ theo luật Romain.

Để hội nhập vào môi trường mới, học thuyết của các tòa án của giáo trưởng phải nhún nhường. Ví dụ Sở thuế của Romain buộc người Do Thái phải nộp thuế tất cả các năm, không cho bỏ hoang đất đai và việc xóa bỏ các khoản nợ trong một năm, sau chu kỳ 7 năm của người Do Thái mà theo lễ đại xá 50 năm một lần của đạo Thiên chúa. Để làm việc đó cần có sự thỏa thuận của các nhà chức trách theo thần học và đặc biệt là của nhà thông thái Hillal, người ta đã điều chỉnh lại các bản hợp đồng theo thủ tục của người Hy Lạp trước đây, mà chỉ cần có sự thỏa thuận đơn giản tuyên bố trước tòa án là đủ. Những nhà giàu không thiết gì đến tín ngưỡng nữa. Không ai chịu góp tiền vào việc xây dựng thêm một nhà thờ Do Thái nào nữa, mà ở Judée có thời kỳ nhiều cộng đồng nông dân và thợ thủ công đã dựng lên rất nhiều các nhà thờ của Do Thái rồi.

Dù vậy, vẫn có sự hoạt động của dân chúng nổi lên chống lại các giáo sĩ về sự tiêu hoang và chống lại nhà giàu về sự xa xỉ, chống lại tòa án về sự khoan hòa, chống lại người Romain về sự áp bức và chống lại các chủ đồn điền lớn đã bóc lột họ hết mức.

Năm 14, Tibère, một hoàng đế mới đã chỉ định Valerius Gratius làm quan đốc chính. Trong ba năm Valerius liên tiếp chỉ định 3 giáo chủ để ông lựa chọn. Cuối cùng ông đã chọn được Josoph Caiphe vì ông này dễ bảo hơn. Joseph nhận chức nhưng lại làm một điều nhục nhã là cầu xin Valerius cho ông được mặc bộ quần áo của giáo chủ khi làm lễ.

Năm 21, Hérode Antipas cho xây dựng kinh đô mới Tibériade còn xa hoa lộng lẫy hơn Jérusalem. Những người Do Thái sùng đạo lại không thích đến kinh đô mới này, bởi vì nó được xây dựng trên nghĩa địa.

Năm 26, Valerius Gratius bị thay thế, để Pontius Pilatus lên nắm mọi quyền hành chính trị, thuế khóa, cảnh sát, pháp chế. Khi Pontius Pilatus cho dựng tượng của César tại Jérusalem và dùng kho vàng của đền để xây chiếc cầu thang thì bị người Do Thái nổi dậy chống đối. Còn Joseph Caiphe lại nhượng bộ tất cả mọi đòi hỏi của người Romain.

Các giáo phái mọc lên như nấm. Họ càng nóng lòng, nhiệt tình mong chờ đấng Cứu thế xuất hiện. Trong số nhiều người khác, có Jashua, Jésus de Nazareth là giáo sĩ và giảng đạo về tình yêu, sự khoe khoang giàu có. Họ nhắc lời trong kinh Torah đã dạy, lời thề trên núi về “ngày lễ nghỉ ngơi cho con người”, về bài ca không dùng bạo lực với câu châm ngôn: “Hãy yêu người đồng loại như yêu chính bản thân mình”. Họ vẫn tin tưởng vào quyền lực của Trời, đuổi hết những người buôn bán tụ tập ở sân trước của ngôi đền, mà họ công bố là sẽ phá hủy trong nay mai.

Các nhà chức trách Romain và những phán quan của tòa án (Sanhédrin: tòa án của Do Thái) muốn bắt những người rêu rao chuyện này phải im lặng. Trong ngày lễ Phục sinh, Jésus de Nazareth đã bị người Romain hành hình. Cái chết của ông diễn ra bất ngờ cho đến ba ngày sau, những người bạn đồng hành của ông kể lại, mọi người mới biết rõ chuyện ông bị sát hại. Đầu tiên ông Pierre tuyên bố chuyện này, sau đó đến Jacques và số người khác cùng đi với Jésus de Nazareth, đã kể lại cho mọi người Do Thái và các tông đồ biết.

Sau khi bị thuyết phục, Sawl trở thành Paul, công bố cho tất cả các đền thờ của người Do Thái ở các thành phố lớn thuộc lưu vực Néditerranée biết về sự kiện Chúa Cứu thế. Đối với người Romain, họ chỉ tin vào một giáo phái của họ, trong số các giáo phái khác.

Cũng trong thời kỳ này, có những phong trào khác của người Do Thái như những người “Zélotes” (người Do Thái yêu nước cuồng nhiệt) đã tham gia vào đội quân chống lại người Romain.

Trong cùng thời gian ấy, ở Rome đã xảy ra chuyện thù địch chống lại người Do Thái. Người ta phê phán người Do Thái là phân biệt, không chịu thờ cúng các thần Lares, là đã lôi kéo về họ những vương công hào phóng và những nhà quý tộc.

Tibère nối ngôi Auguste vào năm 14, đã cấm đạo Do Thái hoạt động trên bán đảo Ý.

Năm 37, Caligula, gọi là Hérode Agrippa II, vua của nước Judée, trị vì được 4 năm, đã cách chức Ponce Pilate là quan đốc chính ở Judée, đòi khâm sai tòa thánh Pétrone ở Syrie, phải đặt bức tượng của ông ta vào ngôi đền ở Jérusalem.

Pétrone lần chần, tránh né vì thấy việc đòi hỏi vô lý như vậy sẽ gây ra một cuộc khởi nghĩa.

Caligula tức giận cử quân Hy Lạp chống lại người Do Thái ở Alexandrie, là cộng đồng chính của người Do Thái trong vương quốc, là nơi giàu có và hùng mạnh hơn cả các nơi khác trong nước Judée.

Lo sợ có cuộc tàn sát rộng lớn, những người có trách nhiệm của cộng đồng Do Thái ở Alexandrie đã cử một phái viên về Rome để thương thuyết hòa bình với hoàng đế. Người này tên là Philon, một trí thức tế nhị, nhà triết học lớn đồng thời là một nhà buôn bán giàu có nhất trong thành phố. Philon đã cúng tiền để làm những cửa ra vào bằng vàng, bằng bạc để trang trí cho lối vào chính của ngôi đền ở Jérusalem. Cuộc thương thuyết kéo dài. Cậy được Rome che chở nên quân của Hy Lạp càng tỏ ra hung hăng đe dọa. Người Do Thái ở Alexandrie sợ điều tệ hại hơn. Nhưng năm 41, Caligula đã chết trước khi thực hiện việc tiến đánh Alexandrie. Người Do Thái ở Alexandrie thở phào, yên tâm, muốn trả thù lại nỗi sợ hãi mà họ đã trải qua nên tiến quân đánh lại người Hy Lạp.

Lời nói của Jésus de Nazareth đã lan đi khắp nơi. Có vài người trong số những người cuối cùng được chứng kiến cái chết của ông lúc này đã “loan tin mới” cho những người Do Thái khác biết.

Sau nhiều cuộc tranh cãi gay gắt, Paul đã nhận lấy công việc này. Người ta tự hỏi là có nên áp đặt buộc những người theo đạo thờ nhiều thần phải tự nguyện theo luật lệ của người Do Thái vốn tôn sùng. Sau đó người ta đã thấy không cần thiết đòi hỏi nhiều ở họ việc phải cắt bao quy đầu cho trẻ em trai và cấm ăn một số thực phẩm.

Năm 41, những người theo đạo Cơ đốc đầu tiên đến Rome, hầu hết là người Do Thái nơi Claude vừa khoác chiếc áo choàng màu tía của hoàng gia. Claude coi những người Do Thái theo đạo Cơ đốc cũng như mọi người Do Thái khác, được miễn việc thờ cúng theo Rome và Auguste với điều kiện là họ không được làm rối loạn trật tự công cộng.

Nhưng trong cuốn sách “Cuộc đời của 12 vua César”, Suétone lại viết rằng: “Hoàng đế Claude đã đuổi những người Do Thái ra khỏi Rome, do Christos luôn thúc đẩy Claude phải làm việc đó.”

Cùng lúc ấy ở Antioche, người ta bắt đầu tô vẽ tuyên truyền cho các môn đồ của Jésus với cái tên “Christianoi”, xuất xứ từ tiếng Hy Lạp “Christos”, chỉ về Chúa Cứu thế.

Năm 41, hoàng đế Claude thừa nhận Hérode Agrippa I, cháu nội của Hérode, danh hiệu là vua của người Do Thái. Lúc này Palestine chưa hoàn toàn là một tỉnh của vương quốc Romain.

Ông vua mới đuổi Caiphe, thay bằng một giáo chủ mới chưa có nhiệm vụ gì. Khi thống đốc người Romain ra đi, đã trao trả lại cho ông giáo chủ mới, các đồ vật trang trí của ngôi đền.

Nhưng ít lâu sau, Hérode Agrippa I đã chết, hoàng đế Claude, lại một lần nữa thực hiện việc sáp nhập người Do Thái vào vương quốc Romain, coi như một tỉnh và giao quyền cho một thống đốc người Romain cai quản. Claude để lại cho con Hérode Agrippa I là Hérode Agrippa II một số đất đai ở Syrie và trao nhiệm vụ là thanh tra của ngôi đền ở Jérusalem. Hérode Agrippa II chỉ có quyền được chỉ định người làm giáo chủ và vài công việc khác để làm giàu cho ngôi đền. Những ông thống đốc càng thực hiện việc trấn áp.

Năm 55, Néron thay ngôi hoàng đế của Claude, chỉ trả cho vua người Do Thái mảnh đất nhỏ Tibériade ở Galilée. Điều này đã không làm cho một nhóm người Do Thái yêu nước cuồng nhiệt chịu ngồi yên, nổi dậy làm loạn. Judas le Galiléen lãnh đạo đội quân, mở cuộc chiến toàn diện chống lại người Romain. Những người Do Thái theo đạo Cơ đốc không tham dự vào cuộc nổi dậy này.

Néron lo sợ cuộc nổi dậy của người Do Thái, nhất là họ còn đang kêu gọi nhiều người khác tham gia vào lực lượng chống đối. Néron còn biết được Poppée, người vợ của mình cũng là Do Thái nên đến năm 64 đã ra lệnh tàn sát dân tộc này. Trong số những người bị giết có nhiều người đã theo đạo Cơ đốc. Néron còn cho thiêu hủy cả kinh thành của người Do Thái và đổ cho họ chịu trách nhiệm về việc này.

Ngôi đền bị phá hủy

Cuộc khủng hoảng cuối cùng lại bắt đầu xảy ra do vấn đề tiền bạc: Năm 66, dưới quyền cai quản của thống đốc Gessius Florus, một người lính đã cướp 17 đồng Talent vàng của đền.

Số vàng này chẳng đáng nghĩa lý gì những nhà giàu coi việc này như một lần gửi những đồng Talent vàng vào nhà kho. Nhưng có đông người dân đã tụ tập lại để khiếu nại với ông thống đốc. Ông này liền cử một đội quân đánh dẹp đám người ấy. Ngay sau đó đã trở thành cuộc nổi loạn của người Do Thái đòi quyền độc lập. Một toán người Do Thái yêu nước cuồng nhiệt, do Ménahem là con trai của Judas le Galiléen lãnh đạo, đã tiêu diệt hết đội quân đồn trú của người Romain, chiếm lấy vùng Massada. Vua Agrippa II cũng hăng hái tham dự vào cuộc nổi loạn. Còn người theo đạo Cơ đốc từ chối không tham gia và lẩn tránh.

Đây là vụ trấn áp khủng khiếp nhất trên toàn lãnh thổ người Do Thái và là cuộc thảm sát tập thể trong lịch sử Do Thái. Cộng đồng người Do Thái ở Antioche bị xóa sổ. 53.000 người Do Thái đang sống sung sướng hơn ba thế kỷ ở Alexandrie bị giết hết. Người Romain chiếm đóng Jérusalem. Ở đây những người chỉ huy quân Do Thái đã không đạt được việc sự thỏa thuận với nhau về chiến lược phá tan gọng kìm của người Romain. Néron đã cử tướng Vespasien cùng với 70.000 binh lính làm cỏ cuộc nổi loạn.

Sau khi Néron chết vào năm 68, ở Rome có ba hoàng đế liên tiếp bị ám sát là Galba, Othon và Vitellius.

Tướng Vespasien đang ở Jérusalem trở thành hoàng đế ở Rome, trao quyền lại cho con trai Titus tiếp tục cuộc chiến cho đến khi thắng lợi hoàn toàn.

Vị tướng trẻ tuổi này đóng quân ở Jérusalem vào lúc đúng ngày lễ Phục sinh của Do Thái và chiếm lấy ngôi đền.

Ngày 23 tháng 7, bó đuốc trong tay một người lính đã gây ra đám cháy dưới tam quan của ngôi đền, bên cạnh chỗ thiêng liêng nhất. Tướng Titus cho người đến dập tắt ngọn lửa vì đã hứa với con gái của Agrippa II là công chúa Bérénice, sẽ bảo vệ cho ngôi đền.

Nhưng theo truyền thuyết thì ngày 29-8-70 được coi là ngày kỷ niệm ngôi đền thứ nhất bị thiêu hủy thì đến ngôi đền được xây dựng lại lần thứ hai cũng bị phá hủy. Tất cả của cải của ngôi đền bị quân lính Romain cướp, vơ vét hết không còn gì.

Theo một nhà bình luận nổi tiếng sau này thì việc ngôi đền bị biến mất là một thảm kịch cả cho những người không phải là Do Thái, vì người Hébreu hành hương đến ngôi đền vẫn thường cầu khấn cho họ: “Họ không biết được họ đã mất điều gì…”

Vùng phía trên thành phố do Simon Bargiora chỉ huy, còn cầm cự được hơn một tháng. Sau cuộc thất bại này, người ta đếm được có tới 600.000 đến 1.000.000 người Do Thái trong số dân 3.000.000 của họ ở Judée và Samarie. Những người còn khỏe mạnh đều phải đưa về Rome làm nô lệ hay làm đấu sĩ, tàn sát lẫn nhau để mua vui cho người Romain. Những tài sản quý giá nhất của ngôi đền như cây đèn nến có bảy nhánh, chiếc bàn bằng vàng, những con lăn để in các điều luật pháp, đã bị Titus lấy hết.

Simon Bargiora, người chỉ huy quân Do Thái chống cự đến ngày cuối cùng đã bị bắt giải về Rome. Trên dọc đường ông bị quân lính Romain đánh đập tàn ác nên khi đến Rome thì chết. Có nhiều đồng tiền ca tụng sự kiện này, đã khắc hình Herodium và Machaerus chết vào năm 71, Massada chết vào năm 73. Tất cả đều ngã trên chiến trường. Còn cả đội quân của các vị chỉ huy này, vẫn kiên trì chống giữ được ba năm, cuối cùng đã tự tử tập thể để không chịu sa vào tay quân thù.

Césarée trở thành kinh thành của nước bị chiếm đóng. Viên tỉnh trưởng đã để cho nhà thông thái nhất của Do Thái, môn đồ của Hillel được sống sót. Còn Yohaman Ben Zakkai, một giáo sĩ là thợ đóng giầy đã rời khỏi Jérusalem bị chiếm đóng, đến ở Yavneh, tự giam mình trong chiếc quan tài để tái lập lại một hội đồng các nhà thông thái và tòa án tối cao của người Do Thái gọi là Sanhédrin.

Người ta tính còn có độ 7 triệu người Do Thái trên thế giới: 2 triệu người ở Palestine, 3 triệu người vẫn còn ở lại trong vương quốc Romain, 1 triệu người ở vương quốc Parthe và 1 triệu người sống tản mát khắp nơi trên thế giới.

Rome buộc 5 triệu người dưới sự kiểm soát của họ, phải đóng tiền để kiến thiết lại ngôi đền. Do đó nẩy ra “Fiscus Judaicus” (Thuế đóng để phục hồi đạo Do Thái). Những người theo đạo Cơ đốc được miễn thứ thuế này. Ở Rome lúc đầu không phân biệt giữa người Do Thái và người theo đạo Cơ đốc, ai cũng phải đóng thứ thuế ấy.

Có vài nhóm người Do Thái yêu nước cuồng nhiệt vẫn tiếp tục cuộc chiến đấu ở Ai cập và ở Cyrénaique, chống lại người Romain (Cyrénaique: trường phái Cyren). Nhưng vô ích nên người Do Thái đành phải yên phận sống trong lòng các dân tộc khác mà họ đang phân tán ở đó.

Vai trò thần học, chính trị và kinh tế của họ hầu như đã chấm dứt. Một đạo khác chuyên thờ một vị thần đã thay thế cho đạo Do Thái.

Lịch sử về sự phát sinh hình thành loài người cũng như lịch sử phát sinh hình thành trong kinh thánh đều kết thúc bằng cuộc đi đày: Vương quốc Romain được coi như một Ai Cập mới.

PHẦN II
CUỘC THIÊN DI
(70 - 1096)

Một kỷ nguyên mới bắt đầu bằng chiến thắng của người Romain ở phương Tây. Thế là dân tộc Do Thái lại một lần nữa phải vứt ra mọi nẻo đường. Lần này số phận của họ đã được định đoạt dứt khoát. Cũng như người ta đã đối xử với các nước trước đây là đuổi hết dân cư ra khỏi đất đai của họ, hay bắt họ phải thần phục những kẻ thống trị, như nước Hyksos hay nước Scythes và sau này là nước Médes, Gaulois, Goth, Vandales đã bị hòa đồng vào những người chiến thắng, không còn để lại một dấu tích gì về thể lực, về lòng tin về văn hóa và tiếng nói của họ.

Ngược lại với dân tộc các nước trên, người Do Thái lại đã giữ được bản chất của nền văn hóa của họ bằng cách luôn chấp nhận những đòi hỏi của nơi họ mới đi đày đến. Từ việc ngôi đền xây dựng lần thứ hai bị phá hủy đến lúc bắt đầu cuộc viễn chinh thánh chiến, họ đã vượt qua được mọi nỗi thăng trầm về kinh tế, tín ngưỡng, chính trị của thiên niên kỷ đạo Cơ đốc. Trong các vương quốc ở phương Đông và những thế lực đầu tiên ở phương Tây, dưới sự thống trị của các quốc vương, các ông hoàng, các giám mục, số phận của họ vẫn tồn tại và chịu đựng được ở hầu hết các nơi, trừ vương quốc Romain.

Thật kỳ lạ cho số phận của một dân tộc nhỏ bé chỉ gồm có người nông dân, người buôn bán, thợ thủ công, các nhà tài phiệt và những người trí thức, lại có thể trà trộn vào những sự kiện chủ yếu của thế giới.

Một dân tộc của những người du cư lại đã dùng sức mạnh của tiền bạc, tham dự hàng đầu vào việc thay đổi tích cực trật tự của các vương quốc, duy trì được sự quan hệ với cộng đồng dân tộc, sống tản mác trong những bãi chiến trường khác nhau. Họ vẫn thành lập được mạng lưới về nền văn hóa, về thương mại, thống nhất vào trong tất cả các dân tộc đã định cư trong hòa bình và trong chiến tranh.

Tư tưởng của hàng ngàn người đi đày đã in lại trong thời kỳ được kể ở cuốn sách Peutateuque thứ hai (Kinh ngũ thư) nói về cuộc thiên di, đã có tác dụng trong thời gian dài đối với người Hébreu sống ở Ai Cập, lúc thì được sung sướng, tự do, lúc lại phải làm nô lệ buộc đi xây dựng các thành phố mà họ không bao giờ được ở lại, cho đến khi họ lại phải ra đi đến nơi nào được hứa là sẽ trả tự do cho họ. Chương mục này đã thuật lại những ngày họ phải đi đày đến nhiều nơi, phần lớn là nơi hiếu khách, cũng có nơi lại ép buộc họ vẫn phải sống kiếp đời nô lệ xây dựng cho thiên hạ rồi sau đó lại bị đuổi đi.

Phần cuối cuốn kinh Thiên di, họ lại trở về Canaan, chạy trốn về Âu châu, với danh nghĩa là 1000 người đầu tiên theo đạo Cơ Đốc. Họ chạy hết đến miền đất hy vọng này lại sang miền đất hy vọng khác, đến nơi mà họ mong có tương lai, nhưng cũng có nơi mà họ không còn có ảo tưởng gì nữa.

Trong thời kỳ kéo dài, người Do Thái du cư đến các đất nước đang có chiến tranh, vẫn đảm bảo được sự liên lạc với Tây Ban Nha, Syrie, Ai Cập và Ba Tư. Thường những người trí thức, người buôn bán nghèo túng lại phải gánh vác những công việc tai họa nhất và ít được lòng dân. Những công việc họ làm lại bị nhân dân căm ghét, ngang bướng không chịu làm theo ý kiến của họ, ngờ vực họ có mối liên hệ với cộng đồng đang sống trên đất kẻ thù, có lúc được sung sướng, có lúc lại phải tử vì đạo, nhưng những người Do Thái này luôn sống vượt lên với nền văn hóa của mình, qua thế hệ này sang thế hệ khác.

Những dữ kiện này đã bị bỏ quên, mà không có nhiều những hiện tượng ấy thì thế giới ngày nay vẫn không thông cảm được với họ.

ĐI VỚI ROME NHƯNG KHÔNG CÓ NGÔI ĐỀN:
MỘT MẠNG LƯỚI DU CƯ ĐẦU TIÊN

Khi Jérusalem thất thủ, số dân tộc Do Thái chủ yếu sống ở vương quốc Romain. Có một phần ba số người sống ở Palestine là ngã tư chiến lược của những con đường về quân sự và thương mại. Mất hết nguồn thu lợi ở ngôi đền, người Do Thái buộc phải học cách sống khi đi đày. Đối với họ, tốt hơn hết là phải tiến hành một mạng lưới du cư quốc tế.

Những điều luật của việc chiếm đóng thì tiền bạc là chủ yếu.

Ở Rome, vấn đề về Do Thái không phải là vấn đề phụ vì cứ 10 người của vương quốc Romain là có một người Do Thái. Có vài vùng như Rome hay Alexandrie thì cứ 10 người thì có 3 người Do Thái. Nhất là ở Alexandrie là nơi trung tâm buôn bán của thế giới và là trung tâm của đạo Do Thái thì tỷ lệ ấy có khi còn cao hơn. Ở Carthage, ở đường chu vi biển Méditerranée và trong vài lưu vực sông ở Gaule, ở Clermont Ferrand, ở Poitiers, ở các ngã tư con sông và ở những con đường mà các đoàn quân Romain chiếm giữ… người ta vẫn bắt gặp người Do Thái. Họ đi theo đoàn quân như người cung cấp các vật dụng hay là binh lính để đến những thành phố trên từng chặng đường, lại trở thành viên chức, người bán hàng xén, bán rong, chủ tàu buôn, người cho vay tiền lấy lãi, người trồng nho. Họ mua bán đủ các mặt hàng như sản phẩm ngũ cốc, hàng dệt may, gỗ quý, đồ gia vị, lông thú, rượu vang, bạc, vàng và cả nô lệ.

Có số người lại xây dựng những chặng nối tiếp buôn bán từ phía Bắc Germanie đến phía Nam Maroc, từ Ý đến Ấn Độ và làm cả công việc của môn đồ đạo Do Thái. Những người buôn bán khác, đã là người Do Thái hay sẽ trở thành người Do Thái đều mang lại hai lợi ích là sự đoàn kết với dân tộc khác và có thêm bạn hàng.

Khi tin về ngôi đền thứ hai bị phá hủy lan đi khắp nơi, cộng đồng ấy đã giấu giếm góp những khoản tiền đáng kể để ủng hộ những người kháng chiến chống lại bọn xâm lược. Nhưng họ chỉ nhận được sự tàn phá nặng nề hơn. Trong cuộc chiến tranh ở Jérusalem đã có 1 triệu người Do Thái bị chết, (theo nhà sử học Do Thái Flavies Josèphe thì con số người Do Thái bị chết chính xác là 1.197.000 người) bằng 1/3 dân số của nước Judée và Samarie. Dân chúng đã mất tin vào Trời, cho rằng Trời đã bỏ rơi họ. Nhưng vì điều gì mà họ vẫn tin vào luật pháp và các giáo sĩ của họ? Vì sao họ vẫn tin vào người nào đó đã đưa họ đến sự bất hạnh hay ít ra là cũng ngăn bớt sự bất hạnh ấy cho họ.

Tất cả nền kinh tế ở Judée (ngày nay người Romain gọi là Palestine) là ở tình trạng không có người kế tục. Những xưởng kỹ nghệ ưu tú của đất nước như: sắt, vải lanh, thủy tinh, lụa, phẩm nhuộm đều bị bỏ. Những kẻ xâm lược Romain đã xóa bỏ cộng đồng dân cư các làng mạc ở nông thôn. Vài việc trồng trọt còn sót lại chỉ mang tính chất tự cung, tự cấp. Người nông dân, dù là người giàu hay người nghèo cũng phải bỏ ruộng đồng do không còn bán được các hàng nông sản của họ cho ai. Thành phố và các vùng phụ cận đầy những người thất nghiệp và ăn xin. Họ nguyền rủa Trời và các giáo sĩ. Các giáo trưởng khuyên nông dân không bán tống, bán tháo đất đai cho người nước ngoài và phổ biến cho họ những câu châm ngôn về tín ngưỡng như: “Lao động ruộng đồng là công việc lâu dài”, hay: “Người ta dạy con học lấy nghề nghiệp của cha”. Vì người nông dân đã bị thất vọng nên các giáo trưởng phải ra lệnh cho các chủ đất hãy bán ruộng vườn của họ cho người trong họ hàng.

Ai cũng mong chờ một vị cứu tinh. Có vài người đã đứng ra chỉ huy cuộc chiến và đã giải thoát cho họ khỏi sự chiếm đóng của quân Romain. Có số người khác được Jésus le Galiléen chỉ dẫn, cho biết cái chết, đã báo trước sự đau khổ sau này và việc trở về nước chiến đấu là dịp để trả thù. Số người khác như Flavius Josèphe lo sợ tai họa cho cuộc nổi dậy và khuyên người Do Thái nên hòa mình vào vương quốc Romain vì họ tiếp nhận những người Do Thái thất trận. Để tránh bọn xâm lược tuyên truyền điều phản tín ngưỡng của người Do Thái, các giáo trưởng đã giảm nhẹ bớt những đòi hỏi trong việc cầu khấn.

Để mở cuộc đấu tranh công khai chống lại Rome, giáo trưởng Yohanan ben Zakkài đã dạy rằng: “Chỉ cần sớm, tối các người hãy cầu khấn lại bài kinh Shema cũng đủ làm tròn lời răn dạy trong kinh thánh.” (Kinh Shema là đoạn kinh khấn của người Do Thái về điều nhất quán của Trời).

Giáo trưởng Meir lại hứa sẽ trọng thưởng cho người nào đang sống ở Palestine vẫn nói tiếng Hébreu. Người ta thống nhất lại các nghi lễ, đặt bàn tay lần cuối lên cuốn kinh thánh để từ bỏ đạo Do Thái, loại bỏ các đền thờ của người Do Thái thuộc về mọi môn phái, trong đó có cả đạo Cơ Đốc.

Về phần người Romain thấy chưa cần thiết phải vội vàng đồng hóa người Do Thái mà trong những bài văn đả kích của người Romain thường gọi người Do Thái với cái tên là đồ “bẩn thỉu”, đồ “dã man”, đồ “hèn mạt”, đồ “hủi”, đồ “giết trẻ em”.

Sénèque rồi Quintilien rồi đến Juvénal đều tố cáo đạo Do Thái là sự mê tín. Tacite đã viết: “Tất cả điều gì linh thiêng đối với chúng ta thì đối với người Do Thái lại là phàm tục. Còn đối với tất cả điều gì họ cho phép làm thì đối với chúng ta lại là uế tạp”

Và Rome lại không muốn cho họ thành lập lại một nhà nước. Hoàng đế Vespasien và con trai là Titus vẫn đang có mặt ở Jérusalem đã cắt mọi nguồn tài chính cấp cho người Do Thái. Sau khi đã cướp phá hết tài sản của ngôi đền và cho ngừng việc đóng thuế nộp cho các giáo chủ, người ta còn cấm trả tiền lương cho toàn bộ chính quyền Do Thái, cả về mặt tín ngưỡng hay chính trị. Một thống đốc chuyên trách cho phục hồi lại việc tất cả người Do Thái trưởng thành đang sống trong vương quốc Romain đều phải đóng thuế thân “Ficus Judaicus”, ấn định số tiền tương đương bằng hai Drachmes (đồng tiền Hy Lạp xưa và nay).

Không có ngôi đền, người Do Thái không làm trọn được lễ hiến sinh và cúng của cải vào ngôi đền, cũng không tổ chức được việc trao đổi và thiêng liêng hóa các hợp đồng buôn bán. (Người Do Thái thường thỏa thuận hợp đồng mọi công việc với nhau bằng lời thề trước chính điện của ngôi đền là đủ). Vì vậy các giáo trưởng đã chuyển một phần thẩm quyền về cho các nhà thờ của Do Thái. Các giáo trưởng đã giải thích rằng lúc này sự đoàn kết (Tsedaka) là cần thiết hơn bao giờ hết, thay đổi lễ hiến sinh và cho phép chỉ có lễ “Tsedaka” mới được làm lễ chuộc tội cho các người mắc tội.

Lúc này, người ta đã không còn nhắc đến việc phục hồi lại sự huy hoàng của ngôi đền mà các nhà thờ Do Thái và các hoạt động của các giáo trưởng xuống thấp chỉ còn bằng 1/10 hoa lợi trước kia. Bắt đầu thời kỳ đạo Do Thái không có ngôi đền, nơi để cầu nguyện thay cho sự hy sinh.

Đến lượt Titus trở thành hoàng đế và lại tiếp tục cướp bóc của cải của nước Judée lúc này coi như chỉ còn là phần sót lại của vương quốc. Titus còn thu hết cả ruộng đất của người Do Thái đem chia cho các công dân người Romain. Titus cấm người Do Thái không được xây dựng lại ngôi đền và giết tất cả những người họ hàng xa, gần của nhà Đavid, nguồn gốc hợp pháp của những quốc vương sinh ra từ bản địa, và của Chúa Cứu thế. Ông giao cho các tòa án của các giáo trưởng giải quyết các vụ tranh chấp giữa người Do Thái với nhau, và cho tòa án của người Do Thái được thành lập lại ở Jamnia, dưới sự điều khiển của Yohanan ben Zakkai, vị giáo trưởng là thợ đóng giày đã trốn khỏi Jérusalem, ẩn mình trong chiếc quan tài. Bắt đầu từ năm 80, người thay thế Yohanan là giáo trưởng Gamliel II, tông đồ Paul là học trò của ông.

Gamliel II lấy lại danh hiệu Nassi vào thời gian sung sướng của những người tiền nhiệm đã tự xưng như vậy. Chỉ khi được phép của Romain, chính quyền Do Thái mới được hoạt động. Và do đó Gamliel II mới khẳng định lại sự thống nhất của đường lối xét xử đối với người Do Thái sử dụng. Nhưng để lấy lòng một chút những người phản biện chống đối, Gamliel II hứa với họ là sẽ chú ý một vài dư luận của số ít người, áp dụng trong đường lối xét xử.

Việc ngôi đền bị phá hủy đúng vào lúc ông có thể tập hợp lại toàn bộ những người Do Thái sống tản mát khắp nơi, để cho họ có toàn quyền bảo trợ. Ở Palestine cũng như ở mọi nơi khác, các cộng đồng liên kết lại với nhau theo những quy tắc cổ, đã được mở rộng ở thời gian đầu sống tại Babylone: “Lao động nặng nhọc, chỉ tin ở mình, truyền lại cho thế hệ sau này tiếng nói, luật pháp, tuân theo lời của vua chúa ở nước đã tiếp nhận họ, luôn tập hợp nhau lại và giữ mối dây liên hệ với cộng đồng”

Trong khắp vương quốc Romain, người Do Thái bắt chước đồng hương ở Judée, họp nhau lại thành cộng đồng với tổ chức giống như thế. Các cộng đồng này đã bầu ra một ban gồm những người vừa ít dốt nát vừa ít nghèo túng, đôi khi cũng là những người thông minh giàu có, hay những nhà trí thức thông kim bác cổ bổ sung vào ban này theo cách cha truyền, con nối.

Những người Do Thái sống lưu vong tản mát ở các nơi, đã đổ về một vài thành phố của Ý, dựng nên những nhà thờ Do Thái, phân biệt theo tập quán của nơi này, nơi khác.

Ở Rome có 7 nhà thờ Do Thái, trong số 13 nhà thờ khác. 7 nhà thờ này dành riêng cho những người Do Thái sống trong vương quốc Romain về đây làm lễ.

Trong mỗi cộng đồng lại bầu ra một hội đồng kỳ mục để cai quản các nghĩa địa, quản lý việc thu hồi lại các khoản thuế, để dành cấp phát cho người nghèo, để thương lượng mua lại những người nô lệ giải phóng cho họ được tự do. Một tòa án gồm các giáo trưởng, đặt ra quy chế về giá cả cho người Do Thái với nhau, như tiền trả thù lao, giá cả vận chuyển, việc giao dịch ủy thác. Đặc biệt, trong thời kỳ lạm phát, tòa án này sẽ can thiệp vào việc người thuê và người làm công, ấn định tiền lương tối thiểu và giá bằng các mặt hàng, kiểm soát việc cân trọng lượng và đo lường, xem xét lại việc áp dụng những mầm mống về quyền lao động, phân định các phố cho từng nghề nghiệp chuyên trách, quản lý hội tương tế đoàn kết của các nghề thủ công.

Tòa án giáo trưởng này còn quản lý cả việc liên kết với người không phải là Do Thái, đôi khi là để hạn chế đến mức độ nào đó.

Khi Rome đã quyết định thành lập các tập đoàn thợ thủ công, tòa án giáo trưởng đã khuyên người Do Thái không gia nhập vào các tập đoàn ấy để tránh phải làm việc vào các ngày lễ nghỉ ngơi “Shabbat”. Tòa án khuyến khích người Do Thái lập ra các hội công thương Do Thái để bảo vệ lợi ích của họ, và để giúp đỡ lẫn nhau. Thường thì tòa án này buộc người Do Thái phải chấp hành luật lệ của địa phương. (Luật lệ của người Romain chỉ cho lấy một vợ, còn nhiều bộ lạc Do Thái lại cho phép được lấy nhiều vợ). Tòa án còn cho phép những người buôn bán Do Thái được bán thực phẩm và đồ uống không thuộc về nghi lễ (giết thịt để cúng).

Sau vụ tàn sát xảy ra, Alexandrie lại trở thành một cộng đồng Do Thái phồn thịnh nhất của vương quốc. Bến cảng của họ to nhất thế giới và các chủ tàu buôn lại phần lớn là người Do Thái. Ở đây, người ta buôn bán trao đổi lông chim đà điểu, ngà voi, vàng… chở ngược theo những con sông nhỏ chảy vào sông Nil. Người ta sản xuất ra giấy cói, thủy tinh, thảm đồ mỹ nghệ bằng bạc, các vải vóc, mà sau này trong kinh Talmud (của đạo Do Thái) đã kể ra tới 14 loại sản phẩm khác nhau.

Giáo trưởng Yehonda đã viết về ý định ấy: “Ai không nhìn thấy một nhà thờ Do Thái ở Alexandrie thì không bao giờ thấy được sự chiến thắng của Israél: những người trung thành với tín ngưỡng không tình cờ ngồi vào chỗ của họ vì có chỗ nhất định, nhưng những người thợ kim hoàn thì ngồi tùy tiện ở mọi nơi. Nếu có một người nghèo vào nhà thờ, họ thấy ngay những người cùng nghề nghiệp với mình; những người này đã tạo công ăn việc làm cho họ và cả số người trong gia đình họ”

Ở một vài nước như Ai Cập, nơi còn có gần 1 triệu người Do Thái sinh sống, đã có một ông tổng trấn, ngang hàng với vương công, như là thánh Moise và một hội đồng những người trung thành với đất nước bầu ra ở tất cả các thành phố, để quản lý việc liên lạc với thống đốc người Romain cai quản thành phố.

Đối mặt với bản năng sống sót tuyệt vời, người kế tục hoàng đế Titus là Domitien đã phải đương đầu, lưỡng lự, cân nhắc việc nhiều người trước đây muốn chấm dứt đạo Do Thái có nên để cho họ sống để khai thác tri thức và để vơ vét tài sản của họ, hay là bắt họ phải chết?

Sau khi đã nghiền nát cuộc nổi dậy bất chợt của người Do Thái ở Judée, Domitien thấy cần phải thay đổi, chuyển toàn bộ các tín ngưỡng ở trong vương quốc thành một tín ngưỡng chính thức. Ông đã nói đến việc bắt các tòa án và nhà thờ Do Thái phải đóng cửa, thậm chí sẽ đuổi hết người Do Thái ra khỏi vương quốc. Nhưng sau đó lại thay đổi ý nghĩ ấy, khi thấy những người thu thuế cho ông biết các khoản thu thuế ở người Do Thái là có giá trị. Nay đuổi hết họ ra khỏi đất nước thì chắc kẻ thù của Rome sẵn sàng tiếp nhận họ ngay.

Hoàng đế không nói đến chuyện ấy nữa mà cho tăng mức thuế ở người Do Thái và buộc tất cả mọi người Do Thái sinh ra ở trong vương quốc, mặc dù họ theo tín ngưỡng nào, đều buộc phải qua một cuộc thẩm vấn và sát hạch về thể chất. Đạo Do Thái đã đi trốn để khỏi phải nộp thuế. Hoàn cảnh của họ ở Palestine càng khó khăn hơn nữa. Những người giàu có cuối cùng đã phải di tản đến Mésopotamie; tiền thuế tồn tại từ lâu này là khoản tiền đáng kể của vương quốc Romain, nay thu về ngày càng ít hơn.

Domitien bị ám sát vào năm 96, hoàng đế Nerva lên thay đã đảo ngược đường lối chính trị của Domitien, để làm tăng thêm năng suất thuế. Nerva kêu gọi những người Do Thái nổi tiếng ở Palestine trở về, trả lại cho họ mọi quyền, thống nhất trong toàn vương quốc: người Do Thái không phải tuân theo việc thờ cúng của hoàng đế. Nerva khuyến khích các tòa án của Do Thái giải quyết những sự tranh chấp giữa người Do Thái với nhau, trả lại cho họ ngôi nhà của gia tộc David; đối với người chủ chốt đã lánh nạn ở Pasthes được trả lại vài đặc quyền. Nerva ban lại cho giáo trưởng Gamliel II, người đứng đầu của tòa án Do Thái, là lão trượng (cụ già đáng kính) miễn cho Gamliel II mọi khoản thuế và còn được phép tăng thêm thu lợi của ông trong tất cả cộng đồng ở vương quốc; khoản thuế này trước đây là để đóng góp cho ngôi đền, nay để đóng góp cho tòa án và những ngôi trường của ông. Nerva còn để cho những người đi thu thuế của Do Thái được tự do đi lại khắp nơi trong vương quốc. Họ là những người đáng kính nể qua hết cộng đồng này đến cộng đồng khác. Về phía lão trượng không có lâu đài, không có gì là sang trọng vì Gamliel II đã biết rút ra bài học của ngôi đền bị sụp đổ: Không cần có sự tập trung đáng chú ý. Không cần tích cóp những của cải xa hoa. Không cần có sự tập trung người đông đúc, công khai.

Dù Nerva chỉ ở ngôi hoàng đế có hai năm, nhưng sự cải cách của ông đã có ảnh hưởng to lớn cho đạo Do Thái. Sau ông, sự hoạt động của nền kinh tế ở Palestine đã được củng cố, việc sản xuất được phục hồi, các thành phố lại nhộn nhịp, các khối cộng đồng lại trao đổi, trò chuyện với nhau.

Năm 98, Trajan, vị hoàng đế lên thay Nerva, không thực hiện những biện pháp mà Nerva đã cho thi hành. Triều đại của hoàng đế người Tây Ban Nha này gây ra nhiều khó khăn cho người Do Thái và các dân tộc bị đô hộ. Trajan đã gây ra cuộc nội chiến và những mối thù địch với các nước láng giềng. Nền kinh tế sa sút. Người Do Thái và người Hy Lạp ở Ai Cập và ở Chypres đã giết lẫn nhau. Trajan đã cử lực lượng quân đội đến tàn sát cả hai phe.

Năm 116, cuộc nổi loạn ở Judée lại bùng lên một lần nữa. Thống đốc Lucius Quintus đã đánh tan cuộc nổi loạn này. Có vài toán quân khác người Romain đã chống lại nước Parthes, chiếm Mésopotamie, áp đặt lại việc đánh thuế những người Do Thái sống ở đấy. Vương quốc Romain chưa bao giờ lại mở rộng diện tích đến như vậy.

Nhưng dù sao, cũng như mọi lần, cuộc vinh quang tột đỉnh của người Romain lại bắt đầu sụp đổ. Rome không có biện pháp nào để cai quản vùng đất rộng lớn như vậy.

Cuốn kinh Talmud đầu tiên nói về cuộc chiến tranh thứ hai

Năm 117, Hadrien nối ngôi ông chú là Trajan, hiểu ngay ra sự nguy hiểm khi kiểm soát một vương quốc mở rộng đến như vậy. Để làm vui lòng người Do Thái ở Babylonie, Hadrien đã trả lại vùng Mésopotamie cho các chủ cũ ở Parthes. Ông dung thứ cho việc cầu kinh ở các nhà thờ Do Thái trong toàn quốc, và cho phép giáo hội Do Thái được chuyển về Yavneh ở Sepphoris là kinh đô của Galilée. Gamliel II đã truyền chức “Lão trượng” lại cho con trai là Simon.

Tuy nhiên Hadrien vẫn mơ ước thống nhất được các dân tộc trong vương quốc, lập ra một “civis romanus” (công dân Romain). Hadrien phải giải quyết dứt khoát đối với những người Do Thái đông đúc, được tổ chức chu đáo, lại hay cãi nhau, hay bị những người Romain ưu tú nhòm ngó. Nếu ông chấp nhận những người nước ngoài, như người Do Thái vào chính quyền Romain thì ông sẽ cấm tất cả việc thực hiện bày vẽ cũng tế như ngày lễ Shabbat và việc cắt bao quy đầu là một tội ác chủ yếu, cũng giống như việc thiến, hoạn ở người Ai Cập. Những ý tưởng về thuế của Hadrien là không có giới hạn: Ông đặt ra việc lao dịch chở bằng xe ba gác và luật về thuế hải quan là 2,5% cho việc qua lại giữa ranh giới các tỉnh. Tất cả cái gì cũng là lý do để đặt ra thứ thuế mới. Một thống đốc người Romain còn tiếc là “chưa thể đánh thuế vào không khí do người Do Thái phải hít thở”

Theo vài cuốn biên niên sử thì người Do Thái đã phải bán con để có tiền đóng thuế cho người thu thuế do chính quyền Do Thái chịu trách nhiệm về mọi quyền lợi cho họ.

Giáo trưởng Yohanan đã viết về vấn đề này như sau: “Thà trốn khỏi đất nước còn hơn là được bầu và hội đoàn của thành phố” Hadrien đã quyết định chuyển Jérusalem thành một thành phố của Romain. Ông ra lệnh xây lại ngôi đền ở chỗ cũ và đặt ở trong đền bàn thờ cung hiến thần Jupiter và cấm người Do Thái không được tiếp xúc đến nơi đổ nát của họ, trừ ngày 9 Ab là ngày lễ kỷ niệm sự phá hủy ngôi đền, để đề phòng người Do Thái đút tiền cho người Romain canh gác ngôi đền này lẻn vào đấy.

Một tác giả ở thế kỷ 19 đã viết về điều đó: “Người Do Thái chỉ có thể dùng tiền bạc để khóc cho nơi xưa kia mà chính họ đã bỏ tiền ra mua và đã đổ máu vì chúa Jésus Christ”

Lại một lần nữa, tiền bạc và cái chết đã xảy ra cùng một lúc để kết tội người Do Thái. Đến năm 130, khi Hadrien thân chinh đến xem xét lại tác dụng của công trình làm hủy diệt nền văn hóa của người Do Thái, thì ở Judée đã xảy ra một cuộc nổi loạn. Một người tên là Simon ben Kozeba đã lãnh đạo cuộc nổi loạn này. Giáo trưởng Akiba, là một trong những người thông thái vĩ đại nhất thời kỳ đó đã đoán trước trong sự chuyên chế của Romain sẽ xảy ra sự đe dọa về diệt chủng nên ông đã rời bỏ Sanhédrin, tòa án Do Thái, tiến hành những cuộc nổi loạn, đi tìm sự hợp tác ở tất cả các nước Trung Đông, gặp gỡ hết cộng đồng này đến cộng đồng khác, tìm mọi cách để cung cấp tiền bạc cho cuộc đảo chính.

Khi giáo trưởng Akiba quay về, Simon ben Kozeba liền phát động cuộc chiến tranh du kích. Có nhiều người Do Thái đã đến liên kết với ông. Cũng như cuộc nổi dậy 60 năm về trước, người Do Thái theo đạo Cơ Đốc đã không tham dự. Có vài người còn đứng về phía kẻ chiếm đóng. Có vài thành phố Do Thái như Sepphoris và Tiberiade đã chọn cách trung lập để tránh cuộc trả thù.

Simon ben Kozeba đã đánh bại đội quân Romain do tướng Tineius Rufus chỉ huy. Simon ben Kozeba chiếm lại Jérusalem, phá hủy Aelia Capitolina (đền thờ thần Jupiter do hoàng đế Hadrien cho xây dựng trên nền ngôi đền cũ của người Do Thái). Xây lại điện thờ của người Do Thái ngay trên nền ngôi đền cũ, tuyên bố khôi phục lại nhà nước Hébreu và cho đúc các đồng tiền mới mang dòng chữ “Năm I của nền tự do Jérusalem”. Đây là thời gian chiến thắng. Giáo trưởng Akiba tuyên bố Simon ben Kozeba là vua của người Do Thái và đổi tên ông là Bar Kochba (con của ngôi sao) để nhớ lại lời sấm truyền đã nhắc đến sự xuất hiện của Đấng Cứu Thế là “có một ngôi sao từ Jacob sẽ mọc lên” chứng tỏ là Simon mà không phải là Jésus, là Đấng Cứu Thế vì ông đã cứu đất nước Do Thái.

Hadrien thay thế viên tướng bại trận là Julius, được triệu hồi từ Bretagne về, là nơi mà Julius Severus đã phá tan pháo đài cuối cùng của dân tộc Celtes. Sau bốn năm chiến đấu ác liệt, Jérusalem bị thất thủ và Béitar, pháo đài cuối cùng của Do Thái cũng bị mất vào năm 135. Lúc này người Do Thái chỉ còn lại vài nhóm chống cự lẻ loi ở các núi đá trong sa mạc.

Simon Bar Kozeba bị xử tử. Giáo trưởng Akiba cũng bị giam ở Césarée, phía Đông gần Béitar. Tòa án Sanhédrin bị phá vỡ. Đền thờ Jupiter và thành phố Aelia Capitolina được xây lại. Không một người Do Thái nào còn được lai vãng đến để sinh sống hay cầu khấn.

Dân tộc Do Thái mất hết cả người cầm đầu về dân sự, về quân sự và cả về tín ngưỡng. Những người đàn ông đến tuổi mang vũ khí đều bị giết hay bán làm nô lệ. Tất cả người Do Thái nay thuộc về lãnh địa hoàng gia; có vài nông dân Do Thái còn cầy cấy thì nay chỉ là những người chủ ít nhiều còn là thừa kế mà thôi. Nhưng họ vẫn phải trả cho Rome số tiền lĩnh canh coi như một khoản thuế. Không ai có thể trốn tránh được.

Theo nhà sử học Hy Lạp Dion Cassius, sinh ra sau 30 năm xảy ra sự kiện này đã viết: “Tổng cộng có 580.000 người đã chết trong cuộc chiến tranh này và nếu tính cả cuộc chiến tranh trước đây thì có hàng triệu người Do Thái đã chết. Ở Palestine chỉ còn sót lại vài trăm ngàn người Do Thái. Tổng cộng trong một thế kỷ, người Do Thái đã mất 1/3 dân số”

Theo vài người Romain vẫn gọi các đệ tử của Jésus người Do Thái là “Nazoréens” (Chúa Jésu ở xứ Nazarète), ngày nay mới gọi là “Chrétiens” (người theo đạo Cơ Đốc). Họ được quyền sống ở Jérusalem, nhưng không phải đóng khoản tiền “phần tô cho đạo Do Thái = Fiscus judaicus” Đây là sự phân biệt giữa người Do Thái với người Romain về luật thuế.

Năm năm sau, vào năm 140, người kế tục hoàng đế Rome Hadrien, là Antonin Le Pieux lại cho phép những môn đồ của giáo trưởng Akiba, trước đây là những người cầm đầu cuộc nổi loạn, được trở về Judée và được lập lại khu giáo dục ở Usha thuộc Galilée, vẫn dưới quyền chủ trì của Simon, con trai của Gamliel II.

Simon được phục hồi chức Trưởng lão, hay gọi là “Nassi” cùng với con trai là Simon II. Nhưng những người dù là Do Thái hay không phải là Do Thái đều phải chịu thiệt thòi đóng thuế thay cho các giáo trưởng được miễn thuế, để khuyến khích các ông này đi học.

Antonin lại cho phục hồi tục cắt bao quy đầu cho các trẻ em trai do cha mẹ đều là người Do Thái sinh ra. Đây thật sự là một bước ngoặt nên lời bàn tán về việc này đã bay đến Rome đến nỗi một giáo trưởng là Juda phải thuận theo điều đó, thậm chí ông Juda còn phải soạn thảo bài luận văn bàn về thần học!

Palestine không phải phụ thuộc như là một tỉnh của Syrie nữa mà trở thành một tỉnh tự trị. Và chính vì thế đã xuất hiện tên gọi “Palestine” cho đến ngày nay. Nhưng họ cũng phải mất ba thế kỷ mới tự khẳng định được mình trong các văn bản của Romain.

Mặc dù có sự cố gắng ấy, năm 161 là năm cuối cùng của triều đại Antonin, những người Do Thái ở Galilée đã liên minh với người Parthes, tụ tập ở biên giới Syrie, định đánh đuổi những quan giám hộ người Romain. Hoàng đế kế vị là Mare Aurèle đã dẹp bỏ cuộc nổi loạn mới của người Do Thái, đuổi người Parthes phải rút về nước và thực hiện phần lớn những điều cải cách do Antonin đã ban trước đây.

Năm 165, giáo trưởng Yehouda-ha Nassi kế tục Simon II chức Lão trưởng, đóng ở Sepphoris cùng với tòa án Sanhédrein. Ông ở cương vị này trong 30 năm. Quyết định đầu tiên của ông là cho ghi thành văn bản về các lời bình luận trong kinh thánh mà trước kia qua nhiều thế kỷ những lời bình luận này chỉ được những người khôn ngoan truyền miệng lại cho nhau. Ông cũng tuyệt đối cấm không được sao chép lại, có thể là để tránh những lời phản biện sau này (hai giáo trưởng, ba ý kiến).

Ít ra có tới 148 tác giả tham gia vào việc ghi lại toàn bộ cuốn sách đó, sau này gọi là cuốn “Mishna” (hay nhắc lại), vì cuốn sách tập hợp những bài văn cho đến nay vẫn chỉ là “nhắc lại theo truyền miệng” trong nhân dân và được cất giữ ở ngôi đền.

Năm 188, giáo trưởng Yehouda đã cho sưu tập được 63 chuyên luận, xếp thành 6 loại là: nông nghiệp, các chu kỳ hàng năm về ngày lễ, việc cưới xin, luật thương mại và về dân sự và hình sự, công việc của ngôi đền, những nghi lễ về sự trong sáng, thuần khiết. Ở Jérusalem và ở Babylone phải mất nửa thế kỷ mới hoàn thành bộ sách Mishana.

Học thuyết chủ yếu về kinh tế nằm trong loại sách thứ 4, gọi là Nezikim. Đặc biệt trong ba bài chuyên luận là Baba Qamma, Baba Metsia và Baba Batra, đều viết theo tiếng Aranéen (ngày nay trong các văn bản ở Babylone vẫn dùng thứ tiếng ấy), đúng từng chữ là “Cửa thứ nhất”, “Cửa ở giữa” và “Cửa cuối cùng” Các chuyên luận này tập trung nói về các luật về quyền sở hữu.

Sách Mishana làm thành các điều về quyền của con người ở vào thời kỳ đó; Nó không ngăn cản những điều phản biện của các phán quan, và những người có học thức vẫn tiếp tục duy trì các cuộc tranh luận mới, và tòa án vẫn tự do xét xử theo hoàn cảnh luôn thay đổi. Ví dụ sau khi phát hành cuốn Mishna, hàng năm người Romain vẫn bắt người Do Thái phải đóng thuế, kể cả trong năm Shabbat (năm để đất nghỉ). Các tòa án cho phép người Do Thái được bán tạm đất đai của mình trong một năm cho người bạn thân không phải là người Do Thái để tránh việc bắt buộc phải bỏ hóa đất đai trong năm để đất nghỉ mà vẫn phải đóng thuế, để người mua tạm trồng trọt thu hoa lợi trong năm ấy.

Giáo trưởng Yannai cũng tuyên bố theo lý do và hoàn cảnh ấy, việc bỏ năm để đất nghỉ. Trong các học viện ở Galilée người ta cũng đã tiến hành việc bình luận cuốn sách Mishna, mà người ta gọi là “Guemara” (hoàn thành) với các cuộc tranh luận, với các giai thoại, với các bài bổ sung thêm vào từng cuốn sách Mishna. Có vài cuốn đã làm thành cuốn kinh của Jerusalem (kinh của đạo Do Thái).

Ngày nay mặc dù mọi cố gắng để duy trì cuộc sống của người Do Thái ở Palestine, các cộng đồng Do Thái vẫn luôn sống tản mát trong số miền còn lại của vương quốc Romain như Ba Tư, Ả Rập… hay nơi xa hơn nữa. Những nhà giàu nhất mang theo mình tất cả bộ phận nghề nghiệp cần thiết cho đời sống của cộng đồng như: giáo viên, phán quan, người làm chủ lễ, người bán thịt, người bán bánh v.v… Những người Do Thái còn ở lại trở thành dân tộc thiểu số, chịu phụ thuộc ảnh hưởng của Hy Lạp hơn là Romain.

Một lần nữa, dân tộc Do Thái lại dần dần biến mất như mọi lần. Cũng như người viết sách Romain đã thấy trước là sau này họ sẽ chẳng còn gì thuộc về họ nữa; có chăng chỉ còn lại vài cuốn sách và những kỷ niệm khinh rẻ mà kẻ thắng trận còn lưu giữ lại.

Cũng vào lúc này, ở đấy lại xuất hiện một cuộc thảo luận về việc thờ một thần của thế giới và về tiền bạc.

NGƯỜI THEO ĐẠO CƠ ĐỐC VÀ NGƯỜI DO THÁI CÙNG ĐỐI MẶT VỚI TIỀN BẠC

Tiền bạc là phong phú, tiền bạc cũng vô ích.

Những tín đồ người Do Thái đầu tiên về chúa Jesus chỉ là những người Do Thái theo tín ngưỡng ấy nhưng ít đi lễ bái vì họ theo nghi lễ Do Thái vẫn thờ cúng Terah (Năm cuốn kinh đầu của Do Thái). Khi đã biết đến đấng Chúa Cứu thế, họ vẫn hy vọng những người Do Thái khác sẽ theo họ mong chờ Đấng Cứu thế trở lại.

Nhưng cuộc trở lại của Chúa Cứu thế còn phải chờ đợi và những cuộc trao đổi chuyện trò về vấn đề này nhạt dần, những việc giao tiếp với nhau giãn thưa. Những người Do Thái theo đạo Cơ đốc tự xưng là “Verus Israel” (Do Thái chính gốc), họ nghi ngờ những người Do Thái, trong khi cầu nguyện đã nguyền rủa Jesus và kết tội họ là “Kẻ giết Chúa”

Có vài người lại bàn tán cho rằng tất cả mọi sự bất hạnh của người Do Thái là bắt nguồn từ việc tử vì đạo của Jésus và vai trò của Jésus đã xảy ra ở Sadducéens.

Khi người Do Thái trở về, họ tuyên bố chính những người Do Thái theo đạo Cơ đốc mới là người tà giáo và đuổi những người này ra khỏi cộng đồng, không cho gia nhập vào mối dây buôn bán.

Thế là hai phe người theo đạo Do Thái đã tự chia rẽ nhau. Paul de Tarse bất đồng với Pierre đã lôi kéo những người theo đạo thờ nhiều thần về với mình. Lúc đầu nhóm này chỉ tỏ ra có cảm tình với đạo Do Thái. Việc chuyển đổi sang đạo Cơ đốc phát triển nhanh ở Tiểu Á, Hy Lạp, Syrie, Ai Cập, Rome, Carthage. Mỗi cộng đồng khi đã có khá nhiều người trung thành với đạo của họ liền bầu ra một linh mục. Khi đã có nhiều linh mục thì trong số này lại bầu ra giám mục. Các ông giám mục này được các giám mục các địa phận khác tôn trọng, đã có trách nhiệm về các linh mục và những tín đồ của mình. Nhà thờ đạo Cơ đốc còn có sách kinh thánh. Sau khi Pierre mất thì nhà thờ không có người đứng đầu. Mãi sau này, giám mục ở Rome, trung tâm của vương quốc mới cai quản chung các linh mục và tín đồ trong toàn quốc.

Cùng với việc phân chia hai phe theo đạo khác nhau, học thuyết về thương mại của người Do Thái cũng phân ra hai đường lối khác nhau. trong hai phe, người ta vẫn tin vào lòng nhân ái, công bằng và đồ quyên góp. Nhưng đối với người Do Thái chỉ có mỗi việc là mong làm giàu. Đối với phe này thì của cải giàu có là phương cách tốt nhất để thờ Trời. Đối với phe khác thì lại cho rằng của cải giàu có đã làm hại đến sự cứu tinh. Đối với phe này thì tiền bạc là công cụ để làm mọi điều tốt lành. Đối với phe khác thì kết quả của tiền bạc luôn thảm khốc. Đối với phe này thì mọi người đều được hưởng thụ đồng tiền họ đã thu được. Đối với phe khác thì cho rằng: chết vì giàu có là một phúc lành, khi tiền bạc đã hoàn toàn là một đạo đức để người ta làm tròn mọi phận sự đối với người nghèo của cộng đồng. Đối với phe này thì chết trong đói nghèo là điều kiện cần thiết cho đấng cứu tinh. Và Mathieu đã đưa ra lời nói của Jésus: “Ta bảo với các con một lần nữa: Một khi các con chỉ là người giầu có đi vào vương quốc của Trời thì các con cũng như con lạc đà đã thoải mái dễ dàng chui qua được lỗ kim.”

Và Lục đã kết luận câu ngụ ngôn về người quản lý bất nghĩa bằng một câu mập mờ: “Anh hãy dùng đồng tiền bất nhân để làm cho người bạn của anh biết đến sức mạnh của tiền bạc” Lục còn nói thêm: “Hãy làm điều thiện và cho vay tiền không chờ gì đến lúc đồng tiến ấy lại quay trả về mình”

Do vậy, người ta thấy người Do Thái thu lãi ở tiền cho vay không phải là mất đạo đức. Và người Do Thái cho người cộng đồng vay tiền mà không lấy lãi, bởi vì họ sợ mất tình đoàn kết mà không phải bởi do đạo đức cấm họ làm như vậy.

Tiền bạc cũng như loài súc vật là sự giàu có phong túc, và thời gian chỉ là một khoảng để làm tăng thêm giá trị cho nó. Đối với người theo đạo Cơ đốc, trái ngược với người Aristote và người Hy Lạp, lại cho rằng: Thời gian không tự làm ra của cải, nó không sinh sản, vậy thì dùng tiền bạc để buôn bán có phải là một tội lỗi đáng chết không. Sự ám ảnh về việc không sinh sản của tiền bạc cũng đã làm cho người ta không chối bỏ tình dục mà vẫn bị cấm khi đã có hôn nhân.

Đối với nhà thờ của đạo Cơ đốc thì không ai được làm việc gì để tiền bạc nẩy nở, sinh sôi, ngoài điều do Chúa Trời tạo ra. Việc làm ra tiền là phạm tội.

Rõ ràng đây là những điểm khác nhau về dấu vết cuộc xung đột từ lâu đời giữa người Esséniens và người Sadducéens. Và ý muốn của những người truyền bá đạo lại lôi kéo được về họ những người Do Thái nghèo khổ nhất.

Những món quà biếu của người Do Thái cho cộng đồng đều hạn chế tới 1/5 trong thu hoa lợi của họ. Ngược lại, người ta lại khuyến khích người theo đạo Cơ đốc cúng của cải cho nhà thờ không hạn chế. Cộng đồng người Do Thái lại dành toàn bộ số quà tặng cho người nghèo, còn nhà thờ đạo Cơ đốc lại có thể giữ những tiền cúng tế, ít ra là một phần, để làm cho nhà thờ thêm bề thế, gây thêm sự thán phục cho mọi người. Đối với nhà thờ thì tiền bạc không sinh ra lợi ích mà khi nó chuyển qua nhà thờ thì chỉ sinh ra điều ân huệ. Tất cả sức mạnh của giáo hội là từ sự chuyển đổi quan hệ tiền bạc như vậy.

Để khoét sâu thêm sự khác nhau ấy, lời phê phán của đạo Cơ đốc về đạo Do Thái đã ngay lập tức lẫn lộn với thần học và kinh tế, kèm theo những lời kết tội như việc giết chúa cũng như tội cướp đoạt.

Kinh Phúc Âm chống lại những kẻ phản bội Chúa ở Marie Madeleine đã rải xuống chân Chúa Jésus ba trăm loại dầu thơm, lấy tiền bạc làm phương tiện để chuộc tội và gây ra điển hình việc dùng vật phẩm để chuộc tội là đủ mà không cần đến sự ăn năn sám hối.

Kinh Phúc Âm còn chống lại việc mạo xưng: “Luật ăn miếng, trả miếng của Do Thái so với lời biện hộ của đạo Cơ đốc là không dùng bạo lực”

Mathieu cho lời kết tội ấy là chỉ trích về mình, nên đã nói với Jésus: “Chắc ông đã biết đến câu nói: Mắt với mắt - Răng với răng” Và tôi nói với ông rằng: Không chống lại được với điều xấu mà người ta muốn gây ra cho ông. Nhưng nếu ai tát vào má bên phải của ông thì ông hãy tát vào má bên trái của họ. Trong một đoạn kinh thánh cũng đã kể đến câu: “Anh sẽ cho sống tùy theo sống (mà không phải là “để” cho sống) mắt tuỳ theo mắt, răng tùy theo răng”

Chữ “tùy theo” để chỉ không phải là sự trả thù mà trái lại chỉ là hình phạt bù trừ cho sự thiệt hại.

Đoạn văn cũng đã đòi hỏi có sự thỏa thuận bằng tiền bạc khi người ta bị đổ máu. Việc cấm trả thù cũng còn thấy rất nhiều trong những đoạn văn của kinh “Ngũ thư”, mà Jésus là một tiến sĩ xuất sắc về luật cũng thường nhắc đến việc người ta hay bỏ quên đoạn sau của lời dẫn nguyên văn như: “Đừng trả thù và cũng đừng giữ hận thù (…) Hãy yêu người khác như yêu chính mình”

Cùng với ý nghĩ như vậy, có vài nhà thần học của đạo Cơ đốc cổ, như Clément ở Alexandrie, đã ca tụng đạo đức học về kinh tế gần giống với đạo đức trong kinh Ngũ thư (của Do Thái). Những người Do Thái đầu tiên theo đạo Cơ Đốc đã rút ra trong những đoạn văn của kinh Phúc Âm một luận chứng để tin rằng: ở người Do Thái thì việc gì cũng lấy tiền bạc làm thước đo, tất cả đều do đồng tiền giải quyết, ngay cả đến thời gian đến máu thịt con người và cả đến Trời! Những người này còn cho rằng: Người Do Thái đã đổi cả Chúa cứu thế lấy tiền bạc, sẵn sàng mua và bán mọi thứ. Thị trường là điều luật duy nhất. Người Cơ đốc chống lại đạo Do Thái đã nhanh chóng không thể tách rời sự tố giác về kinh tế.

Vào cuối thế kỷ thứ I của kỷ nguyên Cơ đốc giáo, khi nhà thờ bắt đầu được xây lên, vấn đề những mối quan hệ của họ với đạo Do Thái là trung tâm của các cuộc tranh luận. Có vài nhà thần học đã giải thích là: đạo Cơ đốc bắt đầu từ đạo Do Thái. Người khác lại cho rằng: đạo Cơ đốc không dính líu gì tới đạo Do Thái. Người theo thuyết ngộ đạo tin rằng Trời của người Do Thái chỉ tạo ra thế giới hạ đẳng và vị thần khác là cha của Jésus đã tạo ra thế giới thượng đẳng. Năm 150, lãnh tụ dị giáo Marcion còn yêu cầu phải loại bỏ những bài kinh Phúc Âm và bắt đầu viết mọi lời dẫn của đạo Do Thái và của kinh Ngũ thư.

Mặc dầu có những sự tán tụng về đạo Cơ đốc, nhưng dưới con mắt của người Romain thì đó cũng chỉ là một giáo phái khác của Do Thái, cũng như đạo của người Samaritains mà thôi (thuộc thành phố Samarie ở Palestine).

Người kế tục Marc Aurèle là hoàng đế Commode, một người điên rồ lại cho rằng chỉ có thần Hercule là truy nã được cả người Do Thái và người Cơ đốc giáo mà không cần phân biệt ai ra ai. Cả hai loại người này đều sống ngoài vòng của vương quốc, chỉ là người dân bị đối xử như những người làm công hạng hai. Bắt đầu từ năm 212, Caracalla trở thành hoàng đế, sau khi đã phạm vào đến một ngàn tội ác, cũng đối phó với cả hai loại người này theo chiến lược là thanh toán bằng hết. Ông ban một chỉ dụ buộc tất cả người dân trong vương quốc, bất kể là dân tộc nào đều phải mang tư cách công dân Romain. Người Do Thái được tham gia đông đúc vào chính quyền Romain, không cần phải thề trước vị hoàng đế cũng không cần phải thay đổi tín ngưỡng, nhưng họ không được nắm những chức vụ quan trọng. Họ chỉ được làm những công việc tốt nhất là những người thu thuế và bị mọi người dân ghê tởm, ghét cay ghét đắng. Không có một điều luật đặc biệt nào được áp dụng đối với họ. Tín ngưỡng và nền văn hóa của họ đều bị phủ nhận. Họ bị rơi vào tình trạng đôi ngả: nếu bị truy hại ráo riết thì họ sẽ chết, nếu bị sáp nhập vào thì họ sẽ biến mất.

Năm 240, người theo đạo Cơ đốc ngày càng đi sâu vào các nơi cao nhất của vương quốc. Những quy chuẩn trong kinh Tân Ước đã hình thành, còn Kinh Phúc Âm đã được phổ biến. Người ta đã nhận biết quyền lực của các giám mục trên toàn miền. Các đồ cúng tế chảy dồn dập về nhà thờ, cầu xin chúa để được những ước mong vĩnh cửu về đất đai, về các loài gia súc, về các đồ vật quý báu.

Giáo sĩ các cấp có nhiệm vụ quản lý các vật cúng tế để xây dựng những cơ nghiệp và lợi nhuận trực tiếp của nhà thờ. Có vài người muốn tìm cách bán đi những đồ cúng tế ấy, nhưng thể chế quanh đức giám mục ở Rome đã cấm không được làm việc đó.

Origène, nhà thần học ở Alexandrie tuyên bố: Những người trung thành với nhà thờ là “dân tộc được lựa chọn” thay cho dân tộc Do Thái.

Đầu thế kỷ thứ III, Rome đã không còn có lợi nhuận ở các tỉnh thuộc châu Á, trong khi đạo Cơ đốc lại đã thu được lợi nhuận trên toàn vương quốc.

Đến năm 216, hội nghị giám mục toàn vùng đã tập hợp 71 giám mục người châu Phi, họp ở Carthage. Một cuộc họp khác của tòa án Sanhédrin (Do Thái) cũng họp ở Rome ít lâu sau đó. Trong kinh đô người ta đã thống kê có 46 linh mục Cơ đốc. Và số linh mục này càng ngày càng có nhiều ở khắp nơi ngoài vương quốc Romain. Thế lực của người Cơ đốc ngày càng mạnh làm cho nhiều người có quyền hành của hoàng gia, lo ngại nhiều hơn so với vài triệu người Do Thái không phải là tín đồ mới, đang sống tản mác trong vương quốc.

Bắt đầu từ năm 222 là triều đại của Alexandrie Sévère, người Do Thái ít bị đối xử tồi tệ hơn là người theo đạo Cơ đốc. Họ có quyền sống ở Rome, được miễn những công việc nặng nhọc, được thờ cúng công khai theo tôn giáo của họ. Năm 236, thuế đánh vào đạo Do Thái cũng được xóa bỏ mà trước đây khoản thuế này là rất nặng đến nỗi họ không chịu nổi. Các cộng đồng Do Thái cũng thấy mệt mỏi về khoản đóng góp cho vị Lão trượng (Apastolé) mà danh tiếng của vị này cũng đã yếu dần. Việc quan hệ với các cộng đồng đã gìn giữ được sức mạnh của họ. Nhưng trung tâm ấy không còn đặt ở Palestine nữa. Nếu có bộ phận nào giữ việc quan hệ với các cộng đồng thì lúc đầu đặt ở Alexandrie và xa hơn nữa là ở ngay trong các vương quốc thù địch với Rome.

Những hoàng đế tiếp sau như Dèce, Valérien, Dioclétien đã truy bức hại cả người Do Thái lẫn người theo đạo Cơ đốc. Sự cố gắng loại bỏ hai giới này vẫn tiếp tục.

Năm 250, hoàng đế Dèce buộc tất cả công dân ở Rome chỉ được thờ cúng các vị thần chính thức.

Năm 285, hoàng đế Dioclétien cấm các thợ thủ công Do Thái và Cơ đốc không được thành lập riêng hội đoàn.

Năm 303, các nơi thờ cúng của họ đều bị đốt phá, các hội đồng của nhà thờ Cơ đốc bị cấm hoạt động. Tài sản của các nhà thờ bị chiếm hết.

Bất chấp nhũng sự truy hại, đạo Do Thái đã kiên trì tồn tại, còn nhà thờ thì củng cố lại, đã thu được hầu hết các đất đai và trung tâm của họ. Chính quyền mới hình thành của giám mục ở Rome đã bắt chước nguyên xi chính quyền của vương quốc. Ngày càng nhận được nhiều vật phẩm cúng tế, chính quyền của giám mục ở Rome tuyên bố: Những tài sản của họ là không thể chuyển nhượng, cấm mọi giám mục dùng tài sản đó trong kinh doanh. Chính quyền của giám mục ở Rome còn tích cực lôi kéo những người trung thành theo tín ngưỡng.

Các hoàng đế thường vẫn chiếm đoạt tài sản của các tòa giám mục nhưng hầu như chỉ sau đó ít lâu, các tòa giám mục lại thu nhận được nhiều vật phẩm cúng tế mới.

Những giám mục đầu tiên đều phân biệt khác hẳn với các Lão trượng trong kinh thánh của người Do Thái. Như Eusèbe, giám mục ở Césarée khác với những “người Hébreu tốt trong kinh Cựu ước” và những “người Do Thái khủng khiếp” thời nay. Dù sao, chiến lược tách biệt hai giới người này cũng ít tác dụng, bởi vì năm 312, một trong những hội nghị giám mục ở các địa phương, họp ở Elvira thuộc Tây Ban Nha, nhà thờ đã cấm các con chiên để cho giáo trưởng Do Thái ban phúc cho mùa màng của họ.

Việc cấm đoán này thường được nhắc lại liên tục, nhưng thực tế nó chỉ làm sáng tỏ thêm sự thực dai dẳng là: người theo đạo Cơ đốc và người Do Thái vẫn tiếp tục sáp lại với nhau mà những người chủ lễ của họ không thể ngăn lại được. Cả hai bên, người buôn bán, người nông dân, thợ thủ công, thợ kim hoàn càng cởi mở với nhau hơn, mặc dù các giám mục không mong muốn như vậy. Người ta tiếp chuyện nhau, dự các ngày lễ của nhau. Họ trao đổi các lời cầu khấn và các lời chúc lành, trước sự nổi giận của các nhà chức trách của hai tín ngưỡng.

Sự sống khép mình ở xứ Byzance

Điều mà người ta nói đến từ một thế kỷ trước, nay đã xảy ra. Năm 312, có một hoàng đế đã là người theo đạo Cơ đốc. Sau nhiều cuộc tàn sát lẫn nhau của những người tiên nhiệm tranh giành nhau quyền lực, Constantin nắm được quyền lực ở Rome Do chỉ dụ ở Milan, ban phát từ năm 313, về sự tự do thờ cúng của người theo đạo Cơ đốc Constantin đã trả lại cho nhà thờ các tài sản do các hoàng đế trước chiếm lấy. Của cải của đạo Cơ đốc lại sung túc. Cũng trong thời gian này cán cân kinh tế đã chuyển dịch về vương quốc ở phía Đông; nền kinh tế thế giới ngày càng nổi bật lên xung quanh châu Á. Constantin cho lập một kinh đô mới, gọi là Constantinople, xây dựng trên đống hoang tàn ở Byzance. Đây là xứ đô hộ cũ của Hy Lạp trên vùng Bosphore. Để chỉ định một phần đất ở phía Đông của vương quốc mà sau này người ta gọi là vương quốc Byzantin. Năm 325, Constantin trở thành người đứng đầu duy nhất của toàn vương quốc. Ông tự khẳng định trước nhà thờ là người đứng trên cả các giám mục. Ông tham dự vào các cuộc tranh luận về thần học và định chuyển đổi người Samaritain, phân biệt với người Do Thái khác. Ai không chịu trở thành người Cơ đốc đều bị rút quyền tư cách công dân Romain mà Caracalla đã chấp nhận từ thế kỷ trước. Ông nghiêm cấm mọi việc truyền bá, (một người theo đạo Cơ đốc chuyển sang đạo Do Thái sẽ bị xử chết trên giàn thiêu cũng như người Do Thái chuyển sang đạo Cơ đốc) cấm việc cắt bao quy đầu của tất cả nô lệ người theo đạo Cơ đốc, xử tử mọi người Do Thái chê trách người Do Thái khác về việc đã chuyển đổi tín ngưỡng. Ông thải hồi các viên chức làm công trong quân đội và trong tổ chức dân sự, trừ ra việc họ vẫn phải nộp thuế; trả lại cho họ quyền phải chịu theo sự xét xử của tòa án của họ. Bởi vì họ không phải là người Romain nữa và không chịu phụ thuộc vào luật của Romain.

Ngay trong nhà thờ cũng có những cuộc tranh cãi về việc phân biệt giữa người Do Thái và người theo đạo Cơ Đốc. Năm 318, Arius linh mục ở Alexandrie, ủng hộ điều Cha có trước Con, và Cha tạo ra Con. Giám mục ở Alexandrie đã rút phép thông công của Arius vì ông khẳng định Con cùng sinh ra với Cha từ muôn đời nay rồi. (Cha và Con chỉ Cha xứ và các con chiên). Đằng sau sự bất đồng ấy ẩn giấu cuộc tranh luận về vai trò của đạo Do Thái trong việc sinh ra đạo Cơ đốc.

Những người theo đạo Cơ đốc cũng chia làm hai phe giữa mong muốn chấm dứt đạo thờ một thần (của Do Thái) với người đã được nhân dân tin tưởng, xuất thân từ Jésus, như là một nhân chứng trong lịch sử xác thực của họ.

Năm 325, Constantin đã triệu tập hội nghị các giám mục ở Nicée, ở Tiểu Á. Đây là hội nghị giám mục đầu tiên của thế giới. Hoàng đế Constantin và cả hội nghị đều xác nhận rằng: Cha, vị thần của người theo đạo Cơ đốc, cũng là vị thần của người Do Thái, dù họ đã bị coi là “dân tộc bỉ ổi”

Người theo đạo Cơ đốc chống lại đạo Do Thái đã tự tin ở mình. Trước kia họ đã bị số người lừa phỉnh, nói những lời ngon ngọt để chia rẽ, gây hận thù đối với người Do Thái đã giúp đỡ họ. Đến nay họ đã thấy có nhiều người trong số đó bán cả vị thần của họ để được vay tiền của người Do Thái.

Từ hoàng đế này đến hoàng đế khác, hoàn cảnh của người Do Thái càng thêm khó khăn điêu đứng, đến nỗi họ phải sống khép mình lại, không giao tiếp với người khác nữa. Sự sống khép mình như suy tàn là rất gay go đến mức vương quốc cũng bị gần như suy tàn.

Năm 330, là năm khánh thành kinh đô Constantinople, một “Rome mới”, đã nổ ra cuộc tranh giành quyền lực giữa nhà thờ và hoàng đế. Ai cũng cho mình là ưu việt về chính trị và thần học. Họ chỉ có một điểm cần thiết phải đồng tình với nhau là: khuất phục người Do Thái. Đối với những việc mà hoàng đế cấm với người Do Thái thì nhà thờ đã trả lời bằng việc làm cao giá hơn là cấm người theo đạo Cơ đốc có vài mối quan hệ với người Do Thái. Người theo đạo Cơ đốc không được dùng lịch các ngày lễ Do Thái để theo họ. Có vài giáo trưởng đã không bằng lòng vì thấy trong việc chia rẽ ấy là dịp để mình bị đe dọa.

Sau cái chết của Constantin, vương quốc Romain đã đạt đến mức tuyệt đỉnh, lại chia tách ra thành hai vương quốc là Đông và Tây. Năm 337, Constance II, một trong số những con trai của Constantin đóng đô ở Constantinople đã gây cuộc chiến tranh chống Ba Tư. Người con trai cả là Constantin II đóng đô ở Rome, quản lý phần đất phía Tây của vương quốc. Constance II là con thứ hai cùng với em thứ ba là Constan đã kiềm chế những cuộc nổi loạn của người Do Thái ở Alexandrie và ở Judée. Ông đã cấm không cho con trai người Do Thái lấy vợ là người Cơ đốc và con gái người Do Thái lấy chồng là người Cơ đốc. Và để đuổi người Do Thái vĩnh viễn ra khỏi nông nghiệp, ông đã cấm họ không được thuê nô lệ.

Năm 350, Constance II định hợp nhất hai phần của vương quốc làm một, sau khi đã tàn sát hết các người thân còn lại trong gia đình. Ông tố cáo người Do Thái là một “giáo phái nguy hại” và kết tội họ mưu toan thông đồng với Ba Tư để chống lại mình. Constance II muốn gây ra chứng cớ là những “giáo trưởng do thám” ấy đã đi lại giữa hai vương quốc để chuyển cho cộng đồng Do Thái lịch về những ngày lễ ở Jérusalem. Những đường dây buôn bán và tín ngưỡng của họ rất dễ tan vỡ. Có nhiều người Do Thái đã phải di chuyển đi nơi khác để tránh sự truy hại, họ sống giấu giếm với lòng tin của mình hay đành phải thực tình trở thành người theo đạo Cơ đốc. Ở Galilée, Gallus, một trung úy của Constance II, cai quản phía Đông đã gây cho đời sống của người Do Thái nhiều khó khăn đến nỗi họ không chịu đựng nổi. Vùng này dần dần trở thành kém quan trọng về mặt chính trị. Phần lớn những con đường thương mại đi từ Rome tới Constantinople và đến Alexandrie, Palestine bị gạt ra rìa.

Năm 352 lại có cuộc nổi loạn mới nhưng nó lại không do Lão trượng giúp đỡ mà lại cộng tác với Rome; nhưng cuộc nổi loạn này sớm bị tan vỡ vì không có tài chính.

Năm 358 để chấm dứt nguồn gốc quốc gia Do Thái, Constantinople đã quyết định hợp nhất Palestine vào các đất đai khác nằm ở giữa biển Đỏ và biển Méditerranée, thành một tỉnh mới gọi tên là Palestine Tertia, lấy đúng tên của Palestine.

Cũng năm 358, Lão trượng đã bị mất uy tín trước những người Do Thái trên toàn thế giới, định đề ra một lịch mới, lần này lấy mốc từ ngày ngôi đền bị phá hủy lần thứ hai, nhưng không được người nào chú ý đến.

Cũng thời gian này, mặc dầu khắp nơi xung quanh đều có sự sa sút thì ở những nhà trường lê loi, những giáo trường ở Tibériade lại đã hoàn thành việc biên soạn những bài bình luận mới của toàn bộ các văn bản linh thiêng.

Việc biên soạn ấy là một tác phẩm to lớn cùng với kinh Mishna, gọi là kinh Talmud tức là “kinh của Jérusalem” hay sau đó gọi là kinh của “Erest Israel”, bởi vì nó không được biên soạn ở ngay thành phố thánh. Đồng thời, người ta còn thấy các giáo trưởng này đã viết số bài bình luận về kinh Mishna. Tác phẩm to lớn khác cũng được biên soạn có thêm vào một chút kinh Talmud ở Babylone.

Với mức độ của những hoàn cảnh về kinh tế và sự cần thiết của thời gian, các hoàng đế ở phương Đông đã phải chơi trò bấp bênh, tỏ ra rộng lượng ít nhiều đối với người Do Thái. Nơi nào họ sống, họ đều là những người buôn bán hay thợ thủ công chủ yếu, vì từ nay họ không còn được trồng trọt trên đất đai, do không được quyền thuê nô lệ. Phần lớn vai trò của họ trong việc thông thương quốc tế là đáng kể.

Năm 361, Julien, người tin chắc vào việc thờ nhiều thần, lên kế vị Constance II. Ông trở lại đạo thờ nhiều thần nên được gọi tên là “Julien, Apostat” Ông hy vọng nắm được đường dây thông thương quốc tế của họ và qua sự trung gian của người Do Thái, Julien có thể liên hệ được với cộng đồng của họ, mà trong chiến tranh trước đây họ đã chống lại những ông chủ người Sassanides ở Misopotamie. Vì vậy Julien lại bảo vệ những người Do Thái trong toàn vương quốc. Ông cho họ được nhận những công việc công cộng, hứa cho họ được miễn nộp thuế cho vị Lão trưởng. Ông còn cam kết cho họ được xây dựng lại ngôi đền. Nhưng đúng vào lúc ông chết vào năm 364 đã xảy ra vụ cháy công trình xây dựng lại ngôi đền một cách rất bí mật. Như vậy chỉ trong ba năm trị vì đất nước, Julien đã vây hãm Ctésiphon, là kinh đô của người Sassanides.

Sau Julien, các hoàng đế khác lại kết giao với người theo đạo Cơ đốc và cuộc truy bức chống lại người Do Thái được tiến hành. Hoàng đế Valens và Valentinien đuổi người Do Thái ra khỏi các nơi làm việc công cộng mà trước đây hoàng đế Julien đã cho phép họ nhận những công việc ấy. Các hoàng đế sau này còn cô lập người Do Thái cả trong kinh tế và quyền lực.

Năm 380, Théodose I, lại trở lại đường lối chính trị khoan dung. Vào năm 390, Ambroise, giám mục ở Milan tố cáo người Do Thái đã bán mình “trong những vụ giao dịch thương mại khủng khiếp” Théodose lại đã khẳng định cho các tòa án Do Thái được quyền tự định đoạt các vụ xét xử, tôn trọng các ngày lễ của họ, lịch Do Thái và bảo vệ cho họ tránh mọi hình thức dằn áp. Cũng trong năm này, ông thỏa thuận cho các chủ tàu buôn người Do Thái ở Alexandrie quyền được thành lập các hội đoàn tự trị. Đây là quyền lợi đặc biệt của hải cảng đầu tiên trên thế giới. Dù sao nhà thờ vẫn chống lại người Do Thái trên lĩnh vực thần học và cả nên kinh tế. Năm 395, đúng vào năm một phần của thư viện ở Alexandrie bị Lão trưởng theo đạo Cơ đốc, Théophile phá hủy. Lão trưởng Jean Chrysostonae ở Constantinople tố cáo người Do Thái là “kẻ thù địch” của Chúa, gọi các đền thờ của người Do Thái là “nhà của quỷ Satan được tôn sùng quá đáng”, là “nơi ẩn náu của những tên giết chúa” Jean Chrysostonae chê trách người Do Thái có thói xa hoa và chuyện cho vay tiền lấy lãi. Jean vạch ra ba tội lỗi lớn của người Do Thái là: thèm muốn xác thịt, thèm muốn quyền lực và thèm muốn tiền bạc. Jean còn cho họ là “Người Do Thái tôn sùng ma quỷ”, “tín ngưởng của họ là thứ bệnh tật”. Cũng trong thời kỳ này, Augustin ở Hippone thuộc Nunidie cũng tố cáo người Do Thái là kẻ chuyên cho vay lấy lãi. Nói một cách khác là người ta phải cấm tiền bạc không được sinh lãi. Augustin còn coi người Do Thái là biểu tượng của cái chết của Jésus Christ (vì người Do Thái trông hốc hác suy sụp quá). Nếu người Do Thái van xin tha không giết họ thì người ta vẫn buộc người Do Thái phải phân tán và làm cho họ phải nhục. Có làm như vậy mới chứng tỏ: “Nhà thờ đã chiến thắng đền thờ của Do Thái”

Năm 395, Théodose I nhường vương quốc ở phía Đông của mình cho con trai thứ là Honorius và con trai cả ở vương quốc phía Tây. Hai hoàng đế này lại đã kém tha thứ cho người Do Thái như cha của họ. Năm 398, cho người Do Thái được tự quyền xét xử. Nhưng các hoàng đế này chỉ coi tòa án của Do Thái như một cơ cấu làm trung gian và chỉ được chấp thuận một phần trong việc xét xử của tòa án này, cho họ chỉ có quyền khởi tố những vụ bình thường. Họ không được quyền tự thay đổi điều luật xét xử nếu những vụ đó đụng chạm đến lợi ích về kinh tế. Ví dụ như cho phép làm quá nhiều nghề nghiệp hay không trả đủ thuế khóa.

Những lái buôn người Hy Lạp và người Byzantins có mặt trên tất cả nẻo đường, trên tất cả mặt biển, nên họ không muốn có người Do Thái buôn bán cạnh tranh với họ.

Théodose II, con trai của Arcadius nối nghiệp cha vào năm 408. Ông đã làm xong công việc ghép người Do Thái vào một quy tắc đặc biệt. Năm 431, ông bãi bỏ sắc lệnh về danh vọng chức Lão trượng. Ông định ra thứ thuế mới các cộng đồng người Do Thái phải đảm bảo nộp đủ. Ông hứa cho tất cả người tố giác Do Thái không được thuê nô lệ là người theo đạo Cơ đốc, không được phê phán người Cơ đốc, phải nộp thuế cho Tsedaka, cấm cắt bao quy đầu cho trẻ em không phải là người Do Thái, cấm không được xây các đền Do Thái. Người Do Thái chỉ được phép với tư cách cá nhân, dự ngày lễ của họ. Các điều luật đã được ban hành từ năm 312, nay bổ sung vào “Bộ luật của người Théodosien”, tạo thành bộ luật chung từ năm 435 đến 438. Bộ luật này cho xử tử mọi người Do Thái, người Samaritains và người không theo đạo Cơ đốc “muốn tìm đến thiên đường” hay dụ dỗ người Cơ đốc theo giáo phái của họ, một “giáo phái ghê tởm” Bộ luật còn hạn chế những nơi để kẻ “ngoại đạo” có thể sống. Để họ không thể tự liên kết nhau lại được, người ta đã phân ra những người buôn bán đối địch để chia rẽ họ. Người ta còn hạn chế cách ăn mặc của người Do Thái. Quy định cho họ chỉ được tham dự vào vài công việc như nghề coi tù, canh gác tòa án và buộc họ phải đảm nhận những công việc mang trách nhiệm nặng nề về tài chính như việc đi thu gom thuế khóa.

Những văn bản của bộ luật này về điểm đó, đã thể hiện sự ích kỷ không thương sót. “Tất cả mọi việc nói chung trong mọi chi tiết về sự sung túc của người Do Thái, đã có tầm quan trọng đến đức hoàng đế, vì vậy chúng tôi ra lệnh: các giáo phái được giao trách nhiệm phải đi thu thuế trong tất cả các thành phố có người Do Thái sinh sống. Cả những người làm công ở các tỉnh, đều phải cúng một phần của cải của họ, phải đóng góp các lễ vật, phải làm tròn phận sự về quân binh. Những con người đáng căm ghét này không được miễn trừ điều nào, và do hành động của họ nên luật pháp phải kết tội họ như vậy…”

Năm 435, giám mục Pierre Chrysologue ở Ravenne lần đầu tiên đã dùng từ “giết chúa” để kết tội người Do Thái. Phần lớn người Do Thái không chịu nổi sự áp bức này nên đã bỏ vương quốc phía Đông, chạy sang ở vương quốc phía Tây vì ở đây còn đối xử với họ tốt hơn một chút.

Những người Vandales hiếu khách vì cần đến hàng hóa

Ở phía Tây, vua Alaric đã dẫn quân là người Wisigoths tiến vào Rome, ngày 24/8/410. Năm 418, Honorius lại đánh đuổi quân của Alaric ra khỏi Rome, sau đó đã liên kết với họ coi như đồng minh. Sau đó lại đến lượt người Vandales từ Trung Âu đến, cướp phá Gaule, Tây Ban Nha, Bắc Phi, Carthage và tiến tới tận Ý.

Ngay khi Aetius đang cai quản ở phía Tây cũng đã đánh lui được những kẻ xâm lược là người Huns, ở gần Troyes vào năm 453. Năm 455 người Vandales ở Genséric đã tiến vào Rome cướp hết sạch sành sanh. Tình tiết đoạn hồi này vào năm 476 không được biết đến có thể do nó chẳng vinh quang gì. Vì năm đó, Odoacre vua của người Hérules (một trong toán quân của người Vandales) đã gạt Romulus Augustule, hoàng đế cuối cùng ở phía Tây, chiếm lấy chỗ và cho Zénon trị vì ở Constantinople được mang huy hiệu của hoàng gia. Đây là sự thần phục cuối cùng của vương quốc Romain ở phía Tây đang hấp hối.

Ngược đời là người Do Thái lại được người Barbares đối xử tốt hơn là những người theo đạo Cơ đốc ở Constantinople. Rõ ràng trước khi gặp người Do Thái ở trong vương quốc Romain, những bộ lạc người Germani (Đức) đã tiếp xúc với những người buôn bán Do Thái. Đông đảo bộ lạc Germani từ các miền đất ở phía Bắc và phía Đông đã đến Romain từ thế kỷ I để tìm mua hổ phách, lông thú. Ở đây, do tuân theo luật chặt chẽ của Germani, những bộ lạc này đã đề nghị với các lãnh chúa địa phương được sự che chở trong khi họ qua đây mua bán hàng hóa. Sau khi mua bán xong, họ phải trở về vương quốc Romain và về phía Đông, không có quyền được ở lại sinh sống. Người Germani cần các hàng hóa để mua các sản phẩm của người Do Thái và cũng đem hàng hóa ở mọi nơi trên thế giới bán lại cho người Do Thái.

Khi vương quốc Romain ở phía Tây sụp đổ thì luật của người Germani được áp dụng: Họ đối xử với người Do Thái cũng ngang như các công dân Romain khác, là được coi như “người nước ngoài”

Với những vấn đề hàng đầu là không có chủ, luật theo tập quán của người Germani không cần biết đến một quy chế nào. Người ta không trừng phạt tên giết người Do Thái, vì cho rằng: ai cho những “người nước ngoài” tạm trú thì người đó phải chịu trách nhiệm về mọi hành động của chúng.

“Những người nước ngoài” không có quyền được sở hữu tài sản, không được để thừa kế. Nếu trong 1 năm 1 ngày đã ở lại trên đất đó, họ không được tìm một người bảo trợ, hay nếu không trả được số tiền theo định kỳ mà họ phải có nhiệm vụ trả thì một là họ phải ra đi khỏi vùng đó hay sẽ trở thành nô lệ. Người ta sẽ sử dụng họ như một nguồn lợi, một tài sản, một công cụ để buôn bán.

Đến thế kỷ thứ V, khi những người Barbares ấy đã trở thành người theo đạo Cơ đốc thì người ta không còn biết được chính xác ai là người Romain, người Vandales, người Francs, người Burgondes hay người Wisigoths, vì tất cả hòa đồng lẫn nhau. Các điều luật cũng hợp nhất với nhau. Người Romain theo đạo Cơ đốc cũng như người Vandales hay người Wisigoths đã Romain hóa, đều trở thành công dân của vương quốc mới. Chỉ có người Do Thái vẫn là “người nước ngoài” vì họ muốn như vậy. Nhiều người thúc đẩy người Do Thái phải chuyển đổi thành công dân của vương quốc mới cũng như mọi người của các nước trên. Hay ít ra họ cũng không được cấm con cái họ muốn chuyển đổi tính cách công dân như vậy. Những người dân tộc trên muốn duy trì tín ngưỡng của họ, đều không bị những người chủ đất nước đối xử tối tệ. Họ được miễn những công việc về quân sự, nhưng họ được thành lập các chi nhánh buôn bán. Bởi vì trên thực tế, người ta lại cần đến họ trong sự không an toàn trên đường: do sự quan hệ hỗn loạn và tiếng ầm vang của binh khí thì những người Do Thái lại đã bảo đảm được sự yên ổn với các lái buôn người Hy Lạp. Đây là những mối quan hệ buôn bán và việc tài trợ vốn liếng cho những ngôi làng đầu tiên của một châu Âu mới.

Mặc dù có những sự kiện xảy ra ở Constantinople, mối quan hệ của người Do Thái với nhà thờ ở Rome vẫn phát triển. Vì nhà thờ muốn bảo vệ những nhân chứng xác thực về chúa Jesus Chrit (chỉ người Do Thái).

Năm 495, giáo hoàng Gélase I đã tự tiến cử một giám mục là người Do Thái vì đã “giúp cho giáo hoàng nhiều công việc to lớn”

Năm 512, Théodoric, vua của người Ostrogoths bị ảnh hưởng của vị sứ giả của mình và vị giám học, nhà văn Cassiodore, đã giành cho người Do Thái quyền được tự do cư trú nếu họ là “một vài lợi ích cho tập thể dân chúng”, và trả lại cho người Do Thái quyền tự trị xét xử không phải theo luật của Romain từ năm 398.

Năm 519, Théodoric cũng buộc những người theo đạo Cơ đốc phải góp tiền cho việc xây dựng lại những đền thờ Do Thái ở Ravenne đã bị đốt cháy.

Chỉ có Tây Ban Nha vẫn đi theo tư tưởng chống lại đạo Do Thái ở Constantinople. Năm 589, chịu ảnh hưởng của người Byzantino, vua Reccared từ bỏ tôn giáo Arinít, chuyển sang đạo công giáo. Ông ra lệnh cho người Do Thái phải thả hết các người nô lệ của họ, cấm các cuộc hôn nhân hỗn hợp, buộc các trẻ em Do Thái phải theo nền giáo dục của đạo Cơ đốc, sau đó để cho mọi người Do Thái được lựa chọn lễ rửa tội của đạo Cơ đốc hay là bị đuổi ra khỏi vương quốc.

Năm 615, một trong những ông vua kế vị Reccared đã ra chỉ dụ lại về các điều luật ấy mà ông thấy những điều luật ấy không được áp dụng lắm.

Người Do Thái ít dần ở phần còn lại của vương quốc Romain. Họ đi đến Babylone, sau này trở thành nước Parthes để duy trì mối liên lạc buôn bán với các nước phương Đông.

BABYLONE:
TRÁI TIM CỦA THẾ GIỚI

Vào thời kỳ ngôi đền của Do Thái bị phá hủy lần thứ hai, đã có một bộ phận người Do Thái vẫn ở lại Babylone tới 5 thế kỷ. Theo lời kể trong kinh Ngũ thư thì Babylone là nơi sinh ra người Cha của dân tộc là Abraham. Tất cả mọi người Do Thái sống ở thời kỳ đó đều thấy sung sướng khi được vua Cyrus cho phép họ trở về Israel và mọi người đều biết rằng số người Do Thái bị đi đày lần đầu tiên lại đã có ít người trở về. Mọi người Do Thái đều hiểu rằng: Mặc dù những nỗi thăng trầm đeo đuổi họ, khi vương quốc của họ bị những người Hy Lạp, rồi đến người Parthes chiếm đóng thì dân tộc Do Thái vẫn được đối xử một chút khoan hòa và họ vẫn duy trì được nguồn gốc dân tộc, không chịu để nguồn gốc bị biến mất.

Chính vì thế, sau lần bị thảm sát vào ngày 9 Ale, nhiều người Do Thái ở Judée và ở lại vài nơi còn sót lại của vương quốc Romain vẫn đến với các tỉnh của Ba Tư để sinh sống. Vào khoảng hai thế kỷ, phong trào di cư rất rộng lớn, có tới hơn hai triệu người đã đến các vương quốc này khác để lập nghiệp.

Sức mạnh ở Babylone

Vào thời kỳ đó người Parthes ở Babylone cùng với người Trung Hoa, người ở Rome là số có thế lực đầu tiên về kinh tế, chính trị, văn hóa và nghệ thuật của thế giới.

Chiến tranh đã tàn phá giữa Rome và Ctésiphon, kinh đô của người Parthes để kiểm soát bên rìa những con đường chiến lược từ Tây Ban Nha tới Trung Hoa. Chiến tranh lạnh, chiến tranh nóng, chiến tranh về vị trí, chiến tranh về phong trào, chiến tranh của người buôn bán và của binh lính luôn xảy ra. Những biên giới giữa các nước luôn thay đổi. Đội quân của nước này có lúc đánh đuổi quân của nước khác đến tận kinh đô của họ. Những cuộc chiến tranh xảy ra như “đất xốp” lỗ chỗ khắp nơi. Các vương quốc, các quân đội thay nhau quản lý các của cải, con người, đất đai. Họ trao đổi hàng đoàn người thồ hàng bằng súc vật, hàng đoàn các sứ giả. Nhưng không có vấn đề đóng cửa các con đường đối với người buôn bán, nhất là đối với người Do Thái và người Hy Lạp.

Nhiều tỉnh đã mọc lên ở những khu vực biên giới. Nhiều cộng đồng dân tộc đã đến định cư ở những vùng nguy hiểm nhưng là vị trí có lợi. Họ luôn bị các phe phái nghi ngờ là gián điệp và là nạn nhân của mọi việc cướp bóc nhưng vẫn giữ được tính trung lập, buôn bán với tất cả mọi người qua lại, trà trộn cả vào những đội quân của bên này và bên kia. Người ta thấy dấu vết của người buôn bán Do Thái trong đội quân của người Parthes, cũng như trong đội quân của người Romain. Họ cung cấp, bán cho các đội quân ngũ cốc, vật dụng và cả vũ khí (mà đối với họ thứ hàng này là bị cấm), đôi khi họ còn bán cả binh lính bổ sung cho các đội quân như ở Ai Cập.

Nói chung, người Do Thái thường chọn giúp đỡ cho người Ba Tư luôn để chống lại Rome.

Năm 116, người Do Thái ở Ai Cập đã tham gia vào cuộc nổi dậy chống lại Rome, rồi đến cuộc nổi dậy khác ở Cyrénaique và cuộc nổi dậy khác nữa ở Chypre. Trong tất cả mọi nơi của vương quốc Romain, người ta đã kết tội Do Thái cung cấp tiền bạc để giúp các cuộc nổi dậy ấy chống lại Rome. Vai trò kinh tế của Do Thái phát triển mạnh ở Parthes làm tăng thêm sức mạnh về kinh doanh của họ.

Trong những thành phố của vương quốc Parthes, người Do Thái lại chiếm đa số. Rồi đến Babylone, Séleucie, Néhardéa, Nisibis, Mahoza, Ispahan, Suse và toàn cõi Mésopotamie, thậm chí đến các làng mạc tản mát trong cả nước Ba Tư và Mésopotamie, người Do Thái ở những nơi đó đều chiếm đa số. Nơi nào cũng có những cộng đồng Do Thái là nông dân, thợ thủ công, người buôn bán đã định cư hàng thế kỷ ở đây rồi. Trong tất cả thời kỳ đó, người ta không nêu ra được một dấu vết nào của sự đối địch bạo lực, của việc tàn sát hàng loạt và của những việc kết tội đặc biệt nào đấy.

Để lãnh đạo toàn bộ các cộng đồng này mà họ đã nhanh chóng hợp với những người đi đầy đợt đầu tiên, có khoảng gần 2 triệu người, họ đã cử ra một thủ lĩnh lưu vong để thực hiện vài quyền tự trị. Trái với vai trò Lão trượng ở Jérusalem, người thủ lĩnh lưu vong chỉ giữ quyền lực trong một thời gian và không làm các việc về tín ngưỡng. Một ông hoàng Do Thái đã thực hiện quyền lực trong tất cả các cộng đồng ở Mésopotamie, qua suốt những triều đại tiếp sau từ David. Ông đã cai trị người Do Thái và người không phải là Do Thái, ở các vùng mà người Do Thái là đa số. Những thành phố như Nares, Soura, Pumbeditha, Nehardea, Nahar, Paked và Mahoza đều thuộc dưới quyền cai quản của ông. Ông điều khiển nên để kinh tế của Do Thái ngày càng trở nên quan trọng cho vương quốc.

Thủ lĩnh Do Thái lưu vong tên là Nahoum, từ năm 75 trước kỷ nguyên chúng ta, đã tiến hành mọi công việc giống như những thủ lĩnh lưu vong từ triều đại Darius. Ông bố trí một đội cảnh sát, một đội quân, một ngân quỹ thu được ở các khoản thuế của cộng đồng, để lập ra một bộ phận thu thuế và ban tư pháp dân sự và tín ngưỡng. Trong mỗi cộng đồng, ông lại chỉ định một quan thái thú. Quan thái thú này có thể bắt chịu hình phạt bằng cách nộp tiền, đánh roi hay bắt vào tù. Ở Babylone, các ông thái thú này được coi như một chế độ quân chủ, như là một kỷ niệm về vương quyền ở Judée, trước khi người Do Thái bị đi đầy. Và cũng bởi vì chế độ quân chủ giả tưởng này cũng được phép mở mang thế lực để liên kết với ông hoàng cai quản toàn bộ các cộng đồng.

Nhưng trong kinh thánh không thấy có đoạn văn nào định rõ quyền hạn của quan thái thú đối với cộng đồng và cũng không có một đặc quyền gì của một ông vua: ví dụ ông phải chịu trách nhiệm về hành động của mình trước ban hội đồng nhân dân và người Do Thái không phê phán gì đối với ông thái thú. Đây là điều đáng ngạc nhiên như ở Ai Cập và Maroc, người Do Thái lại đã lập ra được một quyền lực bên trong quyền lực của nơi họ bị đi đầy. Tình trạng này kéo dài đến ngàn năm đã giúp cho đạo Do Thái của người dân Babylone những phương tiện khác thường để ổn định được chính trị, kinh tế và cả sự sáng tạo về thần học, về nền văn hóa và nền tài chính.

Tên gọi và chữ hối đoái

Người Do Thái ở nông thôn là những người buôn bán các sản phẩm ngũ cốc, các loài vật cần thiết cho việc cày cấy. Đôi lúc họ cũng là nông dân, chăn nuôi, làm công nhật và chủ ruộng đồng. Có nhiều người đã gắn bó cuộc đời với ruộng đất đến nỗi tòa án của các giáo trưởng không hoạt động được vào các tháng Nissan và Tishxi vì đó đang là thời vụ khẩn trương của công việc đồng áng.

Những người mới nhập cư và những người buôn bán đến từ các nơi ở vùng Trung Đông đã phổ biến cho những người Do Thái ở nông thôn biết về kỹ thuật trồng trọt mới và các giống sản phẩm mới. Đây không phải là lần cuối mà những người di cư ấy đã đem về cho cộng đồng những điều mới như vậy. Khi đã là nông dân, họ trở thành những người tiên phong với sự tiến bộ của nông nghiệp. Họ trồng cây ô liu trong lưu vực sông Euphrate và sản xuất ra dầu ô liu thay cho dầu vừng để dùng làm thực phẩm và làm chất đốt. Họ còn sản xuất mật ong, chiếu cói và trồng cây cọ và nho đến tận Táif gần La Mecque. Các thầy thuốc, được các giáo trưởng cho phép mổ người bệnh và xác chết, tham dự vào cuộc chống lại những bệnh dịch lây lan của người và động vật đang tàn sát cả vùng. Bị cộng đồng, bị các chủ tài chính, bị nhà vua bóp nặn đủ các thứ thuế, người nông dân Do Thái hay không phải Do Thái nếu không nộp đủ tiền, sẽ phải làm nô lệ, cho nhà nước hay cho cá nhân, bất kỳ là người dân tộc nào, đã trả giúp cho họ khoản nợ nần ấy. Nhưng ở vương quốc Romain, đất đai của những người nợ thuế bị nhà nước Mésopotamie trưng dụng ngay. Dù rằng họ dây dưa hay chưa đủ tiền nộp thuế thì nhà nước cũng có tới 1001 cách để bắt họ phải trở thành nô lệ.

Ở thành phố, người Do Thái là người buôn bán, chủ cửa hàng bánh mì, bán rượu bia, hàng dệt, thợ may, thợ thuộc da, câu cá, thủy thủ, người khuân vác, thợ rèn. Các phán quan cấm họ không được làm nghề gò bó hay bắt người khác phải làm việc gượng ép cho mình. Các phán quan khuyến khích họ làm việc cho bản thân họ và chỉ thuê rất ít người làm công. Thường thì họ sử dụng con cái, người thân trong gia đình làm việc phụ giúp cho họ. Những người này làm việc không cần phải trả tiền công và cũng không đòi quyền lợi gì. Công việc chính của họ là vì thanh danh và mang cái tên của nghề nghiệp. Những thợ thủ công người Do Thái đều là những người lão luyện, lành nghề của vương quốc, nhất là trong nghề nhuộm, sản xuất vải và thuốc nhuộm, làm nghề đồng, nghề ngọc, nghề thủy tinh, nghề kim loại quý… nhiều người làm nghề bán hàng rong, thu nhập cho đời sống rất khó khăn. Người khác làm nghề kim hoàn buôn bán vàng bạc nguyên chất, là người đúc, dập tiền. Những người khác nữa là nhà buôn lớn, xuất cảng ngũ cốc, rượu vang, len và nhập khẩu sắt, lụa, đá quý, chở bằng các đoàn súc vật hay lạc đà, bằng tàu biển trên Biển Đỏ và Ấn Độ Dương. Có vài người làm nghề cầm đồ, người cấp vốn cho việc thu hoạch hay cho chuyến hàng để lấy lãi. Việc nhập khẩu các mặt hàng mới và bạc là nghề chuyên môn của họ. Tất nhiên việc vay mượn giữa những người Do Thái là không bao giờ lấy lãi. Nhưng các lái buôn đã nghĩ ra mọi cách mới để làm trái ngược lại với điều cấm ấy. Họ đặt ra điều kiện cho vay tiền, lãi cùng hưởng, lỗ cùng chịu. Việc buôn bán ra quốc tế càng mở mang, nên họ cần phải có tín dụng vào thời kỳ ấy từ Constantinople đến Cairo, từ Babylone tới Ispahan, từ Alexandrie tới Fès đã hình thành một mạng lưới thông tin hoàn hảo. Người Do Thái cùng với người Hy Lạp trở thành những nhà tư bản tiền tệ của nền kinh tế quốc tế. Bị những nhà giàu có sống cố định ở Babylone căm ghét nên những nhà buôn bán hay nhà tư bản về tài chính, là những người có văn hóa và người du lịch đã trở thành cái đích lý tưởng cho mọi sự phê phán và làm gia tăng thêm mối đe dọa của toàn thể cộng đồng.

Đầu thế kỷ thứ III, một chủ ngân hàng người Do Thái ở Séleusie, kinh đô cũ của người Séleucides, (trở thành trại lính rồi thành phố buôn bán dưới triều vua Parthes) đã phải chịu những khoản thuế đặc biệt đánh vào mình, coi đó là để “bảo đảm cuộc sống”. Nếu bỏ đóng khoản thuế này thì có thể dẫn đến cho người Do Thái phải đổ máu.

Người ta đã tìm rất nhiều cách, mà dù chỉ có kết quả rất nhỏ, cũng đủ là một tiền đề cho việc tàn sát hàng loạt người Do Thái.

Chỉ đến năm 220, người Do Thái mới được bảo vệ, khi vua của một đất vương công gần Persépolis là Ardachir I đã tấn công vua Parthes là Artaban V. Giữa hai vua này đều thấy triều đại của mình bị đe dọa. Vua Artaban V bị thua trận. Vua Ardachir thiết lập triều đại mới gọi là Sassanide, đóng ở kinh đô mới bên bờ trái sông Tigre gọi là Veh Ardachir hay là Ctésiphon. Kinh đô này đối diện với kinh đô của Séleucie đóng ở bờ bên phải sông Tigre và trở thành kinh đô buôn bán.

Hai kinh đô nối với nhau bằng cây cầu, lởm chởm những bức tường là những pháo đài.

Những ông chủ mới không có sự thay đổi nào về tổ chức của đất nước. Các ông vua nước này vẫn duy trì hệ thống tín ngưỡng và việc phân chia các đẳng cấp trong xã hội. Cấp quý phái cao nhất là các chúa tể thuộc hạng hai và giới giáo sĩ Mazdéen. Ardachir không đụng đến các tổ chức của cộng đồng Do Thái và vị thủ lĩnh lưu vong của họ. Ông không ra lệnh về một sự thay đổi nào, mà chỉ chấp nhận vài lợi ích về thuế cho những người trung thành với tín ngưỡng của nhà vua. Chính quyền Sassanide cũng không ngăn cấm người Do Thái xây lại các đền thờ của họ, nhưng vua Ardachir lại ngăn cấm những người theo đạo Cơ đốc không được phép xây thêm nhiều nhà thờ.

Sau 10 năm tranh đấu thắng lợi chống lại những kẻ thù của mình ở phương Đông, Ardachir đã va chạm với Rome để kiểm soát Mésopotami và Arménie là con đường đi đến các miền còn lại của châu Á. Ông đã chết vào năm 240 để lại một vương quốc phồn thịnh, đón tiếp các nhà mỹ thuật và trí thức từ các nơi đến, đặc biệt đối với người Do Thái. Người kế tục Ardachir là vua Chapour I, càng lôi kéo người Do Thái, lúc này đã trở thành dân tộc đa số ở Ctésiphon, kinh đô của vương quốc.

Đời sống cộng đồng mở mang thịnh vượng. Trừ phi lúc người ta đã hoàn thành việc biên tập cuốn Mishna thì hầu như người Do Thái không thể tiếp xúc được với những nhà bình luận của các giáo trưởng ở Palestine. Tất cả người Do Thái mang tài liệu này qua biên giới giữa vương quốc Romain và vương quốc Sassanide thì cả hai nước này đều coi người đó là tên gián điệp nguy hiểm ngay cả khi đó chỉ là những bài bình luận về tín ngưỡng.

Hơn nữa những đề tài thuần túy về cuộc đi đầy không do học viện ở Yavneh và ở Tibériade mổ xẻ, phân tích trong mọi trường hợp. Họ cần phải thuyết trình thật sớm cho các phương tiện để mở rộng học thuyết chính của cộng đồng đang phải sống tản mác ở khắp nơi, tiến tới tách ra khỏi những ông chủ ở Judée.

Năm 250, một thầy thuốc kiêm nhà thiên văn, kiêm phán quan và là giáo trưởng tên là Rav Samuel đã lập ra một học viện về tín ngưỡng đầu tiên ở Nehardea. Nhưng vào năm 259, sau cuộc đột nhập bất ngờ của quân đồng minh Rome, học viện này đã bị phá hủy. Sau thời gian dài, nhờ được Pumbedita rồi đến Soura bảo trợ, học viện mới được xây lại và đã tồn tại ở Soura tới 8 thế kỷ. Người đứng đầu học viện này được mang danh hiệu là “Gaon” (có nghĩa là Cao thượng do Jacob đặt ra).

Học viện này vừa là nơi nghiên cứu, đồng thời cũng là tòa án tối cao. Những người trí thức trẻ đến đây nghiên cứu, học tập cho đến năm 40 tuổi họ mới được viết bản luận văn chính. Mỗi thầy giáo có thể phong danh vị Rav cho học trò của mình, bởi vì “tất cả mọi người, đã nhận được một danh vị đều có thể phong danh vị cho người khác.” Những nhà trí thức không tách rời khỏi cộng đồng. Trước hết trong hai tháng nóng nực (Adar và Elul) tất cả người Do Thái ở thành phố lân cận học viện đến gặp các sinh viên trong những khóa họp lớn, gọi là “Kallah” và có những cuộc bình luận ngay ở ngoài trời. Ngoài ra những nhà trí thức này không được cộng đồng trả lương, họ phải làm việc để sống. Vì vậy họ cũng là những nhà buôn, thầy thuốc, chủ nhà băng, người làm vườn, thợ thủ công. Ví dụ “Rav” Abba Arikha, người sáng lập học viện ở Soura, đã làm người quản lý của hàng bán tơ lụa của ông chú. Có vài người là chủ ruộng đất và sống vì tô tức. Có “Rav” lại là người quản lý chợ như Hiya, hay “Rav” Samuel, lãnh đạo học viện ở Nehardea, cũng là người buôn bán tơ lụa. Có người lại lấy vợ là con gái một nhà giàu trí thức và công việc hàng tuần của họ hoàn toàn chỉ là tượng trưng. Phần lớn những người này được miễn đóng thuế. Việc cạnh tranh đã xảy ra ngay giữa người thủ lĩnh đi đầy với người có danh vị là “Gaon”. Ngay cả khi, theo nguyên tắc về quyền hành chính, các thủ lĩnh lưu vong được quyền về những công việc xét xử vẫn đối xử với “Gaon” như một cộng sự bình thường. Các giáo trưởng lại khinh bỉ những viên chức của thủ lĩnh lưu vong, kết tội họ sống nhờ vào các khoản đóng thuế cao của người Do Thái. “Tốt hơn hết là tự làm việc để kiếm tiền, hơn là sự giàu có của thủ lĩnh lưu vong chỉ sống bằng tiền bạc của người khác.”

Dưới quyền của Sassanide cũng như dưới quyền của Parthes, người Do Thái sống đỡ bị hành hạ hơn người theo đạo Cơ đốc. Hầu như ở khắp nơi trong những vùng giáp ranh, người Do Thái thường liên minh với người Ba Tư. Trong khi người Cơ đốc lại liên kết với Rome – ngay những hoàng đế của Sassanide cũng lôi kéo người Do Thái ở vương quốc Cơ đốc về mình, còn các hoàng đế Cơ đốc lại thường tỏ ra ân huệ với người Cơ đốc ở Ba Tư. Người ta trao đổi dân chúng như là trao đổi con tin. Những hàng hóa cũng luân chuyển giữa hai phe cánh.

Đến năm 360, người Do Thái thấy sống yên ổn ở Mésopotamie thì hoàng đế Romain là Julien Apossat lại định thuyết phục họ để tấn công Ba Tư. Các giáo trưởng không hưởng ứng cuộc nổi dậy do Constantinophe khởi xướng, nhưng cho phép người buôn bán Do Thái ở Mésopotamie, được vì phạm quy tắc của Do Thái là cung cấp vũ khí cho quân đội Ba Tư.

Dù sao người Do Thái cũng ít có mặt trong số các cận thần của các ông vua. Dưới thời vua ở Sassanide cũng như ở Parthes, và ở tất cả các nước thần phục của Rome, quyền lực chính trị đều nằm trong tay giới quân sự với chính thể quý tộc cha truyền con nối rất chặt chẽ. Việc liên lạc duy nhất giữa những người chức trách với cộng đồng Do Thái phải qua vị thủ lĩnh lưu vong và qua các khoản thuế: mỗi cộng đồng phải có một khoản tiền, khoán theo tỷ lệ số người của họ. Nếu khoản tiền không được nộp đúng kỳ hạn đã định thì chính quyền Ba Tư buộc thủ lĩnh lưu vong phải thanh toán cho đủ, sau đó vị thủ lĩnh này lại bắt các cộng đồng hoàn trả cho mình số tiền đó, đồng thời buộc các cộng đồng phải đóng thêm khoản thuế khác để chi cho các công việc của ông, và để góp tiền cho Tsedaka, nhưng các người do thủ lĩnh lưu vong cử đi làm công việc này cũng tỏ ra chần chừ trong việc đi thu hai khoản tiền đó. Không nói gì đến việc những người này lại ít được lòng dân.

Mỗi cộng đồng dù giản dị đến đâu cũng phải có những tổ chức hình thức lấy lệ như việc xây dựng chùa, nhà trường, nhà tắm theo tục lệ. Khi những cộng đồng này có đủ các phương tiện thì họ lại bày vẽ ra những thể chế về các khoản ma chay, cung phụng những người già cô đơn, không gia đình, trả công cho các thầy giáo, cấp của cải, quần áo, thực phẩm cho những người nghèo của cộng đồng hay ở nơi khác đến. Trong tiến trình việc mở mang kinh doanh, người Do Thái là động lực để thúc đẩy những người buôn bán nghĩ ra những công cụ mới về tài chính. Vì vậy đã nẩy ra hối phiếu (lettre de change) vào thời gian đó ở Ba Tư và có thể do một người trong số những người buôn bán Do Thái đã nghĩ ra. Hối phiếu ra đời đã gây nên cuộc cách mạng về tài chính, phần lớn cho nền kinh tế, bởi vì nó cho phép trả tiền theo cách trừu tượng là chuyển 1/3 số tiền bằng hối phiếu để trả cho người đi vay lần đầu. Bởi vì hối phiếu chỉ thực hiện giữa sự tin cậy của người cho vay và người đi vay. Và người buôn bán Do Thái sử dụng cách này là tốt nhất. Dù sao các giáo trưởng cũng đã nghi ngờ công dụng của hối phiếu, sợ rằng nó lại dùng để chuyển nợ cho người không quen biết. Nhưng, với người Do Thái, sự tín nhiệm là nền móng của kinh tế, chỉ dùng để chuyển khoản tiền vay nợ cho người quen biết. Cái “tên”, sự nhắc lại, là những giá trị chủ yếu để bảo đảm không quên được khoản tiền ấy. Chính người Do Thái cho phép sử dụng những hối phiếu ấy trong chuyến đi như là sự giới thiệu về một loại thư từ nào đấy (Có rất nhiều người buôn bán Ba Tư đã dùng tên một người Do Thái để hợp tác buôn bán với mình để được sự bảo đảm).

Để thuyết phục thái độ ngập ngừng của những người trí thức trước một phương tiện về tín dụng (khoản tiền cho vay), một số nhà buôn, cũng là giáo trưởng đã hiệu chỉnh vật bảo lãnh đặc biệt này để dành cho những người cho vay có tín nhiệm. Các nhà buôn giáo trưởng cũng nhận thấy có vài giáo trưởng từ Palestine đến với mục đích để nhận các vật phẩm đóng góp của cộng đồng Do Thái ở Judée và số vật phẩm này đã được gửi lại một người bảo trợ hào phóng để chuyển cho số giáo trưởng ở Palestine đang đi quyên góp. Những vật phẩm này hoàn toàn chỉ để tượng trưng và chỉ là những mảnh đất đã được chia lô thành từng miếng có chu vi độ 4 khuỷu tay (mỗi khuỷu tay là 0,55m). Họ dùng thứ tài sản danh nghĩa này, tất nhiên là không có giá trị về pháp lý, bởi vì đất đai ở đấy đều là của hoàng gia, mà chỉ như vật bảo lãnh cho những chuyện vay mượn có thỏa thuận với nhau và như một thứ bảo đảm cho những vụ chuyển nhượng giữa người buôn bán Do Thái, là sự tín nhiệm với người không phải là Do Thái. Những tài liệu này chỉ có giá trị là sự gắn bó cho những người chuyển tài liệu ấy sang đất của Israel, làm thành thứ bảo hiểm tốt nhất, có hiệu lực về sự tin cậy.

Mặc dầu có sáng kiến về tài chính, hoạt động của tín dụng ở thời kỳ đó cũng chỉ là phụ, vì đồng tiền ít được phổ biến và việc đổi chác hàng hóa vẫn là quy tắc. Vì thế các tòa án Do Thái không quan tâm đến chuyện này, trừ những ai liên quan đến thương mại quốc tế. Để dàn xếp các vụ tranh chấp, người Do Thái chỉ đưa được vấn đề này ra tòa án của họ giải quyết. Ngoài những điều kiện cho vay tiền, người Do Thái đã dựa vào phần lớn các điều kiện được áp dụng trong cuốn Mishna và ấn định rõ giá của các thứ hàng hóa, tỷ suất của lợi nhuận, thang bậc về lương bổng, các hình thức hợp đồng. Họ kiểm soát giá cả, cân đo.

Sinh ra từ mọi sự rắc rối về thanh toán, về sự vi phạm, về hết ngoại lệ này đến ngoại lệ khác và cũng từ đó suy ra những tranh luận này đến tranh luận khác làm cho họ dần dần xa cách với Jérusalem.

HỌC THUYẾT MỚI VỀ KINH TẾ:
CUỐN KINH TALMUD VÀ TIỀN BẠC.

Bài viết trong Talmud và tiền bạc

Dựa vào cuốn Mishnna được phổ biến từ năm 200 ở Palestine, Babylone, Yavneh và ở Pumbeditha, các phán quan ở Babylone bị lưu đầy đã nói với những người Do Thái cũng bị lưu đầy hãy tế nhị nắm vững thế cân bằng giữa quan điểm của người nông thôn luôn gắn bó với tục quán và người buôn bán, người hay đi đây đi đó, những người có học thức ở các thành phố, các bến cảng, những người bốc vác các hàng hóa kiểu mới. Mục tiêu trước hết của họ là liên kết chặt chẽ với các cộng đồng và truyền bá đạo đức học. Toàn bộ những điều suy nghĩ ấy đã hình thành trong cuốn Mishna vào thế kỷ thứ V mà sau này người ta gọi là “Kinh thánh ở Babylonie = Talmud de Babylonie”, để đối lập với cuốn sách đã được soạn thảo cùng thời gian đó ở Palestine. Đây là tác phẩm của một cộng đồng giàu có, đã nhanh chóng được phổ biến trong các cộng đồng, hơn là cuốn sách ở Palestine.

Trong một thế giới tàn ác bị chi phối bởi những quan hệ của sức mạnh, đồng tiền đã dần dần xuất hiện như một hình thức cao về tổ chức các mối liên quan của loài người, cho phép dàn xếp các vụ đối nghịch không cần phải dùng đến bạo lực, kể cả những việc mang tính chất tín ngưỡng. Những tác giả của cuốn kinh Talmud phần lớn lại là nhà buôn bán, là những người lão luyện về kinh tế; những nhận định của họ có sự tinh tế về lý luận và cả tính hiện đại.

Hồi đầu thế kỷ 20, một nhà kinh tế học hàng đầu là ông Werner Sonbrat, người Đức, đã đồng tình với vài điểm trong cuốn kinh Talmud: “Những giáo trưởng trong kinh Talmud đã có lý luận như các vị đó đã đọc cuốn sách của Ricardo và của Marx, hay như là các vị ấy đã sử dụng thành thạo trong nhiều năm những công việc của những người môi giới chứng khoán ở Stock Exchange”.

Người ta thấy rằng David Ricardo và Karl Marx và nhiều nhân viên môi giới chứng khoán ở Stock Exchange cũng đã thấm nhuần nền văn hóa ấy.

Những ý nghĩ chính xác trong kinh Talmud được áp dụng trong toàn cộng đồng người Do Thái trên toàn thế giới cho đến cuối thế kỷ thứ 18 và đôi lúc đến giữa thế kỷ thứ 20. Như vậy là qua 15 thế kỷ, sau bài viết của cuốn kinh Talmud và đây là những nét lớn.

Kính trọng người Trời bằng tất cả của cải của Người

Trước hết sự giầu có là đáng hoan nghênh. Trời là người sinh ra tất cả của cải, cho con người đất để làm cho đất có giá trị và đấy là di sản của chung. Đặc biệt tiền bạc lại là công cụ chuyển sự linh thiêng thành phàm tục, giải phóng những điều bắt buộc, gò bó, mở lối cho bạo lực, tổ chức sự đoàn kết, đối mặt với những đòi hỏi, yêu cầu của người không phải là Do Thái, thiết lập một phương cách tối ưu để phục vụ Trời. Tiền bạc còn là một sự lưu thông cần thiết của mọi nhu cầu của đời sống. Cuốn Talmud, cũng như các văn bản trước nữa, không kết tội những người giàu có, cũng không ca ngợi những người nghèo khổ.

Nhưng giàu có không phải là phần thưởng mà là một gánh nặng. Người giàu không được tha thứ cho mình, người đó chỉ phải gánh vác một phần lớn trách nhiệm trong việc quản lý thế giới. Không một người giàu nào được chối bỏ nhiệm vụ ấy. Trở thành giàu có không phải là một dấu hiệu về một ân huệ của thần thánh mà là một bổn phận thần thánh. Và người giàu chỉ được chấp nhận đặc quyền để trở thành có ích, giúp đỡ những người khác.

Trái lại sự giàu có, có thể gây ra sự nguy hiểm nếu nó là ích kỷ và phố trương. Nó gây ra sự ghen tức và có thể làm hư hỏng cách cư xử của người giàu thành kẻ hà tiện và kiêu ngạo. Người giàu phải sống giản dị, không hãnh diện cũng không cho mình là sung túc và cũng đừng làm những điều nhục nhã. Họ không cần phải sống giả nghèo để không làm mất ý nghĩa của sự đặc ân và cả bổn phận của mình. Họ phải tự thấy mình là người giàu để không quên chia sẻ với những người quá nghèo. Tài sản không phải chủ yếu như ruộng đất, vì nó thấy được rất rõ, là mầm mống cho những sự ghen tức, rất khó tránh khỏi cho những ai giàu lên nhanh chóng. Vì vậy nó phải lưu thông.

Giàu có cũng không phải là phương tiện để thoả mãn mọi mong ước, là sự tham lam từ lúc bắt đầu “sa ngã” Nó chỉ có thể tạo ra sự cần thiết vượt xa của bản thân mình, mà sự cần thiết đó là vô tận. Hơn nữa, sự giàu có chỉ được tha thứ và có lợi nếu nó tự làm bằng cách tạo ra của cải bằng sự đổi mới hay bắt đầu bằng của cải sinh sản (súc vật và tiền bạc) và không phải là tước đoạt của người khác. Cuối cùng mọi sự giàu có là do Trời cho để làm giàu: luật Tsedaka là cách để làm giàu. Và điều cuối cùng nữa: Sự giàu có đích thực chính là cuộc sống. Tiền bạc có thể thay đổi được. Không có nó, tài sản, có khả năng chuyển hồi, không phải là của cải chính của con người. Và đời người sẽ trôi qua, không thể quay trở lại được. Vì thế những giáo trưởng có tán thành không nếu người nông dân vắt kiệt sức của đất để ăn và đóng thuế. Hay một cộng đồng bán tài sản của họ để chuộc lấy sự tự do của một người nô lệ hay tù phạm. Hay người ta vi phạm vào Shabbat (luật về ngày nghỉ) để bảo vệ cho đời sống. Vì không gì quan trọng hơn là cuộc đời, cũng không như lời dạy của Trời: “Nếu điều đó là cần thiết để mua lại những người nô lệ hay để đạt được mọi cách để phòng vệ, người ta có thể sử dụng tiền bạc được quyên góp để xây dựng một đền thờ hay một trường học, và ngay cả việc bán một cuốn sách chép tay các bài kinh linh thiêng và mọi đồ dùng thờ cúng.”

Sự quan hệ về tiền tệ của các sự việc với thể xác

Đồng tiền dùng để bồi thường cho mọi sự thiệt hại và cả về thể xác, kể cả những ai đã vô tình gây ra điều thiệt hại ấy. Nó có thể dùng để đền bù một tai nạn gây đau khổ và tránh khỏi vướng mắc về những sự trả thù.

Ân định rõ việc loại bỏ luật “ăn miếng trả miếng” mà kinh thánh đã nêu ra, kinh Talmud còn nói rõ hơn về chi tiết làm sao bồi thường những của lấy cắp, những đòn đánh và vết thương. Đã có rất nhiều cuộc tranh cãi kéo dài, xác định tính chất của người nào phải đền bù cho lỗi lầm của mình: “Ai làm cho người khác bị thương, buộc phải bồi thường bằng tiền do gây tổn hại đến khả năng nghề nghiệp của người đó, gây đau khổ về thể chất do những vết thương của họ, đến mối tổn hại về tinh thần, các chi phí chạy chữa thuốc thang, đến việc họ phải ngừng làm việc.” Hơn nữa, sự bồi thường phải tương đương với mối thiệt hại mà không phải tương đương với tài sản của người đã phạm tội. Nhưng sự tương đương về tiền bạc cũng không bù cho được tất cả sự thiệt hại. Ví dụ: Tiền bạc không thể bù được cho cái chết. Tội nặng như vậy thì tiền phạt cũng không đủ trừng trị kẻ giết người, mà sự tha thứ là cần thiết. Cũng như nếu ai đụng chạm đến cuộc sống, không thể lấy tiền bạc để trao đổi được. Ví dụ: một người không thể bán được người vợ của mình, hay mua lấy chức giáo trưởng. Và người nô lệ có thể thoát được khỏi quy chế không ràng buộc, mà không được mua lại để trở thành một người Do Thái bình thường cũng như người ta còn nghĩ đến (noi gương nhiều nền văn minh khác) mọi đồ vật làm bằng tay của con người cũng mang một chút cuộc đời của người đã làm ra vật đó, thì tiền bạc cũng không đền bù hoàn toàn mọi giá trị của vật đã bị bán đi. Kinh Talmud, còn nói một cách rất khôn khéo: “Zaben ovid” (người bán đã mất) có nghĩa là ai bán một vật gì coi như đã bỏ cuộc đời của mình vào vật ấy thì không có tiền bạc nào có thể đền bù được.

Một thị trường lương thiện: Công bằng và đúng giá

Lừa dối và làm giả đều là những tội lỗi xấu xa nhất. Lừa dối người nào bằng lời nói cũng là một hành động xấu xa như việc gian lận về tiền bạc. Đặc biệt như ở chợ dùng cân điêu cũng là sự xúc phạm. Cái giá tiền cũng coi như một lời nói. Người Hébreu coi đó là “cái giá bất công” bằng câu ONA’AH, cũng như “lời nói dối” hay “gây vết thương” Nói cách khác, bán một vật gì với cái giá bất công là việc nói dối hay ức hiếp (Kinh Lévitique trang 25 – 14).

Một loạt những quy tắc theo kinh Talmud đã xác định những điều kiện trong đó một cái chợ phải niêm yết rõ giá của các vật bằng cách tôn trọng hàng đầu người tiêu dùng. Và nhất là đối với những người tiêu dùng không phải là người Do Thái. Trước hết, chợ phải dùng những dụng cụ thật thà, đặc biệt là hệ thống chính xác về cân đo. “Những cái cân điêu là điều tục tĩu” (đối mặt với Trời). “Những cân đúng là ý muốn của Trời” (Tục ngữ của Do Thái).

Trong cuốn kinh Lévitique cũng có nói: “Anh sẽ không phạm vào điều lầm lỗi trong xét xử, trong việc đo chiều dài, cân đúng trọng lượng là do anh có cái cân đúng và trọng lượng đúng.”

Vào lúc người ta cân, đo một vật gì bán ra thì người bán đã trở thành một viên chức tòa án và khi tuyên bố một trọng lượng hay một độ dài cũng coi như người đó đọc một bản án. Một vài nhà bình luận coi việc cấm, đánh vào sự cân điêu cũng có thể quan trọng như cấm một kẻ loạn luân “với lý do về tầm rộng lớn, về không gian và thời gian, về hậu quả của sự lừa dối.” Người sản xuất có bổn phận thông tin chi tiết tới khách hàng về tính năng của vật bán cho họ. Người bán hàng không thể tự đặt ra khung giá nói thách khi người bạn hàng của họ lại đưa ra cái “giá đúng” nếu giá bán đưa ra quá cao, người mua hàng có thể đòi trả lại số tiền siêu lãi ấy, chỉ trừ khi người bán hàng đã rao giá với người mua trước khi bán, để được thuận mua vừa bán. Để có giá đúng thì tiền lãi chỉ cao vừa phải, cố định trong mặt hàng đơn giản, bằng 1/6 giá thành, trừ phi người bán hàng bán ủng hộ. Đối với các sản phẩm cần thiết như lương thực, quần áo, thì cộng đồng phải ấn định giá để cho người nghèo có khả năng mua được. Có rất nhiều bình luận xác định những điều kiện phải ấn định giá trong trường hợp số mặt hàng chủ yếu bị khan hiếm. Lợi ích của người tiêu dùng có thể lôi kéo được nhiều người bán hàng mới đến chợ, trừ khi họ không có thứ mặt hàng mới và nó tạo ra hoàn cảnh không công bằng đối với người bán hàng đã có mặt cố định ở chợ. Ngược lại, người mua hàng không có quyền tuyên truyền làm cho các khách hàng xa lánh thứ hàng đó, với mục đích để làm hạ giá.

Quyền sở hữu tài sản

Quyền sở hữu các vật không bao giờ là tuyệt đối. Nếu thuộc loại ruộng đất thì người ta có thể tậu mảnh đất không có thừa kế. Cộng đồng có thể thu lại một tài sản thuộc quyền sở hữu người nào đó, nếu đó là để dùng cho “lợi ích công cộng” Ví dụ: muốn tạo ra một khoảng không xanh mở một điểm thờ cúng hay xây ngôi trường phải loại bỏ sự ô nhiễm, bảo đảm an ninh cho tập thể chống lại hàng xóm nguy hiểm, cấm không cho bán hay cho người không phải là Do Thái thuê một mảnh đất ở cạnh khu vực người Do Thái. Để thực hiện được việc cấm đó, mà theo người bình luận của cuốn sách Mishna, thì cộng đồng có thể mua mảnh đất có thể gây tranh chấp ấy, hay chỉ thỏa thuận với người láng giềng Do Thái quyền ưu tiên được mua mảnh đất bằng cách gợi lại một đoạn kinh thánh: “Anh đã cho phép một con sư tử đến sống bên cạnh tài sản sở hữu của tôi.”

Việc nêu ra cớ về quyền sở hữu của tư nhân bao hàm rộng rãi hơn các phạm trù mà Romain cho phép “res nullius et res omnium communes”, mà các điều luật của các nước phương Tây hiện đại đã bị ảnh hưởng.

Quyền sở hữu tài sản không phải là tuyệt đối. Việc lấy cắp bị trừng phạt nhẹ hơn một vụ bạo lực. Nếu một tên lấy cắp không giấu giếm tội lỗi (guézéla), tòa án chỉ buộc tên kẻ cắp phải hoàn trả lại vật lấy cắp hay phải trả tiền theo đúng giá vật đã lấy cắp. Nếu nó phạm tội mà nạn nhân không biết, hay nó là một kẻ trộm giấu mặt, thì tên trộm ấy phải trả tiền gấp đôi vật mà nó đã lấy cắp. Việc bắt cóc một người có thể bị xử tử.

Như việc kinh Talmud đã nhấn mạnh: Tài sản cá nhân không được coi như một nguồn gốc thiêng liêng (Thờ cúng), mà chỉ là một định nghĩa về hạnh kiểm để giữ gìn cái ý: “Tôn trọng của cải của người khác, dù không được bảo vệ giữ gìn” Nói một cách khác chỉ có sự chia sẻ mới xứng đáng được bảo vệ và tôn trọng.

Những người vợ và đất đai

Khi sống lưu vong, để sống được yên ổn với người láng giềng, người Do Thái phải hòa hợp luật của họ với luật của môi trường sống mới. Ví dụ: ở Mésopotamie có chế độ lấy nhiều vợ. Người Do Thái ở Babylonie cũng thế. Còn những người ở các nước phương Tây, nhất là trong vương quốc Romain đã từ lâu chấp nhận việc lấy một người vợ.

Tất cả các giáo trưởng của người Cơ đốc theo trong các văn bản của kinh Torah cấm có nhiều cuộc hôn nhân. Các giáo trưởng của người Babylonie thì lại khác, tất cả đều hủy bỏ, để biện bạch cho những điều trên, cấm tất cả mọi sự phân biệt hợp pháp giữa các người vợ, lại khuyên người ta tốt nhất là lấy ba vợ hơn là lấy hai vợ, để tránh những sự ganh đua với nhau. Trái lại sự loạn luân lại thông dụng ở người Babylonie cũng như người Ai Cập. Còn người Do Thái thì chuyện đó lại bị cấm rất nghiêm khắc. Luật pháp Ba Tư lại cấm cuộc hôn nhân tự do, còn các giáo trưởng Do Thái thì lại tha thứ chuyện đó, cả việc quan hệ tình dục trước hôn nhân. Điều này cũng là quyền hợp pháp và tự nhiên đối với trẻ em. Ở Palestine và Rome, nhất là các thành phố, các giáo trưởng phương Đông lại khuyến khích các vụ tảo hôn. Vì cái nghề “làm chồng” được coi như một nghề danh giá, đôi khi có giáo trưởng cũng làm như vậy.

Có một hợp đồng bảo vệ người vợ chống lại tính khí thất thường của người chồng. Các giáo trưởng ở Mésopotamie đã tố cáo người Do Thái ở Alexandrie lấy vợ, lấy chồng mà không có hợp đồng, lại bắt chước người ở ngoài phố tự chiếm người đàn bà để lấy họ làm vợ. Nói cách khác, lấy vợ mà không có hợp đồng bảo đảm cho người đàn bà thì chỉ coi họ là gái mại dâm.

Những cộng đồng Do Thái sống chung với người theo đạo Cơ đốc thì người con gái trẻ phải nộp của hồi môn để người chồng xem xét. Sau đó cha mẹ chú rể mang của hồi môn đến nhà cô gái để xin cưới. Rồi của hồi môn của cô gái lại phải đem đến nhà trai và lần này chính chú rể phải mang đến. Nhưng trước hết phải đưa cho bố mẹ cô dâu coi như ra mắt. Sau đó của hồi môn lại đưa về nhà chú rể để lần cuối cùng chú rể mang đến đưa cho cô dâu. Của hồi môn ấy để dành cho trường hợp người chồng chết hay có cuộc ly dị. Người chồng quản lý của hồi môn ấy cùng với số tài sản khác của người vợ và giữ lấy hoa lợi do số tài sản này sinh ra. Tập thể cộng đồng nhận trách nhiệm góp của hồi môn cho những cô gái nhà nghèo nhất. Có ít người vợ làm việc xã hội, nếu không chỉ để cùng với người chồng ngồi trông quầy hàng, hay làm mọi công việc hầu hạ người chồng.

Các tòa án Do Thái cũng định dàn xếp những mối quan hệ giữa người Do Thái với người Babylonie. Nếu một cộng đồng thiếu lương thực, thực phẩm, tòa án có thể yêu cầu người buôn bán không bán lương thực cho người không phải là Do Thái, dù bán cho họ là có lãi nhiều hơn. Ngược lại, tòa án lại khuyến khích bán những mặt hàng nguy hiểm cho đạo đức, cho người không phải là Do Thái. Ví dụ: theo “Rav” Judah ben Betéra thì cộng đồng những người trồng nho phải được khuyến khích bán rượu vang cho người không phải là Do Thái, “bởi vì việc xuất khẩu ấy góp phần làm giảm tính dâm dật ngay trong lòng cộng đồng.” Nhưng không ai được bán các loại đồ vật để kích thích người không phải là Do Thái có những hành động vô đạo đức. Tòa án cấm họ bán các loại vũ khí và các mặt hàng để tôn sùng, như tượng hình mặt người, giúp cho người không phải là Do Thái tổ chức việc thờ cúng không đúng với đạo thờ một thần của Do Thái.

Sự chuyển giao

Ở thời kỳ ấy đạo Do Thái vẫn còn do đàn ông hay đàn bà truyền bá. Kinh Talmud đã kể một chuyện lịch sử hay: Hội giáo lý Do Thái không xem xét đến cha mẹ, mà lại xem xét đến các con của họ xem chúng được dạy dỗ ra sao. Vì đối với người Do Thái điều quan trọng không phải ở người đã nhận được mà ở người đã truyền bá giáo lý. Trách nhiệm to lớn nhất của cộng đồng là phải truyền lại sự hiểu biết của họ cho thế hệ sau. Hội giáo lý buộc người Do Thái phải lấy vợ hay chồng là người trong cộng đồng. Nếu có lấy người không phải là người Do Thái thì buộc người vợ hay chồng ấy phải chuyển đổi theo đạo Do Thái. Từ trước tới nay việc truyền đạo lại cho con cái là trách nhiệm của người cha. Có lẽ phải chờ vài thế kỷ nữa người mẹ mới phải chịu trách nhiệm truyền đạo lại cho con cái.

Bổn phận đầu tiên của người mẹ hay người cha là phải dạy cho con đọc chữ Do Thái. Những bản viết dạy chữ còn hiếm nên trí nhớ là cách tốt nhất để cha mẹ dạy con biết đọc, biết viết chữ Do Thái.

Việc truyền nghề cho con được thực hiện khi con cũng tham gia vào lễ cầu nguyện và theo bài về “kỹ thuật nhớ”. Trong cuốn kinh Talmud có tới mười trang dành cho việc học các bài kinh theo kiểu thuộc lòng và phải chọn bỏ những bài văn uế tạp. Tác phẩm của Aristote được xếp lên hàng đầu để đọc và dạy đọc cho con cái.

Kinh Talmud còn ấn định rõ những điều phải truyền lại là những di sản về vật chất. Một người đàn ông có thể thừa hưởng di sản của vợ, nhưng người vợ không được thừa hưởng di sản của người chồng, trừ khi có văn bản để tặng lại cho vợ. Các giáo trưởng cấm người cha đã bỏ quyền thừa kế không để lại gia sản cho con và trong các hợp đồng hôn nhân phải có mục dành lại phần cho con gái nhỏ. Trật tự về thừa kế như sau: Con trai và con của người con trai (nếu họ chết trước cha) được hưởng di sản trước người con gái. Người con gái được hưởng di sản của anh hay của cháu (con trai của anh) đã chết, anh em của người đã chết, được hưởng di sản của anh em người cha (chú, bác). Nhưng người cha sống lâu hơn các con thì được hưởng toàn bộ di sản thừa kế của các con mình để lại.

Nếu người đàn ông là những người được hưởng thừa kế đầu tiên, phải dành tiền để dạy dỗ con gái, trước khi chuyển thừa kế cho con trai. “Khi người đàn ông chết có để lại cho con trai và con gái, nếu gia sản thừa kế là phong phú thì con trai được hưởng thừa kế phải để lại phần của số gia sản ấy để nuôi các em gái cho đến khi chúng lấy chồng. Nếu gia sản thanh bạch thì số tiền phải dùng để cung cấp cho con gái và con trai khi chúng phải đi ăn mày.”

Làm việc để sống

Lần đi đày đầu tiên sống ở trong sa mạc người ta còn sống được là nhờ chiếc giỏ thần phát thức ăn của Trời ban cho. Các giáo sĩ ở ngôi đền cũng không được hưởng tô 1/10. Bất kể giáo trưởng hay phán quan, không có quyền được sống nếu không làm việc. Sống vào lòng từ thiện chỉ là điều bần cùng. “Tốt hơn hết ta phải làm việc hơn là sống nhờ vào của từ thiện.”

Lao động bằng hai bàn tay của mình là bổn phận đầu tiên của người Do Thái. Có lúc nào đó họ phải dành thì giờ để học tập, để cầu nguyện, để xét xử và để dạy học. Kinh Talmud kể ra nhiều ví dụ về các thày giáo: Lão trượng Yohanan Ben Zakkai là thợ đóng giầy, giáo trưởng Yehoudah Ha Nassi là người bán bánh mì, “Rav” Houna là người cày ruộng, giáo trưởng Isaac là thợ rèn. Một thầy giáo khác đáng kính là “Rav” Abba Arika, người sáng lập ra trường Soura, đã từ chối không nhận sự giúp đỡ của các học trò của ông vì ông làm việc bằng chân tay, nếu nghỉ làm để dạy học sẽ có tác hại cho những người cùng đóng góp với ông làm công việc đó.

Ngay trong kinh thánh cũng nói rõ: Sau khi làm việc xong mới dành thời giờ để cầu nguyện. Và người ta không thể tránh được sự nặng nhọc của công việc. Theo cách giải thích đúng nghĩa thì kinh Talmud cũng đã tỏ rõ: Lao động để sống là sự cần thiết gấp hai lần khó khăn hơn là sinh ra cuộc đời. Sự trình bày như sau: “Con sinh ra trong đau đớn, con sẽ thoát ra khỏi sự cay đắng.”

Chữ cay đắng “amertume” có bốn âm tiết gấp hai lần chữ đau đớn “douleur” chỉ có hai âm tiết. Mà “amertume”, cay đắng (tức là công việc) gấp hai lần khó khăn, “douleur” đau đớn (tức là lúc sinh ra). Cái này là nỗi đau về tinh thần, khó khăn hơn cái kia là nỗi đau về thể xác.

Cũng do những lý lẽ ấy mà việc kiếm miếng ăn vất vả hơn là có cuộc sống lâu dài và “cũng phức tạp như khi mở đường qua Biển Đỏ” (Đi đày lần đầu). Nếu người ta tránh được làm việc như là thứ vất vả về tinh thần, thì người ta cần phải làm cho mình đừng đáng khinh, đừng quỵ lụy. Vì vậy những công việc mang tính cầu lợi, có âm mưu và gây hậu quả xấu đều là không có đạo đức và bị cấm. Nhưng cũng có những công việc phải quỵ lụy mà người ta không thể tránh được đành phải chấp nhận như người đầy tớ, người nô lệ. Ở thời kỳ đó, những nhà giầu thường đối xử với người đầy tớ hay nô lệ rất khắc nghiệt, nhất là đối với người không phải là Do Thái. Họ không được hưởng những việc làm phải có đạo đức, nên họ vẫn phải làm việc cả những ngày Shabbat (ngày nghỉ).

Dù sao, vào những thế kỷ sau, người nô lệ cũng được đối xử tốt hơn một chút, nếu một người Do Thái được phép giữ lại một tù binh hay người mắc nợ làm nô lệ thì sự phụ thuộc của những người này được hạn chế trong một năm.

Một đoạn thơ trong kinh Deutéronome đã nói rằng: Người nô lệ phải “tự thấy điều tốt ở mình.”

Các giáo trưởng ở Babylone phân tích điều đó: cần phải cấm việc lưu giữ một người Do Thái chỉ trong một lúc và người ta phải đề xuất với tất cả người nô lệ khác hãy tự chuyển đổi. Nếu người nô lệ kiên trì trong thời hạn một năm để từ chối không làm với người chủ nữa, thì lại cần phải bán họ đi lần nữa. Mặt khác, người ta thấy trong kinh Talmud sự mô tả về những hoạt động phải cấm trong ngày Shabbat, có rất nhiều điều chính xác cũng như cuốn kinh Ngũ thư đã cung cấp trước đó: Điều này chỉ cấm mang một vật gì đi xa khỏi làng hơn 2000 khuỷu tay (1 khuỷu tay = 0,55m).

Danh sách này còn thêm vào 39 hoạt động bị cấm trong ngày Shabbat (những nghề nghiệp có liên quan đến việc xây dựng ngôi đền) mà sự khảo sát đã cung cấp những điều chỉ dẫn quý báu về những nghề ở thời kỳ đó. Người ta còn nhận thấy có nhiều điều về nông nghiệp và những hoạt động có liên quan đến nghề này, cũng bị cấm trong ngày Shabbat. Tất cả các ngày, trừ chiều thứ sáu và chiều thứ bảy, người nông dân được gieo mạ, cày bừa, gặt hái, làm cỏ, bó lúa, đập lúa mì, sảy thóc, lựa chọn hạt giống, giần, sàng, xay bột rồi nướng bánh, cắt lông cừu, rửa len, rồi đập len, kéo thành sợi, dệt, thắt thành các nút, quấn hai sợi len hay tách rời, thắt nút liên tiếp, khâu hai đầu, rồi lại xé ra để rồi lại khâu hai đầu, săn con hươu, giết con ngựa, lột da một con vật, lựa chọn, thuộc da, cào da cho đến khi dùng để may quần áo được, hay làm con lăn in chữ, cắt da, viết hai chữ theo alphabet (bảng chữ cái), xây dựng, phá bỏ một công trình, tắt ngọn lửa, đốt ngọn lửa, đập vài nhát búa để hoàn thành một công việc, mang vật từ chỗ này đến chỗ khác… (kể ra những công việc của người Do Thái từ ngày xưa).

Ngoài những công việc ấy còn thêm vào những điều cấm khác về việc kinh doanh buôn bán và nhiều công việc khác để phục vụ nhân dân.

Khi người lao động trong một cửa hiệu, một xưởng thủ công, hay cho người chủ tàu biển mà không được trả công thì họ cũng phải tính trước đến công việc này. Người lao động ấy phải làm quá giờ thì họ có quyền không phải chào người chủ thuê, hay sau bữa cơm không cần phải nói một câu phúc lành. Đổi lại việc đó, người chủ thuê phải trả tiền công cho người làm đủ để cho họ sống được với cả gia đình.

Không có “tiền công đúng” mà chỉ có “cái giá đúng” Kinh Talmud bảo vệ đến tối đa cho người tiêu dùng và cả người lao động. Tiền công phải theo “đúng giá”, chia giữa số tiền lợi nhuận, giá mua nguyên liệu để sản xuất, và người lao động. (Trừ vài trường hợp tiền công cao nhất chỉ được 1/6 của giá thành), số tiền còn lại mới thuộc về người chủ. Lợi nhuận đạt đến mức cao nhất, mà người ta có thể nói là giá trị tạo thành một vật vượt qua sự chủ yếu của người tiêu dùng và tiền công, mà không phải cho nhà tư bản. Ngoài việc trả tiền công, người thuê lao động còn phải tôn trọng phẩm giá của người làm công, phải đối xử bình đẳng với họ. Ví dụ: ngày nào cũng mời họ ăn cùng một bàn với mình. Phải trả cho người làm công thêm tiền bồi dưỡng. Nếu người làm công từ chối không nhận số tiền đó thì người thuê phải giảm bớt thời gian lao động cho họ, cho công việc và sự chờ đợi của họ để khỏi làm lãng phí thời gian. Nếu người chủ cắt một khoản tiền ảnh hưởng đến một đoạn đời của họ thì cũng phạm tội ngang với một tên giết người, bởi vì người lao động là “nghề và cuộc sống của họ đã đổ cả vào công việc này”. Như vậy là một tội ác vô cùng nghiêm trọng. (Bình luận theo kinh Talmud, trong cuốn Ngũ thư, trang 24 – 14.) “Thượng đế sẽ truất quyền sở hữu về cuộc đời (bất phải chết) của những ai đã chiếm hữu phần tiền công ít ỏi của người lao động. Thượng đế còn truất quyền sở hữu những của cải đã thu được một cách bất chính của những ai đã chiếm hữu phần ít ỏi cuộc sống của người lao động.”

Một người chủ thuê từ chối không trả tiền công cho người lao động, phải tự thề với lòng mình là đã trả công rồi hay không phải làm việc đó. Nếu vậy người chủ thuê phải có chứng cứ cụ thể về việc đã trả tiền công hay không có nhiệm vụ phải trả tiền công. Nhưng chỉ cần người làm thuê khẳng định là họ chưa nhận được tiền công cũng đủ để buộc người chủ thuê phải trả tiền công cho họ. Bởi vì, theo các phán quan người thuê có nhiều thợ làm công, nên có thể quên chưa trả tiền công cho một người nào trong số người làm công. Còn chính họ lại biết chính xác là mình chưa được trả hay đã được trả tiền công rồi.

Không thể chấp nhận được cài nghèo

Cái nghèo không bị tước mất phẩm cách. Vật cúng tế của người nghèo cũng xứng đáng như vật cúng tế của người giàu: “Con bò mộng của người giàu cũng linh thiêng như một nắm bột của người nghèo.”

Nghèo đói không tự phê phán, không tự biểu lộ và cũng không tự chuyển dịch. Người ta không có thể yêu cầu một người nào đó nhận là họ đã đói trước khi ăn, nhưng người ta có thể thấy ngay người đó không có quần áo để mặc.

Nghèo đói là kẻ thù của dân tộc. Trong cuốn kinh Lévitique đã có câu bình luận tuyệt vời: “Trời sẽ đứng trước cửa cùng với người nghèo.” Cần phải chống lại cái nghèo đói bằng tình yêu của đồng loại, để gìn giữ sự liêm khiết của dân tộc và để tránh bạo lực. Nhưng cái nghèo đói lại không thể nào khuất phục nổi. Cuốn kinh Talmud không phải là cuốn kinh không tưởng vì đã thấy rõ qua kinh nghiệm của nhiều thế kỷ trước, cái nghèo luôn tái hiện không ngừng.

Cái nghèo đói còn “tệ hơn bằng năm mươi vết thương”, nó luôn gây ra những hậu quả hay là nguyên cớ của việc làm không có đạo đức, là sự vi phạm một giới luật đã ấn định, là sự phủ nhận lời nói (nói dối, chối tội) hay là số phận xấu cứ bám riết lấy người nào đó.

Để chứng minh cho điều này, kinh Talmud thường kết hợp ngụ ngôn với lối chơi chữ. Đây là một ví dụ rất hay:

“Giáo trưởng Yohanan Ben Zakkai (Lão trượng thời kỳ nổi dậy khởi nghĩa) một ngày ngồi trên lưng con lừa, theo sau có các đệ tử, cùng ra khỏi Jerusalem. Ông nhìn thấy một người đàn bà ở trên cánh đồng, đang bới đống phân lúa, để mót lại hạt lúa mạch. Khi nhìn thấy ông, người đàn bà giấu mặt sau làn tóc, lại gần ông và xin: “Thưa thầy! cho con ăn!” Ông đã trả lời: “Con gái của ta, con là ai?” Người đàn bà thưa: “Con là con gái của Nakdimon Ben Gourion.” Ông lại hỏi: “Con gái của ta. Gia sản của cha con giờ đã ra sao rồi?” Cô gái trả lời: “Như ở Jérusalem, người ta vẫn nói: Hạt muối của đồng tiền luôn gây ra sự hao hụt.”

Câu trả lời bí ẩn ấy đã gợi ra đến 1001 lời bình luận. Nó có thể nghĩ là mọi việc sử dụng đồng tiền đều gây ra sự đổ nát. Nhưng có vài giáo trưởng lại nhận thấy chữ “đổ nát” (h’esser) không khác chữ “lòng từ thiện” (h’essed) chỉ bằng một từ “d thay cho r” Các giáo trưởng này cho rằng: sự khác nhau giữa “của cải” và “đổ nát”, đơn giản là do lỗi chính tả, sự yếu kém trong diễn đạt lời nói. Nói cách khác, cái nghèo đói có thể là kết quả về một lỗi lầm đạo đức, mà không phải là sự liều lĩnh sử dụng đồng tiền (tiêu xa xỉ, hoang phí). Một số nhà bình luận khác lại đã nhận thấy muối là phương tiện chủ yếu để bảo quản thực phẩm và nó cũng là tượng trưng của sự tích lũy. Khi người đàn bà nói: “Hạt muối của đồng tiền luôn gây ra sự hao hụt” là có ý muốn nói: Tính hà tiện bủn xỉn đã dẫn người cha của mình đến sự đổ nát về tinh thần sau đó đến vật chất.

Vì vậy chỉ có thái độ đúng nhất để cho phép vừa có gì để làm giàu vừa phải có gì để làm từ thiện.

Sự bắt buộc phải nhân từ

Theo một bài bình luận tuyệt vời khác: Các tòa án có thể buộc những người trong cộng đồng: “Luôn tự trao đổi lẫn nhau tất cả các công việc tương hợp với lợi ích của cộng đồng.” Nói cách khác: Sự giàu có chỉ có ý nghĩa khi nó giúp ích được cho người khác. Những của cải vật chất còn khẳng định: Các ông chủ phải như cái vòi nước luôn để chảy, tiền bạc chỉ là phương tiện để tạo thành và để có ích. Nếu cứ khư khư giữ lấy nó thì chỉ là sự điên rồ chết người. Cho là một hành động về đạo đức, là cách để làm giàu thêm cho mình.

Như việc dùng tiền bạc làm thứ tài sản, kinh Talmud đã phân biệt có bốn thái độ về tặng vật: “Nếu người nào muốn chỉ có mình tặng vật mà không muốn có người khác cho, là có ý định tỏ ra mình nổi bật hơn người khác. Người nào chỉ muốn người khác cho, còn mình thì không, là có ý muốn che giấu mình với người khác. Người nào đã không cho còn ngăn cản những người khác cũng không được cho, là kẻ độc ác. Người nào cho cũng như mọi người khác cho, là người khôn ngoan đứng đắn.”

Việc cho là sự bắt buộc ở trên đời, không phải là để cúng để xin được giải thoát mọi tai qua, nạn khỏi và để sống lâu. Nó nhằm trước hết với người không phải là Do Thái và còn cho tất cả mọi người có lòng tôn sùng tín ngưỡng. Ở thời kỳ ấy người Do Thái coi người theo đạo Cơ đốc là không có sự tôn sùng, với lý do là họ thờ Chúa Ba Ngôi.

Theo đạo Cơ đốc có sự khác nhau với đạo Do Thái là: lòng từ thiện không phải là sự đảm bảo cho lúc chết, mà nó chỉ là bổn phận của loài người, là một trách nhiệm của tất cả mọi người. Như: một cộng đồng phải có trách nhiệm về những vụ ăn cắp, giết người gây ra cho người láng giềng, mà không có trách nhiệm tránh sự nghèo đói của họ. Mỗi người trong cộng đồng buộc phải đóng thuế về trách nhiệm đó để dành số tiền này hoàn toàn cho người nghèo.

Ở thời vua Salomon, mức trung bình của số tiền làm từ thiện là 1/10 lợi nhuận của mọi thứ. Ví dụ: một người nông dân hay người chủ ruộng đất phải nộp 1/10 của các sản phẩm thu được trên ruộng đất của họ, người trồng cây ăn quả hay trồng nho, sau khi đã trừ tỉ lệ 1/10 nộp cho các giáo sĩ (Đối với người ở Palestine hay người đi đầy thì phần trừ ấy chẳng có nghĩa lý gì, không đáng là bao).

Người nông dân cũng phải cho phép người nghèo đến mót lúa rụng, sau khi đã gặt xong, hay các hạt thóc rơi, những quả nho rụng hay không chín. Hơn nữa, người nông dân phải dành một góc ruộng của mình cho tất cả mọi người Do Thái hay không phải là Do Thái. Người nông dân không có thể bằng lòng với thu hoạch mùa màng của mình bằng việc góc ruộng của mình do người lạ thu hoạch được cũng khá. Người giàu phải góp gấp hai lần số tiền phải đóng để làm việc từ thiện (Tsedeka), bằng 1/5 của thu hoạch lợi nhuận, nhưng không phải đóng nhiều hơn nữa để làm cho tài sản của họ bị sa sút, nguy hiểm. Họ cũng không được che giấu tài sản của mình để đóng góp quà tặng ít hơn.

Kinh Talmud cũng nói rõ: người giàu phải niềm nở, thân ái và phải sống tốt, khuyên nhủ người nghèo theo gương sống thanh đạm như mình! Và người giàu thấy thu lợi của mình giảm dần, phải tìm cách làm gì để góp phần vào Tsédaka cho đủ.

Một câu chuyện lịch sử rất hay trong cuốn kinh Talmud đã kể như sau:

“Giáo trưởng Yohanan Ben Zakkai (vẫn là ông này) thấy trong giấc mơ những người cháu của mình sắp mất 700 đồng Dina (tiền Nam Tư) ông không nói gì với chúng mà chỉ thuyết phục cho ông tất cả số tiền để góp vào Tsédaka và chúng chỉ cần giữ lại 17 đồng Dina. Các cháu của ông đã chấp nhận điều đó. Hôm sau Yom Kippour, chính quyền của người nước ngoài đã lột hết số tiền của người Do Thái. Giáo trưởng Yohanan bảo những người cháu: “Điều đó không quan trọng lắm vì các cháu chỉ còn có 17 đồng Dina và chúng chỉ lấy hết được số tiền ấy của các cháu.”

Những đứa cháu liền hỏi ông: “Nhưng làm sao ông lại biết trước được điều đó?” Yohanan trả lời: “Chỉ vì một giấc mơ.” Chúng lại hỏi: “Nhưng tại sao ông lại không cho chúng cháu biết?” Ông đã đối đáp lại: “Bởi vì ông muốn các cháu làm đầy đủ việc đóng góp cho Tsédaka bằng cách vô tư.”

Những đứa châu liền hỏi ông: “Nhưng làm sao ông lại biết trước được điều đó?” Yohanan trả lời: “Chỉ vì một giấc mơ.” Chúng lại hỏi: “Nhưng tại sao ông lại không cho chúng cháu biết?” Ông đã đối đáp lại: “Bởi vì ông muốn các cháu làm đầy đủ việc đóng góp cho Tsédaka bằng cách vô tư.”

Kinh Talmud còn nói khéo về việc ấy là: “Cắt lông con cừu trước khi nó lội qua sông” Việc đóng góp cho Tsédaka luôn phải làm theo tùy tâm. Nếu người cúng tiền bằng cách phố trương thì chỉ vì họ mong được có phần thưởng, và đấy là một hành động buôn bán, một vụ buôn lậu, sẽ dẫn đến những thảm họa: Người nào góp tiền để làm cho những người có thế lực và người ghen tức phải chú ý đến mình, và người nào nhận của đóng góp như vậy, đều là nạn nhân của “những vết thương quá tự mê hoặc mình.” Cuốn Talmud còn khẳng định, cộng đồng dùng số tiền quyên góp đó phải làm sao cho tiền bạc thu hoạch được.

Trái với nhà thờ đạo Cơ đốc, họ giữ lại số tiền đó chỉ để làm cho nơi thờ cúng to đẹp hơn.

Còn theo kinh Talmud, việc sử dụng số tiền quyên góp đó, dành ưu tiên cho việc chuộc người nô lệ, các tù binh chiến tranh, cho những người buôn bán bị bọn kẻ cướp trấn lột. Việc bỏ tiền bảo hiểm mua lại không kích thích việc bắt người Do Thái làm con tin, đòi tiền chuộc quá cao, người ta không có thể trả đắt như thế được, mà chỉ trả so với việc thông thường, tiền chuộc cho một người nô lệ hay người không phải Do Thái. Và để cho những người Do Thái hoang phí không có thể vay tiền vô hạn để trả cho tiền chuộc quá cao. Cộng đồng chỉ đồng ý trả tiền chuộc gấp hai lần cho người vì nợ nần quá nhiều nên phải làm nô lệ, trừ ra sau đó xảy ra nguy hiểm cho cuộc đời của họ, nếu họ không được chuộc khỏi làm nô lệ.

Tiền Tsédaka dùng để trả tiền nuôi nấng các trẻ mồ côi, làm của hồi môn cho các cô gái nhà nghèo đi lấy chồng, đón tiếp những khách lữ hành, trả lương cho các thầy giáo, may quần áo “cho những người trần như nhộng”, mua các dụng cụ làm bếp cho người nào không có tiền để mua, cho cả người đầy tớ của nhà giàu đã trở thành nghèo khổ, cho người đàn ông hay đàn bà độc thân có tiền lấy vợ lấy chồng.”

Vì kinh Talmud còn khuyên nhủ giúp đỡ cả những người giàu cũ nay đã trở nên nghèo túng như những người nghèo xưa nay.

Cuối cùng tiền quyên góp giúp cho những người trong hoàn cảnh tạm thời nào đấy để tránh cho họ phải bán của cải của họ vào lúc kiệt quệ nhất. Chính vì thế mà Tsédaka chọn hình thức hoàn hảo nhất là: cho vay không lấy lãi.

Sự vay mượn tiền bạc

Cách tốt nhất để làm trọn vẹn sự công bằng gồm việc cho vay tiền bạc hay các vật dụng cho người không có nguồn thu nào hay người chỉ có khó khăn tạm thời. Việc cho vay ấy phải không được lấy lãi: “Cho phép người vay tiền được trả làm nhiều đợt, nhưng cộng các món tiền trả nhiều đợt không được quá với số tiền trả ngay một lúc. Giáo trưởng Gamliel còn khuyên việc cho người nghèo khổ quá vay tiền còn bị lỗ. Thông thường cấm không bao giờ được cho người trong cộng đồng vay tiền mà lấy lãi. Việc cấm này là kiên quyết và được nhắc đi, nhắc lại nhiều lần: “Đừng để cho người anh em của mình bị “tổn thương” (nèkhèkh) và cũng không bị “thặng dư” (ribbit), nhưng hãy lo sợ đến vị thần và người anh em của anh sống với anh.”

Sự “tổn thương” chỉ tiền lãi mà con nợ phải trả. “Thặng dư” chỉ số tiền lãi mà người cho vay nhận được. Với những người có học, việc cấm cho vay tiền lấy lãi không phải để gây tai họa cho người giàu trở thành nghèo, mà cũng để làm cho con người không phải là chủ sở hữu cả thời gian, mà tiền lãi chỉ chuyển thời gian của người mượn tiền (việc trả tiền từng đợt theo thời gian rất ngắn) cho người cho vay tiền (trả tiền từng đợt theo thời gian quá dài). Như một bài học thuyết Hy Lạp và Cơ đốc đã nói: Tiền lãi không phải là việc bán thời gian từ người cho vay tiền đến người mượn tiền, mà người này phải nhận thêm vào tiền lãi.

Tuy nhiên, trong vài trường hợp người ta vẫn có thể cho người Do Thái trong cộng đồng, vay tiền có lấy lãi. Ví dụ người cho vay tiền không còn có nguồn thu nhập nào khác thì người vay tiền hiền hậu, tử tế có thể vẫn trả tiền lãi cho người cho mình vay tiền. Nhưng người cho vay tiền không được tự ý dùng khoản tiền cho vay lấy lãi để sống. Và kinh Talmud đã kết tội người chuyên sống bằng nghề cho vay tiền lấy lãi.

Đối với vài người có học thức, việc cấm cho vay tiền lấy lãi chỉ đối với người Do Thái trong cộng đồng, bởi vì người ta phải tuân theo sự bắt buộc tối cao ấy. Còn đối với người không phải là Do Thái thường là những người nghèo túng quá, và ít khi họ trở thành người nghèo. Còn việc cho người Do Thái vay tiền không lấy lãi, chỉ vì lòng nhân ái và đoàn kết. Dù sao tiền bạc cũng phải sống và làm việc. Nó phải được sinh sản giống như những đàn cừu của Jacob và của cải ấy là lương thiện. Không có người tốt nào lại khác biệt với những người khác vì họ cũng phải sống như mọi người. Một vài phán quan lại cho rằng có thể cho những người học thức vay tiền lấy lãi, vì những người này hiểu biết hơn những người khác cách họ cần phải cư xử như thế nào. Còn đối với tất cả người khác bắt buộc cho những người không phải là Do Thái thì đều phải lấy lãi. Kết cục, sau nhiều những cuộc tranh cãi và có rất nhiều phản biện, kinh Talmud cho phép trong mọi trường hợp cho những người không phải là Do Thái vay tiền lấy lãi và buộc những người Do Thái với nhau, cả người cho vay và người mượn tiền đều phải hợp tác với nhau.

Một xã hội cần phải có lòng vị tha: “Sửa chữa lại thế giới”

Nói chung, trong kinh Talmud đã cô đọng lại sự thực hành theo cách Do Thái về nền kinh tế: Những điều gì không tốt với người Do Thái thì cũng không tốt đối với mọi người khác. Họ chỉ có thể sống sung sướng không bị ràng buộc vào hoàn cảnh xung quanh. Vì vậy, đối với hoàn cảnh xung quanh, họ phải có nhiệm vụ “sửa chữa lại thế giới” (Tileounolam), bởi vì theo kinh Mishna, thế giới là kết quả của một “chỗ rạn vỡ của cái bình”. Vai trò của dân tộc Do Thái là phải giúp đỡ sửa chữa lại những “rạn vỡ” ấy khi tất cả mọi người cùng có trách nhiệm liên đới. Người ta thấy dấu ấn việc đòi hỏi phải có lòng vị tha trong rất nhiều bài bình luận. Vì thế kinh Talmud cũng tự đặt ra câu hỏi: làm thế nào để người Do Thái kính trọng Trời? Câu trả lời: Làm thế nào để hạnh kiểm của họ mang tính cách làm gương và có lòng vị tha và để cho mọi người khác kính trọng Trời, vì Người đã giúp cho những tín đồ của Người có được thái độ như vậy. Người ta đã thấy được điều này: người cày ruộng đã để lại một phần hoa lợi của họ, giúp cho người nghèo từ nơi khác đến. Vì thế có sự bắt buộc người ta phải thật thà, cấm làm gian lận và phạm vào những hành động có hại cho số người Do Thái và không phải là Do Thái, trong việc khai thác và bán cho, bất kỳ người đó là ai. Hay việc bắt buộc phải tiếp đón người lạ để đừng quên đến một ngày nào đó, mình cũng sẽ trở nên người xa lạ. Và cuối cùng là việc bắt buộc phải đóng góp thêm vào của cải của thế giới và không phải là làm giảm bớt của cải của người khác. Theo cách đúng thì kinh tế không phải là lấy tài sản giàu có của người láng giềng, mà lại phải tạo thêm tài sản mới mà không chiếm của cải của người nào. Từ đó, sự quan trọng của những của cải phong phú, tạo ra sự giàu có là: đất, tiền bạc và sự thông minh. Đó cũng chính là chức trách của sự “lựa chọn” buộc dân tộc Do Thái phải có bổn phận tự nguyện, trước hết là để cho người khác được sung sướng, sau đó để tìm lấy hạnh phúc cho mình trong hạnh phúc của người khác. Rabbenu Hananaél nói: “Người Do Thái chỉ thấy tốt hơn khi mọi người khác đều tốt.” Kết quả là thế giới thấy lợi ích là phải để cho người Do Thái được hoàn toàn tự do để họ có thể làm đầy đủ vai trò ấy. Như vậy, theo một nhà bình luận thì: Thế giới chỉ được tốt trong hoàn cảnh tuyệt vời nhất, khi người Do Thái được tự do để có thể giúp, can thiệp bằng sự chiếu cố của họ. Họ phải giúp đỡ mọi người ngang bằng với việc giúp đỡ người theo đạo thờ một vị thần, và tha thứ cho người theo đạo thờ nhiều thần để họ gạt bỏ được việc tôn sùng quá nhiều thần. Nỗi đau khổ của dân tộc Do Thái cũng là nỗi đau khổ của tất cả mọi người.

Trong khi thảo ra những văn bản này vào thế kỷ thứ III đến thế kỷ thứ V, dưới sự chỉ đạo liên tiếp của “Rav” Judas, đến Rav Huna, rồi đến Rav Nahmen, Rav Abaye, Rav Papa và Rav Ashi, người Do Thái và người Mésopotamie sống rất thông minh, người này không muốn có sự thiệt hại về buôn bán thì người khác cũng không muốn có như vậy. Hội đồng các nhà bình luận, dưới quyền chỉ đạo của giáo trưởng Ashi, đã biên soạn cuốn sách dày gấp bốn lần cuốn sách ở Jérusalem, và mãi đến năm 420 mới xong. Nhưng vào giữa thế kỷ thứ V, vương quốc phía Tây sụp đổ do bị nhiều cuộc xâm lược liên tục của nước ngoài tiến công. Nhất là những phong trào cuồng tín của người Mazdéeus, nổi lên ở Mésopotamie. Rồi đến thủ lĩnh lưu vong Mar Samuel cũng nổi dậy và bị giết. Một thủ lĩnh lưu vong khác là Mar Zutra II cũng dấy quân và tuyên bố nền độc lập của một Nhà nước Do Thái, hợp nhất các thành phố lớn có nhiều người Do Thái sinh sống ở Babylone. Mar Zutra II giữ chính quyền được 7 năm thì chết vào năm 520.

Những sự kiện xảy ra này đã làm ngừng công việc viết cuốn sách “La Guemara ở Babylone” đến hơn một thế kỷ sau mới hoàn thành.

Hoàn cảnh của dân tộc Do Thái là rất lo ngại: bị đối xử tồi tệ ở Constantinople, bị công kích ở Mésopotamie và ở Rome, bị đuổi ra khỏi Jérusalem, đến nỗi không còn nơi nào để đến. Những người Do Thái bị truy bức đã tập hợp lại với nhau. Lúc này dân số của Do Thái chỉ còn có 5 triệu người, so với 5 thế kỷ trước họ có tới 8 triệu người. Nhiều người Do Thái bỏ vương quốc Sassanide đến ở Yemen, ở Ả Rập, ở Ấn Độ, trong vùng Ban căng. Một vua ở miền Nam Ả Rập là Dhu Nuwar chuyển theo đạo Do Thái từ thế kỷ thứ VI đã đạt được việc thành lập cộng đồng người Falasha ở Abyssinie. Những người Do Thái chạy trốn từ Ctésiphon cũng đã lập ra được một cộng đồng ở cạnh Malabar (Ngày nay là Kérala). Cộng đồng này đã duy trì cho đến thế kỷ XVI, có vai trò đáng kể trong việc kinh doanh hạt tiêu.

Giữa Byzance và Rome, lại có sự may mắn mới cho người dân ở Palestine…

GIỮA ROME VÀ BYZANCE:
SỰ MAY MẮN MỚI CHO ISRAEL.

Giáo hoàng chống lại Byzance

Sau cái chết của người chú ruột là Justin I, Justinien trở thành hoàng đế vào năm 527, đã kiềm chế được các cuộc nổi loạn (quân phản nghịch ngay ở giữa kinh đô vào năm 532) sau đó cho tập trung việc quản lý hành chính của vương quốc và của nhà thờ. Ông để một thái thú, đại diện cho mình, đóng ở Ravenne, có quyền trên giáo hoàng. Ông tự ký các hiệp ước mang tính chất thần học, làm trung gian hòa giải giữa những dòng Cơ đốc giáo khác nhau, ưu đãi người theo dòng “Nicéens”, mà dòng này coi Jésus cùng tồn tại với Trời, chống lại người theo dòng “Monophysites” (thuyết một bản chất) coi Jésus là ngang với Trời, đang thống trị ở phía Đông. Năm 531, hoàng đế Justinien đã cho tập hợp tất cả các điều luật hiện hành thành một bộ luật, làm tổn hại giữa tính chính thống của nhà thờ với sự thực hành của vương quốc.

Như vấn đề cho vay tiền, ông cho hồi phục lại tục lệ của Romain, chấp nhận trong vài trường hợp, được lấy lãi như việc kinh doanh hàng hải, cào bằng tiền lãi là 33% trong 1 năm, để bù vào những tai họa mà người vay phải chuốc lấy. Ông còn thấy rõ đạo Do Thái là một đối thủ phổ biến. Justinien đòi hỏi các cộng đồng Do Thái đều phải thần phục các hoàng đế mới và các giáo hoàng mới. Đối với những người Hérétiques, người Manichéens và người Samaritains, vẫn tin vào lòng mê tín của người Do Thái, đều bị cấm làm việc gì chống lại người theo đạo Cơ đốc, không được mở rộng các đền thờ Do Thái đang tồn tại và cả việc xây đền thờ mới, quy trách nhiệm này cho địa phương. Justinien cho giảm bớt các tòa án của các giáo trưởng Do Thái mở các cuộc xét xử và buộc người Do Thái làm lễ hôn nhân phải theo quy tắc của luật hợp với tôn giáo. Ông cho phép người Do Thái vẫn được quyền mua người nô lệ theo tà giáo (thờ nhiều thần) với điều kiện là phải trả tự do cho những người đã chuyển sang đạo Cơ đốc.

Năm 532, một trong những tướng lĩnh của ông là Bélisaire đã đạt được hòa bình với vua của nước Sassanide là Khorsố I Anushirvan để cho người Byzantin buôn bán sử dụng con đường châu Á, buôn bán với người Do Thái ở Ctésiphon và toàn nước Ba Tư.

Ba năm sau, Bélisaire cầm đầu 12 ngàn người đánh chiếm lại Ostrogoths, kiểm soát Ravenne, miền Nam nước Ý và miền Nam Tây Ban Nha, chuyển Tolède thành một kinh đô. Những người Do Thái ở Rome, Naples, Milan, Gênes và ở Palerme, đã đứng về phía người Vandales và Ostrogoths, chống lại người Byzantin. Họ tham gia vào việc bảo vệ thành Naples chống lại quân đội của Byzance.

Bélisaire đã đuổi hết người Do Thái đang làm việc ở quân đội và các công việc công cộng. Năm 535, hội nghị giám mục địa phương ở Clermont và ở Mâcon đã khiếu nại vẫn còn có người Do Thái trong các công sở và tòa án của vương quốc. Năm 538 và năm 541, những hội nghị giám mục ở Orléaus lại lần nữa muốn bãi bỏ mọi sự liên hệ giữa người Do Thái và người Cơ đốc. Nhưng vẫn bị thất bại. Vì các cộng đồng Do Thái đã bám chắc vào nguồn gốc sâu xa của họ.

Năm 546, người Gotho lại chiếm lấy Rome, nhưng họ lại bị người Byzantin đánh bại vào năm 555. Năm 565, với cái chết của Justinien, người không chịu từ bỏ Constantinople, biển Méditerranée lại bị vương quốc phía Đông kiểm soát. Nhưng, một lần nữa, sức mạnh toàn năng ấy đã báo trước sự sụp đổ: ba năm sau, người Barbares, người Lombards tấn công nước Ý, trong khi Ba Tư tấn công Constantinople. Dưới triều Justin-II, sau đó dưới triều Tibère và Maurice, con nuôi của Justin II, các vương quốc sa vào những cuộc đối địch triền miên. Năm 590, giáo hoàng Grégoire I đòi hỏi ngôi thứ trên thái thú ở Ravenne, đại diện cho hoàng đế Byzantin ở Ý. Ông đã chiếm và ổn định quyền hành và đấu tranh chống lại sự vượt lên của giáo lý A rianít; ông nêu ra sự hạn chế làm người o Thái cảm động. Năm 591, ông cấm giám mục ở Terracina không được di chuyển đến thờ của người Do Thái với cái cớ là lời cầu nguyện của người Do Thái làm rối loạn những tín đồ đang cầu nguyện ở nhà thờ bên cạnh và ra lệnh buộc cộng đồng Do Thái ở Palerme phải bồi thường về việc làm rối loạn này. Giám mục ở Terracina còn buộc trưng dụng các đền thờ và nơi đón tiếp người nghèo của Do Thái. Ông còn khiển trách người Do Thái đã chuyển sang đạo Cơ đốc lại đặt hình chữ thập và ảnh Chúa Đồng trinh trong đền thờ Do Thái. Ông khuyến khích người Do Thái thực hiện những hoạt động về kinh tế cần thiết cho người Cơ đốc, nhưng lại cấm người Cơ đốc không được làm những việc đó cho người Do Thái. Ví dụ: công việc của những người nô lệ “chủ yếu cho việc làm giàu thêm của cải cho đạo Cơ đốc”, kể cả cho nhà thờ và đạo Cơ đốc không cho phép kinh doanh người nô lệ, mà việc này chỉ để khuyến khích cho người Do Thái làm. Nhưng mặt khác nhà thờ lại cấm người Do Thái chiếm hữu nô lệ. Grégoire chỉ cho phép người Do Thái được giữ người nô lệ theo đạo Cơ đốc trong 40 ngày và người nô lệ theo đạo thờ nhiều thần 3 tháng là thời gian phải bán họ đi. Hơn nữa, Grégoire còn cho phép một người buôn bán Do Thái tên là Basil được chuyển theo hình thức những người nô lệ là Cơ đốc thành các con trai của mình và quy định thời gian để dàn xếp chuyện này. Ông còn cho phép một số ít chủ ruộng đất là người Do Thái được thuê sử dụng những người Cơ đốc ở đất thuộc địa. Điều đó cũng không cấm được vua Reccared, càng cổ vũ theo việc bài Do Thái hợp pháp của ông, và kết tội những ông vua của dân tộc Tranc đã cho phép người Do Thái ở Gaule được sử dụng lâu dài người nô lệ theo đạo Cơ đốc.

Ở Constantinople lại có cuộc đảo chính làm cho vương quốc suy yếu thêm. Năm 602, cuộc nổi loạn của quân đội ở Danube, bắt đầu từ việc ám sát Maurice, hoàng đế cuối cùng, liên kết với dòng dõi con cháu của Justinien. Năm 610, ở Byzance, vua Héraclies đã thành lập một triều đại mới. Hoàn cảnh của quân đội rất lộn xộn, nếu người Ba Tư bị người Héraclies bắt giữ thì người Slave lại vượt qua sông Danube. Năm 629, người Wisigoths Byzantins bị đuổi ra khỏi Tây Ban Nha do người Wisigoths khác, thì tất cả mọi người đều là Cơ đốc và phải thần phục giáo hoàng. Từ đó, nhà thờ không cần phải giữ gìn điều đó với người Do Thái. Năm 633, cuộc hội nghị các giám mục ở địa phương được tổ chức ở Tolède, có mặt những người chủ mới, tuyên bố đạo Do Thái là “sự ô nhiễm” lập lại việc bắt buộc tất cả người Do Thái, đặc biệt là những người đang làm các việc công cộng, phải chuyển sang đạo Cơ đốc và cấm mọi sự chuyển đổi xoay quanh các dòng đạo của họ.

Nhưng mọi biện pháp ấy chẳng có biện pháp nào được áp dụng đúng.

Một dự định cuối cùng ở Judée

Năm 610 là năm mà Héraclius I và những người Wisigoths đã chiếm lấy quyền lực ở Byzance, hoàng đế của nước Sassanide là Khosro II, định chiếm lại Palestine (mà ở đây số người Do Thái chỉ chiếm 1/10 của dân số) của hoàng đế, người theo đạo Cơ đốc. Người Do Thái tập hợp lực lượng, sát cánh cùng tướng Romizanès, người Sassanide đánh đuổi quân xâm lược Byzantin, một toán quân đã giết chết Lão trưởng người Cơ đốc, ở Antioche. Những toán khác đã nổi dậy ở Tyr. Theo vài nguồn tin của người Cơ đốc thời kỳ đó cho biết, hình như người Do Thái ở Tibériade do Benjamin chỉ huy đã giúp đỡ người Sassanide chiếm lấy Césareé bằng cách hứa sẽ đổi cho họ được cai quản nước Judée. Năm 614, người Ba Tư tiến vào Jérusalem. Tướng Romizarès đã chiếm lấy thánh tích của Thập ác linh thiêng, đem về Ctésiphon và tuân theo lời hứa để cho Benjamin cai quản thành phố thánh ấy. Ở đây đã thấy có dấu hiệu báo trước sự ra đời của Chúa cứu thế. Trong cuốn sách Khải Huyền (nói về sự tận thế) ở Élie đã viết về lúc trước khi “nhà vua cuối cùng của Ba Tư” đã phải “thuận theo Rome trong ba năm liền” và “đuổi ba người anh hùng ở ngoài biển đến gặp mình.”

Benjamin được tôn làm vua của người Do Thái. Và lất cả mọi người Do Thái từ Tây Ban Nha đến Alexandrie đều mơ ước việc tái lập nhà nước Do Thái nên đã đổ dồn cả về Jerusalem.

Nhưng giấc mơ ấy chỉ có được một thời gian ngắn. Ba năm sau, vào năm 617, người Ba Tư không cho Benjamin cai quản Jérusalem nữa, và đuổi hết những người ngỗ nghịch ra khỏi bức tường thành ba dặm (1 dặm Anh = 1.609 m; dặm biển - hải lý = 1.852m; dặm Romain = 1.000 bước chân). Hy vọng độc nhất về việc gây dựng lại vương quốc Do Thái ở Judée đã tan biến. Benjamin thất vọng vì Chúa Cứu thế không đến giúp ông và cũng như rất nhiều người Do Thái khác, thấy không còn mong ước xây dựng lại Israel nên đành quy thuận Ba Tư.

Người ta đã nhận rõ dấu vết của sự chuyển đổi sang đạo Cơ đốc của 375 người Do Thái ở Tumai thuộc Ai Cập.

Năm 626, hoàng đế Khosrô II đóng đô ở Constantinople. Nhưng vương quốc Byzantin của Héraclius đã lấy lại sức mạnh. Trong cuộc chiến ở Nehavend, những đội quân của Héraclius đã phá tan quân Ba Tư, bởi vì Ba Tư đã lơi lỏng, không củng cố vững chắc hạm đội trên biển của mình. Khosrô II bị ám sát và con trai là Yazdgard lên cầm quyền thay cha. Ctésiphon lại bị người Byzantin chiếm đóng, đã thu lại được các kho tàng mà trước kia Ba Tư cướp bóc, thu lại được thánh tích Thập ác linh thiêng đã bị chiếm trước đó 15 năm ở Jérusalem.

Người Do Thái vui mừng khi thấy chiến thắng Ba Tư nhưng rồi họ lại bị người Byzantin hận thù căm tức, đuổi đi. Nhưng Héraclius tuyên bố ân xá cho người Do Thái. Đây là thời điểm cao nhất của sự tan vỡ giữa phương Đông và phương Tây: Héraclius thay chữ La tinh bằng chữ Hy Lạp và coi tiếng Hy Lạp là chính thức của quân đội và triều đình, xưng hiệu là “Basileus” thay cho “César Auguste”, mà hoàng đế Romain dùng hiệu đó từ Auguste. Ông đặt mỗi tỉnh dưới quyền cai trị của các võ quan và tuyển mộ lính đánh thuê người nước ngoài. Vương quốc phương Đông đã tồn tại mãi cho đến ngày nay.

Dù sao, cũng có một lần nữa, một vương quốc thắng trận đã gây khó khăn cho Héraclius. Vương quốc của ông bị suy yếu vì chiến tranh với Ba Tư, bị xói mòn vì những cuộc xung đột về luận thuyết giữa tín đồ giáo phái Triút (họ coi Trời có trước chúa Jésus), giáo phái thờ một thần (coi ý muốn của Trời thể hiện qua Jésus), giáo phái theo thuyết một bản chất (coi Jésus ngang bằng với Trời). Vương quốc của Héraclius còn bị các giám mục ở Rome không công nhận.

Chính quyền của Héraclius bị khó khăn và bất lực. Ngay cả vào năm 632, ông bắt buộc mọi người Do Thái trong vương quốc phải chuyển sang đạo Cơ đốc, nhưng cũng không áp đặt nổi. Thêm vào đó, vua Sisebuth ở Wisigoths thuộc Tây Ban Nha còn đòi người Do Thái phải lựa chọn giữa hai cách là phải chịu làm lễ rửa tội theo đạo Cơ đốc, hay là đi đày. Nhưng không có điều gì áp đặt được với họ. Cộng đồng người Do Thái bất chấp, coi thường mọi cuộc tấn công, cấm đoán đối với họ.

Cuộc chiến tranh giữa các vương quốc Byzantin và Sassanide đã làm cho nền kinh tế ở Trung Đông sa sút. Các mương máng dẫn nước tưới tiêu cho ruộng đồng không còn được duy tu, đất đai dần trở thành sa mạc. Dù chiến thắng nhưng cuộc chiến tranh cũng làm cho Byzance suy yếu. Có một bài học về kinh tế nội địa: “Lúc trội nhất đôi khi lại bị tổn thương hơn là lúc bị thống trị.” Bài học về chiến lược: “Một vương quốc thắng lợi rất lớn, lại có ít may mắn cầm cự được cái sốc của sự tan vỡ thành từng mảng” Bài học về chính trị: “Khi hai siêu cường quốc tranh giành ưu thế thì nước thứ ba lại nổi lên cướp mất ưu thế đó” Và đây là thời cơ xuất hiện đạo Hồi và người Do Thái lại tìm thấy khoảng tự do tương đối cho họ.

SUNG SUỚNG NHƯ LÀ DÂN ĐẠO HỒI

Một ý nghĩ mới về Thần đã làm đảo lộn khoa chính trị địa lý. Trong một thế kỷ, đạo Hồi đã nắm quyền lực ở Cordoue thuộc Kaboul. Người Do Thái đã thấy ở đạo này một môi trường mới về việc thờ một thần và lần này họ có thể gần như chấp nhận được. Người Do Thái sống ở đấy đúng đắn, chịu nhục nhưng chấp nhận được, vì họ vẫn là những người chủ của nền thương mại quốc tế. Khi họ đi cùng với những kẻ xâm lăng người Ả Rập vào châu Âu, đã nhập hàng hóa và kiến thức của phương Đông và tạo ra điều kiện thức tỉnh phương Tây. Và đây là cách họ đã làm thế nào.

Người buôn bán Do Thái và việc sinh ra đạo Hồi

Khi sinh ra Mahomet thì người Do Thái đã đông đúc trong các vương quốc ở Ả Rập, do họ phải chạy trốn sự truy hại của Ba Tư và Romain. Ả Rập là nơi đạo thờ một thần và đạo thờ nhiều thần gặp nhau. Đạo Hồi còn có ở Hedjar (Hijar) thuộc phía Bắc Yémen, một vương quốc của Ả Rập chuyển sang đạo Do Thái và đã bị biến mất vào năm 530 dưới sự o ép của một ông vua theo đạo Cơ đốc ở Abyssinie.

Cuộc phiêu lưu của Mahomet đã xẩy ra đúng ở vùng này. Mahomet sinh khoảng 570-571 tại Mecque, một ốc đảo của đoàn lạc đà thồ hàng dừng chân lại đây. Nơi này có 3000 dân cư với tên gọi là Muhammad Ibn Abdallah.

Mahomet mồ côi cả cha lẫn mẹ từ năm lên 10 tuổi, không được học hành, được coi là đứa trẻ trong sa mạc, mang dấu ấn của lời tiên tri và được một người chú là Abou Talib, một người buôn bán là thủ lĩnh bộ lạc Qoraichites mang về nuôi.

Lời tiên tri ấy được một hòn đá trời canh giữ. Hòn đá trời ấy gọi là “Hòn đá đen”, là nơi ở của 300 thần tượng, do thánh Gabriel đã dâng lễ cho Abraham và con của vị thần này là Ismael. Thần Ismael là người chứng thực sự xuất hiện đạo thờ một thần là đạo Abrahamique trong vùng này. Mahomet lấy một bà góa rất giàu là bà Khadija, lớn hơn đến 15 tuổi. Mahomet đã đào sâu suy nghĩ sự hiểu biết của mình về đạo thờ một thần, và chắc là do tiếp xúc nhiều với cộng đồng nhỏ bé của người Do Thái trong thành phố. Năm 607, Mahomet đã đi ở ẩn dài ngày trong sa mạc. Và đến năm 610 đã được thánh Gabriel giao cho nhiệm vụ trong một hang đá ở núi Hira, vào tháng Ramadan (Tháng ăn chay và nhịn ăn từ sáng đến tối để cầu nguyện). Mahomet viết bài bênh vực sự nghèo đói, sự trong sạch về đạo đức, sự thần phục thánh Abraham là Allah (soumission = Islam = là thần phục). Ông yêu cầu các tín đồ đầu tiên của mình (lúc ấy còn rất hiếm và hay bị truy hại) phải đọc và phải học thuộc kinh Quran (sau này là Coran), phải quay về hướng Jérusalem để cầu nguyện và để ném hết các tượng thần. Mahomet đã thu hút ngày càng nhiều các môn đồ, những “Muslimun” (người đã gửi linh hồn cho thánh Allah). Hai năm sau người vợ cả của ông chết (ông còn lấy tiếp đến chín người vợ) vào một đêm trong năm 621. Trong giấc ngủ, ông thấy một người đi đường (Isra) dẫn ông đến một ngôi đền rất xa, ở tận Jérusalem và ở đây ông đã bay lên trời để gặp các nhà tiên tri, Jésus và các tông đồ khác, sau đó trở về hạ giới. Mahomet viết ra cuốn kinh Coran, soạn bằng tiếng “Ả Rập cổ”, để cho các thư lại ghi lên các mảnh da, các mảnh “vò vỡ”, các lá của cây cọ. Đây là sự phát hiện (al – tanzil, cũng còn có nghĩa là “mưa rào”) một lời nói “không sáng tạo”, là “ngôn từ của thần”

Ít lâu sau có một vài người thư lại đã cho rằng mình không ghi đúng các lời của vị tiên tri đã nói, mà chính họ đã sáng tác thêm vài đoạn, lấy đó làm hãnh diện.

Khi Mahomet đã đọc xong cuốn kinh Coran, ông còn tranh luận tiếp với thánh Gabriel ròng rã 12 năm.

