[ebook©vctvegroup]

CHẤN HƯNG NHẬT BẢN

—★—
Tác giả: Clyde Prestowitz
Người dịch: Vũ Thanh Nhàn
Phát hành: Thái Hà
NXB Chính Trị Quốc Gia Sự Thật 2019

NHỮNG LỜI KHEN TẶNG DÀNH CHO CHẤN HƯNG NHẬT BẢN

Ba mươi năm trước, cái tên Clyde Prestowitz đại diện cho người bài xích Nhật Bản hàng đầu và là người đã cảnh báo Hoa Kỳ thay đổi để thích ứng với tình hình mới. Nhưng Prestowitz thực sự cũng đã có sự tôn trọng sâu sắc đối với những giá trị Nhật Bản, ông thông thạo tiếng Nhật và đã nhận một cậu bé người Nhật Bản làm con nuôi. Giờ đây, trong cuốn sách mới nhất của mình, ông đang đưa ra khuyến nghị cho người Nhật Bản làm cách nào thay đổi để thích ứng với tình hình mới dựa trên những kinh nghiệm từng tư vấn cho Hoa Kỳ của chính ông. Đây là một cuốn sách rất đáng đọc.

Richard C. Koo, Chuyên gia kinh tế cao cấp,

Viện Nghiên cứu Nomura

Liệu Nhật Bản có thể đảo ngược lại sự suy tàn? Tất cả chúng ta đều có một chút quyền lợi liên quan trong vấn đề này. Nhật Bản, cuối cùng có thể là một hình mẫu cho những xã hội hậu công nghiệp tiên tiến khác. Có lẽ không có toa thuốc cho sự hồi sinh triệt để, thích hợp và đầy thách thức như toa thuốc mà Clyde Prestowitz đã kê ra. Cho đến khi đọc cuốn sách, tôi đã thấy được hy vọng của chính mình rằng Nhật Bản sẽ xem xét khuyến nghị của ông và tiếp tục đóng góp cho nền văn minh thế giới.

Bob Carr, cựu Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Australia

“Kể từ khi Nhật Bản thành công thách thức sự thống trị ngành công nghiệp của Mỹ vào những năm 1980, Clyde Prestowitz là một tiếng nói hàng đầu trong việc thúc đẩy chúng ta nghĩ khác đi về quốc gia đặc biệt và vẫn bị hiểu nhầm này. Cuốn sách mới nhất của Clyde Prestowitz được xây dựng dựa trên sự nghiệp phong phú của ông trong chính sách thương mại và kinh tế để thăm dò sâu hơn không chỉ những vấn đề vẫn đang tồn tại dai dẳng của đất nước Nhật Bản mà còn cả tiềm năng to lớn để vẫn tiếp tục là một lực lượng sáng tạo trong nền kinh tế toàn cầu”.

Martin Fackler, Chánh văn phòng

tạp chí New York Times tại Tokyo

Câu chuyện hấp dẫn về vấn đề làm thế nào một đất nước có thể tự tái thiết, trong một thế giới nơi tâm điểm chính là Trung Quốc và Nhật Bản là “bữa trưa của ngày hôm qua”. Clyde Prestowitz làm một công việc tuyệt vời là tạo ra một bản kế hoạch giả tưởng về cách Nhật Bản có thể trở thành một cường quốc và tác động đối với con cháu chúng ta. Đã cầm cuốn sách lên rồi thì thật khó mà đặt xuống.

Daniel M. Slane, Ủy viên hội đồng,

Ủy ban xem xét vấn đề An ninh và Kinh tế Hoa Kỳ - Trung Quốc của Quốc hội Hoa Kỳ, Washington, DC

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Nhật Bản là một trong ba nền kinh tế lớn nhất thế giới với nguồn vốn dồi dào, công nghệ tiên tiến, có kinh nghiệm quản lý hiện đại và hiệu quả. Là nước xuất khẩu vốn khổng lồ, với hơn 1 nghìn tỉ USD đầu tư trực tiếp ở nước ngoài nên Nhật Bản là đối tác kinh tế quan trọng với nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam.

Trên con đường đi lên trở thành một trong ba nền kinh tế lớn nhất thế giới, Nhật Bản đã phải trải qua hai cuộc tái thiết đất nước vô cùng quan trọng, diễn ra vào thời kỳ Phục hưng Minh Trị năm 1868 và diễn ra sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong cả hai lần tự tái thiết này, Nhật Bản đã tạo ra một nỗ lực to lớn để du nhập, làm chủ, cải tiến, thay đổi công nghệ và bí quyết ngành công nghiệp của phương Tây. Và nhờ đó, Nhật Bản dường như trở nên bất bại trong lĩnh vực công nghiệp và công nghệ.

Tuy nhiên, từ năm 1990 trở về đây, nền kinh tế Nhật Bản có dấu hiệu phát triển chậm lại, đặc biệt là vị trí đứng đầu của Nhật Bản trong lĩnh vực công nghiệp và công nghệ đang bị đe dọa thay thế bởi các đối thủ cạnh tranh như Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan. Hoạt động đổi mới sáng tạo của Nhật Bản cũng có dấu hiệu đi xuống vào đầu những năm 1990 mặc dù Chính phủ Nhật Bản đã hết sức nỗ lực tăng gấp đôi chi tiêu dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển. Một phần nguyên nhân là Nhật Bản chỉ tập trung đầu tư nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực ôtô và điện tử mà bỏ qua những lĩnh vực khác có quy mô toàn cầu và là những lĩnh vực đòi hỏi đầu tư cao cho nghiên cứu và phát triển như dược phẩm, công nghệ sinh học, phần mềm và dịch vụ máy tính. Đứng trước nguy cơ này, câu hỏi đặt ra là liệu Nhật Bản có cần một cuộc tái thiết nữa hay không? Và nếu cần thì phải tái thiết như thế nào?

Nhằm giúp bạn đọc có thêm tài liệu nghiên cứu, tham khảo về phát triển đất nước Nhật Bản, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Chấn hưng Nhật Bản: Làm cách nào Nhật Bản có thể tự tái thiết và tại sao điều này lại quan trọng với Hoa Kỳ và thế giới (Japan Restored: How Japan Can Reinvent Itself and Why This Is Important for America and the World) (Sách tham khảo) của tác giả Clyde Prestowitz do Tuttle Publishing ấn hành năm 2015.

Nội dung của cuốn sách được chia thành 10 chương và được viết theo phong cách hết sức độc đáo. Thay vì trước hết mô tả đất nước Nhật Bản của hiện tại theo lối viết truyền thống, sau đó đưa ra những khuyến nghị về mặt chính sách,… thì ở đây, tác giả đã phác họa một bức tranh về đất nước Nhật Bản trong tương lai của năm 2050, một đất nước Nhật Bản đã được tái thiết lần thứ ba với rất nhiều sự thay đổi cả về kinh tế - xã hội và chính trị, chẳng hạn như GDP tăng 4,5%/năm, vượt xa so với bất kỳ nước lớn nào và gần gấp đôi GDP của Trung Quốc; dân số có chiều hướng tăng lên và vượt mức 150 triệu người; phụ nữ tham gia nhiều hơn vào lực lượng lao động, sinh nhiều con hơn;… và đáng ngạc nhiên hơn là Nhật Bản trở thành quốc gia nói tiếng Anh (!). Có thể thấy đây là một đất nước Nhật Bản trong tương lai hoàn toàn thay đổi so với Nhật Bản của hiện tại như đã được mô tả trong chính cuốn sách này. Tưởng như cuốn sách mang đến một câu chuyện giả tưởng song đó lại chính là những thông điệp, những lời khuyên và những kỳ vọng của tác giả, một người Mỹ đã từng có thời gian dài sinh sống và học tập tại Nhật Bản, dành cho đất nước này.

Đây là cuốn sách do tác giả phương Tây viết, có nhiều nội dung tham khảo hữu ích, song có một số nội dung đề cập trong cuốn sách là quan điểm riêng của các tác giả, không trùng với quan điểm chính thống của Việt Nam. Tôn trọng ý kiến của các tác giả và để bạn đọc rộng đường tham khảo, chúng tôi cố gắng giữ tinh thần của nguyên bản và khẳng định những ý kiến đó không phản ánh quan điểm của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.

Tháng 9 năm 2018

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

GIỚI THIỆU

NỀN TẢNG CỦA CUỐN SÁCH

Lần đầu tôi được thấy Nhật Bản là vào một buổi sáng mờ sương và lạnh cóng vào ngày 5 tháng 2 năm 1965 khi chiếc tàu SS President Cleveland chạy bằng hơi nước vào Vịnh Tokyo, hướng đến Yokohama sau hành trình 6 ngày lênh đênh trong gió bão từ Honolulu. Đồng hành trong chuyến đi có vợ tôi, Carol, là người Mỹ gốc Hoa, con gái 4 tháng tuổi của chúng tôi, Anne-Noelani và một người chú của vợ tôi, là người Trung Quốc và cũng là người điều hành bộ phận giặt là trên tàu. Tôi quan sát toàn bộ quang cảnh hoàn toàn xa lạ phía dưới từ trên boong tàu khi những chiếc tàu lai dắt từ từ đưa con tàu khổng lồ của chúng tôi cập bến.

Khi chúng tôi bước xuống cầu tàu mang theo hành lý và bế con gái, qua nơi kiểm soát hộ chiếu và hải quan, tôi nhanh chóng nhận ra rằng năm học tiếng Nhật mà tôi đã hoàn thành tại Trung tâm Đông - Tây ở Honolulu sẽ không trợ giúp nhiều cho tôi được. Các nhân viên kiểm tra hộ chiếu và hải quan dường như đã quyết định nói với giọng luyến láy và với tốc độ của hỏa lực súng máy và tôi chỉ có thể đọc được một ít từ tiếng Nhật trên những tấm bảng chỉ dẫn và tín hiệu xung quanh. Chú của Carol đã giúp chúng tôi bắt một chiếc xe đến ga Sakuragicho của Yokohama, nơi chúng tôi đáp tàu đi Tokyo. Chiếc xe đầy chật người, nhiều phụ nữ mặc những bộ kimono sặc sỡ; và trong cánh mày râu, một số người đi những đôi giầy cao cổ hoặc giầy thông thường, cả hai loại đều có phần ngón chân cái tách biệt - giống như găng tay, nhưng đây là dành cho chân chứ không phải là tay. Tôi nhớ mình đã nghĩ, “Ồ, bạn muốn một điều gì đó khác biệt. Trông có vẻ chính là nó đây”.

Chuyến đi này bắt nguồn từ 2 năm trước khi tôi đang loay hoay dự tính cho việc tốt nghiệp ở Trường Swarthmore vào tháng 6 năm 1963. Trước đó, tôi là một du học sinh theo diện trao đổi, đến Thụy Sĩ và đã bị mong muốn đi du lịch thôi thúc dữ dội. Tôi đã muốn nhìn ngắm thế giới sau khi tốt nghiệp, nhưng lại gặp phải một vấn đề nhỏ: tiền bạc; hay đúng hơn là, thiếu tiền. Vì thế tôi đã tìm kiếm những khoản tài trợ, và trong khi tìm, tôi đã tình cờ đến Trung tâm Đông - Tây, tại Đại học Hawaii. Trung tâm này cung cấp một khoản siêu đãi ngộ - 2 năm trợ cấp học phí, tiền ăn ở, tài liệu học tập, và du lịch, tất cả đều được chi trả, cùng với 200 đôla mỗi tháng tiền tiêu vặt. Những người được nhận trợ cấp được yêu cầu dành một năm nghiên cứu bất kỳ chủ đề nào mà họ đam mê ở trường đại học này. Trung tâm này cũng yêu cầu họ phải học một ngoại ngữ châu Á, năm thứ hai trong khoảng thời gian 2 năm được trợ cấp, sinh viên sẽ dành để nghiên cứu và làm việc ở nước mà họ chọn học ngôn ngữ. Tất cả giống như một thỏa thuận tuyệt vời với tôi. Tôi đã nộp đơn và đủ may mắn để nhận được khoản trợ cấp và bắt đầu một năm dưới những tán cọ đung đưa của Honolulu. Này, dù sao cũng phải có người làm điều đó đấy.

Đầu tiên tôi nghĩ mình sẽ học tiếng Trung, nhưng bố tôi là một nhà hóa học và nhà luyện kim đã làm việc trong ngành hàn và thép. Giờ nhớ lại, đó là năm 1963, và Trung Quốc - sau đó dưới thời của Mao (Mao Trạch Đông) - là một trong những nước nghèo nhất thế giới, trong khi sự hồi phục sau chiến tranh đầy kỳ diệu của nền kinh tế Nhật Bản đã được giới thiệu trên bìa tờ Economist vào tháng 1 năm 1964. Bố tôi nói, “Nhìn này con trai, sao con lại muốn học tiếng Trung chứ? Họ chẳng làm nên điều gì cả. Con nên học tiếng Nhật. Họ tạo ra mọi thứ”. Đó là cách tôi đã đăng ký học tiếng Nhật khi lần đầu tiên theo học tại Trung tâm Đông - Tây và Đại học Hawaii vào tháng 9 năm 1963.

Mặc dù tờ Economist đã ca ngợi sự phát triển kinh tế nhanh chóng của Nhật Bản, nhưng với một cậu chàng 23 tuổi người Mỹ thì đất nước này dường như chẳng có vẻ gì của sự phát triển đó cả. Đa phần mọi người đi xe đạp và xe buýt hoặc đi bộ. Hầu như không có chuyện tắc đường ở Tokyo vì có quá ít ôtô. Tôi nhớ đã rất ngạc nhiên với những cậu bé giao hàng trên xe đạp, chúng giữ thăng bằng những bát mì đang bốc hơi nghi ngút mà không làm rớt một giọt nước khi mang đến nhà khách hàng. Trong khi những người bạn Nhật Bản của chúng tôi miêu tả căn hộ tôi và vợ tôi tìm được là một ngôi nhà sang trọng, thì nó lại không có nước nóng, không có bồn tắm (xin nhớ rằng con gái của chúng tôi mới 4 tháng tuổi), không có lò sưởi, không có hệ thống sưởi, không máy rửa bát, máy giặt hay máy là quần áo và chỉ có hai bóng đèn điện (tuy nhiên, chúng tôi có một nhà vệ sinh kiểu phương Tây). Đó là thời kỳ trước khi có tã giấy dùng một lần, nên chúng tôi đã phải đun nước sôi để giặt tã hằng ngày, và ở đó cũng không có chuyện rửa tay và mặt bằng nước ấm.

Chúng tôi đã đun nấu bằng hai thiết bị gas nhỏ trông giống như đèn Bunsen trong lớp hóa học ở trường trung học của tôi. Chúng tôi có một phòng rộng bằng bốn chiếc chiếu tatami để sinh hoạt và ngủ tại đó, và một phòng rộng bằng hai chiếc chiếu tatami để đặt giường cũi của con. Chúng tôi đã sưởi ấm các căn phòng với một bếp dầu nhưng ban đêm phải tắt đi vì mối nguy hiểm động đất thường trực làm đổ bếp dầu giữa đêm và thiêu rụi cả khu xóm. Chúng tôi tắm ở sento, nhà tắm công cộng nơi bức tường ngăn cách giữa phòng tắm của nam giới và nữ giới thấp hơn so với chiều cao trung bình của người Mỹ. Sau khi cởi bỏ trang phục, nam giới sẽ đưa giỏ quần áo của họ cho những nữ phục vụ trẻ, những người này sẽ trả lại đồ khi họ tắm xong. Vào những tối mùa đông trên phố, người ta có thể luôn nhận ra những người vừa tắm xong vì họ được bao quanh bởi những lớp sương mờ trắng do tác động của khí lạnh lên hơi ẩm, làn da và quần áo ấm. Sau khi từ sento trở về nhà, chúng tôi ngủ trên những tấm đệm trải ra trên sàn tatami và dần chìm vào giấc nồng khi những hơi thở nóng ấm phả ra thành những đám hơi trắng trong cái lạnh của căn phòng không được sưởi ấm.

Đó không phải là một cuộc sống xa hoa. Nhưng chúng tôi cũng không cảm thấy thiếu thốn. Thay vào đó, chúng tôi cảm thấy rất đầy đủ và vinh dự được sống cuộc sống đó. Đó là những gì còn sót lại của một chút Tây hóa, một chút Nhật Bản hiện đại dần biến mất mãi mãi. Thời diệu kỳ đó là nền tảng đầu tiên của cuộc sống và sự nghiệp sau này của tôi, và lòng hoài cổ dành cho thời kỳ đó chính là một phần thúc đẩy cho sự ra đời của cuốn sách này.

Tôi đã rời Nhật Bản vào cuối năm 1965 và bước vào ngành ngoại giao Hoa Kỳ, đầu tiên là làm Phó Lãnh sự tại Tổng Lãnh sự quán Hoa Kỳ ở Rotterdam và sau đó là Bí thư thứ ba của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hague. Sau đó tôi trở thành nhà quản lý kinh doanh của Công ty Scott Paper tại Philadelphia và Brussels. Nhưng tôi đã trở lại Nhật Bản vào năm 1976 với cương vị Phó Chủ tịch của công ty tư vấn của Thụy Sĩ Egon Zehnder International. Tôi đã khám phá ra rằng trong một thập kỷ tôi đi xa, Nhật Bản đã trở thành một đất nước giàu có và phát triển. Những chiếc xe đạp đã không chỉ nhường chỗ cho ôtô, mà ôtô còn gây ra những cảnh ùn tắc giao thông bất tận. Thật vậy, jutai (ùn tắc giao thông) đã trở thành một trong những từ tiếng Nhật ưa thích của vợ tôi. Và từ sento cũng đã gần như biến mất, nó đã được thay bằng o-furo (bồn tắm nước nóng) giờ thường là một phần trong ngôi nhà hoặc căn hộ của người Nhật Bản. Tất nhiên, sự hiện đại hóa này cũng có nhược điểm. Chất lượng không khí của Tokyo đã trở nên quá tệ đến nỗi khẩu trang là thứ được người dân Nhật Bản đeo thường xuyên.

Đây là thời kỳ hoàng kim của các tập đoàn Nhật Bản, chủ nghĩa tư bản dựa vào thị trường có sự định hướng của chính phủ đã thực hiện được điều kỳ diệu với nền kinh tế sau chiến tranh và giờ đây, vào những năm cuối của thập niên 70 của thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản này đang chinh phục thị trường thế giới trong ngành thép, dệt may và điện tử tiêu dùng. Có thể gọi đó là chủ nghĩa tư bản mang những đặc trưng Nhật Bản. Những điểm đặc trưng này bao gồm chế độ việc làm trọn đời dành cho một lực lượng lớn những nhân viên “bình thường”; về phía nhân viên, họ cực kỳ trung thành với công ty, những người này coi bản thân là một phần của một gia đình công ty và họ gần như không bao giờ tính đến việc thay đổi chủ lao động; các công đoàn doanh nghiệp phổ biến hơn công đoàn toàn ngành; và việc bảo vệ thị trường nội địa khỏi nhập khẩu bằng nhiều biện pháp. Các doanh nghiệp Nhật Bản cũng có một cơ cấu bị chi phối bởi những bán cácten của các công ty liên kết chặt chẽ với nhau, được biết đến là keiretsu; mô hình giao hàng đúng thời điểm[1]; kaizen (cải tiến liên tục); kiểm soát chất lượng sáu sigma (six sigma)[2]; mục tiêu phát triển và hỗ trợ phát triển của chính phủ cho cái gọi là những ngành chiến lược (máy móc, thiết bị bán dẫn, máy tính, thép,…); và chính sách giữ cho đồng yên được định giá thấp so với đồng đôla như một cách gián tiếp trợ cấp xuất khẩu và đánh thuế nhập khẩu.

Ban đầu là một nhà tư vấn chủ yếu cho các công ty nước ngoài cố gắng thâm nhập vào thị trường Nhật Bản, và sau đó là giám đốc điều hành chi nhánh tại Nhật Bản của hãng sản xuất thiết bị y tế Hoa Kỳ, tôi đã biết được hệ thống này hoạt động không chỉ nhờ kinh nghiệm cay đắng qua những cú va vấp thực tiễn, mà còn qua những lời giải thích kiên nhẫn của một vài bạn gia sư người Mỹ và Nhật Bản đầy thân thiện. Vào cuối những năm 1970, hệ thống các doanh nghiệp Nhật Bản dường như bất bại: Các nhà sản xuất ôtô Nhật Bản đã vận dụng điều này để bắt đầu tấn công các nhà sản xuất ôtô ở Detroit, trong khi các nhà sản xuất chất bán dẫn của nước này bắt đầu nhắm vào Thung lũng Silicon. Đến năm 1980, cả hai công ty chất bán dẫn của Hoa Kỳ ở Thung lũng này và các nhà sản xuất ôtô ở Detroit cùng với đại diện từ ngành thép, dệt may, công cụ máy móc, điện tử tiêu dùng và những ngành khác đã đến Washington, DC, yêu cầu Chính phủ Mỹ có động thái chống lại ý đồ “gian lận” thương mại của Nhật Bản.

Tất nhiên, đó là vào năm 1890 khi Ronald Reagan được bầu làm tổng thống, điều đó có nghĩa là một loạt các quan chức cấp cao mới sẽ nắm quyền trong Chính phủ Hoa Kỳ. Tháng 9 năm 1981, tôi đã được bổ nhiệm vào Bộ Thương mại Hoa Kỳ, đầu tiên làm Phó Trợ lý Bộ trưởng Bộ Thương mại, sau đó trở thành Quyền Trợ lý Bộ trưởng, và cuối cùng là Cố vấn cho Bộ trưởng. Ở những vị trí này, một trong những nhiệm vụ chính của tôi là giúp dẫn dắt cái mà sau này đã trở thành một loạt những cuộc đàm phán thương mại bất tận với Nhật Bản.

Thực tế, dường như luôn có những cuộc đàm phán trong hầu hết mọi lĩnh vực kinh tế. Chất bán dẫn, tivi, ôtô, hạt hạnh nhân, gạo, thuốc lá, dịch vụ và thiết bị viễn thông, bảo hiểm, bất cứ ngành nào bạn kể tên thì chúng tôi cũng đều có một cuộc đàm phán đi đến việc hoặc mở cửa thị trường Nhật Bản hoặc để ngăn chặn ý đồ tấn công của Nhật Bản vào thị trường Hoa Kỳ. Tất cả trông rất phức tạp, và nếu bạn cố gắng tiếp thu mọi chi tiết, thì nó đúng là phức tạp như vậy. Nhưng về bản chất, nó đã cô đọng thành hai tuyên bố cạnh tranh. Những nhà đàm phán đại diện cho ngành công nghiệp của Hoa Kỳ và những nhà đàm phán đại diện cho Chính phủ Hoa Kỳ tiếp tục phàn nàn rằng Nhật Bản đã “gian lận” bằng cách không tuân theo quy định của tự do thương mại và thị trường tự do của chủ nghĩa tư bản. Họ nói rằng ngành công nghiệp của Nhật Bản đã được trợ cấp và đang bán phá giá (bán dưới mức giá trung bình hoặc dưới mức giá tại thị trường quốc nội) các sản phẩm nhập khẩu vào thị trường Hoa Kỳ trong khi các thị trường quốc nội của Nhật Bản được bảo vệ giống như những lâu đài bất khả xâm phạm của thời phong kiến Yamato bằng một loạt các biện pháp. Các nhà đàm phán của Nhật Bản và những người đại diện cho ngành công nghiệp Nhật Bản đã đáp lại bằng câu nói về cơ bản là, “Các anh đang nói gì vậy? Thị trường của chúng tôi mở cửa hơn thị trường của các anh. Chúng tôi đánh thuế thấp hơn và ít hơn các anh. Vấn đề là các anh chưa cố gắng hết sức. Thật ra, các anh hầu như không cố gắng chút nào. Chất lượng sản phẩm của các anh khá tệ, quan hệ lao động thì mâu thuẫn, việc giao hàng thì luôn chậm trễ, dịch vụ thì không có và các anh còn đặt vôlăng xe ôtô ở sai bên [người Nhật Bản lái xe ở bên phải, giống như người Anh]. Các anh nên ngừng than vãn và đe dọa chúng tôi, hãy tập trung hết sức với tinh thần truyền thống “có thể làm được” của người Mỹ mà các anh luôn nhắc đến”.