Tháng 9 năm 622, có 75 người dân ở trung tâm buôn bán chính ở Ả Rập, ở ốc đảo Yattib hay Médine (thành phố nơi Mahomet sống) cách La Mecque 300 cây số đã đến xin Mahomet làm trọng tài, hòa giải cho cuộc xung đột giữa hai gia đình người Ả Rập là Aws và Khazraj. Thành phố Médine còn là trung tâm quan trọng về cuộc sống của người Do Thái ở Ả Rập. Ở đây có những người thợ thủ công, bán hàng, buôn bán, làm nghề vàng bạc, sản xuất các áo giáp sắt và vũ khí, là nhà băng đã tham gia vào hai phe để tranh cãi. (Kinh Coran là văn bản đầu tiên không phải của Do Thái nhưng đã nói bóng gió đến hoạt động của những người Do Thái cho vay lấy lãi).

Các dòng họ Banu Nadir và Banu Qurayza đứng về phía gia đình Aws, những dòng họ Banu Quaynuga đứng về phía gia đình Khazraj.

Cuộc trọng tài hòa giải này là khó khăn. Mahomet đã dứt khoát gia đình Khazraj và những đồng minh người Do Thái của họ.

Mahomet trở thành người chỉ huy chiến tranh, một nhà tiên tri có mang vũ khí và là người đứng đầu của thành phố. Trong một lời tuyên bố đọc ở thành phố Médine, ông đề nghị tổ chức những bộ lạc theo đạo thờ một vị thần, người theo đạo Hồi hay không có đạo Hồi thành một liên đoàn của tất cả những người hậu duệ của Abraham và bảo họ: “Hãy bàn cãi với người Do Thái bằng cách khôn ngoan hơn” (Kinh Coran trang 16 - 26). Vài người Do Thái đã bị thuyết phục nhưng số đông vẫn từ chối không chấp nhận đạo Hồi.

Cuộc tranh cãi với các giáo trưởng Do Thái về thần học rất gay gắt. Các vị này kết tội Mahomet đã xuyên tạc văn bản của kinh Thánh. Thánh Gabriel, người đã giao nhiệm vụ đầu tiên cho Mahomet, báo cho ông biết rằng bộ tộc Do Thái của Banu Badir đã bị thua kiện, đã mưu toan chống lại Mahomet. Năm 624 Mahomet ra lệnh đuổi những người Do Thái của bộ tộc này ra khỏi thành phố Médine: “Hãy rời bỏ mảnh đất này, các ngươi được phép mang theo tất cả những gì mà các con lạc đà của các ngươi có thể chở được nhưng cấm không được manh theo vũ khí và các bộ áo giáp” Mahomet không cần những người bị đuổi ra khỏi Médine trở về Jérusalem mà bắt họ phải trở về Mecque.

Lễ Ramadan thay cho lễ Ashura, cũng giống như lễ Kippour.

Tháng 3 năm 627, những người Ả Rập không theo Mahomet đã nổi dậy với đội quân 10.000 người và được vài gia đình Do Thái và Cơ đốc giúp đỡ. Chiến tranh bùng nổ. Mahomet đã mở 28 đợt chiến đấu chống lại những người không trung thành: “Mở cuộc chiến tranh chống lại những người của cuốn kinh… đã không chịu chấp nhận tín ngưỡng đạo Hồi”, “và Thánh Allah đã ra lệnh bắt họ phải biệt xứ. Chắc chắn chúng sẽ bị trừng phạt trong thế giới này và cả mai sau. Chúng sẽ phải chịu sự trừng phạt của hỏa thiêu” (Kinh Coran trang 59.3). Sau đó Mahomet còn đuổi người Do Thái Quaynuga và tàn sát cả bộ tộc Qurayza.

Năm 628, những người Do Thái ở Khaybar phía Bắc Hijaz, đã bị giết chết. Người dân ở Khaybar đều trở thành người Hồi giáo. Những đàn bà và trẻ em phải giao cho người chiến thắng. Mahomet cũng giữ lại cho mình một người đàn bà Do Thái tên là Rayhanah làm nàng hầu (vợ không cưới xin). Ông còn ký hiệp ước hòa bình với người Cơ đốc và người Do Thái Khaybar, đảm bảo cho họ được tự do thờ cũng và làm việc, đổi một người trưởng thành bị bắt trong chiến tranh bằng một đồng vàng và phải trả ngay cho ngươi Ba Tư chiếm đóng.

Dần dần, tất cả các bộ lạc ở Ả Rập đã chuyển theo đạo Hồi. Năm 630, 10.000 quân lính của Mahomet đã làm chủ vùng La Mecque. Trong khu vực đã chiếm được, Mahomet đã tổ chức một Nhà nước. Tất cả hình thức buôn bán cũ, kể cả việc cho vay tiền đều được duy trì như trước. Kinh Coran công nhận các hợp đồng liên hiệp (Shirka al akd), các hợp đồng của xã hội, các hội hùn vốn, các hội lao động, các hội “có tầm quan trọng cao” (Các hợp đồng bị hủy theo ý muốn của từng người tham dự), Hội bán buôn hùn vốn (đã được thực hiện vào thời kỳ ở các đoàn buôn đi từng đoàn trước khi có đạo Hồi), hợp đồng về gieo hạt, về tưới tiêu nước. Mahomet còn chấp nhận hợp đồng về lương bổng với điều kiện là tiền lương phải đúng với công việc. Ông còn cho phép việc cho vay được thế chấp bằng ngôi nhà trong một thời hạn nhất định và được quyền thu hoa lợi nếu người mượn tiền không trả đúng kỳ hạn. Người chủ nợ có thể bán đồ thế chấp không cần phải đưa ra pháp lý. Cả toàn cõi Ả Rập đã liên kết với Mahomet. Ông cấm tất cả người Do Thái và người Cơ đốc không được cư trú trên bán đảo. “Chúa tể xin Người hãy tiêu diệt hết bọn Do Thái và bọn Cơ đốc. Chúng đã xây các nhà thờ và mồ mả cho những người tiên tri. Ở Ả Rập không thể có hai tín ngưỡng”

Năm 631, tuy nhiên Mahomet lại đã có sự thỏa thuận với những người đứng đầu của người Cơ đốc, ở Najran và các đất thuộc địa của người Do Thái ở phía Bắc Ả Rập, là họ sẽ phải nộp 1/2 sản phẩm thu hoạch mùa màng cho người Hồi giáo để đổi lấy quyền được ở lại những nơi đó.

Sau khi Mahomet chết vào ngày 08-4-632 lúc 62 tuổi thì những người kế tục sự nghiệp của ông đã tiến hành các cuộc chinh phạt chớp nhoáng. Trong 10 năm, Palestine, Syrie, Ai Cập, vương quốc Babylone đều rơi vào tay họ. Kinh Coran đã viết: “Chúng con đã đưa Người đến với tất cả mọi người” (thuyết phục phải thờ Thánh Allah).

Jerusalem và Babylone chuyển sang đạo Hồi

Vua Thổ Nhĩ Kỳ Abou Bakr, rất quan tâm đến việc hiệu chỉnh văn bản kinh Coran và theo đuổi cuộc chinh chiến, nên không đuổi người Do Thái và người Cơ đốc ra khỏi Ả Rập. Ông cho quân vượt qua sa mạc tiến đến Judée. Trong khi đó, Héraclius vẫn lo sợ có sự thông đồng giữa người Do Thái và người Hồi giáo nên lại một lần nữa bắt ép người Do Thái ở Palestine phải chuyển sang đạo Cơ đốc. Nhưng đến năm 633, đội quân của Héraclius bị quân của Abou Bakr đánh bại ở phía Nam biển Chết. Người Hồi giáo đã đến sinh sống trên miền đất không có chủ, đến tận đất đai của hoàng đế Héraclius và từ đó nơi đây đã trở thành cơ nghiệp của quốc vương Hồi giáo (Domaine de l’Imam). Có rất nhiều người Phériciens, Cananéens, Hy Lạp, Palestine đã chuyển sang đạo Hồi. Abou Bakr đã nhiều lần muốn chinh phục Jérusalem, nhưng không thành. Quân đội của Byzantin chống cự lại quyết liệt. Năm 634, vua Thổ Nhĩ Kỳ chết, với cái chết bình thường mà không phải là bị ám sát, hay chết trận như ba vị vua kế tục ông.

Vị vua Thổ Nhĩ Kỳ kế tục Abou Bakr là Omar Ibn. Al Khattaab, lấy danh hiệu là “Người hưởng vinh quang của các tín đồ (đạo Hồi) bao vây miền Đông nước Judée. Năm 636 Omar đã đập tan quân của Judée bên bờ sông Yarmouk, là đội quân lính đánh thuê của Byzance và chiếm lấy Damas. Những người Do Thái sống ở Damas đã tiếp đón quân giành chiến thắng như người giải phóng cho họ. Năm 638, người Hồi giáo đã chiếm được Jérusalem sau khi đã bao vây kín cả bốn mặt vùng đất thánh này. Omar đã thương lượng với Lão trưởng người Cơ đốc của thành phố để tha thứ cho người Do Thái đang sinh sống ở Jérusalem. Có độ 200 gia đình người Do Thái kháng nghị quyền ấy. Lão trưởng đề nghị chỉ tha thứ cho 50 gia đình Do Thái. Vua Omar chấp nhận 70 gia đình Do Thái, nhưng không được vào chỗ các giếng phun nước (Sau đó ít lâu người Do Thái cũng được quyền cầu nguyện trước bức tường về phía Tây và phải tuân theo mọi mệnh lệnh nghiêm ngặt của vua Thổ Nhĩ Kỳ.

Quân của vua Omar đóng ở khắp nơi và Omar chỉ tin cậy giao quyền hành cho vài người thân tín. Theo lệnh của Omar, người ta cho lưu lại các viên chức của chế độ cũ nhưng chỉ được coi như những người “cao giấy – nô lệ”, giao phó cho người Syrie và Do Thái chăm lo đến việc thu thuế. Những thành phố và các tỉnh đã đầu hàng không chống cự thì được đánh thuế nhẹ hơn những nơi đã chống lại.

Dựa theo sự dàn xếp của Mahomet với người Do Thái ở Khaybar, Omar thêm vào việc đánh thuế ruộng đất theo đầu người bằng 1/5 số hoa lợi thu được và đánh thuế những người khác vào tài sản của họ. Omar còn buộc những người thâu thuế cũng phải trích ra một phần tài sản của họ để nộp thuế. Việc nộp thuế là điều kiện về quyền đi lại với lý do đến dự các nghi lễ về sự nhục nhã. Ví dụ: trong mỗi thành phố, người đại diện của vua Thổ là vị thủ lĩnh Hồi giáo, đứng ra nhận số tiền thuế của người đem nộp, giáng một gậy vào gáy người đó rồi lính gác mới đuổi họ ra. Vua Thổ không quan tâm đến tiền thuế bị mất nên thủ lĩnh Hồi giáo và binh lính cũng không cố gắng đốc thúc việc nộp thuế. Vì vậy tiền thuế vẫn nằm trong tay các cộng đồng Do Thái, liên kết chặt chẽ với nhau để trốn thuế.

Người Do Thái, người Cơ đốc hay người theo đạo thờ nhiều thần không phải là người theo đạo Hồi chỉ còn chiếm số ít, đều là “tay chân” của các vị thủ lĩnh Hồi giáo, là những người “quy lụy nhục nhã - Dhimmis” Những người Dhimmis khi thấy người Hồi giáo là phải im lặng không được nói Và khi đi trên đường hẹp mà họ gặp người Hồi giáo thì phải đứng nép ra một bên để nhường đường. Họ không có quyền được giết các loài vật, không được mang vũ khí, không được cưỡi ngựa. Họ không bị cấm làm các nghề nhưng không được giữ tiền bạc, chỉ trừ có người làm ở nhà băng (còn ít được mở mang vào thời kỳ ấy). Theo nguyên tắc, họ không được quyền mang tên Ả Rập. Những “Dhimmis” nào đã giữ tên Ả Rập trước khi người Hồi giáo đến như tên Abon, Banu và Ibn, thì vẫn được mang tên đó vì nó chỉ trùng với tên Ả Rập. Nhưng họ không được ở trong khu phố riêng biệt, mà chỉ được phép tụ tập từng nhóm để phục vụ công việc cho các giáo trưởng, hay phán quan, cho người làm các công việc giao dịch, quản lý quỹ từ thiện, người thừa hành việc mua lại những người bị bắt, những sứ giả của các cộng đồng khác đến…

Dù sao những ngôi làng trong các thành phố hay các vùng, gọi là Mellahs, đều không bị đóng cửa mà họ vẫn được trao đổi, buôn bán liên tục với các làng bên cạnh. Chỉ duy nhất có điều bắt buộc đối với các khu nhà như nơi thờ cúng của người Do Thái đều không được mở mang rộng rãi hay xây cao hơn những tòa nhà của người Hồi giáo ở bên cạnh.

Người nông dân, người dệt vải, chủ nhà băng hay người dịch sách đều được hòa hợp với xã hội Hồi giáo. Những người Do Thái cũng được tham gia vào việc viết các văn bản của kinh Coran. Họ giúp đỡ vào việc mở mang những phạm trù về ngữ pháp Ả Rập và đóng vai trò rất đặc biệt trong việc phổ biến nền văn minh Hồi giáo. Có rất nhiều lái buôn người Do Thái đi bằng tàu biển hay đoàn súc vật thổ qua lại giữa Tây Ban Nha và Ba Tư, đi qua đất của người Cơ đốc, người Hồi giáo và người Ba Tư. Có một số người còn được làm việc ở quân đội Hồi giáo.

Năm 640, Omar đóng đô ở Alexandria, nơi còn có tới 40.000 người Do Thái và những người từ Le Caire đến. Trong cuộc chinh phục thành phố Alexandrie, vua Omar còn có 400 chiến binh Do Thái giúp sức. Họ là những người thuộc bộ lạc Beni Roubi. Năm 642 là năm đại thắng của người Hồi giáo. Họ chiếm tất cả Judée, Byzantin và toàn cõi Mésopotamie của người Sassanide. Omar đánh bại Yazdgard II, con trai cuối cùng của Khosrô II, chiếm lấy Ctésiphon. Thành phố này và cả những vùng ngoại ô có tới hai triệu người dân. Có rất nhiều người chủ gia đình là Do Thái. Có 90.000 người Do Thái đã giúp nên chiến thắng của Omar. 15 năm trước chính quyền ở thành phố này đã lung lay vì việc chiếm cứ của Byzantin nên nay sụp đổ nhanh chóng. Các vương công người Sassanide và các giáo sĩ của đạo Dôrôát (Zoroastriens) đã nhanh chóng chuồn mất. Mésopotamie trở thành một trong những trung tâm chính, trị và văn hóa của Hồi giáo. Mặc dù quân đội của Omar yêu cầu ông gạt bỏ người Do Thái nhưng ông vẫn bảo vệ, che chở cho họ. Ông ra lệnh cấm một viên tướng tên là Sád Ibn Abu Waqqar, chiếm đất đai của người Do Thái. Ông công nhận thế hợp pháp của vị thủ lĩnh lưu vong tên là Bastanai và coi trọng người đứng đầu trường Soura “Legaon” Từ nay, người này được quyền ra lệnh những vụ rút phép thông công, việc phạt đánh roi người phạm tội trước công chúng và có quyền bác bỏ những câu trả lời của người có tội: “Đã là luật thì cấm không được thay đổi trái hay phải.”

Thế là bắt đầu cuộc đấu khẩu về tính hợp pháp. Năm 661, Múa Wiya mở đầu triều đại các vua Omeyyades. Từ Damas, nơi Omar sau khi đã rời bỏ Le Caire, đến đóng đô ở đây, thì từ năm 674, năm nào ông cũng có ý định chiếm Constantinople. Nhưng lần nào Omar cũng bị hoàng đế Constant IV đánh lui. Từ Ctésiphon, Omar lại công kích Ba Tư, nơi có nhiều người Do Thái sinh sống ít ra là 6 thế kỷ rồi. Một vài cộng đồng Do Thái như ở Ispahan, trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng nhất, mà theo truyền thuyết ở địa phương từ buổi đi đày đầu tiên, nay cũng đã phần chấn lên. Những đường dây buôn bán của người Do Thái ở Islam đã gặp được những nguồn hàng mới. Khi những đội quân Hồi giáo tiến vào Afganistan, người Do Thái cũng lại tìm đến những người Do Thái buôn bán ở Merv, ở Balkh, Ghazni, Hérat, Kaboul và Nishapur. Họ còn gặp những người quản lý thuế khóa về tài khoản của những người đứng đầu thành phố hay những người phụ trách các mỏ chì. Ở Merv, người ta còn giữ được dấu tích một giáo trưởng đã nhận lễ phong chức ở Babylone, là người thu tiền quyên góp thuế cho tài khoản của một ông Mansur Ibn Omar nào đấy, và cuộc luận chiến đã nổ ra giữa người Do Thái với người mà người ta cũng gọi là “Do Thái” Một bộ phận của cộng đồng này đã chuyển sang đạo Hồi như mọi người dân trong thành phố. Số còn lại đã đến Palestine, là nơi mà việc kiểm tra tín đồ Hồi giáo rất gay gắt.

Ở Jérusalem, người Do Thái vẫn được phép lại gần di tích bức tường ở phía Tây, mà từ năm 685, vua Thổ Abd El Malik, đã cho xây trên vách đá ngôi đền Hồi giáo có nóc vòm. Và từ năm 705 lại xây ở bên cạnh ngôi đền trước, một ngôi đền khác ở Alkasa. Nhưng người Do Thái ít có dịp đến những nơi này. Jérusalem đã trở thành đất Thánh “Al-Qods”.

Người buôn bán Do Thái và những người Do Thái đầu tiên làm việc cho triều đình nhà vua.

Năm 672, những người chủ Ả Rập mới đã bán cho người Do Thái bức tượng đồng thau khổng lồ Rhodes, là một trong 7 kỳ quan của thế giới, mà chính họ đã phá hủy. Trong nhiều thành phố, người Do Thái chịu trách nhiệm thu thuế cho các vị thủ lĩnh Hồi giáo. Có vài người còn là nhà cung cấp hàng cho quân đội Hồi giáo và vẫn giữ mối liên hệ chặt chẽ với những người trong cộng đồng gốc của họ. Họ viết chữ Hébreu hay chữ Araméen và nói tiếng Ả Rập trong đời sống hàng ngày.

Có điểm lớn đầu tiên là: Trong nhiều địa phương, người Do Thái đã trở thành cố vấn lãng nghe cái lẽ phải của những vị thủ lĩnh Hồi giáo. Đây là một hiện tượng hoàn toàn mới mẻ: Từ khi người Do Thái chỉ gần gũi các vương công với danh nghĩa là người làm thuê cho các Sở thuế. Do thiếu hụt những người Hồi giáo tài giỏi nên buộc các vương công này phải dùng người Do Thái vào những công việc hàng đầu. Năm 695, ở Damas, một nhà tài chính Do Thái được chỉ định là người chịu trách nhiệm toàn quyền về đồng tiền của Hồi giáo, do chính vua Thổ Nhĩ Kỳ Abd El Malik đề cử. Ở Tunisie, nơi người Do Thái sinh sống từ trước cuộc chinh phục của Ả Rập, các toán quân Hồi giáo đôi lúc cũng va chạm phải các bộ lạc Do Thái, như với bộ lạc Ubaid Dihya sống ở trên hòn đảo Djerba. Ở Algérie, có người đàn bà là Dihya, tức “La Kahina”, đã sát cánh với người Do Thái và người Berbère đã theo đạo Do Thái, để chiến đấu với người Ả Rập từ năm 703. Những kẻ xâm lăng Hồi giáo thường tìm các cộng đồng Do Thái ở Constantine ở Fès, ở Marrakich để mua hàng hóa và ngũ cốc. Ở Sahara, bộ lạc Daggatoun chiến đấu chống lại Hồi giáo, là người Do Thái.

Tiếp tục thắng lợi, các đội quân Ả Rập đổ bộ sang Tây Ban Nha, nơi mà người Wisigoths vừa đánh đuổi xong người Byzantin cuối cùng. Người Do Thái đón tiếp đội quân Ả Rập như người giải phóng cho họ. Và được sự giúp đỡ của người Do Thái, các đội quân Hồi giáo đã đánh lại vua Roderic vào tháng 7 năm 711, và sau đó đã chinh phục toàn bán đảo này, chỉ trừ vài mảnh đất nằm giữa các miền đất của Roderic ở phía Bắc, thuộc về người Cơ đốc.

Sự liên kết giữa người Do Thái và người Hồi giáo càng thêm chặt chẽ. Họ bàn luận với nhau về triết lý, về văn học, về khoa học, về thần học. Họ trao đổi những ý kiến với nhau. Họ cũng dịch các văn bản Hy Lạp sang tiếng Ả Rập và Hébreu.

“Rav” Ibn Abitur phụ trách một công việc nặng nề nhất là dịch cuốn kinh Mishna sang tiếng Ả Rập. Các người buôn bán qua lại. Các nghề thủ công phát triển. Chưa bao giờ người Do Thái thấy ở đâu tốt hơn là ở vùng Hồi giáo – châu Âu vào thế kỷ thứ VIII.

Năm 717, vua Omar II ở Damas đã làm tăng thêm sự có mặt của Hồi giáo trong bộ máy nhà nước. Ông còn dự định thay toàn bộ viên chức người Dhimmis bằng người Hồi giáo. Omar II còn muốn gạt bỏ các viên chức cao cấp là người Do Thái, vì những người này càng ngày càng có nhiều và rất có ảnh hưởng lớn với nhân dân. Nhưng Omar II không thực hiện được ý định này chỉ vì không có người Hồi giáo tài giỏi thay được các vị trí cao cấp ấy. Đến nỗi những tín đồ Hồi giáo đã trách móc các vua Thổ Nhĩ Kỳ là tỏ ra rộng lượng quá đáng đối với người Do Thái.

Cũng từ đó, vào năm 745, một quốc vương ở Trung Á, vua Boulan của người Khazars đã chuyển sang đạo Do Thái. Và những người kế vị nhà vua này vẫn là người Do Thái trong 2 thế kỷ rưỡi. Theo cuộc trao đổi vào thế kỷ thứ X giữa một bộ trưởng người Do Thái của nhà vua ở Cordone với một người Do Thái có thế lực trong triều đình là Hasdai Ibn Chaprout (sẽ nói sau về người này) với Joseph, vua của người Khazars, thì cuộc trao đổi này bắt đầu từ cuộc tranh cãi của ba phái cùng theo đạo thờ một vị thần. Cuộc trao đổi này do vua Boulan tổ chức và người theo đạo Do Thái đã thắng.

Năm 753, một thất bại mới của các vua Thổ Nhĩ Kỳ ở Ommyayades, trước Constantinople đã có cuộc nổi loạn của các hậu duệ của Almansour, một ông chú của Mahomet là Al Abbas. Một trong những người hậu duệ đã giết ông vua cuối cùng ở Omneyades là Mervan II cùng toàn bộ gia đình của ông vua này.

Năm 756, người sống sót duy nhất của cuộc thảm sát ấy là Abdel Rahman đã lập ra triều đại vua ở Cordone lấy hiệu là Émir (Thủ lĩnh) ở Al – Andalus.

Ở Mésopotamie một ông vua mới của triều đại mới của người Abbassides quyết định xây dựng kinh đô mới ở phía Đông Damas để sáp nhập các tỉnh ở phía Đông từ nay chủ yếu là thuộc đất đai của ông. Ông ủy nhiệm cho một nhà toán học kiêm thiên văn học người Do Thái là Masha Allah, cùng với nhà thiên văn người Zoroastrien là An Naubakhl lên kế hoạch dự án xây dựng ở Ctésiphon, ở Babylone, ở Séleucos và ở bên sông Tigre những thành phố mà sau này trở thành kinh đô của các vương quốc: Đó là Bagdad.

Người dân ở Bagdad và người dân “Radhanites”

Năm 762, sau mười năm có ý tưởng xây dựng kinh đô mới, Bagdad đã trở thành kinh đô của người Hồi giáo. Nó nhanh chóng trở thành một thành phố khổng lồ, rộng lớn nhất trên thế giới, có tới gần 2 triệu dân. Người ta nói rằng có hơn 1 triệu người Do Thái đã rời bỏ các thành phố, các thị trấn nhỏ gần đấy để về sinh sống nơi trung tâm buôn bán này, chỉ để tránh phải nộp thuế ruộng đất. Mặc dù các vua Thổ Nhĩ Kỳ đã hứa giảm nhẹ thuế cho những người sống bám vào đất.

Trong khối dân cư đông đúc, người Do Thái ở Bagdad đã làm đủ mọi nghề. Họ cũng không là những người giàu quá hay nghèo quá so với người Hồi giáo. Họ sống tụ tập trong những khu phố không khép kín. Nhưng ở hầu hết nơi này, những người chủ nhà Do Thái đều được các giáo trưởng khuyên là không nhường lại một ngôi nhà nào trong khu Do Thái cho người Hồi giáo để “không rước con chó sói đến sống bên cạnh.”

Luật pháp Hồi giáo cũng ghi nhận người Do Thái có quyền ưu tiên cùng chung với một người Hồi giáo quản lý một ngôi nhà. Các trường học ở Surá và ở Pumbedita, qua ngôi trường “Nahr Yahudiyya” (con sông của người Do Thái) để nhập vào kinh đô mới. Hai trường này đôi khi đã đối lập nhau chỉ vì thái độ chấp nhận kinh Talmud hay vài thể thức cầu nguyện mới.

Lúc này mạng lưới của những người buôn bán Do Thái đã liên lạc được với tất cả các cộng đồng Do Thái trên thế giới mà đáng kể đến là Ấn Độ, Caucase, Biển Đỏ, Mésopotamie, Palestine, Ai Cập, các ốc đảo ở sa mạc Sahara, Ý, Tây Ban Nha và ở các vùng xung quanh ba kinh đô: Cordoue, Alexandrie, Bagdad. Những người buôn bán đi lại giữa các cộng đồng này như có từ trước cách đây 7 thế kỷ. Từ nay họ được gọi tên là những người “Radhanites” — (Đây là tiếng của người Ba Tư, có nghĩa là “người hướng dẫn”, hay người “biết rõ các con đường”)

Phần đông những người Do Thái buôn bán này là những người có học thức. Nhưng ở thời kỳ đó không có tên người nào được định rõ. Họ chỉ nổi lên qua vài lá thư hay hóa đơn mà được người ta gọi là “có học thức” Nhưng cũng có ông Abraham Ben Yishon, buôn bán từ Bắc Phi đến Sumatra, được gọi với cái tên là “Haver” (thành viên) của Yeshiva ở Jérusalem. Trong khi ấy những người buôn bán Do Thái ở Damas, gọi là những người “Syri” (thường là người theo đạo Cơ đốc, thì thoảng cũng có người Do Thái) xuất cảng những sản phẩm cao cấp ở phương Đông gửi sang Tây Ban Nha, Ý hay Bắc Âu. Còn người Do Thái “Radhanites” thì lại nhập cảng vào Bagdad những hàng tơ lụa, vàng, các đồ gia vị, thuốc gây nghiện, người nô lệ, các hàng lông thú ở miền Bắc, rượu vang và vài sợi mua từ vùng sông Rhin, vùng sông Meuse, từ đường hành lang giữa Saône — Rhône và Languedoc. Họ tổ chức những công việc buôn bán bằng cách chuyển vốn lưu thông giữa các cộng đồng chỉ bằng vài chữ viết tay là đủ. Nhiều người khác lại là những chủ trang trại lớn vẫn đóng thuế cho các chính quyền sở tại.

Hối phiếu trở thành thứ phổ biến, không của riêng ai, đã làm cho các giáo trưởng bất bình, phản đối. Tiếng Hébreu cùng với tiếng Hy Lạp, tiếng Ả Rập trở thành tiếng nói thông dụng trên trường thương mại quốc tế. Các luật về kinh doanh quốc tế, tư nhân hay cộng đồng hầu như đều xoay quanh những điều luật của Do Thái và những điều bình chú của các điều luật này.

Những ông “Tể tướng” và người Do Thái cùng khổ

Các ông vua Thổ ở Bagdad đã không tin ở người Ba Tư (những người đã chuyển sang đạo Hồi giáo) và người Cơ đốc (đang muốn tìm cách giúp đỡ người Byzantin). Để duy trì chức vua Thổ đang bị các thế lực ly khai xâu xé, các vua Thổ phải cầu cứu đến những cố vấn và các chủ nhà băng người Do Thái. Những người này quản lý tài chính cho các nhà vua, tổ chức ra các đồng tiền, cho các vua vay những khoản tiền đáng kể, trả lại tiền thuế cho người này hay người khác mà các nhà buôn bán Do Thái phải gánh chịu.

Hiển nhiên những ảnh hưởng của họ không tác động gì đến cuộc sống tạm bợ của cộng đồng Do Thái ở các vùng xung quanh. Những người Do Thái lại có tuyệt đại đa số là người nghèo. Hoàn cảnh khốn khổ của họ ở đó đây càng nặng thêm do sự thành đạt của những người Do Thái làm việc trong triều đình của các nhà vua. Đến năm 800, vua Thổ thứ V ở Abbasside là ông vua nổi tiếng Haroun Al Rachid, thường được nhắc tên trong câu chuyện kể về sự quan hệ huyền thoại của ông với nàng Shéhérazade, đã có nhiều cố vấn Do Thái giúp việc xung quanh. Ông còn cử một trong số các cố vấn này là Isaac, làm đại sứ bên cạnh vua Charlemagne (theo vài nguồn tin thì sau này Isaac còn là phái viên của vua Charlemagne, trở thành bạn thân của vua Haroun và được Haroun cử mang các đồ cúng tiến cho Charlemague). Nhưng điều đó cũng không ngăn cản gì đến việc thúc ép người Do Thái và những người dân khác vẫn phải đóng thuế.

Năm 853, vua Al Motawakkel, có nhiều người Do Thái là cố vấn rất có uy tín, đã cho chuyển vài đến thờ nhỏ của Do Thái và nhà thờ của Cơ đốc giáo thành những ngôi đền linh thiêng của Do Thái. Ông cấm những người Do Thái không được cất cao giọng cầu kinh, không cho phép người buôn bán Do Thái được dùng ngựa thồ hàng (Điều này làm giảm nhịp độ buôn bán) và cuối cùng đuổi hết người Do Thái ra khỏi kho ngân khố của ông.

Thời kỳ đó, người Do Thái và người Cơ đốc hòa hợp với nhau rất tốt nên người ta chỉ còn biết phân biệt họ với người Hồi giáo qua trang phục đặc biệt: bên chân này đi giày đen, chân kia lại đi giày trắng. Ở ống tay áo người Do Thái có vẽ hình con khỉ, còn ống tay áo người theo đạo Cơ đốc lại vẽ con lợn. Tất cả người Do Thái và người Cơ đốc ở khắp châu Âu đều ăn mặc theo kiểu đó.

Al Hakim, ông vua sau này lại bắt người Do Thái, trong vài dịp nào đấy, phải đeo mảnh gỗ nặng ít ra là 5 livres (1livres = 0,500kg) có khắc hình con bò để tượng trưng cho “Con bò vàng” (Thần kim tiền) và người Cơ đốc phải đeo thập ác dài độ hai bàn chân.

Nhưng những việc ép buộc này đối với người Do Thái cũng không ảnh hưởng gì đến vai nhà tài chính Do Thái giữ được địa vị cao trong xã hội. Vào khoảng năm 880 có hai nhà tài phiệt người Do Thái ở Bagdad là Joseph Ben Phiméas và Aaron Ben Amram, đã làm việc cho vị tể tướng Thổ Nhĩ Kỳ là Al Khaqan để “dàn xếp các việc nửa thuế má, nửa buôn bán”. Năm 892, Netira, con rể của Joseph Ben Phiméas trở thành cận thần thân tín của vua Al Muktadin, sau khi Netira đã khám phá ra việc những người trong bộ máy nhà nước đã biển thủ tiền công quỹ. Năm 969, Jawhar Paltiel, từ miền Nam nước Ý đến, đã giúp cho ông vua đầu tiên của triều đại mới là Al Mir’izz xây dựng một phần thành phố Caire. Năm 975 Yacou Ibn Killis cũng trở thành tể tướng của vua Al Aziz và thành lập ở Caire trường đại học dạy kinh Coran, gọi là đại học El Azhan. Năm 983, Yacou Ibn Killis còn thành lập thêm ở Caire hội công thương của các chủ nhà băng Do Thái. Hoàn cảnh của những người Do Thái có vai vế ấy rất phát đạt, đến nỗi đã có nhiều bài văn đả kích, kết tội triều đại Fatimide của vua Al Mir’izz là đã có nguồn gốc từ người Do Thái.

Nhưng đối với cộng đồng Do Thái nói chung, mặc dầu đã có nhiều người thành đạt cao quý như vậy họ vẫn sống vất vả. Chỉ đến năm 998, khi một nhà tài phiệt Do Thái từ chối không cho nhà vua vay tiền thì một vài thủ lĩnh của cộng đồng Do Thái đã bị bắt bỏ tù. Năm 1030, gia đình Tusturi, làm giàu vì buôn bán đá quý, đã trở thành nhà tư bản tiền tệ của thời vua Mustansim. Nhưng việc đó cũng không ngăn cản hay chấm dứt mọi sự truy hại người Do Thái.

Rồi sau đó Bagdad đã suy tàn. Sức mạnh về kinh tế của các triều vua đã như biến mất vào trong cát của sa mạc. Những người Do Thái nổi tiếng đã rời bỏ Bagdad, đến Ai Cập và Tây Ban Nha. Năm 1038, chức Gaon ở Babylone cũng mất. Năm 1040, vị thủ lĩnh lưu vong cuối cùng Ezekiah của Do Thái đã chết mà không có người nối ngôi. Bagdad đã tự biến mất trước thành phố Le Caire, rồi trước Cordene. Các trường giáo lý kinh Talmud ở hai nơi này, đã vượt trội hơn học viện ở Bagdad. Các thầy giáo ở các trường giáo lý kinh Talmud của Le Caire và Cordone cũng đã nhận được chức vị “Gaon” và có quyền khác hơn của “Gaon” ở Babylone là được phán xét tội sống hay chết trong các vụ xét xử.

Năm 1080, vua Al Muqtadir buộc những người Do Thái cuối cùng (chưa chuyển sang đạo Hồi) phải đeo một huy hiệu màu vàng và tấm lắc bằng chì nặng bằng đồng dina bạc có khắc chữ “Dhimmi”. Và thế là chấm dứt cuộc sống sung sướng của người Do Thái trong 1 thiên niên kỷ rưỡi ở Mésopotamie. Và cũng là chấm dứt cho các vương quốc ở phương Đông. Các nước ở phương Tây đã vượt lên hàng trên với hình thức bề ngoài về tổ chức xã hội và nền phong kiến. Nhưng thực tế là do mạng lưới thương mại của các nước này.

Sự chuyển đổi ở Cordone

Vương quốc Hồi giáo ở Tây Ban Nha và Ma Rốc lôi kéo những người buôn bán Do Thái về với họ, đến nỗi một vài thành phố Tây Ban Nha đã nhanh chóng làm cho người Do Thái là đa số. Grenade (thành phố Do Thái) còn được gọi theo tiếng Ả Rập là “Gharnatat al Yahud”, bởi vì, theo sự giải thích của nhà sử học Al Himyari vào thời kỳ đó thì: “Những người dân sinh sống đầu tiên ở đây đều là người Do Thái.” Những người này cùng với những người Hồi giáo, đã tổ chức ở đây công việc, mà người ta có thể gọi là: “Sự chuyển đổi về công nghệ học” phương Đông sang phương Tây. Những bản viết tay bằng tiếng Hy Lạp, những phép tính Ấn Độ, khoa hình học của Trung Hoa, khoa kế toán của Babylone, nền y học của Hy Lạp đều viết đổi lại theo tiếng Ả Rập và Do Thái. Có rất nhiều tác phẩm cũng viết bằng tiếng Ả Rập và Do Thái. Cordone trở thành cỗ máy khổng lồ dịch và bình luận những văn bản về các khoa học trên. Có nhiều cộng đồng nổi tiếng đã đến sinh sống ở Cordone, cũng như ở Séville, ở Grenade, ở Tolède. Tất nhiên những người Do Thái ở thành phố này đều là những người thợ thủ công, người cung cấp vũ khí và các triều thần, người thu thuế, nhà tài chính và cả tể tướng.

Chúng ta hãy kể đến vài số phận của số người Do Thái:

Năm 960, giáo trưởng Hasdai Ibn Chaprout vừa là thầy thuốc, là nhà bác học, đã trở thành sứ thần, người của triều đình, rồi trở thành tể tướng, quyền cao nhất của vua Abd Er Raman III. Ông tiếp đón sứ thần các nước, hướng dẫn việc kinh doanh quốc tế với các nước phương Đông.

Năm 970, Jacob Ibn Jau là cố vấn của vua Al Hakem. Và Samuel Halevi lại trở thành quan nhiếp chính của vua Al Mansur. Ít lâu sau Samuel Ibn nagida, xuất thân từ một gia đình buôn bán giàu có ở Cordone, trở thành nhà môi giới các hàng gia vị ở Malaga, là tác giả các hiệp ước về tín ngưỡng như kinh Talmud và kinh Linguiste, là người nhận thuế, rồi làm tể tướng của vua Habbus ở thành phố Grenade và là tổng chỉ huy quân đội trong 18 năm liền. Và bất chấp những trò phù thủy của ông, năm 1038, Samuel Ibn Nagida vẫn trở thành tể tướng dưới triều vua Berlir le Débauché và ở ngôi vị này cho đến lúc tử trận trong cuộc chiến tranh chống lại các vương công người theo đạo Cơ đốc.

Con trai của ông kế vị chức vị của cha nhưng đến năm 1066, có cuộc nổi dậy chống lại ông này và tàn sát 3000 người Do Thái trong thành phố.

Những hy vọng và những cuộc tàn sát chỉ là những khúc dạo đầu đang chờ người Do Thái ở khắp châu Âu.

NHỮNG NHÀ TÀI PHIỆT ĐẦU TIÊN NGƯỜI CƠ ĐỐC

Nước Pháp dưới thời Mérovingierme (Dòng vua Mérovin ở Pháp)

Khi đạo Cơ đốc đã cắm rễ ở Gaule thì đã có một cộng đồng Do Thái lâu đời ở tại đây. Từ năm 6, Archélaos, con trai của Hérode vĩ đại đã bị đi đày đến Vienne và Hérode Antipas đã có mặt ở Lyon. Tiếp sau đó, có nhiều người Do Thái ở Palestine đã đến sinh sống ở Toure, ở Poitier, Narbonne, Lunel, Nimes, Aquitaine, Normandie và ở Champagne. Vào thế kỷ thứ V, còn có dấu vết ngôi đền Do Thái xây dựng trên hòn đảo Cité thuộc Paris. Năm 517, trong vương quốc Burgonde, vua Sigismond đã ra đạo luật đuổi hết người Do Thái ra khỏi nước. Năm 554, vua Childebert I trị vì một phần đất của nước Gaule đã cấm người Do Thái không được có mặt trên các đường phố Paris, trong dịp ngày lễ Pâques (Lễ Phục sinh). Giám mục Ferréol ở Uzès còn bị giáo khu phê phán là “đối xử với người Do Thái quá mềm dẻo.” Năm 576, giám mục Avitus đã thuyết giáo giáo dân phá hủy một đền thờ Do Thái ở Clermont. Năm 582 Chilpéric còn buộc người Do Thái lựa chọn giữa việc chịu làm lễ rửa tội hay là bị móc hai mắt.

Những chuyện ép buộc người Do Thái còn tiếp diễn sau này nữa, nhưng bằng cách đổi chác. Muối, vũ khí, vải vóc, rượu vang, các loại thực phẩm bằng ngũ cốc đều được trao đổi giữa hai bên: Do Thái và Cơ đốc. Những số tiền phải trả định kỳ cho các vương công được thay bằng lúa mì, những tấm vải hay quần áo bằng len hay bằng lanh (có vài địa phương có hẳn những xưởng dệt). Những người buôn bán Do Thái đôi khi cũng là người Cyrie nhưng cũng là người Do Thái nói tiếng Hy Lạp đã thông thương giữa các thành phố những mặt hàng như: gấm vóc, các đồ gia vị, ma túy, nô lệ, đôi khi cả vàng bạc. Hầu như ở các nơi người ta không dùng đến đồng tiền, ở đây chỉ dùng những thỏi vàng, bạc để buôn bán xa. Cũng không có hay lại có rất nhiều kiểu ngoại hối “quốc gia”. Các tu viện cao cấp, các giám mục, các vương công cho đập những đồng xu bằng vàng và các đồng tiền bằng bạc không tương hợp với nhau. Trong vài vùng còn làm quá hơn nữa, như Constantin đã đun chảy vàng làm thành từng khối gọi là Besant, Dinar hay Maravedi. Đồng Nomisma của người Byzantin, đồng xu bằng vàng ở Constantinople có trọng lượng thông dụng bằng 3,89 grammes, cùng với những đồng tiền cổ của Romain và Tramque… đều là những đồng tiền chủ yếu trong việc giao dịch thương mại quốc tế. Những khối vàng ở Constantin, gọi là Solidus sau này đã được Pháp hóa gọi là đồng xu hay đồng xon. Những đồng xu, đồng xon chỉ có vai trò là đồng tiền để thanh toán giữa các trung tâm thương mại, hay giữa các người buôn bán Do Thái với Hy Lạp, đang sinh sống ở châu Âu. Còn những đồng xu, đồng xon không thông dụng ở mọi nơi trên quốc tế. Ở phương Đông dùng vàng, còn phương Tây lại dùng bạc.

Bên cạnh những thị trấn có tường xây bao bọc xung quanh, gọi là “Castra” cũng đã có những cộng đồng Do Thái sinh sống từ cuối thế kỷ VI. Còn ở các hải cảng, người Do Thái đã ổn định vững mạng lưới trao đổi hàng hóa bằng tàu biển mà họ đã nắm giữ này từ thời vương quốc Romain. Đôi khi họ còn là chủ các đội tầu buôn. Cây cói làm giấy ở Ai Cập được chuyển lên bến Marseille. Lúa mì Bắc Phi và ở Sicile được chuyển đến Ostie. Dầu Olive từ Tây Ban Nha được bán tận phía Bắc nước Gaule. Các đồ gia vị của Ấn Độ và của Trung Hoa được đem đến bán ở Narbonne, lúc này vẫn là bến cảng. Người ta xuất lụa ở Constantinople cho các lái buôn ở Ravenne. Tại hội chợ ở Verdun, người ta còn buôn bán nô lệ người Saxon để phân phát đi đến Tây Ban Nha và các nước phương Đông. Người Do Thái ở các thành phố ấy đã làm đủ nghề kinh doanh và thủ công như: cho vay tín dụng là hoạt động ngoài lề, hạn chế cho vay bằng các đồ tiêu dùng để giữ độc quyền. Lúc này chưa có sự đầu tư của nước ngoài và ý nghĩ về các việc thầu kinh doanh cũng chưa hình thành. Trong bản Kinh thánh bằng tiếng La tình gọi là “Usure” hay “Usura” cũng đã chỉ rõ mọi lợi nhuận đều là kết quả của sự dàn xếp dựa trên tiền bạc và cũng là lợi nhuận kinh doanh của lãi tín dụng, kể cả khi lợi nhuận này chỉ đem lại một khoản tiền nhỏ, khiêm tốn. Tính chung của mệnh đề này dẫn đến người cho vay nặng lãi được thực hiện trong tất cả người nhận thầu cho đến thế kỷ thứ IX và mọi người cho vay với mức lãi thông dụng tới thế kỷ thứ XIX.

Năm 584, tổng giám mục Grégoire de Tours và là nhà chép sử biên niên cuốn “Historia Trancorum” đã bị một giáo sĩ Do Thái giết hụt ngay trong thành phố nơi ông ở. Giáo sĩ Do Thái đó là Armentarius.

Năm 613, vua Clotaire II rồi đến năm 629, vua Dagobert lại cho người Do Thái ở Languedoc (do người Wisigoths đã chiếm lại) lựa chọn việc làm lễ rửa tội hay là bị đánh đuổi ra khỏi thành phố. Năm 719, một vị tướng Hồi giáo đã đánh chiếm Narbonne, Carcassonne, Agde, Béziers và Nimes. Năm 732, Charles Martel đã ngừng cuộc tấn công của Hồi giáo lên phía Bắc và đóng quân lại ở Poitiers. Năm 737, Charles Martel lại chiếm Carcassonne và Béziers. Ở Narbonne, người Hồi giáo, người Cơ đốc và người Do Thái cùng sống chung. Năm 755, Pépin Le Bref đã đánh bại người Lombards và giữ lời đã hứa với giáo hoàng vào năm trước là sẽ dâng các đất đai chiếm được ở Ý để “làm quà hiến tặng cho thánh Pierre”. Và thế là đã thành lập ra các chính thể của các giáo chủ. Năm 759, Pépin Le Bref được sự giúp sức của người Wisigoths đã chiếm lại Narbonne của người Hồi giáo. Dưới hình thức cảm ơn sự trung lập của người Wisigoths, Pépin Le Bref đã công nhận người Do Thái ở thành phố này được quyền tổ chức thành một cộng đồng và được quyền cho thừa kế những của cải về bất động sản. Đây là một đặc quyền rất hiếm hoi cho 6 thế kỷ tiếp sau đối với người Do Thái.

Thời đại hoàng kim của triều đại Carolinge thuộc Pháp

Năm 800, giáo hoàng Léon III trao cho Charlemagne vương miện hoàng đế phương Đông để gây ra cuộc đối địch với hoàng đế ở Byzantin, buộc ông này phải giải quyết ngay cuộc phân tranh về vấn đề có đại diện bằng ảnh của Chúa Jésus. Châu Âu của Charlemagne còn quá nghèo so với vương quốc của Constant II, với Mésopotamie của Haroun Al Rachid và so với thủ lĩnh Hồi giáo Abd Er Rahman II ở Cordone. Charlemagne mở đầu triều đại bằng việc định giá lại đồng tiền: Bạc được công nhận là bản vị chuẩn (thứ tiền mẫu) cùng với hai đồng tiền được lưu hành là đồng Livre và đồng xu. Đồng xu chỉ được dập một kiểu thống nhất. Để khẳng định sự ưu tiên về chính trị của vương quốc mình, Charlemagne khuyến khích các việc mua bán, trao đổi ở trong nước và giảm bớt các việc buôn bán ra nước ngoài. Charlemagne cấm việc tự dập khuôn đồng tiền làm phương tiện trao đổi mua bán quốc tế và hạn chế số xưởng đúc tiền của nhà nước. Người buôn bán Do Thái tiếp tục nhập các sản phẩm ở phương Đông đến Sens, Verdun và Troyes là những hội chợ trung tâm lớn.

Năm 800, một giáo trưởng Do Thái là Makhir đã xây dựng ở Narbonne một trường tín ngưỡng và được Charlemagne nhường cho phần rộng lớn của thành phố để trở thành kiểu một “vương quốc nhỏ bé” và theo cách cổ của cộng đồng ở Babylone, đề cử người đứng đầu mảnh đất này là “vương công của sự đi đày”, và tên gọi này được cha truyền con nối trong nhiều thế hệ sau. Năm 799, Charlemagne đã cử một sứ thần người Do Thái dân Narbonne tên là Isaac lập một sứ quán bên cạnh vua Thổ ở Bagdad (có thể là Isaac mà người ta đã nói ở trên) và được vua Thổ ở Bagdad tặng lại Charlemagne chiếc đồng hồ nước và một con voi.

Để khuyến khích việc phát triển nền kinh tế của vương quốc, hoàng đế nước Carolinge tìm cách lôi kéo người Do Thái. Một thầy thuốc và là nhà sử học người Do Thái tên là Joseph Ha Cohen đã viết về dự định này vào thế kỷ thứ XVI: “Người Cơ đốc và người Maures (Moritani ở Tây Sahara) đã có cuộc chiến tranh và đây là thời gian đau khổ cho Israel ở thời kỳ đó.

Hoàng đế Charlemagne, vua nước Pháp đã đưa đi theo giáo trưởng Kalonymos ở Lucques, cùng đến Rome và ông giáo trưởng này đã đưa được những người Do Thái còn sống sót về Allemagne, tập hợp những người Do Thái còn sống tản mác ở Judée về Carolinge. Charlemagne đã có cuộc liên minh với họ. Trước hết ông cho xây dựng ở Allemagne một trường dạy về các “Luật của Trời” và vẫn cử giáo trưởng Klonymos làm người đứng đầu các cộng đồng Do Thái này.”

Hoàng đế Charlemagne còn cho phép những người buôn bán Do Thái được dùng lời tuyên thệ “Mvre Judaico” trên kinh thánh của họ, và cử vài viên chức người Cơ đốc “Les Magistri Judaeorum” cai quản và bảo vệ che chở cho người Do Thái trong việc buôn bán.

Một đường lối cai trị đặc biệt đã hình thành. Những phần còn lại của đất nước vẫn rất nghèo. Những băng trộm cướp và những kẻ khốn khổ non choẹt, đi ngang dọc khắp nơi. Để giúp đỡ cho những người nghèo khó bần cùng tụ tập trước nhà thờ để xin ăn, nhà thờ đã phải dành 1/3 lợi nhuận để làm công việc này. Một trong số những chiếu chỉ của Charlemagne còn chỉ định rõ: “Tô 1/10 của giáo hội, phải chia thành ba phần trước sự chứng kiến của người làm chứng, để bảo đảm chi phí cho việc duy trì nhà thờ, đời sống cho các linh mục và giúp đỡ người nghèo”

Một nhà biên niên sử thời hoàng đế Charlemagne, là “Moine de Saint Galles” kể: Một hôm Charlemagne hỏi một người buôn bán Do Thái là bạn của ông: làm cách nào mà giương bẫy lừa một giám mục rất háo danh và đã không chịu tuân theo luật góp 1/3 lợi nhuận của ông để giúp đỡ người nghèo? Người buôn bán Do Thái đã trình bày: Thần đã xức nước thơm cho con chuột và khoe với vị giám mục là: “đã thấy ở Judée một con vật mà chưa ai nhìn thấy bao giờ.” Ông giám mục muốn mua con vật ấy với cái giá là ba đồng Livres bằng bạc.

Ôi! Sao lại có cái giá vô lý đến thế cho một con vật rất quý hiếm. Thà rằng tôi vứt nó ra biển còn hơn là để cho ông với cái giá bèo đến thế!

Ông giám mục mà cả trả 10 đồng livres. Thần đã trả lời: “Thánh Abraham không muốn tôi bị mất một vật mà đã phải vất vả dày công mới kiếm được, và nó chính là cái cần câu cơm của tôi.”

Ông giám mục trả đến 20 đồng Livres. Thần gói con chuột vào mảnh vải quý rồi quay gót bước đi.

Ông giám mục gọi thần lại và chịu trả một số tiền lớn. Thần đồng ý nhường con “vật quý” ấy cho ông giám mục. Và số tiền đó xin nộp lại bệ hạ.”

Hoàng đế Charlemagne triệu tập các giám mục dự một hội nghị tôn giáo, và sau khi đã kể lại câu chuyện của người buôn bán Do Thái, Charlemagne cho mang số tiền của vị giám mục đã mua con chuột đưa cho hội nghị xem và bảo: “Các ông phải giúp đỡ cho người nghèo và qua họ là đã phục vụ cho Chúa Jésus, còn hơn là vung tiền mua những vật phù phiếm như thế… Đây là tất cả số tiền của một người trong số các ông đã bỏ ra để trả cho một người buôn bán Do Thái, mua con chuột tầm thường thế này, chỉ được xức qua một chút nước thơm…”

Sau chuyện đó, ông giám mục bị mọi người chê cười, quỳ xuống trước Hoàng đế để xin được tha tội. Những giai thoại như thế, đúng hay sai cũng chẳng lợi ích gì, nhưng hình ảnh về Charlemagne đã thể hiện rõ đối với nhà thờ.

Con trai của Charlemagne là Louis Le Pieux cũng sử dụng nhiều người Do Thái làm cận thần cho mình. Năm 814, tu sĩ người Tây Ban Nha là Agobard đã viết trong “5 lá thư chống lại người Do Thái”, vì cho rằng: “Các triều thần muốn được hưởng ân huệ của vua, nên đua nhau biếu nhà vua những vật phẩm đắt tiền.”

Lúc này ở trong triều đã có cái mốt là nâng đỡ người Do Thái. Có vài vương công cũng tôn sùng ngày lễ Shabbat và cũng muốn các tu sĩ và linh mục theo cách thuyết giáo của các giáo trưởng Do Thái.

Nhà vua còn bãi bỏ việc cấp hộ chiếu cho các gia đình Do Thái để “lôi kéo họ và che chở cho họ trong những chuyến buôn bán ra nước ngoài. Nhà vua còn cho phép họ xây dựng những ngôi đền mới và thoả thuận cho họ được quyền vẫn tiến hành buôn bán trong mùa chay (của công giáo) và được giữ ngày lễ Shabbat. Mặc dầu những lời kháng nghị của tu sĩ Agobard, mà năm 813 Agobard đã trở thành giám mục ở Lyon, nhà vua vẫn cho thi hành những điều nâng đỡ người Do Thái. Sau khi đã đánh lui những cuộc nổi loạn của ba người con chống lại mình, nhà vua đã bắt Agobard phải đi đày.

Nền hòa bình của vương triều Carolinge đã lôi kéo được rất nhiều người Do Thái ở Tiểu Á, Ban căng, miền Nam nước Ý đến Pháp. Mặc dầu có sự căm thù của nhà thờ và tàng lớp quý tộc, các cộng đồng Do Thái vẫn đến sinh sống ở Provence, ở Champagne, bên sông Rhin và Bắc Ý. Ở những nơi này cũng như ở Cordone, người Do Thái đã đưa kinh nghiệm về cách trồng nho và các nghề làm thủ công và về kinh nghiệm giao dịch buôn bán của họ với Tiểu Á. Người Do Thái còn tham dự vào việc chuyển giao của cải và kiến thức từ phương Đông đến những nơi này. Giữa nhà thờ và đền Do Thái vẫn khó phân biệt. Những bài thánh ca cũng gần giống nhau. Nhiều người Cơ đốc cũng ca tụng ngày nghỉ thứ 7. Các cha xứ và giáo trưởng đều cởi mở, hòa hợp với nhau, buôn bán và giữ gìn cho nhau. Những tuyển tập của Midrash và của La Haggadah đều được người Do Thái dịch sang tiếng Ổùl (miền Bắc nước Pháp) và được người Do Thái trình bày như những bài ngụ ngôn.

Bài ngụ ngôn về người mù, người bị liệt chân, tay của Sanhédrin từ năm 91, đã trở thành lịch sử của thánh Martri. Đến cuối thế kỷ thứ IX, ở Germanie đã có khoảng 20.000 người Do Thái và ở Gaule có 300.000 người. Có tới 100.000 người Do Thái đã sống trong toàn châu Âu của đạo Cơ đốc, là con số không có nghĩa lý gì so với 6 triệu người sống trên thế giới. Số người Do Thái còn lại chủ yếu sống ở Islam và Byzance, có một ít người sống ở Trung Âu. Thế kỷ thứ X có nhiều người buôn bán Do Thái đã sống ở Vienne (nước Áo hiện nay) nên đã nảy ra từ “Ashkénaze” để chỉ người Do Thái ở Allemagne. Theo người ta nói thì từ này hình thành từ tên gọi người cháu của Noe. (Cha ruột của người cháu này tên là Gomen, cái tên đã lan rộng ra khắp vùng Germanie).

Đạo Do Thái phong kiến

Chế độ phong kiến đã hình thành dần dần. Đầu thế kỷ thứ X, những người quý phái và những người rảnh rỗi đã dùng người nông dân bằng cách để họ làm công việc đồng áng, trồng trọt cho mình. Còn người Do Thái, không được tự do, cũng không phải là nông nô, họ cũng không có quyền mang vũ khí, và cũng không được có đất đai. Họ chỉ là người nước ngoài phải nộp thuế, và họ còn là nguồn lợi nhuận của một vương công, có thể nhường họ cho một chư hầu của mình hay một tu viện cao cấp, để đổi lấy những lợi ích khác.

Ngược lại những người đứng đầu các thành phố buôn bán ở châu Âu lại tiếp nhận người Do Thái, cung cấp đất và những quyền lợi khác cho họ, theo “hiến chương về các quyền của con người”. Những người đứng đầu các thành phố mới này cần có người buôn bán và thấy người Do Thái sẽ mang của cải giàu có về cho thành phố đã đón nhận họ. Năm 1004, một giám mục ở Spire thuộc Rhinanie, tên là Rudiger đã thỏa thuận vài điều trong hiến chương đối với người Do Thái sống trong thành phố của mình. Ông viết: “Tôi nghĩ là, tôi có thể làm tăng thêm danh dự đến ngàn lần cho thành phố của chúng ta bằng cách đưa người Do Thái đến ở đây.”

Đã có rất nhiều cộng đồng Do Thái đến sinh sống ở Champagne, dọc con sông Rhin, sông Loire, sông Seine, ở Bắc Ý và ở Ba Lan. Ở miền Nam Gaule có vài người Do Thái đã trở thành chủ ruộng đất và khai thác các đồn điền của họ. Có người còn trồng nho, nhưng họ không thể cùng uống rượu vang với người Cơ đốc. (Cuốn kinh Talmud đã nói: “Rượu vang của những người khôn ngoan là phải cấm các con gái của họ không được uống. Không nên để chúng uống rượu vang cùng với nhau.”

Việc sợ các cuộc hôn nhân hỗn hợp giữa người Do Thái và người Cơ đốc vẫn xảy ra. Nhưng nói chung, người Do Thái ở Islam và Méso không thiết tha với công việc đồng áng. Trước hết vì nhà thờ chỉ dành đất đai cho người Cơ đốc để có thể thu được phần tô tức của họ. Và cũng vì người Do Thái không có quyền thuê nô lệ làm công việc đồng áng mà không có nô lệ thì họ không mở mang được công việc trồng trọt. Cuối cùng người Do Thái còn lo sợ bị đuổi nên sống không ổn định và bấp bênh: Việc họ phân tán sống ở châu Âu chỉ là tạm thời, phụ thuộc.

Những cộng đồng Do Thái sống trong các thành phố đã giữ được đạo đức của con người. Ở vài nơi, họ đã ủng hộ tiền cho một hội đồng, một tòa án, một tổ chức về đoàn kết, một ngôi đền. Người Do Thái làm đủ các nghề nghiệp: thầy thuốc, thợ nhuộm, thuộc da, thợ đóng xe, thợ may, thợ nề, thợ rèn, thợ kim hoàn, nhà băng, thợ mộc. Người buôn bán Cơ đốc lo sợ sự cạnh tranh buôn bán của người Do Thái. Thế kỷ thứ IX, vua Quierzy đã ra chiếu chỉ quy định người Do Thái phải trả thuế bằng 1/10, bằng 1/11 thu lợi của họ cho người Cơ đốc. Việc hoạt động tín dụng không được chính thức và cũng không được những người chống Do Thái coi trọng. (Vào thời kỳ đó người ta gọi những người chống Do Thái là Adversus Judaeos). Những khoản tiền tín dụng bị giữ lại ở tòa án, không có kỳ hạn và cũng không có nơi chuyển giao… đều ít quan trọng. Đột tăng lòng tin đối khác nhau, đến vay tiền người Do Thái và họ cũng thấy việc trả hững món tiền nợ đó là bổn phận của đạo đức. Như trường hợp của bà bá tước ở Toulouse là Dhuoda, mà trong cuốn sổ Liber Manualis do con trai của Guillaume viết, đã nói đến việc bà Dhuoda nhắc ông phải trả các món nợ thay cho cha ông và cả của bà cho chủ nợ người Do Thái. Người Do Thái còn cho những tu viện vay tiền: như người Do Thái tên là Ursellus ở Montmorency đã cho tu viện ở Saint Dents vay số tiền với lãi suất là 28%.

Khi nền kinh tế đã tăng thì những yêu cầu vay tiền cũng tăng và đã vượt quá khả năng của vài người cho vay lấy lãi. Các tòa án đã phải cho phép những người cho vay tiền được hợp nhau lại số tiền để cho người Cơ đốc vay. Vì thế chúng đã xảy ra vài trường hợp người Do Thái vay tiền của nhau cũng phải trả lãi cho nhau, không kể đến người vay tiền là người Cơ đốc.

Hai thế kỷ sau, vào thế kỷ thứ XI, giáo trưởng Gershom ở Allemagne đã viết: “Nếu một người không phải là Do Thái nhờ người Do Thái vay tiền của một người Do Thái khác để họ được vay tiền trả lãi thì chuyện đó là hợp pháp bởi vì người Do Thái trước được coi là người thay mặt trong việc chuyển sự vay tiền ấy cho người ngoại đạo.” Hơn nữa, cộng đồng người Do Thái lại chỉ được coi là người cho vay tiền vì nghề đó bị cấm đối với người Cơ đốc. Để đảm bảo việc trả đúng số tiền vay và tiền lãi đôi khi vượt quá đến 60%/năm, người cho vay tiền đã buộc người mượn tiền phải có đồ vật thế chấp. Nhưng đồ thế chấp ấy cũng phải là vật đem lại lợi nhuận cho người cho vay tiền, mà không phải là “vật thế chấp chết” = (không gây được lợi nhuận). Lợi nhuận của việc thế chấp ấy coi như tiền lãi để trả cho người cho vay. Việc vay mượn như vậy phải thực hiện có sự chứng kiến của những người Cơ đốc có uy tín, để không làm mất tài sản thế chấp. Và nếu người vay không trả được nợ thì người cho vay có thể bán vật thế chấp ấy. Trường hợp này gọi là “vật thế chấp xấu.”

Vào nửa cuối thế kỷ thứ X, việc vay tiền ngày càng tăng và sức ép của những nhân viên dẫn con nợ đi trả tiền cũng thấy lo ngại. Người ta bàn tán gay gắt về các vật thế chấp. Giáo trưởng Meshulam Ben Kalonymos đã tán thành việc đưa vật thế chấp là bất động sản, nhưng lợi nhuận của vật ấy cũng phải tương đương với số tiền lãi. Đôi khi những vật thế chấp ấy chẳng mang lại lợi nhuận gì, vì vậy trước mặt những người làm chứng, các tu viện đành phải đưa những đồ vật quý, các áo lễ, các đồ thờ mà những vật này chẳng thể bán cho ai được, để làm vật thế chấp. Gặp trường hợp này, người Do Thái cho vay tiền cũng không sử dụng để kiếm lợi nhuận và cũng không thể bán cho ai các vật đó. Lúc ấy họ chỉ còn biết căn cứ vào ý muốn của người mượn tiền có định thu lại các vật thế chấp ấy hay không? Còn phần lớn những người Do Thái khác không có quyền được làm nghề cho vay nên họ phải tìm nghề khác để làm. Ở đâu người ta cũng nói: “Chỉ có người Do Thái mới là người cho vay tiền!” Vào thời kỳ đó có rất nhiều tiếng gọi về cái nghề này như: “Judaiser” (Do Thái hóa) hay “Kẻ lấy lãi” Ý nghĩa ấy chẳng có gì là tốt. Người Do Thái cũng lo sợ, tìm mọi cách để thoát ra cảnh người cho vay lấy lãi, nhưng vô ích. Người ta không coi những lợi nhuận thu được từ việc bán mua các tài sản là tiền lãi mà chỉ coi việc đó là tiền cho vay nặng lãi: người cho vay nặng lãi là người Do Thái.

Người Do Thái ở các hội chợ

Khoảng cách khác biệt giữa những trung tâm ở Babylone và ở Palestine đã tạo thuận lợi cho nét độc đáo của những cộng đồng Do Thái được thành lập ở châu Âu của đạo Cơ đốc. Ở đây người Do Thái sống không cần phải che giấu, người ta đọc bài kinh “Kaddish”, để làm lễ sống cho cha mẹ. Những người có học thức còn làm ra những bài ca dùng cho nghi lễ này và cho tất cả các ngày lễ hội và đưa thêm vào phương pháp học mới kinh Talmud. Người ta không phải chờ sự trả lời của Jérusalem, của Bagdad và cả ở Cordone, có chấp nhận những việc họ đã làm như thế không!

Không có điều gì nói về chuyện này, mà chỉ có Học viện Soura, trung tâm thần học của đạo Do Thái ở Babylone nhắc lại lần nữa việc cấm những người Do Thái và không phải là Do Thái được cho vay tiền lấy lãi.

Bởi vì chính những người có học cũng là những người buôn bán. Đây là điều hoàn toàn tự nhiên trong các thành phố hội chợ như Mayence và Worms ở Allemagne, như Troyes và Sens ở Pháp. Ở những nơi này đã có những cuộc hẹn gặp của những người buôn bán lớn, để bán các sản phẩm của họ, đồng thời cũng để tranh luận về các điều ngược lại với thần học trong lúc này. Những ý kiến của họ đã được các người buôn bán nhanh chóng lan truyền ra cả châu Âu và trở thành như một pháp chế.

Ở Mayence, giáo trưởng Gershom Maorha Golah đã dứt khoát cấm tất cả người Do Thái ở châu Âu không được lấy nhiều vợ. Việc thực hành này cũng được kinh Talmud cho phép làm như vậy. Nhưng chỉ riêng ở Islam thì việc lấy nhiều vợ vẫn được phổ biến mạnh mẽ. Nhưng việc cấm lấy nhiều vợ thì đã có từ lâu ở vương quốc Romain rồi. Nhưng khi cộng đồng Hồi giáo đến châu Âu của đạo Cơ đốc thì đã buộc phải thực hiện lại luật lệ ấy.

Giáo trưởng Éléazar ở Warms lo lắng đến vai trò dành riêng cho người Do Thái trong tất cả mọi hoạt động về tài chính. Cảm thấy có điều đe dọa nên ông khuyên với danh nghĩa là phòng xa về chính trị mà không phải mệnh lệnh về thần học, là người Do Thái không bao giờ còn cho vay lấy lãi cho bất kỳ người nào, kể cả người không phải là Do Thái.

Không có ai chịu nghe lời ông nhưng họ phải từ chối việc này như thế nào?

Ở Troyes, một trong những trung tâm thương mại ở châu Âu, có một nhà tư tưởng nổi tiếng Pháp (mà trước đây còn là tiếng Champenois cổ — vùng Champagne) tên là Salomon Ben Isaac, tức Rachi, môn đồ của Isaac Ben Yehudad ở Metz và là học trò của Gershom Maor ha Gollah ở Mayence, là người trồng nho và bán rượu vang. Năm 1060, ông mới 20 tuổi. Năm 1105 ông đã viết bài bình luận đầy đủ về cuốn kinh thánh từng đoạn này đến đoạn khác và hầu như hoàn toàn đầy đủ cho cuốn kinh Talmud. Trong đó ông thêm vào 350 điều trách nhiệm về các vấn đề, đã được cộng đồng Do Thái toàn châu Âu đón nhận. Ông sử dụng tương ứng bằng tiếng Champenois cổ để diễn đạt những từ khó của tiếng Hébreu. Đây là nguồn đặc biệt quý giá về phả hệ học và về ngữ pháp của người Pháp cổ.

Là một nhà thần học nổi tiếng và là người đương thời, Rachi đã đưa ra cách đọc đơn giản và sáng suốt về các điều luật, đồng thời đưa ra việc hiện đại hóa đáng kể trong cách xét xử. Ví dụ, ông cho phép người Do Thái được hòa mình vào với người Cơ Đốc: “Chúng ta chỉ có thể kiếm được cách sinh kế, ít ra là phải có quan hệ công việc với người ngoại đạo, bởi vì chúng ta sống cùng với họ, và tùy thuộc vào họ…”. Ông khuyến khích những người buôn bán nên lập hợp đồng bằng chữ viết, thể hiện rõ ý muốn của cả người bán, người mua, tuân thủ theo luật. Vì ông đã biết tường tận sự hoạt động của những hội chợ nên đã đề ra việc thanh toán giá cả mới. Ví dụ: Ông cảnh báo những người buôn bán giàu có mua phần lớn hoa lợi của mùa màng bằng giá rẻ, rồi găm hàng lại để sau này chờ lúc hàng khan hiếm, mới bán ra với giá cắt cổ nhưng vẫn được gọi là đúng giá. Ông phát triển thêm điều lệ về người làm công bằng cách khuyên họ phải ký hợp đồng làm việc hạn chế trong ba năm. Ông cho phép một nhà báo được bỏ trụ sở bất cứ lúc nào, nếu việc ra đi ấy không kéo theo những mối thiệt hại về vật chất ngoài việc ngừng công việc của người đó. Ông còn dành cho họ quyền được trả đúng theo phần tiền công liên quan đến thời gian người đó có làm việc cụ thể.

Vào lúc cuối đời. Rachi đã biết trước đến sự lo sợ về những cuộc tàn sát đầu tiên liên quan đến cuộc thánh chiến thứ nhất, nhưng ông không có thời gian để làm cho xong công việc của mình. Những sửa chữa hay đính chính của ông về văn bản cuốn kinh Talmud sau này đã được tất cả các nhà xuất bản ghi chép lại.

Sau ông, các môn đồ của ông đã gọi những điều thêm, bớt, đính chính là “(Tosafa có nghĩa là công thêm vào), bởi vì ông đã là người coi như thêm vào các bậc thầy như Shmhah Ben Samuel ở Vitry, như Chemayah, Yehudad Ben Abraham, Joshep Ben Yehudad, Jacon Ben Simeon.

Ba người con gái của ông đã lấy ba người trong số các học trò của ông. Một trong số các cháu trai của ông là Samuel Ben Meir, đã hoàn thành việc biên soạn điều bình luận của ông về hiệp ước Baba Batrs, là một hiệp ước về kinh tế của kinh Talmud. Một người cháu trai khác là Jacob Rabbenou Tam, người cho vay có thế chấp đồ, là người thâu thuế, người trồng nho đã cho phép bán rượu vang tự sản xuất cho người không phải là Do Thái và đó là cách duy nhất để kiếm thêm tiền. Jacob Rabbenou Tam đã viết: “Mỗi lần xảy ra việc thất thoát số tiền lớn, thì Torah luôn chiếm được trước tiền bạc của Israel, tại sao tôi lại ít quan tâm đến sự nặng nề ấy của Torah và còn cho đó là điều được phép làm?”

Một môn đồ thời sau này rất lâu của Rachi là Maharal ở Prague đã trở thành ông thầy vĩ đại nhất của đạo Do Thái ở Trung Âu.

Ảnh hưởng của Rachi còn vượt qua cả phạm vi hoạt động của đạo Do Thái. Tu sĩ người Pháp là Nicolas ở Lyre (năm 1270 - 1340) đã đọc bản luận văn của Rachi, và thường nhắc lại trong bài bình luận về Kinh thánh của mình. Chính Martin Luther cũng nhắc lại những bài bình luận của Rachi.

Rachi là biểu tượng cao quý nhất vào lúc vinh quang của những người Do Thái buôn bán có học thức, trong những tác giả cụ thể thức tỉnh nền kinh tế và chính trị của thế giới đạo Cơ Đốc.

NHỮNG NGƯỜI BUÔN BÁN DO THÁI CHUYỂN SANG PHÍA TÂY

Trong việc đảo lộn về khu địa – chính trị, chỉ còn có người Do Thái là được quyền qua lại nơi này, nơi khác trên một phần thế giới. Các hải cảng của biển Méditerranée do người Hồi giáo chiếm giữ (Từ Tây Ban Nha đến Ai Cập, từ Palestine đến Liban) đều cấm không cho người buôn bán theo đạo Cơ Đốc qua lại. Ở Gênes và ở Pise đã phải tổ chức những cuộc chiến đấu ác liệt chống lại bọn cướp là người Hồi giáo. Trên đường đi thì còn tệ hại hơn nữa vì Islam bất đầu từ biên giới của Byzance. Người buôn bán Do Thái luôn có mặt ở những chặng đường nghỉ ngơi, là trung tâm buôn bán, ở trên đất liền hay ở các hải cảng, mặc dù những người này thuộc quyền kiểm soát của Hồi giáo hay Cơ Đốc giáo – Ví dụ như những nơi: Gênes, Palerme, Kairounan, Alexandrie, Fustat (Sau này là Le Caire), Cos, Aden, Ramle và Sijiemosa (ốc đảo ở giữa sa mạc, nơi các đoàn súc vật thồ hàng từ Maroc đến).

Họ còn đi lại giữa Mésopotamie đến Maroc đến Caucase và Crimée ở Tây Ban Nha, từ vịnh Persique đến bờ biển Malabar. Họ hợp nhau thành một kiểu như hội buôn, đặc biệt chỉ dành cho một vài khách hàng. Họ còn tổ chức những vật trao đổi mà chỉ có mình họ là có thể làm việc đó.

Nhờ có những tài liệu lưu trữ trong thư viện ở Caire, người ta đã hiểu rõ được sự thực hiện những công việc ấy ở thời kỳ đó. Rõ ràng những công việc ấy cũng giống hay gần giống như những công việc của những thế kỷ sau này.

Có nhiều người Do Thái đi theo tàu cùng với hàng hóa của họ như: các loại vải vóc, thuốc nhuộm, thuốc chữa bệnh, dầu thơm, nước hoa, đồng, đồng thau, đường, nước si rô, dầu xi, rượu vang, cá khô, tiền vàng, bạc, các sách viết tay - nhưng người ta không thấy một dấu vết nào về việc buôn bán vũ khí và nô lệ. Họ giữ gìn hàng hóa rất cẩn thận tránh để ẩm ướt và mối xông. Họ cũng là những người lão luyện trong việc đóng gói hàng bằng giấy, bằng vải hay bằng dây thừng. Khách hàng của họ cũng là những người Do Thái khác, là người nhập khẩu hàng hóa của họ. Để giới thiệu các mặt hàng, họ đã dùng “người quảng cáo” được trả công theo từng công việc. Để tránh mọi rủi ro, họ thường phân tán chia các hòm hàng hóa sang nhiều tàu, chỉ trừ khi có xảy ra chiến tranh họ mới cố gắng chuyển hàng trên một chuyến tàu biển, nếu có thể rời bỏ chiếc tàu để được trả tự do hay sống sót. Họ ít quan hệ với chính quyền và quân đội của các nước, trừ khi các đối tượng này là người cung cấp hàng hóa cho họ. Trong trường hợp ấy, họ đã đề nghị với chính quyền sở tại và quân đội bảo vệ những chuyến hàng trên biển, qua các sa mạc hay ở những vùng còn lộn xộn như Syrie, Yémen, Ai Cập.

Đôi khi họ cũng bị cướp đường cầm tù nhưng lại nhanh chóng được chúng trả lại tự do ngay. (Trường hợp của người Do Thái ở Aden bị cầm tù ở Bombay, nhưng được người anh rể ở Bangalore can thiệp nên được thả). Cũng có lúc họ phải ngồi tù hàng năm ở một tỉnh thành nào đấy, đã gửi thư với mọi thất vọng cho các bạn buôn hay họ hàng. (Đây là trường hợp vào năm 1000, một người buôn bán Do Thái ở Tunisie đã bị giữ lại ở Amalfis, hay một nhà trí thức là Nahrey Ben Nissim, vừa là người buôn bán và là chủ nhà băng ở Tunisie, đã bị giam ở Ai Cập gần hết cuộc đời.

Người ta đã sưu tầm được những bức thư vào thời kỳ đó của những người buôn bán Do Thái trao đổi với nhau, thường là rất dài và cầu kỳ, tinh tế, rất chi tiết văn hoa mỹ miều, thơ mộng, nhưng cũng có khi chỉ là những chuyện về kế toán bình thường. Những lá thư này cho biết tin tức, điều lo sợ, và cam chịu những định mệnh khắc nghiệt. Nhưng thường là những lá thư mang về lạc quan, tin tưởng vào trời. Trong tất cả các lá thư người ta đều chúc người nhận thư “hãy giữ gìn vai trò đáng kính”.

Cuối một lá thư của một người buôn bán Do Thái ở Tunisie vào thế kỷ XI, gửi cho người bạn buôn, người ta đã đọc được “xin vui lòng hãy thu hồi lại 2000 Dina giá trị của hai chuyến hàng của tôi. Ông hãy dùng số tiền đó mua cho tôi thứ xi hảo hạng, nếu là loại xi Misari là loại tốt nhất, và những lưỡi dao Fayyimi mà ông đã biết…”.

Tất cả các thư đều theo một công thức “xin trời phù hộ cho ông có những ý tưởng đầy thắng lợi!”.

Họ thường đi từ Sicile đến Tunisie, từ Ai Cập đến Yémen, không mang theo tiền bạc, mà tin là sẽ có tín dụng ở ngay nơi đó để dùng, và có cả nhà ở, thông tin thị trường ở địa phương. Ngoài chuyện vay, trả, người ta còn bàn nhiều chuyện giữ tiền là kim loại mà sự biến động tương đương với tiền lãi có thiết thực hay không, để có thể chia nhau được (nói chung toà án đã quyết định khi đồng tiền mất giá thì phải chia sự thiệt hại bằng nhau cho cả người bán và người mua).

Trong những thành phố không có cộng đồng Do Thái quan trọng và ở đấy người ta cũng chưa có quan hệ được với ai, thì người buôn bán đặt một người đại diện cho mình ở đấy và nơi người này ở cũng là nơi thu tiền, là trạm chuyển thư từ, là nhà băng, là toà án và là nơi nghiên cứu xem xét giấy tờ về công chứng (đối với gia đình có người buôn bán chết trên đường đi). Đôi khi những nhân viên này là những người nô lệ được nhanh chóng trả tự do hay là người nô lệ bán lại. Những nhân viên đại diện ở đó đây đều là người theo Hồi giáo, họ cũng xét xử giữa hai người buôn bán là Do Thái, bán loại hàng len thô, bằng cách áp dụng điều luật trong kinh Talmud. Cũng có những người buôn bán Do Thái và Hồi giáo hợp tác với nhau để làm một con tàu chở hàng hay cùng buôn bán. Như năm 1000, người thủ lĩnh cộng đồng Do Thái ở Aden, là Mámun, đã hợp tác với Bilal, chủ tàu buôn người Hồi giáo, cùng làm một con tàu lớn dùng chuyên chở hàng giữa Aden và Ceylan. Nhiều người buôn bán sau khi đã đi lại quá nhiều lần, nên quyết định ở lại trong thành phố mà họ hoàn toàn chưa biết đến. Như Joseph Ben Jacob Ibn Awkal, gốc người Iran, sau khi đã đi rất nhiều từ Tây Ban Nha đến Sicile, đã dừng lại ở Ai Cập và cùng với những người Fatimides đến ở Fustat vào năm 969.

Ở gia đình thì người này nói tiếng Ba Tư, còn riêng ông ta viết tiếng Hébreu, tiếng Judéo - Ba Tư và tiếng Ả Rập theo kiểu rất tinh tế. Ông buôn bán với châu Á và thế giới Hồi giáo, tiếp nhận tất cả những người da đen ở châu Phi đến Sijilmosa, tức Kairouan. Ông chuyên buôn bán ngọc và kim cương, đổi lấy gỗ quý, đồ gia vị, các loại nước hoa, dầu thơm, tơ lụa, xà phòng vàng ở Saudan, bạc ở Tây Ban Nha.

Cũng theo đường buôn bán ấy, ông còn nhận cả những câu hỏi và trả lời của học viện ở Bagdad đang suy tàn, để đưa đến Caire.

Ở Aden, gia đình Do Thái chính là họ nhà ông Mámun, là nghề chủ tàu buôn (người Do Thái được dễ dàng qua lại trong Ấn Độ Dương hơn là ở biển Méditerranée). Một gia đình Do Thái khác làm nghề định ra các biểu thuế hải quan ở cảng. Các hợp đồng cũng như giấy nợ của người buôn bán Do Thái dựa theo luật của kinh Talmud, đều được bảo vệ. Các thư từ chứng khoán và tín dụng thường được viết bằng tiếng Hébreu để cho bọn cướp thời đó không hiểu được nghĩa gì. Khi cảnh sát địa phương biết được tiếng Hébreu thì người ta trao đổi với nhau vẫn bằng tiếng Hébreu nhưng định ra loại mật mã riêng. Những cuộc tranh chấp giữa người Do Thái với nhau thì do toà án của giáo trưởng phân xử theo luật của họ mà không do toà án của nước sở tại phán xét. Luật của bộ lạc du cư cũng thông dụng với người buôn bán Do Thái.

Người buôn bán cũng phải rơi vào những vật cản về ngôn ngữ giữa phương Đông và phương Tây (ít người Ả Rập biết tiếng La tinh, ít người Cơ đốc biết tiếng Ả Rập). Họ phải thống nhất các cử chỉ để truyền đạt ý nghĩ và dịch các văn bản tiếng Hy Lạp sang tiếng Ả Rập và tiếng Ả Rập sang tiếng La tinh. Hình như một người buôn bán Do Thái đã chuyển giao hệ thống con số của người Ấn Độ cho thế giới Ả Rập và đã có một người khác đem hệ thống con số của Ả Rập sang các nước theo đạo Cơ đốc. Và còn nhiều những đối mới khác được truyền từ nước khác do người buôn bán Do Thái thường đi thông thương các nước.

Từ thế kỷ thứ XV, những bộ lạc du cư của người Do Thái đã trở thành những cộng đồng định cư. Lại một lần nữa họ vẫn tuân thủ lời trong kinh Talmud là: Điều gì không tốt với mình thì cũng là không tốt đối với người khác. Người buôn bán Do Thái đã đạt được việc duy trì quan hệ giữa các nhóm thù địch trong một đất nước tan rã, cũng như cách họ duy trì sự đoàn kết với nhau. Người đi qua cũng thấy hòa nhập với tổ chức của nơi đã qua ấy. Người Do Thái vượt qua được mọi cái chết gần như diệt chủng, chỉ vì họ đã làm tròn được công việc là: truyền tiếp (đời này sang đời khác) “đi qua” được không gian và thời gian.

Đối với họ, không còn có ý nghĩ gì về nước Do Thái, mà chỉ còn một nỗi nhớ quê hương. Họ chấp nhận tái tổ Hồi giáo cũng như ở châu Âu của người Carolinge hay nhiều người ở Tây Ban Nha. Họ là những nhân tố gặp gỡ của hai đạo thờ một thần. Sự phục hưng một đất nước chỉ còn là một hy vọng thần bí cũng không chắc chắn như việc xuất hiện Chúa Cứu thế, mà họ đều hòa hợp được. Một chứng cứ cuối cùng về sự đảo lộn địa lý - chính trị to lớn là người Do Thái đã đưa ra sự bấp bênh của thế giới về hướng châu Âu.

Đối với họ, từ nay chấm dứt cuộc thiên di. Trong thời kỳ này, những vụ tàn sát, sự đồng hóa đã làm mất đi đến nửa dân tộc Do Thái từ 4 triệu người trong số 8 triệu dân cư. Và thế là dân số thế giới lại sẽ tăng lên gấp đôi. Liệu châu Âu có phải là một miền đất hứa của họ không. (Thiên đàng) - hay châu Âu cũng như mọi nơi khác trước kia, chỉ là những chuyện vinh quang, thịnh vượng, nước mắt và máu.

TÓM TẮT NỘI DUNG:
LỊCH SỬ KINH TẾ CỦA DÂN TỘC DO THÁI!

Cuốn lịch sử về sự quan hệ của dân tộc Do Thái với thế giới và tiền bạc. Tôi hiểu vấn đề này có nhiều cuộc giết chóc. Nó mở ra nhiều cuộc luận chiến kéo theo những vụ tàn sát đẫm máu, và nó đã trở thành việc cấm kỵ dưới bất kỳ một lý do nào, do sợ nhắc lại một vài thảm họa không bao giờ quên được.

Ngày nay ít có người dám viết về vấn đề này. Hình như qua nhiều thế kỷ nghiên cứu chỉ dùng để cho việc làm sống lại việc hành hình bằng cách thiêu sống người.

Khi quyết định kể lại lịch sử này, người ta cứ nghĩ rằng có một dân tộc Do Thái thống nhất giàu có và sức mạnh được một trung tâm lãnh đạo chặt chẽ để lập ra một thế lực mang tính chiến lược toàn cầu về tiền bạc người ta thấy trong lịch sử này những nhà tài chính Do Thái xuyên qua hàng thế kỷ, từ Trajan đến Constantin, từ Mathieu đến Luther, từ Marlowe đến Voltaire, những nghi lễ của các nhà thông thái theo đạo Do Thái cải cách đến cuốn hồi ký của Hitler Wein Kampf (Cuộc chiến đấu của tôi) tất cả những điều đó đến ngày nay đều được đưa lên một kiểu mơ hồ trên Internet.

Dù sao cũng giúp cho người ngày nay hiểu rõ vì sao mà người sáng tạo ra đạo thờ một thần lại đã lập ra được một thứ đạo đức về tư bản chủ nghĩa, trước khi có vài người con của họ, trở thành những ông chủ nhà băng và trở thành vô địch đối với kẻ thù của họ, mà không phải là người dân tộc khác.

Cũng dễ hiểu về dân tộc Do Thái chính họ cũng không thích đụng chạm đến phần lịch sử của họ mà họ không thích lắm, nhưng vẫn tự hào về lịch sử đó.

Jacques Attali

PHẦN III
KINH LÉVITIQUE
(1096 - 1789)

Vào cuối thiên niên kỷ của kỷ nguyên chúng ta, trái với mọi lời huyền thoại, người Do Thái không giàu, không phải là chủ nhà băng, cũng không phải là cố vấn của các vương công. Hầu hết họ đều nghèo, là nông dân và thợ thủ công. Có một số người chuyên cho vay lãi, nhưng không đáng kể, vì số tiền cho các lái buôn, thợ thủ công, nông dân, vài nhà tu, những ông vương công nhỏ, vay còn ít.

Có một số ít người là nhà tài chính của quốc vương, giúp họ củng cố chính quyền nhà nước cho vững. Số đông sống trong vùng Hồi giáo ở Tây Ban Nha, Mésopotamie và Ai Cập. Vài người là nhà buôn bằng tàu biển hoặc bằng đoàn súc vật thồ hàng, tự do xuyên qua nhiều quốc gia vì các ông vua của những quốc gia này không cấm đoán họ. Họ lập ra mạng lưới buôn bán, nối liền các vương quốc và ngày càng nổi lên để gây mâu thuẫn giữa các quốc gia với nhau.

Khi phương Đông suy sụp và ngọn lửa ở phương Tây đe dọa bùng cháy thành đám lớn, khi thế giới đã suy tàn và tha thứ cho họ; người Do Thái trở thành rễ rúng trong các cuộc chiến đấu mà họ đã gây ra cho các nước.

Các cuộc chiến tranh diễn ra ngày càng khủng khiếp, trong khi đó từ năm 1000 đến cuối thế kỷ 18, dân số thế giới tăng lên gấp ba, vượt từ 250 triệu đến 900 triệu người. Vậy mà dân số Do Thái lại ngừng lại với số lượng gần 4 triệu người, qua các vụ tàn sát và những lần bắt buộc phải chuyển sang tôn giáo khác ngày càng mạnh.

Nếu dân tộc Do Thái không biến mất hoàn toàn là do họ đã biết cách hòa hợp với dân tộc khác, đã tôn trọng và truyền lại cho các thế hệ sau những quy tắc về cuộc sống mà họ đã nhận được từ 2000 năm trước, (trong cuốn kinh Ngũ Thư thứ ba, gọi là Kinh Lévitique).

Toàn bộ các nghiêm lệnh ấy đã được các giáo sĩ thực hiện đúng những điều kiện trong thời gian dài về điều làm nên nguồn gốc của dân tộc như: quy tắc về sự liên kết, những ngày lễ chính, những giới luật về ăn uống thực phẩm, tiếng nói, văn hóa, ký ức, đạo đức của sự tự do và đạo đức về kinh tế. Bên cạnh những quy tắc về cuộc sống Do Thái, Kinh Lévitique còn thâu tóm có hiệu quả về các điều kiện xóa bỏ nợ nần và chuyển giao các đồ thế chấp.

Một sự pha trộn kỳ lạ, một thứ linh tính đặc biệt là trong những thế kỷ thời Trung đại, người Do Thái đã là những người bắt buộc phải cho vay tiền. Người ta muốn họ phải làm giúp về công việc ấy. Bắt buộc phải cấp vốn tài trợ đã nảy sinh ra chủ nghĩa tư bản, bị lên án về những việc đó, nên người Do Thái đã hình thành nên những giá trị. Trong suốt cuộc sử thi tuyệt vời, ở giữa muôn ngàn sự tàn phá, họ lại đã giúp đỡ cho thế giới có được tiền bạc và tổ chức ra nền tiền tệ của thế giới.

TIẾN XA VỀ PHÍA ĐÔNG (NĂM 1000)

Ở Byzance và ở Islam: Tiền séc và kế toán.

Vào lúc chuyển sang Thiên niên kỷ mới, Bagdad đã suy tàn, Constantinople đã có mọi phương tiện để trở thành trung tâm nền kinh tế thế giới. Constantinople còn là điểm gặp gỡ giữa châu Á, châu Phi, phương Đông và Bắc Kinh, và cùng với kinh đô này của Trung Hoa, đã trở thành những thành phố to lớn nhất trên thế giới. Nó phân phối tiền bạc, hàng hóa, không gian buôn bán, sức mạnh quân sự và các mạng lưới buôn bán. Dù sao, do thiếu tính năng động lại giấy tờ quá quan liêu, quá xa xỉ, nên dần dần Constantinople đã bị tê liệt mọi nghệ thuật về cuộc sống và nổi nhớ quê hương về đất nước Hy Lạp cổ, nên không có uy tín được đối với Islam.

Người Do Thái sống chung với người dân ở Constantinople và làm đủ nghề: thợ nhuộm, người bán hàng da lông thú, thợ dệt, buôn bán, môi giới mọi thứ trên đời. Người bán hàng, đôi khi bán cả ở trong triều đình: quần áo, đồ trang sức… Rất ít người làm nghề cho vay hay là nhà tài chính. Lúc này đường dây buôn bán của họ là ở vương quốc Byzantin.

Từ thời hoàng đế Justinien, có một nhóm người Hébreu đã quan tâm tới tinh thần Hy Lạp để chấp nhận được tốt hơn giáo hội của Hy Lạp. Chủ yếu họ là những người thợ thủ công, thợ kim hoàn, thợ mộc, người bán hàng ở các bến cảng. Sau khi người Do Thái đã Hy Lạp hóa bằng cách thay tên đổi họ như người Hy Lạp, họ đọc những bài viết và tuân thủ mọi tập tục của Hy Lạp. Họ còn rất quan tâm đến những lời bình luận của các giáo trưởng Hy Lạp trong các bài kinh như kinh Torah. Đôi khi họ cũng xét xử những vụ tranh chấp giữa người Do Thái với nhau, theo luật pháp của vương quốc Hy Lạp.

Sau năm 1050, khi những người Do Thái khác trốn khỏi Bagdad lúc họ đã suy tàn, thất bại ở Kinh đô Byzantin, thì tập tục của họ lại rất khác xa với tập tục của giáo hội Hy Lạp đến nỗi hoàng đế Alexis Comnène phải xây một bức tường ngăn cách cho khu phố riêng của người Hy Lạp.

Hai cộng đồng Do Thái cùng làm việc và buôn bán với nhau, nhưng không đến cầu nguyện trong cùng một ngôi đền và rất hiếm có người lấy vợ lấy chồng là người của cộng đồng khác. Đây không phải là sự chia rẽ tôn giáo mà chỉ là sự khác nhau về văn hóa.

Lúc này ở quanh vùng Islam là không có thuận lợi. Các cộng đồng đã hợp nhau lại được 3/4 người Do Thái, độ hơn 3 triệu người ở Cordone đến Raboul và quanh đâu đó. Cũng như ở Constantinople, hầu hết những người Do Thái này làm đủ các nghề buôn bán, nông nghiệp và thợ thủ công. Hầu hết họ đều bị cô lập, dồn vào sống trong một khu vực, bị chịu nhục và đối xử như người hạ đẳng. Dù sao, hàng hóa của họ cũng đảm bảo phần lớn các việc trao đổi giữa Indus và Atlantique, thúc đẩy các đoàn thồ hàng và các đoàn tàu buôn để đến Ấn Độ tìm mua hạt tiêu và đến Trung Hoa mua lụa, vải vóc.

Islam chỉ còn là trung tâm tín ngưỡng của Ả Rập, còn người Do Thái bị đuổi ra khỏi vùng này. Bagdad không còn là thành phố Do Thái của thế giới và đạo Do Thái của Mésopotamie đã mất vai trò hàng ngàn năm nay là người đứng đầu, là vai trò chủ chốt. Bagdad chẳng còn thủ lĩnh di cư, cũng chẳng còn “gaon”, các nhà tài chính dần dần phải bám vào các đội vua Thổ. Năm 1168, dân số Do Thái ở Bagdad chỉ còn hơn 40.000 người. Năm 1177, theo ông Benjamin de Tudete, một người du lịch Do Thái, đã có nhiều chuyện kể hấp dẫn, nhưng không phải là chuyện chính sử, cho rằng ở Bagdad chỉ còn có 28 đền thờ và độ 10 ngôi trường Do Thái. Một thế kỷ sau, năm 1258, một người du lịch Do Thái khác lại nói rằng, ở Bagdad chỉ còn 36.000 người Do Thái và chỉ có 16 đền thờ còn hoạt động. Ở Islam, do người Hồi o ép nên buộc họ hầu hết phải cầu kinh ở nhà riêng. Nhưng ở triều vua Thổ, người Do Thái chưa còn đến 1 triệu. Nhiều người đã đi đến Alexandrie hay đến hợp với các cộng đồng nhỏ bé ở tản mát trên đất Islam.

Ở Alep, Mossoul, Damas, Fostat, Kairouan, Fès và ở Yémen, ở Tây Ban Nha, những cộng đồng Do Thái nhỏ bé này, lại theo cách áp dụng thực hành luật Do Thái của mỗi nơi, thường là vẫn phụ thuộc vào quyền hành của vài gia đình buôn bán có học thức, kéo dài hàng thế kỷ. Những cộng đồng này phải sống quy lụy và bị truy hại tàn sát. Như năm 1032, ở Fès, có vị chúa tể người Ả Rập đã giết 6000 người Do Thái. Hay như ở Marrakech, từ năm 1150, một cộng đồng Do Thái thành lập từ năm 1062 đã bị triều đại của một vị vua người Almohade đặc biệt không tha thứ cho họ, cấm họ làm mọi công việc.

Ở Palestine, hoàn cảnh của người Do Thái càng khốn nạn hơn. Ở đây có ít người Do Thái còn ở trong các học viện, số còn lại bị đối xử như con vật.

Ở Ai Cập lúc bấy giờ, chỉ có Islam còn là nơi thịnh vượng và thu hút người Do Thái. Ai Cập trở thành nơi qua lại bắt buộc từ Đông sang Tây. Bắt đầu từ năm 1000, triều đại vua của người Fatimides ở Islam đã duy trì ổn định sự thịnh vượng và nền tự do mà hầu như trong lịch sử vùng sông Nil chưa bao giờ đạt được như vậy. Trong xã hội vùng Méditerranée, các nhà thần học Byzantine và những người Do Thái có học thức, sống hòa hợp bên nhau, trò chuyện với những nhà tư tưởng Hồi giáo. Cộng đồng Do Thái ở Ai Cập, được một “Naguid” giới thiệu với nhà vua Thổ và được ông trao cho việc thương lượng thuế khóa và những tạp vụ với điều kiện phải tôn trọng lẫn nhau.

Khi người Fatimides kiểm soát được La Mecque, Médine và các vùng xung quanh thì người “Naguid” ở Caire đã thành phát ngôn viên của cộng đồng Do Thái ở Palestine, ở Sicile và ở Bắc Phi.

Người nông dân, thợ thủ công, người trao đổi, người môi giới, thợ kim hoàn, cùng chung sức nhau lại để xây dựng kinh đô mới là Al-Qahira (Le Caire), bên cạnh kinh đô Fostat cũ. Những nhà kiến trúc Do Thái vẽ sơ đồ ngôi đến Al-Azhar, và các thủy thủ Do Thái, cùng với người Hy Lạp, duy trì mạng lưới liên lạc buôn bán đã có từ hơn 1000 năm nay giữa Alexandrie, Tây Ban Nha, Sicile, Pise, Amalfi, Corfou, Oman và Cochin.

Những người buôn bán Do Thái là những người đầu tiên đã nghĩ ra ba sáng kiến, mà sau này người ta lại gán cho người Ý, là: tấm séc (một tờ giấy ghi số tiền trả mua hàng hóa của người mua cho người bán, trên mảnh giấy này có ghi rõ tên của người này và người kia, nơi đến nhận tiền, số tiền phải trả và một đoạn kinh Talmud thay cho mật mã để chứng tỏ nguồn gốc người mua.

Loại “Thư trao đổi ấy” dùng vào việc trả tiền được hoãn lại, và “việc kế toán có hai bản” để ghi lại những hoạt động về giấy ghi nợ của họ.

Nhưng thời hạn thanh toán theo loại “Thư trao đổi” (séc) chỉ có thời gian ngắn. Năm 1164, mực nước sông Nil dâng cao không đủ nên mùa màng gặp tai biến thảm hại, nạn đói gay gắt dẫn đến sự rối loạn về kinh tế và các cuộc nổi loạn ở Caire. Vua bị ngập đầu vào các sự rối loạn, đã kêu gọi các đội quân của quan thái sư ở Alep là tướng Nur Al-Din, chính giáo đạo Hồi. Viên tướng người Kurd là Saladin được Nur Al-Din phái gấp đến giúp nhà vua để duy trì trật tự. Saladin tự phong là tế tướng của vua nước Fatimide là Al-Adid, sau đó gạt bỏ ông này và giữ quyền tối cao của giáo đồ chính giáo đạo Hồi ở Caire.

Năm 1174, Nur Al-Din chết, Saladin liền cho sáp nhập Syrie vào Ai Cập, giữ quyền kiểm soát một phần đất của Mésopotamie và của Ả Rập, và đến năm 1187, chiếm lấy Jérusalem. Số phận người Do Thái ở Ả Rập vẫn không khác trước. Họ vẫn là những người buôn bán và thợ thủ công. Có người tên là Abou Al Beygren đã trở thành thái y (thầy thuốc) của ông vua mới. Một người Do Thái khác là Abou Al Menagga là quan coi sóc về nông nghiệp và xây dựng con sông đào từ sông Nil chuyển dòng sang.

Trong nước, Hồi giáo hiển hách và rộng lượng hơn, đã có sự thể hiện vẻ đẹp của số phận người Do Thái như Moïse Maimonide vừa là giáo trường, là quan thái y và cố vấn của vương công. Moïse Maimonide sinh ở Cordoue vào năm 1135; khi các vương công người Almohades xâm chiếm đã cấm người Do Thái không được theo đạo Do Thái thì gia đình Moïse đã chuyển ngay sang đạo Hồi, và di cư sang Maroc - cách xa một chút đất nước của các nhà vua Almohades. Ở đây, Moïse Maimonide đã gặp nhiều người trí thức cũng đang đi tìm tự do như: Averrvès một nhà bình luận nổi tiếng người Hồi giáo ở Aristotle trốn đến Marrakech, và những người Do Thái phần lớn đã ở Fès. Moïse Maimonide đã ngấm ngầm nghiên cứu kinh Talmud, nghiên cứu về y học, triết học Hy Lạp và Musulmane. Sau này Moïse đã viết cuốn sách nhan đề “Không có đạo thờ một thần nào trong sáng hơn đạo Hồi”. Lúc 22 tuổi, Moïse đã nhận biên soạn theo chuyên luận về cuốn lịch.

Năm 1165, người Almohades vẫn duy trì sự chiếm đóng của họ trên đất Maroc; việc thực hiện đạo Do Thái, ngay cả phải giữ bí mật, cũng trở nên khó khăn. Moïse Maimonide thấy Ai Cập có tự do hơn nên đến năm 1165 đã đến sinh sống ở Alexandrie, và thấy thành phố này đang suy tàn. (Năm 1177 ở Bagdad de Tudele chỉ còn độ ba ngàn người). Ở đây Moïse gặp lại người anh đến ở Alexandrie trước và đã làm giàu do buôn bán về phía biển Ấn Độ. Sau này người anh bị chết đuối ở biển Đỏ vào năm 1169. Moïse trở thành người trẻ tuổi được hưởng thừa kế gia sản của anh, nên rất giàu có. Moïse Maimonide lấy vợ, chuyển nhà đến ở Fostat, một khu phố ở Caire, nơi có nhiều người Do Thái sống. Moïse dành thời gian vào nghiên cứu thần học và y học. Năm 1185, Moïse đã trở thành quan thái y của tể tướng Al-Fadil, đại diện cho vua Saladin, vào đến ở Damas. Moïse được công nhận là giáo trưởng và là người có học thức về Hồi giáo, say mê về toán học Hy Lạp và khoa học Ai Cập.

Ở nơi có nhiều trí thức và những người buôn bán có học thức, nhưng lại có những sự xung đột giữa người theo kinh Coran và người theo học thuyết A-rít-xtốt, nên Moise đã thấy rõ triết học Do Thái đã có sự giải thích căn bản về điều kiện của nhân loại. Ông viết bằng tiếng Ả Rập vào năm 1190 cuốn sách “Le guide des égarés” (Hướng dẫn cho những người lạc lối) hay hơn và vượt trội hơn cuốn sách “Livre des Pères” (Cuốn sách của các cha) và ý tưởng của giáo trưởng Hillel, (mà ông này lại công nhận thế giới của Hy Lạp và Hồi giáo. Ông tổ chức sự phối hợp mới giữa tập thể và cá nhân, giữa niềm tin và lý lẽ, giữa kinh Thánh và thuyết A-rít-xtốt.

Theo Moise Maimonide thì mỗi người có quyền sống theo niềm tin của mình. Trong thế giới những người buôn bán và người đi buôn đường dài mà ông đang sống cùng với họ, Moise đã viết bài tán dương về tinh thần trách nhiệm của cá nhân. Ông cũng phân tích cho thấy hình thức của lòng nhân từ là phải giúp đỡ người khác: “Có lúc là quà tặng, có lúc là cho vay tiền, có lúc là cùng cộng tác với người nghèo để họ tự tạo ra được công ăn việc làm đến lúc mà họ không cần phải có sự giúp đỡ nữa.” Nói cách khác: Cái nghèo đói có thể khắc phục được nếu người giàu giúp cấp vốn cho những dự định của người nghèo. Sáng tạo là cách duy nhất xứng đáng để làm giàu. Dù sao, việc cho người không phải là Do Thái vay tiền, cũng là bổn phận của đạo đức nếu người ta có cách để cho vay nhưng phải có việc cấm bóc lột người mượn tiền bằng việc lấy lãi quá cao và cấm không cho người đàn bà vay tiền riêng để làm cho họ không phụ thuộc vào gia đình.

Sau khi Maimonide chết vào năm 1204, các con trai của ông đã mở đầu một triều đại giáo trưởng và là người lãnh đạo cộng đồng, thống trị đạo Do Thái của người Ai Cập, cho đến năm 1517 khi bị người Ottoman xâm chiếm đất nước Ai Cập. Triều đại này cũng đã bắt đầu từ người cha vợ của một trong số các người con trai của Mòise, là giáo trưởng Abraham Hananael, giàu có, chủ xưởng làm đường tinh bột, chịu trách nhiệm toàn bộ các tòa án của giáo trưởng ở Ai Cập, xét xử mọi việc tranh chấp giữa những người buôn bán đi tận Ấn Độ tìm mua các đồ gia vị và tơ lụa ở Trung Hoa để đem về bán cho châu Âu.

Tác phẩm của Maimonide được cộng đồng Do Thái ở Islam và người Cơ Đốc nhanh chóng biết đến. Những người đi buôn xa thường mang theo cuốn sách của ông để xem. Đáng kể là bắt đầu từ Ai Cập và sự suy nghĩ xiên chéo nhau của nhà tư tưởng Do Thái ấy, những kiến thức sơ đẳng về đạo đức học của chủ nghĩa cá nhân thuộc về lý tính, đã sớm thấm nhuần vào người theo đạo Cơ Đốc ở phương Tây.

Maimonide khẳng định việc bỏ qua những khái niệm về ân huệ cá nhân, sự vĩnh cửu về linh hồn, những giá trị của tự do, và trách nhiệm đã xuất hiện trong đạo đức học của tư bản chủ nghĩa. Sau này đã có rất nhiều người suy nghĩ về những nguồn gốc của sự hiện đại, mà lại quên mất nguồn tư tưởng của Do Thái, Hồi giáo do Hillel, Averrvès, Mòise Maimonide đã đặt ra từ trước.

Hạt tiêu và tiền giấy

Trước hết, hạt tiêu cùng với tơ lụa là nguồn lợi giàu có của phương Đông. Người ta thấy mặt hàng đó chủ yếu ở Ấn Độ, bên bờ biển Malabar (ngày nay là Kérala). Từ nhiều thế kỷ, thậm chí đến hơn một thiên niên kỷ, những người buôn bán Do Thái đã đến Ấn Độ trao đổi các hàng dệt, may và các đồ trang sức, lấy hạt tiêu và các đồ gia vị khác. Có một cộng đồng Do Thái đã đến sinh sống ở Cochin vào năm 1000 dưới quyền lãnh đạo của Joseph Rabban; Họ dùng Cochin là nơi chuyển tiếp cho những người môi giới, người buôn bán từ Ai Cập đến. Năm 1180, Benjamin de Tudèle, người buôn đường dài chai sạn, kể rằng đã gặp 1000 người Do Thái “da đen cũng như những người láng riêng của họ, đã tuân theo luật và biết ít nhiều về kinh Talmud.” Ít lâu sau nhiều người Cơ Đốc buôn đường dài cũng kể đến sự có mặt của người Do Thái ở Cochin và ở Cranganore, cũng được dùng là nơi chuyển tiếp cho những chuyến đi xa hơn đến tận Trung Hoa để tìm mua tơ lụa.

Những người buôn bán Do Thái đã đến Trung Quốc ít ra là ba thế kỷ trước Marco Polo. Năm 950, một người Do Thái ở Caire tên là Buzuy Ibn Shahriyar, đã kể trong cuốn sách “Livre des merveilles de U’Inde (Cuốn sách nói về những kỳ quan ở Ấn Độ) về câu chuyện của Issac Ben Yehuda, lái buôn đi từ Oman vào năm 882 đến Trung Hoa, và ở đây đến năm 912, ông này trở nên giầu có và khi đến Sumatra thì bị ám sát. Từ năm 1000, một toán người buôn bán Do Thái cũng từ Oman, Ba Tư, và Ấn Độ, đến sinh sống định cư ở tỉnh Hồ Nam bên bờ sông Hoàng Hà, đến ở Kaifeng lúc này là kinh đô của triều đại Tống. Nhóm người nhỏ bé ấy chìm nghỉm giữa 60 triệu người Trung Hoa, lúc đầu chỉ coi như văn phòng đại diện của những người buôn bán Do Thái ở Cận Đông. Họ là người môi giới đủ các ngành, nghề. Sau đó họ đã có vai trò hoạt động trong xã hội Trung Hoa và cũng làm đủ nghề như thợ thủ công, nông dân, người cho vay lấy lãi. Một thế kỷ sau, dưới triều đại Tần (Nam Tống) người ta đã thấy họ có mặt trong chính quyền của vương quốc với những cương vị khá quan trọng. Đặc biệt có vài người đã chịu trách nhiệm về tài chính và ngân khố quốc gia, cũng như đã có nhiều người trong số họ giữ những cương vị này ở trên thế giới. Qua một số nhà nghiên cứu Trung Hoa ngày nay, thì khoảng vào năm 1154 chính người Do Thái là những người đầu tiên làm ra tiền bằng giấy (chất liệu của cây dó). Hiện nay người ta còn tìm thấy những đồng tiền giấy ấy, ở bốn góc có viết bằng chữ He’breu.

Lúc này trong nhiều thành phố của Trung Hoa đã có mặt người Do Thái, người ta đã tìm thấy dấu tích của những ngôi đền Do Thái xây dựng ở Shangjing từ năm 1163 (Ngày nay là tỉnh Acheng). Năm 1271, ở tỉnh Hắc Long Giang, người ta còn thấy những kỷ niệm gắn với người buôn bán Do Thái. Jacob lúc đi qua Caton (Quảng Đông) đã gặp 2000 người Do Thái sống ở đây giữa những người Pháp, người Gênois và người Rômanh. Jacob còn được những người Do Thái này cho biết có hàng chục ngàn người Do Thái khác đang sinh sống ở miền Bắc Trung Hoa. Cộng đồng này còn phát triển nhiều cho tới thế kỷ XIV dưới triều đại của quân Nguyên. Sau đó đến triều đại Minh thì những cộng đồng này mất hết quan hệ với những người Do Thái trên thế giới: Họ chỉ có vài nghìn người Do Thái giữa số dân 100 triệu của người Trung Hoa.

Việc đổ xô về phương Tây

Cuối thế kỷ thứ XII châu Âu đã bừng tỉnh. Những hải cảng được xây dựng và tổ chức dọc theo biển Bắc và biển Baltique. Có nhiều mạng lưới buôn bán đan xen vào nhau để đi tìm sản phẩm, hàng hóa ở biển Ấn Độ. Các hải cảng này là tượng trưng cho sự trù phú và đủ tiện nghi. Đã có nhiều hội chợ ở Nuremberg, ở Mayence và Troyes, đến các hải cảng ở Venise, Ravenne, Amalfi, Tunis, Constantinople, Alexandrie, Oman và Cochin. Ở tất cả những nơi này, chỉ có người buôn bán Do Thái là có sự tín nhiệm ở mọi vị trí. Họ thường là những chủ nhân của các con đường đến châu Á xa xôi và đến châu Phi. Và chỉ có họ mới biết cách làm thế nào đem được vàng về cho Soudan. Nhưng họ lại mất nhiều thị trường ở châu Âu. Mặt khác, những sự tiến bộ của nền nông nghiệp càng cần phải sản xuất ra những hàng hóa khác (như các thuốc nhuộm) để tiến hành việc kinh doanh. Mặt khác ở những thành phố buôn bán của nước Anh, xứ Flandres, người buôn bán theo đạo Cơ Đốc, để chống lại bọn cướp, đã tự nguyện họp nhau lại theo hình ảnh những hội buôn Do Thái có từ hàng ngàn năm trước, cũng tổ chức và cấp vốn cho các đoàn súc vật thồ hàng và đặt đại diện của họ trên các bến cảng của con đường đi qua. Tình đoàn kết không còn là độc quyền của người Do Thái. Một hội buôn của những người buôn bán theo thời vụ ở Gotland đã lập ra một “Hansa” vào thế kỷ thứ XIV, tập trung ở 167 thành phố thuộc vùng Ban-tích từ Bruges đến Dantzig, từ Lubeck đến Riga. Họ đã đem những sản phẩm của miền Cận Đông vận chuyển đôi khi qua người ở Me’sopotamie và người Ban căng. Họ chỉ để cho người buôn bán Do Thái vài thị trường kém sinh lợi như lúa mì, rượu vang, thường đổ vào các hội chợ ở Rhénamie, mà ở đây người Do Thái đã dừng lại làm đông đúc thêm cho những cộng đồng đã định cư từ vài thế kỷ trước.

Vào thế kỷ XI các cộng đồng Do Thái ở phương Đông của người theo đạo Cơ Đốc đã có một mạng lưới gồm khoảng 200.000 người. Mặc dầu có ít người, nhưng vô tình họ vẫn giữ vai trò chiến lược trong việc hình thành chủ nghĩa tư bản: Đó là lúc họ đã kích thích được việc buôn bán cho 25 triệu người Cơ Đốc và kể cả châu Âu cũng cần vay tiền của họ, mà họ không có quyền cho vay.

NHỮNG NGƯỜI CHO VAY
VÀ NHỮNG NGƯỜI BỊ MUA CHUỘC

Khi vương quốc của người Carolinge bị đào thải, người Do Thái sống ở châu Âu giữa những cộng đồng bị phân tán thường chỉ có ít hơn con số 500 người. Người ta thấy họ có mặt ở Sicile, ở Naples, (nơi mà vua Trédéric II đón nhận các nhà bác học Do Thái và Hồi giáo để làm cho thành phố này trở thành nơi thể hiện các công việc đổi chác và buôn bán) ở Venise, Rome, Spire, Warms, Mayence, Nuremberg, Londres, York, Bristol, Canterbury và Vienne (tại đây đã có một hãng buôn đầu tiên của Do Thái thành lập từ thế kỷ XII).

Benjamin de Tulède kể ra một ví dụ về cộng đồng Do Thái ở Astransburg “một nơi phồn thịnh nhất của Allemagne” bắt đầu từ năm 1188. Tại Pháp, họ cũng có mặt ở hơn 100 thành phố, nhất là ở Provence và dọc các triền sông Seine, Loire, Garonne, Rhône và Rhin. ở Paris chỉ có độ 1000 người Do Thái; còn ở Narbonne, Bordeaux và ở các hải cảng khác thuộc miền Nam nước Pháp có rất nhiều người Do Thái.

Theo con số chưa chính xác thì vào thế kỷ XI, người Do Thái ở châu Âu của đạo Cơ Đốc đã đạt tới 300.000 người. Đây là con số ước lượng, so sánh với 4.500.000 người đang sống ở các nước phương Đông. Dù sao, từ số người nhỏ bé này cũng đã dựng nên một hình ảnh mới về người Do Thái: Người cho vay nặng lãi sống ăn bám vào người khác, mà còn là kẻ “giết Chúa”. Trong chuyện này, dần dần kinh tế đã thành sự chuyển tiếp về thần học.

Những qui tắc Romain và Carolinge đều bị xóa bỏ. Theo nguyên tắc, những người nước ngoài đã chọn giữa việc tự áp dụng các tập tục cũ của họ, hòa vào luật của phong kiến, là mối liên quan của sức mạnh và sự gắn liền với đất đai. Còn người Do Thái lại trung thành với niềm tin của họ chẳng mong là hiệp sĩ hay nông nô. Nhiều người đã ăn ở như người nước ngoài thực thụ, trong khi các dân tộc khác lại từ đồng hóa.

Là “nông nô của kho của cải” (Servi camerae), là “thần tử của các nhà vua”, nếu không được sự ưng thuận của nhà vua, thì họ không thể tự sắp đặt được con người và tài sản của họ. Các vương công đều có quyền định đoạt cái sống hay cái chết cho họ. Lòng tin của họ sẽ tắt ngấm cùng với cái chết, và các vương công đã hưởng hết tài sản của họ, trừ ân huệ đặc biệt cho con cháu họ.

Khi người ta lấy cắp của người Do Thái thì chỉ phải nộp tiền phạt cho người bảo vệ cho họ. Cũng đã có trường hợp người bảo vệ che chở cho một người Do Thái, đã phản đối ngay từ đầu lúc họ định lấy người đàn bà Do Thái thuộc quyền che chở của người khác.

Vì vậy vua Aragon đã viết cho Alphonse, bá tước ở Toulouse, kháng nghị với ông này về người Do Thái thuộc quyền che chở của ông bà Bonus du Mas d’Agenais.

Các cộng đồng Do Thái nhận được những hợp đồng ở một nơi nào đó phải đổi bằng số tiền đã qui định mới đảm bảo vệ che chở cho họ chống lại bọn trộm cướp, và quyền được sinh sống trên đất của người bảo vệ và phải theo tín ngưỡng của họ. Thường những hợp đồng này là ép buộc bắt người Do Thái phải chấp nhận, rồi sau đó người bảo vệ lấy cớ hình thức là đuổi người Do Thái để bán cho người bảo vệ khác, chỉ nhằm để bắt họ lại phải nộp món tiền thuế khác.

Đối với một vương công, khi có người Do Thái thuộc quyền che chở của mình thì đó là những món lợi nhuận quan trọng. Những cộng đồng đã dần dần gây lại nền tài chính đáng kể của họ mà các vương công đã bảo vệ và che chở cho họ rất cẩn thận bằng cách theo từng hoàn cảnh giữa việc nắm một lần lấy hết tài sản của họ, hay chỉ lấy đều đều một phần lợi nhuận của họ. Chín thế kỷ sau, Hitler, Goering, Speer và Himmler cũng đã bàn cãi về cái thế đôi ngả ấy.

Những quy chế đầu tiên về loại ấy đã được các quốc vương chấp nhận từ thế kỷ XI ở Anh, Allemagne và ở Pháp. Sau đó từ năm 1120 đến 1150, đến lượt các thành phố như Worms, Spire, Salamanque và Marseille cũng theo quy chế này. Năm 1236 người Do Thái ở Strasbourg đã trở thành “Kammerknechte” (những nông nô của gia đình hoàng gia), đặt dưới quyền che chở của cá nhân hoàng đế Trédéric II; cộng đồng Do Thái ở các thành phố phải nộp hàng năm 200 đồng Marks vào ngân khố của hoàng gia. Những người đứng đầu cộng đồng lại chia gánh nặng ấy cho từng gia đình theo gia sản của họ có nhiều hay ít. Nếu cộng đồng Do Thái nào tỏ ra bực tức về chuyện này thì bị cưỡng đoạt ngay. Vì thế một giám mục ở Strasbourg là Berthold de Bucheck cũng tự coi mình có quyền đánh thuế mọi người Do Thái trong thành phố, cho quân của mình vây chặt ngôi đền bắt tất cả người Do Thái đến đây làm lễ Shabbat và chỉ tha cho họ bằng cách họ phải nộp 6000 Livres, mà theo ông ta khẳng định thì nửa số tiền đó để “chi cho đám cưới của cháu gái ông.” Đôi khi chuyện đòi nộp tiền này là có kèm theo những chuyện tra tấn và đòi bại. Cũng có lúc các vương công chấp nhận cho hoãn lại tiền nộp để có thời gian cho những người phải nộp thuế có thêm được những nguồn lợi mới.

Theo từng phong trào về quyền hành, người Do Thái cũng phải thay đổi chủ. Ví dụ: năm 1177 khi Trédéric Barberousse buộc phải chấp nhận một số thành phố của Lombardes (xứ Lombardi) được độc lập, thì người Do Thái lại rơi vào tay những vương công mới, và những việc bảo vệ che chở như vậy, nối tiếp nhau không dứt: Các chư hầu đã xin hoàng đế của họ cho họ quyền được nhận che chở người Do Thái trên đất của họ. Năm 1294, Ulrich de Neuhaus xin vua ở Bohême là Wenceslas III cho phép ông được nhận 8 gia đình Do Thái và buộc họ “phải tự nguyện làm tất cả mọi việc để làm vui lòng ông, cũng như mọi người Do Thái của nhà vua đã phải làm vui lòng cho nhà vua”. Ulrich de Neuhaus hẹn trước chỉ có 1 người chủ của các gia đình phải thi hành việc cho vay tiền và nếu có gia đình nào bỏ trốn thì người chủ ấy không được tìm một gia đình Do Thái của nhà vua cai quản để thay thế, mà họ vẫn phải nộp thuế cho đủ cả 8 gia đình.

Năm 13822, vua ở Bohême là Jean cho phép giám mục ở Olmutz được quyền giữ một người Do Thái trong bốn thành phố của ông cai quản. Năm 1334, Jean lại cho phép Pierre ở Rosenberg được quyền giữ lại 4 người Do Thái trong chính quyền của ông.

Nhiều vương công đã nhường lại số lợi nhuận mà những người Do Thái của họ đã đem lại, cho các chủ nợ hay các chư hầu. Họ còn có quyền bán, đặt làm vật thế chấp và trao đổi các người Do Thái cho nhau. Năm 1196, công tước Eudes III ở Bourgogue đã đổi người Do Thái của ông lấy người Do Thái của thành phố Dijon. Vua Henri III ở Anh lại đặt những người Do Thái của mình làm vật thế chấp cho Richard ở Cornouailles, rồi ông này lại nhường số người Do Thái ấy cho con trai là Edouard, Edouard lại đặt thế chấp những người Do Thái ấy cho chủ nhà băng ở Lombard. Năm 1293, hoàng đế Adolphe ở Nassau lại nhường những quyền của mình trên người Do Thái ở Alsace cho tổng giám mục ở Mayence để thanh toán món nợ 1200 Livres. Để cảm ơn một người tên là Henry ở Isny về lòng trung thành của người này, Rodolphe ở Strasbourg đã thưởng 3000 đồng Marks bằng cách nhường cho Henry quyền cai quản những người Do Thái ở Strasbourg và ở Mayence cho đến khi trả đủ số tiền 3000 Marks ấy.

Cũng còn có trường hợp các chúa tể từng vùng đã nhường đất đai hay những đặc quyền ân huệ khác, chỉ để được giữ lại những người Do Thái đã bị phụ thuộc vào mình. Vì thế, năm 1106, một tử tước ở Gérone đã nhường cả pháo đài của mình ở Balaguer cho Arnold Bérenger ở Anglerola nhưng dành lại cho mình việc cai quản những người buôn bán Do Thái đang sinh sống ở đấy, kể cả những người buôn bán là Cơ Đốc hay người Maures (xứ Moritani ở phía tây Sahara).

Các cộng đồng Do Thái là “một vật để kinh doanh” nên luôn là vấn đề tranh chấp giữa các vương công, các chính quyền của tín ngưỡng và hành chính. Trước hết là người ta tranh cãi về quyền được xét xử đối với họ để tăng thêm tiền nộp phạt cho ngân quỹ. Sau đó đến chuyện ai qui định giá để bắt họ phải đóng thuế. Năm 1094, giám mục ở Spire là Rudiger đã thỏa thuận với những người Do Thái của ông một bản thỏa ước! Sáu năm sau, hoàng đế Henri IV cũng đã ban cấp một thỏa ước khác cùng cho cộng đồng Do Thái ấy. Còn cộng đồng Do Thái ở Ratisbonne lại đặt dưới quyền che chở của ba quyền lực là: Hoàng đế, Nam tước và những nhà quí tộc của thành phố. Người Do Thái ở Narbonne lại chia thành hai cộng đồng. Một cộng đồng thuộc quyền che chở của tổng giám mục, và cộng đồng khác thuộc về một Tử tước.

Người ta luôn nghĩ ra mọi cách để kiếm được tiền của người Do Thái. Năm 1261, tòa đốc lý ở Strasbourg bắt người Do Thái phải trả tiền mua cờ cho cả thành phố. Vì thế mà các tòa án của giáo trưởng đã buộc người Do Thái phải nộp hai khoản tiền: thuế cho các khoản tiền phải nộp phạt và thuế để “trả tiền mua quà cho ngày Noel”. Giám mục của thành phố, ông Walther de Géroldseck đã phản đối quyết định bắt người Do Thái phải nộp khoản tiền “mua quà cho ngày Noel”, vì như vậy có nguy cơ làm tổn thương đến khả năng nộp tiền thuế mà ông đã đặt ra với người Do Thái. Cuộc đối đầu này xoay sang cuộc nội chiến. Ngày 8-3-1262, đội quân của giám mục bị đánh bại. Sau đó người Do Thái được miễn nộp các khoản thuế trong 5 năm và sau thời gian đó, mỗi năm họ phải nộp thuế cho thành phố là 1000 Livres, cho giám mục là 12 đồng Marks và cho hoàng đế là 60 đồng Marks.

Ở Pháp, phải chờ đến thời vua Philippe Auguste với việc tập trung quyền lực để bắt người Do Thái chỉ phải chịu dưới quyền cai trị của các quốc vương. Và để có vài điều phòng xa giành cho quyền đã được hưởng, giữa năm 1198 và 1231, nhà vua và các vương công đã có 18 bản thỏa hiệp tôn trọng lẫn nhau về tài sản của người Do Thái. Ví dụ năm 1223, vua Louis VIII đã ký với 25 vương công ở trong nước một thỏa hiệp ấn định không ai có quyền nhận và giữ người Do Thái như của riêng mình, và các vương công không được dùng người Do Thái làm món đồ cho nhau vay, nếu không được sự đồng ý của nhà vua, mà nhà vua không được hưởng lợi lộc gì. Năm 1230, Louis IX lại khẳng định một thỏa thuận ở Melun là nửa thành phố có cộng đồng người Do Thái sinh sống phải chuyển sang dưới quyền của hoàng gia. Phải chờ đến năm 1300, khi Philippe le Bel ủy quyền cho các sĩ quan của hoàng gia cấm các đặc quyền của các Nam tước chuyển giao lẫn cho nhau “về người và về hoạt động kinh doanh” của người Do Thái trong vương quốc” Nói một cách khác là các sĩ quan của hoàng gia giám sát để nhà vua phải nhận được một phần thuế của người Do Thái nộp cho các vương công. Tài sản của người Do Thái là dấu hiệu đầu tiên để khẳng định quyền lực của nước quân chủ.

Cuộc sống của các cộng đồng

Những người trẻ tuổi, người buôn bán, người khai khẩn của những cộng đồng Do Thái ấy, đều phải chịu khuất phục dưới quyền lực của phong kiến và họ không thể mà cả về quyền lợi và thuế của họ. Ở phương Đông họ được dẫn dắt theo thừa kế cha truyền con nối bởi các gia đình có học thức. Còn ở châu Âu, họ được những người buôn bán Do Thái can đảm nhất đứng ra dẫn dắt họ, và để thương lượng với các ông hoàng. ở nước Anh, tất cả các cộng đồng Do Thái đã tập hợp nhau lại, cử ra một người đại diện gọi là “Le presbuter” (một lão làng - người già tuổi nhất) đứng ra thương lượng với các ông hoàng về số tiền thuế, phục hồi lại tập tục cũ.

Cuộc sống của những cộng đồng Do Thái nhỏ bé giữa miền đất của người theo đạo Cơ Đốc, đã được tổ chức xoay quanh vài nguyên tắc đơn giản và cổ xưa: tập hợp nhau lại, giữ mối liên hệ gắn bó trực tiếp với nhau, nhưng xa cách với những người có quyền lực, phải là người có ích đối với người không phải là Do Thái và truyền đạt cho nhau các điều luật của cộng đồng. Từ những người Do Thái sống khổ hạnh ở phía Bắc, đến những người sống đầy đủ ở Tây Ban Nha và ở Provence, việc thực hiện tín ngưỡng đã có sự khác nhau. Những người Do Thái làm công việc đồng áng được những “Batlan” trả công thì cầu kinh vào buổi sáng, còn tất cả người Do Thái khác lại cầu kinh vào buổi chiều.

Ở châu Âu cũng như ở những nơi khác, người Do Thái, cùng với các thầy tu đều biết đọc. Đây là sự bắt buộc cho mọi người, ngay từ lúc còn nhỏ đã phải học đọc, học viết. Tiếng cầu kinh và văn hóa của họ đều là tiếng He’breu, nhưng cũng pha trộn với từ ngữ của tiếng nói địa phương nơi họ sinh sống. Những người lãnh đạo cộng đồng phải tổ chức dạy học tiếng nói và luật pháp của Do Thái, cách thực hiện các lễ tắm theo cổ truyền, những điều chủ yếu về vệ sinh, các đền thờ, các nghĩa địa, các tòa án và nhất là tình đoàn kết của người Do Thái. Từ xa xưa không có người có học thức nào lại không chấp nhận sống trong cộng đồng không có người nghèo cùng sống chung. Tình đoàn kết của người Do Thái có từ rất lâu, trước cả những tổ chức, những nhà thương của người Cơ Đốc, những hội từ thiện, nuôi dưỡng đón nhận những người qua lại, những người nghèo đến với cộng đồng của họ.

Các giáo trưởng đã ban hành những qui tắc rất chặt chẽ để tổ chức cuộc sống của họ: “Khi có người lạ mới đến, ngay từ lúc đầu phải tiếp đón họ thật nồng hậu ngay cả khi người mới đến có những cử chỉ thô lỗ. Phải mời họ ăn thật nhanh chóng, vì họ nghèo nên chắc phải đói lắm, nhưng họ còn ngần ngừ chưa muốn hỏi xin ăn. Chủ nhà không được tỏ ra là đang bận việc cá nhân để chậm chễ mời họ ăn và càng không được khoe khoang sự giàu có của mình. Về phần những người nghèo đến nhà sau khi đã ăn xong, phải cầu chúc cho chủ nhà mọi sự tốt lành do hành động làm ơn của họ.”

Đôi khi cũng có cộng đồng đã ngần ngừ không muốn đón tiếp gia đình mới đến ở nhà mình vì sợ có sự phản ứng của người che chở bảo vệ mình hay việc phải tăng thêm tiền nuôi dưỡng. Nhưng lòng hiếu khách là thiêng liêng, và những người có thái độ ngập ngừng như vậy, cuối cùng cũng phải nhượng bộ.

Mỗi cộng đồng cũng phải để ra bên cạnh một khoản tiền để trả tiền chuộc cho người nào trong cộng đồng bị các ông hoàng có tính khí bất thường bắt họ vào tù, hay chuộc cho người buôn bán ở xa bị bọn cướp bắt giữ lại. Rất hiếm có người tù nào lại từ chối món tiền chuộc của cộng đồng để cứu họ.

Nhưng năm 1286, một người có học thức ở vùng Worms như ông Maharal de Roshenburg bị vương công ở Worms là Rodolphe de Habsbourg bắt giam đã cấm cộng đồng không được trả tiền chuộc cho ông, vì ông sợ các ông hoàng ấy lại lợi dụng bắt những người có danh vọng khác. Ông hoàng cũng không chịu thả và Maharal de Rothenburg đã phải chết trong tù. Alexandrie Wimpfen, một người buôn bán Do Thái trả món tiền chuộc để lấy xác Maharal cũng bằng cái giá lúc ban đầu, và đã chôn cất trọng thể thi hài Maharal trong hầm mộ. Ngày nay người ta còn thấy ở Worms hai ngôi mộ đặt kề nhau của Maharal và của Alexandrie Wimpfen.

Lòng nhân từ không chỉ hạn chế đối với người láng giềng của mình. Cộng đồng Do Thái ở châu Âu phải đóng góp tập thể, do giáo trưởng tổ chức để đón tiếp những người ở đất thánh, là người của cộng đồng cuối cùng còn sống ở đấy, nay đến với họ.

Người ta cũng bàn cãi về thái độ có nhận trực tiếp một người nghèo không phải là Do Thái đến gõ cửa ngôi đền của họ cầu xin được giúp đỡ. Đã có nhiều bài văn viết về sự đoàn kết đối với những người theo đạo thờ một thần, nhưng đã bị nhiều giáo trưởng phản đối việc này để tránh phung phí mọi tài sản để dành dùng vào việc đoàn kết. Và bởi vì, giúp đỡ cho người Cơ Đốc, tín đồ của chúa Ba Ngôi, không phải người thờ một thần, khác với người Hồi giáo, là không cần thiết.

Cộng đồng đã dùng số tiền thuế nộp bằng tiền bạc hay vật phẩm, và tiền bán đấu giá lấy “danh dự” tại ngôi đền, để trả cho tất cả mọi công việc. Ai lấy cắp tiền thuế do cộng đồng đóng góp sẽ phải rút phép thông công và bị kết án phải nộp trả số tiền lớn hơn số tiền đã lấy cắp. Nhưng số tiền ấy không làm hại đến việc mở mang kinh tế của người phạm tội, mà chỉ 1/10 là tối thiểu và 1/5 là tối đa số tiền lợi nhuận của người lấy cắp. Việc đóng thuế để mở mang những nơi thờ cúng là không được lơ là. Những nơi thờ cúng ấy đều không có, hay hầu như không có các vật nghệ thuật của tín ngưỡng Do Thái. Cộng đồng còn quản lý những nhà giàu có, cấm họ không được có thái độ khoe khoang sự giàu có của mình để tránh kích thích sự ghen tức của người Cơ Đốc giáo. Cũng như cộng đồng Do Thái thường bị đối xử tàn bạo ở vùng sông Rhin, vào thế kỷ XIII, người ta đã cấm họ không được tổ chức các lễ hội không mang tính tín ngưỡng, để không làm mọi người khác phải chú ý. Nhất là những người có học thức không có quyền tham dự vào các ngày hội ấy, ngay cả chỉ là ngày lễ hội của những người Do Thái với nhau, “trừ khi cuộc hôn nhân của người có học thức, lấy con gái người có học thức khác”

Moïse Maimonide đã khẳng định như vậy từ xa xưa, ngày nay các giáo trưởng ở châu Âu vẫn tuân theo những điều đó. Cộng đồng Do Thái vẫn tuân theo những điều đó. Cộng đồng Do Thái ở Allemagne còn trừng phạt nghiêm khắc người nào đã cho con gái mình mặc những bộ quần áo đắt tiền. Từ việc này, những người Do Thái đã lan truyền dần dần với nhau việc kết tội phải hà tiện như vậy. Nhưng một lần nữa người ta lại trách móc họ, buộc họ vẫn phải sống như vậy.

Những người môi giới và những thợ thủ công.

Tiền bạc thu được phải thực thà và phải do lao động. Cơ bạc cũng như trộm cắp đều bị cấm, bởi vì nó “không đóng góp được gì cho việc xây dựng thế giới”. Tiền bạc không phải xấu hổ, nó chỉ như là thứ giấy thông hành, một phương tiện để chạy trốn, một sự đảm bảo cho tự do. Nó không phải là phương tiện để tích lũy ruộng đất, là sự tham lam đáng khinh. Những nhà thông thái còn cho rằng: tiền bạc là vướng víu và không phải là con đường dẫn đến sự thoát nạn. Nó còn là một cái lá chắn. Jacole Ben Elie, giáo trưởng Do Thái ở xứ Provence, vào nửa thế kỷ thứ XIII, đã cảm ơn Trời vì “đã cho tăng thêm của cải giúp chúng con có khả năng để bảo vệ cuộc sống, che chở cho con cái chúng con, và làm thất bại mọi ý đồ của những kẻ truy hại chúng con.”

Hơn nữa khi bị những sự truy hại đe dọa, nỗi lo sợ thiếu thốn đã là một sự thúc đẩy mạnh mẽ về lao động và cần kiệm.

Rất hiếm có những người Do Thái sống như người nông thôn, nếu họ phải sống như vậy thì thường là người chủ ruộng đất mà không bao giờ là nông nô, cũng không bao giờ sống như một vị chúa tể. Càng rất hiếm người buôn bán các sản phẩm ngũ cốc, các súc vật và rượu vang. Trong những ngôi làng lớn người ta thường thấy là chủ quán ăn, là người thợ thuộc da (một nghề hôi thối mà các đền thờ thường dành cho họ), là thợ may, thợ thổi thủy tinh, thợ dệt lụa (áo mặc của những Habsbourg khi đăng quang theo cổ truyền phải là lụa do người Do Thái dệt), thợ kim hoàn, thợ đẽo gọt đá quý và cả nghề làm hương và các đồ thờ cho đạo Cơ Đốc. Có giáo trưởng đã chống lại công việc của đàn bà, ví dụ: nghề bán rong cho các gia đình của phụ nữ là bị cấm. Vì người đàn bà không có chồng đi cùng thì không bao giờ được vào nhà người đàn ông khác.

Người Do Thái ở thành phố thường là người làm nghề môi giới, nghĩa là người trung gian giới thiệu tất cả mọi sản phẩm cho người bán và người mua. Đôi khi họ cũng là đại diện cho những người buôn bán giàu có là người Cơ Đốc. Khi chủ nghĩa tư bản xuất hiện thì không có thứ hàng hóa của thị trường nào là không cần đến người môi giới. Họ giúp đỡ tiếp thị vật phẩm và theo yêu cầu, giúp mối tài trợ cho cả bên cung và bên cầu, quảng cáo các tính chất tốt của sản phẩm. Bản chất tự nhiên của người môi giới là một ngoại lề, đôi khi cần thiết nhưng cũng đáng ghét. Họ làm việc đơn độc, đơn giản chỉ do tính cách của cá nhân họ, không thuộc một hội công thương nào. Nghề này của họ không cần phải có vốn mà chỉ có cái khiếu cảm thấy trước những nhu cầu, loại khách hàng, người cung ứng, giá cả. Theo đúng nghĩa của nó là đầu cơ.

Ở Arles, người Do Thái còn là người sản xuất ra xà phòng. Ở Marseille, họ là người môi giới nghề biển và có vài người còn giữ độc quyền nghề thủ công mặt hàng bằng san hô. Ở Naples người ta thường thấy họ trong các xưởng nhuộm vải vóc, làm nghề dệt lụa và làm thợ khai thác mỏ lộ thiên cho các xí nghiệp. Ở Languedoc và ở Tây Ban Nha, không có người nào làm việc được ở hội đồng thành phố, đôi khi chỉ được đặc quyền làm nghề lĩnh canh các thuế khóa hay người dập đồng tiền. Hầu hết họ là thầy thuốc, họ mới có quyền mổ các xác chết. Có nhiều người là nhạc sĩ rong như nhà thơ trữ tình ở phương bắc Suss Kind Von Trimberg và nhà thơ trữ tình ở phương Nam Acher Ben Ychiel (thịnh hành vào thế kỷ 12 - 13 ở Pháp).

Vào đầu thiên niên kỷ, ở miền Nam châu Âu cũng như ở Islam và Constantinople, người Do Thái đã bắt đầu lập ra hội công thương ngành nghề thủ công của họ. Ở phía Bắc, đôi khi họ khi thì công khai, khi thì bí mật, gia nhập vào các hội công thương của người Cơ Đốc. Sau đó cả ở phía Bắc và phía Nam, những nghiệp đoàn này đã trở nên mạnh mẽ, gạt bỏ các nghề thủ công nhỏ và các nghề thu nhập kém. Năm 1331, trong thành phố của hoàng gia ở Esslingen, họ bị đuổi ra khỏi hội công thương của nghề thuộc da.

Trong nhiều nơi khác ở châu Âu, người Do Thái chỉ còn làm nghề buôn bán ngựa, nghề bán thịt và hầu hết những người này đã đi vào đường cùng thảm hại. Những người làm nghề cho vay tiền, là một nghề chiến lược họ có vai trò rất quan trọng trong giai đoạn mới hình thành chủ nghĩa tư bản và kiến thiết đất nước. Người ta buộc họ phải làm công việc đó để họ bị dìm xuống vực thẳm của nghề này. Đối với họ đây là điều bất hạnh to lớn nhất. Họ là người có ích nhưng người ta lại ghen tức với họ do các công việc mà họ đã giúp cho người ta.

Tiền lãi của người Do Thái

Vào lúc chuyển thiên niên kỷ, hệ thống tiền tệ đã bóp nghẹt trực tiếp nhu cầu thương mại. Ngay cả những đồng tiền của Gênes (Florin = tiên Hà Lan) của Pháp (tiền kim loại đúc ở thành Tour to lớn = Legros Tournois) ở Venise (đồng Đucat) thêm vào đồng tiền của hoàng đế Charlemagne thời trung đại là đồng tiền cuối cùng, thì khối lượng phương tiện trả tiền cũng không đáp ứng đủ cho các nhu cầu của người nông dân, thợ thủ công, người buôn bán, và nhất là tiền trả cho các vương công và cho các nhà vua. Vì vậy cần phải có tín dụng gấp nhiều lần hơn trong các thế kỷ đã qua.

Nhưng việc cho vay bị cấm tuyệt đối với người Cơ Đốc. Nhà thờ gọi số tiền thu lãi một cách sợ hãi là “Usura”; từ này không dùng để chỉ tiền lãi thu được qua việc buôn bán hàng hóa. Tất cả mọi người cho vay tiền đều được coi là con quỷ nắm lấy người mượn tiền và tạo cho họ sự phá sản. Người cho vay tiền và người mượn tiền đều là hình ảnh tôn kính của quả táo và con rắn trong vườn Địa đàng. Người cho vay tiền bị người được họ giúp đỡ, ghen tức, ngay cả khi các điều kiện cho vay không phải là bóc lột quá đáng. Thêm vào đó, nhà thờ lại lo sợ tín dụng chỉ làm tăng thêm sức mạnh cho nhà vua mà các nhà vua này đang đối đầu lại với nhà thờ, và ở các thành phố, nơi mà nhà thờ không dễ dàng nắm lấy cả thể xác và linh hồn của người dân như ở nông thôn. Nhà thờ tiếp tục cấm người theo đạo Cơ Đốc cho vay tiền, nhưng rất ngược đời là họ lại không cấm những người vay tiền. Giữa nhu cầu về kinh tế và ý tưởng về tín ngưỡng đã hoàn toàn đi vào ngõ cụt.

Bắt đầu thế kỷ thứ XI, chế độ phong kiến đã chuyển sang giai đoạn thai nghén về các hội buôn bán và Nhà nước quốc gia, thì không có ai, ngoài người Do Thái để thực hiện việc kinh doanh tiền bạc. Họ đã làm chuyện này từ những thế kỷ trước đây. Có rất nhiều người cần đến phương tiện tiền tệ, như người buôn bán, thợ thủ công; việc cấm mua đất, việc lo sợ thúc đẩy điều gì nhanh chóng trong trường hợp bị đe dọa, đã làm tăng thêm khả năng việc sử dụng đồng tiền, vàng và đá quý, trong đó những người Do Thái vừa cho vay tiền, vừa tiếp tục làm nghề khác, mà đúng ra họ chỉ có quyền được làm một nghề. Dù sao tỷ suất lãi cũng là đáng kể (đôi khi còn hơn 60% một năm vì lý do của sự cần thiết và những rủi ro khác) vì việc cần có tiền để sử dụng ngày càng tăng nhanh. Ngay cả khi họ không ấn định mức tỷ suất lãi, do bị các nhà chức trách kiểm soát ngặt nghèo, thì họ vẫn được tự do lựa chọn các điều kiện trả tiền. Nhà thờ lại hoảng sợ khi nhấn mạnh rằng: “Tiền bạc sinh ra tiền bạc.”

Những lời nhục mạ vừa về kinh tế, vừa về tình dục, tố cáo việc cho vay tiền lấy lãi là quái gở, là sản phẩm của “tình yêu dan díu”, nạn nhân của người cho vay tiền và sự ép buộc của họ.

Và người Do Thái cho vay tiền, đồng thời là kẻ bị khuất phục dưới mọi quyền lực là như vậy. Họ là “tài sản” của các vương công, là người cho các chủ nhân và láng giềng của các ông này vay tiền. Họ vừa là người bị ép buộc phải cho vay tiền, vừa là “thứ hàng” để các vương công và các ông hoàng bán lại cho nhau.

Từ thế kỷ XII đã có vài thỏa hiệp đề ra như điều kiện cho các cộng đồng Do Thái để lôi kéo họ tiếp tục làm nghề ấy. Đôi khi các thỏa hiệp này còn qui định tất cả các người chủ gia đình của Do Thái đều được là người cho vay tiền theo đồ thế chấp, và cộng thêm vẫn được làm một nghề khác như trường hợp của Neuhaus ở Bohême.

Tiếp đến thế kỷ thứ XIII, đã có bản thỏa hiệp đầu tiên nêu lên hoạt động của người cho vay tiền coi như là một nghề cần đòi hỏi theo nhu cầu. Năm 1236, hoàng đế đã chấp nhận coi những người Do Thái như “người phục vụ vương quốc” thay cho công việc là người cho vay tiền.

Những giáo trưởng ở thế kỷ XI và XII đã ý thức rõ ràng được những nguy hiểm gắn liền với việc chấp nhận vai trò lạ lùng như vậy của người Do Thái. Từ thế kỷ X những cộng đồng Do Thái ở Bagdad đã bị truy hại bởi vì có vài người trong số họ đã làm công việc chủ nhà băng như vậy. Những việc truy hại vì tín dụng ở Tây Âu ngày nay là hiếm hoi bởi vì tín dụng ở đây rất có ý nghĩa. Những “Rav” tranh luận rất nhiều về vấn đề này. Họ viết thư trao đổi với nhau luôn đề cập đến vấn đề này: Tại sao lại ôm lấy sự nguy hại là bị tàn sát cả cộng đồng do những con nợ ấy nổi giận?

Giáo trưởng Ishmael đã nhắc lại việc cấm người Do Thái cho vay tiền lấy lãi của người không phải là Do Thái, chỉ trừ khi người đó không còn kế sinh nhai nào khác. Nói cách khác là “đừng có ôm lấy cái tai họa đó, trừ khi thật rất cần thiết”. Giáo trưởng Ravina cũng có quan điểm đúng như thế. Bởi vì nghề cho vay tiền lấy lãi sẽ dẫn đến việc quan hệ quá chặt chẽ với người không phải là Do Thái, và sẽ dẫn đến sự đe dọa cho toàn bộ nền đạo đức học. Tác giả cuốn sách “Sefer Hachinukh” đã nhấn mạnh rằng: “Theo đạo đức mới của thế giới, người ta buộc phải cho vay tiền lấy lãi. Nhưng mục đích của những “kẻ vay tiền có quyền lực” là muốn thanh toán hết người Do Thái. Trời đã cấm chúng ta không được làm điều gì mà đạo đức cả chúng ta đòi hỏi phải trong sạch.”

Ngược lại, cũng có giáo trưởng lại không phản đối việc này. Ông Rachi ở Troyes đã kể rằng: giáo trưởng Mordechai ở Pháp đã tán thành việc người Do Thái có thể cho nhau vay lấy lãi, nhưng qua một người trung gian giấu mặt làm người nhận vay số tiền đó. Nhưng hầu hết những người bình luận không chấp nhận việc cho vay tiền lấy lãi của những người Do Thái với nhau, trừ khi số tiền lãi đó để góp vào việc ủng hộ những người nghèo.

Năm 1160, một trong những người cháu trai của Rachi, là Rabbenu Jacob Tam, cũng vào thời Moise Maimonide ở Ai Cập, giải thích rằng: việc cho phép cho người ngoài vay tiền là một điều bắt buộc về đạo đức. Người ta phải dùng của cải của mình vào việc sử dụng cho người ngoài. Rabbenu Jacob Tam còn nói thêm: Việc cho vay tiền lấy lãi là do lợi ích của người mượn tiền, bởi vì người mượn tiền đã đẩy người cho vay tiền phải có quyết định theo lý tính, và việc cho vay không lấy lãi là điều tính toán sai của kinh tế. Rambam cũng có cùng quan điểm này và đã nhắc lại rằng việc cho vay tiền lấy lãi là đã được kinh Torah cho phép, mà không phải là bắt buộc. Có nhiều người còn giải thích rằng nghề cho vay còn là một nghề danh giá. Người cho vay tiền đã sống tương đối đầy đủ để bỏ hết các nghề khác, chỉ tập trung vào việc tìm hiểu tín ngưỡng. Đây là một trường hợp đặc biệt ở Allemagne của giáo trưởng Chalom Ben Isaac Shekel, vào thế kỷ XII: “Lý do về kinh Torah đã giữ vị trí rộng lớn ở Allemagne và các nước khác là đã cho rằng: người Do Thái ở những nơi này cho người nước ngoài vay tiền lấy lãi, đã không cần phải làm một nghề gì khác để khỏi mất thì giờ của họ (…) Người nào không say mê nghiên cứu kinh Torah, sẽ dùng số tiền thu được của mình, trợ giúp cho người nghiên cứu cuốn kinh đó…

Nhiều người khác lại bàn cãi về tỷ suất tiền lãi, cho rằng: Cần phải lấy lãi cao để phòng xa những rủi ro là không phải trả lại tiền cho người mượn tiền, và để không còn tiền dành cho vay nữa. Người khác lại phản đối: “Tiền lãi phải thấp, để không kích thích sự hằn thù, ghen tức”.

Những vương công che chở cho người Do Thái là những khách hàng đầu tiên của họ, vì họ cần tiền, cần rất nhiều tiền để kiến thiết đất nước và củng cố bộ máy quốc gia. Sau cuộc chinh phục Normande (kéo dài tới năm 1066, lan sang cả nước Anh), vua Guillaume le Conquérant (Guillaume, người chiến thắng) đã yêu cầu những thương gia Do Thái phải góp tiền cho thể chế mới của mình. Ông sẽ trả lại tiền vay của người Do Thái bằng cách trừ các khoản thuế mà người Do Thái phải nộp, hoặc cho các ông hoàng khác vay tiền với số lãi cao hơn.

Năm 1170, một thương gia Do Thái là Josué de Gloucester, đã cho vua Henri II vay một số tiền lớn để đóng góp cho cuộc chinh phục Irlande. Một giám mục người Anh kháng nghị: “Tiền mà một ông hoàng có được bởi số lợi nhuận bất chính của người cho vay lấy lãi, thì cũng coi như đồng lõa vào tội ác với người cho vay tiền.”

Người cho vay đã bị lôi kéo vào mối họa chằng chịt đến chết người, là phải có nhiều người cùng đóng thuế cho các ông hoàng ấy, để họ có tiền trả cho chủ nợ. Người cho vay phải gánh chịu mọi việc nộp thuế chậm của nông dân, những chức sắc nhỏ, và trở thành người thu thuế bất đắc dĩ cho các ông hoàng.

Cũng như dưới triều vua Louis IX, những viên chức của hoàng gia cũng cùng nhau đòi tiền nộp thuế, chiếm giữ của cải của những người phải nộp thuế không có khả năng đóng góp, nên những viên chức hoàng gia bắt ép người Do Thái phải nhận những người này như vật thế chấp, đổi lấy số tiền cho nhà vua vay, và buộc người cho vay phải trả tiền ngay thay cho những người thế chấp ấy. Cuối cùng, những kẻ có quyền lực đã tịch thu hết của cải của người cho vay tiền với lý do là “việc họ cho vay lấy lãi đã làm cho những người khách nợ nghèo đi”, mà quên rằng chính họ phải chịu trách nhiệm ấy!

Sau các ông hoàng, đến các tu viện là khách hàng phải phụ thuộc vào người Do Thái. Tu viện trưởng Suger muốn xây dựng lại tu viện Saint Denis, hy vọng mượn được tiền, nên đã ký kết với Ursellus, một người Do Thái ở Montmorency, chuyên cho vay thế chấp, rồi sẽ trả món nợ này cho tu viện. Có một giai thoại đặc biệt dễ hiểu: ở Anh, năm 1173, tu viện Bury Saint Edmund! mượn một người Do Thái tên là Isaac, con trai của giáo trưởng Josué 400 đồng Sterling với lãi suất 25% năm. Để vay được, họ đặt các tài sản thế chấp của tu viện như quần áo bằng lụa, các đĩa bằng vàng, 40 quyển sách cho một người Do Thái khác là Benedict ở Norwich, để lấy tiền trả lãi hàng năm cho Isaac. Ít lâu sau, một tu sĩ đã kể lại câu chuyện vay mượn này và phải đối phó với tất cả người Do Thái thời đó với các điều kiện như buộc phải làm chủ nhà băng, cho vay tiền không có hy vọng đòi được, thấy niềm tin của họ bị lừa dối và phải chịu việc xóa nợ do quyền lực cao hơn buộc họ phải làm như vậy. Câu chuyện này đáng được đọc hết chi tiết như sau: “Máy đánh kem của chúng tôi bị hỏng. Người coi kho của tu viện là William muốn sửa chữa lại máy ấy, đã bí mật mượn tiền của Benedict, một người Do Thái ở Norwich 40 đồng Livres và phải chịu lãi suất. Benedict yêu cầu William phải viết giấy nợ có đóng dấu theo thường lệ là bên cạnh ảnh hòm thánh tích của thánh Edmund, cùng với dấu hội công thương của người Do Thái và dấu của các tu sĩ với lời xác nhận của họ. Khi món nợ đã lên đến 100 Livres mà William vẫn chưa trả được, Benedict liền đem các giấy tờ đó trình lên nhà vua, nói rằng William đã giấu giếm tu viện trưởng để mượn số tiền đó, đến nay không trả được nợ. Tu viện trưởng biết chuyện này liền cách chức người coi kho William, đồng thời lại viết một giấy biên nợ khác, vay Benedict 400 Livres trả trong 4 năm, cùng với 100 Livres lãi nợ đọng, và thêm 100 Livres theo yêu cầu riêng của vị viện trưởng. Nhưng tu viện trưởng không đóng dấu của mình vào giấy biên nợ này mà chỉ đóng dấu của các tu sĩ. Sau 4 năm, món nợ này cũng không trả được và tu viện trưởng lại phải ghi giấy biên nợ tổng cộng là 880 Livres và xin trả mỗi năm là 80 Livres trong 11 năm.

Cũng Benedict lại nhận được giấy biên nợ mới về món nợ chưa trả được của tu viện ấy tổng cộng số tiền nợ là 1400 Livres trả trong 14 năm.

Người đại diện của nhà vua đã cho tu viện trưởng biết là nhà vua phải nắm đủ mọi thông tin về món nợ to lớn này mới giải quyết được…”

Câu chuyện không kể lại là người Do Thái ấy có đòi được nợ hay không. Nhưng chắc chắn là Benedict không thể nào đòi được món nợ ấy; Mấy năm sau người Do Thái ở Anh vẫn bị đối xử, nói theo cách như trên là “quịt nợ”

Từ đó, các ông hoàng, nhà thờ, và tất cả mọi người, nhất là nhân dân ở Rhénanie, đều đổ xô nhau mượn tiền của người Do Thái: người nông dân mượn tiền để mua giống má, người thợ thủ công để mua thêm dụng cụ, và cả những hội công thương khác cũng không muốn mình vắng mặt trong hàng ngũ ấy.

Nói chung chỉ có những số tiền nhỏ mượn với lãi suất cao và hầu như đều được trả đày đủ trong tình hữu nghị.

Những tài liệu, giấy tờ công chứng còn lưu giữ ở Perpignan vào cuối thế kỷ XIII đã chứng tỏ số tiền vay trung bình tương đương bằng số tiền lợi nhuận trong một năm của người thợ thủ công, và có 1/10 số tiền cho vay là dưới 10 xu, bằng 2 tháng thu lợi nhuận.

Thế là những người Do Thái cho vay tiền ở Saint Quentin đã cho người buôn bán chỉ vay tín dụng số tiền rất khiêm tốn. Ở Perpignan, họ chỉ cho người thợ thủ công sung túc, khá vay tiền với lãi suất hàng năm lên đến 50%.

Đôi khi người mượn tiền phải chịu các món vay nợ ấy cũng với sự hối tiếc, nhưng nó như một thứ ma túy mà họ không sao dứt ra được. Thế nhưng họ vẫn thấy tức giận đối với người đã gây ra cho họ chuyện khó khăn ấy. Người cho vay cũng phải tính đến những rủi ro cho bản thân họ và cho cả hoàn cảnh của người mượn tiền, ước tính đến tỷ suất lãi mà họ có thể chịu được, hình dung và đánh giá các vật thế chấp, trả được nợ đúng kỳ hạn, che giấu làm tăng giá các vật thế chấp và tiền bạc với số lượng đáng kể mà họ phải trả, và đối với người lấy cắp con muốn ăn bớt số tiền phải trả. Vì vậy không có người vay tiền nào lại không có lý luận về tai họa, lại không có ý thức giấu giếm suy nghĩ tính toán của mình, không có kinh nghiệm về các vật quí như ngọc, vàng, bạc và các đồng tiền… để có thể che đậy, số tài sản to lớn ấy trong một phạm vi nhỏ.

Lúc đầu, phong trào tín dụng chỉ trao đổi bằng miệng, vì người nông dân không biết đọc, biết viết. Thường thì các bà vợ hay mượn tiền giấu chồng nên không muốn ghi nợ bằng giấy tờ.

Vào cuối nửa thế kỷ XIII, ở Nam châu Âu đã mở mang việc học đọc, học viết nên các hợp đồng bắt đầu được tiến hành như một chứng cớ để xác nhận, đồng thời chữ ký và con dấu đều phải có giá trị về tín nhiệm. Đôi khi người công chứng hay tòa giám mục đã lập sẵn giấy vay tiền để giúp thuận lợi cho người mượn tiền.

Vì thế các giấy chứng thư của phòng lưu trữ công chứng ở Perpignan còn giữ được nhiều hợp đồng quan trọng về việc chuyển giao tài chính mà những biên bản về các khoản tiền vay của những người thợ thủ công là không thể tranh cãi được. Người cho vay tiền đã mở rộng kỹ thuật cho vay ngày càng mập mờ hơn, tinh vi hơn. Có vài người còn làm việc này thông đồng với người láng giềng cũng là người Do Thái đã được họ trả công. Những người khôn ngoan đã để mặc họ làm như vậy vì những người vay tiền hầu hết là người ngoài cộng đồng.

Có người lại sử dụng các giấy tín dụng viết tay ấy để chuyển số tiền cho vay thành tài sản buôn bán mà họ có thể bán lại các giấy tờ tín dụng cho người khác: Giấy tín dụng này gọi là “Mamram” nó chỉ là một tài liệu đơn thuần ghi số tiền nợ, ấn định kỳ hạn phải trả và chữ ký của người khách nợ (chưa có ai hiểu được ý nghĩa của từ Mamram thời trung đại thường dùng là như thế nào. Còn theo tiếng He’breu gọi là “Hemir” = đổi chác; (tiếng La tinh là “in mémeriam” = điều ghi lại, hay tiếng La tinh bình dân là “Membrana” = một mảnh giấy tờ?)

Ở nước Pháp vào đầu thế kỷ XII, người ta cũng thấy dấu vết đầu tiên trong bài bình luận của Elahan Ben Isaac de Dampierre một hợp đồng gọi là Avodah Zarah. Nhưng tên người chủ nợ không ghi trong bản hợp đồng ấy, nên “Mamram” được trả lại cho người khách nợ có tên ghi trong đó; Cũng còn có thể chuyển được tiền với số lãi giữa người Do Thái mà họ phải có tín nhiệm với nhau, bởi vì người mượn tiền là người theo đạo Cơ Đốc. Đây là công cụ mở mang có hiệu quả về tín dụng. Nó cho phép người cho vay có thể sử dụng nhiều nguồn vốn bằng cách thuyết phục người cho vay kia về giá trị chữ ký của khách hàng là nhà nước, là nông dân, thợ thủ công và người buôn bán. Người Do Thái đã sử dụng kỳ phiếu từ ba thế kỷ trước đây, đến nay nước Ý mới sử dụng loại kỳ phiếu này. Việc cải tiến ấy đã được những chủ nhà băng ở xứ Lombardie áp dụng, mà người ta thấy có thể là những người Do Thái bí mật đã chuyển thành những chủ nhà băng này.

Vấn đề thế chấp cũng được bàn cãi nhiều về luận thuyết này. Các giáo trưởng công nhận của cải của người nước ngoài có thể dùng làm vật thế chấp, trừ ra không kể đến những vật cần thiết nhất như: đá xay thành hạt, hay vài loại quần áo. Ở thành phố, người ta dùng vật thế chấp là dụng cụ đồ nghề, đá quí, những kiệt tác về nghệ thuật, các đồ thờ của người Cơ Đốc. Ở nông thôn, vật thế chấp thường là vải vóc, ngựa hay rượu vang. Trong thành phố của Ba Lan và ở những cộng đồng Moraves xứ Moravi của Tiệp Khắc), vật thế chấp cũng là rượu vang. Hậu quả là người cho vay thế chấp đã tạo ra việc bán trá hình là thế chấp, mà người mượn tiền buộc phải để lại cho họ một tài sản có giá trị với cái giá rất rẻ. Có vài vương công cấm người Do Thái cho vay tiền và dùng đất đai là cối xay hay vùng đất được phong cấp là vật thế chấp. Có những vương công ranh mãnh hơn lại chỉ bắt họ dùng vật thế chấp là tài sản về ruộng đất để cuối cùng họ ra đi không thể mang đất đi theo được. Đôi khi có thỏa hiệp được một thành phố chấp nhận với một cộng đồng Do Thái, khẳng định người cho vay tiền có thể giữ vật thế chấp là một con nợ giả. Hoàn cảnh này thật đặc biệt tế nhị khi người cho vay tiền buộc phải nhận vật thế chấp do chính người che chở bảo hộ cho họ đưa ra, mà người đó lại đã ban hành thỏa hiệp này. Vậy thì đòi vật thế chấp của một ông vua vay tiền là cả đội quân của ông thì người cho vay lấy đâu ra tiền để nuôi cả đội quân ấy được.

Những người cho vay đã ít nhiều trở thành người tự nguyện phải nhận là chủ sở hữu những bộ quần áo, những con ngựa, các hoa màu dùng làm rượu vang, cả đến đất nhượng, đất phong cấp của các thợ thủ công, các xí nghiệp và cả đến ông thái thú. Rồi còn những thác nước, các cối xay gió, các cầu vượt, các con sông đào mà họ phải nhận như là vật thế chấp để không khai thác được gì và cũng không bán đi được. Nhà thờ lo sợ khi thấy các vương công cho người Do Thái những vật phẩm về tín ngưỡng là vật thế chấp, những tài sản, mà họ mong thu hồi lại được.

Có những nghề mới xuất hiện theo để quản lý và mua bán các tài sản thế chấp ấy. Đã có những người buôn bán, thợ thủ công, người môi giới, người cho vay tiền người Do Thái, mua lại các vật bán hạ giá ấy. Vì vậy người cho vay ở Alsace và ở Rhénanie đã tham gia vào việc mua bán các vật thế chấp là ngựa, là gia súc, là rượu vang (các loại này đã bị các giáo trưởng cấm), vải vóc, quần áo bán hạ giá (do những người mua bán các quần áo cũ mua lại), và các đồ vật quí khác. Rồi chính những người cho vay cũng phải bán tống các đồ vật lấy cắp dùng làm vật thế chấp mà bọn trộm đã bỏ lại khi chạy trốn, để tránh việc chính họ lại bị kết tội là kẻ lấy cắp.

Mỗi cộng đồng phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của người cho vay của cộng đồng. Trong vài trường hợp, cộng đồng phải can thiệp để người cho vay không vượt quá tỷ suất tiền lãi, và đảm bảo việc hoàn trả lại các vật thế chấp cho người mượn tiền đúng thời hạn.

Nói chung, cho vay tiền không phải là một nghề, mà đây chỉ là việc làm phụ thêm của phần nhiều những người Do Thái. Trong vài cộng đồng, tất cả những người đến tuổi trưởng thành đều là người cho vay tiền là nông dân, người cho vay là người buôn bán, là thầy thuốc và cả là giáo trưởng. Khó khăn lắm mới thấy một người Do Thái không tham gia vào việc cho vay tiền, hay ít ra là cũng phụ vào việc buôn bán tiền bạc.

Nhà thông thái Do Thái là Menahem Hameiri ở xứ Provence vào thế kỷ thứ XIII đã viết: “Hình như không có người Do Thái nào lại không là người cho người nước ngoài vay lấy lãi”. Ngay chính ông ta cũng làm như vậy!

Theo báo cáo của những người điều tra được Louis IX ở Saint - Quentin, phải đi làm việc này, đã cho thấy: Có 1/3 những người Do Thái cho vay tiền là phụ nữ, do những người phụ nữ khác phải chịu mọi trách nhiệm của gia đình, khuyến khích họ cùng làm nghề này vì thu nhập trong gia đình quá thấp, nhưng còn hơn là để chồng phải đi vay tiền.

Khi hoàn cảnh chính trị đã ổn định được lâu dài thì có những gia đình chuyên cho vay tiền và làm nghề này tới ba hay bốn thế hệ sau. Họ còn là những người nắm nền tài chính của Bắc Phi hay của phương Đông, hầu hết là cho các ông hoàng và những người buôn bán lớn vay tiền. Vì vậy đã có những người Do Thái ở các tỉnh thành của Ý như: Volterra, Tivoli, Da Pisa, Del Banco, đều làm nghề trên. Ít lâu sau người ta còn thấy họ có mặt ở Lombards (Lombardie). Có vài người trong số họ đã trở nên giàu có. Năm 1240, dưới triều vua Henri IV ở Anh, các tài liệu về thuế đã nêu tên ba người Do Thái cho vay tiền là: Aaron và Leon ở York, David ở Oxford, đã nộp tiền thuế tới 83% số tiền mà những người Do Thái cho vay tiền phải đóng thuế. Cuối thế kỷ thứ XIII một nhà buôn và là nhà tài chính lớn, người Do Thái ở Bourgogne: Élias de Vesoul đã có khách vay tiền ở tận Allemagne. Những người cho vay đã mở rộng tầm hoạt động đến như vậy. Và khách vay nợ đều là những người bảo trợ cho họ ở Anh hay ở Tây Ban Nha, nhưng những người này đã lấy quyền kiểm soát, kê biên số của cải và tước lấy một phần tài sản của họ mà không phải là vay tiền.

Cuối cùng, người Do Thái và người cho vay tiền chỉ là một. Bernard de Clairvaux đã đặt ra bài vè để chỉ hoạt động của những người cho vay tiền.

Ở thế kỷ XII, theo tâm tính thì mọi khách nợ đều là người theo đạo Cơ Đốc và mọi người cho vay tiền đều là người Do Thái.

Ngay như nhà tài chính, đồng thời là người buôn bán ở Flamand (xứ Flăngdrơ) Guillaume Cades là người Cơ Đốc cũng đã có khối lượng tiền chuyển đổi trên thị trường nước Anh, đã vượt qua người Do Thái cùng thời là Aaron de Lincoln, và được mọi người coi như đã theo đạo Do Thái. Có vài giáo trưởng đã thấy lo sợ, yêu cầu người Do Thái chuyển nghề này vì sợ lại làm tăng thêm một tai họa mới, vì họ buộc phải sống bên cạnh với người láng giềng và sớm hay muộn sẽ gây ra mối ghen tức, hằn thù.

Những mối quan hệ với người khác, căm thù vì công việc giúp đỡ

Có một số ít người Do Thái sống đơn độc trong các làng, các đồn lũy, các trạm gác tiền tiêu. Họ sống ở đây làm nghề buôn bán, làm đại lý đặc quyền cất rượu, làm đại diện cho những nhà buôn lớn, làm môi giới, thu thuế và đóng góp đồng thời cũng là người cho vay tiền. Những người khác sống với cộng đồng mà ít ra là trong đó phải có 10 người con trai trưởng thành. Và đây cũng là luật áp đặt như vậy. Tất cả mọi người Do Thái đều có quan hệ với người Cơ Đốc ở quanh vùng. Các thầy thuốc và các nữ hộ sinh đến giúp đỡ người ốm ở xung quanh. Người nông dân đem đến các hội chợ bán sản phẩm. Người buôn bán đem hàng đến tận nhà người nước ngoài cho mời chào hàng. Họ đi thành từng nhóm, cùng ăn và cùng ở với nhau; những thợ thủ công Do Thái cùng làm việc với thợ thủ công người Cơ Đốc; những người cho vay chào mời khách hàng; những người bán hàng rong theo các tín ngưỡng khác nhau thường chơi bài xúc sắc trong các sòng bạc với nhau. Các chợ tiếp nhận cả người Do Thái và người Cơ Đốc. Ở nhiều thành phố, người ta thấy những “phố Do Thái” luôn là khoảng không gian rộng mở.

Bản chất thích thăm dò, nên người Do Thái tự nguyện hòa mình vào trong thiên hạ. Mỗi lần đến nước nào, họ đều học tiếng nói của nước ấy và hòa mình vào nền văn hóa của họ. Họ cũng bàn cãi về văn chương, cũng đọc những sách triết lý, cũng theo cách ăn mặc của người nước đó, cùng chịu chung nạn đói kém, các bệnh dịch và cùng với họ chiến đấu chống lại kẻ thù. Họ cũng tham gia vào các đội quân dự chiến trận, cùng với người nước ngoài viết chung những tác phẩm văn học, tạo ra những kiệt tác về nghệ thuật và cùng làm việc trong các công ty thương mại. Họ cùng chia sẻ với người dân bản xứ nền kinh tế, tiêu thụ và sản xuất của cải cũng như người Cơ Đốc. Họ mang đến điều mới lạ cho nơi họ sinh sống. Họ rất nhún nhường, hòa hợp, không miễn cưỡng, gò bó trong các hội buôn bán. Họ là những đối thủ đáng gờm chống lại những thợ thủ công người Cơ Đốc. Đôi khi họ còn phải sợ vì người Cơ Đốc làm ra các sản phẩm giống như họ, nhưng lại bán rẻ hơn.

Do sự cần thiết phải sống chung với nơi đến ở nên họ thoải mái cải biên bớt những điều của luật Do Thái. Đây là vấn đề còn được đưa ra và tranh luận. Giới luật của Babylone cấm người Do Thái mua bán với người theo đạo Cơ Đốc ba ngày trước khi có những ngày lễ hội về tín ngưỡng. Điều này đã không còn được họ áp dụng nữa. Việc cấm mua bán rượu vang và giữ các đồ thờ cúng của đạo Cơ Đốc, cũng không còn được tuân theo do sự cần thiết phải có đồ thế chấp khi vay tiền. Việc lấy nhiều vợ đã trở thành động cơ để rút phép thông công, việc bỏ vợ là bị cấm nhưng việc ly hôn do vợ chồng không hòa thì không bị cấm nữa. Và cuối cùng, như thời kỳ bị đi đày đến Babylone, người Do Thái bị cấm chống lại các vương công. (Trừ khi các vương công này bắt họ phải chuyển sang đạo khác. Duy nhất trong trường hợp này, người Do Thái có thể tập hợp thành đội quân để kháng cự hay đôi khi được phép tự tử).

Người ta nhớ đến nhiều chuyện tranh luận công khai như: quan hệ giữa buôn bán với giáo dục của gia đình, với tình bạn, tình yêu giữa người Do Thái và người Cơ Đốc. Chẳng hạn vào năm 1220, một học giả ở Oxford vì yêu một cô gái trẻ người Do Thái thuộc một cộng đồng ở trong thành phố, nên đã chuyển sang đạo Do Thái để lấy được cô gái ấy. Thực tế cũng có điều ngược lại là người Do Thái cũng vì tình yêu hay vì lo lắng phải sáp nhập với đạo khác, nên cũng đã tự chuyển đổi đạo của mình.

Ở nơi công cộng, người Cơ Đốc và Do Thái đã tranh luận với nhau về thần học. Cũng có khi cuộc tranh luận diễn ra trong nhà riêng của họ. Ông Rachi ở Troyes kể rằng: một người láng giềng của ông là người theo đạo Cơ Đốc đã đem biếu ông những chiếc bánh ngọt vào ngày cuối của lễ Pâque Do Thái. Những sinh viên Do Thái ở Ba Lan thường xuyên lui tới các nhà học thức của trường đại học ở Ý. Giáo trưởng Levi Ben Gerson đã được giáo hoàng Clément VI ở Aviguon tiếp đón ngay ở tòa giáo hội. Các tác phẩm của Abraham Ibn Ezra được dịch sang tiếng La tinh và tiếng Pháp. Những nhà trí thức lớn người Do Thái như nhà triết học Ha Meiri ở Perpignan đã đối thoại với đồng nghiệp người Cơ Đốc; như Raymond Lulle đã viết cuốn sách “Le Gentil et-les trois sages” (Người nước ngoài và ba nhà thông thái). Có vài nhà văn người Cơ Đốc đã chứng tỏ sự hiểu biết sâu sắc của họ về văn học Do Thái. Những bài văn của Nicolas ở Lyre đã trích nhiều những đoạn văn của Rachi; những bài văn của người Do Thái ngày càng được nhắc đến trong triết lý của Ả Rập, Hy Lạp và Augustin; những tiểu thuyết kiếm hiệp cũng ảnh hưởng triết lý Do Thái. Thế kỷ XII, đã có vài nhà thần học người Cơ Đốc tham khảo những bản viết tay của người He’breu và những lời kêu gọi của các giáo trưởng để so sánh với bản Kinh thánh bằng tiếng La tinh (Vulgate). Giữa các tu sĩ ở Citeaux và các giáo trưởng đã có sự liên kết chặt chẽ để dịch những đoạn kinh bằng tiếng He’breu sang tiếng Pháp, mà các thầy tu lại chỉ biết một thứ tiếng La tinh. Những người Dominicaius (thầy tu dòng Đô-mi-ních) và những người Franciscains (thầy tu dòng thánh Francois) đã phải hỏi đến những người chú giải các điển tích, người Do Thái, để làm phong phú thêm cho các bài bình luận của họ.

Vào thế kỷ thứ XIII, Salomon Ibn Gabirol viết cuốn “La Source de Vie” (Nguồn gốc cuộc sống) cũng đã trích vài học thuyết của đạo Cơ Đốc, để làm giàu thêm những công trình lý luận của mình. Nhiều giáo trưởng còn nhấn mạnh đến việc tập trung ba đạo thờ một thần, làm một. Người ta chấp nhận với những điều mà Rachi viết về dự định này: “Những quốc gia mà chúng ta, dân tộc Israel, đã bị đi đày đến đó, họ cũng đã biết đến kinh “Création eoc Nihilo” (Kinh sáng tạo ra thuyết Hư vô), kinh Exode. (Thiên di) và nhiều điểm chủ yếu trong hai cuốn kinh đó. Sự thờ cúng của họ cũng đã cung hiến cho Người sáng tạo Trời và Đất.”

Ở Perpignan, Ha Meri cũng đã biết rõ người theo đạo Cơ Đốc là thờ một thần, theo cách người Do Thái và người Hồi giáo mà không theo cách thờ thần tượng (chỉ là sự tôn sùng bất cứ thứ gì). Họ cũng bắt cộng đồng của họ phải giúp đỡ người nghèo cũng giống như các cuốn kinh của các tín ngưỡng khác.

Các cộng đồng Do Thái ở miền Nam nước Pháp đã bàn cãi về tác phẩm của Aristote, đã được dịch sang tiếng He’breu trước khi được Thomas Aquin bình luận và chú giải. Năm 1336, đã có cuộc luận chiến nổ ra giữa lòng cộng đồng Do Thái ở Narbonne về vấn đề tuổi tác mà các thanh niên Do Thái phải được giáo dục theo tư tưởng của Aristote. Người Cơ Đốc lại có thuyết Averroès đối nghịch với thuyết Aristote qua một cuộc khủng hoảng đến nỗi Maimonide đã phải trả lời trong cuốn sách “Hướng dẫn những người lạc lối”. Một vài tác giả người Cơ Đốc lại lấy cách dậy dỗ của người Do Thái làm kiểu mẫu. Một học sinh ở Ab’elard đã ghi một bình luận trong những bài văn vẫn do Paul viết về E’phésiens: “Mặc dù họ rất nghèo, và mặc dù họ có tới 10 người con, người Do Thái vẫn gửi các con họ đến trường, không phải vì lợi ích mà là vì để chúng có sự hiểu biết về luật Do Thái, không những con trai, mà cả con gái cũng được đến trường.”

Trong một đoạn khác, học sinh này còn nêu lên sự đặc biệt tăng nhân khẩu của người Do Thái: “Những gia đình có mười con không phải là hiếm và vì vậy các cộng đồng đã nhanh chóng nảy sinh thêm.”

Cũng như mọi khi, các giáo trưởng luôn lo sợ những nhà buôn lớn, những người có thu lợi nhiều, những nhà giầu có, những người thân cận của các vương công hay các trung tâm học thức, đừng làm điều gì sai lầm có thể gây ra sự ghen tức đố kỵ hay kích thích lòng thù ghét, để làm hại cho cộng đồng.

Luôn luôn có một tư tưởng từ ngày xưa truyền lại: “Không có điều gì tốt cho người Do Thái, nếu mọi người khác cũng không được có điều tốt.” Vì vậy việc quan hệ với người ngoài cộng đồng rất được chú ý. Các thầy giáo luôn căn dặn học sinh: Việc sống được là tùy theo sự trung thực của mỗi người, rằng không nên vơ vét của cải của người khác bằng cách gian lận, hay lợi dụng sự nhầm lẫn của người Cơ Đốc trong việc buôn bán để phạm nhiều tội lỗi. Mỗi người đều phải quan tâm đến người ngoài để họ được giàu có và phải đóng góp vào chuyện đó. Nhưng các giáo trưởng lại sợ người Do Thái hòa hợp quá với người Cơ Đốc nên buộc họ phải tôn trọng chỉ định về các loại thực phẩm bị cấm đối với người Do Thái, khi cùng ngồi ăn uống với người Cơ Đốc.

Các giáo trưởng buộc các tín đồ nên sống trong cùng một khu vực, quanh ngôi đền, nơi tắm theo tập tục hay bên cạnh các nghĩa địa. Các giáo trưởng còn nêu ra việc làm cổng ở hai đầu phố của người Do Thái, đề phòng những cuộc tấn công bất ngờ. Từ nay, ở những khu phố Do Thái như thế, các giáo trưởng, các thầy giáo, người bán hàng thịt và những người thợ thủ công không bao giờ được tiếp xúc với người ngoài. Các vương công đã khuyến khích người Do Thái ở tập trung như vậy để vừa dễ kiểm soát, vừa để tránh sự lẫn lộn người Do Thái với người Cơ Đốc. Vì thế, năm 1243, Jacques Le Conquérant, vua nước Aragon, phân định cho người Do Thái ở Perpignan được phép sống tập trung vào một khu vực gần những người thợ dệt kiêm nhà tài chính. Khu phố của người Do Thái không xa nơi ấy.

Các giáo trưởng vẫn không yên lòng vì sự hằn thù có thể lại xảy ra. Một nhà thông thái về thần học và kinh tế ở phương Tây đã đuổi hết những người Do Thái chuyên cho vay tiền ra khỏi khu vực và kết tội họ là những kẻ giết chúa. Một lần nữa, cộng đồng Do Thái lại là mục tiêu để tấn công, bị đuổi từ nơi này đến nơi khác. Người ta thấy hối hận để người Do Thái cung ứng cả Trời và tiền bạc của họ, mà bản thân họ không có thể làm được chuyện đó. Vì thế người ta đã kết tội người Do Thái là những kẻ cho vay cả Trời, cho vay tiền bạc, đã ăn bám, là trộm cắp, là kẻ chuyên móc tiền của người khác, vơ vét chiếm đoạt, là kẻ cho vay nặng lãi, là kẻ nhiều thủ đoạn, uống máu người, giết trẻ con, đầu độc, làm uế tạp bánh Thánh, kẻ thù của Trời, kẻ ám sát ghen ghét Chúa Jésus Christ.

Cuộc Thánh chiến: phải trả tiền hay là chết

Tất cả bắt đầu từ giữa thế kỷ XI. Lúc ấy hoàn cảnh của châu Âu không được sung túc. Các toán cướp vơ vét các thành phố. Các vương công cũng gây cuộc chiến chống nhau. Năm 1073 giáo hoàng mới là Grégoire VII, đã lợi dụng tình hình này không cho hoàng đế Romain can thiệp vào việc bầu cử chức giáo hoàng. Năm 1077, giáo hoàng còn buộc hoàng đế phải quỳ gối trước mặt ông ở Canossa, và cấm các vương công không được mua hàng của các tu sĩ. Cũng vào năm 1081, hoàng đế ở phương Đông là Aleis Commène, bị đội quân của Hồi giáo đánh bại, phải nhờ giáo hoàng giúp đỡ, mặc dù hơn 20 năm nay này không có quan hệ gì với giáo hoàng từ hơn 20 năm nay.

Đây là dịp tốt nhất cho nhà thờ ở Rome: để trả lời việc cầu cứu ấy, nhà thờ lại hy vọng nắm được quyền chỉ huy các ông hoàng ở phương tây, thu phục lại nhà thờ phương đông, và còn lợi dụng việc này tiến đến tận Jérusalem, lấy lại mộ chúa Jésus, nằm trong khu vực của người Hồi.

Giáo hoàng Grégoire VII không có thời gian để tiến hành dự định này, mà người kế tục của ông là Urbain II, trong cuộc hội nghị giáo chủ họp ngày 27 tháng 11 năm 1095 ở Clermont, đã mở cuộc thánh chiến đầu tiên. Các hiệp sĩ, các tu sĩ, dân chúng từ khắp châu Âu do các hiệp sĩ người pháp là Godefroy ở Bouillon và Raymond ở Toulouse chỉ huy. Họ đã kêu gọi cả người Byzautin giúp sức để chinh phục phương Đông.

Đáng lẽ phải có tiền cung cấp cho mọi trang bị và đảm bảo việc giúp đỡ cho các gia đình của chiến binh khi họ ra trận lâu dài, nhưng đội quân chữ Thập lại không có tiền. Chỉ có một nơi có tiền, đó là những két tiền của người Do Thái. Nhà thờ đã miễn cho đội quân chữ Thập không phải trả tiền vay mượn trước. Nhưng thế cũng chưa đủ, đội quân chữ Thập vừa đi vừa cướp bóc trên dọc đường. Trên đường đến Jérusalem, đội quân Thập ác, phần đông là người Allemagne, và còn những người khác nữa, đã cướp sạch tài sản của các cộng đồng Do Thái mà họ gặp. Họ vơ vét tiền bạc, vàng, kim cương châu ngọc và cả những đồ trang sức của người chết đã chôn xuống đất cũng bị họ đào lên để tước đoạt. Vài giám mục kêu gọi đội quân chữ Thập không được cướp bóc. Hoàng đế Conrad III, người được người Do Thái ở Đức thần phục, cũng yêu cầu đội quân thánh chiến không được cướp bóc. Nhưng mọi việc đều không đi đến đâu. Bắt đầu từ 30-5-1096, những cộng đồng Do Thái ở Cologne, Mayence, Worms, Spire, Strasbourg đã bị cướp phá nhẵn nhụi không còn gì và còn bị tàn sát dã man vì không chịu cung ứng mọi thứ cho đội quân này. Đôi khi để tránh sự hành hạ và hãm hiếp, người Do Thái đã phải tự tử tập thể, như ở Cologne và ở Worms. Tổng cộng có hơn 30.000 người Do Thái bị chết trong vài tuần lễ. Chưa bao giờ lại có chuyện xảy ra ở trên thế giới từ 1000 năm trước như cuộc tàn sát người Do Thái Ở Judée. Ở những vùng rải rác tại Provence, Tây Ban Nha, Ý và Trung Âu, người ta xôn xao bàn tán về cuộc thảm sát này. Năm 1098, đội quân thánh chiến, theo sau có đội quân của Seldjoykides và vài cộng đồng người Do Thái phản bội ở Islam, đã đặt chân đến đất thánh. Ngày 15-7-1099, sau 5 tuần lễ bao vây, đội quân thánh chiến đã chiếm được Jérusalem và tàn sát dân chúng ở đây. Tướng Godefroy ở Bouillon đã cho tập trung tất cả người Do Thái vào ngôi đền còn chưa bị phá hủy, rồi đốt lửa thiêu sống tất cả những người này. Những người Do Thái bị quân đội bắt khi trong tay còn cầm vũ khí đã bị bán làm nô lệ với cái giá thấp hơn là những chiến binh Hồi giáo, để tỏ ra sự sỉ nhục họ là người hạ đẳng.

Một khi đã ổn định, vương quốc của người Cơ Đốc đã không quy định việc đánh thuế đặc biệt đối với người Do Thái và không áp đặt cách đối xử với người còn sống sót, chỉ trừ việc không cho họ còn được ở Jérusalem. Việc họ đóng góp kinh tế cho vương quốc của đội quân thánh chiến chỉ là phụ.

Tại Nam châu Âu, sự kiện này đã gây ra chấn động về tinh thần cho một vài cộng đồng Do Thái làm họ phải bỏ sang Maroc. Cũng có ít người Do Thái được một vài ông hoàng người Cơ Đốc bảo đảm và nhận đỡ đầu. Ví dụ: thành phố Reggio de Calabre đã đảm bảo cho cộng đồng Do Thái miễn bồi thường toàn bộ cho thành phố khi bị tấn công, chỉ để ngăn họ khỏi ra đi. Điều đó cũng không xóa bỏ được mọi chuyện bạo tàn. Người Do Thái ở Allemagne và ở Anh càng ngày càng bị kết tội là thủ phạm gây ra đủ mọi tội ác như là: kẻ thù của Christ, đồng minh với người Sarrasins (người Hồi giáo ở châu Âu và châu Phi thời Trung đại), là người lợi dụng sự vắng mặt của chiến binh Thánh chiến đang bận việc khác, để “chiếm mọi thứ cần thiết của gia đình những chiến binh này, dùng làm chi phí cho họ lúc ra đi, trong khi những kẻ thù của Christ lại đang sống no đủ.”

Để chiếm đoạt tài sản của cải của người Do Thái, thì dịp nào cũng là tốt. Năm 1130, vua Henri I ở Anh, lúc đầu rất cởi mở với người Do Thái chỉ bắt họ phải nộp chung số tiền phạt là 2000 Livres, bởi vì người ta chỉ nghĩ là có một người trong số họ là kẻ giết người. Lúc Henri I chết, hai thừa kế của nhà vua còn tranh giành gay gắt với nhau về số tiền của người Do Thái phải nộp.

Năm 1144 có sự cải cách lớn về việc kết tội người Do Thái: Người Do Thái ở Norwich đã bị kết tội giết một trẻ em để uống máu, người ta đã tìm ra xác đứa trẻ này ở trong rừng vào sáng hôm thứ sáu.

Từ thời cổ đại đến nay, đây là việc kết tội mới đối với người Do Thái; nó được duy trì mãi cho đến khi người Cơ Đốc theo dị giáo. Mặc dầu đã có vài nhà chức trách ở địa phương cho rằng đứa trẻ bị chết do chứng động kinh, nhưng vẫn có đến hàng trăm người buôn bán Do Thái, mà trong số đó có nhiều người cho nông dân vay tiền, đã bị giết. Số người Do Thái khác bị nộp món tiền phạt cho những người bảo hộ cho họ.

Năm 1146, nền tài chính và quân sự của vương quốc đội quân thánh chiến, đứng trước nhiều khó khăn. Bernard de Clairvaux đã mở cuộc thập chinh thứ hai, nhưng cấm binh lính không được cướp bóc tài sản của người Do Thái. Đối với ông, cũng như đối với Saint Augustin hay Saint Grégoire Le Grand thì dân tộc Do Thái phải được che chở như là nhân chứng và “người có trách nhiệm” theo ý muốn của Christ. Họ cần phải được sống để tiếp tục bị vạch mặt là kẻ đã giết Chúa. Có vài tu sĩ, phần lớn ở miền Nam Allemagne, đã kêu gọi hủy diệt những cộng đồng Do Thái, mà nửa thế kỷ trước, họ bị tàn sát, nay đã phục hồi lại được. Tu sĩ Raudulph còn khuyến khích việc cướp bóc người Do Thái ở Allemagne và ở Alsace. Rồi những việc kết tội họ là người giết chúa càng có vũ thêm sự tàn sát. Cũng năm này, linh mục Pierre Le Vénérable ở Cluny bị nợ nần nhiều và bị người cho vay thúc giục trả nợ. Ông ta đã nổi giận vì thấy những tài sản do người Cơ Đốc cúng tiến nay đã trở thành những vật thế chấp cho người Do Thái, nên đã công bố nỗi đắng cay của mình cho mọi người. Những lời nguyền rủa của Pierre Le Vénérable tố cáo người cho vay lấy lãi: “Thói quen của người Do Thái thật xấu xa”, có khả năng làm lây nhiễm sang các dân tộc tốt khác. Tu sĩ này còn viết thư gửi cho Louis VII với thái độ vô sĩ: “Cần phải tịch thu hết của cải của bọn này. Chúng phải bị ghét cay, ghét đắng và ghê tởm. Nhưng tôi xin đảm bảo là không nên bắt chúng phải chết. Mà chỉ nên trừng phạt chúng bằng cách tương xứng với tội ác đồi bại của chúng. Cần phải trừng phạt dân tộc xấu xa ấy và tịch thu tất cả những gì mà chúng đã gian lận trong việc cho vay lấy lãi, lấy cắp tài sản của người khác bằng cách dối phong, bại tục?…”

Cuộc thánh chiến lần thứ hai, do Louis VII và Conrad IV khởi xướng, bắt đầu tồi tệ bằng việc chỉ chiếm được vài hòn đảo của Hy Lạp và kết thúc thảm hại trước Damas. Những cuộc tàn sát người Do Thái lại tái diễn ở châu Âu. Lần này là do dân chúng gây ra mà không phải là các ông hoàng. Đây là trường hợp của Gloucester vào năm 1168 và ở Pâques vào năm 1171. Tất cả cộng đồng Do Thái ở Blois, bị kết tội là đã uống máu trẻ con, (đây là việc kết tội lần thứ hai sau Norwich) và họ đều bị thiêu sống. Cũng năm đó, Salah Al-Din Ibn Ayyoub tức Saladin, khi đã làm chủ ở Ai Cập, liền phát động cuộc chiến tranh, chống lại người Francs và chiếm lấy Damas. Sau đó Saladin bị đánh bại vào năm 1177 ở Montgisard và thất trận trước Jérusalem.

Philippe Auguste, ông vua đầu tiên ở châu Âu theo đạo Cơ Đốc đã có ý tưởng là đuổi hết người Do Thái ra khỏi vương quốc của mình. Năm 1180, khi lên ngôi vua, ông đã bắt họ phải biệt xứ mà chỉ được mang theo tiền bán các đồ đạc nhà cửa của họ. Ông còn bắt đóng cửa Yeshiva, ngôi đền của họ ở Paris. Sau đó vì cần có tiền để mở cuộc thánh chiến mới nên Philippe Auguste đã phải hứa cho họ ở lại để đổi lấy tiền thuế phụ. Những người coi việc tài chính đã nói với Philippe Auguste là người Do Thái không còn gì để nộp thuế hay để trưng dụng nữa.

Sau này kiểu hành xử như vậy đối với người Do Thái vẫn được áp dụng nhiều lần: Một chỉ dụ khác về đuổi người Do Thái ra khỏi vương quốc, nhưng bắt họ phải nộp tiền chuộc mới được ở lại. Trong một thế kỷ, người Do Thái đã phải chịu 6 lần bị đuổi ra khỏi nước Pháp theo cách như trên. Họ không bao giờ chịu ra đi, nhưng luôn phải nộp tiền thuế hay tiền chuộc.

Ở Anh đã diễn ra cảnh tàn sát người Do Thái. Năm 1181 (tám năm sau xảy ra cuộc cho vay đã gây ra cuộc tàn sát như trên đã nói) xảy ra ở Bury Saint Edmund; Năm 1183 lại xảy ra cuộc tàn sát ở Bristol và năm 1192 ở Winchester. Không chỉ có riêng người Do Thái bị nhà thờ đuổi, mà cả những người thuộc phái dị giáo cũng vậy. Năm 1184, người Vaudois bị tàn sát (người theo giáo phái Van đô) sau đó đến lượt người Cathares (giáo phái Cata thời Trung đại) đã chống lại sự thẩm vấn của cảnh sát thuộc giáo hội Tân giáo, có mọi quyền hành tra tấn họ: Người nào không chịu từ bỏ đạo của mình, sẽ bị chết dưới bàn tay hung bạo của bọn cảnh sát; người nào “hòa giải” với nhà thờ cũng bị kết tội đến “chân tường” nghĩa là tù chung thân; người nào trung thành với dị giáo tuy đã thú nhận, nhưng cũng bị đặt vào pháp quyền thế tục và bị thiêu sống (xử theo quyền giáo hội). Đôi khi họ phải chết. Cũng đôi khi họ còn sống sót.

Năm 1187, sau 15 năm cố gắng, Saladin lật đổ được vương quốc của đội quân chữ Thập, giết hết các hiệp sĩ của đội quân thánh chiến (Như Renaud de Châtillon) chinh phục Beyrouth và Jérusalem, nhổ cây Thập tự xây trên đỉnh vách đá, và lại cho phép người Do Thái được ở lại Jérusalem và Beyrouth. Để lấy lại những thành phố do người Hồi chiếm giữ, năm 1188 lại có cuộc thánh chiến lần thứ ba do ba quốc vương ở châu Âu khởi xướng là Frédéric Barberousse, Henri II Plantagenêt và Philippe Auguste. Việc cung cấp tài chính cho đội quân Thập tự này lại đổ vào đầu người Do Thái. Năm 1188 Quốc hội Anh họp ở Northampton, quyết định trợ cấp cho cuộc phiêu lưu mới này số tiền 130.000 Livres, mà một nửa khoản tiền đó do người Do Thái gánh chịu, trong khi đó số dân Do Thái chỉ chiếm 0,25% số dân toàn nước Anh. Để đối mặt với khoản thuế và những khoản tiền bị tước đoạt, những người Do Thái cho vay tiền buộc phải tăng lãi suất, và như vậy lại làm tăng thêm sự không hợp lòng dân. Ngày 3-9-1189, sau cái chết của Henri II, người kế tục là Richard I Coeur de Lion (Risa su tử tâm) từ chối, không chịu nhận lễ đăng quang lên ngôi vua ở Westminsstre, do người Do Thái tôn vinh. Các cuộc nổi dậy được phát động. Nhiều người Do Thái lại bị tàn sát. Ngày hôm sau, nhà vua đứng ra bảo vệ cho họ: lấy cớ là những tài sản của các thần dân này là thuộc quyền của nhà vua. Vì vậy không được làm cho họ phải khánh kiệt.