Từ năm 1980 đến năm 1985, thâm hụt thương mại của Hoa Kỳ với Nhật Bản đã tăng từ 10 tỷ lên 50 tỷ đôla Mỹ, tương đương khoảng 500.000 - 800.000 việc làm bị mất đi trong thời kỳ suy thoái.

Nhiệm vụ của tôi là ngăn chặn dòng lũ đột ngột này cuốn đi nền sản xuất, công việc và công nghệ của Hoa Kỳ theo cách vẫn duy trì nguyên tắc tự do thương mại và cạnh tranh của Hoa Kỳ. Đặc biệt, nhiệm vụ của tôi là mở cửa thị trường Nhật Bản cho người Mỹ và những mặt hàng nhập khẩu và đầu tư nước ngoài khác.

Như đã nói ở trên, cuộc tranh luận này không phân thắng bại, phía Hoa Kỳ cho rằng Nhật Bản có hành vi gian lận, còn phía Nhật Bản thì cho rằng vấn đề đơn giản là các doanh nghiệp của Hoa Kỳ thiếu năng lực và là vấn đề của những người hùng của Chính phủ Hoa Kỳ (cụ thể là tôi). Thực tế, có một sự thật trong lập luận của phía Nhật Bản. Chẳng hạn, có một trường hợp phổ biến là các công ty của Hoa Kỳ thất bại về mặt chất lượng. Trong ngành ôtô, các chuyên gia phân tích chất lượng độc lập như Liên minh Người tiêu dùng luôn thấy được sự tin cậy và chất lượng của xe ôtô Nhật Bản tốt hơn so với những chiếc xe do “Ba gã khổng lồ” của Hoa Kỳ có trụ sở tại Detroit sản xuất. Tương tự, Hewlett Packard đã tạo ra một chấn động vào đầu những năm 1980 khi công ty này đưa ra một nghiên cứu so sánh chất lượng cho thấy, những chất bán dẫn của Nhật Bản có chất lượng trung bình tốt hơn so với các chất bán dẫn do các nhà sản xuất của Hoa Kỳ sản xuất.

Nhưng điều này khác xa hoàn toàn sự thật. Vì đó cũng là trường hợp mà hệ thống kỳ diệu của nền kinh tế Nhật Bản mà tôi đã biết rõ, đã được thiết kế đặc biệt để tránh sự xâm nhập của người nước ngoài và để thúc đẩy sản xuất trong nước và xuất khẩu. Trong khi đúng là Nhật Bản có mức thuế nói chung thấp hơn so với mức thuế của Hoa Kỳ, nhưng nước này lại có mức thuế rất lớn đánh thẳng vào những sản phẩm chẳng hạn như gạo cho những nước mà Nhật Bản không cạnh tranh được. Thậm chí quan trọng hơn, Nhật Bản giữ đồng yên được định giá thấp so với đồng đôla và duy trì một trang web phức tạp về các thủ tục, quy định và những rào cản về cơ cấu phi thuế quan để tiếp cận thị trường. Cơ cấu keiretsu của các cổ đông và các giám đốc, trong chính những công ty liên kết, đã được xây dựng để ngăn chặn sự tiếp quản các tập đoàn Nhật Bản của những công ty nước ngoài.

Các chuỗi phân phối đã cho thấy một rào cản khó khăn khác. Chẳng hạn, tại Hoa Kỳ, những đại lý ôtô được thành lập theo luật là những doanh nghiệp độc lập mà các nhà sản xuất ôtô không thể kiểm soát việc kinh doanh của họ. Vì thế, một đại lý có thể bán sản phẩm của hãng Ford, Honda, Volkswagen, và bất kỳ hãng nào khác có vẻ thu hút khách hàng. Cơ cấu này có nghĩa là khi các công ty ôtô Nhật Bản thâm nhập vào thị trường Hoa Kỳ, họ không cần phải xây dựng các mạng lưới đại lý phân phối từ đầu. Họ chỉ việc tận dụng những mạng lưới đại lý của Ford, GM, và Chrysler sẵn có. Tuy nhiên, ở Nhật Bản không như vậy; những đại lý của Toyota chỉ bán sản phẩm của Toyota, và sẽ rất rắc rối cho những đại lý đi ngược lại, cố gắng phá vỡ nguyên tắc đó. Sự khác biệt về mặt cơ cấu ở hai thị trường đã khiến cho việc xuất khẩu ôtô tại thị trường Nhật Bản trở nên khó khăn hơn so với xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ.

Tôi có thể nói tiếp, nhưng tôi dám chắc các bạn đã nắm được ý này. Nhiệm vụ mở cửa thị trường Nhật Bản mà Nhà Trắng đã giao cho các nhà đàm phán thương mại như tôi, về cơ bản có nghĩa là tái cấu trúc hệ thống kinh tế đã tạo ra điều kỳ diệu và dường như đang chinh phục tất cả những hệ thống kinh tế trước nó. Cố gắng thay đổi những điều mà tất cả người Nhật Bản đã bị thuyết phục là một hệ thống đã giành được chiến thắng không phải là trở ngại duy nhất của chúng tôi; nhiều người ở Nhật Bản chắc chắn rằng hệ thống kinh tế của họ là kết quả của nền văn hóa nước họ và do đó người Nhật Bản rất đặc biệt; các đồng nghiệp của tôi và tôi do đó đã gặp phải rất nhiều trở ngại khi chỉ trích và cố gắng thay đổi văn hóa đó. Trở ngại cuối cùng của chúng tôi là nhiều nhà kinh tế học và nhà bình luận của Hoa Kỳ đã không hiểu được bản chất và cơ cấu của nền kinh tế Nhật Bản và còn cho rằng vì nền kinh tế này có mức thuế thấp và vì các quan chức Nhật Bản khẳng định rằng nền kinh tế của họ là nền kinh tế thị trường - tư bản chủ nghĩa cũng giống như của Hoa Kỳ, mà thực sự là giống nền kinh tế Hoa Kỳ - chắc chắn là như vậy, với một vài yếu tố Nhật Bản kỳ quặc.

Kết quả là, nhiều nhà bình luận Nhật Bản và Hoa Kỳ đã chỉ trích chúng tôi vì nỗ lực quá mức để mở cửa một thị trường đã được mở cửa rồi. Là một người đàm phán đứng đầu, tôi đặc biệt đã bị Hobart Rowen của tờ Washington Post gọi là “kẻ bài xích Nhật Bản” và biệt danh đó đã tồn tại suốt một thời gian dài trên báo chí ở cả Nhật Bản và Hoa Kỳ. Đó là một thuật ngữ rất phiền toái cho tôi vì nó mặc nhiên gắn mác cho tôi là kẻ phân biệt chủng tộc. Suy nghĩa trong chốc lát thì lẽ ra Rowen đã có thể gọi tôi là một kẻ chỉ trích Nhật Bản. Tuy nhiên sự chỉ trích ở đây là hợp pháp về mặt trí tuệ và đạo đức. “Bài xích”, mặt khác, lại mang tính cảm xúc và phi lý, đầy hận thù và với ý định gây tổn hại một cách tiêu cực. Vì nó là một từ viết tắt khá tiện, nên các nhà báo đã bàn đến thuật ngữ này một cách rất vô tư và nó đã trở nên phổ biến, nhưng về bản chất nó hoàn toàn không hợp lý và gây hiểu nhầm tai hại. Nó đã được dự tính - và đúng như dự tính - làm chệch hướng các cuộc thảo luận thương mại Hoa Kỳ - Nhật Bản, từ những chỉ trích chính đáng về Nhật Bản sang phỉ báng mang tính cá nhân.

Đây là một giai đoạn đầy đau đớn với tôi về cả mặt sự nghiệp lẫn cuộc sống cá nhân. Về mặt công việc, trong khi tôi cùng với những nhà đàm phán khác của Hoa Kỳ đã nỗ lực đưa ra được một vài thỏa thuận như Hiệp định Chất bán dẫn và Hiệp định Viễn thông Hoa Kỳ - Nhật Bản, những hiệp định đã thực sự mở ra hai thị trường ở Nhật Bản ít nhất ở một mức độ nào đó, thì gần như mọi nỗ lực của chúng tôi dường như vô ích. Về mặt đời sống cá nhân, cực kỳ không dễ chịu chút nào khi - và gia đình tôi (đặc biệt là con trai nuôi người Nhật Bản của tôi) phải chịu đựng - các câu chuyện trên phương tiện truyền thông liên tục gọi tôi là kẻ chống lại người Nhật Bản hoặc thậm chí là kẻ chống lại người châu Á. Một số người bạn tốt ở Nhật Bản cố gắng bác bỏ những thông tin này bằng cách viết thư cho các biên tập viên của các tờ báo hàng đầu Nhật Bản, nhưng nhiệt huyết của họ không đủ để đối phó với hình ảnh tồi tệ của tôi được những bình luận trên truyền thông nuôi dưỡng.

Tôi rời khỏi chính quyền của Tổng thống Reagan vào năm 1986 và viết cuốn sách Trading Places: How America Is Giving Its Future to Japan (tạm dịch: Những đánh giá về thương mại: Cách mà Hoa Kỳ đang trao tương lai của mình vào tay Nhật Bản), trong đó tôi đã cố gắng giải thích những hiểu biết quan trọng mà tôi đã có được từ những năm làm việc ở Nhật Bản và đàm phán với Nhật Bản, rằng Nhật Bản không gian lận và tỷ lệ việc làm của Hoa Kỳ thì không giảm xuống. Thay vào đó, đơn giản là hai bên đang chơi những trò chơi khác nhau. Hoa Kỳ thì đang chơi bóng chày trong khi Nhật Bản lại đang chơi bóng đá. Nhật Bản không gian lận hay chơi bóng đá dở tệ, còn Hoa Kỳ đang chơi trò bóng chày rất tốt. Cái khó là người Mỹ vẫn hành động như thể và nhấn mạnh rằng cả hai bên đang chơi bóng chày. Vì cả hai bên không cùng chơi một trò, và vì người Mỹ (vì những lý do cả về tính chính thống của nền kinh tế và sự thuận lợi của địa chính trị) đã không chịu thừa nhận, và vì bóng đá là một trò chơi khó hơn bóng chày nên người Mỹ đã nhận về một thất bại nặng nề.

Sau khi hoàn thành cuốn Trading Places, tôi đã chuyển sang viết về những vấn đề khác như việc sáng lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ, và dần tách khỏi các vấn đề về Nhật Bản. Thật vậy, thuật ngữ “đi qua Nhật Bản” (Japan passing) đã được sử dụng trong những năm 1990 để mô tả hiện tượng mọi người bỏ qua Nhật Bản trên đường đến Trung Quốc, Hàn Quốc và Đông Nam Á, bỏ qua thị trường Nhật Bản vì có thiện cảm với thị trường nào đó hấp dẫn hơn. Tôi đã trở thành một trong những “người đi qua” như thế.

Trớ trêu thay, dù bề ngoài có vẻ trái ngược, nhưng Nhật Bản đã sáng suốt lắng nghe một nhóm nhỏ “những người theo chủ nghĩa xét lại” (ngoài tôi ra, còn có Jim Fallows của Atlantic, Chalmers Johnson của Đại học California tại Berkeley và Karel van Wolferen của tờ báo Hà Lan NRC Handelsblad) những người đang kêu gọi cải cách và mở cửa tại Nhật Bản. Nhưng kết quả là làn sóng xuất khẩu và thặng dư thương mại khổng lồ của Nhật Bản lại có dấu hiệu của rắc rối nhiều hơn là thành công. Phương pháp đuổi kịp của các tập đoàn Nhật Bản để đạt được thành tựu “thần kỳ” đã có hiệu quả. Nhưng đôi khi khả năng là có kết quả tốt quá mức cần thiết. Điều thần kỳ này được dựa trên việc tiết kiệm triệt để, đầu tư nhiều vào sản xuất, tiêu dùng trong nước tương đối thấp, và thặng dư thương mại của hàng hóa được sản xuất ngày càng tăng cao. Vào những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, việc liên tục lặp lại phương pháp này đã tạo ra đầu tư quá mức vào khả năng sản xuất dư thừa tại Nhật Bản.

Nền kinh tế nước này đã trở nên mất cân bằng nghiêm trọng. Người tiêu dùng Nhật Bản đã tụt lại xa phía sau so với người tiêu dùng ở Hoa Kỳ và châu Âu khi nước này tiếp tục mở rộng khu vực sản xuất hiện đại, khổng lồ của mình trong khi bỏ qua các dịch vụ đã lỗi thời, ngày càng kém hiệu quả và những khả năng phát triển ngành kinh doanh mới.

Thặng dư thương mại lớn đã tạo áp lực cho Nhật Bản để củng cố đồng yên so với đồng đôla, và cuối cùng nước này đã thực hiện như vậy vào năm 1985. Điều này lẽ ra đã mang lại kết quả trong tái cấu trúc và tái cân bằng nền kinh tế. Nhưng Chính phủ Nhật Bản và ngành công nghiệp nước này đã cố gắng hết sức để giữ cho cỗ máy thần kỳ cũ kỹ tiếp tục hoạt động. Ngân hàng trung ương đã tung ra những khoản vay với lãi suất thấp tràn ngập thị trường và đầu tư trở nên dễ hơn bao giờ hết. Thật vậy, với những công ty lớn như Toyota trong những năm 1989-1991, chi phí sản xuất là âm. Đúng là như vậy - các thị trường đã trả tiền cho Toyota để kiếm tiền. Tất nhiên, điều đó khiến cho các nhà sản xuất dễ dàng tăng khả năng sản xuất. Thêm vào đó, khoản vay với lãi suất thấp này nhằm vào việc duy trì tính cạnh tranh của các nhà sản xuất Nhật Bản bất chấp việc đồng yên tăng cao cũng tạo ra một bong bóng khổng lồ trong bất động sản và thị trường chứng khoán. Việc vỡ bong bóng vào năm 1992 đã tạo ra hai “thập kỷ mất mát” tiếp theo, và chính giai đoạn đó đã khiến Nhật Bản lâm vào khủng hoảng như hiện nay.

Năm 2011, tôi tham gia vào một dự án so sánh một số những ngành chủ chốt của Hàn Quốc với những đối thủ cạnh tranh Nhật Bản. Trong khi đang thực hiện dự án này, tôi càng ngày càng nhận ra rằng Hàn Quốc đang đánh bại đối thủ Nhật Bản. Đầu tiên, tôi không tin điều đó. Hyundai đang lấy dần thị phần từ tay Toyota tại thị trường Hoa Kỳ và châu Âu? Samsung thì đang đối xử với Sony như một kẻ thấp bé nhẹ cân? Và nhìn xa hơn, Apple đang hành động như chúng ta đã từng mong Sony hành động. Samsung và Apple đang cạnh tranh khốc liệt trên thị trường điện thoại thông minh, nhưng không có ứng cử viên nặng ký nào của Nhật Bản. Thị phần của Sony chỉ tính trên đầu ngón tay (dưới 10%). Điều gì đang xảy ra vậy, tôi tự hỏi mình.

Để trả lời câu hỏi của mình, tôi bắt đầu dành nhiều thời gian ở Nhật Bản hơn để nói chuyện với những người bạn cũ và những người mới quen trong lĩnh vực kinh doanh, chính phủ, giới học thuật, lao động, và truyền thông. Những gì tôi tìm hiểu được thật đáng lo ngại. Sự hợp tác và thông tin liên lạc trước kia giữa chính phủ và doanh nghiệp có vẻ đã gần như dừng lại. Bất chấp rất nhiều cuộc trao đổi và nỗ lực, nền kinh tế Nhật Bản không có nhiều bước tiến để trở nên tái cân bằng. Cũng có loại tinh thần kiểu “không thể làm gì được hơn” thay vì những gì tôi nhớ là tinh thần Nhật Bản lạc quan và kiên trì xa xưa được đúc kết lại trong lời kêu gọi được sử dụng rộng rãi “Gambatte!” (Cố lên!). Đặc biệt trong giới trẻ, tính bi quan hiện diện ở khắp nơi. Chính tôi cũng đã lo lắng cho tương lai của chúng, cho tương lai của con cái của những người bạn Nhật Bản của tôi và cho tương lai của đất nước đã là một phần vô cùng quan trọng trong cuộc đời tôi. Tôi cũng đang gần tới sinh nhật tuổi 72 của mình và ngày càng ý thức được thời gian trôi qua, và thực tế là tôi đã quan sát và làm việc tại, hay làm việc cho Nhật Bản trong 50 năm. Vậy tôi có thể làm gì để cảnh báo và giúp đất nước này đảo ngược được tình thế?

Tôi đã quyết định viết cuốn sách này - về phương diện nào đó, điểm tựa thứ hai là sự gắn bó lâu dài của tôi với Nhật Bản - với hy vọng rằng kinh nghiệm của tôi có thể đưa ra một số những hiểu biết và đề xuất mà Nhật Bản có thể sử dụng để phục hồi lại sức sống vốn có trước đây. Câu chuyện này mở ra vào năm 2050, khi Nhật Bản, thật ra, là đã hoàn toàn phục hồi. Nhật Bản là nước dẫn đầu thế giới trong một loạt các lĩnh vực rộng lớn về công nghệ và nghệ thuật cũng như trong kinh doanh, đổi mới và năng lượng sạch. Các sinh viên trên khắp thế giới không còn muốn đến Harvard hay Standford; thay vào đó, họ muốn học ở Đại học Tokyo hoặc Đại học Kyoto. Các bệnh nhân trên khắp thế giới không còn đổ xô đến Mayo Clinic[3]; thay vào đó, họ đến Meguro Clinic tại Tokyo. Điều này rất khác biệt so với mọi thứ vào năm 2015. Tất nhiên, câu hỏi là: Điều gì đã xảy ra?

Phần còn lại của cuốn sách kể về câu chuyện “những gì đã xảy ra”. Nhưng đầu tiên nội dung phần này nhấn mạnh quan điểm rằng “những gì đã xảy ra” chính là khả năng tiềm ẩn và hoàn toàn đáng tin cậy. Dù sao thì Nhật Bản đã tự tái thiết hai lần trong hơn một thế kỷ trước - một lần trong thời kỳ Phục hưng Minh Trị năm 1868, khi Nhật Bản mở cửa do tác động của phương Tây sau nhiều thế kỷ bế quan tỏa cảng, và một lần nữa là sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Nên chúng ta biết rằng Nhật Bản có khả năng thay đổi mang tính cách mạng. Họ có thể làm được điều đó. Câu hỏi bây giờ chỉ là làm cách nào để thực hiện thay đổi đó một lần nữa.

Những lần tái thiết trước đó đã diễn ra sau cuộc đại khủng hoảng. Do đó hoàn toàn hợp lý để kết luận rằng công cuộc tái thiết lần thứ ba cũng sẽ cần đến một cuộc khủng hoảng hoặc hơn thế. Khi điều đó xảy ra, Nhật Bản phải sẵn sàng đối mặt với những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, vấn đề này được phác họa trong Chương 2. Điều quan trọng nhất trong tương lai gần là sự đe dọa sụp đổ của nền kinh tế trong bối cảnh chính sách kinh tế Abenomics thất bại. Ngoài ra, Chương 2 cũng đưa ra một số cuộc khủng hoảng được phỏng đoán, chẳng hạn như Israel tấn công Iran và Hoa Kỳ rút Hạm Đội Bảy khỏi Nhật Bản, những cuộc khủng hoảng này là có thể tưởng tượng được, và cùng với những cuộc khủng hoảng khác sẽ dẫn đến tình trạng khẩn cấp quốc gia và lập ra Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt (gọi tắt là Ủy ban Tái thiết) đại diện cho tất cả các lĩnh vực trong xã hội và được giao nhiệm vụ tái thiết đất nước một lần nữa.

Chương 3 chuyển sang vấn đề Nhật Bản và bối cảnh quốc tế. Trong nhiều năm Nhật Bản đã trở nên quen với việc được bảo vệ dưới sự bảo trợ của Hoa Kỳ, và nhiều người Nhật Bản không thể tưởng tượng được rằng tình hình này sẽ thay đổi. Nhưng sự thật đúng là nó sẽ như thế. Nếu quan trọng là hiểu được rằng những vấn đề chính mà Nhật Bản sẽ phải đối mặt trong bối cảnh của một thế giới, nơi mà sự bảo đảm an ninh của Hoa Kỳ sẽ có nhiều hạn chế hơn so với từ năm 1945. Trong chương này, Hoa Kỳ thông qua chính sách rút lực lượng quân đội từ Nhật Bản cho đến chuỗi đảo thứ hai và Nhật Bản buộc phải trở thành một cường quốc địa chính trị và ngoại giao mạnh hơn rất nhiều, dù Hoa Kỳ không hoàn toàn biến mất khỏi bối cảnh này.

Chương 4 sẽ xem xét những vấn đề then chốt của Nhật Bản khi tôi nhìn ra được những vấn đề này. Vấn đề đầu tiên không phải là về kinh tế. Kinh tế, tất nhiên là vấn đề chính và ngay lập tức thấy rõ nhất, nhưng vấn đề tồn tại thực sự mà Nhật Bản đang phải đối mặt là vấn đề dân số. Đất nước này đang tàn lụi; tôi thậm chí không thể thêm trạng từ bổ nghĩa “chậm”, vì tốc độ già hóa và giảm dần dân số đang khá nhanh. Vào năm 2050, 124 triệu người Nhật Bản hôm nay có thể chỉ còn dưới 88 triệu trong 35 năm nữa. Chưa phải là quá muộn để xoay chuyển tình thế. Những nước khác như Thụy Điển và Pháp đã làm được. Nhưng chỉ trong vài năm nữa thôi nó sẽ là quá muộn. Do đó, Nhật Bản phải rất nhanh chóng thực hiện các bước mà các nước khác đã cho thấy là có hiệu quả. Điều này chủ yếu sẽ đòi hỏi sự thay đổi đáng kể vai trò của nữ giới và thái độ của nam giới cũng như các chính sách nhập cư.

Chương 5 giải quyết vấn đề Nhật Bản trở thành quốc gia sử dụng hai thứ tiếng với khả năng nói tiếng Anh tương tự như các nước Phần Lan, Ba Lan và Đức. Thoạt nhìn, điều này có thể dường như không phải là vấn đề được ưu tiên nhiều như vấn đề dân số, nhưng nó có mối quan hệ mật thiết với vấn đề dân số, mà lần lượt có ảnh hưởng lớn đến những vấn đề khác mà Nhật Bản đang phải đối mặt. Nếu người Nhật Bản có thể nói tốt tiếng Anh, thì đất nước này sẽ thu hút rất nhiều nhân tài từ nước ngoài định cư lâu dài tại nước này và thậm chí, có thể, sẽ trở thành những công dân. Nhật Bản có thể dễ dàng cập nhật những phát triển mới nhất về khoa học, công nghệ, kinh doanh, tài chính và mọi lĩnh vực khác. Vì vậy, điều quan trọng là người Nhật Bản phải có khả năng tiếng Anh tốt.

Chương 6 tập trung vào sự cần thiết để Nhật Bản đẩy mạnh và trở thành nước dẫn đầu thế giới về công nghệ bằng cách giảm thiểu nguy cơ cao đi kèm với các loại hình hoạt động kinh doanh mới tại Nhật Bản. Chương 7 xem xét việc làm cách nào Nhật Bản có thể trở nên độc lập về năng lượng bằng những biện pháp phát triển nhiều nguồn năng lượng giá rẻ tiềm năng trong nước. Chương 8 gợi ý việc làm cách nào Nhật Bản có thể hiện đại hóa hệ thống và cơ cấu doanh nghiệp với việc đặc biệt nhấn mạnh vào vị thế ngang bằng và bình đẳng về đối xử dành cho tất cả người lao động, và Chương 9 tái thiết lại cấu trúc nền kinh tế Nhật Bản để loại bỏ tình trạng độc quyền, những rào cản với cạnh tranh, rào cản về pháp lý và những nhóm lợi ích đầy quyền lực như các hợp tác xã nông nghiệp và các hiệp hội y tế.

Cuối cùng, Chương 10 dự đoán một Nhật Bản được phân cấp và dân chủ hóa một cách cơ bản, được tổ chức theo những mô hình liên bang như Đức và Hoa Kỳ.

Tôi hy vọng người Nhật Bản tương lai sẽ nhớ đến tôi như một người bạn, người đã đưa ra một số đề xuất nhỏ nhưng hữu ích.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh rằng cuốn sách này được hoàn thành vào tháng 4 năm 2015, nên tất cả những sự kiện được mô tả cho đến thời điểm đó là có thật và thực sự xảy ra. Sau thời điểm đó, tất cả những sự kiện được đề cập đến hoàn toàn là dự báo và phỏng đoán của riêng tôi dựa trên kinh nghiệm và hiểu biết về lịch sử và xu hướng toàn cầu.

CHƯƠNG 1

TOKYO, NĂM 2050

Đó là vào mùa xuân năm 2050 và bạn đang bắt đầu chuyến công tác đến Tokyo, một thành phố bạn chưa từng ghé thăm trong 35 năm. Bạn lên chuyến bay của hãng All Nippon Airlines ở Washington, DC., và sau chuyến đi suôn sẻ khoảng hai tiếng rưỡi, máy bay phản lực siêu thanh Mitsubishi 808 chở bạn vòng qua Sân bay Haneda để chuẩn bị hạ cánh.

Mặc dù đây không phải là máy bay phản lực siêu thanh đầu tiên trên thế giới, nhưng 808 gần như nhanh gấp đôi so với máy bay Anglo-French Concorde của những năm 1970, chở nhiều gấp ba lần so với sức chở hành khách của Concorde, và có quy mô gần như gấp ba lần của Concorde. Làm từ sợi nano carbon và những thiết bị điện tử tiên tiến nhất, máy bay và tất cả các linh kiện đã được phát triển toàn bộ ở Nhật Bản sau khi Mitsubishi Heavy Industries thâu tóm được Boeing vào năm 2020. Điều này xảy ra do sự phá sản của Boeing sau những vụ cháy và cấm bay liên tiếp của 787 Dreamliner của hãng này, mà nhiều nhà phân tích đã hài hước gắn cho nó cái tên “Nightmare Liner”[4]. Giờ thì tất cả các hãng hàng không lớn của thế giới đều phụ thuộc vào máy bay 808 cho những chuyến bay hành trình dài. Việc xuất khẩu máy bay vốn chỉ được sản xuất tại Nhật Bản này, đã giúp cho thặng dư thương mại của nước này quay lại được mức của những năm 1980.

Khi chuyến bay bắt đầu vào đường băng, bạn thấy trải rộng phía dưới là một trong những sân bay tiện nghi và tiên tiến nhất thế giới. Rất lâu trước đó, Haneda đã được thay thế cho Sân bay Narita làm cửa ngõ chính của Tokyo, và du khách ngay lập tức yêu thích nơi này vì có hệ thống thân thiện với người dùng, và thực tế, nó chỉ nằm cách trung tâm thành phố 30 phút. Không cần kiểm tra hộ chiếu hay hải quan, vì những tài liệu trong chuyến đi của bạn đã được quét trên máy bay và kiểm tra điện từ trong lúc bay. Sau khi rời khỏi máy bay, bạn được gặp những robot mang hành lý được lập trình để nhận diện bạn là chủ sở hữu của những chiếc vali; chúng đi cùng bạn đến ga tàu hoặc bến xe thông minh mà bạn đã chọn trước đó.

Đây là nơi bạn thực sự có sự tiếp xúc đầu tiên với Nhật Bản hiện đại. Không có xe buýt limousine và không có taxi với các lái xe từ sân bay đến trung tâm Tokyo và những điểm đến khác. Thay vào đó, chỉ có tàu cao tốc do robot lái và các phương tiện không người lái để chở hành khách lẻ hoặc các nhóm hành khách. Không có ai lái xe ở Nhật Bản nữa; các phương tiện đều là phương tiện thông minh, giống như các con đường và tòa nhà. Hành khách chỉ đơn giản bước lên phương tiện và nói điểm đến. Phương tiện sau đó sẽ tự động đưa hành khách đến đích thông qua lộ trình nhanh nhất ở mức thời gian cụ thể. Nhờ những đổi mới này, hầu như không có tai nạn liên quan đến phương tiện giao thông và vì thế không có tử vong và thương tích liên quan đến phương tiện giao thông ở Nhật Bản.

Phương tiện giao thông thông minh an toàn, mà còn không đắt đỏ, vì Nhật Bản đã phát triển một loạt những nguồn năng lượng gió, quang điện, hải lưu, methane hydrate và các thiết bị lưu trữ năng lượng giá rẻ, liên kết tất cả chúng với nhau trong một mạng lưới phân phối điện thông minh trên toàn quốc. Điều này đã giảm chi phí sản xuất năng lượng điện xuống gần như bằng không, thấp hơn nhiều so với chi phí của các nhà máy điện hạt nhân và nhiên liệu hóa thạch lỗi thời trước đó hợp lại.

Khi chiếc xe lặng lẽ đi vào vùng ngoại ô của Tokyo, bạn ngạc nhiên trước chiều cao của các tòa nhà. Do sự bất ổn ở vùng này vì động đất thường xuyên, nên Tokyo đã luôn là một thành phố có nhà thấp tầng. Tất nhiên, những tiến bộ trong xây dựng chống chịu động đất đã cho phép việc xây dựng các tòa nhà chọc trời ở đó bắt đầu từ những năm 1970. Nhưng sau đó, Tokyo đã không tiếp tục phát triển những tòa nhà chọc trời giống như New York và Hongkong. Giờ đây điều đó đã thay đổi. Luôn đi đầu trong thiết kế xây dựng chống động đất, Nhật Bản đã thúc đẩy công nghệ luyện kim và kết cấu để xử lý vấn đề động đất thậm chí ở cường độ mạnh, vì thế nguy cơ động đất phá hủy các tòa nhà ở vùng Tokyo là hầu như không có. Nhưng quan trọng hơn là Nhật Bản đã phát triển công nghệ UltraRope dựa trên sợi carbon. Được giới thiệu lần đầu bởi nhà chế tạo thang máy người Phần Lan, Kone, vào năm 2012, và sau đó được phát triển thêm bởi các nhà chế tạo thiết bị hạng nặng và sợi carbon Nhật Bản, công nghệ này đã tạo ra những sợi cáp có trọng lượng chỉ bằng một phần bảy so với sợi cáp bằng thép thông thường. Trước khi công nghệ UltraRope được phát triển, các tòa nhà chọc trời đòi hỏi những người đi thang máy phải đổi thang một hoặc hai lần để lên được đến đỉnh tòa nhà. Các thang máy phụ cũng khiến cho tòa nhà nặng và do đó làm hạn chế chiều cao do áp lực lên nền móng. Cáp UltraRope cho phép các thang máy đi lên hơn 1 km trong một đường chạy, có thể làm cho các tòa nhà nhẹ hơn. Điều này dẫn đến vô số các tòa nhà văn phòng và căn hộ được xây dựng ở Tokyo cao hơn cả tòa Burj Khalifa của Dubai, là tòa nhà cao nhất thế giới tại thời điểm năm 2015.

Điều này không chỉ cho phép việc sử dụng không gian và các văn phòng hiệu quả hơn, sắp xếp cuộc sống thoải mái hơn, mà nó cũng đưa đến nhiều lợi ích kinh tế bất ngờ. Mật độ đô thị lớn hơn, hóa ra lại nuôi dưỡng một môi trường đô thị thông minh kích thích hoạt động kinh doanh, dẫn đến sự đổi mới nhiều hơn và nhanh chóng hơn. Tất nhiên, các thành phố khác trên khắp thế giới đã làm theo Tokyo trong việc xây dựng những cấu trúc cao hơn, nhưng Nhật Bản là trung tâm toàn cầu của thiết kế và bí quyết kết cấu tiên tiến. Thế giới đang có nhu cầu rất lớn với các công ty xây dựng và kỹ thuật của nước này, đó là những công ty hàng đầu đối với hầu hết các dự án xây dựng và kỹ thuật lớn của thế giới.

Sau khi đến khách sạn đã được lựa chọn trước đó, bạn được đội ngũ nhân viên chào đón bằng thứ tiếng Anh quốc tế hoàn hảo, đều đều (đây chỉ là một phần nhỏ của bằng chứng rằng Nhật Bản đã trở thành một nước hoàn toàn dùng hai thứ tiếng, tất cả các sinh viên phải thông thạo tiếng Anh như một điều kiện để tốt nghiệp được trung học và có được một công việc. Bạn cũng nhanh chóng nhận thấy rằng nhiều chương trình truyền hình và internet có phụ đề tiếng Anh, và nhiều chương trình được phát bằng tiếng Anh với phụ đề tiếng Nhật). Bạn được chỉ dẫn ngay đến phòng của mình mà không phải qua bất kỳ thủ tục đăng ký nào - tất cả những thủ tục đó đều đã được xử lý bằng điện tử từ trên xe trong khi bạn trên đường đi từ sân bay.

Thực tế, để nói là mọi thứ đã được xử lý bằng điện tử có thể đưa đến một ấn tượng sai lầm. Ở mức độ liên quan cá nhân, thì sẽ chính xác hơn nếu nói rằng mọi thứ được xử lý bằng lời nói. Ngành điện tử, viễn thông và phần mềm của Nhật Bản đã phát triển đến mức mọi người có thể đơn giản là đưa ra mệnh lệnh, phát biểu hoặc đặt câu hỏi bằng lời nói cho các thiết bị thông minh phổ biến thực hiện những hoạt động cần thiết và theo yêu cầu. Mọi người đeo đồng hồ hoặc những trang sức khác, với thiết bị điện tử nhúng (embedded electronics) và khả năng nhận diện giọng nói. Những thiết bị này kết nối với những mạng lưới khổng lồ, liên kết với đám mây dữ liệu rất lớn và các siêu máy tính. Khỏi cần phải nói, sự phát triển tất cả những khả năng này đòi hỏi phát minh ra những vật liệu, quy trình kỹ nghệ, môi trường vô trùng, các công cụ, công nghệ thông tin liên lạc hoàn toàn mới và hơn thế nữa. Tất nhiên, Nhật Bản không phải là nước duy nhất có những khả năng này, nhưng đây là nơi mà hầu hết những khả năng đó được phát minh hoặc phát triển, và được phát triển tiên tiến nhất và chiếm số lượng nhiều nhất.

Chẳng hạn, nhiều vị khách đến Nhật Bản vào những ngày này vì lý do sức khỏe. Một số người có vấn đề về sức khỏe và đến để được điều trị bằng những phương pháp mới nhất - bao gồm phục hồi những dây thần kinh bị đứt và các chi bị dị dạng dựa trên tế bào gốc - và những dịch vụ chẩn đoán tiên tiến. Số khác thì đến để thực hiện nghiên cứu liên quan đến sức khỏe hoặc làm việc trong các viện và bệnh viện Nhật Bản. Từ tất cả những viễn cảnh trên, có thể thấy Nhật Bản đã trở thành một thánh địa cho những người quan tâm đến vấn đề chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là những người quan tâm đến việc duy trì chất lượng cuộc sống của họ sau tuổi 65. Có thể dễ dàng hiểu được lý do tại sao tuổi thọ trung bình tại Nhật Bản lúc này là 95, cao hơn khoảng 8 tuổi so với bất kỳ nước nào khác. Với những người sống được đến 80 tuổi thì việc sống đến hơn 100 tuổi là điều hầu như chắc chắn. Quan trọng nhất là, tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer và chứng mất trí đã giảm đáng kể, vì thế hầu hết người cao tuổi Nhật Bản không chỉ sống thọ mà còn sống rất khỏe mạnh.

Điều này một phần là do chế độ ăn uống và những nhân tố môi trường chẳng hạn như vệ sinh công cộng, không khí và nước sạch, những chương trình sức khỏe cộng đồng dành cho người cao tuổi và việc tập thể dục thường xuyên. Nhưng nó cũng do những loại thuốc và dịch vụ chăm sóc sức khỏe tiên tiến nhất trên thế giới. “Du lịch y tế” đã trở thành một trong những ngành dẫn đầu của Nhật Bản, thậm chí đứng trên cả ngành hàng không về giá trị đồng yên của những dịch vụ xuất khẩu của nước này. Giờ đây, mọi người trên thế giới có những vấn đề về sức khỏe nghiêm trọng đều tìm cách để có được một bác sĩ người Nhật Bản hỗ trợ bất kỳ hoạt động nào thông qua kết nối video và họ thường tham khảo ý kiến thứ hai từ các bác sĩ sáng giá nhất và giỏi nhất của Nhật Bản. Ngành dược phẩm Nhật Bản đã trở thành ngành dẫn đầu thế giới trong việc sản xuất hàng loạt những chất kháng khuẩn thay thế cho thuốc kháng sinh trong cuộc chiến chống lại những bệnh truyền nhiễm, cũng như vô số các loại thuốc và phương pháp điều trị để đối phó với chứng mất trí, bệnh Alzheimer và những bệnh khác do tuổi già.

Đồng thời, các nhà sản xuất thiết bị y tế của Nhật Bản như máy chụp cắt lớp CAT và MRI, robot phẫu thuật tự động và thiết bị theo dõi bệnh nhân, đã bỏ xa các nhà sản xuất hàng đầu thế giới. Ngoài ra, chuyên môn của Nhật Bản trong hệ thống hỗ trợ sự sống, phân tích y khoa hóa học, và các chi, mắt, tai, tim, kích thích tố, và thậm chí một phần não bộ nhân tạo thông minh, thì không thể sánh kịp. Thậm chí ấn tượng hơn nữa là những gì mà ngành y khoa Nhật Bản có thể làm với các tế bào gốc và công nghệ tế bào gốc. Da bị lão hóa có thể được trẻ hóa và thay thế. Những cơ quan nội tạng bị hư hỏng nặng hoặc bị bệnh chẳng hạn như gan và tuyến tụy có thể gần như được loại bỏ và tái tạo. Tất nhiên, nhiều rối loạn gen có thể được chẩn đoán từ giai đoạn còn là bào thai và được ngăn chặn bằng cách sử dụng sự kết hợp của việc loại bỏ gen bị định hướng[5], thay thế và điều trị tế bào gốc.

Có lẽ bước tiến quan trọng nhất và ấn tượng nhất là sự phát triển của ngành y khoa Nhật Bản trở thành ngành dẫn đầu thế giới không cần bàn cãi. Các sinh viên và thực tập sinh từ khắp thế giới đều phấn đấu để được nhận vào các trường y của Nhật Bản, vào những vị trí sau tiến sĩ và những chương trình thực tập. Các bác sĩ Nhật Bản, với việc đào tạo về y khoa tiên tiến của họ, đang được các bệnh viện nước ngoài lùng kiếm và làm diễn giả và giảng viên tại các hội thảo và những trường đại học hàng đầu. Lúc này, nếu bạn sắp có một cuộc phẫu thuật, bạn sẽ muốn bác sĩ của mình là người Nhật Bản. Nếu bạn định ghép một phần não, bác sĩ phải là người Nhật Bản, vì chỉ họ làm chủ được kỹ thuật này.

Trong y học thế nào, trong thể thao cũng thế: bất cứ ai khao khát trở thành một vận động viên đẳng cấp thế giới trong hầu như bất kỳ môn thể thao nào cũng sẽ cần một huấn luyện viên Nhật Bản. Điều này đã được thể hiện rất rõ ràng bởi sự thống trị hoàn toàn của các vận động viên Nhật Bản trong Thế vận hội Tokyo 2020. Trong thế kỷ XX và thậm chí trong hai thập niên đầu của thế kỷ này, Nhật Bản không hề nổi tiếng với những vận động viên đẳng cấp thế giới - ngoại trừ các môn võ thuật mà Nhật Bản chiếm ưu thế trong danh sách các nhà vô địch thế giới.

Nhưng trong Thế vận hội Timbuktu vừa kết thúc, đoàn vận động viên Nhật Bản đã giành 80 huy chương vàng, nhiều gấp hai lần so với đoàn vận động viên của Hoa Kỳ đứng thứ nhì. Trong quá khứ, người Nhật Bản luôn bị bất lợi vì tầm vóc nhỏ, phần lớn là do chế độ dinh dưỡng không đầy đủ trong những năm thơ ấu. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XIX, chế độ dinh dưỡng của người Nhật Bản không những đầy đủ; nó còn tốt hơn, nói rộng ra, là hơn chế độ dinh dưỡng của bất kỳ nước nào, cũng như điều trị y khoa và phòng chống bệnh tật. Cuộc cạnh tranh này đã khiến các vận động viên Nhật Bản luôn luôn mạnh mẽ. Một khi họ cũng đã có sức vóc ngang ngửa, họ sẽ không lãng phí một chút thời gian nào trong việc trở thành đối thủ đáng gờm nhất trên thế giới. Chẳng mấy chốc họ đã tạo ra những huấn luyện viên xuất sắc và phát triển những kỹ thuật đào tạo hoàn toàn mới, và dần thống trị thể thao toàn cầu như cách mà họ đã thống trị ngành xây dựng và y khoa toàn cầu. Đã nhiều năm kể từ khi bất cứ một người-không-phải-người-Nhật Bản nào cũng đứng đầu trong bảng xếp hạng bộ môn sumo, trong khi những cầu thủ bóng chày Nhật Bản giờ đây đã gần như nắm tất cả những kỷ lục ném bóng, đánh bóng, cú home-run[6], và những kỷ lục bóng chày khác. Không cần nói cũng rõ, những tay golf, những ngôi sao bóng đá và những tay quần vợt người Nhật Bản thống trị các trận đấu thế giới, và cuộc đua thuyền cúp America trước kia giờ được gọi là cúp Yamato.

Ngày nay người Nhật Bản không chỉ cao lớn hơn, mà dân số cũng nhiều hơn. Nhật Bản là một trong số ít những nước có dân số và lực lượng lao động ngày càng phát triển. Phụ nữ ở độ tuổi sinh con có trung bình 2,3 con, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ thay thế dân số là 2,1. Ngoài ra, Nhật Bản đã bắt đầu chào đón những người nhập cư, đặc biệt những người có kỹ năng và học vấn cao. Như vậy, sau sự chìm đắm trong thập kỷ đầu của thế kỷ XXI, dân số Nhật Bản một lần nữa đang tăng lên và sẽ sớm vượt mốc 150 triệu người, thậm chí khi những nước xung quanh như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nga tiếp tục gánh chịu cái chết từ từ do giảm dân số. Đương nhiên, tăng dân số giúp tăng trưởng kinh tế. Do lực lượng lao động ngày càng tăng, kết hợp với tăng sản lượng mạnh và tiến bộ trong công nghệ, GDP của Nhật Bản giờ đây đang tăng lên 4,5%/năm, vượt xa so với bất kỳ nước lớn nào và gần gấp đôi GDP của Trung Quốc.

Những doanh nhân nước ngoài đến trụ sở của những công ty Nhật Bản nhanh chóng thấy được yếu tố quan trọng trong sự bùng nổ dân số và tăng trưởng kinh tế này. Gần một nửa các giám đốc điều hành mà họ gặp là nữ giới và không phải là người Nhật Bản. Thật vậy, nếu sự kiện là một buổi họp của ban giám đốc, thì các giám đốc điều hành người nước ngoài đôi khi băn khoăn liệu máy bay của họ có hạ cánh nhầm ở Oslo hay Stockholm thay vì ở Tokyo không. Có quá nhiều nữ giới trong các ban, hội đồng của các công ty Nhật Bản đến nỗi họ thực sự vượt trên cả khu vực Scandinavia về tỷ lệ phần trăm thành viên hội đồng quản trị là nữ. Điều này, tất nhiên, đã cách mạng hóa các chính sách, tư tưởng, chế độ hoạt động và đặc điểm của doanh nghiệp Nhật Bản. Các văn phòng hầu như đều trống trơn sau 5 giờ chiều, cũng như những quầy bar, quán rượu ưa thích mà những doanh nhân Nhật Bản nổi tiếng thường xuyên lui tới đến tận khuya trong thời quá khứ không xa. Những buổi cuối tuần chơi golf của công ty cũng trở nên ít đi và bớt xa hoa hơn, thay vào đó là những chuyến viếng thăm theo xu hướng gia đình đến những khu nghỉ dưỡng thú vị và hấp dẫn, thân thiện với trẻ em. Cũng có một thứ thuộc về quá khứ đó chính là hệ thống thông qua những đề xuất mới đầy phức tạp trước kia (hệ thống ringi) của các văn phòng công ty. Điều này đã được thay thế bởi các cuộc gọi qua Skype và phê duyệt nhanh chóng. Sau những thay đổi này, các công ty Nhật Bản dần được ngưỡng mộ và kính nể vì thái độ táo bạo và chấp nhận rủi ro, đồng thời ra quyết định nhanh chóng của họ.

Trong số những công ty hàng đầu thế giới trong bảng xếp hạng Nikkei 1000 (trước đây là Fortune 500), thì chiếm tới 1/4 là các công ty của Nhật Bản. Một phần của điều này là vì Nhật Bản hiện nay có các trường đào tạo kinh doanh tốt nhất thế giới. Chẳng hạn, Trường Kinh doanh Harvard hiện giờ được xếp hạng không vượt quá 10 trường hàng đầu trên quy mô toàn cầu, với các trường kinh doanh Hitotsubashi, Keio và Đại học Kyoto của Nhật Bản được coi là ba trường đứng đầu và trường European INSEAD xếp ở vị trí thứ tư.

Sự nổi lên của những trường kinh doanh Nhật Bản cùng với vai trò mới của những nữ giám đốc điều hành đã tạo ra sự thay đổi đầy kịch tính trong quản trị doanh nghiệp. Quan niệm về lợi nhuận cần và đủ đã thay thế cho mục tiêu chính của các công ty Nhật Bản là duy trì việc làm. Ngoài điều này, hai bước chuyển trong nền kinh tế toàn cầu có xu hướng ủng hộ kiểu quản lý và các học thuyết, thực tiễn kinh tế Nhật Bản. Thay vì trở nên phụ thuộc hơn, như đã được dự đoán lâu dài trước đó, nền kinh tế thế giới có xu hướng trở nên giảm sức hội nhập và giảm toàn cầu hóa hơn một chút trong hơn 35 năm qua. Nó cũng đã phát triển tương tự như chủ nghĩa tư bản nửa thị trường, nửa nhà nước của Trung Quốc, trái ngược với chủ nghĩa tư bản cơ bản là thị trường tự do của Hoa Kỳ.

Trái ngược với những dự đoán từ hầu hết các chuyên gia trong giai đoạn xung quanh năm 2015, sản xuất và tài chính toàn cầu đã phát triển dựa vào quốc gia và khu vực hơn, thay vì toàn cầu hóa hơn bao giờ hết, trong những năm tiếp theo. Một phần của điều này là do tác động của một số cuộc khủng hoảng tài chính trong những năm đầu của thế kỷ. Chẳng hạn, cuộc khủng hoảng đồng euro năm 2010-2014 thực sự đã khiến một số thành viên của Liên minh châu Âu buộc phải kiểm soát vốn, khiến cho các nhà đầu tư ở khắp nơi hiểu rõ rằng hội nhập tài chính mà không hội nhập chính trị là một công thức cho thảm họa. Tương tự, vụ nổ bong bóng bất động sản ở Hoa Kỳ vào những năm 2006-2012 đã dẫn đến những biện pháp điều tiết việc tăng mạnh và quản lý theo định hướng quốc gia nhiều hơn. Cùng lúc đó, việc Trung Quốc thúc đẩy việc biến đồng nhân dân tệ (RMB) thành đồng tiền dự trữ cạnh tranh với đồng đôla Mỹ, có xu hướng làm đổ vỡ thêm các thị trường tài chính. Đồng đôla Mỹ gần như đã trở thành một đồng tiền toàn cầu như thế giới đã nhìn nhận bản vị vàng từ cuối thế kỷ XIX, và nỗ lực để thay thế của đồng nhân dân tệ vì thế đã dẫn đến toàn cầu hóa giảm đi thay vì tăng lên.