Đầu năm 1190, một lần nữa Richard lại tiến hành cuộc thánh chiến. Có một nhóm các nam tước mắc nợ nhiều và được Richard Malebys cầm đầu, tấn công cộng đồng Do Thái ở York. Ngày 16-3, người Do Thái phải trốn vào trong một lâu đài của nhà vua và bị toán người tấn công thiêu cháy hết các sổ sách vay mượn lưu trữ trong nhà thờ giáo đường. Ngày hôm sau được giáo trưởng xúi giục, thầy Yom Tov Ben Isaac ở Joigny, nơi cộng đồng Do Thái bị bao vây, đã chống cự quyết liệt hầu như bằng tay không, sau đó ông tự tử để không sa vào tay kẻ thù và để khỏi bị tra tấn. Có nhiều vụ tàn sát khác xảy ra ở London và một lần nữa ở Norwich. Khám thờ của giáo đường bị các hiệp sĩ chiếm lấy. Saladin thất trận. Cuộc chiến tranh bị đàn áp. Người ta tranh nhau Jérusalem. Richard muốn chiếm thành phố thánh địa này, ông đã viết: “Đó là nơi được tôn sùng và đã thuộc về chúng tôi và chúng tôi không bao giờ chịu từ bỏ. Thánh địa này chỉ thuộc về một người.” Saladin đã trả lời: “Jérusalem là của chúng tôi mà không phải là của ông. Nó còn linh thiêng hơn nữa. Theo nhà tiên tri của chúng tôi thì Jérusalem còn là điểm xuất phát của chuyến đi ban đêm của Người và là nơi chúng tôi họp cộng đồng vào ngày phán xét.”

Năm 1191, Richard Coeur de Lion trên đường trở về, đã bị Léopold, công tước ở Áo bắt cầm tù. Và những người Do Thái cho vay mượn lại phải gánh chịu nặng nề khoản tiền chuộc Richard Coeur de Lion rồi người ta cũng hủy luôn quyền đòi nợ của họ. Cuộc tạm đình chiến được ký vào năm 1192, để lại Acre và vùng biên cho đội quân thánh chiến của vương quốc La tinh ở phương Đông và cho phép người Do Thái lại được đến cầu nguyện ở Jérusalem. Còn Syrie, Jérusalem và Palestine lại thuộc về Saladin. Sau khi Saladin chết vào năm 1193, Ai Cập thuộc về quốc vương Hồi ở Al Malik là Al Kamil chú của Saladin.

Năm 1194, Richard Coeur de Lion trở về London, nổi giận khi thấy các tủ sách, các tài sản mà ông chiếm được của người Do Thái đã bị phá hủy. Những tài sản này đã được bảo vệ, để tránh thất lạc khi có nổi dậy. Ông đã ủy nhiệm cho một bà, người của hoàng gia ghi vào sổ tất cả các giấy nợ và sao làm ba bản rồi cất trong các hòm lưu giữ. Những ban hỗn hợp do một võ quan của hoàng gia cai quản, gồm các chức sắc có danh tiếng người Cơ Đốc và người Do Thái giữ chìa khóa các hòm này. Trong trường hợp không trả được thuế cho lợi nhuận của số tiền cho vay mượn, cộng đồng Do Thái sẽ chịu sự hình phạt tù chung thân sau khi đã bị tra tấn hành hạ, bị tịch thu gia sản, vợ, con. Có vài nam tước ở miền Bắc nước Pháp, lúc này đã biết điều hơn, tuyên bố chỉ xóa hết các nợ đối với người Do Thái, cưỡng đoạt số nợ ấy và đuổi họ đi, trước khi lên đường mở cuộc thánh chiến mới. Trong sắc lệnh “Sicut Judéis”, giáo hoàng Inocent III, cũng như các giáo hoàng trước, đã cấm người Cơ Đốc không được tước đoạt tài sản của người Do Thái, không được phá rối lễ hội của họ, bắt ép họ phải làm công việc gì đó, không được di chuyển làm uế tạp mồ mả và “cất bốc hài cốt người thân của họ đã chôn xuống đất để tước đoạt tiền bạc và tài sản quí.”

Nhưng sự thực việc cướp bóc tài sản của người Do Thái cũng không chỉ đủ cho mọi sự cần dùng to lớn nên đội quân chữ Thập không đủ tiền trả cho người Vénitien (thành Venise ở Ý) để được phép qua biển Égée và biển Méditerranée. Viên thống lĩnh thành Venise đã đề xuất với quân chữ Thập là phải cam kết với họ lật đổ hoàng đế Byzantin bù vào số tiền phải trả để được phép qua biển. Năm 1204 quân thánh chiến trở thành lính đánh thuê, chiếm được Constantinople, buộc người Vénitiens (và người Génois) phải mở đường trên biển Đen để họ lại tìm gặp người buôn bán Do Thái đang sinh sống ở đây.

Sau khi quân tiếp viện bị đánh tan, vương quốc La tinh ở phương Đông chỉ sống được thời gian ngắn, đã chết. Quân thánh chiến phát hiện ở Constantinople những điều vui thích về nghệ thuật sống của người Byzantin, nguồn gốc xa xưa của thời Phục Hưng sau này.

Để tự bảo vệ cho mình một phần nào, người Do Thái định mở rộng việc soạn thảo những hợp đồng vay tiền. Cũng trong năm này, và cũng giáo hoàng Innocent III đã kiến nghị với vua nước Pháp về việc chống lại sự thực hiện ấy: “Nếu có lúc, người Cơ Đốc vay tiền của họ (người cho vay tiền là Do Thái) có lãi, cần phải có nhân chứng là người Cơ Đốc xác nhận là người vay tiền đã trả xong nợ, và như vậy bản hợp đồng có quá nhiều điều thận trọng. Trong trường hợp người vay tiền lơ là bỏ lại bản hợp đồng ấy cho chủ nợ thì người làm chứng không thể xác định sự việc người vay tiền đã trả xong cho chủ nợ. Như vậy chỉ làm giàu thêm cho họ.”

Giáo hoàng còn phẫn nộ khi thấy vua ở Pháp đã rộng lượng đối với cộng đồng Do Thái thường lại khá giàu, để phạm vào sai lầm là cho họ xây dựng ngôi đền của họ quá đẹp đẽ: “Sự láo xược của họ đã đi quá xa, nên người Do Thái ở Sens vừa mới xây ngôi đền mới của họ, ngay cạnh nhà thờ cổ của Cơ Đốc giáo, đã vậy còn cao hơn nhà thờ và để họ đến đó làm lễ theo phong tục của họ. Họ đã làm việc này trước khi bị đuổi ra khỏi vương quốc, nghĩa là họ làm giấu giếm nhưng lại gây ra ồn ào to lớn, không cần nghĩ tới việc làm cản trở cho các ngày lễ thánh quan trọng đang tiến hành ở nhà thờ bên cạnh.” Việc cưỡng đoạt tài sản của người Do Thái xảy ra ở khắp nơi. Năm 1210, Jean Sans Terre (vua Jean không có đất) nối ngôi anh là Richard Sư tử tâm đã bắt giam và tra tấn hành hạ người thủ lĩnh của cộng đồng Do Thái, bắt phải nộp phạt 66.000 đồng Marcs bằng bạc. Jean Sans Terre còn ra lệnh mỗi ngày sẽ bẻ một cái răng của người đại diện Do Thái ở Bristol, nếu người này không chịu trả 10.000 đồng Marcs bằng bạc. Đến cái răng thứ ba bị nhổ thì ông đành phải nộp số tiền đó cho Jean Sans Terre. Năm 1211, ba trăm người Do Thái ở Pháp và Anh đến ở Acre và Jérusalem, bên cạnh người Cơ Đốc và người Hồi giáo. Việc cướp đoạt tài sản của người Do Thái ngày càng khó khăn bởi vì không còn gì nữa để mà cướp.

Năm 1215 đánh dấu một thời gian đáng kể. Ở Anh, vua Jean Sans Terre, sau khi thất bại ở Bouvines vào năm1214 đã ký một Magna Carta (văn bản cao thượng không đánh thuế cao, và cũng không tán thành với giới quý phái tăng lữ là phải không đánh thuế cao với tất cả mọi người nước ngoài, mà lại đặc biệt chỉ với người Do Thái, phải để cho họ được buôn bán tự do).

Ở Ý, hội nghị lần thứ 4 các giáo chủ họp ở Latran, giáo hoàng Innocent III đã cấm người Do Thái không được cho vay lấy lãi. Ông khẳng định lại sự hóa thể: (bánh và rượu là thân thể và máu của Jésus). Bánh thánh là thân thể Jésus, rượu vang là máu của Jésus. Lại một lần nữa, tượng trưng của tiền bạc và máu đã hòa trộn vào nhau. Để xác định được người thuộc phái dị giáo, hội nghị buộc tất cả người Cơ Đốc phải xưng tội mỗi năm một lần. Còn người Do Thái đã trở thành nguy hiểm cho nhà thờ thì phải cô lập họ. Hội nghị đã cấm họ không được tham dự vào công việc công, không được thuê người đàn bà có tuổi và đã có con, không được vào nhà thờ, không được ra ngoài phố trong những ngày có lễ hội của Cơ Đốc giáo, không được làm việc ngày chủ nhật, và cũng không được xây ngôi đền của họ cao hơn và trang hoàng đẹp hơn nhà thờ. Để có thể phân biệt rõ hơn người theo đạo Cơ Đốc và để tránh không cho người Do Thái vào thành phố buôn bán, hội nghị các giáo chủ bắt buộc họ phải mang một dấu hiệu: Trong các nước La tinh, người Do Thái phải đeo miếng tôn hay khâu vào quần áo miếng vải màu vàng, hình tròn, tượng trưng cho đồng tiền vàng mà thánh Judas của họ đã chấp nhận. Còn ở các nước thuộc Đức, họ phải đội cái mũ hình chóp (luôn là tiền bạc). Một ủy viên chịu trách nhiệm theo dõi xem người Do Thái nào không chịu mang dấu hiệu phân biệt ấy.

Cũng như mọi lần trước kia, việc cấm đoán ấy không được áp dụng cụ thể. Cho đến năm 1270, một mệnh lệnh bằng chữ lại được lặp lại việc cấm đoán ấy và quy định rõ, nếu người Do Thái vi phạm sẽ bị nộp tiền phạt hay trừng phạt về thể xác. Nhưng vẫn vô ích! Nhân dân lại tỏ ra rộng lượng hơn những người đứng đầu của họ và vẫn tiếp tục cộng tác với người Do Thái.

Năm 1223, lại có một cuộc thánh chiến mới chống lại những người dị giáo, con trai của Philippe Auguste đã chỉ huy mặt trận chống lại những đội quân của người Cathares ở Raymond, ở Toulouse, chấp nhận ngai vàng dưới cái tên Louis VIII. Ông đã chiếm được Languedoc và trên đường trở về đến Cévenne vào năm 1226 thì bị chết. Năm 1229, Frédéric II ở Hohenstaufen xin vua Thổ Nhĩ Kỳ Al - Kamil, người kế tục Saladin, được phép tiến vào Jérusalem Frederic II đóng quân lại ở đây, bị rút phép thông công vào năm 1228 và sống cuộc đời thanh tao của một ông hoàng phương Đông, rồi chết ở Ý.

Ý tưởng về cuộc thánh chiến đã trở thành một trò cười.

Năm 1232, Henri III ở Anh đã bị bình phẩm là không đánh thuế đầy đủ đối với người Do Thái. Một nhà biên niên sử của thế kỷ đó đã theo dõi và ghi lại thời kỳ người Do Thái, tích góp được nhiều của cải to lớn, do được độc quyền làm nghề chủ ngân hàng: “Nhà vua đã che chở cho họ, với điều kiện một phần của cải mà họ thu được phải nộp vào két của vua. Điều đó nhà vua đã làm mọi cách để nộp số tiền đó mà không thay đổi cái mốt đời sống xa hoa của họ (…)”. Đến triều đại Henri III, vì cái nhu cầu cần thiết cho đất nước, đã buộc nhà vua vào hoàn cảnh phụ thuộc về mọi mặt của họ, hơn là truy bức họ. Vua Henri III đã cho xây một nhà đón tiếp những người Do Thái mới di chuyển đến và trả tiền thuê nhà thay cho những người Do Thái đến trước. Ngôi nhà đó gọi là “Domus Conversoreem” Các nam tước tức giận về sự liên kết của nhà vua với những người Do Thái, đã tàn sát cả các phái viên của vua và người Do Thái.

Năm 1235, Grégoire IX kết tội những người đã tấn công phạm vào tội ác chống lại người Do Thái dưới triều vua Louis VIII, từ 15 năm về trước. Năm 1239, giới quí tộc và những người buôn bán, xin công tước Jean Le Roux ở Bretagne đuổi hết số người Do Thái còn sót lại, là thợ thủ công kiêm cho vay lấy lãi, ra khỏi thành phố. Tất nhiên biện pháp này là để quỵt nợ. Ở Roven, những người Do Thái cuối cùng không chịu theo người Anh cũng bị sa vào cảnh này. Năm 1240, giáo chủ họp ở Lyon đã truyền lệnh cho các ông hoàng người Cơ Đốc phải buộc những người Do Thái do mình cai quản phải: “cung cấp số tiền mà họ đã thu lãi cho đội quân chữ Thập”, nếu không làm được việc đó sẽ chịu hình phạt rút phép thông công.”

Tất cả mọi phương tiện đều chỉ dùng để tước đoạt tài sản của người Do Thái. Năm 1241, trong vương quốc dưới triều đại Frédéric II, người ta phát hiện ở Haguenau có ba xác trẻ em chết. Những người dân đen hung dữ nổi giận. Đối mặt với sự đe dọa ấy, cộng đồng Do Thái xin hoàng đế che chở và xin nộp một khoản tiền lớn. Người ta cho rằng chính nhà vua khuyến khích những dân đen nổi giận, để tước đoạt tài sản của người Do Thái. Có đến 3/4 người Do Thái ở Francfort (khoảng 1000 người) bị kết tội đã liên minh với những người Mông Cổ xâm lược và làm lây lan bệnh dịch hạch, và bị giết hết. Số 1/4 còn lại đã phải trả số tiền rất đắt để được sống.

Nhà thờ muốn người ta cướp bóc của người Do Thái, nhưng không muốn giết hại họ: bởi vì họ là nhân chứng về cái chết của Christ. Vì vậy sau khi đã quây nhốt họ, kích thích lòng căm thù đối với họ và không trả số tiền đã vay mượn, thì lại định che chở cho họ. Năm 1247, giáo hoàng Innocent IV kháng nghị, như Grégeire IX đã làm trước đây 12 năm, chống lại việc kết tội là thủ phạm theo nghi lễ để chống lại người Do Thái, và chống lại “những sự cưỡng đoạt”. Ông đã viết thư gửi các giám mục ở Pháp và Allemagne: “Có một số người trong giới giáo sĩ là các ông hoàng, là giới quí tộc, là các vương công ở trong các thành phố của chúng ta và các giáo phận, đã vạch ra vài kế hoạch, âm mưu cùng bọn quỷ dữ, chống lại người Do Thái. Họ dùng sức mạnh chiếm đoạt tài sản của người Do Thái và đã vô cớ kết tội họ là đã câu kết với bọn quỷ dữ ấy, chia nhau trái tim của một đứa trẻ bị ám sát ở Paynes. Bởi vì chúng tôi thấy là rất không nên làm phiền cho họ, nên đã ra lệnh cho mọi người phải đối xử thân tình với họ. Khi mọi điều bất công xảy ra trong ý định của các ông, hãy uốn nắn lại những sự bất công ấy và đừng để cho họ trở thành nạn nhân của những nỗi bất hạnh như vậy”. Lệnh này đã không có kết quả, nhưng nó vẫn là một điều an ủi còn tồn tại.

Cũng năm này, ở Anh, lần này người ta kết tội người Do Thái đã đúc tiền giả, và họ bị phạt khoản tiền là 20.000 đồng Marcs bằng bạc. Và đây cũng là dịp các thủ lĩnh của cộng đồng trong vương quốc, họp ở Worcester, để chia sẻ gánh nặng. Nhà tài chính Aaron d’ York giầu có nhất nước là người Do Thái đã bị nhà vua kết tội phải nộp trước hết là 4.000 đồng Marcs bằng vàng và cộng thêm 14.000 đồng Marcs bằng bạc. Người ta sẵn sàng moi hết tiền bạc của họ. Nhưng đến năm sau, vua nước Anh mở cuộc điêu tra rộng lớn và thấy hầu hết người Do Thái đều nghèo nếu có cho vay thì chỉ là những người thường dân, với số tiền rất nhỏ.

Năm 1248, trước khi tiến quân thực hiện cuộc thánh chiến mới, Louis IX đã triệu tập hội nghị giáo chủ họp ở Melun. Ông cấm người Cơ Đốc không được vay tiền người Do Thái và người Do Thái không được buôn bán với người Cơ Đốc. Lệnh ấy được thực hiện bắt đầu từ sau hội nghị này. Ông bắt những người Do Thái phải mang dấu hiệu (một khoanh vòng tròn mầu vàng) “Rouelle”. Cuộc thánh chiến lần này của Louis IX là một chuyến phiêu lưu kéo dài. Ông chiếm được Damiette ở Ai Cập nhưng trên đường đi đến Caire, đã bị bắt làm tù. Trong khi đó gia đình của Saladin đã lánh xa quyền lực của người Mamelouks, là lính của Mông Cổ từ tùng Tcherkesses đến. Trong khi Louis IX bị bắt, hoàng thái hậu nhiếp chính là Blanche de Castille đã quyết định tống cổ hết người Do Thái ra khỏi đất nước. Nhưng sau đó, bà lại dùng cách như các triều đại khác vẫn làm là bắt họ phải nộp khoản tiền chuộc 400.000 Livres, mới được tự do. Sau này vua Saint Louis, khi trở về đất nước để tỏ lòng biết ơn người tha cho ông sống sót trở về… đã đuổi hết người Do Thái. Những người Do Thái đánh giá, chỉ có giáo hoàng Innocent IV là người độ lượng ân cần với họ, nhưng ông giữ chức vị này thời gian quá ngắn. Ông đã viết thư khen ngợi và cũng là để xin lỗi người Do Thái về sự khoan dung trước kia của ông: “Bởi vì chúng tôi hiểu rằng họ không phải tuân theo những điều lệ mà chúng ta đã ban ra.”

Dù sao người Do Thái vẫn xin được trả số tiền thuế cao hơn.

Vua Henri III ở Anh vẫn cần tiền để mở các cuộc chiến tranh nên lại đánh thuế những người Do Thái sinh sống ở Anh thêm một lần nữa. Lần này là 8.000 đồng Marcs bằng bạc. Nhưng người Do Thái không còn khả năng nộp số tiền lớn đó, nên Henri III đã bán họ cho người anh là Richard de Cornouailles, con trai thứ hai của vua Jean Sans Terre. Số người bị bán lên tới vài chục ngàn người. Năm 1255, người ta lại kết tội họ đã giết một trẻ em tên là Augues de Lincoln, để uống máu. 26 ngày sau thi thể đứa trẻ này mới được tìm thấy gần đám cưới của một giáo sĩ Do Thái, và đây lại là dịp để người ta tàn sát hàng trăm người Do Thái.

Năm 1260, giáo sĩ Ychiel, nhân chứng của một vụ xử tội bằng cách thiêu hủy cuốn kinh Talmud ở Paris, liền rời bỏ nước Pháp đến thành phố Acre để mở trường dạy kinh Talmud.

Louis IX lại cấm người Do Thái ở Pháp không được quyền có đất đai, không được chuyển tài sản theo thừa kế, không được cho vay tiền lấy lãi. Nhưng Guillaume de Chartres đã viết: những cố vấn của ông đã cho ông thấy tầm quan trọng của việc tăng trưởng tài chính để giúp cho nền kinh tế của vương quốc, “vì vậy cần tha thứ cho những người Do Thái cho vay lấy lãi, (bởi vì họ đã bị đày xuống đến địa ngục rồi) hơn là để cho người theo đạo Cơ Đốc phạm vào tội lỗi ấy.” Louis đã phản đối và cho rằng không thể tha thứ “loài rắn độc đã tàn phá vương quốc”. Ông muốn kích động để người Do Thái trở thành thợ thủ công, nhưng rồi cũng phải nhượng bộ trước sự phản ứng của các hội buôn bán người Cơ Đốc. Vào năm 1270, khi sắp mất, trước thành Tunis, ông vẫn nhắc lại việc cần đuổi hết người Do Thái ra khỏi vương quốc.

Cuộc thánh chiến chấm dứt, nhưng cũng phải chờ đến năm 1291, khi người Mamelouks (Mông Cổ) chiếm được Saint Jean d’ Acre và chấm dứt vương quốc nhỏ bé của đội quân chữ Thập.

Người chiến thắng duy nhất là Venise: Nước cộng hòa Venise đã đóng những con tàu to lớn để tiến đánh đội quân chữ Thập, làm chủ một thời gian ở Constantinople và các hãng buôn ở biển Đen. Venise kiềm chế kỹ thuật của phương Đông về việc sản xuất thuốc nhuộm vải bông và lụa, gấm vóc, vải hoa nổi, và nghệ thuật về thủy tinh.

Venise kiểm soát một phần buôn lậu ở các cảng thuộc biển Pise, Gènes, Masseille, Narbone, Sèlè, Aigues, Mortes. Những người buôn bán Venise đã liên kết với người Do Thái và lợi dụng hệ thống của họ ở Ban-cảng và các nước Hồi giáo để đem đến các sản phẩm mới mà người châu Âu ưa thích như: cói, chuối, hoa hồng, hoa huệ, cây lá móng, cây muồng, cây tràm, hạt tiêu, cây đinh hương, gừng, quế, cải mù tạt, nghệ, cây đậu khấu, hồi, thìa là Ai Cập…

Tín dụng là công việc đầu tiên của họ: do nền kinh tế đã sẵn sàng tách ra khỏi sức ép nhu cầu mới. Họ đã gặp phải những rủi ro lớn, vì vậy nghề nhà băng trở nên kém hấp dẫn. Đối với người Do Thái nghề này lại rất cần.

TIỀN BẠC KHÔNG CÓ NGƯỜI DO THÁI (1200 - 1492)

Những chủ nhà băng mới.

Đối mặt với sự đòi hỏi cần thiết như vậy, nhiều người Cơ Đốc tức giận vì sao họ không có thể làm được cái nghề tiện lợi và có ích như vậy. Nhà thờ cũng không cấm việc làm cho đồng tiền thêm giá trị, và cũng không bắt tội đi đày cả người cho vay, người vay và người đổi tiền, coi họ cũng như người làm trò tung hứng, là người đóng kịch, là gái mại dâm, trong số những nghề sẽ phải dẫn xuống địa ngục. Dần dần nhà thờ chỉ kết tội việc người Do Thái cho vay lấy lãi chỉ là “làm hại thanh danh đến chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản. Nhà thờ chỉ biết tự cứu lấy mình theo chủ nghĩa tư bản, vì tiền nong là đời sống của họ.”

Lúc đầu nhà thờ còn giữ một khoảng cách với ý nghĩ về cái nghèo, nhưng sau đó cũng phải thuận theo. Điều đó không hoàn toàn là vô đạo đức khi người ta mong muốn có được những lợi lộc ở thế gian. Nhưng nhất định phải có điều kiện là phải biếu cho nhà thờ vật phẩm để thỏa mãn cho sự sống đạm bạc của các giáo sĩ. Nói theo một nghĩa khác là nhà thờ muốn che giấu mọi ý nghĩa của câu nói. Như Lewis Mumford đã nhấn mạnh. Nhà thờ đã chuyển dần 5 trong 7 những điều tội lỗi chủ yếu như: tham ăn, hà tiện, kiêu ngạo, ghen ghét đố kỵ và thèm muốn, chỉ có giá trị chưa thiết thực. Như vậy chỉ còn có điều phải cấm là xa hoa và lười biếng. Gác nhà luật học thấy pháp chế của Romain phong phú hơn là luật theo quy tắc tôn giáo. Họ xem lại những bài vè về luật đã bị bỏ quên vài thế kỷ của người Justinien. Họ lại cho phép thực hiện việc cho vay lấy lãi ít ra là việc buôn bán trên biển để cho những rủi ro có thể xẩy ra. Người ta lại đã phát hiện mặc dầu có hội nghị giám mục và những hình phạt như rút phép thông công, những giáo hội Cơ Đốc và các tu viện, những tu viện trưởng và những giám mục vẫn thực hành việc kinh doanh tiên bạc. Có vài tu viện còn lấy vật cung tiến để cho vay lấy lãi. Như tu viện cấp cao Saint Martin ở Pontoise đã cho Guillaume de Mello vay 60 Livres, lấy đất phong của ông này ở Berville làm vật thế chấp, trước khi Guillaume de Mello mở cuộc thánh chiến vào năm 1157. Hội của các (Templiers) chức sắc dòng Đền cũng là người cho vay tiền đáng kể, cũng như hội của (Teutonique), người Tơ-tông thuộc Đức là nhà buôn len rất lớn ở châu Âu.

Nhưng điều đó cũng chưa phải là hết. Những người Cơ Đốc vẫn cho vay tiền lấy lãi, nhưng bằng cách bí mật, có khi còn gian lận nữa. Nhưng họ vẫn không thể mở rộng những sự cần thiết cho nền kinh tế châu Âu đang bừng tỉnh.

Năm 1179, hội nghị các giám mục lần thứ 3 ở Latran đã lo ngại nhiều hơn đến những việc cho vay nặng lãi đã “hiển nhiên rõ ràng” có nghĩa là việc cho vay lấy lãi suất không công bằng. Người ta đánh giá tỷ suất lãi đến 33%/năm; trong vài trường hợp, có một số hạn chế chấp nhận được là “đúng giá” của tiền bạc. Để gạt bỏ người Do Thái, hội nghị cho rằng việc người Cơ Đốc làm chứng còn giá trị hơn là bản hợp đồng viết tay của người Do Thái trong việc vay mượn.

Năm 1215 hội nghị các giám mục lần thứ tư ở Latran đã công nhận không phải là không có sự ích kỷ khi người cho vay tiền là người Cơ Đốc cho một người Cơ Đốc khác vay, có thể đòi trả tăng thêm theo luật bù trừ vì trả chậm, quá thời hạn. Hay như là tiền công về công việc của người đổi tiền hay người kế toán, hay hơn nữa là như giá tiền cho sự rủi ro mất vốn cho vay. Việc cho vay nặng lãi “quá nặng hay không có chừng mực” đều bị cấm đối với người Cơ Đốc. Điều đó đã xuất hiện vài nhà chủ băng người Cơ Đốc, đã làm tăng thêm khối lượng tín dụng để dùng.

Nhưng tiền bạc vẫn rất hiếm; tỷ suất lãi hàng năm tiếp tục tăng lên đến 40%. Giữa Rhin và Loire, tỷ suất lãi chênh lệch từ 30% và 60%. ở Anh, tiền lãi còn có thể cao đến 80%, đôi khi là 100%. Các ông hoàng cũng muốn giữ nguyên tỷ lãi suất như vậy. Năm 1218 vua Pháp đã ra lệnh ấn định giá của tiền bạc là 2 con số sau cho mỗi tuần (ví dụ 43,33% năm thì là 0,33% tuần). Năm 1228, Jacques I ở Aragon đã hạn chế lãi suất là 20% cho thời hạn vay ngắn và cấm tiền lãi gộp. Năm 1255 qua cuộc hội nghị liên đoàn của các thành phố ở Rhénanes, tiền lãi hợp pháp ấn định cho thời hạn vay ngắn ngày là hai con số sau của đồng Livres cho một tuần, cũng bằng 43,33%/năm, và là 33,5% cho thời hạn vay dài.

Những người Ý buôn bán, là môi giới các sản phẩm ngũ cốc, có thể là người cho vay bằng ngoại hối, đã có mặt ở ba nơi là: Venise, Gênes và Florence. Các ngoại hối này tương ứng với ba kiểu của chủ nghĩa tư bản là: chủ nghĩa tư bản nhà nước, chủ nghĩa tư bản ngẫu nhiên và chủ nghĩa tư bản gia đình.

Trong những cuộc thánh chiến, thành phố của người Doges đã dùng Constantinople là chặng chuyển tiếp như là một trung gian có đặc quyền giữa phương Tây và phương Đông. Qua đó, sẽ có những mặt hàng chủ yếu như các đồ gia vị, tơ lụa, vải lông mà phương Tây hay tiêu thụ; các mặt hàng này đổi lấy các tấm thảm ở Flandres và bạc, khai thác ở các mỏ tại Nuremberg. Năm 1252, có vài người buôn bán Do Thái đến ở trên đảo Spinalonga, sau này là Gindecca. Phần lớn họ là những nhà buôn, người bảo hiểm, đôi khi cũng là người cho vay tiền. Ở đây họ đã gặp lại những người đổi tiền và thương phiếu trên đảo Rialto.

Từ nhiều thế kỷ trước, những người buôn bán Do Thái ở Gênes và người ở đảo Corse đã mua về những sản phẩm ngũ cốc, các khoáng sản ở Bắc Âu, vải dệt ở Trung Âu và hàng thủy tinh ở Ý, sau đó đem đến Sénégal và Niger để đổi lấy vàng, đến Sahara để đổi lấy đồng, và đến Đông Phi đổi lấy nô lệ, gỗ và vũ khí. Cuộc chiến đấu của họ chống lại người Sarrains đã cho họ nếm mùi thất bại và cả vinh quang. Để cung cấp tiền cho việc buôn bán này và đóng thêm các tàu, thuyền, nảy sinh một “xã hội trên biển” (từ 15 thế kỷ trước những người Phéniciens (vùng xưa của châu Á ở giữa Địa Trung Hải và Libăng) người Do Thái và người Hy Lạp cũng đã lập ra “xã hội trên biển” rồi. “Xã hội trên biển ấy tập hợp những người buôn bán, chung vốn mua một con tàu và chia ra từng phần theo cách áng chừng để cùng nhau đi mua các đồ thủ công hay kỹ nghệ”

“Xã hội trên biển” đã cho những người buôn bán thấy là không nên mang theo bên mình những khoản tiền lớn. Và người Do Thái lại áp dụng cách từ nhiều thế kỷ trước ở Ai Cập là dùng “thư trao đổi”

Những người buôn bán ngũ cốc và len ở Florence đã trở thành những chủ nhà băng của các ông hoàng. Họ nhận những kho hàng, thực hiện việc trả tiền cho các khách hàng, thanh toán những chuyển khoản và các khoản tiền bù trừ theo đường dây buôn bán này cho đường dây buôn bán khác. Trong số họ có những dòng họ nổi tiếng như dòng họ Bardi, Riccardi, Perruzzi, Trescobaldi cho cả những người nước ngoài vay tiền, đặc biệt là người ở Plantagenets (dòng họ Riccardi đã ứng trước 400.000 Liver và dòng họ Trescobaldi đã ứng 12.200 Livres cho họ).

Vào cuối thế kỷ XIII, tín dụng phát triển nhanh, cung ứng đầy đủ cho nhu cầu ở Ý, với lãi suất thấp tới 25%. Nhà thờ thấy các tín dụng này có lợi, nên cộng tác với những người cho vay để cùng thu lãi. Người Do Thái chưa dừng ở công việc ấy, họ còn cho những người buôn bán khác và cả nhà thờ vay tiền. Sau hội nghị giám mục lần thứ tư ở Latran, độ nửa thế kỷ, vào năm 1267, hội nghị giám mục ở Vienne đã nhận thấy những người Do Thái cho vay tiền đã đổi hướng các vật thế chấp sang những tài sản mà họ ngấp nghé muốn có. Và họ đã trở thành “số đông và rất có thế lực làm cho lợi nhuận của các tu viện bị giảm sút đáng kể”. Hội nghị giám mục đã kết luận nhanh chóng là phải đuổi hết họ ra khỏi thành phố.

Thay đổi ký ức (1260 - 1300)

Phương Tây đã tách xa phương Đông. Nhà thờ đã quyết định chọn Rome là trung tâm. Hội họa, nhạc, văn học đều phương Tây hóa theo cách cư xử, tên gọi. Dân tộc Do Thái, người chứng minh cho nguồn gốc phương Đông của đạo Cơ Đốc và những thất bại của các cuộc thánh chiến, qua hội họa, văn học và tín ngưỡng, đã được thể hiện qua hội họa, văn học và tín ngưỡng trong nhà hát.

Và bởi vì cộng đồng Do Thái không còn cần thiết cho nền kinh tế, nên người ta lại bắt đầu dọa nạt và đuổi họ ra khỏi các vương quốc lớn của đạo Cơ Đốc. Cuộc ra đi này phải tiến hành trong hai thế kỷ. Trong thời gian ấy có hàng chục quyết định đuổi được thi hành rồi lại phải bỏ. Cộng đồng Do Thái không còn mang lại lợi ích cho họ về các khoản thuế và người Do Thái đã phải trả cái giá cho những món tiền chuộc bằng việc cướp đoạt đến tận cùng.

Ngay cả khi Grégoire X ra lệnh phải bảo vệ cá nhân và tài sản của người Do Thái trên toàn đất nước, và ngay cả khi Philippe III le Hardi kêu gọi người Do Thái hoạt động lại nghề kinh doanh buôn bán, xây dựng lại việc lưu thông tiền bạc và hoạt động cứu chữa lại nền tài chính đã kiệt quệ, những quyết định đầu tiên về việc đuổi họ ra khỏi các vương quốc đã bắt đầu tiến hành. Năm 1272, các ngôi đền Do Thái ở Anh đều bị đóng cửa và cấm không được tuyên truyền đạo Do Thái. Một Statum Judaicum (một điều lệ về đạo Do Thái) do Édouard I ban truyền, cấm người Do Thái không được cho vay lấy lãi. Vua nước Anh cho phép họ trở thành những thợ thủ công, nhưng không được thành lập hội công thương. Còn vua Pháp thì lại cấm họ không được làm nghề gì khác để sinh sống, ngoài việc cho vay tiền lấy lãi…

Đấy chỉ là dịp tốt, người ta vin vào cái cớ đó để xử treo cổ họ. Năm 1287, có 680 người Do Thái bị bắt và treo cổ ở Tour de Londres (Tháp canh ở Londres). Năm 1280, 293 người Do Thái lại chịu chung số phận này. Đối với người còn sống sót, không biết làm gì để sống, ngoài tiền lãi. Do đứng trước nhu cầu về tài chính, nhà vua lại cho phép họ được cho vay tiền lấy lãi trong bốn năm, sau đó lại cho tiếp thêm một thời hạn nữa. Năm 1287, từ phương Đông trở về, vua Édouard I nổi giận vì quyết định đuổi hết người Do Thái trước đây của ông không được thực hiện, nên đã chiếm hữu nhà của người Do Thái, đánh thuế các tài sản đồ đạc của họ và cấm họ không được nhượng lại các vật thế chấp. Nhiều người phải thanh toán hết tài sản, bỏ cửa nhà ra đi. Nhưng họ lại bị kết tội là muốn che giấu những tài sản mà họ có, nên càng làm tăng thêm lòng ghen tức. Việc đuổi cả khối cộng đồng đã đến gần. Bắt đầu từ năm 1288, người Do Thái ở Naples, hầu hết là gốc Đức đã bị đuổi ra khỏi thành phố. Nhiều người đành chịu chuyển đổi theo đạo Cơ Đốc để được ở lại. Hai năm sau, năm 1290, Édouard I quyết định đuổi 15 ngàn người Do Thái đang sống trên đất Anh ra khỏi nước này. Có vài người ở lại đã phải giấu tên và nguồn gốc dân tộc. Những người khác di cư sang Allemagne, Bohême, Hunggari, Ba Lan và Pháp, nhất là ở hai thành phố Rowen và Boredeaux, hoàn cảnh của họ cũng không được tốt.

Vào đầu năm, có một câu chuyện lan truyền khắp Paris: “Một người Do Thái ở phố Billette, cho một người đàn bà nhẹ dạ vay 30 xu và lấy vật thế chấp là chiếc áo dài đẹp nhất của bà. Sớm ngày lễ Pâques người đàn bà này đã đề nghị đổi chiếc áo thế chấp đó lấy chiếc bánh thánh mà bà đã lấy cắp trong một nhà thờ. Người Do Thái chấp nhận và miễn cho số tiền nợ đó vì cho rằng chiếc bánh thánh cũng đáng giá là 30 xu. Người ta đồn rằng khi người Do Thái ấy cầm dao chọc vào chiếc bánh thánh thì mọi người ngạc nhiên vì chiếc bánh thánh lại “chảy máu”. Người Do Thái và cả gia đình đều bị bắt dẫn ra trước tòa án của giám mục để “rút ra bài học thần kỳ này, bắt họ phải chuyển sang đạo Cơ Đốc”. Vợ và các con người Do Thái này xin chấp nhận điều đó nhưng anh ta còn bướng bỉnh, không chịu. Thế là người này bị dẫn ra pháp trường để thiêu sống. Trong khi đó anh ta vẫn tin chắc vào cuốn sách đang cầm ở tay sẽ cứu sống được mình. Một nhà thờ nhỏ đã được dựng lên ngay chỗ thần diệu này”.

Ngày 18 -7 năm này, vua nước Pháp quyết định đuổi mấy trăm ngàn người Do Thái ra khỏi vương quốc và vẫn bằng biện pháp trưng dụng hết tài sản của họ.

Năm 1294, người ta đuổi hết người Do Thái ra khỏi Barnel vì kết tội họ đã giết một trẻ em. Hai thế kỷ rưỡi sau một máy nước được xây ở quảng trường La Grenette, gọi là “máy nước của tên ăn thịt trẻ em”, có tượng con yêu tinh đội chiếc mũ có chỏm nhọn mầu vàng, tay cầm chiếc túi đựng một đứa trẻ, con tay kia đang cầm đứa bé khác nhai ngấu nghiến. Chiếc máy nước ấy vẫn còn đến ngày nay.

Năm 1298, một vương công người Đức là Rindfleish, có biệt danh là “người giết Do Thái” (Judenschager), đã tập hợp một đội quân nhỏ, và chỉ trong 6 tháng, đã giết chết gần hết hàng trăm ngàn người Do Thái đang ở trong các thành phố hội chợ Warburg, Ratisbonne, Nuremberg, Augsbourg, Heilbronn và Rottingen thuộc xứ Bavièse. Đây là cuộc tàn sát lớn nhất của lịch sử người Do Thái ở châu Âu, còn quan trọng hơn những cuộc giết người của thánh chiến lần thứ nhất, đúng vào hai thế kỷ sau và cũng đúng ở địa điểm này. Năm 1306, sau cuộc chiến tranh chống lại người Flamando (xứ Flandre), Philippe IV Le Bel lại cần đến tiền. Cũng trong thời gian này ông đã bắt giữ những người chức sắc dòng Đền và những chủ nhà băng Do Thái ở xứ Lombardie để tịch thu hết tài sản của họ. Và cũng như việc ông đã làm 15 năm trước đây, Philippe IV Le Bel đã cho đuổi hết những người Do Thái, không chịu chuyển đổi sang đạo Cơ Đốc, ra khỏi vương quốc. Lần này nghiêm trọng hơn: Họ không còn được dùng tiền để mua quyền ở lại. Họ chỉ được mang theo bất cứ cái gì trên người và một ngày ăn đường. Chiến dịch này bắt đầu và kéo một thời gian dài. Giữa những năm 1307 đến 1310, có rất nhiều người Do Thái phải bán hạ giá các tài sản của họ. Sau đó đến năm 1311, chỉ dụ trên lại được tiến hành đợt mới: Người Do Thái có thể được ở lại trong vương quốc, nhưng không lấy lại được tài sản của họ đã trưng dụng…

Sự phục sinh sau trận bệnh dịch hạch to lớn

Đầu thế kỷ XIV, nền kinh tế đã vươn lên, giá tín dụng và vai trò chủ nhà băng phát triển ở Tây Âu. Những người Frescobaldi, người Bardi, người Peruzzi, người Lombard ở Florence, đã thực hiện các công việc về ngân hàng: đổi chác, chuyển khoản, thanh toán tại chỗ, cho các giáo hoàng, các nhà vua, các ông hoàng, các thành phố vay tiền chịu lãi. Nhưng nhà thờ vẫn cấm người Cơ Đốc không được làm nghề nhà băng. Chỉ còn người Lombards vẫn tiến hành công việc buôn bán, và không biết được rằng con nợ của mình đã trả thêm vào số tiền đã vay gọi là “tiền lãi”. Họ hoạt động rất nhiều ở Bruges, ở Anvers và ở Anh, họ đã chiếm vị trí của người Do Thái trong việc cho vay tiền. Ít lâu sau họ được nhà vua đồng ý việc cho vay tiền thay bằng vật thế chấp. Những người Trescobaldi đã ứng trước tiền cho Édouard II để mở cuộc chiến tranh chống lại Écosse. Người Bardi và người Peruzzi đã giúp tiền cho Édouard III chống lại nước Pháp trong cuộc chiến tranh 100 năm, được phép sử dụng loại len của Anh làm vật thế chấp và thành lập một xưởng dệt ở Florence. Tiền cho vay trở thành một hình thức mua hàng hạ giá. Năm 1318, gia sản của dòng họ Bardi đã đạt tới 875.000 Florins (tiền Hà Lan) bằng ngân sách của vua Édouard II, khách hàng chính của họ.

Sau đó xuất hiện một cuộc phá sản về tài chính. Năm 1345, Henri III không có khả năng trả cho dòng họ Bardi 900.000 Florins và 600.000 Florins mượn của Peruzzi. Đây là số tiền nợ không lồ! Người Lombard bị vỡ nợ nên đã xóa bỏ hết tài sản của nhà băng Florence và lợi nhuận của nhà băng ở Gênes và Venise. Mặc dù cuộc thánh chiến đã chấm dứt, nhưng người Do Thái vẫn rất cần thiết. Vì thế nên không có cuộc xua đuổi người Do Thái nào được thực hiện cụ thể. Các trường học dạy giáo lý kinh Talmud vẫn tồn tại ở Sens, Falaise và Troyes, với hàng chục thầy giáo. Người ta yêu cầu người Do Thái tiếp tục cho nông dân và thợ thủ công vay tiền. Năm 1309, ở Zurich có sắc lệnh cho họ có quyền cho giới tư sản ở thành phố vay tiền với tỷ suất lãi do hội đồng thành phố ấn định. Vì vậy họ được phép bán những quần áo dùng làm vật thế chấp, cũng là nguồn lợi nhuận duy nhất mà họ được phép.

Năm 1306, việc đuổi người Do Thái ở Pháp được nhanh chóng bỏ qua; và đối với cả người cho vay tiền cũng không ai nhắc gì đến chuyện đó. Bởi vì từ năm 1311, người thừa kế của vua đã nhượng lại cho vài ba nam tước quyền có người Lombards, người Do Thái, và số người cho vay nặng lãi khác, đặt dưới sự phán xét của mình. Năm 1315, người thừa kế đã trở thành vua Louis X, xác nhận quyền các nam tước được giữ lại điều đó trong 12 năm.

Cũng trong năm này, do nhân dân phản đối việc nhà vua xử nương nhẹ với người Do Thái, nên vua nước Anh lại phải thực hiện mệnh lệnh đuổi người Do Thái đã có trước đây 15 năm. Năm 1317, Bondavin, nhân chứng là người Cơ Đốc bào chữa. Tuy thế việc tạm hoãn chỉ có được thời gian ngắn: Năm 1320, ở Pháp có 40.000 “chú bé mục đồng” và người nông dân nổi dậy cướp bóc, tàn sát những người Do Thái trên đường họ bị đuổi đi. Việc chiếm đoạt này được nhà vua chiếu cố, bỏ qua, đặc biệt là ở Bordeaux. Năm 1321, hội đồng quan án quản hạt ở Carcassonne đã yêu cầu Philippe V Le Long phải đuổi hết những người Do Thái cuối cùng ra khỏi thành phố, và kết tội họ đã hiếp những phụ nữ là con nợ người Cơ Đốc. Cũng trong năm này, người Do Thái ở Rome bị Jean XXII đang trị vì ở Ariguon đe dọa đuổi, nhưng họ được phó giám mục của nhà nước giáo hoàng là Robert d’ Anjon che chở. (Nhà thờ thành lập nhà nước riêng ở Rome). Năm 1337, người Do Thái ở Bordeaux đã bị tàn sát do làm ô uế một chiếc bánh thánh. Cũng như người Do Thái ở Bohême, ở Moravie và ở áo bị tàn sát chỉ vì lý do ấy: Năm 1339, những băng, nhóm của những kẻ nghèo khổ, tự cho họ là những “Judenschlager” (người giết Do Thái), đã nổi dậy tàn sát các cộng đồng Do Thái ở Alsace và Franconie. Những người Do Thái ở khắp nơi tại châu Âu đều bị kết tội đã đầu độc các giếng nước và lần này họ còn bị kết tội đã thông đồng với người hủi để làm việc đó. Lời xì xào lan truyền nhanh chóng trong nhân dân. Tiền bạc và bệnh tật, cả hai thứ này cùng chảy như là máu, đã hòa trộn ý nghĩ của nhân dân. Máu, bệnh tật, tiền bạc? Đấy là thứ bệnh dịch bẩn thỉu.

Năm 1346 một con tàu đến từ Caffa, của hãng buôn người Gênes trên biển Đen, do bị người Mông Cổ vây hãm, đã đem đến Venise thứ bệnh dịch hạch khủng khiếp. Nó đã giết một nửa số dân của thành phố và lan truyền rất nhanh ra khắp châu Âu; và trên dọc đường đi qua Rhénanie lên đến tận biển Bắc. Các thầy thuốc Do Thái cũng Cơ Đốc đã chung lưng chống lại bệnh tật này bằng số ít phương tiện chữa bệnh vào thời kỳ đó, để cố cứu sống lấy mạng người. Một vài linh mục và vương công lập tức tố cáo đó là “hành động của quỷ Sa Tăng, phối hợp với người Do Thái để giết người Cơ Đốc, đầu độc không khí và nước. Người ta nói đến một âm mưu đồng lõa ở Tolède do giáo sĩ Peyrat chủ mưu và bản doanh là Chambéry. Từ đấy, Peyrat đã cử người đi đầu độc khắp châu Âu, từ Venise đến Hambourg. Bá tước ở Savoice là Amédíe VI đã cho bắt hết người Do Thái ở Chambéry. Họ đã phải khai nhận do bị tra tấn hành hạ. Ở Thụy sĩ và ở Đức, người ta đã tàn sát tất cả các cộng đồng Do Thái, mặc dầu bệnh dịch hạch không xảy ra ở những nơi này. Ở Strasbourg, nơi chưa xảy ra bệnh dịch hạch, các hội công thương của người bán thịt và người thuộc da cũng bị vài người quý tộc có nợ nần người Do Thái thuyết phục chính quyền giết họ. Bệnh dịch hạch lây lan ít ở thành phố này, nhưng cũng làm chết 600 người. Tháng 4-1348, người Do Thái ở Toulon, một trong số những thành phố hiếm hoi ở châu Âu, nơi người Do Thái được coi là công dân như đông đảo người dân của thành phố, cũng bị tàn sát trong “công trường Juderia”.

Tháng 7 và tháng 9-1348, giáo hoàng Clément VI đã bảo vệ che chở cho người Do Thái ở Avignon, nhắc lại rằng họ không tham dự vào bệnh dịch hạch và bệnh dịch đã xảy ra trong những vùng mà người Do Thái không sinh sống.

Năm 1349, có 2.000 người Do Thái ở Strabourg bị giết, 400 người ở Worms, 2.000 người ở Oppenheim, 6.000 người bị thiêu sống ở Mayence, 3.000 người bị tàn sát ở Erfurt. Người ta đã chứng kiến vụ giết người, những cuộc chiến và những vụ tử tự tập thể ở Vienne, Munich, Augsbourg. Tổng cộng, cuộc tàn sát khối lớn người Do Thái lần thứ ba đã có ít ra là 30.000 người chết. Những người sống sót vội rời bỏ những vùng ấy một lần nữa họ đi tới Ba Lan, Poméramie và Ruthéuie.

Bệnh dịch hạch vẫn hoành hành ở khắp châu Âu. Người ta đốt cả những người sống lẫn người chết. Ở Tây Ban Nha, ở Pháp, ở miền Nam nước Ý và Hà Lan ít bị bệnh dịch hạch hơn là ở Allemagne nên được sự đồng ý của giáo hoàng, một số ít người Do Thái còn sống sót được ẩn náu. Cho đến năm 1352, bệnh dịch hạch mới chấm dứt cũng bí mật, bất ngờ như khi nó xuất hiện. Tổng cộng bệnh dịch hạch này đã cướp đi 1/3 sinh mạng của lục địa. Nhưng sau đó nó còn trở lại nhiều lần khác nữa. Đây không chỉ là một thảm họa khó tả, mà nó còn trở lại một cách kỳ lạ làm hệ thống phong kiến phải lụn bại: Người lao động trở nên hiếm hoi, tiền công tăng lên cao, điều lệ của các nghiệp đoàn không còn giữ được. Lệnh buôn bán lại được thực hiện. Bệnh dịch hạch đen tối đã chấm dứt một thế giới già cỗi.

Năm 1353, đúng vào lúc ấy một trong những văn bản về thời phục sinh đã nói đến thế giới, người Do Thái và tiền bạc. Và cũng là lần đầu tiên người ta nói đến vấn đề này một cách xác thực: Trong một câu chuyện lý thú về Décaméron (nghĩa là ngày đầu tiên, ba câu chuyện) Bocacce đã kể rằng: “Saladin đã thương lượng việc vay mượn với một người Do Thái chuyên cho vay nặng lãi tên là Melchisédesh ở thành phố Alexandrie. Người này rất vụ lợi và cũng rất hà tiện thời gian của mình. Saladin mời người ấy đến nhà và nịnh nọt: “Melchisédech! Có nhiều người nói với tôi rằng ông là người khôn ngoan, khoa học và ông luôn bị sa vào những vấn đề thần thánh. Vậy nên tôi muốn biết ông hiểu gì về ba tín ngưỡng: Do Thái, đạo Hồi và đạo Cơ Đốc. Đối với ông đạo nào là tốt nhất và thực tế nhất?”

Người Do Thái ấy đã trả lời một cách bóng gió bằng cách kể ra câu chuyện: “Một người có vật báu rất quí, nhưng ông lại không muốn chia cho ba người con. Ông liền làm thêm hai vật báu khác cũng đẹp lộng lẫy như vật báu thật. Sau khi ông chết, ba người con tranh cãi nhau xem vật báu nào là thật, vì nó cũng đẹp như nhau.”

Saladin nghe xong liền vỗ tay khen Melchisédech là đã khôn khéo trong cách trả lời. Người Do Thái này phổng mũi, liền tỏ ra rộng rãi cho Saladin mượn tất cả những gì mà ông muốn; và ông vua Thổ Nhĩ Kỳ, nhạy cảm với cách đối xử của Melchisédech, thấy rất thỏa mãn về câu chuyện này, nên giữ Melchisédech là cận thần của mình, đối xử rất đặc biệt và luôn tôn trọng tình bạn ấy”.

Câu chuyện này hoàn toàn mới, nên đạo Hồi coi đó là một ví dụ về lòng độ lượng và thấy phải kính trọng lẫn nhau: Sự phục sinh của nước Ý bắt đầu tiến hành.

Từ năm 1355, mặc dầu những kỷ niệm khủng khiếp về trận đại dịch hạch, những người buôn bán Do Thái lại trở về Thuringe, Bavière và Bohême để bán các đồ gia vị, quần áo, nhưng không có ý định ở lại. Ở Nuremberg, thủ đô của tiền bạc, nơi xảy ra ba vụ tàn sát người Do Thái lớn nhất, bây giờ chỉ còn lại có hơn 78 người đàn ông Do Thái, mà họ chỉ còn được làm duy nhất một nghề là cho vay có thế chấp. Có ba gia đình đã chiếm một nửa số dân của cộng đồng này. Mỗi gia đình có tới 8 hay 11 người nam giới đã trưởng thành. Hàng năm, một người đại diện của cộng đồng đến ngôi đền cầu nguyện một lần vào ngày lễ Shabbat, vào tháng Nissan, để nêu lên danh sách những người hiện còn có mặt và để thẩm xét lại từng người có được đủ quyền là tư cách công dân của thành phố (Burgerrecht). Ở trong danh sách này có 9 người là ngoan đạo, 10 người là thầy giáo của Torach, 1 người hàng thịt vẫn theo nghề cũ, người coi đền thờ và vài trẻ em.

Sau cái chết của ông hoàng Đen ở Anh vào năm 1376, người ta bàn tán về những chủ nhà băng người Lombards mà nhà vua không chịu trả các khoản nợ của mình từ 30 năm trước, chỉ là những người Do Thái giấu mình. Vậy thì việc ông hoàng Đen không trả nợ cho họ cũng là chuyện bình thường. Năm 1370, người Do Thái ở Bruxelles lại bị tàn sát vì cớ đã “làm uế tạp những chiếc bánh thánh”. Ngày 5-7-1394, cuộc chiến tranh 100 năm lại nổi lên trong buổi lễ hôn nhân của hoàng gia. Vài người Do Thái từ Anh đến sau khi bị đuổi từ năm 1315, lại bị Richard II đuổi lần nữa dưới hai lần cái cớ là tội cho vay nặng lãi và tội lôi kéo người vào đạo Do Thái. Rõ ràng người ta lại muốn bắt người Do Thái phải chuyển đổi sang đạo Cơ Đốc. Họ để cho người Do Thái thời hạn là 12 năm để giải quyết mọi công việc; còn việc cho vay lấy lãi là bị cấm hẳn. Lần này nhà vua đã bắt người Do Thái phải nộp 2/3 số tiền lãi vào ngân khố của hoàng gia.

Lần này cũng là lần cuối cùng, sau một thế kỷ, người Do Thái cứ liên tiếp bị đuổi hết nơi này đến nơi khác. Còn tội lôi kéo người theo đạo Do Thái là tội rất nặng đối với nhà thờ.

Vài người lại đi sang Allemagne và ở đây người ta kết tội là “những kẻ uống máu”. Suốt thế kỷ XIV, người Do Thái đã không còn có mặt ở châu Âu. Họ chỉ sống sót ở Allemagne, ở Tây Ban Nha và ở Ý. Năm 1458, ở Francfort họ bị nhốt trong cổng dựng chắn ở hai đầu phố. Đây là lần nhốt đầu tiên. Có một số người sợ hãi, phải trốn sang Lombardie. Họ sống ở đây bằng nghề bán lại cho nhà băng ở địa phương những hối phiếu lấy từ những con nợ ở Anh. Không còn nghi ngờ gì nữa, đã có vài người Do Thái vẫn giữ mối liên lạc với các chủ nhà băng ở Lombardie. Cũng có thể có vài người “Lombardie” ấy vẫn tiếp đón họ hay là những người đã chuyển đổi sang đạo Do Thái rồi. Đây là một trò chơi trá hình để có thể sống được mà không bị mất mát quá nhiều.

Toscanes và Vénétie (ở Ý)

Đầu thế kỷ XV, Bruges bị cát bồi, không còn là hải cảng đứng đầu của thế giới. Hanse cũng suy tàn, còn Anvers vẫn yếu ớt. Mọi việc buôn bán hầu như chuyển cả sang Gênes, Florence và Venise. Người Do Thái trong toàn nước Ý chỉ còn độ 15.000 trong tổng số dân cư Do Thái là 11 triệu người. Nhờ có những hiến chương được các thành phố: Ferrare, Bologne, Badoue, Mantoue, Péruse, Gênes, Florence và Venise đã thỏa thuận từ thế kỷ XIII, và mặc dầu người Franciscan và người Dominicains vẫn muốn đuổi hết người Do Thái trên toàn bán đảo này, nhưng họ vẫn tồn tại ở đây và làm các nghề thợ thủ công, thợ kim hoàn và cho vay tiền.

Venise trở thành thành phố kinh tế của thế giới. Ở đấy có một số mặt hàng đã được ấn định giá và cũng là nơi có những con tàu đẹp đẽ, được đóng ở những xưởng đóng tàu gọi là “Galere da Mercato”. Cũng chính từ nơi đây mà những lái buôn người Cơ Đốc và người Do Thái đã mang sang phía Đông hàng len của xứ Flandres, nhung của Gênes, dạ của Milan và Florenes, áuanhô của Barcelone. Và cũng đưa về những nơi này người nô lệ ở Tania, lụa ở Constantinople, các kim loại ở Anatolie, tơ lụa của Ba Tư, hạt tiêu của Malabar.

Cộng đồng Do Thái nhỏ bé này đã phất lên thịnh vượng. Năm 1488, Abraham Ben Haygim đã cho in cuốn Kinh thánh bằng tiếng Hébreu đầu tiên. Việc in này do một gia đình mở hiệu sách là Soncino. Sau đó cuốn sách cầu kinh bằng tiếng Hébreu đã được in và phát hành ở Reggio de Calabre.

Nghề in là cuộc cách mạng thực sự của đạo Do Thái, cũng cho cả người theo đạo Cơ Đốc. Sau đó những cuốn sách viết về sự cần thiết cho đời sống đã được sử dụng cho nhiều người với giá rẻ. Không có cộng đồng quan trọng nào lại không có xưởng in của mình. Thị trường bán sách rất rộng và chỉ in bằng một thứ tiếng cho tất cả đạo Do Thái trên thế giới. Hầu như chưa có tiếng nào dùng để nói chung trên thế giới, trừ tiếng Trung Hoa và tiếng La tinh, chưa kể đến những người đọc sách. Nhưng trái lại, những bài bình luận của các giáo trường nổi tiếng, được sử dụng thì đã có những sự phản ứng. Từ đó có ít người đọc sách thêm vào ý kiến của họ trong đó những cuốn sách đã in. Từ đó chỉ những người Do Thái ở Venise và một số người buôn bán khác đã dựa vào Venise là có quyền qua lại các biên giới, giao dịch buôn bán với Istambul (tên mới của Constantinople từ năm 1453) và Ba Tư, họ là những đại diện của các chi nhánh, đặt ở từng chặng suốt dọc Balkans và trên con đường tơ lụa đến tận Trung Hoa, ví dụ như Samarkand, hay Boukhara. Có hai ngàn người Do Thái ở Venise đã tham dự vào nghề buôn bán khác nhau mà người thống lĩnh cộng hòa ở Venise thấy lo sợ, nên đã buộc họ, bắt đầu từ năm 1420, phải đội mũ màu vàng để dễ phân biệt họ với người khác.

Côme de Médicis trị vì ở Florence từ năm 1434 đến 1464, đã kêu gọi, lôi kéo những nhà triết lý Do Thái và Ả Rập tụ tập xung quanh nhà triết lý Marsile Ficin. Năm 1437, Côme de Médicis lại thỏa thuận với người buôn bán Do Thái, cho phép họ được mở tín dụng. Sau đó đến Laurent de Magnifique lại đảm bảo cho họ được tự do nghiên cứu và buôn bán. Người di cư Bohême đã mang những bài dịch của Ả Rập và Hy Lạp đến Istambul. Và họ đã giữ vai trò quan trọng trong việc phân phối các sách in. Một giảng đường bằng tiếng Hébreu đã được thành lập ở trường đại học tại Bologue. Giáo trưởng Elijah Delmedigo phụ trách giảng đường ở trường đại học ở Padoue, có ảnh hưởng uy tín rất lớn đối với Pic dela Mirandole. Ông này đã tìm được trong bản dịch chứng cứ xác thực về đạo Cơ Đốc. Dân số người Do Thái ở Toscane đã nhanh chóng tăng lên hơn 50.000 người.

Trong nhà nước của giáo hoàng, ở Rome và ở hải cảng Ancône, vào năm 1420 giáo hoàng Martin V, đã chấp thuận việc bảo vệ, che chở cho vài chủ nhà băng là người Do Thái để đổi lấy khoản tiền mà họ phải trả định kỳ cho giáo hoàng. Năm 1442, Eugène IV lại cấm người Do Thái xây đền thờ, làm các công việc công cộng, và là nhân chứng trong việc kiện cáo chống lại người Cơ Đốc; cấm họ cầu viện người giúp đỡ trong các vụ tranh chấp buôn bán với người Cơ Đốc. Năm 1463, những người tu theo dòng thánh Francois, lập ra những địa điểm gọi là “Tuyệt đỉnh của lòng thành kính” để cúng những khoản tiền vay không lấy lãi và buộc giáo hoàng phải đuổi, gạt bỏ những chủ nhà băng là người Do Thái.

Thật là điều khôi hài kỳ lạ. Trong mảnh đất châu Âu của đạo Cơ Đốc, nơi mà người Do Thái bị đuổi khắp chốn thì những giáo hoàng lại giữ họ để làm nghề nhà băng mà không giao họ cho các ông hoàng theo đạo Cơ Đốc đang muốn gạt bỏ những người này.

Năm 1491, người Do Thái lại bị những người tu theo dòng thánh Francois và người Đominicaius và phá hủy hết các đền thờ của họ chấm dứt lịch sử đường của người Do Thái ở Tây Ban Nha.

Ở ISLAM VÀ Ở BA LAN (1260 - 1492)

Người Mamelouk, người Ottomans và người Mông Cổ (Quân Mamelouk ở Ai Cập - quân Ottomans ở Thổ Nhĩ Kỳ và quân Mông Cổ)

Người Mamelouk ở Ai Cập tranh giành Trung Đông với người Ottomans ở Thổ Nhĩ Kỳ và với người Mông Cổ ở Ba Tư. Cuối cùng cả ba vương quốc này đều lụn bại và nhiều người Do Thái tìm cách để thoát thân. Sĩ quan của quân Mamelouk đều gốc là người Thổ, năm 1250 đã giết vua Thổ cuối cùng của dòng họ Soliman, và thiết lập chế độ quân sự ở Ai Cập, Syries, rồi đến Palestine.

Alexandrie hoàn toàn như là một nước Ai Cập đương đầu với thế lực Ottomane.

Những người buôn bán Do Thái đã kiểm soát thị trường các mặt hàng gia vị ở Alexandrie, để rồi bán lại cho người Gênes, người Pisan (Pise thành phố của Ý), Vénitiens (Venise), Marsillais và người Catalans (Catalogue Tây Ban Nha).

Cuối thế kỷ XIV, dưới triều vua Bajazets vương quốc Ottoman trải rộng đến Anatolie, một phần của Serbie (sau cuộc chiến đấu thắng lợi vào năm 1389) Brugarie, Macé doine và một phần của Thrace. Họ chỉ còn một việc là chiếm nốt Constantinople thì bị quân Mông Cổ, (đã chuyển sang đạo Hồi, từ một thế kỷ) tấn công. Năm 1386, người cháu gọi Gengis Khan bằng ông, là Tamerlan đã đổ quân chiếm lấy Ba Tư, giết hết người dân ở Ispahan và ở Chiraz. Ông ta không giết những người thợ thủ công và người có học thức, còn người Do Thái bị đi đày đến Samarkand để làm mọi công việc để mở mang cho kinh đô (đồ uống, thảm và tơ lụa). Năm 1393, quân Mông Cổ tiến vào Bagdad, nơi này còn có 20.000 người Do Thái đang sinh sống. Quân Mông Cổ ra lệnh giết hết tất cả mọi người. Mỗi tên lính phải đem về nộp một đầu người. Tất cả các lâu đài, các đền thờ của người Do Thái đều bị san bằng. Đây là cuộc thanh toán cộng đồng Do Thái lâu đời nhất từ thời Diaspora (dân Do Thái phải phát tán đi đày đến mọi nơi) là thời kỳ đi đày vào năm 722. Chỉ còn trong vùng này vài ba cộng đồng Do Thái nhỏ bé sống sót, phân tán và ít lâu sau họ mới trở về được Bagdad.

Cũng trong năm nay, Tamertram chiếm lấy Alép là ngã tư buôn bán đông nhất, và chiếm luôn Baalbek. Damas đầu hàng, mở rộng thành đón Tamertram nên ít bị quân Mông Cổ cướp bóc. Tháng 4 năm 1402, Tamertram đã đương đầu với Bajazet trong chiến trận ở Ankara và bắt sống được Bajazet. Sau đó Tamerlan lại chiếm được Anatolie và Smyrne của quân Ottomans và giết hết người Do Thái và người Cơ Đốc trên đường đạo quân của ông ta đi qua. Sau khi lập ra triều đại Moghols ở Ấn Độ và định tấn công triều đại Minh của Trung Hoa, thì Tamertram chết vào năm 1405. Quân Ottomans đã lấy lại được sức mạnh và kết thúc chiến tranh với vương quốc Byzantin. Tamertram chỉ đạt được việc mang lại cho người Cơ Đốc chút nghỉ ngơi, sống ở Pélofronnèse và ở thành phố Constantinople, tách biệt ra khỏi đất đai của Ottomans.

Ngày 29-5-1453, vua Thổ Nhĩ Kỳ là Mehmet II đã đẩy lùi quân của hoàng đế cuối cùng ở phương Đông Bomain đóng ở Constantin Paléologue và chiếm lấy thành phố này. Các nhà thờ đều bị thay thế là các đền thờ của Hồi giáo. Không còn đền thờ của Do Thái.

Quy chế “Dhimmis” nhục nhã trước đây mà Islam đã bỏ đi từ thế kỷ thứ VIII, nay lại được áp dụng để “che chở” cho cả người Do Thái và người Cơ Đốc.

Những người Do Thái theo Rome được quyền đọc kinh cầu nguyện bằng tiếng Hy Lạp. Những người Do Thái từ Pháp, Đức, Hung, Sicile đã tìm đến gặp những người Do Thái đang còn được sống ở Constantin Paléologue.

Chiến tranh tiếp tục một thời gian nữa cho đến khi Mehmet II thất bại trước Belgrade và Rhodes. Ngày 25-1- 1479, Mehmet II phải ký hiệp ước với Venise.

Sống trong vương quốc Ottomans, lúc này đã trải rộng sang tới Algérie và Ba Tư, rồi qua Palestine, người Do Thái ở đây phần đông là thợ thủ công và nông dân. Tên họ được gọi theo nghề nghiệp bằng tiếng Ả Rập hay tiếng Thổ Nhĩ Kỳ như: Haddah là thợ rèn, Tzaig (thợ kim hoàn) Nahesi (nghề làm xong chảo), Fellah (chủ trang trại), Laben (thợ trát thạch cao), Sabag (thợ sơn), Hiat (thợ may), Nejar (thợ mộc), Atlal (thợ khuân vác). Rồi khi họ tự nguyện chọn tên nghề nghiệp hèn hạ để che giấu tài sản của mình. Mặc dầu có bọn cướp biển, nhiều người Do Thái vẫn đi buôn trên khắp các biển. Số người khác lại trở thành nhà tài chính cho vương triều các vua Thổ. Giáo sĩ Isaac Ilos đã mô tả rất đẹp về hoàn cảnh của những người Do Thái cuối cùng ở Jérusalem vào thế kỷ XIV của người Musulman: “Có nhiều người là thợ thủ công (…) nhiều người buôn bán giàu có. Nhiều người lại làm công việc khoa học (…) còn phần đông đều theo học Luật. Người Do Thái ở Hébrou chiếm đa số và là người buôn bán chủ yếu về mặt hàng vải bông mà họ đã dệt ra.”

Cộng đồng Do Thái ở Algérie cũng như ở Ma rốc đều giàu có; những “yeshivas” ở đây đặc biệt tinh vi (Yeshivas: nghi lễ). Giáo sĩ Liméon Ben Tsemah Duran đã có nhiều cách bố trí nghi thức hôn lễ mà hàng thế kỷ sau những người Do Thái sống phân tán ở Islam vẫn duy trì theo tục lệ ấy.

Người Do Thái đã không được làm công việc gì quan trọng ở Islam nên họ đã dần dần bỏ đi đến nơi khác. Trung tâm của đạo Do Thái lại nghiêng về Ba Lan.

Đến Đông Âu

Những người Do Thái đầu tiên tới Ba Lan là từ các miền đất ở Islam đến. Năm 965 có vài người Do Thái đã đến Ba Lan, là người Radhanites và cũng có thể là người Khazars, mà người ta vẫn còn giữ được dấu vết qua câu chuyện kể của Ibrahim Ibn Facole, một người buôn bán Do Thái ở Tolède. (Lúc này đang còn là thành phố của người Hồi giáo).

Sau đó, năm 1097 đúng sau cuộc thánh chiến, có những gia đình Do Thái từ Rhénanie hay Brague đến sinh sống ở Silésie. Họ đều là những người buôn bán, nông dân, được địa phương tiếp đón nồng hậu.

Gần thời kỳ này nhất, công tước Miesko I ở Polanes quyết định Cơ Đốc hóa trong vùng nên đã không mở đường cho người Ba Lan lấy vợ lấy chồng là người phương Tây đáng căm ghét. Theo nhà biên niên sử Vinceut Kadluba thì: “Từ năm 1170 đến 1180, người Do Thái sống yên ổn ở Cracovie không phải lo sợ điều gì. Ở đây họ làm nghề khắc chữ, thợ nhuộm, dệt lụa, cho vay lấy thế chấp, buôn bán, môi giới. Từ Baltique đến Turquie, họ tập trung sống ở Lithuanie, ở Ukraine. Người Do Thái ở Balkans còn là những người chuyển tiếp hàng hóa. Người ta còn tìm thấy ở Ba Lan, Silésie và Mazovie, những đồng tiền có hình huy hiệu của Hébreu. Có vài đồng tiền trong các loại này là do người Do Thái dập cho Mieszko III, ông hoàng vĩ đại ở Ba Lan vào năm 1138 1202.

Năm 1264, vua Boleslas Le Pieux, dập đúng theo tập tục của Đức, đã lập ra “nô lệ của kho vàng” (chủ người Do Thái). Ông đã khẳng định rõ rành: họ được quyền tổ chức đời sống theo cách cộng đồng, được buôn bán, được cho vay bằng thế chấp và các tài sản về bất động sản và cho làm nông dân. Sau đó 50 năm, nhà thờ ở Ba Lan đã thực hiện các quyết định của hội nghị các giám mục ở La Tran năm 1261. Năm 1267 ở Synode, nhà thờ cấm người Do Thái không được cày cấy, không được thuê nhân công là người Cơ Đốc, không còn được có đền thờ trong thành phố. Họ còn phải mang một dấu hiệu thật đặc biệt và phải sống riêng biệt ở trong một khu vực. Các biện pháp này đã không được áp dụng. Cũng như ở Rome và hội đồng ở Buda (Hungari) cố lập lại những điều cấm đó, nhưng vô ích. Điều đó giống như năm 1279 ở Leczyca (Ba Lan). Năm 1285, nhà thờ không thể cấm nhân dân và các ông hoàng tiếp đón chu đáo người Do Thái. Ở Silésie cũng có vài vương công ở địa phương cấm đoán chuyện này như: Henri Probus ở Wroclaw vào năm 1273, Henri Ở Glogow vào năm 1274, Henri ở Legnica vào năm 1290 và Bolko cũng ở Wroclaw vào năm 1295.

Năm 1334, sau một năm trị vì ngôi vua, Casimir Le Grand khẳng định lại việc che chở cho người Do Thái mà 70 năm về trước Boleslas Le Pieux đã làm như vậy. Ngay cả khi Casimir Le Grand không công nhận họ có tài sản là đất đai, nhưng nhà vua cũng cho thành lập một thành phố riêng cho người Do Thái là Kazimierz ở bên cạnh Cracovie. Nhà thờ lại kháng nghị, họ còn xì xào đồn rằng nhà vua bị “ảnh hưởng” của cô gái Do Thái xinh đẹp Esterka.

Tin này lan nhanh trong các cộng đồng Do Thái. Một số lớn chạy sang Ba Lan, trốn tránh Tây Âu và những vụ tàn sát của họ thời thánh chiến. Họ chỉ còn sót lại 0,6% dân số của đất nước, nhưng người ta thấy họ vẫn là những cộng đồng quan trọng trong 35 thành phố Ba Lan, Silésie và Ukraine, đã sáp nhập vào vương quốc Ba Lan Lithuanie. Phần đông người Do Thái làm những công việc như nghề thủ công, (nghề thuộc da, sản xuất khăn quàng bằng lông thú, may quần áo) buôn bán muối, đồng, cá trích và môi giới từ Baltique đến Silésie, Hungari, Thổ Nhĩ Kỳ và đến tận vùng những đất thuộc địa của người Venise trên biển Đen. Có vài người cho nông dân vay tiền, người khác lại cho các nhà buôn giầu có vay tiền như Lewek ở Cra - Covie, Abraham ở Niger, Woleko ở Drohobyez, Josek ở Lublin.

Ở Phương Tây vẫn tiếp tục tiến hành các vụ truy hại, vì thế người Do Thái càng chạy sang phương Đông nhiều hơn. Trước hết là họ chạy sang Silésie. Đến năm 1349, sau trận đại dịch hạch, họ chạy sang Ba Lan. Ở đây họ cũng bị kết tội đã đầu độc các giếng ăn, nhưng không bị đuổi và tàn sát. Từ bắt đầu năm 1387, sau Casimir, một triều đại mới của vua Fagellous đã hợp nhất Ba Lan và Lithuanie làm một. Các nhà vua thường dùng người Do Thái là người thu thuế cho hoàng gia về các đất đai của các vương công, các trùm tư bản. Người ta còn thấy họ làm các công việc như chủ các đồn điền, quản lý đất, đốc công, nông dân, thợ thủ công, mở quán ăn, quán trọ. Có vài người quản lý đã trở nên giàu có, làm chủ các ao hồ, các cối xay, các trang viên, các làng. Một người tên là Wolezko ở Drohopbycz còn có nhiều làng ở Ruthénie.

Bắt đầu từ thế kỷ XV, có vài người rảnh rỗi còn trở thành cường hào, nghĩa là thành viên của “Szchhachta” chuyên yêu sách đòi công việc có lợi cho mình. Nhưng ở nơi này, nơi khác, sau khi đã dùng người Do Thái như là “những người có nguy hại cho chính quyền”, người ta lại nghĩ đến việc đuổi họ. Có vài người đang là điền chủ phải bán nhà cửa và đất đai. Có một trường đại học của đạo Cơ Đốc được xây dựng ngay giữa Kazimierzi. Ở đó các sinh viên bắt những người Do Thái cho họ vay tiền không được lấy lãi, rồi họ chỉ trả một ít hoặc lờ đi những món nợ ấy. Những việc kết tội họ giết người để làm lễ hiến sinh theo tập tục cũ lại từ phương Tây truyền đến. Năm 1423, người ta cấm những người cho vay tiền không được dùng giấy tín dụng, không được quyền cầm cố đất đai. Họ chỉ còn có thể đuổi sang việc cho vay những món tiền nhỏ và được đảm bảo vật thế chấp bằng các tài sản trong nhà như quần áo, thùng rượu vang. Năm 1454 người ta chống lại tà thuyết của những người theo giáo phái Jean Hus ở Bohême, do Jean de Capistran chuyên soi mói đến người Do Thái ở Wroclaw. Năm 1490, người Do Thái lại bị đuổi khỏi Basse Silésie, rồi Cracovie và cả Razimierz.

Đối mặt với những cuộc truy hại ấy, vài người Do Thái đã phải chuyển đổi đạo để trở thành cường hào. Nhiều người phải bỏ nghề ở nơi người ta đã cho họ ở lại và bắt họ phải đầu tư vào các khu mỏ hay làm nhiệm vụ của người thu thuế. Nhưng dù sao họ cũng thấy ở đây còn tốt hơn những nơi khác, và nhất là tốt hơn ở Tây Ban Nha.

CẤP TIỀN CHO NHỮNG PHÁT MINH ĐỂ RỒI MẤT HẾT (1000 - 1492)

Thời vận ở Tây Ban Nha

Đầu thiên niên kỷ, ở Tây Ban Nha gọi từ Hébreu là “Séfarad”, là điểm gặp gỡ giữa Hồi giáo và Cơ Đốc giáo. Từ này có trong cuốn kinh thánh ở Obadiad, nói đến việc “đi đày” từ Férusalem đến Séfard”, gợi nên những cộng đồng Do Thái ở Tiểu Á vào thời Nabuchodonosor. Cũng trong đoạn văn này, người ta còn thấy từ Tsarfat, dùng vào thiên niên kỷ đầu tiên để chỉ nước Gaule, rồi là vương quốc Tranc.

Người Cơ Đốc ở phía Bắc bán đảo Ibérique, còn người Hồi giáo lại phải ở phía Nam bán đảo này. Và người Do Thái thì ở cả Bắc và Nam bán đảo. Họ có trí tuệ, thông minh, nên nhanh chóng trở thành là cộng đồng Do Thái quan trọng nhất của Tây Âu. Lịch sử về những ngày họ sống và bị đuổi đã trở thành một trong những chuyện phiêu lưu đặc biệt về số phận người Do Thái.

Thế kỷ XI, giáo sĩ Samuel Lévi, đồng thời là thủ lĩnh của cộng đồng và là người thân cận chính của vua Hồi giáo ở Grenade. Nhiều nhà văn Do Thái đã truyền tới đây tư tưởng Hy Lạp phương Đông, dịch ra bằng tiếng Hébreu, bình luận và biểu lộ rõ tư tưởng ấy trong giới người Cơ Đốc. Năm 1150, sau khi đã chinh phục phần lớn đất đai ở Castille, thuộc hạt Maures, Alphonse VII ở Castille tự tuyên bố là “hoàng đế của người Tây Ban Nha và là vua của cả ba tín ngưỡng”. Năm 1170, cuộc thánh chiến thật tàn khốc, con trai của Alphonse VII là Sanche IV lên làm vua ở Castille, đã cho thu hút những bác học và những tiến sĩ về Luật từ Ai Cập về Castille. Ở Tudela, phía Bắc Saragosse, các tòa án người Cơ Đốc đã làm trọng tài cho những vụ tranh chấp giữa người Do Thái với nhau, đều dựa trên các luật trong kinh Talmud.

Ở Thời kỳ đó, người Do Thái ở phía Bắc và phía Nam bán đảo, đã làm đủ nghề: thợ thủ công, buôn bán và cả làm nghề nông. Ví dụ như ở Ségovie, trong địa hạt của người Cơ Đốc, đã có tới một nửa các gia đình sinh sống ở đây làm nghề dệt vải, đóng giày, thợ may, thợ kim hoàn, thợ rèn, thợ làm bình gốm hay thợ nhuộm. Ở Barcelone cũng vậy, họ là thợ thủ công (đóng sách, khắc chữ, làm đồ trang sức) chiếm đến nửa dân số của cộng đồng. Ở Tudela họ lại làm thợ thủ công hay thầy thuốc, đó đây cũng có người là nông dân, người trồng nho, điền chủ các vùng đất trồng cây ô-liu hay lúa mì, tự làm lấy các công việc cày bừa trồng trọt, hay thuê người Hồi giáo và thuê người Cơ Đốc làm giúp. Hay nữa là họ còn sản xuất ra len và tơ lụa.

Ở Tây Ban Nha và những nơi còn lại trên thế giới, vì bị nhà thờ cấm và các nhà vua đòi hỏi, việc cho vay là thứ độc quyền bị ép buộc người Do Thái phải làm. Nhiều người cho vay tiền bạc, ngũ cốc, dầu ăn và dùng các thư tín, chứng khoán, hóa đơn soạn bằng tiếng Hébreu hoặc bằng tiếng Judéo - Castillan (tiếng Do Thái và ở tiếng Castille), gửi đến tận triều đình của các ông vua. Ở khắp nơi Tây Ban Nha, từ vựng về kinh tế đều dùng từ tiếng Hébreu, như ở Castillan, tiền lãi của số tiền nợ gọi là “quino”, gọi chệch từ tiếng Hébreu “Quenessh”. Còn từ “Do Thái” và “người cho vay” đều đồng nghĩa.

Có vài người Do Thái còn làm cố vấn cho những ông hoàng, chịu trách nhiệm việc đúc dập đồng tiền, là nhân viên tài chính của triều đình. Joseph Ibn Jadok là người thu thuế của Alphonse X, Abraham El Barchiloss là nhà tài chính của Sanche IV, Benveniste de Porta là chủ nhà băng của Jacques I ở Aragon, Judah, Halevi và Abraham Ibn Joseph là quan thâu thuế của Charles III ở Navarre. Có vài gia đình Do Thái đã thực sự là nơi bồi dưỡng để tuyển mộ những quan chức hành chính cao cấp. Như gia đình của Ben Nashman và gia đình Abravanel ở Sévilles gia đình Ibn Wakar và gia đình Ibn Shoshan ở Tolède, gia đình Halevi và gia đình Benveniste ở Burgos; gia đình Caballeria và gia đình Alazarowr Saragosse. Tuy không phải là quan chưởng ấn (Thủ tướng) hay chủ kho bạc, nhưng họ lại dùng những người thân cận của vua còn hơn cả nhà nước. Hiếm khi họ tham dự vào triều chính hay chính phủ, nhưng họ lại là người thực hiện có hiệu lực mạnh mọi quan điểm về đường lối chính trị mà thi thoảng mới tham dự vào công việc đó trong trường hợp đặc biệt…

Có vài người trong số buôn ấy đã từ bỏ đạo để tham dự tốt hơn vào các công việc ấy. Ở miền Nam, Samuel Ben Yehoudah đã chuyển sang đạo Hồi, trở thành Asmouril và năm 1174 đã xuất bản cuốn sách trong đó kết tội người Do Thái đã làm sai lệch Kinh thánh; ở vùng người Cơ Đốc, thầy thuốc ngự y của Alphonse VII, vua ở Castille và ở Léon, người Do Thái đã chuyển đổi theo đạo Cơ Đốc.

Những vương quốc nhỏ bé ở phía Bắc khi được các hiệp sĩ từ Pháp sang giúp đỡ đã mở lại các cuộc chinh phục, thu lại đất đai của người Hồi giáo, thì người Do Thái được dùng như người cai trị nông thôn hay quan cai trị.

Trong lúc ở phía Bắc Pyrénées lo xảy ra những vụ tàn sát và đuổi người Do Thái thì cả người Do Thái và người Cơ Đốc ở Tây Ban Nha lại sống hòa hợp với nhau. Năm 1250, dưới triều vua Jacques I ở Aragon, vị tướng của người Dominicains là Raimond de Pénafort, người tâm phúc của Grégoire IX tự học tiếng Hébreu và tiếng Ả Rập, cùng với nhiều tu sĩ khác, để có thể tranh luận được với các giáo sĩ Do Thái. Ở Castille, Alphonse X được Joseph Ibn Zadok giúp tài chính đã đón tiếp những nhà bác học của mọi tín ngưỡng. Những triều vua sau ở Castille, đều khuyến khích người Do Thái phải tôn trọng tín ngưỡng của họ. Có vài tòa án của người Castillans đã bắt người phạm tội chịu nộp tiền phạt cho người Do Thái không tín ngưỡng. Kẻ giết một người Do Thái cũng chịu hình phạt như việc ám sát một người quý tộc. Giữa thế kỷ XIII, một trong những vương công có thế lực to lớn nhất của vương quốc là Don Juan Ménez ở Lara, thường chơi xúc xắc với người Do Thái trong tu viện của người Dominicain ở Tolède.

Một bộ phận người Do Thái ở nước Pháp, bị Philippe Le Bel đuổi vào năm 1306, đến ẩn náu ngoài vùng Pyresnées. Họ đã rất sung sướng khi gặp ở đây một cộng đồng Do Thái thịnh vượng và nhiều trường học dạy kinh Talmud. Vì thị trường ở Tây Ban Nha đã cấm những người Lambards, người Cahorsins và số người cho vay tiền là người Cơ Đốc, nên việc cho vay tín dụng của người Do Thái cũng mất tác dụng trong thời gian dài. Nhưng ở đây còn tốt hơn nhiều so với những nơi khác là không có việc cưỡng đoạt hay tàn sát. Juadah Abravanel còn trở thành chủ kho bạc của vua Sanche IV ở Castille vào năm 1284 và còn là người kế vị của Ferdinand IV.

Vào cuối thế kỷ XIII, sau khi đã đuổi gần hết các ông hoàng người Hồi giáo, nhà thờ đã bảo đảm và chấp nhận buộc các ông hoàng phải tuân theo lệnh của Rome. Một thế kỷ sau, những mệnh lệnh của hội nghị giám mục lần thứ tư ở Latran, nhà thờ cố gắng chia rẽ người Do Thái và người Cơ Đốc. Tổng giám mục ở Tolède kết tội người Do Thái đã phản bội lại mọi ân huệ của người Sarrasins, gây ra cuộc nổi dậy, tổ chức cướp bóc các đền thờ của người Do Thái. Những cuộc tranh luận ở Barcolone, ở Tortosa, trở thành những bản án chống lại các văn bản của người Hébreu.

Mặc dù ở Tây Ban Nha ít bị bệnh dịch hạch hơn là ở các nước khác thuộc châu Âu, cũng không thu xếp được số phận của người Do Thái đang sống ở Castille. Năm 1368, Henri ở Trastamare, là em của Pierele Cruel, người kế vị hợp pháp ngôi vua, đã đấu tranh với anh để giành quyền làm vua. Vì chưa tin chắc số phận của hai đội quân này, nên người Do Thái đã cung ứng tiền cho cả hai bên. Khi Hébreu đánh thắng được người anh là Pierre Le Cruel đã kết tội anh đã bị “Do Thái hóa”, rồi giết chết Pierre, và cấm tất cả những người Do Thái không được làm công việc gì của nhà nước. Năm 1370, nhà thờ đuổi những người buôn bán là Cơ Đốc giáo ở Gérone vì tội trong ngày thứ Năm lễ thánh đã chơi xúc xắc trong khu vực của người Do Thái. Năm 1378, phó giám mục ở Ecija và phó giám mục của địa phận Séville là Fernándo Martinez đã ra lệnh trục xuất người Do Thái, bắt chước việc làm này ở hầu hết khắp châu Âu.

Tháng 7 1390, vua Jean I cuối cùng ở Castille người còn bảo vệ đôi chút cho người Do Thái, đã chết. Thế kỷ XV rất đen tối đối với người Do Thái. Họ chỉ còn biết chỗ ẩn náu cuối cùng ở Ibérique (thuộc đất Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha). Môn họa bản đồ là thứ khoa học to lớn. Các bản đồ đều được các nước giữ bí mật coi đó là thông tin riêng là tài nguyên giàu có của mỗi nước. Vì thế bản đồ trở thành vật rất có giá trị. Việc buôn bán giữa các nước là rất phức tạp và có lợi trong việc ngoại giao và gián điệp.

Thủy thủ và người khám phá

Từ thời Salomon xa xưa, người buôn bán Do Thái đã là những thủy thủ lỗi lạc. Người ta thấy họ có mặt trên biển suốt hai thiên niên kỷ trước, thường qua lại bằng những con tàu từ Tây Ban Nha đến Ấn Độ. Những con tàu này được đóng ở Ba Tư, Hy Lạp, Ai Cập, Ả Rập và ngay những hạm tàu do họ đóng lấy. Họ có sự hiểu biết rất sống về các nơi trên thế giới và là những nhà khoa học bản đồ xuất sắc nhất. Người ta thấy họ ra đi từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha để ra biển rộng. Và cũng từ hai nơi đó, họ còn đi vòng quanh châu Phi và đến các bờ biển của các nước khác trên thế giới. Khi làm thủy thủ họ thường hay đi về phía Nam, vì thế cần phải có con tàu và bản đồ càng ngày càng phải chính xác. Đầu thế kỷ XIV, có nhiều dụng cụ dùng cho tàu biển do những nhà thiên văn vũ trụ Do Thái, sáng tạo ngày càng mở rộng. Năm 1300, Jacob Ben Machir Ibn Tibbon đã sáng chế ra một bộ máy, lúc đầu mang tên là “Quadraut judaïque” (cung phân tư của đạo Do Thái) có thể đo được vị trí của các ngôi sao. Đến năm 1330, Lévi Ben Gershon, nhà bình luận về Kinh thánh, nhà toán học và thiên văn, đã sáng chế ra “Đòn bẩy bềnh của Jacob”, có góc phân tư rất đơn giản, giúp cho người thủy thủ có thể đo được góc xa nhau giữa các vật thể của vũ trụ (La bàn). Đến năm 1475, Abraham Zacuto, nhà thiên văn học ở Salamanque, đã dựng nên bản đồ đầu tiên các vị trí tinh tú để biết đến giờ giấc chính xác về việc mọc các tinh tú ở trên bầu trời. Chiếc lịch bàn bóc hàng ngày được một người Do Thái khác dịch từ tiếng Hébreu sang tiếng La Tinh. Người dịch cuốn lịch bóc là ông Joseph Vezinho Diego Mendes. Cuốn lịch dịch đã được in và xuất bản với tên gọi là “Almamach Perpetuum.”

Năm 1410, vào thời kỳ chinh phục đầu tiên ra nước ngoài, dưới triều đại vua Jean Le Grand I, những người đi biển và người buôn bán Do Thái ở Bồ Đào Nha đã tham gia vào tổ chức buôn bán ra các nước ngoài vương quốc. Ít lâu sau, gia đình Crescas ở Barcelone, là người môi giới các đồ gia vị, đã lãnh đạo trung tâm học bản đồ của người Do Thái, gọi là “Học viện quốc gia về Palma” ở Majorque. Con trai của Abraham Crescas là Yehudah, buộc phải chuyển đổi sang đạo Thiên Chúa, mang cái tên là Jaime Riba, đã vào làm việc cho “Henri Người đi biển”, là con trai của vua Jean I ở Bồ Đào Nha. Ông vua này mơ ước chiếm được châu Phi, nhưng không bao giờ tự mình bước chân lên tàu. Jaime Riba trở thành giám đốc trường hàng hải ở Sagrès. Với danh nghĩa này Jaime Riba đã tham gia tổ chức các chuyến đi phiêu lưu dọc bờ biển châu Phi, nhưng không tìm được cách nào để đi được vòng quanh châu Phi. Bắt đầu từ năm 1448, những chuyến đi phiêu lưu ấy đã đến được bờ biển Tây Phi. Ở đây Jaime Riba gặp chuyến bán những người nô lệ, bị người Ả Rập của vương quốc Mali và Songhai bắt được, đem đổi cho người Bồ Đào Nha ở Argain bên bờ biển Guinée để lấy hàng tơ lụa. Cũng không chỉ rõ là người Do Thái đã có vai trò đặc biệt về vụ bán nô lệ này, mặc dù đúng là họ đã tham dự vào chuyện mua bán nô lệ. Trong việc dò tìm của chuyến đi về Nam Phi tới châu Á, người Do Thái đã có ý nghĩ về miền đất lạ như là miền đất thánh, là vườn địa đàng, là thiên đường đã mất. Midrash đã viết những bài nói về những người của 10 bộ tộc thuộc vương quốc Israel “đã mất” không còn dấu tích trong lần đi đày đầu tiên vào năm 722 trước kỷ nguyên chúng ta. Các bộ tộc này đã đến sinh sống ở bờ bên kia con sông huyền thoại Sabbatyon, mà dòng nước vẫn chảy đều trong mọi tuần lễ, chỉ ngừng chảy vào ngày lễ Shabbat.

Eldah Ha Dani, một người Do Thái lữ hành ở thế kỷ XII, quả quyết là mình đã đến một nơi xa lạ thuộc về một trong số 10 bộ tộc mất tích, là bộ tộc Dan. Benjamin ở Tulède, một người lữ hành Tây Ban Nha ở thế kỷ XII, nói là người ta đã gặp ở Alexandrie và ở Bagdad những bộ tộc như Dan, Acher, Jabulon Nephtali và gặp bộ tộc Gazan bên bờ một con sông. Còn những bộ tộc ở Ruben, ở Gad và nửa số người ở Manassé đã gặp đang sinh sống ở Khaibar, ở Yémen. Còn có sự kỳ lạ đáng ngạc nhiên trong chuyến đi mang tính văn hóa như vậy, là tất cả những người tổ chức và cung cấp tiền cho việc khám phá ra châu Mỹ, lại là người Do Thái. Và đấy là cuộc du hành đầy sóng gió phi thường của người Do Thái ở Tây Ban Nha đã bị đuổi ra thế giới cũ và đã tìm ra một thế giới mới!

Conversos và Marranos
(Những người chuyển đạo và người dị giáo)

Sau cái chết của vua Jean I ở Castille vào tháng 6-1390, người Do Thái không còn ai bảo vệ. Chiếc rào chắn che chở cho họ đã bị bỏ đi. Có độ 300.000 người Do Thái ở Tây Ban Nha đang nơm nớp lo sợ bị rình phục và đe dọa. Ngày 4-6-1391, một dây thuốc nổ đã bùng lên. Khu Do Thái ở Séville bị phá hủy hoàn toàn. Và tiếp những ngày sau đó là đến lượt các khu Do Thái ở Cordoue, Montoro, Jaén Tudela, Madrid, Ségovie, Valenca, Barcelone, Palma và Gérone, cũng lần lượt bị phá hủy. Tổng cộng có 50 ngàn người bị giết chiếm đến 1/6 của cộng đồng. Cũng giống như những cuộc tàn sát của thế kỷ trước đây, 50 ngàn người sống sót vội chạy sang Grenade thuộc Islam, rồi đến Fès, Marrakech, Alger, Mostaganem, Tlemcen, Oran, Tunis và Tripoli. Có 100 ngàn người vẫn tin tưởng ở lại Tây Ban Nha. 100 ngàn người phải chuyển đổi đạo, nhưng có một số vẫn sống bí mật. Ở vài nơi tại Tây Ban Nha, việc vẫn bí mật theo đạo Do Thái là rất nguy hiểm. Nhà thờ có thể tha thứ cho người Do Thái nhưng họ vẫn thiêu sống những người mắc sai lầm (Relaps). Ở nơi nào đấy, người ta có thể tha thứ cho việc theo đạo Cơ Đốc, rồi lại bỏ để quay về đạo Do Thái, nhưng ở đây thì không thể như thế. Người nào đã đổi sang đạo Cơ Đốc rồi lại quay về đạo Do Thái sẽ bị tra tấn, hành hạ cho đến chết. Hơn nữa, khi có người chuyển sang đạo Cơ Đốc thì mất hết bạn bè là người Do Thái và vẫn bị người Cơ Đốc gọi họ bằng cách khinh rẻ là đồ con lợn (marrano). Hậu quả là chỉ có những “đồ con lợn cái” (marrcanes) mới lấy họ và họ càng bị nhà thờ ghen ghét, nghi ngờ.

Sau vụ tàn sát năm 1391, họ bắt đầu phải sống hai mặt, vừa là “đồ con lợn cái”, vừa là người Do Thái bí mật. Càng lo sợ hơn vì kiểu sống hai mặt ấy sẽ có nguy hại hàng ngày khi chuyện về lý lịch, gốc đã bị cấm. Trong một số gia đình, chỉ có cha mẹ chuyển sang đạo Cơ Đốc, còn các con thì không chuyển theo như bố mẹ, nên đã có tình trạng khi họ phải đuổi ra đi, thì chồng không có vợ, các con không có cha mẹ. Ở Tudela có vài giáo sĩ phải chịu nhận lễ rửa tội theo đạo Cơ Đốc còn hai giáo sĩ khác là Itzhak Ben Sheshet và Joseph Ben Menir, đã bỏ sang Maghreb (Bắc Phi). Một con trai của giáo sĩ là Alazar Galluf, đã chuyển sang đạo Cơ Đốc phải mang cái tên mới là Juan Sanchez. Ở Bugos ngay giáo trường Salomon Ha Levi cùng với toàn gia đình chuyển sang đạo Cơ Đốc đã phải mang cái tên là Pablo de Sauta Maria, trở nên giám mục và viết những bài văn đả kích lại đạo Do Thái. Những người phải di cư đã tố cáo những người chuyển theo đạo Cơ Đốc; những người ở lại đã tố cáo những người có học thức, là môn đệ của Maimonide, vì những người này ham thích triết lý A-rít-xtốt, và việc hiện đại hóa, đã làm cho những thủ lĩnh của cộng đồng rối trí, đẩy họ tới việc phải hòa nhập, thân cận với các ông hoàng, gây ra những sự ghen tức và các nỗi đau khổ bất hạnh khác.

Sau vài tháng, bạo lực đã lắng xuống. Năm 1394, tất cả những người Do Thái cuối cùng trên đất nước Anh đều bị đuổi và họ lại trở về Tây Ban Nha để sống lại cuộc đời yên ổn. Năm 1397, cộng đồng Do Thái ở Saragosse lại phát triển phồn thịnh. Nhưng những người nào đã chuyển sang đạo Cơ Đốc vào mùa hè hoảng hốt năm 1391, đều bị buộc tội: một người đã chuyển đổi đạo không có thể trở lại là người Do Thái được nữa. Một người Do Thái cũng không có thể làm cho người đã chuyển sang đạo Cơ Đốc lại trở về với đạo Do Thái. Cả hai loại người này đều bị cộng đồng giám sát chặt chẽ. Nhà thờ ở Tây Ban Nha thì vẫn có ý nghĩ ngăn cản người Do Thái không làm “lây nhiễm” cho người đã chuyển sang đạo Cơ Đốc và chống lại mọi lợi ích về kinh tế đáng kể của họ. Đôi khi nhà thờ còn chống lại cả nhà vua và giáo hoàng của họ với sự điên giận mù quáng. Nhà thờ muốn che chở người đã chuyển đạo để chống lại người Do Thái. Những người đã chuyển đổi đạo lại gọi người Do Thái là những kẻ mang lại bệnh dịch hạch cho cả người theo đạo Do Thái, và còn có thể bất cứ lúc nào cũng làm lây nhiễm cho người đã chuyển đạo đang còn trong tình trạng đang hồi phục. Bóng dáng của bệnh dịch hạch và bệnh khối u vẫn bám lấy họ chưa thể rời bỏ được. Dần dần nhà thờ ở Tây Ban Nha đã đuổi được hết người Do Thái và chỉ giữ lại những người đã chuyển đạo, nhưng họ vẫn bị nhà thờ canh chừng ráo riết. Nhà thờ còn không ngần ngại gì, phá hủy hết nền tảng kinh tế, văn hóa, buôn bán và tài chính của các vương quốc khác và truyền bá tư tưởng của họ gắn vào những lợi ích của những người buôn bán và các ông hoàng ở những nước ấy.

Năm 1411, những bài thuyết giáo cuồng tín của tu sĩ Vincente Ferrer, ở Valence, đã kích thích đám đông nhân dân theo đạo Cơ Đốc, tàn sát hết những người Do Thái do hắn kết tội là người đó đã đầu độc các giếng nước ăn, như người ta vẫn làm ở châu Âu trước đây. Một số người Do Thái phải chạy trốn hay di cư sang Ba Lan.

Ngày 2 tháng 1 năm 1412, Jean II, ông vua đầu tiên của bán đảo này đã nhượng bộ nhà thờ bằng cách áp dụng những giải pháp của hội nghị các giám mục lần thứ tư ở Latran, cách hai thế kỷ trước là nhốt tất cả người Do Thái trong toàn vương quốc vào những khu vực có hàng rào và cổng che kín xung quanh. Văn bản của chỉ dụ quan trọng này được gọi là chỉ dụ Valladolid, đã ảnh hưởng nhiều đến kinh tế và xã hội của người Do Thái thời kỳ ấy: “Tất cả người Do Thái trong vương quốc phải sống tách ra người Cơ Đốc trong một khu vực có tường xây bao quanh và chỉ có một cửa để ra vào. Thời hạn trong 8 ngày họ phải dọn vào ở trong đó, nếu không họ sẽ bị tịch thu hết tài sản. Không có một người Do Thái nào được cùng ngồi ăn uống với người Cơ Đốc giáo. Họ không được làm các lễ hội riêng, không được dự vào các lễ hội của Cơ Đốc giáo, cũng không được thuê người Cơ Đốc giúp việc làm bếp, dạy con cái, hay làm bất cứ công việc gì cho họ. Họ cũng không được thuê người Cơ Đốc cày bừa trên cánh đồng, trồng nho, xây nhà hay các công trình to lớn khác. Không một người Do Thái nào được mặc quần áo bằng dạ theo giá cả cao hơn 30 maravedís cho một vara (đơn vị đo lường). Đàn bà Do Thái phải mặc quần dài đến sát bàn chân, không có diềm tua và cũng không được cài lông chim trên đầu, chỉ được đội mũ không có vành và không được mang đồ trang sức bằng vàng. Không có một người Do Thái nào được cạo râu hay cắt tóc mà cứ phải để dài tự nhiên. Không một người Do Thái nào được làm nghề nghiệp bán thuốc (thuốc nhuộm), người được ủy quyền, người thu nhận tiền thuế, tiền phạt và làm các công việc của thuế quan, làm nghề đổi tiền, bán thuốc chữa bệnh, làm thầy thuốc phẫu thuật, thầy thuốc thú y, nghề bán thịt, thuộc da, thợ rèn, thợ nề, thợ xây dựng, buôn vải vóc, làm giày hay may áo cánh, dệt bít tất, thợ may áo chẽn, không được khâu vá quần áo cho người Cơ Đốc và cũng không được là người đặt canh loa chở hàng thuê hay khuân vác bất cứ thứ hàng hóa gì. Họ cũng không còn được bán dầu ăn, mật, gạo và mọi thực phẩm khác, cũng không được mang hay sử dụng thứ vũ khí nào. Mọi người phát hiện người Do Thái vi phạm các điều cấm trên sẽ được thưởng 1/3 số tiền phạt người Do Thái đó. Không có người Do Thái nào được ngăn cản người Do Thái khác đã ảnh hưởng của ý thức về thánh và muốn trở thành người Cơ Đốc giáo, mặc dù có liên quan họ hàng đến người đó. Không một cộng đồng Do Thái nào được quyền nâng cao số thuế trong nội bộ của họ, khi chưa được phép của hoàng gia. Không một cộng đồng Do Thái nào được phép phân tán tài sản do lệnh khẩn cấp của nhà vua đã ban hành. Nếu người nào làm sai, sẽ chịu hình phạt phải mất hết tài sản và cuộc đời”. Nhưng người ta không có thể ra lệnh kết tội đến cùng kiệt và cũng không cấm toàn bộ mà vẫn để cho người Do Thái được làm một nghề cho vay tiền trong khu vực giam hãm được phép mở rộng cả ra bên ngoài.

Gia đình của Abravawel làm nghề chủ nhà băng từ hai thế kỷ trước đã cung cấp tiền cho hoàng gia để đảm bảo giữ được ngai vàng ở Algésiras, đã phải đi tản đến Bồ Đào Nha. Mãi gần một thế kỷ sau, người ta mới thấy gia đình này quay trở lại Tây Ban Nha. Joshua Ha Lordi, một thầy thuốc người Do Thái ở Alcániz, đã đổi đạo và mang tên Férôme de Santa Fé.

Năm 1412, giáo hoàng Benovit XIII đã tổ chức cuộc tranh luận về thần học (Disputatio) việc Férôme de Santa Fé đã chuyển đạo trở thành thầy thuốc riêng của giáo hoàng, phối hợp chung với 14 giáo sĩ người Aragon. Cuộc tranh luận về thần học này đã phản đối ý kiến ấy của giáo hoàng trong hai năm. Mùa hè năm 1414, giáo hoàng quyết định là cuộc tranh luận về thần học đã giành phần thắng về người theo đạo Cơ Đốc mới này.

Dù sao, chỉ còn ở châu Âu nhờ được ân huệ của vài ông hoàng, người Do Thái Tây Ban Nha vẫn còn sống sót.

Giáo sĩ nổi tiếng ở Castille là Meir Alguedez, ở nơi mà xảy ra cuộc tàn sát nghiêm trọng trước đây, đã làm xong việc dịch cuốn “Đạo đức học của Aristotle” sang tiếng Hébreu vào năm 1420. Nhiều người khác lại dịch sách của Thomas ở Aquin và Guillaume ở Occam. Theo yêu cầu của người Cơ Đốc, Moise Ajangel đã dịch cuốn kinh Torah sang tiếng Castille. Đầu thế kỷ thứ XV ấy, người Do Thái đã cộng tác chặt chẽ với vài triều vua. Người khác lại là phiên dịch, thương lượng ngoại giao và cả gián điệp, đại sứ, vì vậy họ đã làm cho giới quý tộc ghen ghét, nhất là đối với các giáo sĩ. Năm 1432, Abraham Benveniste, một giáo sĩ nổi tiếng và là chủ kho bạc của vua Jean II, đã bị cách chức theo chỉ dụ số 1412 và lại về tổ chức ra những cộng đồng Do Thái khác. Một bộ phận quyền lực quan trọng ở Aragon và ở Castille vẫn nằm trong tay những người Do Thái đã chuyển sang đạo Cơ Đốc (conversos).

Người đời là người ta tìm mọi cách để làm cho người Do Thái phải chuyển sang đạo Cơ Đốc. Nhưng rồi người ta lại không chịu đựng nổi những người đã chuyển đạo. Năm 1446, nhà thờ đã xin vua ở Castille, cấm những người đã chuyển đạo được làm các công việc chung của công cộng. Đặc biệt là cần đuổi gia đình Caballeria ra khỏi công việc của nhà nước, và cấm tất cả những viên chức cao cấp người Cơ Đốc không được có hôn nhân với gia đình những người đã chuyển đạo. Giáo hoàng Nicolas V lại ra lời răn trái ngược; ông ta giải thích cho các giám mục: “người đã theo đạo Cơ Đốc cũng phải coi họ như mọi người Cơ Đốc khác, chỉ trừ khi họ vẫn bí mật giữ lấy đạo Do Thái”.

Nhà thờ của các vương quốc ở Tây Ban Nha đã kháng nghị: Cần phải có hai sắc lệnh của giáo hoàng để có thể thực hiện đến cùng điều này. Nhưng vẫn xảy ra hoàn cảnh khác thường là ở vài thành phố, người ta vẫn tàn sát, tra tấn hành hạ và đuổi người Do Thái. Còn ở một số thành phố khác, người Cơ Đốc lại nghe theo các lời cầu nguyện của giáo sĩ Do Thái, để cho người Do Thái được dự vào các buổi cầu kinh của người Cơ Đốc trong ngày lễ Noel. Có vài vương công còn đến dự bữa ăn ở nhà người Do Thái và theo đúng nghi lễ của đạo Do Thái.

Có vài nhà tài chính Do Thái được mời vào triều để nhận những công việc quan trọng. Những người Do Thái đã chuyển đạo vẫn làm việc cùng người Do Thái và người Cơ Đốc cũ, như làm bộ trưởng, buôn bán, thợ kim hoàn, nông dân hay thợ thủ công.

Có vài số phận của người Do Thái đặc biệt ở cuối thế kỷ XV, như Diego Arias ở Avila, rồi đến con trai của ông đều là thư ký riêng của vua Henri IV ở Castille. Henri IV là anh và là người tiền nhiệm của Isabella La Catholique. Con trai của Diego Arias là Juan đã chuyển sang đạo Cơ Đốc và trở thành giám mục ở Ségovie. Còn Abraham Sênor, lúc trước là giáo sĩ Do Thái sau là chủ nhà băng của vua Alphonse V trong cuộc chiến tranh chống lại Grenade, rồi trở thành quan thu thuế và thủ lĩnh cộng đồng Do Thái ở Castille, dưới triều vua Henri IV. Năm 1469, Abraham cùng với số người Do Thái khác có uy tín đã đứng ra làm mối cho Isabelle là em gái Henri IV lấy Ferdinand là con trai của vua Jean I ở Aragon. Năm 1474, khi Henri IV chết, Abraham đã giúp cho Isabelle gạt bỏ được con gái của Henri IV để lên ngôi vua. Và khi vua Jean II ở Aragon chết vào năm 1479, Abraham lại giúp cho hai vương quốc Aragon và Castille hòa hợp, đoàn kết với nhau. Abraham Sênor trở thành “Rale de la Corte” (giáo sĩ của triều đình) rồi làm đến chức “Gaon” (chức vụ này đã biến mất từ lâu) của hội đồng Do Thái hợp nhất của hai vương quốc Aragon và Castille. Ông được miễn phải nộp thuế và mặc quần áo bắt buộc của mọi người Do Thái. Tám trong chín người con trai của Luis de la Caballeria, chủ ngân hàng của vua Jean II ở Aragon là cha của Ferdinand, đã chuyển sang đạo Cơ Đốc và giữ những chức vụ quan trọng của nhà thờ và của nhà nước. Một trong số những người con này là Alphonse de la Caballeria, năm 1460 là cố vấn của triều đình ở Argon, và sau này còn trở thành phó quan Chưởng ấn (Phó thủ tướng). Còn hầu hết người Do Thái vẫn bí mật giữ đạo của mình và phần đông họ vẫn lấy vợ, lấy chồng là người Do Thái đã chuyển đạo.

Có nhiều người Do Thái chuyển đạo đã giữ chức vị cao cấp bên cạnh hai nhà vua mới như Hernando và Santaugel. Hernando ở Talareera, là người tâm phúc của hoàng hậu. Hernando có mẹ là người Do Thái; Gabriel Sanehez, con trai của Juan Sanchez, cháu nội của giáo sĩ Alazar Galuff ở Saragosse, đã trở thành chủ kho bạc ở Argon. Còn Santangel, có người ông là Azarias Chinillo đã chuyển sang đạo Cơ Đốc từ đầu thế kỷ XV, lại trở thành giám mục ở Majorque, rồi được làm quan thu thuế. Theo ân huệ của vua Ferdinand ở Argon, đã phong cho Santangel là tổng thanh tra của nhà vua ở Argon, hay nói theo cách khác là quan thâu thuế gián tiếp của nhà vua; Sau đó lại được phong lại là “Contador Mayor” (người phát tiền) của vương quốc Castille, và là chủ kho bạc ở Santa Hermandad, một tổ chức bán quân sự, để duy trì trật tự, là một trong những vị trí cao siêu nhất của vương quốc.

Danh sách những người này được đưa ra không phải là không có căn cứ. Cũng như về sau này, người ta còn thấy những người Do Thái đã chuyển đạo còn đóng vai trò trung tâm của bộ máy chính quyền và tài chính của đất nước, vẫn là những người theo đạo Do Thái bí mật. Họ còn góp tiền giúp cho một dự định của một người thủy thủ vô danh ở Gênes. Một số người Do Thái cho rằng, người thủy thủ đó ở Bồ Đào Nha quyên tiền dùng cho chuyến đi về phương Tây, khi đã bàn bạc về con đường hàng hải với những người vẽ bản đồ là người Bồ Đào Nha và người Do Thái, nhất là với Christophe Colomb.

Trong lúc đó, nhà thờ ở Tây Ban Nha vẫn luôn giám sát những người Do Thái đã chuyển đạo, nhất là đối với những người đã leo lên các chức vụ cao của nhà nước. Nhà thờ rình mò những người này xem có còn liên hệ với người Do Thái hay không! Đọ xét những thói quen trong đời sống của họ, rình mò từ những chi tiết vụn vặt nhất như cách họ giết một con gia cầm, châm ngọn nến, tắt lò sưởi vào ngày thứ bảy (ngày lễ Shabbat) lúc họ ngồi ăn, mặc quần áo cho người. Nhưng lệnh của các hiệp sĩ ở Alcantara về việc dò xét này đều là vô ích. Tất cả những người đã chuyển đạo vẫn theo đạo Do Thái hết sức bí mật; chỉ còn một cách là đuổi ra khỏi Castille và Aragon, tất cả người Do Thái còn có ảnh hưởng, uy tín trong số người Do Thái. Và họ còn đưa ra một lệnh gọi là “dòng máu trong sạch”. Nhưng theo người ta hiểu thì nhà thờ ở Rome lại không đồng tình với ý kiến này. Rome chỉ thấy cần cố gắng làm sao cho những người đã chuyển đạo giữ được lòng tin với đạo Cơ Đốc và chấp nhận họ như mọi người Cơ Đốc khác. Ngày 1-11-1478, giáo hoàng mới là Sixte IV, được bầu vào năm 1471, đã yêu cầu thẳng với các ông vua theo đạo Thiên chúa cần phải sàng lọc, xem xét lại sự thực thà của những người Do Thái đã chuyển đạo. Các ông vua này gọi giáo hoàng Sixte IV là “người soi mới” hay dò xét những người Do Thái và lại vẫn khuyến khích họ chuyển sang đạo Cơ Đốc. Từ đó, tất cả những người bị nghi là vẫn bí mật theo đạo Do Thái, hay xúi bẩy người đã chuyển đạo Cơ Đốc nên duy trì bí mật đạo Do Thái, nếu bị phát hiện sẽ bị xử tội thiêu sống. Một cuộc điều tra ở Séville, vào thời đó vẫn có nhiều người Do Thái chuyển đạo mà vẫn bí mật theo đạo Do Thái.

Thầy thuốc Bonet Bosyjorn và nhà vẽ bản đồ nổi tiếng là Yehudad Crescas cũng đã chuyển sang đạo Cơ Đốc.

Người ta vẫn tiếp tục công việc dò xét này. Năm 1480, Pedro de Arbues, phụ tá linh mục ở nhà thờ tại Sareagosse, bị ám sát. Cuộc điều tra bí mật đã thấy một âm mưu của những người Do Thái đã chuyển đạo, nổi tiếng nhất của vương quốc như: Luis de la Cerda, Pédre Gonzales ở Mendiza, Luis ở Santangel, Alfonso ở Caballeria, một hầu tước ở Moya, Juan San chez, Sancho ở Patenoy và Juan ở Coloma. Tất cả những người này là các vương công có thế lực và là người cận thân của các nhà vua.

Cuộc điều tra thật khủng khiếp: người ta đào mộ người bà của Alfonso ở Caballeria để xem xét xem bà đã được chôn cất theo cách nào. Người ta bắt vợ Alfonso phải ăn năn hối lỗi trong khi phải thiêu sống. Họ đã đốt hình nộm người anh của Alfonso là Jaime. Bố vợ của Gabriel Sanchez cũng bị kết tội là người Do Thái bí mật, bị xử tử. Sancho ở Patenoy cũng bị xử tội chết, nhưng nhờ có người cháu nội là quan đại nội (bếp trưởng) của vua, can thiệp xin tha tội chết, nên Sancho chỉ bị tù trung thân. Một số người Do Thái bí mật khác ở các vương quốc lớn đã được vua ở những nước này gia ân bảo vệ, nên thoát chết.

Năm sau, những cuộc điều tra về những người chuyển đạo là cận thần của vua, tuy không được sự đồng ý của vua, và sau nhiều vụ tấn công chống lại người Do Thái, Ferdinand đã đưa ra chứng cớ sự tin tưởng của mình về Luis ở Santangel tuy là người bị nghi ngờ chính, vẫn được chỉ định là tổng thanh tra thuế ở Aragon; và Ferdinand còn nhắc mọi người rằng: “Những người Do Thái là cận thần của vua, cần phải tin tưởng và họ là những người giữ tiền bạc, là di sản chỉ tùy thuộc vào nhà vua”.

“Người Do Thái là người giữ tiền bạc của ta! Thật không còn gì hơn nữa. Thế nhưng việc nghi ngờ dò xét vẫn diễn ra mà không cần để ý đến việc ngăn cản của nhà vua. Chỉ vài tháng sau đã có 5.000 người Do Thái chuyển đạo bị tra tấn hành hạ, cho đến khi họ phải thấy “hối lỗi”. Còn 700 người khác đã bị tội thiêu sống.

Ở Tây Ban Nha giữa cuộc khủng hoảng về kinh tế, năm 1481 đã xuất hiện nhà tài chính lớn là người Do Thái ở Bồ Đào Nha tên là Isaac Ben Judah Abravanel, hậu duệ của Judah Abravanel, đã đến ẩn trốn ở Bồ Đào Nha. Isaac phải trốn cơn giận dữ của Jean II, ông vua mới ở Lisboune, vì ông đã nghi ngờ Isaac tham dự vào một âm mưu chống lại nhà vua. Isaac đã làm đến cố vấn, bộ trưởng tài chính của ông vua trước kia là Alphonse I. Sau 44 năm, Isaac Ben Judah Abravanel lại trở về quê cha đất tổ và cúng tất cả tài sản của mình phục vụ cho Isabelle và Ferdinand. Ví dụ, ông đã tổ chức nền tài chính cho cuộc chiến tranh mới của vua Ferdinand, chống lại quân Mawees, để kết thúc cuộc chiến tranh này ở Grenade. Sau đó Isaac trở thành chủ kho bạc của vương quốc, dưới con mắt dè bỉu của cuộc dò xét, khi thấy một người Do Thái lại leo cao đến chức vụ cận thần của nhà vua, lại theo đạo Thiên chúa.

Năm 1482, khi giáo hoàng Sixte IV cố gắng kìm hãm lại một chút các vụ thẩm tra mà trước đây ông đã gây ra, thì ở Jorquemanda Tomas cận thần của hoàng hậu lại là người tiếp tục các việc thẩm tra mới. Vào năm 1483, Tomas đã đề nghị với các nhà vua theo đạo Thiên chúa một giải pháp căn bản là đuổi hết người Do Thái ra khỏi nước để họ khỏi thúc đẩy những người đã chuyển đạo quay trở lại niềm tin cũ.

Ferdinand vẫn muốn là “vua của tín ngưỡng” không đồng ý việc đuổi bỏ người Do Thái cả về mặt chính trị và kinh tế. Các nhà quý tộc, những người tư sản và nhân dân đều không yêu cầu gì về chuyện đó. Người Do Thái đã thể hiện một sức mạnh về kinh tế to lớn. Họ là những người duy nhất được ghép làm nghề cho vay tiền và đã làm cho nền kinh tế thế giới hoạt động nhộn nhịp. Việc Abravanel trở về Tây Ban Nha, chứng tỏ: người Do Thái có thể mang lại của cải cho một đất nước, và tước đi của cải của nước địch thủ. Họ là một “di sản” của vua, họ cùng với những người Do Thái đã chuyển đạo, các vương công khác và những người buôn bán Cơ Đốc, đã xây dựng nền tảng cho chính quyền, cung cấp tài chính và làm cho nền thương mại của đất nước sôi động. Và chính họ mới là người duy nhất có mối dây quan hệ với vương quốc Ottoman và các thị trường ở Ấn Độ. Đối với họ không có gì là để mất. Và cuối cùng giáo hoàng cũng không đòi hỏi gì với vua Ferdinand nữa.

Còn về phần Isabelle, là đã bị mê hoặc bởi những ý tưởng của Torquemanda: nỗi ám ảnh của bà là phải làm trong sạch những người đã chuyển đạo. Hơn nữa bà còn “dồn những người Do Thái đến đường cùng, buộc họ phải tự chuyển sang đạo Cơ Đốc!”

Các ông vua theo đạo Thiên chúa tỏ ra ngán ngẩm và đã báo cho khoảng 300.000 người Do Thái ở Tây Ban Nha (con số hầu như đã tăng gấp ba lần trong một thế kỷ). Kể từ ngày 1-1-1483, 4.000 gia đình Do Thái trong địa hạt của tổng giám mục ở Séville (nơi người Do Thái đã chuyển đạo bị theo dõi, thẩm tra mạnh nhất) ở địa hạt của các giám mục ở Cadix và ở Cordoue, phải lựa chọn giữa việc rời bỏ thành phố, hay là chuyển sang đạo Cơ Đốc. Bà Isabelle, đã rất bất ngờ khi có rất ít người chịu chuyển đạo, mà hầu hết người Do Thái đã chọn giải pháp rời bỏ thành phố và hầu như trên toàn bán đảo này. Torquemanda không được hài lòng, nên đã mở rộng thẩm quyền của mình ở Tolède, Aragon, rồi đến toàn bộ địa hạt của Castille, và bắt đầu tiến hành những cuộc điều tra, lập biên bản những người đã chuyển đạo, và những người Do Thái coi là thân cận với những người đã chuyển đạo. Trong 15 năm, Torquemanda đã thẩm vấn 100.000 trường hợp và bắt 2.000 người, kết tội họ phải thiêu sống.

Trong khi đó Christophe Colomb vẫn tiếp tục giải thích cho người Bồ Đào Nha những điều có căn cứ về dự định của mình là: Đi đến phía Tây Ấn Độ. Đây là một chi tiết đặc biệt: Trong số nhiều người mà ông gặp đều là người Do Thái hay người đã chuyển đổi. Trước hết, vào năm 1484, ở Lisboune, Christophr Colomb đã gặp một người Do Thái chuyển đạo, là nhà vẽ bản đồ Yehudah Crescas, để tìm hiểu kỹ hướng đi trước khi trình dự định này lên Jean II. (Sau này người ta thấy nhà địa lý học ấy (Christophe Colomb) đã tìm ra bản phác thảo về bờ biển một thế giới mới ở phía Tây bán cầu). Sau đó, một người vẽ bản đồ khác là người Do Thái của triều vua Bồ Đào Nha, Joseph Diego Mendés Vezinho, đã đứng đầu một ban gồm những người lão luyện về địa dư, để phát triển, mở rộng dự kiến của Colomb. Cuối cùng Lisbonne từ chối dự định của Colomb.

Năm 1485, bị thất vọng, Colomb đã sang Tây Ban Nha. Cũng trong năm đó, ở Guadelup có 52 người chuyển đạo bị hành hạ đến gần chết rồi bị thiêu sống như những người dị giáo. Giáo sĩ Abraham ở Huesca đã bị thiêu sống về tội cắt bao qui đầu cho những trẻ em, con của những người đã chuyển đạo.

Năm 1486, Colomb gặp một nhà thiên văn Do Thái là Abraham Zacuto, ở Saragosse. Ông cố vấn của nhà vua về các cuộc khám phá trên biển này đã bị thuyết phục bởi dự định của Colomb. Thế nhưng khi Abraham Zacuto, đưa ý kiến của Colomb ra, đã không được nhà vua tán thành.

Colomb liền tìm đến những nhà tài trợ tư nhân. Và thật là điều trùng hợp kỳ lạ! Trong số những người có thể bảo trợ cho Colomb đã bị Arbues, người thẩm tra kết tội này hay tội khác, bắt họ phải chết. Trước hết là bá tước Luis de la Cerda, ở Medi nacchi, ông này lại đã giới thiệu Colomb đến gặp người anh em họ, là Hồng y giáo chủ Pedro Gonzales de Mendoza và là tổng giám mục ở Tolède có cùng chung bà nội là người Do Thái. Tuy chưa có điều gì xác thực, nhưng cả hai người này đều bị nghi ngờ là người Do Thái bí mật.

Mendoza chủ trì một hội đồng của hoàng gia đã chấp nhận kế hoạch của Colomb, trong lúc đó Luis de la Cada đã làm chỗ dựa cho các nhà vua tin cậy, và tiếp đón Colomb. Và Juan Cabrera, với sự thân mật là quan đại nội (bếp trưởng) đã vẽ ra với hai vợ chồng nhà vua một kho vàng mà người đi biển ấy (chỉ Colomb) có thể đem về được cho triều đình.

Năm 1486, Colomb được cả triều thần ở Cordoue tiếp đón. Người cận thân của hoàng hậu ở Castille - bà Hernándo dela Talavera đã chủ trì một hội đồng những người lão luyện về biển, về nhiệm vụ mới này. Hernándo còn là tu viện trưởng ở Prado, sau này là tổng giáo mục ở Grenade. Theo người ta đồn đại thì bà nội của Hernándo cũng là người Do Thái. Hội đồng này, sau khi xem xét kế hoạch của Colomb, đã bác bỏ dự định của ông.

Năm 1488, Colomb lại gặp một người Do Thái đã chuyển đạo, nhưng người này đang lo sợ bị Torquemandan thẩm vấn và bắt tội chết nên không dám tiếp nhận Colomb. Lại có Luis de Santangel, người phát tiền chính ở Castille, một người có thế lực mạnh ở Tây Ban Nha, đã chấp nhận kế hoạch của Colomb.

Nhưng đến đầu năm 1491, một lần nữa kế hoạch của Colomb đã bị các nhà vua bác bỏ. Luis de Santangel hội đàm một lần nữa với Colomb. Vị lãnh chúa vĩ đại này đã giải thích với các nhà vua rằng Santa Hermandad, do ông điều khiển, đã sẵn sàng đảm bảo một khoản tiền cho mượn để tài trợ cho chuyến đi này, và thành phố Palos, phải nộp tiền bạc cho triều đình do tội buôn lậu, có thể cung cấp ba chiếc tàu cho chuyến đi phiêu lưu này.

Các ông vua theo đạo Thiên chúa đành nhượng bộ Luis de Santangel. Họ chấp nhận cung cấp cho Colomb thư tín làm nhiệm vụ và ba chiếc tàu của thành phố Palos. Có một điểm phụ thêm nữa: một người dân Do Thái ở Tây Ban Nha, hình thức là theo đạo Thiên chúa, tên là Fuan de Coloma, có vợ là một người trong gia đình Caballeria, đã đứng ra soạn thảo một hợp đồng giữa Colomb và các nhà vua, ấn định rõ việc ăn chia của cải ở miền đất đã được khám phá.

Chính Santangel cùng với hai người chuyển đạo khác là Alfonso de Caballeria (chủ kho bạc ở Castille đang bị nghi ngờ là người theo đạo Do Thái bí mật) và Fuan Andrés Cabrera, bếp trưởng của vua Ferdinand, đã trở thành hầu tước ở Moya và là bạn thân của Isabelle và một vài người khác ở Tây Ban Nha, hình thức là theo đạo Thiên chúa, cùng góp giúp cho Colomb 17.000 đồng Ducats (tiền Venise). Sau đó Colomb còn gặp hai người Do Thái lần cuối cùng. Mùa xuân 1491, Colomb đến Malaga (nơi này vừa bị quân Hồi giáo chiếm giữ) gặp vị thủ lĩnh cộng đồng Do Thái ở Castille, đồng thời còn là chủ nhà băng, Abraham Sênor. Vào giữa năm 1491, Abraham Sênor lại giới thiệu Colomb đến gặp ngài Isaac Ben Judah Abravanel, là người Do Thái ở Bồ Đào Nha, là chủ kho bạc của vương quốc Tây Ban Nha. Nhưng ông này không giúp gì được cho Colomb vì còn bận công việc khác.

Giữa tháng 12-1490, một người đã chuyển đạo bị bắt chỉ vì cái cớ người ta bất ngờ thấy “trong bị của người này có chiếc bánh thánh”. Vì bị tra tấn hành hạ quá tàn bạo, người này đã phải nhận bừa là: Vài năm trước đây vào ngày thứ sáu lễ thánh, đã cùng với nhóm người Do Thái và vài người đã chuyển đạo, moi tim đứa trẻ người Cơ Đốc, sau khi đã đóng đanh câu rút chú bé vào cây thập ác, rồi đội lên đầu chú vòng nguyệt quế bằng gai nhọn.

Biên bản về vụ án kỳ cục này bắt đầu vào ngày 17-12-1490, đã khép lại đến một năm sau, vào ngày 16-11-1491, ban thẩm tra mới lôi lại vụ án này và kết tội người đó phải chết, rồi thi hành xử tử ngay.

Tháng 7-1491, Luis de Santangel lúc này đã tham dự vào tổ chức dự định của Colomb cũng lại bị kết tội là người Do Thái bí mật. Nhưng may mắn ông ta được vua Ferdinand cứu thoát ra khỏi móng vuốt của ban thẩm tra.

Torquemanda muốn làm cho xong vụ này nên đã đưa ra quyết định với các nhà vua “Tây Ban Nha cùng với vài thành phố của Đức và Ý (Ý và nước của giáo hoàng) là một trong những nơi trên thế giới còn tha thứ cho người Do Thái. Vì vậy chúng phải đi đến Tây Ban Nha”.

Ngày 20-3-1492, sau khi đã chiến thắng chiếm lại được Grenade từ tay người Hồi giáo xâm lược, Torquemanda yêu cầu Hội đồng hoàng gia, họp ở tỉnh này cùng với những người ngoại đạo, buộc người Do Thái phải lựa chọn chuyển đạo hay là phải biệt xứ. Luis de Santangel là thành viên của Hội đồng hoàng gia, đã cương quyết giữ vững ý kiến cho rằng: Cộng đồng Do Thái là kinh tế, là đạo đức, là trí thức cần cho đất nước. Torquemanda phản đối rằng: “Tà giáo đạo Do Thái là “khối u ranh mãnh, cần phải loại trừ”, và căn bệnh này hay lẩn tránh, thay hình đổi dạng nên rất nguy hiểm”.

Ngày thứ tư 28-3, sau một tuần lễ suy nghĩ và người ta không biết vì lý do gì mà Ferdinand đã nhượng bộ Isabelle. Các nhà vua chấp nhận việc đuổi người Do Thái ra khỏi vương quốc.

Ngày 12-4, Isaac Abravanel, giáo sĩ và chủ kho bạc của triều đình, vừa giúp tiền cho cuộc chiến chống lại người Hồi giáo, thắng lợi đã cùng với số người Do Thái và những người buôn bán, ngoại giao, thầy thuốc, chủ nhà băng và viên chức cao cấp, nhà quý phái và là giám mục, không phải là Do Thái đã đề nghị có cuộc trao đổi với vua của đạo Thiên chúa. Họ đề nghị hủy bỏ quyết định ấy, nhưng tất nhiên cũng như mọi trường hợp đã xảy ra trước đây, là họ cũng sẽ trả tiền chuộc. Nhưng trong việc đuổi lần này không phải động cơ vì tiền. Nên không có chuyện nộp tiền chuộc. Cuộc tranh luận diễn ra ngắn ngủi. Ngày thứ ba 1-5, văn bản của chỉ dụ về việc đuổi này đã được niêm yết trong hai vương quốc.

Cũng như những lần xảy ra trước đây, dân tộc Do Thái lại một lần nữa chịu sự thảm họa này. Vậy họ phải làm thế nào? Đây không phải như thường lệ? Họ tự trấn an: “Người thủ lĩnh của chúng ta là Abraham Sênor, rất có thế lực ở triều đình, sẽ giúp chúng ta tránh khỏi thảm họa này”.

Nhưng họ đã thất vọng. Việc đe dọa lần này là chính xác. Các thủ lĩnh của cộng đồng không còn đủ sức mạnh để cứu họ. Những người Do Thái ở Tây Ban Nha đã thấy số phận của họ sẽ lại phải chịu đựng thảm họa như mọi lần ở châu Âu. Phải chuyển đổi đạo hay sao? Vì nếu còn là người theo đạo Do Thái thì rất nguy hiểm. Nếu phải đi thì đi đâu? Đến Bồ Đào Nha hay đến Navarre? Chủ nghĩa bài Do Thái đe dọa ở khắp mọi nơi. Hay đến Flandre? đến Ý? đến Pháp? đến Thổ Nhĩ Kỳ? đến Ba Lan? Hay lại trở về Jérusalem? Ở đâu cũng đều nguy hiểm như nhau.

Nhưng các vương công có thế lực là người theo đạo Thiên chúa, quyết định che giấu những người bị phát vãng. Rồi mọi việc sẽ qua! Các vương công này tin vào sự giúp đỡ của Abraham Sênor tác động bên trong với hoàng gia để hủy bỏ lệnh đuổi này. Nhiều vương công lại khuyên họ: tốt nhất là nên thanh toán hết tài sản trước khi giá bị sụt và nên nhanh chóng ra đi là hơn.

Vào tháng 5, đã xảy ra sự hoảng sợ: Người Do Thái không được phép mang theo vàng, bạc; họ phải bán tổng bán tháo mọi tài sản với giá thấp nhất và lại phải trả tiền rất đắt cho các chủ tàu, thuyền. Có gần 8.000 gia đình Do Thái ở Cadix phải vội vàng bán hết tài sản và thương lượng với các chủ tàu bằng cách trả cho họ tất cả số vàng để giúp họ ra đi. Mỗi người chỉ còn biết mang theo vài thứ dụng cụ đồ nghề của mình. Những nhà in thì không thể mang theo máy móc in ấn. Cộng đồng phải giúp đỡ phương tiện cho những người nghèo. Cộng đồng Do Thái ở Palencia, định bán ngôi đền của họ để có tiền cho chuyến đi tay trắng lần này. Nhưng chính quyền thành phố đã ra lệnh cấm không ai được mua bất cứ thứ gì của người Do Thái. Trái lại, cộng đồng ở Vitoria đã nhờ chính quyền thành phố trông nom nghĩa địa mồ mà của mình và đề nghị chính quyền không nên phá bỏ để xây dựng công trình. Chính quyền thành phố đã chấp nhận điều này để chờ họ lại được quay về nơi đây sinh sống. Cho đến cuộc đại chiến thứ hai xảy ra thì nghĩa địa của người Do Thái ở thành phố Vitoria mới bị san bằng.

Các vua theo đạo Thiên chúa thấy lúng túng, muốn che chở cho chuyến đi của người Do Thái. Nhưng vô ích. Mọi chuyện không có gì thay đổi. Ban thẩm tra theo lệnh của bề trên vẫn thúc đẩy buộc người Do Thái phải ra đi, ngăn chặn không cho họ được chuyển đổi theo đạo Cơ Đốc.

Có một việc xảy ra như một màn kịch: Thứ ba ngày 5- 6, Abraham Sẽnor, người đã tổ chức làm mối cho Isabelle và Ferdinand cưới nhau, giúp cho nhà vua thống nhất được bán đảo này đã không thuyết phục nổi các nhà vua khác để rút lại quyết định ấy, nên đã xin được chuyển sang đạo Cơ Đốc. Buổi lễ chuyển đạo của Abraham Sẽnor được tổ chức long trọng ở nhà thờ Cordoue, có mặt các quốc vương cùng dự. Abraham đã lấy tên là Fernando Perez Coronel. Sau đó ông yên lặng, cắt tất cả mọi sự liên hệ với người thân và cộng đồng. Vài tháng sau Abraham Sẽnor, hay Fernando Perez Coronel đã chết. Sau cái chết này, người ta mới phát hiện là Abraham vẫn bí mật theo đạo Do Thái và ông phải chuyển đạo để bảo vệ tốt hơn cho những người chưa thể ra đi được.

Một màn kịch khác lại xảy ra: Chủ nhật ngày 17-6, một giáo sĩ ở Saragosse là Levi Ibn Santo, bị Alfonso ở Caballeria tra tấn dã man, đã phải khai trước vị phó tổng trấn ở Aragon này là: gia đình mình đã chuyển đạo từ năm 1414, có một người đã bị nghi ngờ trong vụ án ở Arbues, và một người là người tài trợ cho Colomb vẫn là Do Thái bí mật. Khi được trả tự do, Levi Ibn Santo đã nhanh chóng trốn sang Bồ Đào Nha. Và Alfonso ở Caballeria đã bị ám sát ngay sau đó.

Sự hoảng hốt của người Do Thái đã lên đến cực điểm. Thế là hết! Họ lại phải ra đi cố gắng che giấu số tài sản còn lại hiếm hoi mà họ còn có thời gian để mang theo. Một người Cơ Đốc là nhân chứng, là cha xứ André Bernaldez, đã không hiểu gì về việc vì sao họ từ chối không chịu chuyển đạo, đã viết:

“Người Do Thái ở Tây Ban Nha đã sống thoải mái, có nhiều người giàu có, là chủ trang trại, là chủ kho bạc như Abraham Sênor, đã thâu thuế ở Castille, và nhiều người khác giàu có trong buôn bán. Trước sự huy hoàng ấy họ lại đã bỏ hết của cải, theo đuổi niềm hy vọng mù quáng, bán tất cả cái gì mà họ có thể bán được. Họ bán ngôi nhà của họ chỉ để đổi lấy một con lừa; bán cả đồng ruộng trồng nho lấy một mảnh vải hay mảnh lụa. Trước lúc họ ra đi, họ đã cho các con trai mới 12 tuổi của họ lấy vợ để theo chồng ra đi”.

Ngày 2-8 (theo lịch năm đó là ngày 9 tháng AB, ngày lễ kỷ niệm sự phá hủy ngôi đền thứ hai và là ngôi đền cuối cùng của người Do Thái ở Jerusalem), những người Do Thái cuối cùng ở Tây Ban Nha đã rời bỏ quê hương của họ, theo đường bộ đến Bồ Đào Nha, hay đến Navarre, và đi đường biển tới Islam của người Marốc hay Thổ Nhĩ Kỳ.

Khi rời các hải cảng, thuyền của họ đều bị bọn cướp người Gênes và Barbari (một xứ cũ ở Bắc Phi) rình khám xét và cướp bóc.

Joseph Ha Cohen là một người Do Thái chứng kiến những sự việc xảy ra đã viết cường điệu thêm:

“Người Do Thái phải rời bỏ nơi này do ngọn gió đẩy họ đi sang châu Phi, châu Á, sang Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ (…) với muôn ngàn nỗi đau khổ chua xót bám lấy họ. Những thủy thủ người Gênes hành hạ họ rất dã man. Trên đường đi, những con người bất hạnh ấy đã chết dần trong tuyệt vọng. Người Hồi giáo đã mổ bụng họ để tìm kiếm vàng trong ruột họ mà họ đã phải nuốt vào để che giấu. Chúng còn quẳng những người khác xuống biển, khi quá đỗi hay nghi ngờ là có bệnh dịch hạch. Có nhiều người khác bị các chủ tàu bỏ rơi trần truị trên các hòn đảo hoang vắng. Số người khác còn lại đều bị đem bán làm nô lệ cho các thành phố ở Gênes và ở những nơi thuộc quyền cai quản của Gênes”. Người giàu và người nghèo cùng đi với nhau, mà không còn một chút tài sản nào, và cũng không hiểu vì cớ gì mà người ta lại đày ải họ phải ra đi trong nỗi thống khổ như thế này?”

Năm 1496, từ khi họ bị đày đến Naples, Isaac Abravanel, đã giải thích cho họ về quyết định của các ông vua theo đạo Thiên chúa một cách khác thường và hết sức chua chát khôi hài. Đối với Abravanel thì đó chỉ là tính khí thần bí thất thường của Ferdinand cho nên đã phải nhượng nhịn Isabelle. Và đây là một điều rất khôi hài:

Khi vua ở Aragon đã chiếm được Grenade, một thành phố đông dân và giàu có, đã nói: “Làm sao tôi có thể tỏ lòng biết ơn vô hạn của tôi đối với Trời, đã trao cho tôi nắm được quyền lực của thành phố này. Có phải dân chúng ở đây đã bước đi trong đêm tối, dưới đôi cánh của kẻ đã phải trao lại quyền hành cho tôi? Những con cừu lạc lối ấy là người Israel, đã bị họ vứt ra các nước khác mà không hy vọng có ngày trở lại?”.

Vị quan tuyên cáo ấy còn báo đi khắp nơi cho người Do Thái biết: “Tất cả các gia đình của Israel! Chúng tôi sẽ cho các người biết rằng: nếu các người chịu nhận nước rửa tội và quỳ gối trước vị thánh của chúng tôi, các người có thể là người dân lương thiện như chúng tôi ở đất nước này. Nếu các người từ chối thì trong ba tháng phải ra khỏi vương quốc của tôi”.

Sau đó Abravanel còn vạch ra tổng quát nền kinh tế của việc ra đi ấy: “Vì sự lo sợ mà các vị thần đã cho tôi biết, và cũng vì vinh quang của Chúa, tôi đã chứng nhận, vào năm chúng ta bị cướp bóc hết cả mọi thịnh vượng, thì số trẻ em Do Thái ở Tây Ban Nha có 300.000 và giá trị của cải động sản và bất động sản của người Do Thái lúc đó đã có tới hàng ngàn, hàng vạn đồng Ducat vàng nguyên chất. Họ đã giữ được số của cải này cho tới ngày bất hạnh của họ. Và ngày nay, sau 4 năm chúng ta bị hủy diệt và bị đi đày, thì tất cả lại một lần nữa phải kết thúc trong nỗi đau đớn, chua xót. Bởi vì ở trên đất này, họ chỉ có độ 10.000 người kể cả đàn bà và trẻ em, và mọi của cải mà họ đã mang theo từ miền đất trước Kva, nay đã lại không còn gì…”

Sau cuộc khám phá ra Châu Mỹ và của cải của miền đất mới này, Tây Ban Nha tưởng đã đến giờ vinh quang của mình. Thực ra khi họ xua đuổi hết người Do Thái là họ đã bị tước đi một phần lớn về nền văn hóa, thương mại, hành chính tinh hoa của họ. Họ chỉ còn biết đến cuộc sống không có ngày mai từ bên kia của thế kỷ vàng. Lịch sử của Tây Ban Nha, còn tốt hơn ở nước khác, đã chứng tỏ có biết bao nhiêu cộng đồng Do Thái đã rất có ích cho việc mở mang đất nước của họ.

Chuyển đạo, đi đày, và Châu Mỹ

Số người còn ở lại Tây Ban Nha đã chuyển đổi đạo và trở thành người theo đạo Cơ Đốc chính thức. Thánh Thérèse ở Avila sinh ra từ đầu thế kỷ XVI trong một gia đình Do Thái đã chuyển đạo. Người kế tục của Ignace de Loyola là Diego de Lanez và viên thư ký của ông ta đều là người chuyển đạo từ trước năm 1492, nhưng không ai có thể nghi ngờ sự thành thực về niềm tin của họ. Số người khác phải chuyển đạo thực ra là để có thể được ở lại Tây Ban Nha, trong sự mong đợi chỉ dụ trước đây sẽ bị hủy bỏ. Chủ nhật nào họ cũng đi cầu kinh ở nhà thờ, nhưng họ vẫn cầu nguyện bí mật điều mong đợi thâm kín của mình. Chiều ngày thứ sáu và ngày thứ bảy, họ sống dưới hầm sâu trong đất cát để tránh mọi tiếng ồn ào. Nhưng họ không được ăn đúng theo nghi lễ của đạo Do Thái, được tôn trọng việc nhịn ăn, không được đốt lửa vào ngày thứ bảy, không được vào nhà thờ hát cầu nguyện và nhất là họ không còn có một người Do Thái nào ở quanh họ. Ngôn ngữ, những khái niệm về đức tin của họ cũng dần dần thấm vào họ. Ban thẩm tra giám sát họ chặt chẽ, buộc họ phải hủy bỏ các kinh thánh bằng tiếng Hébreu. Tuy vậy, năm 1505, Lucero, người trong ban thẩm tra ở Cordoue đã bắt gia đình Hernãndo ở Talavera về tội vẫn thực thi đạo Do Thái bí mật; Sau đó Hernãndo đã chết.

Có rất nhiều người vẫn tiếp tục trao đổi trò chuyện qua thư từ và buôn bán với những người bạn Do Thái cũ mà nay đã bị coi là người dị giáo đã đến sinh sống ở các miền đất khác vẫn thân phục về Tây Ban Nha. Những người khác, nếu còn sống sót, cũng mong sớm được gặp lại những người dân tộc cũ. Phần lớn những người còn ở lại Tây Ban Nha, chỉ còn biết đắm mình vào phong cảnh.

Cho đến năm 1572, Fuan Martinez Siliceo tổng giám mục đứng đầu hàng chức sắc ở Tây Ban Nha buộc tất cả những người “dị giáo”, mà có một người tổ tiên là dị giáo thì cũng phải đuổi ra khỏi đất nước Tây Ban Nha. Đã có rất nhiều người phải ra đi đến các tỉnh hợp nhất, hay đến Thổ Nhĩ Kỳ. Có vài người vẫn bí mật ở lại Tây Ban Nha.

Năm 1592, tức 20 năm sau và 1 thế kỷ sau cuộc bị đuổi phát vãng, những người thuộc dòng tên, cực cuối cùng chống lại trong nội bộ Nhà thờ, đã đuổi hết những hậu duệ của những “người dị giáo” ra khỏi hàng ngũ của họ, kể cả những người để sau khi bố chết, kể cả những người khai gia cây phả hệ là từ Diego de Lanez, mà họ bỏ quên người kế tục của Iguace de Loyola này cũng có tổ tiên là người Do Thái.

Năm 1609, những người dị giáo ở Islam mà tổ tiên đã từ chối không chịu chuyển đạo cũng bị đuổi cùng trong năm đó với những người Do Thái, buộc họ phải rời khỏi Tây Ban Nha và trở thành “người có dòng máu thuần túy không theo đạo Thiên chúa”, gọi là người theo đạo “Dòng tên”.

Còn những người Do Thái phải ra đi từ năm 1492, đã tản ra sinh sống ở khắp nơi. Có vài người như Isaac Abravanel đã sang tháng Naples, đến ở nhà Ferdinand, là vua của “hai nước Siciles”, và sau trở thành chủ kho bạc.

Đến năm 1494, vua nước Pháp là Charles VIII đã lật đổ Don Pedro Ferdinand, thì Absavanel đã theo ông này đi đây đến Sicile. Khi Fesdinand chết, Abravanell lại đến Corefou, rồi lại trở về Naples, trước khi đến sinh sống ở Venise vào năm 1500, do con trai là Foseph cứng năn nỉ mời ông đến sinh sống cùng với mình.

Ở đây, Abravanel lại xuất bản những tác phẩm về tín ngưỡng bằng tiếng Hébreu, có một bài bình luận về kinh thánh, và làm ngoại giao cho nước Venise đến lúc chết vào năm 1508. Sau này người ta vẫn thấy con cháu ông phục vụ cho nghề làm thuốc. Một số người ra đi đến nước của giáo hoàng và được ở đây tha thứ, đặc biệt là ở Rome và ở Ancône. Nhưng cộng đồng Do Thái lúc này đã lại đông đúc nên nước của giáo hoàng không có thể tiếp nhận tất cả được. Phần khác bởi vì họ vẫn còn nhiều quan hệ buôn bán thường đi đến các nước mà ở đấy họ không có quyền được là người Do Thái công khai, như gia đình của Pinto, gia đình Lopez Suissa và gia đình Mendes, đã phải lẩn trốn về Anvers. Còn Diego Texeira de Sampaio đã trở thành quan thâu thuế ở Tây Ban Nha, rồi trở thành cố vấn tài chính cho Christine ở Suède; con trai của Diego là Manuel ở Hambourg vẫn là người Do Thái bí mật. Gia đình Gradis và gia đình Pinto lại đi đến Bayonne và Bordeaux; số người khác lại đi đến Toulouse hay Rouen. Sau này người ta lại tìm thấy họ buôn bán lậu ở Anh, ở Amsterdam và vài nơi khác. Phần đông tìm đến Bồ Đào Nha để trú ẩn và ở nơi đây họ cũng được tha thứ. Đôi khi họ còn là bạn thân hay họ hàng, gia đình với người Do Thái ở Bồ Đào Nha. Tiếng nói của họ là phụ. Từ đó, họ lại có thể quan hệ với những người Do Thái định chuyển đạo. Vua Jean II cho phép họ được ở lại trong nước nhưng phải trả mỗi đầu người là 8 Cruzador (đồng tiền Braxin) trong 6 tháng liền, không được lấy tiền lãi nhỏ nào. Những người Do Thái này định lập lại cuộc sống thì đến ngày 5-12-1496, người kế vị của vua Jean Manuel I, sau khi đã lấy con gái của nhà vua theo đạo Thiên chúa lại đã buộc họ phải lựa chọn giữa sự ra đi hay chuyển đạo. Nhưng sau đó, nhà vua này đã thay đổi ý kiến cấm họ không được ra đi mà bắt buộc tất cả mọi người phải chuyển đạo. Ông cần dùng đến những người Do Thái này, đặc biệt cho những chuyến đi mà Vascodé Gama, Cabral và số người khác, đang chuẩn bị.

Những người Do Thái ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha buộc phải nhận lễ rửa tội và được ở lại Lisbonne, nhưng phải có hai đặc huệ để đổi lại là: Những ai không bị ban thẩm tra nghi ngờ 20 năm trước đây và phải là người buôn bán độc quyền về hạt tiêu từ Ấn Độ về Flandres. Những người buôn bán thường là người Do Thái bí mật, đã hợp tác với “những người mới theo đạo Cơ Đốc” hay là người Do Thái bí mật khác vẫn lẩn trốn ở Anvers và Amsterdam. Họ đã hợp nhau lại rất tốt đến nỗi Manuel I, rồi người kế vị của ông là Jean III lại muốn cầu giúp đến họ, nhất là những gia đình buôn bán quan trọng ở Đức và Ý có những chi điếm phụ ở Lisbonne (như gia đình Welser, Tugger, Hahsteller, Marchioni, Carducci…). Người ta thấy có số người Do Thái đã chịu nhận lễ rửa tội đã nắm phần buôn bán ra ngoài Bồ Đào Nha. Sau này, những người Do Thái đó vẫn là người Do Thái bí mật trong mọi việc kinh doanh, có địa chỉ ở Amsterdam, Londres, Ấn Độ và Châu Mỹ.

Vào năm 1506, vẫn xảy ra những chuyện căm thù, ghen tức nên 2.000 người Do Thái đã trở thành Cơ Đốc, ở Bồ Đào Nha lại bị tàn sát. Năm 1507, số người Do Thái còn sống sót lại phải ra đi. Khi đến năm 1547, ban thẩm vấn đến ở Lisbonne thì họ lại phải chạy sang nước Pháp, Hà Lan và Bắc Phi.

Tổng số trong phần lớn 145.000 người Do Thái phải rời bỏ bán đảo Ibérique (gồm Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha) và kết thúc chuyến ra đi này đến Islam. Trong số đó có 93.000 người sang Thổ Nhĩ Kỳ, 30.000 người sang Bắc Phi (có 10.000 người ở Algérie, và 20.000 người ở Maroc); 9.000 người Do Thái khác sang ở Ý, 3.000 ở Pháp, 2.000 người ở Hà Lan, 2.000 người ở Ai Cập, 1.000 người ở Hy Lạp, Hung, Ba Lan và ở vùng Ban Căng. Và có 5.000 người sang Châu Mỹ. Ngày 2-8-1492, những người Do Thái cuối cùng bị đuổi khỏi Tây Ban Nha trên những con tàu - thuyền của Colomb phải bỏ lại ở Cảng Palos. Ít ra còn có 5 người Do Thái vội vàng chịu nhận lễ rửa tội trước lúc ra đi là: Alonso ở Calle; Rodrigo Sanchez ở Segovia, họ hàng của Gabriel Sanchez, một trong những nhà cung cấp tài chính cho dự định của Colomb; Marco, thầy thuốc phẫu thuật; Bernal ở Tortosa, thầy thuốc mà ban thẩm tra đã thả sau khi thấy ông đã phải chứng kiến, dự vào cái chết của vợ mình; và Luis ở Torres thông dịch cho thống đốc ở Murcie, biết nói tiếng Hébreu, tiếng Can - đê và tiếng Ả Rập. Và sự hiện diện của Luis trên con tàu thuyền Santa Maria rất có ý nghĩa với Colomb khi hy vọng tìm thấy miền đất mới ở phương Tây và những bộ lạc chưa được ai biết đến, hay đến những miền đất mà những người Do Thái khác đã đặt chân tới đó, mà họ chính là những người vẽ bản đồ.

Khi Colomb đổ bộ lên hòn đảo lớn đầu tiên mà ông đặt tên là Hispanota (ngày nay là đảo Dominique) thì Luis ở Torres được đô đốc Colomb cử đi trước; mang thư ủy nhiệm của hoàng hậu Isabelle và quà biếu cho các ông hoàng ở trong miền đất mới này. Luis không phát hiện được gì, ngoài một lâu đài như kiểu Cipangu (ở Nhật Bản), cũng không thấy một bộ lạc nào chưa được ai biết đến như ở Israel. Luis đã ghi lại cách hút những tàu lá thuốc. Ít lâu sau, Luis lại trở lại hòn đảo này với danh nghĩa phái viên của nhà vua, nhận mảnh đất này là địa phận của nhà vua và xây dựng ở đây như một vương quốc nhỏ, cùng phối hợp với Alouso ở Calle là một trong số 5 người trên con tàu thuyền Santa Maria, cai quản mảnh đất mới này.

Khi Luis ở Torres trở về, thì lại là Luis ở Santangel và Gabriel Sanchez được Colomb viết là người đã dự vào chuyến đi khám phá ra mảnh đất mới này. Và Luis ở Santangel được Colomb ủy nhiệm cho việc báo lại với các nhà vua rõ Colomb là chủ chính thức, cùng với Sanchez, có người họ hàng ở trên tàu - thuyền và mới là người tài trợ đích thực cho chuyến đi này.

Gabrivel Sanchez đã sao chép lại lá thư đã nhận được ở Colomb, gửi cho Jean là em trai, một dị giáo đi đày ở Florence mà những người Do Thái chỉ còn được ở lại trong hai năm nữa. Juan lại đưa lá thư ấy cho người anh em họ Leonardo ở Cosco làm nghề in, dịch sang tiếng Latin và in, phát hành. Trong một năm đã có 9 nhà xuất bản nhận được bản dịch này, nói về: Sự phát hiện mới về miền đất lạ mà thế giới biết đến là do người Do Thái và người “dị giáo” tìm ra. Có một số người “dị giáo” đi cùng với Cortes đến Mexique vào năm 1521, sau đó lại đi cùng với Pizarro đến Péru vào năm 1540.

Đây là số phận kỳ lạ của những người buôn bán, người mạo hiểm, khai thác và thủy thủ. Hầu hết những người này đã giữ kín lòng tin của mình cho đến lúc chết, và chỉ truyền những nguyện vọng bí mật của họ cho các con cháu. Một trong những câu chuyện hết sức lạ lùng của một người khám phá ra châu Mỹ, mà đến nay chúng ta cũng chưa có được thông tin về người này. Đó là Gaspar de Gama, sinh năm 1445 ở Posen (Poznan) tại Ba Lan, mà người ta không biết tên, chỉ coi người đó là người buôn bán và khách đi du lịch, thường đi đến Jérusalem và Alexandrie, rồi trở thành kẻ cướp trên biển Đỏ. Sau đó lại bị bán làm nô lệ cho Ấn Độ; đến năm 1490, được trả tự do và vào làm việc cho ông hoàng Hồi giáo ở Goa, dưới cái tên Yusuf Abdil. Theo nhiều nguồn tin có thể là huyền thoại thì Yusuf Abdil hiểu biết rất rõ về biển Ấn Độ. Năm 1498 khi Vasco de Gama đến đấy, Yusuf Abdil đã nhận ông này là chủ của mình. Yusuf Abdil được biết mình là người Do Thái đã bị Bồ Đào Nha bắt phải chuyển đạo và nếu Vasco de Gama không nói cho biết thì Yusuf Abdil cũng không hiểu mình là ai. Sau đó Yusuf Abdil được đặt tên lại là Gaspar de Gama, trở thành hoa tiêu của hạm thuyền của người Luistanien (Bồ Đào Nha cũ) và lái hạm thuyền về Bồ Đào Nha. Gaspar de Gama được nhận tiền trợ cấp của nhà vua vì ông vua này chưa biết gì về Gaspar đã là người Do Thái.

Năm sau, 1500, Gaspar de Gama lại đi cùng Cabral trong chuyến đi về Nam Mỹ, và là người đầu tiên cùng với Nicola Coelho, đặt chân lên mảnh đất sau là Braxin. Trên đường trở về, Gaspar de Gama lại gặp ở CapVert (mũi xanh) một người mạo hiểm phiêu lưu nhỏ nhắn là Amerigo Vespucci, và người này đã lấy tên mình đặt tên cho lục địa mới. Năm 1502, có thể chưa biết gì về quê hương của mình, nên Gaspar de Gama lại đi cùng với Vasco de Gama về Ấn Độ. Và từ Ấn Độ, Gaspar de Gama lại một lần nữa trở lại miền đất mới, đi cùng với Francisco de Almeida. Ông này đặt tên khác cho Gaspar de Gama là Gaspar de Almeida.

Năm 1510, Gaspar de Almeida lại tự đặt cho mình cái tên là Gaspar de las Judias và trở về Calicut, ở tại đây cho đến khi chết.

Con người mang 5 cái tên này là người Do Thái, Ba Lan là người phát hiện ra Ấn Độ và Braxin, mà cuộc đời không rõ ràng, đã chưa bao giờ được các sách về lịch sử nhắc đến.

ĐẠO DO THÁI Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Những người buôn bán thay thế

Cuối thế kỷ XV, có khoảng 3 triệu người Do Thái sống phân tán ở trên khắp hành tinh này (con số này ít hơn so với năm 1000). Nhiều người khác đã bị chết vì bệnh dịch và bị tàn sát. Nhiều người đã phải chuyển đạo.

Khi chủ nghĩa tư bản mở rộng, chủ yếu là ở phương Tây, đã có tới 3/4 người Do Thái bị di đày tới các miền đất của Hồi giáo, do bị Tây Ban Nha và Ba Lan đuổi, do bị Đức tàn sát nên họ phải chạy trốn.

Các miền đất của Hồi giáo

Tất cả những nơi linh thiêng của đạo Do Thái đều đã dưới sự kiểm soát của Hồi giáo như: Babylone là nơi Abraham đã tới, Ai Cập là nơi Moise đã tới, Judéc là nơi các Đức Tiên tri đã đến. Vương quốc Ottoman trải rộng từ phía Nam nước Áo đến tiếp giáp Maroc; Còn ở châu Âu, nó bao gồm Hungari, Bulgari, Rumanie, Jstambul, Salonique, Andrinople và các hòn đảo của Hy Lạp. Họ là chủ của tất cả các hải cảng của biển Méditerranée thuộc về Hồi giáo, chỉ trừ có những hải cảng ở Maroc. Họ kiểm soát tất cả các cửa sông đổ ra Biển Đỏ, ra vịnh Persique và ra Biển Đen. Và từ các hải cảng đó đến Alep, Damas và Crimée, người Ottomans đã kiểm soát, làm chủ các cách vận chuyển trên đất; còn những người Do Thái, người Arménie buôn bán thì kiểm soát việc buôn bán xa hơn về phương Đông, và làm trung gian cho những người Hồi giáo bị bắt trên đất của người Cơ Đốc, được phóng thích hay để chuộc lại những người Cơ Đốc bị người Hồi giáo bắt cầm tù.

Trong vương quốc này, có nhiều người Do Thái sống tự do. Đôi khi họ chỉ bị quấy rối, còn không bao giờ bị đuổi. Nói chung họ sống nghèo khổ và quy lụy, không được phép xây dựng ngôi đền mới và phải chịu lệ thuộc vào các khoản thuế đặc biệt như thuế thân, thuế “Bedel”, đóng cho quân đội, phải nộp cho vua Thổ, hay chính quyền ở tỉnh, hay khi có những lễ hội lớn của người Hồi giáo. Đôi khi họ còn chịu vài sự sỉ nhục kiểu như người đến đóng thuế đều bị cái tát trước khi nộp tiền. Các vị thủ lĩnh Do Thái, cố gắng chia sẻ trách nhiệm nặng nề này cho cân bằng. Người giàu có phải chịu đóng thuế cho những người tùy tùng, ăn theo mình, mà không được như người bình thường chỉ phải đóng thuế cho bản thân họ mà thôi. Giáo trưởng cử ra những người thu thuế để đánh giá tài sản của từng người trong cộng đồng và khả năng đóng thuế của họ. Đôi khi những người quá giàu chỉ kê khai với cộng đồng, ước tính giá tài sản của họ, và từ chối kê rõ tài sản của mình cho người nhận thuế. Người Do Thái làm đủ mọi nghề; bán hàng rong cho các ủy viên hội đồng của các ông hoàng, nhưng luôn phải hạ thấp mình. Ngay cả những người giàu cũng không được tỏ ra mình có thể lực như: không được dùng nô lệ là người Hồi giáo (chỉ trừ ở Caire và Damas), không được xây lâu đài to tát, không được cưới người, và cũng không được có con tàu dài hơn khổ của sáu người bơi thuyền và còn không được mặc những bộ quần áo sang trọng. Ngược lại, họ chỉ được có người nô lệ không phải là người Hồi giáo.

Sau năm 1492, 90.000 người Do Thái trên bán đảo Ibe’rique (Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha), bằng cách này hay cách khác đã đến vương quốc Ottoman. Theo những nguồn tin của người Do Thái thì giáo sĩ Capsali đã đến xin nhà vua của Ottoman chấp nhận ngay cho người Do Thái được cư trú ở đây. Vua Bajazet II nồng nhiệt chấp nhận lời khẩn cầu của Capsali. Vì “làm sao nhà vua ấy lại không khôn ngoan để vương quốc của mình nghèo, và làm cho riêng mình được giàu lên, khi chấp nhận cho người Do Thái sinh sống trên đất đai của mình?”. Lúc đầu, những người Do Thái đi trốn đã tụ tập ở Istambul và họ được những cộng đồng nhỏ bé người Romain và người Bagdad đón nhận. Đến năm 1477, người ta chỉ đếm được có 1.647 gia đình đến ở đây và chỉ chiếm 10% dân số của thành phố. Nhưng đến năm 1532 đã có tới 8.070 gia đình Do Thái, bằng 1/3 dân số của thành phố mà không gây ra sự phản ứng thù địch nào.

Ngay từ lúc mới đến, những người Do Thái làm nghề buôn bán, thợ thủ công ở Tây Ban Nha trước kia đã lao ngay vào những nghề nghiệp quen thuộc của họ và không đòi hỏi nhiều vốn liếng, như việc: sản xuất thuốc súng, dệt sợi, nhuộm vải, may mặc, thuộc da, khâu giày, buôn bán đá quý, vàng bạc, làm nghề thiếc, bán tạp hóa. Những người môi giới Do Thái đã nắm ngay độc quyền về buôn bán rượu vang, mật ong và vài công việc khác rất quan trọng như nghề đập tiền. Họ nhanh chóng đem đến cho nước Ottoman sự giàu có và cuộc sống vô cùng sung túc.

Năm 1493, David và Samuel Ibn Nahmias đến từ Tây Ban Nha rất sớm cùng với những máy in và bộ chữ La Tinh và Hébreu, đã lập ra xưởng in đầu tiên ở Istanbul. Họ xuất bản trước hết là cuốn kinh Cựu Ước, kèm theo những bài bình luận, vì cộng đồng Do Thái mới mày rất cần có cuốn kinh đó để thờ cúng. Anh em nhà Nahmias đã mở thêm nhiều xưởng in khác trong toàn vương quốc Ottoman và xuất bản những tác phẩm về tín ngưỡng và về phi giáo hội. Điều đó đã nhanh chóng phát triển thành một xí nghiệp công nghiệp phồn thịnh. Trong hai thế kỷ các tác phẩm in ở vương quốc Ottoman đều là của Do Thái: năm 1504 là của người Do Thái ở Istanbul; năm 1510 là ở Salonica; năm 1554 ở Andrinople; năm 1557 ở Caire; năm 1605 ở Damas; năm 1646 ở Smirne (hay gọi là Izmir) là hải cảng lớn nhất ở miền Nam Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1728. Điều đó khẳng định sự tiến bộ về trí tuệ của xã hội Do Thái ở trong xã hội của Ottoman vào thời kỳ ấy.

Nhiều người Do Thái mới đến đã hòa hợp ngay vào cộng đồng đã định cư trong tất cả các thành phố nằm rải trên từng chặng con đường tơ lụa ở Izmir, Trébizonde, Samar Kand, Boukhara. Người ta còn thấy họ có mặt trong việc kinh doanh to lớn với Venise, Ấn Độ và Trung Hoa.

Nhiều người khác đã nối lại nghề với các nhà thiên văn, những nhà tài chính và người buôn bán, kinh doanh lớn. Các ông vua ở Ottoman còn sử dụng họ làm công việc ngoại giao, sứ thần bởi vì họ biết ít nhiều sở thích của các nhà vua người Cơ Đốc. Các ông vua Thổ còn thu hút những thầy thuốc người Do Thái làm cận thần của mình. Năm 1553, một người Pháp đi du lịch là Pierre Belon, đã viết: “Những người làm nghề thầy thuốc ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Syrie, Anatolie và nhiều thành phố khác của các vương quốc Thổ, phần lớn đều là người Do Thái. Người Do Thái dễ dàng tiếp cận với nghề thuốc bởi vì họ sử dụng được những cuốn sách của Hippocrate và Galien, Avicenne, Almansour, Rasis, Se’rapion bằng tiếng Hy Lạp, Ả Rập và Hébreu đã chuyển sang tiếng thông dụng. Từ Maroc đến Palestine, ở đâu người Hồi giáo cũng làm chủ. Đã có tới 20.000 người Do Thái từ Tây Ban Nha đến tập hợp sống ở những nơi ấy, được tự do thoải mái. Họ thường dùng tiếng Ladino trong thời gian dài (phương ngữ Rêto - Roman = ở Thụy Sĩ, Tyron). Những quy chế của họ đều được dịch sang tiếng Hébreu, Ả Rập và Castillan (miền Casti ở Tây Ban Nha).

Năm 1517, vua Selim I đã sáp nhập vào vương quốc của mình các miền như Azerbaidzan, Syrie, Me’sopotamie và Ai Cập. Những người Do Thái lại đi đến Rosette, Le Caire, Alep (sau này ở nơi đây đã trở thành cộng đồng của người buôn bán và người có học thức rộng lớn), Bagdad, Ispahan và Tabriz ở Ba Tư và trong tất cả thành phố Thổ Nhĩ Kỳ ở Châu Phi, châu Á và vùng Ban-Căng. Vua Selim I đã chiếm được Je’rusalem vào năm 1518. Sau này, người ta còn đếm được ở Caire 30 đền thờ của người Do Thái, và một cộng đồng hoàn toàn buôn bán giao dịch với nước ngoài. Ngày thứ bảy, các văn phòng thuế quan đều đóng cửa. Hàng hóa của người Do Thái, người Hồi giáo hay người Cơ Đốc giáo đều không thể đưa vào thành phố được.

Sau đó, vương quốc này còn chiếm cả Ả Rập cùng với La Mecque. Bắt đầu từ năm 1520, vua Thổ Soliman Le Maguifique lấy danh hiệu là “Calife” (vua Thổ) của tất cả các người Hồi giáo trên toàn thế giới. Nhưng đến tháng 8-1529, Soliman Le Maquifique đã phải thất bại trước Vienne.

Sau khi Palestine bị thôn tính, lúc đó có ít ra là 200.000 người Do Thái sinh sống, đã phải sáp nhập vào một tỉnh của Syrie. Những người Kurdes, Druzes, Hy Lạp chính thống, Arme’niens, Ethiopiens, Ge’orgiens, người Romain theo đạo Thiên chúa, đều sống ở xung quanh thành phố này.

Cộng đồng Do Thái ở Je’rusalem đã lụn bại nhưng bù lại cộng đồng ở Safed, ở Galile’c lại bành trướng, đã sáp nhập gần 1.000 bộ tộc đã bị đuổi từ Tây Ban Nha đến. Vì vậy, năm 1555, giáo sĩ Moise de Trani và giáo sĩ Joseph Caro đã viết tóm tắt các điều lệ về đạo đức để áp dụng cho cả toàn người Do Thái sống phân tán ở khắp nơi trên thế giới. Để sống được, cộng đồng Do Thái ở Kabbalistes đã cử các giáo sĩ đem bán các cuốn sách mà họ đã tự in ra, có kèm theo một túi nhỏ đựng nhúm đất Thánh để người mua sách đem rắc lên những ngôi mộ của người thân đã chết.

Trong vương quốc ấy có hai số phận đặc biệt của người Do Thái:

- Gracia Ha - Nassi, vợ một người buôn bán đá quý và là chủ nhà băng Francisco Mendes, sinh ra ở Bồ Đào Nha vào năm 1510, trong một gia đình đã chuyển đạo, mang tên Cơ Đốc là Be’atriz de Luna, đã buộc ông chồng Francisco Mendes cũng phải chuyển đạo như mình.

Khi người chồng của Be’atriz chết vào năm 1536, bà ta lại lấy tiếp người em rể tên là Joseph Diego Mendes. Năm 1537 họ đã cùng nhau đến ở Anvers và vẫn luôn là người Do Thái bí mật. Trong thành phố Anvers, lúc này vẫn phụ thuộc vào Tây Ban Nha, Joseph Diego Mendes sống lúc đầu không được thoải mái, phải gò bó, nhưng sau đó đã lấy lại được thế lực là nhờ được Charles Quint phong tước, trở thành chủ nhà băng của một số nhà vua ở Châu Âu (người ta sẽ biết được vài tình tiết về hoàn cảnh Joseph phải sống gò bó vì sao).

Be’atriz de Luna đã cùng với chồng giúp cho nhiều người Do Thái bí mật tránh khỏi ban thẩm tra của Bồ Đào Nha. Năm 1543, sau khi Joseph Diego Mendes chết, Be’atriz cùng với con nhỏ của người chồng sau này trốn khỏi Anvers. Đứa trẻ tên là Juan Ha - Nassi Diego Mendes, sinh năm 1514 ở Bồ Đào Nha, khi sống ở Anvers đã là bạn tuổi nhỏ với Maximilien, sau này là hoàng đế của vương quốc Anvers. Hai mẹ con chạy sang Pháp, rồi qua Venise, đến ở Ferrare và lại trở thành người Do Thái và chủ nhà băng. Gracia Ha Nassi bỏ cái tên Luna, giữ lại cái tên Gracia Ha - Nassi, tên con gái của bà có. Hai mẹ con tiếp tục giúp đỡ người Do Thái bí mật và chi tiêu nhiều tiền cho người em gái của Gracia ở Bồ Đào Nha bị ban thẩm tra phát hiện, do chuyển đạo. Lần này Gracia và Juan lại phải trốn đến Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1553. Ở đây, hai mẹ con lại làm chủ nhà băng chuyên chuyển số vốn của những người buôn bán Do Thái ở Ottoman, cho hầu hết các bạn cũ là người Do Thái ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Juan Ha - Nassi đã cho vua nước Pháp là Henri II vay 150.000 đồng Ducat nhưng ông vua này quỵt nợ, không chịu trả cho Juan một đồng nào. Khi trở thành cận thần của vua Soliman II và quen thân với một trong số nhân viên tài chính của nhà vua, Juan Ha - Nassi đã thuyết phục được Soliman II cho tịch thu chiếc tàu của Pháp khi đến hải cảng của Ottoman, để thu lại số tiền cho vay mà vua nước Pháp không chịu trả. Năm 1555, Juan lại thuyết phục được Soliman II yêu cầu giáo hoàng thả những người Do Thái bị giữ làm con tin ở Ancône (sẽ nói sau về chuyện này). Năm 1558, hình như bà Gracia Ha - Nassi đã mua mảnh đất của nhà vua Thổ ở vùng quanh thành phố Tibe’riade, thuộc Palestine, để làm chỗ chôn cất mình sau khi chết. Bà cũng đã đầu tư khá nhiều tiền vào mảnh đất này để thu hút những người Do Thái ở Ancône đến. Và ba năm sau bà đã rơi vào hoàn cảnh thật khủng khiếp. Những chuyến tàu đầu tiên chở người Do Thái đi tản đã bị bọn cướp tước đoạt tài sản và tàn sát. Dự định của bà bị phá sản. Năm 1566, vua Soliman Le Magnifique đã ban cho Juan danh dự, phong cho Juan là công tước ở Naxos và làm quà tặng cho Juan một hòn đảo được đặt tên của ông (Juan Ha - Nassi).

Lúc này Nassi đã có 5 tên khác nhau. Nassi là người rất có ảnh hưởng đối với người Do Thái và với cả nhà vua Thổ (Juan đã che chở cho cộng đồng Do Thái ở Salonique và sử dụng sự quan hệ với người Do Thái ở Amsterdam để giúp đỡ cho Sublime Porte chống lại Philippe II ở Tây Ban Nha, cho nên nhà vua này đã ra lệnh phải đưa được Juan dù sống hay chết về Sicile).

Khi bà Gracia chết vào năm 1569, thì Juan khuyên Soliman tấn công Venise để lấy lại Chypre. Thực ra là Juan muốn nơi này để cho người Do Thái đến trú ngụ. Nhưng thật là đau đớn! Năm 1571, cuộc chiến tranh này đã kết thúc thảm bại ở Le’pante khi đối mặt với đạo quân của Venise do Don Juan ở Áo, một đứa con hoang của Charles Quint, chỉ huy. Tất cả quân đội của người theo đạo Thiên Chúa (trừ nước Pháp) đã hợp sức nhau lại chống quân của Ottomans. Cuộc chiến tranh này đã vượt quá xa số phận của Chypre. Những người Do Thái ở Venise bị kết tội là đồng lõa với Juan Ha - Nassi. Juan bị thất sủng và chết vào năm 1579.

Sau những người trong gia đình của Ha - Nassi, có số người Do Thái khác gốc Tây Ban Nha, cũng đã là nhà tài chính, ngoại giao hay thầy thuốc có ảnh hưởng ở các triều đình vua Thổ như: Esther Kiera dưới triều đình Mourad III, rồi đến Mehemet III và Ahmet I; hay như Aluaro Mendes cũng đã được vua Thổ Mourad III phong là công tước ở Mytilène; hay Salomon Rophe được nhà vua Thổ ủy nhiệm việc thương lượng hòa bình với Cộng hòa Venise sau triều vua Le’pante; và Salomon Ben Nathan Eskenezi được trao nhiệm vụ thiết lập quan hệ ngoại giao đầu tiên với nước Anh.

Nhưng thời kỳ tốt lành ấy đã qua. Người Do Thái lại bị truy hại cũng như mọi lần trước thường diễn ra như vậy. Sự cần thiết về tài chính của vương quốc Ottoman càng nặng nề và thuế đánh vào người Do Thái cũng tăng mạnh. Năm 1636, vua Mourad IV đã xử tử Judah Kovo, chủ tịch cộng đồng Do Thái ở Salonique vì ông này không nộp đủ số tiền đánh thuế vào những người dệt da. Mức sống của cộng đồng Do Thái đã xuống thấp; Hơn nữa, những cộng đồng nhỏ bé, phải kể là của người Hy Lạp và người Armenie, đã giành lấy sự ưu việt buôn bán của người Do Thái.

Theo nhận xét của những người ở các nước phần còn lại trên thế giới thì đây là cuộc phiêu lưu cuối cùng đã kết thúc, làm mất giá trị của đạo Do Thái ở Ottoman, cùng với hậu quả đáng kể về kế hoạch kinh tế, chính trị và xã hội.

Giữa thế kỷ XVII, sự lụn bại của vương quốc Ottoman đẩy những cộng đồng Do Thái ở đây sa vào xu hướng thần bí. Những nhà thông thái, những “Yeshivot” (nhà pháp thuật, hiền triết (?) ở Safed rất được kính trọng, đã được những người Do Thái ở các vị ngày cũ đi quyên góp tiền vào năm 1666, đã loan tin khắp nơi trong vương quốc và cả ở châu Âu về sự kiện có khả năng như Chúa Cứu Thế. Sự kiện này cũng giống như việc loan tin nhiều lần từ 2.000 năm trước đây. Nhưng lần này, tin đó là nghiêm trọng. Hầu như khắp thế giới của người Do Thái, sự lo sợ chờ đợi việc bị truy hại tăng lên hàng chục lần, và cùng một lúc với cộng đồng Do Thái đông đúc khác ở Ba Lan.

Vì vậy không có gì làm ngạc nhiên khi người ta công bố vào năm 1664 là Chúa Cứu Thế đã ra đời. Người đó tên là Shabbatai Zvi. Người ta được biết Zvi sinh năm 1626 ở Izmir, hải cảng đầu tiên của vương quốc, đã có một cộng đồng Do Thái phồn thịnh đặc biệt nổi bật. Sabbattai là nhà tu khổ hạnh, cuồng tưởng đi lang thang, tự coi mình là “người của Trời”, đã làm cho đám đông dân chúng kéo đến vây quanh, nhưng cũng đồng thời làm cho các giáo sĩ phải bực tức. Trên đường đi đến Je’rusalem và Safed, Sabbattai đã giảng dạy về pháp thuật làm những người có đầu óc thần bí phải ngạc nhiên về sự hiểu biết của ông. Nathan de Gaza, một trong những người đi cùng đã tuyên bố Sabbattai là Chúa Cứu Thế. Những nhà pháp thuật, hiền triết không cải chính điều đó. Đến tháng 10-1665, tin này đã lan đến Ý, Hà Lan, Đức, Ba Lan. Lòng sùng đạo đã thúc đẩy hàng chục đoàn đại diện của cộng đồng đem đến Sabbattai ở Izmir những sứ mệnh, thay mặt cho các vị thủ lĩnh của những cộng đồng to lớn ở Venise, Livourne và Amsterdam. Sự hâm mộ Sabbattai đã diễn ra như điên cuồng: Những người buôn bán, các giáo sĩ, các thầy thuốc bỏ tất cả mọi việc để đến gặp Sabbattai.

Nhưng điều đó diễn ra không lâu. Vua Thổ đã cho bắt Shabbatai vào ngày 15 tháng 9 năm 1666 và dẫn Shabbatai về Istanbul. Họ cho Shabbatai được lựa chọn giữa việc phải chặt đầu hay theo đạo Hồi. Không chần chừ gì, Shabbatai xin nhận chuyển sang đạo Hồi và nhận được danh vị là “người gác cổng của lâu đài” với số tiền trợ cấp là 150 đồng/ngày.

Các cộng đồng Do Thái thấy rụng rời, nhưng vẫn chưa tin vào sự thay đổi thảm hại của Shabbatai như thế. Nathan de Gaza giải thích việc chuyển đạo của ông thầy mình chỉ là mánh khóe để cho ông vẫn được theo đuổi nhiệm vụ. Có một vài môn đệ cũng theo Shabbatai chuyển sang đạo Hồi, thống thiết với dị giáo là đạo Hồi. Ở khắp nơi, người ta chia sẻ nỗi căm thù cho lòng mình và sự sợ hãi lố lăng về việc tố giác các giáo sĩ là kẻ lừa bịp cũng như tên “Chúa Cứu Thế Shabbatai”. Những người buôn bán tiêu hủy hết các tài liệu mà họ đã được công nhận là con của David và đốt tất cả các văn bản nói về Shabbatai. Sự kiện này đã tác động sâu sắc đến tất cả các cộng đồng Do Thái và về vị trí kinh tế của họ trên thế giới. Từ đó, quyền lực của các giáo sĩ đã bị lung lay; các giáo hội thay đổi các tín ngưỡng, người buôn bán đi trước những người có học thức, người thông thái đi trước các nhà thần học, đạo đức hiện đại thay cho các giáo điều. Trong chuỗi dài các công việc của thầy thuốc và của vài giáo sĩ như thầy thuốc - giáo sĩ Maimonide, tư tưởng khoa học của Do Thái đã tự khẳng định - nó vang dội đến Spinoza của vùng Pays-Bas (vùng đất thấp - Hà Lan) đến Locke của nước Anh và đến Voltaire của Pháp; họ đã chế nhạo người Do Thái là lố lăng, kỳ cục. Chỉ duy nhất có một nước Hồi giáo mà ở đấy người Do Thái đóng vai trò quan trọng, đứng ngoài quỹ đạo của Thổ Nhĩ Kỳ, là nước Maroc. Người Do Thái ở đây cũng làm nghề môi giới, là nhà tài chính cho nhà vua, tổ chức mạng lưới kinh doanh và làm công việc ngoại giao. Năm 1492, đã có 20.000 người sống ở Maroc. Vùng xung quanh Maroc vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Bồ Đào Nha. Họ dồn người Me’rinides vào sâu trong nội địa Maroc, để cho người Almohades, những người vẫn sinh sống ở những nơi này từ năm 1248. Phần lớn những người bị đuổi lúc đầu định ở Fès, nhưng thành phố này từ chối không nhận họ. Một số người lại đi đến Algérie và vương quốc Ottoman. Số người khác trở về Tây Ban Nha đã bị thất vọng phải chuyển đạo mà không chờ được người Tây Ban Nha trả lại hết tài sản đã tước đoạt từ trước cho mình. Còn những ai vẫn ở lại Maroc, đành phải đến sống ở Salé, ở Marrakech. Ở đây họ đã nhanh chóng giành phần hơn của những cộng đồng đã ở từ trước.

Năm 1550, triều đại của người Saodiens nắm được quyền lực, cho mãi tới năm 1603 người Alaouites mới đến ở đất nước mà người Bồ Đào Nha đã bị quét sạch. Một kỷ nguyên cho người Do Thái sống trong vương quốc của người Cơ Đốc. Họ bị dồn vào sống chen chúc trong khu vực riêng (gọi là Mellah) và cũng làm đủ nghề kinh doanh: khai thác quặng, buôn bán lúa mì, sáp ong, quả hạnh đào, chanh, muối. Số người khác làm nghề thủ công kim hoàn hay bốc vác, bán hàng rong. Có những người làm nghề khuân vác hay đi ăn xin sống rất khốn khổ nên được Tsedaka (nhà tế bần) nhận nuôi dưỡng. Có giáo sĩ làm nghề bán giấy, sản xuất mực viết, làm bùa ngải, làm bùa yêu. Số người khác phải đi hát lễ để sinh sống, viết chữ thuê, làm nghề sao chép các văn bản, sản xuất vải, diềm tua, khăn san để cầu nguyện. Có người giết gia súc thuê để tế lễ và làm nghề cắt bao qui đầu cho trẻ em trai. Cuộc sống về tín ngưỡng và về kinh tế hòa lẫn vào nhau. Người ta học không nghỉ. Có khi họ tụ tập trong cửa hàng bán tạp hóa vào những giờ rỗi rãi để bàn cãi về các văn bản trong tuần. Những suy nghĩ về thần học được thực hiện một cách sáng tạo vào ban đêm nên người ta thức rất khuya. Cũng như mọi khi, người giàu có vẫn phải sống khiêm tốn và kín đáo. Việc tiêu pha phí phạm phải hết sức tránh để không tỏ ra khoe khoang và để tránh mọi soi mói của người lạ. Các tòa án ấn định chính xác, tỉ mỉ từ việc mặc quần áo gì, đeo đồ trang sức gì và phải làm lễ hôn nhân ra sao, làm lễ cắt bao qui đầu, làm lễ chuộc cuộc sống cho đứa trẻ mới sinh v.v. Năm 1603, tòa án của các giáo trưởng ở Fès, nhân tiện đã nêu lên việc những người Cơ Đốc bị những nhà buôn giàu có của “Mellah” (khu dành riêng cho người Do Thái) cầm tù, đã giải thích: Người Do Thái được bán các đồ uống có chất cồn cho người Cơ Đốc bị tù, trước sự chứng kiến của người Hồi giáo. Ở thành phố mới xây dựng là Mogador, Moulay Hassan đã tổ chức một cộng đồng Do Thái có sức mạnh, để bảo vệ khu vực Do Thái đường đầu lại những cuộc tấn công của người Bồ Đào Nha. Một vài người Do Thái cũng có một đội quân nô lệ người da đen, giống như các vương công người Hồi giáo.

Người buôn bán Do Thái tìm cách xoay sở việc cấm cho vay lấy lãi giữa người trong cộng đồng. Ví dụ, họ công bố với các giáo sĩ: “Nếu các ông còn nghi ngờ rằng người mượn tiền vẫn tự động trả tiền lãi cho người cho vay tiền; hay họ đã trả cho số tiền đã vay bằng một hình thức tưởng tượng khác coi như số tiền lãi; hay việc trả tiền lãi bằng vàng hoặc bất kỳ thứ nguyên liệu khác cũng có giá như số tiền lãi… thì sao!”

Nhưng tòa án không dễ bị lừa như vậy. Năm 1603, một quan tòa đã cấm các thư ký lục sự viết về những việc làm sử dụng theo hình thức dùng các loại thực phẩm để chuyển trả như: lúa mì, sáp ong, bơ, mật ong, dầu ô liu; và còn bảo hàm “tất cả mọi người không được xem như việc đó là để buôn bán”.

Đôi khi có sự thay đổi khác nhau về chuyển khoản là thực tế. Và cần phải tính đến chuyện đó. Năm 1609 sau khi Moulay Abdallah chiếm được Fès, thì giá vàng đã biến động; các nhà chức trách giáo sĩ đã quyết định chia đôi phần bằng nhau về việc mất giá, cho cả người cho vay và người mượn tiền.

Cộng đồng Do Thái đã bị những người buôn bán phân chia thứ bậc theo của cải của họ thuộc loại “xuất sắc nhất của thành phố”, lãnh đạo; hay là người “cao nhất trong ngôi đền”, “người tu sàn đáng kính”, “người nổi tiếng trong cộng đồng”, và “người thuộc tầng lớp thống trị”. Những thứ bậc này là tự những nhà buôn định đoạt ra với nhau. Nói chung những chức trách ấy trong cộng đồng đều là tự nguyện, mà không được trả công.

Giáo sĩ Judah Ben Attar, là thợ kim hoàn nổi danh, nhưng đã từ chối việc được nêu ra để chủ trì tòa án của giáo chủ ở Fès. Cộng đồng còn chỉ định trong số những kỳ mục ấy ra làm một “Naguìd” (ông hoàng) để chịu trách nhiệm mọi liên lạc với nhà vua. Như vị “thủ lĩnh cộng đồng di cư” ở Me’sopotami”, như “Naguìd” ở Ai Cập, hay như “Stadlan” ở Allemagne, như “Naguìd” ở Maroc, những người này thường trở thành cố vấn, đại sứ, đôi khi còn là tổng quản lương thực cho quân đội của nhà vua. Họ còn dự cả vào “Mokhazmi”, loại cảnh sát của Do Thái để buộc cộng đồng phải tôn trọng trật tự an ninh xã hội, hay để bảo vệ những “Mellah” (khu Do Thái) chống lại các cuộc tấn công của người Hồi giáo. Để giúp đỡ những người nghèo, để ngăn chặn những việc chuyển đạo ép uống và để mua lại những người nô lệ bị người khác dùng sức mạnh bắt họ phải như vậy, cộng đồng Do Thái đã tự nguyện đóng khoản tiền thuế (bằng các hiện vật như muối, thực phẩm, rượu vang) tiền nộp phạt của những người vi phạm các điều cấm về các dấu hiệu tỏ ra bên ngoài sự giàu có của mình, tiền bán đấu giá về quyền được đọc kinh khấn lễ ở các ngôi đền (như vai trò tiên chỉ của ta là người đứng đầu trong các ngày tế lễ ở đền, chùa) và do những khoản tiền đóng góp hàng kỳ 6 tháng một lần của những tín đồ trung thành cúng vào đền. Ở các nhà trường, cha mẹ học sinh đã trả cho thầy giáo số tiền thù lao, không phải là vì việc dạy học (vì việc dạy là không có tiền lương) mà là số tiền thù lao để thầy giáo trông nom con cái của họ, và cũng là để “bù lại thời gian họ không làm được công việc riêng hàng ngày”. Ở miền Nam Maroc, còn có tục lệ được xác nhận là ngày thứ sáu, thầy giáo được nhận phần “bánh dành cho thầy giáo”.

Luật lệ này ở mọi nơi đều rất có hiệu lực. Có một lá thư từ năm 1613 đã chỉ rõ: Trong một vụ đói kém xảy ra ở Fès, “hàng ngày đã có hơn 60 người Hồi giáo chết đói, nhưng được thần thánh phù hộ, không có người Do Thái nào phải chết đói như vậy”.

Những nhà buôn giàu có là người Do Thái ở Maroc đều có chi nhánh trong tất cả thành phố của vương quốc Ottoman, ở Alger tới Sofia, ở Sarajevo đến Monastir, ở Patras đến Izmir, ở Volubilis đến Gallipoli. Bên cạnh triều vua của Maroc, họ cũng đã giữ những cương vị về ngoại giao với Bồ Đào Nha, với vùng Pays-Bas, với nước Anh, như Khliffa Ben Malka, người môi giới đủ các vấn đề, là người thông thạo kinh Talmud và là nhà thơ đã gửi thư cho một khách hàng ở Amsterdam là giáo sĩ Isaac Ben Salomon Yeshurum, nhờ thu thập hộ những bài bình luận về nghi lễ của người Se’farades. Năm 1684, Joseph ở Tôlède được vua kế tục Moulay Ismail, ủy nhiệm việc thương lượng hòa bình với Provinces Unies (các tỉnh hợp nhất) - nhà buôn bán Joseph Pallach, có ba con trai là Isac người môi giới ở Amsterdam và là giáo sư dạy tiếng Hebreu của trường đại học ở Leyde; Moses, con trai thứ hai là thư ký riêng của vua Thổ Nhĩ Kỳ ở Maroc; và David, con trai thứ ba, vừa mang quốc tịch Hà Lan và Maroc, đã là đại sứ của Maroc ở La Haye, rồi ở Constantinople. Đôi khi họ đã tiến hành những “trò chơi phức tạp” chống lại nhà vua: Tháng 5-1624, một người buôn bán Do Thái ở Salé là Aaron Querido, đã mua của hai người buôn bán Do Thái ở Amsterdam là Diego Nunez del Monte và Francisco Vaez de Leon, những vũ khí và đạn dược để gửi xuống tàu của người Hà Lan, để chuyển cho quan cai trị ở Kasba (Bắc Phi) làm cuộc nổi loạn chống lại nhà vua. Nhà vua đã cho bắt Aaron Querido, và kháng nghị với vị đại sứ ở Pays-Bas (Hà Lan) là Joseph Biscayno cũng là người Do Thái về chuyến tàu chở vũ khí cho kẻ thù trên những con tàu của Hà Lan. Cùng lúc này, quan cai trị ở Kasba cũng khiếu nại với Hà Lan về người buôn bán Do Thái ấy đã “tạo thuận lợi cho kẻ thù bằng việc chuyển cho họ thuốc súng, súng mousqueton, (sau này có cải sửa lại thành súng mousqueton của Pháp) và đạn dược, trên những con tàu thuộc về đất nước của Ngài, là do Benjamin Cohen và Aaron Querido.” Chính Aaron Querido đã cung cấp vũ khí cho cả hai bên tham chiến. Người ta biết rằng nhà vua đã không nhận ra “trò chơi phức tạp” ấy của Aaron Querido.

Hai thế kỷ vàng của người Ba Lan

Vào cuối thế kỷ XV, Ba Lan hợp nhất Ukraine, rồi Lithuanie thành một nước rộng 850.000 cây số vuông, đến tận Baltique và Crime’e (od more do more) - từ biển này đến biển khác. Nước này nhận đủ các dân tộc: người Cơ Đốc ở phương Đông, người Calvinistes (giáo đồ Can - vanh) và cả người Do Thái đến từ Đức, Bohême, Hungari, miền hạ Sile’sie, Áo, Tây Ban Nha và ở những vùng ven biển Đen của Thổ Nhĩ Kỳ. Đã luôn có những cuộc tranh luận về tín ngưỡng nhưng chưa xảy ra những vụ bạo lực. Nhà thờ, sau việc “chống lại sự cải cách” đã dần dần chinh phục được những tư tưởng của những người thuộc Dòng Tên, đã bị các ông hoàng kiềm chế. Mỗi dân tộc có luật lệ riêng, sau đó nhận được những đặc quyền chính đáng và của cá nhân, rồi dần dần cũng qui theo một luật thống nhất.

Năm 1495, ba năm sau cuộc xua đuổi cuối cùng người Do Thái ra khỏi Tây Ban Nha, vua Alexandre Jagellon khẳng định lại quyền được sống của họ ở Ba Lan, mặc dù có vài vụ tấn công người Do Thái. Năm 1500, người Do Thái chỉ còn có 23.000 người, bằng 0,6% toàn dân tộc. Họ sống tản mát trong 85 thành phố và làng mạc. Chỉ một thế kỷ rưỡi sau, họ đã có tới 500.000 người, tức đổi 5% dân số, sống ở miền đất rộng rãi hơn. Từ thành phố này đến thành phố khác, người Do Thái đã làm đủ nghề: nông dân, buôn bán, bán hàng rong, chủ sòng bạc, chủ các cối xay lúa, xí nghiệp làm rượu bia, chủ quán ăn, nhạc sĩ, người nuôi dạy ngựa, làm bồi phòng cho các gia đình Do Thái giàu có, làm thợ da, dệt vải, may quần áo, viên chức cho cộng đồng. Trong vài thành phố, nghề thủ công thực hành của họ (là nghề kim hoàn, thợ cạo, bán thuốc, thầy thuốc, sản xuất các thực phẩm) đều phải đóng thuế nặng cho các hội công thương ở địa phương. Ở vài thành phố khác, hội nghề thủ công lại cấm họ không được làm những công việc ấy, nên họ phải giấu giếm, bí mật. Ở vài thành phố khác nữa, họ lại được kết nạp vào hội công thương cùng với những người Cơ Đốc. Ở thành phố khác, họ đã tự lập riêng hội công thương của họ. Các giáo sĩ cấm họ không được làm vài nghề. Ví dụ, vào giữa thế kỷ XVI, trong khi giáo sĩ Moses Isserles, vị thủ lĩnh tối cao của cộng đồng cho phép họ buôn bán các đồ vật trang trọng dùng cho người theo đạo Thiên chúa như tràng hạt, thì lại có giáo sĩ khác cấm chuyện này. Ít lâu sau, giáo sĩ Judah Loew, tức Maharal ở Psague, đã dựa vào pháp luật, do ông có ảnh hưởng rất lớn ở Ba Lan trong nửa thế kỷ, đã ra sắc lệnh: việc buôn bán da với người không phải là Do Thái, chỉ trừ những người đã bị đuổi ra khỏi việc thực hành của “tinh hoa Israel”.