Sự phát triển của công nghệ mới chẳng hạn như in 3-D, cùng với việc tăng mức lương trên toàn cầu, tự động hóa ngày càng tăng, và việc áp dụng thuế carbon, đã khiến cho những chuỗi cung ứng toàn cầu rộng lớn của những năm đầu thế kỷ XXI lỗi thời hơn. Với công nghệ in 3-D đưa đến khả năng tạo ra một sản phẩm như ôtô hoặc ngôi nhà, hoặc gần như bất kỳ thiết bị nào khác, sử dụng công nghệ về cơ bản giống như công nghệ được sử dụng để in sách. Người vận hành chỉ đơn giản lấy hộp mực của các vật liệu in khác nhau (bột kim loại, nhựa bột,…) và đưa chúng vào máy in giống như mực. Máy in đặt các nguyên vật liệu theo một mô hình đã được lập trình trước và cuối cùng tạo ra một vật thể ba chiều - ổ khóa, chiếc búa, chiếc nĩa hoặc những gì bạn có. Quá trình này đã đưa đến một cuộc cách mạng thực sự bởi việc làm giảm tầm quan trọng của những nền kinh tế quy mô trong khi cũng tự động hóa hoặc loại bỏ sự cần thiết của các hoạt động lắp ráp. Vì thế, nó chuyển việc sản xuất các mặt hàng càng gần các nguồn cầu càng tốt và cách xa khỏi những địa điểm chi phí lao động thấp do gần như không cần đến lao động.

Việc áp đặt thuế carbon để bù lại tác động của ô nhiễm và khuyến khích phát triển nguồn năng lượng thay thế đã làm tăng chi phí vận chuyển bằng đường hàng không và đường biển, điều này cũng đã chuyển việc sản xuất sang địa điểm gần hơn với nguồn cầu. Tất cả những điều này đều có lợi cho những người Nhật Bản, có những vị quản lý luôn luôn có xu hướng kiểm soát sản xuất trực tiếp thay vì dựa vào chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp và mở rộng. Và, sau tất cả, đó chính là người Nhật Bản, những người vào những năm 1950 đã thực sự tạo ra chủ nghĩa tư bản được chính phủ hậu thuẫn mà ngày nay được gắn liền với Trung Quốc. Như vậy, thế giới đã tiến theo con đường của Nhật Bản qua hơn hai thế hệ.

Một nhân tố quan trọng khác của sự phục hưng doanh nghiệp Nhật Bản là việc mở rộng từ sản xuất sang khu vực dịch vụ mà Nhật Bản đã tụt hậu về mặt lịch sử. Giờ đây, thị phần của Nhật Bản trong các khách sạn, các công ty bảo hiểm, ngân hàng, các cửa hàng bán lẻ trực tuyến và những ngành dịch vụ khác cũng mạnh như trong sản xuất, và tổng năng suất của Nhật Bản dẫn đầu thế giới.

Những người đến công tác hoặc khách du lịch đến Nhật Bản những ngày này cũng cực kỳ ấn tượng với quy mô và trang thiết bị tinh vi của những ngôi nhà, căn hộ và chung cư của Nhật Bản. Những không gian sống rộng lớn cho các gia đình người Nhật Bản thông thường đều có phòng dành cho những người giúp việc tại gia hoặc chăm sóc người cao tuổi. Vào những năm 2020, Nhật Bản đã hoàn toàn bãi bỏ thuế nhập khẩu và trợ cấp nông nghiệp theo quy định của Hiệp định thương mại tự do đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Cùng thời gian đó, các luật về sử dụng đất đai, thuế đất và chuyển giao bất động sản ở Nhật Bản đã được hiện đại hóa, công khai và minh bạch, vì thế một thị trường thực sự về đất đai và bất động sản đã ra đời. Một loạt các biện pháp bãi bỏ quy định đã chuyển đổi đất được sử dụng cho canh tác nhỏ lẻ thành sử dụng làm đất ở hoặc đất canh tác nông nghiệp vì mục đích thương mại.

Người Nhật Bản đã luôn cho rằng vì đất nước họ có dân số đông với địa hình đồi núi nên có rất ít đất đai cho xây dựng nhà cửa, và các ngôi nhà vì thế phải nhỏ và chật chội. Vào những năm 1970, những ngôi nhà đặc trưng của Nhật Bản kiểu này được một nhà đàm phán thương mại người Anh gọi là “chuồng thỏ”, một mô tả đã trở nên phổ biến. Vì vậy, những du khách quen thuộc với những khuôn mẫu lâu nay, lần đầu đến đây đều bất ngờ khi thấy rằng sự kết hợp của phương tiện giao thông thông minh tiên tiến và việc mở mang đất nông nghiệp để phát triển đã hoàn toàn thay đổi cảnh quan nơi đây. Thay vì “chuồng thỏ” là những ngôi nhà rộng rãi được bao quanh bởi những khu vườn tạo cảm giác thoải mái. Vì Nhật Bản có kết nối internet siêu tốc trên toàn quốc, nên liên lạc từ xa rất phổ biến, và hầu hết các căn nhà đều có không gian văn phòng khá rộng rãi. Những ngôi nhà lớn kiểu này đòi hỏi nhiều đồ nội thất đồ gia dụng và nguyên vật liệu hơn so với “chuồng thỏ”. Tất nhiên, nhu cầu này cũng là một nhân tố lớn trong sự phát triển kinh tế nhanh chóng của nước này.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng trong sự phát triển này chính là công nghệ tiên phong và sự phát triển của toàn bộ những ngành mới thường được khởi đầu bởi những người mới nhập cư tới Nhật Bản. Dù trong lĩnh vực công nghệ sinh học, công nghệ nano, điện tử, vật liệu, hàng không, hóa chất hay phần mềm, thì các công ty và các nhà nghiên cứu Nhật Bản - như trong lĩnh vực công nghệ máy bay và y tế - đều dẫn đầu. Sự hỗ trợ nghiên cứu và phát triển của khu vực chính phủ và tư nhân hiện nay chiếm gần 6% GDP của Nhật Bản. Nhưng những thứ tạo nên sự khác biệt lớn chính là thực tế: sự nghiên cứu và phát triển này không phải là ngẫu nhiên; đúng hơn, sự xem xét khắt khe tất cả các giai đoạn của tài trợ vốn đã khiến cho nó được đặc biệt tập trung. Hơn nữa, để tạo điều kiện và thúc đẩy phát triển công nghệ, Nhật Bản đề xuất đãi ngộ cho các chuyên gia công nghệ hàng đầu từ trên khắp thế giới nếu họ đến làm việc tại Nhật Bản. Những lao động lành nghề nước ngoài chuyển đến Nhật Bản đều được tự động công nhận là công dân Nhật Bản, cùng với những tài trợ và hỗ trợ trong việc thích nghi với lối sống ở Nhật Bản. Dòng chuyên gia công nghệ nước ngoài này, kết hợp với những nỗ lực kinh doanh của rất nhiều thế hệ người Nhật Bản mới đã giúp hàng nghìn công ty mới và hàng trăm ngành hoàn toàn mới tập trung chủ yếu ở Nhật Bản trỗi dậy.

Dân số tăng và bùng nổ kinh tế đã cho phép Nhật Bản tránh được những vấn đề về già hóa dân số và phải thắt lưng buộc bụng, thứ lan tràn đến Trung Quốc, Đức, Hàn Quốc, và hầu hết những nước lớn khác. Do tiếp tục thặng dư ngân sách, nên nợ quốc gia đã giảm từ 240% GDP xuống còn 50%, trong khi đó, chi phí chăm sóc y tế đã hạ xuống từ khoảng 9% GDP vào năm 2013 xuống chỉ còn 6% hiện nay. Xét về dân số, người trên 65 tuổi của Nhật Bản vẫn còn khá lớn, trong khi chi phí chăm sóc sức khỏe giảm bớt, cùng với những kết quả chăm sóc sức khỏe đã được cải thiện, thì tự thân nó đã là một kiểu kỳ diệu của nền kinh tế này. Nhật Bản đã trở thành một nước đáng ghen tị với phần còn lại của thế giới vì không một nước nào có thể sánh được với thành tích của Nhật Bản về cải thiện chăm sóc sức khỏe mà chi phí lại giảm đi.

Cùng lúc, chi tiêu của Nhật Bản cho quốc phòng đã tăng từ 1% GDP lên khoảng 3%. Việc tăng chi tiêu này đã bắt đầu vào năm 2014, sau những đe dọa của Trung Quốc đối với Quần đảo Senkaku do Nhật Bản quản lý, nước này đã đánh giá lại quy mô sức mạnh quốc phòng của mình theo Điều 9 của Hiến pháp, trong đó ngăn chặn Nhật Bản gây chiến. Điều khoản này trước đó đã được giải thích rằng Nhật Bản chỉ có thể tự phòng vệ chống lại sự xâm lược trực tiếp; Nhật Bản thậm chí còn không thể cung cấp sự hỗ trợ cho nước đồng minh có nguy cơ bị tấn công trong khi bảo vệ cho Nhật Bản. Việc giải thích lại Hiến pháp này đã mở rộng khả năng tự phòng vệ cho phép Nhật Bản hợp tác và hỗ trợ các đồng minh. Sau đó, điều khoản này đã một lần nữa được xác định lại để cho phép các lực lượng Nhật Bản tiến hành phòng vệ trước và hỗ trợ các đồng minh như một phần của sự phòng vệ này. Dưới những cách giải thích này, Nhật Bản giờ đây cho rằng họ thực sự hoàn toàn có chủ quyền, bao gồm quyền tiến hành chiến tranh khi lợi ích sống còn của quốc gia bị đe dọa. Việc tăng cường lực lượng quân đội trong động thái đáp trả việc tăng cường lực lượng vũ trang của Trung Quốc đã khiến Nhật Bản thành nước có sức mạnh quân sự đứng thứ ba thế giới, với một kho vũ khí hạt nhân và vũ khí tin học đầy đủ, cùng với dàn tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Các tàu của nước này cũng tuần tra tây Thái Bình Dương, eo biển Malacca, và Ấn Độ Dương. Sự kết hợp của việc đi đầu về công nghệ, nền kinh tế bùng nổ và sức mạnh quân đội đã biến Nhật Bản thành một đối tác liên minh hấp dẫn; hầu hết các nước ở Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á, cũng như Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ, đều có những hiệp ước an ninh toàn phần hoặc những hiệp định an ninh khác với Nhật Bản.

Tình trạng được tái sinh của Nhật Bản trên thế giới đã làm tăng lên rất nhiều quyền lực mềm vốn đã có phạm vi rộng lớn của nước này. Vào những năm 1990, ngay cả khi nền kinh tế Nhật Bản đang chững lại, thì những yếu tố quan trọng của văn hóa Nhật Bản đã được du nhập trên toàn thế giới. Sushi đã trở thành một món ăn mang tính toàn cầu, phương pháp quản lý kanban đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm đã trở thành một kỹ thuật quản lý mang tính toàn cầu, karaoke đã trở thành một loại hình âm nhạc mang tính toàn cầu và đọc truyện tranh Nhật Bản cũng đã trở thành một trò tiêu khiển hàng đầu thế giới. Giờ đây, với Nhật Bản đã được tái sinh và bùng nổ, những cải tiến của Nhật Bản trong thiết kế, nghệ thuật, ẩm thực, kỹ thuật, khoa học và rất nhiều lĩnh vực khác nữa đang thâm nhập đến mọi ngóc ngách của địa cầu. Cơn khát của thế giới dành cho những nghệ sĩ, giáo sư, đầu bếp, họa sĩ, nhà văn, kỹ sư, nhà thiết kế, nhà soạn nhạc và các nhà khoa học Nhật Bản - ở đây không đề cập đến các nhà phân tích chính trị, kinh tế và xã hội - dường như không dứt. Những gì mà một số người hy vọng có thể là một thế kỷ của một Hoa Kỳ thứ hai - và những gì mà nhiều người đã tiên đoán có thể là thế kỷ của Trung Hoa - thật ra, đã trở thành thế kỷ của Nhật Bản.

Chẳng có điều nào trong số này cho thấy một chút gì có vẻ là giai đoạn của thế hệ trước đó. Thực vậy, vào năm 2014, người ta có quan điểm phổ biến rằng Nhật Bản là một quốc gia kiệt quệ đang ở trong nguy cơ sụp đổ. Người ta đã dự đoán rằng đến năm 2050, dân số nước này sẽ giảm xuống chỉ còn khoảng 85 triệu người, với 40% dân số trên 65 tuổi. Một số thì cho rằng người Nhật Bản cuối cùng có thể chết trước năm 2300. Tỷ lệ sinh thấp đã phá hủy nhiều mặt mà nhiều người đã luôn coi là nền tảng tạo nên nước Nhật Bản, chẳng hạn như gia đình gắn kết mạnh mẽ, trẻ em là trung tâm của đời sống gia đình, lòng hiếu thảo, tôn trọng và chăm sóc người cao tuổi và sự đoàn kết gắn bó của các làng. Cả nam giới và nữ giới đều trì hoãn hoặc né tránh kết hôn; khi kết hôn rồi, thì họ lại sinh ít con hoặc không sinh con. Đại gia đình của người Nhật Bản đã biến mất khi việc chăm sóc người cao tuổi trở nên quá nặng nề. Vì thế, từ đại gia đình truyền thống, Nhật Bản đã tiến đến chỉ còn gia đình hạt nhân và thường là tiến đến không có gia đình nữa. Việc dân số già và dần thu hẹp, chi phí hưu trí và chăm sóc sức khỏe đã cho thấy xu hướng ngăn cản đà tăng trưởng kinh tế tối thiểu và nợ công, đó là một khoản tiêu tốn 240% GDP. Tỷ lệ tiết kiệm quốc dân cao đã luôn cho phép nước này tự trang trải các khoản nợ, nhưng với sự sụt giảm của các khoản tiết kiệm và tăng nợ, các chuyên gia phân tích đã dự đoán rằng Nhật Bản sẽ sớm phải bán trái phiếu cho các nhà đầu tư nước ngoài. Điều này, có vẻ, sẽ đẩy tỷ lệ lãi suất lên cao và sẽ sớm có những khoản thanh toán dịch vụ nợ mà riêng nó ngốn hết 3/4 ngân sách quốc gia trước khi chi trả được cho bất cứ khoản nào khác.

Những tập đoàn Nhật Bản từng một thời thống trị vào những năm 1980 đã trở thành cái bóng của chính mình trước đây, với một số tập đoàn gần như phá sản. Sony, trước đây chiếm ưu thế trong ngành điện tử, đã bị Samsung của Hàn Quốc và Apple của Hoa Kỳ vượt mặt, chịu thua lỗ triền miên. Vào năm 2012, công ty sử dụng lao động lớn thứ ba Nhật Bản, Panasonic, chịu thua lỗ 10 tỷ đôla - khoản lỗ khổng lồ nhất của một nhà sản xuất Nhật Bản - đã dẫn đến việc cắt giảm gần 40.000 lao động. Những công ty một thời dẫn đầu thế giới, nhà sản xuất chất bán dẫn Elpida và Renesas, về cơ bản đã đi đến phá sản vào năm 2012 và đã được cứu thoát. Trong ngành ôtô, Honda đã gần như trở thành một công ty của Hoa Kỳ và Nissan thì đã gia nhập vào Renault của Pháp kể từ giữa những năm 1990. Những đổi mới quan trọng trong quản lý của Nhật Bản, chẳng hạn như quản lý kanban đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm, quản lý kaizen cải tiến liên tục và kiểm soát chất lượng sáu - sigma, tất cả đều đã trở thành tiêu chuẩn toàn cầu, nhưng những khái niệm quản lý mới vẫn xuất hiện rất chậm. Thực tế, nhiều nhà quan sát đã nhận thấy rằng các nhà quản lý Nhật Bản dường như chậm tiếp nhận phương pháp ghép nối, linh hoạt, tổ chức đơn giản hóa và nhấn mạnh vào cải cách của các nhà quản lý toàn cầu ở Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Đức, Đài Loan và Singapore. Thay vì những kỹ thuật quản lý của người Nhật Bản, những trường kinh doanh toàn cầu đã bắt đầu sử dụng những nghiên cứu điển hình về Sony và những công ty khác của Nhật Bản để giảng dạy cách tránh tình trạng trì trệ, suy giảm và thất bại.

Trớ trêu thay, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp Nhật Bản, những người đã có thói quen chỉ trích các giám đốc điều hành người Mỹ vì những công việc thuê ngoài và thuê người nước ngoài thì giờ cũng lại đang làm những việc đó. Tương tự, cũng giống như người Mỹ trong những năm 1980 và 1990 đã phàn nàn rằng đồng đôla Mỹ quá mạnh, còn các doanh nghiệp Nhật Bản vào đầu những năm 2000 thì phàn nàn rằng đồng yên quá mạnh. Một số nhà phân tích thì băn khoăn liệu toàn bộ sự thần kỳ của nền kinh tế Nhật Bản của những năm 1960 và sự điêu luyện huyền thoại của quản lý Nhật Bản có là vấn đề chính của một đồng tiền bị định giá thấp và một thị trường nội địa được bảo hộ không. Dường như ngành công nghiệp Nhật Bản đã không thể cạnh tranh trên một sân chơi thực sự ngang sức. Đặc biệt dường như Nhật Bản đã thất bại trong cải cách. Với một vài ngoại lệ, chẳng hạn như Softbank và Rakuten, những ý tưởng mới, nóng sốt và những công ty của những năm đầu thế kỷ XXI như Skype, Google, Huawei và Samsung, không đến từ Nhật Bản mà từ châu Âu, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Những người trẻ thông minh với con mắt học hỏi những điều mới, nâng cao nghề nghiệp và ý tưởng tiên tiến đã đổ xô đến Mỹ, Trung Quốc và thậm chí đến Ấn Độ, nhưng lại không đến Nhật Bản.

Trong khi đó, giới trẻ Nhật Bản, thay vì đi du lịch hoặc học tập ở nước ngoài hay học tiếng Anh hoặc tiếng Trung, thì dường như lại ở lại trong nước nhiều hơn và hiểu biết về thế giới ít hơn so với cha mẹ của họ. Người ta nói rằng Nhật Bản quá thoải mái và dễ chịu, không cần hoặc không khiến người Nhật Bản có mong muốn rời đi. Nhưng rõ ràng, đây là điều biện minh phiến diện nhất, vì rất nhiều người Nhật Bản trẻ tuổi đã trở thành hikikomori, những người tự tách biệt mình và ở nhà, khóa mình trong phòng, không có khả năng đối phó được với những áp lực cuộc sống trong xã hội Nhật Bản.

Trận sóng thần kinh hoàng và vụ rò rỉ phóng xạ từ lò phản ứng hạt nhân ngay sau đó vào năm 2011 đã giáng một đòn mạnh vào Nhật Bản. Không chỉ việc toàn bộ cộng đồng bị phá hủy, cùng với rất nhiều đất nông nghiệp, mà tất cả các lò phản ứng hạt nhân của nước này - chiếm khoảng 25% tổng lượng điện cung ứng - đã bị ngừng hoạt động. Trong khi một số lò đã được tái khởi động, nhưng hầu hết là chưa, và điều này có nghĩa là sự phụ thuộc của Nhật Bản vào giá dầu đã tăng cao đáng kể trong những năm ngay sau thảm họa. Với giá năng lượng quá đắt đỏ như vậy, thì triển vọng cho việc sản xuất bất cứ sản phẩm nào đòi hỏi đầu vào năng lượng đáng kể đều rất thấp.

Ngoài những tổn hại này, từ năm 2011 đến năm 2012, Trung Quốc đã có động thái làm bẽ mặt Nhật Bản và để gây chia rẽ giữa nước này với Hoa Kỳ bằng việc có hành động bán quân sự và thậm chí là hành động quân sự công khai chống lại việc quần đảo Senkaku được Nhật Bản kiểm soát (được biết đến là quần đảo Điếu Ngư ở Trung Quốc), mà Trung Quốc đã tuyên bố là thuộc chủ quyền của nước này. Ngoài ra, Trung Quốc sau đó đã khuyến khích và cung cấp hỗ trợ bí mật cho phong trào đòi độc lập ở Okinawa, địa điểm của hầu hết các căn cứ quân sự của Hoa Kỳ tại Nhật Bản. Rõ ràng Trung Quốc đã thấy Nhật Bản là một nước đang trong giai đoạn tụt dốc cuối cùng - mà có thể bị chi phối như một tấm gương cho những nước khác muốn tranh cãi về những tuyên bố và sức mạnh của Trung Quốc. Hoa Kỳ đã bị ràng buộc bởi hiệp ước bảo vệ Nhật Bản chống lại tấn công. Nhưng Washington vẫn rất muốn tránh xung đột với Trung Quốc, và cố gắng để xoa dịu tất cả các bên. Một mặt, Hoa Kỳ đã tuyên bố rằng không có căn cứ về tính hợp pháp của những tuyên bố lịch sử khác về quần đảo này. Mặt khác, nước này cũng tuyên bố công nhận thực tế của việc quản lý hiện tại của Nhật Bản và tầm quan trọng của việc không giải quyết vấn đề bằng vũ lực. Tổng thống Obama đã công khai tuyên bố vào tháng 4 năm 2014 rằng quần đảo này nằm dưới sự bảo vệ quân sự của Hoa Kỳ. Nhưng nhiều người Nhật Bản và những nước còn lại có lý khi nghi ngờ rằng Hoa Kỳ có thực sự tuyên chiến với Trung Quốc bất chấp bất cứ điều gì xảy ra ở quần đảo Senkaku hay không. Và nghi ngờ này chỉ tiếp tục làm suy yếu vị thế của Nhật Bản.

Tóm lại, triển vọng cho Nhật Bản vào năm 2015 là cực kỳ thấp theo mọi phương diện. Chắc chắn không ai tưởng tượng được thực tế vị thế hiện tại của Nhật Bản trong năm 2050.

Điều gì đã xảy ra? Làm cách nào Nhật Bản thay đổi được quỹ đạo tương lai của mình?

Mục đích của cuốn sách này là trả lời cho những câu hỏi đó.

CHƯƠNG 2

2016 - NĂM CỦA NHỮNG CUỘC KHỦNG HOẢNG

Năm 2016, những ước tính dân số mới cho Nhật Bản đã vẽ lên một bức tranh nghiêm túc. Thống kê năm 2010 đã ước tính rằng dân số 128 triệu người của Nhật Bản có thể rớt xuống còn 95 triệu người vào năm 2050, với tất cả 47 quận của Nhật Bản bị giảm dân số. Trong số những quận gặp khó khăn nhất như quận Akita, Aomori và Kochi, ước tính dân số sẽ sụt giảm tương đương 1/3. Nhưng ngay cả Tokyo cũng đã được cảnh báo dân số có thể sụt giảm gần 7%. Dự báo mới vào năm 2016 đã cho thấy một sự sụt giảm mạnh, với tổng dân số xuống dưới 88 triệu người vào năm 2050. Thậm chí tệ hơn là dự báo về dân số già: năm 2010 người ta đã đưa ra dự báo rằng vào năm 2040, dân số trên 65 tuổi sẽ chiếm tới hơn 30% dân số mỗi quận, với các quận như Akita, Aomori và Kochi thì dân số trên 65 tuổi còn chạm đến tỷ lệ hơn 40%. Tuy nhiên dự báo mới là 40% dân số Nhật Bản sẽ ở độ tuổi trên 65 vào năm 2050.

Những hệ lụy an sinh xã hội, kinh tế, an ninh quốc gia của những con số này là gần như không thể tưởng tượng được. Rất nhiều người Nhật đã tự an ủi với suy nghĩ rằng dân số giảm đi sẽ không phải là vấn đề. Quả thực, người ta thường gợi ý rằng nhờ sự sụt giảm này Nhật Bản sẽ bớt đông dân cư và vì thế sẽ thoải mái hơn và dễ sống hơn với nhiều người. Nhưng một cái nhìn lý trí và cứng rắn vào những dự đoán đã cho thấy một thảm họa đang cận kề. Trong một thời gian rất ngắn, một công nhân Nhật Bản năng động sẽ không chỉ phải chu cấp cho bản thân anh ta mà còn phải hỗ trợ cho một người già, khi lực lượng lao động giảm từ 87 triệu người vào năm 2010 xuống chỉ còn 52 triệu người vào năm 2050. Những hệ lụy đối với vấn đề hưu trí rất đáng lo ngại. Hệ thống hưu trí được cho là có tỷ lệ hoàn vốn đầu tư khoảng 4%. Trên thực tế, tỷ lệ hoàn vốn đầu tư thực tế đôi khi chỉ vào khoảng 2% và có khả năng dự trữ hưu trí sẽ được sử dụng hết toàn bộ trong vòng 20 năm. Nhưng đến năm 2016 có vẻ như cái giá của việc hỗ trợ người già sẽ tăng lên rất cao. Giữa năm 1991 và 2000, chi tiêu trong xã hội đã tăng khoảng 50%. Những dự đoán mới đã cho thấy mức tăng giữa năm 2000 và 2025 sẽ gần 100%. Với dân số đang thu hẹp gần 1%/năm, nên năng suất đạt được sẽ phải ở mức 3%/năm để đạt mức tăng trưởng GDP ở mức 2%/năm. Cho đến nay Nhật Bản chưa từng đạt được năng suất này trong 20 năm qua. Tăng trưởng GDP chậm hoặc bằng không, có thể không hỗ trợ mức tăng chi tiêu của chính phủ, mức tăng bắt buộc do tăng lượng người về hưu, tăng chăm sóc sức khỏe và chi trả cho chăm sóc người già.

Ngoài những hậu quả về kinh tế trong nước, những con số này cũng mang trong mình những hệ lụy về an ninh và vấn đề quốc tế khổng lồ. Liệu một Nhật Bản già cỗi và yếu ớt có thể đối phó lại được với những thách thức tương xứng từ một Trung Quốc đang trỗi dậy? Liệu Nhật Bản có thể tiếp tục là một đồng minh tương xứng duy trì vị thế của mình trong nhóm các nước G7, G8 hoặc G20?

Dù cách người ta nhìn vào những con số và xu hướng này như thế nào đi chăng nữa, thì họ cũng nhụt chí. Dường như Nhật Bản sẽ không thể tránh khỏi việc trở nên già cỗi hơn, nghèo hơn, ốm yếu hơn và kém an toàn hơn trong khi việc trả thuế ngày càng cao mà lợi ích thì ngày càng giảm đi. Nhật Bản hóa ra là một đất nước đang lụi tàn.

CẠN KIỆT NĂNG LƯỢNG

Vào mùa xuân năm 2014, nhóm chiến binh Hồi giáo được biết đến là Nhà nước Hồi giáo ở Syria và Levant[7] (ISIS, ISISL hay ISIL) nổi lên ở căn cứ ở đông bắc Syria và nhanh chóng tràn qua tây bắc Iraq đến tận cửa ngõ Baghdad, trong khi đồng thời đe dọa phía bắc Saudi Arabia, Jordan và một số vùng lãnh thổ của Thổ Nhĩ Kỳ. Cùng lúc, Hoa Kỳ và Iran nhanh chóng đi đến tiến trình hướng đến thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục phát triển khả năng năng lượng hạt nhân, nhưng vẫn bị ngăn chặn sản xuất vũ khí hạt nhân. Sự kết hợp phát triển hai yếu tố này đã đưa đến một thay đổi bất ngờ ở các liên minh Trung Đông. Do có vai trò ảnh hưởng mạnh mẽ trong việc sáng lập nhà nước Hồi giáo Shia của Iraq, sau khi hạ bệ Saddam Hussein, Hoa Kỳ cảm thấy có trách nhiệm to lớn để tránh sự sụp đổ của nhà nước mới. Hoa Kỳ cũng mong muốn duy trì mối quan hệ tốt với Tehran để thỏa thuận về vấn đề hạt nhân. Nhưng các đồng minh lâu năm của Hoa Kỳ là Saudi Arabia, Israel và Jordan đều có chung mối lo ngại thường trực về Iran và lực lượng Hezbollah đại diện ở Syria, Lebanon và bắc Saudi Arabia. Họ thực sự tin rằng Iran đã bị nhúng sâu vào việc lật đổ và tiêu diệt các chính quyền ở các nước này.

Kết quả là, vào cuối năm 2016, Jordan và Saudi Arabia đã mở cửa không phận cho các máy bay ném bom của Israel triển khai các cuộc tấn công quy mô lớn vào các cơ sở hạt nhân bị nghi ngờ ở Iran. Tehran đã trả đũa bằng các cuộc tấn công tên lửa của quân Hezbollah vào lãnh thổ Israel từ Lebanon, đánh chìm các tàu và đặt thủy lôi gần eo biển Hormuz nhằm vào tất cả những tàu chở dầu ra nước ngoài. Tehran cũng khuyến khích các cuộc phá hoại của quân Hồi giáo Shia, dù đây là một dân tộc thiểu số của Saudi Arabia có dân số chủ yếu là người Sunni, nhưng nắm giữ phần lớn các khu vực khai thác dầu mỏ và các nhà máy lọc dầu dọc theo rìa phía tây vịnh Ba Tư của vương quốc này. Qua một đêm, giá dầu đã tăng vọt lên 300 đôla Mỹ/thùng, đe dọa đẩy Nhật Bản vào thâm hụt thương mại lớn và khiến nền kinh tế nước này hoàn toàn bị đình trệ.

Do 80% lượng dầu và một nửa lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cung cấp cho Nhật Bản buộc phải đi qua eo biển Hormuz, nên việc đóng eo biển này đã đẩy Nhật Bản vào tình trạng khủng hoảng. Chính phủ Nhật Bản đã đề nghị sự giúp đỡ từ Nga, nhưng Nga đã trả lời rằng nước này đã cam kết cung cấp cho Trung Quốc và không có khả năng cung cấp thêm. Những nỗ lực để có được nguồn cung cấp thêm từ Indonesia và Malaysia cũng không thành công khi những nước này muốn bảo đảm rằng họ và các nước bạn trong khối ASEAN có một nguồn cung đủ. Trong cơn tuyệt vọng, Tokyo đã chuyển hướng sang Hoa Kỳ với hy vọng có được lượng nhập khẩu khẩn cấp các khí tự nhiên hóa lỏng từ khí từ đá phiến và dầu đá phiến. Nhưng dù đã trở nên độc lập về năng lượng do sự phát triển của các mỏ đá phiến, Hoa Kỳ vẫn chưa có đủ kết cấu hạ tầng để xuất khẩu đáng kể lượng khí tự nhiên hóa lỏng.

Để bù đắp phần nào những tổn thất về dầu và nguồn năng lượng từ khí tự nhiên hóa lỏng, Chính phủ Nhật Bản đã bắt đầu đẩy nhanh việc khởi động lại các lò phản ứng năng lượng hạt nhân. Tất cả những lò này gần như đã bị đóng cửa do trong đợt sóng thần năm 2011 gây sự cố làm tan chảy một số lõi của lò phản ứng hạt nhân của công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) tại Fukushima. Động thái cần thiết để tiến hành kiểm tra an toàn này đã nghiễm nhiên cắt giảm hơn 25% sản lượng điện của Nhật Bản. Mặc dù sự phản đối của công chúng ngày càng tăng đối với năng lượng hạt nhân, nhưng đến giữa năm 2014, Chính phủ Nhật Bản đã tiến hành xong hầu hết các cuộc kiểm tra an toàn và bắt đầu quá trình khởi động lại 54 lò phản ứng hạt nhân bị đóng cửa.

Vào đầu tháng 9 năm 2014, một nhóm các nhà quản lý hạt nhân đã quyết định rằng nhà máy điện Sendai ở miền Nam Nhật Bản không phải đối mặt với nguy cơ từ một số ngọn núi lửa không hoạt động trong các vùng lân cận. Tuy nhiên vào ngày 27 tháng 9 năm 2014, núi Ontake gần đó đã bất ngờ phun trào, dẫn đến việc giáo sư đồng thời là nhà nghiên cứu núi lửa Toshitsugu Fujii, Đại học Tokyo, cảnh báo rằng không ai có thể dự đoán chính xác những đợt phun trào của núi lửa, và rằng Nhật Bản đang có nguy cơ phải trải qua những đợt vận động cục bộ mạnh hơn của núi lửa, có thể gây nguy hiểm cho một số nhà máy điện hạt nhân. Chắc chắn vào cuối năm 2016, núi Sakurajima sẽ bất ngờ phun dòng khí và trầm tích nóng, và di chuyển rất nhanh, có thể nhanh chóng hạ gục cả hai lò phản ứng ở Sendai. Điều này đã tạo ra một áp lực nền tảng rất mạnh để tắt bất kỳ lò phản ứng nào dù là những mối đe dọa phun trào núi lửa ở mức rất nhỏ. Do đó, Nhật Bản đã trở lại tình trạng cung năng lượng hạt nhân bị hạn chế.

KẾT THÚC CỦA HÒA BÌNH KIỂU HOA KỲ Ở CHÂU Á

Những năm 2012-2016 đã mang lại một sự thay đổi cơ bản trong cán cân quyền lực trong toàn bộ khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Nền kinh tế Trung Quốc được cho là đã trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Trước đây, Trung Quốc bằng lòng với việc theo đuổi tăng trưởng kinh tế và bỏ qua các vấn đề địa chính trị và tham vọng. Nhưng tất cả đã bắt đầu thay đổi từ năm 2012 với sự việc Philippines tuyên bố chủ quyền bãi cạn Scarborough gần bờ biển Philippines. Sau đó, Trung Quốc bắt đầu ngày càng mở rộng sức mạnh ra các vùng biển xung quanh bằng cách khẳng định quyền kiểm soát “đường chín đoạn” (các đường đứt đoạn được phác trên một tấm bản đồ cổ hiện giờ được Trung Quốc sử dụng để khẳng định quyền kiểm soát hợp pháp của mình), trong đó bao gồm tất cả các đảo và các bãi cạn ở Biển Đông. Trong động thái phản ứng với việc mua quần đảo Senkaku năm 2012 của Chính phủ Nhật Bản, Trung Quốc đã khẳng định chủ quyền của mình đối với quần đảo này và bắt đầu thách thức chính quyền Nhật Bản bằng cách đưa các tàu đánh cá và các tàu thuyền khác đến vùng biển thuộc hòn đảo này, cũng như tiến hành diễn tập điều động các máy bay chiến đấu trong vùng biển này. Đầu năm 2014, Trung Quốc bất ngờ thiết lập Vùng nhận dạng phòng không mới (ADIZ) bao gồm quần đảo Senkaku, cũng như các rạn san hô và quần đảo được Hàn Quốc tuyên bố chủ quyền. Sau đó cũng trong cùng năm này, Trung Quốc bắt đầu hoạt động khai thác dầu ở vùng biển Việt Nam tuyên bố chủ quyền. Những hành động này đi kèm với việc gia tăng sức mạnh quân sự nhanh chóng, đặc biệt là các dàn tên lửa đối hạm được đặt trên bờ biển cuối cùng là nhắm vào việc phủ nhận quyền đi lại trên vùng biển trong phạm vi “chuỗi đảo thứ nhất”[8] của Trung Quốc (Nhật Bản, Okinawa, quần đảo Ryukyus, quần đảo Senkaku, Đài Loan, quần đảo Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa và eo biển Malacca) của Bộ tư lệnh Hoa Kỳ đặc trách khu vực Thái Bình Dương và lực lượng đồng minh cam kết bảo vệ và duy trì sự ổn định trong khu vực.

Tất cả mọi sự chú ý đều dồn vào Hoa Kỳ để xem cường quốc và cũng là nước bảo đảm sự ổn định lâu dài trong khu vực này có thể đáp lại như thế nào và một cảm giác bất ổn có thể thấy rõ trong khu vực khi Washington đã không có sự đáp trả mạnh mẽ. Đáp lại việc Trung Quốc chiếm đóng bãi cạn Scarborough vào năm 2011, Nhà Trắng đã cử Bộ trưởng Ngoại giao tới Bắc Kinh và Manila để đẩy mạnh các cuộc đàm phán, nhưng việc đó đã không tạo ra được những bước đi cụ thể để ngăn chặn hoặc đẩy lùi được việc chiếm đóng của Trung Quốc. Trong những kết quả đầu tiên cho thấy thành công của con đường ngoại giao của Hoa Kỳ, đó là Trung Quốc đã chấp nhận đàm phán với Manila. Tuy nhiên, do các cuộc đàm phán kéo dài và không mang lại kết quả, nên Trung Quốc vẫn tiếp tục chiếm đóng còn Washington thì vẫn tiếp tục theo dõi thận trọng. Trong trường hợp gây tranh cãi lâu nay của Nhật Bản - và sau đó, vào năm 2012, đã chuyển sang công khai thách thức - về chủ quyền đối với quần đảo Senkaku, Hoa Kỳ đã luôn giữ quan điểm không rõ ràng. Hoa Kỳ đã một vài lần tuyên bố rằng nước này công nhận sự hiện diện của Chính phủ Nhật Bản ở quần đảo này và do đó Hoa Kỳ buộc phải bảo vệ các quần đảo đó như một phần lãnh thổ Nhật Bản theo Hiệp ước An ninh chung Hoa Kỳ - Nhật Bản. Nói cách khác, quần đảo Senkaku được coi là đặt dưới sự bảo vệ hạt nhân của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, cùng lúc đó, Washington tuyên bố rằng nước này không có ý kiến gì về vấn đề liệu Trung Quốc hay Nhật Bản có chủ quyền hợp pháp đối với quần đảo này, và chủ quyền cuối cùng nên được quyết định bằng thỏa thuận giữa hai nước. Khi Trung Quốc tuyên bố Vùng nhận dạng phòng không mới, Không lực Hoa Kỳ đã cử hai máy bay ném bom B-2 bay qua vùng này mà không thông báo trước cho chính quyền Trung Quốc, bằng cách đó, Hoa Kỳ thể hiện rằng Washington không công nhận tính hợp pháp của Trung Quốc với Vùng nhận dạng phòng không mới. Tuy nhiên, Washington cũng khuyến cáo các hãng hàng không Hoa Kỳ khi bay qua vùng này phải tuân theo Vùng nhận dạng phòng không mới của Trung Quốc.

Để chắc chắn, năm 2012, Washington đã tuyên bố Hoa Kỳ “xoay trục về châu Á”, nhưng trên quan điểm của những ý kiến này, thì nhiều bên trong khu vực băn khoăn về từ “xoay trục” (pivot) thực sự có nghĩa là gì. Mối quan tâm này chỉ được đẩy lên cao khi từ này được Lầu năm góc tiết lộ vào cuối năm 2013, nhằm tránh cuộc chạm trán với Trung Quốc mà có thể tạo ra mối đe dọa trực tiếp với Hoa Kỳ, cũng như để cắt giảm chi phí và tránh vượt quá sự thâm hụt tài chính liên bang, Hoa Kỳ đã xem xét khả năng rút quân khỏi “chuỗi đảo thứ hai” của Trung Quốc (gồm vịnh Tokyo, quần đảo Bonin, quần đảo Mariana, đảo Guam, đảo Palau và eo biển Sunda). Không nước nào trong khu vực chắc chắn liệu Hoa Kỳ có thực sự muốn duy trì vị thế của nước này ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương hay không.

Sau đó, vào cuối năm 2016, một loạt bắn cảnh cáo từ Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản nhằm vào các máy bay chiến đấu bay qua vùng quần đảo Senkaku đã vô tình dẫn đến việc bắn rơi một trong các máy bay của Trung Quốc. Trung Quốc đã đáp trả bằng việc chiếm đóng đảo Uotsuri, đảo lớn nhất thuộc quần đảo Senkaku. Washington đã lên án hành động này và gửi các tàu từ Hạm đội Bảy đến tuần tra các vùng lân cận, nhưng không có động thái nào để đánh bật sự chiếm đóng của Trung Quốc. Thay vào đó, nước này đã thúc đẩy Nhật Bản đàm phán với chính quyền Bắc Kinh đi đến thỏa thuận cùng quản lý quần đảo này. Hoa Kỳ cũng đã không có phản ứng rõ ràng với sự rò rỉ tin tức tình báo ám chỉ việc Trung Quốc đứng sau phong trào đòi độc lập ở Okinawa. Rõ ràng, bản thân Hiệp ước An ninh chung Hoa Kỳ “Nhật Bản đã có những giới hạn trong trường hợp có sự đối đầu với Trung Quốc.

Thêm vào những mối quan tâm của Nhật Bản chính là sự phát triển của một dạng gần như liên minh giữa Trung Quốc và Hàn Quốc. Vào năm 2014, Trung Quốc đã trở thành đối tác thương mại và đầu tư lớn nhất của Hàn Quốc, và những tập đoàn kinh doanh đa quốc gia chaebol lớn nhất của Hàn Quốc phụ thuộc rất nhiều không chỉ vào thị trường mà còn vào công nghệ và lao động lành nghề của Trung Quốc. Hoa Kỳ, vốn vẫn có quyền chỉ huy chính thức với quân đội Hàn Quốc theo các điều khoản của Hiệp ước Phòng vệ chung Hoa Kỳ - Hàn Quốc năm 1953, đã được lên kế hoạch chuyển giao quyền kiểm soát quân đội cho các tổng chỉ huy Hàn Quốc vào năm 2015. Nhưng nước này đã thúc đẩy việc chuyển giao hoàn thành trước một năm, năm 2014, điều đó cho thấy Hoa Kỳ muốn giảm bớt trách nhiệm của mình về vấn đề phòng vệ của Hàn Quốc. Trong khi những chuyển giao này đang diễn ra, thì mối quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc ngày càng trở nên phức tạp. Hàn Quốc tiếp tục chiếm đóng các chuỗi đảo nhỏ Takeshima mà Nhật Bản coi là thuộc quyền hợp pháp của nước này. Chính quyền Seoul tiếp tục từ chối đề nghị đàm phán của Nhật Bản. Một hiệp định đã được đàm phán vào những năm 2013-2014 cho phép hai nước chia sẻ thông tin an ninh quốc gia đã bị Seoul từ chối vào phút chót điều đó có nghĩa là quân đội Hàn Quốc chỉ có thể liên lạc với quân đội Nhật Bản, được cho là đồng minh của nước này, qua các cơ quan của Lầu năm góc. Đằng sau sự nguội lạnh ngày càng tăng của mối quan hệ Nhật Bản - Hàn Quốc chính là các vấn đề vẫn tồn tại dai dẳng từ Chiến tranh thế giới thứ hai, chẳng hạn như việc Quân đội đế quốc Nhật Bản bắt các phụ nữ Hàn Quốc làm nô lệ tình dục, hoặc “phụ nữ mua vui” cho binh lính Nhật Bản. Những ngọn lửa này và những vấn đề thời chiến khác đã bị thổi bùng mỗi lần Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe hoặc những cấp dưới của ông đến viếng Đền Yasukuni ở Tokyo, hoặc bác bỏ hoặc diễn giải lại những lời xin lỗi của Nhật Bản về cuộc chiến.

Thực tế việc Trung Quốc cũng có cùng mối thâm thù với Nhật Bản như Hàn Quốc, và phẫn nộ với những tuyên bố của Thủ tướng Abe nhiều như - nếu không muốn nói là hơn - Hàn Quốc, đã củng cố đáng kể sự phát triển khăng khít giữa hai nước. Đối với Hàn Quốc, việc thắt chặt mối quan hệ đó đã được tăng cường hơn nữa theo hướng: Trung Quốc trở nên quan trọng hơn Hoa Kỳ trong việc giữ cho Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên trong tầm kiểm soát, và cuối cùng là việc chào đón Trung Quốc đầu tư và sản xuất vào các tập đoàn của Hàn Quốc. Vì vậy, thông tin từ Lầu năm góc vào cuối năm 2016 rằng Hoa Kỳ đã lên kế hoạch rút quân khỏi Hàn Quốc gần như đã chính thức công nhận liên minh Trung Quốc - Hàn Quốc mới.

NHỮNG “CHÍNH SÁCH KINH TẾ ABE” LÀ CHƯA ĐỦ

Đến giữa năm 2016, một điều đã trở nên rõ ràng rằng các chính sách kinh tế của Thủ tướng Abe - “Abenomics” - sẽ không phục hồi được nền kinh tế Nhật Bản khỏi hơn 20 năm trì trệ và giảm phát. Chương trình táo bạo này bao gồm những gì mà Thủ tướng Abe đã gọi là “ba mũi tên”. Mũi tên đầu tiên là nới lỏng định lượng mạnh mẽ, theo đổ các ngân hàng Nhật Bản chủ yếu tạo ra một lượng tiền lớn[9]; mũi tên thứ hai là tăng những gói kích thích tài chính thông qua việc chính phủ đầu tư vào kết cấu hạ tầng nhiều hơn; và mũi tên thứ ba là cải cách cơ cấu nhằm mở rộng ngành nông nghiệp để tăng sức cạnh tranh, tăng cường và nâng cao vai trò của phụ nữ trong xã hội và trong nền kinh tế, kích thích khởi nghiệp của các doanh nghiệp mới thông qua việc bãi bỏ quy định, và cải cách cơ cấu và thực tiễn đã không còn hiệu quả. Tất cả những điều này đều nhằm mục đích tạo ra tỷ lệ lạm phát ít nhất 2%, trong khi tăng GDP và năng suất. Thành công của chính sách này phụ thuộc vào sức tăng trưởng kinh tế vượt mức mong đợi - cho mức lạm phát. Nếu không, mức lãi suất tăng cao trong bối cảnh lạm phát tăng lên sẽ làm tăng các khoản thanh toán lãi suất trái phiếu của chính phủ đến mức có thể nuốt trọn gần như toàn bộ ngân sách của chính phủ.

Ban đầu chiến lược của Thủ tướng Abe dường như có hiệu quả, ít nhất ở một mức độ nào đó. Đồng yên đã giảm 25% và xuất khẩu đã tăng lên, cùng với sự tăng lên của việc làm có liên quan đến xuất khẩu và lợi nhuận doanh nghiệp. Chỉ số Nikkei trung bình đã tăng cao hơn so với nhiều năm. Những gì có vẻ như là khởi đầu của một thời kỳ phát triển xây dựng dường như đang diễn ra và một làn sóng hy vọng len lỏi trong người dân Nhật Bản. Nhưng những vấn đề dần nảy sinh. Để giảm thâm hụt ngân sách chính phủ khổng lồ đang đe dọa làm suy yếu hệ thống chăm sóc y tế và hệ thống hưu trí, thuế tiêu thụ đã được tăng lên, gây ra những tác động không mong muốn trong việc cắt giảm động lực tăng trưởng. Thêm vào đó, đồng yên yếu đã dẫn đến những hành động đáp trả. Chính phủ Hàn Quốc đã can thiệp thường xuyên và ồ ạt vào thị trường tiền tệ quốc tế để bù lại những tác động của đồng yên yếu tới xuất khẩu của Hàn Quốc. Ở mức độ thấp hơn, Đài Loan, Singapore, Malaysia và Trung Quốc cũng có hành động tương tự, trong khi Quốc hội Hoa Kỳ đe dọa thông qua đạo luật nhằm bù lại việc xuất khẩu tăng vọt liên quan đến tiền tệ. Do ảnh hưởng tiếp diễn từ cuộc khủng hoảng đồng euro mà tỷ lệ thất nghiệp ở các nước Italia và Pháp đã tăng trên 15%, EU cũng đã tiến hành một loạt những biện pháp mạnh chống lại việc xuất khẩu tăng vọt liên quan đến những biến động về tiền tệ.