Đôi khi, họ còn quản lý việc buôn bán muối cho lợi ích của nhà nước. Vì vậy, năm 1578, một người Do Thái ở Lithuanie là Saul Frudyez đã được nhà vua cho lĩnh canh về buôn bán muối ở Koden (Cách Brest - Litovsk 60 cây số) được cho vay tiền với lãi suất rất thấp so với kho bạc của hoàng gia, để bố trí xây dựng một lò bốc hơi nước và một chảo nấu thành hạt muối. Các ông vua cũng là những người thu thuế hay các quyền của thuế quan: Đây lại là một lần nữa, sự hình thành một quốc gia cần có nền tài chính của nước ngoài. Những nhà điền chủ lớn đã cạnh tranh với nhà vua, sử dụng người Do Thái như những người quản lý đồn điền của họ. Để đổi lại quyền được gặt hái mùa màng, những người quản lý đã nộp trước số sản phẩm của đồng ruộng cho các vương công, và được những người nông dân trả lại số tài sản đó. Họ đã có khá nhiều ảnh hưởng để thu hút những người Do Thái khác vào làm việc trong đồn điền, như làm chủ quán hàng (nghề rất được chuộng), người lĩnh canh, chủ cối xay bột, bồi phòng. Có những ngôi làng Do Thái đã mọc lên quanh những khu đồn điền lớn. Hoạt động của những người cho vay tiền là đáng kể nên các giáo trưởng ở Ba Lan đã phải cho phép một lệnh mới rõ ràng: Đối với giáo sĩ Judah Loew thì quyền cho vay tiền lấy lãi là tùy theo giá trị con số của từ “lãi” là 612, và như vậy theo ông, thì việc cho vay phải tương đương tuân theo con số 613 của đạo luật bắt buộc. Đó đây, ngoài việc cho những người buôn bán giàu có vay tiền, người Do Thái còn cho những người làm nghề thủ công và cả những người buôn bán là người Cơ Đốc vay tiền. Họ đã sử dụng “Mamram” là loại kỳ phiếu rất thông dụng, do người Do Thái ở Pháp đã đặt ra từ thế kỷ XII, kỳ phiếu này nói lên số tiền vay mượn, thời hạn thanh toán và chữ ký của khách nợ.

Cũng như ở mọi nơi khác, nghề cho vay và nghề môi giới vẫn còn lẫn lộn với nhau. Một nhà thơ và là nhà soạn nhạc của triều đình ở Brandebourg, rồi ở Ba Lan là A. Zarzebski đã ghi lại vào thế kỷ XVI rằng: “Người Do Thái thường giúp chúng tôi, mang tới các loại lông thú, vàng, bạc, dây thừng, khuy áo và các đồ vật của họ đều rất rẻ tiền. Người ta có thể có được tất cả những thứ đó bằng vay mượn, hay bằng đổi chác. Người ta nói rằng ở chỗ người Do Thái ngày nào cũng là chợ, chỉ trừ thứ bảy. Nhưng nếu đúng là họ chỉ lấy lãi chút ít những thứ hàng hóa đã bán ra, thì cũng đúng là họ cho số tiền bạc đó không đáng quan trọng”.

Do sự đổi mới có liên quan đến những gì xảy ra ở Châu Âu, nghề cho vay của người Do Thái, đúng là nghề của nhà băng. Họ không chỉ làm việc cho vay tiền mà còn quản lý dành dụm tiết kiệm cho những khách hàng của họ là người Cơ Đốc. Bắt đầu từ việc số tiền của các nhà quý tộc cho người quản lý vay để giữ gìn các đồn điền mà họ đã ủy nhiệm cho người quản lý trông nom. Có vài nhà quý tộc còn cho người Do Thái vay gấp bốn lần số tiền họ vay mượn. Điều đó được tiếp tục bởi việc người Do Thái cho vay tiền bạc đã thu lại được do sự quản lý của họ trong việc cho người dân vay tiền, hay cho những trường hợp đặc biệt trong kinh doanh ra quốc tế. Họ cũng có nguy cơ bị mất hết số tiền mà nhà quý tộc giao cho, nên họ hy vọng thu được nhiều tiền lãi hơn là để bảo đảm quyền lợi cho khách hàng. Người ta đã thấy rõ số phận huyền thoại của Gaspar de La Indias vào năm 1490, ông kinh doanh các mặt hàng: lông thú, gỗ, muối, lúa mì, gia súc và quần áo với nước Anh, vùng Pays - Bas, Hungari, Thổ Nhĩ Kỳ, Palestine, Ai Cập và Ấn Độ. Những người buôn bán Do Thái đều có đại diện của họ ở Venise, Florence, Leipzig, Hambourg, Fancfort-sur-le-main, Wrocław, Gdansk, Brest - Litovsk, Tykocin, Grodno, Sledzew, hình thành với nhau những công ty, kết hợp với những người buôn bán không phải là người Do Thái và để gửi vào đấy những tài sản của người Cơ Đốc. Những người giàu nhất trong số họ (như gia đình Fiszel ở Cracovie; Nachmanowicz ở Lvov; Mendel Izakowicz và Isaac Brodawka ở Lithuanie), đã là những người cung cấp tiền cho người nhận thầu việc cho vay là Do Thái hay không phải là người Do Thái. Năm 1521, Justus Ludwik Decius là một trong số những nhà viết văn đã kích giận giữ trong bài “Chornique de Sigismond le Vieux” (Bệnh mẫn tính của Bố già Sigismond):

“Người Do Thái đã thu được số tiền quan trọng; không có thuế quan và thuế để bắt họ phải chịu trách nhiệm về những khoản tiền lãi ấy, hay để họ khỏi dựa vào việc đó để làm giàu. Phần lớn chỉ có người Cơ Đốc là chịu phụ thuộc vào họ. Trong số những gia đình giàu có của đất nước, không có một ai ưa thích người Do Thái sống trên đất nước của họ và không muốn cho họ vượt quá người Cơ Đốc.”

Những chủ nhà băng người Do Thái nổi bật nhất thời kỳ đó là ba anh em nhà Ezofowicz ở Brest-Litovsk. Abraham, người anh cả đã chuyển đạo từ năm 1490, được chỉ định là người chịu trách nhiệm về vị trí của quân đội ở Kowno; được phong tước cao quý này, Abraham đã nắm chắc lấy thuế quan ở Kowno và sau đó lại trở thành phong hầu ở Smolensk và Minsk. Năm 1510, vua Sigismond I đã chỉ định Abraham làm bộ trưởng Bộ Tài chính ở Lithuanie. Năm 1519, Abraham chết, vợ ông đã lấy một nhà quý tộc khác. Hai người em của Abraham là Michal và Ajzyk, không chuyển đạo, nhưng vẫn giữ quan hệ với anh cả là Abraham để thành lập một nghề tài chính lớn. Nhất là Michal đã trở thành chủ nhà băng của vương quốc Lithuanie vào năm 1514, rồi cũng được phong hầu ở Kowno, trở thành quan coi thuế chính của Lithuanie. Năm 1552, ông ta lại được phong tước cao quý là bá tước ở Leliwa. Ông là chủ nhà băng cuối cùng người Do Thái trong lịch sử của Ba Lan, trước khi trở thành một bộ phận của Nga.

Những cuộc hôn nhân thường được thu xếp ở các hội chợ, nơi bố mẹ cô gái trẻ đến gặp các chàng trai đã được lựa chọn đặc biệt ở trường dạy kinh Talmud. Nam giới thường lấy vợ trước lúc 18 tuổi, còn con gái lấy chồng trước 14 tuổi. Giáo sĩ Salomon Luria đã nhắc lại qui tắc của kinh Talmud: Cuộc hôn nhân được coi là bình thường khi người con trai tuyên bố với người con gái: “Tôi muốn lấy em làm vợ!” và người con gái đã chịu nhận một tặng phẩm của người con trai, ngay cả khi cha mẹ hai bên không đồng ý. Tỷ lệ sinh đẻ của người Do Thái cũng tăng đáng kể. Dù gia đình nào cực nghèo hay nhà cửa chật chội, người Do Thái cũng giữ đúng qui tắc về cách ăn uống và vệ sinh rất khắt khe. Tỷ lệ trẻ em chết cũng rất thấp so với người Cơ Đốc - không hiếm những gia đình có 10 con, mà chỉ có 6 hay 7 trẻ còn sống. Dân số Do Thái bù lại cho những lần phải di cư, đã tăng lên rất nhanh. Các cộng đồng Do Thái chen chúc nhau sống trong các thành phố nơi mà họ chiếm số đông hơn các người thuộc giới khác.

Mỗi cộng đồng (lúc đầu chỉ có độ 100 đến 1000 người, sau đó đã tăng lên hơn 10.000 người) đều có ít ra một Yeshiva (nhà trường) để các trẻ em đến học kinh Talmud và một xưởng in để in sách kinh cựu nguyện. Việc truyền dạy học được đảm bảo ổn định. Tổ chức của cộng đồng cũng được chu đáo như vậy: Một “betdin” (tòa án) chuyên giáo dục cho mọi người phải tôn trọng đạo đức của điều luật: cộng đồng bầu ra một “Parnassim”, và những “Tovin” (người nhận thu thuế và nộp thuế cho các ông hoàng) để định ra cơ sở của việc nộp thuế theo đúng thể chế của cộng đồng. Họ còn bầu ra những “Medunium” (người trông coi việc cân, đo) để kiểm soát việc cân, đo hàng hóa ở các chợ, một “Shtalan”, để đánh giá những sự đe dọa và thương lượng với chính quyền thành phố về thuế má, tiền nộp phạt hay việc hủy bỏ các chỉ dụ về đuổi dân.

Năm 1503, vua Alexandre Jagellon xác nhận với đại giáo trưởng ở Ba Lan là Jacob Pllack: các tòa án của người Do Thái được phép giải quyết những vụ tranh chấp của người Do Thái với nhau. Năm 1520, vua Sigismond lại chia làm 5 vùng Do Thái trong nước: Ba Lan lớn, Ba Lan nhỏ, Nga đỏ, Polodie và Lituanie. Bắt đầu từ năm 1533, mỗi năm một lần, các tòa án đã tập hợp các đại giáo trưởng trong toàn đất nước về họp vào dịp có hội chợ lớn, thường là ở Lublin. Nhưng đôi khi cũng họp ở Jarolaw hay ở Tsyszowce, để thanh toán các công việc còn tồn tại trong cộng đồng. Những kỳ mục, chức sắc chính, các giáo sĩ và người buôn bán có uy tín, có lệ hàng năm về họp bàn những công việc và để bầu ra một hội đồng, gọi là “Đại cương chung của người Do Thái”, với người đứng đầu hội đồng này là Tổng giáo trưởng chỉ có riêng ở Ba Lan thôi.

Tổng giáo trưởng đầu tiên là giáo sĩ Moses Isserles. Dần dần hội đồng này còn ấn định thuế cho cộng đồng, tổ chức việc giúp đỡ người nghèo và đời sống văn hóa, quan sát hệ nhà trường, học hành, các hội khoa học về kinh Talmud và ý nghĩa trong các cuốn sách của He’lerae. Hội đồng này được giao quyền tối cao như rút phép thông công người vi phạm điều luật Do Thái theo kinh Talmud. Hội đồng này còn bàn cãi về những việc quan hệ với người Cơ Đốc như việc người ta có thể hợp tác với họ để buôn bán các sản phẩm của đất nước, ấn định tỷ lệ lãi suất lấy của người Cơ Đốc hay cầm vật thế chấp gì của họ?

Bắt đầu từ năm 1550, hội đồng này còn mở rộng quyền ra tất cả các cộng đồng Do Thái trong toàn đất nước, kể cả ở Lituanie. Lúc này, người Do Thái ở Ba Lan đã có 150.000 người, bằng 2% toàn dân số Do Thái. Ở một vài thành phố, người ta bắt đầu thấy “những người ấy” hơi quá lộng hành.

Có hơn 20 thành phố người Do Thái không được hưởng đặc quyền tha thứ (Privilegium denon tolerandis Judacis): Trước hết, năm 1520 ở Miedzyrzec, rồi đến Varsovie vào năm 1525, Sambor vào năm 1542, Grodek vào năm 1550, Vilna vào năm 1551, Bydgoszez vào năm 1556, Stryj vào năm 1567, Biez, Krosno và Tarnogrod vào năm 1569, người Do Thái hết bị nơi này đến nơi khác đồn, đuổi vào vùng ngoại ô dành riêng cho họ, như vùng Lublin, Piotrkow, Bydgoszez, Drohobycz và Sambor. Ý muốn chia tách họ, đôi khi lại tác động qua lại lẫn nhau. Năm 1564, đến lượt người Do Thái đã chuyển đạo cũng không được hưởng đặc quyền tha thứ. Việc tách rời giữa người Do Thái và người Cơ Đốc do hội nghị các giám mục họp ở Latran hồi năm 1215 đã có ở Ba Lan từ ba thế kỷ rưỡi đến nay.

Năm 1569, Sigismond II Jagellon đã hợp nhất Ba Lan và Lituanie làm một nước, trước khi ông chết và năm 1572 và không có người thừa kế.

Thế là bắt đầu một chế độ quân chủ do dân bầu. Lúc đầu, trong vài tuần lễ, Henri de Valois đã trở thành vua nước Pháp, từ bỏ ngai vàng ở Ba Lan cho Étienne I Bathory. Năm 1579, E’tienne I Bathory đã chính thức hóa “tính đại cương của Do Thái”, dưới cái tên “Hội đồng của 4 vùng” (Vaad arbaa aratsot) gọi là “Vaad”. Nhưng đối với người Do Thái nghèo thì tiếng tốt của sự kiện này cũng không mở mang được gì. Do bị ép uổng thành lập, nên “Vaad” buộc phải chấp nhận là công cụ phục vụ cho những nhà giàu, nếu người Do Thái nghèo muốn được hưởng lợi về sự cứu tế của cộng đồng. Không có sự giúp đỡ cho những người thất nghiệp nữa! Năm sau, 1580, Salomon Efraim, một giáo sĩ Ba Lan ở Keczyca đã xuất bản cuốn sách, mở cuộc tấn công chống lại “những giáo sĩ đã xun xoe nịnh nọt nhà giàu”. Rồi đến giáo sĩ Loew, tức Maharal ở Prague, có ảnh hưởng lớn đang lan rộng ra toàn Đông Âu, nhất là Ba Lan, cũng phản kháng: “xóa bỏ phần chủ yếu về chức năng sống cũng như bản chất của cuộc đời để cho những người nghèo khó sống được là điều không thể chấp nhận. Người nào tước bỏ quyền lợi ấy của người nghèo chỉ là những kẻ sùng bái quá đáng cho bọn giàu có. Cả dân tộc Do Thái đòi hỏi chỉ có một Trời cho tất cả mọi người…

Hội đồng “Vaad” cũng thấy rõ sự bất bình đẳng ấy cũng như vài người giàu có đến quá mức, có thể gây ra mối đe dọa cho tất cả người Do Thái. Hội đồng đã cấm bất kỳ người nào quản lý các mỏ muối, thu thuế quyền về rượu hay quyền về thuế quan… đều phải chịu sự hình phạt là “Rút phép thông công”. Bởi vì làm điều đó có thể gây nguy hại cho cả dân tộc Do Thái.”

Có vài người giàu có ở Ruthe’nie, Podolie, Volhynie, Ukraine và ở Lituanie vẫn khăng khăng vi phạm điều cấm đó. Người Do Thái vẫn tiếp tục phải đi làm thuê như một thị dân phục vụ cho những nhà quí tộc. Và những người quí tộc này cũng đã thấy lo sợ về những yêu sách chính trị của toàn giới thị dân trong nước.

Tổ chức của cộng đồng Do Thái dần dần đã trở thành gian giảo. Ví dụ, năm 1599, một hội đồng gồm 4 thành viên lãnh đạo ở Cracovi đã phải nhờ đến 14 giáo sĩ và 9 phán quan giúp đỡ 5 vị chức sắc khác chịu trách nhiệm trông nom các trẻ mồ côi, người nghèo, về thuế cho nhà nước, về việc bán các mặt bằng đất đai cho việc xây dựng đền thờ. (cho những nhà giàu nhất mà không phải cho những người có học thức), về việc kiểm tra các đồ uống có chất cồn, về các nhà tắm công cộng, các cửa hàng bán thịt, các lãi suất của tiền cho vay, kiểm tra người cho vay tiền, về việc xử lý tiêu hủy rác thải, và phép được đi lại trong các phố không có người Do Thái.

Càng ngày càng có nhiều người Cơ Đốc gửi người Do Thái số tiền dành dụm được của họ. Vì vậy cộng đồng phải nhận chức năng bảo lãnh để trả cho những chủ nhà băng của họ, tránh gây ra sự nổi giận của những người Cơ Đốc gặp trường hợp phá sản. Nhưng nhận sự bảo đảm như vậy là rất nguy hại: vì nếu cộng đồng không có thể trả lại số tiền tiết kiệm cho người Cơ Đốc, thì họ có thể bắt đóng cửa các ngôi đền và bắt người thủ lĩnh của cộng đồng Do Thái. Vì vậy, để đề phòng trước, một vài thủ lĩnh đã cấm người Do Thái trong toàn cộng đồng không được nhận quản lý tiền bạc dành dụm của người Cơ Đốc. Có nhiều thủ lĩnh khác, can đảm hơn đã lập ra một nhà băng của cộng đồng để nhận tiền gửi tiết kiệm của người Cơ Đốc, và ngay sau đó, nhà băng lại đem số tiền đó cho vay lấy lãi cao hơn đối với người Cơ Đốc khác. Hay họ còn dùng tiền gửi tiết kiệm làm vốn buôn bán ra quốc tế để lấy lãi phòng khi phải trả tiền cho người đến rút tiền tiết kiệm với số lãi đã được ấn định. Hoặc dùng tiền lãi của nhà băng cộng đồng vào các công việc xã hội. Vì thế các giáo sĩ đã cho phép nâng lãi suất số tiền cho người Do Thái vay.

Cuối thế kỷ XVI, người ta thấy ở Ba Lan, Lituanie và ở Ukraine có 300.000 người Do Thái. Sự sáp nhập những người Do Thái ở ba khu vực này đã lên đến đỉnh cao. Những người buôn bán Do Thái phối hợp cùng với những người buôn bán Cơ Đốc đã thành lập các công ty thương mại, các nhà băng.

Mặc dù có các lệnh cấm người Do Thái ở Kazimierz vẫn buôn bán ở Cracovie. Những nhà quý tộc Ba Lan, không bao giờ muốn để cho loại thị dân của quốc gia (chỉ người Do Thái) được làm giàu, mà chỉ muốn người Do Thái phải giữ những vai trò thị dân như vậy.

Chiến tranh ở đầu thế kỷ XVII đã làm cho người Do Thái đổi hướng sang các nghề mới. Có vài người đã trở thành sĩ quan của vua Bathory. Người ta biết về câu chuyện của Mendel Izakowicz ở Kazimierz là kỹ sư, chuyên gia cầu cống trong thời kỳ chiến tranh chống lại Moscovie vào năm 1610. Số người khác lại phục vụ trong đội kỵ binh nhẹ của Lisowski. Số khác đã là sĩ quan trong cuộc chiến tranh 30 năm. Rất nhiều thợ thủ công đã trở thành người sản xuất, cung cấp vũ khí, lương thực, đạn dược cho quân đội. Họ làm thợ rèn, thợ thổi thủy tinh, thợ may da lông thú, thợ may, thợ nề, thợ đúc đồng, thợ sản xuất áo giáp sắt, thợ dệt thảm, thợ mộc, thợ in, thợ nhuộm. Lwov và Przemysl của hội công thương Do Thái về nghề thủ công ở Cracovie đã trở thành người cung cấp hàng hóa cho nhà nước. Năm 1640, người ta thấy xuất hiện hiệp phẫu thuật kiêm cắt tóc của người Do Thái phục vụ trong quân đội.

Để bảo vệ cho đất nước, các ông hoàng Ba Lan đã thành lập riêng 900 thị trấn có công sự, chiến lũy phòng thủ. Một số thị trấn này có người Do Thái chiếm số đông. Ba Lan đã là nơi trú ngụ rộng lớn của cộng đồng Do Thái trên thế giới. Năm 1648, người Do Thái đã có 550.000 người ở Lituanie, Ba Lan và Ukraine. Họ quản lý chắc chắn các cối xay lương thực, các quán ăn, các xưởng sản xuất rượu bia, các vùng ao, hồ. Họ là những thợ thủ công bán hàng xén, thợ may. Tổ chức “Vaad” của cộng đồng đã hoạt động tốt hơn.

Nửa đầu thế kỷ XVII đã đánh dấu sự tuyệt đỉnh vinh quang của cộng đồng Do Thái ở Ba Lan và cả toàn đất nước Ba Lan. Bắt đầu từ năm 1648, những thế lực đang lên của người Thụy Điển và Nga đã đưa nơi này, nơi kia chìm sâu vào thảm họa, bắt đầu từ cuộc xâm lăng của người Tar Tares tới Crime’c của Nga, Ukraine và Ottomane. Tất cả người Do Thái ở Odessa và ở Biển Đen đều bị tàn sát. Số người sống sót bị đem bán cho Istambul làm nô lệ. Và họ lại được người Do Thái ở Salonique mua lại để cứu thoát.

Năm ấy, Bogdan Chmielnicki, lúc đầu phục vụ cho Ba Lan, rồi lãnh đạo người Cô - Đắc ở Zaporogue nổi loạn, và sau nhiều cuộc chiến, đã kéo theo cuộc tàn sát rộng lớn và quan trọng nhất trong lịch sử của người Do Thái ở châu Âu. Chỉ trong vài tháng đã có 200.000 người bị giết. Trong số 350.000 người sống sót đã có hơn 125.000 người chạy trở về trung tâm Ba Lan, Moravie, Allemagne, Áo và Ý. Số khác ra nhập vào quân đội Ba Lan, chống lại Nga vào năm 1654, đến năm 1655 quay về chống lại Thụy Điển, rồi đến năm 1667 chống lại quân Thổ. Ba Lan đã lấy lại một phần lớn đất đai đã bị mất từ trước ở phía Đông.

Dần dần, những người buôn bán Do Thái trở thành người cung cấp hàng hóa cho quân đội. Họ đã được hưởng nhiều lãi ở quân đội và rơi vào hoàn cảnh ngày càng bị ghen tức và đe dọa. Những chuyện rắc rối giữa các cộng đồng ngày càng xảy ra nhiều, nhưng sự suy thoái về kinh tế và nạn thất nghiệp đã kích thích thêm những cuộc cạnh tranh. Vài người chủ nhà băng Do Thái bị giết nên không có thể trả lại số tiền gửi của người Cơ Đốc. Năm 1659 do bị tổn thất vì những vụ thảm sát Hội đồng của 4 khu vực (Vaad) đã cấm không ai được để lộ một điểm nào về sự giàu có của mình. Mỗi người Do Thái phải hạn chế số khách mời ăn vào những ngày lễ hội và phải có nhiệm vụ nộp thuế trả cho cộng đồng.

Phải đối mặt với những cuộc tấn công của các vương công và của nông dân kéo dài, các nhà vua phải dựa vào người Do Thái và phải bảo vệ cho họ. Năm 1669, vua Michel Wisnio Weeki, công nhận điều lệ của người Do Thái ở Liutanie - nhà vua kế tục là Jean Sobieski III, cũng đã thỏa thuận gia hạn thanh toán nợ cho người Do Thái và bắt buộc các thành phố phải bảo vệ cho họ.

Năm 1674, vua Jean Sobieski III còn cấm thành phố Cracovi không được tăng thuế đối với người Do Thái trong thành phố. Giới quý tộc Ba Lan tố cáo chính phủ của họ đã thành ra một “hội đồng hành chính Do Thái”. Năm 1683, những thợ may người Cơ Đốc kết tội người Do Thái cạnh tranh là không thực thà, là gian dối. Lại có cuộc tàn sát mới. Năm 1694, những người Cơ Đốc cất rượu từ chối không bán rượu cho những chủ quán rượu người Do Thái.

Cuộc đe dọa của người Nga đè nặng lên Ba Lan đang yếu dần. Vương quốc chính thống giáo rộng mênh mông không bao giờ cho người Do Thái sinh sống trên đất của họ. Đến năm 1665 Smolensk bị Nga chinh phục, thì những người Do Thái ở đây lại phải lựa chọn giữa việc bị phát vãng không được mang theo tài sản hay là chịu chuyển đạo. Phần đông người Do Thái đã chịu chuyển đạo và thành lập một đường dây người dị giáo. Có một người Do Thái tên là Samuel Visrizki, tuy đã chuyển đạo, nhưng vẫn tiếp tục ký tất cả chữ ký của mình bằng tiếng He’breu trong các bản hợp đồng. Một người khác tên là Chafir (Saphir theo tiếng He’breu là “đẹp” là “lộng lẫy”) trở thành nhà buôn lớn. Sau này người ta còn tìm ra người cháu nội của Samuel mang tên là Pavel Filippovich Chafirov cũng là dị giáo như nhiều người Do Thái trước đây (Dị giáo nghĩa là tuy đã chuyển đạo nhưng vẫn bí mật theo đạo Do Thái). Đó đây ở Nga, người ta còn gặp những người theo đạo chính thống, mang cái tên lạ lùng, từ nơi khác đến, người ta cho rằng là từ vương quốc Khazar mà giới chính thể quý tộc đã chuyển sang đạo Do Thái từ thế kỷ VII. Những người chính thống này tên là Kazarinov và Chaldeev…

NGƯỜI DO THÁI CỦA CÁC ÔNG HOÀNG VÀ NHỮNG ÔNG HOÀNG KHÔNG CÓ NGƯỜI DO THÁI (1492 - 1700)

Ghetto hay Livourne (Khu Do Thái hay hải cảng Livoume?)

Ở Ý có hai hình thức xã hội chính trị và song song với nhau thành hai hình thức của đời sống Do Thái: Hình thức thứ nhất là những thành phố theo chế độ phong kiến, nhận những người Do Thái cho vay tiền và thợ thủ công, và đến tối lại nhốt họ vào khu “Ghetto”, sáng ra mới thả cho họ đi làm việc. Hình thức khác là những thành phố buôn bán, đón tiếp họ vừa là những nhà buôn bán lớn và để cho họ sống hoàn toàn tự do.

Những thành phố phong kiến gồm có Venise và nước của giáo hoàng. Còn những thành phố sau gồm Toscane và Florence của người Me’dicis.

Năm 1492, giáo hoàng Alexandre VI nhận vào vương quốc của mình vài người Do Thái di cư từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đến, hầu hết chỉ là những người chủ nhà băng có thể trả tiền thuế môn bài rất đắt cho giáo hoàng. Họ là những chủ của hàng cầm đồ, rất cần thiết cho giáo hoàng. Và theo như cách làm của Barnabe’s de Terni năm 1462 là vừa gợi ý cho họ chuyển sang đạo Cơ Đốc, vừa làm sao để họ bị vỡ nợ, sau đó sẽ thuyết phục dần họ chuyển đạo. Những người Do Thái ở Tây Ban Nha đến đây cùng với những nghi lễ theo đạo của họ. Họ thấy khác nhau rất nhiều so với những người đồng đạo đã ở từ hơn 15 thế kỷ trước và không chịu sống lẫn lộn với những người đó. Có vài cộng đồng cũ đã ở đây từ trước cũng tìm cách xa lánh người Do Thái mới đến. Cho mãi 20 năm sau, cả hai cộng đồng cũ và mới sáp nhập vào nhau. Năm 1524, những người Do Thái sống rất lâu đời ở Rome, cũng đã chấp nhận chia sẻ sự chỉ đạo chung của cộng đồng với người Do Thái mới trốn khỏi từ Tây Ban Nha, Pháp và Đức đến đây.

Ở Venise cũng như ở nước của giáo hoàng, người ta đều tiếp nhận những người Do Thái mới đến bằng thái độ cởi mở, thân thiện. Mặt khác, người ta cũng không quên họ đã giúp nhiều công việc trong cuộc chiến tranh chống quân Thổ, đặc biệt trong việc bảo vệ trung khu Candie. Và còn một điểm nữa là Venise rất cần những người Do Thái như chủ nhà băng và những người buôn bán quốc tế, để có thể bắt liên lạc được với phương Đông, xuất khẩu các đồ dệt của người Ý. Nhưng những cộng đồng vẫn tồn tại trước ở đây lại thấy lo sợ, khi ban hội đồng ở Padoue thấy những người Do Thái mới đến đông như nước lũ. Vì vậy, cũng muốn cấm “với lý do là hoàn cảnh kinh tế”, nên buộc những người Do Thái mới đến phải là bà con, họ hàng của người nào đó trong cộng đồng đang có mặt ở Venise. Đôi khi người ta cũng dùng những thủ đoạn để có cơ vào được Venise. Còn một điểm nữa là các giáo sĩ cũng muốn đưa mọi việc vào trật tự nên tòa án (Betdin) ở Venise tuy thuộc vào Padoue, đã ra lệnh cử để cho người Do Thái mới được tự do đến đây. Vì thế năm 1511, David Bamberg từ Anvers đến Venise đã thành lập xưởng in chữ He’breu - và đây là xí nghiệp bán công nghệ của người Do Thái thuê đến gần 100 thợ làm việc.

Năm 1516, trước làn sóng hàng ngàn người đổ về Venise, và để đề phòng họ không xâm chiếm mọi công việc, những người Do Thái có tới 5.000 người ở Venise từ trước đã dồn về sống chen chúc trong khu vực tồi tệ ở Giudecca, lấy tên là khu “Ghetto”. Nguồn gốc của từ này còn chưa được rõ, có thể là từ chữ “Geto Nuovo” của Ý, nghĩa là “xưởng đúc mới”, hay là chữ “borghetto” cũng là tiếng Ý có nghĩa là “thị trấn nhỏ” hay theo tiếng He’brew “Ghet” có nghĩa là “tách ra”.

Đây không phải là khu vực tách riêng đầu tiên. Năm 1412, ở Valladolid, cũng đã có những “Ghetto” như thế. Ở Bologue vào năm 1417, ở Turin vào năm 1425, ở Francfort vào năm 1458, đều đã có những khu “Ghetto” nhưng tiếng gọi chung cho người Do Thái đều là người Ve’nitien. Khu “Ghetto” đã gạt người Do Thái ra ngoài lề, nhưng vẫn che chở bảo vệ họ - người ta không nhốt, không đuổi họ nữa. Khu Ghetto đã gợi lên một cuộc sống nghèo khổ, làm việc cực nhọc và rất quy lụy khi phải nghe thuyết giáo để chuyển đạo. Nhưng cũng có những niềm vui sướng khi có những công trình về nghệ thuật và trí tuệ. Ở đây lần đầu tiên, người Do Thái có nhà hát. Giữa những năm 1528 đến 1575, người ta đã xây dựng 5 đền thờ, trang trí nhiều hình ảnh đẹp tuyệt vời, về trang trí chữ đẹp trong các cuốn sách, và dùng những đến thờ này làm xưởng in nhiều cuốn sách. Như cuốn kinh Talmud được in vào năm 1525. Cũng ở đây, họ còn tổ chức nhiều cuộc tranh luận về triết học.

Kinh nghiệm của người Do Thái ở Venise làm Rome hài lòng. Giáo hoàng đã nhận được những khoản tiền ứng trước của các chủ nhà băng Do Thái đến ở nước mình. Không còn có vấn đề đuổi người Do Thái nữa.

Nhưng rồi lại có quyết định mới được thi hành là tách họ sống riêng.

Năm 1553 Jules III kết tội kinh Talmud, in ở Venise, với nguyên cớ là đã tấn công vào Je’sus Christ. Trong một sắc lệnh tháng 7 năm 1555 “Cum Nimis absurdum”, giáo hoàng Paul IV, người kế tục Jules IV, đã đuổi người Do Thái ra khỏi nước của giáo hoàng. Những điều luật đó được Paul III và Jules III (giáo hoàng cũ) chấp nhận, cấm người Do Thái không được phép chữa bệnh bằng thuốc, không được buôn bán, cho lính canh tiền trả theo định kỳ, tiền thuế cầu đường và tất cả mọi nghề khác như buôn bán quần áo cũ, buôn bán đồ cũ và cho vay tiền lấy lãi. Giáo hoàng còn bắt họ phải đội mũ màu vàng, dành riêng cho người Do Thái ở Ghetto. Tháng 8-1555, người ta cho thành lập khu Ghetto ở Rome (có 2.000), ở Ancone, hải cảng của Rome có 1.000 người, một khu Ghetto khác ở Bologne; một số khu Ghetto khác lại gọi là “Carrie’res” (khu nghề) ở Comtat Venaissin và ở Carpentras có 800 người, ở Avigon có 200 người, ở Isle sun la Sorgue có 200 người và ở Cavaillon có 100 người.

Việc thành lập khu Ghetto ở Ancône vào tháng 8-1555 do có một tai họa ngoại giao nghiêm trọng, khi tập hợp tất cả người Do Thái vào trong đó. Ban thẩm tra đã thấy ở bến cảng vài người dị giáo Bồ Đào Nha là mật, đã cho bắt ngay và xét xử như kẻ bội giáo (bỏ đạo). Trong số những người này có Gracia Ha Nassi ở Istambul, quốc tịch Ottoman, mang theo nhiều thứ hàng hóa đáng kể.

Gracia Mendes đã xin vua Se’lim II Le Magnifique can thiệp để xin tha cho người đó. Vua Thổ Se’lim II theo lời thỉnh cầu của Gracia Mendes đã cho tịch thu hết tài sản của những người buôn bán Cơ Đốc ở Ancône đi qua hải cảng của vương quốc Ottoman, để trả đũa cho việc đã bắt giữ Gracia Ha-Nassi của giáo hoàng. Lá thư của Se’lim II đến tây giáo hoàng thì nhóm người dị giáo đầu tiên đã bị đưa lên giàn hỏa thiêu. Giáo hoàng chỉ trả lại số tài sản đã tịch thu của Gracia Ha-Nassi và không những không tha người phái viên của Se’lim II mà còn bắt người này lên giàn hỏa thiêu.

Gracia Ha Nassi kêu gọi tẩy chay toàn bộ ở cảng Ancône và đề nghị giáo sĩ Joseph Ibn Levi, phụ trách một trường học mà ông đã cho xây dựng ở Istambul, ký một lệnh cấm tất cả người Do Thái buôn bán với Ancône. Nhưng lệnh này không giữ được lâu, và người Do Thái ở Ancône lại là những nạn nhân đầu tiên. Số người khác cũng định áp dụng lệnh cấm ấy một lần nữa, nhưng vô ích.

Đây là phản ứng về một luận thuyết quan trọng: Năm 1556, bị giam hãm mãi trong khu Ghetto, giáo sĩ và là chủ nhà băng ở Pisa, Yehiel Nissim đã nghĩ ra một chuyên luận về thần học; nhan đề là “Đời sống vĩnh cửu”, mang tính đạo đức học về sự hoạt động tài chính, mà kinh Talmud cũng chưa lường đến: Người nào có những vật dụng cụ thể (như hối phiếu, các hợp đồng liên hiệp, bảo hiểm hàng hải) vẫn còn được công nhận; còn người nào đã mất hết cơ sở kinh tế, hay lợi ích xã hội (như đồng tiền giảm giá) thì không được công nhận nữa. Ví dụ: Mua đồng Marcs để dùng cho việc kinh doanh là hợp pháp. Nhưng nếu dùng đồng Marcs ấy “để lợi dụng có những hội chợ lớn sẽ tảng giá cho đồng Marcs, thì loại tiền lãi như vậy là kinh Torah đã cấm”.

Giáo sĩ Nissim đã đưa ra một công thức về việc cấm theo cách đó, nhưng cũng đúng thời gian này các giáo sĩ ở Maroc cũng có ý nghĩa như vậy: Kinh tế suy thoái thì bị cấm không được công nhận những vật dụng cụ thể như trên, bởi vì nó không còn tạo ra được cái gì. Muốn đi đến kết luận đó, các nhà học thức ở Fès và Pise đã viết thư trao đổi ý kiến cho nhau. Sau này người ta cũng thấy những khái niệm phỏng xa về tài chính của những nhà tài chính ở Amsterdam vào thế kỷ XVII, và ở Londres vào thế kỷ tiếp sau, cũng đúng như vậy.

Năm 1559, sau nhiều năm tranh luận về thần học, việc phổ biến kinh Talmud và kinh Zohar được phép lưu hành trong nước của giáo hoàng, nhưng chỉ được trích từng đoạn. Điều đó cũng không làm thay đổi được gì về điều kiện sống của người Do Thái. Năm 1569, Pie V lại kết tội họ là “dối trá” là “phản bội”, và đã có những “việc cướp đoạt tài sản” làm hại đến nhà nước của Thiên Chúa. Pie V đã cho xóa bỏ hết các khu Do Thái tồn tại, bởi vì “đất thánh này có thể cảm hóa được họ chuyển đạo”. Thực tế thì do nhà thờ muốn duy trì lợi ích trong việc buôn bán với phương Đông, và với vài nhà băng mà giáo hoàng cần đến.

Giáo hoàng tiếp sau là Sixte Quint cũng đã nhận thấy tiền bạc mà ông thu được của những người buôn bán Do Thái, cũng đáng để tha thứ cho người Do Thái ở Ancône.

Những người Do Thái ở Pisa, Nissim, ở Del Banco, Volterra, Riciti, Tivole, đều bị đuổi ra khỏi Pise vào năm 1569. Sau khi bị đuổi, họ đã ra đi lên phía Bắc. Trong số đó có Andrea del Ban co, là người đổi tiền mà sau này người ta còn thấy những hậu duệ của ông ở Đức, mang tên ở địa phương, nơi họ di cư đến là Warburg.

Hai năm sau chiến thắng ở Le’pante, chính quyền Venise lại có quyết định trục xuất người Do Thái trong khu Ghetto, kết tội họ đã liên minh với quân Thổ và là điệp viên của công tước Naxos. Sau đó, cũng như mọi lần trong lịch sử , họ lại bắt người Do Thái phải nộp tiền thuế mới được ở lại.

Các cộng đồng Do Thái xiết chặt lại hàng ngũ. Năm 1577, hội đồng của người Do Thái ở Padoue, Ve’ne’tie, có vài người bị rút phép thông công, đã cầu cứu đến tòa án dân sự sau này là “Betdin” (tòa án), ở Venise. Việc rút phép thông công lần này rất trầm trọng là cấm vào đền thờ của Do Thái, buôn bán với người Do Thái khác và không được mua thực phẩm để làm việc tế lễ. Năm 1586, những cộng đồng Do Thái ở lại Ý, đã có dự định thành lập một cộng đồng thống nhất, như họ đã làm ở Ba Lan và ở Maroc. Nhưng dự định này không thành. Năm 1593, Cle’ment VIII (giáo hoàng khăng khăng không chịu và gây nhiều khó khăn cho việc chấp nhận để Henri de Navarre (sau này là Henri IV, vua nước Pháp đã không tán thành chỉ dụ của Nantes) được chuyển đạo, đã khẳng định lại việc đuổi hết người Do Thái ra khỏi nước của giáo hoàng; và lại một lần nữa Vatican đòi những người Do Thái ở Rome và ở Ancône hàng năm phải nộp 250 đồng E’cus cho giáo hoàng mới được ở lại. Điều thứ nhất: Để chứng tỏ sự trung thực của mình (vì bị nghi ngờ cùng với công tước Naxos xúi giục quân Thổ chống lại Venise). Năm 1638, cách đấy 57 năm về trước, giáo sĩ Simone Luzzato đã viết về người Do Thái ở Venise trong cuốn sách “Thử thách đối với người Do Thái ở Venise”:

“Họ đã chứng tỏ được sự nghiêm túc, trí thông minh, tinh thần nhanh nhạy, có hiệu lực, thật thà và nhất là sự trung thành. Vì không có tổ quốc, nên người Do Thái ở Venise, cũng như nhiều người ở nơi khác, không biết gửi số tiền mà họ đã thu được, để giúp cho ai? Với số người buôn bán Do Thái trong thành phố cũng vậy! Nhưng họ luôn nhớ đến một câu trong kinh Talmud, thường nhắc đi nhắc lại nhiều lần là ‘không có gì là tốt cho người Do Thái, nếu những người khác xung quanh họ còn chưa được tốt.’ Lý lẽ ấy luôn nhắc cho mọi người phải giúp đỡ những người khác đang còn thiếu thốn. Vì thế cộng đồng Do Thái luôn tìm mọi cách để giúp đỡ những người nghèo.

Năm 1692, Innocent XI đã cấm những người Do Thái còn ở lại trong thành phố (như ở Ancône và Rome) không được cho vay tiền lấy lãi. Ông bất động của nhà băng của họ, nhưng lại không mở cho họ hướng nghề nghiệp khác. Biện pháp lúc đầu mà người Do Thái ở Ancône dùng là tẩy chay bến cảng mà họ đang sử dụng. Vô ích! Chính họ lại là nạn nhân chủ yếu về biện pháp ấy. Họ chỉ còn cách là buôn bán quần áo cũ để sống. Nhiều người phải ra đi. Những người còn lại ở trong hai khu Ghetto đã phải sống khốn khổ và quỵ lụy. Cuộc đời của họ trong hai Ghetto ấy thật điêu đứng.

Chỉ còn lại một vùng duy nhất trên bán đảo này mà người Do Thái được tự do, là Toscane và hải cảng của họ là Livourne. Giáo hoàng không có ảnh hưởng gì đến hai nơi này, nhất là Toscane.

Người Do Thái ở hai nơi này được đối xử tử tế. Và đến năm 1942, người Do Thái đã đổ dồn vào hai nơi này, nhất là người ở Tây Ban Nha. Con số đó đã đạt tới 50.000 người. Những người Do Thái ở Tây Ban Nha đã được những người đứng đầu ở Florence lôi kéo nên đổ về đây rất đông. Đến năm 1494, người Do Thái ở Florence và người ở Me’dicis lại bị Savoranole đuổi.

Ferdinal quên rằng hai năm trước đây ông cũng đã đuổi người Do Thái ở Tây Ban Nha như vậy. Nay Ferdinand lại phản đối những người chủ ở Florence lại đuổi người Do Thái cũng chỉ vì những vấn đề đó.

Năm 1512, có khoảng 200 người Do Thái lại lần về Florence. Năm 1527, họ đã cùng với người Me’dicis phải ra đi thì nay họ lại cùng nhau trở về đây vào năm 1530 và sống tới 7 đời. Người Do Thái ở Toscane cũng đã sống trong thời kỳ dài được tự do về buôn bán và văn hóa.

Từ năm 1551, vua Cosme I ở Me’dicis (có quan hệ rất chặt chẽ với con trai của Isaac là Judad Avravanel mà ông đã quen biết ở Naples) đã đưa ra một thỏa hiệp với người buôn bán Do Thái ở Balkans để lôi kéo họ về với Toscane và còn dụ dỗ họ bỏ Naples, Venise và Ancône về với mình.

Năm 1540, sau lần thứ tư đuổi người Do Thái và sau khi lập ra những khu Do Thái để giam hãm họ ở trong đó vào năm 1555, những người Do Thái đã bỏ những nơi này để về Toscane.

Nhưng lại có một sự đào lộn mới với người Do Thái. Năm 1570, Cosme II được giáo hoàng ở Vatican phong là đại công tước ở Toscane. Để tỏ lòng biết ơn Vatican, Cosme II lại quyết định nhốt người Do Thái ở Florence và ở Sienne vào các khu “Ghetto”. Năm sau, vào chập tối, người ta lại giam 500 người Do Thái của đại công tước Cosme II vào khu Ghetto.

Suốt thời kỳ đó, chỉ còn có người Do Thái ở ở Livourne là còn được che chở bảo vệ. Đến năm 1548, Livourne tuyên bố là hải cảng được miễn mọi thứ thuế (người Do Thái ở Me’dicis làm như vậy để cạnh tranh với Ancône). Livourne đã trở thành điểm hấp dẫn với người Do Thái. Ở đây, họ có thể làm đủ nghề và được làm việc trong các công sở hành chính. Họ còn được một đặc quyền to lớn: Thành phố đã đảm bảo với họ là miễn trừ đối với việc thẩm tra để bắt họ phải chịu khổ từ những năm đã qua. Nói cách khác là những người đã chuyển đạo nay được quyền công khai trở về đạo Do Thái của mình; và người Do Thái ở Livourne không còn bị coi là người dị giáo nữa.

Người Do Thái ở khắp nơi nghe được tin này đã đổ về sinh sống ở Livourne, một thành phố hiếm hoi không có khu Ghetto. Và thế là lúc đầu ở đây chỉ có 1.000 người Do Thái, thì đến cuối thế kỷ con số này đã tăng lên hơn 5.000 người. Họ được coi là những người Do Thái xuất sắc, tinh hoa và sau này người Do Thái ở Đức cũng được đối xử như vậy. Năm 1600, thầy thuốc Moise Cordovero đã trở thành một chủ nhà băng quan trọng. Một số người thành lập các nhà máy dệt lụa, thổi thủy tinh, làm các đồ thủ công mỹ nghệ bằng san hô. Họ buôn bán với Alger, Tunis, Ấn Độ và Braxin. Đến năm 1632, họ đã nhập khẩu vào Ý chuyến hàng cà phê đầu tiên. Các nhà in của họ đã in và phát hành các sách cầu kinh dùng ở Châu Mỹ và ở Bắc Phi, với số lượng xuất bản đáng kể.

Sau Amsterdam, Livourne trở thành trung tâm thương mại thứ hai, hoạt động chủ yếu là buôn bán, in sách và đời sống trí thức của Do Thái.

Từ Luther đến người Do Thái trong triều đình

Từ sau cuộc bầu cử ở vương quốc của Charles Quint vào năm 1519, người Halesbourg đã trị vì ở Áo, Allemague, Flandres, Tây Ban Nha và một phần nước Ý. Những người Do Thái ở những nơi này đều được tha thứ. Họ chỉ được coi là người cho vay tiền có thể chấp. Chỉ trừ ở Bohême và ở Moravie, họ đều làm nghề thủ công phát đạt mạnh. Các ông hoàng sử dụng họ để thu thuế và bắt buộc họ phải làm nghề cho vay tiền, nhưng vẫn còn căm tức.

Năm 1538, giới tăng lữ ở Hesse đã ví những người Do Thái cho vay tiền ở Francfort như những miếng “bọt xốp thu hết của cải của nhân dân để rồi lại nhà ra vào kho tàng của các ông hoàng”. Có khoảng vài trăm người Do Thái ở Francfort, từ năm 1458, lại bị dồn về sống trong khu phố riêng biệt có tường cao bao vây xung quanh, hai đầu có cổng và tối đến thì bị đóng lại. Họ bị sống trong khu vực chật hẹp, hoàn toàn bẩn thỉu, nhếch nhác, lại có đông gia đình và họ phải chịu đựng những đêm dài tăm tối.

Người Do Thái ở Prague đông đúc, sống tự do hơn là ở Trung Âu. Người ta thấy ở đây họ làm nghề thủ công, buôn bán, thầy thuốc và dạy học. Năm 1526, thành phố thuộc phía Bắc rặng núi Alpes là nơi họ in nhiều sách bằng tiếng He’b’reu.

Việc phát triển ngành in ở Châu Âu đã kéo theo một hậu quả bất ngờ: có vài người Cơ Đốc đọc sách Phúc Âm đã thấy có những điều thích đáng cần phải đặt lại vấn đề với nhà thờ, và thế là đã xuất hiện một thứ đạo đức Cơ Đốc khác có liên quan đến tiền bạc và gần gũi hơn với người Do Thái.

Tháng 10 - 1517, Martin Luther, một tu sĩ dòng Augustin, 34 tuổi, đã niêm yết ở ngay trường trung học của nhà thờ ở Wittenberg, 85 điều chống lại sự nhân nhượng của giáo hoàng, khiếu nại việc buôn lậu to lớn do giáo hoàng Jules II, người kế tục giáo hoàng Alexandre VI tổ chức để lấy tiền xây dựng nhà thờ Saint-Pierre ở Rome. Martin Luther đã dựa vào Allemague và những bảng của Thụy Sĩ, có những tư tưởng chống lại người Romain và chế độ quân chủ, để mở rộng phong trào hoạt động của mình. Năm 1521, Martin Luther bị rút phép thông công. Tháng 3-1536, Jean Calvin ở Bâle, cũng như Luther phải sống độc thân theo nghề thầy tu trong tu viện cho đến tuổi kết hôn, đã muốn công bố với toàn thế giới tu sĩ về cuộc sống khổ hạnh và muốn đặt vấn đề trở lại trong một bài trực tiếp của kinh Phúc Âm, không cần phải sống theo kiểu trầm ngâm suy nghĩ như các tu sĩ.

Thái độ của những người đầu tiên theo đạo Tin Lành làm cho người Do Thái thấy gắn bó hơn. Đối với tư tưởng của Luther, thì người Do Thái đó bị truy hại và cũng đòi bắt phải chuyển đạo. Cần phải đối thoại với người Do Thái.

Johann Eck, một nhà thần học về công giáo cũng vị tố cáo là đã “say mê với người Do Thái”. Cộng đồng Do Thái ở Allemagne đã dấy lên niềm hy vọng khi được biết giáo sĩ David Levi, viết vào năm 1537: “Nhờ có Trời và sự cải cách ấy, bây giờ ở nhiều nước mà chúng tôi đang sinh sống, chúng tôi đã có quyền và những đặc ân với hình của tổ tiên kể từ khi chúng tôi phải di cư, phân tán đến mọi nơi trên trái đất”.

Năm 1540, nhà thờ đã phản kháng Luther và một số người khác về việc tạo ta một “Tập đoàn của Je’sus”, tiến hành hoạt động theo học thuyết mới ấy, xung quanh Iguace de Loyola.

Sau đó, những người cải cách này đã đề ra phần lớn sự xem xét lại về đạo đức kinh tế. Tiền bạc không phải là bẩn. Cần phải làm việc để tạo ra tiền bạc. Calvin đã cho phép các tu sĩ của mình được cho vay tiền lấy lãi, với lý lẽ “có những sở thích rảnh rỗi ấy để bớt đi những chuyện cúng tế”. Điều đó thật đúng như lời các giáo sĩ Do Thái đã nói từ 15 thế kỷ trước!

Đây là điểm thay đổi căn bản cho đạo Thiên Chúa. Từ đó, những chủ nhà hàng bằng theo đạo Cơ Đốc đã ít nhiều hòa hợp như người buôn bán và người Do Thái cho vay tiền lấy lãi. Và họ đã phải đối mặt với sự cạnh tranh thẳng thắn và công khai. Lúc đầu là chỉ có người theo đạo Tin Lành làm công việc như của người Do Thái, sau đó cả mục sư (Tin Lành) cũng tham dự vào công việc này.

Nhưng tính bạo lực của sự cải cách chống lại người Do Thái cũng do chính Luther có bài diễn văn vạch rõ những điểm chống lại đạo Do Thái. Năm 1543, Luther đã cho xuất bản một loại những bài văn đã kích “chống lại người Do Thái với thói điêu toa của họ”, nêu lại những việc kết tội từ ngày xưa như: giết người theo nghi lễ để cúng tế, đầu độc các giếng nước ăn, làm nghề phù thủy, kể cả việc kết tội họ là cho vay nặng lãi. Luther tuyên bố là cần phải đốt hết nhà và đền thờ của họ, tịch thu hết sách cầu kinh và kinh Talmud, buộc người Do Thái phải đi làm công việc khổ sai.

Khắp nơi trong vương quốc, hoàn cảnh của vài cộng đồng Do Thái trở nên bấp bênh và khó khăn. Đến năm 1550, Josel de Rosheim được bầu làm “chỉ huy của người Do Thái trong vương quốc”, đã lấy lại quyền lực của những “thủ lĩnh di cư”, và của Stadan (?) để thương lượng các hiệp ước với người Cơ Đốc và người Tin Lành, và để bảo vệ cho người Do Thái trước hội nghị chính trị.

Ở Cassel, kinh đô của tuyển hầu Hesse Cassel (Vua do bầu cử) hiện vẫn còn vài người cho số nhà giàu nông dân và người buôn bán lúa mì vay tiền. Trong số mấy người Do Thái này có Del Banco, chủ nhà băng ở Pise đến ở đây từ năm 1556, sau khi họ bị đuổi. Del Banco đã đổi tên là Von Cassel. Trong vài bang của nước Đức, người Do Thái phải kèm theo cái tên Ben cùng với tên của cha mẹ họ. Ở một số bang khác, họ phải mang tên của thành phố họ đang sinh sống cộng với chữ Von (như Von Cassel). Từ năm 1559, Simon Von Cassel “người đổi tiền bạc và cho vay bằng những tài sản hoa màu ngũ cốc” đã chuyển từ Cassel đến ở Warburg, thuộc West - Phalie (thuộc kỳ (địa) Vetphali). Ở đây cũng đã có vài trăm người Do Thái đến ở sau thời kỳ thảm sát của thế kỷ XIV. Ông hoàng - giám mục của thành phố Warburg đã công nhận số người Do Thái này được sinh sống ở thành phố Paderborn, bên cạnh thành phố Warburg, trong thời hạn là 10 năm.

Sau con trai của ông hoàng - giám mục là Samuel, rồi đến cháu nội là Jacob Simon đã điều hành một công việc nhỏ của gia đình là cho vay thế chấp. Họ lấy tên của nơi ở là Jacob Simon Von Warburg, rồi trở thành người đứng đầu cộng đồng Do Thái nhỏ bé của tòa giám mục ở Paderborn.

Những cộng đồng Do Thái sống phân tán trong vương quốc, dần dần trở thành đông đúc. Ở Francfort nơi quan trọng nhất của vương quốc, chỉ từ năm 1542 đến năm 1610, số người Do Thái lúc đầu mới có 400, nay đã tăng lên 1.380 người, vẫn phải sống chen chúc trong cùng một phố cũ. Để tránh phải tiếp nhận đông người thêm, các nhà chức trách địa phương đã hạn chế, trong một năm chỉ được có 12 đám cưới ở tất cả các thành phố trong vương quốc, (và chỉ cho phép lấy vợ khi đã ngoài 25 tuổi), cũng chỉ tiếp nhận trong một năm có hai người Do Thái ở nơi khác đến được phép sinh sống ở đây. Các nhà chức trách ở thành phố Hesse luôn cấm họ không được làm nghề canh nông, buôn bán vũ khí, các đồ gia vị, rượu vang và lúa mì. Họ phải mang một huy hiệu (hai vòng tròn màu vàng ngoặc vào nhau). Người ta còn cấm họ không được ra khỏi khu Ghetto vào lúc ban đêm, ngày chủ nhật và ngày lễ của đạo Cơ Đốc. Những ngày khác, họ chỉ được đi vào thành phố từng tốp nhỏ hơn hai người và không được vào các vườn hoa công cộng, quán ăn. Trong cộng đồng nhỏ bé này, dù sao cũng là trung tâm của đạo Do Thái trong vương quốc, đã có tới 1.603 đại diện của toàn cộng đồng Do Thái ở Allemagne đến đây bí mật, để bàn về các biện pháp duy trì khối thống nhất của họ, tránh việc bị đồng hóa, đặc biệt cấm người Do Thái không được đưa những vụ tranh chấp ra trước tòa án của người không phải là Do Thái. Người ta xem xét đến việc cử người tổng đại diện mới, nói đến việc thành lập cơ sở của việc đoàn kết xã hội, nhấn mạnh đến việc cần thiết phải quan tâm dè chừng đến đạo đức của việc trao đổi buôn bán. Nhưng do có sự phản bội nên cảnh sát của vương quốc đã ngăn chặn hội nghị, bắt giữ các đại diện. Người tài sản kết tội họ là liên minh với “các thế lực phương Bắc”.

Cuộc hội nghị này tan vỡ, mọi ý định đều bị bỏ qua, mỗi cộng đồng lại phải sống lẻ loi.

Năm 1607, những người Do Thái ở Warburg lại phải chuyển chỗ ở một lần nữa. Jacob Simon ở tít mãi phía Bắc thuộc vùng Altona một hải cảng được miễn mọi thứ thuế bên bờ sông Elbe, lúc này đang thuộc quyền của người Đan Mạch. Nơi này còn rất dễ chịu hơn các thành phố xung quanh. Có vài người Do Thái ở Ashkenazes và ở Bồ Đào Nha đã sống lâu đời ở đây từ hàng thế kỷ rồi. Thành phố Hanse, kinh đô của cộng đồng Do Thái trong toàn vùng này, là nơi đặt trụ sở của tòa án giáo trưởng của các vùng lân cận, xung quanh. Lần này, gia đình Jacob Warburg (đã bỏ được chữ Von) đã dọn đến ngôi nhà cũ của mình ở Altona, là một ngôi đền đẹp và là chức giám mục đầu tiên của đạo Do Thái.

Tại thành phố Hambourg của Đức, gần ngay Altona, thì hoàn cảnh sống của người Do Thái lại rất khác xa. Viện nguyên lão của thành phố chỉ giảm bớt có 25 Se’farades đối chiếu với khoản thuế đáng kể là 1.000 đồng Marcs, và còn cấm người Do Thái không được thực hành tín ngưỡng của họ, dù rằng chỉ làm nghi lễ ở nhà. Trong số những người Do Thái sinh sống ở Hambourg có một người buôn đồ gia vị, một người xuất khẩu các sản phẩm sang Bra xin, một đại lý hối đoái và một nhà xuất khẩu đường. Sau đó cuộc sống của người Do Thái trong vương quốc đã bớt căng thẳng. Vài người buôn bán Do Thái bắt đầu dành dụm được ít nhiều tiền tiết kiệm, để đầu tư vào công việc khác và để đảm bảo cho tương lai. Năm 1621, có một cộng đồng phải đi đày từ hai thế kỷ trước, nay lại trở về Vi- enne. Trong cộng đồng ấy có gia đình Oppenheim, gia đình Oppenheimer, gia đình Wertheimer, gia đình Aguilar là những người cho vay tiền có thế chấp nhỏ, sau này lại trở thành chủ nhà băng của triều đình. Họ đã cho nhà nước vay những số tiền to lớn. Năm 1630, Jacob Bassevise Tre- unenberg đã được chỉ định là người cung cấp các vật dụng thực phẩm cho quân đội. Ít lâu sau, vào năm 1641, Fer- dinand III ở Prague lại đồng ý để cho người Do Thái được quyền buôn bán để cảm ơn họ đã tham gia vào việc bảo vệ thành phố chống lại quân Thụy Điển. Năm 1650, đạo Do Thái ở Hambourg được phép thực hiện cho mọi người.

Năm 1648, sau khi ra khỏi cuộc chiến tranh 30 năm ở Trung Âu, đã không còn hệ thống nghiệp đoàn, phường, hội, hội buôn không còn quan trọng. Các hội đồng công thương bị xóa bỏ. Người Do Thái đã tràn vào những nơi làm nghề thủ công và các nhà máy, xí nghiệp. Leopold Porges ở Prague, xuất thân trong một gia đình từ Tây Ban Nha đến thành lập một xưởng chế biến bông. Đây là xí nghiệp đầu tiên của người Do Thái được ghi vào danh mục. Lại có một huyền thuyết được phá bỏ: người Do Thái không bao giờ tự nguyện muốn bám vào cái nghề nhà băng, kể từ khi các hội công thương không còn nữa, kể từ khi những sự cưỡng bức về tôn giáo đã phai mờ, thì họ đã vào làm việc ở nơi mà người ta còn chưa gọi là xưởng kỹ nghệ. Sự giải phóng ấy đã báo cho việc hòa hợp dân tộc. Ở Spa, con gái người buôn bán Do Thái cũng được vào chữa bệnh ở nhà thương của người Cơ Đốc. Năm 1685, người Do Thái ở Francfort được ra khỏi khu Ghetto vào ban ngày để đến làm việc ở sở giao dịch chứng khoán.

Nhưng thời gian này chưa được thuận lợi lắm vì việc giải thoát ấy mới chớm nở, đã bị ngừng lại: khi những người môi giới Do Thái đưa ra chứng khoán ở Francfort, các chủ nhà băng theo đạo Tin Lành đã phàn nàn rằng: Người Do Thái đã cưỡng đoạt hết các hối phiếu của họ. Người ta đã đuổi họ ra khỏi sở giao dịch chứng khoán, và cấm họ không được đến ở trong các đường phố sang trọng nhất. Và sau đó lại dồn họ vào sống trong các khu Ghetto. Mới hơn một thế kỷ, người Do Thái ở Vienne đã có 111 gia đình và ba đền thờ. Ngày 14-2-1670, bị ảnh hưởng của vợ là Marguerite The’rèse, con gái của vua Tây Ban Nha, người trung thành ủng hộ Do Thái, hoàng đế Le’opold I ở Habsbourg lại đuổi người Do Thái. Trong 5 năm người Do Thái đã cho cái chính quyền vừa đuổi họ 35 triệu đồng Florins (tiền Hà Lan). Ngày 8-8 cùng năm này (1670), Le’opold đã bán khu phố Do Thái lấy 100.000 Florins và đổi là Leopoldstadt. Ông ta chỉ tha cho vài người là chủ nhà băng để tiếp tục bóp nặn tiền của họ. Ngược lại, ngày 21-5-1671, Fre’de’ric Guillaume, người được bầu làm vua ở Brandebourg chấp nhận cho một số người Do Thái ở lại trong vương quốc của mình với điều kiện phải nộp trước hàng năm là 8 Thalers (tiền bằng bạc của Đức), để được nhận sự che chở; phải nộp một đồng Florin bằng vàng cho một đám cưới hay đám tang. Có vài người Do Thái tiêu biểu về số mệnh như vậy: Samuel Oppenheimer, sinh ở Wornis vào năm 1630, di cư đến Vienne và đến năm 1660 đã trở thành người cung cấp vật dụng cho quân đội. Còn Me’cène, người chuyên nghiên cứu kinh Talmud, đã xây dựng nhiều đền thờ và trường học. Năm 1673, khi người Do Thái bị đuổi ra khỏi Vienne ông đã giúp cho hoàng đế nhiều biện pháp để tài trợ cho cuộc chiến tranh chống lại nước Pháp và chống lại quân Thổ năm 1682. Me’cène không những không được trả số tiền cho vay mà còn bị kết tội là đã đồng mưu trong việc ám sát người cộng sự là Samson Wertheimer vào năm 1697. Năm 1701, Me’cène lại giúp tiền cho hoàng đế để theo đuổi cuộc chiến tranh chấp thừa kế ở Tây Ban Nha. Và Me’cène cũng không bao giờ được trả lại tiền cho vay. Năm 1703, khi Me’cène chết, ngân khố của hoàng gia còn nợ ông tới 5 triệu đồng Guldens (tiền Hà Lan). Thế nhưng họ không chịu trả lại cho những người thừa kế của Me’cène, làm cho gia đình Me’cène phá sản. Đó cũng là công ty cuối cùng của người Do Thái ở Vienne, mà người Do Thái đã không trở lại đây từ 30 về trước.

NGƯỜI DO THÁI “LẬU” NGAY TRUNG TÂM TƯ BẢN (1492-1700)

Có vài người, trong số những người Do Thái bị đày ở Tây Ban Nha sống khá giả, đã kiều cư đến những nước trung tâm tư bản. Ở đấy họ đã phải sống rất nguy hiểm như Flandre, nước Anh và các thuộc địa Châu Mỹ. Họ là người Do Thái nên chỉ còn biết cách là buôn lậu. Họ có đức tính khác thường của người luôn phải chạy trốn mọi sự nguy hại như: có thể lại bị đuổi lần nữa, hay tồi tệ hơn là lại phải chuyển đạo, bị tố cáo và bị hành hạ. Những người Do Thái đã chuyển đạo phần lớn phải khai nhận là vẫn giữ đạo Do Thái bí mật. Họ tỏ ra hối hận nhưng vẫn bằng mọi cách nghĩ ra các điều ranh mãnh để giữ được lòng tin của họ vào đạo Do Thái. Những người “Dị giáo” thường bị đuổi đi phát vãng, nhưng thường đa số họ bị thiêu sống trước sự chứng kiến của công chúng. Những người tỏ ra hối hận thì được hưởng ân huệ là giết chết rồi mới đem thiêu xác. Những người chuyển đạo thường lẫn lộn trong những tín đồ đạo Cơ Đốc và đạo Do Thái dần dần đã quên những bản chất của cả đạo này lẫn đạo kia.

Sống trong hoàn cảnh luôn bị nghi ngờ, bị xa lánh giữa hai tín ngưỡng, lại luôn bị rình rập, họ phải đi tìm cái mới trong những điều trống rỗng của thứ đạo mới mà thứ đạo cũ đã để lại những điều xác thực. Họ phải từ chối sự quyết định nguyên nghĩa của sự thực, của công bằng, của cái đẹp, của sự bình thường, của khả năng nhận thức, của sự chấp nhận, và phải tin vào những điều mâu thuẫn. Họ phải nghĩ ra một suy nghĩ khoa học và đã trở thành ý nghĩ phổ biến trong thời đại của họ.

Từ Montaigne đến Colbert

Về mặt nguyên tắc thì từ năm 1394, trong vương quốc Pháp không còn người Do Thái nữa. Người Pháp chỉ còn biết đến họ qua những màn kịch câm và sự đam mê về Christ.

Còn ở nước của giáo hoàng thì người Do Thái lại sống chen chúc, chịu quỵ lụy nhục nhã và bị hành hạ. Qua đó họ đã phải xâm nhập trái phép vào Nimes, Montpellier, Narbonne cho tới dãy núi trung tâm. Lúc đầu họ bán hàng rong, buôn ngựa, và lúc nào cũng lo sợ bị bắt, bị giam hãm vào những khu Ghetto, ấu người khác phải lẩn tránh ở Rouen, Bretagne hay Toulouse. Ở đó có vài người “dị giáo” (Do Thái phải chuyển đạo) đã bí mật giúp tiền cho người Do Thái đi tới Amsterdam và Livourne.

Năm 1492, duy nhất chỉ có miền Guyenne là mở cửa đón tiếp người Do Thái. Từ khi Louis XI lên làm vua, nghị viện ở Bordeaux đã cho phép người Do Thái được miễn là “di sản trời cho nhà nước” một khi họ chết. Người ta đã cho 260 người Do Thái từ bán đảo Ibe’rique, hầu hết là người ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, được trở thành “người tư sản” của thành phố với cái tên là “nhà buôn bán Bồ Đào Nha” hay “người Cơ Đốc mới”. Người ta còn để cho họ được phép trở lại đạo Do Thái. Ít lâu sau, Henri II đã đánh thuế môn bài và đảm bảo cho họ được đi lại buôn bán, được quyền mua các bất động sản và cả quy tắc về “sinh đẻ ở trong nước” (Re’guicole). Họ đến ở Bayonne, Bordeaux. Những người Do Thái ở Gradis, ở Lupes, ở Memir đã thành lập mạng lưới buôn bán với người Hà Lan. Họ vẫn giữ là người Do Thái bí mật trong suốt ba thế kỷ và dần dần mới tự lộ ra gốc tích của mình. Số người khác đã theo đạo Cơ Đốc và hòa mình vào với người của đạo này. Nhiều người có tư tưởng phóng khoáng, đi du lịch tự do như Michel de Montaigne, cháu ngoại của nhà buôn Do Thái là Antonio Lupes, đến Toulouse rồi sau đến ở hẳn Bordeaux. Năm 1581, Montaigne trở thành đốc lý của thành phố. Thấm nhuần về quá khứ nguồn gốc và những liên quan đến người Do Thái, một hôm Montaigne đã đến dự buổi lễ cắt bao qui đầu cho một trẻ nhỏ. Ông đã thể hiện trong một bài viết: “Tất cả nước lớn mà chúng ta biết, như nước của người theo đạo Cơ Đốc và một vài nước khác đều phải rút lui quanh chúng ta. Các người hãy nhìn vào nước đó, thấy hiển nhiên ngay sự đe dọa về thay đổi và tàn tạ”.

Trên đây là triết lý lạc quan của tất cả những người dị giáo. Và một triết lý đối với toàn thể người Do Thái là: “Tôi đánh giá, tất cả chúng ta đều là người yêu nước”. Việc viết sách là nguồn tài sản duy nhất của Montaigne: “Tôi đã chọn con đường mà tôi sẽ theo đuổi mãi mãi không ngừng và cũng không nghỉ, một khi trên thế giới còn bút và còn giấy”. Montaigne viết về bộ lạc du mục: “Chuyến đi đối với tôi chỉ thấy có ích lợi. Tôi đi lang thang chỉ để như đi dạo”. Và với ý thức hoàn toàn về tính không ổn định của điều kiện con người, Montaigne đã thổ lộ “Đường nét ý định của tôi phân chia ra khắp nơi. Nó không phải chỉ là xây dựng một hy vọng to lớn, mà chỉ là mỗi ngày phải làm đến nơi, đến chốn công việc của mình là đủ”.

Người Do Thái không đến ở Paris. Chỉ có vài người tham quan liều lĩnh tới. Trong đó phải kể tới những sinh viên ở Sorbonne đến Paris như những người đã chuyển đạo. Đến năm 1540, đại sứ của Fransgois I ở Venise là giám mục Georges de Selve đã đề nghị việc giảng giáo lý của He’breu trong nhà trường cao đẳng của hoàng gia (sau này là trường cao đẳng của nước Pháp). Sau đó mời giáo sĩ Eliya Bahour Le’vita đến dạy, để phản kháng lại việc cấm người Do Thái trong vương quốc- Cle’ment Marot đưa ra những bài Thánh vịnh; còn Rabelais dạy kinh Talmud. Người ta còn nhắc đến việc, năm 1615, có một thầy thuốc người Do Thái từ Venise đến, là bác sĩ Montaldo. Có thể ở thời kỳ ấy, nước Pháp vẫn có những người Do Thái bí mật. Thực ra đã có lời xì xào về chuyện đột nhiên lại có một chức sắc từ bỏ nhà thờ. Ví dụ vào tháng 4 - 1615, tu sĩ Cosme Ruger ở Saint - Mahe’, người được che chở, khi chết nằm trên giường, đã từ chối việc làm lễ thánh lúc lâm chung, mong được chết theo kiểu vô thần. Lời đồn đại Cosme Ruger là người Do Thái, và còn có số người Do Thái khác đang kiểm soát Concini.

Ngày 12-5, để làm dịu nỗi tức giận của dân chúng, quan nhiếp chính Marie ở Me’dicis và nhà vua trẻ Louis XIII, đã nêu lại chỉ dụ đuổi người Do Thái từ năm 1394: “không có một trường hợp ngoại trừ nào, và cũng không có một ân huệ nào”. Nhưng đây là vụ đuổi mà không có người Do Thái. 20 năm sau, cũng chính Louis XIII lại cho phép “những người buôn bán Bồ Đào Nha (Do Thái) ở các tỉnh thống nhất, được đi lại trên toàn nước Pháp, nhưng không được ở lại”.

Năm 1651, Pascal còn có thể gặp những người Do Thái chuyển đạo ở Rounen và là người đầu tiên biết được kinh Phúc Âm và đạo Thiên Chúa là của người Do Thái. Moliere cũng nói trong một cuốn sách “Kẻ hà tiện” về chuyện này. Từ này như là một câu chửi ở nhà hát và cả ở trong ngôn ngữ của dân chúng. Còn có một câu chửi đi xa hơn thế nữa: đến năm 1652, một tai nạn lại được nêu lên sự thần kỳ, ngông cuồng việc có mặt người Do Thái ở Paris. Một hôm, Jean Bourgeois đã chế nhạo trước công chúng trong ngày hội của những người bán quần áo cũ và vạch rõ họ là “những ông của ngôi đền” (chỉ người Do Thái).

Cảm thấy bị xúc phạm, một người bán quần áo cũ đã giết ngay Jean Bourgeois. Đây là một vụ đầy tai tiếng. Những bài văn đả kích đã kết tội kẻ giết người là Do Thái. Cuộc điều tra được tiến hành đã có kết quả trái ngược: Những người bán quần áo cũ là những người Cơ Đốc chính cống. Họ chỉ làm cái nghề của người Do Thái. Vì số quần áo cũ này là vật thế chấp của người mượn tiền. Do người mượn không có thể trả được nên họ đã mang số quần áo thế chấp ấy bán đi để thu hồi vốn. Thực ra từ 260 năm nay, không có người Do Thái cho vay tiền nào sống ở Paris.

Ít lâu sau, vào tháng 10 - 1684, dù không có người Do Thái ở Paris, nhưng người ta vẫn kết tội họ là đã bắt cóc trẻ em. Ngày 20-11, cảnh sát kết tội cho 93 người thợ thủ công và gia đình họ là người Do Thái và đuổi khỏi nước Pháp trong thời hạn một tháng. Có thể họ cho rằng những người này ở phương Đông đến, nơi mà người Do Thái chỉ đến được sau khi đã sáp nhập Metz vào năm 1552.

Năm 1657, theo ngự chỉ (chỉ dụ của vua) ra ngày 25- 9, Louis XIV đã nhận che chở cho người Do Thái ở Alsace, được nhập với người Do Thái ở Metz đã trở thành người Pháp từ thế kỷ trước. Đây là những cộng đồng Do Thái nghèo khổ và đông đúc: có hơn 10.000 người sống chủ yếu bằng nghề cho vay có thế chấp và buôn bán nhỏ.

Cũng như những người Do Thái ở Comtat Venaissin, người Do Thái ở Alsace, ít đi lại đến các nơi khác trong vương quốc. Những nơi đó họ không được ở lại và đưa đến những công việc mới, như bán một số hàng hóa không đúng với tinh thần nghiệp đoàn, nhưng lại cần thiết cho những người tiêu dùng. Họ còn biết cách đẩy mạnh việc bán hàng, phá vỡ khuôn khổ chật hẹp của tính hám lợi trong buôn bán. Họ được chế độ quân chủ hoan nghênh và Colbert đã đôi lần khen về lợi ích của họ đối với nhà nước. Mặc dù vậy, người Do Thái vẫn không được đến công khai ở Paris và một số nơi khác.

Từ Shylock đến Cromwell

Năm 1493, một số ít người Do Thái đã chuyển đạo, họ còn giấu mình kín hơn người Do Thái ở Bordeaux, đến sống ở Londres và ở Bristol, hai nơi cấm người Do Thái đến sinh sống từ năm 1391. Họ là những thầy thuốc và người buôn bán, nhưng ở đây không dễ bị lừa người ta vẫn nhận ngay ra họ, nhưng cũng tha thứ cho. Người ta đánh giá họ là có ích lợi trong việc ngoại giao và làm gián điệp theo kiểu hai mang. Người ta cũng hiểu rằng họ căm thù người Tây Ban Nha và đã sử dụng họ làm gián điệp bí mật trong chiến tranh tuyên bô chống lại nước này. Năm 1536, người Do Thái ở đây chỉ có 37 gia đình (là thầy thuốc và buôn bán) thường ngày tổ chức buổi lễ tín ngưỡng hết ở nhà này lại đến nhà khác.

Cảnh sát nắm rõ được tình hình nhưng theo lệnh của vua Henri VIII họ đã bỏ qua. Henri VIII đã sử dụng một vài người Do Thái theo thần học để biện bạch theo kinh thánh cho việc ông ly dị với Catherine ở Aragon và lấy Anne Boleyn.

Cũng trong thời gian này cùng với việc mở mang buôn bán và các ngành thủ công, các hầm mỏ, các xí nghiệp luyện kim, việc đầu tư và tín dụng rất cần thiết. Năm 1545, trong việc xáo trộn của giáo hội Anh, Henri VIII đã cho phép việc cho vay tiền lấy lãi. Nhưng quyết định này của Henri VIII đã bị nghị viện từ chối không cho ban bố vào năm 1552. Đến năm 1571 thì tín dụng cũng được phép thực hành và giới quý phái đã từ bỏ điều đó và coi khinh những người làm công việc kinh doanh. Trong năm này, Thomas Wilson xuất bản một cuốn sách, nhan đề là “Bàn về việc cho vay nặng lãi”, trong đó đã bình luận: “Tiền lãi có thể làm cho xã hội suy sụp và càng đẩy người ta phải đi vay mượn”.

Từ thế kỷ XV, người ta vẫn chỉ có cớ trách móc ấy… Vì vậy vẫn không có chuyện chấp nhận người Do Thái được sinh sống ở Londres. Bắt đầu từ năm 1558, Elisabeth I đã cho phép người Do Thái chuyển đạo từ Rouen và Bordeaux đến làm việc ở cạnh mình. Một trong số những người này là Rodrigo Lopez đã trở thành thầy thuốc của bá tước ở Leicester, được hoàng hậu sủng ái.

Đến năm 1580, theo đề nghị của “Công ty công nghiệp mỏ hoàng gia”, một kỹ sư ngành mỏ người Do Thái là Joachim Ganz (hay là Gans hay Gaunse) ở Bohême đã đến giúp đỡ công việc. Joachim Ganz có họ hàng với nhà thiên văn David Ben Salomon Ganz làm việc ở Prague cùng với Kepler và Tycho Bahé’. Đến làm việc ở nước Anh, Joachim Ganz vẫn giữ mình là người Do Thái bí mật, đến làm việc ở mỏ đồng, là thứ kim loại chiến lược dùng để đúc đồng thau dùng cho loại súng đại bác tốt nhất. Joachim đã cải cách lại việc khai thác giảm bớt thời gian nấu kim loại ra đồng từ 16 tuần lễ xuống còn 4 ngày. Ông còn tìm ra một chất cặn của mỏ đồng dùng vào công nghệ nhuộm vải, sợi. Joachim Ganz còn giúp cho hải quân Anh, lắp đặt những khẩu đại bác nhẹ bằng sắt thép mà hạm đội lớn của Tây Ban Nha vẫn sử dụng.

40 năm sau, Francis Bacon đã sử dụng những khẩu đại bác theo kiểu giống như của Joachim Ganz dùng cho hạm đội mới ở Đại Tây Dương.

Năm 1588, một người chuyển đạo khác là bác sĩ Hector Menes đã qua đường dây buôn bán của những người đồng hương chuyển đạo, cho biết tin hạm đội của Tây Ban Nha đã sắp đến gây tai họa cho nước Anh. Hector Menes liền báo tin này cho vua nước Anh để nhà vua chuẩn bị các thứ cần thiết cho việc phòng thủ đất nước.

Hai người Do Thái chuyển đạo này hoàn toàn bị lịch sử bỏ quên công trạng mà họ đã giúp cho nước Anh chiến thắng nhờ có một hạm đội vô địch.

Năm sau, 1589, lần đầu tiên xuất hiện ở Londres cuốn sách “Người Do Thái ở Malte” của Christopher Marlowe. Cuốn sách kể về một người Do Thái hà tiện và độc ác tên là Barabas có con gái là người yêu của một người Cơ Đốc. Cuối cùng người con gái đã chuyển đạo để lấy được người yêu. Đây là câu chuyện để chống lại đạo Do Thái. Ngày nay người nào đọc cuốn sách đó chỉ là loại vô thần. Còn phi lý hơn nữa là vào thời kỳ đó ở Malte chỉ có vài người Do Thái nghèo khổ làm nghề buôn bán vặt giữa Tunis và Livourne, bị bọn kỵ sĩ Malte bắt cóc, trong khi thời đó bọn kỵ sĩ này chỉ là lũ cướp. Chúng bắt cóc số người Do Thái này với hy vọng là cộng đồng sẽ phải đem tiền đến chuộc. Năm 1593, một bá tước ở Essei sợ bác sĩ Rodrigo Lopez có nhiều ảnh hưởng tới hoàng hậu, đã kết tội Lopez định đầu độc Elisabeth. Lopez bị bắt và tra tấn hành hạ rồi bị treo cổ, mặc dù hoàng hậu đã can thiệp gián tiếp để Lopez được ân xá.

Đúng vào thời gian đó, giữa năm 1594 và 1597, William Shakespeare đã viết cuốn truyện “Người bán hàng rong ở Venise”, kể về tất cả những cái được mất trong mối quan hệ giữa thế giới, người Do Thái và tiền bạc khi đã lẫn lộn với nhau. Trong vở hài kịch về Venise đã tả ẩn dụ về Londres ở thời kỳ đó là một hải cảng lúc nhúc đầy rẫy các hoạt động về vấn đề công bằng, pháp lý, tự do, về quyền cho vay và quyền khai thác, về tình yêu và sự tan vỡ chia tay. Một thanh niên trẻ người Cơ Đốc là Bassanio tán tỉnh cô gái xinh đẹp Partia và thừa hưởng một gia sản giàu có. Để lấy được cô gái, chàng thanh niên này phải đoán được một ẩn ngữ, giấu trong ba chiếc hộp. Để xum xoe lấy lòng cô gái, Bassanio đã nhờ người bạn thân nhất của mình là Antonio, nhận bảo lãnh để vay Shylock, người buôn bán Do Thái hàng ngàn đồng Ducats (tiền Venise). Nhưng những chuyến tàu biển chở hàng để bảo lãnh cho số tiền mà Bassanio vay mượn của Shylock, không về bến cảng. Vì Shylock đã ghi rõ trong hợp đồng vay mượn với Bassanio là nếu anh này không trả được tiền thì phải trả bằng 1 Liore thịt (nửa kg) của Antonio. Sự việc được đưa ra tòa xét xử. Người đẹp Portia đã che mạng, yêu cầu luật phải tôn trọng đúng các điều ghi trong hợp đồng: Shylock có quyền cắt đúng nửa cân thịt trên người của Antonio, nhưng không được làm rơi một giọt máu nào và nếu Shylock vi phạm điều đó thì phải tội chết. Shylock không có thể liều lĩnh làm như thế được và người ta đã tịch thu tài sản, buộc Shylock phải chuyển đạo. Con gái của Shylock là Jessica đã phải cùng với bạn trai của Bassanio bỏ trốn.

Shakespeare đưa ra câu chuyện này để nêu lên những yếu tố bài Do Thái của người Cơ Đốc: Câu chuyện huyền thoại về ba chiếc hộp là xuất phát từ câu chuyện bịa của người Ý là Giovanni Fiorentino vào năm 1378. Và chuyện nửa cân thịt cũng do ảnh hưởng của bài thơ chống người Do Thái ở thế kỷ XIV: “Cursor Mundi”.

Câu chuyện này được toàn thế giới biết đến với kết quả đạt được thật to lớn rộng rãi. Peter Brook đã nói: “Tôi không bao giờ chứng tỏ được là trên thế giới chỉ có chuyện bài Do Thái đến như vậy”.

Từ đó không có người Do Thái nào có thái độ xử sự như Shylock. Người ta thấy đạo đức của Do Thái bị cấm, có những vụ trả thù và không chấp nhận điều luật ngang bằng như nhau của người Do Thái, ngay cả đến việc không được cắt thịt một con vật đang sống. Shylock, người gây hại trở thành người bị truy hại. Đấy là việc làm thể hiện của những tín đồ thanh giáo người Anh (buộc phải tôn trọng theo luật pháp của hợp đồng nhưng cũng đồng thời có sự trọng tài đặc biệt của tòa án) và của chủ nghĩa tư bản tài chính (chống lại tư bản chủ nghĩa phiêu lưu của Antonio, làm giàu do việc buôn bán người nô lệ và bị Shylock tố cáo). “Cả Antonio và Shylock đều cùng chịu chung câu chuyện buồn này”. (Đấy là câu cuối cùng của cuốn sách) và cùng phải chia sẻ chung một quy tắc bạc: Cả người này và người kia, cùng là con người của tiền bạc, đã phải rời bỏ những gì mà họ yêu thích. Như Shylock đã nói: “Tôi là người Do Thái! Vậy thì tôi không được có hai mắt, hai bàn tay, các bộ phận cơ thể, có ý nghĩ, có cảm xúc, có đam mê… hay sao? Tôi cũng là người sống, có thực phẩm như những người khác, cũng bị thương bởi cùng một thứ khí giới ấy, cũng chịu chung một thứ bệnh và được chữa khỏi bằng cách như mọi người khác, cũng thấy nóng bức vào mùa hạ, rét mướt vào mùa đông… như mọi người Cơ Đốc khác” Đó là một điều táo bạo phi thường của Shylock vào thời kỳ đó. Vì người Do Thái cũng chỉ là một con người như bao người khác và cũng rất có ích như nhau.

Bài học trong cuốn sách “Người bán hàng ở Venise đúng là nước Anh vào thời kỳ đó cần phải lắng nghe: Cần phải biết cách tiếp nhận người nước ngoài, bởi vì nhờ chính họ mà có sự thịnh vượng cho đất nước. Và sẽ có nhiều người nước ngoài khác sẽ bảo cho họ rõ điều đó.

Năm 1609, vài người buôn bán Bồ Đào Nha đã bị đuổi ra khỏi nước Anh, chỉ vì họ đã tỏ ra quá lộ liễu họ là người Do Thái. Những người Do Thái chuyển đạo ngày càng có nhiều người bị nguy hại ở nước Anh. Số đông trong những người đó đều là những nhà trí thức Francis Bacon đã viết cuốn sách ” Điều không tưởng” vào năm 1627 tả những người Do Thái trí thức này đều là những nhà “bác học hoàn hảo”.

Năm 1649, khi Oliver Cromwell nắm chính quyền thì mọi việc đều tiến triển rất nhanh. Ông đã sử dụng Antonio Fernandez Carvejal làm gián điệp ở Hà Lan. Sau đó đến tháng 9-1665 lại đón tiếp một người hết sức phi thường là giáo sĩ Menasseh Ben Israel, từ Amsterdam đến giải thích rằng: “Chúa Cứu thế không có mặt trên trái đất lâu bằng người Do Thái, mà vì sao họ lại không được phép sinh sống ở nước Anh”, hơn nữa, Menasseh còn nhấn mạnh đến luận chứng của giáo sĩ Luzzato đã dùng ở Venise vào năm 1638 là “Người Do Thái rất có ích cho việc mở mang đất nước bởi vì họ không có tổ quốc nên không biết gửi tiền bạc vào đâu, mà phải chi tiêu ngay trên đất nước họ đang ở…”

Cromwell hoan nghênh lời giải thích của Menasseh Ben Israel, đã cho triệu tập một cuộc hội thảo gồm những người buôn bán và người làm công việc về tín ngưỡng vào ngày 4-12-1655 để quyết định cho người Do Thái quay về sinh sống ở nước Anh. Nhưng những người quý tộc ở Anh lại phản đối, và Cromwell đành phải cho hoãn cuộc hội nghị này từ ngày 18-12, và yêu cầu phải trợ cấp cho Menasseh hàng năm là 100 đồng Livres. Khi Sachant Cromwell ốm, menasseh đã đề nghị ông cấp cho 300 đồng Liveres và chỉ cấp một lần thôi. Nhưng Menasseh chẳng nhận được gì và sau đó đã chết vì buồn phiền. Một năm rưỡi sau, 1657, Cromwell cho xây ở Londes một ngôi đền Do Thái và đây là ngôi đền đầu tiên có ở Anh từ hai thế kỷ rưỡi đến nay. Sau ba thế hệ là ” người Do Thái lậu”, và cũng sau hơn 1 thế kỷ rưỡi, tổ tiên của họ đã phải rời bỏ Tây Ban Nha ra đi, thì nay những con cháu với vài trăm người đã phải chuyển đạo tuyên bố công khai họ là người Do Thái.

Sau cái chết của Cromwell vào năm 1658, tiếp sau sự phục hồi chế độ quân chủ năm 1660, và đám cưới của Charles II với Catherine ở Bragance, đã không có sự ngăn cấm những người Do Thái chuyển đạo đến sống ở Londres, có nguồn gốc là người Do Thái được trở về tín ngưỡng của họ như những chủ nhà băng người Do Thái ở Hà Lan Jacob Henriques và Samson Gideon, được “trung tâm” của thế giới lôi kéo.

Sau việc bầu nghị viện ở Westminster vào ngày 9-10-1661, hạm tàu “Navigation Acts” trước chỉ dành cho việc buôn bán nhập khẩu, nay là đội tàu chiến duy nhất của nước Anh, đã dùng để mở cuộc chiến chống lại miền các “tỉnh hợp nhất” (Hà Lan) và người Hà Lan đã bại trận. Từ đó biển thuộc về nước Anh. Charles II cho xây dựng lại nhà thờ của giáo hội Anh và cho phép người Do Thái đang sống trên đất Anh được mời một giáo sĩ ở Hambourg tới. Năm 1684, nghị viện Anh đã chấp nhận sự có mặt của người Do Thái trên nước Anh, nhưng gọi dưới cái tên là “người nước ngoài không trung thành”.

Năm 1689, John Locke trình bày trong ‘ý định về sự tha thứ”, cho rằng tín ngưỡng là công việc tư mà chính quyền dân sự không được can thiệp vào, chỉ trừ khi phải đảm bảo tự do cho tất cả mọi người. Cũng trong năm này, Guillaume III ở Orange - Nassau, thống đốc Hà Lan từ 1672, đã trở thành vua nước Anh. Quyền lực của hai siêu cường hải quân đã hợp nhất làm một. Ở Anh, người ta chỉ còn tính được có 600 người Do Thái. Phần lớn họ đều là người buôn bán. Có vài người giữ độc quyền buôn bán san hô, số người khác là chủ nhà băng. Nhưng Joseph Salvador và Samon Gideon lại trở thành cố vấn cho bộ trưởng Bộ Tài chính. Năm 1690, 12 người Do Thái từ Amsterdam đến đã được nhận vào làm việc ở Sở giao dịch chứng khoán tại Londres, đem áp dụng ở đây kinh nghiệm về sự giám định chứng khoán của Hà Lan. Họ đã xử lý 1/4 toàn bộ các món tiền vay nợ của Chính phủ vào thời kỳ đó. Những người Do Thái ở Ashken’aze cũng từ Amsterdam đến, đã xây dựng ngôi đền Do Thái đầu tiên. Ít lâu sau, George II đề xuất với thượng nghị viện chấp nhận tất cả người Do Thái vào quốc tịch Anh, nhưng họ phải đã ở nước Anh được 3 năm rồi. Những lý lẽ mà George II đưa ra là “Đại bộ phận người Do Thái nước ngoài cần được khuyến khích để họ dùng các khoản thu nhập của họ chỉ cho công việc của vương quốc (…) Nếu người Do Thái được quyền công dân như người Anh và một số quyền khác nữa thì họ sẽ gắn bó với nước Anh. Nhất là việc giữ mối quan hệ của họ với các chủ nhà băng lớn ở Châu Âu sẽ là mối lợi ích to lớn khi có xảy ra chiến tranh; Bởi vì họ dễ dàng cho Chính phủ vay mượn những số tiền lớn”. George II kêu gọi áp dụng lòng vị tha của người Do Thái: “không có điều gì tốt cho họ, nếu những người khác xung quanh họ chưa được tốt”.

Chủ nghĩa thực dụng của Anh được luận chứng đó nuôi dưỡng từ nửa thế kỷ trước. Chính luận chứng này lại do Menasseh Ben Israel đem đến và nó đã có thắng lợi từ ba thế kỷ mà người Do Thái phải đi đày: Người Anh cần đến người Do Thái bởi vì họ hiểu rõ vai trò của vùng Pays - Bas (Hà Lan).

Ở trung tâm nơi tiền bạc của người khác:
Xứ Flandre

Năm 1492, toàn bộ vùng Flandre nằm dưới sự kiểm soát của Hambourg, là nơi người Do thái bị cấm lưu lại. Năm 1516, Charles Quint, đang trị vì ở Gand và đồng thời đứng đầu cả Tây Ban Nha, thấy một loạt trẻ con đẻ non chết yểu (Charles Quint là cháu nội của Ferdinad) thì hoàn cảnh của người Do Thái đã chuyển đạo (sau khi đã bị đuổi ra khỏi Tây Ban Nha) từ Flamdre đến, càng gặp nhiều khó khăn. Ban Thẩm tra cũng đã đến đây để bắt lại họ. Và chỉ còn những người Do Thái được Ban thẩm tra tin chắc là họ đã thực sự chuyển đạo, hay người nào không có một lý do nào để gây ra những tai họa, mới được ở lại.

Người ta thấy ở Bruges có những người buôn bán hay giáo sư. Trong số này, nổi lên Juan Luis Vives, sinh năm 1492 ở Valence, đúng lúc cha mẹ phải đuổi đi khỏi nơi đây. Sau khi theo học ở Sorbonne (đây là trường hợp hiếm hoi mà người Do Thái chuyển đạo được đến Paris). Khi dạy học ở Louvain và ở Oxford, Juan đã trở thành bạn thân của Thomas More. Trong một bản ghi nhớ rất chi tiết, Juan đã đưa ra vào năm 1526, để trình lên ông Phó thị trưởng ở Bruges, tuyên bố: “Mỗi người đều có quyền ngang nhau về của cải của thiên nhiên” và đề xuất cần thành lập một quỹ phúc lợi đảm bảo cho tất cả mọi người, mà không chỉ dành riêng cho người nghèo, “kể cả những cô gái mại dâm và những người ham chơi”.

Đổi lại, ngay cả những người cao tuổi nhất cũng phải làm việc cho xã hội.

Lịch sử lại gán cho chính Thomas More có tư tưởng này. Nhưng thực ra nó xuất phát thẳng từ người Do Thái đã chuyển đạo ở Bruges, và là ý nghĩa trong kinh thánh mà Juan đã đem ra áp dụng.

Sau Bruges và trước Amsterdam, rồi Londres, là đến Flandre; thoạt đầu là ở Anvers, nơi tập trung tiền bạc của thế giới. Nhưng trên thực tế, cũng như ở Venise, đó là những cuộc thánh chiến được hưởng lợi ích ấy. Anvers cùng với Séville, và việc khám phá ra Châu Mỹ, việc buôn bán với Ấn Độ, cũng được hưởng lợi ích này. Từ đó đến năm 1501, con tàu đầu tiên của Bồ Đào Nha, từ Calicut đến Bắc Âu mang theo số hàng toàn là đồ gia vị. Anvers trở thành thủ phủ của nền kinh tế thế giới.

Những người Do Thái chuyển đạo sống ở đây đã bị giám sát chặt chẽ. Năm 1532, một trong số những người này là Diego Mendes, em của một người Do Thái đã chuyển đạo, bị phát hiện và bị bắt giữ về tội “phản bội Chúa”. Thực ra, rõ ràng chỉ vì sự đối đầu cạnh tranh buôn bán mà thôi. Người ta thấy trong kho hàng chứa các đồ gia vị của Diego Mendes từ Bồ Đào Nha đến có giá trị tới 170.000 đồng Ducats. Jean III, vua của xứ này, buộc Charles Quint phải trả tự do cho Diego Mendes. Sau đó, Diego trở thành chủ nhà băng quan trọng, rồi đến con trai của Diego là Juan Ha Nassi cũng theo nghiệp của cha, sau đó cũng được phong công tước ở Naxos tại Istambul.

Năm sau vẫn tiếp diễn những cuộc theo dõi, săn đuổi “người Cơ Đốc mới” ở Anvers. Lần này họ bị kết tội là đã mua vơ vét hết các loại gia vị. Người ta liên tịch thu hết tài sản của họ đã có được từ khi họ thu lợi hàng năm từ Bồ Đào Nha tài sản lên tới 300.000 đồng Ducats.

Năm 1578, vua người Lusitanien (Bồ Đào Nha cổ) đã lôi ra những người chuyển đạo cuối cùng còn lại ở Lisbonne kết tội họ vẫn bí mật theo đạo Do Thái và giữ độc quyền về buôn bán hạt tiêu. Bị tịch thu hết cả hàng hóa, những người đại diện của họ ở Hà Lan đã chuyển sang buôn bán tơ lụa và kim cương. Những thứ hàng này cũng đến từ Ấn Độ, nhưng qua Venise. Bị lỗi vì hạt tiêu và trong vài thập kỷ, những người chuyển đạo đã làm cho Anvers trở thành trung tâm thế giới về ngành buôn bán kim cương.

Lại đến một thời kỳ nguy hiểm khác. Năm 1557, những người Do Thái ở Anvers cũng như Gênes, đã bị vỡ nợ, phá sản làm cho họ kiệt quệ, thì đến ngày 27-8-1585, Alexandre Farnèse, đã lãnh đạo người Tây Ban Nha nổi loạn ở Anvers, làm cho những người đã chuyển đạo lại phải vội vã đi trốn. Cho đến năm 1609, sau khi người Tây Ban Nha đã rút khỏi Anvers, người Do Thái mới trở về và tiếp tục kinh doanh kim cương. Nhưng họ vẫn bị địa phương không tha thứ. Năm 1674, giới tu sĩ Cơ Đốc ở Vilvoorde, một thành phố thuộc Flandre bên cạnh Bruxelles, đã buộc chính quyền dân sự không cho người Do Thái trú ngụ, mặc dù họ đã phải nộp một khoản tiền ứng trước rất lớn. Phải chờ đến năm 1716, những người Do Thái đầu tiên, sau khi bị đuổi vào năm 1349, mới lại được phép đến sinh sống ở Bruxelles. Người Do Thái ấy là Joseph Hartor, từ Amsterdam đến, mở cửa hàng kinh doanh kim cương. Đây cũng là thành phố cuối cùng mà từ đó mọi việc coi thường vẫn diễn ra như trước. Từ năm 1520, vài ba người “Dị giáo” đã đến đây sinh sống mặc dù lúc đó Bruxelles đang bị người Tây Ban Nha kiểm soát. Trong suốt thế kỷ đó, thành phố này có tiềm lực mạnh về kinh tế và quân sự. Đến năm 1580, hạm đội của họ cũng mạnh như các hạm đội ở các nước Châu Âu. Có một loại hạm tàu biển mới hoàn toàn, với 48.000 thủy thủ, tên là “ống sáo - La flête” chuyên dùng để buôn bán. Những người “Dị giáo” đến đây từ thế kỷ XVI đã kết bạn với người Cơ Đốc và người chuyển đạo, có quan hệ buôn bán cũ với nhau, đã nhận lời giúp đỡ cho họ đứng tên thay để đi xa buôn bán, để khỏi làm hại đến những người “Dị giáo” Tây Ban Nha, để họ làm đúng làm người đại diện ở nước ngoài.

Phải chờ đến khi “Các tỉnh hợp nhất” được độc lập vào năm 1593 và người Tây Ban Nha đã rút đi hết, thì người Do Thái sống ở đây mới được công khai, hoàn toàn tự do. Những hậu duệ của những người dị giáo đã tự bỏ sự giấu giếm mình là người Do Thái. Nhiều người khác từ Allemagne đến, như Balthazar Orobio de Castro đã trở thành giáo sĩ chính thống quá khích.

Những người Dị giáo cũ ấy đã nhanh chóng lập thành một cộng đồng thịnh vượng. Năm 1609, họ mới có 24 người tham dự vào việc thành lập Sở giao dịch chứng khoán ở Amsterdam cùng với 700 cổ đông. Trong số 24 người có Diego Dias querido, Duarte, Antonio Seraye, Philippe Dias, Vittoria, Francisco Rodrigues, Garcia Gomes, Gaspar Sanchez, Gaspar và Manuel Lopes Souro. Họ mới chỉ có 100 gia đình. Nhưng năm sau, đến cộng đồng của họ có một người chuyển đạo là Gaspar Rodrigues Nunes. Anh ta có cha mẹ, ông bà cũng là người chuyển đạo ở Lisbonne. Họ đã phải chạy trốn khỏi Bồ Đào Nha vì bị nghi ngờ vẫn bí mật giữ đạo Do Thái, họ đã đi đến Tây Ban Nha. Đây là một triệu chứng mà Ban thẩm tra đã vin vào đó để bắt giữ, hành hạ rồi đến năm 1604 đuổi Gaspar Rodrigues Nunes đến Madère. Ở đây, Gaspar Rodrigues Nunes có người con trai thứ ba là Nenasseh. Sau đó, Gaspar cùng vợ và ba con đến Amsterdam và bị thất bại. Hơn một thế kỷ sau, những cháu chắt của Gaspar đã công khai nhận mình là người Do Thái mang cái tên Joseph Ben Israel như đã nói ở trên, có những giao sĩ Menasseh Benu Israel, như đã nói ở trên, là cha của dự định về quan hệ với Cromwell.

Năm 1615, nhà nước trung ương của “Các tỉnh hợp nhất” cho phép cộng đồng Do Thái nhỏ bé ấy được công khai thờ cúng theo đạo của họ. Các nghề nghiệp của người Do Thái đã thay đổi. Họ quản lý các xưởng dệt lụa. Năm 1616, có Salomon Franco đã học được nghề cắt, gọt kim cương của người thợ theo đạo Tin Lành là David Bulsinck. Có nhiều người Do Thái tiếp tục buôn bán với Bồ Đào Nha (các mặt hàng như: đường, dầu, vải và đồng tiền) và với Tây Ban Nha, nhưng phải mượn cái tên khác để giao dịch buôn bán. David de Castro Tartas đã xuất bản tờ báo hàng ngày bằng tiếng Tây Ban Nha “La Gazetted’ Amsterdam”, gồm những tin tức về chính trị, thương mại và hàng hải, phát hành tới các người “Dị giáo” ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Đấy chính là sợi dây liên lạc của các gia đình Do Thái sống tản mác ở khắp mọi nơi.

Lại thêm một số phận khác đó là: Menasseh Ben Israel trở thành giáo sĩ năm 1622 vào lúc 18 tuổi. Năm 1626, Menasseh ham mê về ngành in, đã nhận của các vị thủ lĩnh cộng đồng, trách nhiệm in sách bằng tiếng He’breu và tiếng La Tinh, được tài trợ bằng số tiền quỹ chung. Bắt đầu từ năm 1628, Menasseh thuê số công nhân người Cơ Đốc, hàng năm xuất bản được 5 hay 6 cuốn sách, và đã trở thành bạn thân của Grotius và Rembrandt. Họa sĩ Rembrandt đã vẽ chân dung cho Menasseh. Năm 1634, Menasseh là người Do Thái duy nhất trong số 159 người công nhân Cơ Đốc, cùng tham dự hội chợ sách tổ chức ở Francfort.

Ngược lại, vài người “Dị giáo” khác cũng làm nghề in lại bị thất bại. Phần lớn họ đã không thực hiện được công việc này còn lạ lẫm với họ. Vài giáo sĩ không chuyển đạo đã từ chối những người “Dị giáo” này không phải là người Do Thái, vì từ những thế hệ trước họ đã không chịu cắt bao qui đầu, cũng không làm lễ hôn nhân theo nghi thức đạo Do Thái.

Thầy thuốc Juan de Prado, nhà triết học Pedro Nunez, nhà văn Isaac dela Peyrère đã chống lại tính chính thống của các giáo sĩ. Họ đối đầu với sự tức giận của cộng đồng để tự do tiếp tục các công trình nghiên cứu. Người nổi trội nhất trong số những người chống đối là Baruch Spinoza, sinh năm 1632 trong một gia đình Do Thái ở Bồ Đào Nha đã chuyến đạo, quay trở lại đạo Do Thái ở Amsterdam. Baruch học ở trường Do Thái tiếng He’breu và tiếng Tây Ban Nha, đã thổ lộ với Maimonide, Crescas và một người bạn thân là thầy thuốc Dị giáo Juan de Prado, cũng là người chống lại các giáo sĩ. Trong số 140.000 dân của thành phố, chỉ có 15.000 người Do Thái. Họ chủ yếu là người ở Se’farades, xuất thân trong gia đình đã chuyển đạo. Có vài người Do Thái ở Ashke’nazes đã từ Allemagne đến sáp nhập với họ, nhưng vẫn bị coi là người nước ngoài. Nói chung những người Do Thái sống yên ổn trong thành phố và đã đem đến số tiền dành dụm của họ đầu tư vào kinh tế. Chỉ có 1% những người chủ gia đình Cơ Đốc đăng ký tên tài khoản vào nhà băng, còn 9% đều là người Do Thái. Người Do Thái thành lập dồn dập các xí nghiệp ở khắp mọi nơi. Năm 1641, Emmanuel Benveniste từ Venise đến, đã thành lập một xưởng in với số vốn riêng bỏ ra rất lớn và hứa hẹn là một đối thủ cạnh tranh nguy hiểm với Menasseh Ben Israel. Năm 1643, Menasseh Ben Israel buộc phải hợp tác với những người thợ đóng sách theo đạo Cơ Đốc để đối đầu lại với Emmanuel Benveniste. Việc này đã làm cho cộng đồng Do Thái nổi giận vì họ đã tài trợ cho Menasseh để xây dựng nhà in. Menasseh Ben Israel không bận lòng đến chuyện ấy, tiếp tục hoạt động và chỉ trong 6 tuần lễ đã in ra được 8.000 bản các cuốn sách cầu kinh, để xuất khẩu sang Châu Âu. Năm 1648, Menasseh đề nghị thành lập một hội công thương ngành in, nhưng đã thất vọng lớn vì bị từ chối việc này. Năm 1655, trước khi đi đến Londres và cho rằng ở đấy được tiếp nhận tốt hơn, Menasseh đã xuất bản cuốn sách tự viết, nhan đề là “Niềm hy vọng của Israel”. Trong đó Menasseh trình bày nền đạo đức học của người Do Thái. Cuốn sách được xuất bản dành cho người Cơ Đốc, được trình bày rất đẹp. Tiếp đó, Menasseh còn xuất bản cuốn sách “Học thuyết của người Do Thái”, trong đó đã dựng nên chân dung một người Do Thái phục vụ cho các ông hoàng là Autipater cận thần của Ce’sar, về Juan Ha Nassi đã giúp cho Soliman… Menasseh còn giải thích rõ về 400 gia đình Do Thái ở vùng Pays - Bas (Hà Lan) đã mang về rất nhiều tiền bạc cho nhà nước và ở tất cả những nơi họ được sinh sống đều là công dân tốt, chỉ có một điều ham muốn là đem lại sự thịnh vượng cho mọi người. Họ là những người bị lệ thuộc trung thành nhất. Năm ấy, các giáo sĩ Do Thái ở Amsterdam đã rút phép thông công đối với Baruch Spinoza.

Khi Menasseh Ben Isreal đến nước Anh, chính phủ Hà Lan lo sợ vì bị mất “những người Do Thái của mình”, nên đã ủy nhiệm cho vị đại sứ ở Londres phải giám sát Menasseh.

Đến ngày 2-6-1657, Menasseh từ Anh trở về, hội đồng thành phố lúng túng vì thấy rõ nỗi nguy hiểm, nên vội chấp nhận ngay quyền công dân cho những người buôn bán Do Thái. Cũng trong năm này, Menasseh đã chết trong đói nghèo. Đến năm sau, Joseph Attias, thành lập một nhà in mới và cho đăng quảng cáo trên các tờ báo để thông tin cho các khách hàng về những bộ chữ mới. Joseph đã nhận vào hội công thương ngành sách báo, những người Cơ Đốc, mà 13 năm trước đây những người này đã từ chối vào hội công thương ngành sách in của Menasseh. Thành kiến về những hội công thương chống lại các thợ thủ công Do Thái, không có ngành in. Cũng trong năm đó, hội công thương về ngành tơ lụa đã được thành lập nhằm giúp đỡ những nhà công nghiệp tơ người Cơ Đốc, để họ khỏi gạt người Do Thái ra khỏi thị trường mà người Do Thái đã rất mạnh hàng nửa thế kỷ rồi. Những người chủ doanh nghiệp ngành tơ lụa quyết định chuyển các xưởng dệt của họ và các công nhân người Cơ Đốc về một ngôi làng nhỏ, nơi mà họ có những nhà nghỉ vào mùa hè. Việc làm này của họ không thuộc quyền xét xử của hội công thương. Cách xoay sở ấy của họ chỉ kéo dài được 7 năm, sau đó thì thất bại.

Amsterdam, nơi đến của những người chạy trốn chiến tranh và sự truy hại về tín ngưỡng, đã tiếp nhận những người Pháp và người Anvers, người Do Thái Sefarades và Ashkenazes. Năm 1660, 1/3 dân số của thành phố (khoảng 150.000 người) đều là con cái của những người nước ngoài. Lúc đó người ta chỉ tính được có 2.000 người Do Thái ở Đức và Ba Lan đến và cũng khoảng chừng ấy ở Se’farades. Mức sống của họ không cao lắm.

Năm 1660 chỉ có 7 gia đình Do Thái ở Se’farades thực sự là chủ nhân ngôi nhà của họ (như gia đình De Pinto và gia đình Souwza Coutinho. Phần đông các gia đình này theo qui tắc và tập tục của Tin Lành. Họ thuê những người làm công là người Do Thái ở Đức và Ba Lan, nhưng đối xử với những người này không được thân thiện lắm. Năm 1660, Uriel Acosta, con trai một người “Dị giáo” (ở Amsterdam từ đầu thế kỷ XVII cùng thời gian với người cha của Menasseh Benu Israel) đã bực bội vì phải cúi mình theo những qui tắc chính thống của đạo Do Thái, Uriel Acosta đã phàn nàn: “Ma quỉ nào đẩy tôi đến thành người Do Thái”. Câu này viết vào đoạn cuối trong cuốn hồi ký của Uriel Acosta Sau đó Uriel bị các giáo sĩ đuổi ra khỏi cộng đồng và đã tự tử.

Việc quan hệ buôn bán giữa người Do Thái ở Hà Lan và người “Dị giáo” Tây Ban Nha, trở nên nguy hiểm. Năm 1655, lãnh sự Tây Ban Nha ở Amsterdam đã liệt kê một danh sách những người “Dị giáo” đang làm việc cùng với những người Do Thái ở Pays Bas và gửi đến vua Philippe IV, để chuyển cho Ban thẩm tra. Cũng như ở những nơi khác, người Do Thái còn làm các công việc ngoại giao. Moses Curiel tức Geronimo Nūnus Da Costa là đại diện thương mại của Pays Bas, ở Bồ Đào Nha (đúng là ở trong mõm chó sói!). Gia đình Belmonte đại diện ngoại giao ở Tây Ban Nha (còn nguy hiểm hơn vì ở ngay trung tâm nguy hiểm). Năm 1650, thống đốc Guillaume II đã ủy nhiệm cho Moses Machado, là người cung cấp vật dụng cho quân đội Hà Lan và Pháp, làm nhiệm vụ ngoại giao trong thời gian đang xảy ra cuộc đối địch Pháp - Hà Lan. Năm 1659, chính phủ Hà Lan lại giao cho Henrico de Azevedo, kết thúc việc thỏa hiệp với Alge’rie.

Năm 1666, đã qua thời kỳ khốn khổ ở Shabbatai Zvi. Vào dịp đó nhiều thủ lĩnh cộng đồng ở Amsterdam đã tự giễu mình với những tư tưởng triết học được trình bày thoải mái, không cần theo các quy tắc trong kinh Tal- mud. Và bốn năm sau, điều này cũng không phải là trùng hợp, khi xuất hiện cuốn sách “Tactatusthe’ologico - politi- cus” (Cuộc mặc cả giữa thần học và chính trị) của Baruch Spinoza. Cuốn sách đã biện hộ cho dân chủ và tự do tín ngưỡng. Cuốn sách đã bác bỏ những nền tảng của sự phê phán có hệ thống những điều trong cuốn sách kinh, đòi lấy lại những luận chứng của thứ tư tưởng tự do. Abra- ham Ibn Erza, cũng đã kết luận là kinh ngũ thư (của Do Thái) không phải chỉ là một điều duy nhất của Moise. Đối với Spinoza, các điều luật trong kinh thánh không phải là những sự thực được nêu ra, được Trời đặt ra, mà là những văn bản do con người viết ra, mà mỗi người đều phải đối phó lại lương tâm của mình. Và chính lương tâm ấy cũng xây dựng trên lý lẽ vạn năng, để mỗi người tìm ra đúng con đường của mình đến với Trời. Không phải Trời là của một niềm tin, là nguồn gốc những xung đột, sự tha thứ, mà là ông Trời của vạn năng. Vũ trụ cũng sinh ra từ thiên nhiên. Năm 1672, Spinoza đã từ chối không lên diễn đàn về triết học ở Heidelberg, nơi người ta đã đề cử ông là cử tri vĩ đại. Spizona cũng từ chối số tiền ăn ở do vua Louis XIV cấp cho ông với điều kiện ông chịu cung hiến một trong số những tác phẩm của ông. Spizona cũng từ bỏ việc xuất bản cuốn sách nói về đạo đức học, rồi lui về ở La Haye, sống bằng công việc mài bóng những thấu kính, và luôn cộng tác với Leibniz. Ông chết vào năm 1677 lúc đang dịch kinh thánh sang tiếng Flandre.

Người ta còn thấy những số phận giống như vậy ở những người con trai của các nhà buôn Do Thái đã từ chối không nhận tiếp tục công việc của cha mình. Có vài người trở thành nhà thơ (như Daniel Le’vi de Barris, David Jessureem, Hazan David Abenatar Mello, Antonio Enrique Gomez), nhà văn (ngoài Menasseh Ben Israel và Baruch Spinoza, chúng ta phải kể đến David Cohen ở Lara, Moses Israel ở Mercado, Alonso ở Herrera) hay người viết chữ đẹp như: Abraham Fidanque, Jacob Guedella, Benjamin Senior Godines.

Nhưng vẫn có những người khác làm nghề buôn bán, thích đầu cơ, không phải về tư tưởng, mà về ngoại hối. Ở Pinto có Del Monte, Suasso, Bueno de Mesquita đã tổ chức cho chính quyền vay tiền bằng thủ đoạn lấy tỷ suất lãi và tỷ suất hối đoái. Không hiếm có những chủ nhà băng mượn tiền có trả lãi 3% ở Hà Lan lại cho vay tiền ở Anh lấy lãi 7%. Ở Sở giao dịch chứng khoán thì trò chơi về những hành động như thế thật là ma giáo. Người ta động viên được tới 4.500 cổ đông, mà trong đó có 500 người Do Thái. Những người buôn bán Do Thái gắn bó với cuốn sách viết vào năm 1556 ở Pise, trong đó giáo sĩ Yehiel Nissim đã đề cập đến việc đề phòng sự đầu cơ, không tạo ra được của cải gì. Năm 1688, một nhà tài chính Joseph ở La Vega, người Do Thái, ham học hỏi đã cho ra cuốn sách ở Amsterdam, nhan đề là “Confusion de Confusiones” (Sự lộn xộn trong vấn đề lẫn lộn) một chuyên luận đầu tiên không bao giờ được đưa ra trên thị trường chứng khoán mà chỉ để cho ông đề phòng chống lại mọi sự đầu cơ vô ích: “Người ta bán hàng theo kỳ hạn chật hẹp, trước khi người ta không nắm được vật gì như kiểu bán lúa mì mà cây lúa chưa mọc; và còn nhiều thứ khác nữa, là những thứ hàng hóa hy vọng có một thị trường mới”. Amsterdam trở thành ngôi đền (trung tâm) của sự đầu cơ, là nơi hình thành những “bong bóng xà phòng” của nền tài chính.

Thành phố đã thổi phồng sự giàu có của người Do Thái khi thấy họ xây dựng ngôi đền nguy nga, tráng lệ. Người ta còn kể rằng một gian phòng của De Pinto lát nền toàn bằng những đồng Ducats bạc. Vào tháng 2 năm 1670, một người giàu là Jacob Del Monte, tức là Jacob Del Sotto, tức Jacob Van Den Bergh, tức Cornelius Van Dich chết thì cộng đồng muốn nhận được một phần của cải thừa kế đáng kể, được đánh giá là rất lớn. Nhưng bà vợ góa của ông ta đã phản đối vì trước khi chết Jacob Del Monte đã cho đốt hết bản di chúc, nên bà không biết gì về chuyện này. Sau hai năm tranh chấp, cộng đồng mới nhận được 40.000 đồng Gulden (tiền Hà Lan), và một phần đất nghĩa địa riêng mà Jacob Del Monte đã mua trước khi chết. Thực tế là của cải của người Do Thái chỉ là bề ngoài, còn bên trong thì cũng không có gì. Năm 1674 chỉ có 250 người Do Thái ở Bồ Đào Nha trong số 2.500 là có thể đủ giàu để đánh thuế. Và chỉ có 3 người Do Thái ở Ashke’nazes trên 2.500 người là có thể còn kiểm kê được tài sản, còn tuyệt đại đa số thì chẳng có tài sản gì, mà chỉ là người làm thuê. Năm 1683, chỉ có 200 người Do Thái ở Hà Lan trong số 5.000 người là có nhà cửa. Những người Cơ Đốc sung túc còn giàu có gấp nhiều lần những người Do Thái gọi là giàu có vào thời kỳ ấy, nhiều hơn số gia sản của 10 người Do Thái gộp lại.

BA “THẾ GIỚI” MỚI (1492-1700)

Từ Châu Phi đến Ấn Độ: những người chủ tàu biển Do Thái

Từ năm 1500, có nhiều người Do Thái thích làm thủy thủ hơn là làm nông dân, và mong làm chủ tàu biển hơn là chủ nhà băng. Có rất nhiều người Do Thái sống ở Ba Lan, và chỉ có vài người ở bên bờ biển Đại Tây Dương. Lúc đầu, những người này là người Do Thái ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, sau đó mới dần có người Do Thái ở Hà Lan và ở Anh. Họ sinh sống ở các nước của người Cơ Đốc và luôn phải che giấu mình dưới cái bề ngoài không phải là Do Thái và người Dị giáo.

Có hai nhóm người buôn bán đã phân chia nhau tiến hành buôn các đồ gia vị ở phương Đông, chuyển đến Châu Âu. Một nhóm đi từ Ấn Độ đến Lisbonne (hợp đồng với Ấn Độ), còn nhóm kia đi từ Lisbonne đến những nước khác ở Châu Âu (hợp đồng với người Châu Âu). Có đến nửa số lợi nhuận của họ phải nộp cho vua Bồ Đào Nha. Những người Do Thái trá hình đều có mặt ở cả hai hợp đồng này. Họ được những người buôn bán đã chuyển đạo, tổ chức một mạng lưới rộng rãi từ Bordeaux đến Anvers, và từ Amsterdam đến Londres. Họ nhập khẩu hàng rồi bán lại các mặt hàng đôi khi đổi lấy các đồ gia vị, ma túy, bông, tơ, ngọc trai, kim cương. Họ đánh lạc hướng, làm các mối buôn bán rối loạn để người ta không biết chính xác ai là chủ các chuyến hàng ấy. Năm 1576, Conrad Rott là người chủ chốt tham gia cả “hai hợp đồng” nhận tiền của những người buôn bán đã chuyển đạo, mà người ta đoán họ vẫn là Do Thái. Gia đình nhà Gradis ở Bordeaux, liên kết với người buôn bán ở Pinto, ở Londres và Amsterdam, bán thêm các mặt hàng khác như rượu vang của Bồ Đào Nha. Năm 1603, một người buôn bán Do Thái ở Hà Lan là J.W. Ijzerman đã viết trên tờ báo của mình “Journal de voyage” (Báo của cuộc hành trình): “Theo tôi thấy, người Do Thái với hàng hóa độc quyền của họ mua ở miền Đông Ấn Độ, đã được bán ở khắp mọi nơi”.

Họ không chỉ làm giàu, mà còn đi du lịch. Họ đã đảm bảo các sự rủi ro bằng cách qua hãng bảo hiểm hàng hải Hà Lan với khoản tiền bảo hiểm lớn so sánh với những tai họa có thể xảy ra. Lúc đầu chỉ có 70 đồng Gulden sau lên đến 1000 đồng Gulden là số tiền mua hàng hóa để đưa sang Châu Âu. Nếu đi đến Ấn Độ hay Châu Mỹ thì số tiền bảo hiểm cho hàng hóa sẽ còn cao gấp 10 lần.

Số tiền bảo hiểm gấp đôi so với giá tiền các sản phẩm, đã làm cho những người đứng ra bảo hiểm có số tài sản đáng kể. Và như vậy giá bán các sản phẩm ấy đi xa lại càng phải cao gấp nhiều lần giá mua.

Các công ty của Ấn Độ

Cuối thế kỷ XVI, sau cuộc chiến tranh bảo vệ nền độc lập, chống lại người Tây Ban Nha, và những cuộc xung đột với Bồ Đào Nha người Hà Lan không còn sử dụng được Lisbonne làm chặng chuyển tiếp hàng hóa. Họ thay việc buôn bán với Bồ Đào Nha bằng việc buôn bán với nhau bên các bờ biển của Châu Phi. Họ lập ra các công ty chung mà nhà nước đứng ra bán đi, bán lại số hàng hóa độc quyền bị trưng dụng để thu về nhiều tiền hơn.

Năm 1602, một “Công ty với miền Đông Ấn Độ” nhận được quyền buôn bán hàng hóa với Ấn Độ. Những cổ đông của công ty bắt buộc phải là công dân của Hà Lan. Nhưng người ta cũng thấy trong công ty này có hai cổ đông là người Do Thái. Một người đàn ông tên là Stephan Cardozo và một người đàn bà tên là Elisabeth Pinto. Họ góp 5% số vốn. Hai năm sau, một số người khác cũng gia nhập làm cổ đông là Melchior Mendes, Manuel Tomas, Miguel Lopez Fernandez, Manuel Carvalho va Diego Dias Guerido.

Năm 1609, Hà Lan ký một cuộc tạm đình chiến trong 12 năm với Tây Ban Nha. Cho mãi đến năm 1621, mới lại có cuộc chiến tranh. Người Hà Lan tranh thủ thời gian đình chiến, thành lập các công ty ở miền Đông Ấn Độ, và lao vào cuộc chiến tranh riêng với Tây Ban Nha trên biển Đại Tây Dương. Đổi lại việc phải trả 1 triệu đồng Gulden (con số này luôn tăng lên) các công ty này được độc quyền buôn bán suốt dọc bờ biển Châu Phi và Châu Mỹ, và “cả những hòn đảo ở hai bờ biển Châu Mỹ”, và “những miền đất ở Nam Cực và phía Nam Châu Mỹ”. Công ty có đủ mọi quyền “làm tất cả các công việc để thu lợi và mở mang việc buôn bán”. Đúng ra cái quyền ấy là “cướp đoạt tất cả các tàu của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha mà họ bắt gặp trên vùng biển này. Một trong những khoản tiền của hãng cướp bóc này có tên đề là “Số tiền thu được và mất đi vì cướp biển và của cướp được trên hàng hải”.

Trong 15 năm, 800 tàu của công ty đã cướp của 540 tàu của Tây Ban Nha, nhiều hơn vàng. Năm 1627, khi mặt biển đã được quét sạch, thuyền trưởng người Hà Lan là đại úy Piet Heyn đã chỉ huy hai cuộc đột kích vào Bahia, thủ đô của Braxin Bồ Đào Nha, cũng thu được khá nhiều chiến lợi phẩm để công ty có thể lấy lại sức mạnh. Những người Do Thái chuyển đạo ở Hà Lan là những kẻ đáng nguyền rủa của người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Bắt đầu từ năm 1633, họ vô tư tham dự vào những vụ cướp bóc trên biển và đôi khi đã đụng đầu với số người buôn bán “Dị giáo” trên các con tàu từ Bồ Đào Nha đến.

Ngày 29-4-1638, sau rất nhiều vụ va chạm và cả việc thất bại, người Hà Lan, đã chiếm được Recife. Chính quyền Hà Lan thu hẹp bớt lĩnh vực hoạt động của công ty chỉ được buôn bán các vật dụng về chiến tranh, gỗ, thuốc nhuộm và hầu hết buôn bán nô lệ.

Năm 1652, nguồn thu lợi chính của cộng đồng Do Thái ở Amsterdam là tiền thuế thu được đáng kể do lợi nhuận của những phần góp vào công ty của những người Do Thái là chủ tàu biển. Số người Do Thái khác là chủ tàu biển buôn bán. Tháng 5-1657, Samuel Nūnes ở Mercado là chủ duy nhất của con tàu “E’chelle de Jacob”. Antonio Lopez Percira, Simon Drago, Diego Martinez đều là người cùng sở hữu những con tàu xuất phát từ Amsterdam, chở đầy các hòm hàng đến Anh, và sang Braxin - Hà Lan. Khi về những con tàu này lại mang theo các thứ hàng hóa của nước ngoài. Họ là những người đầu tiên nhập khẩu các mặt hàng như: thuốc lá, bông, đường mía và cà phê sang Ý, Allemagne và Bắc Âu. Họ luôn phải tránh né cẩn thận các con tàu và những hải cảng của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Thật lạ lùng là họ ít buôn bán với Thổ Nhĩ Kỳ, mặc dù họ còn có nhiều quan hệ về văn hóa thân thiện với những cộng đồng Do Thái ở Istambul, ở Izmir và ở Salonique. Họ đã mở sang trang mới là từ nay chỉ nhằm về phương Tây.

Năm 1658, người ta đếm chỉ còn có 7 người Do Thái trong số 167 cổ đông của “Công ty miền Đông Ấn Độ”. Và đến giữa những năm 1658-1674 thì lại có 11 cổ đông.

Tất cả những cổ đông này đều là người Dị giáo của thế hệ sau như: Antonio Lopez Suasso, Abraham Alewijn, David và Isaac de Pinto, Jacob Nūnez Henriquez, Athias Halevy.

Ấn Độ và Trung Hoa

Như một người dân ở Venise vào thời kỳ đó đã nói: “Hạt tiêu kéo sau nó mọi thứ gia vị khác”, còn đến từ bờ biển Malabar. Trong nhiều thế kỷ, người Do Thái đã kiểm soát nguyên vẹn được việc kinh doanh của họ. Nhưng đã có những trường hợp đáng tiếc xảy ra. Năm 1524, những người buôn bán Do Thái cuối cùng ở Anjuvannam đã bị tàn sát với lý do là họ đã kiểm soát khống chế cả thị trường hạt tiêu. Một cộng đồng của những người Do Thái di cư từ Me’sopotamie, thành lập từ năm 1344 ở Cochin đã bị giết hết. Và khi ban thẩm tra đổ bộ lên các con tàu buôn của Bồ Đào Nha vào năm 1502 để kiểm tra số người Dị giáo thì được người đứng đầu của Hồi giáo che chở cho họ. Và từ đó họ chỉ là những nhà buôn hạt tiêu phụ vì phải đối mặt với những người cai trị theo đạo Cơ Đốc.

Ngày 9-8-1663, khi Hà Lan chiếm được Cochin và vùng ven biển Malabar của Bồ Đào Nha, họ thấy ở đây chỉ còn vài ba người Do Thái và những người này không đòi hỏi gì hơn là cứ để cho họ làm những công việc như trước. Họ là chủ nhà băng, buôn bán, ngoại giao, thông ngôn. Có vài người là da đen, có người là da trắng. Cuộc đổ bộ của Hà Lan lên Cochin đã giải phóng cho họ khỏi bị đe dọa phát hiện là Do Thái. (Ngày nay ở Cochin vẫn coi ngày Hà Lan đổ bộ là ngày lễ kỷ niệm). Năm 1686, vài người Do Thái ở Amsterdam đã mang đến đây một số sách in bằng tiếng He’breu. Người Ấn Độ chưa bao giờ thấy có quyển sách như vậy. Một cộng đồng Do Thái nhỏ đã đến đây sinh sống. Người Do Thái ở Hà Lan và người Do Thái ở Cochin cùng làm việc chung với nhau, nhưng không bao giờ họ lấy vợ, lấy chồng lẫn nhau, cũng không bao giờ cùng cầu kinh và cùng ngồi ăn với nhau.

Xa hơn nữa là nước Trung Hoa, có số dân đông hơn các nước trên thế giới, và ở đây cũng đã có vài cộng đồng Do Thái ở từ năm 1000, không giao dịch gì với bên ngoài từ năm 1300, đến nay những cộng đồng ấy đã không còn. Năm 1605, cha Thiên Chúa giáo Matteo Riici, người đầu tiên xây dựng đạo Thiên Chúa ở Trung Hoa, đã gặp ở Bắc Kinh một thanh niên từ Khai Phong đến. Anh thanh niên này cho Matteo biết ở đấy có 12 gia đình với phong tục rất lạ, và anh ta cho rằng đấy là những người Hồi giáo. (Sau này Matteo Riici nhận ra họ là nguồn gốc Do Thái). 12 gia đình này không còn biết gì về nguồn gốc của họ và cũng chưa bao giờ nghe nói đến đạo Thiên Chúa. Như vậy qua ba thế kỷ, nước Trung Hoa rộng lớn đã “nuốt chửng” cộng đồng này không thể nào phục hồi lại được nguồn gốc của họ.

Và cũng như người Do Thái ở Ấn Độ, họ chỉ biết họ cũng là người Do Thái do người mới đến nói cho họ biết như vậy.

Những thuộc địa của Tây Ban Nha

Ở Châu Mỹ của Christophe Colomb, ở Pizarro, và ở Corte’s, có vài người “Dị giáo” đã làm giàu ở vùng mỏ bạc ở Potosi, hoặc buôn bán nô lệ. Số người khác vẫn khiêm tốn làm nghề thủ công, làm nghề bán hàng rong với cuộc sống nghèo khổ. Năm 1590, Ban thẩm tra đến những vùng này, thiết lập ba tòa án của văn phòng Đức Chúa ở Lima, Mexico và Carthagène. Và bắt đầu có những vụ bắt bớ người Do Thái.

Nhiều số phận của người Do Thái bị tan vỡ ví dụ như: Manuel Bautista Perez, một nhà buôn nô lệ giàu có tên tự là “Le Grand Capitaine” (Vị thủ lĩnh quân sự), đứng đầu số Do Thái bí mật ở Lima, bị bắt và thiêu sống; Juan Vincente, một kẻ lang thang hai lần làm lễ phục đạo, nghĩa là đã “hối hận”, cũng bị đưa lên giàn hỏa thiêu vào năm 1626. Một giáo sĩ ẩn mặt là Francisco Maldonna ở Silva, đã thách thức các quan tòa của Ban thẩm tra, giữ vững niềm tin và niềm đam mê vào đạo Do Thái, khi bị hành hạ ông vẫn đọc kinh của Aristote, sau đó đến năm 1639 bị thiêu sống ở Mexico. Những người đàn bà cũng chịu chung số phận như vậy. Như bà Leonor Nūnez, một người mà những người Do Thái bí mật ở Mexico vẫn nhờ làm lễ tắm rửa cho người chết. Hay như bà vợ của nhà buôn Francisco Botello đã từ chối không chịu ăn năn và khi bị thiêu sống vẫn cầu kinh đạo Do Thái ở Plazza Mayor, tại Mexico năm 1659.

Những thuộc địa của Bồ Đào Nha

Sau khi Caleral đi cùng với người Do Thái Gaspar de las Jadias thuộc tộc người Polono - Judien đã khám phá ra Braxin. Ở đây không có vàng, cũng không có bạc, không có cả hạt tiêu. Chỉ có Fernando de Noronha, một người Do Thái chuyển đạo, nhận lệnh của vua Bồ Đào Nha đến làm chủ vùng đất nhượng ở đây. Thực ra, vì không có người Bồ Đào Nha nào tự nguyện đến quản lý vùng đất nhượng xa xôi này, nên người ta phải cử những người đã bị luật pháp chung kết tội đến đấy. Vì vậy, Fernando De Noronha mới được phép có mặt ở vùng này. Vài người Dị giáo cũng vội vàng đến Braxin để trốn tránh Ban thẩm tra. Họ vừa là những thầy thuốc, luật sư, nhà buôn, quan thầu thuế. Vào khoảng năm 1550, người Bồ Đào Nha đã đưa đến Madère kỹ thuật làm đường mía, và trồng ở vùng Nordeste, ven bờ biển, những cánh đồng mía đầu tiên ở Châu Mỹ. Một nhà máy khổng lồ sản xuất đường mía đã đi vào hoạt động. Trong hơn một thế kỷ, Braxin đã xuất sang Châu Âu khoảng 1.600 tấn đường hạt thô nguyên chất hàng năm.

Năm 1580, sau khi có cuộc hợp nhất Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, Ban thẩm tra đã đổ bộ lên Braxin. Nhiều người “Dị giáo” đã phải đi trốn. Những người còn ở lại (như ở Mexico) đều bị đe dọa. Ban thẩm tra còn nghi ngờ cả những người chủ tàu biển Bồ Đào Nha, thường qua lại Rio de la Plata để mua đường, gạo vải, nô lệ bằng đồng Rêan bạc (tiền Tây Ban Nha), là loại “Cơ Đốc mới” và theo đạo Do Thái. Những người chuyển đạo Bồ Đào Nha, đã điều khiển cuộc điều tra ở Braxin chỉ vì lợi ích của Bồ Đào Nha, hy vọng sẽ gặp được nhiều người Hà Lan lượn quanh đến các vĩ độ này để khám xét và trục lợi.

Năm 1630, khi người Hà Lan chiếm được Recife thì nhiều người Do Thái, Bồ Đào Nha đã đến nhập vào họ và được tiếp đón thân thiện. Năm 1634, viên toàn quyền người Hà Lan là Maurice de Nassau đã ban hành lệnh được tự do theo tín ngưỡng. Một cộng đồng Do Thái đã công khai đến ở Recife, tập hợp cả những người đã chuyển đạo ở Bahia và người Do Thái ở Amsterdam.

Một số phận đau đớn đến với Isaac de Castro từ Amsterdam đến Recife vào năm 1641, lúc mới có 16 tuổi. Năm 1644, cộng đồng mới ở Recife đã cử Castro đến Bahia, thủ đô của người Braxin - Bồ Đào Nha để tìm những người đã chuyển đạo và đưa họ về trú ẩn ở Recife. Isaac de Castro bị phát hiện và bị bắt, theo lệnh phải đến trình trước Giám mục ở Bahia. Castro khai tên là Jose’ de Liz, người Do Thái ở Pháp đến Braxin để tìm hiểu thêm về đạo Thiên Chúa. Họ lại đưa Castro về Lisbonne. Ở đây Castro lại phản cung, khai là con trai của một người đã chuyển đạo Bồ Đào Nha, từ Pháp đến, nhưng để trốn tránh tội theo “Dị giáo”. Nhưng vin vào cớ là chưa nhận lễ rửa tội, người ta cho Castro được lựa chọn: theo đạo Thiên Chúa hay phải chịu 5 năm tù giam, hoặc nhận là theo đạo Do Thái để phải chết. Castro khăng khăng không chịu nhận điều gì, hàng ngày đọc kinh bảy lần và tuân theo 613 điều của kinh thánh. Trong hai năm trời, các linh mục cố thuyết phục Castro chuyển đạo nhưng vô ích. Đến năm 1647, lúc Castro 22 tuổi thì bị thiêu sống. Khi sắp chết, Castro vẫn hát những bài thánh ca của đạo Do Thái.

Số người Do Thái vội vàng đổ bộ lên vùng đất Braxin của Hà Lan. Họ đến từ các nơi như: Hungari, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Maroc, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Đức…

Balthazar dal Fonseca, một kỹ sư xây dựng cầu cống, đã nhận xây chiếc cầu nối liền Recife với Mauricius. 200 người Do Thái do giáo sĩ Isaac và Moses Raphael Aguilar dẫn đầu, đã đổ dồn từ Amsterdam về Recife, và thế là một cộng đồng nguyên vẹn các giáo sĩ và giáo sư đã thành lập ở đây.

Năm 1648, trong số 12.000 người Do Thái, hầu hết đều sống ở Recife. Có vài người trong số họ làm nghề lọc đường hoặc môi giới, đã mua được những đồn điền trồng mía rộng lớn ở thung lũng Pernambouc. Số người khác nắm giữ vai trò quan trọng trong việc buôn bán nô lệ, mua người ở các tàu của công ty Ấn Độ và bán theo tín dụng với giá rất cao cho những người trồng mía, trung bình với lãi suất là 3 đến 4% một tháng, và đến mùa thu hoạch sẽ trả bằng cây mía. Họ thu lợi nhuận từ mỗi người nô lệ tới 300% và giữ vai trò quan trọng về thị trường bán đấu giá những người nô lệ không phải vào những ngày lễ của đạo Do Thái.

Năm 1648, viên toàn quyền ở Recife là Adriaen Lems, viết thư gửi cho công ty Ấn Độ: “Những người không phải là Do Thái không có thể làm ăn phát đạt được vì họ bán những người nô lệ da đen quá đắt với số lãi quá cao”.

Cũng trong năm 1648, những quy tắc của cộng đồng ở Recife và ở Mauricius đòi hỏi người buôn bán nô lệ phải đóng khoản thuế là 5 Soldos cho mỗi đầu người nô lệ mua của công ty Ấn Độ và tiền thuế 4% theo giá lô hàng nhập khẩu.

Đường và thuốc lá

Đường mía thô nguyên chất được đem về Hà Lan tinh chế, sau đó đem bán ra khắp Châu Âu. Buôn lậu trong thương mại rất lớn. Thường xuyên có hàng trăm con tàu qua lại như con thoi giữa Recife và Amsterdam. Các xưởng chế biến đường tinh đã đem về 1/4 thuế gián tiếp cho Hà Lan. Một trong những nhà buôn đường quan trọng nhất có cơ sở ở cả Sao Salvador và Recife. Người “Dị giáo” Manuel Rodrigues Vega đã xây dựng hai kho chứa hàng lớn ở Amsterdam để cất trữ hàng hóa chuyển từ đảo Saint Michel đến. Năm 1655, Abraham và Isaac Pereira, người buôn bán Bồ Đào Nha quốc tịch Do Thái, đã xây dựng xí nghiệp lọc đường ở Amsterdam. Số người khác nhận đường thô nguyên chất phải qua người Bồ Đào Nha trong thời gian có chiến tranh chống lại Hà Lan.

Có nhiều đường dây bí mật chuyển hàng của những người Dị giáo: Tháng 7-1657, Simon và Luis Rodrigues de Sousa, đã nhận trong số hàng từ Porto về Amsterdam 135 hòm đường, do một lái buôn người Do Thái bí mật là Antonio da Silva ở vùng Braxin - Bồ Đào Nha chuyển đến. Tháng 11-1658, Se’bastian Coutinho cũng nhận ở Antonio da Silva 6 hòm đường. Cũng trong năm này, Salomon, Moses và Isaac del Pina xây dựng một nhà máy chế biến đường ở Amsterdam sau đó đến năm 1669, những người này đã theo đạo Cơ Đốc. Khi đường đã bắt đầu được sản xuất ở khắp Châu Âu, những người Do Thái đã thấy ngay nghề buôn đường sa sút nên đã bỏ ngay nghề này.

Thuốc lá trở thành thứ hàng hóa thiết thực cho người Do Thái, và là một nhân tố làm phát đạt cho nền kinh tế của mọi người buôn bán khác. Lịch sử muốn chứng tỏ người da trắng đầu tiên đặt chân lên Châu Mỹ là người Dị giáo tên là Lui’s de Torres và cũng là người đầu tiên hút thuốc lá. Năm 1611, thùng thuốc lá đầu tiên nhập khẩu vào Châu Âu là do một lái buôn Do Thái tên là David Abendana, bán cho một lái buôn Cơ Đốc là Hoorn. 9 năm sau, người ta thấy ở Amsterdam có hai người môi giới Do Thái chào hàng thuốc lá. Trong số 30 gia đình quản lý và bán thuốc quan trọng, đã có 10 gia đình Do Thái. Những gia đình đầu tiên có cửa hàng buôn bán thuốc lá là gia đình Isaac Italiander, Jacob Franco Mendes, Isaac Mendes và Sara Dias de Fonseca, đã có một xưởng cuốn thuốc lá thuê đến 14 công nhân. Đây thật là một xí nghiệp, hoạt động ngoài hội công công thương của người Do Thái. 14 nhà nhập khẩu thuốc lá quan trọng đã ký vào một kiến nghị xin Manuel Lopez ở Azevedo chiếu cố, che chở cho 11 người Do Thái, trong số đó có Jacob de Jehuda Le’on, thường gọi tên là Jan Portremiel, thuê nhiều người thợ Do Thái ở Đức vào làm công nhân cho xưởng sản xuất thuốc lá. Đây cũng là một điểm đặc biệt của người Do Thái ở phương Đông: Trong số 24 đám cưới tổ chức vào tháng 4-1649 đến tháng 6-1653 ở Amsterdam có 14 đôi là người làm công thái thuốc lá. Những người Do Thái ở Se’farades cũng không bị đuổi. Chủ xưởng máy sản xuất thuốc lá là Menasseh Gaon, năm 1661 đã thuê một người cuốn thuốc lá Moises Heyman là người Do Thái Ashke’naze và ba người Do Thái Se’farade là: David de Oliveira, Moises Da Fonseca va Abraham Le’ry. Nhưng thường thì người Do Thái Se’farades làm trưởng còn người Do Thái Ashke’nazes chỉ làm thợ.

Năm 1654, sau 24 bị Hà Lan chiếm đóng, người Bồ Đào Nha mới giành lại được Recife. 2000 người Do Thái đang sống ở đấy, phải bỏ chạy trên con tàu biển về Cayenne, Curaçao La Jamaique, la Barbade, Panama, Costa Rica và quần đảo Antilles của Pháp. Ngay sau đó họ lại bị vua nước Pháp đuổi ra khỏi Antilles. Hạm đội của hải tặc ở vùng biển Caraïbes gần như là độc quyền của người Do Thái vì các thủy thủ và chỉ huy đều là Do Thái.

Năm 1667, người Hà Lan đổi La Nouvelle Amsterdam lấy Surinam lúc đó đang bị người Anh chiếm đóng. Một năm sau, người ta thấy người Do Thái-Bồ Đào Nha có mặt ở Surinam, giữ quyền cai quản 9 đồn điền trồng mía của các gia đình Pereira, Da Costa, Da Silva, Casseres, Alonza de Fonseca, Mesa. Trong số đó có tới 233 nô lệ, 55 nồi nấu đường và 106 gia súc. Năm sau lại có thêm 6 đồn điền khác, với 181 nô lệ, 39 nồi nấu đường và 66 gia súc.

Cuối thế kỷ, trong số 400 đồn điền trồng mía ở Surinam, thì có 115 đồn điền của người Do Thái. Năm 1690, họ là quân tiên phong trấn áp chống lại cuộc nổi dậy của nô lệ. Có 10 người trong số họ đã xin di tản đến Jamaique cùng với 322 nô lệ, nhưng viên toàn quyền Hà Lan ở Surinam sợ đất thuộc địa của mình không được phồn thịnh đã giữ họ lại 8 năm nữa.

Một trong những con tàu người Do Thái dùng để trốn khỏi Recife, đã bị Bồ Đào Nha bắt giữ vào năm 1654, đã bị cướp biển người Tây Ban Nha chiếm lại. Bọn này định bán số người Do Thái trên tàu như nô lệ, nhưng đến lượt chúng lại bị tàu của Pháp khám xét. Con tàu của Pháp mang tên Saint-Charles và đại úy thuyền trưởng tên là Jacques de la Motthe, dẫn con tàu trở người Do Thái cập bến một miền đất thuộc địa nhỏ của Hà Lan và đổ bộ lên đó. Nơi ấy gọi là Nouvelle-Amsterdam. 13 năm sau, nó được đổi cho người Anh lấy Surinam và trở thành New York ngày nay.

Những thuộc địa của Anh

Năm 1584, ngài (Sir) Walter Raleigh, một sủng thần của Elisabeth I, nhận được lệnh thám hiểm La Virginie và coi nơi đó là thuộc địa của Anh, hy vọng tìm thấy mỏ vàng và con đường đến phương Đông. Ngài Raleigh cũng muốn tìm mỏ đồng ở La Virginie, là thứ kim loại chiến lược, đã tuyển dụng Joachim Ganz (hay Gaunse) cho chuyến đi này. Joachim từ Bohême tới, là kỹ sư do công ty mỏ hoàng gia mời, vì người ta đã thấy ông làm đảo lộn ngành luyện kim ở Anh.

Cuộc thám hiểm này là do đô đốc Richard Grenville chỉ huy, xuất phát từ Plymouth và đến năm 1585 đã đổ bộ được lên Roanoke (ngày nay là Bắc Caroline).

Vì vinh dự của bà hoàng trinh trắng (Reinevierge) E’lisabeth, nên người ta đã đặt tên cho vùng đất mới này là “Virginie” Đây là vị trí đầu tiên của Anh trên đất Mỹ, có từ 35 năm trước khi Mayflower cập vào bờ vùng phía Bắc, sau này là bang Massachusetts của Mỹ.

Ganz đã tìm ra mỏ đồng, nhưng không giữ được đất thuộc địa này vì bệnh tật, nỗi sợ hãi lòng thù địch của người Indien da đỏ. Ngày 19-6-1586, ngài Francis Drake cho gọi họ về nước Anh. Ganz liền trốn Bristol và ở lại làm sống lại tư tưởng He’breu và Đức ở nơi này. Ngài Walter Raleigh đã bị hoàng hậu cho thất sủng về vụ thất bại này và cũng vì chưa làm cho Ganz tin vào Chúa Jesus: người Do Thái ấy có phải là thứ lưu huỳnh, đã chế ngự được tư tưởng của Raleigh? Có phải chính Ganz đã làm cho Raleigh thất bại và gieo mối nghi ngờ vào đầu óc Raleigh? Có phải cả hai người này đều là Do Thái?

Năm 1589, đúng sau ngày chiến thắng người Tây Ban Nha, Ganz bị kết tội là đã báng bổ Chúa Jesus. Ganz đã tự nhận mình là người Do Thái để không bị coi là người Dị giáo. Ganz bị giao cho hội đồng cơ mật xét xử. Hình như người ta đã chấp nhận tha cho Ganz nên sau đó Ganz bị đuổi về Bohême.

Năm 1595, Raleigh được người che chở nên đã sang Mỹ và đi ngược lên Ore’noque. Raleigh bị kết tội theo chủ nghĩa vô thần và bị tử hình, nhưng sau đó lại được đặc xá. Sau 15 năm ngồi tù, Raleigh đi tìm vàng, nhưng vẫn thất bại. Sau đó, Jacques I đã xử tử Raleigh vào năm 1618.

Còn Ganz, vì đã có công chiến thắng Tây Ban Nha, đã đặt chân lên Bắc Mỹ và đã làm cho cuộc cách mạng về kỹ nghệ tiến bộ nên đã được phép ở lại Anh. Nhưng Ganz đã nhớ lại điều gì?

70 năm sau, 1654, những hành khách trên con tàu Saint Charles như: Le’vy, Depiza, Taro, Lumbroso, Mercados, Nūnes đã lên bờ ở Nouvelle-Amsterdam, thấy trong số những kiều dân ở đây có người Do Thái-Đức tên là Bar Simhon. Peter Struyvesant, toàn quyền người Hà Lan, đã tống giam tất cả số người mới đến, sau đó lại phải tha họ theo lệnh của công ty Hà Lan trong đó có nhiều người Do Thái là cổ đông. Họ lại làm nghề môi giới, buôn bán với người Judien để đổi các đồ dùng và vải vóc lấy thuốc lá, lông thú.

Năm sau có một số người Do Thái khác ở Amsterdam sang hòa nhập với họ. Họ sống yên ổn ở đây và nhà thờ không săn đuổi họ mãi được. Năm 1657, họ đã biết những điều luật về quyền công dân “với điều kiện họ không còn là gánh nặng cho công ty Hà Lan của miền Đông Ấn Độ, và sự nghèo khó bần cùng sẽ do cộng đồng của họ gánh chịu”. Người Do Thái ở Tsedaka cũng đổ bộ lên Châu Mỹ. Đã có một số gia đình có tên tuổi sau này trong số những người Do Thái ấy, như gia đình Nathan, Lazarus, Lopez, Lombo-broso và Seixas. Năm 1667, như người ta đã thấy, người Anh đã đổi Nowvellr-Amsterdam lấy Surinam, sau đó Nowvellr-Amsterdam trở thành New-York người ta không phải lo sợ gì với những kiều dân ở đây. Người Do Thái đã được người Anh tha thứ từ 10 năm trước. Có vài độ chục người Do Thái từ Đông Âu đến, họ là những người môi giới đầu tiên có mặt ở Maryland, Pennsylvanie, Georgie và Caroline.

Sự sống và chết của những quốc gia vào thế kỷ XVIII

Đầu thế kỷ XVIII, dân số Do Thái trên toàn thế giới đã có khoảng 3 triệu rưỡi người, ít hơn năm 1000. Phần lớn họ đã chuyển sang đạo Cơ Đốc. Tất cả các cộng đồng ở Ấn Độ, Châu Á, Cận Đông và Bắc Phi đều đã suy tàn. Chỉ có những cộng đồng ở Châu Âu là được nhen nhóm vực dậy sáng chói như cộng đồng Do Thái ở Ba Lan, và đầy hứa hẹn như cộng đồng ở hai bờ biển Đại Tây Dương. Trong cuộc cách mạng kỹ nghệ đã có một thế giới của người Do Thái bị biến mất, đồng thời lại xuất hiện một loại người Do Thái khác rất có ích và có điều kiện để được chấp nhận sự tồn tại.

Sự lắng dịu của Islam

Phương Tây chỉ quan tâm đến phương Tây. Họ đã quên đạo Hồi, và chính đạo Hồi cũng đã quên phương Đông.

Năm 1739, Thổ chiếm đóng lại Belgrade. Trước đó, từ năm 1521, họ đã chiếm được miền đất này, nhưng phải tranh chấp với người Áo. Cuộc chiến Belgra năm 1739 cũng là cuộc chinh phục cuối cùng của người Thổ. Năm 1774, họ bắt đầu quay trở về và đây cũng là thời hạn họ giao cho Nga vùng Crime’c và một phần đường chu vi của biển Đen. Nơi này còn đang có 3.000 người Do Thái sinh sống. Những cộng đồng Do Thái sống trong vương quốc Ottoman luôn bị gạt ra ngoài lề, phải sống quỵ lụy, nhục nhã, nên đã có tư tưởng ngả về phương Tây. Họ tập trung một số nơi như nơi: Istambul, (lúc đó có 450.000 người và là một trong những thành phố đông dân nhất thế giới sau Bắc Kinh, Quảng Đông), Smyrne (hay Izmir), Alger, Tunis. Trước đây người Thổ đã chiếm vùng biên giới phương Tây nên bỏ rơi các tỉnh ở phương Đông.

Palestine đã cắt đứt hết các đường thương mại và trở nên sa sút. Họ chỉ còn hoạt động mỗi một nghề dệt, một nghề cũng đang sa vào sự trì trệ, đình đốn. Ở Palestine chỉ còn không đến 100.000 người Do Thái và cũng chừng ấy người Ả Rập. Nhưng do những người Ả Rập du cư (les Be’douins) hay vòi vĩnh xin tiền, nên khách hành hương ít khi đến đây. Saint-Jean-d’Acre là bộ mặt khiêm nhường của thủ phủ ở vùng này. Vào lúc đó, cái xó ấy của vương quốc bị phân hóa cả về địa lý và về thể lệ hành chính.

Ở Maroc, người Do Thái càng ngày càng sống thu mình lại và được quốc vương đối xử ngày càng tốt hơn. Người buôn bán và thợ thủ công Do Thái cùng kinh doanh chung bên người Ả Rập. Càng ngày càng xuất hiện tiền bạc trong những công việc mua bán, trao đổi. Để đối phó với việc cấm mua đi, bán lại các tín dụng, những người buôn bán Do Thái đã tổ chức việc trả tiền dưới hình thức ngoại hối, bằng thực phẩm hay kim loại quý theo tính chất khác nhau với khoản tiền cho vay. Điều đó cho phép ấn định tự do thời hạn trả tiền và gộp tương đương với tiền lãi.

Năm 1723, dưới triều vua Moulay Ismail trong một vụ xét xử ở Fès, giáo sĩ Judah Ben Attar cũng đã lên án: “Sự thực hành ấy đã mở ra như một vết mụn loét và nó đã như một cái màng che tầm nhìn của mặt trời”. Năm 1935, dưới triều vua Moulay Abdallah cũng vẫn toàn án của giáo sĩ này đã đưa ra quyết định: “Số tiền trả cho khoản nợ phải thực hiện điều sau: “Ai mượn tiền bạc hay hàng hóa phải ấn định rõ thời hạn vay mượn và không có sự đánh giá cần thiết về giá trị tiền bạc hay hàng hóa vay mượn phải tăng hay giảm”.

Năm 1760, khi Moulay Mohammed lên ngôi đã cho trùng tu lại tất cả các ngôi đền Do Thái và chọn một người Do Thái làm chủ kho bạc và là bộ trưởng chính.

Năm 1760, vua Moulay Mohammed còn cho xây dựng hải cảng ở Anfa và đến năm 1765 là hải cảng ở Essaouira. Cả hai nơi này đều có đông người Do Thái đến sinh sống.

Maroc, cũng như Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Lan là những nước có nhiều người Do Thái, ngay cả khi ở đấy họ cũng không được đối xử tốt lắm.

Sự kết thúc của Ba Lan

Đầu thế kỷ XVIII, ở Ba Lan, Ukraine, Lituanie chỉ còn có hơn 600.000 người Do Thái sống trong vùng bị chiến tranh tàn phá. Những người nông dân tự do ở những nơi này cũng phải sống với thân phận người nông nô. Đất nước này chỉ còn như một con rối trong tay những thế lực nước ngoài. Thế kỷ này báo hiệu sự sa sút của tất cả người Ba Lan, Do Thái hay không Do Thái.

Năm 1697, được sự giúp đỡ của Pháp, Áo, Nga, và được chủ nhà băng là Oppenheimer và Lehman ở Vienne tài trợ, người Ba Lan đã buộc Auguste II miễn cưỡng phải chấp nhận việc bầu cử mình lên làm vua ở Saxe. Sau đó, người Ba Lan lại phải nhận Stanislas Leszczynski làm vua chỉ định từ năm 1704 và đến năm 1733 lại được bầu làm vua lần thứ hai do Pháp và bà vợ Marie Leszczynski giúp. Sau đó đến năm 1723, Ausguste III lên làm vua. Năm 1764, dưới ảnh hưởng của Nga, Stanislas Poi’iatowski trở thành ông vua cuối cùng của Ba Lan.

Có 2/3 số người Do Thái Ba Lan chen chúc nhau sống trong những thành phố còn chấp nhận họ. Không có ông vua hay ông hoàng nào cần đến họ. Những nhà tư sản muốn thay thế vị trí của người Do Thái. Họ vẫn còn có tài sản ở các thành phố, nhưng không được một quyền gì mà chỉ là đối tượng của cảnh sát. Khi có những người di cư mới đến, người Do Thái ở những thành phố Ba Lan này liền tranh nhau cho họ thuê nhà để lấy tiền. Quyền hôn nhân phải kiểm soát ngặt nghèo vì hoàn cảnh nhân khẩu và đòi hỏi có nhà ở của họ là cao. 1/6 số người Do Thái là chủ các hàng ăn. 1/3 người làm nghề buôn bán các thứ hàng như: si, xà phòng, muối, thuốc lá, rượu. 1/3 là thợ thủ công. Trong số người làm nghề thủ công, cứ ba người thì có 2 người làm nghề làm nghề và vài sợi.

Năm 1712, người ta cấm người Do Thái ở Vilna không được may quần áo trong các ngày lễ hội của đạo Cơ Đốc, cấm không được thuê thợ và cả khách hàng là người Cơ Đốc. Cũng có vài xưởng thợ thu hút thợ sản xuất, thợ may, trả lương theo công nhật. Đôi khi có người Do Thái làm công cho những nhà tư bản. Vài người Do Thái như Israel Rubinowicz là quản gia của Elisabeth Sieniawska trong hơn 40 năm. Chỉ có một người duy nhất là chủ nhà băng bên cạnh các ông hoàng, nhưng vẫn còn có vài hội đồng của cộng đồng vẫn quản lý tiền bạc của các nhà quí phái và nhà thờ. Sự chênh lệch giữa người giàu và người nghèo là quá lớn, nên đã xuất hiện sự đòi hỏi về tự do cá nhân do cộng đồng yêu cầu quá nhiều ở họ những vấn đề mà họ không chịu đựng được. Sự lẫn lộn về những đòi hỏi của giáo hội với đòi hỏi của xã hội làm cho những người theo chủ nghĩa đồng hóa rất muốn trở thành người Ba Lan. Có vài người trong số họ thấy số phận của họ không thể khá lên được cùng với người nông thôn nên họ gia nhập vào những người cách mạng quốc gia.

Năm 1750 lại có một phong trào trái ngược lại ở Podolie. Xoay quanh Israel Ben Eliezer, một giáo sĩ nổi tiếng dưới cái tên Baal Chem Tov, đã phục hồi lại đề tài về Zohar để ca tụng một thế giới mới xuất hiện mà không muốn có người Do Thái. Đó là chủ đề về Hassidim, đã biện hộ cho hạnh phúc và sự nhiệt tình của ngày hội và từ chối xã hội buôn bán. Những người “chính thống” đòi khai trừ những người theo giáo sĩ Israel Ben Eliezer vì họ chỉ thích hưởng lạc mà không chịu làm việc (Buôn bán). Ở Vilna có giáo sĩ Salzniann, một nhà giáo có danh tiếng ghét cay, ghét đắng những con người ấy. Nhưng những người chính thống đã tự nguyện liên kết với những người ở Moritanie để chống lại những người theo chủ nghĩa đồng hóa, kẻ thù chung của họ.

Có nhiều người lãnh đạo Thiên chúa giáo là người Ba Lan như Tadeusz Czacki và Maciej Topor Butrymowicz, đã ủng hộ việc đồng hóa của người Do Thái, việc xóa bỏ các tòa án Do Thái, giảm bớt các thẩm quyền của Vaad và hướng lại cho những người làm thợ thủ công vào làm việc ở các nhà máy, xí nghiệp và nông nghiệp. Tất cả các công dân Ba Lan đều phải được bình đẳng.

Năm 1764, hội nghị chính trị Ba Lan đã giải tán Vaad. Nhưng sự khủng hoảng về kinh tế đã kích thích những thợ thủ công Ba Lan bài Do Thái, chống lại các thợ thủ công Do Thái, là kẻ cạnh tranh với họ. Vì vậy quá trình đồng hóa người Do Thái phải chấm dứt.

Năm 1768, ở Cracovie, Poznan, Lvov, Vilna và Brest Litovsk lại xảy ra cuộc tàn sát người Do Thái, đã gây ra cái chết cho hơn 10.000 người. Những người nông dân theo đạo chính thống ở Ukraine đã nổi dậy tuyên bố nền độc lập của họ và tàn sát hàng ngàn người Ba Lan theo đạo Thiên Chúa, và hàng chục ngàn người Do Thái-Ukraine, coi họ là những người đồng minh của người Ba Lan chiếm đóng. Con đường đồng hóa đã chấm dứt ở Ba Lan lại chuyển sang Nga.

Ngày 5-8-1772, với thời hạn phân chia đất nước lần đầu, Ba Lan đã mất 4 triệu người; 150.000 người Do Thái đã sát nhập vào Áo, và 25.000 người vào Nga, số khác nhập vào Phổ (Đức). Biến giới Áo-Ba Lan chuyển đến Gal- icie ở giữa: Cracovie là thuộc về Ba Lan còn Kazimierz là thuộc về Áo. Có nhiều người Do Thái ở vùng xảy ra cuộc chiến tranh, đã phải di sang Lituanie. Họ không được cộng đồng Do Thái ở địa phương đón tiếp thân mật. Hội đồng Do Thái ở Lituanie còn đề nghị đẩy họ đi chỗ khác do không còn chỗ cho họ ở. Các thủ lĩnh cộng đồng cũng từ chối không cho họ ở lại, và cho rằng không cần phải đưa ra một quyết định như vậy nữa vì đã ở Sodome và ở Gomorrhe rồi!

Năm 1790, ở Ba Lan và ở Lituanie có 900.000 người Do Thái chỉ trong một thế kỷ chỉ riêng về nhân khẩu con số này đã tăng lên gấp đôi. Cuộc sống đông đúc, chật chội rất khó khăn. Ngày 3-5-1791, những người tư sản nắm lấy quyền lực ở phần đất còn lại của Ba Lan. Hội nghị chính trị đã định ra một chế độ quân chủ vừa theo cha truyền con nối, vừa theo tự do. Chế độ quân chủ chấp nhận những người quý phái. Chế độ này cũng ấn định người Do Thái không còn là tài sản, mà là hậu quả cho các thành phố. Ví dụ: “Không ai có quyền bắt giam họ nếu không có xét xử, như trường hợp từ nhiều thế kỷ trước”. Đây là một tin vui cho cộng đồng Do Thái. Vào ngày kỷ niệm đầu tiên về hiến pháp này, tất cả các ngôi đền Do Thái trong toàn quốc đã tổ chức nhiều việc làm từ thiện. Các trùm tư bản không đồng tình với cuộc cách mạng của những nhà tư sản, nên đã kêu gọi Prusse (Phổ) và Nga tấn công Varsoive và Vilna.

Năm 1974, Tadeusz Kosciuszko đã tổ chức một đơn vị quân đội Do Thái, chống lại quân xâm lược Nga. Tadeusz cho rằng: “không ai có thể khuất phục được những quốc gia buôn bán phải từ bỏ đức Chí tôn là nguyên nhân cuộc đời của chúng ta và tính chính nghĩa của cuộc cách mạng này. Chúng ta không thể nhìn những người khác tín ngưỡng và tập tục với chúng ta, đến xâm chiếm nước mình. Chúng ta sẵn sàng tự nguyện hy sinh cuộc đời để bảo vệ cuộc cách mạng của chúng ta”.

Tháng 4-1794, Rosciuszko và Poniatowski đã đánh bại quân Nga nhưng sau đó phải rút lui. Năm 1795, Ba Lan mất nốt Varsovie, Kalisz cùng với 3 triệu dân. Còn lại Poznan (nơi có nhiều người Do Thái sinh sống. Năm đó, người ta thấy có 923 thợ may Do Thái so với 676 thợ may người Cơ Đốc) đã rơi vào tay quân Phổ (Prusse). Áo đã tự cho mình quyền chiếm giữ phần còn lại của Galicie cùng với Cracovie, và tất cả người buôn bán Do Thái bị đuổi hết ra khỏi khu vực này. Nước Áo chiếm từ Bắc Cracovie đến nam Sarajevo. Còn Catherine II sáp nhập Lituanie, Bie’lorussie và Ukraine ở phần Vilna đến Odessa, cộng thêm vào gần 2 triệu người Do Thái đến từ vương quốc Ottoman.

Sự khởi xướng của các trùm tư bản chống lại những nhà tài sản chỉ nhằm làm biến mất nước Ba Lan. Cộng đồng to lớn nhất của người Do Thái trên thế giới này đã chủ yếu nghiêng về phía Nga.

Người Do Thái đầu tiên

Người Do Thái-Ba Lan thấy Nga là một nước chưa hiểu thế nào là người Do Thái. Suốt thế kỷ ấy và tiếp sau những thế kỷ khác, không có một ông vua nào, ngay cả Pierre Le Grand cũng không cho phép một người Do Thái nào được ở lại sinh sống trong vương quốc. Người ta chỉ còn thấy vài dấu vết của người buôn bán Do Thái hiếm hoi lẻ tẻ trên đường từ Mát-xcơ-va đến các hải cảng ở phương Nam, và vài người qui theo gộp vào với người Nga trong cuộc chinh phục Ba Lan. Có một số phận đặc biệt là: Anobli, con trai của Chafirov một người buôn bán Do Thái đã chuyển đạo ở Smolensk (đã nói đến ở trên) từ năm 1690 đã có người bạn thân hồi còn trẻ là hoàng tử Menchikov của vua Nga, đã giới thiệu Anobli với vua Pierre Le Grand. Anobli trở thành cố vấn riêng của nhà vua, thường đi cùng với vua trong các chuyến du hành. Chính Anobli, năm 1704, đã thuyết phục những đội quân của Thụy Điển ở Narva, thuộc Estonie, đầu hàng vua Nga.

Sau đó Anobli trở thành người buôn bán và rất giàu đã nhờ kiến trúc sư người Ý là Rastrelli, thiết kế, xây dựng khách sạn đầu tiên rất sang trọng ở Saint-Petersbourg. Cũng Rastrelli đã thiết kế xây dựng những tòa lâu đài lớn của thành phố. Sau đó Anobli đã sắp xếp cho 4 người buôn bán Do Thái khác lấy các con gái của mình. Đám cưới được tổ chức theo nghi lễ các hoàng tử. Khi được phong là phó thủ tướng, Anobli đã lấy một trong số các cháu gái của công tước ở Courlande và được phong danh hiệu là Nam tước.

Năm 1711, khi đem quân đánh người Thổ, hoàng đế Pierre Le Grand đã bị bắt làm tù binh. Chafirov đã làm con tin thay cho Pierr Le Grand, ở lại Istambul 2 năm rưỡi. Tại đây Chafirov đã liên lạc với một người Dị giáo ở Bồ Đào Nha là Daniel de Fonseca, và đã tự chuyển thành người Do Thái để được dễ dàng thuận lợi cho đời sống của người tù. Sau đó, Chafirov cũng được trở về nước Nga trong vinh quang. Năm 1716, Pierre Le Grand ủy nhiệm cho Chafirov soạn thảo câu chuyện về chiến tranh chống lại Thụy Điển và lần đầu tiên ở Nga có đặt ra vấn đề hai từ: “công dân” và “cách mạng” Đây là kết quả đầu tiên về nghề phát hành sách ở Nga có được 20.000 bản. Năm 1722, trong chuyến viễn chinh đến Ba Tư, vua Nga gây bất hòa với hoàng tử Menchikov, người vẫn che chở cho Chafirov và thế là cả hai đều bị thất sủng. Chafirov bị đày đến Novgorod, bị tịch thu hết tài sản. Đến năm 1725, Pierre Le Grand chết, Chafirov mới trở về Mát-xcơ-va và chết trong đau khổ.

Năm 1778, được thừa hưởng gia tài phần chia của đất Ba Lan, Catherine II đã cho phép công thương buôn bán và thợ thủ công Do Thái được vào hội công thương và coi như cho phép họ được bầu đại diện vào các nghiệp đoàn và các hội đồng của thành phố. Đây là lần đầu tiên trong suốt lịch sử di cư của mình, người Do Thái được phép bầu cử và ứng cử.

Sau khi cả ba phần đất của Ba Lan kết thúc với sự bành trướng của Nga, và sự thiệt hại của vương quốc Ottoman, đến tận lưu vực sông Duiepr, biển Đen và Crime’e, thì gần 2 triệu người Do Thái đã nghiêng về vương quốc Nga và thu vào trong cái gọi là khu Ghetto rộng lớn.

NHỮNG NGƯỜI CUNG CẤP VẬT DỤNG CHO TRIỀU ĐÌNH VÀ CUỘC CÁCH MẠNG VỀ CÔNG NGHIỆP (1700-1800)

Những người Do Thái được tha thứ ở Pháp và ở Ý

Năm 1737, 2.000 người Do Thái trong khu Ghetto ở Venise được phép ra khỏi khu vực vào lúc buổi chiều và ngày chủ nhật. Năm 1758 trường hợp người Do Thái trong khu Ghetto ở Florence cũng được quyền như vậy. Còn hoàn cảnh của những người Do Thái ở Ancône vẫn không có gì cải thiện. Ở Livourne là thành phố mở và tự do nhất. Trong khu vực Comtat Venaissin, một nhà nước khác của giáo hoàng, hoàn cảnh của họ cũng không được tốt hơn chút nào. Một nhân chứng vào thời kỳ đó đã kể:

“Người Do Thái Comtat Venaissin sống với điều kiện thật kinh khủng. Người Cơ Đốc trong vùng đó không coi trẻ em Do Thái là một con người giống như họ. Người Do Thái phải nhốt vào những khu vực dành riêng cho họ và chỉ được ra ngoài trong khoảnh khắc giờ giấc được ấn định nghiêm ngặt. Nếu không may họ lỡ lọt vào một đường phố nơi có đám rước của người Cơ Đốc (thường xảy ra như vậy) thì phải chạy trốn để tránh những hòn đá từ các phía, tới tấp ném vào họ. Họ luôn phải đội mũ màu vàng và phải quấn chiếc khăn quàng cũng màu vàng qua trước ngực. Thật bất hạnh cho những ai ra khỏi khu vực mà không mang các dấu hiệu phân biệt như vậy. Khi gặp một người Cơ Đốc, bất cứ là ai, người Do Thái bị bắt buộc phải kính cẩn cúi đầu chào. Nếu có một người ăn mày bảo họ: “Xin làm phúc, bố thí!”, thì người Do Thái phải vâng lệnh ngay và cho người đó 5 xu. Có Trời mới biết được là mỗi khi ra đường, người Do Thái phải trả hết bao nhiêu đồng 25 Centimes. Để sống được, người Do Thái bắt buộc thường xuyên phải ra khỏi Comtat.

Năm 1740, những người buôn bán ở Montfellier phàn nàn về sự cạnh tranh của người Do Thái, và được vị quản lý hoàng gia trả lời: “Nếu người Cơ Đốc có cửa hàng cũng bán đủ các mặt hàng như của người Do Thái thì khách hàng cũng đến đấy đông ngay”.

Ở Guyenne, các giấy tờ của hoàng gia đều gọi họ là “người Cơ Đốc mới” hay “người Do Thái”, và càng ngày càng được cởi mở, tự do hơn. Tháng 6-1723, quan nhiếp chính một lần nữa lại nêu ra việc họ muốn có đặc quyền thì phải nộp 100.000 đồng Livres. “Những người Do Thái nói chung theo đạo thờ hai thần được biết và đã ở trong vương quốc chúng ta…với cái tên “người Bồ Đào Nha”, hay “người Cơ Đốc mới”, là vấn đề mà vương quốc quan tâm về quyền công nhận họ có tài sản về ruộng đất và được quyền chọn khu phố để ở…”

Gia đình Gradis ở Bordeaux chuyên bán cho Londres và Amsterdam rượu vang, rượu ngọt, thịt bò ướp muối, bột mì, mua ở Bordeaux và ở Rouen. Gia đình này đã thành lập một hãng buôn ở Canada để cung cấp hàng hóa của Pháp cho Châu Mỹ trong cuộc chiến tranh 7 năm. Hãng này chuyên chở hàng bằng tàu biển cho lợi ích của vua. Số gia đình khác ở Bordeaux như Lopès-Dubec, Raba, Furtado là chủ nhà băng bảo hiểm tàu biển, buôn bán và thợ thủ công 41 người phụ nữ được tuyển để làm những công việc chuyên nghiệp. Trong số đó có một nữ chủ nhà băng và một người buôn bán rượu vang.

Năm 1740, ở Alsace có 2125 gia đình Do Thái, đến năm 1784, người ta đã thấy có 3.942 gia đình gồm 19.624 người. Nhiều người làm nghề buôn bán, cho nông dân vay tiền bằng vật thế chấp.

Ngự chỉ của nhà vua ra ngày 10-7-1784 “cho phép họ được có ruộng đất để cày cấy, trồng trọt hoa màu và được làm tất cả các công việc khác. Chúng ta cấm họ không được thuê hoặc giúp việc là người Cơ Đốc để khai thác ruộng đất hoặc trồng nho”.

Vào cuối thế kỷ XVII, người Do Thái ở Lorraine cũng đông đúc. Samuel Le’vy là chủ kho bạc ở Lorraine, sau đó đến năm 1721 thì bị bắt và tất cả người Do Thái lại bị đuổi ra khỏi Lorraine. Đến năm 1726, họ lại trở về vì vua Stanislas, đã bị truất ngôi ở Ba Lan, lại đã tiếp nhận họ nhưng phải đổi một khoản tiền đóng góp. Khi Lorraine sáp nhập vào nước Pháp, nhà vua mới tha thứ cho họ. Ở Paris cũng tha thứ cho một cộng đồng Do Thái nhỏ bé, từ Bordeaux và Pont-Saint-Esprit-Lès-Bayonne đến. Một cộng đồng khác từ Đức gồm những người Do Thái ở Messins, ở Anh, Ba Lan và Hà Lan, cũng được đến sinh sống ở Paris. Một ngôi đền theo nghi lễ của người Do Thái- Bồ Đào Nha được xây dựng ở phố Saint-André-Des-Arts; một ngôi đền khác theo nghi lễ của người Do Thái- Đức được xây ở phố Brisemiche. Người Do Thái-Bồ Đào Nha thường buôn bán chocolate, tơ lụa, và ở tại khu phố Ode’on. Người Do Thái-Đức làm nghề buôn bán ngũ kim, vàng bạc và quần áo cũ. Họ còn phải phụ thuộc vào cảnh sát cho họ được ở thời hạn bao lâu và khi ở phải có kỹ thuật và nghề nghiệp. Họ đã đến ở Sorbonne và Saint-Merri. Cho đến năm 1787, họ chỉ được phép buôn bán mở các cửa hiệu và không được dự vào các tổ chức nghiệp đoàn. Thường thì họ chỉ làm các nghề lặt vặt, nhưng trong số họ cũng có vài ba người là nhà công nghiệp, tài chính và trí thức.

Israel Bernard ở Valabrègue là người dịch sách thư viện của nhà vua. Daniel de Fonseca ở một gia đình từ Istambul đến, đã làm thấy thuốc ở triều đình vua Louis XV Jacob Rodrigues Pereira, là phái viên chính thức bên cạnh nhà vua trông coi về “quốc gia” Do Thái ở Bordeaux.

Năm 1772, Cerl Berr chủ nhà băng, người Do Thái-Đức đã xin vào quốc tịch Pháp. Chỉ dụ của vua đã khẳng định: “Ông ấy đã trải qua cuộc chiến tranh và nạn đói tại Alsace trong những năm 1770 và 1771, vậy nên cần cho ông ấy có dịp tỏ lòng hăng hái, nhiệt tình hoạt động giúp cho công việc của chúng ta và của nhà nước”.

Chỉ trừ ở Alsace là họ không làm nghề cho vay tiền. Hơn một thế kỷ trước, ở Alsace đã có một hiệu cầm đồ của The’ophraste Reuaudot nhưng đã bị đóng cửa. Đến nay, năm 1777 mới có một hiệu cầm đồ được mở cửa hàng, với tiền thuế là 10% thực lãi và số tiền này phải nộp vào công quỹ của thành phố.

Ngày 17-11-1787, Louis XVI ủy nhiệm cho ông Malesherbes việc cải tổ các qui tắc của người Do Thái ở Pháp. Cũng trong năm này, vua Louis XVI đã cho phép họ được mở các cửa hiệu bán hàng và được nhận vào các nghiệp đoàn. Năm 1788, các giám mục lo sợ sự phục hưng của những người không phải là đạo Thiên Chúa: “Còn có cuộc cách mạng nào xảy ra mau chóng như thế, ở trong các thành phố và ở ngay giữa sự tiến bộ đáng lo sợ về sự vô thần và sự bất tử!”.

Vào buổi đầu cách mạng ấy, 40.000 người Do Thái được sống cởi mở ở nước Pháp: có 500 người ở Paris, 25.000 ở “quốc gia Alsace”, 7.500 ở Lorraine, số còn lại ở Guyenne và ở trong Comtat Venaissin.

Những cuộc tranh luận giữa những nhà triết học về trí tuệ, thông minh, cũng đã đưa ra cách nhìn rộng mở của nước Pháp về những người Do Thái: Họ ngày càng ít có tư tưởng thần học và càng ngày càng có ý thức về kinh tế chính trị. Nhưng họ không được ưa thích lắm. Năm 1720, Montesquieu đã viết: “nếu anh hỏi tôi: “Ở Pháp có người Do Thái không? Tôi sẽ cho anh biết: Ở bất cứ nơi nào có tiền bạc thì đều có người Do Thái”

Năm 1723, Savary đã viết trong cuốn “Từ điển phổ cập về thương mại” của ông, những câu cách ngôn, chỉ rõ người Do Thái là những kẻ lừa đảo nguy hiểm: “Người Do Thái chính cống” = một người buôn bán, bán giá rất đắt và cứa cổ người mua; “Rơi vào tay người Do Thái” = Bị những con người cứng rắn, đối xử tàn tệ, bền bỉ và khó khăn trong mọi công việc…”

Savary còn viết thêm: “Người Do Thái có tiếng là khôn khéo trong kinh doanh, nhưng họ vẫn bị nghi ngờ là không trung thực, không có tín nhiệm. Tại sao họ lại bị những lời trách móc như vậy? Chắc là đã có những quốc gia luôn dè dặt, đề phòng chống lại người Do Thái, không chỉ làm cho họ đau khổ mà còn muốn thọc sâu vào những điều bí mật trong quan hệ buôn bán và ăn chia lợi nhuận giữa họ với nhau”.

Trong cuốn “Từ điển phổ cập” ở Tre’voux, xuất bản năm 1732, người ta đã đọc một định nghĩa sau đây: “Người ta nói: “giàu như một người Do Thái” có nghĩa là giàu lắm. Người ta gọi người buôn bán nào hay lừa dối và hay bán giá cắt cổ đều là” “Người Do Thái”, bởi vì người Do Thái là người cho vay tiền lấy lãi rất nặng, là kẻ bất lương, lừa dối”

Năm 1764, một trong những ý nghĩ của Voltaire viết và được in vào Từ điển triết học: “người He’breu hầu như luôn bị đầy đi lang thang khắp nơi, là kẻ cướp, là nô lệ, là kẻ phản loạn. Ngày nay họ vẫn lang thang trên trái đất, gây nỗi lo sợ cho mọi người phải tin rằng: Mặt trời, trái đất và tất cả con người được tạo ra là chỉ để dành riêng cho họ. Người ta chỉ thấy họ là một dân tộc dốt nát, dã man, đã gắn bó từ lâu đời với sự hà tiện đến ma quái và sự mê tín đáng ghét nhất, và là sự căm thù điên cuồng với tất cả các dân tộc đã tha thứ để cho họ làm giàu. Các anh (người Do Thái) phải là những con vật biết tính toán và hãy trở thành những con vật có suy nghĩ!”. Và trong cuốn sách “Thử nghiệm về những tập tục”, Voltaire đã kết luận: “Người ta nhìn người Do Thái cũng bằng con mắt như chúng ta nhìn người da đen, coi như một loại người hạ đẳng”.

Sự bấp bênh về hình ảnh dân tộc He’breu đã thể hiện trong cuốn “Bách khoa toàn thư” năm 1765. Một hiệp sĩ ở Jaucourt đã viết bài “Người Do Thái”, trong đó có nêu lên một động lực chính của tác phẩm là người ta phải ngạc nhiên: “Dân tộc ấy vẫn tồn tại, sau những nỗi lo sợ khủng khiếp mà người Do Thái phải chấp nhận. Tôi kính phục lòng kiên trì của họ luôn gắn bó với điều luật của Moise”. Hiệp sĩ này còn viết: “Cách sống giản dị và mẫu mực, sự kiêng nhịn trong công việc của họ”; họ không có thể “có được một bất động sản hay một công việc để làm”. Thật bất công khi đối xử với người Do Thái coi họ là những “người cho vay nặng lãi bỉ ổi” bởi vì người Cơ Đốc chỉ để cho họ “có được một nguồn lợi dễ sống là việc buôn bán”. Ông đã kết luận: “Khi họ đã theo đạo Thiên Chúa thì người ta lại tịch thu tài sản của họ, và khi họ không muốn theo đạo Thiên chúa thì lại bị người ta thiêu sống”. Và “Người ta thấy tội tệ khi nhìn họ bị đuổi ra khỏi Tây Ban Nha cả ở nước Pháp cũng đã truy hại theo vấn đề đó, mà chỉ do vài điềm của một ông hoàng đưa ra là đủ”. Diderot viết thêm: “Nhưng ai là người đưa chúng ta ra để tự so sánh về uy quyền, về phẩm giá, tính công bằng, lòng vị tha và lương tâm, với Abraham, với Isaac và Jacob? Còn để so sánh với Moise thì có nhà lịch sử nào, nhà pháp luật nào, nhà triết học, nhà thơ và còn có ai nữa!”.

Những người cung ứng cho triều đình ở Allemague và ở Áo

Đầu thế kỷ XVIII, vương quốc có nhà nước rộng và đông dân nhất Châu Âu, với những lãnh vực di sản của dòng họ Habsourg, bao gồm một phần nước Hungari mà người Ottoman không chiếm giữ nữa, vương quốc Bohême và các đất đai phụ thuộc, vương quốc Naples và Sicile.

Năm 1720, khi Charles chết, cuộc tranh chấp về thừa kế mở đầu cho cuộc chiến tranh Châu Âu. Marie The’rese, con gái của Charles VI, sau rất nhiều biến cố, đã đạt được quyền lực. Năm 1670, hầu hết người Do Thái ở Vienne đã bị đuổi, nhưng sau đó họ lại dần dần trở về. Một cộng đồng nhỏ bé người Do Thái-Se’farade đã đến Vienne, lập lại đường dây buôn bán với những cộng đồng ở vùng Ban-Căng và Istambul. Sau cuộc chiến tranh 30, Allemague bị chia sẻ sụp đổ, nên đã có nhiều Nhà nước nhỏ tìm cách thiết lập hay củng cố vững chắc lại chính quyền theo chế độ chuyên chế, dựa trên kiểu mẫu của Louis XVI là làm sao để cho mọi người phải cảm phục. Các ông hoàng người Đức mong muốn có chung một đội quân thường trực và một hòa ước “Versailles” nhỏ. Những chủ nhà băng người Do Thái là kiểu mẫu của họ, sẽ cung cấp cho họ đủ phương tiện cần dùng. Người Do Thái không được nhà nước cho phép đầu tư vào tài sản ruộng đất và cung cấp những đòi hỏi của giới quí tộc. Họ trở thành những nhà quản lý về các quyền thuế quan, quản lý các đồng tiền, cung cấp vật dụng, ngũ cốc cho quân đội, họ còn giúp đỡ chuyển lại các cơ cấu cũ theo chế độ có tác dụng, và đảm bảo sự tồn tại của nhà nước. Không có nhà nước nào lại không cần thiết phải vay mượn. Một lần nữa, những người Do Thái lại đã giúp đỡ cho các quốc gia được hồi sinh và vững mạnh.

Nếu họ được đội tóc giả và mặc quần áo theo đúng một; nếu họ có quyền sống ở ngoài khu vực dành riêng cho họ; nếu họ được tự do đi lại trên khắp đất nước của nhà vua; nếu họ được miễn đánh thuế và được quyền mua các bất động sản; nếu một vài “Ge’ne’ral Priviligierte juden” (những người được đặc quyền đứng đầu của đạo Do Thái) cũng được nhận những danh hiệu quý phái, thì những người “cung ứng cho triều đình”, sẽ không sống ở trong triều đình. Vì thật là vô lý khi có nhiều người cứ gọi họ với vẻ khinh bỉ là “Do Thái của triều đình”. Trừ số người hiếm hoi, còn thì họ không được mang một danh hiệu chính thức nào và hoàn toàn bị đuổi ra khỏi giới quý tộc. Ngay cả số của hồi môn mà họ dành cho con gái của họ, cũng có giá trị như của hồi môn của giới quý tộc người Cơ Đốc dành cho con gái mình (Đầu thế kỷ là 736 đồng Livers, đến cuối thế kỷ là 9.000 đồng Livers) thì họ cũng không bao giờ được nhập vào giới quý tộc.

Dưới đây là số phận của những người cung ứng cho triều đình:

Behrend Leffman là người tin cẩn của Auguste ở Saxe, một người có đầu óc thực tiễn, đã giữ nhiều vai trò: chính trị, ngoại giao, kinh tế, không bao giờ rời bỏ một cách nghiêm khắc việc thực hiện tín ngưỡng, mà theo ông thì sự nghiêm khắc ấy đã làm cho ông không bị tổn thương. Năm 1697, ông hoàng của ông đã cử ông đến Paris để nhận số tiền ứng trước của Louis XIV, cũng như của các nhà vua khác để dùng vào việc vận động bầu cử cho ông hoàng ấy được làm vua ở Ba Lan. Behrend Leffman đã cất số tiền này vào thùng rượu đem đến công tước ở Hanovre để chạy chọt, mua lấy tiếng nói quyết định của công tước.

Joseph Süsskind Oppenheimer, sinh ở Heidelberg vào năm 1698, là người cung ứng cho nhiều triều đình khác nhau, trước khi gắn số phận của mình vào Charles-Alexandre ở Wurtemberg, thống đốc ở Serbie, và được ông thống đốc phong là “quan quản lý quý riêng”. Năm 1733, khi Charles Alexandre I chấp nhận là vua ở Wurtemberg, đã cho gọi Joseph ở Stuttgart về, cử làm quan quản lý tài chính của đất công tước sau đó làm đại diện của Charles Alexandre tại Francfort. Ở đây, Joseph là người Do Thái duy nhất được sống ở ngoài khu Ghetto, tại quán “Con cò vàng”. Sau đó Joseph lại được đề bạt làm giám đốc tiền tệ, rồi giám đốc tài chính, và là người duy nhất cung ứng cho triều đình được phong tước chính thức. Joseph đã củng cố lại tổ chức hành chính ở Wurtemberg, có được số tài sản to lớn và trở thành người có thế lực được công tước trọng vọng.

Ngày 2-2-1737, để đề phòng trước mọi sự bất trắc, Joseph đã xin Chales Alexandre I cho một sắc lệnh ân xá trước về tất cả các hoạt động từ trước và sau này khi đã hoàn toàn công việc phục vụ cho nhà nước. Nhưng sau vài tuần, công tước Charles Alexandre chết, Joseph Süsskind bị bắt giam vào nhà tù. Năm 1738, bản án, việc kết tội, việc Joseph trở lại đạo Do Thái, và việc hành hình ông đã có tiếng vang sâu sắc trong toàn đất nước Allemague.

Năm 1740, Wolf Wertheimer, con trai của Samson Wertheimer, là chủ nhà băng ở Marie Thè’rese-Wolf đã cấp tiền cho kho bạc của nhà nước và tổ chức lại cơ quan hành chính, cũng như cha ông đã làm từ trước khi người Do Thái bị đuổi ra khỏi Vienne.

Behrend Le’vi, người cung ứng cho triều đình ở Brandebourg, cũng là một người thương lượng mọi công việc với thành phố (Stadlan). Nghĩa là đại diện cho người Do Thái ở tất cả các nơi của Grand E’lecteur (Cử tri vĩ đại = vua) thuộc miền Tây sông Elbe. Le’vi đã bảo vệ mọi quyền lợi cho Grand E’lecteur, xử sự rất cứng rắn với người Do Thái ở Clèves đến nỗi, người Do Thái ở đây đã nổi dậy chống lại Le’vi.

Người cung ứng cho triều đình nối tiếng nhất là Mayer Amschel Roths Child, sinh trong khu Ghetto ở Francfort và năm 1743. Mayer là người đầu tiên đứng tên mình đòi lại ngôi nhà của tổ tiên bị chiếm dụng vào năm 1560. Gia đình Mayer làm nghề đổi tiền, buôn bán len và tơ lụa. Cha của Mayer là người buôn bán sùng đạo, có quan hệ công việc với Joseph Süsskind Oppenheimer, khi ông này sống ở Francfort. Lúc đầu Mayer học ở trường giáo sĩ ở Furth. Khi 12 tuổi, Mayer đã đến Hanovre ở nhà Wolf Jacob Oppenheim, một người cung ứng cho triều đình và là bạn của cha Mayer. Mayer chuyên làm các tấm huy hiệu và sưu tầm tiền cổ. Năm 1769, thấy bị sống gò bó, Mayer đã trở về ở trong khu Ghetto và bán vài thứ huân chương cho Guillaume, ông hoàng ở Hesse-Cassel. Năm 1769, được nhận là người cung ứng cho triều đình của Guillaume. Năm 1770, Mayer lấy con gái của một người cung ứng cho triều đình ở Saxe. (Lúc này Mayer đã 28 tuổi - quá già so với tuổi lấy vợ). Mayer trở thành chuyên gia và bán hàng nổi tiếng về các đồng tiền cổ. Mayer xếp thành từng mẫu hàng, gửi đến các khách hàng là những nhà nghiên cứu về tiền cổ. Nếu có vài người trong số họ muốn sưu tầm loại đồng tiền đặc biệt nào đấy, Mayer sẽ tìm kiếm và gửi đến cho họ. Năm 1780, ông hoàng Guillaume, công tước ở Weimar là người bảo trợ văn nghệ về Goethe, là khách hàng thường xuyên của Mayer. Năm 1787, Mayer trở thành một trong số những người Do Thái ở khu Ghetto, giàu nhất nên cần phải xây rộng ngôi nhà ở của mình. Bà vợ của Mayer đã sinh cho ông hai đứa con trai vào năm 1771 và 1772. Điều đó cũng không phải là trường hợp đặc biệt trong nhân dân Do Thái ở Trung Âu. Mayer có tới 19 con, nhưng chỉ 10 con sống được. Năm 1792, sau khi đứa con cuối cùng đặt tên là Jacob, Mayer bắt đầu cho các khách hàng của mình vay tín dụng. Năm 1794, số tiền thuế mà Mayer phải nộp cùng gần bằng gia sản của Goethe sống trong thành phố. Cũng như luật lệ của người Do Thái từ hàng ngàn năm về trước, Mayer đã đóng 1/10 số tiền thu nhập vào những công việc xã hội của cộng đồng. Năm 1794, Mayer đề nghị ông hoàng ở Hesse không trả bằng tiền cổ mà trả bằng tiền kim loại “theo giá cao nhất có thể”. Và Mayer đã trở thành chủ nhà băng.

Những người cung ứng cho triều đình, rất cần thiết cho việc mở mang đất nước mà họ đã đem đến vài biện pháp về tài chính áp dụng cho nhà nước hiện đại. Những người cung ứng cho triều đình đã có rất nhiều ảnh hưởng không kể xiết, để xây dựng thực sự thành mạng lưới chính trị. Họ chỉ biểu lộ được sức mạnh tập thể vào năm 1744, khi hoàng hậu Marie-The’rese quyết định đuổi hết người Do Thái ở Bôhême và kết tội họ là gián điệp của người Phổ. Wolf Wertheimer báo động cho tất cả những người cung ứng cho triều đình và những người có trách nhiệm của cộng đồng ở Rome, Bordeaux, Bayonne, Francfort, Amsterdam, Londres và Venise. Cộng đồng ở Rome can thiệp với giáo hoàng. Còn cộng đồng ở Bordeaux và ở Bayonne đã tổ chức sự quyên góp giúp cho những người bị đuổi ở Bôhême. Theo yêu cầu của những người Do Thái là cận thần của mình, vua nước Anh và các quốc gia chính ở vùng Pays-Bas đã can thiệp với Marie-The’rese. Sau đó hoàng hậu phải cho rút lại chỉ dụ đuổi người Do Thái, đổi lại với số tiền là 240.000 đồng Florins của Wolf Wertheimer và những bạn thân của ông phải đóng góp. Đây là ý định cuối cùng đuổi người Do Thái của một nước trước năm. Và từ đó, không còn xảy ra chuyện đuổi người Do Thái nữa.

Sự giải phóng cho những người cung ứng cho triều đình, cũng không kéo theo được điều tốt lành gì cho những người Do Thái ở Allemague và Áo, nơi họ đang sống nghèo khổ cùng cực. Vào thời kỳ đó, một nhà văn Prusse là Christian Wilhelm Dohm, người Cơ Đốc ủng hộ Do Thái, thường phản nàn: “Từ đời Fre’de’ric Guillaume I đã được thực hiện có hiệu lực việc chấp nhận cho người Do Thái giàu có được quyền giúp đỡ cho người Do Thái khác”.

Năm 1740, Fre’de’ric II, sau cuộc chiến kéo dài với Áo, đã lên làm vua Phổ. Năm 1750, s Fre’de’ric đã lại làm mọi việc để kìm hãm người Do Thái sống trong vương quốc của mình: Một người cha không thể truyền các quyền sở hữu ngôi nhà của họ chỉ cho một trong số những người con; nghề nghiệp của người Do Thái bị hạn chế. Họ không có quyền bán vàng, gia súc, len, rượu, da, thuốc lá. Họ chỉ được buôn bán các sản phẩm nhập khẩu như đá quý, quần áo, ngựa, lông thú, mật, chè, cà phê, chocolate và làm các công việc như bán hàng rong, bán quần áo cũ, cho vay bằng vật thế chấp, ngành in và thợ thủ công. Lúc đó ở Phổ cũng như ở Áo, những người được phép cùng với sự tiến bộ của xã hội, truyền nghề cho hai thế hệ: người bán quần áo cũ trở thành nhà thương gia, những thợ thủ công chuyển sang làm công nghệ ở các xí nghiệp, nhà máy; người cho vay lấy đồ thế chấp trở thành chủ nhà băng, người bán hàng rong được làm chủ các cửa hiệu; người làm nghề in được trở thành người làm nghề xuất bản. Do có sự cải cách ấy, người Do Thái đã tham gia vào việc mở mang nền kinh tế và xã hội chung cho cả đất nước.

Nhưng người Do Thái lại không muốn đi theo con đường vạch ra như vậy. Những người đã là chủ nhà băng từ chối không làm công nghiệp, không phải vì họ coi thường ngành này mà vì mỗi người có nghề nghiệp riêng của mình. “Khi xưởng làm gương ở Neuhaus, thuộc vùng hạ Áo được chính quyền trợ cấp, cũng không sản xuất có lãi thì Wertheimer, người Do Thái đã đề nghị với hoàng đế cho mua lại xưởng làm gương và trả một số tiền lớn. Nhưng khi người ta yêu cầu Weitheimer làm giám đốc của nhà máy thì ông lại từ chối, nói rằng thời gian làm việc của ông đã dành hoàn toàn cho những công việc khác về giao dịch tài chính rồi.” Người ta cũng không muốn để người Do Thái tự lãnh đạo các xí nghiệp mà họ tài trợ, chỉ vì không muốn để cho họ hiểu biết những cuộc cách mạng về kỹ nghệ.