Thêm hai vấn đề còn mang tính nền tảng hơn nữa. Việc chi tiêu của chính phủ vào xây dựng công trình công cộng ở Nhật Bản không còn mang lại những kích thích đáng kể cho tăng trưởng hay đầu tư hiệu quả trở lại. Có quá nhiều các công trình xây dựng như vậy đã được thực hiện trong nhiều năm, với một vài ngoại lệ, mà về cơ bản chỉ có những dự án có tỷ lệ lợi nhuận thấp là chưa được thực hiện. Tuy nhiên, quan trọng hơn là sự thất bại ngày càng rõ rệt của “mũi tên thứ ba” trong cải cách cơ cấu. Trong khi những đề xuất của Thủ tướng Abe táo bạo hơn bất cứ đề xuất nào được đưa ra ở Nhật Bản trong 40 năm trước đó, thì bản thân những đề xuất đó lại chưa đủ mạnh, hoặc ít nhất là chưa được thực hiện đủ mạnh. Việc giảm thuế doanh nghiệp, loại bỏ sở hữu chéo cổ phần công ty[10], hợp lý hóa hệ thống sản xuất và phân phối điện, bãi bỏ nhiều quy định trong sản xuất nông nghiệp, giảm các trợ cấp nông nghiệp và nhiều loại trợ cấp khác, tăng các hoạt động ngoại khóa cho trẻ em để các bậc cha mẹ có thể làm việc toàn thời gian và cố gắng thiết lập mức lương dựa trên kết quả hơn là số giờ làm việc, tất cả đều là những biện pháp mang tính đột phá và cần thiết. Tuy nhiên, những biện pháp này đã cho thấy khó khăn hoặc khó cổ thể thu được kết quả, và ngày càng trở nên rõ ràng rằng những biện pháp đó không đủ để đáp ứng mục tiêu phục hồi lại đất nước này. Lạm phát tăng lên, nhưng tăng trưởng GDP, thu nhập của hộ gia đình hay mức sống gần như vẫn giữ nguyên. Đầu tư và sản xuất mới tăng lên, nhưng tăng trưởng việc làm thì vẫn còn rất chậm. Người dân Nhật Bản đã rất lo lắng khi phải đối mặt với chi phí tăng cao và thu nhập đình trệ. Họ bắt đầu lo sợ rằng mục tiêu của chính phủ là nhằm sử dụng lạm phát để giảm chi phí của nợ công. Do phần lớn tài sản của người dân đã được đầu tư vào trái phiếu chính phủ, nên điều này sẽ đe dọa đến giá trị thực của tiền tiết kiệm và tiền hưu trí của họ.

Sự lo lắng đã khiến cho các quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ và các nhà đầu tư khác bán tháo trái phiếu chính phủ của họ và những tài sản khác bị đồng yên chi phối. Chính phủ đã buộc phải tăng lãi suất để ngăn dòng chảy này, do việc thanh toán lãi suất trên nợ công đã ngốn xấp xỉ 30% doanh thu của Chính phủ, nên tỷ lệ lãi suất cao hơn có thể đe dọa Chính phủ tự phá sản. Thay vào đó, việc đưa ra các biện pháp kiểm soát vốn đã trở thành chủ đề bàn thảo. Thật không may, điều này lại thúc đẩy việc rút vốn ồ ạt hơn. Khả năng khó có thể tưởng tượng đã trở thành sự thật: Nhật Bản phải dựa vào việc vay từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và thực sự đã đặt nền kinh tế của mình dưới sự kiểm soát của IMF.

TUỔI TRẺ KHÔNG PHIÊU LƯU

Vốn là một quốc gia hầu như không có tài nguyên thiên nhiên và rất ít đất canh tác, nên Nhật Bản ngày nay đã buộc phải khai thác triệt để nguồn nhân lực để có được vị trí là một trong những nền kinh tế phát triển nhất trên thế giới. Do vậy, nước này luôn luôn đặt trọng tâm vào giáo dục và phát triển tối đa năng lực con người. Kết quả là, sinh viên Nhật Bản luôn có xu hướng làm tốt các bài kiểm tra tiêu chuẩn hóa, thứ thường được dùng để so sánh với giáo dục quốc tế. Nổi tiếng nhất trong số những bài kiểm tra này là Chương trình Đánh giá sinh viên quốc tế, hay còn gọi là PISA, đã được tiến hành 3 năm một lần cho các sinh viên 15 tuổi ở nhiều quốc gia, bắt đầu vào năm 2000. Năm 2012, Nhật Bản đã xếp vị trí thứ 7 trên 78 đơn vị tổ chức chương trình PISA. Những nơi này bao gồm các thành phố tự trị/đặc khu hoặc các quốc gia nhỏ với dân số rất ít, chẳng hạn như Thượng Hải, Singapore, Hongkong và New Zealand; tuy nhiên, nếu không tính đến những nơi này thì Nhật Bản xếp vị trí thứ 3. Điều này tốt hơn nhiều so với, chẳng hạn, Hoa Kỳ ở vị trí thứ 17. Hơn nữa, Hoa Kỳ đã thấy được vị trí của mình tụt dần qua các năm, trong khi đó vị trí của Nhật Bản vẫn duy trì đều đặn trong nhóm dẫn đầu.

Tuy nhiên, năm 2015, khi Nhật Bản đã đi qua 1/4 thế kỷ với nền kinh tế trì trệ cùng những công ty mang tính biểu tượng và những ngành đã tồn tại lâu đời bị biến mất hoặc lu mờ dần vào cái bóng của chính mình trước đó, thì nhiều người bắt đầu băn khoăn liệu các trường học có đang giảng dạy và đánh giá được những điều đúng đắn. Tóm lại, liệu hệ thống giáo dục có chuẩn bị được cho lớp trẻ đối phó được với thế giới mà họ phải đối mặt? Một số cuộc khảo sát và thống kê đáng kinh ngạc đã cho thấy rằng các câu trả lời có thể là không. Chẳng hạn, đầu năm 2015, Học viện Giáo dục quốc tế đã thấy rằng xu hướng là ngày càng có ít người Nhật Bản ra nước ngoài học tập. Năm 2008, con số người Nhật Bản học tập tại Hoa Kỳ (30.000) chỉ bằng khoảng 60% so với con số của 10 năm trước đó. Năm 2015, con số này đã giảm xuống 50%. Nói cách khác, so với 50.000 nghìn sinh viên Nhật Bản học tập tại Hoa Kỳ năm 1998, thì con số đó hiện nay chỉ còn lại là 15.000. Điều này không phải do nhiều sinh viên Nhật Bản đến những nước khác như Australia hay Trung Quốc bởi theo báo cáo, ở những nước này số lượng sinh viên trao đổi Nhật Bản cũng đã sụt giảm. Thực tế là trong thời đại quốc tế hóa và toàn cầu hóa ngày càng phát triển, thì thế hệ trẻ đã ngày càng ít quan tâm đến tìm hiểu về thế giới bên ngoài, và cũng không được trang bị tốt để đối phó với thế giới đó.

Nghiên cứu từ năm 2000 đến năm 2010 của các nhà phân tích trường đại học gửi cho các nhà xuất bản như Benesse, đã chỉ ra rằng những thanh niên Nhật Bản bây giờ ít mạo hiểm và ít sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn thế hệ những người lớn tuổi. Dường như có sự lo sợ rằng với khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn trong xã hội, thì việc phạm phải dù chỉ một sai lầm ở tuổi trẻ, có thể ngăn họ thăng tiến hoặc có thể đẩy họ xuống một cách thảm hại. Vì thế tham vọng đã bị chặn lại.

Hơn nữa, như nhà chiến lược truyền thông Mariko Sanchanta năm 2013 đã trích lời một giám đốc điều hành hàng đầu của một ngân hàng Nhật Bản rằng, “Không thể thuyết phục nổi những giám đốc trẻ của ngân hàng ra nước ngoài học tập, cho dù họ được ngân hàng tài trợ hoàn toàn. Họ lo ngại về việc sẽ tụt hậu so với các đồng nghiệp nếu họ ra nước ngoài”. Thanh niên Nhật Bản dường như cũng có suy nghĩ rằng Nhật Bản là nước an toàn và những nước khác là đầy rủi ro. Những cuốn sách như Don’t Let Your Daughter Study Abroad (tạm dịch: Đừng để con gái của bạn đi du học) của Mitsuko Takahashi, được xuất bản năm 2007, đã thổi bùng nỗi lo sợ này. Trong một cuộc khảo sát được hoàn thành vào năm 2012, Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản đã thấy rằng 60% sinh viên Nhật Bản hoàn toàn không quan tâm đến việc học tập ở nước ngoài. Lý do chính, đã được 52% sinh viên của cuộc khảo sát đưa ra, là không đủ khả năng ngoại ngữ. Điều này đã được liên hệ rất gần với lý do thứ hai, được 31% sinh viên đưa ra - không có khả năng kết bạn và lo lắng về vấn đề an toàn của môi trường mà họ có thể phải sống. Do vậy, dù với điểm số PISA cao, nhưng dường như một thế hệ sinh viên Nhật Bản đã được đào tạo theo cách khiến cho họ ít dần khả năng đối phó với thế giới bên ngoài mà tương lai của Nhật Bản phụ thuộc vào.

Điều này trái ngược đáng kể với xu hướng ở hầu hết các nước khác, nơi con số sinh viên học tập ở nước ngoài đã tăng lên nhanh chóng. Do vậy, trong năm 2011, ngay cả khi số lượng sinh viên Nhật Bản tại Hoa Kỳ giảm, thì số sinh viên Trung Quốc tại đó lại tăng lên hơn 40%, lên 156.000 sinh viên. Tổng số sinh viên quốc tế ở Hoa Kỳ vào năm đó là 723.000 sinh viên, tăng khoảng 5% so với năm trước đó. Nhật Bản dường như đi ngược lại dòng chảy đó. Đáng chú ý, sự sụt giảm này ở nam sinh viên rõ hơn so với nữ sinh viên, phản ánh thực tế là tài trợ của các công ty cho nghiên cứu ở nước ngoài đã giảm mạnh. Nam giới đã bị thuyết phục rằng học tập ở nước ngoài là một nguy cơ lớn cho sự nghiệp của họ hơn phụ nữ, có lẽ vì phụ nữ biết rằng những công ty lớn kiểu gì cũng sẽ không thuê họ.

SONY SÁP NHẬP VỚI SAMSUNG

Trong suốt những năm 90 của thế kỷ XX và thập niên đầu của thế kỷ XXI, các công ty đã từng là huyền thoại một thời (once-fabled) của các tập đoàn Nhật Bản, đã lần lượt bị rơi vào tay những đối thủ cạnh tranh ở châu Á, Hoa Kỳ và châu Âu. Nhà sản xuất xe đứng thứ hai Nhật Bản, Nissan đã được giải cứu nhờ đưa một giám đốc điều hành người nước ngoài lên và tạo dựng một liên doanh chặt chẽ và cộng tác với Renault của Pháp. Năm 2012, công ty hùng mạnh một thời, Panasonic đã ghi kỷ lục tổn thất lớn nhất mọi thời đại hơn bất kỳ công ty nào của Nhật Bản. Sharp và Toshiba cũng được ghi nhận những khoản lỗ kỷ lục; trong khi đó, Hitachi đã tìm cách đem lại sức sống cho riêng mình, công ty này đã làm được như vậy chỉ bằng cách thu nhỏ quy mô. Những công ty đứng vững trong sản xuất chất bán dẫn trước kia, Elpida và Renesas thì bên bờ vực phá sản, và đã được một số những đối thủ cạnh tranh đến từ Hoa Kỳ cùng với Chính phủ Nhật Bản giải cứu.

Nhưng đáng chú ý nhất, cả về mặt biểu trưng và tầm quan trọng, là sự hợp nhất của huyền thoại Sony Nhật Bản với Samsung Electronics của Hàn Quốc vào cuối năm 2016. Đây là một cú sốc lớn với công chúng Nhật Bản. Sony đã nhiều năm là hình mẫu điển hình của lãnh đạo ngành công nghiệp và công nghệ Nhật Bản. Trong khi nhiều công ty Nhật Bản bảo thủ đã lớn mạnh bằng việc thiết lập vị trí thống trị trên thị trường được bảo vệ tương đối của Nhật Bản, và sau đó đã phân nhánh ra nước ngoài, và Sony đã vươn ra toàn cầu từ giai đoạn đầu. Giám đốc điều hành kiêm Chủ tịch của công ty, Akio Morita đã trở nên thông thạo tiếng Anh và nổi bật như một giám đốc điều hành - chính trị gia quốc tế. Trong khi không phải lúc nào ông cũng nằm trong nhóm nòng cốt của Nhật Bản, thì ông lại luôn luôn nằm trong nhóm nòng cốt của thế giới; Sony, giống như Apple trong thời hoàng kim, đã trở nên đồng nghĩa với sự đổi mới táo bạo, phong cách và chất lượng.

Tuy nhiên, đến năm 2013, Sony có vẻ và hành động rất giống những công ty của Hoa Kỳ đã bị thất bại trước đó như Kodak và Motorola. Sony đã bán tòa nhà trụ sở và bắt đầu đầu tư vào những lĩnh vực mới như công nghệ y tế. Sony đã thua lỗ trong chính những ngành kinh doanh truyền thống: điện tử kỹ thuật số, trò chơi, video và điện thoại di động, trong khi lại thu về lợi nhuận từ ngành dịch vụ tài chính và âm nhạc. Được xem trọng như trước kia theo cùng một cách như Apple, tự hào về việc thường xuyên giới thiệu những sản phẩm đình đám mới mà tạo ra toàn bộ những ngành mới, Sony đã không có được một sản phẩm đình đám trong 18 năm, và dường như đang chuyển sang hướng giảm dần tính toàn cầu, hạn chế hơn và ít đổi mới hơn.

Vài trăm dặm phía bên kia biển Nhật Bản ở Hàn Quốc, tình hình lại ngược lại. Dù là điện thoại thông minh, tivi, thiết bị điện hay các màn hình phẳng, Sony chỉ đơn giản là không thể cạnh tranh được với những gã khổng lồ Hàn Quốc siêu năng nổ. Thay vì tiếp tục cố gắng chiến đấu với những gã khổng lồ đó, Sony đã quyết định ra nhập. Vào tháng 9 năm 2016, công ty tuyên bố đã được Samsung tiếp quản và từ đó trở về sau sẽ được biết đến với cái tên Samsung - Sony hay ngắn gọn là S&S.

TỪ TRÌ TRỆ CHUYỂN SANG HÀNH ĐỘNG

Kể từ cuộc Cải cách Minh Trị năm 1868, khi Nhật Bản lần đầu tiên mở cửa cho phương Tây, hệ thống chính trị Nhật Bản đã phát triển tương đồng với hệ thống chính trị của Pháp. Ở cả hai nước, bộ máy chính quyền trung ương đầy quyền lực đã dần độc quyền đánh thuế, chi tiêu và quyền ban hành các quy định về chi tiêu của các quận trong vùng mà nó cai trị. Quả thực, sự tập trung ở Tokyo là như vậy, ngoài chính quyền trung ương và các đảng chính trị, hầu như tất cả các doanh nghiệp, lao động, trường đại học và các tổ chức truyền thông đều duy trì trụ sở tại thành phố này.

Trong khi nền kinh tế của Nhật Bản đang sụp đổ, thì việc mất đi nguồn cung năng lượng và vấn đề an ninh ngày càng bất ổn, thì cuộc sống ở địa phương cũng khó khăn và kham khổ hơn bao giờ hết. Việc thay đổi nơi đặt biển báo dừng ở Osaka chẳng hạn, cũng có thể phải có sự cho phép từ một vài cơ quan có trụ sở tại Tokyo. Các bậc cha mẹ phải mất nửa ngày để đưa đón trẻ nhỏ từ rất ít những cơ sở chăm sóc trẻ em có sự cho phép của chính phủ. Những trẻ lớn hơn ở tiểu học và trung học thì không được chuẩn bị tốt cho thế giới hiện đại vì những chương trình giảng dạy do trung ương điều chỉnh đã lỗi thời. Trên tất cả, sự lo sợ những rủi ro hạt nhân ở những địa phương dễ bị tác động đã gây ra một phản ứng chính trị của người dân, mà phản ứng đó đã nhanh chóng phát triển thành một phong trào rộng lớn hơn chống lại chính quyền trung ương.

Rõ ràng Nhật Bản cần một chương trình phục hồi cơ bản. Liệu Nhật Bản có thể phát triển một chương trình như vậy dù có sự trì trệ đã ăn sâu bám rễ? Không ai thực sự biết câu trả lời cho câu hỏi đó, nhưng lịch sử đã cho thấy rằng điều đó là có khả năng. Trong hơn một thế kỷ đã qua, Nhật Bản đã hai lần tự phục hồi: một lần là trong cuộc Phục hưng Minh Trị vào những năm 1860, khi Nhật Bản đã bị Phó Đề đốc Matthew Perry và những Con tàu đen (Black Ships)[11] của ông buộc phải mở cửa; và một lần khác là sau Chiến tranh thế giới thứ hai và Hoa Kỳ chiếm đóng Nhật Bản.

Những cuộc khủng hoảng về mọi mặt mà Nhật Bản đang phải đối diện hiện nay đe dọa sự tồn vong như dưới thời Minh Trị và sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Vì vậy, bất kỳ chương trình phục hưng nào cũng sẽ phải là cuộc cách mạng như hai lần trước đó, nếu không muốn nói là phải hơn thế. Rõ ràng là những biện pháp nửa vời và sự chậm trễ chỉ làm trầm trọng thêm các vấn đề. Dưới ánh sáng nhận thức rõ ràng này, sau các cuộc bầu cử quốc gia của năm 2016, Nghị viện Nhật Bản đã luật hóa việc tạo ra một kiểu cơ quan giống như Sứ mệnh Iwakura mới, một lực lượng có nhiệm vụ đặc biệt thời Minh Trị là ra nước ngoài để tìm kiếm những ý tưởng mới cho việc tái thiết Nhật Bản. Cơ quan này, được gọi là Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt, được đề cử các đại diện từ tất cả các lĩnh vực trong xã hội - chính trị, kinh doanh, giáo dục, khu vực, truyền thông, xã hội, nông nghiệp - và thậm chí một số người nước ngoài thân thiết với Nhật Bản. Nhiệm vụ của họ, giống với những người trong Sứ mệnh Iwakura, là phát triển một chương trình để tái thiết đất nước Nhật Bản.

CHƯƠNG 3

HÒA BÌNH KIỂU THÁI BÌNH DƯƠNG

Hôm qua bạn đã bị ấn tượng trong chuyến đi đến Haneda và trên đường đến Tokyo bởi những bức tường biên cao được xây dựng quanh sân bay và phần còn lại của vịnh Tokyo. Giờ đây, vào năm 2050, không còn bất kỳ nghi ngờ gì về tính xác thực của việc nóng lên toàn cầu. Người ta đã thừa nhận đó là mối đe dọa an ninh quốc gia lớn với nhiều nước, bao gồm cả Nhật Bản. Mực nước biển dâng cao đã nhấn chìm đáng kể Maldives và Seychelles[12], yêu cầu phải sơ tán hàng loạt cư dân. Cùng với Tokyo và Osaka, những thành phố ven biển lớn khác như Mumbai, Rotterdam và New York đang phải vật lộn, theo đúng nghĩa đen, để “giữ cho đầu của họ ở trên mặt nước”.

Hôm nay, khi đi bộ qua tiền sảnh của Khách sạn Imperial để ăn sáng, bạn được đề nghị tạm dừng lại để Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Ấn Độ và đoàn tùy tùng đi qua. Họ đang trên đường đến tham dự cùng với Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Nhật Bản, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Australia, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Indonesia, và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Philippines tham dự buổi họp bán thường niên của Liên minh An ninh chung khu vực PacInd (Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương), được thay thế cho mạng lưới về bảo đảm an ninh trước đó do Hoa Kỳ đơn phương đứng ra làm trụ cột để duy trì ổn định trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Khi bạn ngồi xuống bàn ăn sáng, bạn để ý thấy cờ Trung Quốc và cờ Nhật Bản trên một cái bàn chạy dọc căn phòng dành riêng cho các Cao ủy viên của Ủy ban Chính phủ chung về quần đảo Senkaku - Điếu Ngư thông qua cơ quan này. Chính phủ Nhật Bản và Chính phủ Trung Quốc cùng nhau quản lý nhóm đảo tranh chấp trước đây.

Đây là một điều khác xa với 37 năm trước khi có một mối đe dọa chiến tranh nghiêm trọng giữa Trung Quốc và Liên minh Nhật Bản - Hoa Kỳ. Sau đó, Nhật Bản đã chiếm đóng và quản lý các đảo không có người ở - thực sự chỉ là những vùng đá nhô lên khỏi mặt nước - được biết đến là Senkaku với người Nhật Bản và là Điếu Ngư với người Trung Quốc, nằm ở phía cuối của chuỗi đảo Ryukyu gần Đài Loan. Một Trung Quốc ngày càng lớn mạnh đã tuyên bố rằng nước này có chủ quyền hợp pháp với các đảo này và rằng Nhật Bản đã chiếm đóng bất hợp pháp và chuẩn bị xâm chiếm chúng. Bắc Kinh đã bắt đầu đưa các tàu đánh cá và tàu hải quân vào vùng mà Tokyo tuyên bố là lãnh hải của Nhật Bản, đồng thời cũng tuyên bố Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) chỉ nhằm kiểm soát quần đảo này. Nhật Bản đã viện dẫn Hiệp ước An ninh chung Hoa Kỳ - Nhật Bản tuyên bố rằng chuỗi đảo này nằm dưới sự bảo vệ an ninh của Hoa Kỳ, và Washington đã miễn cưỡng đồng thuận. Những thanh kiếm ít nhất đã được rút một nửa ra khỏi bao.

Thực tế, vì tính cấp bách và tầm quan trọng mang tính quốc tế, nên đây là một trong những vấn đề đầu tiên mà Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt nhận thấy mình đang phải đối mặt. Phản ứng của Ủy ban này đã xác định thái độ của Nhật Bản cho những sự việc tiếp theo. Lưu ý rằng các đảo tranh chấp chỉ trở thành một phần lãnh thổ của Nhật Bản vào năm 1895 sau khi Trung Quốc thất bại trong cuộc Chiến tranh Trung Quốc - Nhật Bản và được Hoa Kỳ quản lý từ năm 1945 đến năm 1972, Ủy ban này đã kêu gọi giải quyết bằng hình thức trọng tài thông qua Tòa án Quốc tế và cung cấp cho các công ty năng lượng Trung Quốc quyền tương tự để thăm dò và khai thác dầu, khí đốt như bất kỳ công ty Nhật Bản hay công ty quốc tế nào khác.

Thực tế, vào năm 2050, quần đảo Senkaku vẫn không có người ở và vẫn chưa phát triển dưới sự quản lý chung của Nhật Bản - Trung Quốc. Với những Vùng nhận dạng phòng không chồng chéo được cả hai chính phủ kiểm soát một cách tối thiểu, nên không có sự cố nào xảy ra trong nhiều năm. Các đảo này đã cho thấy không có mỏ dầu và khí đốt nào đáng kể. Trong bất kỳ trường hợp nào, thì toàn bộ vấn đề năng lượng đã trở nên quan trọng với Nhật Bản khi nước này trở nên tự chủ về năng lượng dựa vào sự phát triển methane hydrate, đá phiến sét, năng lượng hạt nhân và những nguồn năng lượng có thể tái tạo. Ngoài ra, công nghệ in 3-D, việc sử dụng rộng rãi robot tiết kiệm sức lao động và việc đánh thuế thuế carbon cao đối với nhiên liệu dùng cho động cơ phản lực và động cơ tàu thủy đã hầu như kết thúc kỷ nguyên của những chuỗi cung ứng toàn cầu và vì vậy, cũng kết thúc việc những quốc gia kinh doanh nhiên liệu cần bảo vệ chuỗi cung ứng này.

Ngoài vấn đề nóng lên toàn cầu tăng lên nhanh chóng và mực nước dâng lên không thể thay đổi, thì những mối đe dọa an ninh toàn cầu chủ yếu hiện nay bao gồm xung đột ở châu Âu phát sinh từ việc nhập cư ồ ạt từ các vùng có bệnh truyền nhiễm ở Tây Phi cũng như cuộc nội chiến đang tiếp diễn giữa người Shia và Sunni ở Trung Đông; các chủng virus kháng thuốc; các nhóm tội phạm quốc tế phức tạp và cực kỳ giàu có; sự tàn phá các khu rừng ở Brazil, Indonesia và châu Phi; và sự xâm nhập hệ thống mạng.

SỰ SUY TÀN CỦA TRUNG QUỐC

Tầm quan trọng của Trung Quốc trong các vấn đề quốc tế dường như có vẻ đã trở nên kém hơn so với 35 năm trước đó. Mặc dù không thấy rõ được ngay, nhưng đến năm 2015, những ngày hoàng kim của tăng trưởng của Trung Quốc đã kết thúc. Lực lượng lao động của nước này đã bắt đầu thu hẹp lại vào các năm 2012-2013, trong khi tổng dân số đã bắt đầu già đi nhanh chóng vào năm 2015 và nước này nhanh chóng trở thành một trong số những nước có dân số già nhất trên thế giới. Câu hỏi luôn luôn là liệu Trung Quốc có trở nên giàu có trước khi trở thành một nước có dân số già; câu trả lời, hóa ra, sẽ là không. Khi điều đó trở nên rõ ràng, những lỗ hổng trong hệ thống của Trung Quốc bắt đầu lộ rõ. Rõ ràng là khoảng cách giàu, nghèo vốn có đã tiếp tục rộng thêm. Dự luật về ô nhiễm, suy thoái môi trường và tham nhũng trước đó đã bắt đầu đến hạn. Không một dự luật nào trong số này có ảnh hưởng đến số liệu GDP tăng trưởng cao của Trung Quốc trước đó, nhưng giờ thì các kết quả đã rõ ràng: tham nhũng đã bóp nghẹt tăng trưởng, những vấn đề ô nhiễm và môi trường đã dẫn đến bệnh tật và tử vong sớm. Đặc biệt tham nhũng đã trở thành một vấn đề lớn. Các quan chức và các lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc, những người đã trở nên vô cùng giàu có trong khi được chi trả chính thức ở mức lương thông thường, đã trở thành mục tiêu của cuộc điều tra, phản đối công khai và sách nhiễu. Những người này đã nhanh chóng đưa bản thân và tiền của ra khỏi Trung Quốc và để che giấu những quỹ họ đã cất giấu ở nước ngoài. Quan trọng hơn là thực tế rằng Trung Quốc đã ngày càng không đủ khả năng hỗ trợ chăm sóc y tế và người già, trong khi vẫn chi trả cho lực lượng quân đội khổng lồ mà nước này đã xây dựng và duy trì. Vì vậy, giống như Hoa Kỳ trước đó, Trung Quốc bắt đầu cắt giảm lực lượng an ninh, một bước đã khiến nước này hợp tác hơn với Nhật Bản và những quốc gia hàng đầu khác.

Tuy nhiên, quan trọng nhất là sự gia tăng căng thẳng chính trị trong nội bộ của Trung Quốc và đoàn kết dân tộc ngày càng lỏng lẻo. Những khu vực rộng lớn như tỉnh Quảng Đông đòi quyền tự chủ nhiều hơn và những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong giới chính trị, doanh nhân, học thuật và truyền thông thì kêu gọi hoạt động chính trị có sự hợp tác hơn, với sự cởi mở và minh bạch hơn. Trung Quốc đã tiêu hao năng lực vào những khó khăn nội tại trong khi Ủy ban Tái thiết của Nhật Bản thì đang dẫn dắt đất nước đến phục hồi.

Giờ đây, vào giữa thế kỷ XXI, Ấn Độ đã trở thành nước có vị thế quan trọng hơn rất nhiều so với Trung Quốc. Theo như Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và kinh tế đã dự báo từ rất lâu trước đó, Ấn Độ gần đây đã vượt qua Trung Quốc để trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Trở thành quốc gia đông dân nhất thế giới vào năm 2025, giờ đây Ấn Độ là nước có dân số trong độ tuổi lao động trẻ nhất trong số những nước lớn. Nước này cũng có một đội quân lớn, được huấn luyện tốt và giàu kinh nghiệm với vũ khí hạt nhân và hệ thống phóng tên lửa của riêng mình cũng như lực lượng hải quân, không quân, hệ thống thông tin, máy tính và máy bay không người lái hiện đại. Cho đến năm 2025, những lực lượng này đã thành công trong việc ép Trung Quốc phải từ bỏ tuyên bố về lãnh thổ Ấn Độ với Hiệp ước Hymalayas. Vào năm 2022, Ấn Độ tham gia vào Hiệp ước An ninh chung Hoa Kỳ - Nhật Bản, và liên minh đó cũng mở rộng ra bao gồm Australia, Indonesia và Philippines đã biển hiệp ước song phương cũ Hoa Kỳ - Nhật Bản thành cái được gọi là Liên minh các Cường quốc. Hiệp ước này cũng bao gồm nhiều thỏa thuận làm cơ sở hợp tác, đào tạo và thăm viếng với những nước như Singapore và Việt Nam. Liên minh các Cường quốc trở nên đáng chú ý hơn với thế giới so với NATO, và - kết hợp với bước ngoặt hướng về trong nước của Trung Quốc - giờ đây đã bảo đảm được an ninh và ổn định trong toàn bộ khu vực, mở rộng ra các nước thuộc châu Á - Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và vịnh Ba Tư. Quan trọng là, không phải Hoa Kỳ mà là Nhật Bản đã có sáng kiến để đạt được hệ thống an ninh đa phương này và chính Nhật Bản, Australia, Philippines và Ấn Độ là những nước chịu trách nhiệm có phản ứng đầu tiên cho việc bảo đảm an ninh trong các khu vực riêng của những nước này. Tất nhiên, lực lượng của Hoa Kỳ luôn luôn sẵn sàng nếu thực sự cần thiết, nhưng họ là lựa chọn cuối cùng chứ không phải là phương sách đầu tiên.

Thực tế, hệ thống an ninh chung, bắt nguồn từ việc Hoa Kỳ chiếm đóng Nhật Bản và từ thời kỳ Chiến tranh lạnh, đã bị đảo lộn. Hòa bình kiểu Hoa Kỳ đã trở thành hòa bình kiểu Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

HÒA BÌNH KIỂU HOA KỲ MỜ NHẠT DẦN

Sự kết thúc của hòa bình kiểu Hoa Kỳ ở Thái Bình Dương đã thực sự được báo trước vào đầu tháng 7 năm 1969, khi Tổng thống Richard Nixon lúc đó công bố Học thuyết Nixon. Học thuyết này tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ cung cấp một lá chắn hạt nhân cho các nước đồng minh trước sự đe dọa của tân công hạt nhân, và rằng Hoa Kỳ sẽ cung cấp sự hỗ trợ an ninh thích hợp cho các đồng minh bị đe dọa bởi xâm lược phi hạt nhân. Nhưng học thuyết này cũng nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ mong quốc gia bị đe dọa đảm nhận trách nhiệm chính với vấn đề quốc phòng của nước mình. Ở cao điểm của cuộc Chiến tranh Việt Nam, đây là một tín hiệu sớm rằng các nước châu Á không thể dựa vào Hoa Kỳ để chiến đấu nếu họ không được chuẩn bị để chiến đấu cho chính nước mình.

Sau đó, sự kết thúc của Chiến tranh lạnh đã loại bỏ rất nhiều sự biện minh cho mạng lưới rộng lớn của liên minh an ninh và phát triển quân sự của Hoa Kỳ. Một “cổ tức hòa bình”[13] đã rất được mong đợi và hầu hết lực lượng Hoa Kỳ ở châu Âu đã được rút về nước khi Washington cắt giảm chi phí quốc phòng.

Những Báo cáo Chiến lược quốc phòng Hoa Kỳ năm 1990 và năm 1992 cũng đã kêu gọi chuyển hầu hết lực lượng Hoa Kỳ ra khỏi khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào cuối thập kỷ này. Cùng lúc đó, các nhà lãnh đạo ở Nhật Bản đã bắt đầu nói về tính cần thiết của việc giảm bớt liên minh an ninh với Hoa Kỳ, và dựa nhiều hơn vào Liên hợp quốc và hợp tác kinh tế. Bắt đầu trông có vẻ như Nhật Bản sẽ lại chịu trách nhiệm về chính sách đối ngoại của chính mình và phải chịu một gánh nặng lớn hơn cho quốc phòng của chính nước này.

Nhưng tất cả những điều đó đã thay đổi vào năm 1995 với việc công bố Chiến lược An ninh mới của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ dành cho khu vực Đông Á - Thái Bình Dương. Tài liệu này đã đảo ngược tuyên bố trước đó bằng cách nói rằng mặc dù Chiến tranh lạnh đã kết thúc, nhưng những xung đột khác đã đặt ra mối đe dọa cho những lợi ích của Hoa Kỳ và khiến việc Hoa Kỳ duy trì quy mô quân đội tại thời điểm đó (khoảng 100.000 quân) ở khu vực trong tương lai gần là cần thiết. Điều này cũng đã được dẫn trong Tuyên bố chung Hoa Kỳ - Nhật Bản vào tháng 4 năm 1996, tái khẳng định “Liên minh cho thế kỷ XXI”, trong đó chủ yếu khẳng định cam kết đơn phương của Hoa Kỳ trong Hiệp ước An ninh chung Hoa Kỳ - Nhật Bản, trong khi cung cấp cơ sở cho việc mở rộng đầy tiềm năng của những hỗ trợ của Nhật Bản cho những động thái liên quan đến quân sự của Hoa Kỳ. Vì vậy, ở chừng mực liên quan đến Hoa Kỳ và Nhật Bản thì việc kết thúc Chiến tranh lạnh chẳng thay đổi điều gì cả.

Đằng sau sự đảo ngược này là ba diễn biến bất ngờ: Chiến tranh vùng Vịnh 1990-1991, sự phát triển tên lửa và vũ khí hạt nhân của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và sự gia tăng nhanh chóng về chi tiêu quân sự của Trung Quốc. Tất cả những điều này đã tạo nên sự bất ổn khiến cho cả Tokyo và Washington trì hoãn những thay đổi đáng kể trong những thỏa thuận về an ninh. Nhưng hiện trạng này đã đặt ra nhiều vấn đề cho Hoa Kỳ. Hoa Kỳ đang mất đi khả năng cạnh tranh kinh tế áp đảo, thứ đã hỗ trợ cho sự vượt trội về chính trị và quân sự của nước này trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh. Trung Quốc đã trở thành một đối thủ đáng gờm trong khu vực. Với sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng và một chính phủ độc tài không muốn có sự thông qua chính sách của công dân, Trung Quốc có thể dễ dàng chịu gánh nặng của cuộc chạy đua vũ trang. Với một nền kinh tế đang sụt giảm tương đối, Washington sẽ thấy được việc tham gia vào một cuộc chạy đua như vậy ngày càng khó khăn. (Đến năm 2012, việc này đã trở nên bất khả thi với Washington ngay cả trong dự tính gửi những hạm đội tàu sân bay đến eo biển Đài Loan, như Hoa Kỳ đã từng làm vào năm 1996 để đáp trả việc Trung Quốc đe dọa tấn công Đài Loan). Ngoài ra, bằng việc chia sẻ những gánh nặng quân sự với Nhật Bản và các đồng minh châu Á khác, Hoa Kỳ đã để cho Nhật Bản trì hoãn sự cần thiết về lâu dài của việc tự lo liệu thêm về vấn đề an ninh. Sự dàn xếp này đã cho phép Tokyo né tránh việc xem xét thật sự về tình trạng của mình. Chẳng hạn, Nhật Bản có thể thờ ơ với việc giải quyết tranh chấp với Hàn Quốc và Trung Quốc đối với các đảo nhỏ, chống lại những nước láng giềng với việc chối bỏ những sự thật hiển nhiên về Chiến tranh thế giới thứ hai, và trì hoãn thảo luận nghiêm túc về các thỏa thuận quốc phòng chung với Hàn Quốc và những đồng minh châu Á tiềm năng khác. Cuối cùng, những thông tin này đã đặt ra giả thiết về một sự tương đồng hoàn hảo và luôn luôn tồn tại giữa lợi ích của Hoa Kỳ và lợi ích của những đồng minh châu Á. Như vậy, Nhật Bản có khả năng khiến Hoa Kỳ bị thao túng bởi những chính sách và động thái của các đồng minh mà có thể không phải lúc nào cũng là có lợi nhất cho Hoa Kỳ.

ĐẾN LÚC THỨC DẬY

Sự ra đời chính quyền của Thủ tướng Shinzo Abe vào tháng 12 năm 2012 đã đánh dấu sự bắt đầu cho sự kết thúc của hòa bình kiểu Hoa Kỳ. Chính Thủ tướng Abe đã nhận ra rằng Hoa Kỳ không thể duy trì vô thời hạn vai trò bá chủ của mình, và rằng thỏa thuận đó đã trở thành một cái bẫy nguy cơ về lâu dài: khi sức mạnh của Hoa Kỳ suy giảm, Nhật Bản sẽ ngày càng không thể tự phòng vệ trừ khi nước này có những bước đi ngay lúc đó để bảo đảm cho tương lai của mình. Thời gian đầu của nhiệm kỳ, Thủ tướng Abe đã tuyên bố “tách khỏi trật tự sau chiến tranh”.

Thủ tướng Abe đã có chuyến thăm Ấn Độ vào tháng 5 năm 2013, cam kết hợp tác quốc phòng lớn hơn giữa Nhật Bản và Ấn Độ và đồng ý tiến hành tập trận chung trên cơ sở thường xuyên. Vào tháng 7 năm đó, Thủ tướng Abe đã đến thăm Philippines và đề nghị cung cấp 10 tàu tuần tra để giúp lực lượng tuần tra duyên hải nước này bảo vệ tốt hơn tuyên bố chủ quyền với một số đảo thuộc Biển Đông mà Trung Quốc cũng tuyên bố là của họ. Thủ tướng Abe cho biết: “Với Nhật Bản, Philippines là một đối tác chiến lược mà chúng tôi chia sẻ những giá trị nền tảng và nhiều lợi ích chiến lược. Để tăng cường hơn nữa mối quan hệ này… chúng tôi khẳng định tiếp tục hỗ trợ cho việc xây dựng năng lực của lực lượng tuần tra duyên hải Philippines”.

Là một đối tác an ninh trong Liên minh Hoa Kỳ - Nhật Bản, nên những chuyến thăm và tuyên bố này đã gây bất ngờ cho một số nước. Nhưng Thủ tướng Abe dường như hiểu rằng sự hiện diện tiếp tục của sức mạnh Hoa Kỳ trong khu vực có thể chỉ được duy trì trên cơ sở một Nhật Bản mạnh hơn, độc lập hơn. Nhiều người nghi ngờ Thủ tướng Abe về giấc mơ tái thiết lại chủ nghĩa dân tộc trước chiến tranh của Nhật Bản. Nhưng như Kazuhiko Togo, một đại sứ tại Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã ghi lại trong Báo cáo Nelson vào tháng 9 năm 2014, thì không một tổng thống Hoa Kỳ nào có thể mập mờ biện minh với công luận Hoa Kỳ về việc Hoa Kỳ đơn phương phòng vệ cho Nhật Bản khi những lợi ích của cả hai nước có thể bất đồng. Trớ trêu thay, Thủ tướng Abe, người theo chủ nghĩa dân tộc, lại cố gắng giữ chân người Mỹ ở Thái Bình Dương như một nỗ lực để giữ cho Trung Quốc tránh xa hoặc ít nhất là bị dồn vào chân tường.

Ba vấn đề đặc biệt thể hiện xu hướng tương lai của hòa bình kiểu Hoa Kỳ: Bất đồng Hàn Quốc - Nhật Bản; đối đầu Trung Quốc - Nhật Bản về quần đảo Senkaku; và lựa chọn tiềm năng cho Hoa Kỳ giữa Chiến lược thủy không tác chiến hiện tại về sự thống trị hoàn toàn với khu vực biển Hoa Đông và Biển Đông cho đến bờ biển của Trung Quốc, và chiến lược mới về Kiểm soát ngoài khơi giảm bớt đối đầu trực diện là đóng quân trên chuỗi đảo thứ hai thay vì thứ nhất.

HÀN QUỐC VÀ NHẬT BẢN BẤT ĐỒNG

Giống như Nhật Bản, Hàn Quốc có một hiệp định an ninh chung với Hoa Kỳ trong đó có cam kết Hoa Kỳ đơn phương bảo vệ nước này. Vì cùng là đồng minh của Hoa Kỳ, nên Hàn Quốc và Nhật Bản gián tiếp là những đồng minh của nhau, và có chung nhiều mối quan tâm an ninh. Tuy nhiên, không có nước nào chia sẻ ngay cả tin tức tình báo an ninh quốc gia thông thường với nước còn lại. Tất cả các trao đổi đều được thông qua trung gian là Hoa Kỳ. Cuối cùng, vào tháng 6 năm 2013, dường như hai bên đã đi đến một thỏa thuận về chia sẻ tin tức tình báo. Tuy nhiên, vào phút chót, thỏa thuận này đã bị hoãn lại bởi Quốc hội Hàn Quốc do phản ứng dữ dội từ những người chống Nhật Bản.

Điều này đã được châm ngòi do Tokyo công bố một cuộc khảo sát công luận cho thấy rằng hai phần ba người Nhật Bản cho rằng quần đảo Takeshima, sau đó đã được Hàn Quốc quản lý như là phần lãnh thổ riêng của nước này, là lãnh thổ hợp pháp của Nhật Bản. Các chính trị gia Hàn Quốc đã coi việc công bố khảo sát này là mang tính khiêu khích đầy xúc phạm và không giữ lời hứa trong thỏa thuận tình báo.

Nhằm giải thích tình thế gây bất ngờ này, một số nhà phân tích đã nhận thấy rằng Lực lượng tự phòng vệ của Nhật Bản đã buộc phải cam kết bảo vệ quần đảo Takeshima như là lãnh thổ của Nhật Bản, trong khi đó Tổng thống Hàn Quốc đã nhấn mạnh rằng đất nước ông sẽ bảo vệ quần đảo này đến cùng, nhất là chống lại Nhật Bản. Hoa Kỳ, đồng minh quan trọng nhất của cả hai nước, thì đã bị ràng buộc bởi hiệp ước bảo vệ mỗi nước. Liệu điều đó có nghĩa là Hải quân Hoa Kỳ sẽ ra trận cùng với Hàn Quốc chống lại Nhật Bản trong khi Lục quân Hoa Kỳ sẽ tham chiến cùng với Nhật Bản đế chống lại Hàn Quốc? Tất nhiên, đây chỉ là một kiểu câu hỏi bông đùa mà thôi, nhưng nó chứa đựng một ẩn ý quan trọng. Nếu Hàn Quốc và Nhật Bản không đủ quan tâm đến an ninh của chính nước mình và an ninh khu vực để xử lý vấn đề về những hòn đảo nhỏ chẳng mấy quan trọng này nhằm chia sẻ thông tin tình báo an ninh quốc gia, thì Hoa Kỳ cũng nên nghĩ khác đi về việc làm cách nào để hoàn thành được những cam kết trong hiệp định an ninh của mình.

QUẦN ĐẢO SENKAKU

Vấn đề thứ hai có sự phân nhánh đối với tương lai của hòa bình kiểu Hoa Kỳ chính là sự thiết lập đơn phương và không báo trước về Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên vùng biển Hoa Đông chồng chéo với cùng khu vực ADIZ của Nhật Bản, bao gồm quần đảo Senkaku. Bắc Kinh đã yêu cầu bất kỳ loại máy bay nào bay qua vùng này phải đệ trình kế hoạch bay với chính quyền Trung Quốc để thông báo cho họ khi vào không phận này.

Tranh chấp chủ quyền quần đảo Senkaku giữa Nhật Bản và Trung Quốc vẫn không có thay đổi gì. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, quần đảo này nằm dưới sự chiếm đóng của chính quyền Hoa Kỳ và sau đó được chuyên giao cho Nhật Bản, cùng với Okinawa, khi quần đảo này được trao lại cho chính quyền Tokyo năm 1972. Theo những báo cáo của cựu nhân viên ngoại giao Nhật Bản, Hiroshi Hashimoto, trong những cuộc đàm phán của họ vào năm 1972 về việc khôi phục quan hệ ngoại giao Nhật Bản - Trung Quốc, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Trung Quốc Chu Ân Lai và Thủ tướng Nhật Bản Kakuei Tanaka đã thống nhất để giải pháp về vấn đề chủ quyền tối thượng về quần đảo này cho các thế hệ sau. Khoảng thời gian sau đó tình hình gần như yên ắng cho đến tháng 9 năm 2012, khi Chính phủ Nhật Bản mua ba hòn đảo thuộc quần đảo này từ chủ sở hữu tư nhân của họ. Trớ trêu thay, Tokyo đã thực hiện điều này để ngăn chặn bất kỳ kế hoạch phát triển kinh tế nào của quần đảo này có thể gây thù địch với Trung Quốc. Trái với ý định của Tokyo, Bắc Kinh đã có phản ứng trái ngược khi tuyên bố việc mua các hòn đảo là một sự vi phạm thỏa thuận giữa hai bên, và đã có phản ứng gay gắt bằng việc gửi các tàu cá, tàu tuần tra và máy bay do thám vào hải phận và không phận ở khu vực quần đảo này. Có thời điếm, súng hải quân của Trung Quốc thậm chí còn khóa radar ngắm bắn vào máy bay của Lực lượng tự phòng vệ Nhật Bản. Tất cả những việc này dường như nhằm bày tỏ sự nghi ngờ về khả năng quản lý quần đảo này của Nhật Bản và buộc Nhật Bản chấp thuận đàm phán về số phận của quần đảo này.

Nhật Bản đã không quan tâm đến đàm phán vì điều này có thể tạo ra khả năng thừa nhận tính hợp pháp những tuyên bố của Trung Quốc. Trong con mắt của Tokyo, quyền sở hữu quần đảo Senkaku của Nhật Bản có thể không còn bị tranh cãi nhiều hơn quyền sở hữu Đài Loan của Trung Quốc nữa.

Tuy nhiên, trong vấn đề này, một câu hỏi quan trọng được đặt ra là Hoa Kỳ nghĩ gì. Theo hiệp định, Hoa Kỳ buộc phải hỗ trợ cho sự phòng vệ của Nhật Bản nếu lãnh thổ nước này bị tấn công. Nhưng quần đảo Senkaku có được tính là lãnh thổ Nhật Bản? Một mặt, Washington công nhận Nhật Bản đang quản lý quần đảo, và tuyên bố trong thông cáo báo chí năm 2013 rằng Hoa Kỳ sẽ bảo vệ chống lại bất kỳ nỗ lực nào nhằm thay đổi quyền quản lý đó bằng vũ lực. Mặt khác, Hoa Kỳ cũng liên tục trả lời những câu hỏi của báo giới bằng cách nói rằng họ không có ý kiến về vấn đề: tuyên bố về mặt lịch sử của nước nào là có giá trị nhất. Vì vậy, Hoa Kỳ sẽ hoàn toàn không tự cam kết ủng hộ lập trường của Nhật Bản, và điều đó đã khiến Tokyo lờ mờ nhận thấy dấu hiệu nguy hiểm.