Thực tế, những người Do Thái cũng hiểu là: tài chính không phải dùng để làm giám đốc của các xí nghiệp ấy, và kỹ nghệ đòi hỏi phải có sự tinh thông đặc biệt. Năm 1729, Moses Mendelssohn sinh ra ở Dessau (Allemagne) là con trai một giáo sư ở trường dạy giáo lý đã học tiếng He’breu, tiếng Pháp, tiếng La Tinh, tiếng Hy Lạp , tiếng Anh, tiếng Ý và tiếng Đức. Moses trở thành bạn thân của Kant, đã xuất bản cuốn triết học, làm gia sư cho một người Do Thái sản xuất tơ lụa, là Isaac Bernhard, Năm 1763, Moses đã nhận giải thưởng của Hàn lâm viện khoa học Phổ về một thực nghiệm “về siêu hình học cũng là khoa học”. Moses vào làm ở hãng dệt lụa của Isaac Bernhard và trở thành cộng sự của Isaac. Năm 1765, trong kịch bản của Gotthold Ephraim Lessing, một nhà soạn kịch và cộng tác với hãng “Lumières” của Phổ đã lấy Moses vào vai diễn “Nathan Le Sage” (Nathan, nhà hiên triết). Moses đã chuyển hướng sang thần luận và cho rằng cũng có thể chứng minh điểm này bằng khoa học. Năm 1785, trong cuốn sách của mình “Jerusalem, hay quyền lực tín ngưỡng và đạo Do Thái”, Moses đã biện hộ cho người Do Thái sáp nhập vào thế giới giáo hội và việc các tín ngưỡng cùng tồn tại, bằng việc đòi lại cho đạo Do Thái có tính cách riêng của một tín ngưỡng đã có từ lâu. Điều thứ nhất, Moses cổ vũ người Do Thái từ chối cuộc sống trong khu Ghetto, và phải được sống chung với mọi người khác trên thế giới. Moses trở thành biểu tượng của phong trào Do Thái “ánh sáng” của “Haskalah” hay (lẽ phải) “Raison”

Moses đã dịch cuốn kinh thánh sang tiếng Đức nhưng vẫn theo vần chữ cái của người Do Thái, để nhấn mạnh những điều cần thiết của một đoạn giữa hai thế giới. Thế giới thứ nhất được Moses gọi là: Phương Đông tiến lên hiện đại hóa; việc từ chối dùng kinh Talmud như điểm trung tâm của nền giáo dục, để bắt chước sự khám phá của thứ khoa học uế tạp. Năm 1778, theo Moises thì các trường học của giáo hội Do Thái cho trẻ em trai và gái phải được xây dựng ở Berlin. Ông cũng đòi hỏi phải dùng tiếng nói của đất nước mà người Do Thái đang ở và từ chối việc chỉ dùng tiếng Do Thái ở Đông Âu trong khi làm việc ở các xưởng kỹ nghệ, đừng chờ đợi điều gì vào Chúa Cứu Thế, mà hãy tìm cách mở mang thế giới của người đang sống. Ông cũng cổ vũ người Do Thái ở Trung Âu hãy ít nhiều tự nguyện ra khỏi khu Ghetto. Sự phát triển chính trị của người Do Thái bắt đầu còn dè dặt cùng với sự tiến bộ về nền kinh tế, qua thế hệ này sang thế hệ khác. Các nhà chức trách đã làm tất cả mọi việc để làm chậm lại sự mở mang tiến bộ của người Do Thái. Nếu các ông hoàng không cưỡng đoạt được tài sản của họ như trước đây, thì nay vẫn có thể giữ người Do Thái cách xa mình một khoảng. Ở Francfort, vào năm 1784, người ta vẫn từ chối không cho cộng đồng quyền ra khỏi khu Ghetto vào ngày chủ nhật. Nếu có vài nhà của người Do Thái được xây dựng đẹp đẽ, và đồ đạc trong nhà đầy đủ, thì chính quyền không cho mở đường xá đến những khu nhà của họ. Năm 1788, một giáo sư toán học, được phép sống ở ngoài khu Ghetto sau đó lại buộc phải vào sống chung với cộng đồng. Năm 1795, có thầy thuốc người Do Thái mà con bệnh phần lớn là người Cơ Đốc cũng bị các thầy thuốc người Cơ Đốc khiếu nại không cho được ở trong thành phố chỉ vì sự cạnh tranh việc chữa bệnh không bằng được thầy thuốc người Do Thái.

Goethe đến thăm khu Ghetto mà Mayer Anuschel Rothschild phải sống ở trong đó và rất ngạc nhiên về điều kiện sống rất thê thảm của người Do Thái ở đây. Goethe đã phải nói: “Những người dân ở đây, trước hết vẫn là con người”

Năm 1765, Joseph II, hoàng đế mới ở Áo đã có ý định thay đổi bỏ các công việc nô lệ phụ thuộc để chống lại những đặc quyền của chủ nghĩa cá nhân. Năm 1781, Joseph II cho bãi bỏ những thứ thuế riêng biệt đối với người Do Thái, dành lại cho họ mọi quyền công dân, cho phép họ được làm các nghề bằng tay chân, cày cấy trồng trọt và nhận con em họ vào các trường đại học. Bù thêm vào đó, Joseph còn bắt buộc phải để cho họ mặc quần áo như người Cơ Đốc mà không có sự đối xử phân biệt nào. Người Do Thái còn được làm nghĩa vụ quân sự trong vài năm và nói tiếng Đức. Và người ta đã bắt đầu hiểu rằng người Do Thái cũng tự làm ra nhiều của cải hơn người khác.

Năm 1797, Leopold cho phép những người buôn bán Do Thái trong vương quốc được sống ở ngoài khu Ghetto. Trong năm ấy, một nhà hài kịch ở Berlin đã mở màn trình diễn vở “Marchand de Venise” (người buôn bán ở Venise) bằng bài diễn văn xin lỗi nhằm vào những người Do Thái đang có mặt trong đám đông công chúng.

Sự suy tàn của Hà Lan

Năm 1702, Guillaume III chết, ông thống đốc (stathouder) trở thành vua nước Anh. Nhưng các chính quyền ở Hà Lan từ chối không để cho ông này kế vị ngôi vua. Những nhà tư sản ở Hà Lan tự lấy quyền tự trị, mà không cần quan tâm tới các ông hoàng. Có độ 20.000 người Do Thái sống ở Amsterdam, một nửa là người Séfarades, nửa là người AshKe’na-zes. Năm 1743 có một tài liệu rất hay nêu tỉ mỉ các nghề nghiệp của người Do Thái: Họ làm việc chủ yếu trong nền tài chính và nghề môi giới, rất hiếm buôn bán, và càng hiếm hơn trong nghề thủ công.

Đây là một chi tiết: 150 gia đình làm việc về nghề tài chính (110 ở nhà băng và 40 buôn bán ngoại tệ, hối phiếu); 135 gia đình làm nghề môi giới (130 người môi giới thuốc lá); 29 gia đình buôn bán cất hàng lớn (10 người làm môi giới chứng khoán, 1 người môi giới hàng hải và 4 người môi giới thuốc lá, 6 người về quần áo, 3 người về bông, sợi, 2 người về dệt, 3 người làm thảm và chăn, 2 người làm nghề ren, 1 người về đồ sứ và 2 người kinh doanh pho mát); có 40 gia đình bán các thứ hàng linh tinh như vải bông, quần áo, chè, thuốc lá, đồ tre đan, sợi dệt; 30 gia đình làm nghề bán hàng trang sức: (23 người làm kim hoàn và 7 người đánh bóng, đẽo gọt kim cương); 18 gia đình buôn hàng rượu (2 người là chủ đại lý các đồ uống, 10 người làm rượu bia, 6 người là chủ các hầm rượu vang; 58 gia đình tham gia vào công việc trí thức (14 nhà in, 9 hiệu sách, 2 luật sư, 12 thầy thuốc, 5 nhà phẫu thuật, 5 người bán thuốc, 3 người dạy học, 6 ca sĩ, một thầy bói xem tướng, 1 kiến trúc sư); 9 người làm thợ (1 cất rượu, 1 giặt len, 2 làm tóc giả, 1 khuân vác). Còn phần lớn người Do Thái sống nghèo khổ. Có vài người lại rất giàu: như nhà môi giới Abraham ở Fonseca. Khi chết vào năm 1712, ông đã để lại khối tài sản đáng kể bằng kim cương, ngọc trai, đá quý, san hô, vàng và bạc. 14 gia đình có đầy đủ gia sản kẻ ăn người ở, 20 gia đình có nhiều đồn điền ở nông thôn. Những người đó đã hòa mình vào đời sống cộng đồng: Jacob Chizkya Machado, con trai người cung ứng cho quân đội là Moses Machado sau này là chánh giám đốc trong ban giám đốc của công ty Utrecht. Công ty này tham gia cùng xây dựng nhà băng hối đoái tổ chức xổ số và đào con sông Utrecht ở Zuiderzee, “và làm cho thành phố này cũng giàu có như Amsterdam. Năm 1784, một người trong gia đình Pinto và một người của gia đình Emmanuel Suasso đã là bộ mặt của những nhà lãnh đạo chủ chốt của “công ty miền Đông Ấn Độ”. Một năm sau, người khác của gia đình Pinto được cử làm giám đốc “Công ty miền Tây Ấn Độ”. Người Do Thái ở sở giao dịch chứng khoán tại Amsterdam, đã có điểm ngồi uống cà phê dành riêng cho họ. Việc kinh doanh chứng khoán trở thành nghề chuyên nghiệp của người Do Thái. Một tài liệu ra tháng 4-1793 ghi rõ những thể lệ về việc kinh doanh theo lựa chọn, được 30 chuyên gia kinh tế ký xác nhận hiệu lực, trong số đó có 22 người Do Thái. (Israel Ricardo, David Spinoza, Isaac Abravanel, Rodrigiees Silva, Salomon de Meza, Cardoso, Mendes, Belmonte v.v…).

Vào giữa thế kỷ, người Do Thái Ashke’nazes còn nghèo khổ hơn người Do Thái Sefarades. Năm 1743 chỉ có duy nhất một gia đình Do Thái ở Đức đã sử dụng khoản lợi nhuận còn cao hơn 8000 người trong hội công thương. Và 400 gia đình do Thái Bồ Đào Nha giàu có ở Amsterdam đã chịu trách nhiệm giúp đỡ 800 gia đình Do Thái nghèo đói từ Allemagne và Ba Lan đến. Năm 1747, một thanh niên chịu trách nhiệm của cộng đồng Do Thái Sefarade, là Isaac de Pinto đã viết: “Con số người trong cộng đồng cần phải được giúp đỡ đã hạ từ 629 xuống 610 người trong 25 năm. Vào những năm 1748, 1769, và 1785, cộng đồng Do Thái đã đề nghị với nhà nước cho hạ giá bán than và bánh đối vối người nghèo, chủ yếu là người Do Thái Ashkenazes”.

Nhưng rồi người Do Thái Sefarades cũng đã bị suy thoái. Việc buôn bán đường và các nhà máy lọc đường, việc buôn bán đá quý và các xưởng đánh bóng kim cương đều suy yếu. Chỉ những người vẫn duy trì việc kinh doanh chứng khoán, còn giữ được vị trí của họ và tham gia vào việc hiện đại hóa xã hội Hà Lan.

Nhưng họ đã quên bài học về cảnh giác mà Yehiel Nissim ở Pise đã đưa ra cách đây hai thế kỷ, và do Joseph de La Vega ở Amsterdam đã đưa ra cách đây một thế kỷ: “Không có việc đầu cơ nào lại đã thực tế tạo ra được của cải giàu có”. Những người buôn bán “Do Thái, Bồ Đào Nha” đã nhận một đòn chí mạng vào ngày 25-07-1763: Sau cuộc chiến tranh 7 năm, một trong số những nhà băng giàu có nhất của người Cơ Đốc đã bị phá sản do một loạt những vi phụ đầu cơ về chứng khoán, kéo theo nhà băng của Do Thái Arendt & CO, rồi đến một số nhà băng khác cũng sợ bị vỡ nợ dắt dây nhau. Tháng 10, 9 nhà băng Do Thái - Bồ Đào Nha ở Amsterdam cùng gửi một đơn đến tòa án thành phố xin áp dụng luật về chứng khoán khoan dung hơn. Đơn này bị tòa án bác bỏ. Tất cả các nhà băng của Do Thái đều bị phá sản. Joseph Arendt phải bỏ trốn.

Năm sau có 41 chủ nhà băng (trong đó có 36 nhà băng Do Thái) đã lập ra quy tắc mới về chứng khoán để tránh những trường hợp bị phá sản như trước đây. Nhưng những quy tắc mới này không được dùng. Năm 1773, những vụ đầu cơ vẫn xảy ra gây ra cuộc khủng hoảng thứ hai. Lần này nó xuất phát từ Londres kéo theo sự phá sản của công ty của người Anh ở miền Đông Ấn Độ, nơi mà những người Do Thái - Hà Lan Séfarde có số vốn đầu tư vào công ty này rất nhiều. Để bảo vệ những chủ nhà băng người Anh, nhà băng của Anh từ chối chiết khấu các hối phiếu rút ra từ Amsterdam. Tất cả mọi nhà băng đều bị thất bại. Cộng đồng Do Thái ở Amsterdam suy thoái cùng với toàn thành phố, mà hầu hết là với người Do Thái Séfarades.

Cũng trong năm này và cũng do Isaac de Pinto người phải chịu trách nhiệm với cộng đồng Hà Lan, đã đề nghị bỏ những ngày nghỉ và những ngày lễ hội để phục hồi lại những công việc đã mất. Isaac de Pinto đã viết thêm vào văn bản ấy: “Quốc gia của chúng ta (Do Thái-Bồ Đào Nha) mỗi năm lại nghèo thêm một ít. Cơ nghiệp buôn bán của chúng ta đã bị ảnh hưởng, và nhiều người bị phá sản, trong khi đó lại có người tỏ ra là người sang trọng một cách lố lăng. Tầng lớp trung lưu lại rất thận trọng. Những nhà buôn quan trọng của chúng ta lại đóng góp toàn bộ vốn vào công việc kinh doanh đã hoàn toàn thảm bại. Nói chung, quốc gia Do Thái-Bồ Đào Nha đã biết đến sự nghèo khổ (nguyên văn: biết đến mùa hè chỉ có mặc quần áo mỏng) và chúng ta đang đến gần mùa đông (sẽ thiếu thốn rét mướt). Trong khi đó người Do Thái Đúc nghèo khổ hơn chúng ta rất nhiều, mà chúng ta thường khinh rẻ họ, thì nay họ vẫn là những người làm việc thực tế hơn chúng ta đã vượt qua được “mùa đông” để nhìn về tương lai thịnh vượng. Chúng ta đi xuống, thì họ đi lên!

Họ đi lên nhưng không dừng lại, vì những người Do Thái Ashkenazes ấy đã vẽ ra được viễn cảnh tương lai của họ. Họ đã ồ ạt kéo nhau sang Anh”

Năm 1783, hòa ước Versailles gạt Hà Lan ra khỏi công việc thương mại ở biển Ấn Độ. Công ty Hà Lan ở miền Đông Ấn Độ không chia được lợi tức cổ phần, và có nhiều cổ đông đã thấy bần cùng. Có nhiều người Do Thái ở Amsterdam (họ ở đây còn có 20 ngàn người bằng 10% dân số) cũng đã đi sang Anh. Lời tiên đoán của Menasseh Ben Israel đã thực hiện đúng như vậy sau 30 năm.

Cuộc cách mạng tài chính ở Anh

Thực ra, từ đầu thế kỷ XVIII, đạo Do Thái ở Anh đã hoàn toàn quay sang thay thế cho công việc tài chính công cộng. Cũng như mọi sự vững mạnh đi lên của một quốc gia thì không có sự giàu có của cá nhân nào có thể đi trước được sự thiết lập của một nhà nước vững mạnh. Và cũng không có nhà nước nào vững mạnh mà không có nền tài chính lành mạnh, đúng đắn, và không có những chủ kho bạc có tín nhiệm để cho vay dài hạn. Đây lại là một lần nữa thường xảy ra trong lịch sử về vai trò của người Do Thái: Xây dựng những cơ sở tài chính có sức mạnh mới. Việc thành lập sở “Lord Treasurer” (ngân khố quý tộc) thay bằng “Board of Treasury” (ngân khố giúp đỡ) cho phép trực tiếp giúp đỡ nhân dân vay vốn và gạt được lớp người trung gian phong kiến, là kẻ ăn bám vào ngân khố quý tộc là một chuỗi các “viên chức” mua danh nhưng không có khả năng giúp cho nền tài chính của nhà nước.

Việc chấp nhận quốc gia hóa nền tài chính công cộng với người Do Thái, đã đem lại những nguồn tài chính, giúp cho họ tổ chức được các cơ chế đó.

Năm 1700, ngôi đền Do Thái đầu tiên được xây dựng ở Londres, kèm theo một xưởng in sách bằng tiếng Hébreu. Hai trụ cột ấy của toàn cộng đồng có chủ quyền đã được thể hiện 50 năm sau ở Hà Lan và một thế kỷ trước khi người ta thấy điều đó xảy ra ở nước Pháp.

Cũng trong năm này, một chủ nhà băng người Do Thái Hà Lan, Salomon de Medina được Guillaume III phong hiệp sĩ ở Londres. Medona đã làm giàu bằng cách trả cho ông thống chế ở Marlborough số tiền ứng trước hàng năm là 6000 đồng Livres Sterling, trong suốt cuộc chiến, để ông này cho biết được số phận của quân đội sau khi kết thúc chiến tranh ở Ramilies, Oudenarde và Malplaquet. Những thông tin này đã giúp cho Medina lợi ích về chứng khoán và cho cả hệ thống liên lạc, trao đổi về trí thức và buôn bán.

Khi những hệ thống này được tái hình thành, những người buôn bán Do Thái ở Amsterdam đã mang hàng hóa từ lục địa sang để trao đổi lấy hàng dệt ở Manchester. Tờ báo Spectater (người quan sát) ra ngày 27-9-1712 đã phát hiện ra đường dây này vẫn không ngừng hoạt động từ hơn 1000 năm nay rồi: “Người Do Thái đã rải rác qua các hải cảng buôn bán của thế giới, và họ đã trở thành công cụ mà qua họ, các quốc gia ở xa nhất cũng có thể đối thoại được với nhau, và cũng qua công cụ này, con người đã giữ được mối liên quan với nhau. Họ như những mắt xích và những chiếc đinh của một ngôi nhà rộng lớn, mà tuyệt đối cần thiết để toàn thể người Do Thái ấy không phân tán, dù rằng còn ít được coi trọng”

Mặc dù ở Anh, vai trò của người Do Thái là chủ yếu trong việc làm cho nền kinh tế của đất nước tiến bộ, thì họ vẫn bị đối xử không được đáng kể”.

Năm 1753, một dự định của Jewish Naturalisation Bill chấp nhận những người Do Thái sinh đẻ ở nước ngoài cũng được hưởng mọi quyền như người Do Thái ở Anh, đã bị bác bỏ. Nhưng điều đó cũng không ngăn cản số người Do Thái ở Đức, ở Ba Lan đổ dồn vào nước Anh. Nhiều người là môi giới hàng hóa (lúa mì, phẩm nhuộm, đồ gia vị, đay, lụa) và bằng ngoại hối. Số người khác làm nghề kim hoàn hay chủ nhà băng, vài người chuyên cho nhà nước vay mượn tiền, gửi số tiền to lớn để cho nhà vua sử dụng. Trong số này có một người buôn bán Do Thái từ Allemagne sang, tên là Isaac Ricardo. Sự ổn định về tài chính và chính trị trong nước đều có sự tham gia của người Do Thái là những người cho vay tiền có tín nhiệm. Năm 1771, Isaac de Pinto đã viết: “Số tiền lãi được ghi chính xác, chu đáo, không vi phạm, đã được trả đầy đủ với ý nghĩ là người ta đã được đảm bảo qua sự thương thuyết để xây dựng quỹ tín dụng ở Anh về việc cho vay tiền. Việc làm này đã làm cho cả Châu Âu phải bất ngờ và ngạc nhiên”.

Isaac Ricardo còn viết thêm: “Ở Anh, không ai còn tích trữ tiền bạc trong hòm của mình nữa” và “ngay đến người hà tiện cũng biết làm cho của cải của mình luân chuyển, như mua các đất đai của nhà nước, các hoạt động ở nhũng công ty lớn hay ở nhà băng của Anh, như vậy còn tốt hơn là để tiền nằm bất động”.

Tháng 4-1782 trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn, sự tín nhiệm vẫn được giữ vững. Chính phủ Anh muốn mượn 3 triệu đồng Livres Sterling, lại đã được cho vay tới 5 triệu đồng “và chỉ cần có một tiếng nói của bốn hay năm công ty lớn ở Londres, là đủ”

Nước Anh trở thành trung tâm của nền kinh tế thế giới. Có vài người Do Thái đã giữ vai trò rất quan trọng ở đây, họ là những chủ nhà băng, người môi giới, cho công chúng vay nợ là đạo diễn của cuộc cách mạng tài chính đi trước và cần thiết cho cuộc cách mạng về kỹ nghệ.

Và đây nữa, người Do Thái lại đã mang đến một điều mới là “đem tiền bạc cho những nước tiếp nhận họ và cũng không chỉ là vấn đề họ được tiếp nhận niềm nở mà còn do nếu người ta không tỏ ra điều gì để có thể giúp đỡ những người họ. Những người di cư đổ dồn về Anh. Năm 1700, số người Do Thái ở Anh có 600 ngươi, đến cuối thế kỷ đã tăng lên 20.000 người. David Ricardo, con trai của Isaac sinh năm 1772 ở Anh, lúc 20 tuổi đã làm giàu bằng chứng khoán sau đó dành thời gian vào lý thuyết kinh tế để làm cách mạng về vấn đề này.

Ở Ấn Độ, lúc còn thuộc về Hà Lan, một trong số những người lãnh đạo công ty Hà Lan miền Đông Ấn Độ là David Ezechiel Rahebi, đã đến ở Cochin. Năm 1760, David được coi là Do Thái của gia đình Beni Israel đã ở Titus. Các hậu duệ vẫn còn ở đấy cho đến 20 năm sau và là người nhập khẩu sách. Chalom Cohem, một người buôn bán ở Alep, đến Calcutta vào năm 1798, làm giàu bằng nghề buôn tơ lụa, và mua chàm từ Alep đưa đến bán ở Bénarès cho đến năm 1861 được cử làm thợ kim hoàn cho vương công ở Lucknow. Gia đình Solomon, Castro và Sassoon ở Madras, Calcutta, Bombay và Hong Kong đã tham dự bước đầu vào việc đô hộ của người Anh bằng cách làm nghề buôn bán kim cương, đá quý, bông, đay và thuốc lá.

Niềm hy vọng của Mỹ

Năm 1728, ngôi đền đầu tiên ở Philadelphie thuộc Bắc Mỹ đã khai trương. Hai năm sau, một ngôi đền khác cũng ra đời ở Manhattan. Năm 1740, quốc hội Anh “cho phép” người Do Thái được sinh sống ở các đất thuộc địa của Anh, mà ở những nơi đó người Do Thái đã sinh sống từ hơn một thế kỷ trước rồi. Có nhiều người Do Thái di cư đã đến ở Charleston, Savannah, Newport, và thành lập một cộng đồng mạnh gồm những người buôn bán nô lệ và rượu Rhum. Năm 1750, người ta thấy có 2500 người Do Thái trên toàn Bắc Mỹ. Năm 1768, họ xây dựng ngôi đền thờ đầu tiên ở Canada và ngôi đền khác ở Shearit Issael, thuộc Montreal. Đến năm 1770, Aaron Lopez (người Do Thái đầu tiên vào quốc tịch và là công dân của Massachusetts) ở Newport, Isaac da Costa ở Charleston, đã cùng với một số người Do Thái khác làm nghề buôn bán nô lệ. Người ta đã dùng nhiều ngoại hối với tỷ lệ thay đổi không ngừng và người ta còn trả tiền bằng các hạt ngũ cốc hay các hàng lông thú. Có vài người Do Thái đã làm nghề môi giới. Họ giữ lại các tấm séc, đổi thành tiền bạc của nước ngoài, mua và bán lại theo nghĩa vụ cho nhà nước, và để mua thêm hàng hóa. Cũng như ở nước Anh vào cùng thời kỳ, có vài người đã đảm bảo thay thế cho kho bạc của công chúng, một công cụ chủ yếu của vương quyền: Không có nhà nước nào lại không có ngân quỹ, có nghĩa là không có thuế và cũng không có khả năng vay mượn tiền bạc. Cũng chính vì vấn đề thuế nên năm 1770 đã xảy ra cuộc chiến tranh giành độc lập: một toán quân của người dân thuộc địa phản kháng chống lại luật thuế quan về chè, đã ném các hòm đựng hàng của chiếc tàu Anh đang đậu ở cảng Boston. Ngày 19-4-1775, cuộc chiến ở Lexington đánh dấu bước đầu của sự thù địch. Ngày 4-7-1776, liên bang Hoa Kỳ là nước thứ nhất trên thế giới, đã tuyên bố nền độc lập và chấp nhận người Do Thái có hoàn toàn quyền bình đẳng về chính trị.

Từ năm 1670, John Locke đã soạn thảo hiến pháp của hai miền Carolines, có thêm vào một điều bảo vệ “người Do Thái theo đạo thờ nhiều thần và những người khác không theo một quốc giáo nào” Hiến pháp ở Pennsylvanie có từ năm 1681 do William Reun đã dùng theo hiến pháp của Hoa Kỳ, quy định trong điều 9: “Tất cả mọi người đều nhận được ở thiên nhiên quyền bất khả kháng việc tôn thờ đấng Tối cao theo cảm nghĩ về ý thức của họ” Còn hiến pháp ở Virginie, soạn thảo vào năm 1776, đã khẳng định: “Con người có thể được hưởng quyền tự do thực hiện tín ngưỡng theo ý thức của họ”.

Tổng thống Woodrow Wilson sau này đã viết rằng: “Kinh thánh đã nêu lên một kiểu mẫu để các tác giả hiến pháp Mỹ thấy được: “Những người thực dân phải nhớ đến những đoạn trong kinh thánh bình luận về uy quyền của hoàng gia và họ đã cởi bỏ chiếc áo choàng thần thánh của ngai vàng, làm cho xã hội của người Hébreu thành thứ kiểu mẫu về cách cai trị cho những người mở đường của chúng ta. Trong tư tưởng hiến pháp của chúng ta, người ta thấy được điều thuộc về trọng tâm của tổ chức xã hội Do Thái là quyền lực tối cao thuộc về những nguyên tắc (như cuộc nổi dậy chống lại các tên bạo chúa đều là do vâng lệnh của Trời) và cũng bởi vì cuộc nổi dậy ấy là lời tiên tri thần thánh về một nền dân chủ thuần khiết”.

Cuộc chiến tranh giành độc lập chấm dứt vào ngày 19-4-1783 do hòa ước ở Paris. Cuộc chiến này đã gây ra 26.000 người chết so với người Mỹ thì con số này là đáng kể đối với một cuộc chiến tranh sau này. Năm 1787, mỗi quốc gia mới đã cử đoàn đại biểu đến Philadelphe dự hội nghị, soạn thảo hiến pháp chung, sau đó được các quốc gia thừa nhận. Tư tưởng của kinh thánh vẫn có ý nghĩa trong bản hiến pháp. Dấu ấn đầu tiên của các quốc gia đã nhắc đến những người Do Thái đi qua biển Đỏ, do bị các Pharaon (Vua Ai Cập) đánh đuổi. Jefferson, Franklin và Adams đã đuổi họ đi và muốn ở họ có những bậc kỳ tài, và đã đặt ra trên văn bản “Tiếng chuông của nền tự do”, một câu đã rút ra từ cuốn kinh Lévitique: “And Proclaim Freedom Throughout The Land Unto All the Inhabi-tants thereof” (Lời tuyên bố tự do cho tất cả các nước và cho tất cả các cư dân sống trong nước đó).

Tháng 4-1789, George Washington đã trở thành vị tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ, mà những điều ông không nói ra trước mặt người Do Thái, đã được biểu lộ trong thư thỉnh nguyện ngày 18-8-1790 gửi cộng đồng Do Thái ở Newport. Năm 1792, 24 nhà kinh doanh ở New York đã thành lập sở giao dịch chứng khoán ở số nhà 68 phố Wall Street, tại New York. Năm 1795, một đạo luật đặt ra cho người Do Thái đã sống trên các miền đất của Hoa Kỳ trong thời hạn 5 năm được nhận quốc tịch Mỹ. Trong số 3,9 triệu người dân đã có 3000 người Do Thái nhận quốc tịch mới. Họ đều là những nông dân, môi giới, chủ nhà băng, như Mordecai Sheftall, Francis, Salvador hay Isaac Mosses. Năm 1781 họ đã cùng với Alexandre Hamilton thành lập nhà băng ở Bắc Mỹ. Và có hai số phận của nền tài chính là David Francks và Haym Salomon.

David Salisbury Francks, sinh ở Philadelphie trong gia đình có nhiều người là chủ nhà băng ở Đức, đã đến Canada gặp các nghĩa quân đang tràn vào đất này vào năm 1775, ông đã giúp tiền cho họ đến đồng Deniers (tiền La Mã) cuối cùng của mình. Sau cuộc thất bại ở Canada vào tháng 7-1776, David Francks lại về Philadelphie, và vì ông biết nói tiếng Pháp nên làm sĩ quan liên lạc của đô đốc Estaing, tư lệnh các lực lượng hải quân của Pháp. Sau đó ông được đề bạt là trợ lý của viên toàn quyền quân sự ở Philadelphie làm công việc kiểm tra trại lính ở West Point. David đã không chịu theo viên toàn quyền này phản bội định nhường lại West Point cho người Anh. Khi trở thành nhà ngoại giao, David Francks đã gặp Benjamin Franklin ở Paris, lúc đó ông này đang làm đại sứ của nghĩa quân, đưa cho Franklin bản sao của hòa ước công nhận quyền độc lập của Mỹ. Sau đó David trở thành lãnh sự ở Marseille và năm 1786 đã thương lượng một hiệp ước với Maroc. Năm 1789, quốc hội đã cấp cho ông 400 Acres đất (đơn vị đo đạc cũ của Pháp 1 Acre bằng 5 Acres và của Anh ngày nay bằng 40,47 Acre) để trả ơn cho những cống hiến của ông đã giúp cho nước Mỹ.

Năm 1775, Haym Salomon rời Ba Lan lúc ông đặt chân lên New York mới 30 tuổi và phục vụ trong quân đội Đức ở Hesse, giúp đỡ ông hoàng của họ trở thành vua nước Anh. Năm 1776, người Anh nghi Salomon làm gián điệp cho nghĩa quân và bắt ông giam vào nhà tù. Ông đã vượt ngục và giúp các binh lính trong trung đoàn của ông bỏ ngũ. Salomon lại trở về nghề cũ làm môi giới và lấy con gái của David Francks là Rachel Francks. Salomon lại bị bắt lần thứ hai nghi về tội làm gián điệp do làm phiên dịch cho người Đức cho cơ quan của Anh. Salomon lại vượt ngục, trở về Philadelphie, trở thành người cung ứng cho quân đội Pháp do Salomon cũng biết nói tiếng Pháp.

Vào lúc này lại có câu chuyện về tài chính của công. Chính quyền cho in tờ giấy bạc dùng lâu dài do lỗi không có thể tăng mức thuế. Năm 1776, quân đội đang đến bờ vực phá sản. Mùa đông năm sau, nhiều binh lính đã chết đói. Viên tổng giám sát tài chính của chính quyền lâm thời là Robert Morris, đã chỉ định Haym Salomon làm “môi giới cho bộ trưởng Bộ Tài chính” Từ năm 1781 đến tháng 7- 1782, Salomon bắt buộc phải đem về cho nhà nước 200.000 đô la, một số tiền đáng kể. Salomon là chủ kho bạc đầu tiên của Mỹ. Khi đến cuối tháng 8-1782, cuộc chiến tranh trở nên xấu, không còn ai muốn mua những chứng khoán ấy nữa. Salomon liền giữ lấy những tín phiếu ấy cho mình và chờ đến năm sau sẽ trả lại. Salomon cho những cá nhân lãnh đạo của nước cộng hòa Mỹ trẻ tuổi vay tiền, như James Matison là tổng trưởng ngoại giao, rồi đến vị tổng thống thứ tư của Hoa Kỳ, mà không bao giờ đòi phải trả lại tiền. Ông đã chết trong quên lãng của mọi người, sau khi đã giữ vai trò quyết định trong sự thắng lợi của quân đội lục địa này và đảm bảo cho họ có nền tài chính vững chắc.

Năm 1801, vị tổng thống thứ ba của Hoa Kỳ là Thomas Jefferson đã yêu cầu những nhà khám phá do nhà nước cử đến vùng bình nguyên rộng lớn ở miền Đông của Mỹ, đem về cho ông câu trả lời về vấn đề sau đây : “Bởi vì họ không phải là bị đuổi, vậy thì số bộ tộc Do Thái ở vài nơi trong bình nguyên đã mất, lại có mối liên quan vẫn tồn tại giữa các nghi lễ của người Indien (Da đỏ) giống với người Do Thái?”

PHẦN IV
NHỮNG CON SỐ
(1789 - 1945)

Phương Tây đã từ bỏ chế độ phong kiến và tín ngưỡng. Nền dân chủ và thị trường đã đẩy lùi chế độ quân chủ và vương quốc. Người ta có thể nghĩ rằng việc đồng hóa đã được thực hiện và những việc truy hại người Do Thái không thể thực hiện được nữa: Việc làm cho dân tộc Do Thái biến mất trong nhịp điệu bình thường của số đông dân và trong những cuộc đấu tranh giai cấp và những quốc gia mới nổi lên. Cũng chẳng có gì đáng kể. Họ vẫn sống vượt lên, vẫn giữ vai trò bình thường trong những đảo lộn của thế giới và nền kinh tế của nó.

Xã hội phương Tây bắt đầu thực hiện cuộc cách mạng về công nghiệp. Dân tộc Do Thái không cố định ở một nơi nào hay một nghề nghiệp nào. Họ đi đến các miền đất đai và làm các nghề nghiệp mới, cần đến họ.

Một lần nữa kinh Ngũ Thư đã minh họa rõ lịch sử của dân tộc Do Thái. Cuốn kinh thứ tư: Những con số đông, hay “trong sa mạc” (Dansle désert), hoạt động như một số biến đổi của một thế kỷ rưỡi, tiến từ cuộc cách mạng của người Pháp tới “Shoah”. Cuốn kinh thứ tư này kể lại thời gian dân tộc lưu lại ở Sinai trong 38 năm rưỡi, và kể lại năm thứ hai họ phải vượt qua sa mạc cho đến khi thánh Moise chết ở gần Canaan. Cuốn kinh bắt đầu từ việc thống kê lại: có bao nhiêu gia đình phải nhờ chiếc “giỏ thần” nuôi sống, bao nhiều người phải nộp thuế và bao nhiêu người phải cầm vũ khí. Và “kết thúc bằng” sự phân tích: Bao nhiêu người đã vào được “miền đất hứa”, kể cả khi vào và khi ra, đã đếm được bao nhiêu đau khổ bất hạnh: Phần tốt hơn, là người ta thống kê những người phải hộp thuế; Phần xấu hơn là người ta kiểm lại những người lính của cuộc chiến tranh xảy ra không có người nào đã sa vào cái bẫy của sa mạc mà sống sót và thoát ra khỏi đấy.

Cũng như vậy, thời kỳ bao trùm cả mục này đã kể lại cuộc hành trình, chủ yếu là đi qua Châu Âu, với hy vọng đến được miền đất hứa. Phần đông những người Do Thái đã chết gục ở nơi đây. Tất cả đều xoay quanh những con số. Trong thiên niên kỷ trước đây, toàn bộ số dân Do Thái bị ngừng trệ thì số dân của thế giới lại đã tăng gấp bốn lần. Năm 1800, người Do Thái chỉ còn hơn 4 triệu dân, ít hơn nhiều vào lúc ngôi đền bị phá hủy. Hơn 3 triệu người sống ở Châu Âu, chủ yếu là ở Nga và trong vương quốc Áo - Gần 1 triệu người sống rải rác đó đây nhưng chủ yếu là ở những miền đất của Hồi giáo.

Đến năm 1880, đã có sự tăng lên đột ngột, dân tộc Do Thái có 8 triệu người, trong đó có 7 triệu người ở Châu Âu và ở Nga. Đến năm 1914, Do Thái đã có 14 triệu người và đến năm 1939 là 16 triệu người, gần nửa trong số này là bần cùng nghèo khó, sống chen chúc ở Đông Âu. Họ như bị nhốt tập trung vào đây trước khi bị biến mất.

Trong quyển kinh này đã kể ra điều xúi quẩy cho dân tộc Do Thái. Có nhiều điều khác nhau chê trách họ, nhưng người Do Thái chỉ có một câu trả lời: Xả thân để làm tất cả mọi việc và để không xa rời nền văn hóa. Người ta không thể sống co mình lại mà không tự làm cho mình nghèo nàn; cần phải chia sẻ mọi sự thịnh vượng chung, và đòi hỏi phải được hoà đồng và tập thể. Đừng quên câu nói: Không có điều gì tốt cho một người Do Thái, nếu mọi người xung quanh họ còn chưa được tốt! Cũng như khi còn phải sống trong sa mạc, một số người đã tôn thờ ông Thần Tài (Con bò vàng); số người khác lại đi theo những điều Luật mới (khác với các điều trong kinh thánh đã dạy) làm những nghề nghiệp bị cấm, để kiếm nhiều tiền hơn. Nhiều người chìm đắm vào của cải và đã đánh mất bản thân mình. Ngược lại có người khác lại tìm cách làm giàu theo chủ nghĩa cá nhân, theo cách vơ vét, cách cạnh tranh, từ bỏ những quy tắc tập thể, có tư tưởng kinh doanh nhưng không làm mất đi những đòi hỏi của tình đoàn kết.

Thời kỳ “Những con số” cũng là những cuộc phiêu lưu của cá nhân. Đây là thời kỳ của những số phận cá nhân lớn, của triều đại trí thức, công nghệ và tài chính; cùng với sự ám ảnh của người Do Thái như trước đây là: làm tăng thêm giá trị cho tên của mình. Đây cũng là thời kỳ của đám đông người vô danh, những thợ thuyền đã hy sinh, nổi loạn, những người nhiệt tình xây dựng nền hiện đại.

Có số ít người còn tỏ ra ngập ngừng khi thấy kể ra ở đây những thành công, cũng không nên quên cách đây không lâu người ta đã quy cho một người nào đó là người Do Thái rồi bắt họ phải chết. Như kinh thánh đã nói: Nó ngăn cấm điều kiện sống vĩnh hằng.

NHỮNG NGƯỜI LIÊN QUAN ĐẾN CUỘC CÁCH MẠNG VỀ CÔNG NGHỆ

Lại có thêm một huyền thoại phải xóa bỏ: Dân tộc Do Thái buộc phải cho các ông hoàng vay nợ và phải tự bảo vệ mình nên đã ngả sang theo cuộc cách mạng về công nghiệp. Không còn gì sai lầm nữa. Nhiều người Do Thái đã tham dự vào những bước đi đầu tiên của nền công nghiệp ở Hà Lan, Anh, Đức, Ba Lan và Áo, vào thế kỷ XVI, XVII và XVIII. Đến thế kỷ XIX, người Do Thái luôn đứng ở hàng đầu của những sự thay đổi kỳ diệu về kỹ thuật, công nghệ và tài chính, để sản xuất ra hàng hóa với khối lượng lớn.

Nền dân chủ và thị trường đã chứng tỏ không thể tách rời nhau được. Việc có dân chủ càng thúc đẩy nhanh việc tiếp cận với thị trường.

Cũng như mọi người khác, ai cũng chỉ vì mình

Hệ thống của thời kỳ hậu phong kiến và vương quốc chuyên chế, lần lượt theo nhau sụp đổ. Các đẳng cấp và các hội công thương cũng giải tán. Nhà thờ đã thấy rõ ảnh hưởng của họ đang giảm dần. Các cộng đồng cũng mất sự bảo chữa để phòng vệ. Đối với nhiều người, ý nghĩa về đạo Do Thái, cấu trúc để sống, khuôn khổ của người che chở và an ủi, đã bị xóa bỏ. Ai cũng muốn chứng tỏ cho mình là một công dân tự do, độc lập và tự do vào giáo hội; được sống và làm việc cũng như mọi người trong nền kinh tế to lớn, và không muốn làm các nghề thủ công giam hãm trong khu Ghetto. Họ muốn tất cả đều được nhận vào vĩnh trú ở Trung Âu, như những người cung ứng cho triều đình trước đây; được tự do muốn ở nước nào cũng được. Sự giải phóng bắt đầu rõ ràng ở những nơi họ đã gần đạt được quyền lực như trong vương quốc, ở Phổ và ở các đất vương công Đức. Năm 1781, rồi đến năm 1789, Hoàng đế Joseph II miễn cho tất cả những người Do Thái - Áo ở cảng phải đeo những dấu hiệu phân biệt và đóng các khoản thuế đặc biệt. Joseph II cho phép họ được làm thợ thủ công, nông dân, giáo sư, sĩ quan. Nhiều ông hoàng ở Đức cũng làm theo Joseph. Riêng chỉ có ở Phổ là người ta vẫn không tha thứ cho người Do Thái.

Khi cuộc khởi nghĩa nổ ra ở Pháp, chỉ còn 25.000 người Do Thái ở Alsace, 7500 người ở Metz, 500 người ở Paris, vài ngàn người ở Bordeaux và Avignon, vài người ở Toulouse và ở các tỉnh phía Nam. Không có 3/4 người Do Thái nào làm việc ở triều đình như trước đây. Có 3/4 người sống ở vùng nông thôn trong những điều kiện rất khốn khổ. Nhà thờ lo những người không theo đạo Thiên Chúa không biết ơn họ. Chỉ có người Do Thái ở Bordeaux, Bayonne và Metz được mời soạn thảo lại những cuốn sách viết về lời ta thán của họ. Người Do Thái Bồ Đào Nha tuy sống dễ chịu hơn người Do Thái ở Lorraine, cũng thấy thận trọng, lo sợ về những người Do Thái cho vay số tiền nhỏ có vật thế chấp ở Alsace, gây ra những chuyện lộn xộn làm mất lòng con nợ. Những người này đòi quyền tổ chức lại cộng đồng và làm những nghề mà hội công thương đã cấm. Tuy vậy, ở Pháp vẫn có nơi, người Do Thái vẫn phải sống gò bó. Những cuốn sách ghi những lời ta thán của họ, ít được nêu ra như ở Alsace để tố cáo những điều họ bị ép uổng: “Có những cách cư xử ghê tởm, đẩy những người Cơ Đốc nghèo phải vay mượn theo cách làm của họ.”

Trong số những quốc gia chính, có một người Do Thái Bồ Đào Nha, là chủ tàu biển ở Bordeaux, tên là Gradis. Gia đình ông ta đã sống ở đây được 3 thế kỷ rồi, được 1/3 các quốc gia trên đón nhận coi là nhà tư sản. Nhưng Gradis vẫn không phải là người quý tộc hay linh mục. Ngày 24 12 1789, Gradis đã xin quốc hội gia ơn cho vài người Do Thái ở miền Tây + Nam có được đầy đủ quyền công dân, giống như vài trăm ngàn tín đồ đạo tín lành trong cả nước. Nhưng họ không được chấp nhận quyền đặc biệt ấy, và cũng không được coi như mọi công dân khác. Không có sự gia ơn cho các tòa án riêng của họ, cho quy tắc về thực phẩm (ăn kiêng) vào các ngày lễ hội và cũng không cho họ được quyền tổ chức chính trị và kinh tế. Trên diễn đàn của quốc hội, Clermont Tonnerre đã đọc một đoạn văn quyết định dứt khoát: “Cần phải không cho người Do Thái lập thành một quốc gia và cũng không chấp nhận họ là một công dân, bởi vì họ không có một vai trò chính trị và trật tự trong nhà nước” Như vậy có ý nói là: Đối với họ và những người khác đây là thời kỳ mà người nào chỉ biết đến người đó.

Họ không được xem xét có điều lệ và môn đồ các tín ngưỡng khác. Các giáo sĩ Do Thái không được áp dụng theo hiến pháp dân sự của giới tăng lữ, do Hội đồng Hiến pháp bầu ra. Họ chỉ được hưởng lợi lộc của cộng đồng chu cấp và cả những nhà trường, tòa án và những người nghèo của họ đều do cộng đồng tự đóng góp.

Sau cuộc vận động ráo riết của người Do Thái Bồ Đào Nha, và được những người đồng minh bất ngờ, giúp đỡ như tu viện trưởng Grégoire đã cùng với Blaise Pascal, gợi ý với chính quyền và đến ngày 27-9-1791, tất cả người Do Thái trong vương quốc đều được hưởng mọi quyền lợi như các công dân khác. Nhưng hội đồng luật pháp vẫn không chịu áp dụng sắc lệnh ấy. Sau đó có sự thỏa thuận thiết lập sự thờ đấng Tối cao, và các ngôi đền của Do Thái và nhà thờ đều phải đóng cửa, và cấm không được hành đạo Hébreu. Bắt đầu từ năm 1795, mọi công việc trở nên dễ dàng đối với Ban Chấp chính. Có nhiều người Do Thái ở khắp Châu Âu và Constantinople đã đổ về sinh sống ở nước Pháp. Phần đông là những nhà giàu, nên họ đã sớm thành lập một cộng đồng gồm vài trăm gia đình. Năm 1795, Beer Léon Fould, gốc người Lorraine đã thành lập nhà băng Do Thái đầu tiên, đặt trụ sở ở phố Saint - Georges, tại Paris.

Quân cách mạng đi đến đâu, giải phóng cho người Do Thái đến đấy. Tháng 10 -1792, khi quân cách mạng ném bom xuống Francfort, phá hủy một phần khu Ghetto, nên người Do Thái Đức, đặc biệt như ở Roshschild, tình cờ được thoát ra khỏi bức tường bao quanh khu Ghetto. Việc họ bắt buộc phải mang theo một dấu hiệu trên quần áo và mang thêm cái tên “Ben” phân biệt họ là người Do Thái cũng bị phá bỏ.

Năm 1796, một nhóm nhỏ người Do Thái tập họp với người Cơ Đốc thành một hội gọi là “Phượng hoàng giải phóng”, để đón tiếp các trung đoàn quân giải phóng người Pháp. Ngày 2-9-1796, Viện Cộng hòa đã không đồng tình bỏ phiếu giải phóng cho người Do Thái Hà Lan. Các hội công thương bị xóa bỏ, người Do Thái không được làm các nghề gì. Điều xảy đến đã luôn phát sinh: Người ta phá vỡ bộ máy đoàn kết của các cộng đồng. Có nhiều thủ lĩnh Do Thái đã chống đối lại sự cải cách của Viện Cộng hòa. Bắt đầu có sự đối địch giữa người Do Thái theo đạo với những người theo tín ngưỡng Cơ Đốc, ngay trong xã hội.

Năm 1798, Bonaparte tiến hành cuộc giải phóng đã phá bỏ khu Ghetto ở Venise và ở Florence, trong các nhà nước giáo hoàng ở Rome và ở Ancône. Được chứng kiến sự kiện này, một nhân chứng đã ghi lại: “Cộng đồng Do Thái phải đội mũ màu vàng và đeo băng ở cánh tay có hình ngôi sao của David, đã phải sống giam hãm trong các khu Ghetto, được thay bằng mũ chỏm màu vàng và đeo băng ở cánh tay có hình bông hồng nhỏ màu tam tài (xanh, trắng, đỏ - cờ của Pháp) và các khu Ghetto đều được xóa bỏ. Người Do Thái ở Ancône, ngạc nhiên và vui sướng khi nhận ra những người lính Pháp tiến vào các khu Ghetto, lại là những người Do Thái.”

Tháng 3-1798, khi Bonaparte tiến vào Alexandrie đã ban bố cho phép thành lập một hội đồng người Do Thái ở Ai Cập và một chức vị gọi là “Giáo chủ” (của đạo Do Thái). Bonaparte hy vọng chiếm được Saint-Jean-d’Acre, sau đó tiến vào Jerusalem và trước khi đánh chiếm Damas, Bonaparte lại ra một tuyên bố thành lập một nhà nước Do Thái độc lập ở Palestine. Người Anh cầu cứu đến người Thổ, đã đẩy lùi được quân của Bonaparte. Bonaparte ngạc nhiên về sự hẹp hòi của Jourdain. Văn bản công bố thành lập quốc gia Do Thái, ghi ngày 1 tháng nở hoa (Floreal) năm thứ 7 của Cộng hòa Pháp năm thứ 7 của Cộng hòa Pháp (tức tháng 8 của Cộng hòa Pháp - là ngày 20-4-1799) về “một khu phố trung tâm ở Jérusalem” đã không được phổ biến công khai. Văn bản đầu tiên “về người theo chủ nghĩa xi-on = Do Thái”, cùng với ý nghĩa giải phóng toàn các dân tộc, đã làm cho Bonaparte xứng đáng được bầu với điều mà ông đã tuyên bố việc đổi mới tận gốc rễ cho tới hai thế kỷ sau: “Tôi, Bonaparte chỉ huy tối cao các lực lượng quân đội của nước Cộng hòa Pháp, ở Châu Phi, Châu Á, và những người thừa kế hợp pháp ở Palestine, là người Do Thái, công nhận họ có một quốc gia thống nhất, mà qua hàng ngàn năm, những cuộc chinh phục và chuyển chế đã chiếm lấy đất đai của tổ tiên họ, nhưng không thể chiếm được tên gọi và sự tồn tại một quốc gia của người Do Thái… Những người Do Thái bị đi đày khắp nơi hãy đứng lên trong niềm vui sướng. Cuộc chiến tranh này không giống như các cuộc chiến tranh trong lịch sử của họ, nó đem lại cho họ một quốc gia chính, mà những đất đai thừa kế của họ đã bị những kẻ thù coi như một miếng mồi để chúng xâu xé… Ngày nay quốc gia ấy đã trả được thù cho sự ô nhục từ 2000 năm trước… Ý Trời đã cử tôi, cùng với một đội quân trẻ tuổi, đến đây để mang theo việc chiến thắng là lễ công bằng đến cho họ. Đại bản doanh của tôi đóng ở Jérusalem, và chỉ trong vài ngày nữa tôi sẽ ở Damas, và việc đến gần như thế cũng không gây ra nỗi lo sợ cho thành phố của David. Là người thừa kế hợp pháp về Palestine, quốc gia vĩ đại này (nước Pháp) không bán rẻ những con người và đất nước theo cách những kẻ trước kia đã bán tổ tiên của các người cho bất kỳ dân tộc nào không muốn để cho các người chinh phục lại di sản của mình. Không! Nước Pháp vĩ đại chỉ mong các người hãy giữ duy nhất lấy mảnh đất của mình, mà nước Pháp đã chính thức được giúp cho các người. Với sự trợ giúp và được phép của nước Pháp, các người sẽ là chủ nhân của mảnh đất này và hãy giữ lấy nó, chống lại mọi kẻ thù. Các người hãy đứng lên! Các người hãy chứng tỏ toàn bộ sức mạnh để cho những kẻ xâm chiếm đất đai của các người, không thể nào xóa bỏ được lòng can đảm của hậu duệ những người anh hùng đã làm nên vinh dự ở Sparte và ở Rome. Các người hãy chứng tỏ qua hai ngàn năm làm kiếp đời nô lệ, không ai có thể bóp chết được lòng can đảm của các người. Tiến nhanh lên! Đây là thời cơ để các người tuyên bố duy trì các quyền công dân, vị trí con người trong các dân tộc trên khắp thế giới, và đây chỉ là ngàn năm có một thời cơ này. Các người có quyền được đòi hỏi cuộc sống chính trị cũng như các quốc gia khác…”

Nếu Bonaparte đã ra lời kêu gọi công khai ấy, nhưng nó đã không được sự đồng tình. Khi ông trở về Sion, đã không còn là sự chờ đợi của người Do Thái ở thời kỳ đó. Nó đã không được giữ lấy “1000 năm”, mà chỉ mới có 145 năm để quay lại cái “Thời cơ đã đến”

Khi trở về Pháp, Bonaparte muốn thu hút đến mức có thể, những người Do Thái vào vương quốc của mình, mà như sau này ông đã nói với một trong số những người đồng hành với ông đến Sainte-Hélène là “chỉ để cho nền thương mại được tiến bộ”. Và đấy cũng còn là ý tưởng mà người Do Thái muốn đem lại sự phồn thịnh cho xung quanh họ, và của cải mà họ tạo ra sẽ cao hơn với số vốn họ bỏ ra.

Đây là lời đi cáo thắng lợi của Simone Luzzato, giáo sĩ ở Venise và của Menasseh Ben Israel ở Amsterdam…

Trong ý nghĩ ám ảnh về sự tập trung quyền lực, hoàng đế Bonaparte mong muốn, trước khi nhận người Do Thái vào vương quốc, cần làm cho các Bộ hoạt động đều đặn, giải quyết những mối quan hệ của nhà thờ với nhà nước, và tổ chức một qui chế về tín dụng. Vì thế đến năm 1800 khi nhà băng Pháp đã được xây dựng và khi hiến chương được ban bố vào năm 1803, ấn định tính chất chính trị của tín dụng, cấm tất cả mọi người không được làm nghề cho vay tiền, trừ khi được phép thành lập một nhà băng; Tất cả những hoạt động của những người Do Thái cho vay tiền đều bị chấm dứt.

Cũng vào thời gian này, một nhà vua khác ở Châu Âu muốn chọn cách giải phóng cho người Do Thái. Năm 1804, ông vua mới ở Nga là Alexandre I, lên ngôi từ năm 1800, và có trong vương quốc của mình đến nửa số dân của người Do Thái trên thế giới, do đã thu hồi được một phần đất đai của Ba Lan, Lituanie, Ukraine, đã nói đến việc tập hợp những người Do Thái bằng cách để cho họ ra khỏi các khu Ghetto, tham dự vào các công việc trồng trọt và các nghề thủ công. Nhưng ý định của Alexandre I vẫn chỉ nằm trên giấy tờ; người Nga từ chối không muốn để cho họ có ruộng đất và nhận họ vào các hội công thương, cũng như việc người Do Thái từ chối rời bỏ sự đoàn kết của cộng đồng trong khu Ghetto để đảm bảo an toàn cho họ. Không có người nào muốn theo ý của người khác.

Trong vương quốc Pháp, không có một thỏa ước nào ấn định rõ qui tắc tổ chức nhà thờ Thiên Chúa giáo, mà chỉ có những điều khoản về tổ chức để áp dụng cho những người theo đạo Tin Lành, và các qui chế về nhà băng được mở rộng. Napoléon chăm chú đến số phận người Do Thái. Ông muốn trước hết hãy tập hợp những người đại diện của người Do Thái trong toàn quốc để kiểm soát họ khỏi tranh giành lẫn nhau.

Hồng y giáo chủ Fesch, là chú của Bonaparte, đã nhắc Bonaparte phải cảnh giác: “Một khi người Do Thái đã tập trung thì Thế giới sẽ kết thúc!”

Còn Kellermann đã kích động những địch thù của người Do Thái và của Chateaubrianh, cảnh lo sợ “những biện pháp được đề ra cho người Do Thái được mở cửa bán hàng sẽ kéo theo sự lật đổ toàn bộ nền thương mại ở khắp nơi.”

Ngày 26 - 7 - 1806, bộ trưởng Bộ Tín ngưỡng đã mở một cuộc hội nghị gồm 111 đại biểu là những người buôn bán Do Thái có học thức và 15 giáo sĩ của tất cả các vương quốc Châu Âu để phân biệt những ai trong đạo Do Thái, nêu ra được sự thần học và chính trị, để phân tích làm sao đạo Do Thái lại có thể tương hợp được với tính trung thực đối với nhà nước. Ngày 23 - 8 - 1806, Napoléon đã viết thư gửi cho bộ trưởng Bộ Tín ngưỡng để vạch rõ về điểm gì mà ông bộ trưởng muốn chờ đợi ở cuộc họp như vậy:

“Từ khi Titus chiếm được Jérusalem, chưa bao giờ có người sáng suốt nào thuộc về đạo của Moise lại có thể tập trung người Do Thái hợp cùng một địa điểm. Họ là những người phải sống tản mác ở khắp nơi và luôn bị truy hại, và họ luôn phải đóng các khoản tiền cho mọi sự trừng phạt họ để đổi lấy được sự tha thứ, khi thì bắt họ phải bỏ đạo, bỏ niềm tin của họ, khi thì buộc họ phải nhượng bộ chống lại lợi ích và tín ngưỡng của họ(…) Niềm tin về tín ngưỡng không bao giờ được những người phải sống xa lánh, lẻ loi, kể ra được một đường thẳng. Con đường đó chỉ được hình thành bởi cuộc đại hội của người Do Thái được hợp pháp và tự do, bao gồm những thành viên của cộng đồng Do Thái ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, Ý, Đức và Pháp, bằng số địa biểu của người Do Thái chiếm hơn 3/4 của Châu Âu.”

Điều đó làm cho các cộng đồng Do Thái hoan nghênh, nhưng cũng làm cho các nước trong liên minh lo sợ. Tháng 9 - 1806, đại sứ nước Áo ở Paris, đã viết thư gửi cho bá tước Stadion, bộ trưởng Bộ Ngoại giao ở Vienne: “Tất cả những người Do Thái coi Napoléon là Chúa Cứu Thế của họ.” Cảnh sát Áo cho rằng họ không có thể kiểm soát được người Do Thái ở Áo vì họ đã được người Pháp giúp đỡ và cũng có thể họ làm gián điệp vì lợi ích của người Pháp.

Một cuộc tranh luận mở ra trước hết bàn về những thẩm quyền của các tòa án Do Thái đặc biệt về những điều kiện hôn nhân cùng huyết thống… Nhưng tất cả đều hoàn toàn không thể thực hiện được, dù hoàng đế muốn buộc các giáo sĩ phải đứng ra tổ chức các đám cưới hỗn hợp ấy. Hội đồng đã trả lời: “Tín ngưỡng của họ đã ra lệnh cho họ phải tuân theo luật của Đấng Tối Cao cũng như luật của các ông hoàng đưa ra về điều dân sự và chính trị.”

Portalis đề nghị tổ chức một hệ thống hình tháp, mà các cộng đồng ở các thành phố đều được một hội đồng các chức sắc, được các chủ gia đình bầu ra để lãnh đạo. Sau đó nhà nước công nhận và coi các giáo sĩ cũng như các cha cố Thiên Chúa giáo và các mục sư của đạo Tin Lành. Đó là một điều mới to lớn, một cơ quan chung và là một hội nghị giáo chủ trung ương, quản lý toàn bộ các cộng đồng Do Thái trong các miền của vương quốc.

Để soạn thảo và bàn bạc lại những văn bản trong những thỏa ước này để có thể áp dụng những điều khoản ấy, ngày 9 - 2 - 1807, dưới danh nghĩa của Sauhédrin (tòa án Do Thái), Napoléon cho triệu tập cuộc họp gồm 71 đại biểu của người Do Thái ở Pháp và Ý, đa số là người buôn bán và những nhà tài chính có học thức.

Hội nghị này không được gọi tên là hội nghị gì, cũng chẳng có con số, không có tổ chức long trọng mà cứ để cho nó tự nhiên hình thành. Chủ tịch của tòa án Do Thái là một chủ nhà băng ở Bordeaux Abraham Furtado đã tôn xưng Napoléon là “Cyrus của thời hiện đại” (Cyrus ông vua hùng mạnh của thời Ai Cập) và coi hội đồng này là quyền lực cao nhất về đạo Do Thái do giáo sĩ David Sintzheim ở Strasbourg làm chủ tịch.

Sau một năm tranh cãi, ngày 17-3 và 20-7-1808 đã ra bốn lệnh áp dụng cho cả toàn vương quốc.

Điều lệnh đầu tiên phân bổ cho người Do Thái đã “dự hội nghị giáo chủ”, cùng với công việc khác, còn phải kiểm kê lại những người Do Thái bắt buộc phải tòng quân, và không được làm như người Cơ Đốc là mua người khác để thế chân cho mình. Quân phục của các giáo sĩ được qui định chi tiết và nó vẫn tồn tại đến ngày nay.

Điều lệnh thứ hai ấn định những qui chế, khi đã là công dân, người Do Thái không được coi là một quốc gia riêng biệt, và cũng không coi là một bộ phận của quốc gia. Mỗi người đều phải chọn lấy tên và họ của mình. Thẩm quyền của tòa án giáo chủ bị hạn chế nghiêm ngặt về vấn đề tín ngưỡng. Còn những vấn đề khác, nhất là những vụ tranh chấp về kinh tế thì phải tuân theo bộ luật dân sự và tòa án của hoàng gia. Đây là điều mà người ta cố gắng làm thế nào để từ chối các giáo sĩ được. Ít ra là ở Pháp đã xóa bỏ được vai trò của tòa án Do Thái đưa họ vào tổ chức luật của xã hội, tài chính và thương mại chung của vương quốc.

Điều lệnh thứ ba nói về việc “trấn áp sự lạm dụng qui vào người Do Thái”. Đây là tiếng vang của việc trước đây người ta vẫn chê trách người Do Thái ở Alsace. Từ nay cấm không cho người Do Thái cho vay tiền lấy vật thế chấp, cũng như tất cả mọi người khác. Tất cả những giấy nợ được gia hạn trong 10 năm phải thanh toán hết, nhất là việc ký kết vay nợ của người đàn bà mà không có sự đồng ý của người chồng. Hay do người còn trẻ tuổi vay nợ mà không có cha mẹ chứng nhận đều bị xóa bỏ hoàn toàn. Một người Do Thái muốn mở cửa hàng kinh doanh phải xin giấy môn bài của vị đứng đầu tỉnh nơi họ ở. Việc này chỉ được chấp nhận cấp môn bài qua hội đồng hàng tỉnh xét theo thủ tục thấy: “Người Do Thái ấy không làm nghề cho vay nặng lãi và cũng không buôn bán các mặt hàng bị cấm.”

Abraham Furtado muốn bác bỏ văn bản công bố điều đó vì ông cho rằng đó là điều lệnh ô nhục cho người Do Thái. Điều đó đã được các tỉnh phía Nam, phía Tây Nam, Vosges rồi Livourne buộc phải xóa bỏ. Nhưng ở Alsace, người ta vẫn buộc người Do Thái phải chấp nhận điều thứ ba này.

Điều lệnh thứ tư đòi hỏi người Do Thái trong vương quốc phải theo đúng qui định là ở lại đất nước họ đang sinh sống, mà không được tự tiện bỏ đến các nơi khác. Và những người Do Thái ở ngoài vương quốc, muốn được đến sinh sống ở nước này buộc phải có tài sản về hoa màu trồng trọt hay là người làm thuê. Không một người Do Thái nào chưa ở trong vùng thượng sông Rhin và hạ sông Rhin được đến lập nghiệp ở hai nơi ấy.

Những người Do Thái trong vương quốc đều vui vẻ chấp nhận cả 4 điều lệnh ấy. Đây là sự chấm hết những nỗi nhục nhã và cuộc sống chen chúc đầy ải trong khu Ghetto, được bỏ những dấu hiệu phân biệt màu vàng, không còn phải tuân theo lệnh giới nghiêm, hay những nghề nghiệp bị cấm. Anh, ở Áo và ở Nga, người Do Thái mong muốn được như người ở trong vương quốc Pháp, nhưng họ không được phép đến đó. Chỉ còn vài giáo sĩ muốn ngăn cấm người trong cộng đồng không đưa những vụ tranh chấp ra tòa án của hoàng gia. Nhưng vô ích! Việc tăng cường công việc, tha thiết với tự do, việc được nhận vào các trường đại học, việc quan hệ với những nhà trí thức theo đạo Cơ Đốc, đã đẩy lùi mọi sự ngăn cấm của các giáo sĩ. Người ta đã thấy được sự tan vỡ nghiêm trọng đầu tiên giữa một bên là những người muốn duy trì luật ách đạo Do Thái chính thống, một bên là những người buôn bán, người trí thức Do Thái.

Những người thuộc phe trên sợ đạo Do Thái sẽ không còn nữa. Còn những người phe dưới lại hy vọng trừ tiệt việc bài Do Thái để không còn có sự phân biệt đối xử khác. Cả bên này và bên kia đều không trông chờ được gì ở Jérusalem mà muốn tự hành động. Nhưng họ đều thấy sai sót nặng nề về hai quan điểm ấy. Mọi việc đã diễn ra rất nhanh. Từ năm 1810, trong vương quốc ở Châu Âu, người ta đã thấy xuất hiện người Do Thái trong các nghề mới như: kỹ sư, sĩ quan, họa sĩ, người viết tiểu thuyết, nhạc sĩ. Càng có thêm một nghề nghiệp mới, lại càng thu hút những người Do Thái khác, bởi vì không ai còn có thể ngăn cản được những sự tiếp xúc với các nghề mới ấy.

Năm 1810, có 10 gia đình từ Francfort và Istambul đến Paris trước khi có lệnh cấm người Do Thái ở nước ngoài đến ở vương quốc. Họ đã trở thành một bộ phận của giai cấp tư sản ở Paris: như gia đình: Fould, Oppenheim, Furtado Goudchaux, Eichal, Rodriques, Stern, Worms, Laurent Mayer, Javal, Halphen, Allegri. Đáng kể là gia đình Foulds, chủ nhà băng Do Thái ở Bordeaux, người duy nhất ]à nửa dị giáo, đã xây ngôi đền riêng của họ công khai ngay giữa ban ngày.

Ở Phổ cũng có vài sự giải phóng nhỏ được quyết định vào năm 1812, nhưng không được áp dụng cụ thể. Người Do Thái vẫn bị kết tội là gián điệp ăn lương của Napoléon, mà họ đã che chở cho Napoléon khi rút lui khỏi nước Nga, phải lẩn trốn.

Và khi hoàng đế Napoléon bị đổ thì lại diễn ra các cuộc nổi dậy chống người Do Thái và mọi việc lại quay về trật tự cũ. Phong trào “Thánh liên minh” trong toàn châu Âu đã vô hiệu hóa những xu hướng về giải phóng cho người Do Thái. Ở Florence, người ta trưng tu lại “ngôi nhà ở Lorraine” buộc người Do Thái phải quay về sống trong khu Ghetto. Trong các nước của giáo hoàng người ta lại trả cho người Do Thái “cái thẩm quyền chịu nhục nhã” mà họ đã được hưởng của Napoléon I.

Riêng Livourne đã có hành động huyên diệu, đối xử rộng lượng, giữ nguyên qui chế miễn các thứ thuế đối với người Do Thái. Ở Allemangne, người ta lại cấm người Do Thái không được mua đất đai, không được tự do hôn nhân, không được chọn chỗ ở. Ở Francfort, người ta lại nhốt người Do Thái vào Ghetto. Sau đó, mọi sự lại trở về như cũ: Người Do Thái mong muốn được hợp vào nhau và họ cứ dần dần làm chuyện này. Cho đến Thế kỷ XVI thì mọi việc đã xong, nhất là các trường hợp ở phương Tây, người Do Thái lại đã được tổ chức như thời kỳ của Napoléon. Năm 1818 đến năm 1830, tất cả những điều luật của vương quốc Pháp đã ấn định có giá trị trong 10 năm, nay lại được tiếp tục thực hiện. Chỉ trừ có điều thứ ba, đã không còn có ý nghĩa của nó nữa. Những giấy vay nợ của những người cho vay tiền ở Alsace đã thực tế hoàn toàn xóa bỏ. Phần lớn các nghề của người Do Thái được công khai. Từ năm 1818, trong vài ngôi đền của người Do Thái ở Hambourg, người ta đã cầu kinh bằng tiếng Đức và cũng không gọi đến việc Sion (vị thánh) quay trở lại, hay xuất hiện một Chúa Cứu Thế, cũng không có gì cúng vào ngôi đền. Đây là sự thiệt thòi lớn cho các giáo sĩ. Họ còn làm việc cả ngày chủ nhật trong tuần lễ. Năm 1819, người Do Thái ở Đức đã được giải phóng về kinh tế, họ lại yêu cầu được giải phóng về quyền công dân và chính trị. Những yêu cầu của họ về hai điểm sau không được chính quyền chấp nhận. Năm 1821, người Do Thái ở Bồ Đào Nha, đã bị tòa án Saint Office gạt bỏ, nay đã trở lại. Họ từ Maroc hay ở Gibraltar trở về Lisbonne và Faro. Năm 1831, nhà nước Pháp đã định duy trì việc quan hệ thân thiện với các giáo sĩ Do Thái, cũng như đã làm với các linh mục đạo Cơ Đốc và các mục sư đạo Tin Lành. Nhà nước Pháp còn mở rộng việc bảo trợ cho người Do Thái. Ở Algérie, dù họ chưa phải là người quốc tịch Pháp, vẫn cử ra “người đứng đầu dân tộc Do Thái” là Sammue Bacri, để chịu trách nhiệm về mọi việc của người Do Thái. Năm 1834 lại có sự giải phóng, nghĩa là người Do Thái có quyền công dân bình đẳng hoàn toàn với mọi công dân khác ở Hà Lan. Sau đó đến Thụy Điển vào năm 1835 rồi đến một phần của Thụy Sĩ vào năm 1838, đều áp dụng việc giải phóng ấy cho người Do Thái.

Còn ở Anh, việc giải phóng cho người Do Thái diễn ra chậm hơn. Năm 1833, những người công xã đưa ra một dự định giải phóng cho người Do Thái, nhưng bị Hội đồng các huân tước bác bỏ. Cũng trong năm này, Francis Goldsmid, luật sư người Do Thái đầu tiên, đứng trước đoàn luật sư đã tuyên bố lời thề trên kinh thánh. Năm 1837, Hoàng hậu Victoria đã phong hiệp sĩ cho một chủ nhà băng trẻ người Do Thái, có họ hàng với Rothschild, là Moses Montefiore. Năm 1841, xuất hiện tờ báo đầu tiên của người Do Thái “The Fewish Chroniche” (Do Thái Thời luận) đến ngày nay vẫn còn tờ báo ấy. Cũng trong năm này, Isaac Lyon Goldsmid, một chủ nhà băng Do Thái khác đã nhận danh hiệu theo cha truyền con nối là nam tước và được là thành viên của Hội đồng huân tước.

Cũng vào thời kỳ này, ở Allemagne đã xảy ra cuộc tranh luận gay gắt về việc giải phóng cho người Do Thái. Năm 1825, Berlin muốn duy trì cho người Do Thái giàu mới được quyền công dân, còn những người Do Thái khác chỉ được coi là “người được che chở” Phong trào của người Do Thái là Haskalah (Phong trào ánh sáng) cùng sinh ra với Mendelssohn đã cổ vũ mọi người Do Thái theo nền văn hóa và nói tiếng của nước mình đang sinh sống. Năm 1840, trong 19 bài văn vần của Samson Raphael Hirsch, giáo sĩ Đức ở Francfort, đã bảo vệ tư tưởng: người ta có thể hòa hợp với việc tôn trọng “Kinh Torah với sự cam kết của thế giới” Năm 1843, nhà triết lý tự do Bruno Bauer viết trong bài “Vấn đề Do Thái”, cho rằng: việc giải phóng mà người Do Thái nêu ra đã làm tín ngưỡng của họ mất đi (theo gương các tín ngưỡng khác) và do họ đã hòa đồng vào việc giải phóng ở Allemagne: ở Allemagne, không có người nào được giải phóng về chính trị. Ngay chúng ta cũng chưa bao giờ được tự do, thế thì làm sao chúng ta có thể giúp họ được tự do? Người Do Thái phải làm việc bằng phẩm chất của người Đức, bằng cách giải phóng chính trị ở Allemagne, bằng phẩm chất của một con người, để giải phóng cho toàn thể loài người… Ví dụ: Người Do Thái sẽ không còn là người Do Thái, khi họ cùng với người đồng hương của họ cứ làm theo điều do luật pháp của họ đã cấm, mà không làm tròn bổn phận đối với nhà nước. Và vào ngày nghỉ Shabbat, thì họ lại dự vào những cuộc họp của quốc hội mà họ có đại biểu trong đó!” Cùng năm này Bauer đã xuất bản cuốn sách “Đạo Cơ Đốc bị vạch trần, đã bình luận cuốn kinh Phúc Âm theo lịch sử của đạo này.

Lionel de Rothschild ở Londres, là con trai của Nathan và là cháu của Mayer Amschel, năm1847 đã được bầu vào Công xã nhưng không chịu nhận chức vụ đó, bởi vì Lionel từ chối việc tuyên thệ “theo niềm tin thực vào đạo Cơ Đốc”. Và Lionel phải chờ đến lần thứ năm bầu lại, khi nội dung lời tuyên thệ này được sửa đổi.

Năm 1848, ở hầu khắp Châu Âu, có nhiều người trí thức, buôn bán, thợ thuyền, bán hàng và thợ thủ công Do Thái, đã tham dự vào cuộc cách mạng quốc gia. Họ tự cảm thấy như là người Đức, người Áo hay người Pháp để dự vào cuộc cách mạng mà không còn coi mình là người Do Thái nữa. Ở Allemagne, Gabriel Riesser, cháu nội một giáo sĩ nổi tiếng ở Altona, đã là lãnh tụ phong trào “Người Do Thái tự do” và là một trong những người lãnh đạo cuộc nổi dậy. Những người thủ lĩnh cộng đồng Do Thái của vương quốc, thường là những nhà buôn giàu có, cũng đã là những người cầm đầu cuộc cách mạng ở Vienne.

Hambourg cũng như ở hầu hết những thành phố khác của Đức, người Do Thái được quyền công dân và khu Ghetto của họ cũng được mở để tiếp xúc tự do với bên ngoài. Ở Hesse và Wurtemberg càng được tự do hơn là ở Bavière, ở Saxe và Hanovre. Crémieux, luật sư Do Thái ở Nimes, tại Pháp, là chủ tịch Hội nghị giáo chủ Do Thái vào năm 1843, là nghị sĩ từ năm 1841 đến 1851, góp phần vào việc lật đổ Guizot và trở thành người Do Thái Pháp đầu tiên đã ở vào cương vị bộ trưởng Bộ Tư pháp trong chính phủ vào năm 1848. ông đã cho xóa bỏ nô lệ ở các nước thuộc địa, và hình phạt đối vối các tội phạm chính trị.

Tất cả mọi việc đã nhanh chóng đi vào nề nếp chính quyền. Chỉ còn có một hậu quả kéo dài do những sự kiện xảy ra năm 1848: Vua nước Phổ, Frédéric Guillaume IV, cho tổ chức vào 31 1 1850, một “cuộc họp hạn chế” của 28 bang ở Đức. Sau cuộc họp này, người Do Thái được dần dần trở thành công dân như mọi người khác, nhưng bị hạn chế trong quyền dân chủ về bầu cử, mà chỉ có những người Do Thái giàu có mới được là cử tri.

Sự cản trở cuối cùng này đã làm cho châu Âu tách xa; còn người Do Thái ở các nước khác lại được nhượng bộ. Năm 1855, ngài (Sir) David Salomon là đô trưởng đầu tiên người Do Thái ở Londres (Lerdmaire). Năm 1858, việc giải phóng hoàn toàn cho người Do Thái ở Anh đã được bầu ra. Lionel De Roths Child vẫn giữ vị trí trong quốc hội. Tổ chức “Yewish Board Of Guardians” (Tổ chức giáo hội Do Thái giúp đỡ người nghèo và người Do Thái ở Đông Âu, di cư đến Anh) đã đưa ra Tsedaka hoàn toàn trong khuôn khổ tín ngưỡng. Trong số hàng chục ngàn người Do Thái di cư, tất cả các giáo sĩ đều phải bỏ danh hiệu và nhiệm vụ của họ, để trở thành những “Thưa ông” (gọi theo cách tôn kính). Chỉ những giáo sĩ là thành viên của “United Synagogue” (Ngôi đền Thống nhất) với bộ trang phục gần giống như các mục sư (đạo Tin Lành) mới được gọi là “Bộ trưởng” Tín ngưỡng của dân tộc đã chuyển từ phạm vi tập thể sang phạm vi cá nhân.

Năm 1856, có một đạo luật của liên bang Thụy Sĩ chấp nhận người Do Thái có quyền về chính trị trên toàn lãnh thổ. Cũng năm này ở Bohogue (vẫn là một địa phận của nhà nước Giáo hoàng) cảnh sát có bắt đứa trẻ Do Thái mới lên 6 tuổi là Edgardo Mortarra, đưa vào một nhà tín ngưỡng ở Rome, bởi vì mẹ chú bé là một người làm công muốn bắt con phải làm lễ rửa tội vào đạo Thiên Chúa, để trả thù cha mẹ của mẹ chú bé. Cả toàn thế giới đã phản đối và đến năm 1860, ở Paris đã thành lập “Liên minh Do Thái thống nhất” do luật sư Adolphe Crémieux và Charles Netter, chủ trì để bảo vệ mọi quyền lợi công dân và tín ngưỡng cho người Do Thái trên toàn quốc thế giới, bất chấp những cuộc phản kháng như vậy của người Do Thái, chú bé Edgardo Mortarra vẫn bị đưa vào tu viện để nuôi dạy cho đến khi lớn lên trở thành một người thân cận của giáo hoàng Pie IX. Năm 1861, nước Ý đã ra đời, lấy Florence làm thủ đô, đã chỉ đạo việc xóa bỏ các khu Ghetto, và là khu tập trung Do Thái cuối cùng của Rome, mà các giáo hoàng vẫn duy trì đến mức có thể. Năm 1870, không còn khu Ghetto nữa.

Năm 1865, Samuel, một người trong gia đình Warburg, được bầu làm nghị sĩ ở SchlesWig - Holstein, vào quốc hội Đan Mạch ở thành phố Altona. Đến năm 1866, thành phố này trở thành thành phố của Đức và Samuel Warburg là nghị sĩ Do Thái đầu tiên trong quốc hội của bang ở Đức.

Ngày 14 7 1865, người Hồi giáo và người Do Thái được phép vào quốc tịch Pháp. Và quyền công dân của người Do Thái ở Algérie cũng được công nhận, do sắc lệnh của Adolphe Crémieux, ký vào ngày 24 - 10 - 1870. Adolphe Crémieux là người Do Thái dưới triều vương quốc cũ, đã phải đi qua sa mạc, nay trở thành nghị sĩ của cánh tả ở Paris và đã là bộ trưởng Tư pháp của chính quyền lâm thời Bộ Quốc phòng trong thời gian ngắn ngủi.

Năm 1867, Benjamin Disraeli, ở Londres là cháu nội một người Do Thái có cửa hàng bánh mì, đã trở thành nhà văn nổi tiếng cũng như người cha của ông, đã kiêu hãnh chuyển về đạo gốc Do Thái của mình, rồi trở thành thủ tướng ở nước Anh và là huân tước ở Beaconsfield.

Năm 1878, Berlin có hiệp ước công nhận nền độc lập của Serbie, của Bungari và của Monténégro và giải phóng cho người Do Thái ở ba nước này, nhưng vẫn không nhận Rumani có những quyền đó.

Hầu hết các nước ở Tây Âu đều có đông người Do Thái sinh sống trong khối dân cư của các thành phố, rất thuận lợi trong việc sáp nhập vào đời sống chung, chỉ trừ ở Allemagne và ở Alsace. Họ ở hai nơi này phải chờ đến năm 1910 mới có 45% người Do Thái được coi là người thành thị. Thường do những tiến bộ trong việc dạy học của giáo hội nên đã dồn việc cầu kinh và tìm hiểu tín ngưỡng vào ngày thứ bảy. Ở Pháp và ở Anh, nơi những người Do Thái trốn tránh ở Tây Âu và Nga đổ dồn về, cộng đồng đã bỏ tiền ra để lập các lớp học và những phong trào của thanh niên, như đoàn “Fewish Lads Brigades” (đoàn thanh niên tiền phong Do Thái) ở Anh. Các cộng đồng Do Thái ở Pháp và ở Anh đã làm tất cả mọi công việc để những người Do Thái phải trốn tránh ấy mất đi nhanh chóng bóng dáng của người Do Thái ở phương Đông. Đó đây đã nổi lên những gương mặt của những nhà kinh tế lớn như David Ricardo, và những kỹ sư như Emil Berliner, về khoa học như Albert Einstein, về buôn bán mỹ thuật như Nathan Wildenstein…

Đến năm 1905, tổ chức “Alien Immigration Act” (Liên minh các hành động nhập cư) đã thu hẹp việc nhập cư, có 250 ngàn người Do Thái sống ở Anh, so với thế kỷ trước đây nay chỉ là 60 ngàn người. Ở Pháp họ có 70 ngàn người. Từ nay người Do Thái ở phương Tây đã là những công dân và đạo Do Thái đối với họ chỉ còn là bề ngoài của cá nhân con người họ. Tín ngưỡng trở thành một công việc riêng từng người. Còn tất cả mọi người Do Thái đều đã tham dự vào việc xây dựng một thế giới mới.

Người Do Thái trong nền công nghiệp ở Châu Âu: Thông thương - Giao thông

Có nhiều nhà lịch sử vẫn cho rằng người Do Thái không có một vai trò gì trong cuộc cách mạng công nghệ. Lý lẽ mà người ta cho rằng không có mặt người Do Thái trong công cuộc cách mạng này là có nhiều như. Họ bị đuổi ra khỏi các hội công thương thì không thể nào có được truyền thống về công nghệ; luật lệ tín ngưỡng của họ không thể tương hợp được với thời gian khóa biểu của nền công nghiệp; các thợ là người Cơ Đốc không chịu vâng lời họ; họ đã quen với thu nhập bằng nghề sản xuất thủ công, đã lơ là với việc sản xuất ra các khối lượng hàng lớn; việc sản xuất theo số đông trái với đạo đức của người Do Thái; họ thích giữ tiền tiết kiệm bằng tiền mặt để tránh các trường hợp bị cưỡng đoạt, hơn là để đầu tư vào các máy móc; và cuối cùng họ vẫn phải có cuộc cách mạng về nghị lực, mà người Do Thái chỉ quan tâm đến buôn bán và tài chính.

Có nhiều người trong thời đại chúng ta và ngay một số người Do Thái, đã chia sẻ với quan điểm đó, không thấy có người Do Thái trong công nghệ và tin rằng họ chỉ chăm chú đến tài chính. Vì thế Disraeli đã viết: “Có một điều lạ lùng, trong sự cởi mở rộng nền công nghệ (ở Anh) thì những người lãnh đạo tài chính ở thế giới lại không tham dự vào công việc đó. Những người xuất vốn có thế lực ấy, thường nắm số phận của các ông vua và các vương quốc trong tay lại tỏ ra người coi công việc đó như thể là chuyện gì kỳ quặc của thiên nhiên, tuy có tham dự vào nhưng với thái độ vừa ngạc nhiên, vừa lo sợ…”

Nếu đúng là có các chủ nhà băng người Do Thái hay không phải là Do Thái, không muốn trở thành những nhà công nghệ, thì vẫn có số người Do Thái khác đã giữ vai trò quan trọng trong việc mở mang nền công nghệ ở thế kỷ XIX, một vai trò đáng kể lại bị đánh giá thấp đến như vậy. Hơn nữa, chính họ đã tạo ra sự giàu có cho bản thân họ.

Những người môi giới từ Allemagne đến đã đi đầu trong việc làm cho việc thương mại ngả sang nền công nghiệp. Có 15 hãng dệt của người Do Thái ở Trancfort đã nhập khẩu những mặt hàng dệt vải của Anh. Lúc đầu họ đến ở Manchester mua hàng dệt, sau đó lại đã có nhà máy sản xuất ra mặt hàng này. Họ đến Liverpool, lúc đầu chỉ là những người từ Istambul từ Vienne hay Livourne đến mua vải, sau đó cũng đã chuyển sang làm chủ các xưởng dệt. Người ta còn thấy họ có mặt ở công nghệ mỏ. Họ cũng còn có mặt trong công nghệ về thủy tinh và các xí nghiệp sản xuất các đồ tiêu dùng.

Có nhiều người Do Thái ở Châu Âu, đặc biệt là vào quý IV của thế kỷ XIX, đã có vai trò lớn trong việc thực hiện những cuộc cách mạng về kỹ thuật và công nghệ chủ chốt. Họ là những người đổi mới công nghệ, là thầu khoán, hoạt động theo đúng khuôn khổ đạo đức của họ như: người nhận thầu, người khảo sát và đánh giá công trình. Danh sách những người Do Thái canh tân là rất có ấn tượng. Mà trong danh sách này người ta còn chưa kể đến những người chủ chốt trong cuộc cách mạng công nghệ ở Châu Âu và con người Do Thái đã được đánh giá cao.

Năm 1860, nhà hóa học Do Thái Bavariere (Đức) là Ludwig Mond, đã đặt chân vào nền công nghệ hóa học ở Đức, nhất là việc lọc chất Nickel, trước khi đưa cả xí nghiệp của mình sang Anh và sau đó vào năm 1872 đã trở thành công dân Anh. Con trai của Ludwig là Alfred Mond, bắt đầu làm tiếp công việc của cha vào năm 1906, và trong năm này đã trở thành nghị sĩ quốc hội ở Wesminster. Năm 1926, Alfred Mond đã thành lập “Hội hóa học hoàng gia”, sau này trở thành xí nghiệp hóa học ICI to lớn nhất Châu Âu. Trước khi Edison đưa ra thị trường sử dụng bóng đèn điện vào năm 1879, đã được Emil Rathenau cấp bằng chứng chỉ đầu tiên cho Edison, công dân Mỹ và xây dựng ở Đức vào mùa thu 1878, một hệ thống về lưới điện và thành lập công ty điện lực Đức vào năm 1883 gọi là: A.E.G.

Alfre. Beit, sinh ra ở Hambourg, sinh sống ở Nam Phi, lúc đầu làm việc cho Porges, một thợ mài kim cương ở Anvers, sau đó đến năm 1888, đã cùng với Cecil Rhodes lập ra De Beers, công ty đầu tiên về kim cương của thế giới.

Fritz Haber, giáo sư hóa học, bạn thân của Albert Einstein, năm 1904, đã sáng chế ra phương pháp tổng hợp công nghệ về chất dung dịch Ammoniac, để có thể sản xuất ra khối lượng lớn Ammoniac có tác dụng hiệu quả trong việc sản xuất các chất phân bón, sản xuất các loại ngũ cốc được tăng trưởng nhanh. Còn có rất nhiều người Do Thái được nêu ra trong công nghệ về dệt ở Anh, Đức, Pháp và Flandre, cũng như công nghệ về các đồ mộc, đồ kim hoàn. Họ đã sản xuất ra khối lượng hàng hóa lớn, không cần tôn trọng qui chế của các hội công thương cũ. Họ đã sản xuất các loại hàng hóa theo nhu cầu của người tiêu dùng, sáng chế ra những kỹ thuật trong việc phân phối. Năm 1895, Theophile Bader và Alfhonse Kahn, lúc đầu chỉ có một cửa hàng xén nhỏ bán kim chỉ lặt vặt, sau đó đã trở thành cửa hàng lớn “Galeries Lafayette”

Đáng kể nữa là có nhiều người Do Thái gốc là những xí nghiệp về giao thông. Nếu người ta không nhấn mạnh chung đến số người này, chỉ vì các nhà lịch sử quan tâm cuộc cách mạng công nghệ có sự tiến bộ to lớn về năng lượng, và trong công việc máy móc, nhưng lại quên mất nền công nghệ ấy đã là dịp để làm đảo lộn cho các phương tiện giao thông sử dụng đến năng lượng.

Cũng đã xảy ra vài số phận con người ở Châu Âu: Charles Havas, lúc đầu làm nghề dịch thông tấn; năm 1825 đã lập ra một công ty dịch thuật. Sau đó Charles cùng với Bernhard Wolf, lập ra ở Paris vào năm 1832, phòng thông tấn đầu tiên, mang tên của ông. Đến năm 1840, từ những công việc ở Samuel Morse, Charles đã mở mang việc truyền tin tức qua điện tín và trước hết dùng cho các giờ giấc của các đoàn tàu.

Israel Beer Josephat, cháu nội một giáo sĩ Do Thái ở Đức, lúc đầu chỉ là người làm công cho nhà băng ở Gottinhen, sau đó đến Paris vào năm 1848 làm cho nhà băng Havas, rồi đến năm 1849 đã thành lập ở Bruxelles một hệ thống chuyển thư do chim bồ câu mang đi. Năm 1851, Israel Beer Josephat di cư đến Anh cùng với người bạn thân là Sigismund Englander, một trong những nhà lãnh đạo cuộc khởi nghĩa ở Áo năm 1848, đã sử dụng chim bồ câu để chuyển nhanh các thông tin về thị trường chứng khoán và giá của các nguyên liệu, cho các tờ báo ở Anh. Israel Beer Josephat hiểu rằng báo có bán chạy là do thời gian, do tin tức mới. Tin riêng đầu tiên đặc biệt về chính trị vào ngày 10-1-1859 là việc nhờ có hãng Reuter, phát hành bài diễn văn của vua ở Piémont-Sardaigne, đã dẫn đến việc mở màn cho cuộc chiến tranh Pháp - Áo và cho nền độc lập ở Ý. Tờ báo “Times” (Thời sự) cũng phát hành tin này cùng ngày hôm đó. Để có thể làm cho xã hội Anh, đang có phong trào bài ngoại to lớn, chấp nhận được mình, Israel Beer Josephat đã lấy tên là Julius Reuter, và đến năm 1865, đã đổi tên hãng thông tấn của mình thành hãng thông tấn Reuter. Năm 1871, Israel Beer Josephat được công tước ở Saxe Cobourg Gotha phong là nam tước.

Thầy giáo Philip Reis, người Do Thái Đức đã sáng chế ra chiếc máy điện thoại “Téléphone” đầu tiên vào năm 1860, nghĩa là trước khi Graham Bell nhận mình đã sáng chế ra máy điện thoại vào năm 1876. Năm 1891, Gabriel Lippman sáng chế ra máy chụp ảnh màu ở Paris, và là người đầu tiên đã nhận giải thưởng Nobel về vật lý vào năm 1908.

Abraham Stern đã làm ra chiếc máy tính tự động đầu tiên.

Có một số người Do Thái khác đã nghĩ ra các phương tiện vận chuyển: như Moritz Herman Von Jacobi, năm 1838 đã sáng chế ra mô tơ điện có điện từ để làm cho các tàu biển chạy được. Siegfried Marens thiết kế chiếc xe ô tô đầu tiên chạy bằng dầu vào năm 1864, đến năm 1875 lại nghĩ ra kiểu xe ô tô mới. Năm 1880, Albert Ballin lập ra Hamburg Amerika Linie (Hãng tàu biển Mỹ Hambourg) sau trở thành hãng Hapag Lloyd chuyên vận chuyển đường biển qua các đại dương, sau đó trở thành công ty tàu biển lớn nhất ở Đức. Năm 1896, Otto Lilienthal sáng chế ra một vật nặng hơn không khí có thể bay được, sau đó đã bị chết vì tai nạn giao thông trong cùng năm đó. Năm 1892, David Schwartz sáng chế ra khí cầu bay điều khiển được. Ông đã chết trước khi cho thực hiện các chuyến bay của kinh khí cầu. Sau đó bà vợ góa của ông đã bán các tài liệu này của chồng cho bá tước Von Zeppelin và ông này đã đầu tư vào việc khám phá của Otto Lilienthal. Năm 1924, Harl Arnstein đã chế ra chiếc khinh khí cầu và là phi công đầu tiên của chiếc khinh khí cầu “Zeppelin” bay trên Đại Tây Dương.

André Citroen, con trai của một bà Do Thái cùng chồng là Levi Citroen di cư đến Ba Lan, làm nghề bán đồ trang sức vàng, bạc ở Paris, đã bị phá sản và tự tử vào năm 1884, lúc đó André Citroen mới lên 6 tuổi. Khi trở về nhà mẹ đẻ ở Lodz, André đã phát hiện ra mối răng khớp vào nhau rất tài tình, hình những chữ V ngược, mà André đã mua được bộ máy ấy. Năm 1898, André là học sinh trường bách khoa, đã lãnh đạo hãng ô tô “Mars” vào năm 1906, trước khi thành lập riêng hãng sản xuất các bộ răng khớp vào năm 1912 và được nhận bằng sáng chế của Ba Lan. Đến lúc chiến tranh nổ ra, người ta đã thấy số phân của André Citroen đã thay đổi.

Cũng như ở thế kỷ trước, những người đi tiên phong trong công nghệ đã che lấp tất cả các điều kiện của đại đa số dân tộc Do Thái chuyên làm thợ, nghề thủ công, mở quán trọ, điều khiển xe ngựa chở khách, giáo sư và buôn bán nhỏ. Bên cạnh những nhà phát minh và những người đi đầu trong công nghệ, đã hình thành một tầng lớp thợ thuyền Do Thái ở Anh, rồi ở Allemagne và Pháp, phối hợp cùng với những người Do Thái di cư ở phương Đông, chuyên làm thợ dệt, thực phẩm và thuốc lá. Để đấu tranh lại các chủ chuyên khai thác bóc lột thợ thuyền, dù là người Do Thái hay người Cơ Đốc, tờ Jewish Chronicle (Do Thái thời luận) ở Londres thường vạch trần các thủ đoạn của giới chủ xí nghiệp, và cổ động các nghiệp đoàn Do Thái hay các đơn vị Do Thái trong các nghiệp đoàn, tự thành lập ra tổ chức của họ. Vì vậy ở Pháp đến ngày nay vẫn còn một ban thợ thuyền Do Thái trong tổ chức SFIO.

Nhưng lại một lần nữa, người ta phải thấy vai trò chủ yếu đi tiên phong của người Do Thái trong cuộc cách mạng về hệ thông nhà băng.

Nhà băng Do Thái trong cuộc cách mạng về công nghệ ở Châu Âu

Bắt đầu chỉ là một nhóm nhỏ người cung ứng cho triều đình có giàu ý suy nghĩ nên họ đã trở thành những chủ nhà băng hình thành ở Allemagne, Pháp và Anh, chỉ cung cấp vốn cho những cơ sở hạ tầng của công chúng và cho các xí nghiệp tư nhân. Từ 2000 năm nay, những chủ nhà băng Do Thái đều là những người lão luyện trong nghề cho vay tiền, và vẫn tiếp tục là giới người tiên phong của nghề này.

Pháp chế của tín ngưỡng vẫn cấm tất cả những nhà băng Do Thái được cho vay lấy lãi đối với người cùng dân tộc. Nhưng có vài giáo sĩ như Rav Yosef Rosen cho rằng nếu nhà băng trở thành một đơn vị khuyết danh, chỉ hạn chế trong hoạt động nếu cho vay có lãi mới xuất vốn, còn nếu không có lãi thì không cho vay tiền. Vì đối với họ, một xã hội không phải là một cá nhân con người thì họ vẫn có thể cho xã hội vay tiền lấy lãi. Nhưng có người lại đánh giá ngược lại rằng: xã hội chỉ là bộ mặt bề ngoài của những cổ đông và chủ nhà băng Do Thái chỉ có thể cho người nước ngoài vay tiền lấy lãi.

Những chủ nhà băng kinh doanh đã bỏ qua học thuyết này, vẫn tiếp tục cho nhà nước và các cơ sở hạ tầng công cộng vay tiền vì điều đó cần cho chủ nghĩa tư bản. Tốt cả mọi việc đều bắt đầu từ Francfort: Sở chứng khoán của thành phố thuộc Allemagne, vào thế kỷ XVIII đã tỏ ra tính ưu việt, và càng phát triển trong thập kỷ sau cuộc chiến ở Waterloo. Của cải của thành thị đều chủ yếu nằm trong tay của các ông hoàng và vài người cung ứng cho các công tước ở Hesse, ở Bade và Wurtenberg. Lúc này cần phải mở rộng việc cho vay tiền với các khách hàng khác.

Nhà băng Do Thái có ảnh hưởng nhất ở thời kỳ đó là nhà băng Speyer, được thành lập từ năm 1794, đã đặt nhiều chi điếm là của người trong gia đình, ở toàn Châu Âu. Nhà băng này đã cấp vốn cho các xí nghiệp ở Đức. Của cải của gia đình đã lên tới 420.000 đồng florins vào năm 1820, là một trong số nhà băng có thế lực nhất trong nước. Một nhà băng khác của Joseph Mendelssohn, một người cháu của nhạc sĩ Félix, thành lập năm 1795. Samuel Oppenheimer cũng mở nhà băng riêng ở Cologne vào năm 1801. Rồi đến năm 1803, Samuel Bleichroder cũng lập một nhà băng khác ở Berlin. Tất cả các nhà băng này đều cho vay tín dụng, cho các nhà nước vay khoản tiền dài hạn quản lý các tài sản của những ông hoàng, người buôn bán và các chủ tàu biển. Họ ít khi cho các nhà máy, xí nghiệp vay tiền dùng vào công nghệ, vì họ còn ít phối hợp với các cơ sở này.

Những chủ nhà băng có ảnh hưởng nhất là gia đình Rothschild mà năm 1797 đã không được nhắc đến. Chính trong thời gian này Mayer Amschel đã trở thành một trong số những người buôn bán đồ cổ và nghiên cứu tiền cổ, có uy tín ở Francfort. Trong năm này Mayer Amschel là một trong số 10 người giàu nhất của thành phố. Từ ngôi nhà ở khu Ghetto, Mayer đã giao dịch buôn bán với những người bán đồ cổ nổi tiếng ở Berlin, Vienne, Amsterdam, Paris và Londres, và cùng với Guillaume IX, lãnh chúa ở Hesse Cassel mà Mayer đã cho ông này vay tiền để mua các đồ vật và tiền cổ, rồi dần dần trở thành cố vấn tài chính chủ yếu của Guillaume IX. Năm 1798, Mayer gửi đứa con thứ hai là Nathan, xuất sắc nhất trong số anh em của hắn, đến Londres để giới thiệu với Guillaume IX. Mayer Amschel là con cả của gia đình Rothschild nên vẫn ở lại Francfort, vì ông cho rằng tương lai thị trường tài chính vẫn là ở Londres. Từ việc lựa chọn đó đã diễn ra câu chuyện của gia đình Rothschild.

Năm 1806, khi đội quân của Pháp chiếm Hesse đã giải phóng cho các khu Ghetto ở Francfort, ông Grand E’lecteur (ông tuyển hầu vĩ đại - chức quyền quí ở Đức thời đó) đã giao cho Mayer Amschel Rothschild những cuốn sách, những đồng tiền và những đồ trang sức cất giấu trong các hầm mộ của thành phố, mà người Do Thái biết từng chi tiết các điểm bí mật đó, để sử dụng trong suốt những thế kỷ, trốn khỏi khu Ghetto khi họ bị tấn công. Mayer Amschel bị phát giác và bị Napoléon bắt giữ, nhưng không buộc được Mayer Amschel khai ra những nơi giấu kho tàng của ông hoàng. Trong thời gian này, Nathan ở Londres đã mở một nhà băng. Năm 1804, Nathan đã vào quốc tịch Anh. Số tiền bạc mà người cha của Nathan đã giấu được ở Francfort đủ đảm bảo việc đóng góp của cải cho các kho bạc của Anh, mà Nathan đặt ở khắp các nước Châu Âu. Nathan còn dần dần trở thành người môi giới, cho chính phủ Anh vay các khoản nợ để chi cho cuộc chiến tranh. Có những công việc rất nhiều nguy hại, đều nhờ có thế lực của gia đình Rothschild và Guillume IX, mà những tài sản của họ dùng để bảo lãnh cho việc vay mượn của người Anh. Rothschild cha và con đã trở thành lực lượng rất cần thiết cho việc chống lại Napoléon. Giữa những năm 1811 và 1815, họ đã thu về cho nước Anh đến nửa số tài sản của lục địa này. Trước hết là Đan Mạch rồi sau đến các bang ở Đức cũng theo Anh biết dành dụm, tiết kiệm tiền nong. Theo như vài vấn đề về tiểu sử mà người ta nói về gia đình Rothschild, thì họ đã giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp tài chính cho cuộc chiến tranh. Gia đình Rothschild, trung thành với nhà vua, là số người Do Thái hiếm hoi ở Châu Âu, lại chọn phe “Thánh liên minh” (Sainth Alliance) để chống lại Napoléon.

Chìa khóa của nghề làm chủ nhà băng nằm trong sự tính toán được tai họa có thể xảy ra, mà giá trị của thông tin cho phép họ cân nhắc mọi chủ trương. Đó cũng là suy nghĩ của Mayer Amschel thấy cần thiết phải lập ra một mạng lưới các thông tin viên. Mayer Amschel đã chịu ảnh hưởng của Salomon de Medina từ thế kỷ trước, đã dùng chim bồ câu để chuyển những tin tức chiến trận về cho công tước ở Marlborough. Mayer ở Francfort, đã lập ra đường dây liên lạc với gia đình ở Tour-et-Taxis, mà từ nhiều thế kỷ nay gia đình của Mayer Amschel đã nhận trách nhiệm là bưu cục của vương quốc. Mayer mua độc quyền sử dụng hệ thống chim đưa thư để chuyển hầu hết các tin tức của mình đến mọi nơi. Nathan hiểu rằng nhờ những con chim đưa thư ở Tour-et-Taxes chuyển các mệnh lệnh của những sĩ quan Anh, sẽ được trả công xứng đáng; Chiến thắng ở Waterloo đã được Nathan biết trước 4 ngày, sau đó ở Londres mới có tin chiến thắng đó qua các đường thông tin chính thức. Ngay sáng hôm biết được tin này, Nathan đã mua vét các tín dụng ở Sở chứng khoán Londres với giá thấp nhất, vì người ta đồn tin là Napoléon đã chiến thắng nên vội bán tống, bán tháo hết các tín dụng. Ngày hôm sau, khi đã nắm chắc số phận của quân Napoléon, Nathan lại bán ra các tín dụng đó với giá rất cao. Sau này, người ta xì xào là chính Nathan đã tung tin về chiến thắng của Napoléon và về sự thất bại của Anh để làm hạ giá thị trường tín dụng. Nhưng tin này không có cơ sở chắc chắn nào!

Sau cuộc thất bại của Napoléon, các nước Châu Âu lại phải cần đến tiền để xây dựng hòa bình, cũng như trước đây họ cần tiền để chi phí cho chiến tranh. Gia đình Rothschild những nhà tài chính chiến thắng, lại đảm nhận công việc cho các nước vay tiền. Họ hiểu rằng, không cần phải trích ra số tài chính của họ, mà chỉ cần khôn khéo môi giới, biết tìm ra tiền lãi tốt nhất ở vốn nào. Họ đã giúp cho các quốc gia xây dựng lại những công trình bị chiến tranh phá hủy, mà còn đầu tư thêm vào các xí nghiệp luyện gang thép, dệt sợi và cả đường sắt. Năm 1816, con trai thứ tư của Mayer Amschel là Salomon đã đến Vienne và trở thành chủ nhà băng ở Habsbourg. Năm 1817, người em trong số 5 người con trai là James đã đến Paris, được cử đến đây để gặt hái những thành quả qua những mối dây quan hệ với người Bourbons mà họ đã phải đi dày đến đây trong 50 năm, kể cả dưới thời Napoléon III, mà không có một hiểm thù nào với người dân ở địa phương James đã là chủ nhà băng có thế lực mạnh nhất của bang này và có nhiều của cải to lớn trên đất Pháp. Cuối cùng đến năm 1820, con trai út của Mayer Amschel là Karl đến ở Naples, một vương quốc có nhiều hứa hẹn tốt đẹp nhất trên bán đảo vẫn còn thuộc về người Áo. Hệ thống của gia đình Mayer đã tổ chức xong, được trải ra ở các nước khác nhau, nhưng họ không được hoạt động riêng biệt, mà còn phải phụ thuộc vào những đòi hỏi của nước mà họ đang sinh sống ở đấy, và ngay cả việc họ cũng còn phải chống lại những quyền lợi giữa anh em của họ với nhau. Anh em họ đã tìm ra đủ trăm phương ngàn kế để cạnh tranh với nhau. Chính vì thế mà Hannah Arendt, đã viết: “Không còn có chứng cớ nào tốt hơn về cái khái niệm kỳ dị về một chính thể Do Thái trên thế giới như gia đình của Rothschild, là công dân của 5 nước khác nhau, đều có thế lực ở nước đó và cơ quan hệ buôn bán rất chặt chẽ ít ra là với ba chính phủ: Anh, Pháp và Áo, mà những chuyện đối đầu giữa các quốc gia luôn xảy ra chỉ vì do sự mất đoàn kết của các chủ nhà băng, muốn tranh giành quyền lợi về cho riêng mình. Không có một việc tuyên truyền về lý lẽ chính trị nào được tạo ra một biểu tượng, có tác dụng hơn cả mà đó là sự thực của chính nó.

Sau này người ta đã thấy họ không được cho vay số tiền quan trọng, nếu không được sự đồng ý rõ ràng của bộ có thẩm quyền, nhất là Bộ Ngoại giao của đất nước họ đang sinh sống. Họ chỉ được tỏ ra trung thành với chính quyền của đất nước họ đang ở và không quên được chìa khóa của mọi sự thắng lợi và cả về đạo đức mà từ mấy ngàn năm, người Do Thái vẫn đình ninh với lời dạy trong kinh Talmud là: Không có gì tốt cho người Do Thái, nếu những người hàng xóm, dù không phải là Do Thái, còn chưa được tốt.

Những người của gia đình Rothschild đã dệt mối quan hệ chặt chẽ với các gia đình Do Thái lâu đời nhất. Năm 1820, người của gia đình Warburrg có từ hai thế kỷ trước đã liên minh với người của gia đình Rothschild bằng hai cách: một là họ sẽ đại diện ở Hambourg cho gia đình Rothschild ở Londres và tìm những người cho vay, để mượn vàng của họ. Hai là: Rosa con gái của Sarah Warburg, đang cùng với hai anh em trai là Siegmund và Moritz quản lý gia đình, sẽ lấy Paul Schiff, chủ nhà băng trẻ tuổi ở Hambourg giám đốc nhà băng Kreditanstalt do Salomon Rothschild thành lập ở Vienne. Sau này, người ta còn thấy một người họ hàng của Paul Schiff làm chủ nhà băng ở New York, và vẫn có mối quan hệ với Warburg. Đó đây, những người trong họ nhà Rothschild vẫn còn làm việc ở những nhà băng dân tộc lâu đời như họ mà phải kể đến: những người của nhà Oppeheimer ở Cologne cùng với Smuel Bleichroder, xây dựng nhà băng ở Berlin từ năm 1803. Năm 1822, Nathan Rothschild trở thành tổng lãnh sự của Áo ở nước Anh, với danh hiệu nam tước Áo, nhưng Nathan không muốn nhận danh hiệu đó mà muốn là nam tước của nước Anh.

Sau khi Mayer Amschel chết vào năm 1824, trung tâm gia đình đã ngả về Londres, lúc đầu đặt chân ở Francfort, mà gia đình Rothschild đã có mặt ở đây từ trước rồi. Từ đó, thành phố này trở thành kho ngoại hối đầu tiên của thế giới, thu thập tiền tiết kiệm của lục địa để góp tài chính cho việc công nghệ hóa ở nước Anh và các xứ sở xa xôi khác. Và đây là nhà băng Do Thái của gia đình Rothschild có mặt đầu tiên ở thế giới. Những người môi giới (cò tín dụng) những kẻ lừa gạt đã buôn đi, bán lại các tín dụng ở Anh vào thị trường chứng khoán. Những người buôn bán bằng nghề nhà băng như gia đình Rothschild, còn có một số độ gần 10 nhà băng Do Thái mới của gia đình Goldsmid, gia đình Hambros và gia đình Montaigu, đã làm tăng thêm nhiều vốn cho vay dài hạn và làm cố vấn giúp cho những xí nghiệp ở Anh phát triển nhanh chóng. Vai trò của những người buôn bán nhà băng là tìm kiếm các người môi giới và những người gửi tiền tiết kiệm để mua các tín dụng của các xí nghiệp. Đây là một nghề chiến lược và môi giới hơn là nghề tài chính. Họ đồng ý những khoản vay mượn để duy trì ngân khố của nước Pháp, của Nga, của Áo, của Phổ và của những nước mới độc lập ở Nam Mỹ. Khoản tiền cho vay này theo thể thức bằng đồng Sterling để giúp cho những nước này tránh khỏi tai họa về hối đoái. Hambros là tên một gia đình Do Thái từ Altona, đến từ đầu thế kỷ, đã nắm lấy tiền lãi của vùng Bắc Âu. Nếu những chủ nhà băng Do Thái đảm bảo tài chính cho công nghệ đường sắt thì từ năm 1839, gia đình Rothschild lại cung cấp tài chính cho con đường sắt đầu tiên ở nước Phổ, cũng như gia đình Kaiser - Ferdinands Nordbahn và một vài gia đình khác lại đầu tư cho Pháp. Họ đã cương quyết không tham dự vào việc quản lý các xí nghiệp mà họ đã cho vay vốn để giữ lấy quyền tự do xét xử mọi việc. Chỉ có một thiếu xót trong chiến lược ấy là: Năm 1843, Salomon ở Vienne đã chấp nhận tham dự vào việc quản lý nhà máy luyện thép ở Witkowitz, và đây là chủ nhà băng kinh doanh đầu tiên đã đầu tư vào công nghệ. Bởi vì những khoản tiền mà Salomon cho các người chủ nhà máy công nghệ vay trước đây, không có thể trả nợ được cho Salomon, nên buộc lòng Salomon phải dựa vào việc quản lý nhà máy công nghệ để có thể thu dẫn lại vốn cho vay.

Còn có nhiều nhà băng khác được thành lập ở vùng bên kia sông Rhin như: gia đình Haber, người cung ứng cho những công tước ở Bade Wurtemberg hồi thế kỷ XVIII, đến 1820 đã trở thành một trong những nhà băng ở Allemange. Năm 1833, Samuel Haber trở thành Von Haber đã lập ra nhà băng Darn Stadter Bank (Von = một chức tước quý phái ở Đức). Ở Francfort, nhà băng của Bethmann đã cứu nền tài chính cho gia đình Haberbourg hồi đầu thế kỷ XVIII, là nhà băng đầu tiên tự lao vào công việc bắt buộc điều hành những xí nghiệp và những quốc gia ở Trung Âu. Sau đó có nhà băng của gia đình Eskeles và gia đình Arnstein ở Vienne; gia đình Bischoffsheim và gia đình Goldsmidt ở Berlin, gia đình Wasburg ở Hambourg, gia đình Pereire và gia đình Foulds ở Pari; gia đình Lambert ở Bruxelles, gia đình Hambros, Montagu, Goldsmid, Sassoon, Montefiore ở Londres; Goldsmidt ở Anvers; và sau đó ít lâu lại có Leopold Kronenberg ở Varsovie, Rosenberg ở Jitomir, Gunzburg ở Kiép và Saint-Petersbourg, Aschkenasi ở Odessa…

Có hai trường hợp đặc biệt mà người ta còn thấy ở nhiều dịp khác: Trường hợp thứ nhất là của Moses Montefiore, sinh năm 1784 ở Livourne, được nuôi dưỡng ở Londres trong môi trường rất tín ngưỡng; lúc đầu là người học việc của một người buôn bán chè, sau đó trở thành một trong số 12 người môi giới của thành phố. Năm 1812, Moses Montefiore lấy cô Judith Cohen, chị vợ của Nathan Mayer Rothschild, và là anh rể, rồi làm đại lý tín dụng. Khi đã có vốn liếng, Moses Montefiore đã rút lui khỏi công việc vào lúc 40 tuổi để làm công việc giáo dục cho người của cộng đồng. Moses đã giữ vai trò đáng kể này trong 60 năm. Trường hợp thứ hai là của Maurice de Hirsch, sinh năm 1831 ở Đức, trong hoàn cảnh của các chủ nhà băng: mẹ của Maurice là người trong gia đình Wertheimer, chủ nhà băng ở Francfort. Năm 1841, Maurice vào làm việc ở nhà băng Bischoffsheim và Goldschmidt ở Bruxelles. Năm 1855, Maurice lấy Clara, em gái của Jonathan Bischoffsheim và trở thành bạn thân của ông hoàng xứ Galles (sau là vua Edouard VII) và bạn của quận công Rodolphe ở Habsbourg. Sau đó Maurice de Hirsch còn giữ vai trò đáng kể cũng như Moses Montefiore, trong các công việc của người Do Thái.

Sự liên minh của Moses Montefiore và Maurice de Hirsch, được tính toán cẩn thận để tránh việc chia cắt nhỏ của gia đình (tranh chấp tài sản) và để giữ bí mật công việc trong phạm vi thật riêng tư. Gia đình Fould ở Paris đã liên kết với gia đình Oppenheim, rồi với Heine, là những chủ nhà băng ở Hambourg, sau đó đến sinh sống ở Bordeaux. Gia đình Lambert ở Bruxelles liên kết với gia đình Rothschild. Nói chung các của hồi môn chủ yếu là góp vào vốn của nhà băng của chồng.

Một trong những con trai của nhà Benedict Goldsmidt là Leopold Benediet lấy Regina, con gái của Jonathan Bischoffsheim; người con trai khác là Maximilien lấy con gái của nam tước Wilhelm von Rothschild. Một trong số những con gái của Raphael Bischoffsheim lấy August Bamberger, chủ nhà băng ở Mayence; và con trai là Heinrich lấy chị của nam tước Hirsch. Sau này, một người con của Bamberger là Ludwig, cũng là một trong những người lập ra nhà băng ở Paris và Hà Lan vào năm 1868, và đến năm 1870 lại lập ra nhà băng “Deutsche Bank”, rồi “Ruchsbank” được lập ra vào năm 1871. Người con gái khác của Raphael Bischoffsheim là Clara, lấy Louis Cahen, một trong những người thành lập “tín dụng động sản” ở Anvers.

Theo lời khuyên của cha, Gerson Bleichroder trở thành phó giám đốc cho cha vào năm 1839, và lấy con gái của một chủ nhà băng ở Breslau.

Năm 1840, Rothschild nổi bật lên trên các nhà băng khác của người Do Thái hay không phải là Do Thái. Sau Nathan, con trai là Lionel, vào năm 1836, đã dựng nên gần như độc quyền việc phát hành của kho bạc nhà nước Anh; có vài người đã in dấu ấn về việc mở rộng nền chính trị.

Năm 1847, cung cấp tiền để chống lại nạn đói ở Irland vào năm 1856, giúp tài chính cho cuộc chiến tranh ở Crime’e. Từ đó, thành phố đã thu hút được nhiều của cải ở Châu Âu và lại chỉ vào việc đầu tư ở Châu Mỹ, Indonesia, Nigeria, Kenya và ở Nam Phi. Không chỉ có mình nhà băng Do Thái quan tâm đến nền công nghệ của nước Anh, mà còn có rất nhiều nhà băng khác góp tài chính cho việc mở mang đường sắt, cho công nghiệp gang thép, cho hầm mỏ, cho việc khai thác dầu khí. Họ còn cho các nhà máy cán thép ở Thụy Điển vay tiền, và những công ty đường sắt ở Hoa Kỳ cũng nhận được tiền vay vừa họ. Rồi đến các công ty mỏ ở Nam Phi và ở Châu Mỹ Latinh cũng phải vay tiền của các nhà băng này. Bá tước Hirsch đã có được mảnh đất nhượng của chính quyền Thổ, đã tổ chức góp tiền xây dựng con đường sắt nối liền Constantinople với Châu Âu, xây dựng thông tấn xã phương Đông, và lập ra các xí nghiệp, nhà máy đúc đồng và xí nghiệp đường. Nhà băng Speyer đã góp tiền vào việc công nghiệp hóa ở Thổ Nhĩ Kỳ; còn nhà băng của gia đình Rothschild lại đã đầu tư cho công nghiệp hóa ở Ai Cập. Darvid Sassoon, gốc ở Bagdad đến ở Bombay (Ấn Độ) từ năm 1832 (luôn bị từ chối không được coi như người Do Thái ở Cochin) cùng hợp tác với những nhà băng Do Thái ở Londres đã giúp tiền cho ngân quỹ của phó vương Ấn Độ. Ít lâu sau, gia đình Sassoon liên kết với gia đình Ezra, gia đình Kadoorie cùng với gia đình Hardoon đã xây dựng ở Hồng Kông và Thượng Hải khách sạn Pe’nisnula và State Line. (Hiện nay hai khách sạn đó vẫn còn ở Hồng Kông và Thượng Hải). Ít lâu sau tại hai nơi này đã có cộng đồng Do Thái phát triển thịnh vượng một cách phi thường.

Sau đó đến năm 1850, những nhà băng của người Cơ Đốc mới nắm được quyền kiểm soát việc cho nhà nước vay tiền. Nhà băng Baring, thiết lập từ năm 1839, đã trở thành nhà tư bản tiền tệ để làm cho gia đình hoàng gia Nga, các chính phủ Nam Mỹ và những cơ sở hạ tầng của Bắc Mỹ phải nhờ vào sự giúp đỡ tài chính của nhà băng này.

Năm 1857, các nhà băng của Anh đã nắm giữ một nửa hoạt động của đường sắt Mỹ. Nhưng có một điều đau khổ lớn đối với họ là có nhiều nhà băng khác cùng phá sản như họ, gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng, lây lan sang cả Châu Âu. Những nhà băng Do Thái, thận trọng hơn, không đầu tư vào những thị trường dễ gây thiệt hại, lúc này đã giữ vai trò quyết định trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng ấy, bằng cách đưa mạng lưới hoạt động về tài chính của họ sang Châu Âu. Ví dụ: Sarah Warburg thấy thành phố Hambourg bị phá sản đã cho vay số tiền lớn với lãi suất 6% trong sáu tháng. Người cho vay tiền ở Vienne là con rể của Sarah Warburg, Paul Schiff, đã đề nghị trước việc cho vay tiền theo cách của ông bố vợ và được bộ trưởng Bộ Ngoại giao Áo chấp nhận ngay. Thảm họa về khủng hoảng kinh tế đã không kéo dài.

Một trong những người con của Sarah, là Siegmund Warburg đã cùng với mẹ quản lý nhà băng đã ghi lại một câu mà tất cả người Do Thái đều đã được đọc từ gần 3000 năm trước: “Gia đình Warburg luôn có được sự may mắn là: mỗi lần chúng tôi đã đạt được đến điểm rất giàu có, lại đã có việc gì đó xảy ra làm cho chúng tôi trở thành nghèo khổ buộc chúng tôi lại phải cố gắng làm lại từ đầu”

Năm 1843, Samuel Bleichroder thông báo cho bá tước James de Rothschild ở Paris là con trai Gerson của ông đã sắp đặt sẵn sàng để làm theo sự ủy quyền của tôi: “Tôi đã quyết định việc này do thấy con rể tôi là Gerson có tính trung thực và sự hoạt động cùng với lòng hăng hái của nó sẽ phục vụ được quyền lợi đáng đích của ngài.”

Năm 1847, Gerson trở thành người góp vốn cùng với cha và đến năm 1855 khi Samuel Bleichroder chết thì Gerson lên nắm quyền chỉ đạo nhà băng, lúc đầu còn phối hợp với người em là Julius nhưng sau đó Julius đã ra ở riêng và lập ra nhà băng của mình. Gerson đã thắt chặt thêm sự liên kết với gia đình Rothschild và với Salomon Oppenheimer, trở thành một hãng có quy mô lớn ở Châu Âu, lúc đầu vào năm 1840 do Abraham và Simon Oppenheimer lãnh đạo. Hai anh em này có sự năng động tuyệt vời nên số ngoại hối đã thu về được đáng kể: “Bán một viên ngọc cho người nào đó đang khao khát thì không phải là việc kinh doanh. Nhưng bán viên ngọc cho người nào mà họ không thích, thì đó mới gọi là kinh doanh!”

Tính riêng biệt của gia đình những nhà băng đó ngày càng mờ nhạt: khó mà giữ được một công việc đảm bảo được sự liên tục qua ba thế hệ. Thường thì những người cháu của người sáng lập nghề nghiệp trong gia đình, lại đã bị lôi kéo về những nghệ thuật đã mai một mà người ta gọi là những nghệ thuật không còn “lửa thiêng” (nhiệt tâm). Những lợi ích của người Do Thái bắt đầu tập trung vào lợi ích của người Cơ Đốc, để họ lập ra được những cơ sở có hứa hẹn đặc biệt trong tương lai.

Sự hợp nhất thứ nhất: nhà băng Shaafhausenscher Bankverein, thành lập ở Cologne từ năm 1848, đến năm 1853 đã hợp nhất với nhà băng của Abraham Oppenheimer để trở thành nhà băng Darmstadter Bank. Một tên tuổi của nhà băng lớn mất đi thì đã có một nhà băng khác nổi lên.

Năm 1860, Gerson Bleichroder, gộp vào với các chủ nhà băng người Cơ Đốc là gia đình Hansemann, để thành lập một Congxoocxium của Phổ (nghiệp đoàn nhà băng) đã cho vua Phổ vay 30 triệu đồng Thalers (tiền bằng bạc của Đức) để có tiền chi cho cuộc tổng động viên của Phổ trong cuộc chiến tranh Pháp - Áo ở Ý.

Sự hợp nhất thứ hai: Sau khi đã làm việc cùng với Bischoffsheim và Goldschmidt ở Mayence, Ludwig Bamberger thành lập ở Austerdam vào năm 1863 nhà băng tín dụng và phát triển trong toàn cõi Hà Lan. Năm 1866, Ludwig Bamberger trở về Allemagne cùng với Hermann Karkuser và Aldebert Dalbruck thành lập vào năm 1870 nhà băng Deutsch Bank, đến ngày nay vẫn là một trong số những nhà băng đầu tiên của thế giới. Sau đó Ludwig Bamberger lại trở về Paris ngay để đến ngày 27-1-1872, hợp nhất nhà băng của mình ở Hà Lan với nhà băng ở Paris. Nhà băng ở Paris được thành lập từ năm 1869 do Henri Cernuschi lãnh đạo. Đây là việc mở đầu cho một nhà băng ở Paris cùng với Hà Lan tồn tại lâu dài và là một trong những nhà băng kinh doanh của Pháp.

Sự hợp nhất thứ ba: Eugen Gutmann lập ra nhà băng “Dresdner Bank” vào năm 1871, hợp nhất với nhiều nhà băng ở địa phương. Người thành lập nhà băng này là Do Thái, nhưng vốn liếng lại không phải của người đó.

Bên cạnh những nhà băng lớn đó, ở Allmague còn có hơn 2000 nhà băng nhỏ khác, trong số đó có ít ra là 300 nhà băng của người Do Thái. Tầm quan trọng và sự ảnh hưởng của họ luôn tăng lên không ngừng, dù rằng họ không mở rộng những chi nhánh nhưng vẫn luôn nhận được những tiền gửi. Một trong số những nhà băng đó là nhà băng Warburg đã có ảnh hưởng nhất ở miền Bắc Allmague.

Các hệ thống liên kết gia đình ấy càng thắt chặt thêm. Năm 1862, con trai của Sarah là Siegmund Warburg đã lấy con gái của chủ nhà băng Do Thái Nga là Jitomir. Cô gái Theophilie Rosenberg ấy có mẹ là người của gia đình Gunzburg, xuất thân trong một gia đình chủ nhà băng ở Kiev và Saint - Petersbourg. Một trong số chị em của Theophilie lại lấy Leon Aschkenazi, người xây dựng nhà băng mang tên mình ở Odessa. Một người chị em gái khác đã lấy bá tước Joseph Von Hirsch - Gereuth, một cộng tác của nhà băng Bischoffsheim và Goldschmidt ở Berlin. Những gia đình ấy thường dùng 2/3 của hồi môn để tăng thêm số vốn cho nhà băng. Năm 1864, người em của Siegmund Warburg là Moritz đã lấy Charlotte, con gái của Abraham, chủ nhà băng ở Cologne.

Lionel de Rothschild ở Londres, Pereire ở Paris, Gienzburg ở Saint - Petersbourg, Kronenberg ở Varsovie, SternBros ở Londres Bischoffsheim và Goldschmidt ở Bruxelles, Bleichroder ở Berlin, Warburg và Behrens Sohne und Lieben ở Hambourg, cùng cung cấp tài chính cho Châu Âu, Hoa Kỳ, Trung Hoa, Pe’rou, cho các xí nghiệp công vay tiền được nhà nước đảm bảo.

Những nhà băng kinh doanh của Do Thái ở Pháp như: Fould, Pereire, Dreyfres, Lazard, Rothschild, Milhauld, Haas, Bamberger. (Riêng Bamberger đã hợp tác với các chủ nhà băng người Do Thái, gốc ở Istambul như bá tước Camondo và nam tước Leonino, đã góp tiền cho việc buôn bán ra nước ngoài và sự thâm hụt ngân sách, nhưng luôn giữ một khoảng cách với các đại lý đang mở mang xoay quanh Cre’dit Lyonnais (Tín dụng của Lyon). Năm 1865, đã có 50 người Do Thái lãnh đạo các nhà băng ở Paris. Năm 1872, trong số 440 chủ nhà băng, đã có 95 nhà băng của Do Thái đã đạt được mức tuyệt đỉnh.

Sau năm 1870, vai trò chủ nhà băng Do Thái ở Châu Âu trở nên tầm thường so với nhà băng lớn của người theo đạo Tin Lành và của Thiên Chúa, đã chế ngự thị trường vốn và nhiều đại lý, hàng ngàn tài khoản và nhiều cơ sở công nghệ. Người Do Thái vẫn là những người góp ý cho nhà nước, có ảnh hưởng lớn. Năm 1871, gia đình Rothschild ở Paris đã cho nước Pháp thua trận vay tiền để trả cho Phổ khoản đền bù chiến tranh. Năm 1875, Lionel de Rothschild ở Londres đã tìm cách ứng trước cho chính phủ Anh số tiền cần thiết để mua cổ phần trong kênh đào Suez vừa hoàn thành xây dựng xong.

Các chủ nhà băng Do Thái đã đầu tư vào những dự định của nước ngoài như: gia đình Rothschild đầu tư vào đường sắt của Hoa Kỳ, vào ngành dầu khí ở Bakou. Bá tước Hirsch cũng đã đầu tư phần của mình vào ngành đường mía, đúc đồng trong vương quốc Ottoman.

Các nhà băng Do Thái chỉ có sức mạnh ở Allemagne xoay quanh nhà băng của Warburg và Bleichroder, là những nhà băng kinh doanh tiền tệ trong nước.

Năm 1885, khi Sarah Warburg chết, rồi năm 1889, đến lượt con trai cả Seigmund cũng chết; và lúc này người em thứ hai đã 51 tuổi cùng với 5 con trai là: Abraham, Max, Felix, Paul và Fritz, và hai con gái là Olaga và Louisa đã đứng đầu nhà băng của gia đình. Số phận của 5 anh em ấy đã chứng tỏ rõ sự mở mang truyền thống tài chính của người Do Thái vào cuối thế kỷ ấy. Có 4 người trong số 5 anh em đã đi vào lịch sử. Abraham, người anh cả đã lấy vợ người Cơ Đốc, gây ra vụ xì-căng-đan lớn trong gia đình và trở thành một trong những nhà sử học về nghệ thuật có tên tuổi trong mọi thời đại. Abraham đã xây dựng học viện nổi tiếng mang tên ông, vẫn tồn tại ở Londres cho đến ngày nay. Max, Felix, Paul được biết là những số phận phi thường về chính trị và tài chính ở Allemague và ở Hoa Kỳ. Fritz đảm bảo tốt các công việc từ thiện của gia đình, nhất là đối với những người Nga và người Palestine di cư.

Năm 1891, có điều báo động đầu tiên cho Max, khi đứa vào cha, thay quyền Abraham, được cử đi học nghệ thuật của người Ý ở Florence. Có nhà băng của Nga, thuộc về gia đình ông chú Siegmund, là Gunzburg ở Saint Petersbourg đã mất 7 triệu đồng Marks cho M.M. Warburg vay mượn để đầu tư vào các mỏ ở Lena thuộc vùng phương Bắc Siberie, không thể đòi lại được. Nhà băng Gunzberg không thể được thả đúng theo kỳ hạn. Rosa là một trong những người con gái của Siegmund và là em họ của Max buộc phải lấy con trai của Alexandre de Gunzberg vào tháng 6 năm sau, mà đã từ hai năm nay cô là vợ chưa cưới của Alexandre rồi. Không thể để lại nhà băng đang bị phá sản cho con rể tương lai; Moritz Warburg phải đứng ra bảo đảm số nợ cho Gunzberg và đã chiết khấu tất cả các hối phiếu. Khi nhà băng Gunzberg trở nên phục hồi thì đến năm 1894, nam tước và Rosa mới trở nên vợ chồng, đã làm bữa tiệc thịnh soạn ở khách sạn sang trọng nhất của Saint Peterbourg, mời các chủ nợ đến dự và trả hết nợ nần: mỗi khách đến dự đều nhận được số tiền trả bằng những đồng vàng, đựng trong túi lụa đặt trên khay để ở chiếc ghế đặt bên cạnh để các chủ nợ đếm lại số vàng. Nhà băng đã được cứu thoát, đúng vào lúc trước khi người ta thấy nó bị đóng cửa và Gunzberg bị đuổi ra khỏi nước với hai bàn tay trắng.

Số phận hai người con trai của Moritz Warburg là Paul và Felix, đã hòa hợp với nhau rất thân thiện, cũng đã bị chia hai ngả ở Châu Mỹ. Năm 1894, Felix gặp Frieda, con gái của Jacob Schiff, một người Do Thái Đức di cư sang Mỹ mà sau này người ta thấy Jacob đứng đầu nhà băng Kuhn Loeb, một chủ nhà băng nổi tiếng nhất ở New York và là một trong số những người giàu nhất ở Châu Mỹ. Đúng là một mối tình sét đánh. Đây không phải là cuộc hôn nhân đã được sắp đặt và sau khi Felix lấy Frieda, rồi đến sống ở New York làm việc cho bố vợ.

Tháng 3 1895, tổ chức cưới là dịp để cho tất cả các chủ nhà băng ở Hambourg và ở một số nước Châu Âu được mời dự, đã xuống con tàu Hapag của công ty vận chuyển hàng hải do Albert Ballin, là bạn thân của Max, mới thành lập, để đi qua Đại Tây Dương sang New York.

Paul là phù rể cho anh, đã phải lòng ngay người cô trẻ của Frieda là Nina Loeb. Một đám cưới khác được tổ chức và Paul lại trở thành ông chú họ của chính anh mình. Paul cũng về ở New York và trở thành cộng tác của gia đình Kuhn Loeb. Gia đình chủ nhà băng Do Thái lâu đời nhất, từ Ý đến vào thế kỷ XVI, với cái tên Dean Banco, đã sống trên đất Mỹ thuộc tầng lớp trên giàu có nhất và dưới cái tên mới Warburg. Còn Max vẫn ở lại Allemagne để quản lý gia đình sau khi bố đã về nghỉ vào năm 1898. Max có quan hệ rất chặt chẽ với những nhà lãnh đạo ở Đức và muốn gia nhập vào cuộc viễn du đến các nước thuộc địa để xa ông vua bài Do Thái. Một kỹ sư người Do Thái - Nga đã đến Anh với cái tên Chaim Weizmann (người ta sẽ nói đến Chaim sau này) đã vẽ chân dung Max một cách độc ác có giá trị đối với tất cả những nhà tài chính Do Thái ở thời kỳ đó. Họ đều coi Max là “típ người Do Thái của triều đình, Đức hơn cả người Đức quỵ lụy, khúm núm, yêu nước hơn cả mọi người yêu nước, lo lắng nghĩ đến trước ý đồ và dự định của các ông chủ người Đức”.

Năm 1901, sau cái chết của Wilhelm Carl Von Rothschild, ở Francfort, không có thừa kế nên ngôi nhà gốc (nhà băng chủ chốt) của gia đình Rothschild đóng cửa, mà không có chuyện ủy nhiệm cho người ngoài. Những người trong gia đình Rothschild đã rời bỏ Allemagne. Những việc đầu tư vào công việc của họ không ai biết được chính xác, và cũng không nói được đúng: Năm 1911, gia đình Rothschild đã bán cổ phần vào các giếng dầu ở Bakou cho hãng “Royal Dutch Shell”. Người ta cũng không biết rõ quyết định này của gia đình Rothschild có phải là để tẩy chay chế độ Sa hoàng? Sự vinh quang và vai trò của những nhà băng ấy ở Allemagne cũng bị giảm nhiều. Thế lực kinh tế của người Do Thái ở Đức trước đây luôn tạo ra của cải cho nước này, nay đã tập trung vào ba người: Max Warburg nắm các nhà băng; Albert Ballin nắm công nghệ trang bị vũ khí cho tàu biển, một lĩnh vực chiến lược ở thời đó; và Walther Rathenau trở thành ông chủ về năng lượng cùng với công ty AEG, do cha ông lập ra. Cả ba người này đều là cận thần của vua Kaiser mặc dù ông vua này vẫn bài Do Thái. Và họ càng thân cận với nhau hơn nữa. Đường dây điện thoại tư nhân đầu tiên đã nối liền văn phòng của Max và Albert. Max Warburg đã cùng với nhà băng Kreditanstalt đã đưa các công việc của mình sang Áo; và cùng với nhà băng Kuhn Loeb sang Hoa Kỳ, cùng với Siemens - Schueckertwerke, nhà băng Deutsche Bank, nhà băng Disconto Gesells chaft và Deutsche Orients Bank, sang Bắc Âu và sang Đức. Họ còn phối hợp với nhóm người gồm Đức, Anh, Pháp - Mỹ, do Jacpb Schiff chỉ đạo, đầu tư vào con đường sắt Trung Hoa.

Walther Rathenau đã đi vào con đường chính trị.

Ảnh hưởng của các nhà băng Do Thái tới nền chính trị của Châu Âu vào thế kỷ XIX

Những các ông chủ nhà băng Do Thái, cho các nhà nước vay tiền, đều là cái đinh của mọi sự bình phẩm của những người tiềm nhiệm từ 1000 năm trước. Họ đã quên điều mà người ta đã bảo cho họ, bởi vì không có người nào muốn làm công việc gì để tạo ra của cải cho người khác, mà không phải là cho họ. Các báo chí và những kẻ cạnh tranh với họ đã nói rằng: “Các nhà nước chỉ là những con rối nát vụn trong tay họ” Người ta coi họ là chủ của Châu Âu và được trả tiền béo bở cho những việc họ đã làm. Nhưng rõ ràng có vài chủ nhà băng Do Thái được coi là những người có khối tài sản to lớn thu được của đất nước họ, nhưng như gia đình Rothschild cũng chưa đạt được 1/100 của cải của nước Anh. Và Tred Krupp cũng còn rất xa mới được như người giàu có nhất ở thời kỳ đó. Họ đạt được sự ưu tú về văn hóa hơn là về vật chất. Họ làm nghề đó chỉ để đề phòng và làm ra vẻ con người có trí thức. Và việc làm của họ thì tiền bạc chỉ là một công cụ làm việc mà không phải để họ đạt tới được điều đó. Còn tiền bạc phải lưu thông là điều tất nhiên. Ở khắp nơi, họ đều thấm thía về những sự truy hại, tàn sát dân tộc họ từ hàng ngàn năm nay rồi, nên bây giờ các chủ nhà băng Do Thái vẫn từ chối những danh dự và những danh hiệu quá kêu. Họ hiểu rằng người ta chỉ lợi dụng sự giúp đỡ của họ để vay tiền. Vì thế họ chỉ sống với nhau theo nghi thức cũ và luôn tâm niệm một điều là: “Dạy dỗ con cái nên người”. Đôi khi họ cũng có nhà ở nông thôn, có kẻ ăn, người ở, có đồ trang sức, có vàng bạc, có tranh vẽ và các đồ dùng tiện nghi khác. Có vài phụ nữ cũng mở phòng tiếp khách ở thành phố như giới thượng lưu. Ở Paris có phòng tiếp khách của bà Clara Bischoffsheim, bà Henriette Goldsmichdt, bà vợ của Achille Fould, gia đình Halévy, bà Straus; ở Londres có gia đình Rothschild; ở Vienne có bà nam tước Fanny Von Arnstein, gốc người ở Berlin lấy một chủ nhà băng giàu có “phải chịu đựng” để vợ mở phòng tiếp khách sang trọng, xa hoa giống như phòng tiếp khách của bà Henriette Herz ở Berlin và bà đã tiếp Kant và Humboldt. Có vài chủ nhà băng là những nhà sưu tầm lớn, sáng suốt và mơ mộng đôi khi cũng là nhà buôn bán các tranh kiệt tác cũng thịnh vượng. Đây là hình thức mới của nghề môi giới. Có nhiều con cái của họ muốn trốn tránh cái nghề tiền bạc và khi họ được cha mẹ đồng ý đã đi vào nghề hội họa. Heine, Mendelssohn, Offenbach là những ví dụ đầu tiên.

Không có người dự vào chính trị trong một nước Châu Âu nào. Chỉ trừ sau này người ta thấy có một người trong gia đình Bleichroder ở Phổ và hai người của gia đình Pereire ở Pháp, dự vào công việc chính trị, nhưng chỉ thoáng qua mà thôi. Những người làm chính trị chịu trách nhiệm thu tiền tiết kiệm, cấp tài chính cho nhà nước và trang bị cho các nhà máy, các bến cảng, các con đường và trang bị vũ khí cho tàu biển. Họ hoàn toàn chịu phụ thuộc vào chính trị ở nước ngoài và ở trong nước nơi họ đang phục vụ. Để đồng ý cho vay một số tiền quan trọng, họ phải xem xét kỹ những trở ngại về công việc ngoại giao của họ. Nếu những ông bộ trưởng Bộ Ngoại giao tham khảo ý kiến của họ và thường sử dụng họ như một sứ giả chính thức, thì tùy tình hình nếu là chống lại nhà băng trung tâm của họ, hay thay chân những ông đại sứ thì họ phải giữ được cân bằng về ngân sách cho hầu hết các quốc gia ở Châu Âu. Họ chỉ làm hình thức về quyền lực như vậy, nhưng vẫn hoàn toàn phải phục tùng chính quyền.

Có vài người đã chính thức tham gia hoạt động chính trị như Michel Goudchaux là bộ trưởng Bộ Tài chính của nền cộng hòa lần thứ hai. Còn Achille Fould làm bộ trưởng Bộ Tài chính cho vương quốc thứ hai. Ngài (Sir) Ernest Cassel, con trai một chủ nhà băng nhỏ ở Cologne, di cư đến Londres, trong tay không có một xu, được cử làm giám đốc nhà băng Bischoffsheim, đại diện cho Kuhn Loeb và Rothschild ở Londres, trở thành bạn thân và là cố vấn của ông hoàng ở xứ Galles và cùng ông này đam mê vào những cuộc đua ngựa. Một người trong gia đình Bischoffsheim là bộ trưởng ở Bỉ Ludwig Bamberger, người sáng lập nhà băng “Deutsche Bangue” và nhà băng ở Paris, ở Hà Lan trở thành nghị sĩ trong quốc hội Đức vào năm 1870, và đã gợi ý với Pháp chế cho thành lập nhà băng trung ương “Reichsbank”. Năm 1907, Luigi Luzzato là bộ trưởng Bộ Tài chính của Ý, rồi làm chủ tịch Hội đồng toàn quốc. Walther Rathenau, con nhà kỹ nghệ Emil Rathenau cũng bắt đầu vào nghề chính trị.

Chỉ duy nhất có một chủ nhà băng, có thể là kín đáo nhất, đã nắm vai trò chính trị ở Châu Âu vào thế kỷ XIX. Đó là Gerson Bleichroder được nam tước Carl Meyer de Rothschild giới thiệu với quốc trưởng Đức vào năm 1865 làm “một chủ nhà băng tốt ở Berlin”. Và vì là một chủ nhà băng tốt nên tất cả khách hàng khi đến thủ đô nước Đức, đều tìm đến Bleichroder ở phố Behrenstrasse, cách lâu đài của quốc trưởng độ vài phút và đối mặt dinh mới của quốc trưởng ở phố Wilhemstrasse. Ngay cả đến những người bài Do Thái như nhà kỹ nghệ Henkel, nhạc sĩ Richard Wagner và Cosima Von Bulow, người vợ tương lai của Richard, cũng có một tài khoản ở nhà băng này. Khi đã trở thành nhà tài chính riêng của quốc trưởng (Hitler), Gerson đã đề ra chủ trương thúc đẩy thủ tướng Đức chấm dứt chế độ bảo hộ thuế quan trọng thương mại. Gerson đã cung cấp tín dụng cho thủ tướng Đức khi ông này bị quốc hội Phổ gạt bỏ khoản tiền chi cho cuộc chiến tranh Áo - Phổ vào năm 1866 và cuộc chiến tranh Pháp - Phổ vào năm 1870. Gerson còn là chủ nhà băng Do Thái cung cấp tiền cho quốc trưởng. Nhờ có sự liên lạc thân thiện với gia đình Rothschild, Gerson đã đề nghị với thủ tướng Đức một phương pháp liên lạc riêng với Disracli. Năm 1871, Gerson trở thành nam tước, đã cùng với Fould đứng ra thương lượng các điều kiện về hòa bình giữa Pháp và Đức. Quốc trưởng Đức luôn sử dụng Gerson một cách bí mật, đã viết thư về dự định của mình gửi cho một trong số các bộ trưởng: “Trước hết, cần phải để cho Gerson Bleichroder đi Paris để gặp các đồng nghiệp người Do Thái bàn bạc với các chủ nhà băng.” (Tiền bồi thường chiến tranh là 5 tỉ Franc). Nhưng cũng bắt đầu từ lúc đó, việc quốc trưởng Đức còn nhẹ nhàng với việc bài Do Thái đã chuyển sang nỗi lo sợ điên loạn về sự ảnh hưởng to lớn của người Do Thái. Và Bleichroder là mục tiêu đầu tiên. Ông bị coi là gián điệp, là kẻ mưu toan, là kẻ phá hoại giật dây, có quyền lực bí mật “đã làm giàu về chứng khoán, mà không kiếm miếng ăn hàng ngày bằng mồ hôi, nước mắt của mình”. Người ta chê trách Gerson là quen ăn bám có nghĩa là chỉ thu về mà không chịu chi ra, không mang lợi ích gì cho người khác. Những người Do Thái luôn phải đối mặt với mọi sự chê trách, chịu mọi đòn đánh đau đớn nhất.

Bleichroder càng ngày càng quan tâm tới mọi công việc về Do Thái nên đã can thiệp giúp những cộng đồng ở Đức, ở Rumani, Nga, luôn bằng cách gợi ý với thủ tướng Đức. Quốc trưởng không biết cách gì đối xử với Gerson Bleichroder, luôn nhắc đến tên của Gerson trong bản hồi ký của mình. Người viết tiểu sử của chủ nhà băng này đã ghi: “Ông ấy (Bleichroder) đã biết hòa trộn những thành công với sự quy lụy, là tính cách của cuộc đời ông, đã thể hiện những sự liên minh sâu sắc làm hư hại cả cho người Đức và người Do Thái?”. Chắc là điều đó là do ảnh hưởng của những người cung ứng cho triều đình ở Bagdad vào thế kỷ IX và ở Londres vào thế kỷ XVIII, làm cho công việc của ông càng thêm bị căm hờn hơn là các công việc ông đã giúp cho họ.

Sau cái chết của Gerson Bleichroder vào tháng 2 1893, các con của ông đã chuyển đạo, nhà băng của ông sống lay lắt. Nhưng sau đó nhờ có sự cộng tác với gia đình Rothschild và gia đình Mendelsshom, nên nhà băng này đã dự vào nhiều việc cho chính phủ vay tiền, để tiếp tục giúp đỡ tài chính cho nền chính trị mới của Đức. Nhà băng này còn giữ vị trí làm chủ cho các nền tài chính của Rumani, Ý, Mexico, nhưng không nằm trong những công việc chính. Các người con của Gerson Bleichroder đã bị Kuhn Loeb và Max Warburg bỏ rơi vào năm 1913, khi họ đã cho Châu Âu vay số tiền để chi cho công trình đường sắt ở Mỹ, đặc biệt là giúp tiền cho công ty Central Rock Railroads.

Nhớ lại kỷ niệm về người cha của họ, Max còn đề nghị người ta góp tiền vào cổ phần trong công việc này, ít ra cũng là để tượng trưng. Và sau này người ta đã lại thấy Max giữ vai trò chính trị như của Gerson Bleichroder. Nhưng lần này, Max đã đứng hàng đầu về vai trò chính trị của mình.

BA ĐIỀU ẢO TƯỞNG

Vào lúc những người Do Thái không còn là những người bị ép uống phải cho vay tiền và đa số lớn số người trong họ vẫn còn nghèo khổ, sống tản mát khắp nơi, thì lại có số ít người Do Thái là chủ công nghiệp, chủ nhà băng, đã giữ vai trò đáng kể, cụ thể và rất có ấn tượng trong cuộc cách mạng nền tài chính và kinh tế ở Châu Âu. Trong ý nghĩ của mọi người ở thế kỷ đó luôn nghĩ rằng, người Do Thái và tiền bạc đã hòa trộn vào nhau qua ba điều ảo tưởng mà ở thế kỷ sau đã sinh ra những thảm kịch.

Ảo tưởng thứ nhất: Từ Saint - Sinimon đến Enfantin

Lớp trẻ tư sản Do Thái đã được giải thoát khỏi các giáo sĩ, say mê với việc hiện đại hóa, đã nghĩ đến những ông chủ mới. Trước hết là Hội Tam điểm thành lập đúng vào lúc để tập hợp những người muốn phá vỡ các điều cấm đoán. Nhưng hội này không tồn tại được lâu. Ngay cả những người trong gia đình Rothschild đã chịu ảnh hưởng tập tục của người Ê-cốt, và vào cuối năm 1860, Adolphe Cremieux cũng đã trở thành người có vai trò trong hội Tam điểm ở Pháp, cùng với những người đứng đầu của phương Đông vĩ đại, lúc này cũng không muốn vào hội Tam điểm nữa. Họ thấy rằng sự quan hệ trong họ hàng là đủ rồi, và không cần hoạt động để đòi hỏi cái mới nào thêm.

Ở Pháp có một nhân vật kỳ lạ, đã lôi kéo số đông người Do Thái theo lý tưởng của sự tiến bộ và theo thuyết phổ độ chúng sinh: Đó là bá tước Henri de Saint - Simon là cháu họ của một người viết hồi ký. Henri sinh năm 1760, đã chiến đấu ở Mỹ, bị sa sút vì cuộc cách mạng, nên đã ca tụng một thứ tín ngưỡng vạn năng, một “Đạo Cơ Đốc mới”, trừ bỏ việc thừa kế và việc cho vay tiền lấy lãi, tổ chức các công việc theo cách khoa học và mở mang công nghệ. Năm 1820, Châu Âu bị cuộc chiến tranh của các nhà vua tàn phá, Henri là người đầu tiên đứng ra khuyên mọi người làm các công việc lớn rất lỗ lãng và bán tín dụng rất hạ giá. Nhưng đã bị bác bỏ ngay. Henri còn táo bạo bỏ tiền lập một nhà băng giúp đỡ cho những người đi tuyên truyền tín ngưỡng mới. Henri còn gợi cảm hứng cho Auguste Comte và Leon Valras đi theo tín ngưỡng mới của mình. Lớp trẻ Do Thái ở Pháp bị mê hoặc bởi học thuyết mới mà họ thấy học thuyết này như một cách để hòa hợp không phải từ bỏ sự giàu sang trong công việc làm ra lợi ích của mình. Đây cứng là thể thức cũ của kinh Talmud. Leon Halevy, con trai của một chủ nhà băng ở Paris đã trở thành thư ký của đạo “Cơ Đốc mới” của Saint Limon. Còn Olinde Rodrigues, chủ nhà băng ở Bordeaux đã là “mạnh thường quân” giúp tiền cho Henri hoạt động.

Sau cái chết của ông thầy (Henri) vào năm 1825, Olinde Rodrigues đã cho ra tờ tạp chí “LeProducteur” và được Profre Enfantin một môn đồ chính của Saint - Simon ủng hộ - Profre Enfantin một người cuồng tín đến mức rối loạn tâm thần, sống chết tin vào đạo “Cơ Đốc mới” của bá tước Henri. Hai môn đồ khác là anh em nhà Pereire, gốc ở miền Tây Nam, lúc đầu đều là người làm công cho nhà Fould, đã chuyển sang hoạt động để thực hiện những dự định của Henri de Saint - Simon - Emile Pereira đã khẳng định: “Không đủ giấy để viết ra những chương trình đồ sộ như thế này, nên tôi đã phải viết ra dắt những suy nghĩ của tôi!”. Hai anh em nhà Pereire đều mơ tưởng trở thành những người xây dựng nên một thế giới mới, mà ở đấy việc mở mang công nghệ sẽ xóa bỏ hết các tín ngưỡng và xã hội khác nhau. Và vì thế, họ đã thành công trong điều thứ nhất là mở mang công nghệ, nhưng đã bị tiêu tan ở điều thứ hai là xóa bỏ mọi tín ngưỡng và xã hội khác nhau.

Năm 1832, hai anh em Pereire không có một đồng một chữ nào trong túi, dám đưa ra dự định xây dựng con đường sắt Paris - Saint - Germain - en Laye, và đặt một kế hoạch gây quỹ tiết kiệm. Không chỉ có mình hai anh em Pereire có dự định như vậy, mà nhà băng Fould Oppenheim cũng đã xây dựng công ty đường sắt Paris Meudon Sevres Versailles. Năm 1844, hai anh em Pereire lập ra quỹ hưu trí cho thợ thuyền và chiến đấu cho việc xóa bỏ nô lệ. Napoleon III lên ngôi vua đã để cho hai anh em Pereire được dễ dàng hoạt động mọi công việc. Năm 1855, họ nhận được một vùng đất nhượng để làm đường sắt do gia đình Rothschild tài trợ, nhưng do lệnh của hoàng đế nên phải chịu giúp đỡ cho anh em Pereire, còn bản thân gia đình Rothschild thì không muốn, nhưng không dám từ chối. Năm 1857, họ đã nối liền tất cả các đường sắt ở miền Đông Nam dưới tên hiệu của mấy chữ đầu P.L.M (Paris Lyon Mediterranee) và còn tham gia vào việc lắp đặt hệ thống đường sắt ở Tây Ban Nha và Tunisir. Trong việc phát triển cuồng nhiệt như vậy, hai anh em Pereire còn góp tiền vào các công việc của Haussmann ở Paris và việc thành lập công ty trung tâm vận chuyển qua Dại Tây Dương, sau đó đã giúp cho nước Pháp những phương tiện để trở thành một lực lượng hùng hậu về hàng hải. Đấy là sự thắng lợi của họ.

Nhưng họ đã thất bại cùng với nhà băng. Mặc dù đã có sự chống đối của các cơ sở tại chỗ, Napoleon III vẫn để cho họ thành lập vào năm 1852, một hãng trung tâm tín dụng động sản để đưa ra những tín dụng lãi xuất thấp cho những nhà thầu khoán. Nếu kết quả này mang tính chất chính trị, nhưng vì họ không phải là nhà tài chính nên chi phí cho công tác quản lý quá cao. Năm 1861 là năm ký hiệp ước về trao đổi hàng hóa tự do với nước Anh, do anh em Pereire gợi ý với Napoléon III. Nhưng khi gia đình Rothschild và Achille Fould, chủ nhà băng và đến năm 1861 được đề bạt là bộ trưởng Bộ Tài chính, đã quyết định gạt bỏ hai anh em Pereire. Năm 1863, Fould từ chối cho phép họ được chuyển nhà băng ở Savoie mà họ đã mua lại khi có việc sáp nhập tỉnh này vào nước Pháp, thành một nhà băng đối địch cạnh tranh với nhà băng của Pháp, điều đó đã cho phép họ chiết khấu tổng lượng kỳ phiếu tiền cho vay của tín dụng động sản và làm lành mạnh hóa tổng kết tài sản của họ. Năm 1867, nhà băng của họ không còn nguồn vốn, đã gây khó khăn cho những công việc về bất động sản ở Marseille. Công việc này đã không được nhà băng của Pháp cứu được, nhưng bù lại là hai anh em Pereire phải từ chức. Ít lâu sau tín dụng động sản phải gộp vào vốn Tín dụng động sản của Pháp, rồi đến nhà băng Union của Paris cũng góp vào nhà băng B.N.C.I rồi cuối cùng góp cả vào nhà băng BNP.

Cho đến lúc sắp chết, hai anh em Pereire vẫn bảo vệ ý tưởng và dự định của họ. Năm 1880, Isaac Pereire, người môn đồ cuối cùng của tín ngưỡng Saint - Simon đã gợi ý với giáo hoàng Léon XIII ra thông cáo đầu tiên về sự tiến bộ của xã hội: “Rerum Vovarum”.

Ảo tưởng thứ hai: Từ Marx đến Drumont

Sau một mớ lộn xộn giữa người Do Thái, tiền bạc và chính quyền nhà nước, lại đến việc giữa người Do Thái, tiền bạc và sự bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Khi học thuyết Do Thái đã áp đặt cho cộng đồng đã trở thành có ích cho thế giới thì người ta lại kết tội họ và muốn phá bỏ học thuyết ấy. Cũng giống như phương thuốc duy nhất chữa được sự phá sản là loại bỏ anh em Pereire, thì bây giờ cũng là phương thuốc duy nhất để bóc lột là loại bỏ chủ nghĩa Do Thái, để kéo theo là chủ nghĩa tư bản. Mối quan hệ giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa Do Thái là cái này phá hủy cái kia. Đó là luận cương của một nhà triết học trẻ tuổi, sinh trong gia đình là giáo sĩ và là người buôn bán Do Thái ở Trèves. (Cha của anh là Hirschel Ha Levi và mẹ là Henrietta Pressburg Hirschel). Khi lên 6 tuổi, nhà triết học trẻ tuổi này đã chuyển sang đạo Tin Lành. Bốn năm trước khi ra bản tuyên ngôn đã làm cho Karl Marx (nhà triết học trẻ) nổi tiếng khắp mọi nơi, bởi vì chính Karl Marx đã xuất bản cuốn sách “Bàn về vấn đề Do Thái” để trả lời lại Bruno Bauer, người mà năm trước đã đề nghị với người Do Thái tự hòa hợp vào với Cơ Đốc để tự giải phóng. Đối với Marx thì Do Thái là cái khuôn của chủ nghĩa tư bản, nếu có hòa hợp thì điều lệ của họ cũng vẫn không có gì thay đổi, nó chỉ có thể tự giải phóng cùng với việc biến mất sự trùng hợp của chủ nghĩa tư bản với chủ nghĩa Do Thái.

Trong văn bản đáng kinh ngạc ấy là một trong những nguồn tài liệu vô tình viết về chủ nghĩa bài Do Thái trong nền kinh tế hiện đại. Người ta có thể đọc trong đoạn văn: “Chúng ta đừng tìm sự bí mật của người Do Thái trong tín ngưỡng, mà chúng ta hãy tìm bí mật của tín ngưỡng trong con người Do Thái cụ thể. Điều gì sâu kín nhất đã làm uế tạp đạo Do Thái? Sự cần thiết của việc thực hiện, hay lợi ích của cá nhân. Điều tôn thờ nào đã làm uế tạp cho người Do Thái? Đó là buôn lậu! Vị thần uế tạp nào của họ? Đó là tiền bạc! (…) Tính dân tộc viễn vông, ảo tưởng của người Do Thái là tính dân tộc của người buôn bán, của người tiền bạc. Chủ nghĩa Do Thái chỉ đạt được đến tuyệt đỉnh cùng với sự hoàn thiện của xã hội tư sản, nhưng xã hội tư sản lại chỉ đạt được sự hoàn thiện trong thế giới người Cơ Đốc (…) Đạo Cơ Đốc xuất thân từ đạo Do Thái; và nó đã kết thúc bởi việc lại trở về với đạo Do Thái (…) Đó không phải là điều duy nhất trong kinh Pentateuque và kinh Talmud mà đó là trong xã hội hiện tại để chúng ta tìm thấy bản chất của người Do Thái ngày nay (…) Tiền bạc là vị thần thiết tha, gắn bó với người Do Thái, mà đối với họ không có một vị thần nào có thể còn tồn tại.”

Và Marx đã phác thảo ra lý thuyết về tư bản mà 30 năm sau nó vẫn còn phát triển mở rộng: “Tiền bạc đã hạ bệ tất cả các vị thần của con người và chuyển các vị thần ấy thành thứ hàng hóa. Tiền bạc có giá trị toàn bộ và tự nó bao gồm tất cả mọi việc.”

Sau đó với cách chơi chữ “giải phóng”, Marx đã tỏ ra rằng: sự tự do của người Do Thái bao hàm ý nghĩ là xã hội đã tự giải thoát được chủ nghĩa Do Thái: “Sự giải phóng chính trị cho người Do Thái, người Cơ Đốc và người tín ngưỡng chỉ gồm một câu: giải phóng cho nhà nước đối với đạo Do Thái, đạo Cơ Đốc và các tín ngưỡng khác nói chung.” Hay nói cách khác, muốn giải phóng cho người Do Thái và các tín đồ khác - thì cần phải kết thúc tất cả các tín ngưỡng và chủ nghĩa tư bản mà chúng đã lập ra.

Trong văn bản khủng khiếp ấy, Marx đã giải thích rằng người Do Thái và tiền bạc là không thể tách rời nhau được. Người ta không có thể xóa bỏ cái này mà không xóa bỏ cái kia, rằng người lao động chỉ có thể, qua cuộc cách mạng chống lại tài sản tư nhân, để cùng một lúc giải thoát cả thân và tư bản. Và, qua cuộc đấu tranh của họ, “người lao động có thể được trả lại sự tự do.”

Theo Marx thì việc chống lại chủ nghĩa tư bản và chống lại đạo Do Thái từ hòa lẫn với nhau trong sự lộn xộn. Kết quả là nếu đối với Marx việc xóa bỏ chủ nghĩa tư bản sẽ kéo theo việc xóa bỏ chủ nghĩa Do Thái. Đối với người khác lại cho rằng sự qua lại ấy đều được xác nhận ngang nhau: loại bỏ chủ nghĩa Do Thái có nghĩa là đối với người Do Thái, đã cho phép được tự loại bỏ chủ nghĩa tư bản mà người Do Thái là nguồn gốc.

Một thế kỷ sau, có một số người Đức khác đã xuyên tạc công thức của Marx bằng một sự châm biếm quái đản. Họ đã viết lên cổng của các trại tập trung: “Lao động là trả lại tự do”.

Đến năm 1845 ở Pháp có một môn đồ của Fourier là Alphonse Toussenel, chuyên gia về các loài vật và săn bắn, đã dùng lại luận cương của Marx: Người Do Thái là tư bản. Alphonse đã viết trong hai cuốn sách: “Người Do Thái, ông vua của thời kỳ”, và “Lịch sử về phong kiến của tài chính”. Cuốn sách có kết quả lớn đã ảnh hưởng đến Drumont, Geoges Duchêne và tổ chức “Hành động của người Pháp” (Action Francaise).

Năm 1860, một người Do Thái Đức khác là Ferdinand Lassalle, người sáng lập phong trào xã hội, đã viết: “Tôi có thể khẳng định rằng, tôi không phải là người Do Thái (…). Tôi không yêu gì người Do Thái và tôi còn thấy căm ghét tất cả họ.” Trong môi trường thù địch đã thúc đẩy người Do Thái căm thù ngay chính bản thân họ và căm thù cả đạo Do Thái.

Ít lâu sau, Friedrich Engels, người giúp đỡ cho Marx lo sợ những mối tổn hại vì việc bài Do Thái đã bắt đầu gây ra ngay trong tầng lớp thợ thuyền Đức thấy tiếc là họ bị lợi dụng “làm thứ vũ khí tuyên truyền của giai cấp tư sản để chuyển hướng số đông thợ thuyền đang bài chủ nghĩa tư bản” Engels sợ việc căm thù người Do Thái đã bị giới tư sản lợi dụng để làm chuyển hướng sự tức giận của giai cấp công nhân đang chống lại các ông chủ và làm cho họ xa lánh các đảng cách mạng: “Bằng cách kích thích số thợ thuyền thù địch với người Do Thái, giai cấp tư sản đã tránh được những yêu sách của giai cấp công nhân không hướng về việc chống lại họ”

Engels cho rằng: tất cả các giai cấp và các dân tộc đang bị áp bức bóc lột phải hợp nhau lại tổ chức một xã hội quốc tế, một gia đình mới, một nguồn gốc mới của các dân tộc, tập hợp các thợ thuyền và các dân tộc ít người của một quốc gia vào cuộc chiến đấu chống lại giai cấp tư sản. Nói cách khác, người Do Thái cần thiết phải liên minh với giai cấp thợ thuyền thế giới để họ đòi lại quyền công dân và xã hội cùng với các dân tộc ít người, nhỏ bé.

Năm 1873, Charles Darwin đã từ chối không ghi tặng vào cuốn “Tư bản” mà Kark Mar đưa cho. Darwin đã nhận xét thận trọng: Đó không phải là lĩnh vực của Marx.

Ở Allemagne, năm 1874, Orto Glagan đã viết một loạt bài sự dao động của chứng khoán và “sự đầu cơ tài chính của người Do Thái”. Orto Glagan chống lại “tư bản cướp bóc” (Do Thái) và “tư bản sáng tạo” (người Cơ Đốc). Lớp người sau là theo chủ nghĩa quốc gia và chủ nghĩa bảo hộ. Còn lớp người trước là không quốc tịch và thế giới hóa. “Hệ thống tự do trao đổi được nhà trường ở Manchester khuyến khích là học thuyết về tiền bạc của nhà vua Midas. Ông ta muốn tất cả đều chuyển thành tiền bạc; ông ta ca ngợi tính ích kỷ, vứt bỏ mọi tình cảm về đoàn kết và các nền đạo đức chủ yếu. Đạo Do Thái tiếp tục mở rộng học thuyết ấy và đưa nó đi xa hơn. Họ chỉ quan tâm đến một điều là: buôn bán và nhận khoán (cai đầu dài) cho vay lấy lãi. Người Do Thái không làm việc mà làm cho người khác phải làm việc. Họ đầu cơ và làm những công việc có lợi nhuận bằng việc lao động chân tay và trí óc của người khác. Trung tâm hoạt động của họ là “chứng khoán”.

Người Do Thái đồng hóa với người nước ngoài nhưng thường bị những người Đức, Pháp, Nga nghi ngờ họ đến cao độ. Năm 1878, trong bài văn đả kích xuất bản nặc danh “Bọn Do Thái trong âm nhạc”, Richard Waguere đã viết: “Qua hình ảnh của gia đình Roths Child, người Do Thái là những người canh giữ vàng, là những người làm thối rữa thế giới”.

Năm 1879, Wilhelm Mars, nhà báo Đức đã sáng tạo ra từ “chủ nghĩa bài Do Thái” để chỉ sự căm tức “không tin” vào người Do Thái và đạo Do Thái, có nghĩa là căm tức với người nước ngoài, kẻ phản trắc có tiềm lực, người làm cho trật tự quốc gia xáo trộn, xóa bỏ mọi biên giới với sự ảnh hưởng từ nơi khác đến. Từ ấy đủ nói lên tầm rộng lớn để tô vẽ thêm lòng hằn thù đối với người Do Thái, bao gồm sự chấp nhận rộng rãi và làm nảy sinh chủ nghĩa yêu nước trong nhân dân.

Cùng trong năm này, (1789) Adolf Stocker, linh mục phụ trách nhà thờ riêng theo đạo Lu - Te của hoàng gia, và là người sáng lập ra đảng Cơ - Đốc - Xã hội mới, tố cáo việc giải phóng cho người Do Thái càng tạo thêm sự đầu cơ về chứng khoán, và bình luận về cái gọi là “Tư bản lưu động” với “những chi nhánh quốc tế và không quốc tịch”. Ông đã phối hợp với Karl Eugen Duhring, một nhà triết học mà nổi tiếng, lập ra hội Bài Do Thái, đòi đuổi hết người Do Thái nước ngoài và bắt những người Do Thái ở Đức phải làm các công việc công cộng. Thế giới bị kích động bởi những từ ấy, đã tỏ ra sợ hãi từ chối sự hiện đại hóa, lo sợ những người nước ngoài ấy đã đem đến cái mới để gây rối thêm.

Năm 1880, Franz Mehring và Friedrich Engles đã đặt ra từ “chủ nghĩa tư bản” (capitalisme) cái từ “isme” (chủ nghĩa) bắt đầu làm cho mọi người tức giận. Việc khủng hoảng kinh tế vào năm 1883, việc bài Do Thái, lúc đầu chỉ là lý thuyết, đến nay đã trở nên thực dụng, bắt đầu từ nước Pháp rồi đến nước Đức.

Khi đã kết hợp được ý nghĩa của dân tộc hướng về sự căm thù tư bản, căm thù quyền lực, căm thù người Do Thái, người ta đã quy hết trách nhiệm cho người Do Thái gây ra sự suy sụp nền kinh tế, gây sự bất công và đói nghèo cho xã hội. Ví dụ, cùng trong năm này một người làm công cũ cho gai đình Roths Child là Emile Bontoux đã quy cho những người làm công cũ chịu trách nhiệm về việc làm phá sản tài chính của nhà băng “Union Generalr” (Trung tâm thống nhất) thành lập từ năm 1878. Vài tháng sau khi Victor Hugo chết vào năm 1886, Edouard Drumont đã xuất bản cuốn sách thành công lớn vào cuối thế kỷ “La France Juive” (Nước Pháp của người Do Thái) đã chỉ rõ người Do Thái như một con vật không mang tính người, gần như một con vật, và là con quái vật về thể xác: “Những dấu hiệu chính để người ta nhận ra ngay người Do Thái là: cái mũi khoằm nổi tiếng, hai con mắt hấp him, hai hàm răng xít lại, hai tai vểnh ra, móng tay hình vuông, khổ người rất dài, bàn chân dẹt, hai đầu gối tròn, mắt cá lồi ra đến kỳ dị, bàn tay mềm nhẽo như chảy ra chất ích kỷ và ti tiện”. Việc bài Do Thái còn thấy trong dịp có động đến mức có thể, xoay quanh một người lạ, không thể chấp nhận ở trung tâm quyền lực của nhà nước để phản bội lại tổ quốc. Điều đó xảy ra vào ngày 7-9-1892, ở Pháp có vụ tai tiếng về chuyện kênh đào ở Panama. (người ta sẽ nói đến sau đây). Nhưng thảm họa về người buôn chứng khoán ấy còn chưa đủ để cổ động sự căm tức của toàn quốc đối với người Do Thái. Ngày 7-12-1893, Libermans Von Sonnenberg, thay mặt hội bài Do Thái và các nghị sĩ mới được bầu, tố cáo ở quốc hội Đức”: Sở chứng khoán hầu như nằm hoàn toàn trong tay người Do Thái”. Luôn có sự kết tội về việc lập ra quyền lực của một người nước ngoài. Quyền lực chính trị của Đức lại đã không để cho việc đó được tự do hoạt động. Ở Đức cũng như ở Pháp, không một người Do Thái nào được giữ một công việc quan trọng, nhất là trong quân đội và ngoại giao, cũng không có ở trong các trường đại học. Có nhiều người Do Thái ở Đức đã ca tụng việc hòa đồng theo cách cưỡng chế: Không nên nói thứ tiếng nước nào khác, ngoài tiếng Đức tuân theo nền văn hóa của Đức, không dời lại niềm tin chủ yếu của mình. Sau đó đến nước Pháp vào ngày 14 - 10 - 1894, có một dịp mà những người bài Do Thái chờ đợi là “có một người Do Thái bị nghi là phản bội: đại úy pháo binh Alfred Dreyffus, kỹ thuật gia, con trai nhà công nghệ giàu có ở Alsace, năm 1871, đã cùng với các con còn nhỏ, chọn ở lại Pháp. Alfred Dreyfres rất xuất sắc và là người Do Thái duy nhất làm sĩ quan tham mưu (lúc đầu coi như tập sự) đã bị bắt về tội đưa tài liệu mật cho Đức, mà ở Alsace còn có một bộ phận gia đình đang sinh sống.

Người ta vội vàng so sánh chữ viết của Alfred với tài liệu viết tay “bảng kê” tài liệu do thám. Và người ta cho rằng đã tìm được chứng cứ ở bản tài liệu ấy. Mặc dù Alfred là người Do Thái hòa đồng lâu năm, cũng không được coi là công dân; Alfred đã chối bỏ toàn bộ việc kết tội này. Người em của Alfred Dreyfres và một nhà báo trẻ người Do Thái- Bernard Lazare, vừa xuất bản cuốn sách “Lịch sử về việc bài Do Thái”, đã cùng đứng ra bảo vệ cho Alfred. Vụ này đã chia đất nước thành hai phe cánh giữa những người xã hội và người bảo thủ. Vụ này không phải là vụ về tiền bạc.

Ngày 22 - 12 - 1894, tòa án binh đã đưa Alfred ra xét xử, dựa vào hồ sơ tội trạng còn được giữ bí mật, mà chỉ tuyên bố Alfred Dreyfres là thủ phạm và phản bội. Alfred bị kết án tước hết quân hàm, tù chung thân và đưa tới nhà tù khổ sai ở Cayenne.

Pe’guy, Proust, Mallarme’ đã huy động các trí thức vào cuộc, bênh vực cho Alfred. Còn Paul Levy và một số người khác đã không đứng về phe này. Ngày 10 - 11 - 1896, tờ báo “Le Matin” (Buổi sáng) đã đăng bản chụp lại “bảng kê” tài liệu đó thám mà họ đã kết tội Alfred thì rõ ràng tài liệu này không phải của Alfred viết ra. Tờ “Buổi sáng” là của Philippe Bunau Varilla, cùng khóa quân sự với Alfred Dreyfus, mà sau này người ta thấy Philippe đã được các nhà băng Do Thái Mỹ ở kênh đào Panama cung cấp tài chính.

Đại tá Picquart, người đứng ra bảo vệ cho Alfred Dreyfus cũng bị nghi là đã “tuồn” cho báo chí chứng cớ giả ấy. Một năm sau, tờ báo Le matin lại đăng hai lá thư của tùy viên quân sự Đức, mà người ta đoán rằng hai lá thư ấy cũng do Dreyfus viết, vì giống như lá thư mà Dreyfus gửi cho Bunau Varilla. Chứng cớ này được thêm vào những chứng cứ do Bernard Lazare đã thu được từ một năm nay rồi. Ngày 12 1, Emile Zola đăng bài báo nổi tiếng “Jaccuse” (Tôi kết tội) trong báo “J Aurore” (Bình Minh) và tuyên bố Dreyfus vô tội.

Mặc dù có rất nhiều người bảo vệ cho Dreyfus, việc bài Do Thái vẫn tăng lên trong cả nước, kể cả ở những nơi đông dân. Có vài người xã hội muốn ghi lại những chuyện về bài Do Thái để làm một đề tài và thứ vũ khí chống lại giai cấp tư sản. Tháng 6 1898, một hội tập hợp những người công nhân Do Thái ở Paris, đã hình thành, đã kháng nghị với SFIO (Liên đoàn lao động Pháp) chống lại việc bài Do Thái của những người xã hội: “chúng tôi nhận thấy rằng thái độ của các ông (những người xã hội Pháp) đối với việc bài Do Thái còn chưa thành thực, chưa kiên quyết, mà như một vài trường hợp khác, lấy căn nguyên về sự tiến bộ và nhân đạo chỉ là một cách vận dụng của các ông. Các ông làm việc này chỉ vì các ông đã nghĩ xấu về việc lợi dụng, coi việc bài Do Thái như một thứ cây đắng, đã sinh trưởng, nhanh chóng trong vài lĩnh vực, và sau đó để các ông dễ dàng ghép chủ nghĩa xã hội vào đó. Các ông tập trung sự hằn thù về giai cấp vào việc hằn thù người Do Thái. Nói cách khác, thái độ của các ông chỉ là sự thỏa hiệp từ lĩnh vực chính trị với những dục vọng cũ dã man, những dục vọng cũ tàn bạo và hơi thở mới của lòng nhân ái và tự do vô chính phủ”

Văn bản báo hiệu này chỉ giúp cho những ý tưởng của Marx tiếp tục xoay quanh trong môi trường xã hội chủ nghĩa. Bởi vì người Do Thái là người theo chủ nghĩa tư bản; người ta có thể phát giác lẫn lộn giữa Do Thái và chủ nghĩa tư bản. Người Do Thái phản trắc bào chữa cho sự bạo lực của các vụ tấn công chống lại tư bản dù là người Do Thái hay không phải là Do Thái. Ở thế kỷ XX đã xảy ra hai thảm kịch.

Vào cuối tháng 8 - 1898, một sĩ quan của cơ quan mật vụ Pháp là đại tá Henry, được coi là tác giả của những chứng cớ giả, kết tội Alfred Dreyfus định làm cho ông phải chết. Nhưng đến tháng 9 1899, vụ án của Dreyfus được xét xử lại và lần này Dreyfus bị kết án 10 năm tù và cấm không được xin tổng thống Loubet gia ân, giảm án. Nhờ có những người ủng hộ la ó phản đối đòi phải thả ngay cho Dreyfus.

Trong thời gian ấy, Gerson Bleichroder đã bị mất tín nhiệm ở Đức và chỉ còn mình Marx Warburg là giữ được ảnh hưởng, và việc bài Do Thái tiếp tục mở rộng. Karl Lueger ở Vienne là người đứng đầu trong phong trào bài Do Thái, thuộc đảng xã hội Cơ Đốc, muốn được cử làm đốc lý ở thủ đô Áo, đã công khai chỉ trích 100.000 người Do Thái trong thành phố là nguyên nhân gây ra những vấn đề về tài chính.

Năm 1899, Houston Stewart Chamberlain một người Anh gốc Đức, trở thành con rể của Richard Wagner, đã giải thích trong “những nền tảng của thế kỷ XIX” (Les Fondements du XIX siecle) cho rằng Jesus không phải là người Do Thái mà là người A-ri-an (Aryen) và người Do Thái vẫn là “nòi giống hay tan vỡ và thoái hóa của thế giới”

Ở Pháp, vụ án này được xếp lại. Tháng 7-1906, tòa phá án đã phục hồi lại chức đại úy cho Alfred Dreyfus. Sau khi vụ án đã có kết luận, nước Pháp hiện đại đã thắng lợi trong cuộc chiến này, những chủ nghĩa bài Do Thái chưa được dẹp bỏ. Nhưng vụ án này vẫn chưa đến hồi kết thúc. Ngày 4-6-1908 khi cuộc lễ chuyển tro hài cốt của Zola vào điện Pautheon, một kẻ cuồng tưởng đã bắn đại tá Alfred Dreyfus và làm ông bị thương. Ít lâu sau, một trong những người anh hùng của biến cố ấy, một người điều tra không biết mệt mỏi, đại tá Picquart đã trở thành bộ trưởng Bộ Chiến tranh.

Điều ảo tưởng thứ ba: Từ Weber đến Sombart

Sau sự chia tách từng bước giữa nhà thờ và nhà nước ở Pháp và ở Tây Âu đã giảm bớt hình phạt xử về tội giết Chúa, thì đạo Do Thái trở thành đề tài nghiên cứu của xã hội. Lần này, ảo tưởng đã có tầm vóc mới, đến đại học: người ta đã nâng đạo đức học của Do Thái, thành nguồn gốc lịch sử và lý tưởng của chủ nghĩa tư bản. Nhưng khi người ta sẵn sàng chấp nhận chủ nghĩa tư bản, và còn đề cao nó thêm, thì cũng có nghĩa là gạt bỏ quan hệ nguồn gốc của người Do Thái. Cũng như trước đây người ta muốn đuổi người Do Thái ra khỏi lịch sử vì thần của họ, thì ngày nay người ta lại muốn đuổi họ ra khỏi tiền bạc. Hay là giam hãm họ vào một góc đen tối nhất mà ở đó tiền bạc chỉ còn là vụng trộm và không sinh sản được gì. Không phải nghiên cứu sự có mặt của đạo Do Thái trong những việc làm của họ, mà cần nghiên cứu ngay trong đầu óc, sự suy nghĩ của họ, để chứng tỏ họ có là cấu thành của một bộ phận ít quan hệ với chủ nghĩa tư bản, có liên quan đến sự đầu cơ và không tạo ra được của cải. Để làm cho chủ nghĩa tư bản hợp với đạo đức thì cần phải xóa bỏ cái di sản ấy, phải làm cho chủ nghĩa tư bản trong sạch ngay từ nguồn gốc Do Thái, cũng như nhà thờ họ đã quên mất cái gốc dân tộc Hebre của họ (Dân tộc Do Thái).

Đây là những khát vọng của một vài nhà lý luận Đức vào cuối thế kỷ XIX.

Năm 1902, hơn 20 năm sau mà Werner Sombart đã đặt ra vấn đề này và nhất là sau cuốn “Das Kapital” (Tư bản luận) của Marx, lần đầu tiên, Sombart đã đặt ra từ “chủ nghĩa tư bản” (capitalisme) trong một buổi giảng ở trường đại học “Der moderne Kapitalismus” (Bàn về chủ nghĩa tư bản hiện đại).

Hai năm sau - 1904, trong “Đạo đức học của Tin Lành và tư tưởng chủ nghĩa tư bản”. (L’Ethique protestante et L’ esprit du Capitalisme), một nhà triết học nổi tiếng về văn hóa bách khoa, Max Weber cũng đã nhận thấy nguồn gốc của chủ nghĩa tư bản nằm trong đạo đức của tín ngưỡng từ trước khi nó sinh ra mà không phải nó có trong một cách đơn giản về tổ chức trao đổi kinh tế: Chủ nghĩa tư bản không phải là công việc về tài sản, mà là văn hóa, đạo đức lương tâm, là “trung tâm điều hành của ma trận trong sự quyết định của cá nhân và của một nhóm người nhỏ”. Max Weber còn tin chắc chắn cho rằng đạo đức tạo ra chủ nghĩa tư bản là dựa trên sự ca tụng về trách nhiệm của cá nhân, sự chính xác hợp lý, nền giáo dục, của sự tinh hoa và nhất là về việc sử dụng đạo đức vào lợi nhuận. “Sự hám lợi không có giới hạn không liên lụy gì đến chủ nghĩa tư bản, ít ra cũng là về tư tưởng của nó”. Từ việc tìm kiếm, đến việc bảo vệ cho tài sản riêng, chủ nghĩa tư bản đã là “sự kiềm chế về lý tính của việc thôi thúc đến hỗn loạn”. Đạo đức ấy dẫn đến việc làm giảm bớt cơn khát của sự tham lam, hám lợi, làm cho sự hưởng thụ đi vào trật tự, để tái đầu tư số tiền dôi thừa, để dựa vào lý lẽ và dựa trên sự may mắn chính đáng về lợi nhuận”, mà không phải là sự cướp bóc. “Chủ nghĩa tư bản không phải là sự cưỡng đoạt lợi nhuận mà là đạo đức về tiết kiệm, dành dụm”.

Đối với Weber, nguồn gốc của toàn bộ những quy tắc đạo đức cần thiết cho chủ nghĩa tư bản là phải tìm ở trong các tín ngưỡng, chính xác hơn là phải tìm trong “sự thôi thúc thực hiện hành động đó”, mà đôi khi lại trái ngược với học thuyết thần học. Weber là một trong số người đầu tiên, đã kết hợp sức mạnh của chủ nghĩa tư bản với xã hội tín ngưỡng, mà trước ông cũng đã có nhiều người nhìn tiền bạc như thứ giải phóng cho sự ngu muội của thần học. Đặc biệt, Weber còn viết: “Đạo Do Thái có một lịch sử quyết định quan trọng trong việc mở mang đạo đức học về kinh tế của phương Tây.”

Có thể điều đó là đúng; nhưng thêm vào trong đạo Do Thái, Weber còn thấy: “hoạt động kinh tế không có điều gì hứa hẹn cho địa vị của đạo đức”; mà nó chỉ tha thứ cho nền đạo đức ấy.

Đây là sự sai lầm to lớn về lịch sử mà Weber cùng với một số người khác đã phạm phải. Bởi vì Weber còn tiếp tục sai lầm không thể chối bỏ được, khi cho rằng: “Đạo Do Thái đã nhấn mạnh đến trách nhiệm tập thể, trong khi chủ nghĩa tư bản lại đã thấy cần thiết cho đó là trách nhiệm của cá nhân. Đạo Do Thái không có tham vọng cá nhân, tách rời ra khỏi số phận của tập thể: “việc tìm kiếm sự cải tiến của cá nhân phải phụ thuộc vào sự chuộc tội của cả tập thể người Do Thái.” Còn ai đưa đạo Do Thái đến việc thực hiện chủ nghĩa tư bản thì người đó phải chịu tội về đạo đức.

Cho đến lúc này thì lý lẽ của Weber là sai hoàn toàn. Xuất phát từ điểm này, Weber đã trượt dài vào sự hoang tưởng bài Do Thái. Đối với Weber: tính bấp bênh trong quy chế của người Do Thái lại đã khuyến khích họ không nên lập ra những xí nghiệp công nghệ lâu dài, mà cần thiết phải sống khổ hạnh, nhưng lại đồng tình để cho người khác phạm sai lầm trong việc thu lợi nhuận, do cho vay lấy nặng lãi, do việc buôn gian, bán lậu, để tham dự vào “những công việc chính trị bất lương ở các thuộc địa, mà trời cũng thấy bất bình bởi vì đạo đức đã bị xao lãng coi nhẹ”. Tính bấp bênh của người Do Thái đã đẩy họ đến sự vi phạm điều luật chính của họ. Người Do Thái “muốn hoạt động kinh tế của họ phụ thuộc vào “Berith” (sự liên minh) theo mệnh lệnh của đạo đức xã hội, nên đã dẫn đến việc căng đáng cả hai vai trò là người khai thác và bị khai thác”. Trong khi hoạt động kinh tế, họ đã đặt ra một thứ chủ nghĩa tư bản của dân nghèo, mà theo Weber thì thứ chủ nghĩa tư bản dân nghèo này không phải là thứ chủ nghĩa tư bản đích thực. Là người cho các cơ quan công cộng, các cuộc vận động về bất động sản, cho chiến tranh, cho thị trường cung ứng, cho các thầu khoán thuộc địa, cho chủ đất điền, cho các đảng phái chính trị, cho những người đầu cơ… vay tiền, người Do Thái đã đứng về phía “chủ nghĩa tư bản phiêu lưu, xu hướng về chính trị và đầu cơ” mà không đứng về phía chủ nghĩa tư bản công nghệ, thứ “chủ nghĩa này là lương thiện thực thà hơn cả”.

Hậu quả là họ đã không đưa chủ nghĩa tư bản vào tính cách chuyên biệt như: tiết kiệm tổ chức lao động hợp lý và tăng cường sản phẩm đang bị sản xuất theo cách nhỏ giọt. Weber còn nhấn mạnh: “người Do Thái không có khả năng lập ra những xí nghiệp công nghệ, ngay cả xí nghiệp ấy đem lại cho họ lợi nhuận hay sự đoàn kết giữa người Do Thái”. Tại sao người ta chỉ thấy tầng lớp nghèo khổ của những người thợ thủ công Do Thái, mà không thấy thứ tư bản chuyên nghiệp, hiện đại, nghĩa là tư bản công nghiệp, mà họ chỉ muốn làm việc ở nhà?”. Muốn để cho đạo Do Thái đi đúng vào con đường tư bản chủ nghĩa thì những chủ nhà băng Do Thái phải đảm bảo giúp đỡ tài chính cho “người lao động Do Thái ở nhà”.

Weber viết tiếp: “Đạo Thiên chúa không làm tốt bằng đạo Do Thái, bởi vì họ đã kết tội sự giàu có, cho phép tiêu dùng tiền bạc, và cấm việc tu luyện khổ hạnh, cho phép tích trữ của cải. Để chống lại Luthes và Calvin, Weber cho rằng hai người này đã vứt bỏ những cơ sở về đạo đức của người tư bản bằng cách đảm bảo cho họ số thu nhập của “tất cả mọi hoạt động theo ý thức và phương pháp để đạt được của cải của thế giới”. Trong khi đó kết quả về kinh tế của người Do Thái đã đạt được chỉ là dấu hiệu không có gì ngăn cấm để họ làm đầy đủ công việc đó. Còn đối với người Cơ Đốc lại đã bảo trước đó là sự nguy hiểm của đạo đức; và đối với người theo đạo Tin Lành lại căng đáng, chịu nhận được điều đó. Những người buôn bán ở Londres thấy kết quả trong công việc của họ, một dấu hiệu của tiên định linh thiêng. Nói cách khác, đối với người theo đạo Tin Lành chính thống thì tư cách về đạo đức có thể là khắc khổ, theo lý tính và theo cá nhân chủ nghĩa. Trong đạo Tin Lành có đạo đức tư sản: “Nền đạo đức này đã khuyến khích có của cải riêng do tiết kiệm, sống giản dị, trung thực và phải có danh dự. Phải làm cho nền đạo đức này có giá trị bên ngoài lịch sử của nó, cũng như mọi thứ hiện đại khác.

Mặc dù những ý nghĩa ngược đời, luận thuyết của Weber, cũng đã ban ra khắp thế giới. Nó làm cho người Anglo - Saxon theo đạo Tin Lành phải xem xét lại ý tưởng thống trị mới đối với một số người theo đạo Cơ Đốc. Weber cho rằng chính người Do Thái đã sáng nghĩ ra nền đạo đức trước cả những người Hy Lạp và người theo tín đồ Thanh giáo; tiền bạc chỉ bao gồm là sự cấu thành; và đối với người Do Thái, hoạt động kinh tế là một cách thiết thực để đi đến với Trời; sự tự do về trung gian của cá nhân đã có mặt ở khắp nơi, và nó không có liên quan gì đến toàn bộ những ý nghĩa trái ngược là “tính lô-gích của sự Cứu Thế đối với cộng đồng Do Thái”. Weber còn cho rằng: những chủ nhà băng Do Thái, lúc đầu chỉ là bị bắt buộc phải cho vay để giúp giữ vững chính quyền và kho tàng của nhân dân, mà không có chủ nghĩa tư bản cá nhân nào có thể tự phát triển được.

Weber đã sai lầm khi nghiên cứu các văn bản về đạo Do Thái, và đã khai thác lịch sử cụ thể của người Do Thái, nên chỉ nhìn thấy có nền đạo đức Do Thái thể hiện trong từng chi tiết về hạnh kiểm của từng người và của tập thể, nên đã ngăn cản, hạn chế về cách cư xử mà Weber đã miêu tả. Khi cho rằng người Do Thái chỉ là người “cùng khổ” của tư bản, thì Weber đã quên vai trò của họ, mà bắt đầu từ Hillee, là người phát minh, người tổ chức tài chính công cộng, người sáng tạo thứ đạo đức cá nhân và còn hơn nữa, là người sáng tạo nên văn minh thay cho luật “Talion” (ăn miếng trả miếng) bằng việc bồi thường cho các vết thương do người này gây ra cho người khác. Weber chỉ nhận xét vào lúc đang viết luận thuyết này nên chỉ thấy có người Do Thái là vai trò chính trong việc phát minh ra những kỹ thuật chính trọng yếu để nuôi dưỡng cho các xí nghiệp công nghệ ở thế kỷ XX. Weber còn tưởng rằng việc biện hộ cho đạo đức của chủ nghĩa tư bản của đạo Tin Lành chỉ là để thêm vào việc bài Do Thái mạnh hơn nữa.

Cuộc tranh luận đã nhanh chóng xảy ra xoay quanh tác phẩm quan trọng của Weber, coi ông này như một nhà xã hội học vĩ đại vào thời ấy. Và đến ngày nay, vẫn còn nhiều người nhắc đến, với vẻ kính trọng, toàn bộ tư tưởng dốt nát và ngây thơ ấy của Weber mà không thấy được nó là một trong những nguồn gốc trọng đại về việc bài Do Thái ở Đức (Marx rất ghét thứ luận thuyết này).

Năm 1911, Werner Sombart, một nhà giáo đại học Đức, nhà lịch sử và nhà kinh tế học, còn thuộc loại người không chủ yếu bằng Weber, đã trả lời luận thuyết của Weber qua cuốn sách nhan đề “người Do Thái và đời sống kinh tế”, trong đó Sombart đã khôi phục lại vai trò của những người Do Thái trong việc này sinh chủ nghĩa tư bản. Sombart đã đưa ra bức biếm họa mới còn cực đoan hơn là của Weber hay của Marx, nhưng khác hẳn với Weber về việc cho rằng người Do Thái đã phát minh ra thứ chủ nghĩa tư bản, nhưng với Sombart cũng như với Weber thì đạo đức Do Thái không phải là cơ sở của một trong những loại tư bản chủ nghĩa: mà đó chỉ là sự đầu cơ tài chính mà không phải như Weber coi đó là sự phiêu lưu theo cách thuộc địa. Sombart đã giải thích: chủ nghĩa tư bản bắt đầu từ sự thất bại của Constantinople, đã hướng Châu Âu về phía Tây, cùng với việc người Do Thái đem chữ viết Ả Rập và việc thương mại hóa các kim loại quý đến miền Tây. Sombart cho rằng đã có vài trào lưu trước đạo Công giáo như thuyết Tô-mát (Thomisme) đã kết tội sự hưởng thụ và sự ăn không ngồi rồi, đã giữ vai trò đáng kể trong sự phát minh chủ nghĩa tư bản, trái ngược lại với giáo hội Tin Lành.

Sombart còn nói: giáo hội Tin Lành tố cáo sự ham muốn tiền bạc, coi khinh của cải về đất đai, ca tụng chủ nghĩa khổ hạnh (không phải dành dụm tiền bạc) và tán dương sự thống nhất với tư tưởng của Trời (trong kinh thánh). Với Weber cho rằng đạo đức trong sạch là nguồn gốc đạo đức của chủ nghĩa tư bản, nhưng theo Sombart thì đó chỉ là thứ sao chép lại nhạt nhẽo thuyết Tô-mát, cổ vũ những người trung thành, qua việc kiểm tra thường kỳ xung năng của họ, để “giúp cho họ có sự hăng hái, nhiệt tình chống lại ý nghĩ hẹp hòi”, và để đẩy họ đến việc lo lắng dành dụm tiền tới mức ti tiện, mà không phải để đề phòng tới xẩy ra tai họa cho công nghệ.

Sombart cho rằng, một trong những thứ chủ nghĩa tư bản hiện đại là tiền tệ, sinh ra một trong những sự có mặt rất đặc biệt của đạo Do Thái là: Người Do Thái - Ba Lan đã đi cư sang Anh bắt đầu từ giữa thế kỷ XVII. “Chủ nghĩa tư bản của người Anh đã bị Ba Lan hóa, kể từ sau cuộc di cư của người Do Thái Ba Lan chạy trốn khỏi sự truy hại của bọn Cô-Đắc (1648)”. Những người Do Thái này là những bậc thầy về buôn bán. Sombart nghĩ ra điều đó chỉ vì những sự cần thiết của nguyên nhân việc chủ nghĩa tư bản của Anh bị Ba Lan hóa, để nói lên sự có mặt hoàn toàn theo cuồng tưởng về những người Do Thái - Ba Lan ở nước Anh vào đầu thế kỷ XIX. Sombart còn kể: Heinrich Gractz - nhà lịch sử Do Thái - Đức đã giải thích làm cách nào để nghiên cứu kinh Talmud đã đào tạo ra người Do Thái Ba Lan theo chiến lược thương lượng buôn bán: “một thanh niên đã biết kết hợp những điều tế nhị học được ở nhà trường để dùng những điều đó suy nghĩ những mưu mẹo ranh ma (…) Anh ta quan hệ với những người không phải là Do Thái, để có dịp thanh minh về những mối thiệt hại của họ theo tính cách cao thượng của tư tưởng kinh Talmud”. Sombart chỉ thấy được sự khác nhau về mức độ, mà không phải về bản chất giữa người buôn bán rong nhỏ nhặt, như người Do Thái bán quần áo cũ, so với Nathan Rothschild, chủ nhà băng Do Thái ở Anh, mà trong một hội nghị diễn ra nhiều ngày, Nathan đã thương lượng, qua một người Phổ làm trung gian, nhưng điều kiện đặc biệt phức tạp của số tiền vay mượn nhiều triệu đồng”. Sự khôn ngoan của nhà buôn bán thương lượng Do Thái ấy đã biểu lộ rõ từ năm 1815 khi “những người chỉ huy quân sự Anh đã bị những nhà tài chính Do Thái gây cho họ bất hòa với nhau, đã báo cho họ biết trước khi chiến tranh kết thúc”. Sombart đã kết luận rằng: “Từ vua Salomon đến Gerson Bleichroder, lịch sử làm giàu của người Do Thái đã xuyên suốt bằng sợi chỉ vàng, không có lúc nào đứt đoạn”. Vì thế chủ nghĩa tư bản của nhà tài chính rất cần thiết phải lụy thuộc và xuyên quốc gia, là sự sáng tạo và là nét đặc trưng của người Do Thái. Cuốn sách của Sombart, đầy những nhân tố sai lầm và sai các niên đại ngày tháng, đã tỏ ra bộ mặt có ít nhiều về việc vô tình châm biếm sự bài Do Thái. Ví dụ khi giải thích về sự ham muốn tiết kiệm để có tiền cho vay của người Do Thái, Sombart đã nhắc đến câu tục ngữ của Đức: “Người ta thấy rất hiếm có con dê nào lại không có râu, cũng như người Do Thái nào lại không có tiền dành dụm”. Sombart đã dùng hình ảnh rất đắt đối với người bài Do Thái là: con dê và người Do Thái! Noi gương Weber, Sombart nói về người Do Thái mà hầu như không nói gì về quy chế của những người bị bắt buộc phải cho vay tiền ấy, về sự cưỡng đoạt tiền nong dành dụm của họ đã xảy ra hàng trăm năm nay rồi, về việc bắt buộc họ phải ra đi và phân tán tất cả di sản của họ, về việc bài Do Thái đến mức quáng của nhà thờ và của các ông hoàng, về đạo đức nghiêm ngặt, đòi hỏi phải tuân theo của kinh Talmud, và về vai trò của họ trong việc cải cách nền công nghệ.

Năm 1934, Werner Sombart ra cuốn sách “Chủ nghĩa xã hội Đức”, một tác phẩm công khai ủng hộ quốc xã, đã đem vinh quang lại cho ông ta, sự biết ơn chính thức của quốc xã đối với Sombart và cả việc mất vĩnh viễn phẩm giá của Sombart.

Vì thế, trong nhiều nguồn tin như báo chí, những cuộc luận chiến chính trị hay ở trường đại học, đã xảy ra từ cuối thế kỷ XIX và việc căm thù người Do Thái càng dữ dội trong phạm vi tư tưởng của mọi người. Nó không còn chỉ vì tín ngưỡng, mà còn về mặt lý luận, về phi giáo hội và về kinh tế; vài người còn cho rằng: cần phải kết thúc họ cùng với tiền bạc, và mọi phương tiện hoạt động của họ. Với số người khác lại có ý nghĩ trái ngược, cho rằng không để cho người Do Thái có thể rút tài sản ra khỏi các việc làm tốt cho chủ nghĩa tư bản. Trong cả hai trường hợp đều phải gạt bỏ, mà cần phải cho họ có thời gian. Họ đã trở thành điểm tụ tiêu tan hết các nỗi căm thù, là kẻ thù chung của mỗi người tự do vô chính phủ và người xã hội.

Đối với họ còn có thời gian lâu dài để tìm được nơi ẩn náu khác. Và họ đã tìm ra được 4 nơi ẩn náu như thế. Ở mỗi nơi, họ lại đã là nguồn gốc của một trong những cơ sở về hiện đại hóa, một cách mới để “xây dựng lại thế giới” đúng như Midrash đã nói: Bốn nơi ẩn náu, bốn điều rập khuôn.

BỐN MA TRẬN (XÃ HỘI LỘN XỘN)

Từ đầu thế kỷ XIX, là lúc tự do thông thương hàng hóa, con người và những ý tưởng của họ, kết thúc thể chế phong kiến và bắt đầu sự giải phóng thúc đẩy người Do Thái được tự do lựa chọn số phận của họ. Đã có nhiều người đi xa cùng với những chuyến phiêu lưu về các thuộc địa. Có đến hàng ngàn câu chuyện về những người buôn bán Do Thái xứng đáng được kể ra từ Aden đến Singapore, từ Bonlay đến Montevideo từ Melbourne tới Alger, từ Pretoria tới Thượng Hải. Nhưng người ta chỉ vẽ phác thảo một chuyện về những người con trai của một nhà buôn ở Vienne, Eduard Schuitzer sinh năm 1840, trở thành thầy thuốc, đã đến Khartoum, cùng với viên tướng Gordon được cử là thống đốc của thành phố này, và để bước vào cuộc đấu tranh chống lại những người buôn bán nô lệ và đã bị họ ám sát ở Congo vào năm 1892, khi Eduard Schuitzer đổi tên là Emin Pacha. Ngoài những con đường đi vừa nhanh chóng vừa lẻ loi, còn có bốn nơi có cộng đồng Do Thái đã định cư là: Nga, và Áo Hung, nơi có tới 2/3 dân tộc Hébreu sinh sống, Châu Mỹ và Palestine, mà đến ngày nay vẫn còn tới 2/3 dân tộc Hébreu ở lại.

Ở những nơi này đều có một trong bốn ma trận về hiện đại hóa là: chủ nghĩa xã hội, sự phân tích tâm lý, sự Mỹ hóa và chủ nghĩa Si-on (Do Thái).

Ma trận của chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa Do Thái ở Nga đến năm 1917

Bắt đầu từ năm 1795 đã không còn người Do Thái Ba Lan, Do Thái - Nga hay Do Thái - Áo. Mà chỉ còn người Do Thái - Ba Lan đã trở thành người Nga, Phổ, hay Áo, bởi vì do tình cờ của những việc thay đổi về biên giới. Đã có tới gần nửa số người Do Thái ở thời kỳ đó, bằng 2 triệu người, từ nhiều thế kỷ trước, đã đến Ba Lan là nước tiếp nhận họ cởi mở và trong thời gian ấy họ đã chịu nhiều đau khổ dưới những kẻ thù độc ác nhất là người Nga và người Áo. Vacsovie đã trở thành đất của Nga. Và Cracovie là đất của Áo. Họ đã trở thành một thứ ma trận của chủ nghĩa xã hội ở Nga, và rập khuôn theo sự phân tích tâm lý của Áo.

Người Nga công nhận những nhà quý phái Ba Lan (là những quan đại phu, những trùm tư bản, đã giúp đỡ cho họ chiến thắng, có quyền cai trị về kinh tế, mà các nhà vua lúc đó đã mở rộng quyền đại biểu của người Do Thái. Những người Do Thái không được phép bất kỳ lúc nào rời bỏ Ba Lan (vùng họ đang sinh sống) và họ phải tập hợp sống ở các thị trấn nhỏ (gọi là “Shtetl” theo tiếng Yiddish là tiếng Do Thái ở Đông Âu) và với Nga gọi là khu “Mestechkos” Đã có hàng ngàn người Do Thái sống tập trung ở những nơi này. Họ đã có cuộc sống đặc biệt khó khăn, trong những điều kiện nghèo khổ, bẩn thỉu, độc hại đến cùng cực. Cuộc đời của họ chỉ xoay quanh ngôi đền thờ, chợ và nhà trường thường là nhà ở của một giáo sĩ mà ở đấy thầy giáo đã dạy cho các trẻ em biết đọc, biết viết tiếng He’bơrêu và tiếng Yiddish. (Đều là tiếng của người Do Thái ở vùng gốc tích của họ và ở vùng Đông Âu họ di cư sang sinh sống). Những người Do Thái này kiếm ăn rất khó nhọc, thường là cả gia đình vợ, con đều làm ở xưởng thủ công nhỏ, trong các xí nghiệp dệt nhỏ bé, hay làm nghề vặt ở gia đình. Họ là những người bán hàng rong, buôn bán, mở quán ăn, thợ đấu, bán hàng xén, buôn rượu vang, làm thợ mỏ, thợ thuộc da, thợ may, thợ làm lông thú, cho vay tiền có vật thế chấp.

Lúc đầu, còn là thời kỳ sung sướng, ít ra đối với họ coi như vậy là quá đủ rồi. Đến năm 1800, giáo sĩ tuyệt vời Nachman ở Breslau (hay Bratislava, hay Presbourg) đã viết: “Bổn phận (mitzvah) to lớn là phải được sung sướng”. Bởi vì có được sung sướng theo luật pháp mới chứng tỏ cho thế giới biết được rằng hạnh phúc là tương hợp với đạo đức. Và sau đó, như một tiếng vang về mỗi lỗ sợ nặng nề, câu nói ẩn nghĩa: “Lịch sử của đời người phải đi qua một chiếc cầu dài và hẹp. Để vượt qua được, chủ yếu là đừng có sợ hãi”

Nỗi sợ vẫn còn đó vẫn chưa rời bỏ người Do Thái.

Đối với các vua Nga, mục tiêu là làm sao hợp nhất tất cả các dân tộc vào làm một nước Nga vĩ đại, cùng có một tiếng nói, một tín ngưỡng duy nhất, một nền kinh tế. Người Nga thường nghĩ: người Do Thái khó có thể đồng hóa dù là trong thời hạn ngắn, bởi vì họ quá khác xa. Vì vậy cần phải tránh không để cho họ sống khắp nơi trong nước, để họ “không làm lây nhiễm” cho người nông dân, với tiếng nói, tín ngưỡng và những qui tắc về kinh tế rất khác biệt của họ.

Dù sao, người Do Thái sống vào lúc bắt đầu thế kỷ mới này, với hi vọng về một sự kiện của nhà vua Nga, cho bãi bỏ sự chuyên chế của những ông bạo chúa trước đây, và trở lại thời kỳ đầy phúc lành của những ông vua Ba Lan. Mặc dù nỗi lo về hoàn cảnh của họ vẫn càng tăng, họ cũng không muốn nghĩ rằng nước Nga là một nơi trú ngụ an toàn: mỗi lần có lễ đăng quang của một ông vua, là sẽ là sự hy vọng, luôn luôn mong muốn được sự tự do, được là “miền đất hứa” và mỗi ông vua Nga lại là đấng cứu thế cho họ.

Alexandre I, vua Nga đầu tiên của thế kỷ, năm 1804 đã ban bố một quy chế ấn định phạm vi cho từng vùng mà người Do Thái được phép đến sinh sống ở đấy như: Ba Lan, Ukraine và những vùng ven bờ biển Đen. Nếu họ đã có đất đai, người ta lại khuyên người Do Thái nên rời bỏ các vùng nông thôn ấy. Người ta cài người Do Thái vào Ukraine mặc dù khối đông nhân dân ở địa phương chống đối vì họ vẫn coi người Do Thái là người bổ sung của Ba Lan. Hải cảng Odessa vẫn nhận đám đông Do Thái đến ở vùng nông thôn xung quanh. Đã có nền văn hóa đặc biệt về đời sống (của người Do Thái và Nga) này nở, trong nỗi đói nghèo của những người buôn bán Do Thái chịu nhẫn nhục, những kẻ ăn cắp vặt, và những cái nghề mới ở hải cảng. Ở khắp nơi, người ta cấm người Do Thái không được nấu và bán rượu, không được cho người nông dân Nga vay tiền. Người ta bắt trẻ em Do Thái phải bỏ tiếng Yiddish của mình, đôi khi tiếng nói này lại hợp thành hơn là tiếng gốc trong kinh Torah, còn chưa tác dụng lắm. Tiếng Nga len vào con đường của cộng đồng còn rất chậm. Người ta không tỏ ra cuồng nhiệt về một sự giải phóng. Giải phóng để trở thành người Nga? hay người Ba Lan? Điều đó cũng chẳng có ý nghĩa gì! Quy chế được tự do nhất của vương quốc thời kỳ Napoleon, chỉ được áp dụng ngắn ngủi trong miền đất công tước ở Varsovie, rồi được phục hồi từ năm 1807 đến năm 1814, đến nỗi có hàng trăm ngàn người (phần lớn là người Do Thái) đã chết anh hùng để bảo vệ cho cuộc rút lui của đại quân (Napoleon thất trận ở Nga). Năm 1815, Cracovie lại trở thành thành phố tự do, dưới sự kiểm soát của Áo. Nga chiếm lại Varsovie, mà lúc đó ở thành phố này còn có 1/4 dân số. Để trừng phạt họ về tội cộng tác với Napoleon, người ta đuổi người Do Thái ra sống bên ngoài thành phố. Và nếu họ muốn biện bạch cho sự vô tội của mình, thì người Do Thái phải nộp ít ra là 9000 đồng rúp.

Mặc dù có những dự định của Alexandre I, nước Nga vẫn không làm gì để gộp những người hai quốc tịch: Do Thái và Ba Lan vào dân tộc Nga. Mặc dù từ năm 1817, việc kết tội họ là những kẻ “uống máu trẻ con”, nhưng cũng không xác nhận được một chứng cứ nào, người Do Thái vẫn bị cô lập hoàn toàn.

Nhưng dù sao cũng có ít người Do Thái muốn rời khỏi nơi này, vì nước Nga vẫn là nơi ẩn náu của họ. Những cộng đồng Do Thái sống ở đây trong xã hội đoàn kết, che chở giúp đỡ nhau, sung sướng, hoan hỉ, mặc dù hoàn cảnh sống của họ ngày càng khốn khổ hơn. Sự lạc quan ấy được đánh giá trong tỷ lệ sinh đẻ: là một con số cao nhất của thế giới với hơn 6 người con trong một gia đình. Năm 1825, số người Do Thái ở Nga vẫn tăng lên đến 2.250.000 người. Để phá vỡ chuyện sinh đẻ vô tội vạ và số dân Do Thái tăng lên một cách chóng mặt, Nicolas I, “ông vua sắt đá” năm 1827 đã ra lệnh bắt tất cả thanh niên Do Thái từ 12 tuổi đến 25 tuổi phải đăng ký vào quân đội, và buộc họ phải ở quân ngũ ít ra là 25 năm, để có đủ thời gian đào tạo họ có nền giáo dục của đạo Cơ Đốc, và để cho họ chuyển đổi chính giáo Do Thái. Hàng năm, mỗi cộng đồng phải đóng góp đủ số người gọi nhập ngũ. Những người phụ trách tuyển quân (Les Khapers) lùng sục từng làng bắt trẻ con mà cha mẹ chúng đem giấu. Nhưng đã có những thảm kịch không thể tưởng được đã xảy ra: những gương mặt anh hùng, những người hèn nhát, những cuộc nổi dậy, cuộc chiến du kích, bạo lực… Đôi khi họ tự lực nổi dậy, đôi khi họ dựa được vào những người Ba Lan khác, như trong một vài cuộc nổi dậy tàn khốc vào năm 1831, họ bị những đội quân của Sa hoàng tàn sát và được Thống chế Sebastiani lúc đó bà bộ trưởng Bộ Ngoại giao của Pháp, đã tuyên bố hùng hồn: “Trật tự đã được duy trì ở Varsovie”

Tháng 4 - 1835, phải đối mặt với việc đẩy lùi việc tăng dân số của Do Thái, Nicolas I cho mở rộng đất đai để người Do Thái có quyền sống ở những vùng đó. Từ nay “khu vực được sinh sống” đã mở rộng từ biển Ban tích tới biển Đen, từ Lodz đến Vilna, từ Kiep đến Minsco từ Varsovie đến Odessa. Năm 1837, đã có 3 triệu người Do Thái sống chen chúc ở các vùng rộng mở ấy. Nicolas cũng làm như cách của người Phổ trước đây, là phân biệt người Do Thái “có ích” (giàu có, thợ thủ công và nông dân), và người Do Thái “không cần thiết” (thừa) như người nghèo, buôn thúng bán mẹt. Những người “có ích” được tha thứ, chuyển vào quân đội hay đến khai khẩn trồng trọt ở các miền đất thuộc địa của Nga. Người ta tăng cường săn lùng thanh niên Do Thái; người ta bắt hàng chục ngàn người phải khai khẩn đất trồng trọt rất xấu, ở miền Nam nước Nga. Có nhiều gia đình Do Thái mất người làm chủ. Có những người phụ nữ có từ 10 đến 12 con phải phân chia các con đi ăn xin để sống.

Thành phố chỉ còn lại những người khốn khổ. Năm 1842, cuộc điều tra dân số người thợ thủ công Do Thái ở Odessa chỉ còn có 12 thợ rèn, 9 thợ chữa đồng hồ, 41 xưởng làm giày với 88 người công nhân, 14 xưởng thủy tinh với 17 người thợ, 14 người in và đóng sách, 101 thợ may, 43 người làm mũ với 83 thợ… Hàng ngàn người khác sống buôn bán vặt và làm công nhân ở các bến cảng, làm chủ quán ăn và bán hàng rong. Hàng chục ngàn người khác là dân làng ở các vùng xung quanh, sống rất nghèo khổ, là người ăn mày. Đến mùa hè, họ lại ra thành phố, kiếm mỗi ngày ở hải cảng hay ở các công trường đá, để có được một đồng Kopect. Theo bản báo cáo ít có thiện cảm với người Do Thái, đã ghi: “những người già, sắp chết vì thời tiết nóng nực, tự lấy can đảm, hơi tàn bằng cách lầm rầm cầu kinh”.

Năm 1843, thành phố Ki-ep đã đuổi 6.000 người Do Thái, trong số đó có vài gia đình đã sinh sống hàng thế kỷ ở đây rồi. Ở đất Ba Lan thuộc Nga, người ta lại cấm họ không được mua ruộng đất, bằng cách buộc họ phải chấp nhận những điều luật yêu sách quá đáng như: chỉ còn được 6.159 gia đình nông dân Do Thái là còn được ở lại các làng. Người ta còn không công nhận họ có quyền sống ở thành phố và nông thôn.

Tất cả những việc làm này để phá vỡ sự sinh đẻ và nguồn gốc của họ. Năm 1844, các cộng đồng Do Thái đã mất quyền được duy trì nền văn hóa và xã hội của họ. Đây là một đòn đánh khủng khiếp vì như vậy không còn ai có thể tổ chức công việc từ thiện để cứu vớt hàng ngàn người ăn xin, và cũng không được quyền của đại diện của họ vào chính quyền Nga. Mà trong cùng năm này, chính quyền Nga đã cho xây dựng những nhà trường chuyên trách để giáo dục, dẫn dắt “người Do Thái tới gần đạo Cơ Đốc, cà trừ tận gốc đức tin tai hại của họ, đã bị ảnh hưởng nhiều về kinh Talmud”. Phần đông người Do Thái từ chối không cho con họ đến trường của chính quyền, mà vẫn tiếp tục gửi con họ theo các lớp học cảu giáo sĩ, thường là phải bí mật. Cũng như thời “Tsedaka” (trường học Do Thái thời phải mở bí mật) trước đây.

Năm 1846, chỉ còn hơn 3 triệu người Do Thái ở Nga. Ngài (Sir) Moses Montefiore đã là nam tước của Anh, đến thương thuyết với chính quyền ở Saint - Petersboung cho chấm dứt những cuộc truy hại người Do Thái. Nhưng vô ích! Có vài ngàn người Do Thái bắt đầu phải rời khỏi nước Nga. Có vài người dư dật hơn đã đi du học ở các trường đại học của Đức và lấy quốc tịch Đức. Số người khác, quá nghèo túng, phải đến nước Anh để sinh sống. Còn số người ở lại đã phải chịu thảm cảnh đến năm 1855. “Khu vực người Do sinh sống”, như một miền đất nghèo đói, kết nang vào một nước cũng nghèo đói, nên người Do Thái sống càng ngày càng co mình lại, trong nền kinh tế càng kiệt quệ hơn, không có sự tiến bộ nào về kỹ thuật.

Năm 1855, người ta tính ở Nga chỉ còn hơn 3,6 triệu người. Và từ 70 năm nay họ vẫn hy vọng có một ông vua nhân từ mới lên ngôi Alexandre II, đã được người Do Thái nhanh chóng tôn là “ông vua Nga công bằng”, tuyên bố từ chối chế độ nông nô. Sau những cuộc nổi dậy của sinh viên và người buôn bán Do Thái, chống lại cảnh sát Nga, do Leopold Kronenberg lãnh đạo, vào dịp lễ tang một viên tướng người Ba Lan là Silowinki, một biểu tượng của chủ nghĩa quốc gia Ba Lan; vua Nga thay vào những biện pháp đàn áp mới, đã cho xóa bỏ hệ thống khủng khiếp bắt tòng quân theo độ tuổi của trẻ con bằng tuổi phải là 29; Điều này đã xóa bỏ được hơn 40.000 lính trẻ con Do Thái. Cũng trong năm này, ông thống đốc của tỉnh Ki-ép đã xóa bỏ lệnh cấm cư trú, cho phép những người Do Thái trước đây bị đuổi nay được trở về sinh sống trong thành phố. Có số người Do Thái gọi là “có ích” được, (lần đầu tiên trong lịch sử nước Nga) sông bên ngoài khu định cư như những thầy thuốc, người buôn bán kinh doanh, thợ thủ công, luật sư, nhà báo, đã rời bỏ Varsovine, Vilna, Lozd hay Odessa, định đi tìm thử vận may ở Max-xcow-va và Petersbourg. Ở nơi này cho đến ngày nay còn thấy vài dòng họ làm chủ nhà băng và xí nghiệp công nghệ, như gia đình Gunzburg, gia đình Zaks, dòng họ Brodski, Poliakov, gia đình Rosenberg, Ashkenazi, Rosenthal, Friedland, đã nhanh chóng liên kết với các chủ nhà băng người Anh và Đức như: Warburg và Hirsch, để tìm cách đầu tư tài chính vào các dự định lớn: Kronenberg thành lập nhà băng Handlowy ở Varsovie. Sa- nucel Poliakov xây dựng con đường sắt ở miền tây nước Nga, sử dụng toàn là công nhân Do Thái để họ có dịp “rời bỏ nơi ở trong khu vực được ấn định”. Những người Do Thái này cảm trở thành người Nga, nói tiếng Nga và cũng có tình cảm với Nga.

Năm 1863, qua nhiều cơn đói, lại có cuộc nổi loạn của người Ba Lan, được sự giúp đỡ của người Do Thái, nhưng bị thất bại. Quan hệ thân thiện giữa người Do Thái và người Ba Lan cũng nảy nở. Và thế là ở Nga lại có việc bài Do Thái, Báo Novoye Vremya tố cáo sự có mặt của người Do Thái trong nền kinh tế của vương quốc (dù sao đó cũng là sự thật) và kết tội họ đã lập ra một nhà nước trong nhà nước. Dossoievski viết: “Ngày nay, người Do Thái và nhà băng của họ đã thống trị ở mọi nơi, Châu Âu và những sự thông thái, tất cả nền văn minh, nhất là chủ nghĩa xã hội, được sự giúp đỡ của họ, nên người Do Thái đã loại dân đạo Cơ Đốc, hủy hoại nền văn minh của người Cơ Đốc. Như vậy chỉ còn là việc vô chính phủ. Người Do Thái cai quản cả vũ trụ…”

Không chỉ có mình người Do Thái được coi là người gây ra những nỗi đau khổ cho thế giới; họ còn bị nghi ngờ muốn tổ chức việc chiếm lại quyền lực. Cần phải phủ định hoàn toàn quan niệm về Do Thái trong nền kinh tế. Trong học thuyết của kinh thánh, thì sự thoát nạn của người Do Thái lại tùy thuộc vào thế giới chỉ là để chiếm đoạt lợi nhuận của họ. Việc sáp nhập người Do Thái vào nước Nga không tiến triển. Năm 1864 chỉ có 6.000 học sinh đến trường học của nhà nước mở riêng cho người Do Thái. Cũng trong năm này, ở Mohilew lại có biểu mẫu của những hội cứu tế người thợ thủ công Do Thái như thời Trung cổ. Đây là nghiệp đoàn đầu tiên của người Do Thái - một nghiệp đoàn của các nữ công nhân ngành dệt. Năm 1870, có 4 triệu người Do Thái ở Nga con số này gần gấp đôi so dân từ năm 1825. Họ đều sống trong đói khổ cùng cực. Có tới 1/3 người phải sống bằng lòng nhân ái của những người khác. Nhưng công việc từ thiện ngày càng khó thực hiện, bởi vì ở khắp mọi nơi, mùa màng đều bị tàn phá nhất là vào năm 1860. Một ủy ban của chính phủ còn chút ít thiện cảm với người Do Thái đã nêu lên: “Có tới 90% người Do Thái, gồm khối lượng lớn sống quá nghèo khổ, đã có cuộc sống thật bần cùng”.

Bắt đầu từ năm 1875, những công nhân Do Thái làm công cho những nhà máy quanh Varsovie, Lodz, Mát-xcơ-va, Saint - Petersbourg phải làm việc trong những điều kiện cực nhọc kham khổ nên đã đình công. Đây là cuộc đình công đầu tiên của công nhân Do Thái nổ ra ở Nga, đứng sau cuộc đình công của đa số các nữ công nhân, của thợ thuyền Do Thái, mà người ta đã biết đến ở Hoa Kỳ, Đức và Anh. Hoàn cảnh kinh tế ngày càng xấu trầm trọng. Rối loạn xã hội cũng ngày càng tăng. Có vào khu Ghetto ở Varsovie. Vilna, Odessa, người Do Thái bắt đầu mơ tưởng đến thứ chủ nghĩa xã hội của Do Thái, Số khác lại mong có một sự kiện về chủ nghĩa xã hội ở Nga. Sự khác nữa lại nghĩa đến chủ nghĩa xã hội toàn thế giới. Năm 1880, tổ chức cứu trợ người lao động Do Thái trong các xí nghiệp, nhà máy và lao động nông nghiệp được thành lập, gọi tắt là O.R.T, để chúng tổ họ có đủ khả năng sản xuất.

Tháng 3 năm 1881, ông “vua Nga công bằng” Alexandre II bị ám sát, đã đặt dấu chấm hết cho cộng đồng người Do Thái. Trước sự phẫn nộ của nhân dân, chính quyền Nga lại phải chấp nhận điều cũ cho rằng đó là “lỗi của người Do Thái”. Cuộc tàn sát người Do Thái ở Elisabethgrad mở đầu cho cuộc giết người ở toàn miền Tây-Nam nước Nga.

Thế là bắt đầu những cuộc “Pogroms” (tiếng Nga nghĩa là “phá hủy”, “sấm sét”, “điện giật”, “xóa bỏ kẻ thù”.) Trong 160 thành phố đã xảy ra hơn 200 cuộc giết chóc người Do Thái, gây ra cho hơn 1.000 người chết trong tiếng la hét của người Nga: “Đánh chết bon Do Thái để cứu lấy nước Nga”. Các nhà chức trách đối xử yếu ớt với những người gây ra cuộc tàn sát, hay có khi còn khuyến khích họ làm chuyện đó. Những sự tán công này đã được sự trợ lực của vua Nga mới là Alexandre III, một bạo chúa chuyên chế trong cuộc chiến đấu “chống lại sự bóc lột của Do Thái”. Bắt đầu cuộc chạy trốn của người Do Thái sang Anh và sang Hoa Kỳ. Sau đó trở thành cuộc di cư hàng loạt. Ông tổng kiểm sát trưởng ở Saint Synode, nhà giáo dạy tư cũ và là cố vấn tinh thần của Sa hoàng, bà Pobedonostsev đã dự đoán: “1/3 người Do Thái đã phải chuyển đổi sang đạo Cơ Đốc, 1/3 người chết và 1/3 người đã di cư”.

Năm 1882 có những đạo luật đặc biệt, gọi là “Luật tháng 5”, lại quy định “khu vực định cư” cho người Do Thái. Họ thu gom người do Thái dồn vào một địa điểm rất chật hẹp; họ lại cấm người Do Thái không được sống ở nông thôn, được thuê hay được mua ruộng đất để cày cày, trồng trọt; họ lại đuổi hết người Do Thái ra khỏi các cơ quan, tổ chức công cộng mà trước đây 20 năm; học đã được quyền gia nhập, làm việc trong các cơ quan của nhà nước; họ cấm người Do Thái không được buôn bán vào ngày chủ nhật, ngày lễ, tết của người Cơ Đốc, mà trước đây người Do Thái chỉ sống nhờ vào các cơ quan bán hàng, may họ chỉ còn kiếm được ít tiền bạc. Số học sinh cao đẳng Do Thái được phép vào các trường trung học đã bị cắt giảm. Nhưng điều này không quan trọng vì ở nhiều thành phố ngay cả nơi có tới 2/3 số dân cư, thì các lớp học cũng vắng tanh. Người Do Thái cho rằng không cần phải đi học ở những kẻ hành hạ họ. Ở những nơi mà trước đây họ được phép sinh sống, nay người Do thái phải dồn về sống chen chúc ở nơi quy định trong những điều kiện sống hỗn tạp; ngày càng không chịu đựng được. Những người đã chọn cho mình trở thành người Nga hoàn toàn, nay đều bị thất vọng. Giám đốc tờ báo “Razvet” in bằng tiếng Nga, của giới trí thức Do Thái, được thành lập từ 20 năm trước trong sự rộng lượng dưới triều vua Alexandre II, đã viết: “Khi tôi nghĩ đến tất cả những điều chúng tôi đã làm, người ta đã dạy chúng tôi cách yêu nước Nga, và tiếng Nga đến nỗi ngày nay con cái chúng tôi chỉ biết nói tiếng Nga, ngoài ra không biết tiếng gì khác. Và ngày nay chúng tôi lại bị truy hại và săn lùng (…) lòng tôi tràn đầy nỗi thất vọng, bởi vì không còn lối thoát nào nữa.”

Những ai đánh giá rằng vấn đề Do Thái sẽ được giải quyết xong, chỉ bởi sự chấm dứt chế độ Sa hoàng, đã tham gia vào phong trào cách quốc gia của những người “Narodniki” (người theo phái dân túy Populistes) đã thất vọng khi thấy “các đồng chí người xã hội” không có hành động đoàn kết nào với họ trước cuộc “Pogroms” (tàn sát Do Thái). Họ đã tự lập ra phong trào cách mạng riêng biệt của người Do Thái như: chống lại tín ngưỡng, chống lại người tư bản, chống lại người theo chủ nghĩa Sa hoàng (bạo chúa). Họ đã vạch kế hoạch cho ra đời “chủ nghĩa quốc gia Do Thái, không có đất đai để ở”

Năm 1887, nổ ra cuộc đình công lớn của khối người Do Thái. Những công nhân Do Thái ngành dệt kim ở Byalistock, thuộc nước Nga - Ba Lan, đã ngưng làm việc trong hai tháng. Đau khổ đến cực điểm. Nhiều người lại phải bắt đầu ra đi sang Anh, mà sau này Werner Sombart đã khẳng định điều đó (ở đoạn trên).

Năm 1888, Alexandre III và cả gia đình may mắn đã thoát chết trong vụ tai nạn đường sắt. Kẻ mưu sĩ Pobedonostsev đã giải thích về sự kiện này cho rằng cần phải trở lại chế độ cứng rắn đặc biệt, chống lại người Do Thái. Năm 1889, nhiều cuộc vận động bài Do Thái đã được chính quyền phụ họa. Họ quy trách nhiệm cho người Do Thái đã làm cho nền kinh tế của chế độ Sa hoàng thất bại. Trong 26 nơi người Do Thái trú ngụ lại xảy ra những cuộc tàn sát. Năm 1891, những người đã được phép sống ở Mát-xcơ-va sau năm 1865, nay lại bị đại công tước Serguei, anh của Sa hoàng, ra lệnh trục xuất người Do Thái ra khỏi thành phố. 20.000 người phải lập tức trong vài ba ngày, phải rời khỏi thành phố về ở nơi quy định trước. Họ lại phải sống chen chúc ở những nơi này đã quá đông người rồi. Chỉ có những người được phép ở lại Mát-xcơ-va nếu chịu chuyển đạo, và phụ nữ phải chịu làm gái mại dâm.

Có rất nhiều người Do Thái trong vương quốc Nga (hơn 1 triệu người trong số 4 triệu) mong muốn được di cư sang Anh và Hoa Kỳ.

Chaim Weizmann, một sinh viên trẻ, đã đi du học ở Đức. Nhiều người ra đi sang Pháp, trong tay không có một xu, đã tụ tập sống gần Bastille. Nhưng làm thế nào để giúp đỡ và thực hiện được cho cuộc thiên di to lớn như vậy? Có vài nhà “mạnh thường quân” người Do Thái ở Châu Âu dự định nêu ra các cuộc thách thức mới: Tổ chức chuyển ra đi cho 4 triệu người Do Thái ở Nga đi sang phía Tây.

Năm 1891, Maurice de Hirsch, chủ nhà băng ở Đức, có tài sản ước tính đến 100 triệu đồng Marks đã hoàn toàn tận tâm với hoạt động xã hội này. Ví dụ: ông đã đứng ra nhận trang trải cho các nhà thương ở Anh, mọi chi phí ăn uống thuốc men cho “những con ngựa đua của ông”. Maurice nói mỉa mai: “Những con ngựa đua của tôi chạy vì lòng từ thiện”. Maurice đã lập ra ba tổ chức: một là “tổ chức của nam tước de Hirsch để “giúp đỡ tài chính cho việc giáo dục người Do Thái” ở Galicie; một tổ chức để giúp đỡ cho người Do Thái đã di cư sang Hoa Kỳ; và tổ chức thứ ba là Jewish Colonization Association (hội người Do Thái ở các nước thuộc địa) để thực hiện một dự án lớn là: Trong 25 năm, tổ chức cho 3.250.000 người Do Thái ở Nga di cư sang Achentina và Braxin. Ông đầu từ vào hội này một ngân quỹ 36 triệu đô la (bằng 1/3 tài sản cá nhân của ông). Được sự thỏa thuận của chính quyền Nga, Maurice de Hirsch đặt đại bản doanh ở Saint - Peteesbourg, để tổ chức các chuyến đón tiếp người đến. Nhưng dự đinh to lớn này đã diễn ra ngắn ngủi do việc lựa chọn vùng đất để trồng trọt, và do việc tài trợ, dù rằng rất to lớn, cũng không đủ chi dùng. Trong 5 năm mới chỉ có 6.757 người đến Achentina và Braxin (ở Philippson thuộc bang Rio Grande do Sul chỉ có 37 gia đình ở Bessarabie (Nga) đến sinh sống).

Maurice còn đặt trụ sở khác ở bang cộng hòa Dominique thuộc vùng New Jersey, tại Woodbine. Nhưng ở đây cũng lại thất bại nốt. Người Do Thái không muốn di cư để lại phải vào sống trong khu Ghetto mới.

Năm 1892, Hagun Zitlovsky miêu tả trong cuốn sách “Một người Do Thái trong dân Do Thái” nói về điều không tưởng về chủ nghĩa xã hội trong ruộng đất của người Do thái ở Nga và phê bình một số người trong giới trí thức Do thái đã xa rời nhân dân, và tính cách lý luận xuông của những dự án của họ.

Mặc dù có những chuyến ra đi, ở Nga vẫn còn tồn tại gần 5 triệu người Do Thái, ngay lần đầu vào năm 1893, con số người di cư đến Nga đã cao hơn việc tăng dân số tự nhiên (sinh đẻ). Không có gì có thể ngăn họ lại được.

Alexandre III, một Sa hoàng đáng căm ghét, đã chết vào năm 1894, trong kỳ nghỉ hè gần Yalta, và vài tuần lễ trước khi đến, Alexandre III đã ra lệnh đuổi hết người Do Thái trong thành phố này vì ông ta lo sợ xảy ra vụ ám sát mới. Vua kế vị là Nicolas II, đã khôi phục lại một chút tự do cho người Do Thái, qua ý nghĩ của ông nội, đã chấp thuận cho ban hành. (Alexandre II - ông vua công bằng). Có vài người Do Thái xuất hiện ở nơi giàu có như Rosa Luxemburg lúc đó mới có 24 tuổi, đã gia nhập Đảng của vô sản, bị bắt, vượt ngục và di cư. Những thợ thuyền Do Thái ở Varsovie, Lodz, Vilna hay Kiep, làm việc ở nhà máy tới 18 giờ/ngày chỉ nhận số lương có 10 đồng rúp/tháng trong điều kiện thật khủng khiếp, cũng đã gia nhập vào phong trào thợ thuyền ở Ba Lan, Nga, Lituanie và Ukraine, đôi khi là phong trào thuần túy của người Do Thái; một trong số thợ thuyền này có anh Iouli Tsederbaurn tức Martov, sau này là bạn đồng hành cùng với Lenine, đã viết như sau: “một khi những người công nhân Do Thái được tổ chức lại (…) chúng tôi sẽ có những đồng minh vững chắc, là những người thợ thuyền Nga, Ba Lan, Lituanie (…) chúng tôi tin ở sức mạnh của mình, với sức mạnh đó chúng tôi sẽ giành được quyền công bằng…”.

Vào thời kỳ phong trào cách mạng lên cao vào năm 1896, tại hội nghị Quốc tế lần thứ II, nhà lãnh đạo Nga Ple’khanov đã tuyên bố người Do Thái là “đội quân tiên phong của giai cấp thợ thuyền, ở Nga”.

Năm sau, 1897, cùng vào lúc đó, người ta lại thấy Theodor Herzl, đưa ra một phong trào này chỉ có mỗi nhóm người cổ động, hoạt động bí mật vào tháng 10, ở Vilna, đứng đầu là ông giáo Aaron Kremer, với vài người thợ thuyền như Liber, Kossovsky, là một tổ chức có tầm quan trọng đáng kể, sinh ra từ phong trào của người xã hội Nga và của cả chủ nghĩa Do Thái. Nó nửa như một đảng phái, nửa như một nghiệp đoàn, có tên là “Algemeyner Yiddisher Arbeter Bund” (Tổng hội những người công nhân Do Thái ở Nga, Ba Lan và Lituanie). Tổ chức này đã nhanh chóng có tác dụng mạnh và hiệu quả nên gọi là “Bund” (nghiệp đoàn theo tiếng Yiddish). Họ đòi quyền dân tộc, văn hóa ngay trong vương quốc Nga. Điều không tưởng của họ cho rằng chủ nghĩa bài Do Thái sẽ chấm dứt cùng với một nền chuyên chính. Tổ chức “Bund” này đã gây ra hàng trăm cuộc đình công của những người thợ rèn, thợ dệt và thành lập những toán tự vệ để chống lại những cuộc tàn sát (Pogrom), và luôn tuyên bố bằng tiếng Yiddish, pha trộn tiếng Hebreu và tiếng Đức là tiếng nói quốc gia Do Thái từ hàng thế kỷ rồi. Ngay lập tức tổ chức này nhận được sự viện trợ tài chính của vài người Do Thái ở Hoa Kỳ. Và điều này chỉ làm tăng thêm sự tức giận của những tổ chức người theo chủ nghĩa quốc gia Nga. Họ tố cáo “Bund” là kẻ phản bội. Ngày 26-8-1897, tờ báo “Le Drapeau” (Ngọn cờ) không rõ nguồn gốc từ đâu, đã xuất hiện ở Nga trong đó có bài báo gây ra vụ xì-căng-đan lớn. “Những nghi thức của các nhà hiền triết của Sion” (Les Protocoles des Sager de Sion), “một tác phẩm gồm lời khuyên của những nhà hiền triết người Do Thái để chế ngự thế giới và xóa bỏ đạo Cơ Đốc”. Đây là văn bản mạo xưng là báo cáo của 24 “cuộc hội nghị bí mật”, qua đó những người lãnh đạo Do Thái trên thế giới được coi là người tổ chức sự sụp đổ của chế độ quân chủ của người Cơ Đốc ở Allemagne, và phá hủy chính thể quý tộc Nga, đang chuẩn bị ngự trị toàn thế giới và buộc tất cả những người không phải là Do Thái, phải làm nô lệ: “Sự tăng cường trang bị vũ khí, việc phát triển sức mạnh của cảnh sát là điều chủ yếu; ở trên thế giới này, không còn ai khác ngoài chúng tôi, khối người vô sản có tới vài triệu người, tận tụy trung thành với quyền lợi, với cảnh sát và với quân đội của chúng tôi (…) Chúng tôi phải tổ chức trong khắp Châu Âu gây ra sự bất hòa, chia rẽ, thù địch (…) chúng tôi phải ranh mảnh, khôn khéo trong mọi cuộc thương lượng (…) chứng tỏ chúng tôi là người lương thiện để được nhận là người cứu vớt. Chúng tôi phải buộc các chính phủ hoạt động theo sự hướng dẫn của kế hoạch của chúng tôi và phải bí mật gây sức ép lên dư luận công chúng bằng cách sử dụng báo chí, được đặt ra vài điều ngoại trừ không quan trọng nhưng hoàn toàn nằm trong tay chúng tôi. Chúng tôi phải tạo ra những hội quán Tam Điểm, mà hội viên phần lớn là những nhân viên cảnh sát quốc gia và quốc tế, để họ sẽ cùng chúng tôi làm những cuộc nổi loạn…”

Không ai nghi ngờ vào tính xác thực của những lời tuyên bố ngông cuồng ấy, nên nó cũng đã có tiếng vang đáng kể trên toàn thế giới và cũng cố thêm ý nghĩ sinh ra cùng với Marx và những nhà triết học Đức, về việc nắm lấy không chỉ về tư tưởng của kinh thánh mà còn của vài chủ nhà băng Do Thái về nền kinh tế và chính trị của thế giới. Ý nghĩa của lời tuyên bố trên đã được khai thác rộng rãi ở Hoa Kỳ, Anh, Pháp và ít lâu sau đến các nước theo đạo Hồi. Mãi lâu sau nữa, người ta vẫn còn thấy vào năm 1921 có một bức thư của bạn đọc người Thổ Nhĩ Kỳ gửi cho báo Times (Thời sự) ở Londres đã lại nêu lên những điều xác thực như vậy! Rằng những lời mạo xưng trong cuốn “Những nghi thức… là do một người Do Thái ở Nga di cư sang Pháp, tên là Pierre Ratchovsky, một cộng tác viên của cảnh sát mật dưới chế độ Sa hoàng, đã viết bắt chước theo giọng văn đã kích của một người Pháp đã soạn thảo ở Bruxelles vào năm 1864. Người Pháp này tên là Maurice Joly viết để chống lại Napoleon III, và như vậy đó không phải là vấn đề của người Do Thái! Nhưng từ đó không ai còn nghi ngờ gì đó chỉ là một điều giả tạo.

Cùng trong năm 1897 theo điều tra dân số ở Nga còn có 4.899.300 người Do Thái còn sống ở các “khu vực quy định”. Ở một vài quận hạt người Do Thái vẫn chiếm số đông, mặc dù luôn có những cuộc di cư. Phần lớn những người Do Thái này là nông dân, thợ thủ công, thợ thuyền và đáng kể nhất là ở các thành phố công nghiệp mới ở Ba Lan như Lodz. Hết sức hiếm mới có người là chủ nhà băng. Dân dần có nhiều người đã là hội viên của nghiệp đoàn hay các phong trào cách mạng. Họ tham dự vào các phong trào của người Do Thái hay các tổ chức của Nga.

Tháng 3 - 1898, tổ chức “Bund” ở Minsk, đã tham dự vào việc lập ra Đảng Xã Hội, Dân Chủ Nga, và tất nhiên cũng phải bí mật như “Bund”. Cũng trong lúc này Mactov đã trở thành chiến sĩ công nhân của tổ chức Bund, và Leon Davidvitch Bronstein, tức Trotsky, con trai một nhà buôn ngũ cốc owe Odessa, lớn lên ở Ukraine tham gia vào hàng ngũ của Bund và rút vào hoạt động bí mật. Bị bắt và bị đày đi Siberie, Trosky đã vượt ngục và cũng như Martov, đã đi sang Anh.

Tháng 12 - 1899, hội nghị bí mật của “Bund” đã bàn về quyền quốc gia của người Do Thái. Năm 1901, hội nghị đòi hỏi người Do Thái phải được công nhận như một quốc gia bên trong nước Nga, và kết tội chủ nghĩa Xi-on sinh ra như là “sự phản ứng của giới tư sản về việc bài Do Thái”. Cũng trong năm này, một chiến sĩ Do Thái khác Grigori Evseievitch Radomyessky, tức Zinoviev, đã gia nhập vào Đảng Xã Hội - Dân chủ Nga. Những người Nga bài Do Thái cũng không lơ là sự đề phòng nên càng gây nhiều tai họa cho người Do Thái, và được dựa vào tiền tài trợ của bộ máy nhà nước, khi thì công khai, khi thì giấu giếm. Ngày 6-4-1903, một cô gái trẻ theo đạo Cơ Đốc ở Kichinev, thuộc Bessarabie (ngày nay là Moldavie) đã tự tử. Báo chí địa phương kết tội người làm công Do Thái cho nhà cô gái là thủ phạm “vụ giết người này”. Chủ báo V.K. Von Plechve, một người bài Do Thái cuồng nhiệt, đã trắng trợn nhận tiền của Bộ nội vụ để đưa ra cuộc vận động kêu gọi thủ phạm giết người là nhằm vào người Do Thái. Trong hai ngày tuyên truyền gây căm thù trong nhân dân, đám đông người đã nổ ra cuộc tàn sát và cướp phá các nhà của người Do Thái. Những kẻ giết người Do Thái chỉ phải chịu hình phạt nhẹ. Báo chí phương Tây bắt đầu quan tâm và tố cáo những vụ tàn sát người Do Thái ấy. Trong các lần, người Do Thái đã phải lập ra các đội tự vệ, nhiều cuộc nổi loạn đã xảy ra. Những cuộc đình công của người Do Thái càng tiếp diễn. Những chuyến di cư sang Hoa Kỳ càng tăng.

Đây là số phận của một người Do Thái: Grigori Andreeievitch Gershvni, sống ở Minoki, phụ trách một phòng thí nghiệm vi khuẩn, đã tổ chức ám sát nhiều người phụ trách chính trị của chế độ Sa hoàng. Bị kết án tử hình, nhưng ông xin được cải giảm xuống tù chung thân và bị đày đi Siberie. Grigori đã vượt ngục ở đây và trốn sang Hoa Kỳ, bằng cách đi qua Trung Hoa và Nhật Bản. Ở Hoa Kỳ, ông đã chiến đấu để được sự giúp đỡ của các chủ nhà băng và các nghiệp đoàn Mỹ, nhiều tiền nong sản nghiệp, để tiếp tiếp tục cuộc đấu tranh cho xã hội - cách mạng Nga. Kết quả là nhiều chủ nhà băng Do Thái, Mỹ đã ưu ái những người xã hội Nga chống lại các Sa hoàng bài Do Thái.

Một số phận người Do Thái khác là Maxim Wallach, ở Lituanie, năm 1903 đã tham gia Đảng Xã hội Dân chủ, lấy tên là Maxxime Maximovitch Litvinov và người ta sẽ nói đến ông sau này.

Cũng trong năm 1903, Martov đã trở thành một trong số người lãnh đạo Đảng Xã hội - Dân chủ, ở Londres, đã bảo vệ tư tưởng về một đảng của khối dân chủ không bạo động, Martov đã khích lệ bộ phận thiểu số (Menchevik) chống lại Lénine và người theo phe đa số (Bolcheviks) về việc dành ưu tiên cho những người cách mạng chuyên nghiệp, ưu tú. Hố chia rẽ đã nảy sinh giữa hai luồng của phong trào cách mạng Nga. Năm 1904, bộ trưởng Plehve bị ám sát. Và người Do Thái bị kết tội là thủ phạm vụ giết người này. Trong số 30 ngàn công nhân Do Thái trong các nghiệp đoàn, mà nhiều nhất là ở tổ chức “Bund”, đã có 500 người bị bắt vào tù và đày đi Siberie. Những vụ đi đày càng tăng mạnh, làm cho hàng chục ngàn người Do Thái phải đi sang New York. Ở khắp nơi, những cuộc nổi dậy của thợ thuyền Do Thái và Cơ Đốc trong những cuộc biểu tình đòi có bánh để ăn. Ngày 1-7-1905, báo Pháp “L’ Jllustration” (Minh họa), đến nay cũng như các báo chí ở phương Tây, vẫn được bạn đọc ưa thích, đã tỏ rõ hoàn cảnh của người Do Thái ở Lodz, một thị trấn thợ thuyền rộng lớn: “Đã 15 ngày, tất cả người dân Pháp không hiểu, hay gần như không hiểu về đời sống của thành phố Lodz ở Ba Lan (…) có nhiều người Đức và người Israel, đến đây đã có đất đai và cả những công việc về ruộng đất mà ở Nga đã cấm. Thành phố mới này đã lôi kéo họ đến Lodz đã trở thành một thành phố công nghiệp mạnh, có tới 400.000 người sinh sống. Nhưng người thợ ở đây vẫn rất khốn khổ và nhân công quá nhiều. Những người thất nghiệp đã đồng ý nhận những công việc chỉ để có đồng lương thỏa thuận trung bình của một người thợ là 60 Kopecks tối đa (khoảng 1,60 Frane). Theo mức thông thường thì mọi người thợ đều phải chấp nhận mọi biện pháp. Họ phải ngồi xỏm làm việc trong khu vực tối tăm, đèn tối, lo sợ đủ thứ vì chính quyền e ngại tín ngưỡng của họ. Vì vậy người Do Thái ở Lodz cố gắng dời bỏ địa ngục này. Những người trong tổ chức “chủ nghĩa Xi-on” đã cung cấp phương tiện cho nhiều người trong số họ, để di cư hàng loạt sang Châu Mỹ. Những người theo chủ nghĩa xã hội cũng can dự vào chuyện này, họ khuấy động các thợ thuyền không phải là người Do Thái, nhưng cũng bị đối xử tàn tệ về mặt tiền lương như người Do Thái. Tầng lớp thợ thuyền ở Lodz đang nung nấu chờ dịp bùng nổ. Mấy ngày cuối gần đây, người ta đã biết đến tình trạng khốn khổ của những vấn đề ấy.”

Người ta thấy ở đây vì sao những yêu sách của chính người Do Thái lại đã nuôi dưỡng tư tưởng ấy cho giai cấp thợ thuyền Nga và Ba Lan.

Năm 1905, tổ chức “Bund” gồm có 33.000 hội viên, đã có 6.000 người phải vào tù. Cũng trong năm ấy khi Nga tuyên chiến với Nhật Bản, chính quyền của Sa hoàng chê trách người Do Thái đã gợi ý các chủ nhà băng ở New York từ chối việc cho Nga vay tiền. Vì thế quân đội Nga đã bại trận, những người theo chủ nghĩa quốc gia Nga đã cho rằng người Do Thái phải chịu trách nhiệm về việc thua trận này.

Tổ chức “một trăm người đen” gồm những người thất nghiệp và sĩ quan bại trận trong cuộc chiến tranh ở Mãn Châu, được Okhara (cảnh sát chính trị) giật dây và được cá nhân Sa hoàng cung cấp tiền và vật chất để đưa ra chương trình loại trừ người Do Thái, là những “kẻ thù bên trong”. Người ta đã không chiến thắng được Nhật Bản thì phải chiến thắng được người Do Thái và người xã hội. Những người theo chủ nghĩa quan chủ Nga trong tổ chức “Hội liên hiệp dân tộc Nga” đã tổ chức những vụ tàn sát trong hơn 300 thành phố của nước Nga. Riêng ở thành phố Lodz đã có gần một ngàn người bị giết và nhiều người bị thương, Những cuộc di cư càng thêm ảo at. Phần đông những người nghèo đều đi sang Hoa Kỳ. Có vài chủ nhà băng Do Thái ở Saint Petersburg và Odessa đã chọn sang Đức, và đến ngày nay người ta vẫn thấy dòng dõi gia đình họ.

Năm 1906, một đảng của người theo chủ nghĩa Si-on (Do Thái) thành lập ở Nga, gọi là Poakizion (người lao động Sion), hướng về phía người Mác-xít, muốn có một nhà nước Do Thái xã hội ở Palestine.

Cuộc di cư đã đạt tới đỉnh cao vào năm 1908 và 1909. Vào khoảng giữa hai năm ấy đa có nửa triệu người Do Thái rời bỏ nước Nga. Đến cuối năm 1909 đã óc đến 1 triệu rưỡi người di cư, trong đó 90% đến cư trú tại Hoa Kỳ. Việc tăng dân số vẫn không ngừng lại. Vẫn còn gần 5 triệu người Do Thái ở Nga.

Zinoviev cùng đi đày với Lenine sang Tây Âu, chủ yếu là ở Thụy Sĩ, đã trở thành một cộng tác thân cận nhất với Lenine. Trotsky và Litvinov cũng đi đến vòng quanh gần chỗ Lenine. Nhiều đảng chính trị ở Nga cũng mong muốn đất nước của họ cũng đạt được ngang tầm với các nước dân chủ phương Tây. Đặc biệt, họ đòi hỏi phải giải phóng cho người Do thái. Tháng 2-1911, Đảng Xã hội và Đảng Tự do ở viện Douma đã đề nghị xóa bỏ “khu vực định cư” cho người Do Thái, mở đường cho họ có quyền sống ở bất kỳ nơi nào họ thích, và được làm mọi nghề nghiệp. Tất nhiên, những tổ chức của cánh tả và người theo phái quân chủ, đã chống đối lại nhau. Họ kết tội người Do Thái vừa bài Nga (như người Hoa Kỳ đã giúp cho Nhật Bản chiến thắng người Nga), vừa đi theo Lenine để đánh đổ chế độ chuyên chế, và bài chủ nghĩa tư bản (như những người của Bund đã khởi động những cuộc đình công). Còn đối với cảnh sát thì họ cho rằng: những người theo chủ nghĩa xã hội đều là người Do Thái. Làm mất uy tín người này, chính lại là làm mất uy tín của người khác.

Tháng 3-1911 lại có giai đoạn nặng nề về những hậu quả mới xảy ra: ở Ki-ép, sau cái chết của Andrei Iouchinsky một thanh niên Cơ Đốc mà người ta đã phát hiện ngay ở nơi xảy ra vụ án ăn cướp lý lịch của tên giết người, cũng theo đạo Cơ Đốc. Nhưng một người Do Thái làm đốc công trong xưởng sản xuất gạch Mendel Beilis lại đã bị bắt về tội giết người ấy. Ông đã sống mòn mỏi trong tù được 2 năm. Trong thời gian ấy, người ta cố dựng nên một hồ sơ bằng những chứng cứ giả và nhân chứng giả. Nhưng lúc này thế giới đã thay đổi rồi. Gần 2 triệu người Do Thái ở Hoa Kỳ, được báo chí tiếp sức, đã mở cuộc vận động chống đại úy Dreyfus để dẫn chứng cho việc làm sai trái của chính quyền Nga. Tháng 10-1913, phiên tòa xét xử Mendel Beilis ở Ki-ép, đã có đông đảo các nhà báo trên toàn thế giới đến dự. Đây là dịp để các nước phương Tây chú ý đến hoàn cảnh đau khổ của người Do Thái ở Nga. Tòa án đã nhất trí tuyên bố Beilis là vô tội. Nhưng đã có sự lật đổ tận gốc: chính quyền của Sa hoàng đã coi thường lời tuyên bố của toàn án ở Kiép mà mở riêng phiên tòa. Viên kiểm soát G. Zamyslovsky đòi xem xét lại bản án, lập lại lời kết tội của hắn trong cuốn sách: “Cái chết của Andrei Zouchinsky”, đã phát hành vào lúc trước xảy ra cuộc khởi nghĩa, đã được tài trợ bí mật cùng với sự đồng tình của cá nhân Sa hoàng. Tất cả những người theo chủ nghĩa quốc gia Nga đều bị coi là lỗ lăng bởi bản án cũng theo chủ nghĩa quốc gia ấy, đã kết tội đây là “âm mưu của người Do Thái” và người nước ngoài để chống lại nước Nga. Chủ nghĩa xã hội là Do Thái và là kẻ phản bội.

Trong cuộc bầu cử vào viện Douma năm 1912, gần như tất cả các đảng phái đều đưa ra cuộc vận động bài Do Thái. Người ta kết tội họ đã lãnh đạo cuộc cách mạng. Ở khắp nơi tại Varsovie cũng như ở Kiép, họ cướp phá các của hiệu của người Do Thái. Thực tế Đảng xã hội dân chủ có 23.000 đảng viên thì số đảng viên là người Do Thái chỉ có 364 người. Và những nhà lãnh đạo chủ yếu là Martov, Zinoviev, Trotsky, Litvinov, Sverdlov, Radek, Ramenev, Ouritsky. Nhiều người khác cũng phải ra đi.

Tổng cộng vào giữa năm 1881 và 1914 đã có hơn 2 triệu rưỡi người Do Thái, phải rời bỏ nơi “ẩn náu” Nga để đi sang Hoa Kỳ và thêm vào đấy là đến “miền đất hứa” khác như Palestine. Nhiều người ở Châu Âu cũng ra đi khỏi nơi “ẩn náu” của họ đến vương quốc Áo - Hung.

Ma trận về sự phân tích tâm lý Người Do Thái ở Vienne

Bắt đầu từ năm 1790, những biện pháp o ép người Do Thái ở vương quốc Áo càng tăng lên. Từ đầu thế kỷ XIX, ở Áo có nửa triệu người Do Thái. Leopold II chỉ sống thời gian ngắn ngủi đã quyết định xiết chặt đến tối đa quyền tự do của người Do Thái. Năm 1804, Francois II đã làm cho Vienne càng thêm nguy hiểm; họ đã có hệ thống tổ chức săn lùng những người Do Thái sống bí mật, đánh thuế nặng thêm, tấn công vào vài cư dân có được hưởng đặc quyền, để bắt họ phải Đức hóa, phải mang tên họ người Đức vì thế ở nơi này hay nơi khác, người Do Thái đã phải mang cái tên giản dị, tên con vật, hay nghề thủ công để tránh sự chú ý của láng giềng và của cảnh sát.

Năm 1820, trong vương quốc Áo, người Do Thái đông gấp ba lần người Do Thái ở Allemagne (750.000 so với 250.000 người), nhưng lại ít gấp ba lần so với ở Nga. Những khoản thuế nặng nề đã làm cho mức sống của họ ngày càng kiệt quệ. Họ còn bị cấm không được quyền sử dụng bất động sản. Những việc buôn bán lặt vặt, công nghệ và phần lớn các nghề thủ công của họ đều bị ngăn cản, hạn chế; ở khắp nơi đều có những biện pháp hà khắc, hạn chế các cuộc hôn nhân để chế ngự tỷ lệ dân số. Từ năm 1773, ở Bôhème và Galacie đã áp dụng luật cấm tăng trưởng dân số bằng cách hạn chế các cuộc hôn nhân. Mỗi gia đình chỉ có người con cả được lập riêng gia đình. Đến năm 1848 không có người Do Thái nào có thể kết hôn mà không qua cuộc sát hạch trước mặt cảnh sát, về nội dung trong cuốn giáo khoa về tín ngưỡng của Herz Homburg, một giáo sĩ đã bị đồng hóa với người Áo, đã lại tán thành việc đánh thuế vào những cây nến đốt tối thứ sáu của người Do Thái.

Ở Kazimierz có 10.820 người Do Thái vào năm 1830, bằng 1/3 số dân cư họ. Những “Luftmenshen” (người sống lang thang ngoài trời) còn sống sót được là nhờ có tổ chức từ thiện cứu giúp đến cạn hết số tiền và những việc làm từ thiện của các cộng đồng Do Thái ở Tây Âu.

Có một cộng đồng Do Thái sống ở Prague lâu đời nhất Châu Âu, và ở miền Đông và Tây Galicine, thì số phận của họ lại càng đáng thương. Ở Hungari và ở Transylvanie năm 1815, người Do Thái có khoảng 250.000 người, sống co mình lại với nhau trong những khu vực bị tách riêng biệt. Họ sống ở những nơi ấy cũng vẫn còn bị cấm không được làm vài nghề nghiệp và nếu có ai cố xin được làm những nghề cấm ấy thì bị đánh thuế rất nặng, gọi là “thuế tha thứ”. So với các vương quốc khác thì Hungari đã có ít thấm nhuần tư tưởng tự do từ sau cuộc cách mạng ở Pháp. Hội nghị chính trị Hung cho phép người Do Thái được làm chủ ngôi nhà của mình đang ở. Một nghị sĩ Hung là Joseph Eotvos còn đề nghị giải phóng cho họ mọi điều mà chính quyền hoàng gia ở Vienne đã cấm.

Từ năm 1842, trong các thành phố của Hung không còn những khu Ghetto. Nhưng bù lại việc đòi hỏi người Do Thái phải hòa đồng càng gấp. Hoàng đế đã ra chỉ dụ: Ai muốn mở cửa hàng buôn bán ở Hung thì phải chứng tỏ được rằng họ đã theo học trong một trường trung học của Hung, điều đó đã gạt bỏ được nhiều người Do Thái muốn mở cửa hàng kinh doanh.

Ở Boheme, Moravie và Galicie, cảnh sát đã theo dõi không thương xót người Do Thái nào trốn thuế, hay vi phạm luật hạn chế hôn nhân. Sau cuộc cách mạng năm 1848, vương quốc Áo vâng bạo lực hơn bao giờ hết, khi Francois Joseph lên ngôi vua thay ông chú Ferdinand. Francois Joseph chỉ đến khi chết vào năm 1916, mới từ bỏ cuộc trấn áp người Do Thái bằng bạo lực. Từ năm 1859 đến 1867, sau khi nước Áo bại trận do đường đầu với Pháp và Phổ, thì việc giải phóng cho người Do Thái càng thôi thúc. Sau Magenta và Solferino, hoàng đế đã đi theo con đường tự do cho đến năm 1867, có một hiến pháp mới công nhận quyền tự trị của nước Hung, và qua cuộc hợp riêng đã để Hungari thuộc quyền cai quản của nhà vua ở Habsbourg. Hiến pháp mới tuyên bố sự bình đẳng về chính trị và quyền công dân cho tất cả mọi người, kể cả quyền về tín ngưỡng. Sự đối đầu của giới tăng lữ về việc dạy dỗ được bãi bỏ. Người Do Thái cũng như mọi người khác được tự do chọn nơi cư trú trong toàn vương quốc, ngay cả ở Vienne và ở Budapest.

Thật như một đám củi mục. Số người dân Do Thái ở khi đô năm 1848 có 5.000 đến năm 1860 đã vượt tới 40.000 người, và đến năm 1880 đã là 80.000 người. Và đây cũng là sự vinh quang về trí thức ở Vienne. Nhiều người khi bị cấm làm các nghề về tiền bạc đã miệt mài vào hoạt động tri thức. Tiền bạc không còn là điều họ mong muốn nữa. Ignaz Kuranda, thủ lĩnh của cộng đồng trong thành phố đã lập ra tờ báo Tự Do, và từ năm 1861 đã trở thành chủ tịch Đảng Tự do. Những đơn kiện về việc “giết người theo tập tục” trước đây ở Galicie, Hungari và Boheme đều kết thúc bằng việc tòa tuyên bố trắng án. Ông đốc ký ở Vienne là Karl Lueger, lại công khai mở cuộc bài Do Thái. Năm 1900, người Do Thái trong thành phố đã lên tới 50 ngàn người. Trong xã hội luôn có những cuộc thù địch, thì tốt hơn chỉ còn là một cách chấp nhận để mình được nổi tiếng. Ở Vienne và ở Prague, đời sống của những người tri thức Do Thái được dễ dàng nhiều hơn như: Kafka, Freud, Webern, Schoenberg, Mahler, Klim và nhiều người khác nữa. Đặc biệt ở nhà hát hầu như chỉ toàn là người Do Thái. Phiên dịch, đạo diễn, dàn cảnh, thì người Do Thái vẫn đã làm từ lâu những công việc ấy ở trong khu Ghetto của họ.

Một số phận con người: Sigismiend Shlomo Freud, sinh năm 1856, con trai của một người buôn bán len ở Moravie, sống rất giản dị và tín ngưỡng, cả đời ông chỉ ám ảnh về tiền bạc. Sau khi đã nghiên cứu chứng cuồng loạn ở trường hợp của Anna O rồi qua những cách giải thích những giấc mơ, Sigismund đưa ra một lý thuyết về sự điên cuồng mang hai tính cách mặng về tiền bạc và sự điên rồ.

Tất cả những bệnh về tinh thần đều có thể chữa khỏi bằng cách tự mình phải thoát ra khỏi cái màn che phủ qua lời nói thay của nhà phân tích tâm lý. Nhưng mỗi đợt chữa bệnh phải trả đắt tiền, và cũng như là “một công việc tốt”, so với số tiền phải bỏ ra để điều trị bằng thuốc thông thường, cũng ngang nhau. Đối với Freud thì điều chủ yếu là được khách hàng trả tiền, nếu không thì cũng phải là món quà biếu đáng giá cho người phân tích tâm lý. Freud làm như vậy chỉ để được sự chịu ơn của người bệnh mà không phải làm việc đó vì mình. Vì phải trả đắt tiền nên trong thâm tâm người bệnh phải tự xem xét đến việc chi tiền của mình. Và chính cái công việc phải tính toán ấy là điều kiện để khỏi bệnh. Tiền bạc ấy là chính đáng. Thông thường hơn nữa, tiền bạc được trả lại bằng hình thức tình dục qua hậu môn; đây là cách làm tiền bẩn thỉu, cần phải loại bỏ. Cũng theo Freud thì tiền bạc là thứ hình thức đầu tiên, sơ cấp (về tình dục và xã hội) cái phải thay bằng hình thức cao hơn, tri thức hơn. Freud đã viết: “Thực tế ở khắp nơi đều tồn tại, dai dẳng cái mốt về ý nghĩa cổ hủ về thời văn minh xa xưa, trong huyền thoại, trong các chuyện hoang tưởng, trong mê tín dị đoan, trong ý nghĩa vô thức, trong giấc mơ và trong chứng loạn thần kinh, cho rằng tiền bạc chỉ để dùng vào việc quan hệ mật thiết cùng với cứt (phân). Người ta biết rõ rằng con quỷ dùng vàng để biếu cho những người yêu của nó, để đổi lấy cứt rồi nó mới chịu bỏ đi. Chắc chắn con quỷ chỉ là sự nhân cách hóa về đời sống xung năng vô ý thức đã bị đầy lùi. Mặt khác, người ta còn biết sự mê tín dị đoan đã liên quan đến việc khám phá ra những kho tàng, cùng với việc đi đại tiện, và không ai biết gì về bộ mặt “xấu xa của đồng Ducat” (Dukatenscheisser tiếng Vennise). Từ thời Babylone cổ, vàng chỉ là cứt của địa ngục (Mammon ilu mamman). Vậy thì khi chúng loạn thần kinh, theo cách dùng của nhà ngôn ngữ học, là nó đã dùng từ đúng theo nghĩa gốc, có đầy đủ ý nghĩa, và cũng từ những chữ này, nó hình như lại chỉ đưa ra một từ hình dung mà thôi; và không lặp lại theo thói quen về ý nghĩa cũ của từ ấy. “Có thể cho rằng việc chống lại giữa điều gì mà con người đã biết để chấp nhận là có giá trị nhất, với điều chẳng có giá trị gì, và họ đã vứt bỏ điều đó như thứ cặn bã, và được coi như việc phân tích vàng và cứt”.

Theo hình ảnh của cộng đồng Do Thái ở Vienne thì việc đòi lại họ phải xa lánh tiền bạc (không được buôn bán) thì việc các nhà hát đã mở tất cả các cửa để đón họ, Freud đã không coi tiền bạc đó là “bẩn”. Freud tuyên bố sẽ sắp xảy ra một lối thoát toàn bộ cho người Do Thái ra khỏi nghề về tài chính.

Nhưng lại có nhiều người khác ở khắp nơi đã sáng tạo ra thứ Mỹ hóa trên thế giới.

Ma trận về Mỹ hóa trên thế giới Hoa Kỳ ở thế kỷ XIX

Trong khi người Do Thái ở Nga sáng tạo ra chủ nghĩa xã hội, và người Do Thái ở Áo khám phá ra việc phân tích tâm lý, thì người Do Thái ở Mỹ đã đứng hàng đầu trong việc sinh ra chủ nghĩa tư bản Mỹ và sự Mỹ hóa trên thế giới.

Kể từ ngày 4-7-1776 ngày tuyên bố nền độc lập của nước cộng hòa mới, xã hội Mỹ mới chỉ ở nền kinh tế nông nghiệp với vài nhà buôn bán, mà rất ít nhà máy, xí nghiệp và không có ai liều lĩnh đầu tư tiền vào việc thành lập các nhà máy, xí nghiệp. Ngay nước Anh hùng mạnh, nhiều thuộc địa phải phụ thuộc vào chính quốc, cũng không có người nào thấy cần thiết đầu tư vào nhà nước yếu ớt mới hình thành ấy (Mỹ) nên không có một nhà băng Anh hay cảu Châu Âu nào. Và thế là một lần nữa, người Do Thái đã đảm nhận chỗ trống ấy, tự nhận lấy những tai họa, mà không có người nào muốn dính vào. Lần này thì người Do Thái tự nguyện đảm nhận công việc lập nhà băng cho vay tiền mà không bị ép buộc như trước kia.

Năm 1800, người Do Thái ở Bắc Mỹ mới có 3.000 người từ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đến. Còn bây giờ, lần đầu tiên, được là công dân tự do, bình đẳng thì họ lại có ít người để sống tách biệt với nhau. Họ liền có sáng kiến nghĩ ra thứ chủ nghĩa Do Thái công khai, trước khi châu Âu chưa xuất hiện thứ chủ nghĩa Do Thái công khai mới này. Đến năm 1809, trong ngôi đền Do Thái đầu tiên ở New York, chức vụ giáo sĩ được gọi thay bằng tiếng Anh theo cách tôn xưng kính trọng (Thưa ông, thưa cha). Đạo Do Thái chỉ còn trong phạm vi hẹp của từng gia đình. Việc hòa đồng theo đạo Cơ Đốc được tiến triển nhất là ở các bang thuộc Nam Mỹ.

Khác với tất cả các cuộc di cư từ 2.000 năm trước đây là người Do Thái đi cả cùng với gia đình, ngày nay họ đi lẻ loi, không họp thành từng nhóm, ngay từ lúc ra đi. Và nếu có người mới đến thì họ chỉ là cá nhân lẻ tẻ đi thám dò trước. Lúc đầu, người Do Thái cũng như mọi dân tộc khác, chỉ sống trong những ngôi làng, để sau này trở thành Chicago, Indianapolis và Saint - Paul. Đến năm 1871 mới có một người Do Thái tên là Joseph Jonas đến ở Cincinnati. Một khi đã ổn định nơi ăn chốn ở, họ cố giữ lại vài gia đình người Do Thái đi qua để thành lập với họ một cộng đồng, mua đất để làm nghĩa trang riêng cho người Do Thái, sau đó mới nối tiếp liên lạc với các cộng đồng nơi khác. Thành lập lại, theo phản xạ, mạng lưới các cộng đồng từ năm 1000 ở biển Méditerranée. Năm 1820 họ có 5000 người, chủ yếu là những người buôn bán. Có một số người đã đến ở lâu tại các khu vực miền Nam như gia đình Seixas, Layzarus, Nathan, Cardoso, Benjamin, trở nên giàu có. Có hơn 3/4 gia đình Do Thái ở Charleston, Richmond và Savannah đã thuê nhiều nô lệ. Số người do Thái đã chiếm 1/2 dân số ở những thành phố ấy. Ở miền Bắc có vài người phản kháng việc thuê nô lệ giúp việc.

Đầu năm 1825, ở Đức có ít số nhỏ con nhà giàu đã học ở trường đại học để cố gắng hòa mình vào xã hội Đức. Còn những người nghèo khó mang theo số của cải ít ỏi của mình, đi sang Mỹ, với hy vọng sớm tìm được người bạn thân hay họ hàng để nương tựa. Việc di cư của người Do Thái, cũng như của người Ireland, người Ý, sang Mỹ chỉ mang tính chất thăm dò. Để giúp cho người Do Thái được ổn định nơi sinh sống, Mordechai Emmanuel Noah, sinh năm 1785 ở Philadelphie, con trai một người di cư, là sĩ quan, nhà báo và chánh án rồi trở thành luật sư giàu có, năm 1825 đã mua mảnh đất ở Great Island, bên bờ Niagara, gần Buffalo, để tạo ra khu dân cư Do Thái, mà Mordechai đặt tên cho miền đất ấy là khu Ararat, nơi mà ngày xưa Noe đã đến. Mục đích của Mordechai là “tập hợp được thật nhiều đồng đạo” Nhưng dự định của họ bị phá sản, vì những người mới sang lại thích ở những hải cảng nơi đón tiếp họ, hay đi xa hơn nữa về phía Tây; không ai còn muốn mong số phận của họ lại nằm trong khu Ghetto.

Bắt đầu từ năm 1840, trong số những đám người trẻ tuổi, trong tay không có một đồng nào, đã có vài người phiêu lưu làm đảo lộn và cấu trúc chủ nghĩa tư bản Mỹ như Goldman, Guggenhein, Kuhn, Lazard, Lehman, Levinšhon, Loeb, Macy, Sachs, Scheff, Shoenberg, Sears, Seligman, Stauss, Warburg, Weiheim…

Tất cả những người mới đến này đều không có tài sản gì, chỉ trừ có Shoenberg (sau này là Belmont) và gia đình Warburg. Phần lớn họ đều là người Do Thái gốc ở Bavière hay Francfort, chỉ trừ có gia đình Lazard, Warburg và Guggenheim. Gia đình Guggenhein đến từ vùng Thụy Sĩ nói tiếng Đức, còn gia đình Lazard lại là người gốc Pháp.

Ít lâu sau, những người di cư ấy, tự phong là những “Cent” (già làng); là “Đại công tước Do Thái”; là “nhóm chúng tôi” - (our crowd). Trừ có gia đình Warburg, còn tất cả những người Do Thái này không thuộc gia đình có danh tiếng ở Châu Âu. Không có một con cháu nhà danh giá, dòng dõi những người cung ứng cho triều đình nào lại mạo hiểm mở một văn phòng cung ứng ở miền đất mới này. Họ còn bàn nhiều công việc ở thế giới cũ, không muốn tự mình tầm thường hòa dòng dõi để sống “giữa những người man rợ”. Những người mới đến đã nhanh chóng tự làm giàu cho mình và giúp cho nước Mỹ các phương pháp để tổ chức việc mở mang phi thường của họ. Nhưng một lần nữa, không có điều tốt lành nào được lâu dài đối với họ mà xung quanh còn chưa được có ích lợi gì.

Những người trẻ tuổi di cư ấy không phải là những người đầu tiên đã lập ra nhà băng ở Thế giới mới này. Nghề về tín dụng của họ còn chưa có được quy chế, mà chỉ có sau cuộc chiến tranh ly khai Nam - Bắc (1861- 1865), người ta mới nói là “Muốn trở thành chủ nhà băng, chỉ cần ăn mặc như một chủ nhà băng là được”. Năm 1826, Nathamile Prime tín đồ đại Tin Lành đã thành lập ở New York một hãng chuyên làm cố vấn và cho các nhà máy vay tiền dài hạn, và đây là “nhà băng đầu tư” đầu tiên theo hình thức của Mỹ dựa theo “merchant bank) (nhà băng kinh doanh) của Anh. Năm 1826 một nhà băng thứ hai, cũng của người theo đạo Tin Lành là Alex Brown mở ở Baltimore. Cũng trong năm này, John Vermilye mở thêm một nhà băng nữa; rồi đến Jay Cooke lập nhà băng của mình ở Phil- adelphie. Ít lâu sau nữa, đến Pierpont Morgan và John D. Rockefellet cũng mở nhà băng riêng. Những chủ nhà băng sau này đều là người Do Thái. Và họ đã có kết quả khả quan. Những ông chủ tài chính tương lai ở Mỹ, phần lớn bắt đầu chỉ là những nhà buôn nhỏ. Trong làn sóng di cư ào ạt, đa số là người nghèo khổ như nhau. Năm 1837, khi bắt đầu mới đến, Joshep Seligman, là con cả trong số 11 người con của vợ chồng David và Fanny Seligman, một người buôn bán Do thái theo truyền thống ở Baiersdorf, một ngôi làng ở Bavière. Đến lúc lên 8 tuổi, Joseph giúp mẹ mở một cửa hàng bán tạp hóa nhỏ trong làng và không đi học ở trường tại Erlingen. Năm 14 tuổi, Joseph đã nói được tiếng Đức, tiếng Hebreu, tiếng Yiddish (cũng là tiếng Do Thái nhưng không cổ như tiếng Hebreu) biết được ít tiếng Pháp và tiếng Anh. Cũng như mọi thiếu niên Do Thái khác ở Đức, Joseph cũng mong muốn được đi sang Mỹ, nơi người anh em họ của Joseph mới di cư sang đó và đang là người làm thuê cho cửa hàng lớn ở Manch Chunk tại Pennsylvanie. Ông bố David Seligman là người lưng chừng, để mặc cho con trai ra đi khi thấy mình cũng đã nghèo túng, đúng vào lúc người Do Thái có thể hòa đồng vào với người Đức ở Bavière. Cuối cùng, bà mẹ Fanny cũng phải theo ý ông chồng là: ở lại Đức không có tương lai gì cho các con. Tháng 7 năm 1837, lúc này Joseph đã 15 tuổi, được mẹ cho 100 đô la giắt lưng làm vốn, xuống con tàu “Telegraf” ở cảng Hambourg. Suốt chặng đường đi trong nhiều tuần lễ, Joseph phải ăn thịt lợn (không được ăn kiêng). Khi đến Pennsylvanie, Joseph được người anh em họ tìm cho việc làm thủ quỹ, lương 400 đôla/năm ở một công trường tại Watertown, do Asa Packer chỉ huy. Sau này Asa Packer trở thành một nhà công nghiệp giàu có, được bầu là nghị sĩ quốc hội và đã giúp đỡ vài công việc cho nhà băng của Siligman.

Cũng trong năm 1837, August Schoenberg, 20 tuổi đã đến Pennsylvanie. Nhưng Auguat đi theo giá hạng nhất trên con tàu, từ khi mới 13 tuổi đã là người học viên của gia đình Roths Child (người ta sẽ nói đến August sau này vì anh là con không hợp pháp của Nathan), ở Londres, rồi ở Naples, La Havane và New York. Cho đến lúc ấy, gia đình Roths Child cũng chưa có mối quan hệ chặt chẽ gì với Hoa Kỳ và trong gia đình không có một người nào tới Hoa Kỳ. Chỉ có những người Do Thái ở Londres đánh giá lúc đó là New York có thể trở thành một hải cảng lớn, và thị trường tài chính có thể tăng lên đáng kể. Vào thời kỳ đó New York chưa phải là thành phố quan trọng như Boston, Philadelphie hay Charleston; và họ nhìn xa trước nên quyết định mở một văn phòng tài chính ở đó. August Schoenberg, đổi tên thành August Belmont và qua một người Do Thái ở Pháp đã đề nghị August tài trợ cho chính quyền Mỹ. August Belmont đã cắt liên lạc với gia đình Rothschild do ở New York người Do Thái Se’farade cấm không cho “người Đức” đến đền thờ của họ. Và Belmont phải nói mình là hậu duệ của người Do Thái bí mật (bề ngoài phải theo đạo Thiên Chúa) mới được vào lễ ở ngôi đền.

Năm 1840, người Do Thái ở Mỹ đã có tới 15.000, thường ở Chicago, Nouvelle-Orléans và cho tới tận San Francisco. Họ chủ yếu là những người môi giới, buôn bán, người khai khẩn đất đai- thường là nghèo. Năm 1843, những người Do Thái giàu có đã lại lập ra Hội cứu tế cho người ngoài giáo hội, là tổ chức “Bnai Brith” đã phát triển đông đúc trên toàn đất nước Hoa Kỳ.

Trong số những người Do Thái mới sang, có Henry Lehman, lên đất Mỹ vào năm 1844, ra đi từ Rimpar, thuộc Bavière (Đức) không xa nơi ở của gia đình Seligman, như không biết gì về gia đình này. Henry Lehman cũng nghèo khổ, nhưng không ở lại New York, mà đi xa hơn vào bên trong nước Mỹ, đến ở Mobile thuộc bang Alabama. Henry có chiếc xe bò cọc cạch, chở hàng buôn bán dọc bờ các con sông. Với số tiền thu được, henry mở hàng xén ở Montgomery, thành phố chính của bang Alabama và là thành phố buôn bán bông. Henry bán cho những người dân thuộc địa các đồ dùng, các túi đựng hàng và các hạt ngũ cốc.

Năm 1848, sau khi cuộc cách mạng ở châu Âu thất bại, lại có đợt sóng di cư cảu người Do Thái ở Đức, ào ạt đổ sang Mỹ. Đợt này họ là những người có tuổi, có học vấn hơn là lớp trẻ di cư đợt trước. Họ di cư cùng với cả gia đình cùng với một số tài sản. Họ là những thầy thuốc, giáo sĩ, thầy giáo, thợ may. Họ sống tập trung thành từng nhóm, hình thành những cộng đồng ở khu phố Hester, tại New York, và trong thành phố Maxwell ở Chicago.

Trong đợt sóng người mới đến, có 4 người là đáng kể: Trước hết là Simon Guggenheim, cùng với người vợ thứ hai và 8 đứa con, (thuộc gia đình gốc ở Guggenheim, gần Heidelberg tại Đức) từ Aargau ở Thụy Sĩ đã ở đây từ năm 1969. Lúc đầu lên đất Mỹ, Simon ở Cincinnati, mua các sản phẩm cần cho đời sống và thuốc nhuộm, bán lại với cái nhãn hiệu tên cảu mình là Simon Guggenheim.

Cũng trong năm này, Marcus Goldman đi cùng với Burgpreppach ở Bavière. Marcus lấy cô Bertha Goldmann, người bán mũ phụ nữ, không có quan hệ họ hàng gì, đến ở Market Street thuộc Philadelphie, làm nghề thợ may. Vẫn cũng trong năm này, gia đình Sachs ở Wurtzbourg đến Baltimore, làm nghề buôn bán. Cả Goldman, Sachs, và Guggenheim đã sớm gặp lại nhau.

Năm 1848, Alexandre và Simon Lazard cùng với em họ là Alexandre Weil, từ Alsace di cư sang Mỹ và thợ may ở Nouvelle Orleʼán, sau đó đã nhanh chóng trở thành chủ nhà băng ở San Francisco. Trong thời gian này, có một số nhà băng không phải là của người Do Thái, cũng đã trở nên mạnh. Năm 1849, gia đình Morgan và gia đình Peabody đã tổ chức việc đầu tư vốn cho người Anh ở châu Mỹ. Sau đó có vài chủ nhà băng người Do Thái ở Châu Âu cũng sang Hoa Kỳ như gia đình Speyer, chủ nhà băng ở Đức, sang mở phòng bán thuốc nhỏ ở Mỹ; Một người Do Thái ở Đức di cư khác là Isaias Hellman, lập nhà băng đầu tiên ở Los Angelès (thành phố này do Mỹ chiếm lại được của Tây Ban Nha vào năm 1849) sau này trở thành chủ tịch hãng ” Wells Fargo Nevada Bauk de San Francisco” nổi tiếng nhờ có đợt xông đi tìm vàng đầu tiên ở miền Tây Hoa Kỳ.

Năm 1850, Henry Lehman, bán hàng xén ở Montgomery từ sáu năm, đã dành dụm đủ số tiền cho hai em Emmanuel và Mayer cùng sang với mình, mở chung một văn phòng môi giới về hàng bông ở Montgomery. Năm này, 2 anh em rể Abraham Kuhn và Salomon Loeb, cũng rời bỏ Worms sang Mỹ. Họ không ở lại New York, nhưng bán hàng vải sợi rồi buôn cát to lớn ở Cincinnati. Cũng trong năm 1850, gia đình Lazard từ San Francisco sang mở văn phòng ở Paris, là nơi họ vẫn sinh sống trước đây.

Cũng năm này, một trong số những người di cư vào năm 1837 là Jo Seligman, đã rời bỏ Wartertown, nơi đã sinh sống dễ dàng, để về New York. Jo Seligman gọi người em đến để đi tới San Francisco, mở mối buôn bán chăn màn, rượu Wisky, vàng, bông, giày dép và thuốc lá xì gà. Tất cả họ đều là người môi giới theo truyền thống cũ. Họ bán tín dụng, cho vay có thế chấp ở New York tại nhà người anh đang điều khiển việc thương phẩm. Đây là một tổ chức rất lạ lùng khi việc những đoàn xe ngựa chở người tới miền Tây xa xôi còn chưa được an toàn đối với những người đi hộ tống thứ kim loại vàng ấy. Năm 1857, đã có tới 500 triệu đôla theo giá vàng đến từ California tới New York do hai anh em Seliman vận chuyển quá cảnh. Sự giàu có đã đến với họ, nên năm này tiếp năm khác cả 10 anh chị em họ đều sang hợp sức làm ăn với họ.

Nhưng gia đình Seligman làm giàu về vàng ở California, thì gia đình Lehman lại làm giàu ở miền Nam nước Mỹ bằng nghề mua bông rồi bán lại cho miền Bắc để đổi lấy hối phiếu có thể chuyển dịch sang các nhà băng ở Nouvelle- Orle’ans và New York.

Những con đường sắt đầu tiên ở Mỹ đã tạo thuận lợi cho việc thông thương buôn bán của họ và xuất hiện kèm là việc các nhà băng và các hãng bảo hiểm cũng góp tiền vào công việc thông thương. Ngày 25-8-1857, vì mắc nợ quá nhiều nên các công ty này đã gây ra cuộc khủng hoảng nặng nề về tài chính. Thoạt đầu là công ty bảo hiểm ở thành phố là Ohio, “Life and Trust Company” đã phải treo các khoản nợ (tạm ngừng trả). Tiếp sau đến ngày 17-10 có thêm 150 nhà băng Mỹ vỡ nợ. Tiếng đồn lan sang các công ty đường sắt. Đầu tháng 10, hoạt động vận chuyển bằng đường sắt của công ty “Illinois Central Railroad” (Trung tâm đường sắt ở Illinois) và các công ty đường sắt khác đã giảm số tàu vận chuyển đến 1/3. Gia đình Rothschild, qua Belmont vay 10 triệu đôla ở hai nhà băng của Mỹ ở Cincinnati. Hai nhà băng này giữ quyền kiểm soát các hoạt động buôn bán kinh doanh của gia đình Rothschild. Gia đình Seligman cảm thấy trước chuyện này nên đã dành số tiền có khả năng sử dụng ngay được và số vàng, nên có điều kiện tăng cường mọi hoạt động.

Năm 1858, Henry Lehman chết vì bệnh sốt rét vàng da ở Nouvelle Orle’ans. Người em là Mayer Lehman vẫn ở lại Montgomery, lấy một người vợ trẻ, trước đã là con dâu của Isaias Hellman, người sáng lập nhà băng đầu tiên ở Los Angeles. Người em thứ ba là Emmanuel Lehman vẫn ở lại New York để tổ chức việc bán bông cho anh.

Nền kinh tế Mỹ gần như được phục hồi, thì tháng 4 - 1861, tổng thống Lincoln, sau một năm được bầu vào cương vị này đã quyết định phong tỏa những người theo chủ trương chế độ nô lệ ở miền Nam - Auguste Belmont đã là cố vấn tài chính của Nhà Trắng nhưng gia đình Rosth- child vẫn còn ngần ngại: vì ở Châu Âu không có người nào tin rằng miền Bắc lại thắng lợi trong cuộc chiến tranh mà họ gây ra, và cũng không có nhà băng nào ở châu Âu muốn cho Washington vay tiền. Ngược lại, các chính quyền liên bang lại dễ dàng cho vay tiền bằng cách đặt thế chấp bằng mặt hàng bông mà Emmanuel Lehman và một số người khác đã đưa số hàng này sang tiêu thụ ở Anh. Tiếng đồn xì xào cho rằng các hàng dựng bông chỉ để dùng hóa trang cho việc xuất khẩu vàng, bạc và các đồ vật quí.

Gia đình Seligman tham dự vào liên bang, đề nghị bước đầu tiên cho quân đội: Jo cử em trai là Isaac đến Washington đem quà tặng cho một người Đức không phải là Do Thái cũng di cư sang Mỹ, đang giữ một trọng trách của hậu cần quân đội miền Bắc xin được nhận hàng mua quân phục cho quân đội. Đây là cái nghề cũ của những người cung ứng cho các triều đình ở Đức, nay cung ứng cho quân đội miền Bắc. Washington rất hài lòng về việc này, bởi vì các nhà máy lớn không muốn cung cấp thứ hàng đó cho quân đội, vì họ sợ với ngân sách bấp bênh như thế không có khả năng trả tiền cho họ. Seligman đã có đợt đặt hàng đầu tiên của đơn vị hậu cần quân đội, liền mua các bộ quần phục của các hàng thợ may trả bằng tín dụng, và được ngân sách của quân đội trả tiền sau với lãi suất khá cao. Sau đó Seligman trả tiền cho các cửa hàng may cung cấp quần phục. Trong 6 tháng, Seligman đã lại có mối hàng khác thuộc loại như vậy, do nhà nước đặt mua, với số tiền là một triệu rưởi đô la. Lần này ngân sách nhà nước sẽ thanh toán ngay cho Seligman.

Nhưng đến năm 1862, đã có sự báo động đầu tiên về việc bài Do Thái. Viên tướng người phía Bắc (trong chiến tranh ly khai ở Mỹ giữa hai phái Bắc và Nam) là Grant đã đuổi hết người Do Thái ra khỏi Kentucky, Tennessee và Missisippi, bởi vì người ta đã phát hiện ra một vụ buôn chợ đen về bông và dư luận xì xào cho việc đó là do người Do Thái tổ chức. Nhưng không có chứng cứ nào rõ ràng. Rất may là tổng thống Lincoln ra lệnh bãi bỏ ngay lệnh của viên tướng Grant.

Cũng trong năm 1862, Jo Seligman đã đi một lượt quanh các nước Châu Âu như: Francfort, Berlin, Amsterdam, Londres để gửi những người Mỹ tốt của mình vào các nhà băng thương mại ở những nơi này. Sau đó hai thanh niên Do Thái người Mỹ đã đến Allemagne. Jo seligman và Emmanuel Lehman đã gặp nhau ở Londers vào cuối năm 1862 để tìm cách tài trợ cho một trong hai phái của cuộc chiến tranh ly khai.

Jo Seligman thu được kết quả khó khăn hơn là Emmanuel Lehman. Khi gửi những trái phiếu cảu phái Bắc trả cho những người gửi tiền tiết kiệm châu Âu còn không tin tưởng về những trái phiếu này nên họ đòi lãi suất cao tới 7,3%. Seligman đã thu được thắng lợi khi nhận lại những số tiền của trái phiếu đã gửi và chứng tỏ Jo đã biết rõ khả năng trả tiền của ngân sách của nhà nước mới này. Năm 1863, Washington đã chống lại Jo bằng cách để cho kho bạc của nhà nước vay tiền Jo nhưng không nói gì đến việc những đơn đặt hàng quân phục. Những trái phiếu này đã bị Belmont từ chối trả lại vào năm sau.

Cũng trong năm này, tướng Lee, tổng tư lệnh quân đội phái Nam, khi tiến lên Washington đã phải dừng quân lại ở Gettysburg. Và bắt đầu việc rút lui của phái Nam. Trong hai năm Sehgman đã gửi ở châu Âu gần 500 triệu đôla bằng trái phiếu của kho bạc, giữ vai trò lớn trong việc cung cấp tài chính cho phái Bắc, giúp họ có điều kiện chiến thắng.

Năm 1864, Simon Guggenheim vẫn còn buôn bán mặt hàng da ở Cincinnati, trở thành chủ nhà băng, và dọn nhà về ở Philadelphie. Cũng trong năm này, tổng thống Lincoln đã cấp cho Công ty Northern Pacific Railroad (Công ty đường sắt phía Bắc hòa bình) một khuôn khổ về pháp lý cần thiết để mua những miền đất đi sâu về Seattle.

Cũng trong năm 1864, một thanh niên Do Thái Jacob Schiff, 17 tuổi đến Đức, theo lệnh của một đại lý hối phiếu ở Francfort. Jacob xuất thân trong gia đình giàu có một trong những tổ tiên là giáo trưởng ở Anh vào thế kỷ XVIII. Và theo truyền thống là Uri Phoebus Schiff, làm nghề đổi tiền theo truyền thống cũ ở Franfort vào thế kỷ XIV, đã tự xưng là hậu duệ của vua Salomon. Nhưng người ta biết rõ về gia đình của Uri Phoebus Schiff. Heinrich Heine có họ hàng với Uri và người cha của Jacob là bạn của Sarah Warburg, mà con gái của Heinrich Heine lại lấy một người khác tên là Schiff, giám đốc nhà băng Rothschild ở Vienne.

Vài giờ trước khi tướng Lee đầu hàng ở Appomattox vào năm 1865, đã chấm dứt cuộc chiến tranh ly khai giữa Bắc Nam nước Mỹ. Jo Seligman đã chính thức thành lập nhà băng gọi là J &W. Seligman & Co. Theo gương gia đình Rothschild, Jo cũng đặt ba anh em đến ở châu Âu: William ở Paris, Henry ở Franfort, Isaac (sau là bạn thân của Lincoln) đến ở Londres. Hai người em khác là Abraham và Léopold (kém khả năng) đến San Francisco. Còn hai người em cuối cùng là James và Jesse (Sau này jesse trở thành bạn thân của Grant, tướng của quân đội phái Bắc) ở lại New York với Jo cai quản J & W. Seligman &Co và vẫn là chủ nhà băng của kho bạc Mỹ mà tài trợ cho cuộc chiến tranh của phái Bắc.

Dây thép điện thoại chạy đi khắp nơi. Điện tín truyền trên khắp toàn cầu. Công ty Union Pacific và công ty Northern Pacific tiến về phía Tây. Công ty Central Pacific tiến về phía Đông; Chính phủ liên bang trao cho họ 60 triệu đôla để sử dụng mua đất, chôn cột, đặt đường dây điện thoại. Từ những nhà băng nhỏ như nhà băng của gia đình Guggenheim và như của Seligman, họ đã thu được nhiều tiền bằng cách tổ chức thành công việc cho các công ty vay tiền và việc lập ra các ban vào những công ty ấy.

Năm 1866, mặc dầu có sự phát hiện ra một số mỏ vàng ở Californie, họ cũng đã phải giảm hoạt động. Việc tìm ra mỏ bạc ở Nevada đã gây ra sự sụp đổ thị trường kim loại này nhưng không liên quan gì đến thị trường vàng. Seligman đã đánh giá đúng nên thu được một số tài sản lớn.

Lại có việc báo động lần nữa về bài Do Thái: Năm 1866, bảy công ty bảo hiểm ở New York đã quyết định không giao dịch công việc gì với người Do Thái và buộc phải quyết định trở lại việc tẩy chay rộng rãi người Do Thái.

New York trở thành thủ đô tài chính của Mỹ, gây thiệt hại cho Boston và Philadelphia. Một lần nữa phải tỏ ra khiêm tốn, nên gia đình Loeb, Lehman và Goldman phải đến gặp gia đình Seligman gần Wall Street.

Trước hết là gia đình loeb: ngày 1-2-1867 cùng với 500.000 đô la mà họ thu được qua việc bán quần áo ở Cincinnati, Abraham Kuhn và Salomon Locb, hai anh em rể đã trở lại New York., cũng như gia đình Guggenheim đã làm trước họ như vậy, để mở một văn phòng cho vay thế chấp ở số nhà 31, phố Nassau Street - New York.

Sau đó đến gia đình Lehman: Emmanuel và Mayer vẫn làm việc với nhau. Họ sản xuất bông ở Montgome’ry, thương mại hóa ở Nouvelle- Orle’ans, và thu tiền ở New York.

Cuối cùng gia đình Goldman: Năm 1868, Marcus Goldman rời bỏ Philadelphie đến New York, thôi không làm thợ may chuyển sang nghề cho vay có thế chấp. Gia đình Goldman và gia đình Locb đã quen biết nhau, nên đi bộ khắp thành phố để đến thăm các chủ cửa hiệu buôn bán đồ trang sức lớn, các nhà buôn da, mang đến những số tiền sử dụng ngay được, mà các nhà băng từ chối không chịu nhận của họ. Đổi lại, họ chỉ lấy các hồi phiếu (họ giấu các hồi phiếu này trong mũ đội trên đầu) và đến trút đem đến gửi ở các nhà băng. Cuối cùng họ đã thu được thắng lợi qua khối lượng lớn công việc họ đã làm và cũng do sự tín nhiệm đúng đắn của họ. Số tiền của những việc giao dịch buôn bán ấy đã đo được bằng khối lượng chiếc mũ của họ đội trên đầu.

Cũng lúc này, Jacob Schiff lập riêng một hãng môi giới nhà băng ở Wall Street, khi chưa đầy 20 tuổi.

Những nhà băng của Châu Âu là người Do Thái hay không phải là Do Thái, bắt đầu nhận thức được rõ tầm rộng lớn của thị trường Mỹ nên đã mở thêm vài văn phòng ở New York và Boston, hay mua thêm những nhà băng ở Middlewest và ở Califonie. Có vài người Do Thái ở Đức cũng bị thu hút bởi sự bành trướng của Mỹ, nên cũng đổ bộ sang đây và lập ra những hãng kinh doanh về nhà băng, như gia đình Morgenthau, Lewison, Oppenheimer.

Jay Cooke, John Pierpont Morgan, Seligman và Guggenheim cạnh tranh với nhau trong công việc các công ty đường sắt và công ty đặt cột điện thoại, vay tiền.

Việc đầu tiên đã có thắng lợi và đảm bảo chắc chắn vào năm 1869, là vai trò của Jay Cooke, Jay đã cho công ty đường sắt “Pennsylvania Railroad Union, vay 2 triệu đô la. Các nhà băng Do Thái và của người không phải Do Thái cũng cạnh tranh với nhau. Nhưng đôi lúc họ cũng đã phải cộng tác với nhau.

Andrew Carnegie mở rộng hoạt động vào ngành thép, đã cùng với Guggenheim, Pierpont Morgan, tài trợ cho các nhà buôn Do Thái. Họ cùng nhau giúp các lời khuyên cho vài xí nghiệp mà họ giúp đỡ tiền, về cách quản lý hành chính cơ sở, ví dụ như cho công ty đường sắt. Gia đình Guggenheim cùng với nhà băng National Bank of Cincinnati, bắt chước Belmont đã kiểm soát Rothschild trước đây ở Londers, tài trợ cho John D. Rockefeller; giúp đỡ việc mở mang kinh doanh cho hãng Standardoil vào năm 1870 và cách mua chuộc các đối thủ cạnh tranh.

Vì gia đình Guggenheim thành thạo về ngành kim loại đồng, nên đã quyết định chiếm giữ độc quyền về kim loại đồng, đã kiên quyết khuyên Guggenheim không nên làm chuyện đó.

Năm 1869, công trình kênh đào Suez bắt đầu khởi công, tướng Grant đề nghị với Jo Seligman là thư ký kho bạc của mình, giúp đỡ tài chính cho công trình này. Nhưng Jo Seligman từ chối không nhận. Cũng trong năm này, anh thanh niên Jacob Schiff đã bị thất bại ở New York và phải chịu nhục nhã trở về Đức. Về phần gia đình Goldman, đã hợp tác với gia đình Sachs để lập chung một nhà băng nhỏ.

Vài gia đình này không phải là đại diện cho số phận của 80.000 người Do Thái đang sinh sống ở Hoa Kỳ vào năm 1870. Số gia đình này chỉ bằng 2% toàn số dân Do Thái ở trên nước Mỹ. Có vài người đã lập ra các xí nghiệp, nhà máy, thì nhiều người Do Thái khác lại làm nghề thầy thuốc, luật sư. Có rất nhiều người bán quần áo cũ, buôn bán, thợ may, công nhân. Vài người giữ vai trò chủ yếu trong việc kiểm soát các xí nghiệp may quần áo, như quần áo bảo hộ lao động, quần Jeans, mà đến năm 1873 họ đã được cấp bằng chứng chỉ như Levi Strauss và Jacob David. Có đến nửa số người Do Thái ở Hoa Kỳ đã sinh sống ở New York. Họ tạo ra ở đây đúng là một khu Ghetto ở phía Đông Manhattan, với những cửa hàng buôn bán riêng, những ngành nghề thủ công, những trường học, rạp hát, quán ăn… Người ta còn thấy trong khu Ghetto của họ có nhiều loại báo chí và xưởng in bằng tiếng Do Thái Yiddish. Có vài người, đều là người Do Thái ở Đức, đã đến sinh sống ở các thị trấn nhỏ như người buôn bán, người bán hàng rong, chủ yếu đủ số người cho việc xây dựng ngôi đền Do Thái và lập ra hội từ thiện, xoay quanh tổ chức cộng đồng của họ.

Trong số những người di cư vào giữa năm 1837 và 1860, người giàu có nhất là Jo Seligman. Trong khi đó gia đình Lehman còn đang buôn bán bông ở New York và Nouvelle Orle’an. Gia đình Strauss kinh doanh ở New York, mở cửa hàng lấy tên là Macy’s còn Salomon Locb cùng với Kuhn làm chủ nhà băng ở New York, cũng như gia đình Gldman cùng chung với gia đình Sachs cũng làm chủ nhà băng. Còn gia đình Guggenheim ở Philadelphie lại làm giàu nhờ việc đầu tư tiền vào ngành đường sắt và sau đó là nhờ kinh doanh đồng. Trong số những người giàu, có thế lực ấy, chỉ có gia đình Lazard không phải là người Do Thái ở Đức. Sau Francisco, rồi đến Paris, năm 1870 gia đình Lazard mở thêm văn phòng thứ ba ở Londres.

Người Do Thái Đức giàu có đều nói tiếng Đức khi giao dịch với nhau. Họ chơi nhạc Đức, đi tắm biển và chữa bệnh cũng ở Đức. Họ gửi con cái của họ vào trường đại học ở Đức. Họ mở một ngôi đền riêng ở phố Cinquième Avenue, gọi là đền Emanu El. Ở đây, nữ giới cũng đến cầu kinh với nam giới, và có một giáo sĩ ở Anh giảng kinh bằng tiếng He’breu. Họ đóng góp 10% lợi nhuận của họ (thường là giấu tên; nếu không là những khoản tiền cúng không kể đến) vào các công việc của người Do Thái như: xây dựng trường học chữ, trường dòng, nhà thương. Không có người nào đầu tư hay cúng tiền cho việc xây dựng trường đại học ở Harvard hay ở Francfort. Cũng như một số người Do Thái khác, họ không còn quan tâm gì tới Nga và Palestine. Năm 1870, họ thành lập hội từ thiện “United He’brew Charities”, cung cấp nhà ở, thực phẩm, giáo dục cho những người Do Thái mới đến ở trong những ngôi nhà rộng lớn ở World’s Island.

Tất cả người Do Thái đều không chọn cách định cư lâu dài ở Mỹ, và họ chăm chú theo dõi tình hình chính trị ở Đức. Năm 1871, sau khi có tuyên bố vương quốc Đức ra đời, thì Abraham Kuhn cùng với em rể là Salomon Locb, thành lập nhà băng ở New York, đã nghỉ việc để trở về Hambourg, hy vọng tràn trề vào nước Đức mới. Abraham đã gặp anh thanh niên Jacob Schiff ở Hambourg, lúc này đã tàn tạ ở châu Mỹ sau cuộc thất bại và được gia đình cử đến làm việc ở Deutsche Bank. Nhà băng này do người bạn của bố Jacob, là Ludwig Bamberger người mới được bầu vào Quốc hội Đức lập ra. Schiff không kể giấc mơ về Mỹ của mình mà chỉ xin Abraham Kuhn tìm giúp cho một công việc bình thường trong nhà băng của ông ở Hoa Kỳ. Abraham chỉ đồng ý viết lá thư giới thiệu Schiff với Salomon Locb ở New York. Cầm lá thư giúp đỡ này, một lần nữa Schiff lại đi sang Mỹ vào năm 1872, gặp Salomon, không nói gì đến việc tìm được ông chủ và được Salomon chấp nhận.

Jacob Schiff là một con người phi thường. Khi mới đến lúc ấy anh mới có 25 tuổi, đã lấy được Theresa Locb, cô con gái trẻ nhất của Salomon Locb. Đám cưới thật xa xỉ và ngay năm sau Schiff đã trở thành cộng sự của bố vợ. Locb cẩn thận bao nhiêu thì Schiff lại can đảm bấy nhiêu. Locb muốn tài trợ cho các nhà kinh doanh; còn Schiff lại trở thành chuyên gia trong việc tài trợ cho ngành đường sắt. Bây giờ phải cạnh tranh với J.P.Morgan, Seliman, Guggenheim và Belmont, Schiff một con người tham lam, có nhiều tham vọng và khôn ngoan và cũng bị mọi người khinh rẻ. Schiff nói Belmont chỉ là “Con sò không có vỏ”.

Mặc dầu đất Mỹ rộng mênh mông nhưng người Do Thái vẫn chỉ lấy vợ, lấy chồng là người cùng dân tộc và cùng họ hàng, cũng như ở Đức trước đây. Jo Seligman đã lấy cô em họ; Ba anh em nhà Seligman đã lấy ba chị em nhà Levi; Mayer Guggenheim lấy cô em dâu; Levinsohn lấy cô cháu gái. Những người trong gia đình Lehman lấy người cùng trong họ hàng Lehman. Những người của gia đình Schiff lấy người của gia đình Locb, và người của gia đình Warburg lấy người của gia đình Lehman. Tuân theo tục lệ cổ truyền nhiều người góa đã lấy lại em chồng. Cũng như trong làng của người Ba Lan hay người Đức, người ta cho dựng vợ, gả chồng từ lúc con còn trẻ tuổi để gia đình được đông đúc hơn. Hai con trai của gia đình Sachs lấy hai con gái của gia đình Goldman (vì thế mới có danh từ Macy’s). Hai anh em rể Leopold Cahn và Semon Bache cùng chung nhau lập ra hãng J.S.Bache & Co, sau đó trở thành đại lý đầu tiên về hối đoái ở Wall Street. Bốn nhân vật thành lập chính của Hallgarten (một trong dây cửa hàng lớn đầu tiên) cũng như dây cửa hàng lớn của Goldman-Sachs cũng là những anh em rể và những con rể.

Năm 1873, là năm của hãng may hàng Jean và là lần thứ hai cách đây 15 năm, lại có một cuộc khủng hoảng về tài chính của chủ nghĩa tư bản Mỹ, sinh ra bởi có rất nhiều tín dụng. Lần này các chủ nhà băng Do Thái đã là đầu đề cho những bài báo bài Do Thái, tấn công vào họ. Trong các báo chí Mỹ, những người Do Thái Đức những kẻ “mới nổi danh” ấy, “bốn mươi tám tên” ấy đã leo lên “cầm đầu nền tài chính của Mỹ”.

Cuộc khủng hoảng này đã làm chao đảo mạnh trung tâm công nghệ thế giới và cả bên kia bờ Đại Tây Dương. Ngành công nghiệp thép, các công trường đóng tàu biển, các đường sắt đã tập trung nhau lại. Tập đoàn về điện lực đã tăng vọt đến chóng mặt. Trong sự vươn lên ấy, các chủ nhà băng Do Thái càng có mặt hơn nữa. Họ tài trợ phần lớn cho các cơ sở hạ tầng, trong khi có chủ nhà băng khác lại hướng về công nghệ dệt, và một số khác nữa lại chiếm phần đáng kể về các thiết bị năng lượng điện lực.

Trong số này có trường hợp của Emile Berliner, một người Do Thái Đức, sinh năm 1851 ở La Havane, di cư sang Hoa Kỳ vào năm 1870, đến năm 1887 đã sáng chế ra micro, đĩa dệt, máy biến áp nghĩ ra từ bốn tháng trước Thomas Edison máy “truyền điện tín và được Graham Bell mua lại phát minh này. Emile Berliner còn thành lập ở Đức rồi ở Anh một công ty quan trọng về bằng đĩa của châu Âu là “Deutsche Gramophon.”

Bên cạnh một số những nhà nổi tiếng như vậy, đến năm 1870 vẫn còn hàng ngàn người Do Thái vẫn làm những thợ thủ công, giáo viên, thầy thuốc, nhà buôn, chủ quán ăn hay lao động bình thường. Có tới 1/3 trong số họ sống ở New York, và nơi này càng ngày càng có nhiều người Do Thái ở Nga di cư sang, không chỉ riêng có người Do Thái ở Đức.

Khi người Pháp đề nghị xây dựng một bức tượng về thần Tự Do để tỏ lòng cảm phục châu Mỹ niềm nở đón chào mọi dân tộc thì những nhà giàu Do Thái-Đức ở phố Wall Street lại không muốn nói đến cái dự định ấy vì nó nhắc nhiều lại cho họ thời quá khứ xa xưa. Trong khi những người Do Thái Se’farades như gia đình Lazarus và gia đình Pinto lại ý thức được tâm rộng lớn về dự định này. Mặc dù không được giàu có lắm, họ cũng đã tài trợ xây dựng bệ để cho tượng thần Tự Do. (Những người của gia đình Lazarus và Pinto vẫn tự coi họ là người “Sefarids” hay người “Grandee” (Tây Ban Nha) và không giống như người Do Thái.

Các nhà băng kinh doanh (thương mại) đã nhận được sự giúp đỡ mạnh mẽ của John Pierpont Morgan J., kế vị người cha tài trợ cho ngành đường sắt, tổ chức ra “General Electric” và “US Steel”, và lập ra đường dây mới là hai hãng “Drexel” và “Morgan & Co”. Người ta nói rằng về thế lực cá nhân John Pierpont còn mạnh hơn cả tổng thống. Còn Jo Seliman và Sirmon Guggenheim thì ít có ảnh hưởng. Cũng như vài gia đình khác như Lazard, Kuhn Locb, Lehman Brothers và Goldman thì càng khiêm tốn, giản dị hơn. Năm 1875, Jo Seligman thành lập nhà băng thứ hai ở San Francisco lấy tên là Anglo-Californian hình dung như một đường dây của nhà băng đặt ở Londres. Jo đã Mỹ hóa, quan tâm đến trồng trọt, không ăn kiêng. Jo cũng như nhiều người khác muốn quên mình là người Do Thái. Có nhiều người đã nhắc nhủ Jo đừng quên nguồn gốc dân tộc Do Thái của mình.

Cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873, việc bài Do Thái đã xảy ra khắp nơi, kéo theo đến việc gây ra những cuộc phá phách nhà cửa, tài sản của người Do Thái. Trong năm này, Alexander T.Stewart, chủ một dãy cửa hàng lớn ở New York đã chết, để lại khối tài sản lớn, mà đáng kể là khách sạn Saratoga cực kỳ sang trọng. Khách sạn này như một thành phố nổi, gần New York, nên các khách hàng giàu có từ miền nam nước Mỹ đem thú chơi cờ bạc thực hành trên con tàu chạy bằng hơi nước trên sông Mississippi. Người New York cũng đến đây ăn chơi và cờ bạc. Jo Seligman không phải là người thích cờ bạc nhưng thích đến các khách sạn sang trọng, nên cũng dự định đến Saratoga. Tuy vậy, người thực hiện di chúc của A.T.Stewart là thẩm phán Henry Hilton (không có họ hàng gì với Conrad Hilton) người sáng lập ra một dãy khách sạn mang tên của mình là khách sạn Hilton, đã cấm Jo Seligman không được đến Saratoga. Lại có vụ xi-căng-đan mới, đe dọa kiện cáo. Đây là việc bài Do Thái lớn ở Hoa Kỳ. Có nhiều khách sạn khác bắt chước khách sạn Saratoga như khách sạn nổi trên hồ “Lake Placid Club”; đoàn luật sư ở New York từ chối không chấp nhận một luật sư Do Thái; ở Coney Island muốn cấm những người Do Thái lui tới công viên giải trí; nhiều câu lạc bộ nổi tiếng không cho người Do Thái vào. Ông thẩm phán Hilton cũng lập ra một hội “American Society for the Suppression of the Jews” (Hội người Mỹ tẩy chay người Do Thái) nhưng Hội này chỉ hoạt động thời gian ngắn ngủi chốc lát, rồi tự giải tán. Jo Seligman cũng không chịu để yên, liền tổ chức tẩy chay các cửa hàng của A.T.Stewart. Việc buôn bán của các cửa hàng này bị giảm sút đến nỗi gần như bị đình trệ. Henry Hilton đành phải tìm cách giảng hòa, biếu món tiền 1.000.000 đôla cho một công trình của Do Thái. Nhưng Jo Seligman vẫn quyết tâm rửa hận, càng thúc đẩy việc tẩy chay mạnh gấp hai lần và được sự ủng hộ rộng rãi của những người theo đạo Tin Lành. Cuối cùng A.T.Stewart đã phải phá sản. Vì chăm chú đến công việc này nên Jo Seligman cũng đã chết vào năm 1878. Thành phố ở Roller’s Ridge ở bang Missouri đã đổi tên gọi thay bằng Seligman. Jesse em của Joseph Seligman mới 20 tuổi trở thành chủ nhà băng trẻ tuổi đầu tiên ở Châu Mỹ.

Trong năm Jo Seligman mất, Jesse Seligman lại nghĩ đến vụ định cũ của mình về việc con sông đào qua Panama hay Nicaragua để nối liền hai biển Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

Ở Paris, Ferdinand de Lesseps, 70 tuổi nổi tiếng vinh quang về việc đào con kênh ở eo đất Suez, cũng hào hứng chuẩn bị công khai cho công việc hoạt động của “Công ty toàn năng về kênh đào thông tua hai biển” dự định kế hoạch đào xuyên qua vùng Panama, đang thuộc về nước Colombia. Nhưng Ferdinand chỉ góp 8 trong số 400 triệu Francs cần thiết cho dự án này. Nhưng người Mỹ lại không chấp nhận cho người Pháp dính líu vào dự án lớn của người họ và người Pháp đã vui mừng khi thấy người Mỹ thất bại trong dự án này.

Năm 1881, sau một năm chuyển nhà băng của Lazard ở San Francisco về New York, thì ở Nga lại mở cuộc tàn sát người Do Thái làm 250.000 người phải di cư sang Mỹ. Lần này họ ra đi gia đình, đều là người theo đạo Do Thái chính thống. Hầu hết họ không còn tài sản gì và kiệt sức không vượt qua được phạm vi giới hạn của các hải cảng lúc đổ bộ lên bờ. Số người này đã làm cân bằng cho khu dân cư Do Thái Lavendost Side ở New York, với West Side ở Chicago. Họ thiết lập các tòa án của họ, mở các quán ăn, nhà hát, các hội công thương, các nhà tế bần, những trường học dạy tiếng Do Thái, báo chí… Một số người buôn bán có học thức đã tìm lại nghề cũ của mình như môi giới, bán thịt, bán các đồ thô cứng. Phần lớn họ là thợ thuyền, xin vào làm các nhà máy sản xuất giày, xì gà và các xưởng may quần áo. Những xưởng may này đều của gia đình người Do Thái, sản xuất nhỏ. Và họ lại nói tiếng Yiddish hay tiếng Nga với nhau. Nhiều người là hội viên của các nghiệp đoàn và trong số đó đã chọn lựa người dẫn đầu các cuộc đình công kéo dài. Đứng đầu các cuộc đình công này là Samuel Gompers, người Do Thái-Hà Lan sinh ở Londres, học nghề đóng giày từ năm lên 10 tuổi, đến Hoa Kỳ vào năm 1864, lúc 14 tuổi, và đến năm 1877 đã là chủ tịch nghiệp đoàn thợ làm thuốc lá xì gà. Gompers là người đầu tiên tổ chức việc đóng góp chung nhau thường xuyên để gây quỹ hoạt động và tổ chức tương trợ cho các hội viên mới gia nhập nghiệp đoàn.

Người Do Thái - Đức không đồng tình với cách theo chủ nghĩa phương Đông, của những “người Châu Á man rợ” này, mà gọi họ theo cái tên là người “Kikres” (theo tên của họ, thêm vào chữ “ky” như cách của người Nga) hay người “Bohunk” (người man rợ và “người xã hội”).

Hoảng sợ trước sự hoạt động theo nghiệp đoàn và đường lối chính trị của người Do Thái từ Nga mới di cư sang, những người Do Thái Đức liền tổ chức đón tiếp họ tốt hơn và giúp đỡ họ hòa mình vào người Do Thái đã định cư ở Hoa Kỳ từ lâu. Nhà thương đầu tiên ở Hoa kỳ lúc đầu gọi là “Hopital des Juifs de New York” (Nhà thương của người Do Thái ở New York) do số người Do Thái ở New York, gốc Đức thành lập, mà Samson Simson, một trong những nhà luật học xuất sắc nhất ở thời kỳ đó, đã góp tiền thành lập trường Cao đẳng Maimonide ở Philadelphie và Adolphus Siimeon đã cùng với Clara Barton xây dựng vào năm 1881. Cũng trong năm này Jacob Schiff đã quyết định dứt khoát nắm lấy uy tín của ông bố vợ để trở thành ông chủ nhà băng Kuhn, Locb & Co. Cô con gái nhỏ nhất của Jacob mới có 17 tuổi, đã lấy Felix Warburg (như trên đã nói) khi gặp Felix ở Đức. Sau đó Felix và Paul lại lấy chị dâu của Jacob, là con gái khác cha của Locb. Đây là sự hợp nhất của hai gia đình Kuhn Locb và Warburg. xoay quanh Jacob Schiff và Jacob đã trở thành ông chủ của hai nhà băng công thương nổi tiếng nhất trên thế giới , từ bờ Đại Tây Dương bên này sang bờ bên kia.

Hai chị em Henry Goldman lấy hai anh em nhà Sachs và một cô em khác lấy Samuel Hammerslough, một thợ may trẻ ở Springfield (ở đây Samuel đã quen biết Abraham Lincoln) cùng với bố vợ mua một công ty thương phiếu nhỏ tên Sears Rocbuck đã nổi tiếng. Goldman và Sachs đã giúp họ trở thành một trong những nhóm hàng đầu về phân phát hàng hóa của Hoa Kỳ cạnh tranh với R. H. Macy là công ty thuộc quyền sở hữu của hai vợ chồng một người con gái khác của Sachs.

Đây là lúc mà Jesse Seliman đã tiếp cận được với những người trong giới thương mại Pháp để được giúp đỡ tài chính cho dự án kênh đào Pananma, nhưng không đạt được ý nguyện. Seliman đã gửi khoản tiền vào nhà băng Drexel và Morgan ở Paris. Đây là trường hợp hiếm hoi về sự liên minh giữa nhà băng Do Thái và nhà băng của người theo đạo Tin Lành. Có sự chống đối to lớn gián tiếp đối với họ. Ở Thượng nghị viện người ta kết tội Jesse là “muốn bán Châu Âu cho Pháp”. Và người ta lại nhắc đến việc mưu phản của người Do Thái và trách cứ Morgan lại “hòa nhập với người Do Thái”. Seligman cãi lại, cho rằng dự định ấy chỉ làm lợi ích cho Hoa Kỳ để có được những máy móc khoan, đào con kênh. Gustave Eiffel và nhiều người khác đã công khai tham dự vào dự án của Seligman và họ đã thắng lợi việc vay mượn tiền sẽ lấy danh nghĩa châu Âu và New York mà không lấy danh nghĩa cá nhân người nào. Nhưng phe theo tuyến đường khác đều là người Mỹ, không chịu từ bỏ dự án của mình đã để nên chính quyền Washington ký với Managua một hiệp ước gọi là “Zavala” để làm con sông đào qua Nicaragua. Nghị viện còn chần chừ việc xác nhận thông qua hiệp ước ấy. Năm 1885, công việc đào kênh bắt đầu tiến hành ở Panama mà trước đó vào năm 1882 đã không thực hiện được. Công việc dọn dẹp mới được một nửa phần và khi Lesseps định đưa Philippe Bunau-Varilla lên làm kỹ sư trưởng công trình này, thì bị ngăn cản (Philippe Bunau Varilla đã giữ vai trò trong vụ án Dreyfus). Để có thể hòa vào những đòi hỏi của nền kinh tế hiện đại, người Do Thái luôn phải đấu tranh với những dự định về sự hòa đồng dân tộc Do Thái với người Mỹ, nên năm 1885 tổ chức “Đạo Do Thái cải cách theo Mỹ” đã họp, dựa vào “cái nền quy tắc của Pittsburg trước đây”, đã nêu lại việc quy chế về thực phẩm (ăn kiêng) về việc cắt bao quy điều, về ngày lễ Shabbat (ngày nghỉ làm việc cho tất cả mọi vật từ con người đến loài vật và đất đai). Năm 1887, tổ chức “He’breu Immigrant Aid Society” (Hội những người Do Thái ở Hoa Kỳ tài trợ cho quỹ của hội. Và không chỉ có người giàu mới đóng góp, mà có cả những người nghèo nhất cũng tham dự vào việc này. Người Do Thái so với người Mỹ thì đời sống của họ chỉ là trung bình. Năm 1890, theo số liệu thống kê chính thức của Mỹ thì có 35% số người Do Thái là người buôn bán vặt, 29% là người làm thuê, 12% là thợ thuyền, 15% làm nghề môi giới, luật sư, chủ nhà băng và 5% là thầy thuốc. Các trẻ em Do Thái đều có nguyện vọng mong muốn làm luật sư hay thầy thuốc.

Năm 1886, Samuel Gompers người đã từng dược biết là chủ tịch nghiệp đoàn thợ thuyền, làm ở xưởng sản xuất thuốc lá xì gà, đến lúc 36 tuổi, đã tập hợp các nghiệp đoàn Do Thái ở Mỹ thành một “American Federation of Labour” (Liên đoàn lao động Mỹ) và lập công đoàn theo từng nghề. Samuel là người đáng kính nể trong giao dịch thương lượng mọi công việc dành quyền lợi cho người lao động và là người có ảnh hưởng nhất trong giai cấp thợ thuyền của Mỹ cho đến khi ông chết vào năm 1924.

Năm 1889, sau chín năm lao động, Lesseps đã chi tiêu hết số tiền vay mượn độ 400 triệu đôla (bằng 1 tỷ Francs) mà làm được 1/3 kênh đào. Bản dự toán sẽ tăng thêm đến 600 triệu Francs. Năm 1889, Philippe Bunau-Varilla đã đưa ra kế hoạch cho nổ mìn phá các tầng đá ở ngay dưới nước.

Cũng vào thời gian này một người Do Thái khác ở Mỹ: Salomon Bibo vẫn mang nặng tư tưởng của 2.000 năm trước về những người Do Thái đầu tiên đã khai phá ra nguồn gốc dân tộc. Salomon Bibo, sinh năm 1853 ở Phổ, đến năm 1869, đã đến Nouveau-Mexique để gặp hai người anh ra đi từ ba năm về trước. Cả ba anh em cùng làm việc cho một gia đình Do Thái Spielberg đi khai khẩn. Sau đó ba anh em cùng đến ở một tiền trạm để giao dịch buôn bán với người Anh-diêng ở Navajos. Họ đã nhanh chóng trở thành người trung gian thương lượng giữa người Anh-diêng, người Mexico và người Anglo-Saxons, và bảo vệ người Anh-diêng khi những người da trắng định chiếm đất đai của họ (người da đỏ). Ba anh em đã đứng về phía người Anh-diêng và trở thành người thương lượng của dân tộc này. Họ đã thỏa thuận giữa hai bên việc người da trắng thuê 94.000 acres (đơn vị đo đạc cũ của Pháp bằng 52 a, và của Anh là 40.47a) trong thời hạn là 24 năm. Sở dĩ anh em nhà này bênh vực cho người da đỏ, bởi vì họ đã đặt một trạm buôn bán với người Anh-diêng từ năm 1882. Salomon Bibo đã học tiếng nói, nghiên cứu hoàn cảnh sống của người Anh-diêng, biết được việc họ đang bị người da trắng bóc lột, khai thác các mỏ than. Salomon Bibo đã thương lượng giúp người Anh-diêng với chính quyền Mỹ phải trả tiền thuê hàng năm là 12.000 đôla, và cứ mỗi tấn than khai thác được phải trả 10 đôla cho người Anh-diêng. Hợp đồng được thực thi trôi chảy đã làm cho Bibo gần như là người chủ của người Anh-diêng. Năm 1888, nghĩa là sau 35 năm, Salomon Bibo vẫn được chính quyền liên bang ở Washington coi là “thống đốc của dân tộc Acoma”.

Năm 1889, Bibo lấy con gái út của người tù trưởng da đỏ là công chúa Juana và cô gái này cũng chuyển sang đạo Do Thái. Lúc này thì Salomon Bibo đã chính thức là người cầm đầu dân tộc Acomas. 11 năm sau, Salomon Bibo, người đứng đầu của dân tộc Anh-diêng-Do Thái đã chuyển về ở San Francisco để cho con của mình được theo nền giáo dục của tín ngưỡng Do Thái.

Thêm một số phận con người khác nữa: Anton Oppenheimer, không có quan hệ họ hàng gì với Oppenheimer, người cung ứng cho triều đình ở Vienne, sinh năm 1840 ở Bavière (Đức), di cư sang Hoa Kỳ vào năm 1858 lúc đầu buôn bán ở Texas trong một thành phố nhỏ… gọi là Palestine. Sau đó anh ta đi lính cho quân đội của liên bang miền Nam, trở thành người buôn bán gia súc, rồi chủ đất đai, đã dự vào một hội buôn chuyển lớn vào năm 1890 gọi là công ty “American Hat and Shoe Co” (Công ty bán mũ giày của Mỹ) và thu được thắng lợi to lớn.

Hãng Lehman Brothers lúc này đã trở thành nhà buôn quan trọng về các nguyên vật liệu, nhưng gia đình Lehman lại không cùng sống như hoàn cảnh của gia đình Seligman, hay gia đình Guggenheim, và càng không giống với cuộc sống của gia đình Schiff và Warburg. Khi Emmanuel Lehman chết thì quyền hành chuyển sang cho em trai Philip và cháu ruột Arthur. Arthur đã lấy con gái của Adolph Lewinsohn, ông chủ các mỏ quặng quan trọng của Mỹ cùng phối hợp với gia đình Seligman.

Những con cái của gần 50 chủ nhà băng lớn đều được dạy dỗ trong các trường cao đẳng tốt nhất của đạo Tin Lành, và họ đã thành lập riêng với nhau một “Bar Mitsvah” (quán rượu Mitsvah). Ở nhà những chủ nhà băng này họ đều không nói tiếng Đức nữa. Họ coi Sa hoàng, luôn dùng đường lối chính trị khắc nghiệt trong việc bài Do Thái, là “kẻ thù của nhân loại” và khi có cuộc Cách mạng ở Nga nổ ra thì họ sẵn sàng giúp đỡ tài chính cho cuộc cách mạng lật đổ Sa hoàng. Bắt đầu họ tài trợ cho Bund ở Vilna (nghiệp đoàn thợ thuyền ở Vila). Họ đều là những người thích chơi “Squash” (Một trò chơi?), hay đến các rạp hát, kịch, có những con tàu buồm du lịch, có sân bãi chơi polo riêng có trại nuôi ngựa đua. Họ luôn có những khoản tiền cúng vào công việc công ích dù là của Do Thái hay không, và chăm nom sát sao đến việc dạy dỗ con cái. Khi các chủ nhà băng này đi tàu biển về châu Âu, bao giờ cũng mang theo chủ đầu bếp riêng, các bà hầu buồng và bếp nấu ăn. Ở tại nhà họ luôn có khách khứa lui tới là: Durer, Rembrandt, Botticelli. Năm 1892, gia đình Seligman tiếp đón hoàng tử Andre’ Poniatowski, đã tả rõ về đời sống của các ông chủ nhà băng Do Thái: “Bản thân tiền bạc cũng không có nghĩa lý gì đối với họ, ngoài các công việc ( … ) Họ chỉ nói đến thể thao, văn học, nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc, tài trợ cho các công trình và các đảng chính trị của họ, và trên hết là họ tận tâm nghĩ đến đời sống của gia đình, với niềm say mê mà người ta chỉ thấy ở các tỉnh của Pháp ngày nay (…). Đời sống của những người này cũng giống như đời sống của các chủ nhà băng lâu đời ở Lyon (Pháp).

Nhưng sự bình yên này không kéo dài được lâu. Năm sau, gia đình Seligman đã vướng vào một vụ tai tiếng.

Năm 1888, một vụ thâm hụt về chứng khoán ở New York kéo theo sự phá sản của Công ty của Lesseps. Họ phải bỏ việc làm kênh đào 85.000 người nhận quyền góp tiền đã hủy bỏ. Lesseps trở về Pháp để phải ra tường trình trước Quốc hội, với hai bàn tay trắng. Người ta phát hiện ra Lesseps đã mua chuộc hối lộ những nhân vật chính trị và những nhà báo nổi tiếng để bao che sự thật về tình trạng ứng tiền trước cho các công việc đào kênh.

Khi vụ tai tiếng này nổ ra lại có thêm một số người đồng lõa: Hai người môi giới Do Thái là Corne’leus He và Jacques Reinach. Drumont nổi giận “chống lại những người đã làm hại cho 85.000 người đóng góp”, nhưng lại quên rằng việc lừa đảo này chủ yếu là hành động của các người tổ chức vụ trong đảng của Thiên Chúa giáo. Lesseps bị xử tội. Con trai của Lesseps là Charles vội bỏ trốn sang Anh. Người ta phải tìm người đảm nhận khác để hoàn thành kênh đào dang dở với cái giá là 100 triệu đô la.

Ở Pháp, người ta không từ bỏ chuyện này, vì kênh đào là thứ chiến lược bởi vì Đức đã đặt chân tới Vinez-uela để kiểm soát hoạt động của các con tàu trên Đại Tây Dương. Mặc dù vụ tai tiếng đó, năm 1894 đã lại thành lập một công ty mới về kênh đào Panama. Cùng trong năm này, xảy ra vụ Preyfus và cũng đúng vào lúc Quốc hội Mỹ cho mở cuộc điều tra cẩn thận để kết tội J.P. Morgan và Seligman đã thu lợi được nhiều tiền bạc trong việc vay mượn của người Pháp. Người ta tách riêng Jesse Seligman đã đề nghị với tổng thống Grant trước đây để nhận chức chủ tịch Ủy ban kênh đào.

Cuối cùng R.W. Thompson bộ trưởng Bộ Hải quân của chính phủ tổng thống Hayes, đã xin từ chức ở chính quyền để nhận trách nhiệm về việc kênh đào với mức lương năm cao nhất là 24.000 đô la. Sự có mặt của R. W. Thompson đã làm yên lòng cho những người đóng góp tiền vào công trình này. Nhưng, dù rằng qua cuộc điều tra lâu dài, Ủy ban phụ trách công việc này cũng không tìm ra được chứng cứ nào để buộc tội Jesse. Nhưng Jesse không sống qua được vụ tai tiếng và đã chết vài tuần sau khi bị tạm giữ. Jesse cũng là nạn nhân như người Anh trước đây, bị truy hại không công bằng.

Những người khác của gia đình Seligman không chịu từ bỏ dự án kênh đào, vẫn cộng tác với người Pháp và vẫn theo kế hoạch đào kênh qua Panama. Họ lại tham dự và một phần của “Công ty kênh đào Panama” mới do Philippe Bunay - Varilla phụ trách. Sau vụ tai tiếng này, không có chuyện vay mượn tiền của nhân dân được nữa, mà còn phải trả lại tiền nộp thuế. Cuộc đấu tranh giữa hai dự án đào kênh Panama và qua Nicarragua đã phải trình lên quốc hội xem xét.

Tháng 11-1896, khi Bunay-Varilla Paris đã giúp đem lại sự thật cho vụ Dreyfus trên báo Le Matin (Buổi sáng) của mình, thì ở New York lại có tờ báo khác là New York Times do Adolph simon Ochs, mua lại của một chủ báo khác, lúc đầu ra ít trang và chỉ có 9.000 bản. Alolph sinh năm 1868 ở Cincinnati, là con một gia đình Do Thái từ Đức di cư sang Mỹ năm 1848. Lúc 11 tuổi Adloph đã là thợ sắp chữ in cho tờ Knoxville Chronicle (Thời luận Knoxville), sau đó lại sang làm cho báo Chattanooga Times. Adolph Simon Ochs làm cho tờ báo này trong 20 năm đến khi báo bị phá sản. Năm 1889, Ochs lấy con gái giáo sĩ Wise ở Cincinnati, là một trong những nhà cải cách đạo Do Thái ở Hoa Kỳ, mà sau này người ta thấy giáo sĩ Wisi đã giữ vai trò chủ yếu của cộng đồng Do Thái Mỹ.

Ochs đã ấn định những nguyên tắc về đạo đức cho người làm báo, đúng vào lúc Jo Pulitzer (với báo World) và William Hearts (với báo Le Journal) đã làm cho tờ báo của họ đăng những tin giật gân. Ochs xây dựng tính độc lập của các thông tin có liên quan đến công chúng và qua ban biên tập. Báo Chattanooga Times trở thành báo hàng ngày được tôn trọng nhất ở Nam Mỹ. Đối với Ochs, đạo Do Thái chỉ là một tín ngưỡng, nó trở thành thù địch với người theo chủ nghĩa Sion mới xuất hiện và đánh giá ngược lại với giá trị của người Do Thái. Tờ báo New York Times cũng nhanh chóng đạt kết quả rất lớn: Năm 1896 số ấn phẩm mới có 9.000 tờ thì đến năm 1925 đã lên tới 780.000 tờ.

Năm 1897, Thượng nghị viện xác nhận lựa chọn con đường kênh đào qua Nicaragua. Đến ngày nay kênh đào này vẫn được coi là có kỹ thuật tốt nhất. Vào lúc đó có một triệu người Do Thái ở Nga chạy trốn cuộc tàn sát đã đổ xô sang châu Mỹ vào năm 1894. Đợt người này sang đã làm đảo lộn cấu trúc của đạo Do Thái ở Mỹ: Có 3/4 số người mới di cư sang đã làm thợ ở các thành phố lớn; họ đều may các quần áo cũ này. Có 12% số người mới sang chỉ ở độ tuổi 20. 2/3 số người Do Thái ở Mỹ đều làm thợ, cũng như người Ý, người Irland đã cùng với người Do Thái từ Nga chạy sang đây. Những người mới sang này không được các hội do các nhà giàu tài trợ, đón tiếp. Ví dụ năm 1897 báo Yiddish Gazette đã đăng bài: “Ở những cơ sở từ thiện của người Do Thái thuộc lớp quí tộc ở Đức, những người mới chạy sang bị vặn hỏi như một tên tội phạm. Họ bị làm mất phẩm giá, người run rẩy như tàu lá và cũng thấy như họ bị đứng trước một viên chức của Nga”

Những kinh nghiệm của giai cấp thợ thuyền luôn thúc đẩy họ đi đầu trong các nghiệp đoàn tập hợp xung quanh Samuel Gompers. Đôi khi dựa vào giới tư sản Do Thái (như Jacob Schiff, Louis Marshall, Henry Mesowitz) họ đã bắt ép các chủ xí nghiệp phải chấp nhận những yêu sách chính đáng của họ như: một tuần làm việc 50 giờ, ưu tiên tuyển dụng những người thợ đã vào công đoàn, nhận các thủ tục về trung gian hòa giải. Năm 1900, người Do Thái đã có riêng nghiệp đoàn của mình là nghiệp đoàn của nữ công nhân trong xưởng may quần áo.

Những vụ đối đầu giữa các nhà băng Do Thái với các nhà băng của WASP (White Anglo - Saxon da trắng) càng gay gắt. Tháng 4-1901 đã xảy ra cuộc chiến tranh về chứng khoán chống lại Morgan và Schiff, để giành việc kiểm soát tài chính của các đường sắt, đặc biệt là công ty “Northern Pacific Union”; một cuộc chiến của những người khổng lồ và không có người thắng, người thua.

Ngày 6-9-1901, sau vụ ám sát tổng thống Mc Kinley, đã có thuận lợi cho phe chủ trương đào kênh qua Nicaragua, phó tổng thống Theodore Roosevelt lên thay có tính cách nửa chừng không dứt khoát nên đã lại bắt đầu xảy ra cuộc chiến giữa những nhà băng của người theo đạo Tin Lành với nhà băng Do Thái, để tranh giành lựa chọn tuyến đường kênh đào: Morgan đã bỏ rơi phe của Seligman và mở rộng cuộc vận động mọi người góp tiền cho dự án kênh đào qua Nicaragua. Năm 1902, Thượng nghị viện ngả về dự án của Morgan thì núi lửa Momotombo ở Nicaragua đã phun nham thạch.

Ba ngày trước ngày bầu, Philippe Bunau Varilla có dự định biếu mỗi nghị sĩ Mỹ, con tem có hình Nicaragua với ngọn núi Momotombo đang phun lửa. Mảnh đất Nicaragua là vùng núi lửa sẽ không bị đe dọa gì. Trái ngược lại, thượng nghị sĩ đã chiếu cố bầu cho hãng kênh đào Panama mà nhà nước Mỹ đã mua lại được. Cùng với việc này, quốc hội cũng đã có ý kiến đồng tình với quyết định của Thượng nghị sĩ.

Nhưng mọi chuyện cũng chưa được thu xếp vì eo đất Panama thuộc lãnh thổ Colombie và nghị viện ở Bogota, dưới sức ép của Đức đã bỏ phiếu chống lại việc nhượng đất cần thiết để tiếp tục đào kênh. Bunau-Varilla đã gợi ý là nên bỏ dự án kênh đào Panama vì nó không đắt bằng sự chia rẽ của chính quyền và quốc hội Colombie. Gia đình Seligman bỏ ra 100.000 đôla, và Bunau Varilla cũng viết trong hồi ký là định góp tiền cho một nhóm nhỏ những người theo chủ trương độc lập vùng Panama, do bác sĩ Amadon lãnh đạo. Trong văn phòng của Seligman ở New York, Bunau Varilla soạn thảo lời tuyên bố độc lập và hiến pháp của nước cộng hòa mới này. Sau đó Bunau Varilla đến Nhà Trắng gặp tổng thống Theodore Roosevelt và xin nhận can thiệp với Panama để bảo vệ đời sống và mọi quyền lợi cho người Mỹ khi xảy ra cuộc Cách. Tổng thống đã im lặng tỏ vẻ đồng ý. Và thế là ngày 3-11-1903, cuộc Cách mạng ở Panama đã xảy ra. Sự có mặt của con tàu USS Nashville ở trong vịnh đã thuyết phục người Colombie chấp nhận sự ly khai của Panama vào tháng 12. Một hiệp ước được ký giữa bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hays thay mặt Hoa Kỳ, và Bunau Varilla thay mặt Panama là sẽ giao cho Hoa Kỳ quản lý kênh đào này trong thời hạn 100 năm. Nước Cộng hòa Panama tuyên bố thành lập. Bác sĩ Amadon trở thành vị tổng thống đầu tiên của Panama. Nước Pháp và Hoa Kỳ cũng công nhận vai trò của ông ở Panama, và Bunau Varilla được cử làm đại sứ ở Hoa Kỳ của tổng thống Amadon. Đây là sức mạnh tuyệt đỉnh của gia đình Seligman và là sự trả thù theo di cảo của Jesse chín năm sau khi ông mất.

Năm 1903, Paul Warburg, em của Max, công dân Đức, sau vài tháng đã xuất bản một kế hoạch về một nhà băng Trung ương, trong đó có nêu ra sẽ có những cuộc khủng hoảng mới của nhà băng một khi không có sự kiểm soát của tín dụng; mô hình nhà băng Trung ương theo cách của Ludwig Bamberger đã lập ra từ năm 1870 trong vương quốc Đức. Paul đề nghị nhà băng Trung ương để sử dụng vào việc đảm bảo cho các nhà băng tương trợ lẫn nhau và sẽ là nghiệp chủ có quyền ngang bằng với chính quyền và các nhà băng tư nhân lớn. Hiện nay chỉ có độ mười nhà băng của các địa phương trong liên bang là còn được phép phát hành tiền được đảm bảo bằng vàng, và kiểm soát các tín dụng của các nhà băng.

Nhưng ở Washington không có ai cho dự án của chủ nhà băng Đức giàu có ấy là quan trọng, một khi chủ nhà băng ấy chỉ ở New York có 6 tháng trong một năm và thời gian còn lại chỉ sống ở Hambourg. Kinh tế phát triển và việc kiểm soát các nhà băng đã ngăn trở nhiều lợi ích. Như nhà băng Kuhn Loeb, do Jacob Schiff cùng với Otto Kahn, người vừa mới từ Đức sang đã góp tài chính cho Westinghouse, U.S. Rubber, Aronour, A.T.T để tổ chức lại hệ thống đường sắt. Các chủ nhà băng Do Thái sống và hoạt động luôn dưới sự kiểm soát của các người chủ gia đình. Như Kuhn Loeb, Felix và Paul Warburg, sinh hoạt ở nhà băng cũng như ở gia đình, dưới quyền hành ngạo nghễ của Jacob Schiff, là bố vợ của Felix, và anh rể của Paul Warburg. Mỗi tối thứ sáu, cả ba gia đình cùng ăn tối với nhau ở số nhà 932, đại lộ số 5, mà lúc đó Jacob Schiff đã 57 tuổi. Jacob Schiff đã xây một lâu đài bốn tầng, Jacob Schiff cầu kinh bằng tiếng Hebreu trong khi mọi người của các gia đình đều phải im lặng lắng nghe. Mặc dù những người lớn đều gốc ở Đức, nhưng họ nói chuyện với nhau bằng tiếng Anh. Jacob Schiff tham gia nhiều vào công việc xã hội để giúp đỡ những người Do Thái di cư từ Nga sang. Ông đã lập ra tổ chức “American Jewish Committee” (A.J.C ủy ban Do Thái Mỹ) cũng như Trường chủng viện thần học (Seminarie Theologique) và trường cao đẳng “Herbert Union College”; ông còn lập ra một đơn vị Do Thái ở New York Public Library, ông tài trợ cho việc dịch cuốn kinh Torah sang tiếng Anh, lãnh đạo trong 35 năm Montifiore Hospital de New York (nhà thương Montifiore ở New York) và tuần lễ nào ông cũng đến nhà thương này thăm người bệnh. Ông tài trợ cho Hội chữ thập đỏ Mỹ và đấu tranh giải phóng cho người da đen hòa nhập vào các dân tộc, giúp họ được học hành, được quyền vào các nghiệp đoàn và chống lại việc bắt trẻ em lao động. Nhưng cuộc chiến đấu của ông chủ yếu là giúp cho số phận người Do Thái ở Nga di cư sang Mỹ. Năm 1905, ở Nga (Odessa) diễn ra cuộc tàn sát người Do Thái, Jocob Schiff đã đề nghị tổng thống Theodore Rooesevelt can thiệp giúp với cá nhân Sa hoàng nhưng vô ích.

Lúc đó Nhật Bản bị thất bại trong cuộc chinh phục Trung Hoa, đã quay sang tấn công Nga. Vương quốc “Mặt trời mọc” đã chứng tỏ sức mạnh về quân sự hiện đại, làm cho châu Âu và Mỹ phải hoảng sợ. Nhưng Nhật Bản không có thể đánh bại được Nga nếu không mua thêm vũ khí. Schiff đã thỏa thuận cho họ vay món tiền khổng lồ là 200 triệu đôla, và được sự giúp đỡ của Warburg và Morgan. Việc cho vay này là khó khăn, nhưng Jacob đã thu được kết quả. Cùng lúc này, ông lại từ chối việc dự vào việc cho vay tiền do Wall Street giúp cho nước Pháp, vì Jacob sợ rằng số tiền ấy sẽ lại chuyển sang Nga vì thời kỳ đó, Nga đang là người vay tiền của nước Pháp. Nga càng thêm tức giận với các chủ nhà băng Do Thái ở Mỹ, nên càng gia tăng việc tàn sát người Do Thái ở trong nước. Ngày 11-7-1906, cuộc chiến tranh quay sang lợi thế cho Nga, Nhật Bản phải kêu gọi Londres cho mượn 30 triệu đồng Livres Sterling. Kuhn Loeb ở New York, M.M-Warburg ở Hambourg đã góp nhiều tiền vào các nhà băng khác. Lần này yêu cầu vay mượn gấp 10 lần yêu cầu của Nhật Bản. Chiến thắng không còn nghi ngờ gì nữa - Chiến thắng của Nhật là toàn diện. Hiệp ước ở Portsmouth công nhận Nhật có quyền ở Mãn Châu, một phần đất đai ở Sakhalone, những đất nhượng ở Trung Hoa và quyền bảo hộ ở Triều Tiên. Max Warburg và Jacob Schiff trở thành những chủ nhà băng thân thiện của Nhật. Schiff đã đến quần đảo này trong chuyến đi thắng lợi về và tiến hành làm cho Nhật Bản đã thêm tức giận. Đây là lần đầu tiên hoàng đế Nhật Bản đã mời người nước ngoài không thuộc dòng dõi thống trị, cùng dự bữa ăn. Sau đó người thương lượng này (Schiff) đã trở thành bộ trưởng Bộ Tài chính, rồi làm Thủ tướng ở Nhật Bản và bị ám sát vào năm 1936. Con gái của Jacob Schiff phải về sống với gia đình Schiff ở New York trong nhiều năm.

Năm 1906, lần đầu tiên, một cộng sự không thuộc người trong gia đình Kuhn Loeb là Otto Kahn đã trở thành nhân vật rất có ảnh hưởng, nhận những khoản vốn của châu Âu để đầu tư vào trong các ngành công nghệ Mỹ. Otto Kahn đã được mượn 48 triệu đôla của Pháp để tài trợ cho hãng đường sắt Pensylvania Railroad Union.

Mùa thu năm 1907, sự phá sản của Knickerboker Trust & Co, đã gây ra cuộc khủng hoảng về tài chính đúng như Paul Warburg đã nhận định từ 4 năm trước. Các nhà băng bị kết tội là đã thu nhiều tiền lãi khi chấp nhận cho vay những số tiền lớn mà không nhìn đến sự khủng hoảng. Dự án Nhà băng Trung ương của Paul Warburg, mà người anh em của Felix, một trong những chủ nhà băng đã kết tội dự án này là theo chủ nghĩa dung hòa, lúc này đã trở thành hiện thực.

Giữa ngày 1-7-1908 và 30-6-1909, sau cuộc tàn sát mới, 540.000 người Do Thái ở Nga lại đã cùng toàn bộ gia đình, đổ xô sang Mỹ. Họ thường là những người rất tin đạo Do Thái chính thống, đa mang theo nền văn hoá Yiddith phong phú và sâu sắc. Hoa Kỳ lại cho đợt thứ ba người Do Thái di cư sang ở trên nước Mỹ; và theo sự đánh giá rất chính xác thì đã có 1.777.185 người Do Thái so với con số ở Nga là 5.215.805 và 2.084.591 ở Áo - Hung.

Israel Zang Will, nhà văn Do Thái-Anh đã viết bài “Melting Pot” để tặng tổng thống Theodore Roosevelt (cái chậu để nấu chảy) cho rằng châu Mỹ là một điều không tưởng, ở đó mọi con người “đều xây dựng nên cộng hòa của loài người” và vương quốc của “Thần linh”.

Tổ chức Gold Standard Act, đã ấn định ưu thế của đồng đôla. Cũng như mọi lần, một quốc gia đã trở thành một kho lưu giữ hàng hoá thì cũng gần giống như một kho lưu giữ tiền. Sau 30 năm nắm quyền lực về công nghệ, nước Mỹ lúc này đã làm ra nhiều của cải, không còn cần để đầu tư cho trong nước, đã bắt đầu cho các xí nghiệp và các nước trên thế giới vay tiền (ngoại hối). Các nhà băng công thương Mỹ trước đây vẫn phải vay mươn tiền của châu Âu; thì nay họ bắt đầu làm ngược lại. Năm 1910, Kuhn Loeb và N.M.Rothschild đã cho Cộng hoà Dominique vay tín dụng và việc hoàn trả lại tiền sẽ được đảm bảo dựa trên các luật thuế quan. Trước khi quyết định việc cho vay tín dụng, Jacob Schiff đã đánh điện tín về londres cho Sir (ngài) Ernest Cassell: “Nếu họ không trả thì ai sẽ tìm các luật thuế quan ấy?”. Ngài Cassell đã trả lời: “ Hải quân các ông và hải quân của chúng tôi”. ( Có nghĩa là sẽ phải dùng vũ lực quân sự).

Không chỉ có Anh mới có sức siêu mạnh về quân sự- tài chính, mà Mỹ cũng đã trở thành đế vương rồi.

Cũng năm 1910, Paul Warburg đã 42 tuổi, trở thành công dân Mỹ, để lại Max một mình ở Hambourg, quản lý nhà băng Do Thái lâu đời nhất thế giới. Liên hiệp các chủ nhà băng New York đã ủng hộ dự án của Warburg. Nghị sĩ ở Rhode Island là Nelson Aldrich (bố vợ của J. D . Rockefeller Jr.) đã tài trợ cho nhà băng Kuhn Loeb, mà Paul Warburg là cộng sự và là chủ tịch của Ban Tiền tệ quốc gia, đã quan tâm tới ý tưởng của Warburg.

Những nhà băng hàng đầu của Wall Street có Kuhn Locb, Lehman Brothers, Guggenheim, Seligman và còn có thêm Goldman Sachs và sau nữa là nhà băng nhỏ bé Lazard. Họ đã giúp đỡ các xí nghiệp, tự cấp lấy vốn bằng việc phát hành trái phiếu. Năm 1910 là trường hợp của xí nghiệp Underwood; năm 1911 là của Studebaker; năm 1912 là của E.W.Woolworth, rồi đến Continent Can. Cái tên Goldman Sachs, Lehman, Kuhn Locb et Guggenheim đã trở thành huyền thoại.

Đến năm 1910 lại xuất hiện cái tên khác: Salomon. Ba anh em Arthur, Herbert và Percy Salomon, cùng với Benjamin Levy, đã nắm lại cái hội nhỏ về môi giới tiền tệ của cha để lại, dưới cái tên là “Salomon Brothers” (Anh em Salomon). Họ bắt đầu tiến hành tài trợ các trang bị đường sắt và Sở Kho bạc của các nhà máy trước khi làm cho hội của họ trở thành một trong những hãng đầu tiên của thế giới, chuyên phát hành trái phiếu.

Sự ngờ vực các nhà băng của người Do Thái hay không Do Thái, bắt đầu nẩy sinh.. Đầu năm 1912, một ban của Thượng nghị viện gọi là Money Trust Investigation Committee đã điều tra về hoạt động các nhà băng của Kuhn Locb, J.P. Morgan, Kidder, Lee Higginson và La National City Bank. Đã có vài bang bầu ra các đạo luật, ấn định việc kiểm tra tín dụng. Tháng 11-1912, tổng thống Wilson, đã được bầu lại Taft và Theodore Roosevelt, đã yêu cầu Paul Warburg soạn thảo một dự án đạo luật, bắt đầu từ địa chỉ của Paul. Dự án của Paul Warburg được Robert Owen trình lên thượng nghị viện, và do đại biểu được bầu ở Virginie là Carter Glass, trình lên hội đồng dân biểu, đã trở thành Glass-Owen Act, lập ra 12 nhà băng dự trữ ở từng vùng và nhà băng dự trữ của liên bang do Paul đã tính đến trước việc này. Tổng thống Wilson đề xuất Paul làm chủ tịch của “Fed” (nhà băng dự trữ của Liên bang); Paul thấy mình còn quá là người Đức nên chỉ xin nhận chức phó chủ tịch của “Fed”, mà không có một chủ tịch nào được chỉ định. Benjamin Strong con rể của John Pierpont Morgan được cử làm chủ tịch nhà băng của địa phương New York. Nhưng Benjamin Strong đã chết ngay trong năm ấy. Lại một lần nữa giữa các nhà băng Do Thái và của người theo đạo Tin Lành, được cân bằng quyền lực như nhau.

Sau Jacob Schiff, thì Otto Kahn đã trở thành nhân vật quan trọng nhất của nhà băng Kuhn Locb, và Jacob còn có nhiều ảnh hưởng hơn là Paul Warburg, nắm quyền của nhà băng Liên bang, và Felix đảm trách mọi cơ sở về thú ăn chơi của giới thượng lưu và những công trình của mình.

Năm 1913, Albert Strauss, cộng sự đầu tiên của nhà băng Seligman, không phải là người trong gia đình, đã dự vào hội đồng quản trị của hãng General Motors, đang phát triển mạnh và cũng như hãng Ford đều là người bài Do Thái.

Có sự chênh lệch khác thường giữa một nhúm nhà tỉ phú với những người khác là vô vàn những người Do Thái ở Nga, Đức, Áo, Pháp, Anh, Maroc, Thổ Nhĩ Kỳ và Algérie đang sống sót trong đau khổ hơn là no đủ, và thường bị khốn khổ và truy hại. Họ đã tự chiến đấu, kể cả dùng vũ khí, để chống lại tư bản chủ nghĩa Trong số 1 triệu rưỡi người Do Thái ấy, đã đến Hoa Kỳ vào giữa năm 1900 và 1914, đều tập trung chủ yếu ở New York, và đạt tới 28% số dân cư. Đúng là những người này đã ít nhiều thực hiện những khát vọng của cuộc Cách mạng ở Pháp để chấm dứt các khu Ghetto và để tìm đến một miền đất tự do.

Có vài người trong số hiếm hoi đã nhìn xa đến một miền đất hứa khác.

Ma trận về chủ nghĩa Sion (Do Thái cải cách, không chính thống) - Cái nhìn đầu tiên hướng về Palestine.

Trái lại với tất cả các huyền thoại, gần như toàn bộ người Do Thái trên thế giới, nhất là những người giàu có trong số họ đã tỏ ra chủ nghĩa hoài nghi, thậm chí cả đến việc thù địch đối mặt với dự án của những người theo chủ nghĩa Sion mới xuất hiện cuối thế kỷ XIX. Họ đã thuyết phục cung cấp tài chính cho vài nước thuộc địa để cho người Do Thái ở Nga đến trú ngụ, nhưng không phải là Argentina hay Canada: Dự án của người theo chủ nghĩa Sion, không phải là dự án về “tiền bạc của người Do Thái”, mà những kẻ thù của họ đã tố cáo sau này.

Tất cả mọi việc bắt đầu từ năm 1883 khi ông Pacha (thống đốc) Ai Cập là Mohémet-Ali, xâm chiếm Palestine và Syrie, tuyên bố các quyền bình đẳng trong mọi chủ đề của ông. Palestine trở thành nơi tranh chấp về địa lý chính trị chiến lược, nhất là đối với người Anh để mở đường sang Ấn Độ. Do đó đến năm 1840, người Anh đã mở cuộc hội nghị ở Londres, buộc ông thống đốc Mohémet-Ali phải trả lại Palestine cho người Thổ Nhĩ Kỳ, đổi lại ông được quyền thừa kế cai trị Ai Cập. Năm 1841 đã chuyển thành chế độ quân chủ độc lập. Những người Do Thái vẫn tiếp tục làm việc buôn bán và nhà băng ở đây. Trong khi đó, nước láng giềng Ả Rập đã chịu sự kiểm soát của Séoud le Grand, đang định mở rộng vương quốc ra toàn cõi Ả Rập nhưng đã bị ông Mohémet-Ali và người Ai Cập ngăn chặn việc xâm chiếm này. 300.000 người Do Thái ở Ottoman vẫn làm đủ mọi nghề. Lúc này họ đã có thể vào làm việc ở các công sở như: viên chức, giám đốc hành chính, chánh án, lãnh sự. Từ nay họ được phép đội mũ của quốc gia như mọi công dân khác không cần phải đính thêm dấu hiệu phân biệt. Đã nổi lên những bộ mặt của chủ nhà băng, của nhà buôn như: Gabbai, Adjiman, Carmona, Camondo, phản ánh vào thời kỳ đó sự hiện đại hóa. Chủ nhà băng Camondo đã giúp tiền xây dựng ngôi trường hiện đại ở Istambul. Trường dậy cho học sinh tiếng Pháp, đã làm cho giới giáo sĩ Do Thái thấy khó chịu. Ở khắp nơi trong vương quốc, người Do Thái hầu hết đều rất nghèo, chỉ làm các nghề thợ mộc, bán quần áo cũ, bán hàng lặt vặt, đôi khi làm công cho người Thổ ở nơi xa như tận Maghreb, cho đến khi người Pháp chiếm đóng nơi này, mới quay về chốn cũ. Năm 1840, đã xảy ra một tai nạn nghiêm trọng ở Syrie. Lãnh sự Pháp kết tội người Do Thái là thủ phạm vụ giết một tu sĩ dòng Thánh Francois. Có nhiều người Do Thái bị tra tấn hành hạ rồi giết chết. Nhưng dưới sức ép của dư luận quốc tế, những người còn sống sót mới được tha.

“Nhưng câu chuyện huyền thoại này vẫn truyền lại lâu dài trong nhân dân Ả Rập và những người theo đạo Cơ Đốc là: Người Do Thái cần phải uống máu người mới sống được, ở Palestine (hiện nay thuộc về Jordanie) số phận người Do Thái còn khốn khổ hơn nhiều. Năm 1845, họ là đa số ở Jérusalem (có 8.000 người so với 15.000 dân cư) và trong toàn đất nước này, họ có 30.000 người so với 550.000 người Ả Rập. Ngày 11-8-1850 Gustave Flaubert đã ghi trong “Những cuốn sổ về cuộc hành trình” như sau: “Sự trừng phạt của Trời bao trùm khắp thành phố thánh này, ba tín ngưỡng đều thấy buồn phiền, chán nản, bỏ bê cả việc cầu kinh.

Chủ nhà băng Do Thái đầu tiên lo đến số phận của người Do Thái ở Palestine, là con rể của Rothschild và là nam tước Anh Moses Montefiore. Là người rất có tín ngưỡng, năm 1860, Moses Montefiore đã xây dựng riêng một ngôi đền trong địa phận của mình ở Ramsgate và chỉ đi đến ngôi đền này cùng với người bán hàng thịt cho mình. Bên cạnh những dự án mà Moises Montefiore góp tiền để mở rộng hoàn cảnh sống của người Do Thái ở Nga và ở Ba Lan, Rumani và Maroc, ông còn quan tâm đến đời sống của người Do Thái ở Palestine, mà đối với ông miền đất này có một thiên nhiên kỳ ảo và cũng có nhiều nhà ở khác của Moises. Ông còn xây dựng một ngôi làng Do Thái ở Yemin Moshe dưới chân đồi của thành phố cổ Jérusalem. Đây là khu phố đầu tiên đặc biệt của riêng người Do Thái để giúp đỡ họ sống ở Palestine được đầy đủ. Để giúp số người khác trở thành nông dân, Moses Montefiore đã mua 10 ha đất để trồng cam ở Jaffa và một số các trang trại Do Thái khác. Ông không giúp đỡ cho số người khác muốn di cư đến Palestine được dễ dàng mà chỉ có các thương gia mới có thể đến.

Ở Châu Âu và Hoa Kỳ, các cộng đồng không còn quan tâm tới ý nghĩ lập một nhà nước Do Thái, vì họ không quên được giấc mơ từ 2.000 năm về trước. Nhưng lại có một số giáo sĩ và người trí thức, và cũng không ít các nhà buôn lại muốn gợi ra chuyện này để được công nhận một nhà nước Do Thái. Tuy thế vẫn có vài người như Moses Hess, đã viết trong cuốn sách của mình vào năm 1862 “Rome và Jérusalem“, cũng nghĩ tới chuyện có một nhà nước Do Thái riêng. Nhưng người ta chỉ tìm thấy dấu vết của câu chuyện này qua cuộc trò chuyện của hai người theo đạo Cơ Đốc. Năm 1863, tổng thống Abraham Lincoln ủy nhiệm cho một linh mục người Canada là Henry Wentworth Monk, sống ở Jérusalem chịu trách nhiệm của Trời khôi phục là nhà nước Israel. Tổng thống Lincoln hy vọng là người Do Thái có thể “sống tại ngôi nhà quốc gia (national home) của họ tại Palestine; “Đây là giấc mơ danh giá được nhiều người Mỹ tán thành”. Sau đó Lincoln lại thêm vào kiểu chơi chữ: “Như thầy thuốc riêng của tôi là người Do Thái, thường xuyên quỳ dưới chân tôi, nên tôi không có một lý do gì là không giúp đỡ một tay cho đồng hương của người ấy (đúng nghĩa là a leg up một cú đá). Nhưng về phần các cộng đồng Do Thái lại không sẵn sàng làm việc này và đối với họ thì Palestine cũng chỉ là một cộng đồng Do Thái như bao cộng đồng khác.

Ở châu Âu, người Do Thái cũng có chung một ý nghĩ ấy. Liên minh thống nhất người Israel, sau khi đã xây dựng nhiều trường học ở Tétouan, Bagdal, Istambul, Andrinople, Smyrne, Salonique, Sofia, và đến năm 1860 lại có ngôi trường khác ở Mikve Israel; đến năm 1873 lại mở ngôi trường ở Jaffa, ở Mikve Israel; sau đó có hai ngôi trường nữa ở Motsa gần Jérusalem, và ở Petah Tikva, việc làm này cũng không có gì đặc biệt, nếu không có vai trò cá nhân của Charles Netter, một trong số người sáng lập ra Liên minh, lo lắng đến việc xúc tiến Palestine. Những người Do Thái ở Pháp-Đức, Anh lại quá bận rộn việc giúp đỡ 3 triệu người Do Thái ở Nga, hơn là nghĩ đến Palestine. Và họ không nhận thấy Palestine chính là nơi ẩn trú của người Do Thái tùy thuộc vào tình hình mới có thể xảy ra.

Dự án đầu tiên tiên gắn bó với nhà nước Do Thái ở Palestine đã hình thành từ năm 1889, khi Leo Pinsker, người Do Thái ở Nga, là thầy thuốc ở Odessa, đã xuất bản cuốn sách ở Berlin “L’Auto-émancipation” (Tự giải phóng) Leo Pinsker đã lập hội “Hove’ve’ Sion”, một tổ chức bí mật ở Nga (những người ưa chuộng Sion - Do Thái), mà mục đích của hội này là “làm sống lại nền chính trị, quốc gia và văn hoá tín ngưỡng của dân tộc Do Thái ở Palestine”, cũng như phong trào sinh viên Bilu (Những chữ đầu tiên của Beit Yaakov Lekhuve-neletha-có nghĩa là “vì ngôi nhà của jacob, chúng ta tiến lên”. Cả hội “Những người ưa chuộng Sion” và phong trào sinh viên Bilu đều tổ chức cho cuộc ra đi của 30.000 người Do Thái ở Nga từ Odessa đến Istambul, Palestine, Ba Lan và Rumani. Chủ yếu họ chỉ là những sinh viên duy tâm, không có kinh nghiệm.

Jaffa là cửa ngõ đến “Alya” (nghĩa là Montee’ = trèo lên cao) chỉ còn vài trăm người Do Thái. Người di cư đến Jaffa đã làm tăng số dân Do Thái lên gấp hai lần, nhưng lại không có thêm phương tiện vật chất gì. Sau sự giúp đỡ của Montefiore, đến năm 1882 mới lại có sự giúp đỡ của Nam tước Maurice de Hirsh cưu mang cho những người Do Thái từ Palestine đến. Người chủ nhà băng này vừa là người Đức, Bỉ, Anh và Pháp, vì ông đã góp tiền cho khắp nơi để thực hiện những dự án về những người trốn tránh sự tàn sát. Ông lại rất thù địch với ý nghĩ về một nhà nước Do Thái mà ông cho dự án ấy là kỳ cục ngông cuồng. Nếu tháng 3-1882, ông mua của những người Thổ 2.200 ha đất chỉ để cho những người Do Thái phải trốn tránh đến đây ở. Và đấy cũng là dự án của ông ở trong gần 10 nước khác.

Lại có một việc xảy ra do bạo lực, bởi vì gần như toàn bộ đất đai ở Palestine là thuộc về nhà nước Ottoman và của vài cá nhân đang sống ở nước ngoài như ở Damas, ở Beyrouth. Tất cả việc mua tậu đất này phải qua nhiều thủ tục bàn giấy của chính quyền địa phương. Trong khi đó họ vẫn căm thù việc có mặt của người Do Thái trong vùng của họ, và họ cũng có nhiều khó khăn trong việc mặc cả với những chủ bán đất. Tháng 6-1882 chính quyền Ottoman đã cấm không cho người Do Thái mới di cư đến nữa và cấm tất cả việc mua đất đai, xây dựng nhà ở.

Maurice de Hirsh đã đối phó việc cấm này bằng cách cho xây dựng trên miền đất của mình những trang trại riêng, gọi là những “Moshavot”, ở Rishon Lezion, Rosh Pina và Zikhron Ya’akov. Những người mới di cư đến có thể bắt đầu từ việc làm hệ thống tiêu nước, cho các vùng đầm lầy, phá bỏ các tảng đá tạo ra những thửa ruộng bằng phẳng để cày cấy và trồng các cây bạch đàn. Những người Do Thái ở Yemen đến ở Jérusalem làm thợ xây dựng nhà cửa và làm việc trong những đồn điền trồng chanh đầu tiên. Nhưng vì thiếu các dụng cụ và phân bón nên một vài trang trại đã bị phá sản.

Đến năm sau 1883, một trong những tiếng nói đầu tiên của người Do Thái ở Mỹ đã tán thành việc cần phải có một nhà nước Do Thái. Đó là tiếng nói của Emma Lazarus hậu duệ của gia đình Do Thái ở Saint-Charles đổ bộ lên New York vào năm 1654. Emma Lazarus là nữ thi sĩ đã có vài câu thơ được khắc vào bệ của Nữ thần Tự Do. Bà cho rằng: “Palestine phải trở thành nơi không có tổ quốc là một nơi để những người lang thang đi qua, và là nơi trú ẩn của những người Do Thái trốn tránh sự tàn sát của quốc gia nơi họ đang sinh sống. Năm 1884, một năm trước ngày Nam tước Montefiore chết, tất cả các cộng đồng Do Thái trên toàn thế giới đã làm lễ mừng thọ ông tròn 100 tuổi.

Một nhà “Mạnh thường quân” lớn nữa là Maurice de Hirsh, đã gặp một thảm cảnh: con trai duy nhất của ông là Lucien đã chết vào năm 1887. Ông đến ở Paris và lao vào các công việc. Ông đã viết: “Tôi đã mất con trai duy nhất của tôi, nhưng tôi không mất người thừa kế vì nhân loại là người thừa kế của tôi”. Ông lao vào một dự án khổng lồ mục tiêu là tổ chức cho 3.250.000 Do Thái ở Nga di cư sang Argentine trong 25 năm, mà không phải sang Palestine.

Cũng trong năm 1890, những người Do Thái đã tranh luận gay gắt với nhau về việc trở về Palestine. Và từ đó, nhà văn Do Thái ở Vienne là Nathan Birnbaum đã sáng chế ra từ “Chủ nghĩa Sion”. Năm 1891, một nhà văn Do Thái-Nga là Ash Ginsberg, nổi danh dưới cái tên Achad Haam đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc thế tục hóa đạo Do Thái, được nhân dân Ả Rập nhiệt liệt tán thành, trước khi nói đến thành lập một nhà nước Do Thái, là việc cần thiết phải lôi kéo những người trí thức về Palestine. Đấy là “Chủ nghĩa Sion về văn hóa”. Ở Hoa Kỳ nền văn hóa theo kinh thánh và đạo Tin Lành, đã làm cho những người lãnh đạo cộng đồng Do Thái phải xây dựng song song không ngừng giữa Mỹ và Israel là hai miền đất hứa. Và vì thế phải quan tâm tới chủ nghĩa Sion. Năm 1892, những cuộc thanh trừng người Do Thái ở Nga đã trở thành những cuộc chém giết. Ông chánh án của tòa án tối cao, người phát ngôn của quốc hội, ngài William Blackstone và giáo hoàng Gibbon đã đến gặp tổng thống Benjamin Harrison và thủ tướng James Blaine, nhắc lại lời yêu cầu chống lại số phận của người Do Thái ở Nga phải chịu và yêu cầu tổng thống cho mở cuộc điều tra quốc tế để “chấp nhận lời tuyên bố của Do Thái ở Palestine, là tổ quốc cũ của họ, không thể tước bỏ và hứa bằng mọi biện pháp đúng đắn khác để làm giảm nhẹ sự đau khổ của họ (…). Tại sao không trả Palestine về cho người Do Thái? Theo Trời đã phân phát cho các quốc gia thì đấy chính là tổ quốc của họ không thể nào thay đổi được. Tại sao họ phải bị người ta dùng sức mạnh để đuổi họ ra khỏi mảnh đất ấy? Đây là một đất nước khéo léo và có văn hóa, là trung tâm của văn minh và một tín ngưỡng. Chúng tôi nghĩ rằng phải chấp nhận cho người Do Thái có quyền quay về mảnh đất mà họ đã bị tổ tiên chúng ta là người Rômanh đánh đuổi ra khỏi tổ quốc của họ”. Không một người Do Thái ở Mỹ có địa vị cao nào lại không có sáng kiến về cái nghề nghiệp về lòng tin của người theo chủ nghĩa Sion của một vài nhân vật có tiếng tăm của nước họ. Sự vinh quang của phong trào người theo đạo Sion không báo trước cho người nào, và cũng không cho một nhà tài chính nào. Mà nó thuộc về Theodor Herzl, phụ trách tờ báo của người Do Thái-Vienne ở Paris, là báo “Neue Treie Presse. Năm 1895, bị phong trào bài Do Thái đàn áp, kéo theo vụ tai tiếng về kênh đào Panama và việc phát động vụ án Dreyfus, thêm vào đó là hoàn cảnh người Do Thái ở Nga, Theo dor Herzl đã viết bài “Nhà nước Do Thái Die Judens taat” có kết luận cũng giống như trong cuốn sách đã xuất bản từ 15 năm về trước: “Quốc gia Do Thái phải sống lại trên một lãnh thổ ở Palestine nếu có thể”. Herzl đề nghị thành lập “Một công ty người Do Thái” để mua và tiếp nhận những miền đất, nhưng không chỉ chính xác miền đất đó “over there” là ở đâu. Công ty về quyền của người Do Thái ở Anh phải có vốn 200 triệu đô la, có nhiệm vụ mua lại các tài sản của người Do Thái để lại ở trong những nước mà họ rời bỏ ra đi, và phải trả tiền mặt cho họ và mảnh đất nào đấy “over there” nơi họ đến để hướng về nghề nông nghiệp. Công ty này sẽ thu lợi nhuận bằng cách quản lý và bán lại các tài sản mua của người Do Thái. Vốn của “Công ty Do Thái” sẽ do các chủ nhà băng Do Thái trên toàn thế giới góp và cũng có thể là những nhà băng nhỏ Do Thái đóng góp thêm, để không phải phụ thuộc vào những chủ nhà băng lớn, một khi họ có thể “vứt bỏ dự án này với cái cười mỉa mai”. Và thậm chí, những cổ đông người theo đạo Cơ Đốc, cũng muốn có lãi khi được thanh toán về vấn đề Do Thái, hay thấy thích thú với khả năng sinh lợi của dự án, để đóng góp thêm vào vốn cho Công ty Do Thái.

Thực tế khi Hezl đề ra những quyết định chính xác này cũng đã tính đến việc không thể nhằm vào sự giúp đỡ của những nhà tài chính Do Thái, kể cả ở Châu Âu và ở Hoa Kỳ, không những chủ nhà băng như Rothschild, Seligman, Schiff, Warburg, Hirsch, Kahn, Goldman, Lazard, Salamon, Oppenheim… sẵn sàng tài trợ cho một dự án như vậy mà họ cho đó là ý tưởng viễn vông.

Nam tước Hirseh chết vào năm 1896; nhà bưng “Jewish Colonization Association” của ông vẫn tiếp tục, không cần kể đến tốt hay xấu, việc đưa người Do thái ở Nga sang Châu Mỹ La tinh. Trong ba năm tiến hành công việc này, vợ của ông là là Clara đã cúng vào quỹ của hoạt động bằng tài sản riêng là 15 triệu đôla. Số tiền đó giúp cho các công việc của người Do Thái ở New York, Galicie, Vienne, Budapest và Paris. Sau đó bà còn di tặng lại 10 triệu đôla cho các công trình sáng lập. Nhưng đối với Palestine thì không có chuyện giúp đỡ gì cả.

Một trong những người con trai của James de Rothschild là Edmond-James được Herzl đến ngỏ yêu cầu, cũng đã từ chối không tham gia vào dự án của những người theo chủ nghĩa Sion. Nhưng Edmond-James lại thấy có trách nhiệm giúp cho làng Rikhon Le Zion, bị phụ thuộc vào phong trào của người theo đạo Sion là Hoveve Zion, nên đã đến bờ vực phá sản. Edmond-James quyết định phải giúp đỡ họ và cả những người ở làng Zikhron Yaakov cũng đang bị sa sút như vậy. Edmond-James đến thăm họ và khi trở về rất hồ hởi, ngay cả như Hersch và Montefiore, James không bao giờ trở thành người theo đạo Sion.

Năm 1896, Theodor Herzl không nản lòng khi bị các chủ nhà băng lớn Do Thái từ chối giúp đỡ, vẫn đến gặp các nhà chức trách hoạt động chính trị để thuyết phục họ về ý tưởng của mình. Herzl tranh luận cả với sứ thần của giáo lý Tông đồ Tòa thánh ở Vienne về việc khác thường có thể xảy ra của một bộ phận của Tòa Thánh ở Jérusalem khi thấy người Do Thái đến sinh sống ở Palestine. Herzl muốn tập hợp những thế lực giúp đỡ chính và đã mở một hội nghị những người theo chủ nghĩa Sion họp ở Munich, nhưng bị cộng đồng Do Thái ở địa phương phản đối, nên phải dời hội nghị ấy đến Bâle, một thành phố có rất ít người Do Thái sinh sống.

Ngày 29-8-1897, trước vài tuần lễ khi thành lập nghiệp đoàn, (Bund) bí mật ở Vilna, Herzl đã họp hội nghị người theo đạo Sion đầu tiên trên thế giới ở Bâle. Có 200 đại biểu của 17 nước họp ở nhà giải trí của Tòa đốc lý, trong đó có 69 đại biểu Sion và số cá nhân khác có giấy mời đến dự. Người nào đến họp cũng tự túc tiền ăn đường. Có 10 người không phải là Do Thái nên không được quyền bầu cử. Không có nhà tài chính Do Thái quan trọng nào chịu nhận đến dự họp vì đây chỉ là công việc của những nhà trí thức và các thầy thuốc.

Herzl đã trình bày dự án của mình trước hội nghị và do một trong số người bạn thân là Max Nordau chủ trì hội nghị. Nordau là con trai một giáo sĩ ở Budapest, đã trở thành bác sĩ ở Paris vào năm 1880. Theo chương trình ấy, những người theo đạo Sion sẽ lựa chọn cho dân tộc Do Thái “một tổ quốc chung hợp pháp được công nhận ở Palestine” Hội nghị đã quyết định khóa đầu tiên đến ở tại Israel là các người chủ trang trại, thợ thủ công và thầu khoán Do Thái. Các tổ chức và đoàn thể Do Thái trên thế giới ở địa phương nào, nước nào, thì tùy theo luật pháp của mỗi nước mà thành lập để tăng cường tình cảm với quốc gia Do Thái, chuẩn bị các điều kiện để chính quyền quốc gia địa phương đồng tình, và nếu cần để họ chấp nhận chủ nghĩa Sion.

Theo gợi ý của Leo Motzkin, một nhà toán học người Do Thái ở Nga, di cư đến Berlin và có nhiều đại biểu khác, yêu cầu thêm một điều kiện cho nhà nước Do Thái là “phải được luật pháp quốc tế công nhận”, mà không đơn giản tự thành lập. Nói một cách khác là phải có sự thỏa thuận của Ả Rập. Nhiều tiếng nói khác đã không đồng tình về chương trình này. Sau đó, hội nghị đã tìm ra được một thể thức: “Nhà nước phải được “đảm bảo do luật pháp công khai”. Họ đã nói đến việc cần thiết phải có quyền lao động làm điển hình.

Herzl được bầu làm chủ tịch. Nordau trở thành một trong ba vị phó chủ tịch. Một ban được thành lập để quản lý mọi hoạt động giữa các đại hội hàng năm. Và mỗi người đều phải đóng niên phí chung tương đương bằng 1 Franc, 1 Mark, nửa đôla, 22 đồng Shillings (tiền Anh).

Năm 1898, đại hội người theo đạo Sion đã thành lập tổ chức “Jewish Colonial Trust” (xí nghiệp liên hợp người Do Thái ở các thuộc địa) để chi tiền mua đất ở Palestine theo kiểu của dự án “Công ty Do Thái” của Herzl. Không có nhà tài chính Do Thái nào dự vào kế hoạch này, và họ cũng chỉ theo lời kêu gọi quyên góp của cộng đồng Do Thái ở Anh, góp có 395.000 đồng Lives so với số 8 triệu cần phải có. Dự án về đạo Sion thất bại về mặt tài chính. Lần đầu tiên có một nhóm người theo xã hội chủ nghĩa đã yêu cầu được tham dự vào ban lãnh đạo phong trào này.

Herzl đề nghị với vua Ottoman xóa nợ cho “mảnh đất cao cả ấy” (nơi đặt làm quốc gia Do Thái) bằng cách đổi lại là sự thần phục của người Do Thái với Palestine. Không có chủ nhà băng đất đai nào lại có thể ghi tên của họ vào việc thương lượng “món quà biếu đáng giá như vậy. Vì thế lời đề nghị của Herzl với vua Ottoman bị từ chối.

Đến đại hội lần thứ 3, họp vào năm 1899, vẫn ở Bâle, Herzl đã báo cáo lại những cuộc tiếp xúc của ông với Berlin, Constantineple và Jérusalem. Ông cố tránh việc tranh luận về bản chất nguồn gốc Do Thái và về nhà nước Do Thái sẽ thành lập, để tránh gây ra sự chia rẽ giữa tín ngưỡng và các giáo hội. Người ta đã thảo luận về điểm muốn biết phải làm sao để tập trung vào hoạt động ngoại giao “hơi có chút ảo tưởng” như kiểu của Herzl, hay phải làm rộng việc du nhập cụ thể người Do Thái theo cách đã làm của Rothschild, mà cách làm này ngoài phong trào của người theo đạo Sion. Hội nghị đã quyết định “Jewish Colonial Trust” phải đầu tư vốn để hợp tác mua đất ở Palestine và ở Syrie, mảnh đất “over there” (tùy ở nơi nào đấy) từ nay quyết định là ở Palestine. Trên lãnh vực này, những người không theo đạo Sion lại có tác dụng mạnh hơn Herzl. Edmond de Rothschild đã tập hợp các đất thuộc địa, mà ông đã tập hợp lực cùng nhà băng “Jewish Colonial Association” do nam tước Hirsch thành lập để mua các lãnh thổ ấy. Ông nắm quyền chỉ đạo mở mang các ngôi làng Zikhron Yaakov, Rishon Lezion, và không cần biết đến vấn đề gì, cứ ấn định giới hạn về phía Bắc cho miền đất mới để dựng các ngôi làng ở Rosh Pina, Metulla, và kiểm soát nguồn nước gần con sông Litani. Sayasưa với chuyện này, nam tước Hirsch lao vào công việc, mua thêm đất, giúp dân làng làm đường sá, mở một xưởng máy nhỏ cho người Do Thái. Ông kiểm soát chặt chẽ vấn đề kinh tế của các vùng mua được, sử dụng người Ả Rập làm công, bởi vì họ có nhiều kinh nghiệm hơn người Do Thái, và đặt một cơ quan hành chính để kiểm soát mọi công việc của các ngôi làng mới. Việc làm của nam tước đã gây sự tức giận cho những tên thực dân.

Lúc đầu người ta chỉ đếm được có 85.000 người Do Thái ở Palestine (so với 10 triệu người trên thế giới), và nửa triệu người Do Thái ở Ả Rập, kể cả ở Transjordanie. Trong những điều kiện như vậy thì thật khó hình dung ra một nhà nước Do Thái được. Tất cả tiền bạc của thế giới cũng không làm thay đổi được điều gì về người Do Thái. Và như vậy, rõ ràng là sai lầm. Năm 1900, hội nghị người Sion họp lần thứ tư ở Londres: Mục đích cuộc họp lần này là gây sự chú ý của dư luận công cộng về một sức mạnh đầu tiên của thế giới và của tiền bạc về một cộng đồng Do Thái ở Anh. Người ta tranh luận về sự kém cỏi về kinh tế trong việc khai khẩn ruộng đất trồng trọt hoa màu ở Palestine. Người ta dành ra hàng giờ để bàn về phong trào thể thao, về việc tang lễ. Những người theo đạo Sion chính thống do giáo sĩ Yitzak Yaakov Reines đã chống lại việc bàn luận mất thì giờ như vậy. Họ đề nghị cần tập trung bàn luận về những vấn đề chính trị và tài chính để mua được những miền đất khác. Lại một lần nữa chuyện này vẫn không có kết quả gì. Đây là sự thất bại hoàn toàn của những người theo chủ nghĩa Sion.

Đại hội lần thứ V họp ở Bâle năm 1901 quyết định: Để tạm sửa chữa sự thất bại của “Jewish Colonial Trust”, phải tạo ra một tổ chức quyên góp của số đông người Do Thái những của cải cần thiết cho việc mua đất như tổ chức “Keren Kayemeth Le-Israël” - (KKL), hay “Jewish National Fund”. Có một nhóm người do Motzkin, Martin Buber và Chaim Weizmann yêu cầu phải có một chương trình về khoá đào tạo văn hoá Do Thái trong Diaspora (cộng đồng Do Thái sống tản mác) để khuyến khích họ quay về với đạo Sion. Nhóm này cũng nêu ra việc phong trào có quá nhiều dân chủ. Tổ chức người theo đạo Sion phải thường xuyên đặt ở Vienne và phải tự củng cố lấy sức mạnh. Và từ nay cách hai năm mới mở đại hội.

Về lãnh sự ngoại giao cũng không có tiến triển. Ở Istanbul không có người nào chịu nhượng Palestine cho người Do Thái. Vì không có được một ủy nhiệm gì, Herzl liền thay đổi chiến lược. Năm 1901, Herzl đã gợi ý với vua Thổ Nhĩ Kỳ Abdul Hamid II về ý tưởng cho người Do Thái được ở Chypre, mà không ở Palestine nữa. Nhưng vua Thổ không trả lời, cho đó là dự án cổ xưa của Joseph Ha Nassi mà ngày xưa đã góp phần làm cho vua Thổ thất bại khủng khiếp ở Lepante…

Người Anh còn bận lo lắng duy trì con đường thông thương với Ấn Độ và giám sát kênh đào Suez, nên họ càng ngày càng quan tâm đến Palestine. Ngoài ra các tàu biển bắt đầu chạy bằng dầu ma-dút nên Londres đã cảm thấy mối lợi to lớn ở vùng Cận Đông. Năm 1901, William Arcy buộc phải nhượng bộ để Irac và Ả Rập khai thác dầu. Abdel. Aziz Ibn Saoud nắm quyền khai thác dầu ở Ả Rập và lấy lại Riyad của người Thổ. Tất cả đường lối chính trị trên thế giới đã nhanh chóng lao đến các vựa vàng đen ấy. Số phận Palestine và chủ nghĩa Sion cũng tuỳ thuộc vào vấn đề này.

Năm 1902, Herzl nhận lệnh do Ban hoàng gia giao cho việc di cư của người nước ngoài, và do Joseph Chamberlain, bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh về các thuộc địa, đã đề xuất với Herzl xây dựng đất thuộc địa ở El-Arish, trong vùng Sinai đang thuộc về Ai Cập (chính Ai Cập cũng được Anh đỡ đầu từ năm 1882) Herzl đã nêu lên Argentine và Chypre. Cùng thời gian nay, một đảng tín ngưỡng là Mizrahi, được thành lập ở Vilna, đã đòi lại “miền đất hứa”. Nghiệp đoàn thợ thuyền (Bund) cũng được hình thành ở thành phố này, nhưng mục tiêu của họ lại khác xa với mục tiêu của đảng Tín ngưỡng. Tổ chức này muốn đòi quyền lợi cho người Do Thái ở Nga. Còn đảng Kva lại đòi quyền lợi cho người Do Thái ở Palestine. Một cây nói dí dỏm cho rằng điều phân biệt giữa người theo chủ nghĩa nghiệp đoàn (Bundistes) với người theo chủ nghĩa Sion (Sionistes) chỉ là… sự say sóng (ý muốn nói là lắc lư, chao đảo, không thể hợp nhau được).

Năm 1903, chính quyền Anh chính thức đề nghị với Herzl tổ chức đưa người Do Thái du nhập vào Ouganda, “trong những điều kiện là họ phải tôn trọng tập tục của quốc gia Ouganda”. Mặc dù đó là địa điểm lựa chọn phi lý, nhưng đối với Herzl đã là một thắng lợi. Herzl thấy đã đến lúc việc yêu sách có một quốc gia cho người Do Thái đã có sức mạnh về hợp pháp.

Cũng trong năm này, Công ty Jewish Colonial Trust đã thành lập ở Londres một đường dây nhỏ, gọi là Anglo-Palestinian Company với số vốn vẹn vẹn có 50.000 Livres Sterling. Đây là nhà băng Do Thái đầu tiên của Palestine. Nhưng không ai biết được tên những người lãnh đạo của dự án Ougandais. Năm 1903, lại xảy ra vụ xì-căng-đan khi Herzl trình bày với đại biểu đại hội của người theo chủ nghĩa Sion về dự án một trung tâm Do Thái ở Ouganda. Đây là giải pháp quan trọng mang tính thời sự cho người Do Thái ở Nga mà Herzl biện hộ rằng: việc nhận lại quyền lợi quốc gia không kéo theo việc từ bỏ mục đích duy nhất của chủ nghĩa Sion là Palestine.

Ngạc nhiên, hoảng sợ và nổi giận! Người Do Thái ở Nga càng tỏ ra thù địch với dự án ở Ouganda. Max Nordau, nhân vật tin cậy nhất của Herzl đã cùng với số người khác bảo vệ dự án của Herzl. Hầu như đã có sự chia rẽ trong tổ chức của Herzl. Một cuộc bầu quyết định (có 295 phiếu bầu thì 178 phiếu chống lại và 98 phiếu bỏ trắng) chỉ cử một ban nhỏ đến Ouganda quan sát, mà không làm mếch lòng nước Anh, và không hứa hẹn gì cả.

Năm 1904, tổ chức K.K.L, thành lập từ hai năm trước đã thực hiện được việc mua một mảnh đất nhỏ ở Judee thuộc vùng Tiberiade.

Cũng năm 1904, giáo hoàng Pie IX từ chối không nhận giúp đỡ cho phong trao Sioniste Horzl đã thất vọng to lớn và chết vào ngày 3-9 do kiệt sức ở độ tuổi 44.

Nhà văn Do Thái ở Anh Israel Zangwill là người sáng kiến nghĩ ra từ “Chủ nghĩa Sion” (Sioniste, đúng ra cầm đầu phong trào này thay Herzl. Những người lãnh đạo chính của phong trào đã lảng tránh dự án Ouganda. Người ra chỉ nghĩ duy nhất đến Palestine, dựa theo khẩu hiệu “một đất nước không có dân tộc cho một dân tộc không có đất nước”. Dù sao cũng có vài người không chịu từ bỏ ý nghĩ xây dựng một nơi sinh sống khác ngoài vùng Cận Đông. Israel Zangwill lại nói rằng ông chấp nhận bất cứ miền đất nào, ngay cả ở Ouganda, để cho những người Do Thái đang bị tàn sát ở Nga đến trú ngụ. Người ta lại bàn đến Canada, hay Úc. Và nhóm đại diện được cử đến các nơi Irak, Lybie, Angola.

Jacob Schiff, không bao giờ chịu là người sioniste, nhưng vẫn góp tiền định cư cho 93.000 người Do Thái Nga ở Galveston đến ở tại Texas.

Năm 1905, đại hội lần thứ VII, vẫn họp ở Bale kiên quyết từ chối tất cả mọi sự di cư một nước tương lai của Do Thái, ngoài Palestine hay các vùng lân cận gần đây nhất. Israel Zangwill liền xin từ chức và thành lập riêng tổ chức “Jewish Territorial Organization” vẫn dùng dự án Ouganda. Đây là sự bế tắc vì Nordau cũng từ chối thay quyền của Zangwill. Và cuối cùng là David Wolffsohn phải đảm nhận cương vị chủ tịch Hội. Các văn phòng của tổ chức người Sion đều chuyển sang ở Vienne, mà ông đốc lý ở thành phố này được coi là người bài Do Thái mạnh nhất. Nhưng khi họ đến ở Cologne thì lại được chính quyền địa phương đón tiếp. Người ta chờ sau khi Hel chết mới di chuyển các văn phòng sang ở Cologne mà ở đây đã có 85.000 người Do Thái ở Palestine đang sinh sống.

Năm 1907, đại hội lần thứ VIV họp La Hay, cùng thời gian với hội nghị quốc tế về hòa bình. Một kỹ sư hóa học người Anh gốc Nga là Chaim Weizman (đã nói ở trên) trở thành người phát ngôn chính thức của phong trào. Những người “thực dụng” chỉ ủng hộ việc mở rộng nơi định cư phải được các thế lực mạnh giúp đỡ, thúc đẩy Tổ chức Sioniste mở một văn phòng liên lạc ở Jaffa. Arthur Rupin được cử là người phụ trách tổ chức Sioniste đầu tiên đến sống ở Palestine. Rupin là một người quản lý hành chính xuất sắc, đã học luật và kinh tế, là người tán thành một nhà nước hai quốc tịch: Do Thái và Ả Rập. Rupin lập ra những làng, chuyển các sinh viên thành nông dân, người nông dân thành thầu khoán. Sau đó tổ chức các khóa học về canh nông trong các trang trại chuyên trồng một loại thực vật.

Sau những vụ tàn sát người Do Thái mới, đã có đợt người Do Thái ở Nga đi tàu biển chạy đến Palestine. Họ có độ gần 5.000 người một con số không có ý nghĩa gì so với 500.000 người cùng đổ sang Hoa Kỳ vào thời gian. Họ phần nhiều là những thanh niên, có tư tưởng xã hội cũng như những người đang muốn theo Lênin. Trong số đó có David Ben Gourion, Moshe Sharet, Yitzhak Ben Zvi.

Những người mới đến đã lập ra độ 30 ngôi làng. Thay bằng việc phải nhờ cậy đến người Ả Rập có trả tiền công, họ đã bắt đầu lập ra một tổ chức phòng vệ vào năm 1907, gọi là Bar-Giora. Mục tiêu hàng đầu của họ là tạo lập một phong trào xã hội chủ nghĩa. Sau đó lại có Vladimir Jabotinsky là một người lãnh đạo chủ nghĩa Sion, từ Odessa đến với dự án đơn giản là chủ nghĩa dân tộc.

Nhưng nguồn tài chính của họ thiếu rất nhiều và những người đi tiên phong trong phong trào xã hội chủ nghĩa bị sa lầy. Trong số 15.000 người Do Thái ở Nga chạy sang Palestine đã có đến nửa số người lại ra đi sang Mỹ sau vài năm sống ở Palestine. Và có 1 triệu rưỡi người đi thẳng sang Mỹ.

Ở Londres có Menahem Oussich Kine, Chaim Weizmann, và ở Jaffa có Nahum Sokolov. Phong trào công nhân ở Palestine đã kết tội chủ tịch của tổ chức Sioniste: Wolffsohn, đóng trụ sở ở Cologne đã đem con bỏ chợ, để mặc cho những người đi tiên phong theo số phận bơ vơ của họ.

Cũng năm này (1907) ở Palestine có tổ chức “Ha- Shomer Hatsair” phòng vệ của người Do Thái. Người ta thấy ở Jaffa và Jérusalem đã có vài tờ báo bằng tiếng He’breu, những đảng phái chính trị, những tổ chức của người lao động nông nghiệp. Ở Jérusalem có xây dựng thêm những khu phố mới. Jaffa hiện đã có 50.000 dân cư, trong đó có 10.000 người Do Thái. Ở Istambul có cuộc cách mạng của thanh niên Thổ, dựa được vào nhiều người Do Thái-Thổ, xảy ra vào năm 1908 gây hy vọng cho nhiều người Ả Rập và Do Thái ở Palestine. Vua Thổ nhường ngai vàng cho con trai là Abdul Hamid III vào năm 1909. Nhưng Abdul giữ quyền lực không được lâu. Tất cả mọi người đều được quyền bình đẳng ngang nhau, chỉ trừ có người Hy Lạp, người Arménie và người Do Thái.

Tháng 4-1909, Rupin, chủ tịch tổ chức Sioniste ở Palestine, tập hợp được 60 gia đình Do Thái vào hiệp hội Ahouzat Bayit, và mua một miền đất gần Joffa. Các lô đất chia cho hộ Do Thái theo cách rút thăm - khu phố này gọi là Tel-Aviv. Cũng trong năm này, Rupin còn lập ra một Kibboutz (cộng đồng) đầu tiên là Degania, ở bên hồ Tibériade. Đây là ngôi làng không có tôn ti thứ bậc, không có tài sản, không có tiền bạc. Nhà lý luận về điều không tưởng ấy là Aron David Gordon, một nhà trí thức xã hội chủ nghĩa, sinh năm 1856 ở Nga, đến Palestine vào năm 1904. Ông ta cho rằng: chỉ việc quay lại với thiên nhiên và loại bỏ tiền bạc là có thể cho phép thay đổi được số phận của người Do Thái. Trước khi có thể xây dựng một quốc gia hoàn toàn theo những nguyên tắc ấy, Aron David Gordon đề xuất việc xây dựng những cộng đồng (Kibboutzin) dựa trên tài sản kết hợp đất đai và tất cả các của cải, mọi người đều có quyền bình đẳng ngang nhau, các trẻ em được dạy dỗ theo tập thể và không dùng đến tiền bạc. Phần lớn những Kibboutzin này đều được quy hoạch cùng một sơ đồ: có một đài chứa nước, các lán trại, các bãi đất, phòng ăn, phòng thư viện, một cửa hàng tạp hóa, một nhà máy giặt, các chuồng súc vật. Một hội đồng chính do các thành viên trong Kibboutzin bầu ra để quản lý ngân quỹ và nhận những người mới gia nhập. Một thư ký chịu trách nhiệm toàn bộ công việc được bầu ra cùng một lúc với người giữ kho bạc và một người phối hợp các lao động. Phụ nữ được làm mọi công việc như nam giới, không có đồng lương ngoại nào mà cả người Do Thái, người Ả Rập được nhận. Việc giáo dục trẻ em dựa theo đời sống tập thể, cho đến khi các trẻ tiếp xúc với thế giới bên ngoài ở các trường đại học.

Tại đại hội Sioniste vào năm 1911, nơi lần đầu ở khoá họp toàn nói tiếng He’breu cuối cùng đại hội đã quyết định một chương trình xây dựng những Kibboutzin khác. Nhiều người giải thích rằng chế độ ở Kibboutzin là kiểu thu hẹp của nhà nước Do Thái trong tương lai, ở đấy tiền bạc phải được trừ bỏ. Shlomo Kaplansky nêu ra việc liên kết với người Ả Rập. Otto Warburg là họ hàng xa của các chủ nhà băng, thay cương vị của David Wolffsohn, phụ trách tổ chức Sioniste.

Năm 1912, sau cuộc chiến tranh thứ nhất ở Balkans, Hy Lạp đã thu hồi lại được miền Salonique, nơi người Do Thái chiếm tới nửa số dân cư và đều là người có nguồn gốc Tây Ban Nha. Bắt đầu có sự Hy Lạp hoá, sự phân biệt, sự thay đổi về đạo Do Thái.

Năm 1913, đại hội Sioniste họp ở Vienne, trụ sở cũ của tổ chức Sionste, nơi trí thức về đạo Do Thái thu được thắng lợi. Người ta bàn cãi về việc thành lập một trường đại học riêng cho người He’breu ở Jérusalen. Năm 1914, hãng Anglo-Persian Oil & Co (hãng dầu Anh-Ba Tư và Công ty) APOC, thành lập từ 5 năm trước, đã chuyển sang tay Bộ Tư lệnh hải quân Anh kiểm soát. Bộ này quyết định dùng dầu mazout để chạy các tàu biển. Các giếng dầu ở Irak và Iran bắt đầu phun đại trà.

Vào những năm giữa 1904 đến 1914, đã có 40.000 người Do Thái di cư đến Palestine. Phần đông họ là người ở Nga hay Áo, Hung. Người Do Thái ở Mỹ không bao giờ quan tâm tới phong trào Sioniste và việc giúp đỡ tiền nong cho các Diaspora (người Do Thái sống tản mát) quá kém nên có đến 3/4 người di cư lại phải ra đi, chủ yếu là sang Mỹ. Năm 1914, ở Palestine chỉ có 80.000 người Do Thái trong có khoảng 11 triệu rưỡi (gần gấp ba con số đầu thế lỷ XIX) toàn bộ số dân Do Thái trên thế giới.

Người ta biết chi tiết về sự phân chia 11 triệu rưỡi người Do Thái ấy như sau: kết quả cuộc điều tra dân số Do Thái tiến hành từ 16-9-1909 đến 3-10-1910 (chắc chắn cũng gần sát) của tổ chức American Jewish Year Book theo năm 5.670 của Do Thái là: Người Do Thái ở Đông Âu chiếm hơn một nửa toàn bộ dân Do Thái và bằng 1/8 ở Hoa Kỳ. Trong số họ có tới 70% sống ở ba nước: Nga (5.215.800 người), Áo-Hung (2.084.600 người), Hoa Kỳ (1.777.200 người). Phần còn lại sống chủ yếu ở Châu Âu (có 20%): Đức (607.900), Anh và vương quốc Anh (380.800), Rumani (250.000), Hà Lan (160.000), Pháp (158.000), Algerie (63.000), Ý (52.000), Bungari (36.455), Thụy Sĩ (12.000), Bỉ (12.000), Hy Lạp (8.000), Serbie (5.500), Đan Mạch - Thụy Điển (4.000), Tây Ban Nha (2.500), Luxembourg (1.200), Crete (1000), Nauy (642). Ở Islam, họ chỉ có 7% trong toàn bộ dân số: vương quốc Ottoman (464.000), Maroc (110.000), Tunisie (62.600), Ba Tư (49.500), Ai Cập (38.600), Lybie (18.600), Turkestan-Afghanistan (14.000). Abyssinie (3.000), châu Mỹ Latinh và châu Á chỉ chiếm 5% trong toàn bộ: Argentine (30.000), Mexique (9.000), Braxin (3.000), Cuba (4.000), Surinam (1.158), Curacao (1.000), Peru (500), Venezuela (411), Costa Rica (43), Trung Hoa và Nhật Bản có 2.000, chủ yếu là ở Thượng Hải. Tổng cộng 11.530.000 người Do Thái, có 90% sống ở những nước có đạo Cơ Đốc. Nét đặc trưng của thời đại là: Palestine còn chưa phân biệt trong sự phân tích số dân của phần còn lại thuộc vương quốc Ottoman.

Trong một thế kỷ sự phân chia về địa dư là to lớn. Dân tộc Do Thái chỉ là người nông dân ở Ba Lan, nhưng lại làm thợ ở Nga và ở châu Mỹ. Trong số những người Do Thái có vài người đặc biệt là những người canh tân, đổi mới, họ không bị tố giác là những nhân vật ít nhiều vô tình dự vào các nỗi đau khổ của thế giới, hay bị coi là những kẻ mua vét, những người cho vay nặng lãi, những kẻ ăn bám, chuyên hám lợi tiền bạc, mà chỉ bị coi là những người tổ chức rõ ràng và có ý thức về việc nắm quyền hành của họ về nền kinh tế của cả hành tinh.

LUẬT CỦA CON SỐ, CÁI CHẾT CỦA NHỮNG VƯƠNG QUỐC

Khi ngày 3-8-1914, con tàu Cristobal, có Philippe Bunau-Varilla cùng đi, phát động khai trương thông suốt kênh đào Panama thì có một sự kiện xảy ra hoàn toàn bất ngờ là: cùng ngày hôm đó xảy ra cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất.

Người Do Thái cũng không hơn gì những người khác, sắp đặt cách để ngăn chặn mọi diễn biến của thảm kịch bắt đầu xảy ra. Người Nga, người Ba Lan, người Đức, Áo, Anh, Pháp nghi ngờ người Do Thái phản bội và kết tội cho họ đã phát động cuộc chiến tranh bằng cách bán vũ khí cho các nước tham chiến để làm giàu bằng chiến tranh và lại ca tụng chủ nghĩa hòa bình. Một chuyên viên sử học về chủ nghĩa đế quốc người Anh là O.R. Hobson đã phải viết như sau: “Gia đình Roths Child giữ vai trò rất quan trọng hơn các nước ngoài ở Pháp…” và “Sẽ không có Đại chiến thế giới nếu gia đình Roths Child phản đối…” Một huyền thoại bỉ ổi, xấu xa! người Do Thái không nắm một vai trò nào trong việc giúp tiền cho cuộc chiến tranh. Thực tế, người ta thấy rõ ràng là người Do Thái có mặt trong tất cả các phe mà họ giúp đỡ, và cũng trung thành với mọi khi là họ giúp các nước mà họ đang là công dân của nước ấy. Họ đều là những người nông nàn yêu nước. Ở Đức có 100.000 người Do Thái xin ra mặt trận, kể cả những người Do Thái - Ba Lan cũng đăng ký nhập ngũ khi quân đội của Laiser ở phương Đông tiến đến. Nhiều người Do Thái lại có mặt trong hàng ngũ quân đội Áo-Hung. Ở Anh có 50.000 người Do Thái xin nhập ngũ, trong đó có một trung đoàn người Do Thái - Nga, một tiểu đoàn hoàng gia số 38. Trong vương quốc Ottoman một bộ phận lớn dân cư Do Thái đã được chính quyền liên minh với Đức ưu tiên tổng động viên. Ở Nga, người ta thấy có hơn 350.000 người Do Thái trong quân đội của Sa hoàng. James, con trai của Edmond de Rothschild chiến đấu trong quân đội của Anh. Eric, con trai của Max Warburg lại dụ vào quân đội của Đức; Jimmy cháu nội của Paul Warburg đã chiến đấu trong quân đội của Mỹ. Với nền công nghệ chiến tranh, ở Đức có Walther Rathenau, chính trị viên chỉ huy việc phân phát các nguyên liệu. Còn về phần Geeorges Mandel ở Pháp, một kỹ sư Do Thái trẻ, xuất thân từ một gia đình chính thống đạo Do Thái, đã làm việc ở văn phòng của Clemenceau. Marcel Bloch, (là hãng Marcel Dassault trong tương lai) đã sáng chế ra loại cánh quạt mới và năm 1917 sản xuất ra chiếc máy bay hai chỗ ngồi SAE-4 được quân đội sử dụng ngay ở mặt trận; một kỹ sư khác là Andre Citroen đã rời bỏ các công việc sản xuất các bánh răng của để xây dựng nhà máy sản xuất đạn đại bác và tổ chức lại công việc cung cấp đạn dược, rồi đến công việc thư tín. Cỗ một kỹ sư Do Thái khác ở Anh, trước đó là phát ngôn viên của phong trào Sioniste, Chaim Weizman, phát minh ra việc sản xuất chất acetone, là chất dung môi cần thiết cho việc sản xuất các chất nổ và trở thành giám đốc phòng nghiên cứu của Bộ Hải quân. Còn ở Đức có số lớn nhà bác học Do Thái đã phục vụ trong quân đội của quốc xã.

Những nhà tài chính Do Thái cũng đều là những người theo chủ nghĩa dân tộc. Max Warburg cho Đức vay tiền và góp tiền cho kỹ nghệ chiến tranh của Kaiser (hoàng đế Đức). Max ghi vào sổ nhật ký: “Chưa bao giờ số phận nhà tài chính của chúng tôi lại gắn bó chặt chẽ với số phận chính trị của nước Đức, (…). Rõ ràng là không chỉ có một nhà băng tư của Đức đã đảm bảo đủ việc cho vương quốc Đức vay tiền, mà chúng tôi cũng phải tham dự vào việc này (cuộc chiến tranh). Đáng kể là chúng tôi đã đảm bảo cho việc mua hàng hóa ở các nước trung lập”. Các cộng đồng và những nhà băng Do Thái ở Londres đều đương sát cánh dằng sau chính quyền, cũng như những gia đình Rothschild hay Harace Finaly đã cùng với nhà băng ở Paris và ở Hà Lan, cung ứng cho người Pháp. Người Do Thái ở Mỹ đồng tính với tất cả những người khác coi nước Nga của Sa hoàng là cần phải đánh gục.

Số người Do Thái đã chia nhau đến các mặt trận. Có vài người như Otto Kahn tuyên bố rõ ràng là ủng hộ Đức. Otto Kahn là cộng sự đắc lực của Kuhn Locb; Jacob Schiff, đã 68 tuổi cũng ủng hộ Đức vì họ cho rằng chính người Anh đã cung cấp tiền trực tiếp hay gián tiếp cho Nga cũng như trường hợp của Henry Goldman đã ủng hộ Đức. Còn số khác như Samuel Sachs lại chọn trái ngược lại là phe Pháp-Anh và chấm dứt mọi giao dịch với Đức và Đông minh của Đức. Gia đình Sachs không chú ý đến lời của gia đình Goldman. Còn Felix Warburg lại chần chừ, vì một trong số anh em của gia đình Warburg đã làm cố vấn cho hoàng đế Đức; một người khác điều khiển nhà băng Liên bang của Hoa Kỳ. Dần dần cả Felix Warburg và Otto Kahn đều đứng về phe Đồng minh. Nhưng riêng Schiff thì không theo Đồng minh, đề nghị với Kuhn Locb xin từ chức, nhưng bị Kuhn Locb từ chối. Số người khác, rút cục cũng ngả về chính quyền Mỹ và tự động viên bán các vật liệu chiến tranh cho Washington. Họ đã tạo ra một hệ thống khổng lồ về bán hàng, vận hành theo thang bậc bắt buộc của thế giới, sáng chế ra những kỹ thuật cần dùng, sau đó chuyển những “ad rausiam” (giấy chứng khoán) cho các xí nghiệp ở Mỹ.

Tháng 11-1914, Felex Warburg phản đối cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn, tự nhận là thủ quỹ của “American Jewish Relief Committee”, tập hợp tất cả các tổ chức ở Mỹ giúp đỡ người Do Thái ở châu Âu, bất kỳ họ ở chiến tuyến bên nào. Một đại lý tên là Le Joint Committee đã gửi những thứ cần thiết cho các cộng đồng Do Thái là nạn nhân của chiến tranh.

Trong khi cuộc chiến tranh đã sa lầy (và khi nước Anh đã phải tích lũy vay mượn tiền của các nhà băng Mỹ) thì đại tá Lawrence đã hứa hẹn với Faygal, một nhà quý tộc ở La Mecque giữ chức vụ tối cao của nước Ả Rập to lớn, bao gồm cả Palestine, nếu ông này giúp cho việc làm vương quốc Ottoman nhanh chóng sụp đổ. Vì thế, tháng 5-1916, trong khi ở Verdun quân đội Pháp phải một mình chống lại quân Đức, thì ở Londres, Georges Picot đã ký với Sykes một thỏa thuận chia miền Địa Trung hải: Paris chiếm lấy một vùng nhỏ thuộc lãnh thổ của Syrie, Liban và vùng Mossoul; còn Anh vẫn đóng ở Irắc và Iran, nơi có nhiều vía dầu nổi tiếng. Còn về Palestine thì phải phụ thuộc vào quy chế riêng theo quyết định: người ta không nêu ra cho một người nào biết về những lời hứa của Lawrence với Faygal, mà vẫn còn thời gian để nói cho họ biết là Palestine vẫn thuộc về Ả Rập.

Tháng 4-1917, lo sợ trước việc Đức không kiểm soát được Đại Tây Dương - cũng có thể nghĩ ngờ Anh đang bị vướng mắc, do chi phí quá độ nên họ khó có thể thanh toán trả các số tiền vay mượn - nên Hoa Kỳ phải tham gia vào cuộc chiến tranh. Người ta thấy có hàng ngàn người Do Thái trong số binh lính Mỹ ở tiền tuyến, như Jimmy, con trai của Paul Warburg, đăng ký vào hải quân, sau khi đã tốt nghiệp ở trường đại học Harvard.

Jacob Schiff đã lãnh xa khỏi Kuhn Locb, và theo sự chỉ đạo của Otto Kahn, bắt đầu từ năm 1917, trở thành kẻ thù không khoan nhượng với Đức. Jacob tổ chức hồi phục lại vốn quỹ cho Anh và Pháp thúc đẩy các nước trung gian từ chối cho Berlin vay tiền. Người ta kể rằng, hoàng đế Đức đã phải tuyên bố: “Việc loại bỏ Otto Kahn còn quan trọng hơn là việc loại bỏ tổng thống Hoa Kỳ hay tướng Pershing”. Một hạm đội tàu ngầm săn lùng các con tàu có chở một hành khách đến địa chỉ ở châu Âu.

Tháng 6, nước Đức không còn có thể đối mặt được với những khoản nợ chiến tranh. Và do sức ép của Otto Kahn với những chủ nhà băng khác, nên không có người vào nhận cho Đức vay thêm tiền. Hoàng đế Đức đành phải cho nhà băng Trung ương hoạt động theo phương sách in thêm tiền giấy và thế là việc lạm dụng bùng nổ. Max Warburg vẫn nài nỉ hoàng đế Đức một lần nữa hỏi vay mượn tiền dài hạn ở các nước trung lập, kể cả điều kiện là phải bỏ vài vùng đất đai. Kế hoạch của Max Warburg bị bác bỏ. Ngày 6-7-1917, Max đã đứng trước Quốc hội Đức tiên đoán sự thất bại của cuộc chiến tranh bằng tàu ngầm và nói rõ nước Đức sẽ bại trận do nền kinh tế bị sụp đổ. Trong khi đó đội quân Anh của tướng Allenby, được sự giúp đỡ của Ả Rập và nhờ có sự hoạt động của Lawrence ở Ả Rập nên tiến quân nhanh về Palestine. Phong trào Sioniste không chịu để cho quân đồng minh Ả Rập và Londres là chủ Jerusalem. Ngày 4-6-1917, trả lời bức thư của huân tước Rothschild, ông bộ trưởng Bộ Ngoại giao ở Pháp đã đồng tình việc đặt Palestine thành một “quốc tịch Do Thái”. Tháng 8, Chaim Weizmann và huân tước Rothschild, những người lãnh đạo tổ chức Sioniste trên toàn thế giới, thành lập một ban Anglo-Palestine, đã hỏi Lord Balfour, bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh là khi chiến tranh kết thúc thì ông sẽ làm gì ở Palestine. Đã có rất nhiều cuộc mặc cả sau lá thư tả lời cho thuận chiều trước khi quân đội Anh không tiến vào Palestine.

Ngày 2-11-1917, huân tước Balfour viết thư cho huân tước Rothschild, Chủ tịch phong trào “Bristish Zionist Federatio” (Liên hiệp Sioniste tại Anh), lá thư này đã phải chờ đợi trong hai tháng và là niềm mơ ước trong 20 thế kỷ và các chữ đều phải dùng một cách cân nhắc, thận trọng.

“Huân tước Rothschild kính mến!”

“Tôi rất lấy làm vui sướng báo tin để huân tước biết, thay mặt chính quyền của Đức Vua tuyên bố với lòng thiện cảm và sự khát vọng của những người theo chủ nghĩa Sion và tuyên bố theo sự ủy quyền của văn phòng Đức Vua, Chính quyền của Đức Vua đã chú ý xem xét một cách thuận lợi về việc xây dựng ở Palestine một trung tâm quốc gia Do Thái, sẽ cố gắng làm mọi việc để thực hiện được mục tiêu ấy và sẽ thỏa thuận rõ ràng là không làm điều gì xâm phạm đến quyền công dân và tín ngưỡng của đông đảo người không phải là Do Thái đang có mặt ở Palestine, cũng không xâm phạm đến quyền và quy chế chính trị mà người Do Thái đang có được ở tất cả các nước khác.

“Tôi sẽ vinh dự được thông báo lời tuyên bố này đế Liên hiệp Sioniste biết.

“Arthur James Balfour”

Nếu huân tước Rothschild là người duy nhất nhận lá thư này, có nghĩa là Weizmann sẽ không tham dự vào cuộc vận động đầu tiên và việc dịch lại dự án thứ nhất về lá thư đó. Bức thư ấy đến đúng lúc và vài tuần lễ sau quân đội Anh của tướng Allenby đã chiếm được Jérusalem, chấm dứt 400 năm đô hộ của Thổ Nhĩ Kỳ ở thành phố này. Palestine rơi vào sự ủy nhiệm của Anh. Ở đây chỉ sống có 56.000 người Do Thái và 600.000 người Ả Rập. Nước Pháp và nước Ý, đồng minh của Anh trong chiến tranh, cũng chấp nhận ngay lời tuyên bố của huân tước Balfour để cho vấn đề phương Đông chỉ thuộc dưới quyền kiểm soát duy nhất của người Anh.

Ngày 26-11-1917, gần một tháng sau khi những người Bôn-sê-vích đã chiếm được quyền hành, nước Nga của Lênin đã yêu cầu đình chiến. Ngày 3-3-1918, Trotsky dẫn đầu phái đoàn Nga đến Brest-Litovsk ký hiệp ước hòa bình bằng cách để lại miền đất nhượng rất rộng. Vương quốc Đức đã tưởng rằng được hưởng chút nghỉ ngơi, thậm chí về một triển vọng chiến thắng sau này. Nhưng nước Đức lại sa vào cơn hấp hối.

Tháng 4, Otto Kahn, như ta đã biết, thay mặt các chủ nhà băng, là người tổ chức việc ngăn cản các nhà tài chính cho Đức vay tiền, đã được Pháp nhận như một vị anh hùng. Otto Kahn cùng ăn trưa với Clemenceau (tổng thống Pháp) và được tôn là “Hiện thân người Mỹ vĩ đại nhất”, đi thăm tiền tuyến, và thông báo cho các đồng minh của Pháp. Otto Kahn đã biết một tin (do sự vô ý tứ của vua Tây Ban Nha là Alphouse XIII nên Otto đã nhận được tin này từ Madrid) về cuộc cách mạng cộng sản đang đe dọa Đức. Tin này rất quan trọng. Và như vậy, chiến thắng của Đồng Minh có thể phải gạt về phía sau, và lại phải ra mặt trận lần nữa.

Tháng 6-1918, qua việc nêu lại sự ủy nhiệm cho mình, Paul Warburg đã đề nghị với tổng thống Wilson của Hoa Kỳ, xin rời bỏ chức vụ phó chủ tịch nhà băng liên bang sau khi Hoa Kỳ đã tham gia vào cuộc chiến tranh, để không làm cho nhà băng liên bang này rơi vào tay một cựu công dân Đức. (Ý nuốn nói Paul Warburg đã là người Do Thái ở Đức).

Trước sự ngạc nhiên to lớn của Wilson, nhưng lời đề nghị từ chức của Paul Warburg cũng được chấp nhận.

Paul cay đắng lại trở về với Kuhn Locb. Ngày hôm ấy báo New York Times đã viết: “Ngoài Paul Warburg ra, với sự khiêm tốn như vậy, không ai có thể khẳng định được chức danh là người xây dựng “Hệ thống dự trữ tiền bạc của liên bang”.

Tháng 8-1018, sau bảy tháng còn ngần ngừ, tổng thống Wilson mới công nhận lời công bố của huân tước Balfour việc công nhận Palestine là một trung tâm quốc gia của dân tộc Do Thái.

Ở Berlin đang gấp rút về việc xoay đổi hành trình về chính trị hơn là về quân sự. Đầu tháng 10, hoàng đế Đức cho gọi ông hoàng Max ở Bade về dinh và giao cho Max làm Bộ trưỏng Bộ tài chính. Max đã xin từ chối vì trong gia đình của mình không có ai làm bộ trưởng. Ngày 5-11, một hội đồng cách mạng đã nắm được quyền lực ở Hambourg. Do uy tín của Max nên Hội đồng cách mạng này đã bắt Max làm con tin, và vội vàng nghĩa ngay đến việc thành phố này lấy được tiền ở đâu. Nhưng lại phải bảo vệ che chở cho gia đình Max, mời Max ăn sáng và nghe theo lời khuyên bảo của Max. Hoàng đế Giullaume II phải thoái vị và đi đày sang Hà Lan. Albert Ballin, người bạn Do thái thân thiết của hoàng đế và của Max, người sáng lập ra hãng “Hambourg American Line”, một trong những nhà máy kĩ nghệ lớn nhất ở Đức đã buồn phiền, tự tử về sự thất bại của nước mình. Lúc này Hoa Kỳ là nước có sức mạnh to lớn nhất thế giới. Nước Mỹ đứng hàng đầu về sản xuất lúa mì, than và thép, nên đã nắm đến nửa số vàng của cả hành tinh. Đồng thời là đồng tiền duy nhất chuyển đổi được ra vàng. Còn đồng Liver đã hết thời rồi.

Người đứng đầu chính quyền Đức là Friedrich Ebert đã yêu cầu Max Warburg lãnh đạo ban đại diện tài chính trong việc thương lượng hiệp ước hòa bình họp ở Paris, Còn người em là Paul Warburg lại thay mặt đoàn đại diện tài chính của Mỹ. Lại cũng có một ban đại diện là người Do Thái khác, do một nhà tài chính ở Wall Street là Bernard Baruch dẫn đầu. Bernard Baruch trở thành nổi tiếng bởi vì trước đây 30 năm đã đem về của cải cho Sở Chứng khoán và đã làm cố vấn tài chính cho nhiều tổng thống của Hoa Kỳ.

Cuộc họp thương lượng này bắt đầu từ ngày 12-1- 1919, trong khi đó ở Đức là một tuần lễ đẫm máu, đang trong tình trạng đình công toàn bộ Karl Liebknecht và Rose Luxemburg người Do Thái ở Ba Lan, đã bị ám sát.

Khi đề cập đến vấn đề tương lai của vương quốc Ottoman, Chaim Weizman, thành viên của tập đoàn đại biểu Do Thái đã tuyên bố hội nghị, căn bản đến số phận của Palestine: “Chúng tôi không yêu cầu có một chính quyền Do Thái. Chúng tôi chỉ yêu cầu dưới chính quyền của địa phương chúng tôi có thể xây dựng trong nước đó với những điều kiện được xác định rõ ràng về một chính quyền để chúng tôi có thể đưa những người Do Thái di cư, trở về Palestine. Chúng tôi được phép mở các trường học để dạy cho con em chúng tôi bằng tiếng He’breu và chúng tôi cũng sẽ xây dựng tuần tự từng bước một quốc gia Do Thái ở Pháp là những người Do Thái-Pháp, và Anh là những người Do Thái-Anh. Khi quốc gia ấy đã có đông dân cư thì đó mới là lúc để công bố chính quyền của nước Do Thái ấy”.

Thủ lĩnh Hồi giáo Fayzal, con trai của một nhà quý tộc Ả Rập Hussein, dựa vào lời hứa của Anh, đã ký ở Versailles một thỏa thuận với Weimann, nói đến “Sự hợp tác trước mắt để thực hiện những khát vọng về một quốc gia”. Fayzal chấp nhận việc tiến hành với lời tuyên bố của huân tước Balfour, bằng cách đổi lại với lời hứa về việc thành lập nhà nước Ả Rập trong toàn quốc.

Baruch, trưởng phái đoàn Mỹ nhanh đảm bảo cho các quyền công dân và văn hóa được công nhận cho người Do Thái ở trong tất cả các nước châu Âu, kể cả quyền ấy đối với người Sioniste ở Palestine.

Người Đức đành cam chịu mất các thuộc địa của mình ở bên trái sông Rhin để làm cho các thuộc địa ấy trở thành trung lập. Họ cũng phải từ bỏ mọi sự đầu tư của mình cho nước ngoài, chủ yếu là đầu tư tăng cường cho hạm đội của họ và phải trả 132 tỉ đồng Marks-vàng để đền bù thiệt hại chiến tranh cho Đồng minh, trong đó 5 tỉ phải thanh toán ngay trước 1-5-1921. Đổi lại họ được nhận cung cấp thực phẩm và các nguyên liệu khác. Vương quốc Áo-Hung bị xóa bỏ. Đã có nhiều nhà nước mới xuất hiện như: Tiệp Khắc, Hung, Ba Lan, các nước vùng Ban-tich…

7 triệu người Do Thái ở Ottoman, Nga và Áo-Hung đã phải chia ra xa cách bởi 27 biên giới.

Sự ra đời Liên bang Xô viết

Karl Marx đã tiên đoán việc xóa bỏ chủ nghĩa tư bản sẽ làm mất phong trào Do Thái. Quả thật không có việc gì xảy ra ở Nga khi chủ nghĩa xã hội đã được thiết lập. Tháng 3-1917 khi chế độ Sa hoàng sụp đổ, và sau sự kiện Cách mạng năm 1905, đã có vài gia đình Do Thái ở Pétersbourg như gia đình nam tước cùng vợ và người chị của Georges Warburg đã phải di cư. Nhưng quảng đại người Do Thái lại vui mừng hoan hỉ khi thấy chế độ chuyên chế của Sa hoàng bị lật đổ. Nếu người ta thấy có số ít người Do Thái là đảng viên đảng Bôn-sê-vích thì họ lại có nhiều người là nhà lãnh đạo cao cấp của đảng. Đặc biệt có bốn người là: Grigori Evsévitch Radomylsky tức Zinoviev, đã trở thành một trong những cộng sự đắc lực của Lénine, được chỉ định là người đứng đầu Đệ Tam quốc tế; Lev Davidovitch Bronstein tức Léon Trotsky, người thành lập Hồng quân Liên Xô, cùng với nhiều sĩ quan là người Do Thái; Isaac Nahman Steinberg, nhà văn người Yiddish (Do Thái cổ) gốc là gia đình Do Thái ở Lithuanie từ lâu đời là tác giả luận cương, học vị tiến sĩ Luật, về bộ luật hình sự trong kinh Talmud, là đảng viên của một bộ phận Bôn-sê-vích của đảng Xã hội - Dân chủ Nga, sau đó vào Đảng Bôn-sê-vích, và đến lúc 30 tuổi đã là ủy viên nhân dân về Công lý; cuối cùng là Maxime Litvinov, bị bắt ở Londres, được trao đổi với một người lãnh sự Anh, rồi trở thành ủy viên nhân dân, thứ trưởng Bộ Ngoại giao của Liên Xô. Cũng còn có nhiều người khác nữa không nổi tiếng như bốn người trên như Sokolniklov, ủy viên nhân dân Bộ tài chính, hay Sverdlov chủ tịch hành pháp của Xô Viết. Có nhiều người khác xung quanh với Trotsky đã ước mơ tới một chủ nghĩa xã hội toàn thế giới, một “Công xã của hành tinh”.

Trong “tuyên bố quyền của nhân dân Nga”, có ghi rõ về quyền tín ngưỡng và quốc gia của Do Thái. Nhiều ngôi đền Do Thái và các trường học được mở rộng. Những xuất bản phẩm bằng tiếng He’breu và bằng tiếng Yiddish được phát hành rộng rãi. Nhưng lại có những điều tự do này. Từ tháng 1-1918, đã có sự chia rẽ giữa nhà thờ và nhà nước, dẫn đến việc tịch thu các tài sản của một số linh mục và cấm việc rao giảng tín ngưỡng dù là của người Cơ Đốc hay người Do Thái.

Đối với người Bôn-sê-vích cũng như đối với Karl Marx thì tín ngưỡng sẽ tự mất cùng với chủ nghĩa tư bản. Theo Lenine thì không có vấn đề ưu tiên cho việc duy trì một nền văn hóa Do Thái riêng, “khẩu hiệu là các giáo sĩ và những nhà tư bản đều là kẻ thù của chúng ta”.

Trotsky cũng cho rằng: Đạo Do Thái sẽ biến mất khi chủ nghĩa xã hội đã hình thành. Mùa xuân năm 1918, khi cuộc cách mạng Bôn-sê-vích lan truyền đến Ukraine thì nổ ra cuộc nội chiến. Hồng quân phải một mặt chống lại cuộc chiến tranh du kích của người Ukraine tại Petliora, vừa phải chống lại quân Bạch vệ của Denikine và của Wrangel, đồng thời chống lại quân Ba Lan của Pilsudski. Những thủ lĩnh các bộ tộc, những thủ lĩnh Cô-dắc cũng tham dự vào cuộc chiến. Kẻ thù chung duy nhất của quân đội chống Bôn-sê-vích là hai triệu người Do Thái đang sống trên đất Nga. Họ đã phản đối, cùng đồng tình nêu lại khẩu hiệu cũ của những vụ tàn sát trước đây ở thời Sa Hoàng là “Đánh đuổi người Do Thái để cứu lấy nước Nga”. Các nhóm tự vệ của người Do Thái cũng được thành lập. Khi Hồng quân chiến thắng, quân Bạch vệ phải rút lui đã giết tất cả người Do Thái trên đường chúng bắt gặp. Có gần 2.000 cuộc tàn sát làm cho 100.000 người Do Thái chết và nửa triệu người phải sống không nhà không cửa.

Sau cuộc chiến tranh vào tháng 11-1918, Ba Lan và Lithuanie đã lấy lại nền độc lập cho nước mình, bị mất từ năm 1795. Một bộ phận của người Do Thái ở Ba Lan, tách ra khỏi sự chi phối của Nga; nhưng không quan trọng bằng phong trào của nhân dân: Nước Ba Lan mới đã đuổi 600.000 người Do Thái trở về Nga. Lại xảy ra những chuyện bán tống, bán tháo các của cải, chết chóc và đói khát…

Năm 1919, nghiệp đoàn thợ thuyền Do Thái ở Ba Lan đã được tái thành lập trong niềm vui sướng. Nghiệp đoàn (Bund) ở Nga đã liên minh với Đảng Cộng Sản và lập ra những Yevsektsiya (chi bộ Do Thái).

Cuộc chiến tranh vẫn tiếp diễn ở miền Tây nước Nga. Người Ba Lan đồng minh với quân đội của Ukraine đã chiếm được Kieps vào tháng 5-1920 nhưng sau đó lại phải rút lui trước sự tấn công của Hồng quân. Cuộc chiến tranh đã diễn ra ngay trước cửa ngõ Varsovie. Người Ba Lan đã chặn được đội kỵ binh Nga của Toukhatchevsky và đang định tiến về Berlin. Lo sợ lại bị thôn tính nên Ba Lan xin đình chiến và ký hiệp ước ở Riga ngày 12-10-1920. Ukraine hy vọng có nền độc lập riêng, cũng đã bị Nga nuốt chửng. Những người Do Thái còn lại ở Nga và những người Do Thái chiến đấu trong hàng ngũ Ba Lan đều bị coi là kẻ phản bội bị đối xử tàn tệ. Các đại biểu trên toàn nước Nga về dự đại hội Sioniste đều bị bắt và đầy đi Sibérie. Các tổ chức Do Thái bị kết tội đã thể hiện một “dự định về kiểu tư sản-giáo sĩ” đều bị loại bỏ. Người ta tiến hành phân biệt những người “tư sản” là những người vẫn giữ dân tộc Do Thái; các thợ thuyền Do Thái bị người ta cho rằng không còn là người thợ.

Ở Tây Âu, người ta vẫn tiếp tục khẳng định là người Do Thái đã lãnh đạo cuộc cách mạng Bôn-sê-vích. Ở Anh, Pháp và Hoa Kỳ, người ta nói đến sự kết nối giữa “Bọn Do Thái quốc tế” với cuộc Cách mạng ở Nga. Ngày 8-2-1920, Winston Churchill viết: “Ngoại trừ Lénine là người có danh vọng, còn đa số những người lãnh đạo của Nga là Do Thái. Hơn nữa những gợi ý chính và sức mạnh là từ những người lãnh đạo Do Thái”.

Lạ lùng là ở thời kỳ đó có một bức thư của bạn đọc là người Thổ Nhĩ Kỳ gửi đến báo Times ở Londres, đã nhắc lại tên tác giả cuốn sách về sự huyền thoại của “những nghi lễ của những nhà hiền triết đạo Sion”. Chắc là người ta đã phát hiện ra cuốn sách này trong Sở lưu trữ ở Okhrana (Sở Cảnh sát mật của Sa hoàng). Cũng vào thời gian này ở Istambul cuốn bản thảo về một kiệt tác văn học Nga: Tiểu thuyết với cocaine (Roman avec Cocaine). Những người lãnh đạo cuộc Cách mạng là Do Thái đều bị mất tín nhiệm: Năm 1923, Isaac Nahman Steinberg, ủy viên nhân dân về công lý đã phải rời bỏ Mat-xcơ-va đến ở New York. Ở đây, Steinberg đã viết thư cuốn sách bằng tiếng Yiddish, xuất bản những cuốn sách về Do Thái, sau đó trở thành giám đốc học viện nghiên cứu Do Thái. Zinoviev sa vào vụ tai tiếng liên quan đến việc chuyến một lá thư cho những người Cộng sản ở Anh, đã bị gạt ra ngoài cũng như Trotsky do Staline khai trừ. Năm 1925, Rbert Wilton, phóng viên của báo Times ở Liên Xô, nghĩ rằng có thể viết những tên người để chứng minh rằng 3/4 ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô là người Do Thái, cũng như có 17 trong 23 người là bộ trưởng và có 40 ủy viên Bộ Chính trị trong số 60 người. Không có sự thẩm tra lại. Những tên người như vậy không chứng tỏ điều gì và tác giả cũng không đưa ra được một chứng cớ thuyết phục nào.

Năm 1924, để giúp đỡ cho những người Do Thái ở Liên Xô sống tốt hơn, Felix Warburg và Julius Rosenwald (ông chủ của Công ty Sears & Roebuck) cùng đồng tình lập ra “American Jewish Agricultural Corporation” (nghiệp đoàn nông nghiệp của người Do Thái ở Mỹ) và dựa vào John D. Rockefeller Jr để tiến hành các công việc. (Những người bài Do Thái khẳng định Rockefeller chính là người Do Thái bí mật, nhưng không xác thực).

Tham vọng của Warburg và Rosenwald là được sự thỏa thuận của các nhà chức trách Xô-Viết, sẽ tập hợp vài trăm ngàn người Do Thái vào 215 cơ sở khai thác nông nghiệp trên 2 triệu rưỡi acres (1 acre = 50ha). Nghiệp đoàn Agro-Joint mua đất, gia súc máy kéo và bỏ tiền xây dựng 400 trường học để dạy nghề thủ công (nghề in, nghề thợ mộc). Năm 1927 Felix Warburg đi thăm 40 vùng đất nông nghiệp Do Thái, trong đó có hai nơi mang tên ông. Khi trở về ông đã được đón tiếp nồng nhiệt và được chế độ Xô-Viết ca tung là đã “làm tăng cường mở rộng số phận về kinh tế cho người Do Thái” mà không gây ra sự phân rã về văn hóa của đạo Do Thái. Cũng trong năm này, chính quyền Xô viết dự kiến thành lập một “khu Do Thái tự trị”, gọi là Birobidjan, một khu chiến lược gần biên giới Trung Hoa, Agro-Joint đã đóng góp tài chính cho việc sắp đặt những nơi điền trang đầu tiên vào năm 1928. Nhưng nạn đói đã giết chết hàng triệu nông dân Do Thái, Nga và Ukraine.

Năm 1930, các chi bộ Do Thái của Đảng Cộng sản (Yevsektsiya) bị giải tán. Những bí thư chi bộ bị Staline kết tội là có “ý định theo chủ nghĩa dân tộc” đều bị đi đầy hay xử tử. Stainle tuyên bố trên văn bản: “Người Do Thái chỉ là một dân tộc trên giấy, chủ nghĩa Sion chỉ là một phong trào tư sản phản động, và tiếng Yiddish chỉ là thứ tiếng nói bóng khó hiểu”.

Riêng có Lazare Raganovitch và vài người Do Thái khác vẫn ở cương vị cao cấp của Liên Xô. Lef Efhimovich Mereajine còn là chủ tịch nhà băng trung ương.

Có một số phận đặc biệt của một người Do Thái. Đó là Armand Hammer, sinh năm 1898 ở New York, cha mẹ là người Do Thái đi di cư, theo truyền thống gia đình, thì gia đình này đã ở Nga từ khi Jérusalem, hậu duệ của Judas Maccabée cũng đã nói “Judas là chiếc búa”, (vì thế nên Ar- mant Hammer chỉ chọn cánh tay và chiếc búa là biệu tượng của đảng Xã hội dân chủ Nga). Tên họ Arand (Arm) là do người cha bị ảnh hưởng về một nhân vật anh hùng trong cuốn tiểu thuyết “La dame an Camelias” (Trà hùng trong cuốn tiểu thuyết Hammer. Năm 1917, Hammer là sinh viên y khoa, tiếp nhận phòng nghiên cứu dược phẩm nhỏ bé của cha để lại, trở thành một trong những người đầu tiên trên thế giới, làm giàu về nghề trồng gừng, tốt nghiệp y khoa ở Colombia vào năm 1921, và xung phong làm thầy thuốc ở Nga lúc nạn đói xẩy ra. Hammer đã phát minh ra những loại hàng lông thú có giá trị lớn để đổi lấy lúa mì của người Mỹ cứu những người bị đói. Với vai trò này, Hammer lại có ích nhiều hơn là làm thầy thuốc, và sau đó trở thành một trong những chủ hàng buôn bán lớn ở Đông và Tây, thắt chặt tình bạn với Lénine và được Lénine hoàn toàn tán thành với công việc của nhà tư bản này. Hammer đã khai thác các mỏ amiăng ở Liên Xô, nhập khẩu các xe ôtô, máy kéo vào Liên Xô và mua nhiều các kiệt tác nghệ thuật của Nga để cùng với nhà nước Nga đổi lấy các hoàng công nghệ. Năm 1931, ông rời bỏ Liên bang Xô Viết và cũng rút lui mọi công việc của mình… cho đến khi là chủ một công ty dầu và là một trong những người đứng đầu của “Occidental Petroleum” (Hãng dầu phương Tây), rồi mở mang thêm các hàng dầu khác ở Lybie.

Năm 1928, khu Do Thái tự trị (Bervbidjan) được thành lập, dù rằng số dân Do Thái không chiếm tới 5% toàn số dân ở Nga. Trong khuôn khổ tập thể hóa, các miền đất của Công ty Agro-Joint trở thành giàu có, bị chính quyền Xô Viết trưng dụng và buộc phải sáp nhập vào các nông trang tập thể bên cạnh. Người Do Thái đã sống chung với người nông dân Nga.

Từ nay có tới 40% người Do Thái ở Liên Xô đã phân chia ở trong 6 thành phố. Có hàng trăm ngàn người Do Thái đã trở thành thuyền. Các cuộc hôn nhân hỗn hợp Do Thái-Nga càng tăng lên nhiều. Mặc dầu cần có sự o ép và lúc này họ chỉ có 2% số dân toàn quốc, nhưng lại có tới 15% là sinh viên trong cả nước.

Bắt đầu từ năm 1930, Maxim Litvinov vẫn là phó của Tchitcherine (ở Bộ Ngoại giao) nhận nhiệm vụ chính trị ở nước ngoài của Xô Viết. Năm 1933, Litvinov nhận nhiệm vụ của Liên Xô khảo sát Hoa Kỳ và đã làm luật sư của Liên minh với Hoa Kỳ chống lại bọn quốc xã. Cho đến tháng 5-1939, sau hiệp ước không xâm chiếm giữa Đức - Liên Xô, Litvinov mới rời bỏ chức vụ và Molotov lên thay cương vị của ông. Litvinov trở thành đại sứ của Liên Xô ở Hoa Kỳ cho đến năm 1943. Ông mất vào năm 1951.

Khi chiến tranh xẩy ra, việc thôn tính miền Đông Ba Lan và các nước ở vùng Ban - căng đã tăng thêm 2 triệu người Do Thái Ba Lan vào với 3 triệu người Do Thái ở Nga.

CÁI MỚI, CUỘC KHỦNG HOẢNG, VÀ CÁI CŨ. WEIMAR VÀ WALL STREET

Hanah Arendt đã ghi lại rằng: vào lúc mà người Do Thái đã mất vai trò và ảnh hưởng của mình, và khi việc bài Do Thái càng tăng thêm thì họ là những người bị đe dọa nhất. Sự việc đã xảy đúng ra như vậy trong cuộc đại chiến thế giới, cũng như thường xảy ra những trường hợp này ở những thế kỷ trước đây, người Do Thái là mục tiêu của các vụ tàn sát.

Ở Áo, không phải dưới thời Metternich và Frango- isJoseph việc bài Do Thái mới xảy ra ác liệt, mà lại chính là vào năm 1920 có nền Cộng hòa. Còn ở Pháp cũng không phải việc bài Do Thái dưới thời một vương quốc Thứ Hai, thời kỳ mà người Do Thái-Pháp đã có sức mạnh to lớn về tài chính, mà cuộc tàn sát ghê gớm lại xảy ra quanh cuộc đại chiến thế giới thứ nhất, khi mà lúc này họ không có vị trí quan trọng gì. Ở Đức, vào ngày hôm sau cuộc thảm sát năm 1918, dù người Do Thái đã sáp nhập và hoàn toàn theo đúng nền văn hóa của Đức và chỉ bằng 1% của dân số Đức (460.000 người) nhưng vẫn bị tấn công tàn ác và ngay những người hòa hợp nhất với dân tộc Đức, cũng bị giết chết. Max Warburg, chủ nhà băng đầu tiên của Đức đã bỏ tiền ra mua những con tàu mới cho tuyến đường hàng hải, mà khi Ballin chết tuyến đường này đã bị phá sản. Để đối phó với hiệp ước Versailles áp đặt cho Đức không được nắm đường dây của Zeiss và Krupp ở nước ngoài, Max War- burg đã hóa trang hai hãng này thành xí nghiệp của M.M Warburg ở Anh và Amsterdam mua lại hai hãng Zeiss và Krupp.

Từ tháng 5 đến tháng 10-1921, Walther Rathenan trở thành Bộ trưởng tái kiến thiết, đã thương lượng một hiệp ước với Tchitcherine ở Rapallo, với cương vị bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Rathenau đã viết cuốn sách “Một xã hội mới” (La nouvelle société) để bình luận nhiều về chủ nghĩa xã hội cực quyền hơn là tư bản chủ nghĩa, đã làm mất tính người bởi tiến bộ của kỹ thuật, và đã đề xuất con đường thứ ba trong đó nhà nước kiểm soát kinh tế còn các xí nghiệp tự giải quyết lương bổng cho công nhân. Hugo Preuss, nhà pháp luật học Do Thái soạn thảo hiếp pháp của Weimar (Đức). Kurt Eisner lãnh đạo chính quyền cách mạng ở Ba- varière, đứng đầu một toán người mà đa số các bộ trưởng là người Do Thái.

Việc bài Do Thái được mở rộng. Cuộc săn đuổi người Do Thái đã trở thành công khai. Mùa xuân 1921, Kurt Eisner và Hugo Preuss đều bị ám sát. Ngày 24-6-1922 đến lượt Walther Rathenau lúc đó đang làm bộ trưởng Bộ Ngoại giao, cũng bị hai tên bài Do Thái, theo chủ nghĩa dân tộc, giết chết. Chúng là đảng viên của một tổ chức bí mật, gọi là Consul (người chấp chính). Tất cả những người này đều bị kết tội đã không bỏ được những điều phải sửa lại do nước Đức buộc phải làm, để bắt họ phải hào đồng tin tưởng vào chế độ Weimar. Các nhà băng Đức hầu như bị phá sản gần hết. M.M Warburg còn sống được nhờ có khoản cho vay của Kuhn Locb.

Cuối tháng 9-1923, Paul và Max Warburg cùng với hai nhà băng là Norddeutsche Bank và La Dresdner Bank, tổ chức ta nhà băng “Hamburger Bank” phát hành giấy bạc đảm bảo bằng vàng và chiết khấu lại bằng đồng Đôla qua M.M Warburg làm trung gian. Lại một lần nữa Kuhn Locb đã trợ giúp tiền vốn cho họ. Điều đó đã cứu M.M Warburg khỏi bị giết. Sau đó như 70 năm về trước ở Hambourg, Hjalmar Schacht đã điều khiển Reichsbank, đã nghĩ đến trách nhiệm của mình, và gợi ý với chủ tịch hội đồng quản trị Gustav Stressemann, nên làm ra một đồng tiền mới cho toàn nước Đức, gọi là Rentenmark đảm bảo bằng toàn bộ của cải của nền kinh tế Đức, cùng với một qui chế phát hành mới đồng tiền này, gọi là Renten- bank kết quả thật rất lớn. Gia đình Warburg đã làm cho Cộng hòa Weimar lại được ổn định.

Mùa hè năm 1925, trong một bữa ăn sáng ở nhà Schacht, Max Warburg đã gặp thống chế Hindenburg, mới được bầu làm tổng thống, sau khi Ebert chết vào ngày 28- 2-1925. Người ta cử Max đến Mát-xcơ-va, phụ trách một Côngxoocxium, mở một ngân hàng tín dụng công thương ở Liên Xô. Max Warburg đã gặp lại người em là Felix War- burg vừa đi thăm các nông trang của mình về.

Cũng năm này, do nạn thất nghiệp nên Mỹ hạn chế Quota cho những người ở Đông Âu nhập cảnh. Cuộc di cư to lớn đã phải dừng lại đúng vào lúc thảm kịch xảy ra với người Do Thái.

Người Do Thái gần như mất hết các chức vụ chủ chốt mà họ đã làm chủ các nhà băng và các xí nghiệp ở Đức từ 100 năm nay, chỉ trừ còn lại nhà băng Deutsche Bank do Oscar Wasserman phụ trách, và nhà băng Darmstadter Bank của Jaclb Goldschmit. Cộng đồng Do Thái ở Đức đã rất hòa hợp với người Đức. Những cuộc hôn nhân hỗn hợp ngày càng có nhiều. Nó hòa đồng nhanh đến nỗi những nhà thống kê học ở thời kỳ đó đã ước tính đến năm 1950 thì không còn dân tộc Do Thái ở Đức…

Trước sự đình đốn của các nhà băng Do Thái, trừ vài trường hợp như nhà băng gia đình Rothschild ở Anh vẫn khống chế được thị trường tài chính. Còn ở Pháp, có Horace Finaly vẫn đứng đầu nhà băng ở Paris và ở Hà Lan và có sáp nhập vào làm một nhà băng lớn. Marcel Bloch đang sản xuất ôtô và các máy bay ném bom tiên kích có hiệu lực rất mạnh, do dùng các động cơ của Pháp. André Citroën xây dựng nhà máy sản xuất ôtô từ năm 1919, đến nay đã có hệ thống sản xuất theo dây chuyền. Citroën đã sáng kiến nghĩ ra cách quảng cáo và thâm nhập thị trường cho đến lúc hoang tưởng thích làm ăn lớn hơn nữa. Citroën đã cho lắp đặt 250.000 bóng đèn điện ở tháp Eiffel xếp thành chữ tên của mình. Citroën là nhà “Mạnh thường quân” Do Thái lớn nhất, đã giúp việc mở mang ORT ở Pháp một trường học đào tạo các thanh niên Do Thái về kỹ nghệ thực hành. Citroën ít quan tâm tới tiền bạc nhưng rất đam mê các thú vui và phụ nữ. Năm 1934, Citroën bị vỡ nợ nên phải nhường xí nghiệp sản xuất ôtô cho Michelin, người chủ nợ chủ yếu của mình, đúng vào lúc Citroën đưa ra thị trường loại “ôtô nhỏ” gọi là La Traction trước vài tháng, khi chết vào năm 1935. Ở Hoa Kỳ có tới 4/5 người Do Thái đang sống ở Mỹ thuộc về tầng lớp vô sản thì những người di cư ở Đức sang lại bỏ ngành dệt sợi, chuyển sang làm nhà băng. Những người di cư mới từ phía Đông đến, cũng bỏ nghề thợ, chuyển sang làm nghề luật sư, hay buôn bán sắt vụn; có 60% làm các nghề buôn và 17% làm các nghề tự do (so với năm 1900 thì chỉ có 3% làm nghề tự do). Rất ít người còn làm thợ thuyền. Tất cả các phương pháp làm cho xã hội tăng tiến đều được sử dụng để tiến bộ thêm.

Giữa hai cuộc chiến tranh có 26 võ sĩ quyền Anh là người Do Thái đã giành chức vô địch thế giới. Những võ sĩ quyền Anh nổi tiếng nhất là Barney Ross và Benny Leonard. Đây là sự đột biến ngoạn mục.

Trong giới kỹ nghệ nổi lên một số phận đặc biệt: Năm 1922, Louis Blaustein lập một hãng dầu lớn “Américan Oil Company” (Amoco). Blaustein từ Lithuanie sang Mỹ vào năm 1883, lúc đầu làm nghề bán hàng rong, đã sáng chế ra một chiếc thùng kín không rò rỉ vào năm 1900, dùng ngựa kéo để bán dầu hỏa cho các chủ cửa hàng xén. Sau đó, đến năm 1910 chuyển sang bán ét-xăng là thứ chất đốt đặc biệt mà Blaustein gọi là Amoco. Sau đó lập ra các trạm bán xăng khi năm 1923 việc người dân sử dụng ôtô ngày càng tăng. Sau đó Blaustein đã nhượng nửa hãng Amoco cho hãng Pan-American để hãng này khỏi phải phụ thuộc vào Standard Oil, là người cung cấp dầu cho Blaustein. Nhưng đến năm 1925, hãng Standard Oil lại đã mua lại hãng Pan American. Ít lâu sau Amoco không độc chiếm được thị trường xăng, dầu vào dịp các nhà chức trách bài Trust của thế lực Rockefeller phá vỡ.

Những gia đình lớn bị xóa bỏ. Tháng 4-1920, Jacob Schiff, không biết gì về cuộc chiến tranh, đã chết và để lại một gia sản ước tính có tới 50 hay 200 triệu đôla. Đó là con số rất nhỏ so với số tiền mà Jacob Schiff đã bỏ ra để làm các công việc từ thiện suốt cả đời ông. Con trai ông là Mortimer thay cha nắm quyền lãnh đạo nhà băng Kuhn Locb, đã thu được hàng năm tới 9 tỉ đôla: 2/3 số tiền này để góp vốn vào đường sắt, số còn lại để dùng cho các xí nghiệp công nghiệp, và những đại lý phát hành ở nước ngoài. Mỗi cổ đông cũng thu được hàng năm hơn 1 triệu đôla. Đây cũng không phải là nhà băng công thương đầu tiên của đất nước, mà còn có một số nhà băng Do Thái khác cũng đang tự xóa bỏ trước cảnh này: Seligman đã mất. Goldman. Sachs và Salomon thì còn tồn tại.

Các cuộc hôn nhân hỗn hợp trở nên thường xuyên. Gia đình Rothschild ở Châu Âu cũng theo lệ lối đó. Ở Hoa Kỳ có nhiều người trong gia đình Seligman đã chuyển đổi tín ngưỡng. Trong chiến tranh Otto Kahn, trở thành chủ nhà băng nổi tiếng nhất ở New York, đã tuyên bố rằng: “Thánh Paul, thánh Frangois và Jesus là ba vĩ nhân của lịch sử” Dillon (nhà băng Dillon Read) lấy tên là Lapows- ki, từ chối không chịu coi mình là người Do Thái. Felix Warburg, người Do thái ở Mỹ giàu nhất thời kỳ đó, không đến nhà băng nữa. Khi Felix đến rạp opera (nhạc, kịch) thì người điều khiển dàn hợp xướng cũng phải cúi đầu cung kính chào. Nhưng Felix Warburg cũng chưa phải là công tử bột nhất trước khi chiến tranh xảy ra. Từ năm 1914, say mê về các công việc Do Thái, nên đã chuyển sang hành động của một chiến sĩ, nhiệt thành làm chủ tịch hội “Joint Distribution Committee” (Hội phân phát sự giúp đỡ) để giúp đỡ cho người Do Thái phải chạy trốn khỏi cuộc tàn sát ở các nước trên toàn thế giới; tham dự vào việc thành lập hội “Appel Juifs American” (kêu gọi sự giúp đỡ ở Mỹ), để góp vốn cùng phối hợp với Joint Distribution Committee. Dù rằng Felix Warburg không bao giờ là người theo chủ nghĩa Sion, nhưng số phận của người Do Thái luôn làm cho ông phải quan tâm. Felix không tán thành một điều gì ở Palestine của người theo chủ nghĩa Sion hay người Do Thái ở Nga theo chủ nghĩa xông sản, nhưng trong 15 năm chuỗi đời, Felix Warburg đã phân phát 15 triệu đô la cho các công việc tương trợ người Do Thái. Pual Warburg cũng không đến làm việc tại văn phòng của Kuhn Locb. Đầu năm 1929, Paul đã tố giác sự sơ hở về tài chính đã hình thành một lỗ hổng và thông báo về sự “suy sụp toàn bộ nền tài chính trong toàn quốc”. Nhưng không người nào chịu nghe lời Paul. Ở Vienne bắt đầu cuộc khủng hoảng tài chính vào tháng 10 ở nhà băng Kreditanstalt. Đây là thảm họa cho toàn thể người Do Thái ở cộng đồng khắp nơi. Khu phố White Chapel ở Londres nơi có người Do Thái nghèo khó mới sinh sống. Ở Paris, những nhu cầu của người Do Thái phải chạy trốn phương Đông, về đây cũng đang dần có các biện pháp trợ giúp cho cộng đồng. Ở Đức, các nhà băng Do Thái sống lay lắt và cuộc khủng hoảng càng kích thích thêm việc bài Do Thái. Nhà băng Darmstader Bank của Jacob Goldschmidt, cũng như nhà băng của M.M. Warburg đang bị nguy khốn. Có tới 1/3 người Do Thái ở Đức sa vào cảnh bần cùng. Ngày 8-12-1931, chính quyền Đức đã thiết lập “một lệ phí chạy trốn”, đánh vào những người Do Thái ra đi, cũng ngang với 1/4 giá trị tài sản của họ lúc ra đi. Ở khắp nơi Châu Âu và Hoa Kỳ, các nhà băng Do Thái, dù không có chứng cứ gì vẫn bị kết tội về trách nhiệm sự suy thoái của tài chính và nền kinh tế. Việc bài Do Thái càng ngày càng điên cuồng chống lại “chế độ đầu sỏ tài chính” của Do Thái (La floutocratie Juive). Trong số 4 triệu rưỡi người Do Thái có mặt ở Mỹ, thì có gần 1 triệu người đang trở thành nghèo khổ. Có vài tổ chức cứu trợ của cộng đồng cũng phá sản, sa sút. Đây là lần đầu tiên ở châu Mỹ có nhiều gia đình Do Thái sống ở bậc cuối cùng của xã hội. Châu Mỹ càng khép chặt mọi việc đổ vào Mỹ, nên có hàng trăm ngàn người Do Thái ở Châu Âu đang tìm nơi ẩn trốn thì Hoa Kỳ đã đóng cửa.

Các nhà băng lớn cũ của Do Thái lại càng khốn đốn. Goldman Sachs thành lập từ năm 1928, một sản nghiệp đầu tư (La Goldman Sachs Trading Corporation) mà có tới một nửa chứng khoán bán ra nhân dân, đến lúc này cũng gần phá sản. Cũng giống như các nhà băng của Kuhn Locb, và cả những nhà băng của người theo đạo Tin lành như nhà băng Morgan, Kidder Peabody’s et Lee Higginson, đều thất bại, suy sụp.

Mortien Shiff chết vào tháng 8-1931, chỉ để lại cho con trai John và các thừa kế khác có 7,6 triệu đô la tiền mặt và các chứng khoán trong 81 hội. Giá trị của những chứng khoán này cũng còn tới 28,7 triệu đô la. Nhưng đúng ngày ông chết thì giá trị các chứng khoán giảm xuống 54% vì lý do Sở chứng khoán vỡ nợ. Và như vậy tài sản của Mortimer Schiff để lại cho con chỉ còn giá trị độ 10%, so với 11 năm trước.

Paul Warburg phải nhượng lại một phần lớn của cải của mình để cứu cho sự phá sản của con trai Jimmy. Sau đó Paul Warburg chết vì bị nhồi máu cơ tim vào ngày 21-1-1932, chỉ để lại có 2,5 triệu đô la. Ngày Paul Warburg chết, nhà báo Walter Lippemanm đã viết: “Ông đã đoán trước được điều tồi tệ này và tuyên bố đúng lúc sự việc xảy ra. Ông còn là một trong những nhà kiến trúc những công trình vững chắc nhất của nhà băng Trung ương của chúng ta, và là người thành thật nhất trong việc phê bình những yếu kém của ông”. Felix còn có những phương sách để tỏ ra lòng độ lượng của mình. Năm 1931, Felix đã gửi cho Deutsche Bank, lúc đó đang do Oscar Wassemann quản lý, 3 triệu đôla để chuyển cho những người Do Thái là nạn nhân của các cuộc tàn sát ở Galicie khi đã thuộc về Ba Lan.

Năm 1935, duy nhất có nhà băng Do Thái ở Mỹ thoát khỏi sự sụp đổ, đó là nhà băng của Solomon Brothers, nhưng bắt buộc cũng phải đưa ra việc phát hành tài sản. Năm 1936, theo một tờ tạp chí “Fortune” thì chỉ có 30 trong số 252 thành viên của “New York Stock Exchange”.

Người cuối cùng của gia đình Seligman là Jeff cũng chết vào năm 1937, không có thừa kế. Ngôi nhà tan tạ mà không có người không có người xây dựng. Các người con của Felix Warburg không thiết tha gì đến tiền nong như người cha của mình. Người con cả là Frederick, đến ở Middleburg tại bang Virginie, nơi có một trại ngựa giống; Gerald, con trai thứ hai lại có một nghề đẹp đẽ là chơi đàn violoncelle và là nhạc trưởng. Còn Jimmy con trai của Paul Warburg, khi tốt nghiệp xong ở đại học Harvard, đã viết một vở kịch nhỏ hài hước bằng nhạc và có thành công là “Time and Dany” (Thời gian với chàng công tử bột).

Năm 1939, có tới nửa số người Do Thái ở Mỹ làm nghề buôn bán và trong số đó có 1/4 người làm nghề tự do, mà cả hai lĩnh vực thuận lợi là làm xã hội tăng tiến. Người ta đã đọc trong tạp chí Revue: “Cộng đồng Do Thái không phải độc quyền về công nghiệp như người ta thường nói, ngay cả khi có vài người Do Thái yêu thích một lĩnh vực ấy. Còn có một số người Do Thái giữ vai trò nổi bật trong nhà băng và hãng bảo hiểm… Việc buôn bán rượu (đó là nghề truyền thống của người Do Thái ở Ba Lan, mặc dù họ không uống rượu) ở Hoa Kỳ lại trong tay người Do Thái mà không phải là người Đức. (Có đến nữa số người Do Thái buôn bán rượu kiêm người nấu rượu).

Samuel Bronfman là bộ mặt nổi bật nhất trong số những người nấu rượu ấy. Sau thời gian đầu làm nghề khách sạn với người cha, Bronfman đã thành lập ở Canada một công việc về cất thứ rượu cồn có độ cao và đã kiểm soát một trong những nhà máy rượu lớn nhất thế giới là “Seagram’s Ltd”.

Theo tiểu sử của Samuel Bronfman thì “Rượu Whisky của người Ê-cốt được tốt nhất phải sau 12 năm, còn rượu của Samuel Bronfman chỉ cần 2 ngày là đạt tới chất lượng đó”. Rượu Mỹ đã bị cấm và phải sản xuất lậu. Và cũng như đạo Do Thái ở Mỹ cũng phải hoạt động giấu giếm.

Chicago

Không có một xã hội nào là không có kẻ phạm tội. Vì thế cần phải có hành động để ngăn chặn bạo lực. Các cộng đồng luôn luôn ám ảnh về việc phải phòng xa tính vô đạo đức, và đạo đức học của Do Thái đã bảo vệ tốt hơn các nền đạo đức khác, trong việc chống lại tội ác. Ngay từ buổi bình minh của loài người, cộng đồng Do Thái đã coi việc chống tội ác là trách nhiệm của cả cộng đồng, nếu xảy ra vụ giết người ở xung quanh. Đạo đức của Do Thái cấm mọi người không được nhận quà biếu là của ăn cắp hay của vụ giết người. Đạo đức của Do Thái cũng nghiêm khắc trấn áp những chuyện gian lận, nhất là đối với người không phải là Do Thái.

Ngoài những công việc kết tội “giết người theo nghi lễ cổ truyền”, người ta không thấy có việc kết tội nào nghiêm trọng về việc giết người theo bằng nhóm có tổ chức, trước khi người Do Thái ở Nga ồ ạt di cư sang Mỹ vào năm 1910. Lời đồn đại thì có nhiều, ví dụ như người ta hay nói đến Jack, kẻ mổ bụng, không bao giờ bị bắt, đang ẩn náu trong White Chapel, một khu phố của người Do Thái ở Londres. Người ta coi khu phố White Chapel là cuộc hành trình không có điểm mốc, không có cơ sở xã hội tiếp đón, không có hình thành một tổ chức, không có gia đình và cả đến cộng đồng, có được chứng cứ nào trái với sức mạnh của đạo đức Do Thái vẫn được người Do Thái tôn trọng. Trong một châu Mỹ không có quyền, thì mọi việc đều có thể làm được. Sau cuộc đại chiến thế giới, ở châu Mỹ có 3 triệu người Do Thái, chỉ nổi lên vài trăm tội ác riêng lẻ. Nhưng đối với người Do Thái, không có việc gì làm nữa chứng, họ không để mình trở thành tội phạm và cũng không để mình là nạn nhân của những vụ giết người. Theo Jewish Almanach thì họ lại cho rằng: “Không có gì là quá đáng về ảnh hưởng của họ (Do Thái) đối với tội phạm ở Hoa Kỳ trong những năm 20 và cả 30 là vượt quá mức độ tội phạm của người Ý.”

Trước năm 1914, có 3 triệu người Ý, cùng với người Do Thái đến từ Nga và vương quốc Áo - Hung, tới Hoa Kỳ. Tất cả những người di cư, hay có thể nói gần như hầu hết họ đều đến ở New York và Chicago, trong những khu “nước Ý nhỏ” (Little Italy) hay “gần như một khu Ghetto” (Quasi Ghettos). Người Ý đã đem theo họ vào nước Mỹ những thói quen của các băng, đảng “Bàn tay đen” và “Camorra” (tổ chức của maphia) còn những người Do Thái, không có mối liên hệ nào với cộng đồng và giữa họ với nhau, nên đã trở thành đồng lõa với người Ý.

Trùm tội ác đầu tiên là người Do Thái ở New York là Arnold Rothschild, biệt hiệu là “khối óc”, năm 1910 đã tổ chức phá vỡ các cuộc thi đấu bóng chày, kiểm soát lực lượng cảnh sát của thành phố, mở rộng ra khắp nơi việc nhập khẩu rượu (mà nước Mỹ đã cấm việc tiêu thụ rượu từ năm 1919) từ Canada và châu Âu vào Mỹ; làm trọng tài và nắm lấy quyền hạn giữa những tên trùm băng, nhóm nguy hiểm khác như Arthur Flegenheimer (tức “Dutch Schultz”) và Louis Buchalter. Hai tên này được sự giúp đỡ của tên phó đầu lĩnh Jack “Legs” Diamond, đã tàn sát cả băng của hắn vì nghi bọn tay chân đã “bán” chúng cho cảnh sát.

Rothschild tuyển mộ một thanh niên Do Thái trẻ di cư ở Nga sang là Mayer Lansky sinh năm 1902 ở Grodno (Nga) và sau 5 năm khi thanh niên này tới Mỹ (1916) đã tiến hành việc trộm cắp các xe ô tô và chơi cờ bạc ở các góc phố tại New York rồi sau đó chuyển thành một băng trộm cắp xe ô tô chuyên nghiệp. Đối với hắn, đạo Do Thái chỉ là thứ mơ hồ liên quan đến việc hồi tưởng lại người cha đã quá cố của hắn, ngoài ra không còn gì khác. Hắn chỉ ăn tết Noel còn quên hết những ngày lễ, tết của Do Thái. Hắn không bao giờ có một chút ngần ngại nào khi nhúng tay vào tội ác, và sau đó trở thành một con người đặc biệt. Hắn lấy vợ và có con, hắn không thích lộ mặt mà chỉ giao cho tay chân việc giết người thay hắn, ngay cả khi nếu hắn phải tự xử mình. Năm 1919, hắn làm việc với Rothschild cùng với người bạn từ thời trẻ tuổi là Bugsy Siegel (một tên giết người mắc bệnh nhân cách nghĩa là giết người điên cuồng không ghê tay). Một tên maphia người Ý là Charlie Luciano, đã đến cầu cứu hắn che chở và xin nộp cho hắn tiền bảo kê. Mayer từ chối việc đó, nhưng đã đề nghị với Luciano cộng tác với hắn. Luciano chấp nhận. Đây là sự liên minh kỳ lạ. Thói quen của bọn Maphia là không bao giờ cộng tác với người Ý cùng gốc ở trong một thành phố với nhau. Nhưng tên Maphia Do Thái Nga và tên Maphia Ý lại hòa hợp với nhau và hiểu nhau từ lời ăn tiếng nói. Khi cùng làm việc với nhau, hai tên này đã kiểm soát những người cho vay tiền có vật thế chấp và những người môi giới bảo hiểm (bọn bảo kê) của khu Ghettos và khu “tiểu nước Ý”. Chúng mua lại các xí nghiệp của Paris ở New York và lập ra một “nghiệp đoàn” ghi sổ đen trong toàn nước Mỹ, mở rộng việc mua chuộc cảnh sát và những người hoạt động chính trị đã được Rothschild nắm chắc. Mayer Lansky chỉ chống lại Luciano khi tên này muốn quan tâm tới việc bảo kê gái mại dâm. Maphia Do Thái, Ý hay Ai-len cai quản phía Bắc Chicago, còn phía Nam là của Maphia Ý. Cả hai loại Maphia này đều hợp lực với các đầu lĩnh Do Thái. Chúng cùng quản lý mọi chuyện cấm đoán của pháp luật Mỹ.

Maphia ở bờ biển phía Đông là do hai tên Giuseppe Masseria và Sal Maranzano cầm đầu. Chúng yêu cầu Luciano phải tách ra khỏi Mayer Lansky, thu hồi lại lãnh địa của Lansky và hợp nhất với bọn chúng. Chúng nói: “Một người Sicile (Ý) không bao giờ làm việc chung bởi người Do Thái. Nhưng Charlie Luciano từ chối và đứng ngoài cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa hai tên Maranzano và Masseria, để nắm lấy danh hiệu “Capodei tutli Capo” (ông trùm của các ông trùm).

F.B.I cũng làm ngơ để mặc cho bọn Maphia hoành hoành. Vì từ năm 1924, địch thủ chính của Edgar Hoover, người lãnh đạo F.B.I, coi cộng sản là chính mà không phải là bọn găng-xtơ. Đối với Edgar Hoover thì Maphia không phải là mục tiêu hàng đầu.

Tháng 9 - 1928, Arnold Rothschild bị ám sát ở New York (chắc chắn là do lệnh của tên Dutch Schultz vì hắn muốn chiếm chuyến của tên trùm Maphia Do Thái này). Ngày 9 - 5 - 1929, Lansky và Luciano đạt được việc triệu tập một cuộc họp của các tên trùm Maphia ở miền Đông nước Mỹ, về họp ở Atlantic City, gồm những tên Guzick và Alcapone ở Chicago, Buchalter ở New York, Bernstein ở Détroit, Dalitz ở Cleveland, Hoff và Rosen ở Philadelphia. Để ngăn chặn những cuộc trả thù bằng máy (Vendettas) Lansky và Luciano đề nghị tổ chức một “nghiệp đoàn” giống như một hợp tác xã, không ai làm chủ của ai, mà chỉ chia nhau cai quản từng địa phận. Lansky đã tổ chức ra một cái gọi là “Murder Incorporation” (Hội giết người) gồm một nhóm những tên giết người chuyên nghiệp và giao “hội” này cho Siegel và Buchalter cai quản. Schultz và Mayer Lansky trở thành các ông trùm lớn của các băng Maphia Do Thái và Mỹ.

Ngày 10-9-1931, sau vụ thanh toán Masserie, theo lệnh của Mayer Lansky và Luciano, hai tên Bugsy Siegel (cánh tay của Mayer Lansky) và Bo Weinberg (phó trùm của Dutch Schultz), đã thanh toán Maranzano ngay ở phòng làm việc của hắn ở Unionr Siciliama. Lansky đã cử Charlie Luciano (Luciano “Lucky” Luciano “may mắn” vì có lần đã bị bắn nhưng thoát chết) làm trùm Maphia ở miền Đông.

Luciano cũng giúp đỡ cho Lansky thanh toán một trong số những tên chống đối chính của Lansky là Wasey Gardon, sang điều hành việc sản xuất rượu lậu ở Philadelphie từ sau vụ Rothschild bị ám sát. Để làm việc này Luciano chỉ việc báo cho Sở Thuế những thông tin về Gordon. Gordon bị tống giam vào nhà tù mà không biết kẻ nào đã tố cáo hắn. Đôi khi những cuộc thanh toán nhau theo kiểu nhẹ nhàng như thế cũng xảy ra. Lansky và Luciano đã giúp cho Buchalter thanh toán tên đầu lĩnh đã phản bội hắn là tên Jack “Legs” Diamond. Cả hai tên Lansky và Luciano cùng kiểm soát toàn bộ các khu vực của chúng, sau đó tổ chức ra nghiệp đoàn tội ác ở Hoa Kỳ.

Dù Edgar Hoover vẫn khăng khăng phủ nhận sự tồn tại của Maphia Ý, nhưng cảnh sát Mỹ muốn làm cho ông chủ F.B.I. thấy sai lầm, nên đã đặt tên lại cho Maphia là bọn “Cosa Nostra” dẫn đến phá vỡ được tổ chức này.

Năm 1932 Al Capone bị bắt do gian lậu thuế. Năm 1935 đến lượt Lucky Luciano cũng bị bắt. Dutch Schultz, địch thủ của Lansky cũng chết trong năm nay bởi cảnh sát sau một cuộc đấu súng dữ dội. Đây chắc là do Lansky đã có những tin nặc danh cho cảnh sát về hành động của Dutch Schultz để thanh toán địch thủ chủ yếu của hắn. Charless “Vua” Salomon ở Boston đã nắm toàn quyền việc nhập khẩu rượu vào Mỹ.

Sau khi nước Mỹ bỏ việc cấm rượu thì Lansky lại quay sang ngành cờ bạc, mở mang trước hết ở Saratoga, rồi đến Nouvelle-Orléans và Las Vegas. Ở Las Vegas, Lansky đã cho thanh toán tên thân cận cuối cùng của hắn là Bugsy Siegel, vì tội không chịu làm theo bản dự toán việc xây dựng một khách sạn.

Vài năm sau, Lansky dự định trốn sang Israel nhưng bị từ chối do hắn đã phạm vào quá nhiều tội ác. Lansky bị tước quyền làm người Do Thái. Sau đó hắn đã chết trên giường trong ngôi nhà ở Miami của hắn.

Hollywood.

Thế lực của người Do Thái bị sa sút trong công việc tài chính, liên quan đến việc họ say mê vào kỹ nghệ nghe nhìn. Sau khi ở châu Âu và ở các nước khác, có những công việc về điện thoại, về đĩa hát, về ô tô và máy bay, thì họ lại lao vào nghề điện ảnh. Nhà hát ở Vienne sẽ chiếu những bộ phim của Hollywood.

Năm 1894, việc sáng chế ra kỹ thuật điện ảnh không phải là người Do Thái, cũng không phải là do Lumière, hay Méhies, Pathé, Gaumont.

Năm 1889, Thomas Edison, người sáng chế ra loại kính vạn hoa, cũng không phải là người nghĩ ra kỹ thuật điện ảnh, mà chỉ là người thành lập các hãng sản xuất phim quan trọng; Năm 1914, những trường quay quan trọng đầu tiên là: Selig, Vitagraph, Biograph, Lubin, đều không phải là tài sản của người Do Thái. Nhưng dù sao thì các hãng phim chủ yếu ngày nay như: Universal, Fox, Paramount, Warner Bros, R.C.A., và CBS cũng do những người Do Thái di cư từ Đông Âu tới Mỹ lập ra.

Cũng như ở nghề nhà băng, các ông chủ Do Thái trong tương lai này, khi mới đến và lúc đã nổi lên, cũng không biết gì về việc sản xuất ra loại hoạt động phối hợp như vậy. Thực tế, có nhiều người trong số Do Thái, rất ít khi nghĩ mình là người Do Thái. Dù sao, tuy không có ý thức, họ vẫn tiến hành các công việc theo khả năng của những người đi tiên phong mà người ta thấy họ đã thể hiện trong nhiều dịp khác. Ngày nay người ta vẫn biết đến một số người Do Thái trong ngành điện ảnh:

Adolf Zukor, từ Hungari đổ bộ sang Mỹ vào năm 1890, lúc đầu làm việc trong nghề lông thú, sau đó mua một số máy móc Nikelodeons (máy sao chụp bằng hình) đặt ở dưới các tầng hầm hôi thối, bẩn thỉu, mà chỉ có những người thuộc tầng lớp hạ đẳng mới hay xuống đấy, để trong một phút sao ra được 500 phim hoạt hình. Zukor nhanh chóng hiểu ra ngay là ngành điện ảnh cần phải có một thiên tài đặc biệt. Năm 1905 đã xuất hiện những phòng chiếu các cảnh trên màn hình, xen kẽ với những trò chơi cờ bạc khác. Đáng lẽ phải làm công việc như vậy cũng như mọi người khác, thì Zukor đã nhanh chóng lao vào công việc mua các bộ phim dài để trình chiếu trên màn hình. Bắt đầu từ năm 1907, Zukor đã cho chiếu bộ phim đầu tiên kéo dài 10 phút ở nhiều phòng khác nhau: “The Great Train Robbery“. Sau đó Zukor trở thành người sản xuất các bộ phim, bởi vì theo Zukor thì người ta bán chạy hơn khi tự người ta làm ra công việc ấy. Zukor đã viết: “Các tác giả những bộ phim đã nắm được giai thoại này, nhưng mới nhìn được thiển cận. Ngành điện ảnh cần phải có sự say mê về mỹ học.”

Năm 1907, trong một chuyến đi đến Baviere Zukor đã cho chiếu bộ phim dài “Passiondu Christ” (Sự đam mê của Jesus Christ). Tuy rằng bộ phim đó nói về việc bài Do Thái, nhưng điều đó cũng không làm cho Zukor khó chịu. Đây là một thắng lợi của New York. Zukor đã sáng chế ra một bộ phim dài (trên 2500 mét). Ngay buổi đầu cuộc chiến tranh thế giới xẩy ra, Zukor đã mua bản quyền bộ phim Lansky Reine Elisabeth (hoàng hậu Elisabeth), do Sarah Bernhardt đóng vai hoàng hậu, sau đó là bộ phim “Tess de Uberville” và “Comte de Monte Crristo. Năm 1916, Zukor sống ở Hollywood. Zukor đã cộng tác với một người Do Thái cùng thời kỳ đó là Jess Lasku, một người sản xuất các kịch bản ở nhà hát Broadway khi Lansky cho công diễn các vở kịch ở nhà hát tại Vienne, thường có đông khách là người của thành phố này đến xem. Năm 1917 Zukor lập ra hãng Paramount Pictures để tuyên truyền cho cuộc chiến tranh.

Carl Laemmle, người gốc ở Laupheim thuộc Wurtemberg, học nghề thợ may, rồi làm thợ nông nghiệp, phát hiện ra máy Nikelodeons ở Chicago ngay từ đầu thế kỷ. Từ năm 1906, Carl Laemmle cho chiếu bộ phim ở rạp có tới hàng trăm ghế phố tới để dành riêng cho các bà và gia đình đến xem. Trong phim có những tài liệu ngắn (thể hiện đời sống của người Mỹ). Các rạp chiếu phim ấy đồng thời cũng dùng làm rạp hát. Năm 1909, Carl Laemmle cũng lao vào việc sản xuất phim, lập ở New York một hãng gọi là “Independant Motion”, và đưa bài thơ Long Fellow lên thành hình ảnh. Năm 1912, Carl Laemmle dọn nhà về ở Californie và lập ra nhà sản xuất phim đầu tiên ở thành phố này, gọi là “Universal Studios” (Trường quay phổ cập) và cũng dùng một người Do Thái - Hung khác là Wilhelm Fuchs trợ giúp công việc cho mình. Carl Laemmle đã cùng với Mary Pickford lập ra hãng Star System, sau này trở thành hãng Fox, đặt tại Long Island, rồi sau đó lại lập ra “20th Century Fox”.

Những anh em nhà Warnes, có 3 người sinh ở BaLan, người anh em thứ tư sinh ở Canada, đã mở hãng sao phim đầu tiên vào năm 1903 ở Pittsburgh, tại Pennsylvanie. Sau đó họ mở rộng dần dần các phòng chiếu và đến năm 1912 đã sản xuất ra bộ phim đầu tiên ở New York. Năm 1918, họ đã xây dựng trường quay riêng ở Hollywood và đến năm 1923, lập ra hãng phim Warner Bros.

Mareus Loew, sinh ở New York năm 1870, trong gia đình Do Thái - Á, cũng chuyển từ nghề buôn hàng lông thú sang ngành nghe nhìn vì còn nghi ngờ lâu dài về tương lai của chiếu bóng, và cho rằng rạp hát vẫn luôn luôn là ưu thế. Từ năm 1909, mới phân phát các bộ phim của Zukor. Và lúc bắt đầu cuộc chiến tranh thế giới, đã xây dựng một mạng lưới gồm hàng trăm phòng chiếu bóng hiện đại nơi khán giả thường đưa cả gia đình đi xem. Năm 1913, có 10 triệu người Mỹ đã đến rạp chiếu bóng.

Louis B. Mayer, lúc đầu là người bán sắt vụn, nói là không biết đến tên thành phố quê hương của mình (đó là Minsk) và cũng nhớ đến tháng năm sinh, (Mayer chọn ngày sinh của mình là 4-7-1885, ngày quốc khánh của Hoa Kỳ cho dễ nhớ) đã bắt đầu xây dựng những phòng thật cực kỳ tốt ở Havervill, tại Massachusetts. Mayer còn lập ra hãng Aleo sau trở thành hãng Metro khi hợp nhất với Maréu Loew lập ra một mạng lưới các phòng chiếu bóng vào năm 1920.

Năm 1916, Samuel Goldfish, hợp tác với anh em Selwyn, lập ra trường quay điện ảnh “Studio Goldwyn”, sau đó đến năm 1920 trở thành hãng phim Goldwyn. Cũng trong năm này Carl Laemmle, chủ tịch hãng Universal, cấm không cho hãng phim của mình đưa lên màn ảnh cảnh châm biếm về một người Do Thái, mà phải coi người Do Thái không khác gì mọi người khác.

Năm 1924 hãng điện ảnh của Loew và Mayer và hãng của Goldwyn de Goldfish và Selwyn hợp nhất với nhau. Hãng chung này sau trở thành Metro Goldwyn Mayer, rồi là hãng M.G.M và dịch theo tiếng Yiddish, là tiếng nói thông thường ở Hollywood vào thời kỳ đó: “Mayer ganze Mishpokhe” (có nghĩa: toàn là người của gia đình Mayer). Sau này do Irving Thalber, sinh ra ở Brooklyn, trong một gia đình Do Thái ở Rhénani, nhưng ít chịu đi lễ bái, trở thành ông chủ của hãng nghệ thuật M.G.M.

Năm 1926, anh em Warner sản xuất ra bộ phim đầu tiên trong đó có âm nhạc đồng bộ cùng với hình ảnh là phim Don Juan. Và đến năm 1927 có bộ phim nói “The Jazz Singer” do người phiên dịch lồng tiếng là một ca sĩ Do Thái. Ca sĩ này đã kể lại đời mình: là con trai của giáo sĩ Moses Yoelson; năm 1890 gia đình đến ở Washington, tên là Jackie Rabinowitz Yoelson, sinh ở Lithuanie, đến năm 1899, đổi tên là Al Jolson, sau đó cùng với người em bằng cách tự bôi đen da mặt, để đóng một vai diễn trong kịch bản ở rạp hát. Cuốn phim đã thành công rất lớn.

Nhưng tất cả đều thay đổi vì khán giả không cần thiết biết đọc tiếng Anh. Và để kiểm tra chất lượng của tiếng nói, người ta không chỉ quay phim ở trong trường quay mà còn quay cả ở ngoài trời, và chỉ quay kịch bản phim có chất lượng, thông thường là những bản hài kịch do các danh hài người Anh, những vai có cảm hứng với người dân ở Broad Way. Đôi khi cũng có bộ phim nổi tiếng Yiddish, chiếu ở New York, cho công chúng ở Brooklyn và Chiacago xem.

Đến năm 1928, anh em Warner mua lại 250 phòng chiếu phim và các trường quay ở Burbank. Các chất lượng của phòng chiếu và các bộ phim cũng tăng lên nhiều.

Có cuộc khủng hoảng cần đến những diễn viên hài kịch về âm nhạc. Các nhạc sĩ Do Thái đã bù lấp vào chỗ này. Ví dụ George Gershwin sáng tác những bài hát ru từ thuồ thơ ấu của mình bằng tiếng Yiddish để làm ra vài bài du dương cho rạp Opéra ở miền Nam Mỹ là “Porgy and Bess”

Tóm lại, Marcus Loew lập ra hãng Metro, Carl Laemmle lập ra hãng Universal; Adolfzukor có hãng Paramorent; William Fuchs có hãng Fox; Louis B. Mayer, Samuel Goldfish, Marcus Loew và Irising Thalberg CÓ hãng M.G.M; Jack Warner CÓ Warner Bros. Tất cả các hãng này, bằng cách này hay cách khác, vẫn tồn tại cho đến bây giờ.

Không có cuốn phim nào sản xuất ra bị người ta phát hiện ra nguồn gốc dân tộc của họ, do họ đã có cách để tránh được mọi chuyện liên quan đến gốc Do Thái. Cũng không có cuốn phim nào để động đến vấn đề chính trị. Chỉ có mình Louis B. Mayer, bạn thân thiết của W.R.Hearst, một nhân vật kiểu mẫu của Citizen Kane, là một người họ hàng của Tổng thống Hoover, và là một trong số những người xuất vốn cho đảng Cộng hòa.

Năm 1933, có 53 nhà sản xuất, trong số 95 người, là Do Thái khi từ nước Đức Hitler, chạy sang Mỹ. Và có những đạo diễn người Do Thái như: Lubitsch, Cukor, Sternberg, Mankiewicz. Tên Goebbels tố cáo Hollywood như một “Judisches Geselschaft” (thế giới phim ảnh của Do Thái), nhưng các thông tin đại chúng ở Mỹ và cả những người sản xuất phim là Do Thái đều không có sự phản ứng nào về lời nói của hắn. Chỉ khi trong cuộc họp báo vào năm 1937, Cecil B. De Mille tố cáo “Sự lợi dụng ảnh hưởng Do Thái trong công nghệ điện ảnh”, thì John Ford rời bỏ phòng họp và đóng sầm cánh cửa, nhưng không có một nhà sản xuất phim Do Thái nào phản kháng. Chỉ đến khi Hoa Kỳ tham gia vào cuộc đại chiến thế giới, thì người Do Thái ở Hollywood mới sử dụng ảnh hưởng của điện ảnh để làm ra những bộ phim chống quốc xã. Trước chiến tranh chỉ có một bộ phim đe dọa Hitler “The moral storm”, nói về những người không phải là Aryen, và cũng không nêu lên người Do Thái. Năm 1935, khi bị chất vấn về hạnh kiểm để chống lại Hitler, Thalberg đã viết dòng chữ khủng khiếp: “Có rất nhiều người Do Thái phải chết, nhưng đạo Do Thái vẫn sống giữa chủ nghĩa quốc xã.”

Năm 1936, một nhà báo đã hỏi Thalberg tại sao những cuốn phim của ông không bao giờ nói đến chủ nghĩa quốc xã thì Adolf Zukor, em ruột của Thalberg vẫn làm giáo sĩ ở Berlin cho đến năm 1932, trả lời câu hỏi đó còn khủng khiếp hơn: “Hollywood chỉ làm mọi việc để đem lại sự vui thích cho mọi người. Nếu đóng một vai trò chính trị vào điện ảnh thì đó là sự sai lầm trong cách tuyên truyền.”

Năm 1940, Charlie Chaplin là một đạo diễn đầu tiên thực hiện cuốn phim chống quốc xã là bộ phim “Tên độc tài”. Với nhân vật nửa như kẻ ăn xin, hay đi lang thang quấy rầy mọi người thì rõ ràng Charlie là người Do Thái hơn cả những người trong chiếu bóng. Và chỉ mình Charlie đứng lên chống lại Hitler. Mà như Robert Brasillach đã tưởng rằng chính Charlie Chaplin là người Do Thái, nhưng không phải, khi Charlie vẫn giữ kín nguồn gốc dân tộc của mình chỉ đùa vui nói là “Tôi hy vọng hơi giống người Do Thái một chút thôi”

Tháng 9 1941, Charles Lindbergh, đối địch với Hoa Kỳ tham gia vào cuộc chiến tranh, và ủng hộ quốc xã, tố cáo: “Điều nguy hiểm to lớn nhất, đe dọa đất nước là tài sản và ảnh hưởng Do Thái trong kỹ nghệ điện ảnh” mà không phải là Đức hay Nhật là kẻ thù chính.

Trong lĩnh vực về phương pháp giao tiếp là radio và truyền hình, người ta cũng thấy Do Thái có mặt trong hàng đầu về việc mở mang, phát triển kỹ nghệ này. Hai số phận người Do Thái điển hình nhất đó là: David Sarnoff, sinh năm 1891 ở Minsk, di cư sang New York vào năm 1905, học trong trường của Do Thái, lúc 15 tuổi là trẻ bán báo rong, sau đó làm điện báo viên cho Marconi. Ngày 14 4 1912, David Sarnoff nhận được tín hiệu cấp cứu của tàu Titanic và đã báo cho toàn thế giới biết tên những người sống sót trong vụ đắm tầu. Năm 1919, ông làm giám đốc thương mại của R.C.A, đã hợp nhất với Marconi. Năm 1921, Sarnoff có ý nghĩ là bình luận về trận đấu quyền Anh giành ngôi vô địch của hai võ sĩ Carpentier Dempsey, để công chúng rõ. Và thế là sinh ra radio đã được quần chúng hóa. R.C.A. đầu tư 2000 Đô la vào dự án của Sarnoff. Sau đó Sarnoff lại có ý nghĩ phối hợp radio và máy hát. Năm 1926, Sarnoff đã đặt chân đầu tiên vào mạng lưới vô tuyến truyền hình, sau đó trở thành chủ tịch của R.C.A vào năm 1930. Đến năm 1939, Sarnoff tung ra thị trường máy vô tuyến truyền hình và thành lập hãng N.B.C.

Năm 1927, William S. Paley phát hiện trong một dịp quảng cáo trên radio, do xí nghiệp của cha truyền đi trừ một đài phát nhỏ ở Philadelphie mà người cha đã mua lại từ năm 1929.

Paley là con người Do Thái ở Nga di cư làm nghề sản xuất thuốc lá xì gà, đã học ở trường Warton School, làm việc ở C.B.S, đưa Bing Crosby và Frank Sinatra lên đài truyền hình. Đến năm 1939 cùng một lúc đưa C.B.S vào radio, và Sarnoff lập ra N.B.C. Paley, làm ông chủ ở C.B.S cho đến năm 1990, đã 90 tuổi, sau khi cách chức ba trong số những người kế tục mình.

Vào thời gian giữa năm 1924 và 1938 có 150.000 người Do Thái, gốc ở Đức và Áo đến được Hoa Kỳ mặc dù qua nhập cảnh rất hạn chế, nhất là đối với người Do Thái của Quốc trưởng Đức. Trong số những người đã đến nước Mỹ có Albert Einstein, Hannah Arent, Herbert Marcuse, Bruno Beltelheim. Và Edward Teller được sự chỉ dẫn của Robert Oppenheim, nhà vật lý học người Do Thái ở New York, đã sớm thực hành được dự án nguyên tử của Mỹ ở Los Alamos.

Jerusalem

Sau cuộc đại chiến, vương quốc cũ Ottoman và Ba Tư đã có những mỏ dầu lớn nhất thế giới, trở thành nơi đối đầu giữa các nước phương Tây. Anh chiếm Ả Rập Séout, Irak và công nhận nền độc lập của Cô oét được thành lập từ năm 1915. Về phần Đức và hãng dầu Turkish Petroleum Company, thành lập từ năm 1912 do các nhà băng Đức kiểm soát các giếng dầu của Irắc, đã nhường cho Pháp. Một mẩu bánh nhỏ cũng được so như “chiếc bánh ngọt” chia cho Anglo Persian Oil Company (APOC), cho Shell và nhóm tư nhân địa phương Gulbenkian.

Ngày 3-3-1919, tổng thống Wilson (Hoa Kỳ) nói về “Jewish Commonwealth” (Cộng đồng quốc gia Do Thái độc lập”. Tổ chức Sioniste và các nhà “Mạnh thường quân” không phải là người Sioniste đã mua nhiều vùng đất tại Jérusalem, ở Tel - Aviv, Haifa và một số vùng đất khác lúc đó vẫn chưa thuộc về Neguev và Transjordanie. Cũng năm này, nghiệp đoàn Hissadrut được thành lập ở Haifa với 4000 hội viên. Đây là cuộc kết tụ nhanh chóng về kinh tế và xã hội. Theo quy chế của nghiệp đoàn thì “mục tiêu là làm cho tất cả những người lao động ở Palestine sống bằng công việc của họ mà không lợi dụng, khai thác một người nào sống trong những miền đất mới và trong tất cả những vấn đề về kinh tế và văn hóa ảnh hưởng đến công việc ở Palastine. Họ đã nhanh chóng tập hợp được đến một nửa những người làm công trong cả nước.

Ở Palestine, kể cả Transjordanie, có 600.000 người Ả Rập và 60.000 người Do Thái đang sinh sống ở đấy, có 25.000 người di cư do bị người Thổ o ép nên lại phải ra đi. Nhưng lại có một đợt bức hại khác (Alya) nổ ra nên đã có 40.000 di cư mới đến thay thế vào chỗ những người đã ra đi. Năm 1920, người Ả Rập đã xúi giục những cuộc nổi dậy ở Jérusalem, rồi đến Jaffa. Đến lúc đó đã thấy thuận lợi cho một nhà nước hai quốc gia Do Thái - Ả Rập. Rupin có ý nghĩ tập hợp một quốc gia Do Thái riêng biệt. Năm 1912, hội nghị Sioniste đầu tiên, sau chiến tranh, đã họp ở Karls- bad (Karlovy Vary thuộc Tiệp Khắc) và Chaim Weizmann trở thành chủ tịch - Người ta bàn cãi về việc hợp nhất các nguồn vốn trong những cộng đồng Do Thái giúp cho Pal- estine không được đầy đủ và những khó khăn vấp phải với người Ả Rập. Sau đó người ta kết luận rằng: “Chủ nghĩa Sion có thể sống với những quan hệ hòa hợp và tôn trọng lẫn nhau với dân tộc Ả Rập” và người ta yêu cầu phong trào này có quyền thì hành mọi điều để thực hiện “một sự thông cảm thân thiện với dân tộc Ả Rập”.

Tháng 7-1922, hội hai quốc gia đã chính thức gửi một giấy ủy nhiệm tới nước Anh với nội dung về vấn đề Palestine. Trong lời mở đầu của ủy nhiệm thư có nhắc lại lời tuyên bố của Balfour (Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh) trước đây về một quốc gia Do Thái. Việc quyết định này đã được sự ủng hộ của Tôn Dật Tiên ở Trung Hoa và một số người khác, như Morris Cohen, một người Do Thái làm cố vấn chính cho Thượng Hải, sau đó trở thành vị tướng của Trung Hoa, lúc đó đang đối đầu với một thầy thuốc Do Thái là Jacob Rosenfeld, sau trở thành thầy thuốc của quân đội Mao Trạch Đông.

Tháng 9 - 1922, Transjordanie, một phần đất ở phía Đông Palestine đã được giao cho một trong số những người con trai của vị thủ lĩnh Hồi giáo Hussein, là thủ lĩnh Ab- dallah, cai quản để tạo ra một nhà nước đệm giữa Syrie được sự đỡ đầu của Pháp và bán đảo Ả Rập, nơi hãy còn thế lực của gia đình Saoud. Phải chờ đến 3 năm sau Transjordane mới thu hồi lại được vùng Aqabad, gây thiệt hại cho người Sesout (Saoud) cả ở vùng biển. Những người dân đến từ Syrie, Liban, Ả Rập và một số nơi khác ở Palestine đã không coa thể xác định rõ nguồn gốc quốc tịch của họ. Herbert Samuel được cử làm Cao ủy phần đất còn lại của Palestine, lúc đó đang có 660.000 người Ả Rập và 84.000 người Do Thái sinh sống ở đây. Dù rằng người Anh muốn nhận người Do Thái di cư vào 25 khu đồn điền thành lập trong những điều kiện kinh tế còn bấp bênh, giá mua đất ở các vùng nông trang này cũng xấp xỉ nhau, nhất là việc sử dụng nguồn nước thì cái giá đã tăng lên đến chóng mặt. Người ta đến ở nhiều trong các thành phố. Trong 3 năm Tel Aviv mới từ 13.000 đã vọt lên đến 40.000 người. Những xưởng kỹ nghệ nhỏ, những việc buôn bán ở thành phố này đã phát triển nhanh. Nhưng những người lãnh đạo của các hãng đại lý Do Thái đã không có đủ vốn cần thiết để nhận 60.000 người Do Thái từ Ba Lan và Liên Xô mới đến trong vòng 3 năm. (Mà hãng Golda Meyerson sau này trở thành Golda Meir).

Nguyên nhân về việc không có đủ nguồn vốn đều giống nhau: Mặc dầu có lời tuyên bố của ông Balfour về việc thành lập một quốc gia Do Thái, nhưng phần đông những người Do Thái giàu có vẫn thù địch và lánh xa với chủ nghĩa Sion. Và thế là những người hoạt động chính trị Mỹ và Châu Âu vào cuộc, như tổng thống Harding ở Hoa Kỳ đã nói vào năm 1921 “Để người Do Thái cư trú tại nơi quốc gia lịch sử của họ”, hay như Calvin Coolidge đã gợi ý “Tổ quốc của người Do Thái là Palestine”.

Manahem Ussishkin, một trong những người lãnh đạo phong trào Sioniste, được bầu làm chủ tịch Jewish Colonial Trust vào năm 1923, đã cùng với Chaim Weizmann ở châu Âu và châu Mỹ, dự định cùng góp vốn. Cùng với số vốn nghèo nàn mà họ có được còn có một người chịu trách nhiệm khác là Yehoshua Hankin, một nhà tài chính giàu bậc nhất, với dáng dấp của một giáo sĩ đã chung vốn cùng với những người trong gia đình Bédouin mua 60.000 ha đất ở Rehovot, Tradera, Galilée, trong thung lũng Beit Shéan, gần Jourdain, ở phía Nam Tibériade. Nhưng không có một người nào có được tấm bản đồ chính xác về vùng đất để xây dựng. Mùa xuân năm 1923, Felix Warburg đã gặp Chaim Weizmann ở New York để cầu xin sự ủng hộ của cộng đồng Do Thái Mỹ về mặt chính trị và tài chính. Vị chủ tịch tương lai đầu tiên của nhà nước Do Thái đã kể lại việc gặp gỡ của ông với một trong số những người Do Thái giàu nhất thế giới (Felix Warburg) có thể tóm tắt rõ về thái độ của những người Do Thái Mỹ ở thời kỳ xa lánh chủ nghĩa Sion:

“Felix là một người thật đặc biệt, nhân hậu đến cao quý, là bộ mặt trung tâm của cộng đồng Do Thái ở Mỹ. Ngay cả khi ông tiếp xúc chặt chẽ với cơ sở của ông Felix có điểm gì giống một “ông hoàng nhân từ” Ông Felix Warburg, qua những tin tức được biết, đã báo cho tôi rõ điều gì đang xảy ra ở Palestine. Để tỏ ra mình là người thật thà, tôi không lúng túng và nói quanh co đối với một người và vẫn có tin đồn là đã ảnh hưởng chủ nghĩa bôn-sê vích, là người không có đạo đức bất tài, phí phạm tiền bạc. Tất cả điều đó đến nay tôi thấy đều không có ở ông Felix Varburg…”

Weizmann gợi ý với Felix Varburg là đến Palestine để xem xét theo ý định của ông. Điều bất ngờ lớn nhất đối với Weizmann là Felix Varburg đã nhận lời. Sau vài tuần lễ ông đã đến Palestine. Khi quay về Felix Varburg đã gặp ngay Weizmann vẫn đang còn ở Mỹ. Và Weizmann đã kể về vài sự thay đổi trong cách ứng xử của nhà tỉ phú này, từ sự thù địch chuyển sang lòng độ lượng đáng kể.

“Chúng tôi không coi Palestine dưới cùng một góc độ. Đối với chúng tôi, những người theo chủ nghĩa Sion thì đó là một hành động để tái lập một quốc gia. Còn đối với ông Felix Varburg thì thấy ông bắt đầu quan tâm đến một trong số 57 hoạt động bác ái của ông. Có thể việc này lại quan trọng, hấp dẫn hơn những công việc khác, nhưng về bản chất thì mọi công việc đều là việc làm từ thiện không có gì khác nhau. Tất cả đức tính của ông đã trái ngược lại với cái nhìn của chúng tôi. Trong rất nhiều công việc mà ông đã làm có một số đồng sự đã báo cho ông biết về mọi sự nguy hiểm khi tiếp cận rất gần với người Sioniste. Warburg là quân chủ bài rất quý giá đối với cộng đồng, và họ sợ mất ông, qua ý nghĩ mới trong nguyên tắc và bản chất của ông có thể làm ông phải chú ý đến những sự nguy hiểm ấy”

Kể từ ngày đó Felix Varburg hợp tác với Weizmann để giúp thuận lợi cho một loạt các dự án về văn hóa ở Palestine. Nhưng ông không quan tâm tới việc mua đất đai và càng không chú ý đến công việc chính trị của người Sioniste. Sự chống đối của ông diễn ra giữa hai chiến lược: một là văn hóa, một là chính trị.

Đối với Warburg, ông cho rằng Palestine phải là trung tâm văn hóa của đạo Do Thái, là nơi để hồi sinh lại nguồn gốc về đạo đức mà không phải là một quốc gia như những nước khác. Ông cho rằng Weizman vẫn ấp ủ một tham vọng về chính trị cho cá nhân.

Warburg lập ra một hội đồng cung cấp tài chính cho việc mở mang ở Jerusalem một trường đại học, mà mầm mống của cơ sở này sẽ xây dựng trên đồi Scopus. Ý tưởng này những người Sionniste đã mong muốn có được từ lâu rồi. Năm 1913 Warburg đã nhận trách nhiệm cho mọi chi phí để xây dựng một trường đại học của đạo Do Thái, mà Weizmann và sau này là Albert Eisntein hy cọng nó sẽ trở thành một học viện về khoa học. Felix đem tiền đến cho Weizmann và buộc phải theo quan điểm của mình như trước. Để chống lại quan điểm ấy của Warburg, Weizmann và Einstein đã cho xây ngay ở gần Tel Aviv một trong những học viện khoa học đầu tiên của thế giới. Học viện này sau đó mang tên Weizmann. Tháng 10-1924, tất cả mọi người đều đến dự lễ khánh thành cơ sở đầu tiên của trường đại học theo đạo Hebreu tại Jerusalem. Nhưng họ đã luôn bất đồng với nhau trong việc dự vào hội đồng quản trị của học viện này. Chỉ có vài người Do Thái ở Châu Âu tỏ ra nhiệt tình với việc mua đất đai, như gia đình Rothschild và một số người khác đã trở thành hội viên của phong trào Sionisnee.

Năm 1923. Edmond Jamus lập ra “Palestine Jewish Colonization Association” (Hiệp hội các nông trang Do Thái ở Palestine) mà nông trang đầu tiên là Binayamina (tên He- brew của người cha của Edmond James). Sau đó James được bầu làm chủ tịch danh dự của tổ chức Sioniste trên thế giới, và Wiezmann là chủ tịch điều hành. Hội đồng hành pháp của tổ chức Sioniste đã rời bỏ Londres trở về đặt tại Jerusalem. Cùng với việc hội đồng hành pháp đặt trụ sở ở Jerusalem, Công ty “Jewish Colvinial Trust”, mà chi nhánh là Anglo - Palestine Company, đã trở thành nhà băng “Leumi” (nhà băng quốc gia). Con số người Do Thái ở Palestine năm 1927 có 90.000 người, đến năm 1929 đã có 160.000 người.

Công ty dầu “Turkisk Petroleum Company” trở thành Irack Petroleum Company. Công ty Gulf, Soeial/ Chevron và Socony/ Mobil cũng góp phần vốn vào Irack Petroleum Co. Năm 1928, có một thỏa ước gọi là “De la ligue rouge” (tuyến đỏ) cấm các công tyw của các cổ phần Anglo Palestine Company khai thác dầu mà không có sự thỏa thuận của các công ty dầu khác trong giới hạn của cựu vương quốc Ottoman. Ở Ả Rập Savudite thì được khai thác dầu, nhưng ở Koweit thì không được khai thác dầu. Nước Pháp mất Mossoul nhưng đổi lại nhận được 1/4 sản phẩm dầu thô ở các vùng đệm của Công ty dầu Pháp (Ngày nay là Totalfina - Elf) việc phân chia dầu mỏ ở vùng Cận Đông đã được giải quyết, cùng với số phận của những người quản lí đất đai ở vùng có mỏ dầu. Tất cả đều sự dỗ dành của Anglo - Saxonne. Sau này người ta không thấy xảy ra sự phản bội nào giữa các hãng dầu ấy.

Năm 1920, lần đầu tiên cuộc hội nghị họp ở Londres của tổ chức Sioniste trên thế giới, và có cả các đại biểu của cộng đồng Do Thái toàn thế giới cũng đến dự. Để quyết định giúp đỡ cho phong trào Sionistee, hội nghị đã lập ra một hội đồng mới là Keren Hayesoe, để góp vốn cho các cộng đồng Do Thái đang sa sút và bỏ vơ ở Châu Âu và Châu Mỹ (ngoài hội đồng Keren Hayesoe còn có 3 hội đồng khác nữa). Và nhất là phải lập ra một chi điếm, chịu trách nhiệm liên hệ với Anh để tổ chức đón tiếp những người Do Thái trở về Palestine.

Một “Chi điếm Do Thái” từ năm 1922 đã đề ra nguyên tắc này theo văn bản ủy nhiệm thư của nước Anh. Hội đồng quản trị này vừa tách ra khỏi Tổ chức Sioniste, đến đặt trụ sở ở Londres. Lúc đầu nó mới chỉ là một Câu lạc bộ như Weizmann đã viết: “Chi điếm Do Thái tập hợp một nhóm người ưu tú nhất mọi tầng lớp xã hội, tất cả các công trình về trí óc của nhân loại đều có mặt ở Câu lạc bộ này: Từ Léon Blum, nhà xã hội học danh tiếng cho đến Marshall và Warburg là nhân vật thuộc cách hữu, từ Huân tước Maelchet, một trong những đại gia kỹ nghệ quan trọng ở nước Anh đến Albert Einstein và đến nhà thơ Chaim Nachman Bialik.”

Cũng trong năm này, ở Hébron, ở Haifa và một số địa phương khác đã có những cuộc nổi dậy làm cho 135 người Do Thái và 116 người Ả Rập phải chết. Theo yêu cầu của những người lãnh đạo của Ả Rập, chính quyền Mac Donald một lần nữa lại áp đặt rất chặt chẽ việc di cư của người Do Thái. Felix Varburg và Chaim Weizmann cùng tỏ ra phản kháng và một lần nữa cả hai người này cùng có một ý kiến là xin từ chức ở ban hội đồng của chi điếm Do Thái và chỉ trở lại công việc khi thủ tướng Anh đã rút lại những việc hạn chế di cư của người Do Thái.

Nhưng Warburg không còn tin gì đối với Weizmann, mà ông thấy Weizmann càng ngày càng trở thành “độc tài như kiểu Mussolini”. Năm 1929, Warburg viết thư gửi cho một người lãnh đạo Do Thái ở Anh, là người thành lập công ty hóa học đầu tiên ở châu Âu “Impérial Chemicals” (Công ty hóa học hoàng gia) là ngài (Sir) Alfred Bond, sau trở thành huân tước Lord Melchet, cũng là một người Do Thái hiểm hôi, còn có ảnh hưởng tới chính quyền Anh, và cũng là thành viên trong hội đồng của chi điếm Do Thái: “Tôi đã làm đủ mọi công việc để có thể đi đến sự thỏa thuận với người Ả Rập và để chúng tôi cho họ biết là những tham vọng của chúng ta rất hạn chế”.

Việc quan hệ giữa Felix Varburg và Chaim chỉ còn có thể căng thẳng hơn. Người Anh không tán thành với ý nghĩ của Warburg luôn ca tụng việc làm cho Palestine trở thành trung tâm văn hóa của đạo Do Thái, trái ngược lại với Weizmann là muốn xây dựng thành một nhà nước Do Thái.

Năm 1930, Edmond - James de Rothschild người duy nhất góp tài chính giúp cho chủ nghĩa Sion, đã dùng vốn của mình tậu 5200 ha đất để lập các hãng Do Thái: (Pardess Hana, Binyamina, Givat Ada, Bnei Brad và Her- zliya), lập ra các Kibboutzun, các Moshavim, các cánh đồng nho, một công ty điện lực, một nhà máy sản xuất xi măng. Năm 1934, đúng vào năm trước khi mất, Edmond - James de Rothschild đã mua thêm 5600 ha đất của hai gia đình người Ả Rập và người Syrie, và lập ra các nông trại ở Haute - Galilée, trong thung lũng Halecgh. Tổng cộng ông đã mua 50.000 cây số vuông đất và lập ra gần 30 nông trại, đã trở thành một nền móng và ông cấm không ai bán lại phần đất của mình.

Năm 1933, thỏa thuận về “tuyến đỏ” đã bị người Mỹ phá vỡ: Socal/Chevron xin được làm vua ở Ibn Séoud và được Anh vừa mới công nhận làm vua của vùng đất nhượng trên lãnh thổ Savudite, nơi này từ năm 1930 đã tìm ra mỏ dầu, nhưng các nước khác không đồng ý. Cũng trong năm này một ủy ban cao cấp về hành pháp của Ả Rập, do một luật sĩ có tiếng tăm ở Jérusalem là Hadj Amine - el - Husseini, làm chủ tịch, đã tổ chức những cuộc gây rối loạn ở Jérusalem và ở Jaffa, để chống lại người Anh, gây ra cái chết cho 25 người Ả Rập và một cảnh sát Anh. Khi Hitler lên nắm quyền lực thì việc di cư của người Do Thái ở châu Âu càng tăng lên: Từ 1933 đến 1936 có 174.000 người phải chạy trốn. Họ là những thợ thuyền, nông dân, người làm thuê, thầy thuốc ở Đức, Ba Lan, Áo, Tiệp Khắc, Hungari. Trong số đó có 60.000 người gốc ở quốc xã Đức, và nổi bật là nhà triết học danh tiếng người Đức Martin Buber. Các tổ chức Do Thái tiếp tục mua đất. Người ta tính được ở Palestine lúc đó có 200.000 người Do Thái, trong số 1 triệu người Ả Rập bị lôi kéo đến đây do sự tăng trưởng kinh tế của Palestine.

Tháng 1 - 1935, chi điếm Do Thái thiết lập chính thức chính phủ Do Thái ở Palestine. Ngày 26 - 1 - 1935, một luật sĩ có tiếng ở Jérusalem đã đưa ra một “fatwa” (điều phản đối) để chống lại việc người Ả Rập đã bán đất cho người Do Thái. Tháng 11, ủy ban cao cấp của Ả Rập do luật sĩ có tiếng ấy lại càng mở rộng việc cấm bán đất cho tổ chức Sioniste, chặn đứng ngay việc di cư đột mới to lớn hơn của người Do Thái, để họ lập ra được một chính quyền tự trị trên đất Ả Rập. Cao ủy Anh chấp nhận điều đó và đề nghị dựng lên một Hội đồng cố vấn hợp pháp. Nhưng đến tháng 2 - 1936 chính phủ Anh đã bác bỏ dự án này vì làm như vậy là còn sớm và làm sự mất cân bằng giữa hai dân tộc Do Thái và Ả Rập càng lớn hơn. Ngày 19 - 4 - 1936, một cuộc nổi loạn của người Ả Rập đã tàn sát tất cả những người Do Thái đi qua Jaffa, sau đó đến Tel - Aviv. Tháng 5 có cuộc biến công của người lao động Ả Rập kéo dài 175 ngày, để phản đối, phá vỡ việc thông thương trong các đồn điền Do Thái, để chấm dứt mọi hoạt động của đất nước đều do nhân dân làm chủ, và để buộc người Anh phải chấm dứt việc mở rộng của dự án của người Sioniste và thành lập ngay một chính quyền quốc gia của Ả Rập trên toàn Palestine. Cũng vào lúc này do sự đe dọa của Hitler nên phải có cuộc hội nghị Do Thái toàn thế giới nhằm tập hợp các bộ phận lãnh đạo của cộng đồng Do Thái trên toàn thế giới dù là Sioniste hay không. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Do Thái, tất cả các cộng đồng Do Thái ở tản mác khắp thế giới muốn gắn chặt nhau lại. Hội nghị Do Thái lần này là nơi gặp gỡ không có quyền hành và hợp pháp thực tế nào. Mặc dầu ý muốn của người Do Thái là gạt bỏ mọi quyết định ngăn cấm để chờ một đợt di cư to lớn khác vào tháng 6 1937, nước Anh đã cử ra một ban điều hành dưới quyền lãnh đạo của huân tước Peel để nghiên cứu một giải pháp dứt khoát, và đề nghị lần đầu tiên chia Palestine thành ba miền: một nhà nước Do Thái bao gồm các vùng ven biển trải rộng đến đồi Carmel ở Béér Turia, thung lũng Jezreel và Galilée, một nhà nước Ả Rập bao gồm Judée, La Samarie Neguev, và sẽ hợp với Transjordanie; một vùng trung tuyến (nằm ở giữa hai vùng của hai quốc gia Do Thái và Ả Rập) giữa Jaffa và Jérusalem, chịu dưới quyền ủy nhiệm của nước Anh. Có những hành lang để cả các miền đi tới Đất Thánh, “nơi đặt linh thiêng nên văn minh”, và nơi này cũng thuộc quyền ủy nhiệm của người Anh.

Trong khi chờ đợi hai nhà nước được thành lập, người Do Thái sẽ không còn được phép mua đất đai trong vùng của người Ả Rập.

Đây là lần đầu tiên người Anh đã nghĩ đúng đắn đến việc có một nhà nước đích thực của người Do Thái. Chính quyền và quốc hội Anh chấp nhận việc kết luận của ban điều hành của huân tước Peel. Còn đối với người Sioniste lại chia ra: nhà nước Do Thái sẽ thu hẹp gồm 200.000 người dân; không kể đến số dân ở Jérusalem, David Ben Gourion muốn chấp nhận kế hoạch này vì có nhà nước Do Thái còn hơn là không. Người Ả Rập bác bỏ kế hoạch đó. Họ không muốn có một nhà nước Do Thái ngay cả khi đổi thành một nhà nước của người Palestine. Những đội quân Haganah, đội quân chính thức của chi điếm Do Thái, và đội Irgoun, cảnh sát bán quân sự của phe Do Thái cánh tả thành lập từ năm 1937, đã tổ chức nhiều cuộc chống lại người Anh, để tạo ra một việc đã rồi trên một miền đất rộng lớn hơn so với dự kiến của huân tước Peel. Người Ả Rập cũng nổi dậy để chiếm lại những vùng đó. Người Anh đã giải tán ủy ban cao cấp của Ả Rập. Nhà luật sư danh tiếng của người Ả Rập ở Jérusalem phải chạy trốn sang Libăng.

Giữa những năm 1937 và 1939, 250.000 người Do Thái di cư đã chạy trốn địa ngục của quốc xã sang đây. Sau đó còn có nhiều người khác cũng phải ra đi. Người Ả Rập lập ra những hàng rào chắn đường, và sự áp lực với Anh không để cho người Do Thái vào Palestine. Lúc này toàn bộ số dân Do Thái ở đây đã lên tới 450.000 người. Kinh tế được mở mang: các xưởng kỹ nghệ sản xuất lương thực, các xí nghiệp dệt vải, nhà máy lọc dầu, liên hiệp giao thông vận tải, công ty điện lực, và công ty nước, nhà máy sản xuất muối tạt (Kali Carbonat) ở ven biển Chết. Nhiều nông trại mới được thành lập ở những khu vực chiến lược.

Năm 1939, chính quyền Anh triệu cuộc hội nghị giữa người Do Thái và Ả Rập để chấm dứt mọi chuyện lộn xộn. Người Ả Rập từ chối không đến dự hội nghị này. Tháng 5 - 1939, chính phủ Anh ra cuốn Sách Trắng dự kiến thời hạn trong ủy nhiệm thư trước đây chỉ trong 10 năm. Đây là một tai họa cho người Sioniste. Họ nêu lại lời tuyên bố của ông bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh Balfour là chỉ có một cơ sở “nhà nước tối cao ở Palestine của người Do Thái”, và chia ra làm ba miền, và sự hạn chế dân số Do Thái có được 1/3 so với dân số Ả Rập. Biên giới của ba miền sẽ khác với biên giới chia đất của ban điều hành của huân tước Peel. Một miền gồm những quả đồi ở Judée và Samarie, Tây Galilée và Bắc Neguev sẽ là của Ả Rập, người Do Thái không được phép mua đất đai ở những vùng này. Một miền khác gồm thung lũng Jezreel, Đông Galilée và phần lớn đồng bằng ven biển, thuộc về Do Thái về việc mua đất vẫn có thể được tiến hành khi có sự đồng ý của Cao ủy Anh.

Miền thứ ba gồm một dải ven biển chạy từ Zikhron Yá akov đến một điểm ở phía Bắc Rehovot, bao gồm cả các vùng lân cận cũng thuộc của Do Thái, và việc mua đất ở đây sẽ không phụ thuộc vào luật lệ gò bó nào.

Đây không phải là bản đồ đúng nhất là cuốn Sách Trắng đã hạn chế việc di cư của người Do Thái trong 5 năm chỉ được phép có 75.000 người vào vùng này, còn tất cả người Do Thái chạy trốn chủ nghĩa quốc xã đều bị chặn lại ở châu Âu. Người Anh đã chối bỏ mọi lời hứa của họ. Dù sao trong chiến tranh thế giới lần thứ hai thì cả người Do Thái và người Anh đều bị Đức nhốt chung vào trại tập trung. Bọn Đức đã đặt vấn đề Do Thái, Ả Rập vào trong những ống khói của lò thiêu người.

Năm 1941, nhà luật sư nổi tiếng ở Jérusalem đề nghị Đức chấm dứt cuộc tàn sát người Do Thái ở Palestine và xin Hitler “giải quyết vấn đề Do Thái trong lợi ích quốc gia và nhân dân theo kiểu của người Đức.”

Ngày 6-5-1942, những người lãnh đạo chi điếm Do Thái đã gặp đại diện chính quyền Mỹ tại khách sạn Baltrimore ở New York. David Ben Gourion, ông chủ của chi điếm Do Thái giải thích rằng sẽ không có lệnh mới của thế giới “một khi vấn đề Tổ quốc của người Do Thái còn chưa được giải quyết dứt điểm” David không hiểu rằng ở châu Âu đã tiến hành lập ra một Shoah.

NỀN KINH TẾ CỦA SHOAH

Adoelf Hitler viết trong cuốn “Mein kampf” (Cuộc chiến đấu của tôi) là phải bảo vệ “đời sống và việc tái lập nòi giống và dân tộc chúng ta, việc nuôi dạy con cái và làm trong sạch dòng máu của chúng ta, sự tự do và nền độc lập cho tổ quốc chúng ta.”

Việc bài Do Thái đã kèm theo nhiều thế kỷ đến nay, là việc cách mạng về công nghệ, và ở đó đã có kết luận duy nhất là: loại trừ những kẻ thù của nước Đức mới bằng cách tiến hàng các nguyên tắc của cuộc cách mạng ấy. Để ngăn chúng không làm hại cho nước Đức, cả từ bên trong và bên ngoài. Tất cả những người chủ chốt của nền kinh tế Đức, mà không chỉ riêng người Quốc xã, đều phải có vai trò của mình trong việc thanh toán bọn Do Thái. Người sẽ không cần lập ra một tổ chức chuyên môn về công việc di chuyển.

Nền kinh tế của việc nắm chính quyền

Ngày 10-4-1932, thống chế Hinderburg được bầu lại làm tổng thống với 19,2 triệu phiếu bầu so với Hitler chỉ có 13,5 triệu phiếu bầu. Henrich Bruning, đã ủng hộ thống chế Hindenburg, nên được cử làm thủ tướng, tiếp tục gây ra nạn thất nghiệp (có tới hơn 5 triệu người Đức không có việc làm) để yêu cầu đòi xóa bỏ vĩnh viễn tiền Đức phải bồi thường chiến tranh cho quân Mỹ - Anh - Pháp… trong cuộc đại chiến lần thứ nhất (1914). Ngày 29-5 Heinrich Brun- ing xin từ chức. Fanz Von Papen lên thay làm thủ tướng, đứng đầu một một văn phòng gồm các kỹ thuật viên và các “nam tước”. Hắn cố gắng cải những tên quốc xã cho nhiều để chuẩn bị cho cuộc bầu cử mới với hy vọng làm mất tác dụng của cuộc bầu cử lần này. Tháng 6, Papen ở Lausanne đã đòi xóa bỏ vĩnh viễn tiền bồi thường bằng cách đổi lấy những lời hứa mơ hồ về một việc Đức sẽ góp tiền trả là 3 tỉ mang cho việc tái thiết lại châu Âu.

Qua những cuộc bầu cử hợp Pháp vào tháng 7, bọn quốc xã chỉ đạt có 200 trong số 607 ghế ở quốc hội. Hjalmar Schacht đứng vào hàng ngũ sau Hitler. Papen từ chức; tổng thống Hindenburg cử tướng Von Schleicher lên thay. Các việc rối loạn ở trong nước càng tăng thêm nhiều. Lúc này người ta tính có tới 6 triệu người thất nghiệp. Tháng 11 1932, Hindenburg quyết định việc giải tán quốc hội. Sau cuộc bầu cử mới, bọn quốc xã đã mất thêm 34 ghế.

Ngày 30-1-1933, khi Hindenburg cử Hitler làm thủ tướng và chỉ có 3 bộ trưởng là quốc xã trong số 11 bộ, Von Papen đã tìm cách điều khiển tân thủ tướng Hitler. Ngày 8-2 sau cuộc mít tinh ở Berlin kêu gọi mọi người góp vốn và một cuộc họp ngày 20-2 ở nhà Hermaun Goering, chủ tịch quốc hội, các nhà kỹ nghệ Đức như Frederick Flick, Röchling, Siemens, Westruck, Hugostinnes, Wilhelsn Zangen, chủ tịch giới chủ ở Đức và nhất là gia đình Krupp, đã cộng tác với bọn quốc xã. Ngày 27-2 trụ sở quốc hội bị cháy; ngày 28-2 theo yêu cầu của Hitler, ông thống chế tổng thống Hindenbung đã đình chỉ một số điều về tự do cơ bản và cho bắt số lớn người cộng sản. Hindenbung đề ra cuộc bầu cử vào ngày 5-3-1933. Bọn quốc xã đã đạt được 44% tiếng nói. Hitler vẫn được giữ chức thủ tướng.

Việc loại trừ người Do Thái, đã trở thành một lý thuyết từ lâu đời rồi, được tổ chức làm 6 giai đoạn: Trung dụng, tập trung vào các trại, khổ sai, các chiến dịch giết người lưu động, đi đầy và thụ tiêu.

Việc trưng dụng

Ngày 14-3-1933, Max Warrbarg được tin ông đốc lý thành phố Ham bourg không cần hỏi ý kiến của mình về nhưng vấn đề tài chính của thành phố, vì đã nhận được nhiều đơn khiếu nại chống lại sự “độc tài” của Warburg. Max không lo ngại điều gì vì đã có người bạn thân là Schacht vừa mới được chỉ định phụ trách tài chính cho cuộc vận động bầu cử của Hitler, trở lại làm chủ tịch của Reichbank (nhà băng của Đức quốc xã) vào ngày 17-3. (Schcht đã rời bỏ chức vị này từ ba năm trước). Tốt hơn nữa là sắc lệnh để bạt Schacht vào chức vụ đó lại do chính tay Hitler ký. Và trong sắc lệnh ấy còn chỉ định rõ 8 thành viên khác hội đồng quản trị của Nhà băng Trung ương. Trong số 8 người ấy có 3 người là chủ nhà băng Do Thái như: Mendelssohn, Wasserman của DeutscheBank, và Max Warburg. Một Warburg được chính Hitler để cử… Đấy là cái cớ mà Max Warburg không còn phải nghi ngờ gì nữa, bọn quốc xã sẽ không làm gì đối với người chúng để cử. Schacht, người có thế lực nhất đã nhắc lại cho mọi người biết là sẽ không có vấn đề làm hại cho người Do Thái “vì là điều rất quan trọng cho tình trạng tốt về tài chính ở quốc tế của Đức cũng như phần đông những người Do Thái khá, Max Warburg vẫn còn tin tưởng vào điều tốt lành ngay cả khi bọn quốc xã đã kết tội người Do Thái kiểm soát các báo chí và đã chiếm đoạt tất cả các xí nghiệp công ng- hiệp để lợi dụng cuộc khủng hoảng tài chính năm 1923. Từ tháng 3-1933, người cháu là Siegmund của Warburg, đã rời bỏ nước Đức bằng việc bỏ lại hết của cải và xin Warburg ngừng nên ra đi như thế. Max Warburg đã trả lời Siegmund là: “chú có nguồn tin chắc chắn về những người lãnh đạo quốc xã không coi những điều đã đăng trên các báo của họ về vấn đề người Do Thái, là quan trọng.”

Tuy đã là người quốc tịch Đức từ 4 thế kỷ nay, nhưng Max vẫn không ngờ đến sự điên cuồng của “những người đồng hương” của mình.

Ngày 7-8-1933, trong cuộc hội nghị ở Amsterdam, luật sư Do Thái Samuel Untermyer ở New York, đã thay mặt những người Do Thái ở Mỹ tố cáo việc cướp bóc tài sản của người Do Thái ở Đức. Có nhiều tổ chức Do Thái tổ chức quên góp phần nào cho người Do Thái ở Đức, qua địa chỉ ở Palestine và ở Hoa Kỳ. Không có nước nào muốn nhận đón những người Do Thái. Canada đã quyết định rõ ràng đóng các cửa khẩu với khẩu hiệu: “a None is toomany” (một người Do Thái đã là quá nhiều).

Lúc này ở châu Âu có tới 9,5 triệu người Do Thái, trong tổng số 15,4 triệu trên toàn thế giới; và có 5,5 triệu người Do Thái ở Liên bang Xô Viết và ở BaLan.

Tháng 5-1933, Haim Arlozorof, lãnh đạo Bộ Chính trị của chi điếm Do Thái, đã thương lượng một thỏa thuận bí mật với quốc xã (dưới tên mật là Havara, “di chuyển”) Những điều trong bản thỏa thuận đó có ghi người Do Thái ở Đức sẽ đi sang Palestine và để lại tất cả các tài sản cho các tổ chức Do Thái để bán lại cho người Đức. Một phần số tiền bán được ấy để mua lại các hàng hóa của Đức chuyển cho Palestine, và một phần để giúp cho người Do Thái di cư đến miền đất hứa.

Đã có việc xảy ra không xa cho Jewish Company, mà Theodot Herzl đã hình dung từ 40 năm trước. Có rất nhiều người Sioniste phản kháng. Tháng 6-1933, Haim Arlozorof đã bị ám sát. Đã có cuộc tranh cãi lớn: có phải qua việc làm đó, để cho người ta cần phải giúp đỡ gián tiếp cho nền kinh tế quốc xã?

Dự án này đã được đại hội người Sioniste họp ở Prague vào tháng 10-1933, bảo lãnh. Ruppin ký thỏa thuận ấy. M.M. Warburg tổ chức việc giúp đỡ tài chính. Một trong những người lãnh đạo gốc của phong trào Sioniste là Jabatinsky đã được coi sự thỏa thuận ấy là “đê tiện, hèn mạt, mất danh dự, đáng khinh bỉ” và ca tụng ngược lại sự tăng cường cướp bóc của người Do Thái ở Đức. Nhưng có độ gần 20.000 người Do Thái ở Đức góp vào chương trình ấy nên cuối cùng đã thoát chết.

Cuối năm 1933, Henry Goldman (trở về Đức từ năm 1932) bị quốc xã bắt, sau đó được tha nên vội vàng nhanh chóng về ngay New York.

Tháng 7-1934, Schacht vẫn làm cho Max Warburg yên lòng vì đã nhận được ở chính Adolf Hitler lời khẳng định sẽ để cho người Do Thái “vẫn giữ nguyên quyền sinh sống bình thường ở Đức”.

Ngày 14-7 ở Paris, đám tang của Alfred Dreyfus¹ đã đi qua quảng trường Coneorde trước các hàng quân bồng súng chào. Vài ngày sau đó đã ban bố các điều luật của Nuremberg “để bảo vệ dòng máu và danh dự của người Đức”, cấm các cuộc hôn nhân giữa người Do Thái và không phải là Do Thái - và tuyên bố người nào có ba đời ông nội là Do Thái và nếu người đó chỉ cần có mối liên kết với hai đời cũng phải coi là người Do Thái. Từ nay người Do Thái bắt buộc phải rời bỏ các công việc công cộng, pháp lý, dạy học, các nghề tự do, không được ở trong quân đội và các nghề về văn hóa. Có một phần trăm (quota) hạn chế việc họ được dự vào các cơ quan hành chính trong các nhà trường và trường đại học.

Các xí nghiệp của người Do Thái vẫn tiếp tục được hoạt động. Năm 1936, khi có sự liên minh của Mặt trận bình dân do Léon Bliem cầm đầu, với chính quyền nước Pháp càng kích thích thêm làn sóng bài Do Thái. Các tài khoản của M.M Warburg vẫn được cân bằng. Krupp tiếp tục trả tiền lãi cho các khoản vay mượn. Nhiều người Do Thái ở Đức vẫn nghĩ là chủ nghĩa quốc xã chỉ là hiện tượng tạm thời, sẽ nhanh chóng mất đi. Họ còn tin rằng bọn quốc xã đã ủng hộ chủ nghĩa Sion. Nhưng ngày 22-6-1937, Bộ Ngoại giao đức đã ra một thông tin với nội dung rõ ràng trái với suy nghĩ của người Do Thái là quốc xã không muốn có một thế lực Do Thái nào ở bên ngoài nước Đức. Tài liệu ấy xác nhận “giải pháp chấm dứt” là có trong ý nghĩa của mọi người Đức ngay từ trước khi xảy ra chiến tranh: “Sẽ là điều sai lầm cho rằng nước Đức đã ủng hộ một cấu trúc nhà nước ở Palestine với bất kỳ hình thức nào mà do người Do Thái kiểm soát. Xét về mặt hoạt động chống nước Đức của chủ nghĩa Do Thái quốc tế, nước Đức không bao giờ có thể chấp nhận một hình thức nhà nước của Do Thái ở Palestine lại có thể giúp cho việc mở mang sự yên ổn cho các quốc gia trên thế giới.”

Một giác thư nội bộ của “Ban Công tác về Do Thái” thuộc tổ chức S.S. đã nhắc lại và khẳng định: “việc tuyên bố có một nhà nước Do Thái, hay một Palestine do người Do Thái cai trị, là đã tạo ra cho nước Đức thêm một kẻ thù mà chúng đã có một ảnh hưởng sâu sắc về việc phát triển chính trị ở vùng Cận Đông.”

Một nhà nước như vậy “chỉ có thể hoạt động bảo vệ đặc biệt cho một thiểu số Do Thái ở trong các nước, và kết quả chỉ là sự bảo vệ hợp pháp cho chủ nghĩa Do Thái ăn bám vào thế giới.”

Một nhà nước như thế không có thể thu hút được tất cả người Do Thái, mà chỉ dùng “làm căn cứ cho chủ nghĩa Do Thái quốc tế, cũng như Mat-xcơ-va đã dùng để làm căn cứ của chủ nghĩa cộng sản quốc tế”

Tất cả những điều đó đều rất rõ ràng: bởi vì chỉ đuổi người Do Thái đi nơi khác là rất nguy hiểm, nên chỉ còn duy nhất một biện pháp là thanh toán.

Có nhiều người ở Văn phòng thủ tướng nước Anh, Pháp và Mỹ lo lắng về quyền lợi của họ ở Ả Rập, nên đã nghĩ đến việc không để cho người Do Thái tụ tập thành một khối đông, có nghĩa là ở Palestine.

Dù sao, trong thời gian đầu, luật pháp của nước Đức cho thải hồi hết người Do Thái trong các công sở, trường học, nhà máy, xí nghiệp… Tòa án đã nhận được nhiều đơn về việc tranh chấp mà họ không có thể điềm tĩnh để xử lý được: ví dụ một trợ lý đạo diễn về quay phim đã đăng ký làm việc vô thời hạn, nay kiện ra tòa vì hãng phim đã phá vỡ hợp đồng, và họ vin vào điều khoản của hợp đồng cho thôi việc “chỉ trong trường hợp người trợ lý đạo diễn, ốm đau, chết, hay vì những nguyên nhân tương tự mà người trợ lý không còn khả năng làm việc”

Năm 1938, Reichsgericht (Tòa án tối cao Đức) đã khẳng định điều khoản trong hợp đồng ấy là “hiển nhiên không thể áp dụng được” với động cơ “về những đặc điểm chủng tộc” của người khiếu nại cũng tương xứng với một thứ bệnh tật hay chết.

Nói cách khác, từ năm 1938 đã bắt đầu việc trưng dụng các xí nghiệp của người Do Thái. Tháng 4, mọi người Do Thái đều phải khai lúc đầu giá trị tài sản của họ trên 5000 Marks và nếu 135 - 700 người Do Thái ở Đức đều cùng phải khai số tài sản, sẽ có con số đến 7 tỉ đồng Marks; và 9567 người Do Thái chưa phải là quốc tịch Đức, số tiền khai thác sẽ là 415 triệu đồng Marks. Tổng cộng là 7,5 tỉ đồng Marks quốc xã. Từ đó họ sẽ đánh thuế khối tài sản ấy là 2 tỉ đồng Marks quốc xã, gần bằng 1/3 giá trị tài sản đã đăng ký kê khai. Sau đó bọn quốc xã quyết định các xí nghiệp kinh doanh của người Do Thái cùng những nhà băng, tư vấn tín dụng, giao dịch bất động sản, môi giới chứng khoán,… đều phải Aryan hóa (Đức). Tháng 5-1938, M.M.Warburg đã phải nhường những nhà băng của mình cho một tên quốc xã là Brinckmann. Và đây cũng là trường hợp của Bleichroder, của Oppenheim và hàng trăm nhà băng khác của người do Thái. Tháng 7-1938, chúng bãi bỏ chứng chỉ tốt nghiệp của bác sĩ và luật sư Do Thái.

Trong “Gau” (tòa đốc lý) ở Franconie, Julius Streicher đã triệu tập tất cả người do Thái là chủ nhân của các ngôi nhà, phải ký vào biên bản chuyển nhượng tài sản của họ cho thành phố Furth hay một người nào muốn mua lại những ngôi nhà ấy chỉ được với giá tượng trưng mà thôi. Thành phố trả 1000 đồng Marks - cho những ngôi nhà đáng giá 100.000 đồng Marks. Có một người mua một ngôi nhà đáng giá 20.000 đồng Marks, nhưng họ chỉ trả có 180 đồng Marks.

Max Warburg quyết định rời khỏi Hambourg và sau đó đến lượt các nhà buôn. Trong đêm mồng 9 rạng ngày mồng 10 tháng 11-1938, ở Paris đã xảy ra vụ ám sát một nhà ngoại giao Đức. Thủ phạm là Hershel Grinszpan, một thanh niên Do Thái - Ba Lan. Sau vụ này, bọn quốc xã đã tàn sát hàng trăm người Do Thái và làm bị thương nặng hàng nghìn người khác. Có 7500 cửa hàng của Do Thái bị cướp phá, 300 ngôi đền bị đốt cháy. Đây là một “đêm tinh thể” (Nuit Cristal tên của bọn quốc xã đặt ra để tàn sát người Do Thái).

Ngày hôm sau, 12-11-1938, vào lúc 11 giờ sáng có cuộc họp bất thường do Goering cùng với Goebbels và Heydrich, chủ trì đã ra lệnh cho các công ty bảo hiểm phải trả lại số tiền cho những thiệt hại gây ra ở các cửa hiệu của người Do Thái. nhưng lại trả số tiền bồi thường ấy cho Bộ Tài chính, để bù vào số tiền thuế mà các nhà buôn Do Thái không còn có thể nộp được nữa. Những người bảo hiểm rất ngạc nhiên về chuyện này.

Sau đó Goering còn nói thêm về những số tiền phải trả lại tùy thuộc theo tình hình của các chủ cửa nhà là người Do Thái. Hắn tuyên bố: “Đã có quyết định về việc phải thi hành Aryan hóa nền kinh tế Đức và gạt ra khỏi người Do Thái. Nhưng người ta đã thi hành việc này quá chậm chạp (…). Nước Đức muốn chiếm giữ lại các tài sản đã bị cướp bóc. Vậy thì chính phủ Đức phải được bồi thường (…) người Do Thái phải chuyển giao tài sản của họ cho nhà nước…” Một cuộc tranh luận tiếp theo: Goebbels đề nghị ra lệnh cho người Do Thái phải tự phá những ngôi đền của họ để thay thế cho các nhà gara để xe ô tô. Người ta bàn cãi về vấn đề làm sao có thể nhập khẩu 6 triệu cửa kính, bằng với việc sản xuất kính hàng năm của Bỉ, một đất nước chuyên cung cấp mặt hàng này. Số kính này cần thiết cho việc sửa chữa lại các nơi bị phá phách. Và cuối cùng chúng đã tìm cách dành cho người Do Thái bị đuổi ra khỏi nhà họ, đến ở các ô, ngăn trong các toa tàu, mà không cho họ vật dụng gì để sinh hoạt, bắt họ phải sống chen chúc lần nhau trong các toa tàu ấy…

Để kết luận, Geobbels quyết định một khoản tiền phạt phụ là 1 tỉ đồng Marks cho người Do Thái phải chịu vì đã gây ra “cơn giận dữ của dân tộc Đức.”

Có 25.000 người Do Thái phải đưa vào trại tập trung ở Dachau, Oranienburg Sachsen Hausen, Buchenwald, Ravensbrúck và Mauthausen vì có thái độ “chống lại xã hội” và là “tội phạm”

Vài tuần lễ sau, những xí nghiệp công nghiệp, những tài sản về bất động sản, giá trị về đồ đạc vật dụng và các tài khoản của nhà băng thuộc về người Do Thái, đều bị tịch thu.

Tháng 1-1939, Joachim Von Ribbentrop nhắc lại rằng: “Nước Đức coi việc hình thành một nhà nước Do Thái là nguy hiểm” bởi vì “điều đó làm cho sức mạnh của chủ nghĩa Do Thái trên thế giới tăng thêm tính quốc tế.”

Mọi người chỉ muốn nghe bài diễn văn của Ribbentrop nhấn mạnh thực tế đến việc thanh toán tất cả người Do Thái đang ở dưới quyền kiểm soát của Đức. Từ năm 1938 đến tháng 5, 1939, mới có 150.000 người Do Thái rời bỏ nước Đức quốc xã. Khi chiến tranh xảy ra đã có 370.000 người Do Thái phải chạy trốn khỏi nước Đức.

Bắt đầu từ tháng 9-1939, ở Ba Lan có việc trưng dụng tài sản của người Do Thái. Còn ở nước Pháp và tất cả các nước phụ thuộc hay bị Đức chiếm đóng, việc trưng dụng được tiến hành từ ngày 18-10-1940. Việc chia tài sản của người Do Thái đã gây ra những cuộc đối đầu giữa các cơ quan của quốc xã. Còn các kho nguyên vật liệu của Do Thái thì bị quân đội tịch thu. Heinrich Himmler và Văn phòng trung ương về tăng cường sức mạnh cho Đức, lại muốn phân các xí nghiệp Do Thái bị thanh lý cho các chiến binh và những người Đức được thừa kế theo tộc người, sau đó cho những người Đức bị ám sát bởi người Ba Lan, và cuối cùng cho các chiến binh tử trận ngoài tiền tuyến. Chúng còn quyết định dành những xí nghiệp ấy cho những cựu binh sau này. Chúng lập ra những “hội chiếm giữ” chịu trách nhiệm quản lý các xí nghiệp Do Thái để chờ cho các chiến binh khi trở về, sẽ phân phối cho họ.

Lần đầu tiên nước Pháp là nước ngoài được bọn Đức giao cho quyền trông nom việc khảo sát các tài khoản bị trưng dụng của người Do Thái (Lúc này Đức đã chiếm được nước Pháp và gần hết châu Âu).

Viên chỉ huy người Đức của Ban tham mưu quản trị hành chính Bộ Tư lệnh là tiến sĩ Elmer Micher đã viết: “người ta cố gắng dùng người Pháp tham dự vào cách để nhân dân Pháp thanh toán bọn Do Thái và để tránh mọi ý nghĩ cho rằng chỉ duy nhất có người Đức muốn làm chuyện đó đối với người Do Thái.”

Tướng Otto Von Stupnagel thay mặt cho nước Đức ra sắc lệnh rằng những xí nghiệp mà có sự tham gia một phần nhỏ của Do Thái có thể sẽ không bị trưng dụng, nếu họ tự nguyện gạt bỏ các cổ đông và người lãnh đạo Do Thái ra khỏi xí nghiệp. Tiến sĩ Elmer Michel đẩy thêm một bước nữa là các xí nghiệp ấy tự nguyện nhường lại cho những người “Aryan” mua lại. Nếu người Do Thái từ chối thanh toán tài sản của họ thì việc ép buộc chúng phải bán sẽ do sự đồng ý của Bộ Tư lệnh quân đội Đức. Nếu không có người “Aryan” (Đức) nào muốn mua lại các xí nghiệp ấy thì cơ quan kiểm soát của Bộ Sản xuất công nghệ và lao động, do Fournier một viên cựu phụ trách nhà băng Pháp, được cử làm chủ tịch quản trị hành chính tạm thời, trông coi các xí nghiệp sẽ bị trưng dụng. Tất cả những việc làm này là để bảo vệ sự hợp tác bề ngoài.

Thế nhưng vẫn còn chưa đủ, tháng 1-1941, tiến sĩ Michel còn viết báo cáo trình lên Bộ tư lệnh quân đội (quân đội chiếm đóng ở Pháp): “Sau khi quân đội Đức không còn chiếm đóng (nước Pháp) nữa, thì người ta sẽ kích thích những nghi ngờ về tính hợp pháp có hiệu lực xoay quanh những hợp đồng ấy, là do những quan chức hành chính đã kết luận như vậy”. (ý muốn tránh né việc trưng dụng các xí nghiệp Do Thái của quân đội chiếm đóng, mà đổ sang cho những người quản trị hành chính của ngụy quyền Pháp làm). Đạo luật của chính phủ Vichy (thời Đức chiếm đóng) ra ngày 22-7-1941 nhằm vào việc thanh toán ảnh hưởng của Do Thái vào nền kinh tế quốc gia “bằng cách thực hiện “những ký gửi quốc gia” (không nói rõ là bijquqoocs gia trưng dụng các xí nghiệp này). Tháng 12-1941, Bộ tư lệnh Đức chịu trách nhiệm về quỹ các kho và “đò ký gửi” cộng với khoản tiền phạt là 1 tỉ Frans đối với người Do Thái ở Pháp. Quỹ này tập hợp các xí nghiệp “ký gửi” của Do Thais bằng cách mua lại với giá rẻ mạt của ban quản trị hành chính về lĩnh vực hoạt động thu được ở các tài khoản nhà băng do 28.000 người Do Thái gửi tiền tiết kiệm. Hầu hết ở các nơi trên đất Đức và ở các nước bị chiếm đóng, bắt đầu từ tháng 3-1941 những người Đức mua lại các tài sản của Do Thái đều không được phép sử dụng các nhãn mác sản xuất và tên gọi các kinh doanh của Do Thái. Ví dụ M.M Warburg phải trở thành M.M Brinckman (người mua lại nhà băng của Warburg).

Danh tiếng về nhã hàng sứ Rosenthal là một vật để gây ra cuộc tranh luận lố bịch theo kiểu Ubuesgue (Vuauabua trong vở hài kịch cuối thế kỷ 19). Hãng này đã bị Aryan hóa từ năm 1936 giờ trở thành hãng Rosenthal Porzellan A.G. mong muốn được giữ lại cái tên của Rosenthal (nhưng bây giờ không phải là cái tên nữa mà là thứ nhãn mác của sản phẩm). Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền đã đưa ra lý luận để mọi người chú ý rằng: Ban quản trị hành chính của xí nghiệp sứ Rosenthal hoàn toàn đã thuộc về Aryan, như Chủ tịch hội đồng quản trị Rosenthal, người sáng lập ra xí nghiệp sứ này đã di cư từ năm 1933, và đã chết; người vợ góa của ông ta là “dòng máu hoàn toàn Aryen”, những người quản lý mới của xí nghiệp này đều là người Aryens; tất cả các công việc đều được thuận tiện giữ lại cái tên đó, nhưng không một ai có thể ra quyết định cho phép một xí nghiệp giữ lại cái tên của người Do Thái. Đến cuối năm 1941, cuối cùng bọn quốc xã ra sắc lệnh rằng: ” Rosenthal” không phải là họ của người Do Thái!

Tháng 10-1943 ở Pháp có 11.000 xí nghiệp và nhà ở của người Do Thái (1/3 ở khu vực nước Pháp bị Đức chiếm đóng) đã bị “thanh toán” Những người Pháp mua lại các xí nghiệp và nhà ở cướp được này đã thận trọng, tự nguyện xin kết hợp với các “chủ cũ của những xí nghiệp Do Thái”, để ngăn chặn mọi nghi kỵ về sau này.

Mùa hè năm 1944, khi quân đội Đồng minh tiến gần đến Paris, tiến sĩ Michel (Đức) đã một lần nữa tỏ ý hài lòng trước những tiến bộ của “việc nền kinh tế Pháp đã rũ bỏ được ảnh hưởng của Do Thái”. Đã có 42.739 xí nghiệp lớn nhỏ được nước (Pháp) dở đâu, chỉ định người quản lý, có hơn 7500 xí nghiệp bị loại bỏ và đã phải bán với số tiền lên tới 2,1 tỉ Francs.

Trại tập trung

Việc làm tàn ác để cho người Do Thái phải nghèo khổ và việc sa thải họ khỏi các cơ sở hành chính công cộng, đã làm cho họ phải sống chen chúc, chật ních cả các thành phố lớn, trước hết là ở Vienne rồi đến Berlin. Từ năm 1939, có hơn một nửa số dân ở Đức Quốc xã phải dồn về những thành phố ấy. Ở Ba Lan khi quân Đức mới chiếm đóng, vào ngày 6-9-1939 ở Cracovie có 50.000 người Do Thái. Tháng 4-1940 chúng để cho người Do Thái có 4 tháng phải đi khỏi thành phố. Có 35.000 người phải ra đi và 15.000 người còn được phép ở lại. Sau đó bọn Đức lại bắt họ trở về, gom vào trong các khu Ghetto. Khu Ghetto đầu tiên được thành lập ở Lodz vào gần năm 1940. Có 150.000 người dồn vào khu Ghetto này. Còn những khu Ghetto khác thành lập sau, như tháng 3-1941 ở Cracovie có 20.000 người Do Thái và ở các làng xung quanh có 6000 người; ở Lublin và Varsovie, những người Do Thái bị gom lại tới 500.000 người sống với những điều kiện hết sức khổ cực. Từ khi có khu Ghetto, bọn Đức đã cử đại biểu trông coi công việc hành chính trong cộng đồng Do Thái. Mỗi khu Ghetto coi như một thị trấn nhà nước bị vây hãm cùng với những cuộc nổi dậy với các anh hùng và người nhu nhược Do Thái.

Tháng 4-1941, Paetsch, giám đốc nhà băng Trung ương của quốc xã, đã khẳng định việc quản lý khu Ghetto ở Lodz phải trả mỗi tháng tới 1 triệu đồng Marks - quốc xã và tiền chi phí cho khu Ghetto ở Varsovie còn đắt hơn nhiều. Viên chỉ huy đơn vị tài chính của chính quyền Trung ương Ba Lan bị chiếm đóng, là Spindler cho biết thêm; việc chi phí cho khu Ghetto ở Varsovie hàng năm là không còn chịu đựng được nữa (untragbar) từ 70 đến 100 triệu đồng Zlotys (tiền Ba Lan). Tất cả những hóa đơn chi phí ấy đều gửi lại cho người Do Thái để thanh toán, vì người ta ngờ rằng họ vẫn còn có của cải đáng kể ở trong khu Ghetto.

Tháng 7-1942, người phụ trách hội đồng các khu Ghetto ở Varsovie là Czerniakov đã nhận được những hóa đơn của xí nghiệp lao động công cộng Đức “Schmidt und Munsterman: Chỉ riêng số tiền xây dựng tường bao quanh khu Ghetto đã lên tới hơn 3 triệu đồng Marks quốc xã.

Lao động khổ sai

Để giảm bớt giá chi phí cho các khu Ghetto, người ta cố gắng làm cho các khu này phải sinh lời. Tiến sĩ Gate, nhà kinh tế học của văn phòng quốc gia về sinh lợi của chính quyền Trung ương, nhà chuyên môn về hợp lí hóa và kê sho- achj hóa trong sản xuất, đã yêu cầu cần sử dụng người Do Thái vào công việc khổ sai: “Nếu được chấp nhận, người ta có thể thuê trong mootjkhu Ghetto từ 60.00 đến 65.000 người Do Thái, bằng cách dựa vào khả năng sinh lợi trả công cho một người lao động trong một ngày là 5 Zlotys. Cho rằng số người lao động Do Thái làm việc ở các công trường ở ngoài khu Ghetto từ 7 đến 8 tháng trong một năm và cứ giữ nguyên mức ấy, không có sự thay đổi tiền công nhật thì toàn bộ các công việc này cũng bớt được khoảng 1,5 triệu đồng Zlotys trong một ngày để trả cho việc cung cấp tiếp tế lương thực bằng 93 Zlotys cho một người.

Muốn đạt được mục tiêu ấy, người ta phải ước lượng, đánh giá các khoản tiền đầu tư cần thiết cho các xí nghiệp Đức là 40.000.00 Zlotys một năm. Những ước tính ấy đều được xem xét rất có lý luận.

Bắt đầu từ 26-10-1936, những “bộ phận” Do Thái tách ra khỏi khu Ghetto theo sự cần thiết bất thường. Tất cả mọi cơ quan hành chính nào cần người lao động đều làm đơn xin được cung cấp nhân công. Tên chỉ huy lực lượng S.S và cảnh sát Kriiger đã cho lên một bảng danh sách chung về nghề nghiệp, tuổi tác, giới tính, v.v…

Hans Frank, viên toàn quyền chiếm đóng ở nước Pháp đã chống lại bọn S.S không có quyền được dính líu vào lĩnh vực này. Công việc khổ sai như vậy là không có lợi. Trừ một trường hợp ở Varsovie vào mùa xuân năm 1941, một trong những người cần sử dụng đến nhân công là chủ một xí nghiệp thu hồi các thanh ray đường sắt, đại úy ky- binh Sehn đã tự “phản đối việc nô lệ”, và chi trả cho Czerniakov 2 Zlotys một đầu người trong 1 ngày. Để hợp lý hóa cho công việc khổ sai, bọn Đức đã lập ra một tổ chức tại chỗ là: trại lao động. Đáng ra phải bắt người Do Thái đi ra khỏi khu Ghetto, thì nay chúng cho những người chủ gia đình vào các trại lao động, nhưng người thân cận của họ vẫn phải ở lại trong khu Ghetto để làm con tin. Trên đất Ba Lan đã rải khắp đó đầy các trại lao động để sử dụng họ vào việc đào các hào chống chiến xa, quy hoạch về thủy lực của các đường sắt. Tháng 2- 1940 Himmler quyết định cho đào một hố thật lớn để chống chiến xa ở vùng biên giới phía đông mới của nước Đức. Chúng cho tập trung vài nghìn người Do Thái (không phải là hàng triệu) để dùng vào kế hoạch độc đáo ở Belzze và ở Plaszow, đào một hố rộng, sâu, giữa Bug và Le San. 5000 người Do Thái được trả công 5 xu một ngày (Pfennigs - 1 xu tiền Đức), đã phải làm xong đường hào trục Gleiwitz - Oppeln đến vùng Silésieb thượng. Quy hoạch sông đào của quận Varsovie cũng phải cần dùng tới 25.000 người Do Thái.

Các trại lao động trở thành những nơi cung ứng nhân công cho các xí nghiệp công nghệ quốc phòng. Năm 1941, có hàng chục ngàn người lao động Do Thái buộc phải vào làm các xưởng sản xuất vũ khí và công nghiệp điện lực (AEG do gia đình Rathenaw và Siemens thành lập). Các toán lao động không cần phải có sự giám sát chặt chẽ vì đã có những người thân của họ còn bị giữ làm con tin trong các khu Ghetto. Tiền công trả cho lao động chân tay là rất thấp và việc quản lý tài chính cũng đơn giản vì chẳng cần bắt buộc phải trả công hàng ngày. Năm 1942, không những người được ủy quyền của quốc xã về công việc lao động khổ sai này chỉ trả công cho người Do Thái số tiền gọi là tượng trưng, thì chính quyền địa phương lại trích từ khoản tiền công nhỏ bé ấy ra một số tiền để gọi là “duy tu các trại”.

Các khu Ghetto cũng trở thành các trại lao động. Nhà ga ở Lodz chịu trách nhiệm mỗi ngày cung cấp từ 70 đến 90 toa xe theo những điều khoản rất rẻ tiền mà người Do Thái phải lao động sản xuất cho nhà ga Rumkowski (một người Do Thái lâu đời nhất) nhận quyền “ép buộc tất cả những người Do Thái phải làm việc không có tiền công”. Tháng 7-1942, trong khu Ghetto ở Varsovie, có 95.000 người làm “kinh tế tiết kiệm” như vậy, đã đảm bảo cho các hàng xuất khẩu khi thì chính thức, khi lại bí mật. Tất cả các sản phẩm như quân phục, hòm đạn dược, giày, đồ ngũ kim nhỏ, bàn chải, chổi, đệm, đồ chơi, sửa chữa lại các đồ gỗ, khâu vá các quần áo cũ… đều được làm ở Lodz. Những người mua các thứ hàng này là lực lượng quân đội Đức, các cơ quan của S.S. và cảnh sát, các tổ chức lao động, các xí nghiệp của tư nhân. Quân đội đã nhanh chóng trở thành người mua hàng chủ yếu và tùy thuộc vào những sản phẩm do người Do Thái phải lao động khổ sai.

Nhưng các văn phòng trung ương mong có sự thanh toán sớm các khu Ghetto để tước đoạt những “kho tàng còn giấu giếm” ở trong đó. Khi chúng đã tạo ra được cái cớ để thu lợi, thì chúng đã thấy ngay sự hão huyền: 2,5 triệu người Do Thái ở trong vùng bị Đức chiếm đóng hầu như chẳng còn tài sản gì, lại còn nghèo khổ hơn cả số 800.000 người Do Thái đang ở trong nước Đức.

Việc thiêu người bằng cách thủ công

Sau bốn giai đoạn đầu tiên là: sự quyết định, trưng dụng, tập trung và lao động khổ sai, bây giờ đến giai đoạn “giải pháp chấm dứt” Quân đội Đức càng thu được thắng lợi về quân sự, thì số người Do Thái trong vùng chúng chiếm đóng càng tăng, mà chúng không còn có thể quản lý họ trong các trại lao động được nữa. Vào ngày 22-6-1941, quân Đức tấn công Liên Xô. Ở các vùng chiếm đóng của Đức như Ukraine, Biélorussie, Crimée, đã có 2.160.000 người Do Thái. Có 1,5 triệu người đã chạy trốn trước khi quân Đức đến, còn hơn 2,5 triệu người còn bị mắc kẹt và có tới 90% trong số này tập trung ở ít ra là 50 thành phố. Số người Do Thái này không biết phải dùng vào công việc gì, và bọn Đức cũng không thể đuổi họ đi đâu được, nên chỉ còn một cách là “thanh toán hết số người Do Thái ấy”.

Tháng 7-1941, Himmler khẳng định điều mong muốn của hắn là: thanh toán tất cả người Do Thái “mỗi họa vĩnh viễn gây ra các cuộc tan vỡ” bằng cách bắt 31 triệu người Slaves đày đi Siberie và bắt 4 triệu người Slaacs thay cho 4 triệu người Đức ra mặt trận để bảo vệ cho khỏi “sự tan vỡ của các đô thị”. Quyết định này được thực thi ngay trong những tháng trước khi xảy ra cuộc xâm lăng Liên Xô. Bọn Đức thực hiện ngay cách tàn sát hàng loạt người: Các đơn vị giết người lưu động gọi là Ein- satzgruppen được thành lập gồm có những tên lính S.S, bọn cảnh sát Đức, những đơn vị tầm thường và đôi khi có cả lực lượng của địa phương.

Khi tiến quân vào Liên Xô, có 4 trong số các đơn vị giết người ấy, gồm 3000 tên quân đội mà chưa phải là S.S được đi tiên phong và được lệnh bắt ngay người Do Thái trên đường đi và dẫn họ ra khỏi thành phố xử tử bằng cách dẫn họ đến bờ vực hố, đẩy họ xuống hố rộng đã đào sẵn dành cho họ, rồi lấp đất lên, chôn sống tất cả. Công việc này do bọn lính Đức thông thường đảm nhận, nên đôi khi chúng cũng không chịu tuân lệnh làm việc này mà không sợ cái chết cho bản thân chúng. Chỉ hiếm có vài người chịu làm công việc đó.

Trong vùng ngoại ô Lenigrand đến tận Odessa, Sim- feropol, Rostov, Babi Yar (gần kiep), Ponar (gần Vilna) và Kaunas, chỉ tính từ tháng 6 đến tháng 11-1941, những đội quân giết người đã thanh toán 500.000 người Do Thái, Tháng 11, còn có 2 triệu người Do Thái vẫn sống ở Liên Xô. Đợt quân giết người thứ hai được tung ra gồm có số đông đều là binh lính trong quân đội Đức. Cuối năm 1943, có thêm 900.000 người Do Thái bị giết cũng theo như cách đó. Những cuộc bắn giết người hàng loạt như thế được báo cáo theo cách phân bố theo từng địa phương theo từng nạn nhân: đàn ông, người già, đàn bà, người trẻ và trẻ em. Những báo cáo này do những tên hạ sĩ quan được cơ quan RSHA (Văn phòng trung ương an ninh của quốc xã) cử ra để soạn thảo hàng ngày. Số người Do Thái phải đày đến các trại tập trung mà không phải như trước kia. Nhưng những chiến dịch tàn sát người Do Thái đã đe dọa đến năng suất của các xí nghiệp đang có nhiều người Do Thái làm việc. Ngày 14-10-1941, một trong số các xí nghiệp sản xuất vũ khí có quan hệ chặt chẽ với các trại lao động đã gửi bức điện tín cho Heydrich: “Như mọi người đã biết, người ta đang tiến hành thanh toán người Do Thái đã động đến những người thợ Do Thái của chúng tôi đang cần cù làm việc theo dây chuyền nghề chuyên môn của chúng. Họ phải làm những công việc hàn thiếc cho các xe bọc thép. Và nếu họ bị bắt đi, sẽ làm giảm 1/3 số sản phẩm”.

Cần phải dự trữ khả năng sản xuất, như những người thợ Do Thái ấy đã chứng tỏ khả năng hơn các lao động khác và đã đạt tới kỷ lục mà người ta có thể so sánh sản phẩm của một người Do Thái cao gấp hai lần sản phẩm của những người thợ chuyên môn người Aryens”.

Heydrich đã chấp nhận việc án treo tử hình cho những người thợ Do Thái trong các xưởng quân đội và cả gia đình của họ.

Nhưng ở những nơi khác, cuộc thanh toán người Do Thái vẫn tiếp diễn. Do đó người ta thấy có hàng ngàn người bị truy đuổi phải chôn chân giữa hai việc là khai thác họ lâu dài và thanh toán ngay tức khắc. Khoảng trong vài tháng, những người chủ trương khai thác tiềm năng lao động của người Do Thái đã kháng nghị lên Hitler vì họ đang muốn hành hình người Do Thái bằng việc bắt họ phải làm việc đến kiệt sức hơn là cho họ vào phòng hơi ngạt. Nhưng họ đã thất bại trước quyết định kiên quyết của Hitler.

Tháng 12-1941, bắt đầu những cuộc thử nghiệm giết người hàng loạt bằng hơi ga độc ở Chelnano, ở Ba Lan và trong xe tải chất lèn chặt người Do Thái ở khoang xe phía sau, rồi lái xe mở ống phun hơi ngạt giết chết họ.

Thủ tiêu người theo công nghệ

Ngày 20-1-1942, trong ngôi biệt thự sang trọng bên bờ hồ Wannsee ở Berlin, đại diện tất cả các bộ, ban tổ chức “giải pháp chấm dứt”. Ngay sau Hội nghị, ngày 25-1-1942, Himmler đã viết thư cho Gkiicks: “các trại tập trung sẽ có nhiệm vụ to lớn về kinh tế trong vài tuần lễ nữa.” Hắn yêu cầu Gkiicks làm sao phải giết thật nhanh nhất 100.000 đàn ông và 500.000 đàn bà. Hắn còn ra lệnh cho Gkiicks: Tất cả những người Do Thái đang làm việc trong chính quyền trung ương đều phải xử tử trước cuối năm 1942. Albert Speer, bộ trưởng Bộ sản xuất vũ khí chiến tranh và tướng Fromm, tư lệnh quân dự bị, còn đang tranh cãi về tính chất đúng pháp luật về những bảng thống kê con số người Do Thái bị giết của bọn S.S và khiếu nại lên Hitler: “giải pháp chấm dứt” đe dọa dự trữ nhân công Do Thái và những người đang bị giam giữ trong các trại tập trung của quân đội Đức là rất có ích cho việc sản xuất dụng cụ chiến tranh. Goebbels đã viết ngày 27-3-1942: “Bọn Do Thái không có gì là to chuyện… Đó là lời tiên đoán của quốc trưởng về vấn đề của chúng, bởi vì chính chúng đã kích thích cho cuộc chiến tranh thế giới mới, bắt đầu hoàn thành công việc đó bằng cách ghê gớm nhất.”

Những nhân vật cao cấp trong chính quyền quốc xã đã đưa ra những sắc lệnh và cách thức thương lượng với các nhà nước bị chiếm đóng để đưa người Do Thái đi đầy đến các trại tập trung. Ban quản lý đường sắt sẽ chịu trách nhiệm vận chuyển. Và việc giết người đã mở rộng theo công nghiệp. Việc dùng hơi ngạt trở thành một luật lệ, một quy tắc.

Sau việc dùng hơi ngạt giết người hàng loạt ở Chelmno đến 6 trại tập trung khác là Bélzee, Sobibor, Treblinka, Maidanek và Buschvitz đều dùng cách giết người kiểu đó.

Himmler còn giữ lại trại tập trung cuối cùng cách Kazimierz độ 10 cây số, chỉ vì lý do có lối đường sắt vào dễ dàng và ở một nơi hẻo lánh riêng biệt. Rudolf Hoess được chỉ định làm trại trưởng. Trại tập trung này rất hiện đại hơn các trại tập trung khác, có thiết kế lắp đặt gồm một gian tiền sảnh, một buồng hơi ngạt và các lò hỏa táng để đốt các xác chết. Những trung tâm giết người dần dần bắt đầu hoạt động: Đầu tiên là trại Bélzee được sử dụng làm nguyên mẫu từ tháng 10-1941 đến tháng 2-1942, sau đó đến trại Sobibor tiếp tục nhịp điệu không dứt ấy từ tháng 3 đến tháng 4-1942; rồi đến trại Treblinka lại do chính người Do Thái, bị bố ráp trong các khu Ghetto ở Varsovie, đến xây dựng trại này. Ở đây bọn quốc xã đã dùng cả đến điện, dây cáp và các bộ phận ngắt điện để xử tử họ. Việc xây dựng các cơ sở máy móc tính vì đã làm xong sớm trước thời gian được ấn định.

La Degesch, là tài sản của IG-Farben, của Degussa và Goldschmidt, một hội chống lại các côn trùng ăn bám, đã đưa ra chất Zyklou B, sau đó được Dessauer Werke và Kaliwerke sản xuất chất này ở Kolin. Lansky Degesch kiểm soát việc phân phối, sau đó Heli và Testa đảm trách việc bán chất Zyklon B cho “người sử dụng”. Quân đội và lực lượng S.S, I.G Fraben sản xuất ra bộ máy ấn định chất gaz đó. Mặc dầu có những cuộc ném bom của quân Đông Minh, tháng 3-1944, nhà máy ở Dessau vẫn sản xuất ra được chất Zyklon B, và không bao giờ bọn S.S thiếu chất gaz ấy.

Việc đưa người Do Thái đi đầy đến các trại tập trung mới đã sinh ra những việc khẩu trừ tỉ mỉ, các chuyến vận chuyển chuẩn bị giúp đỡ đã có các bản danh sách nêu tên trước các trại trên đường vận chuyển. Ở Ba Lan, ban quản trị đường sắt yêu cầu cá nhân phải ghi con số người đi đầy của từng đoàn xe để lập chứng từ hóa đơn chuyển cho Cảnh sát an ninh. Việc hạch toán bắt đầu từ lúc đoàn xe vận chuyển xuất phát, ban quản lí các trại tập trung chỉ ghi vào sổ những người Do Thái còn sống khi đến trại tập trung mà không tính đến số người đã chết.

Việc vận chuyển người Do Thái đến các trại tập trung được tổ chức chu đáo, đặt dưới quyền của Cục IV-B-4 của RSHA (Cảnh sát an ninh quốc xã). do tên Eichmann chỉ huy, lúc đầu còn đặt dưới quyền của tên Heydrich, sau đó chuyển sang cho tên tướng Muller, chủ huy Gestapom, rồi lại đến Himmler. Chúng sử dụng những cơ quan của Reichbahn, một “con quái vật” về hành chính, cai quản 500.000 người làm công Do Thái. Đây là những tên chịu trách nhiệm về các chuyến tàu trở hành khách đã hình thành và kế hoạch các đoàn tàu chở cái chết trong toàn châu Âu “thay cho việc quản lí chương trình vận chuyển hàng ngày” của bọn này.

Trong vụ xử án tên Eichmann ở Tòa án quốc tế tại Nuremberg, hắn đã nhấn mạnh đến một điểm “không hạn chế giờ của đoàn tàu là một thứ khoa học tự nó sinh ra”. Tháng 11-1941, ngay hôm sau ngày các chuyến tàu vận chuyển đầu tiên, tổ chức Trung ương Do Thái (La Reichs Wehrningung) tưởng rằng qua việc thương lượng với bọn quốc xã, có thể ngăn chặn thảm họa cho người Do Thái, nên nhận được lệnh của tên đại úy Gutvassen ở RSHA là phải tước đoạt đến tài sản cuối cùng của người Do Thái mới được chuyển đến, để có được số tiền nộp vào tài khoản đặc biệt W (Sonkerkonto W), sau đó để trả cho các chuyến hành trình của đường sắt. Ngày 3-12-1941, Eppstein và Lilientheal ủy viên đoàn chủ tịch “Quốc gia Do Thái thống nhất”, là những người lãnh đạo cộng đồng Do Thái ở Ba Lan, đã chuyển những chỉ thị nhận được từ “cơ quan kiểm soát của chúng tôi” (nghĩa là Gestapo) yêu cầu mỗi người trong chuyến “vận chuyển di cư” phải nộp một số tiền bằng hay hơn 25% mà họ có.

Đây là việc tự cung cấp tài chính của “giải pháp chấm dứt”. Ngay cả khi người Do Thái phải vận chuyển bằng những toa tàu chở súc vật, thì tiền tính chỗ ngồi thuộc hạng ba là 4 pfennings cho một cây số đường sắt. Các trẻ em dưới 10 tuổi được trả nửa tiền, còn trẻ dưới 4 tuổi được miễn tiền mua chỗ ngồi. Bảng giá tiền của nhóm được trả nửa tiền của toa tàu hạng ba, chỉ được chấp nhận nếu có dưới 400 người được vận chuyển. Hóa đơn thanh toán tiền sẽ chuyển đến tổ chức trung dụng chuyến tàu đó là RSHA. Đối với người bị đi đày thì chỉ tính một lần đi, còn bọn canh gác thì tính vé (khứ hồi).

Việc đi đày đến các trại giết người bắt đầu từ tháng 6 - 1942. 5.000 người Do Thái được chuyển từ Cracovie đến trại tập trung Belzèb bị giết bằng hơi ngạt. Mùa hè năm 1942, chúng đã chuyển hàng chục ngàn người Do Thái đến trại Maidanek với lý do là đường dẫn đến phòng hơi ngạt của trại Belzee và Sobibor quá hẹp, vì chúng đã xây ở hai trại tập trung ấy, vào tháng 9 và tháng 10, “những phòng hơi ngạt quá nhỏ”. Và vì vậy nhiều người không bị chết hẳn. Tháng 10, lại có 6.000 người Do Thái khác vẫn được chuyển đến phòng hơi ngạt của trại Belzee. Những trung tâm giết người này đã hoạt động nhanh và tốt “người mới đến, xuống tẩy vào buổi sáng, thì buổi chiều xác họ đã bị đốt cháy. Quần áo của họ đều được đóng hòm gửi về Đức.” Việc thu hồi các tài sản của người bị đày khi họ rời bỏ các khu Ghetto và của các nạn nhân đã chết ở các trại tập trung được kế hoạch hoá chu đáo. Các tài sản thu được của những người bị đi đày, trong khu Ghetto ở Lodz, chuyển đến trại tập trung ở Kulnhof, và các tài sản của họ bỏ lại trong các khu Ghetto, đều tập trung vào một cơ quan không thuộc về S.S, cũng như Cảnh sát. “Những thứ thu được ấy” chuyển đến ban quản lý các khu Ghetto, để ban này hạch toán chính xác cho toàn bộ các đợt bán các đồ vật thu được ấy (trừ có hàng bông thú là phải chuyển thẳng về cho Ravensbrück để nơi đây có một nhà máy may quần áo của đội quân S.S). Tất cả các tài sản tịch thu được của người Do Thái đều là tài sản của quốc xã. Cục W.H.A. (Cục trung ương kinh tế - chính trị) lại phân phát cho chính các tên S.S đặc biệt đối với những tên S.S bị thương hay được khen thưởng huân, huy chương và làm quà tặng Noel cho các gia đình của chúng.

Bản chỉ thị hướng dẫn của Hans Frank, việc toàn quyền ở Ba Lan đã quy định một cách hết sức rõ ràng về việc phân bổ các thứ “hàng hoá ấy”. Phần lớn các vật có giá trị (tiền bạc, đồ trang sức, đồng hồ hay răng bằng vàng) đều phải gửi vào nhà băng Reichsbank mà tên bộ trưởng kinh tế làm chủ tịch nhà băng này là Walther Funk. Phần lớn số hàng may mặc (từ lụa phải chuyển thẳng về cho bộ kinh tế) là thuộc phần của VOMI (Volksdeutsch Mittelstelle), một tổ chức trợ cấp xã hội cho những người “Đức chính cống”. Tiền nong thì phải chuyển vào tài khoản đặc biệt của kho bạc, thuộc về ban tài chính của S.S.

Ban giám đốc hành chính của trại Auschwitz còn kiêm cả việc thu thập thống kê, lựa chọn, kiểm kê và đóng hòm. Các tên chỉ huy S.S ở các trại Maidanek, Sobibor, Freblinka, Belzec và bọn chỉ huy cảnh sát ở Lublin, Globocnik có bộ phiếu trung tâm ghi tất cả các tài sản thu gom được và phân định cho các người có thẩm quyền như: Georg Wippern chịu trách nhiệm về các đồ trang sức, ngoại hối và các đồ vật có giá trị khác; Hermann Hofle đảm nhận việc lựa chọn quần áo, giày, mũ v.v…

Các tài sản ở các trại tập trung của Ba Lan đều đưa vào các kho tạm giữ ở Lublin. Bọn quốc xã đã tranh cãi nhau về các kho tạm giữ này. Bắt đầu từ tháng 4-1942, tên tướng GraWitz, bác sĩ trưởng của S.S và cảnh sát, đã viết cho Wigand, chỉ huy S.S và cảnh sát ở Varsovie: “Tôi vừa được tin những người chỉ huy S.S và cảnh sát ở Varsovie, ở Lublin đã chiếm giữ các kho cất vàng nguyên là của người Do Thái trước đây.”

Hemmber liền báo động cho Bộ Kinh Tế. Rudolf Brandt trong ban tham mưu của cá nhân Hitler đã viết ngay cho tướng S.S. là Os Wald Pohl: “chấp nhận cách giải quyết rộng lượng cho tất cả mọi yêu cầu về vàng và bạc xuất cho S.S.”

Tháng 8 - 1942, Globocnik xin được phép “rút ra” 2 triệu Zlotyz trong vụ “người Do Thái phải di cư”, để góp tiền cho các trường học dạy dỗ con em những người cai trị Đức ở trong khu vực.

Ở Pháp, trong vụ bắt bớ, người Do Thái được biết họ có thể mang theo người bất cứ vật gì cần dùng, các giá trị về đồ đạc, các đồ trang sức, để đến nơi ở mới khỏi bị cùng quẫn, nghèo khổ. Khi họ đến trại tập trung ở Drancy, thì tiền bạc tín dụng, chứng khoán, đồ trang sức liền bị cảnh sát Pháp tịch thu ngay. Trong trại tập trung giết người các xí nghiệp của S.S. đã thay thế bọn lính gác, sử dụng những người tù làm việc đến kiệt sức rồi mới đem giết. Đây là cách giải quyết một công, hai việc, sử dụng họ làm khổ sai sau đó mới áp dụng “giải pháp chấm dứt”.

Frank, lãnh đạo cục WVHA. đã cho sáp nhập một vài trại tập trung và đầu tư cho việc xây dựng những trung tâm hành hình của chính quyền trung ương. Hắn vẫn sử dụng nhân công người Do Thái để làm việc cho các xí nghiệp của hắn, ngay cả khi hắn việc đó đã làm chậm lại việc thi hành “giải pháp chấm dứt”. Ngày 16-9-1942, Frank viết cho Himmler: “Bọn Do Thái còn dùng được đang di chuyển sang phía Đông, cần ngăn lại cuộc hành trình của chúng để bắt chúng vào làm việc tại các xưởng kỹ nghệ chiến tranh”. Chúng phải đem sức lực “ra làm việc cho đến hơi thở cuối cùng, để S.S. có thể lập được cơ sở công nghệ và nắm được quyền lực về kinh tế”.

Ngày 18-9 tướng Von Ginart khẩn cầu ban tham mưu chống lại việc rút người Do Thái ra khỏi các xí nghiệp, vì “người Ba Lan không bao giờ có thể thay thế được cho họ và không hành nghề bằng người Do Thái”.

Tháng 11-1942, Hitler đã yêu cầu tất cả người Do Thái phải rút ra khỏi các xí nghiệp sản xuất vũ khí và phải lấy người Ban Lan thay vào, để họ quen thuộc với công việc. Những người chịu trách nhiệm ở các trại tập trung sẽ huy động hầu hết những đoàn xe để đưa chúng vào buồng hơi ngạt, kể cả những người làm cản trở công việc của S.S về việc trả tiền công lao động. Mùa xuân 1943 160.000 tù nhân còn thuộc dưới quyền kiểm soát của S.S. Trong số đó có 15% được đi lao công ở các trại tập trung như làm bếp, y tá, dọn dẹp vệ sinh, v.v… và cũng phải tham gia vào các chiến dịch “tiêu diệt” người Do Thái.

Toán Transport Kommands lau rửa các toa tàu sau khi đã đổ hết người Do Thái xuống các trại tập trung. Toán Sonder Kommands phải làm việc tại các lò thiêu người; số tù nhân khác làm việc trong các xí nghiệp của trại tập trung. Các xí nghiệp của S.S hoạt động chủ yếu về các công việc thô sơ như: nghề làm đá lát (trại Auschwitz và Treblinka I) làm xi măng, và các sản phẩm về đồ gỗ (trại Maidanek). IG - Farben còn đặt ở trại Auschwitz một nhà máy sản xuất cao su tổng hợp (Buna) sản xuất 25.000 tấn /năm, và đầu tư vào nhà máy 700 triệu Marks - quốc xã. Những người tù làm việc ở nhà máy này ăn theo chế độ thực phẩm của trại, nhưng được IG - Farben bồi dưỡng thêm bát cháo của Buna (tên nhà máy) để “tăng thêm năng suất”. Lục lượng S.S cung cấp lính gác. Khi IG - Farben tuyên bố phạt một người tù nào thì bọn S.S. thi hành lệnh đó. Cách thức và tầm địa của bọn S.S. ở các trại tập trung cũng giống như ở các xí nghiệp. Ví dụ: Trong khi xây dựng nhà máy, các tù nhân phải “vác bao xi măng mà chạy”. Trong số 35.000 người tù chuyển cho nhà máy “Buna III”, đã có tới 25.000 người chết vì kiệt sức. Trong một lần nhóm người lãnh đạo của IG - Farben đến thăm nhà máy thì một tên trong nhóm người tham quan chỉ một người tù có tuổi là bác sĩ Trits Lohner - Beda và nói: “Thằng con lợn Do Thái này còn có thể làm nhanh hơn một chút”. Sau đó hắn nói thêm: “Nếu chúng không còn khả năng lao động nữa thì cho chúng vào buồng hơi ngạt.”

Khi cuộc thanh tra đã kết thúc, bác sĩ Lohner - Beda bị chuyển sang toán lao động khổ sai và bị đánh đến chết.

Mặc dù có lệnh của Hitle là không muốn còn để cho người Do Thái phải lao động khổ sai, mà cần thanh toán họ càng nhanh càng tốt, nhưng năm 1943, nhiều hành quan trọng đã sáp nhập với IG - Farben trong các trại giết người như nhà máy sản xuất kíp nổ ở Krupp (bị bom của Đồng minh phá hủy ngày 5-3-1943) đã lập ra 17 dự án để tái kiến thiết lại nhà máy tại trại Auschwitz.

Một trong số người chỉ huy ở Krupp đã tìm kiếm 500 người thợ Do Thái đang còn làm việc tại hai xí nghiệp lớn ở Berlin và chuyển họ đến trại Auschwitz cho nhà máy sản xuất kíp nổ sử dụng.

Trong thời gian đó, những người phụ nữ, người ốm đau, người già cả và trẻ em không còn làm được việc gì, đều bị thanh toán hết. Năm 1943, cô gái út của chủ nhà băng Do Thái Theodor Herzl đã chết trong trại tập trung ở Theresienstadt. Còn hai chị gái lớn đã tự tử vào năm 1930.

Ngày 23-3-1943, nhà thống kê học Richard Korhere đã tóm tắt trong 16 trang giấy về tình trạng của ngày 31-12-1942 và gợi ý rõ ràng về “giải pháp chấm dứt cho vấn đề Do Thái” Lúc này, đó đây đã có những tổ chức chống lại. Bắt đầu từ tháng 1-1943, quân đội Ý đã từ chối tham chiến với quân đội Đức, và đã tha tất cả người Do Thái dưới quyền kiểm soát của họ; ngăn cản không cho Đức đem họ đi đày. Tháng 2, lực lượng quân đội Ý còn buộc người Pháp phải từ chối chuyển hàng trăm người Do Thái ở Pháp đang sống tại Nice, đến trại tập trung Auschwitz.

Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Ribbentrop, đã phàn nàn với Mussolini rằng: “giới quân sự Ý đã thiếu cái nhìn sáng suốt về vấn đề Do Thái”

Trong các trại tập trung cũng có những tổ chức chống đối: Ở Cracovie có phong trào Akiba, hồi tháng 3-1943, đã chống lại việc bọn S.S. bắt những người còn sống sót phải chuyển đến trại lao động khổ sai ở Plaszow; Những người bị tù ở trại Treblinka đã nổi loạn vào 2-8-1943; ngày 14-10-1943 người tù lại nổi loạn ở trại Maidanek; ngày 7-10-1944, người tù ở trại Auschwitz Birkenau cũng nổi loạn.

Đây chỉ là những cuộc nổi loạn vì danh dự.

Tháng 10-1943 đã có 1,5 triệu người Do Thái bị tàn sát trong các trại giết người.

Tháng 11-1943, giáo sĩ Riccardo Pacifici ở Gênes cùng với 200 người trong cộng đồng của ông và 100 người Do Thái khác phải chạy trốn từ Bắc Âu, đã bị đi đày đến trại tập trung Auschwitz và bị giết bằng hơi ngạt. Năm 1944, bọn quốc xã đã vây ráp bắt sống 260 người Do Thái ở Crete tại miền Candie (còn có tên khác là Héraklion) dồn họ xuống tàu biển, cùng với 400 con tin người Hy Lạp và 300 người lính Ý. Sau đó con tàu bị đánh đắm, không có ai còn sống sót.

Trong thời gian này, người ta vẫn phải làm việc ở các nhà máy trong trại giết người. Ngày 1-3-1944, một ban hợp tác ở vùng xung quanh Speer đã chịu trách nhiệm xây dựng nhà máy sản xuất máy bay trong các boong - kẻ khổng lồ, và cần có 250.000 lao động. Họ đề nghị sử dụng người Do Thái. Hitler đã chấp nhận lời đề nghị đó không một chút chần chừ vì đấy là “cứu cánh”. Số 100.000 người Do Thái Hung không phải đưa đi đày đến các trại giết người nữa. Tướng Pohl còn hỏi Himmler: “Có thể dùng đàn bà Do Thái vào chương trình xây dựng tổ chức Todt được không?” (xây dựng công trình nhà máy sản xuất máy bay).

Himmler đã trả lời một cách hài hước: “Ông Pohl thân mến. Chắc chắn là cần phải dùng đến phụ nữ Do Thái. Người ta còn phải nuôi nấng họ cho tốt. Ở đây, việc quan trọng là cung cấp rau tươi. Vì vậy, ông đừng quên nhập khẩu thật nhiều tỏi ở Hungari!” Ngày 9-6-1994, Pohl tuyên bố là có tới 10.000 đến 20.000 phụ nữ Do Thái ở Hung có thể dùng được. Pohl còn biện hộ: “Mới đây tôi còn có biết những kết quả đặc biệt ở hãng Siemens khi chuyển các phụ nữ Do Thái đến những cơ sở điện cơ học”. Một người có trách nhiệm của Bộ Vùng đất bị chiếm đóng ở phía Đông, đã đối đáp lại: “Vấn đề kinh tế không được dùng để so sánh trong giải pháp về vấn đề phụ nữ Do Thái.” Mùa hè 1944, 425.000 người Do Thái ở Hung đã kết thúc sự tuần tiệt vì đạo ở trại tập trung Auschwitz.

Ngày 31-7-1994, ở Pháp, đúng vào lúc quân Đồng Minh tiến vào vùng xung quanh Paris, Maurice Kiffer đặt các tài khoản của trại giam ở Drancy mà hắn quan lý các tài khoản này từ tháng 10-1941 dành cho viên chánh cầm cảnh sát Amedee Busiere, đã ước tính có tới 24.208.422 francs là tổng số tiền của những “số thu được” nghĩa là số tiền tịch thu của 67.000 người Do Thái bị bắt giam ở Drancy, trước khi chuyển họ đến các trại giết người. Kiffer đã viết: “Tôi đã chuyển phần lớn số tiền còn lại trong két của chúng tôi, đến két của các kho và nơi ký gửi, bằng toàn bộ số tiền tổng cộng là 12039.892.85 francs (vào khoảng 2.5 triệu đồng Euro bây giờ theo giá năm 2002).

Có nghĩa gì khi “số tiền còn lại ở két của chúng tôi”, không có người nào đó đã sử dụng. Kiffer nói chính xác là còn những két khác về các giá trị như: tài khoản số tiền của người giữ các trái phiếu, mà “không có một điều gì được chính xác, rõ ràng”. Cũng như các đồ trang sức và các vật có giá trị của người bị giam giữ.

Maurice Kiffer ước tính có tới 24 triệu francs (5 triệu đồng Euro - 2002) đó là tổng số tiền tịch thu được của người Do Thái bị giam ở Drancy.

Tháng 7-1944, người ta thấy tổng số tiền đã bị rút số dư 12 triệu francs vào két của các kho và các nơi ký gửi, mà đến ngày nay không còn biết rõ khoản tiền đó như thế nào. Chắc chắn là họ đã chuyển cho vào những tài khoản của các kho công khai và kết của Sở cảnh sát…

Ngày 17-8-1944, tên S.S cuối cùng phải rời bỏ Drancy. Tổng cộng ở Pháp có 75.721 người Do Thái bị đày đến các trại giết người, có 330.000 người bị lột sạch tài sản và còn rất nhiều người mà không bao giờ tìm ra được.

Tháng 11-1944, bọn quốc xã quyết định vấn đề Do Thái đã giải quyết xong và cho ngừng các công việc ở phòng hơi ngạt tại trại Auchwitz, trại giết người cuối cùng còn hoạt động đến lúc đó. Chúng cho phá hủy các phòng hơi ngạt và các lò thiêu người. Ngày 20-01-1945, người Nga đã tiến vào đất Đức.

Ngày 2-4-1945, có một ghi chú nội bộ của Cục Quản Lý két và các kho, đã đối chiếu những hoạt động ấy hay là trả tiền theo giá trị mua, đã dùng tới 26 lần ý nghĩa về “Do Thái”. Và riêng trong hai trang đầu ghi chú đã có tới 15 lần nhắc đến “người Do Thái”. Người ta có thể đọc trong bản ghi chú ấy, ví dụ: “Rất rõ ràng là người do Thái đã kiêu căng, tự phụ giữ được vững quyết định của họ”.

Ngay cả khi những công việc không có tên gọi ấy đã giảm bớt về những con số theo khái quát, thì điều đó cũng nói lên khá rõ là: Trong năm 1933, ở Châu Âu có 8 triệu người Do Thái thì đã có tới 2/3 con số đó bị thủ tiêu.

PHẦN V
LỜI HỨA
(Deutéronome)

Sau khi ra khỏi cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai, tất cả những kế sách dàn dựng trong ba thiên niên kỷ đều sụp đổ; những người phải đi đày trong hàng trăm năm nay không cần phải tìm nơi lẩn trốn nữa, tiền bạc cũng không làm chuyển hướng được bạo lực. Những người Do Thái Mỹ, mà người ta cho rằng họ có rất nhiều thế lực, cũng không ngăn cản được sự tàn sát, không xây dựng một nhà nước tạm lánh, và cũng không làm cho cuộc chiến tranh thoát khỏi nhanh chóng. Việc cho rằng Do Thái có đầy đủ sức mạnh chỉ là một ảo ảnh của những tên đạo phủ. Việc tổng kết câu Shoah đã đưa ra sự thật hiển nhiên: Đa số dân tộc ấy đều là những người thợ nghèo khổ ở Trung Âu, mà không phải là những chủ nhà băng giàu có ở Đức. Những người Do Thái còn sót lại là nhân chứng những vụ thảm sát tận diệt đều im lặng, không muốn nghe đến chuyện đó nữa.

Nhiều người mong muốn tìm lại tên gọi của mình, đã vội thay tên đổi họ để khỏi bị phát hiện, để cho không ai còn nhận ra được mình và ngay cả đến Trời cũng thế. Trái lại có một số người khác, muốn làm sống lại các cộng đồng sống tan mát, trả lại cho họ sự hào nhoáng, lẫy lừng, các biện pháp và trước hết là xây dựng lại một thể chế đoàn kết của những người Do Thái ra khỏi Châu Âu.

Số người khác lại muốn nhanh chóng xây dựng một quốc gia nương tạm ở một nơi nào đó mà họ còn chưa làm được. Đối với số người đó thì cái quốc gia nương tạm đã thấy nhàm chán rồi, không có gì đặc biệt đã thoát ra khỏi tính đặc thù đáng nguyền rủa; Học thuyết Do Thái cũng phải bỏ qua; mỗi người đều có thể tìm cho mình bất cứ nghề nghiệp gì, dù là bất hợp pháp. Đối với số người khác thì học thuyết ấy lại phải trở thành một kiểu mẫu về đạo đức phi giáo hội, đôi khi như là người xã hội ở Đức, hay dân chủ ở Anh, để sẽ hình thành một con người mới, gạt bỏ những đòi hỏi kế tục của đạo Do Thái và của các nước đã tiếp nhận cho họ trú ngụ, là những anh hùng trong kinh thánh và người trí thức ở Vienne. Cuối cùng là, một vài người cho rằng nhà nước mới sẽ là một chế độ thần quyền, chỉ chịu dưới quyền hành theo luật của vương quốc David (từ hàng ngàn năm về trước), kể cả ngày kỷ niệm 50 năm cấm việc cho vay lấy lãi giữa người Do Thái và các trường học Do Thái bí mật (Tsedaka) để nhanh chóng thấy được vị Cứu thế. Trong 3 dự án ấy, có một quốc gia tưởng tượng, một điều không tưởng; xây dựng một quốc gia không có tiền bạc, không có quân đội, không có tổ chức nhà nước, không có dân cư… và không ở giữa một môi trường thù địch.

Và như vậy thật là kỳ lạ về sự thách thức cuối cùng của cuốn sách kinh Ngũ Thư Deutéronome (hay là lời hứa). Một cuốn sách của những điều không tưởng, mà có thể đây là lần cuối cùng, ít ra nói theo cách ẩn dụ, là điều kèm theo của lịch sử về những lời hứa đó.

NHỮNG MIỀN ĐẤT VÀ CUỐN SÁCH

Khi bình minh đã ló lên trên những đống đổ nát, người nào cũng có ý thức về sự tàn phá ghê gớm. Người Nga, người Ukraine, Tsiganes, Đức, Ba Lan, Hung đã có hàng chục triệu người chết. Trong số 60 triệu người chết ấy, có tới 2/3 là người theo đạo Do Thái ở châu Âu. Những cộng đồng ấy đã cố chống lại mọi sự bức hại trong gần hai thiên niên kỷ, nay không còn gì nữa, kể từ Anvers tới Odessa; từ Bordeaux tới Smyrme; từ Livourne tới Vilna, từ Francfort tới Trieste; từ Vienne tới Kiép; từ Hambourg tới Salonique; từ Berlin đến Breslau và từ Amsterdam tới Lodz. Không còn gì nữa! Không còn người nào nữa! Người Do Thái ở Algéri cũng bị chết một số lớn. Ở Kazimierz có 2000 người thoát ra khỏi các hầm ngục và trong các đầm lầy ở Galicie một cách thần kỳ. Trong toàn cõi Ba Lan, 250.000 người Do Thái sống sót, đã cúi mình chào một vài người Ba Lan “chính đáng” và Hồng quân Liên Xô đến giải thoát cho họ. Có những người Do Thái khác đang còn lao vào cuộc chiến đấu ở vùng Hà Lan và Pháp, nơi có những nhiệm vụ mạo hiểm nhất, để hy sinh nhất thường chỉ dành cho họ.

Cuộc tàn phá lớn, không thể tưởng tượng nổi, đã làm cho những người sống sót phải sững sờ, không kìm nén được những tình cảm ăn năn hối hận về những người Do Thái sống sót ở Châu Âu. Với những người Do Thái không biết số phận của họ ra sao trong địa ngục của bọn quốc xã, và cũng không hiểu được việc ném bom vội vàng trên những con đường dẫn đến trại tập trung Auschwitz, cũng như cuộc đổ bộ của quân Đồng Minh lên Normandie và lên Sicile, cũng không rõ cuộc tấn công của Liên Xô vào lúc kịp thời đó.

Trở về cuộc sống

Nhiều người trong số những người Do Thái sống sót ở Đức, Hung và Ba Lan được giải thoát ra khỏi các trại tập trung, rời bỏ Trung Âu và hướng về địa chỉ Palestine. Qua các tổ chức đoàn kết thống nhất của hiệp hội “Joint” (kết nối), những người Do Thái ở Mỹ đã tài trợ cho những cuộc ra đi ấy, nhưng thường là phải bí mật, vì theo những người tổ chức các cuộc tài trợ thường gọi thì đó là cuộc “chạy trốn”, mà người ta gọi là những cuộc “dân tộc di chuyển” (Displaced people) trong trắng.

Trong khoa địa lý, chính trị mới đang thay thế, đã có những biên giới được đặt ra giữa hai khối, mà từ nay người ta tự thấy toàn bộ một sự đối đầu mới giữa Đông và Tây. Palestine chỉ là một cuộc được, thua trong chiến tranh lạnh. Staline trở thành người đứng đầu của phe phía Đông, muốn khuyến khích đặt ra một quốc gia Do Thái hoàn toàn thuộc ảnh hưởng của Nga và giúp đỡ cho quốc gia Do Thái này vẫn giữ được ảnh hưởng của Anh ở vùng Cận Đông. Còn người Anh lại muốn nhanh chóng gạt bỏ sự ủy nhiệm của họ, mà chỉ công nhận trên đầu lưỡi về một dự án như vậy (về một quốc gia Do Thái) mà họ đã hối tiếc khi đưa ra vấn đề này từ năm 1917.

Tổng thống Truman ở Washington lại thấy đó là điều thuận tiện, vì sau vụ Holocauste (người Do Thái bị Đức quốc xã giết chết trong các lò thiêu sống người) đã đến lúc phải áp dụng lời hứa của Balfour (Bộ trưởng ngoại giao Anh hứa để cho Do Thái thành lập một quốc gia riêng vào năm 1917), mà Bộ Quốc gia và tổng trưởng quốc phòng Anh hoàn toàn chống đối lại việc này. Theo họ thấy, những người Sioniste đều là những người quá xã hội (xã hội chủ nghĩa) và các nước Ả Rập có đâu có thể phải dựa vào Staline để tránh mọi sự đe dọa của người Sioniste. Không thể có vấn đề nhường dầu cho Liên Xô.

Những người Sioniste hiểu rằng người Anh muốn gạt bỏ nhanh chóng lời ủy nhiệm của họ, nên đã quyết định chiếm ngay một lãnh thổ khá gần bố với họ để lập ra một đất nước.

Tổ chức “Chi điếm Do Thái” còn đang quản lý hàng trăm nông trại với số tiền trợ cấp của hiệp hội “Joint” (còn rất khiêm tốn là gần 50 triệu Đô la) chủ yếu là giúp đỡ người Do Thái trốn khỏi Châu Âu.

Tháng 3-1945, có 6 nước là Ai Cập, Syrie, Liban, Ả Rập, Saoudite, Irak và Transjordanie đã họp ở Caire, để thành lập Liên minh Ả Rập. Nhưng cuộc đối địch với nhau đã làm cho Liên minh này chia rẽ.

Tháng 1-1946, người Anh để Irak cho Faycal là con trai của Husein ở Hedjaz và để Transjordanie cho thủ lĩnh Abdallah, là em trai của Faycal. Cũng vào lúc này, hồi tháng 3, tổng thống Anh là Winston Churchill, trong bài diễn văn nổi tiếng ở Fulton đã tuyên bố có: một bức màn sắt đã ngăn hai phân của Châu Âu.

Để giải quyết về một quy chế phân ủy nhiệm của Anh trước đây, một ban Anh - Mỹ đã kết luận cần thiết phải thông qua một “tổ chức các quốc gia thống nhất” vào đúng thời điểm này.

Có nhiều vị tổng thống còn ngần ngừ giữa một quốc gia thống nhất với hại thực thể một là Do Thái, một là Ả Rập, và hai nhà nước khác nhau, và không ai biết rằng trong hai trường hợp ấy thì Jeruslem sẽ giải quyết ra sao?

Tháng 8-1946, trong cuộc họp bí mật ở Paris ban chỉ đạo “Chi điếm Do Thái” chấp nhận sự chia cắt và đạt được sự thỏa thuận của tổng thống Truman. Giữa Jour-dani và biển sự cân bằng về nhau khẩu đã tự điều chỉnh cùng với việc đến của người Do Thái còn sống sót ở phía Đông. Ở Palestine, người ta tính đến lúc đó có 650.000 người Do Thái và có 1 triệu người Ả Rập. Người Ả Rập từ các nơi xa đến để làm công cho những người Do Thái có hùn vốn với người Anh. Trong số 100.000 người sống sót ở Ba Lan đã có thêm 123.000 người ở Rumani. Tháng 10-1945, 11 cơ sở mới được phân chia cẩn thận đã giới thiệu với chí điểm Do Thái và người phụ trách chi điếm này là Ben Gourion, việc kiểm soát của họ vùng Négev. Khi tổ chức các quốc gia thống nhất hình thành thì người Anh đã đưa vấn đề Palestine ra trước Hội đồng Bảo An. Một trong những quyết định đầu tiên của Hội đồng Bảo an ra ngày 13-5-1947 là thành lập một Ban đặc biệt về Pales-tine (UNSCOP) gồm có đại biểu của 11 nước. Ngay sáng hôm sau, đại biểu thường trực của Liên Xô trong hội đồng Bảo An là Andrei Grmyko, đã thẳng thắn đứng về phe ưu tiên dành cho một nhà nước Do Thái độc lập trên một phần lãnh thổ ấy: “Không có một nhà nước Châu Âu nào biết bảo vệ cho những quyền sở đẳng của người Do Thái chống lại bọn phát-xít. Điều đó giải thích sự khát vọng của người Do Thái muốn có một nhà nước của họ, Nếu từ chối cái quyền đó của họ là sự bất công.”

Các nhà ngoại giao Mỹ Anh đã miễn cưỡng phải gia nhập vào điều của Liên Xô đưa ra. Lúc đó kế hoạch gia nhập Marshall định góp 13 tỉ đô cho Châu Âu, nhưng không có 1 đồng xu nào góp cho vùng Cận Đông. Cả Washington Londres và Mát-xca-va cũng không góp tiền cho những người Ả Rập ở các vùng được ủy nhiệm sinh sống. Ban chuyên trách về các quốc gia thống nhất đã tổ chức cuộc điều tra ngay tại chỗ vào tháng 6 và tháng 7. Chỉ điểm Do Thái đã trình bày dự án của họ, Hội đồng cao Ả Rập đã tẩy chay Ban chuyên trách và đưa ra bản báo cáo vào tháng 9: 7 nước (Canada, Tiệp Khắc, Goatemala, Hà Lan, Peru, Thụy Điển, Urugoay) đã giới thiệu việc thành lập hai nhà nước riêng biệt, và một khu quốc tế xung quanh Jerusalem, và có ba thực thể hợp với nhau trong nền kinh tế thống nhất: Nhà nước Hebreu gồm tất cả các khu kiểu dân tồn tại có số dân là 558.000 người Do Thái và 405.00 người Ả Rập; nhà nước Palestine có 8000.000 người Ả Rập và 1 triệu người Do Thái; khu quốc tế có 100.000 người Do Thái và 105.000 người Ả Rập.

Ấn Độ, Iran và Nam Tư lại giới thiệu việc thành lập nhà nước thống nhất gồm hai “địa phương”. một địa phương dưới quyền lãnh đạo của Do Thái, địa phương khác dưới quyền lãnh đạo của Ả Rập. Oxtraylia đã bỏ phiếu trắng.

Người Sioniste chấp nhận kế hoạch đó, mặc dù phần lãnh thổ thuộc về họ nhỏ bé và không có được Jerusalem. Nhưng chuyện đó không sao, miễn là có một nhà nước Do Thái. Các nước Ả Rập từ chối sự phân chia ấy và đe dọa sẽ mở ra cuộc chiến tranh, nếu một khi nhà nước Heberu được hình thành. Một người lãnh đạo của Ả Rập là vua Abdul-lash ở Transjordanie đã báo cho người chịu trách nhiệm về Chi điếm Do Thái đã cho phép việc đặt ra một nhà nước Do Thái, là David Ben Gourion với điều kiện là phần còn lại của lãnh thổ được ủy nhiệm phải thuộc về của nhà vua, cũng như người Anh đã đồng ý là để phần lãnh thổ ấy cho vua cha của ông từ năm 1917. Sự căng thẳng càng tăng. Ngày 16-9-1947. trước ngày bỏ phiếu bầu về việc phân chia đất đai cho Do Thái và Ả Rập, người chịu trách Liên hiệp Ả Rập là Azzam Pacha đã đến New York, gặp bí mật với người phụ trách Chi điếm Do Thái là Abba Eban, và nói với ông này: “Các ông chỉ có thể nhận được vài vật gì đó qua súng đạn mà thôi. Chúng tôi sẽ thủ đánh bại các ông. Tôi không rõ là chúng tôi sẽ thắng được các ông, mà chỉ biết rằng chúng tôi đã đánh đuổi bọn Thánh Chiến, nhưng chúng tôi cũng đã mất Tây Ban Nha và Nam tư. Cũng có thể chúng tôi lại sẽ mất Palestine. Nhưng nói chuyện hòa bình là muộn rồi.

Cuộc chiến tranh là không thể tránh được!

Bắt đầu từ ngày 21-10-1947, Hội đồng Trung ương tranh luận về báo cáo của Ban chuyên trách trong sân trượt băng của Flushing Meadows, nơi dùng tạm làm trụ sở của các quốc gia thống nhất. cuộc chiến về ngoại giao không ngã ngũ ra sao. Tổng thống Truman cho rằng thống nhất chỉ là một thực thể về kinh tế. Cả hai quốc gia có thể cùng thành lập chung một dự án đứng vững là: “nếu người ta mở mang vùng đó, cũng như chúng tôi đa mở mang vùng lòng chảo ở Tennessee, thì nó có thể nuôi sống 20 đến 30 triệu người.”

Sau đó cuộc họp bí mật khác tại nhà riêng của ông Abraham Ruthenberg, tại Naharaya, giám đốc nhà máy điện lực ở Jourdani vào ngày 17 - 11 - 1947. Vua Abdullah ở Jordanie đã ký bản thỏa thuận với bà Golda Meir là phụ tá của Ben Gourion.

Bản thỏa thuận này cam đoan không gây ra sự đối đầu theo đường phân chia ranh giới do Ban chuyên trách đưa ra, bằng cách đổi lại là từ bỏ các quyền lợi trên lãnh thổ dành cho nhà nước Palestine: Palestine phải chính là của họ.

Ngày 29 - 11, trong lần bầu cử cuối cùng không theo cách chiến tranh lạnh, Hội đồng Trung ương của các quốc gia thống nhất đã chấp thuận sự phân chia lãnh thổ với 33 phiếu thuận, 13 phiếu chống và 10 phiếu trắng. Số phiếu cần thiết của 2/3 đã đạt: Hoa Kỳ, Liên Xô, Pháp và Anh bỏ phiếu thuận. Có vài đồng minh của Hoa Kỳ như Hy Lạp, Cuba bỏ phiếu chống lại, còn hai nước Salvador và Honduras bỏ phiếu trắng. Việc quyết định thành lập hai nhà nước được công bố bằng bản ủy nhiệm thu cuối cùng của nước của Anh, ấn định vào ngày 14 - 5 - 1948. Ngay trong đêm đó, một toán biệt động quân người Ả Rập đã giết chết 7 hành khách người Do Thái trên một chuyến xa buýt.

Ngày 5 - 12, Hoa Kỳ ra sắc lệnh cấm gửi vũ khí vào trong vùng này, nhưng người Anh lại bắt đầu cung cấp vũ khí cho người Ả Rập, còn người Do Thái mua lậu vũ khí của Tiệp Khắc.

Tháng 1 - 1948, quân giải phóng Ả Rập của Faouzi El - Kaoukji, đã mở cuộc tấn công đầu tiên vào quân đội (Kibboutzim) của người Sioniste ở phía Bắc. Đội quân Do Thái định xây dựng một chuỗi lãnh thổ giữa các nông trại để đảm bảo việc kiểm soát nguồn nước ăn ở hồ tại Tibériade và con sông Litani. Đây là kế hoạch “D” của Ben Gourion.

Ngày 1 - 3 - 1948, hội đồng Yishouv, một cơ quan quản lý điều hành của Chi điểm Do Thái đã chuyển thành Hội đồng dân tộc lâm thời gồm 37 thành viên, như kiểu Quốc hội tạm thời khi họ chuẩn bị tuyên bố thành lập nhà nước Do Thái.

Được Ben Gourion khuyến khích, Albert Einstein đã chiến đấu cho việc thành lập nhà nước Do Thái, đã từ chối không làm tổng thống đầu tiên của nhà nước Israel. Đến năm 1952 Einstein lại từ chối trách nhiệm này một lần nữa, vì “lấy làm buồn là không thể chấp nhận được vai trò ấy.”

Chức vị tổng thống sẽ giao cho Weizman, mà ông này vẫn ước mơ từ 30 năm nay. Đến tháng 4 1948, Ả Rập chính thức mở cuộc tấn công. Người Do Thái ở Jérusalem bị cô độc. Ngày 6 - 4, các đội quân của Do Thái (Haganah) muốn mở đường tới Jérusalem, nhưng không thành công. Ngày 6 - 4, ngôi làng Ả Rập ở trên một quả đồi, kiểm soát con đường đến Jérusalem, đã bị quân đội của Irgoun tấn công, mặc dù quân Haganah không nhận đó là quân của mình. Cuộc tàn sát ngôi làng Ả Rập này làm cho hàng trăm người chết. (Con số này được Chi điểm Do Thái đưa ra là rất ít, chỉ để làm cho nhân dân Ả Rập sợ hãi, còn người Ả Rập lại tố cáo hành động xâm chiếm của Irgoun.

Điều này đã làm cho người Ả Rập phải bỏ làng đi rất đông và bỏ cả nhà cửa ruộng đồng. Bốn hôm sau một đoàn xe cứu thương của Do Thái trên đường tới nhà thương Hadassah ở Jérusalem, đã bị rơi vào cuộc phục kích. Có 77 người là thầy thuốc, y tá, người bệnh và người bị thương, đã bị giết chết. Ngày 22-4, quân đội Do Thái đã chiếm được Haifa. Ngày 4-5, quân lê dương Ả Rập đã tấn công làng Do Thái ở Kfar Etzion, giết chết hết những người đầu hàng, không để cho ai còn sống sót.

Ngày 14-5, ngày tiến hành công việc của Anh, David Ben Gourion tuyên bố việc hồi sinh nhà nước Israel sau 1878 năm không có nhà nước. Nhà nước này gồm 700.000 người Do Thái và 156.000 người Ả Rập vẫn chọn con đường ở lại nước này.

Trên lãnh thổ còn chưa ngã ngũ thì chủ yếu vẫn thuộc về chính quyền được ủy nhiệm của Hội đồng Trung ương, nay giao cho nhà nước mới. David Ben Gourion được Chaim Weizmann trao cho việc thành lập chính quyền lâm thời gồm có 5 bộ của Chi điếm Do Thái. Và Chi điểm này chỉ còn nhiệm vụ đón tiếp những người Do Thái chạy trốn và được nhà băng Anglo Palestiniene giúp đỡ tài chính.

Lịch sử lại bắt đầu bình thường như những thế kỷ đã qua. Và nền kinh tế Do Thái lại một lần nữa bao phủ lên mọi cơ cấu, nhưng lần này với một tính chất đặc biệt là: Trong 50 năm nữa, nền kinh tế này phải góp sức tạo ra một nhà nước mới, và số dân cư sẽ tăng lên gấp bảy lần, có 1/4 số tiền về kinh tế sẽ dành cho việc phòng thủ, và nó không giao dịch buôn bán gì với những nước láng giềng. Mặc dầu có những sự cản trở trong lịch sử chỉ trong nửa thế kỷ, mức sống của người Do Thái đã tăng lên 40 lần. Nhà nước Do Thái trở thành nước đầu tiên trên thế giới có mức độ giáo dục, nghiên cứu khoa học, xuất khẩu công nghệ, đào tạo nghề nghiệp và đổi mới kỹ thuật tiên tiến. Lúc đầu sự tương trợ của họ ra nước ngoài còn rất yếu, sau đó đã trở nên rất quan trọng, rồi chính họ lại bị sa sút, đến nỗi thu nhập của các nước láng giềng lại cao hơn họ gấp đến 10 lần, mà không hiểu vì sao?

Nguyên nhân chỉ vì nhà nước mới không tuân theo những nguyên tắc về kinh tế trong kinh Talmud. Đó chỉ là một nhà nước Do Thái mà không phải là một nhà nước trong Kinh thánh. Đó là một chính quyền của người theo xã hội, không có chế độ chính trị thân quyền nhà nước chiếm hữu hầu như toàn bộ các đất đai, các nhà băng và tới 2/3 công cụ sản xuất công nghiệp. Phần còn lại thuộc về Chi điểm Do Thái, các nghiệp đoàn và các Kibboutzim (quân tự vệ của Chi điểm Do Thái). Các xí nghiệp tư nhân chỉ làm những công việc buôn bán nhỏ nhặt. Không ai còn bàn đến việc các nhà băng có quyền thu một số lãi của khách hàng

Hoa Kỳ là nước đầu tiên, chỉ sau 11 phút khi người Do Thái tuyên bố thành lập nhà nước, đã nhận thấy bản chất của nhà nước này. Còn Liên bang Xô Viết là nước đầu tiên nhận được lời công bố của nhà nước Do Thái. Nước Pháp phải sau 4 tháng mới làm chuyện này. Còn nước Anh và Mỹ lại phải 8 tháng sau mới công nhận việc đó.

Léon Blum, tổng thống Pháp đã viết thư cho tổng thống Chaim Weizmann (nước Do Thái mới): “Người Do Thái ở Pháp, sinh ở Pháp, qua một chuỗi dài tổ tiên là người Pháp, chỉ nói tiếng của nước chúng tôi, được dạy dỗ của nền văn hóa chúng tôi, vào giờ này đã buộc tôi phải từ bỏ những điều đó, ngay cả khi tôi sẽ gặp nhiều nguy hiểm. Hoàn toàn từ đáy lòng, tôi chia sẻ sự cố gắng đáng khâm phục và thật là thần diệu đã đưa kế hoạch ấy trở thành một thực tế mang tính lịch sử. Từ nay tôi bảo đảm cho tổ quốc xứng đáng ấy có quyền bình đẳng và tự do cho tất cả mọi người Do Thái, mà theo tôi, họ không cần phải tìm cách làm giàu trong đất nước quê hương của họ.”

Không ai nghĩ đến việc tuyên bố một nhà nước của Palestine, mà do các quốc gia thống nhất muốn có như vậy. Còn người láng giềng Ả Rập lại luôn nghĩ đến việc phải xóa bỏ nhà nước Do Thái.

Từ ngày 15 - 5, viên thư ký của Liên hiệp Ả Rập và Azzam Pacha tuyên bố “một cuộc chiến tranh hủy diệt” Ngay ngày hôm ấy quân đội của các nước Ai Cập, Syrie, Transjordanie, Liban, và Iráđ đã mở cuộc tấn công Do Thái. Đối phó với các cánh quân ấy quân Haganah và Tsahal của Do Thái còn chưa có một chiếc xe tăng hay một khẩu đại bác nào, mà chỉ có 60.000 chiến sĩ. Trong số đó có 19.000 người được trang bị vũ khí nặng của Tiệp Khắc, sau đó do Pháp chuyển tới. Cuộc chiến đã tỏ ra thất bại ngay từ đầu. Ngày 29-5, 2.500 người Do Thái trong thành phố cổ Jérusalem đã phải đầu hàng. Ngày 11-6, việc ngừng tiếng súng được tuyên bố, nhưng vẫn bị vi phạm. Sau đó cục diện đã thay đổi. Một đại tá trẻ của đội quân Tsahal là Itzhad Rabin đã bắt sống được Lod (của Liên quân Ả Rập) vào ngày 12-7. Và quân đội Ả Rập đã bị đẩy lùi; Sau một cuộc chiến đấu dữ đội giữa quân Tsahal và các đội lê dương Ả Rập, do Glubb Pacha, một người Anh làm chỉ huy, con đường đến Jérusalem lại được mở thông. Một cuộc hưu chiến thứ hai ấn định vào ngày 18-7, cũng không được bên nào tôn trọng. Tháng 8, nam tước Bernadotte, thay mặt cho Liên hiệp quốc O.N.U (Organisation des Nations Unies) đã thương lượng một thỏa thuận: ông đề nghị Israel trả lại Négev và Jérusalem để lấy miền GaliLee’, nhưng cả hai mặt trận đều bác bỏ lời đề nghị này. Nam tước Bernadotte bị ám sát chết. Những người lãnh đạo Ả Rập tiếp tục kêu gọi người Ả Rập đi chiến đấu cho tới khi “người Do Thái bị ném ra biển”. Quân Tsahal chiếm Galibe đến tận Golan và quả đồi Hermon. Tháng 10, quân Ả Rập đã ném bom xuống Jerusalem. Tổng thống Truman luôn tỏ ra thái độ dứt khoát ủng hộ một nhà nước Do Thái mới. Lời tuyên bố của Truman là hết sức khôn ngoan: “Đây là một trách nhiệm về đường lối chính trị của chúng tôi để xác nhận lại việc của Israel, gắn liền với đường lối chính trị thế giới. Đó là ý muốn của tôi về xây dựng ở Palestine một nhà nước dân chủ có sức mạnh thịnh vượng, tự do và độc lập. Nhà nước này phải khá rộng, khá tự do, khá mạnh để có thể làm cho dân tộc của họ đảm bảo được về mặt mở mang và an ninh của đất nước họ”. Nói một cách khác, chúng tôi không muốn để cho nhà nước Do Thái mới này rơi vào quỹ đạo của Xô Viết…

Tháng 12, Abdullah xưng làm vua “vương quốc xé nhỏ của Jordannie”, mang cái tên mới là Transjorlanie. Đây là lần đầu tiên, một phần của Palestine, đã rõ ràng được độc lập. Giải pháp 194 của các quốc gia thống nhất yêu cầu Israel phải để cho người Palestine bị đi đày, được trở về “nơi cư trú của họ càng sớm càng tốt”, và bồi thường “cho tất cả những người không định trở về Palestine”. Nhưng không có một lời giải thích nào về phía Do Thái. Những người chạy trốn vẫn phải chen chúc sống trong các trại mà các quốc gia Ả Rập không làm gì để cho họ ra được khỏi các trại ấy. Tổng cộng có 700.000 người Palestine phải rời bỏ nhà cửa của họ. Theo “các nhà lịch sử mới” của Israel, thì có đến một nửa số người Palestine đã bị sức ép của người Israel, phải ra đi.

Trong thời gian đó, một bộ máy nhà nước Hébreu đã được xây dựng ủy nhiệm thư. Bộ trưởng tài chính đầu tiên Eliezer Raplan đã lập ra đồng Lire (một Lire bằng 4 Đôla) là đồng tiền của nhà nước Hébreu, do nhà băng Anglo Palestinience phát hành. Sau đó nhà băng này trở thành nhà băng Leumi. Việc đầu tiên của nhà băng này là làm chủ các khoản chi tiêu xã hội và việc thu thuế ngân sách đầu tiên vào năm 1949. Việc giúp đỡ cho các cộng đồng còn sống tàn mát ở các nơi là 60 triệu Đôla.

Ngày 31-3-1949, sau lời công bố thành lập nhà nước Do Thái, Hoa Kỳ xác nhận toàn bộ việc cấm vận chuyển giao vũ khí và chấp nhận cho nhà nước mới vay khoản tiền là 135 triệu Đôla, giúp được nửa số tiền thiếu hụt chi cho bên ngoài năm đầu tiên của chính quyền Do Thái mới.

Ngày 14-2-1949, quốc hội Do Thái bầu ra “Luật quá độ” gọi là “Thể chế nhỏ” và không có cuộc tranh luận khó khăn nào về điểm này. Những người lãnh đạo ở thời kỳ đó đều là những người không tôn giáo, không muốn va chạm với những người theo tín ngưỡng, mà chỉ mong muốn có nền chính trị thân quyền.

Năm 1949 có 4 lần đình chiến được ký kết theo nhau: ngày 24-2 ký đình chiến với Ai Cập, ngày 3-4, ký với vương quốc bị chia nhỏ của Jordanie ở Rhodes: ngày 23-3 ký với Li băng ở Nahariya; và cuối cùng ký với Syrie vào ngày 20-7 tại Mishman Dayarden. Còn Irắc không chịu ký đình chiến. Có một số người Palestine vẫn tiếp tục ra đi để tránh cuộc chiến tranh. Những người Majdal đến Gaza và ngôi làng này trở thành Ashkelon. Trong hai phe, các ngôi làng đều bị phá hủy, người dân thì bị tàn sát.

Nhà nước Israel có 836.000 ha, trong đó đất trồng trọt là 48.600 ha, gồm có 277 vùng nông thôn, 15 làng, 99 moshavim (xóm) và 159 kiboutzim (nhóm nhỏ dân cư). 111.000 dân cư cung cấp hầu như toàn bộ lương thực cho cả đất nước Israel.

Ngày 5-7-1950, David Ben Gourion đưa ra “Luật trở về,” và được coi như thứ luật nền tảng của nhà nước. Theo Gourion thì “Luật trở về” ấy cụ thể hóa nhiệm vụ đầu tiên là tập hợp những người Do Thái di cư ở mọi nơi. “Luật này không phải nhà nước chấp nhận những người Do Thái ở nước ngoài có quyền trở về sinh sống ở Israel, mà nó vốn có từ lâu trong giải pháp đã là người Do Thái (chưa gia nhập quốc tịch nước ngoài) muốn về sinh sống ở trong nước.” Nói một cách khác là nhà nước chỉ phục vụ cho những người Do Thái di cư. Lúc đầu có 121.000 người Do Thái ở Irắc bị buộc phải: bán hết các tài sản và làm đơn xin di cư. Sau đó nhiều người khác cũng làm như vậy. Những cậu hàng không được tổ chức từ Thượng Hải (lúc này Cộng sản đang nắm quyền hành ở đây từ năm 1949) từ Izmir, Yemen; Tổng cộng số người Do Thái bị đuổi ra khỏi các nước Ả Rập, cũng ngang với số người Ả Rập bị đuổi ra khỏi Palestine. Sau đó đến lượt người Do Thái ở Bungari và ở Li Băng, nhưng họ không được đón tiếp bằng người Do Thái ở Ba Lan trở về nước. Số người mới về đầu tiên còn được nhà nước thuê khách sạn cho họ ở. Sau đó đến những người về sau thì chỉ được ở trong các lều vải. Từ năm 1948 đến năm 1951, tổng cộng có 700.000 người di cư trở về, đông gấp đôi số dân đang ở trong nước.

Dù việc cấp cho mỗi người dân có ít tiền, nhưng không ai muốn vay thêm của nhà nước mới, vì mọi việc chi tiêu cho sự cần dùng đều đã đầy đủ bắt đầu từ tháng 5-1951. Việc trợ cấp tiền này do những “người Israel hảo tâm” trong các cộng đồng sống tản mát ở khắp nơi giúp đỡ. Và thường được các giáo sĩ đặc biệt cho phép họ được cho người Do Thái vay tiền để lấy lãi. Lý do mà các giáo sĩ giải thích về việc đó là vì không ai biết chính xác tên người vay tiền, tuy họ cũng là công dân của Israel, nhưng có người không phải là dân Do Thái.

Tiền tặng của các cộng đồng sống tản mát ở khắp nơi, giúp cho Chi điểm Do Thái là do Keren Hayesod (Kho bạc của người Do Thái di dân) thu thập trong 71 nước và do kho bạc United Jewish Appeal thu của những người hảo tâm đang sống ở Hoa Kỳ. Tất cả số tiền này có độ 60 triệu Đô la vào năm 1951. Tiền chi chủ yếu cho việc làm nhà cho những người mới trở về tổ quốc. Israel đã lớn mạnh trong nền kinh tế chiến tranh. Nhưng việc cấm vận đánh vào họ, lại là sự hoạt động cho nguồn phát triển. Năm 1951, là năm mà ngân quỹ nhận được ở Hoa Kỳ lần đầu số tiền tặng là 65 triệu Đô la để giúp cho những người phải chạy trốn ở các nước trở về định cư, thì nền kinh tế trong năm đó đã đạt được 30%.

Syrie đã từ chối không hợp tác với Mỹ mà dẫn dần ngã về quỹ đạo của Xô viết. Tháng 9-1952 có ký bản thỏa thuận với Cộng hòa Liên bang Đức một số tiền để “tu sửa” là 60 triệu Đô la/năm và được nhận trong 12 năm, ngang với số tiền do người Mỹ giúp đỡ hàng năm cho Israel, và cũng vào khoảng 1/6 của ngân sách. Sự giúp đỡ của các cộng đồng sống tản mát lại hạ xuống chỉ còn 27 triệu Đô la. Thu nhập của người dân còn rất thấp, mới chỉ đạt 470 Đô la một đầu người, chỉ bằng 1/4 thu nhập của người Do Thái ở Pháp.

Năm 1953, sự tăng trưởng chậm lại vì số dân di cư về đông nên chỉ số lạm phát đã lên đến 57%/năm.

Israel bị sa sút. Dự án của người Sioniste hoạt động kém. Trong khi đó hoàn cảnh chính trị ở các nước láng giềng lại càng đe dọa thêm. Ở Jordanie, Abdallah bị ám sát vào đầu năm. Con trai ông ta là Talal lên nắm chính quyền thay cha. Nhưng từ tháng 5-1953, Talal lại nhường ngôi cho con trai của mình là Hussein, lúc chưa đến 18 tuổi.

Ở Caire, năm 1952 vua Farouk bị lật đổ bởi một nhóm quân đội còn thù địch hơn là Israel.

Năm 1953, vua Ibn Séoud trị vì ở Ả Rập trong 50 năm đã chết. Con trưởng Séoud và con thứ là thủ lĩnh Faycal tranh giành nhau quyền lực. Người Mỹ tiếp tục tín nhiệm với Anh để quản lý phần lãnh thổ quốc tế, cốt làm sao tránh nghiêng về phía Xô viết. Tổng thống Hoa Kỳ Dwight Eisenhower từ năm 1952 đến 1960 đã viết hồi ký của ông: “Bất kể những lợi ích của người Mỹ và người Pháp, chúng tôi kiên quyết cho rằng người Anh phải có trách nhiệm đảm bảo cho kế hoạch an ninh và cân bằng trên phần lãnh thổ quốc tế ấy. Người Anh có sự thông hiểu sâu sắc về lịch sử, về các tập tục và các dân tộc trong phần lãnh thổ đó.”

Nhưng tháng 10-1954, đại tá Nasser đã không hợp tác với tướng Néguib, tách ra đứng đầu Ai Cập, thì người Mỹ lại ủng hộ và cung cấp vũ khí cho Nasser. Còn người Anh lại coi thường những tham vọng của viên đại tá trẻ tuổi mới nổi lên. Về phần nước Pháp, họ vẫn tiếp tục cung cấp vũ khí và trao đổi những tin tức bí mật về quân sự với Israel. Năm 1955, lần đầu tiên can thiệp vào khu vực này, Hoa Kỳ đã đưa ra kế hoạch Johnston, chia các nguồn nước ở Jourdani và các nhánh sông Yarmouk, giữa các nước ở hai bên bờ con sông này. Tất cả các nước đều bác bỏ kế hoạch của Mỹ, vì nước nào cũng muốn có phần hơn.

Cũng trong năm này, Zaim là con trai của tổng thống Syrie đã đề nghị với Israel mở những cuộc thương lượng, chấp nhận đón 300.000 người dân Palestine. Ben Gourion chậm trả lời và Zaim đã rút lại lời đề nghị đó.

Ngày 26 - 7 - 1956, tổng thống Nasser quốc hữu hóa kênh đào Suez. Pháp và Anh đã phản kháng lại bằng cách đổ quân vào Suez và Israel đã chiếm lấy vùng Sinai mà không được Hoa Kỳ thỏa thuận. Ngày 5-11, nguyên soái Bunganin, chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng của Liên bang Xô Viết, đe dọa Pháp và Anh là sẽ trả đũa bằng bom hạt nhân, nếu hai nước này không chịu rút quân khỏi Suez. Hai nước Anh, Pháp và Israel cũng rút khỏi vùng Sinai. Các quân đội của Israel được thay thế bằng quân đội của Liên hợp quốc. Cuộc đối đầu giữa Đông và Tây bắt đầu mở rộng ở vùng Cận Đông. Cả hai phe cùng đưa quân đến vùng này. Còn Mỹ lại bắt đầu hy vọng có thể dùng người Hồi giáo như một “phương thuốc giải độc” chống chủ nghĩa cộng sản, liền mở các tuyến tín dụng ở Jordanie, Ai Cập và Palestine qua tổ chức UNRWA (Liên hiệp phụ trách về những người phải chạy trốn). Người nước ở phía Nam, đã tăng cường sự hợp tác với các nước Ả Rập. Ai Cập, Irắc, Syrie thì càng nghiêng về phe Liên Xô. Năm 1959, ba sinh viên: Yasser Arafat, Khalil Al - Wazir và Salah Khalaf cùng nhau thành lập ở Kuweit đội quân Fatah với mục đích là dùng quân sự chiếm lại toàn bộ Palestine.

Sau một thời kỳ đình đốn, khi có những người Do Thái di cư trở về nước nên kinh tế của nước này bắt đầu hồi phục do việc vay mượn tiền của Hoa Kỳ và của những cộng đồng Do Thái ở phía Tây. Israel hết bị lạm phát. Lúc đầu là người Do Thái ở Ai Cập, Tunisie và Maroc trở về Tổ quốc. Sau đó đến năm 1962 có 14.000 người Do Thái ở Algérie và 200.000 người Do Thái cùng với số người Do Thái khác ở Pháp về chính quốc. Chỉ riêng có 1000 người Do Thái Pháp và Do Thái Mỹ hàng năm làm công việc “Aliah” (Cúng tiền) của họ. Năm 1965 giữa Israel và liên minh châu Âu ký thỏa thuận hợp tác thuế quan.

Ở Ả Rập, Faycal đã dứt khoát tách ra khỏi vua Séoud IV. Năm 1965, người Palestine lập ra “Tổ chức giải phóng Palestine”, lúc đầu do Ahmed Choukheiri chỉ huy và được sự đỡ đầu của Nasser. Đội quân Fatah (của ba người Yasser Arafat, Khalil Al-Wazir và Salah Khalaf thành lập ở Kuweit) đã có vai trò của nó. Tháng 5-1967, theo yêu cầu của Ai Cập, quân đội của Liên hiệp quốc đã rút khỏi vùng Sinai. Tháng 6, cảng Eilat trên biển Đỏ bị người Ai Cập đóng cửa đến vịnh Akaba. Một cuộc chiến chớp nhoáng nổ ra giữa Israel, Syrie, Jordanie và Ai Cập. Sau gần một tuần lễ, Israel đã kiểm soát được vùng Cisjordanie của Sinai, vùng Golan và Đông Jérusalem và chiếm cả phần còn lại của các lãnh thổ. Để tỏ ra sự phản đối, Pháp đã ngừng cung cấp vũ khí cho Israel. Hoa Kỳ lại bắt đầu làm chuyện này cho Israel.

Ngày 12-6-1967, lãnh tụ của Fatah là Yasser Arafat quyết định dùng vũ lực chống lại Cisjordanie (do Israel kiểm soát) và đến tháng 7 họ đã phải bí mật đầu hàng. Tháng 8, người đứng đầu Ả Rập ở Khartoum đã đứng ra điều đình với Israel.

Ngày 22-11-1967, Nghị quyết số 242 của Hội đồng Bảo an có Pháp và Anh đã có ý nghĩ trái ngược: yêu cầu Israel phải trả lại những vùng lãnh thổ đã chiếm đóng. Nghị quyết này được Israel thỏa thuận ngầm. Còn Nasser lại khác với Fatah là chấp nhận nghị quyết ấy. Tháng 12-1967, Almed Choukeiri xin từ chức chủ tịch của O.L.P (Tổ chức giải phóng Palestine - Organisation de Libération de la Palestine).

Những người lãnh đạo Công đảng Israel như Moshe Dayan, David Ben Gourion, Golda Meir phân vân: Trả lại những lãnh thổ đã chiếm được cho Jordanie, Ai Cập và Syrie, có tạo ra sự đe dọa sau này mà chẳng được đổi lại cái gì và trả lại những lãnh thổ đó cho ai? Cho kẻ chiếm đóng cũ Jordanie? Trả cho một nhà nước mà các nhà nước Ả Rập khác không muốn thế thì sao? Tạo ra một Palestine thì có khác gì lại đẻ ra thêm một kẻ thù phụ nữa không? Thôn tính Palestine để làm tăng thêm các điều kiện an toàn thì có phải lại trở thành một Nam Phi hay không?

Tất cả những vướng mắc ấy đều không được quyết định rõ ràng.

Trước hết cần phải làm cho Israel có một đường lối chính trị thuận lợi và một nền lương thực thật hùng hậu. Nếu năm 1968, Israel có số ô tô so với 1000 người thì còn kém tới 10 lần đối với Hoa Kỳ. Nhưng khoảng cách về đời sống thì cũng không xa lắm đối với châu Âu, còn so với người Ả Rập ở Cisjordanie và ở các nước láng giềng thì Israel đã cao hơn các nước này.

Đội quân Fatah hiện đang đóng ở Jordanie và từ đó xuất phát các cuộc mưu sát. Ngày 18-3-1963, một xe ô tô buýt chở các trẻ em đã vướng phải mìn làm hai em nhỏ chết. Để trả miếng lại, ngày 21, quân của Israel đã tấn công một căn cứ của Fatah ở Karameh (một ngôi làng của những người chạy trốn ở Jordanie) để dọa đến quyền lực của ông vua một nước nhỏ. Có vài người lãnh đạo Ả Rập và Israel đã tìm ra giải pháp cho vấn đề Palestine là thay những người lãnh đạo ở Jordanie bằng những người trong tổ chức giải phóng Palestine (O.L.P); và như vậy Jordanie trở thành Palestine và mọi chuyện sẽ ổn thỏa. Tháng 4 1968, Arafat trở thành người phát ngôn của O.L.P. Hội đồng quốc gia Palestine đã chấp nhận một hiến chương vào tháng 6 như sau: “Đấu tranh bằng quân sự (…) là tiếng nói duy nhất” Người Palestine đóng ở phía Nam Libăng.

Trong thời gian ấy đã tăng cường việc chạy đua vũ khí: Cuộc chiến tranh 6 ngày đã chứng tỏ vùng Cận Đông có thể là một bệ thử máy cho cả hai khối. Ngành công nghệ Mỹ bắt đầu, sau đó đến ngành công nghệ Pháp đã sử dụng sự tiến bộ quân sự của Israel như là một luận chứng về buôn bán bên cạnh các khách hàng khác ở khắp thế giới. Trong năm ấy Israel đã phải làm theo lời hứa là: hợp tác quân sự với Mỹ đã giúp cho họ lưu giữ được một “lợi ích có ý nghĩa” so với việc Liên Xô cung cấp vũ khí cho các nước láng giềng của Israel. Còn tổng thống Mỹ Richard Nixon cũng thấy lợi ích buôn bán của Hoa Kỳ khi tài trợ cuộc phòng thủ cho Israel. Nixon đã nói: “Việc Hoa Kỳ can dự vào sự an ninh và tương lai của Israel là dựa trên quan niệm về đạo đức cũng như lợi ích thiết thực của chúng ta.”

Lời nói của Nixon đã khác xa với những vị tổng thống tiền nhiệm.

Tháng 2-1969, Yasser Arafat, trở thành tổng thống của tổ chức giải phóng Palestine (O.L.P). Ông cho rằng: Các hoạt động du kích sẽ nắm giữ được quyền lực. Trong khi đó lại có một phong trào khác của Palestine là “Mặt trận nhân dân giải phóng Palestine” (Front populaire pour la libération de la Palestine = F.P.L.P) cũng sửa soạn cướp một máy bay của châu Âu. Đội quân Fatah, một nhánh chủ yếu của O.L.P đã tự phong cho mình một quyền hành quá mức ở Jordanie. Tháng 6-1970, họ bắt một số khách của khách sạn lớn ở Amman, làm con tin. Tháng 7, Ai Cập và Jordanie đã phải chấp nhận kế hoạch về hòa bình của bộ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ là Rodgers đưa ra. Israel cũng phải chấp nhận kế hoạch ấy. Hòa bình đã ở trong tầm tay. Nhưng đến cuối tháng 8, Palestine đã từ chối kế hoạch này. Ngày 6-9, Mặt trận nhân dân giải phóng Palestine đã cướp và cho chuyển hướng hai máy bay (một của Mỹ và một của Thụy Sĩ), rồi đến ngày 9-9 lại có một máy bay thứ ba, và cả ba máy bay này cùng về đến Jordanie. Ngày 16-9, vua Hussein tàn sát 20.000 chiến sĩ Palestine, trước khi đuổi hết những người còn sống sót. (Theo vài nguồn tin chưa chính xác) Yasser Arafat và tổ chức O.L.P phải đến ở Beyrouth với một “tháng chín đen tối”.

Nền kinh tế của Israel có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa: Chi điếm Do Thái, nghiệp đoàn những Kibboutzim (Xí nghiệp quân sự) và quân đội, theo lý thuyết cổ điển thì 4 “gánh nặng” này là 4 điểm tựa cho hoạt động của Sioniste, cùng chia nhau quyền hành về kinh tế và xã hội. Các khu vực kinh tế tư nhân chỉ là phụ như nền kinh tế trước đây từ 2000 năm về trước của cộng đồng Do Thái sống phân tán. Người Do Thái ở Israel không thích nhận tiền công của một tư nhân thuê họ, ngay dù người đó cũng là Do Thái. Năm 1971, mức sống, thu nhập (P.I.B) của người dân đã tăng lên gấp ba lần so với khi mới thành lập nhà nước Do Thái. Với tỷ lệ 10% một năm thì việc tăng trưởng của Do Thái đã cao hơn rất nhiều đời sống của người dân ở phương Tây, và chứng tỏ ưu thế của nền kinh tế thị trường.

Do nhân công của Do Thái không đủ nên kinh tế của Do Thái vẫn còn phụ thuộc vào nhân công của người Ả Rập, bắt đầu từ việc thuộc địa hóa bờ Tây vùng Jourdain và dải Gaza.

Sau cuộc chiến tranh 6 ngày, cộng đồng sống phân tán đã tăng cường giúp đỡ cho nhà nước Do Thái. Những người Do Thái - Mỹ bắt đầu gây ảnh hưởng công khai ngay trong Chi điếm Do Thái. Họ yêu cầu có 30% trong số những người lãnh đạo của chi điếm này. Sự giúp đỡ của những người Do Thái - Mỹ cũng ngang bằng sự giúp đỡ của Hoa Kỳ là 100 triệu đô la năm, kém 5% so với ngân sách của Israel. Cùng trong thời gian này các nước Ả Rập lân cận cũng nhận được sự giúp đỡ của Hoa Kỳ cao hơn gấp hai lần so với việc giúp cho Israel. Ngày 28-11-1971 Thủ tướng của Jordanie là Wasfi Tall, người đã tiêu diệt đến người lính cuối cùng của Palestine đã bị ám sát ngay trong “tháng Chín đen tối”.

Việc tăng cường chạy đua vũ trang, đòi hỏi ngân sách ngày càng cao. Năm 1972, lần đầu tiên, tập đoàn quân sự ở Mỹ đã góp thêm vào số tiền giúp đỡ của Hoa Kỳ với các khoản cho Do Thái vay tiền. Ngân quỹ chi cho quân sự của Israel đã bằng một nửa toàn bộ ngân sách của nhà nước và lớn hơn 1/3 ngân quỹ của mức thu nhập đời sống của người dân (P.I.B.). Những chi tiêu từ đó tăng rất nhanh hơn là việc thu nhập, và việc quản lý các lãnh thổ cũng còn rất ít nguồn vốn thu lợi (300 viên chức Do Thái và 15.000 viên chức người Palestine).

Tháng 9 - 1972 một toán quân Fatah đã bắt các lực sĩ người Israel trong dịp đại hội Olympiques ở Munich, làm con tin. Sau đó có 11 con tin đã bị giết. Sự căng thẳng về quân sự và sự đe dọa khủng bố ngày càng mạnh. Có nhiều người lãnh đạo của Palestine ở Beyrouth bị quân biệt động của Israel ám sát. Thủ tướng Golda Meir cảnh báo có thể xảy ra một cuộc tấn công của Ả Rập. Nhưng đến ngày 6 - 10 - 1973, vào ngày lễ Kippour, Ai Cập và Syrie đã mở cuộc tấn công vào Israel, chiếm lại một phần Sinai và Golan. Sau hai tuần lễ chiến đấu, hoàn cảnh của Israel đã có lúc bị đe dọa. Trong một trận chiến đấu dũng cảm viên tướng trẻ Ariel Sharon, đã chỉ huy đẩy lui được quân Ai Cập ra khỏi vùng Sinai. Ai Cập mất 10.000 người, 650 xe tăng và 180 máy bay. Khi đình chiến, Liên hiệp quốc đã đưa ra giải pháp số 338, dựa theo những điều khoản của giải pháp số 242 trước đây.

Nasser xin từ chức trước khi dân chúng bầu lại ông một lần nữa làm tổng thống. Các nguyên thủ của các nước Ả Rập, và của Rabat chỉ công nhận tổ chức (OLP) Giải phóng dân tộc Palestine, như một đại diện của dân Palestine, mà không coi là một chính quyền của nhà nước Palestine.

Tháng 6-1974, tổ chức O.L.P đã đưa ra một Chương trình “Thiết lập một chính quyền quốc gia độc lập trên toàn lãnh thổ Palestine sẽ được giải phóng”, nhưng Hiến chương này của họ cũng không bị bãi bỏ. Tháng 11-1974, trước Đại hội đồng Liên hiệp quốc, Arafat đã nói đến “ước vọng” về “một nhà nước dân chủ theo đạo Cơ Đốc, Do Thái và Hồi giáo, của mọi cư dân có quyền bình đẳng hoàn toàn như nhau.”

Hoàn cảnh kinh tế của Israel ngày càng rất khó khăn, do giá dầu tăng và việc chi phí nhiều hơn cho quân sự, đã làm chậm lại sự tăng trưởng và bùng nổ việc lạm phát. Năm 1974 phải mất 6 Lires mới đổi được 1 đồng Đôla. Còn việc chi tiêu công cộng đã đạt được 80% của mức sống đầu người trong 1 năm (P.I.B) cũng gần bằng như mức sống của người dân Liên Xô.

Sự thiếu hụt ngân sách công cộng bùng nổ. Để có thể bù đắp cho những việc chi tiêu công cộng, nhà nước giữ độc quyền cho việc tiết kiệm của toàn đất nước, đã bóp nghẹt nền kinh tế tư nhân. Mặc dù vậy, Israel vẫn được công nhận có tỷ lệ tăng trưởng về sản xuất ngang trong số các nước cao nhất trên thế giới với tỷ lệ trung bình hàng năm về tăng trưởng là 4,4% trong 25 năm. Ngân quỹ của tổ chức Đoàn kết cũng lung lay và những người Do Thái di cư mới đã là những nạn nhân đầu tiên. Bắt đầu có sự hoạt động của phong trào về xã hội như tổ chức Black Panthers (Báo Đen), một phong trào gốc của người Do Thái Maroc đã đưa ra những biện pháp phụ cho việc sáp nhập người Do Thái Séfarades vào trong nhà nước do người Do Thái Ashkinazes xây dựng nên. Itzhak Rabin trở thành thủ tướng đầu tiên vào tháng 5-1974.

Đối phó với việc Liên Xô vẫn đổ vũ khí vào các nước láng giềng, Israel cần thiết phải có vũ khí mới mà họ chưa có biện pháp nào để mua được. Vì thế cũng vào năm 1974, Hoa Kỳ đã viện trợ không hoàn lại số tiền là 2,2 tỉ đô la cho Israel để mua vũ khí của các nhà máy sản xuất vũ khí của Mỹ, đồng thời các nhà máy này cũng ngừng việc bán vũ khí cho vài nước Ả Rập.

Cũng vào thời điểm này, Washington đã tìm kiếm đồng minh trong khối các nước Ả Rập Hồi giáo để chống lại việc tăng cường ảnh hưởng của Liên Xô ở Afghanistan, châu Phi và một số nơi khác, hy vọng làm cho địch thủ (Liên Xô) phải sa lầy và có cuộc nổi dậy ở các nước Cộng hòa Trung Á.

Trong cách tổng kết những tình thế của các tổng thống tiền nhiệm, Jimmy Carter (mới được bầu làm Tổng thống Hoa Kỳ năm 1977) đã giải thích việc giúp đỡ của Mỹ cho Israel, vừa là về mặt đạo đức tín ngưỡng và về lợi ích kinh tế của Hoa Kỳ: “Hoa Kỳ đã có mối quan hệ thống nhất và đạo đức nhất với Israel. Sự quan hệ ấy tương hợp với niềm tin sâu sắc về tín ngưỡng của chúng ta, và nó là một chiến lược đúng đắn của Hoa Kỳ.”

Mặc dầu được Hoa Kỳ giúp đỡ, nhưng Israel vẫn ngày càng bị cô lập trên kế hoạch quốc tế. Tháng 1-1975, họ phải chống lại cuộc tấn công từ miền Nam Libăng. Cuộc chiến tranh bắt đầu giữa các đội quân theo đạo Cơ Đốc với người Palestine. Ngày 10-11-1975 Liên hiệp quốc chấp nhận bản kiến nghị coi chủ nghĩa Sion giống với chủ nghĩa chủng tộc. Tháng 6-1976 quân đội Syrie đã sát cánh bên cạnh người Libăng theo đạo Cơ Đốc để chống lại Palestine.

Một đợt tăng giá dầu mới, đẩy Israel vào sự lạm phát đến 30% vào năm 1977 và đã “nuốt chửng” sự đóng góp giúp đỡ của Mỹ. Lúc này 10 đồng Lires mới bằng 1 Đôla.

Tháng 8 -1977, Menahem Begin, Chủ tịch đảng cánh tả là đảng Likouk lên nắm quyền hành thì hoàn cảnh xã hội và kinh tế của đất nước lại càng tệ hại các chi phí cho quân sự vẫn ngày một tăng không ngừng. Tháng 11- 1977, mọi người thấy ngạc nhiên khi Anouar El-Sadate tới Jerusalem: Hoàn cảnh kinh tế của Ai Cập không hơn gì hoàn cảnh kinh tế của địch thủ. Tháng 9-1978, các cuộc thương lượng được tiến hành ở trại David do tổng thống Carter bảo hộ. Qua hiệp ước ký ngày 26-3-1979 Israel trả lại vùng Sinai cho Ai Cập để chỉ đổi lấy sự biết ơn của Ai Cập mà thôi. Các nhà lãnh đạo A Rập khác tẩy chay Ai Cập và chỉ định (O.L.P) tổ chức giải phóng Palestine là người đại diện duy nhất và hợp pháp của Palestine. Ông Arafat tuyên bố sẵn sàng nhận tạm thời bờ phía Tây của Jourdain và dải Daza như một nhà nước nhưng biên giới còn chưa rõ ràng. Tháng 12-1979, Liên Xô tiến vào Afghanistan.

Việc hòa bình với Ai Cập cũng không làm cho Israel giải quyết được khủng hoảng kinh tế. Năm 1980, Israel đưa ra đồng tiền Shekel (quay về vùng núi non do Abraham mua) để thay cho đồng Lire. Sự lạm phát lúc này đã đạt tới 131%, và các khoản chi tiêu của ngân sách luôn chiếm mất 2/3 tổng số thu nhập quốc dân.

Libăng, nơi đặt đại bản doanh của O.L.P trở thành mối đe dọa chính cho Israel. Sau tháng 2-1981, phong trào “Trào lưu chính thống” liên kết với Iran, là tổ chức Herbollah đã đặt cơ sở ngay sát biên giới phía Bắc của Israel. Để đuổi tổ chức Herbollah ra khỏi nơi này, Israel đã ném bom và xâm chiếm miền Nam Libăng. Ngày 6-6- 1982, Tsahal (quân đội Do Thái) đã phong tỏa Beyrouth.

Arafat phải chạy sang Tripoli thuộc miền Bắc Libăng. Ngày 9-9-1982, những người đứng đầu các nước Ả Rập họp ở Fès đã công nhận “quyền sống yên ổn cho tất cả các nước ở trong vùng”, không gọi rõ tên Israel. Trong hai ngày 16 và 17-9, để trả thù cho vụ ám sát tổng thống Gemayel, các dân quân đối lập tự vệ người Do Thái, không có sự can thiệp của quân đội của tướng Sharon đã chiếm đóng Beyrouth, tàn sát 2000 thường dân người Palestine và Libăng đang sống trong các trại di cư ở Sabra và Chatila. Ngày 20-12-1982, Arafat và những người thân cận đã xuống con tàu của Hy Lạp có các tàu chiến của Pháp đi hộ vệ, đi đến Tunis.

Mặc dù sự đe dọa về quân sự đã không còn, nhưng hoàn cảnh về kinh tế và chính trị của Israel vẫn trở nên đáng ngại. Món nợ nước ngoài của Israel là một trong những nước có nợ cao nhất trên thế giới. Và sự giúp đỡ của Hoa Kỳ chỉ đủ để trả các món nợ hàng năm. Tháng 8-1983, tổng thống Israel Menahem Begin xin từ chức và Itzhak Shamir, người thay chân tổng thống Begin cũng không giải quyết được sự suy thoái. Bốn nhà băng của đất nước đã bị quốc hữu hóa cũng phá sản. Năm 1984, lạm phát đã leo lên tới 400%, 1 đồng Đô la đổi lấy 800 đồng Shekels!

Tháng 9-1984, Shimon Peres, trở thành thủ tướng của chính quyền quốc gia thống nhất, đã lật đổ từ căn bản nền kinh tế chính trị, giảm 30% lương các công chức, chặn đứng giá cả leo thang, giảm bớt sự thiếu hụt ngân sách và tư nhân hóa một phần của nền kinh tế. Đồng Shekel (bằng 1000 đồng Shekel cũ) được phát hành thông dụng. Đây là sự thay đổi tận gốc rễ. Kèm theo sự cải cách cộng với tiền viện trợ của Mỹ hàng năm là 3 tỉ Đô la (1,8 Đô la quân sự bằng 1,2 Đô la dân dụng) bằng 8% toàn bộ ngân sách của Israel.

Số tiền này không thay đổi cho đến năm 1997, sau đó giảm dần qua việc thực hiện một phần giảm bớt các chi phí của nhà nước. Thêm vào đó có 3/4 sự viện trợ quân sự là từ Hoa Kỳ, của hơn 1000 nhà máy xí nghiệp Mỹ trong 47 bang đã phân nhau ra viện trợ - nên chính trị bên trong nước đã ổn định.

Năm 1985, Hoa Kỳ ký với Israel ký thỏa thuận đầu tiên về hợp nhất thuế quan. Sự thỏa thuận về trao đổi tự do hàng hóa đã góp phần cho các xí nghiệp của Mỹ tăng lên gấp 3 lần số hàng xuất khẩu trong 10 năm.

Có một điều đã nói rõ về Israel như một “thành tích” chiến lược của Hoa Kỳ: “Trong sự tính toán chiến lược của chúng ta là ý thức rõ về vai trò thực tế của nhà nước Israel, để chúng ta có thể xây dựng nền móng gạt bỏ được mọi ý đồ Mát-xcơ-va trên những lãnh thổ và các nguồn lợi cốt tử và đảm bảo cho nền an ninh và sự phồn thịnh của chúng ta.”

Chương trình của tổng thống Shimon Peres kéo dài cải cách của chính quyền Begin đã có kết quả: Trong một năm, sự lạm phát từ 400% đã giảm xuống còn 20%; Phần chi phí công cộng trong mức thu nhập đầu người đã giảm xuống 1/4; Kinh tế tư nhân bắt đầu phát triển cùng với việc tư nhân hóa có tiến bộ, trong toàn bộ hoạt động của nhà nước. Có 165 xí nghiệp, phần lớn là những xí nghiệp rất nhỏ, đã cáng đáng được 8% tiền lương trong công nghiệp và của các xí nghiệp đoàn (Histadrout).

Tháng 10-1985, chiếng hạm tuần thám Achille Lauro của Ý lại bị một đội biệt động của Palestine bắt giữ làm con tin để đòi đổi giải thoát cho 50 tù binh người Palestine bị bắt giữ Israel. Đây là lần đầu tiên một người Do Thái - Mỹ bị ám sát. Hoàn cảnh kinh tế và xã hội càng tăng nặng trong các “lãnh thổ”. Có tới nửa số dân dưới 18 tuổi. Ngày 8-12-1987, một tai nạn trên đường đã xảy ra. Chiếc xe Camion của Israel đã cán chết bốn người lao động ở Jabaliya, một khu dân nghèo ở Gaza, làm nổ ra cuộc nổi loạn bằng ném đá và gây náo loạn. Bắt đầu cuộc hành hình Intifada, ném đá cho đến chết. Đàn bà và trẻ em đã ném đá tấn công binh lính Israel, đầu tiên xảy ra ở Gaza, sau lan đến Cisjordanie. Đã có rất nhiều cuộc tiếp xúc bí mật để làm cho người Israel và Palestine gần lại nhau hơn.

Việc ổn định nền kinh tế đã trượt dài. Việc quản lý các lãnh thổ càng ngày càng tốn kém. Israel là nước đứng đầu thế giới về khoản nợ nước ngoài theo đầu người. Năm 1988 một chính quyền mới của quốc gia thống nhất khi Shamir lên làm thủ tướng thay cho Shimon Peres sang làm Tài chính, đã quyết định một kế hoạch bổ sung thật nghiệt ngã: Các chỉ tiêu cho quốc phòng phải giữ nguyên không được tăng thêm (trước khi phải hạ xuống từ 30 đến 14% so với số thu nhập của đầu người (PIB).

Khi Mikhail Gorbachev lên nắm chính quyền ở Mat-xcơ-va thì việc đối đầu giữa Đông và Tây đã giảm nhẹ xung đột ở vùng Cận Đông. Tháng 7-1988, vua Hussein tuyên bố lại mọi tham vọng trên lãnh thổ Cisjordanie. Tháng 11-1988, tổ chức O.L.P ở Alger đã nhận được những giải pháp số 242 và 338 của Liên hiệp quốc, công nhận rõ ràng quyền tồn tại của nhà nước Israel và loại bỏ sự “xung đột bằng vũ trang”. Tháng 5-1989, Yasser Arafat đã tuyên bố ở Paris rằng Hiến chương của O.L.P, đã nói từ trước đến việc hủy bỏ nhà nước, nay bị “vô hiệu” và nhắc lại ở Genève về việc khủng bố.

Tháng 11-1989, bức tường Berlin ngăn chia Đông Tây Đức bị sụp đổ, gây ra làn sóng của 200.000 người Do Thái ở Liên Xô, đổ về Israel trong hai năm. Trong số này có 53% người ở độ tuổi lao động và hầu hết họ là những viên chức bậc cao hay là kỹ sư. Ngày 25-5-1991, cầu hàng không đã đưa những người Do Thái của cộng đồng Falashas ở Ethiopia, về quê hương.

Người ta mong đợi ở những người Do Thái mới trở về sẽ gánh vác được những công việc đáng kể, và Mỹ đã hứa sẽ giúp thêm 10 tỉ đô la trong 5 năm để Do Thái củng cố xây dựng lại đất nước. Đúng thế, những người Do Thái mới trở về đã là một nhân tố cho việc tăng trưởng nền kinh tế của đất nước, do họ có những khả năng nghề nghiệp đáng kể. Ngay cả khi những người mới trở về, nhận một công việc bình thường với mức lương thấp hơn những người khác tới 40%, họ cũng đã nhanh chóng đuổi kịp cái khoảng cách tiền công ấy trong vài năm. Nhờ có họ, nền công nghiệp của Do Thái đã đạt tới kỹ thuật cao. Mức tăng trưởng hàng năm luôn giữ mức trung bình là 6%.

Cuộc đối địch giữa vùng Cận Đông không còn là sự chống đối giữa Đông và Tây và cả giữa Bắc và Nam. Từ nay Hoa Kỳ không còn cần phải có lý do gì để giúp đỡ Israel. Nhưng đến tháng 1-1991, Hoa Kỳ lại thấy cần có mối liên minh với các nước Ả Rập để đuổi Irắc ra khỏi Cô oét, trong khi Liên Xô đang bị khủng hoảng trầm trọng; Thời gian này Irắc được sự ủng hộ của Jordanie và O.L.P đã xâm chiếm đất của thủ lĩnh Hồi giáo.

Ngày 3-10-1991, sau khi Irắc bị bại trận, hòa bình đã được phục hồi. Israel và Palestine đã gặp nhau công khai ở Madrid, sau đó lại bí mật gặp nhau ở Oslo. Ngày 9-9-1993 Israel và O.L.P đã hiểu lẫn nhau, và Israel chấp nhận một chế độ tự trị của bộ phận nhỏ, trong vài vùng lãnh thổ mà dhọ đã chiếm giữ. Nhưng trong số những điều tốt khác, vấn đề Jerusalem vẫn chưa được giải quyết xong, kể cả việc những người phải đi lánh nạn. Ngày 13-9-1993, Yasser Arafat đã bắt tay thủ tướng Do Thái, Itzhak Rabin tại Nhà Trắng, với sự có mặt của tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton.

Hội nghị của toàn thể các nước được thành lập đã hứa sẽ giúp đỡ cho Palestine 2,4 tỉ Đô la, và một nửa số tiền đó được giao ngay.

Ở mọi nơi nạn khủng bố đã ngừng lại để hướng về hòa bình. Trong khi đang có cuộc thương lượng thì vào tháng 2 1994, một tên cuồng tín - Mỹ đã giết 40 người trong ngôi đền ở Hébreu. Thảm kịch này đã diễn theo sau vụ mưu sát liều chết của phong trào Hồi giáo Hamas. Nhưng điều đó cũng không ngăn cản đến việc ký kết thỏa thuận về kinh tế giữa Israel và O.L.P vào ngày 29-4-1994, công nhận các xí nghiệp của Israel được đặt nền móng ở Gaza, nhằm giúp đỡ cho Palestine lập ra được vài nhà máy và giảm bớt sự phụ thuộc của các nhân công người Palestine đối với người thuê mướn người làm của Do Thái.

Ngày 17-10-1994, một hiệp ước được ký với Jordanie hứa là Israel sẽ cung cấp cho nước này mỗi năm là 50 triệu mét khối nước cho đến khi ký một thỏa thuận dứt khoát vê việc chia sẻ nguồn nước.

Đã có hơn 20 nước mới thành lập có quan hệ ngoại giao với nhà nước Do Thái. Hàng xuất khẩu của Do Thái đã tăng hơn một nửa với Ấn Độ, và gần 2/3 với Thái Lan. Trung Hoa trở thành khách hàng đầu tiên mua các vật dụng công nghệ dân dụng và quân sự của Israel, và đã làm điều chỉnh những đơn đặt hàng của Tsahal (xí nghiệp của quân đội). Ngày 28-9-1995, sau những cuộc thương lượng mới ở Oslo, đã có một thỏa thuận được ký kết giữa Do Thái và Palestine về việc: nước Cisjordanie sẽ chia ra hàng trăm khu vực có 3 quy chế khác nhau và quyết định một đường biên của nhà nước tương lai sau này. Quân đội Israel phải rút khỏi 8 thành phố lớn nhất, một hội đổng quốc gia của Palestine sẽ được bầu ra. Khi việc thành lập một quốc gia Palestine đã gần hoàn thành, thì ngày 4-11-1995, thủ tướng Itzhak Rabin của Israel bị ám sát do một người Israel cực đoan gây ra. Hamas liền tung ngay những vụ mưu sát tự tử. Nền kinh tế lại chìm đắm. Hòa bình lại rời xa. Ngày 29-5-1996 những cuộc bầu cử hợp pháp đã đưa cho phe cánh tả sự thắng lợi. Benjamin Nethanyahu trở thành thủ tướng. Việc áp dụng thỏa thuận ở Oslo lại được đề ra.

Để giảm bớt sự phụ thuộc với Hoa Kỳ trong các cuộc thương lượng với Palestine, Israel đã đề nghị với chính quyền Mỹ xóa bỏ sự giúp đỡ về kinh tế mà tăng cường viện trợ về quân sự cũng theo số tiền là 2,4 triệu Đôla.

Giữa những năm 1990 - 1998, 800.000 người Do Thái ở Nga đã đổ về Israel, cũng bằng so với số người Do Thái ở Pháp đi sang Hoa Kỳ. Việc Israel hứa duy trì hòa bình đã thu được vốn đầu tư khổng lồ của nước ngoài: từ năm 1990 vốn đầu tư của nước ngoài đổ vào Israel có 100 triệu Đô la, đến năm 1998 đã tăng lên đến 2 tỉ Đô la. Sau những thỏa thuận áp dụng được ký kết ở Wye, ngày 23-10-1998, Hoa Kỳ đã hứa sẽ giúp đỡ đặc biệt cho Israel trong việc rút quân đội ở vài vùng để trả lại cho chính quyền Palestine. Số tiền giúp đỡ của Hoa Kỳ cũng giúp cho Israel củng cố lại lực lượng quân sự của họ.

Ngày 17-5-1999, những cuộc thương lượng mới về hòa bình về việc thành lập một chính quyền Công đảng do Ehoud Barak lãnh đạo.

Tháng 9-1999, đã có hiệp ước về điều tốt lành mới tiến tới một nền hòa bình toàn bộ vào ngày 13-9-2000. Hy vọng về điều này chủ yếu là cuộc tranh cãi của hai bên đều là người của giáo hội, có ý thức về điều tai hại gì xảy ra cho phe của họ nếu cứ đế xẩy ra cuộc chiến về lãnh thổ và sự đối nghịch về thần học. Vì vậy, mặc nhiên họ không đề cập đến vấn đề tôn giáo mà chỉ thỏa thuận về việc phân chia lãnh thổ, về việc các người Do Thái chạy trốn từ trước được trở về, và về vấn đề nước (có tới 90% nước ở Cisjordanie do người Do Thái sử dụng).

Tháng 7-2002, sau nhiều lần chuẩn bị, và qua lời đề nghị của Barak chống lại ý kiến của Palestine, một hội nghị thượng đỉnh bắt đầu họp ở trại David và lần này nhằm thành lập một nhà nước Palestine và về một kết luận hòa bình dứt khoát. Chưa ai nghĩ đến việc sẽ có đồng tiền nào của đất nước mới này, và làm sao để tổ chức việc điều hành tự do cho những người lao động và các biện pháp về quyền tối cao cho nước Palestine tương lai, trong khi đó sự chia rẽ và nạn thất nghiệp vẫn còn là kẻ thù tệ hại nhất cho hòa bình. Và cũng không ai nghĩ tới việc làm cách nào để duy trì một tính đồng nhất quốc gia của Israel một khi biên giới đã mở rộng cửa. Nhưng theo đề xuất của Bill Clinton, cả hai bên đã đi gần đến sự thỏa thuận về biên giới khi trở lại vấn đề của những người Do Thái phải di tản. (Hiện nay ở Jordanie ở Jérusalem và Gaza có 3,7 triệu người Do Thái). Cuối cùng để cố gắng giải quyết về điểm này, Yasser Arafat nêu lên một hội nghị của “Ủy ban AI - Qods” tập hợp toàn bộ các nhà nước Ả Rập quan tâm tới thành phố Thánh, và khẳng định lại Jérusalem phải trở thành thủ đô của nhà nước Palestine tương lai. Clinton đề xuất ý kiến cho rằng: một bộ phận người Ả Rập của thành phố này sẽ do Palestine quản lý, còn tất cả đều thuộc về quyền của Israel. Có vài sự tế nhị khác cho phép có thể tiến gần đến một sự thỏa hiệp. Sự thỏa thuận ấy là: trên lãnh thổ Palestine có 96% dân số người Cisjordanie (đối với 4% còn lại) Palestine có quyền tối cao ở những khu phố tại Jérusalem có đông người Ả Rập, còn bức tường phía Tây ngôi đền ở Jérusalem thuộc quyền cai quản của Israel.

Bởi vì người Israel sống theo cách dân chủ, nên họ không có biện pháp nào để ngăn cấm một viên tướng cũ có đầy chiến thắng và cả điều đề hèn: Ariel Sharon vẫn cố tình bám vào sự có mặt của ông ta - khi nhấn mạnh đến vai trò của mình trước bãi rộng của ngôi đền. Sharon nói đến vấn đề Jérusalem là không thể giải quyết như vậy được. Và cũng vì người Palestine chưa sống với nền dân chủ, nên họ cũng không có biện pháp nào để ngăn cản những người cực đoan phá hoại nơi đất Thánh của người Hồi giáo và của số người khác theo đạo thờ một Thần. Mọi việc lại đi đến chỗ không đâu vào đâu. Người ta sa vào những cuộc tranh cãi càng mờ mịt về những điều kiện trở về hay không trở về của những người Do Thái di tản mà họ đã bỏ quên mọi chuyện này, và về điều kiện thực thi của quyền hành đối với ngọn đồi của ngôi đền và bãi rộng trước các đền thờ của người Hồi giáo.

Ngày 4-3-2001 sau khi Barak mất đa số phiếu trong cuộc bầu cử, tướng Ariel Sharon trở thành Thủ tướng của nhà nước Israel, nên hòa bình luôn bị đe dọa. Trong cả năm 2001 có rất nhiều các vụ mưu sát cầm tù, các vụ trả thù, các cuộc nổi loạn và thế là không còn dịp nào nói đến hòa bình nữa. Có 25 miền đất mới có dân cư sinh sống được thành lập. Nền kinh tế của khu vực chìm đắm, sa sút. Việc du lịch bị xóa bỏ. Và lần đầu tiên, sự tăng trưởng của Israel là con số âm. Cả Israel và Palestine đã phải trả cái giá quá đắt cho việc quay trở lại bạo lực. Ngày 24-12-2001, Sharon cấm Arafat không được vào Bethléem.

Israel có phải là một nhà nước Do Thái?

Từ khi nước này sinh ra đã là một nước giàu có. Mức sống P.I.B của người dân đã tăng lên gấp 20 lần. Thu nhập theo đầu người đã là 40 và gần đạt tới mức thu nhập theo đầu người của Tây Ban Nha, của Bồ Đào Nha hay của Hy Lạp. Sự tích lũy vốn theo chứng khoán ngang so với một trong những nước có đời sống cao nhất trên thế giới. Có hơn 1 triệu người Israel đã là cổ đông, còn số xe ô tô trung bình là 1 trên 3,4 cư dân, gần bằng ở châu Âu. Nhưng việc chi tiêu trong gia đình còn mắc nợ rất nhiều, ngân sách về quốc phòng vượt quá 15% của thu nhập của nhà nước, bằng gấp ba lần của các nước đang phát triển khác.

Một nước không phải là xã hội chủ nghĩa:

Năm 2001, phần ngân sách của P.I.B chỉ có 47%, so với năm 1984 là 77%. Mức sống chênh lệch đã tăng lên đáng kể bắt đầu từ năm 1975. Có 1 triệu người Israel sống dưới mức quá nghèo khổ; 1/4 trẻ em không có cuộc sống đến tối thiểu. Khi nhà nước còn có đến 90% đất đai và 160 xí nghiệp, các nhà băng, các nghiệp đoàn và công nghệ chính trước đây vẫn là tài sản của nhà nước, nay đã tư nhân hóa. Các xí nghiệp quốc phòng của đất nước bao gồm 50% số dân mặc dù vẫn đảm bảo 1/3 sản xuất nông sản, nhưng chỉ đạt được 15% sản phẩm công nghiệp. Nhiều nơi không còn là điểm trung tâm du lịch; Phần khác do việc mở rộng các thành phố cần phải có nhiều diện tích đất đai và các nhà máy giặt tự động. Có vài nhà máy đã tư nhân hóa. Trẻ em sống với bố mẹ cho đến tuổi vào trường cao đẳng. Còn ở trong các xí nghiệp quốc phòng, cứ 3 trẻ em đã có 1 em xin ở lại quân đội. Mặt khác, “La Histadrut”, lúc đầu là nghiệp đoàn độc nhất, nay cũng không còn có vai trò gì về kinh tế; nhất là về “koor” chuyên về cục công nghệ, cũng đã bị phá vỡ; còn nhà băng của Hapoalime cũng bị tư nhân hóa. Quỹ dành cho người bệnh Kypat Polim trở thành tự hạch toán; 30% tiền lương là trả cho người lao động có trong công đoàn, thay vào từ lúc đầu năm 1950 là 90%.

Israel là nước trở thành nền kinh tế của trí thông minh.

Giữa sự khác nhau của những người ưu tú từ trước, được nảy sinh mở rộng trong quân đội và trong các xí nghiệp quốc phòng, so với ngày nay (lẫn lộn giữa người Sabras, người Maroc và người Xô viết cũ) họ đã xây dựng một trong những xí nghiệp công nghệ đầu tiên về kiến thức. Với số vốn lúc đầu có tới 95% công nhân mới xóa nạn mù chữ nhưng Israel đã có tầm cỡ về khoa học và kỹ sư vào hàng thế giới (trong 1000 người được trả công có 14 người ở trình độ kỹ sư và khoa học so với 8 trong 1000 người ở Hoa Kỳ và Nhật Bản). Đến năm 2002 đã có 15% người lao động có hơn 16 năm nghiên cứu khoa học. So với năm 1979 thì chỉ có 1% người làm khoa học. Israel cũng là nước thứ nhất trên thế giới đã dành ngân sách chi phí cho giáo dục (7% của mức thu nhập toàn quốc). Hàng năm Israel đã cấp bằng sáng chế cho một số rất lớn người dân. Những kỹ thuật mới đã thu được tới 15% mức thu nhập toàn quốc và tới 2/3 về sản xuất công nghiệp. Chỉ có Nhật Bản xuất khẩu kỹ thuật phần mềm nhiều hơn Israel, và nước này đứng hàng thứ hai sau Thụy Điển, về số người được trả công làm việc trong ngành thông tin. Kỹ thuật của họ đã thay đổi trong mọi lĩnh vực, kể cả về nông nghiệp mà số người làm nông nghiệp chỉ chiếm 2% số dân cư cả nước, và thu hoạch sản phẩm mỗi héc-ta đứng hàng thứ nhất của thế giới. Để có thêm nhân công, Israel cần đến 300.000 người Rumani và Thái Lan. Có tới nửa số thợ làm nghề xây dựng và 11,5 người làm trong các xưởng công nghệ là người nước ngoài, trong số này có tới 45% là người Palestine.

Israel đang còn có vài nét của một đất nước đang phát triển: 1/3 ngân sách phải dành cho quốc phòng; kinh tế ở các hầm mỏ dưới mặt đất là rất quan trọng, đặc biệt họ phải dùng đến lao động thủ công là người Palestine bí mật, một phần có ý nghĩa trong thu nhập của ngân sách là dành cho xổ số quốc gia và các trò chơi bất hợp pháp.

Càng dần dần không cần đến sự giúp đỡ bên ngoài.

Nếu trong những năm đầu tiên mới thành lập nhà nước, việc giúp đỡ của các cộng đồng Do Thái sống tản mát khắp nơi trên thế giới là chủ yếu, thì nay sự giúp đỡ đó đã không còn nghĩa lý gì. Mặc dầu họ có ý định hợp nhất các việc quyên góp (như United Jewish Appeal ở Hoa Kỳ và Appel Juif Unifie ở Pháp = hai tổ chức kêu gọi sự giúp đỡ của người Do Thái góp tiền cho nhà nước Do Thái để xây dựng đất nước), vì có đến hàng ngàn các hiệp hội cạnh tranh nhau để thu được số tiền viện trợ, mà tổng hợp lại các số tiền đó là rất khó khăn. Tổ chức “United Jewish Appeal thu được mỗi năm đến 1 tỉ Đô la, đã phân chia cho các cơ quan xã hội ở Mỹ đóng góp và phần còn lại là của các cộng đồng Do Thái sống tản mát và Israel. Trong 40 năm “trái phiếu của Israel” có được 20 tỉ Đô la chỉ dùng để trả nợ cho các trái phiếu nợ nần từ trước và để duy trì cho các mạng lưới của các cộng đồng Do Thái sống tản mát ở nước ngoài. Ở Hoa Kỳ có 4000 cơ sở thu thập các tiền vốn dùng cho các công việc của Do Thái. Và có tới một nửa số người Do Thái - Mỹ đã chung nhau đóng góp bằng cách này hay cách khác, mỗi năm mỗi người dành 50 Đô la để góp vào quỹ giúp đỡ đất nước, được 300 triệu trong toàn bộ số tiền là 1 tỉ Đô la. Từ khi thành lập nhà nước Do Thái, mỗi người Do Thái đều nhận được 20.000 Đô la của cộng đồng Do Thái sống tản mát ở nước ngoài viện trợ. Số tiền này tương đương số thu nhập của họ trong một năm.

Nếu số tiền quyên góp của các cộng đồng ở thời kỳ đầu lập nước đạt 5% tổng thu nhập toàn quốc, thì nay số tiền quyên góp ấy chỉ đạt 0,3% của thu nhập đầu người. Thêm vào đó, hàng năm Hoa Kỳ viện trợ 2,7 tỉ Đô la, nhưng chủ yếu dành cho quân sự, cũng gấp 6 lần số tiền quyên góp của cộng đồng. Và nước Đức cũng đóng thêm 600 triệu Đô la dưới hình thức “bồi thường chiến tranh” bắt đầu từ năm 1965 để sửa chữa lại toàn bộ các thiệt hại.

Mặc dù toàn bộ các quyên góp là lớn, nhưng sự giúp đỡ của bên ngoài cũng đã trở thành số âm, vì việc Israel phải trả các món nợ vay từ trước, hàng năm đã vượt qua 6 tỉ Đô la. Việc giúp đỡ lúc này chỉ còn là một cách duy trì mối dây về văn hóa với các cộng đồng và mối quan hệ về kỹ thuật với các xí nghiệp quốc phòng của Mỹ. Chỉ có thế thôi! Không hơn, không kém!

Nền kinh tế không có gì còn là Do Thái.

Ở Israel chỉ còn có một phần rất nhỏ người Do Thái chính thống sáp nhập vào nền kinh tế; và nền kinh tế ấy cũng ít tuân theo Luật của kinh Talmud. Nếu không thì họ lại trở thành bộ tộc du mục do nền kinh tế nghiêng về phần kiến thức, trí tuệ. Các xí nghiệp và những người làm việc trong các xí nghiệp ấy có thể lại bỏ đất nước tìm đến nơi khác tốt hơn như: một cộng đồng sống tản mát gồm 500.000 người đã là những “Yordim” (những người sa sút về kinh tế) để đối lại với những “người đi lên” (giàu có) có nghĩa là những người rời bỏ đất nước đi làm ăn nơi khác kiếm được nhiều tiền hơn. Vì vậy Israel ngày nay được coi là như một vị trí của chủ nghĩa Sion, làm cho đất nước trở thành một cộng đồng nhàm chán, không có tư tưởng, càng Mỹ hóa hơn, mặc dầu có sức mạnh về tín ngưỡng. Quy chế cho những công dân không phải là người Do Thái cũng nhàm chán như vậy vì Tòa án tối cao cho phép những người Ả Rập - Israel (mà con số nay đã lên đến 1,1 triệu người trong 50 năm qua) được mua đất đai ở bất cứ nơi nào trong nước.

Nền kinh tế của Jordanie, nước láng giềng với Israel, cũng què quặt như Israel, nhưng yếu hơn rất nhiều, với thu nhập đầu người thấp hơn đến 7 lần so với Israel.

Còn ở Palestine vào năm 2000, thu nhập đầu người thấp hơn đến 10 lần so với Israel, và đến năm 2001, do có chiến tranh, nên thu nhập đầu người kém đến 15 lần so với Israel. Có 2/3 số dân sống dưới mức nghèo khổ. Nhưng nền kinh tế của Palestine lại phụ thuộc hơn là của Israel. Các cảng của Israel thu quyền thuế quan của Palestine, mà tiền thuế này lại là nguồn vốn thu nhập chủ yếu của Palestine. Phần lớn các việc mua bán trao đổi hàng hóa thông dụng ở Gaza và ở Cisjordanie dùng đồng Shekels của Israel, còn các công việc cần đến đầu tư lại dùng đồng Đô la. Tiền ủng hộ hàng năm của cộng đồng Palestine cao nhất cũng chỉ đến 90 triệu Đô la, chủ yếu do tổ chức Welfare Association (Hội cứu tế xã hội), chuyển tới. Tổ chức này thành lập từ năm 1983 phân phối tiền ủng hộ cho các tổ chức nhân đạo ở Palestine. Cộng đồng này có thế lực, có văn hóa, phi giáo hội và rất xuất sắc, đã thịnh vượng ở Mỹ, Anh và trong vùng Vịnh. Mỗi năm cộng đồng này đem về cho Palestine khoảng 100 triệu Đô la để tài trợ cho các dự án đầu tư về công nghiệp và 200 triệu đô để xây dựng nhà cửa. Lỗi do địa phương không dành dụm tiết kiệm nên nó thể hiện rõ trong những dự án đầu tư chủ yếu ở Palestine. Xí nghiệp quan trọng nhất của Palestine là “Papico”, thành lập từ năm 1994, với số tiền xây dựng là 350 triệu Đô la, do 140 người kinh doanh của cộng đồng, góp vốn.

Hai hội khác là APIC (Palestine Bank for Investment - nhà băng đầu tư của Palestine) và APFF - (Hội Hội giáo quốc tế về đầu tư Salam International Investment) cũng đã định tổ chức khởi động cho nền kinh tế đã bị chiến tranh và những rối loạn về chính trị, bóp chết.

Sự thức dậy của các cộng đồng sống tản mát

Khác với những gì đã qua từ thời Trung đại, cái choáng váng ở trong sa mạc (Shoah) không đeo đuổi để làm hồi sinh lại những cộng đồng ngay trên mảnh đất đau thương của họ. Các cộng đồng Do Thái ở Trung Âu cũng không vực dậy lại được. Còn cộng đồng ở Tây Âu cũng khó có tiền để tiếp nhận những người thoát nạn, chạy trốn đến với họ.

Năm 1945, người Do Thái ở Liên Xô còn có hơn 2 triệu người. Hoàn cảnh sống của họ rất khó khăn. Mặc dầu có tham gia chiến tranh và có tới hàng trăm vị tướng người Do Thái trong Hồng quân Liên Xô, nhưng việc bài Do Thái vẫn gay gắt. Có 121 người Do Thái được phong anh hùng của Liên Xô và có tới 500.000 người Do Thái và binh sĩ của Hồng quân. Năm 1947, Staline cấm phát hành cuốn “Sách đen (Livre noir) do Ủy ban Do Thái chống phát - xít của Liên bang Xô viết, soạn thảo, thu thập các nhân chứng của Nga đối với cộng đồng Shoah 25 ủy viên của Ủy ban này đã kết tội: “Chủ nghĩa thế giới”, đều bị bắt và xử tử. Mặc dù họ rất biết ơn Staline đã chiến thắng Hitler và đã là người đầu tiên chấp nhận nhà nước Israel. Sau vụ này có rất nhiều người Do Thái ở khắp nơi trong nước Nga đã phải ra đi. Năm 1950, Staline bỏ hy vọng muốn xây dựng Israel thành một nước vệ tinh của Liên Xô, thì các báo chí lên tiếng tố cáo người Do Thái ở Nga, ở Hung, ở Tiệp Khắc đều là những người theo “chủ nghĩa thế giới không có nguồn gốc”, là “những người đã phá vỡ lòng tự hào quốc gia”, là “những nhân viên gián điệp của chủ nghĩa đế quốc phương Tây”.

Ngày 13-1-1953, Staline không ủng hộ Israel nữa, và đã kết tội một số thầy thuốc Do Thái đã đầu độc các nhà lãnh đạo Xô viết, trong khi những thầy thuốc này đang làm việc tại bệnh viện cao cấp của Đảng điều trị cho các cán bộ lãnh đạo của Đảng Cộng sản Liên Xô và của các đảng anh em. Đây là một “âm mưu của những người mặc áo choàng “trắng”. Staline đã cho bắt tất cả “những người phá hoại ngầm” ấy cho họ là “những nhân viên của tổ chức Sioniste” và quyết định bắt tất cả người Do Thái của Xô viết đi đầy lên Sibérie. Lệnh này được Beria thi hành ngay.

Ngày 28-2, kế hoạch đi đầy được Bộ Chính trị của Đảng Cộng sản Liên Xô tranh cãi rất lâu. Một trong những ý kiến kiên quyết phản đối việc bắt người Do Thái đi đầy là Molotov, có vợ là người Do Thái. Nguyên soái Vorochilov, anh hùng của cuộc chiến tranh đã phải kêu lên: “Tôi lấy làm xấu hổ đã là đảng viên của Đảng Cộng sản Liên Xô mà Đảng này đã mất hết cả danh dự!”

Staline cũng gào lên: “Đồng chí! Chính tôi đã có quyết định đến lúc nào đó sẽ làm việc này! Đồng chí không có quyền gì về việc này!”. Vorochilov bị hôn mê ngay và chỉ ít ngày sau ông đã qua đời.

Ngày nay các nhà sử học đều công nhận là Staline cũng đã chết trong đêm ấy, sau khi dùng bữa tối cùng với Beria, Malenkov, Boulganine, Khrouchtchev; và Staline đã uống rất nhiều rượu. Ngày hôm sau người ta thấy xác Staline ở trong buồng có khóa bên trong. Dưới thời Khrouchtchev, số phận người Do Thái ở Xô viết cũng không hơn gì. Boris Pasternak không được in cuốn truyện “Bác sĩ Jivago”, Vassili Grossman bị chuyển thành Goulag (Địa chủ). Năm 1959, ở Nga còn có 2,5 triệu người Do Thái và phần lớn họ đều dần dần hòa vào với người Nga. Trong số này, họ có tới 2/3 người đã học cấp cao, và có tới 15% là thầy thuốc, 10% là luật sư và các diễn viên hài kịch. Có chỉ thị hạn chế người Do Thái nắm các vị trí quan trọng trong việc nghiên cứu, trong các trường đại học, trong chính quyền, tòa án, quân đội và cả trong Đảng Cộng sản.

Từ khi có cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, đời sống của các cộng đồng tản mát ở các nước đã sa sút nặng nề. Trừ có cộng đồng ở Canada, Pháp là còn có tiến bộ và cộng đồng ở Hoa Kỳ vẫn còn rất quan trọng. Ở châu Âu còn có 1,5 triệu người Do Thái (có 2/3 sống ở Pháp, số còn lại ở vương quốc thống nhất) và đó là con số thấp nhất kể từ thế kỷ XIV. Năm 1967, người Do Thái ở Anh có 410.000 người, đến ngày nay họ chỉ còn có 300.000 người hợp thành một cộng đồng đã hòa hợp với rất nhiều các nghệ sĩ và những diễn viên trong các nhà hát, và đều đã già, không kể đến số 30 ngàn người Israel mới đến Anh (nhưng cũng có từng ấy con số Do Thái ở Anh đi về Israel).

Ở các lãnh thổ của đạo Hồi, không còn có cộng đồng nào có hơn 20.000 người. Các cộng đồng quan trọng nhất là ở Thổ Nhĩ Kỳ (có 19.000 người) và ở Maroc (có 6.000 người). Ở châu Mỹ La tinh có tổng cộng hơn 400.000 người Do Thái, chủ yếu đến từ châu Âu trong những năm 1930. Nhiều người đã di cư sang Israel, Tây Ban Nha và hầu hết là ở Miami.

Ở Hoa Kỳ có tới một nửa người Do Thái trên thế giới và bắt đầu từ 1960, thực lực của họ cũng bị đỉnh đốn, chỉ còn xấp xỉ 5 triệu Đô la. Số tiền đó chỉ đủ để giúp đỡ cho những cộng đồng từ Liên Xô mới đến, và 300.000 người Do Thái khác từ Israel sang. Từ đó, số người Do Thái chiếm gần 2,5% số dân ở Mỹ, so với năm 1920, họ có tới 4%, 85% số này sống trong 15 thành phố. Có ba cộng đồng Do Thái lớn nhất trên thế giới vẫn còn ở New - York (1,9 triệu), ở Los Angeles (580.000), và ở Miami (535.000). Họ thường sống tụ tập theo nguồn gốc như: số người Do Thái ở Nga sống ở Brigton Beach, thuộc khu Brooklyn; số người Do Thái Syrie sống trong khu Queen’s; số người Do Thái - Iran sống ở Los Angeles. Số người Do Thái ở Mỹ còn lại thường hay di chuyển từ Tây sang Nam. Chỉ còn có 3,5 triệu người có gia đình cả cha và mẹ đều là người Do Thái. Có 15% trẻ em đến trường học của Do Thái. Các cộng đồng cũng chia ra thành nhiều phong trào: người chính giáo, người bảo thủ, người theo cách tái kiến thiết, người theo truyền thống chủ nghĩa, người cải cách. Có những sự thay đổi đáng kể như: năm 1972, những người cải cách đã phong chức giáo sĩ cho một người đàn bà. Sau đó đến năm 1983, những người Bảo thủ cũng làm theo như vậy. Cộng đồng Do Thái ở Mỹ cũng phân biệt mức độ học vấn và mức độ đời sống. Có 90% trẻ em đến tuổi tới trường đều được đi học so với số dân cư đã chiếm tới 55%. Và nếu họ sống với mức thu nhập cao hơn 10% so với tầng lớp trung bình thì 150.000 người Do Thái ở New York đã có thể đóng góp cho các chương trình công ích để chống lại sự đói nghèo. Có 275.000 người từ Liên Xô cũ, di cư sang Mỹ thường là tầng lớp trung bình, người thất nghiệp hay có nợ nần nhiều. Những người này được xếp vào loại “sắp nghèo”, nên không có quyền được sống ở trong thành phố.

Tiền giúp đỡ cho họ chủ yếu là dành một nơi ở hay một công việc. Ở Pháp hiện nay còn có cộng đồng Do Thái thứ hai sống ngoài Israel. Có sự thay đổi to lớn và trái ngược nhau là họ chỉ có mức sống cũng ngang như người Do Thái còn ở Israel. Cộng đồng này tập hợp hơn 600.000 người, trong số đó có đến một nửa số người sống ở Paris và đa số là người Do Thái Séfarade. Năm 1965 số đền thờ có 30, thì đến năm 2002 đã có tới 300 đền thờ. Nếu 40% số người thuộc thành viên của đền thờ thì chỉ có 4% trẻ em (26.000) đi học trong 100 trường của Do Thái. Và ở cộng đồng này cũng có tới 90% trẻ em độ tuổi đến trường được đi học. Các tổ chức tín ngưỡng, tụ họp ở các hội nghị giáo trường, do tòa án Do Thái thời Napoléon 1807 lập ra, đã hoàn thành một số lớn công việc xã hội của giáo hội. Phần đông công việc này do “quỹ xã hội của Do Thái thống nhất” lập ra sau cuộc chiến tranh. Đạo Do Thái cải cách đã rất năng động thu hút một bộ phận đáng kể của cộng đồng này, và là một cộng đồng linh hoạt nhất thế giới. Cộng đồng Do Thái ở Pháp có 15% thành viên được coi như là người tuân thủ các lề luật cũ và có tới 50% là người theo tập tục cổ truyền.

Cộng đồng Do Thái ở Canada có 300.000 người là gốc Ba Lan, Nga hay Maroc, sống ở Montréal, Toronto, Winnipeg và Vancouver, cũng rất năng động, thường có mặt trong đời sống chính trị, kinh tế (như gia đình Bronfmann, gia đình Reichman) và nghệ thuật (như Leonard Cohen). Ngày nay người ta còn thấy trong gia đình Sumiatcher, sống ở Canada từ một thế kỷ nay, đã có nhiều người là nhà văn, người làm điện ảnh, kiến trúc sư, luật sư, thẩm phán, giáo sư, chủ nhà băng, nhà thơ và những ông bầu đủ các nghề…

Có tới 4/5 trong số 7,5 triệu người của cộng đồng sống phân tán ở trong 5 nước: Hoa Kỳ, Pháp, Canada, Vương quốc thống nhất và Nga. Số khác sống hầu hết ở Achentina (220.000), Ukraine (150.000), Nam Phi (114.000), Braxin (110.000) và trong 70 bang của Thổ Nhĩ Kỳ (19.000), Syrie (100), qua đến Ôxtrâylia có 8000 người. Tổng cộng đến ngày nay người Do Thái ở khắp nơi có 12,5 triệu người, bằng 0,2% dân số toàn thế giới (thay vào cách đây 2000 năm, họ có được 3% dân số toàn thế giới). So với số đó thì dân số Do Thái đã ít đi kém 15 lần ở thời kỳ Romanh. Số người có của trong sự giầu có của thế giới, chỉ hơn 0,5% cũng đủ gây ra ảo tưởng cho mọi người về của cải mà người ta vay mượn của họ.

Để kết thúc huyền thoại về tiền bạc của người Do Thái

Sau khi ra khỏi sa mạc (Shoah) họ không có một tiếng nói nào về vai trò của dân tộc Do Thái trong nền kinh tế thế giới. Còn rất hiếm có một xí nghiệp nào thuần túy của người Do Thái. Phần lớn các xí nghiệp mà ngày nay người ta nhắc đến, do nguyên nhân của người sáng lập không còn đã mai một hết. Từ thế hệ này qua thế hệ khác, ngọn lửa linh thiêng ấy lụi tàn dần rồi tắt hẳn. Cũng như mọi người khác, người Do Thái đã hòa lẫn vào đủ các dân tộc, và các xí nghiệp của họ không còn là của nguyên gốc người sáng lập ra nó, ngay cả khi xí nghiệp ấy vẫn mang tên của họ. Cuối cùng, những người còn lãnh đạo các xí nghiệp cũng chỉ như người làm công hưởng lương, không còn ấn định được bản chất của người Do Thái và cũng không hình thành được một nhóm người đặc biệt. Không còn gì mới, hầu như không còn “tiền bạc của người Do Thái”.

Trước hết một vài ngành công nghiệp Do Thái không còn là nguyên của họ. Trong số đó, khi thoát khỏi trại giết người Buchenwald, thì Marcel Bloch trở thành Marcel Dassault, đã đầu tư vào năm 1949 để sản xuất chiếc máy bay phản lực đầu tiên tên là Ouragan (Bão táp), sau đó đến loại phản lực Mystère (Bí mẩn) rồi đến loại Mirage (Ảo tưởng). Có số người sáng lập khác cũng thay đổi tên, đôi khi còn giấu tên như Ralff Lifchitz trở thành Ralph Lauren, hoặc giữ bí mật tên mình.

Ngược lại, có vài người lãnh đạo các xí nghiệp coi như là người làm công ăn lương không kể đến các xí nghiệp đó coi như của người Do Thái mà có nhiều bài văn đã kích của những người bài Do Thái vẫn gán cho họ cái mác ông chủ xí nghiệp Do Thái. Ví dụ: Dupont de Nemours, một xí nghiệp hóa học thành lập hồi cuối thế kỷ 18 bởi một người Pháp theo đạo Tin lành, đã có một thời gian do một người Do Thái ở Lithuanie, lãnh đạo là Ernest Shapiro, và một phần chứng khoán của Shapiro đã có lúc phải chuyển sang cho tập đoàn Bronfman, và vẫn không bao giờ trở thành một hãng của Do Thái. Cũng như công ty Walt Disney, những người lãnh đạo chính của công ty này, ngày nay đều là người Do Thái, cũng vẫn không được gọi là Công ty của Do Thái. Hay như trường hợp của Time Warner đã trở thành Warner Music, rồi ACB, rồi CBS. Michael Bloomberg, người sáng lập ra một hãng thông tấn tài chính; và như ông đốc lý mới của New York là Larry Ellison, người sáng lập ra hãng Oracle, hay như Steve Balmer, chủ tịch hãng Microsoft, cũng không được gọi là “Xí nghiệp Do Thái” mặc dù họ đã là người lãnh đạo hay sáng lập ra những hãng ấy.

Ở Hollywood, hãng Goldwyn Pictures cùng với hãng NBC do con trai của David Sarnoff lãnh đạo, vẫn còn là xí nghiệp duy nhất của người Do Thái, được một hậu duệ của người sáng lập Samuel Goldwyn, lãnh đạo ở Londres, hãng Reuter, đã không cần giấu nguồn gốc tiêu sử chính thức của mình thì nay lại không bao giờ là một hãng chuyên biệt của người Do Thái.

Trong số báo viết, tập đoàn Newhouse (do Samuel Newhouse sáng lập, sinh ở Nga năm 1895 nay do hai con trai là Samuel và Donald lãnh đạo) đã kiểm soát 26 báo hàng ngày, các nhà xuất bản và các tạp chí (như: Vogue, Vanity Fair, New Yorker) cũng không phải riêng biệt của người Do Thái. Cũng như báo New York Times, vẫn thuộc về của gia đình Ochs và vẫn do chất nội của chủ sở hữu đầu tiên là Arthur Ochs Sulzberger. Báo Washington Post vẫn là của con gái ông Eugen Mayer, nay trở thành Kathy Graham và con trai của ông này vẫn lãnh đạo tập đoàn ấy cho đến ngày nay, đồng thời cũng là chủ báo News Week. Không có mạng lưới bí mật nào tập hợp họ lại, cũng không có công chúng và cả hậu trường kết hợp họ lại với nhau. Như gia đình Pritzker, chủ khách sạn Hyatt cũng không tỏ ra có gì đặc biệt đối với công việc hay khách hàng của họ.

Cuối cùng, có ít người còn sống là nhà băng Do Thái đã góp tài chính cho nền kinh tế ở thế kỷ 19 như: Warburg, Seligman, Bichoffsheim, Kuhn - Loeb, đã bị các nhà băng khác chiếm đoạt tất cả; còn nhà băng của Oppenheim, Guggenheim, Lehman, Bleichroder đều không còn có ý nghĩa gì.

Trong vai trò cho vay, chỉ còn lại có hai cơ sở là gốc Do Thái: Salomon Brothers và Dillon - Reed, là những nhà môi giới chủ chốt, cũng phải làm việc theo nghĩa vụ, và tất cả các nhà băng, đã từ lâu mất hết tính đặc thù của họ. Salomon Brothers cùng với Felix Rohatyn, Lazard đã cứu cho New York khỏi cơn phá sản năm 1975. Và năm 1980, Chrysler đã giúp 5 tỉ Đô la cho chính quyền liên bang vay mượn có bảo đảm. Cả hai nhà băng Salomon Brothers và Chrysler đều không còn người hậu duệ lãnh đạo, và không còn ai nhắc đến. Ngay cả trong những cuốn sách mỏng hay trên mạng Internet, cũng không nói gì đến nguồn gốc của họ.

Trong số những nhà băng thương mại của thế kỷ 19, cũng chỉ còn lại một nhà băng quan trọng là Goldman Sachs, Lazard và Rothschild. Riêng hai nhà băng Lazard và Rothschild là còn có con cháu trong gia đình điều khiển. Từ 1986, Goldman - Sachs đã cùng với Merryl Lynch ngoi lên hàng đầu của các nhà băng thương mại trên thế giới, và từ đầu thế kỷ 20, cũng không còn có người hậu duệ nào lãnh đạo.

Thực ra thì nhà băng này cũng có John L. Weinberg, là con và cháu những người lãnh đạo của hãng, nhưng không có dây mơ, rễ má gì với người đã sáng lập ra nhà băng đó.

Nhà băng Lazard do André Mayer mở mang bắt đầu từ những năm 1940, nhưng đến năm 1975 lại do Michel David - Weill, một hậu duệ của một trong ba nhà sáng lập, lãnh đạo và nay trở thành một nhà băng to lớn nhất trên thế giới, làm cố vấn cho những công việc hợp nhất chủ yếu và công việc mua tậu, không mang tính đặc thù của Do Thái. Felix Rohatyn từ Hungari đến Paris đã có vai trò đáng kể, nhưng đến ngày nay cũng đã bị Bruce Wasserstein thay thế, nắm quyền lãnh đạo của Michel David - Weill.

Gia đình Rothschild đã duy trì được hàng đầu của mình tại nước Anh. Ở Pháp có David de Rothschild, con trai của Guy, hậu duệ của James, đã tái lập lại ngôi nhà ở Paris thành nhà băng thương mại vào năm 1987, sau khi đã quốc hữu hóa thành nhà băng thương mại vào năm 1982. David de Rothschild còn dự vào ban lãnh đạo của một nhà băng ở Londres và cùng chung với người anh em họ là Evelyn, thành lập một trong những nhà băng kinh doanh hàng đầu của thế giới! Sau khi người cha là Guy mất, David de Rothschild còn phụ trách một cơ quan tương trợ xã hội của cộng đồng Do Thái ở Pháp tên là F.S.I.U. Người anh em họ Benjamin là con trai của Edmond, cũng lãnh đạo một nhóm nhà băng khác của Rothschild nhưng hầu như không có liên quan gì về tài chính với chủ nhà băng trước.

Có nhiều nhà băng do người Do Thái thành lập ở châu Âu đã bị chế độ quốc xã xóa sổ và không thể sống lại trên đồng đổ nát ấy. Ở Bruxelles (Bỉ) nhà băng của Bischoffsheim trở thành nhà băng Philipson và trong thời gian chiến tranh lại chuyển sang nhà băng De Groof, cũng không còn duy trì được quyền sở hữu như lúc ban đầu. Ở Hambourg, nhà băng Warburg từ năm 1939 đã trở thành nhà băng Brinckmann. Đến năm 1991 lại trở về Warburg, sau hai năm khi gia đình Brinckmann rút lui, đến nay cũng đã biến mất. Nhà băng Deutsche Bank, đã không nêu tên trong lý lịch nguồn gốc người sáng lập là người Do Thái Ludwig Bamberger. Còn nhà băng Dresdner Bank, tuy không giấu tên nguồn gốc, nhưng nay cũng không thuộc về của người Do Thái nữa. Ở Ba Lan, nhà băng Handlowy và nhà băng P.K.O cũng không còn là của người Do Thái. Ở Londres, nhà băng Hambros từ lâu cũng không còn là nhà băng Do Thái, kể cả những người lãnh đạo và những cổ đông.

Con người cháu của Max Warburg Siegmund xuất hiện như một vệt sao băng, sáng lóe lên rồi tắt lịm ngay. Năm 1938, người cháu họ này đã lập ra nhà băng S.G. Warburg ở Londres. Trước khi dự vào việc cung cấp tài chính cho chiến tranh, ông ta đã sáng lập ra OPA sau đó cho một đợt vay mượn bằng đồng Euro dollars và cố hợp tác với Kuhn Loeb để gây dựng lại truyền thống của gia đình. Nhưng đến năm 1982, người cháu này đã chết mà không nhìn thấy nhà băng của mình đã mất. Mặc dù là một trong những nhà băng lớn trên thế giới nhưng chỉ 15 năm sau nhà băng này đã bị Liên hiệp các nhà băng Thụy Sĩ nhấn chìm.

Đó đây vẫn còn nhiều người Do Thái xuất sắc, giữ vai trò quan trọng trong việc định ra các cơ sở tài chính quốc tế từ năm 1944.

Harry Dexter White, con trai của người Do Thái Lithuanie, sinh năm 1892 ở Boston, đã đưa ra luận cương về những hoạt động của các nhà tài chính nước ngoài. Ở Pháp, ông ta đã chứng tỏ việc xuất khẩu vốn có thể dẫn đất nước đó đến thảm họa. Năm 1917, Harry đã tham gia chiến đấu ở mặt trận, sau đó dạy về môn kinh tế trong nhiều trường đại học của Mỹ. Đến năm 1934, ông vào làm việc trong chính quyền, rồi trở thành thứ trưởng Bộ Tài chính. Năm 1942 làm phụ tá cho Henry Morgenthau ông đã cùng với người Anh soạn thảo ra quy chế của các thể chế tài chính quốc tế trong tương lai sau khi chiến tranh đã kết thúc. Harry Dexter White đề nghị thực hiện một Quỹ ổn định các hối đoái bằng cách phát hành một đồng tiền dự trữ gọi là Unitas, và lập một nhà băng quốc tế đầu tư để tài trợ cho các công việc mở mang, xây dựng lại ở các nước bị chiến tranh tàn phá. Nhà băng quốc tế này sẽ là kho lưu trữ vàng của thế giới.

Trái với Harry Dexter White, nhà điều đình Anh là John Maynard Keynes, là thành viên trong đoàn thương lượng của Anh về hòa ước Versailles, sau cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất, lại đề nghị một hệ thống ít phụ thuộc vào Hoa Kỳ, đặt ra một loại đồng tiền chung cho thế giới gọi là Bancor và một nhà băng trung ương của thế giới. Harry Dexter White đã đồng tình với Keynes khi thấy rằng các chuyến tàu biển cứu trợ của Mỹ đã chậm lại khi đi qua Đại Tây Dương, để nghe ngóng nhịp độ tiến bộ của những người thương lượng về hòa ước ở Versailles.

Tháng 7-1944, vai trò của Quỹ tiền tệ quốc tế ở Bresson Wood tại Hoa Kỳ đã giảm nhẹ thuế nhập thì các khoản tiền cho vay ngắn hạn, để bù trừ sự dao động tỷ suất hối đoái. Còn nhà băng thế giới đã không đồng ý cho vay về các dự án đặc biệt của thế giới thứ ba. Khi được chỉ định làm giám đốc Quỹ tiền tệ quốc tế, Harry Dexter White không được khỏe nên đến tháng 3-1947 đã xin từ chức. Tháng 1-1948 Harry bị kết tội là Đảng viên đảng Cộng sản vì muốn tán thành để Liên Xô gia nhập vào Quỹ tiền tệ quốc tế đồng thời đề nghị với Henry Morgenthau phá bỏ nền công nghiệp của Đức. Tháng 4-1948, Harry bị đưa ra trước Ủy ban điều tra quốc hội. Cuộc thẩm vấn rất căng thẳng. Harry muốn xin nghỉ vì ốm yếu nhưng bị từ chối. Và chỉ sau 48 giờ ông đã chết. Năm 1953 nghị sĩ McCarthy kết tội tổng thống Truman đã giấu việc kết tội Harry Dexter White là gián điệp của Xô viết mà trong hồ sơ lưu trữ chỉ rõ Harry không bao giờ làm công việc đó.

Ít lâu sau cũng còn có số người Do Thái khác đã giữ vai trò có ảnh hưởng bên cạnh những người có thế lực ở một vài nước châu Âu, đã lập ra nhiều những thể chế tài chính quốc tế khác nhưng tiếp tục thất bại trong văn học, hay khoa học và các nghề về tiền bạc.

Ngày nay Brokers và Quỹ trợ cấp đã quản lý chủ yếu về sự tiết kiệm của thế giới, quản lý nghề môi giới bằng vốn vay mượn của các tổ chức khác. Một lần nữa, người ta lại thấy người môi giới Do Thái có mặt trong lĩnh vực nguy hại nhất. Trước hết là Quỹ “Junk bonds” với tín phiếu rất mạo hiểm. Sau đó đến Quỹ Hedge Funds là bộ máy đầy những hiểm họa. Có vài người làm việc trong các nhà băng hay ở các Quỹ đặc biệt như Marshall Wace, Voltaire, Meditor hay Tiger. Người ta thấy trong số những người quản lý các Quỹ chính như Capital Research International, Fidelity hay như Deutsche Bank, thậm chí cả đến Quỹ “Venture Capital”, cung cấp tài chính cho việc cải cách.

Trong số những người trên đây, chỉ có một người đã lập ra được cấu trúc chính của mình là George Soros. George sinh ra ở Hungari năm 1930, đến Londres năm 1947, lúc đầu làm việc cho nhà băng nhỏ của Bleichroder New York, sau đó đến năm 1979, đã lập ra Quỹ “Quantum Fund”, quản lý hơn 15 tỉ Đô la. George Soros đã thành người chuyên môn về quản lý các khoản tiền cho vay ngắn hạn, kể cả việc đầu cơ tiền tệ, trước khi dành chủ yếu thời gian và tài sản của mình cho việc thành lập một khóa dân chủ ở Đông Âu và tuyên truyền tư tưởng của nhà triết học Karl Popper.

Có hai lĩnh vực còn rộng rãi là của người Do Thái như từ những thế kỷ trước: xí nghiệp may quần áo ở Londres, Chicago, New York, Paris và nghề môi giới kim cương lấy hoa hồng chủ yếu diễn ra ở phố 47 thuộc New York, ở Tel-Aviv và Anvers. Cả hai nghề này cũng bị cạnh tranh rất mạnh. Thị trường Ấn Độ hầu như nắm đặc quyền về kim cương.

Vai trò có liên quan của “Trung tâm Do Thái” với tội phạm đã giảm cùng với việc toàn cầu hóa tội ác, ngay cả khi họ có lúc như làm nghề môi giới và rửa tiền của việc buôn lậu ma túy ở Los Angeles đến Mát-xcơ-va, từ Bogosa đến Tel-Aviv. Vào tháng 2-1990 chỉ còn một mạng lưới của người Do Thái chuyên làm nghề này ở New York. Họ sử dụng buôn lậu theo vòng quay như sau: một phần ma túy của tập đoàn ở Cali được chuyển sang Colombia để đổi lấy kim cương. Để chuyển đổi số kim cương sang tiền mặt, kim cương được xuất sang Milan để làm thành đồ trang sức, sau đó đưa trở về Manhattan để bán một cách hợp pháp tại phố 47. Chính ở nơi đây, một nhà bình luận và tờ báo hàng ngày của Israel là báo “Mariv” đã vạch trần vụ này như sau: “Có những quán ăn theo đúng nghi lễ của người Do Thái (Casher) ở khắp nơi tại Tel-Aviv là nơi rửa tiền ma túy lớn nhất ở Hoa Kỳ.”

Một phần sản phẩm thu được qua việc bán ma túy, đã chuyển ngay đến các cửa hàng làm nghề vàng bạc của người Do Thái ở New York theo cách bí mật, và do người chỉ đường của tập đoàn bán ma túy hướng dẫn đường đi, lối lại. Những người phụ trách mạng lưới buôn lậu ma túy, rửa tiền, bán đồ trang sức hợp pháp đôi khi là người Do Thái chính thống, như một giáo sĩ ở Brooklyn và đến khi ông này bị bắt vào tháng 2-1990 thì mọi việc đều vỡ lở. Chính ông giáo sĩ này đã giúp những người làm kim cương ở phố số 47 trốn tránh cảnh sát hay do những người Do Thái ở Iran đã xuất vốn cho mạng lưới buôn lậu, rửa tiền này. Người chỉ huy mạng lưới này là một người Israel đã thú nhận rửa 200 triệu Đô la cho quỹ của tập đoàn ma túy ở Cali. Con số 200 triệu Đô la mới chỉ chưa đến 1% con số buôn lậu hàng năm của tập đoàn Cali. Họ đã phân phối 4/5 cocaine và 1/3 héroine để tiêu thụ trên toàn thế giới.

Việc bài Do Thái còn lại là gì?

Cùng với Shoah và việc ra đời Israel, việc bài Do Thái ở châu Âu kín đáo hơn, nhưng chưa hết. Cũng như mọi lần, khi có khủng hoảng về kinh tế thì việc bài Do Thái lại nổi lên mạnh mẽ. Người ta lấy cớ để kết tội họ là kẻ giết Chúa Jésus và thực hiện việc cho vay nặng lãi. Nhất là những thế lực đối địch về chính trị với Israel đôi khi đã lẫn lộn việc bài người Sioniste với bài Do Thái trong các vấn đề: Trời, Đất và Tiền bạc.

Năm 1963, hội nghị giám mục Vatican II, giáo hoàng Jean XXIII đã khởi xướng đưa ra nguyên tắc chấm dứt việc kết tội người Do Thái đã giết Chúa, trong bài văn mà mỗi chữ đều đáng chú ý: “Nhà thờ không thể quên được là họ đã thấy được điều trong kinh Cựu ước nêu rằng dân tộc ấy (Do Thái) Trời đã rủ lòng khoan dung về việc kết luận sự liên minh ngày xưa của họ với những kẻ ngoại đạo, ví như một cây olive nguyên gốc được nuôi sống bằng các rễ cây của nó, thì người ta lại ghép thêm vào thân cây ấy những nhánh cành olive giả - đó là bọn ngoại đạo. Nhà thờ cho rằng Chúa Jésus Christ là sự hòa bình của chúng ta, đã hòa hợp người Do Thái với người ngoại đạo, gắn lại với nhau bằng cây Thập ác của Người, làm cho hai loại người ấy trở thành một người duy nhất (…) Nhà thờ cũng nhớ lại dân tộc Do Thái đã sinh ra các tông đồ, những nền tảng và những trụ cột của nhà thờ và cùng với số lớn những đệ tử, họ đã công bố với thế giới về cuốn sách Phúc Âm của Christ. (…) Dù rằng những thủ lĩnh của người Do Thái và bè cánh đã đẩy Christ đến cái chết, nhưng ngày nay, nếu ai đã vì dục vọng mà phạm tội ấy cũng không bị quy trách nhiệm, cũng không phân biệt người Do Thái trước kia với người Do Thái ngày nay. Nếu đúng nhà thờ là một dân tộc mới của Trời, thì người Do Thái không có thể vì thế mà bị Trời lên án, nguyên rủa, như điều trong Kinh thánh đã đưa ra.”

Mặc dù, (hay có thể) vì nguyên nhân của bài tuyên bố của Giáo hoàng Jean 23, nhưng sự thực vẫn chưa khép lại. Năm 1965, Paul VI người kế tục Jean XXIII đã tuyên bố trong bài thuyết giáo vào ngày chủ nhật của nỗi khổ hình của Chúa Jésus: “Ngày ấy đánh dấu sự đau buồn và trong trang sách kinh quan trọng ấy đã kể lại sự xung đột giữa Jésus và người Do Thái, một dân tộc tiên định chờ đón một Chúa Cứu Thế, mà họ lại không nhận ra và cuối cùng đã giết vị Chúa Cứu Thế ấy”.

Phải chờ đến tháng 1-1975, Vatican cho phát hành một tài liệu kêu gọi người theo đạo Cơ Đốc chống lại việc bài Do Thái, và đến năm 1985 mới có một tài liệu nêu lên việc lẽ thiêu sống người và nhà nước Do Thái.

Năm sau, Jean Paul II, là giáo hoàng đầu tiên đã bước chân vào đền thờ của người Do Thái ở Rome. Năm 1993, ông đã đặt quan hệ ngoại giao với Israel, sau đó đã đến cầu nguyện trước “Bức tường phía Tây”. Năm 2000, ông đã phát hành một tài liệu về “Những sai lầm của nhà thờ”, đã nêu lại việc làm của Ban thẩm tra từ ngày xưa và việc bắt buộc người Do Thái phải chuyển đạo. Việc người Cơ Đốc bài Do Thái giảm nhẹ rồi mờ dần không xuất hiện lại như trước. Hiện nay vẫn còn những dấu vết ít nhiều đã bị lãng quên trong vô vàn những cuốn sách tài liệu của đạo Cơ Đốc về việc bài Do Thái.

Nhưng việc bài Do Thái về kinh tế thì vẫn tiếp tục; và trong mỗi dịp suy thoái kinh tế thì lác đác vẫn còn xảy ra việc đó dưới hình thức kết tội họ đã khai thác quá nhiều, chuyên ăn bám và nhất là việc họ đã khống chế cả nền kinh tế thế giới. Ở Anh và Bỉ vẫn còn có phong trào hay đảng phái công khai bài Do Thái. Năm 1954 ở Pháp, sau Léon Blum đến Pierre Mendès France và René Mayer, người Do Thái thứ ba là chủ tịch Hội đồng nhà nước, có tờ truyền đơn kêu gọi: “Hỡi những người Pháp lương thiện! Những người Pháp từ nguồn gốc cổ xưa! Hãy giương cao ngọn đuốc lên! Đốt cháy tất cả tiền bạc của người Do Thái là nỗi nghèo đói của người khác. Không mua bán gì với người Do Thái. Hãy vạch trần những mưu mô, thủ đoạn của họ. Hãy lên các hồ sơ kết án của mọi người. Đừng để cho Mendès (Tức France) bán Paris cho bọn Do Thái quốc tế.”

Ở Hoa Kỳ, chủ nghĩa chống Mac Carthy kèm theo sự tố cáo mạnh mẽ (nhưng rõ ràng không có chứng cứ nào) là Do Thái ở Hollywood có quan hệ với Mát-xcơ-va. Năm 1950, một người tên là Willam Wickliffe đã ra cuốn sách “The federal Reserve Corporation” (Nghiệp đoàn nhà băng dự trữ của Liên bang) đã có kết quả to lớn khi giải thích tại sao những chủ nhà băng Do Thái lại kiểm soát được nhà băng dự trữ của Liên bang và cả nền kinh tế của Mỹ.

Một cuốn sách khác của Eustau Mullins “The federal Reserve Conspiracy” (Nhà băng dự trữ của Liên bang với sự mưu phản) đã khẳng định: “Dân tộc Mỹ phải chịu một gánh nặng của món nợ hàng trăm tỉ Đô la, đơn giản chỉ vì chúng ta để cho một nhóm người nước ngoài là kẻ thù đã nắm quyền kiểm soát cả hệ thống tiền tệ. Ba nhà băng quan trọng nhất là Paul Warburg, người Do Thái - Đức quản lý nhà băng “Federal Reserve Act”, Emmanuel Golden Weiser, người Do Thái - Nga kiểm soát từng chi tiết mọi hoạt động của “Federal Reserve Board” trong 30 năm liền, và Harry Dexter White, con trai một người Do Thái - Lithuanie, đã lập ra Quỹ tiền tệ quốc tế.”

Năm 1967, những cuộc biểu tình ở New York chống lại nền giáo dục của người da đen và người Do Thái, thúc đẩy những nhà trí thức Mỹ, đôi khi cả người Do Thái như Noam Chomsky, chống lại Israel và không tránh khỏi việc bài Do Thái. Ít lâu sau một nhà lãnh đạo da đen cực đoan nhất là Louis Farrakhan, luôn nhắc lại một câu: “Có phải nhà băng liên bang là thuộc về chính quyền không? Không! Nó thuộc về những người Do Thái! Cũng trong năm đó khi người ta lập ra Cục thuế thì cũng đã lập ra cơ quan F.B.I và Hội liên minh Do Thái đã chống lại sự vu cáo ấy - Đó không phải là sự trùng hợp hay sao?”

Có nhiều người khác cứ nhắc đi, nhắc lại câu nói: “New York” thành: thành phố Do Thái “Jew York”, mà không phải là của Mỹ. Ngày nay có tới hàng ngàn mạng Internet đã nở rộ ở Hoa Kỳ mà không có ai kiểm soát với lý do ưu tiên là công nhận sự tự do suy nghĩ, đã vạch trần việc tại sao người Do Thái lại kiểm soát toàn bộ những ngành công nghiệp có ấn tượng như: đường, hay theo cách sáng tạo những mốt mới về giày, đồ trang sức, lúa mì, bông, dầu, thép, rượu, các thông tin đại chúng và các nhà băng. Những lời chửi rủa này thực ra cũng chẳng có chứng cứ nào xác đáng…

Người Do Thái không là kẻ ăn bám về việc cho vay nặng lãi làm thay đổi một phần của cải và cũng không phải là người tìm cách gây ảnh hưởng với chính quyền để dùng làm lợi ích cho họ. Nhưng họ chỉ là những ông chủ giấu mặt trên thị trường (như trong những cuốn sách của các nhà thông thái Sion) là những nhà kiến trúc cho thuyết toàn cầu hóa. Điều đó cho thấy người Do Thái nấp sau tất cả hoạt động về quyền hành của một nhà tài chính, văn hóa hay chính trị. Không một người có thể lực nào bị tố cáo hay bị phụ thuộc vào ảnh hưởng của một “sự chuyên chế Do Thái trên toàn cầu”. Nó chỉ như một kẻ đồng lõa hoàn toàn bí mật, không dám thú nhận chứng cứ về sự thật ở chỗ trong việc không có thể xây dựng nên sự chuyên chế đó. Và ai còn nghi ngờ về những việc này thường là nhân viên ăn lương của kẻ đồng lõa!

Chính vì thế, năm 1992, James Bo Gritz, một ứng cử viên không chắc chắn lắm của Đảng Dân túy trong dịp bầu cử tổng thống Mỹ, đã giải thích rằng: “Tám gia đình Do Thái kiểm soát nhà băng dự trữ của Liên bang là: Rothschild, Lazard, Israel Roses Seils, chủ nhà băng ở Ý, Lehman Brothers, La Chase Manhattan, Kuhn Locb và Goldman Sachs”.

Nếu không nhà băng nào trong danh sách này không là cổ đông của Nhà băng liên bang, thì chỉ duy nhất có nhà băng La Chase là cổ đông của Nhà băng dự trữ liên bang, và đúng là nhà băng duy nhất này không bao giờ thuộc về người Do Thái!…

Năm 1977, cuốn sách “Les sociétés secrètes et leur pouvoir au XX siècle” (Các hội kín với quyền hành của họ ở thế kỷ 20), của một người Đức là Jan Van Helsing, đã thuộc loại sách bán chạy nhất, kết tội người Do Thái là đơn thuần chịu trách nhiệm về tư bản chủ nghĩa, chủ nghĩa Bôn-sê-vích, về các khủng hoảng kinh tế và những bất ổn định chính trị.

Ở Nhật có cuốn sách “Người Nhật và người Do Thái” (Les japonais et les juifs) bán ra hơn 1 triệu bản, cũng trình bày lộn xộn về trách nhiệm của người Do Thái trong chiến tranh Nga - Nhật, vụ Hiroshima, vụ Nagasaki và căn bệnh Sida. Giáo phái Aum Shinrikyo cũng khẳng định người Do Thái đã cầu lợi được trong sự thất bại của Nhật Bản năm 1945, để kiểm soát thế giới.

Ở Đức cũng như ở Pháp, việc làm uế tạp các nghĩa địa của người Do Thái, việc tấn công các giáo sĩ, các thủ lĩnh, các đền thờ và các trung tâm cộng đồng Do Thái vẫn xảy ra. Người ta cũng kết tội người Do Thái đã gián tiếp chịu trách nhiệm về cộng đồng Shoah. Theo đề xuất của vài nhà sử học Đức như Ernst Nolte thì Hitler chỉ biết có một vấn đề về chủ nghĩa Mác-xít và Xô viết, gán thêm vào chủ nghĩa Mác-xít và Liên Xô là “Tổ chức của Do Thái đặt ra”, và để cho người Do Thái là kẻ truy hại, chịu trách nhiệm cao nhất về sự truy hại bản thân họ.

Trong các nước Hồi giáo, việc bài Do Thái thường dùng cách tránh né để thách thức phương Tây, mà không chỉ rõ ra người Do Thái. Khi cuộc khủng hoảng về giá hối đoái xảy ra hồi tháng 9 - 1997, ở cuộc họp hàng năm của F.M.I (Quỹ tiền tệ quốc tế - Fund Monetaire International) ở Hồng Kông, thủ tướng Malaysia cũng kết tội “các chủ nhà băng Do Thái” phải chịu trách nhiệm về sự mất giá đồng tiền của nước ông. Sau đó ít lâu, ông đã phải rút lại lời kết tội này.

Vào lúc đó mà có một trong những tín ngưỡng thờ một vị thần, thì một nữ thần của đạo Do Thái đã nhận ra điều sai lầm về mặt tôn kính của mình, nên trong suốt 14 thế kỷ trong các tín ngưỡng khác vẫn tiếp tục sự hằn thù đối với nữ thần này. Vì vậy trong một bộ phận của thông tin Ả Rập ngày nay vẫn thêm vào cuộc tấn công chủ nghĩa Sion phục hồi lại tất cả những lời buộc tội cũ cho người Do Thái, mà đạo Cơ Đốc đã xóa bỏ. Họ kết tội các cơ vấn nông nghiệp Israel ở Ả Rập đã gây ra các bệnh tật, có người còn đầu độc các nguồn nước. Họ trách móc các thầy thuốc Do Thái đã làm cho phụ nữ Palestine bị vô sinh và bị truyền cho căn bệnh Sida.

Bộ trưởng Bộ Y tế của chính quyền Palestine Riad Al-Zaanoun đã viết trong tờ nhật báo “Al-Ayam” của Palestine, ngày 25-7-1998: “Các thầy thuốc Israel đã lợi dụng khách hàng là người bệnh Palestine để thí nghiệm các thứ thuốc và cho các thầy thuốc trẻ thực tập.” Viên bí thư của chính quyền Palestine Taib Abdel Rahim đã viết rằng, các máy bay của Israel đã thả xuống dải Gaza kẹo chocolat có tẩm thuốc độc. Một người tên là Mostafa Mahmoud cũng đã viết trong tờ báo hàng ngày của Ai Cập “Al-Ahram”, ra ngày 23-6-2001: “Người Israel muốn điều gì cụ thể? Hãy đọc trong điều thứ 9 cuốn “Nghi lễ của các nhà thông thái Sion.”

Có nhiều nước Ả Rập đã in lại bằng đủ các thứ tiếng lời bịa đặt sai lầm của cảnh sát thời Nga hoàng cách đây một thế kỷ. Ngày 25-3-2001 Mahmoud Al Said Al Hourdi đã viết trong báo hàng ngày Al-Akhbar của Ai Cập: “Kinh Talmud, quyển kinh thánh thứ hai của người Do Thái đã ra lệnh những vật cúng tế (Matsot) ngày lễ Tha Thứ đều phải nhào bằng máu) của một người không phải là Do Thái. Tốt hơn là lấy máu của người trẻ tuổi sau khi đã phạm vào vụ hiếp dâm.”

Ngày 20-2-2001, một luật sĩ của Jérusalem (Hồi giáo) Ikrama Sabri, tuyên bố trong một án tử hình (Fatwa) do đài radio Palestine phát sóng: “Có rất nhiều cách giải thích về lý do vì sao mà những người Do Thái lại khóc trước “Bức tường phía Tây”. Theo một điều trong cách giải thích ấy là người Do Thái khóc vì họ không tôn trọng 10 điều răn của Thánh Moise về hòa bình đối với họ. Theo một sự giải thích khác, họ khóc vì việc đức Tiên tri Mohammed lại là người Ả Rập mà không phải là người Do Thái. Chính vì cớ đó mà người Do Thái gọi Bức tường ấy là “Bức tường của lời than khóc thương tiếc” Nhưng theo luật quốc tế thì Bức tường đó là di sản đã Thánh hóa của đạo Hồi, bởi vì bức tường Al-Bourak là một phần tường thành của ngôi đền Al-Aksa. Còn ai hơn nữa, đó là nhà tiên tri Mohammed, chính ông đã Thánh hóa bức tường này khi ông có dự vào việc xây nên bức tường Al-Bourak, mà nó đã mang trên lưng nó ngôi đền ở Jérusalem trong đêm Maaraj. Từ đó chúng tôi cho rằng bức tường này thuộc về Hồi giáo và nó không có mối liên quan gì với người Do Thái.”

Người ta có thể thêm vào đến một ngàn các ví dụ rút ra từ các tờ báo Ả Rập, hay trong sách giáo khoa của nhà trường của những nước Ả Rập ấy. Cuối cùng, theo đức cha của trào lưu chính thống hồi giáo là Égyptien Sayyid Qutb, trong cuốn sách của ông “Notre combat contre les Juifs” (Cuộc chiến đấu của chúng tôi chống lại người Do Thái) thì bản chất “có hại” của người Do Thái đã tự giải thích bởi sự hờn căm của họ đối với Thánh Gabriel, người đã tỏ rõ vai trò tiên tri của Mahomet, và bởi sự “bội bạc của họ” nên đã không được người Hồi giáo tiếp đón ân cần. Họ chính là những “kẻ thù xấu xa nhất của người Hồi giáo.”

May thay, tất cả những cảm nghĩ đó chỉ là của số rất ít người và chỉ do những người chịu trách nhiệm chính của đạo Hồi, tố cáo và đe dọa đạo Do Thái.

KHÔNG CÓ NƠI ĐỊNH CƯ NÀO LẠI KHÔNG CÓ NGƯỜI DU CƯ, DU MỤC (DO THÁI)

Cũng không có gì là ngạc nhiên về sự sống sót ấy. Lịch sử của ba thiên niên kỷ đã chỉ rõ vì sao đã dần dần làm thành một huyền thoại về người Do Thái bị quyến rũ bởi tiền bạc và trở thành có quyền bá chủ. Nhưng cũng phải hiểu vì sao mà số phận người Do Thái lại phải trải qua những cuộc thăng trầm như vậy.

Không có một đường dây nào thể hiện việc nối liền trong suốt những thế kỷ, về những người buôn bán Do Thái ấy, họ đã nghiên cứu các bài kinh dưới ánh sáng của cây đèn cùng lúc họ lại chuyển những bao hàng bông xuống tàu biển để lên đường từ Aden tới Ấn Độ; về những người thợ may ngồi khâu các hàng bằng lông thú trong cửa hiệu nhỏ ở một ngôi làng thuộc Ba Lan; về những người nông dân trồng nho trong một tỉnh êm ả ở Pháp; về những người thợ kim hoàn đang trao đổi những kim loại, đá quý tới Francfort; về những nhà tài chính cho các ông hoàng người Đức và các công ty đường sắt ở Mỹ vay tiền; về những người của nghiệp đoàn tổ chức những cuộc đình công ở Lithuanie; về những người lãnh đạo cộng sản Nga; về những thợ thuyền ở Ba Lan; về những nhà công nghiệp ở Đức; về những người di khai thác ở châu Mỹ và Trung Hoa; về những gì đã phải chuyển đạo theo bề ngoài và đã chết vì đức tin của họ; về những tên kẻ cướp biển ở vùng Caraibes; về người thủ lĩnh của dân tộc Indien; về những nhà sản xuất phim ở Hollywood; và cũng về những nhạc sĩ ở Vienne, những công nhân bến cảng ở Odessa, những nhà toán học ở Pháp, những người ăn xin ở các chợ tại Maroc, những người buôn bán quần áo cũ trong các nơi hẻo lánh ở Algérie. Tất cả họ đều phải đối phó với cùng một sự lựa chọn như nhau là được định cư ở một nơi nào, trở thành miền đất riêng của họ, là bị hòa đồng và bị mất đi nguồn gốc dân tộc của họ, hay là được tồn tại cho bản thân, là phải làm tròn vai trò của họ mà người khác không muốn làm những công việc ấy, và luôn bị bám theo những nguy hại, bị thanh trừng và đuổi đi nơi khác. Nếu có những ai đã chọn một trong những hàng ngàn những công việc ấy và bằng cách cưỡng lại bản thân mình, thì chứng tỏ họ không có được nền văn hóa Do Thái mà không có tầm vóc của một bộ tộc du cư. Họ không có được của cải về công việc của một đạo đức, mà cũng chẳng có điều gì tốt lành đối với họ khi những người khác còn chưa được tốt. Và mọi người lại rút ra những món lợi to lớn do người Do Thái phải gánh vác theo yêu cầu của họ, để tạo ra các phương tiện sống và để trả cho quyền của họ được lưu lại trên mảnh đất ấy.

Qua những việc đó, người Do Thái đã rút ra một điều thực tế đáng kể là: không có một xã hội trên mảnh đất nào lại không có thể sống sót khi không có các bộ lạc du cư bằng cách chuyển tới những hàng hóa, những tư tưởng, vốn liếng và dám làm các điều đó để phải chịu những tai họa về trí óc và về vật chất mà không có một mảnh đất nào đã sẵn sàng để tránh được. Đây là sự khác nhau đầu tiên giữa hai loại văn hóa mà mức độ nguy hiểm cả hai loại ấy cùng phải đối phó, va chạm.

Phải chấp nhận tạm thời nơi định cư, người Do Thái đã làm ra của cải cho những người chủ nhà, mà họ vẫn luôn bị đe dọa đuổi đi, bị người ta căm thù, nghi ngờ về những điều thay đổi do người Do Thái mang đến cho họ. Các bộ tộc Do Thái du cư ấy đã bị săn lùng khi có nhiều đe dọa đổ vào đầu họ, nhưng họ vẫn làm chủ được mình để đối đầu chống lại những người chủ của những miền đất ấy. Ngược lại, bộ tộc du cư cũng cần đến những miền đất định cư, để tìm ra sự đón nhận cho họ trong các miền đất cằn cỗi, để trao đổi và để bắt đầu cuộc sống mới. Người Do Thái cần phải biết đoàn kết để giúp đỡ nhau trong cộng đồng.

Dân tộc Do Thái đã đóng vai trò bộ tộc du cư, tạo ra của cải cho miền đất mà họ tới định cư. Chính vì thế người Do Thái đã giữ vai trò là “kiến thiết lại thế giới”. Vì vậy nguồn gốc dân tộc của họ cũng được xây dựng trong đời sống du cư bất buộc. Tên của họ cũng theo các chuyến đi đến từng nơi ở. Cuộc đời của họ cũng thay đổi; nỗi nhớ quê hương của họ chỉ là những nơi định cư. Lòng hiếu khách của chủ nhà và việc làm giàu cho những chủ nhà là điều kiện để cho người Do Thái sống sót. Nền văn hóa, nền đạo đức của Do Thái cũng được xây dựng xung quanh những điều cần thiết cho cuộc đời lang thang: Người Do Thái cần phải đoàn kết, hiếu khách, tha thứ. Đấy là những điều khoản theo luật của họ. Điều kiện sống của họ chỉ mang tính bấp bênh, tạm thời, ngoài rìa, cái môi đã hợp thành bản chất buôn bán của họ. Đã là bộ tộc du cư, nên người Do Thái không có thể tích tụ lâu dài và cũng không có thể cắm rễ ở một nơi nào nhất định. Tiền bạc đối với họ chỉ là phương tiện để đi lại.

Đời sống du cư không phải là ưu việt mà chỉ đúng là sự chia sẻ đặc biệt với các dân tộc khác và tuyệt đối cần thiết để sống sót và được thoải mái ở các miền đến định cư.

Nói chính xác hơn, đã 3000 năm, người Do Thái gắn liền vào những công việc chủ yếu giúp cho những người lữ hành là: khám phá, nối lại và đổi mới. Nếu không có những đóng góp ấy thì không có một xã hội công khai nào có thể sống sót được.

Khám phá

Tất cả mọi việc khám phá đều là kết quả cần thiết cho một bộ tộc lang thang. Nó không bao giờ là sự thích hợp coi như một việc sở hữu điều khám phá đó, mà chỉ là sự xếp đặt mọi việc của một ý nghĩ, một lãnh thổ hay một sự hiểu biết. Từ khi họ bước chân vào cuộc du cư lần đầu tiên và trước khi khẳng định nguồn gốc dân tộc của họ qua cuốn kinh Thánh, người Do Thái đã là những người chuyên khám phá. Việc khám phá đầu tiên của họ là tính duy nhất của Trời. Một sự khám phá như thế chỉ có được ở những người du cư: Trong chuyến đi của mình, họ có mang theo các thánh, thần cùng. Và các thánh thần đã thấy cần thiết phải hòa vào làm một vị thần để họ có thể mang theo đi được cho nhẹ nhàng. Vị thần ấy đã trở thành tất cả cho người Hébreu, mà không còn là vị thần ở một lãnh thổ mà có mặt ở tất cả mọi nơi khi người Do Thái đi qua. Vị thần của họ chỉ là của tất cả các bộ tộc du cư ở tận mọi khắp nơi.

Một sự khám phá khác nữa mà người Do Thái xếp lên hàng đầu đó là các đồng tiền và các phương tiện như: tấm séc, hối phiếu, giấy bạc. Tiền bạc là điều trừu tượng, là hình thức vạn năng, rất lưu động đã làm đầy đủ trong lĩnh vực vật chất về hoạt động, song song với hoạt động của Trời: như là Trời đã thay thế cho đạo thờ nhiều thần và tiền bạc thay thế cho việc đổi chác, mậu dịch. Cũng như một vị thần, tiền bạc thay cho bạo lực, cho sự hy sinh, cho những cuộc trả thù.

Cũng như ý tưởng của Trời, tiền bạc là sự du cư trừu tượng. Cũng như Trời, nhưng tiền bạc có mặt ở khắp mọi miền khác, thể hiện đầy đủ quyền lực, là không thể sai lầm, là sự ghen tức, là không thể giảm bớt, là người tổ chức ra đời sống tập thể. Cũng như Trời, tiền bạc có thể vận chuyển nhẹ nhàng. Nó là cái nguồn của mọi sự khám phá. Nó là một phương tiện để phục vụ Trời, để làm những việc tốt. Và như chủ nhà băng Siegmund Warburg ở thế kỷ XX đã nói: Tiền bạc không khác gì với cây bút vẽ của họa sĩ, cũng là sự ám ảnh của người Do Thái khi coi của cải là một phương tiện để thực hiện mọi đòi hỏi khác. Nhưng tiền bạc khác nhau căn bản với Trời, vì Trời là vĩnh cửu, còn tiền bạc là tạm thời, là như có cánh có thể bay được (luân chuyển) và có thể chuyển hồi. Tiền bạc là một mặt khác của Trời.

Bộ tộc du cư cũng là người khám phá ra các lãnh thổ: chính vì thế mà người Do Thái đã là một trong những người đầu tiên vẽ hình thiên văn, bản đồ, địa dư (là thứ khoa học trọng đại, là sự hiểu biết quý báu) và trong số những người du cư ấy, họ đã nối liền châu Âu với Trung Hoa, với Ấn Độ, châu Mỹ (như Ychudah Crescas hay Gaspar de las Indias) đã có những vấn đề tiến bộ rất cao. Việc khám phá toàn năng ấy, đồng thời cùng với sự trừu tượng đã dẫn dắt họ tới việc sáng tạo ra cách thức khoa học. Trên thực tế, cách thức của các giáo sĩ cũng gần giống như cách thức khoa học, bởi vì nó đã xác định bao gồm được việc bất biến đằng sau những trường hợp đặc biệt, về những nguyên tắc đằng sau một pháp chế, về những con số đằng sau các từ, về những khái niệm đằng sau các hoạt động. Thế mà người ta vẫn để cho họ tìm ở khắp nơi, những điều mà không ai ngờ đến. Người Do Thái là người tiên phong trong y tế, toán học, nhạc, hóa học, thể chất về hạt nhân, sự phân tích tâm lý, di truyền học và thông thường là trong tất cả các lĩnh vực khác, mà một sự khám phá có thể đe dọa một trật tự đã ổn định và tạo ra của cải mới, và cho những thứ khác có quyền hành thay thế: Đó là nền kinh tế và là một cách làm thay đổi thế giới.

Cuối cùng, người Do Thái du cư không chỉ ở lại trong khoảng không gian mà còn ở cả thời gian. Trong khoảng thời gian ấy, họ du cư để tìm lấy tương lai và ước tính được những tai họa xảy ra. Vì vậy, theo con mắt của họ, sự đầu cơ về trí thức đã hợp thành một cuộc du cư có tiềm năng trong thời gian dài. Ý nghĩa lâu dài ấy đã được chỉ dẫn bởi nghề bắt buộc phải cho vay, phối hợp với việc đánh giá sự tai hại, hay nói cách khác là việc khai thác thời gian, từ chủ nhà băng đến chủ hãng bảo hiểm, từ nhà triết học đến nhà tương lai học… và một lần nữa họ lại khám phá, tuyên bố, và rời xa không chịu trách nhiệm về các sự kiện mà họ đã tiên đoán trước, về những sự đe dọa mà họ đã nhấn mạnh. Đây lại là những điều bung xung của họ.

Nối lại

Khám phá, thường đơn giản là nối lại các lĩnh vực mà nó không có sự ưu tiên nào liên quan đến lĩnh vực này với lĩnh vực khác; Như trong số nhiều người khác đã làm, Sigmund Freud cũng đã nối lại giấc mơ và tình dục. Còn Albert Einstein đã nối lại các làn sóng và các phân tử; Gabriel Lippmann đã nối lại hóa học và chụp ảnh… Cũng như nói một cách nôm na là nối lại các lĩnh vực đã biết với các lĩnh vực mới khám phá, cùng với những miền đất mà họ đang sinh sống. Vì vậy, kể từ cổ đại các cộng đồng tiếp nối đã thay thế trong tất cả các hải cảng, các nơi chợ phiên và tự tạo ra hệ thống giao lưu văn hóa, buôn bán giữa các vùng, các dân tộc, các nhóm xã hội, các nhà máy xí nghiệp, các thị trường mà không có những điều như trên thì nền kinh tế sẽ không thể phát triển được.

Nghề đầu tiên của người Do Thái là nghề làm môi giới. Họ sẽ tìm giúp người cung cấp hàng cho những ai muốn mua một thứ gì và cũng tìm người tiêu thụ cho những ai muốn bán hàng gì. Họ còn làm tất cả các nghề của một người “nối liền” như: người đi biển, chủ tàu biển, ngoại giao chủ nhà băng công thương, nghề in sách, làm báo, nhà văn, điện ảnh… từ người Radhanites ở thế kỷ XI đến người Do Thái ở thế kỷ XVII, từ Gracia Mendes tới André Meyer… họ đều là những người làm các công việc nối lại với nhau.

Chữ viết là dụng cụ đầu tiên của việc quan hệ giao dịch. Một bộ tộc du cư nếu không biết đọc chữ thì không thể nối lại được với nhau. Vì vậy người Do Thái là một trong số những người lưu giữ cổ xưa nhất những cách suy nghĩ qua chữ viết. Và cùng với họ, có nghề in sách, dây nói, vô tuyến, điện ảnh và mọi hình thức giao dịch khác. Từ Menasseh Ben Israel đến anh em nhà Warner; từ Julius Reuter đến Isaac Berliner; Từ anh em nhà Soncino đến David Sarnoff… họ đều làm các công việc mang tính chất liên lạc, trao đổi.

Đổi mới

Họ đã làm công việc xuất khẩu, nối liền, nhập khẩu. Một khi đã được miền đất nào chấp nhận cho ở, họ đã làm công việc nối liền với các nước định cư với nhau, mang đến những điều họ đã khám phá từ nơi định cư này tới nơi định cư khác, về hàng hóa buôn bán, về vốn liếng và về những tư tưởng nghề đầu tiên của những người nước ngoài này (người Do Thái đến định cư ở một nước) là cung cấp các sản phẩm mà họ đã thu được ở nước ngoài. Họ cung cấp hạt tiêu cho Lisbonne, kim cương cho Anvers, cà phê cho Ý, thuốc lá cho Lisbonne, quân phục cho châu Mỹ, các loại lụa quý cho các ông hoàng người Đức…

Họ còn mang đến cái mới trong các nghề cũ, làm đảo lộn nghề nông ở Babylone, ở Tây Ban Nha, Mésopotamie, Palestine, Ai Cập, Ba Lan, Braxin, Suriman, và Hoa Kỳ. Họ cũng làm đảo lộn mối quan hệ xã hội như: những người đầu tiên trong nghiệp đoàn, đầu tiên cách mạng; nhập vào Mỹ những tư tưởng đã chín muồi của họ ở Tây Âu và đưa vào thực hành ở Đông Âu.

Họ là người nhập bạc và các kim loại quý và họ cũng là những người mang lại vốn liếng cho nông dân, cho đội quân chữ Thập, cho Babylone đến tận Tây Ban Nha, cho Ba Lan đến tận Đức, cho các thành phố, các nhà thờ, các triều đình của vua, chúa, quân đội… Đối với họ, tiền bạc là phương tiện truyền đi cái mới và chính họ đã trở thành một loại tư sản - joker (quân bài Phăng teo) loại tư sản thay thế, dùng cách tìm lấy nguồn lợi mà người ta cần đến các kho bạc công cộng như: làm chủ nhà băng cho cuộc Thánh chiến, cho các ông vua nước Anh, cho các thành phố ở Đức, cho nước Mỹ trẻ tuổi vay tiền. Nhưng người ta lại luôn căm thù với công việc của người Do Thái đã giúp đỡ cho họ.

Đây một lần nữa lại là câu chuyện bung xung. Trong số những người môi giới cái mới như công tước ở Naxos chinh phục miền Tinériade; Nathan Rothschild tìm kiếm cách tài trợ cho đội quân Thánh - liên minh; Joseph Seligman quyên tiền bạc cho Abraham Lincoln; anh em Pereire dựng nên những kế hoạch về dự án tài chính cho đường sắt; và cũng như Samuel Grompers lập ra những nghiệp đoàn Mỹ bắt đầu từ khái niệm và cách thức học được ở châu Âu, và còn nhiều việc không kể xiết bằng cách sử dụng mọi cách trong giao dịch, buôn bán các vật và cả những ý nghĩ tư tưởng.

Ba vai trò: khám phá, nối lại và đổi mới, đều là những điều chủ yếu cho hoạt động kinh tế ở nơi họ định cư. Người Do Thái là cái chìa khóa cho việc mở mang thế giới. Không có sự mở mang nào cho một miền đất mà không có những bộ tộc du cư ấy. Nhưng cũng đồng thời không có vấn đề lập lại trật tự nào mà không có họ. Và họ, một thời gian dài bị người ta nghĩ sai, đến nỗi ghét cay, ghét đắng những người đã làm đảo lộn mọi hoàn cảnh đã có từ trước.

Bắt đầu từ thế kỷ XVI, với việc mở rộng tự do, đã có nhiều nước phương Tây cố gắng tạo thuận lợi cho những người thuộc quốc tịch nước họ được đi lại và lôi kéo những khách nước ngoài đến. Những nước nào đuổi người Do Thái ra khỏi, hay không có cộng đồng Do Thái, thường bị suy thoái. Như Tây Ban Nha đã đuổi người Do Thái hay Nga đã dồn họ vào những khu định cư mà không làm đầy đủ các công việc chuyển giao cho các bộ tộc du cư.

Tồn tại bền lâu

Những cộng đồng du cư phải nằm giữa hai sự nguy hiểm: Đe dọa bằng bạo lực đối với các cộng đồng nên họ phải làm mọi cách để hòa hợp giữ được hòa bình với những người đe dọa bạo lực đối với họ. Để tồn tại bền lâu, họ thường xuyên phải hòa hợp với những người đó và thay đổi đạo gốc theo ngắn hay dài hạn. Lịch sử đã dẫn người Do Thái phải tuân theo 7 điều luật, nhưng không bao giờ được ghi rõ ràng mà chỉ luôn phải áp dụng 7 điều luật đó.

1. Sống thành đoàn, nhóm để bảo vệ cho mình và cho người khác khỏi bị truy hại. Từ đó tổ chức đời sống của cộng đồng phải rất nghiệt ngã, cấm không được câu kinh riêng lẻ, buộc phải hôn nhân với người trong cộng đồng và nhất là bắt buộc phải tuân theo sự đoàn kết mà trong cuốn kinh đều nói về sự phát sinh hình thành nguồn gốc dân tộc Do Thái (Kinh Genèse) một cách rất rõ ràng: “Hãy mở cửa của nhà người thật rộng và đối xử với những người nghèo như đối với người thân trong gia đình.”

Và trong cuốn kinh thứ ba Lévitique (Dòng tu Lêvi) có ghi: “Nếu em của người không chịu tuân theo lời, nếu người thấy của cải của em mình đã dao động, sa sút, hãy giúp đỡ cho em cũng như đối với người ngoài và người mới đến nhà mình, để cho em sống cùng với mình.”

Và lời bình ấy đòi hỏi mọi người phải có ý thức chung về cộng đồng là: “Thường xuyên giúp đỡ bằng mọi công việc, xứng với lợi ích của cả cộng đồng.”

Người ta thấy người Do Thái đã thực hiện và áp dụng cụ thể các lời răn trong Kinh thánh qua nhiều thế kỷ.

2. Luôn luôn đề phòng mọi cạm bẫy:

Đánh giá mọi sự đe dọa để sẵn sàng ra đi bất cứ trường hợp nguy hiểm nào. Thông thường các cộng đồng vẫn cử người của họ liên hệ với những quyền lực bên ngoài để canh chừng mọi sự đe dọa như những người Nassi, các thủ lĩnh lưu vong (Exilarque), các người Stadlan (giao dịch với chính quyền) để thương lượng với các nhà chức trách trên các lãnh thổ mà họ định cư.

3. Chuyển giao di sản văn hóa cho các thế hệ sau. Nền giáo dục Do Thái cũng như về giáo hội là bổn phận thứ nhất, luôn luôn bắt buộc không ngừng và đối chiếu với sách, với các bài tập đọc, với chữ viết theo lối duy nhất trong lịch sử.

4. Tự đặt cho mình một đạo đức rất khắc khổ, không tha thứ cho tội lỗi của mình, không kiêu ngạo, không được vô đạo đức, không gây ra sự ghen tức, cũng không gây ra lý do để bị truy hại. Kinh Talmud đã chỉ rõ từng chi tiết hành động làm sao không để cho mình sa vào các dục vọng, đòi hỏi về tiền bạc và phải giữ được đạo đức là hàng đầu, làm sao đừng tổ chức các ngày lễ tết linh đình và các khoản chi tiêu xa xỉ, quá sang trọng. Tại sao không làm giàu thêm của cải cho nơi mình định cư; không được mua tậu các đất đai, xây dựng các lâu đài tráng lệ; không tích trữ và cũng không khoe khoang của cải giàu sang của mình. Chỉ cần có của cải chung cho cộng đồng du cư như những tư tướng ý nghĩ, các cuốn sách, một cây đàn, những viên kim cương: “Không cho tất cả mọi người làm nhiều công việc để trở thành một nhà thông thái.”

Kinh Talmud đã kết luận điều trên như vậy.

5. Chấp nhận luật lệ của chủ nhà, không vi phạm vào các điều luật của họ, sống với điều trung thực cùng một lúc mà không tiếp theo sau mới nghĩ lại, chấp nhận thuyết nhị nguyên, không bao giờ dối trá với lòng tin, trừ khi để cứu lấy cuộc đời của mình. Dù có phải chuyển đạo, không tự nhận là người Do Thái, nhưng không bao giờ được quên bản thể của mình. Khi đã là công dân của tất cả các nước cộng hòa đã chấp nhận mình thì phải sống tuyệt đối trung thành với nước đó.

6. Chấp nhận sự đóng góp của người nước ngoài về tư tưởng, văn hóa, tiếng nói của người khác và đặc biệt tiếp nhận niềm nở những người mới chuyển sang đạo Do Thái. Điều luật này chắc là dễ dàng áp dụng được.

7. Tạo ra của cải mới hay công việc mới là người mang đến sự tiến bộ cho tất cả những người sống xung quanh cộng đồng và không bao giờ được xây dựng sức mạnh hay của cải giàu sang bằng cách mua vét, chiếm đoạt của cải đã có sẵn. Không để cho ai lợi dụng được mình thì cũng đừng lợi dụng người khác. Phải làm sao cho người khác cũng quan tâm đến lợi ích chung một cách thoải mái. Trong một đoạn văn của cuốn kinh thứ năm “Lời hứa” (Detéronome) đã tóm tắt: “Người phải yêu quí Trời bằng tất cả sức lực của mình”. Theo Rachi đã bình luận, có nghĩa là: “Phải yêu Trời với tất cả sự của cải giàu có của mình.”

Không có 7 điều luật đó, chắc chắn cộng đồng Do Thái không thể chống đỡ được bạo lực săn đuổi mình và tính định cư, hòa hợp với dân tộc chủ nhà. Có 7 điều luật đó người Do Thái mới biết cách giữ gìn lẽ phải cho mình. Từ 2000 năm, họ vẫn sống trên mảnh đất ấy thì rõ ràng dân tộc Do Thái không để mất nguồn gốc của họ. Họ phải phân tán vào một nước thì họ cũng sẽ trở thành một dân tộc ở Trung Đông trong số các dân tộc khác. Việc truy hại bám riết lấy cộng đồng du cư, nhưng ngược đời là lại giúp cho họ bất diệt, bằng cách cho mỗi người một lợi ích để vẫn là người Do Thái và để sống sót.

Nhưng không có gì đảm bảo cho điều gì sẽ xảy ra trong tương lai của họ: Từ năm 1800 ai có thể đã đoán trước được việc gì sẽ xảy ra ở thế kỷ 19? Và tiếp sau nữa, ai biết được từ năm 1900 để báo trước thảm kịch của thế kỷ 20 sẽ diễn ra kịch tính gì? Khi trung tâm của sự trầm trọng ở thế giới lại nghiêng về phía Đông, thì lịch sử của Do Thái, một lần nữa, lại đóng vai trò, bằng khả năng hoàn thành chức trách của một người chỉ đường vượt tuyến, là người môi giới hòa bình và sự tiến bộ giữa phương Đông và phương Tây. Nếu người Do Thái vẫn tiếp tục con đường đi của họ, thì họ có thể sống sót và giúp đỡ cho nhân loại không biến mất.

ISRAEL: MẮT XÍCH CỦA PHƯƠNG ĐÔNG.

Trong tất cả lịch sử nhân loại (trừ những hành động của nửa cuối thế kỷ này) thì chủ yếu dân tộc Do Thái đã sống ở phương Đông. Cũng như ở trường hợp ngày nay, Israel vẫn là điểm trung tâm. Nhưng nhà nước Do Thái ấy muốn tồn tại thì không thể nào giữ đơn độc được, cũng không kể gì đến việc để lọt một phương Tây trong giữa lòng phương Đông thù địch. Một lần nữa, họ phải trở thành có ích cho những nước xung quanh nước họ, trước khi nghĩ đến lợi ích riêng của nước mình. Có nghĩa là, họ vừa phải giúp đỡ việc phương Tây hóa cho vùng này, đồng thời chấp nhận phương Đông hóa cho bản thân nước của họ.

Mục đích của chiến tranh và hình thức của chiến tranh.

Ngày nay, người Israel có 6 triệu (trong số đó có 1,1 triệu người Ả Rập), còn người Palestine có 3,2 triệu, không kể đến số người phải lánh nạn ra nước ngoài. Còn người Ai Cập, người Syrie, người Irắc và người Jordanie có tổng cộng là 180 triệu. Sau đây, sự mất cân bằng về nhân khẩu học sẽ tăng thêm. Chắc chắn người Israel vẫn được biết tới mức cao nhất về sinh đẻ trong các nước đang phát triển (một người đàn bà trung bình có 2,8 trẻ em và dân cư của họ vẫn còn trẻ. Chỉ tính riêng về sự tăng trưởng nhân khẩu thì đến năm 2025, dân số Israel sẽ là 7,6 triệu người, và đến năm 2050, sẽ là 7,6 triệu người và đến năm 2050, dân số sẽ lên đến 8,5 triệu người nhưng đến năm 2010, dân số người Ả Rập ở Israel và ở Palestine sẽ đông hơn dân số của Israel. Chỉ từ năm (2002), dân số Ả Rập đã chiếm 58% trong 15,2 triệu dân sống ở giữa vùng từ biển đến Jourdain. Bởi vì nếu dân số sinh đẻ của Israel cao hơn tất cả các nước ở bán cầu Bắc, thì dân số Ả Rập lại cao hơn so với cả hành tinh (5,6%). Trước năm 2025, người Palestine sẽ đông hơn người Israel và để duy trì sự cân bằng giữa người Do Thái và người Ả Rập thì hàng năm Israël cần có tới 50.000 người di cư đến Israel. Bên cạnh đó ngày nay Irắc, Syrie, Ai Cập, Liban và Jordanie có số dân đông gấp 30 lần của tất cả người Israel, và đến năm 2025 sẽ tăng lên gấp 32 lần.

Sự cân bằng về dân số sẽ bị phá vỡ một khi các hậu duệ của người Palestine đã ra đi từ năm 1948, nay nếu được quyền quay trở về Palestine. Nhưng ít ra những hậu duệ của người Do Thái ở các nước Ả Rập cũng được quyền rời các nước này để trở về Israel. Có 10 triệu người Do Thái sẽ phải đối đầu với 350 triệu người Ả Rập láng giềng, một hình thức như vậy, phối hợp với khoảng cách tăng mức đời sống, cũng không có thể chịu được bằng hoàn cảnh hòa bình.

Nhưng Israel lại bị đe dọa bởi một trong 5 mục đích chiến tranh đang rình rập trên thế giới là: các lãnh thổ, các tín ngưỡng, các tài nguyên giàu có, nước và năng lượng. Và nước này, một lần nữa lại phải trải qua tất cả các hình thức mới về chiến tranh trong tương lai là: sự khủng bố ở các đô thị, chiến đấu không chính quy, vũ khí của thường dân, chiến tranh không vũ khí.

+ Một cuộc chiến tranh bắt đầu từ biên giới của nhà nước Hébreu và nhà nước Palestine. Một cuộc nội chiến, từng đường phố, trẻ em Do Thái và Ả Rập lẫn lộn với nhau; cuộc chiến tranh về hận thù mà mỗi người lại ám sát người khác để trả thù cho người đã chết trước; cuộc chiến tranh về sự mâu thuẫn cứ tiếp diễn, mà những người cực đoan đã phạm vào những vụ mưu sát hay gây ra cái chết để ngăn chặn người khác ngay trong hàng ngũ của họ, để lấy lại hòa bình.

Một lần nữa, cuộc chiến tranh trả đũa đã làm chết nhiều người dân thường. Nó có thể mở ra cho việc chính quyền Palestine bị mất do việc chiếm đoạt lãnh thổ, nếu không có thể thì không thể mang lại giải pháp lâu dài về việc hai dân tộc cùng hợp tác tồn tại.

Israel là nước cuối cùng còn ở lại phía Nam cũng có thể gây ra “cuộc chiến tranh giữa Bắc và Nam”. Sự chênh lệch nhau về mức sống (1/10). Trong vùng càng kích thêm sự ghen tức và làm kịch phát thêm tình cảm về sự bất công ấy. Những việc làm đen tối, việc khai thác lợi dụng, việc đi tản bí mật… tất cả đều hòa lẫn vào nhau. Cuộc chiến về kinh tế có thể khủng bố các vị trí kinh tế mạnh của Israel.

+ Israel còn bị sa vào cuộc chiến tranh về tín ngưỡng, mà một bộ phận Hồi giáo ở miền Tây, nơi có người Do Thái và Cơ Đốc cùng sinh sống, đã tuyên bố về cuộc chiến tranh mà chủ nghĩa Sion là biểu tượng và là cớ để cho Palestine đứng ngoài cuộc. Người ta có thể hình dung về cuộc chiến tranh liên lụy tới các lực lượng của các tín ngưỡng và phi giáo hội, chống lại những người theo tín ngưỡng cực đoan, để dành độc quyền về Trời.

+ Israel cũng còn có thể sa vào cuộc chiến tranh vì dầu, mà Trung Đông đang kiểm soát tới 2/3 lượng dầu dự trữ trên thế giới. Một cuộc chiến tranh xảy ra phía sau cuộc xung đột Israel - Palestine từ khi bộ trưởng Bộ Ngoại giao Anh Balfour tuyên bố thành lập một nhà nước Do Thái và thỏa thuận chia nhau của cải (dầu) ở Vùng vịnh.

+ Cuối cùng sự thiếu hụt về nước ở trong vùng cũng có thể trở thành một nguyên nhân của chiến tranh ngày nay. Israel, Jordanie và Palestine sử dụng hàng năm mỗi đầu người ít ra là 500 mét khối nước. Và khối lượng này sẽ bị giảm dần, đòi hỏi có sự phân chia mới và việc đầu tư đáng kể về việc cung cấp nước.

Tóm lại, Israel có thể sống sót bằng việc tích lũy cho cuộc chiến tranh như vậy với việc dựa vào một lực lượng mạnh nào đó. Mặc dù Israel có nền công nghệ cao, họ sẽ bị đập tan vì hiểm họa nhân khẩu tăng, mất quyền ưu tú và nền kinh tế của họ sẽ suy sụp. Nếu chiến tranh kéo dài thì chủ nghĩa Do Thái sẽ chấm dứt hoàn toàn.

Ai đã quan tâm đến việc này sẽ hình dung ra trước một cuộc đối đầu rộng lớn hơn vượt ra ngoài vùng Trung Đông, với cùng mục đích chiến tranh như trên, nhưng với mức độ các dụng cụ chiến tranh mới, đặc biệt là sự đổi hướng các phương tiện dụng cụ chiến tranh, gây ra cái chết liên quan đến dân thường (chiến tranh hạt nhân, hóa học, sinh học…) như vụ 11-9-2001 xảy ra ở New York). Đúng là các biên giới sẽ gây ra tranh cãi, đúng là sẽ có cuộc chiến tranh đối đầu giữa người Bắc và người Nam, đúng là các phong trào tín ngưỡng sẽ nổi dậy chống lại nhau, và đúng là cuộc thù địch sẽ nổ ra để tranh giành việc kiểm soát nguồn năng lượng (đáng kể là ở vùng Caucase). Và cuối cùng việc chiếm hữu nguồn nước sẽ nhanh chóng trở thành nguyên nhân của sự căng thẳng càng lớn hơn. Đến năm 2015 sẽ có 3 tỉ người thiếu nước sinh hoạt. Người ta sẽ đánh nhau để giành nước.

Không có Israel nếu không có Palestine

Hòa bình cũng có thể vẫn hồi vì người Israel vẫn cần phải có người khác mới sống sót. Ngày nay có 5 triệu người Do Thái và 4 triệu người Ả Rập cùng sống trên 24.000 cây số vuông, nằm giữa Pourdain và biển Méditerranee, mà người Palestine chỉ có được 20% trên miền đất này. Nhiều người Israel thấy rõ lợi ích của mình nên chấp nhận việc có người Palestine cũng cần thiết có Israel. Người ta cũng có thể nói rằng Israel có lợi ích nhiều về đời sống của Palestine, để giúp cho họ lấy việc mở mang sự an ninh và kể cả O.L.P (tổ chức giải phóng Palestine) cũng cần thiết đến sự an ninh. Chỉ vì điều đó mà việc tạo ra nhà nước Palestine có thể dẫn đến nguyên nhân cho vai trò người lãnh đạo của Do Thái, vì nếu Palestine mở mang hướng về nền dân chủ sẽ xuất hiện một nhà nước ưu tú khác. Bởi vì chiến tranh sẽ kết tội họ phải biến mất, và nhà nước Do Thái không thể tồn tại lâu dài nếu không công nhận Palestine, nghĩa là quyền của một nhà nước có đầy đủ các tổ chức có quyền tối cao nhất, trên một lãnh thổ có thể đứng vững và liên kết, với một quy chế đặc biệt về Jérusalem, thủ phủ của cả Israel và Palestine. Ngược lại Palestine cũng phải công nhận có nhà nước Do Thái và để họ lôi kéo lại những người Do Thái đang còn phải trốn chạy, để cho họ đổi lấy sự công nhận khu Đông - Jerusalem như là thủ đô của Palestine. Cuối cùng cả hai bên Israel và Palestine đều phải chấp nhận sự có mặt của bên này và bên kia trên phần lãnh thổ riêng của mỗi bên.

Điều đó hình như đã có thể thuyết phục được và chỉ còn người của nhà nước hai bên ngăn chặn được những phần tử cực đoan của bên mình cứ tiếp tục gây ra các cuộc đối đầu ăn miếng, trả miếng. Cần phải có người hiểu được rằng: chỉ dùng sức mạnh không thôi mà không cần tôn trọng đến lợi ích của nhau, thì sẽ dẫn đến sự tàn phá. Chỉ khi bên kia chấp nhận đời sống của nhau, mới có thể có hòa bình. Và cần chia tách những người chiến đấu, và có một lực lượng can thiệp tại chỗ để buộc hai bên phải tôn trọng ngừng bắn. Và mỗi bên chỉ còn phải đấu tranh với người cực đoan trong nội bộ nước mình. Cộng đồng Do Thái quốc tế phải giúp đỡ người Israel và người Palestine trở lại làm việc cùng bên nhau, chống lại chủ nghĩa khủng bố của mỗi bên và phải tiến hành mọi việc trong nội bộ của mình.

Một khi đã có sự hiểu biết lẫn nhau (dù rằng còn rất khó), và cần phải có hòa bình lâu dài, tổ chức sự hợp tác bên này với bên kia thật cụ thể thì sự thù hằn sẽ mất.

Điều đó không phải dễ dàng. Bởi vì không chỉ khác nhau về mặt tín ngưỡng mà giữa Israel và Palestine còn rất khác nhau về nhiều mặt.

Đã từ lâu, thế giới Ả Rập vẫn mơ ước xây dựng một nền kinh tế thống nhất, và tập hợp tất cả 300 triệu dân trong 28 nước kể từ Ả Rập Saoudite đến Soudan và từ Israel đến Libye, thành một khối thống nhất. Đã có rất nhiều dự án được đưa ra về ý nghĩa này như: Quỹ Ả Rập cho phát triển kinh tế và xã hội; Hội đồng về hợp tác vùng Vịnh; nhà băng về mở mang kinh tế của Ả Rập; nhà băng Hồi giáo; thị trường Ả Rập chung; khu vực Ả Rập và tự do trao đổi… Tất cả các dự án này đều thất bại và tiến về thuế quan giữa các nước đã lên rất cao. Sự cách biệt mức sống, những hệ thống xã hội khác nhau, sự thù địch về chính trị, đã ngăn cản họ hợp tác với nhau, và việc buôn bán giữa các nước Ả Rập chỉ còn có 50% trong sự trao đổi.

Càng khó khăn hơn khi Israel và Palestine hợp tác với các nước láng giềng như Jourdanie, Ai Cập, Liban và Syrie. Những di hại của chiến tranh, cộng thêm việc họ không có thói quen buôn bán giữa nước này với nước khác và không sản xuất thứ hàng mà nước khác cần. Dù sao cũng cần có một dự án là điều kiện cần thiết cho hòa bình lâu dài, như trường hợp ở châu Âu đã làm là: Tạo ra những điều kiện mà nước này thấy có lợi ích qua sự tiến bộ của nước khác. Việc để cho dự án ấy thực hiện được, cần phải bắt đầu tiến hành một giải pháp tích cực cho việc thông thương các của cải và công việc. Nó giúp cho tất cả các nước quay lại sự phát triển và công việc làm, và như châu Âu, dẫn dắt dần dần cho các nước Ả Rập đến sự hài hòa về pháp chế và đặt chung cho các nước những nguồn lợi cơ bản, đặc biệt là nước, đòi hỏi phải có sự đầu tư chung phù hợp với nhau. Cũng như ở châu Âu, các quỹ xã hội cần phải được có tài chính để bù trừ sự chênh lệch to lớn về mức sống của người dân trong các nước khác nhau. Một khi đã có sự bố trí sắp xếp một khoảng kinh tế như vậy thì tính đồng nhất của các nước Ả Rập không còn có sự đối kháng nữa. Nước này đều có lợi khi nước khác phát triển. Người ta sẽ chuyển sự thù địch sang việc cạnh tranh làm giàu cho đất nước, từ sự cạnh tranh đối kháng chuyển sang cạnh tranh sinh tồn, từ sự cạnh tranh sinh tồn chuyển sang sự hợp tác tác. Nhưng lúc ấy hòa bình trở nên nguy hiểm đối với những người lãnh đạo của các nước, khi có nhà độc tài nào lại làm cho dân tộc họ quay trở lại sự nổi giận chống lại họ và đòi quyền dân chủ và thống nhất.

Sự “liên hiệp ở Trung Đông” sẽ có một ngày tiến tới có đồng tiền chung, một hội đồng các nước Trung Đông như ở châu Âu, một ban hành pháp chung thì còn phải lâu lắm. Muốn vậy, trước hết Israel phải được các dân cư ở các nước đang còn thù địch, thông qua chấp nhận nhà nước của họ. Và họ cũng phải chấp nhận quyền của người nước ngoài được tá túc, được định cư, được mua tậu đất đai, được bầu cử ở các địa phương.

Khi đã là thành viên trong tổ chức Liên hiệp Trung Đông thì Israel sẽ được các nước láng giềng chấp nối lại cách sống, ít nhiều giống nhau, trong một số phận chung như nhau.

Cũng như ở châu Âu, các cuộc hôn nhân hỗn hợp sẽ càng làm tăng thêm quá trình tiến hóa nhân loại. Khi đã trở thành một đất nước ổn định, Israel phải chấp nhận việc đóng góp của các nước khác. Trong tất cả trường hợp chỉ tùy thuộc vào ý muốn của người sáng lập ra nhà nước Do Thái, thì họ có thể đánh mất nguồn gốc dân tộc của họ.

Và như vậy, dù trong hòa bình hay trong chiến tranh thì cuối cùng dự định của những người Sioniste cũng mất hết ý nghĩa.

Phương Đông và phương Tây

Phải đối mặt với hai ngõ cụt, cả trong chiến tranh và trong hòa bình, các nhà lãnh đạo ưu tú của Israel còn chần chừ. Họ không muốn có sự đổ vỡ của chiến tranh cũng như không muốn thấy hậu quả của hòa bình. Họ đã thấy rõ sự khủng khiếp vì sao cuộc chiến tranh mù quáng vì tín ngưỡng đã tàn phá Ai-rơ-len thế nào. Họ cũng thấy lo lắng về nền hòa bình tốt đẹp đã thay chuyển Nam Phi ra sao? Còn như người Palestine cũng thấy phải trải qua những nỗi nghi ngờ giống như của Israel, nên có vài người thấy cần duy trì sự đối địch là biện pháp tốt nhất để duy trì sự thống nhất của họ, và lo sợ hòa bình sẽ làm cho sự thống nhất ấy tan vỡ. Để thoát ra khỏi thế đôi ngả ấy, không một phe nào đưa ra một tính cố thủ cho hai quốc gia, mà họ thu mình lại sau biên giới của họ. Có những cuộc di chuyển khối lớn dân cư, những trường hợp giữa Croatie và Serbie, cho phép tạo ra những thực thể gần như đồng nhất và giữa hai nước Israel và Palestine sẽ dựng lên “bức tường ở Jérico”, bức tường đầu tiên ngăn miền Bắc và miền Nam. Một giải pháp như vậy sẽ giúp rất nhiều lợi ích cho mỗi bên cả về mặt chính trị và kinh tế không thể tưởng tượng được. Người ta chỉ có thể dự kiến về điều đó khi người Ả Rập và người Israel cùng chấp nhận cắt đôi người họ hàng còn đang sống để ở bên này và bên kia bức tường đó, mỗi nơi một mảnh thân thể giống như bức tường ở Berlin chia cắt Đông Đức, Tây Đức; hay như bức tường ở bán đảo Triều Tiên, ngăn đôi thành hai nước Bắc Triều Tiên và Nam Triều Tiên. Đối với Israel, điều đó ví như phải đuổi hết người Ả Rập. Israel ra khỏi vùng của họ để sống mà không có mối liên quan gì với người anh em láng giềng. Còn đối với Palestine, một bức tường chia cắt làm hai phần như thế, sẽ mất đi một phần thu nhập đáng kể, kéo theo sự suy sụp về kinh tế càng trầm trọng hơn, trong khi ngày nay nền kinh tế của Palestine đang đình đốn đến thảm hại. Việc lựa chọn giải pháp này hay giải pháp khác đều có khó khăn, chỉ trừ vài phần tử cực đoan của cả hai phe là không cần nghĩ đến giải pháp nào ngoài việc tấn công, khủng bố nhau.

Israel sẽ phải chấp nhận hòa bình, và điều đó sẽ kéo theo sau việc mở rộng tự do cho Palestine. Họ sẽ phải ngừng xây dựng tính đặc thù về một quyền hành trên một mảnh đất, để một lần nữa tự xác định khả năng xúc tiến nguồn gốc một bộ tộc di cư, nguồn gốc những người lang thang, nghĩa là tiếp tục tồn tại và tỏa sáng bằng tiếng nói, bằng lịch sử, nền văn hóa và một cộng đồng của giá trị, cũng như giá trị của phương Tây và đồng thời họ phải chấp nhận cũng được tự làm phong phú thêm những giá trị của phương Đông và của đạo Hồi.

Còn lâu lắm, giữa Trung tâm tương lai của vùng tam giác đang có mặt của phương Đông - đạo Hồi và miền Cận Đông, sẽ mở ra và giữ vai trò thiên về phương Đông của các thế lực ở phương Tây, một vai trò mới về môi giới hòa bình và tiến bộ.

Sự giáo dục sẽ là thứ chiến lược nhất của những thành công. Việc chạy đua vũ trang, chạy đua về trí óc sẽ có thể được tiếp tục. Cộng đồng người Do Thái sống tản mát sẽ làm đầy đủ vai trò chiến lược mà hình như họ chưa có hoàn cảnh dự vào việc này. Trừ trường hợp rất hiếm là cộng đồng ấy đang dần biến mất trong sự thống nhất của phương Tây hóa và trong lãng quên nguồn gốc dân tộc của họ.

MẮT XÍCH Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Những cộng đồng Do Thái sống tản mát
Sự biến mất do sự lãnh đạm với nguồn gốc

Dân số Do Thái trên thế giới ước độ có 12,5 triệu người vào năm 2002, đã sụt xuống từ giữa những năm 70 khi đó dân số Do Thái có 13,7 triệu người. Trong khoảng 20 năm dân số cộng đồng Do Thái sống tản mát cũng xuống thấp từ 9 triệu đến chưa được 7,5 triệu người. Chưa kể đến số người trở về Israel, đẻ sinh đẻ cũng xuống rất thấp (tỉ lệ 1 người đàn bà có 1,6 trẻ em, trừ những gia đình theo đạo Do Thái chính thống) nên không làm cho họ có thể duy trì được con số ấy. Ở Mỹ chỉ có 21% người Do Thái - Mỹ dưới 18 tuổi, so với toàn bộ số người Do Thái ở Mỹ (Trừ Canada và ở Pháp). Thật tồi tệ hơn là số trẻ em Do Thái dưới 14 tuổi ở Nga chỉ chiếm chưa đến 20% toàn bộ số dân và người trên 55 tuổi chiếm gần 1/2 của cộng đồng.

Thêm vào đó lại có tăng nhiều các cuộc hôn nhân hỗn hợp và sự sa sút tình cảm về phụ thuộc. Hầu hết người Do Thái ở phương Tây càng ngày càng ít sống chung với cha mẹ. Họ càng lấy nhau nhiều hơn với người khác quốc tịch cùng làm việc với nhau hay cùng học ở trường đại học. Trong tất cả các cộng đồng nhỏ bé trên thế giới, các cuộc hôn nhân hỗn hợp cũng tăng lên nhiều. Trong các cộng đồng Do Thái sống tản mát, con số hôn nhân hỗn hợp vào năm 1940 có 3% đến năm 1960 tăng lên 8% và đến năm 2001 là 52%. Ở Achetina con số hôn nhân hỗn hợp là 57%. Ở Mỹ đạt tới 72% cho những người trong giáo hội, còn ở những người theo đạo Do Thái chính thống cũng là 3%. Có 8 trong 10 cặp không cưới hỏi, nhưng vẫn sống chung như vợ chồng. Chỉ trừ những người châu Phi - Mỹ ở Mỹ và những người hồi giáo ở châu Âu thoát khỏi phần nào về những ý định hôn nhân hỗn hợp ấy bởi vì họ không muốn như vậy và cũng bởi vì nạn phân biệt chủng tộc. Và vì trình độ đại học đã đầy đèn việc hòa hợp với dân tộc nơi họ định cư và cộng đồng Do Thái đã đặc biệt liên quan đến chuyện này. Đây là thế hai ngả vĩnh viễn vì người hiểu biết giáo hội đã đe dọa sự phụ thuộc đặc biệt này.

Phần đông các cuộc hôn nhân hỗn hợp không có nghĩa là sự chuyển đổi của người Do Thái sang một tín ngưỡng khác, nhưng bởi sự từ chối chuyển đổi của người chồng hay vợ không phải là người Do Thái. Và hầu hết ở thế hệ con cháu tiếp sau đã bỏ đạo Do Thái. Ngày nay có tới 1/3 nam nữ thanh niên Do Thái của các cộng đồng sống tản mát lấy vợ hay chồng không phải là người Do Thái, thì họ cũng chẳng cần phải chuyển đổi vì họ có còn theo đạo Do Thái nữa đâu. Có tới 1/2 số trẻ em sinh ra từ các cuộc hôn nhân hỗn hợp ở Hoa Kỳ, không còn là người Do Thái nữa. Ở Mỹ có 700.000 thanh thiếu niên nam nữ dưới 18 tuổi có cha hay mẹ là người Do Thái, đều được dạy dỗ trong một tín ngưỡng khác, và có 600.000 người trưởng thành sinh ra ít có người cha là Do Thái, đã đi theo tín ngưỡng khác.

Ngay cả những trẻ em có cha mẹ đều là người Do Thái cũng đã mất nguồn gốc lý lịch. Tại Mỹ cứ ba trẻ em thì có hai trẻ em không nhận sự giáo dục của tín ngưỡng. Ở Pháp tỉ lệ so sánh này gần như có tới 1/2. Có một sự hiểm họa đặc biệt ở cộng đồng Do Thái sống tản mác ở Anvers là có tới 90% trẻ em vẫn thường xuyên theo học ở trường của Do Thái.

Hơn bao giờ hết, sự phụ thuộc đã là việc lựa chọn của cá nhân, ít nhiều bị buộc phải theo môi trường xung quanh. Nếu sự lựa chọn ấy là khó khăn cho một người Israel, cũng không phải nói việc đó cho nhiều người Do Thái trong các cộng đồng sống tản mát, đặc biệt là người Do Thái Mỹ (như Jerry Seinfeld là một điển hình). Ngày nay sự phụ thuộc ấy ở cộng đồng sống tản mát chỉ thể hiện qua những dữ liệu mơ hồ về: kỷ niệm khi sống trong sa mạc (Shoah), sự cảnh giác đối phó với những sự đe dọa của việc bài trừ Do Thái, sự cần thiết ủng hộ cho nhà nước Israel, tình đoàn kết với những người quá nghèo khổ, lòng xót thương của đạo làm con, và việc tôn trọng truyền thống gia đình. Chỉ còn lại ở những người Do Thái điều gì mà họ lựa chọn, nhưng họ cũng chỉ lựa chọn được điều đã xảy ra là con số dân cư của họ chỉ có thể hạ thấp mà không tăng lên nhanh như những thế kỷ trước.

Tóm lại, phải kể đến, nếu những xu thế ấy hiện thời kéo dài thì 1/3 số dân của các cộng đồng sống tản mát sẽ giảm đi vào năm 2020. Và đến năm 2050 thì số dân ấy sẽ giảm tới 50%. Theo sự phân tích còn bi quan hơn của vài nhà nghiên cứu ở Trường đại học Harvard thì đến năm 2080, ở Hoa Kỳ chỉ còn 900.000 người Do Thái là cùng.

Theo một sự phân tích khác của tổ chức “American Jewish Committee” (Ủy ban Do Thái Mỹ trong bài viết “American Jewish Year Book” thì dân số Do Thái - Mỹ vẫn còn 3,8 triệu. Vào năm 2080, nhưng 40% trong số này là người đã trên 65 tuổi.

Cùng với người Do Thái ở Canada, người Do Thái ở Pháp hình như ít bị đe dọa bởi sự tiến triển của tuổi già tàn tạ, ngay cả khi nhịp hòa đồng với dân tộc địa phương của họ cũng dần dần đạt tới con số của người Do Thái hòa đồng ở Hoa Kỳ.

Hậu quả là, trừ phi chiến tranh làm cạn kiệt số dân của họ, thì đến năm 2020, Israel lại sẽ trở thành một cộng đồng Do Thái đầu tiên trên thế giới và đa số dân của họ sẽ sống trong cộng đồng đó chỉ được trước năm 2050, và lúc đó dân tộc của họ phần lớn đã là người cao tuổi. Và Israel không còn là một cộng đồng Do Thái rộng lớn của đất nước họ. Người ta sẽ chỉ nói là “cộng đồng Israel” mà không còn là cộng đồng Do Thái sống tản mát nữa. Nó trở thành một cộng đồng có quốc gia, nhưng không còn nền văn hóa riêng vì đã lẫn lộn trong toàn cầu với các cộng đồng quốc gia sống tản mát và đã bị lai với các dân tộc khác.

Dân tộc Do Thái đã sống từ 2000 năm trước với vai trò tiên phong nay đã bị biến mất do các dân tộc khác hòa vào với họ. Sự biến mất ấy do việc đồng đều với các dân tộc khác không chỉ là điều duy nhất đe dọa đến họ.

Sự biến mất do những sự khác nhau

Dù đã bị suy yếu nhưng các cộng đồng vẫn luôn tỏ ra bị ghen ghét và có thể biến mất do hành động thù địch của các miền đất khác. Người ta đã thấy việc dùng bạo lực đã quay trở lại để đối phó với họ, như việc các nước nhỏ khác đang phản đối họ. Kỷ niệm về cuộc sống trong sa mạc khi lần đầu bị đi đày cũng không đủ để che chở cho họ khỏi những thảm kịch có tầm rộng lớn trước. Họ có thể thấy lại sự hồi sinh, nếu họ biết đúc kết các lời chê trách xung quanh các cộng đồng, như việc họ đã muốn chế ngự cả toàn cầu hay nữa, nếu họ được dựa vào một thế lực còn chưa nhận thấy và chưa thể dự kiến trước, như việc họ liên kết với một nhà nước nào đó, mà theo như người ta nói, là đang tồn tại sự đe dọa việc họ dựa vào công việc khai thác dầu ở phương Đông. Hãy thông thường hơn nữa là, họ bị tố cáo như một vật cản to lớn về sự thỏa thuận giữa phương Đông và phương Tây, giữa đạo Hồi và đạo Cơ Đốc. Người ta có thể đi đến một sự thỏa thuận, dù rằng chỉ trong một cơn ác mộng xấu xa, giữa hai tín ngưỡng con, chống lại tín ngưỡng mẹ, như Hồi giáo và Cơ Đốc giáo chống lại đạo Do Thái (Vì đạo Do Thái có nguồn gốc đầu tiên, sau đó mới chia sẻ sinh ra đạo Hồi và đạo Cơ Đốc).

Trong bài diễn văn mới gần đây của tổng thống Syrie trước giáo hoàng, lại đã tố đạo Do Thái tội giết Chúa (vì Jésus Christ cũng là người Do Thái, muốn lập ra đạo Cơ Đốc riêng nên bị người Do Thái xử tội đóng đinh câu rút vào cột hình chữ Thập. Do Jésus Christ bị giang hai tay ra, và từ đó đã trở thành biểu tượng Thập ác của đạo Cơ Đốc) và vì Vatican không có sự phản đối kịp thời, nên có thể hợp thành một trong những dấu hiệu của điềm báo bảo là sự liên minh thù địch chống lại đạo Do Thái. Chỉ còn hình dung ra một vài thế lực ở phương Đông, hay ở nơi khác, có thể vun đắp thêm vào sự ảo tưởng như vậy. Nhưng may thay, ngày nay sự đe dọa ấy cho dân tộc Do Thái đã xa rồi.

Thông thường, do sự thúc đẩy đến tính đồng hóa nên việc toàn cầu hóa chỉ kịch phát sự thù địch giữa những điểm gì giống nhau và tụ tiêu sự bạo lực chỉ còn 1/3. Và một lần nữa, dân tộc Do Thái ở vào trường hợp đó, cũng chỉ còn chịu đựng “1/3 sự đau khổ” do sự bung xung của quân đội thù địch.

Nhưng đến giờ này vẫn chưa đoán ra được sự đe dọa như thế nào đối với Israel, trong mọi trường hợp mà họ đang có quan hệ với những thế lực về địa lý chính trị. Nhưng từ năm 1900, không có hay hậu như không có điều gì báo trước cho vài thập kỷ sau đây.

Ở PHƯƠNG TÂY VÀ Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Tự phát triển hay biến mất

Những kỷ luật mới về việc giao dịch đã trở thành một công cụ lợi hại cho việc liên lạc giữa các cộng đồng sống tản mát với cộng đồng gốc rễ. Những kỷ luật mới này đã tăng cường tính ưu tú của các giá trị sinh ra từ dân tộc Do Thái, bằng cách phổ cập các điều kiện và các phương tiện của đời sống di cư. Đến nay trong ý nghĩ của người Israel không còn có gì là Do Thái mà chỉ còn có điện thoại di động.

Cũng như mọi dân tộc ít người khác, các cộng đồng Do Thái sống tản mát chỉ có thể sống sót nếu sự dã man của thế giới được đẩy lùi. Điều đó còn xa mới tùy thuộc được ở họ, nếu mỗi người biết đánh giá những sự khác nhau, để tìm thấy hạnh phúc của người láng giềng. Không phải các cộng đồng ở liền kề nhau hay ít nhiều co lại với nhau xung quanh cái thế của cộng đồng, mà là trong việc phụ thuộc nhiều mặt vào nhau, việc tham dự vào nhiều thực thể khác nhau. Và đặc biệt đối với người theo đạo Do Thái là có được sự thỏa thuận về lãnh thổ.

Một nhóm các “Mạnh thường quân” người Do Thái - Mỹ đã được một nhà tài chính ở Wall Street là Michel Steenhardt, con trai một người bán vàng bạc đồ nữ trang ở Brooklyn, thúc đẩy làm cho lớp trẻ Do Thái hiểu biết rõ về lịch sử và nguồn gốc dân tộc Do Thái. Nhóm người “Mạnh thường quân” này đã lập ra một tổ chức “Partnership for Excellence in Jewish Education”, hàng năm cúng vào tổ chức này 18 triệu Đô la, gửi những người trẻ tuổi của cộng đồng sống tản mát về Israel để hiểu rõ thêm lịch sử nguồn gốc của họ. Trong năm đầu có 8000 thanh niên nam nữ được về Israel. Những năm sau tiếp tục có tới 50.000 người được về tổ quốc để học tập. Nhóm người này còn lập ra tổ chức “Birth Right” (quyền thế tập) tặng cho những cặp thanh niên Do Thái mới cưới nhau về Israel để hưởng tuần trăng mật. Cuối cùng nhờ có kỹ thuật thương mại hiện đại, nên nhóm người này đã góp ý với các cộng đồng cách mở mang tăng cường gắn bó với sự thờ cúng, nối lại với các dự định của nhà thờ đạo Tin Lành và Thiên chúa giáo ở Mỹ và ở châu Âu, và dựa vào ngay người người kinh doanh của họ là người “tiếp thị tín ngưỡng”.

Còn có những sự liên kết cần thiết khác cho người theo đạo Do Thái (như những lời xưng tội) để trở thành một cực thu hút và cung cấp các câu trả lời về những vấn đề lớn mà nhân loại đặt ra cho họ. Không vì thế mà họ co mình trong tính chính giáo không thể tha thứ được, và trong thứ cộng đồng luôn bị ghen tức. Có một điều không chắc chắn là tất cả các cộng đồng Do Thái sống tản mát phải có được những phương tiện để dễ dàng làm mới lại tinh thần của đạo Do Thái để không chỉ có riêng mình làm được chuyện đổi mới ấy, mà phải do người khác giúp họ. Và cũng không phải do người khác làm giúp cho Israel, mà cần phải có các giáo sư các nhà trường, các cuộc tranh luận, các địa điểm gặp gỡ nhau, mới làm được chuyện đó. Cần phải có hòa bình, có sự cởi mở, tha thứ, có nhiều điều an ủi, việc hiện đại hóa các nghi thức, các tập tục, có sự thực hành và những ý tưởng. Nếu chiến tranh nhất định phải xảy ra ở Trung Đông thì trách nhiệm sống còn của đạo Do Thái sẽ đè nặng lên ba cộng đồng ở phương Tây là: cộng đồng ở Hoa Kỳ, Canada và Pháp. Nếu miền Trung Đông có hòa bình thì Israel lại có thể giúp đỡ tài chính cho cuộc sống văn hóa của vài cộng đồng sống tản mát. Không còn gì tốt hơn bằng cách sử dụng những quỹ do các nhà băng ở Thụy Sĩ trả để bồi thường cho những cướp đoạt của kẻ xâm lăng trong cuộc chiến tranh thế giới vừa qua.

Trong trường hợp này, nọ, để đạt được việc đổi mới, thì dân tộc Do Thái, cũng như các dân tộc thiểu số khác, phải cùng với việc mở cửa đón tiếp những người mới đến, chấp nhận cho các mốt đời sống mới, và dễ dàng chấp nhận những ai muốn trở lại với họ.

Tổ chức “Joint Conversion Institute” (Học viện nối lại sự chuyển đạo) thành lập từ năm 1999 ở Israel, muốn làm giảm nhẹ các quy tắc về việc chuyển đổi đạo để chấp nhận những ai không thích kiểu sống theo luật lệ của đạo chính thống. Đây chỉ là sự phác thảo đầu tiên và còn dè dặt. Chỉ có những xã hội cởi mở rộng rãi mới có thể tồn tại. Và chỉ có việc cởi mở của ngày nay mới đảm bảo cho đạo Do Thái tồn tại.

Những người vượt tuyến ở phương Đông và phương Tây

Các cộng đồng Do Thái sống tản mát sát cánh cùng với Israel, để làm tròn vai trò đạo đức học, nhắc nhở cho nhân loại những giá trị về đạo đức đã giúp cho họ tồn tại được lâu dài, là phải tiếp tục được då giúp đỡ tồn tại đối ngoại khác, bằng cách tạo ra bằng sự tiến bộ vào trao đổi. Vào lúc mà các nền văn minh khác đã hình thành và nổi lên thì dân tộc Do Thái bằng mọi cách cần phải tìm lại vai trò mà họ đã đóng góp trong 10 thế kỷ qua, với các dụng cụ mới còn đang tiềm tàng: là người đã đi qua giữa phương Đông - Hồi giáo và phương Tây; là người đã đi qua những của cải giàu có, những tư tưởng và văn hóa; nhưng cũng có thể trong giai đoạn mới của lịch sử thế giới, họ sẽ là người chỉ đường đi qua ngay chính tài sản của họ: là thời gian. Bởi vì người Do Thái nghĩ đến Trời của họ, mà theo như mọi người cho thấy, họ đã trở thành người chủ của thời gian, trong đó họ đã đi qua và so sánh được giá trị và tiền bạc. Bởi vì họ đã thường đặt nỗi đau khổ, Trời và Tiền bạc của họ theo cách sắp đặt của người khác, và cũng cung hiếm thời gian của họ cho thế giới như: thời gian về vĩnh cửu (bởi Trời), thời gian của vật chất (tiền bạc) và thời gian về trí tuệ (nghệ thuật). Đến nay họ chỉ còn thời gian cho nguồn tiến bộ mới của nhân loại.

Trong cuộc đối thoại mới với những nền văn minh, trong phương Đông hóa với con người, và trong phương Tây hóa với các sự việc, dân tộc Do Thái đã giữ vai trò nổi bật trong việc gặp gỡ những tầm nhìn mới của thời đại về phương Đông và phương Tây mà họ sẽ phải đương đầu. Họ phải đặt lên hàng đầu đức hạnh chung cho nơi định cư và cho bộ tộc di cư, chủ yếu là nền văn hóa tương lai của thời gian: sự tiếp đón ân cần đối với mọi người, mọi việc mà họ phải tỏ ra vui lòng để làm vui lòng mọi người trong việc trao đổi về thời gian. Một thời gian được dứt ra khỏi sự chi phối của đất đai và tiền bạc.

*

* *

Lịch sử này không chỉ nói về một dân tộc có nhân khẩu không đáng kể gì, mà muốn nêu lên vai trò của tất cả các nước nhỏ bé trong lịch sử nhân loại. Nó nhấn mạnh giữa các thế hai ngả mà sớm hay muộn cũng sẽ phải đương đầu với tất cả các dân tộc: một là sẽ phải biến mất trong sự thờ ơ, lãnh đạm với sự đồng đều giống nhau của các dân tộc, hay là chết trong tính lập dị không thể tha thứ được.

Lịch sử này nhắc đến sự chuyển đổi vào giai đoạn cuối cùng của tất cả mọi vấn đề, của tất cả mọi mối liên quan xã hội bằng tiền bạc, sự chuyển đổi cho tất cả nền văn hóa trội nhất.

Lịch sử này nhấn mạnh đến sự đe dọa đang lởn vởn trên mọi các nước nhược tiểu, chỉ rõ những sự bung xung đang thách thức những người theo chủ nghĩa bảo thủ, đố kỵ, ghen ghét, bởi vì các nước nhỏ ấy vẫn tồn tại và sẽ bị truy hại do những gì họ gây ra. Lịch sử này cũng chỉ rõ những cộng đồng Do Thái sống tản mát đã thành công là do họ đã gắn liền một cách hết sức quan trọng với nền giáo dục và ký ức của họ, với sự ưu tư, với thời gian dài, là sự tôn trọng những người khác.

Lịch sử chỉ rõ tương lai về các quốc gia cởi mở đối với dân tộc di cư khác và đối với bản thân họ. Nó phản ánh một việc là không có miền định cư nào lại không có bộ tộc di cư, và cũng không có bộ tộc di cư nào lại không có đất định cư. Cuối cùng lịch sử này công bố rằng phương Tây chỉ có được lợi ích trong sự hòa bình với Hồi giáo và phương Đông, đồng thời họ phải sẵn sàng mở rộng nền văn hóa của họ và cho các cộng đồng di cư của họ.

Tất cả các dân tộc trên thế giới, bằng cách này hay cách khác, sẽ phải đối chất với nhau trong cái được thua ấy. Tất cả các dân tộc đều có tầm vóc vừa là dân di cư vừa là dân định cư, với một cộng đồng di cư ít nhiều quan trọng khác nhau. Tất cả các dân tộc đều hòa trộn vào các hình thức chiến tranh khác nhau; sự khủng bố của bộ lạc di cư không chừa một người nào. Tất cả sẽ đều phải va chạm với sự đòi hỏi tự xác định được tính dân tộc của mình bởi nguồn gốc về văn hóa, bởi tiếng nói, mà không chỉ có lãnh thổ là đủ. Không ai có thể là con người khác được trong nơi dung hợp của sự lai giống, chỉ trừ khi họ cứ sống ru rú trong khu Ghetto. Tất cả mọi người sẽ trả lại ý nghĩ về những giá trị đạo đức học, về đức hạnh, để làm cái tay vịn (lan can) trong thế giới này. Lịch sử của dân tộc Do Thái, trong quan hệ của họ với tiền bạc và thế giới, chỉ là một sự tiên phong, quý giá cho tất cả mọi người, về những luật lệ mà lịch sử ấy đã dạy và chờ đợi ở tất cả mỗi con người.

Hiện nay ở phương Đông vẫn còn những cộng đồng sống tản mát có nhiều hứa hẹn nhất. Trước hết là Trung Hoa, có số dân đông gấp 20 lần số dân Do Thái, giàu có gấp 30 lần so với Do Thái, nhưng vẫn luôn hướng về gia đình, về nền giáo dục, sự cố gắng, để tất cả cái đó có thể nuôi dưỡng cho những người khác bằng cách bảo vệ lấy nguồn gốc dân tộc của họ.

Ngày mai, việc toàn cầu hóa sẽ đẩy biết bao nhiêu các cộng đồng di cư, khi thì bị biến mất trong những quốc gia tiếp nhận họ, khi thì tái đổi mới bởi những mối quan hệ mới với những người di cư, đôi khi không còn gốc rễ, cũng không còn tổ quốc. Trong các hình ghép mảnh sống động ấy sẽ làm ra thế giới. Người ta chỉ có thể tồn tại bằng cách chấp nhận như vậy bằng cách học ở mỗi người những điều mà phải chờ đợi ở những người khác và về những điều mà họ làm giúp cho người khác. Tóm lại là phải có sự học hỏi lẫn nhau.

Ít ra lịch sử về người Do Thái, với thế giới và tiền bạc cũng cho chúng ta một bài học là: Tất cả mọi người đều phải cần đến người khác để sống được.

¹. Người đã cổ động các nhà băng bao vây kinh tế làm cho Đức phải thất bại trong cuộc Đại chiến thế giới I.