Sự áp đặt Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) của Bắc Kinh là nhằm thăm dò khoảng cách giữa Washington và Tokyo. Phản ứng tức thời của Hoa Kỳ là để tuyên bố rằng nước này sẽ không công nhận vùng ADIZ đó. Để chứng minh cho quan điểm này, Hoa Kỳ đã ngay lập tức cử hai máy bay ném bom B-52 bay qua vùng này mà không có thông báo hay kế hoạch bay trước. Trong khi điều này khuyến khích Nhật Bản, thì Washington cũng đã chỉ đạo tất cả các hãng hàng không của nước này hành xử phù hợp với yêu cầu của Trung Quốc. Điều này đã làm giảm đi sự khích lệ, khi Nhật Bản yêu cầu các hãng hàng không của nước này bỏ qua những yêu cầu của Trung Quốc. Tháng 12 năm 2013, Phó Tổng thống Joe Biden lần đầu tiên đến thăm Nhật Bản và sau đó là Trung Quốc. Nhiệm vụ của Joe Biden là trấn an Nhật Bản về cam kết mạnh mẽ của Hoa Kỳ với vấn đề phòng vệ của nước này, đồng thời cũng không có bất kỳ tuyên bố nào có thể tiếp tục phá vỡ quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc. Tại Bắc Kinh, Joe Biden đã hối thúc Chủ tịch Tập Cận Bình nới lỏng kiểm soát Vùng nhận dạng phòng không, nhưng không đề xuất Trung Quốc phải hủy bỏ vùng này. Đối với những người theo dõi sát sao, thì thông điệp này có vẻ rõ ràng. Washington đã miễn cưỡng mạo hiểm làm mếch lòng Trung Quốc trong việc bảo vệ những gì Nhật Bản coi là quyền chủ quyền của nước này đối với quần đảo Senkaku. Điều này đã khiến Tokyo lo ngại thêm, khi tháng 5 năm 2013, một số tướng lĩnh Trung Quốc tuyên bố rằng Nhật Bản cũng không có quyền chủ quyền đối với Okinawa và những hòn đảo khác của quần đảo Ryukyu.

Năm 2012, Tổng thống Barack Obama đã tuyên bố những gì mà ông gọi là “Xoay trục về châu Á”, cho thấy một sự thay đổi lớn trong những ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Mục đích là để duy trì sự bá chủ của Hoa Kỳ nhờ việc chuyển nguồn lực quân đội sang khu vực này trong khi đồng thời thỏa thuận một loạt những hiệp định thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, vào mùa xuân năm 2014, sự “xoay trục” này trông có một chút giống như hành động “cào” của một con hổ giấy. Nó không cho thấy rõ, nếu có bất kỳ động thái nào, Hoa Kỳ sẽ nhận được gì trong việc bảo vệ cho những lợi ích của Nhật Bản. Hơn nữa, rõ ràng rằng sự miễn cưỡng đối đầu với Trung Quốc của Washington sẽ chỉ tăng thêm khi Trung Quốc ngày càng trở nên mạnh hơn. Việc nhận thấy rõ được điều này đã “mở mắt” cho người Nhật Bản và buộc Tokyo phải xem xét lại chiến lược lâu dài của việc phòng vệ nền tảng chỉ dựa vào mỗi Hoa Kỳ.

Nhật Bản cũng không phải là nước duy nhất có những mối lo ngại này. Với người Đài Loan, rõ ràng có một thời kỳ mà Hoa Kỳ đã dần rút khỏi hàng rào phòng thủ của mình khi đối mặt với sự gia tăng sức mạnh của Trung Quốc. Những quan điểm tương tự cũng ngày càng được thể hiện ở Hàn Quốc, nơi mà những quan điểm chống Nhật Bản kéo dài dường như có sức nặng hơn mối lo ngại về Trung Quốc. Thực tế, sự hội nhập ngày càng tăng của nền kinh tế Trung Quốc, Hàn Quốc và lợi ích chung trong việc tránh sự sụp đổ của chế độ Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên dường như đang đẩy Trung Quốc và Hàn Quốc vào một mối liên kết mới.

Tháng 4 năm 2014, Tổng thống Obama đã đến thăm Nhật Bản, Hàn Quốc và cố gắng đối phó với những nghi ngờ về sức mạnh chống đỡ của Hoa Kỳ. Trong cuộc họp báo tại Tokyo, Obama đã tuyên bố rõ ràng rằng quần đảo Senkaku nằm dưới sự bảo vệ quân sự của Hoa Kỳ. Trong khi đó điều này đã ngay lập tức dập tắt làn sóng nghi ngờ: rằng những lợi ích của Hoa Kỳ và Nhật Bản (và những đồng minh hiệp ước châu Á khác) đã ngày càng khác biệt. Đó là một tình huống mà trong đó những trách nhiệm trong hiệp ước dành cho Hoa Kỳ để bảo vệ các đồng minh có xu hướng đi ngược lại với lợi ích dân tộc nền tảng của Hoa Kỳ. Đó là một vấn đề thường trực trong suy nghĩ của Thủ tướng Abe và mọi nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và nó dấy lên câu hỏi liệu có phải nước nào cũng cần phát triển một chiến lược mới. Chắc chắn đó là những gì mà người Mỹ đang làm.

THỦY - KHÔNG TÁC CHIẾN HAY PHONG TỎA ĐƯỜNG BIỂN

Đến cuối năm 2014, lực lượng thứ ba làm suy giảm hòa bình kiểu Hoa Kỳ đã trở nên mạnh hơn bao giờ hết. Washington ngày càng bối rối về những lợi ích của mình ở Đông Á, Thái Bình Dương và làm thế nào để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc, mà, như một vị bộ trưởng bộ ngoại giao ở châu Á đã nói, giống như “sự xuất hiện của một mặt trời mới trong hệ mặt trời mà tất cả những hành tinh trong đó đều đang điều chỉnh lại quỹ đạo của chúng”.

Một thực tế Hoa Kỳ phải đối mặt đó là kiểu chi phối đặc biệt của nước này cực kỳ tốn kém. Trong khi những quốc gia bá chủ thường đòi hỏi những quốc gia lệ thuộc phải chi trả về mặt tài chính để được cung cấp sự ổn định thì Hoa Kỳ thực sự đã chi trả cho “đặc quyền” cung cấp an ninh. Hoa Kỳ đã thực hiện một cách trực tiếp như vậy bằng việc sử dụng lực lượng của chính mình để bảo vệ đồng minh, nhưng cũng thực hiện một cách rất gián tiếp do sự phát sinh thâm hụt thương mại rất lớn. Do Hoa Kỳ mua về nhiều hơn bán ra cho những nước đồng minh chính, trong khi cũng chấp thuận chuyển giao công nghệ của mình như một điều kiện của sự thâm nhập thị trường trong nhiều trường hợp, đó là một sự chuyển giao hiệu quả những công việc của Hoa Kỳ cho những đồng minh châu Á. Những chi phí này từ lâu đã bị che lấp bởi thực tế rằng vị thế của đồng đôla Mỹ là đồng tiền dự trữ quốc tế và là đồng tiền giao dịch của thế giới đã cho phép Hoa Kỳ tài trợ cho nợ quốc tế của nước này bằng chính tiền của mình. Vì thế, chẳng hạn như, để mua dầu (được định giá toàn cầu bằng đồng đôla), Nhật Bản đầu tiên phải sản xuất và bán sản phẩm nào đó để thu về những đồng đôla Mỹ cần thiết; Hoa Kỳ, mặt khác, chỉ phải in thêm đồng đôla mà thôi. Chừng nào thế giới còn chấp nhận đồng đôla Mỹ trong thanh toán và sẵn sàng cho Hoa Kỳ vay bằng đồng đôla thì Hoa Kỳ vẫn có thể làm bá chủ vô thời hạn. Nhưng lúc này, thế giới đã trở nên bất ổn về sự dàn xếp này. Trung Quốc đã thúc đẩy đồng nhân dân tệ của mình làm đồng tiền giao dịch chính và cuối cùng là đồng tiền dự trữ, và đồng euro đã thay thế cho đồng đôla Mỹ ở một mức độ nhất định. Nếu vị thế của đồng đôla Mỹ suy yếu hơn, thì khả năng duy trì lực lượng quân sự của Hoa Kỳ ngang ngửa với lực lượng quân sự của các nước còn lại được kết hợp lại, sẽ trở thành một gánh nặng quá sức.

Một kế hoạch cắt giảm ngân sách đã được Nhà Trắng và Quốc hội Hoa Kỳ thông qua nhằm cắt giảm chi tiêu của chính phủ đã buộc lực lượng quân đội Hoa Kỳ phải cắt giảm và làm dấy lên một vấn đề sâu xa hơn của việc liệu duy trì vị thế bá chủ có đáng với cái giá đó. Một cuộc tranh luận lớn đã nảy sinh giữa những người ủng hộ học thuyết truyền thống của việc tiếp tục duy trì vị thế thống trị, hiện nay được biết đến là thủy - không tác chiến (ASB), và những người theo một học thuyết cạnh tranh khác được gọi là phong tỏa đường biển (OSC).

Đằng sau cuộc tranh luận này là câu hỏi, liệu Trung Quốc có đặt ra một mối đe dọa cho những lợi ích sống còn của Hoa Kỳ. Những người ủng hộ chính thống của hòa bình kiểu Hoa Kỳ thì cho rằng có. Họ lập luận rằng một lượng lớn các giao thương và đầu tư nước ngoài của Hoa Kỳ là ở châu A, rằng sự thịnh vượng của khu vực này phụ thuộc vào tuyến đường cung ứng bảo đảm cho những tuyến đường cung ứng dầu của Trung Đông và cho những chuỗi cung ứng đầy triển vọng, và rằng nghĩa vụ trong hiệp định của Hoa Kỳ đã buộc nước này duy trì sự tín nhiệm như một cơ quan bảo đảm an ninh khu vực. Nhóm này đã xem Trung Quốc là một mối đe dọa tiềm ẩn lớn - không phải là một mối đe dọa chính mà là một mối đe dọa có ảnh hưởng mạnh dưới nhiều tình huống. Đặc biệt, nhóm này cũng đã nhắm vào chiến lược “Chống xâm nhập/Khu vực cấm” (A2/AD) mà Trung Quốc đã triển khai từ khi Hoa Kỳ cử các nhóm tác chiến tàu sân bay tiếp cận eo biển Đài Loan vào năm 1996. Theo chiến lược này, Trung Quốc hiện giờ đã triển khai các khẩu đội tên lửa chống hạm và tên lửa phòng thủ trên diện rộng, được đặt trên bờ biển nhằm đẩy lùi khả năng hoạt động của Hoa Kỳ ra xa khỏi Trung Quốc như cái gọi là chuỗi đảo thứ hai (Chuỗi đảo này bao gồm quần đảo Bonin, Mariana, và Guam - đối lập với chuỗi đảo thứ nhất, bao gồm Okinawa, Ryukyu, Philippines, Malaysia, Singapore và Indonesia). Nếu Trung Quốc có thể đẩy lực lượng quân đội Hoa Kỳ ra khỏi chuỗi đảo thứ nhất đến chuỗi đảo thứ hai một cách hiệu quả, như những người ủng hộ học thuyết truyền thống đã lập luận, thì Trung Quốc sẽ khiến cho nhiều sự bảo đảm an ninh khác của Hoa Kỳ trở nên vô dụng và báo hiệu sự kết thúc quyền bá chủ của Hoa Kỳ.

Để tránh điều này, những người ủng hộ học thuyết truyền thống tuyên bố việc Hoa Kỳ duy trì sự thống trị tuyệt đối trên không và ngoài biển quanh Trung Quốc là cần thiết, với khả năng tấn công “thổi bay” Trung Quốc nếu cần thiết. Vì vậy, những người ủng hộ học thuyết này đã phát triển khái niệm về thủy - không tác chiến. Đó bản chất là một chiến lược tấn công bao gồm việc tích hợp các đơn vị không quân và hải quân, sử dụng công nghệ mạng với những vũ khí và đạn dược thông minh trong điều kiện được kết nối mạng mà các chỉ huy trên chiến trường cũng như những người ra quyết định ở Washington đều nhìn thấy rõ. Mục tiêu là để tiêu diệt lực lượng địch ở các căn cứ cả trong và ngoài lãnh thổ của lực lượng này bằng cách thâm nhập vào hệ thống phòng thủ và phá hủy hệ thống chỉ huy và hệ thống thông tin liên lạc. Chiến lược tấn công này liên quan đến kiểu chiến tranh công nghệ cao nhất và tốn kém nhất, và chiến lược đó đã được thông qua như một phần của học thuyết an ninh quốc gia Hoa Kỳ khoảng năm 2009, trước khi những ảnh hưởng rõ rệt của cuộc Đại Suy thoái 2008-2010 và những tác động sâu rộng của triển vọng kinh tế về dài hạn của Hoa Kỳ được nhận thấy rõ.

Tuy nhiên, vào năm 2014, quan điểm phong tỏa đường biển không chính thống đã bắt đầu được xem xét. Những người ủng hộ quan điểm này bắt đầu đặt ra những giả thuyết trước kia. Họ đặt ra vấn đề rằng mối đe dọa thật sự từ Trung Quốc với Hoa Kỳ và Nhật Bản là gì. Bên cạnh việc cuối cùng cũng thu về được Đài Loan kiểu như Hongkong - giống như một sự dàn xếp, và có thể có được quần đảo Senkaku và một số đảo nhỏ ở Biển Đông, năm 2014 Bắc Kinh đã chứng minh không quan tâm đến việc mở rộng lãnh thổ của mình. Trong khi đó các con đường dầu mỏ xuyên qua eo biển Malacca và biển Đông đến Nhật Bản và Hàn Quốc có thể bị tác động do sự can thiệp của Trung Quốc, đây không phải là vấn đề với Hoa Kỳ, nước sở hữu dầu mỏ không đi qua Thái Bình Dương. Những người ủng hộ học thuyết truyền thống thì lên tiếng lo ngại cho hoạt động đầu tư và thương mại của Hoa Kỳ ở khu vực này. Nhưng những người theo quan điểm không chính thống thì đặt ra câu hỏi rằng liệu những hoạt động đó có thực sự bị đe dọa. Liệu Trung Quốc có hủy hoại tăng trưởng kinh tế của chính mình bằng việc cắt đứt xuất khẩu sang Hoa Kỳ hoặc Nhật Bản và Hàn Quốc? Khi họ thực sự nhìn thẳng vào vấn đề, như những người theo quan điểm không chính thống cho biết, thì họ không thấy được rất nhiều mối đe dọa đối với Hoa Kỳ hoặc thậm chí đối với những đồng minh châu Á của Hoa Kỳ. Hơn nữa, đến mức mà đó có thể là một mối đe dọa cho những nước đồng minh, thì hầu hết các nước đó đều là những nước giàu có và hùng mạnh, hoàn toàn có khả năng tự đối phó với tất cả trừ những mối đe dọa cực đoan nhất.

Trong trường hợp không có mối đe dọa tấn công, những người theo quan điểm không chính thống chỉ ra rằng cách tiếp cận thủy - không tác chiến bản thân nó đã là một mối đe dọa, và rất có thể trở thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm[14] bằng cách làm dấy lên sự phát triển của mối đe dọa Trung Quốc mà hiện tại không hề có. Thay vì theo chiến lược thủy - không tác chiến, họ kêu gọi dùng chiến lược phong tỏa đường biển. Ý tưởng này nhằm áp dụng chiến lược không đe dọa bằng cách từ bỏ mục tiêu thống trị tuyệt đối với chuỗi đảo thứ nhất. Thay vì tấn công Trung Quốc một cách trực tiếp và cố gắng đánh bại các dàn tên lửa chống hạm hạng nặng của nước này trong một cuộc khủng hoảng, thì cách tiếp cận phong tỏa đường biển - duy trì khả năng cạnh tranh trong chuỗi đảo thứ nhất nhờ tàu ngầm, máy bay do thám và máy bay tàng hình - sẽ chủ yếu là áp đặt một lệnh phong tỏa từ chuỗi đảo thứ hai bằng cách cắt đứt giao thông ở những eo biển huyết mạch. Theo những người theo quan điểm không chính thống, quan điểm phong tỏa đường biển sẽ giảm chi phí hơn rất nhiều, sẽ ít có khả năng bị người Trung Quốc coi là một mối đe dọa hơn rất nhiều, và cũng ít có khả năng biến Hoa Kỳ thành đối tượng gây tranh cãi trong nội bộ châu Á khi Hoa Kỳ không có mối quan tâm đặc biệt nào đến tác động của những nước này.

Chiến lược phong tỏa đường biên cơ bản là một sự phục hồi lại học thuyết Guam của Nixon, nhưng lại vào đúng lúc Trung Quốc vừa mạnh hơn về quân sự rất nhiều và vừa ít tính chiến đấu hơn rất nhiều so với hồi năm 1972. Trong khi đề xuất chiến lược này, những người theo quan điểm không chính thống đã đưa ra luận điểm rằng, trong khi Hạm đội Bảy của Không lực Hoa Kỳ liên tục tuần tra các vùng hải phận và không phận ngay bên ngoài giới hạn lãnh thổ của Trung Quốc, và trong khi đó họ cũng chủ ý kích hoạt hệ thống cảnh báo điện tử của Trung Quốc và giữ các tàu ngầm trang bị vũ khí hạt nhân ẩn trong hải phận gần với Trung Quốc, thì Trung Quốc đã không có phản ứng. Nước này đã không tuần tra, chẳng hạn, eo biển Maui ở Hawaii, hay giữ những tàu ngầm trang bị vũ khí hạt nhân gần với Cầu Cổng Vàng ở California, hay đưa máy bay tuần tra từ Seattle tới San Diego ngay bên ngoài giới hạn lãnh thổ của Hoa Kỳ. Những người theo quan điểm không chính thống thì đặt câu hỏi, làm cách nào người Mỹ phản ứng được nếu Trung Quốc triển khai lực lượng quân đội và dùng cùng những học thuyết mà Hoa Kỳ đã triển khai và đang sử dụng? Không phải theo một cách hồ hởi, nhưng học thuyết này đã được chấp nhận. Vậy tại sao Trung Quốc lại phản ứng khác? Câu hỏi đó thực sự là một cuộc tranh luận gay gắt cho việc cải biến lại học thuyết Nixon trước kia dưới mục mới của chiến lược phong tỏa đường biển.

TÁI SẮP XẾP VÀ TÁI CÂN BẰNG

Trong khi thủy - không tác chiến vẫn là học thuyết chính thức của Hoa Kỳ vào năm 2015, và Washington đã tăng số chiển hạm và hệ thống vũ khí hoạt động ở trọng điểm tây Thái Bình Dương, trong vài năm tiếp theo, có bốn sự phát triển chính đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Một là mức sống của người Mỹ ngày càng sụt giảm. Trong khi 1% những người giàu nhất trở nên giàu có hơn, thì mức lương, lương hưu và chăm sóc y tế tương đối của phần dân số còn lại giảm xuống; đồng thời, kết cấu hạ tầng cũ kỹ tiếp tục xuống cấp. Vì thế không hề khôn ngoan nếu duy trì chi tiêu cho an ninh quốc gia khi những chi phí như vậy đã chiếm một nửa trong tổng chi phí của thế giới. Người Mỹ ngày càng băn khoăn tại sao họ nên chi trả để duy trì lực lượng quân đội ở nơi xa thay vì xây dựng trường học và bệnh viện tại quê nhà. Đáp lại, những nhà lãnh đạo chính trị bắt đầu cắt giảm đáng kể ngân sách quốc phòng và quy mô lực lượng quân đội. vì vậy, Bộ tư lệnh Hoa Kỳ đặc trách khu vực châu Phi và miền Nam, giám sát tất cả các hoạt động an ninh quốc gia của Hoa Kỳ ở châu Phi và Mỹ Latinh, đã bị loại bỏ, và chi phí quốc phòng đã bị cắt giảm từ 4,7% GDP xuống còn 2,5% để phù hợp hơn với chi phí của các đồng minh, hầu hết những nước này đều dự thảo ngân sách từ 1 đến 2% GDP cho quốc phòng. Tất nhiên, điều này làm giảm đáng kể khả năng và tham vọng của Hội đồng an ninh quốc gia Hoa Kỳ. Kết quả là quyết định áp dụng chiến lược phong tỏa đường biển và bắt đầu di chuyển hầu hết quân đội và các dàn tàu từ Hàn Quốc và Nhật Bản đến Guam, Hawaii và San Diego đã được đưa ra.

Sự kiện đáng chú ý thứ hai là việc Trung Quốc tạo các Vùng nhận dạng phòng không mới trên một vùng rộng lớn của Biên Đông và sự can thiệp ngày càng tăng của nước này với các chuyến bay của các hãng hàng không dân sự Nhật Bản trong tất cả các Vùng nhận dạng phòng không mới. Trong một số trường hợp, chính quyền Trung Quốc từ chối chấp thuận các kế hoạch bay của Nhật Bản, gây ra trễ chuyến bay. Trong một số trường hợp khác, các máy bay chiến đấu của Trung Quốc sẽ bất ngờ cất cánh và được chỉ đạo bay sát với các máy bay dân sự, khiến các hành khách hoảng sợ. Trong khi đó, Trung Quốc vẫn tiếp tục đưa ra yêu sách về quần đảo Senkaku; hai hòn đảo trong quần đảo này đã bị chiếm đóng vài ngày bởi lực lượng tuần tra duyên hải Trung Quốc với việc tuyên bố rằng lực lượng bảo vệ bờ biển nước này đang tìm kiếm tàu cá mất tích. Điều này một lần nữa lại đặt ra câu hỏi Hoa Kỳ sẽ làm gì để bảo vệ quần đảo này. Tất nhiên, Washington đã nhắc lại cam kết của mình là hoàn thành nghĩa vụ theo hiệp định trong trường hợp có sự xâm chiếm và chiếm đóng lãnh thổ Nhật Bản. Nhưng “xâm chiếm” nghĩa là gì, “lãnh thổ Nhật Bản” nghĩa là gì, và “bảo vệ” nghĩa là gì? Hải quân Trung Quốc nói rằng nước này chỉ giải cứu ngư dân bị nạn và cài đặt các tín hiệu cảnh báo để ngăn những tai nạn trong tương lai. Liệu Washington có hiểu rằng đó là một sự xâm chiếm? Cuối cùng, trong khi hầu hết mọi người đều nghĩ “bảo vệ” nghĩa là sự can thiệp vũ trang để ngăn chặn sự xâm lược, đa phần Washington lại dường như nghĩ rằng nó bao gồm việc gửi đặc phái viên đến Bắc Kinh để “xin” rút quân. Trong bất kỳ trường hợp nào, Washington cũng đã làm rõ với Tokyo rằng Hoa Kỳ sẽ không mạo hiểm đối đầu với Trung Quốc vì quần đảo Senkaku, và rằng Tokyo có thể hoặc là tự đi đến chiến tranh với Trung Quốc hoặc tìm kiếm một thỏa thuận đàm phán hoặc thỏa thuận qua trọng tài với Trung Quốc. Cuối cùng, phía Trung Quốc đã rút quân, nhưng không phải trước khi toàn bộ sự kiện đã chứng minh một cách rõ ràng sự thay đổi cán cân quyền lực ở châu Á và sự suy yếu dần của hòa bình kiểu Hoa Kỳ.

Bước chuyển quan trọng thứ ba xảy ra giữa Hàn Quốc, Trung Quốc và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Bước chuyển này thực sự đã được báo trước vào thời điểm Trung Quốc áp đặt Vùng nhận dạng phòng không mới lên quần đảo Senkaku vào năm 2013. Ban đầu, Vùng nhận dạng phòng không mới này cũng bao gồm Socotra, dải đá ngầm mà Hàn Quốc tuyên bố chủ quyền, được dùng cho một trạm nghiên cứu và sân bay cho máy bay trực thăng. Mặc dù Trung Quốc đã không cảnh báo Nhật Bản về tuyên bố Vùng nhận dạng phòng không mới sắp được đưa ra này, nhưng lại nỗ lực cảnh báo phía Hàn Quốc. Phản ứng đầu tiên của Hàn Quốc là thông tin cho các hãng hàng không nước này lờ đi vùng nhận diện này và không tuân theo sự chỉ huy của Trung Quốc, trong khi đó tạo ra một vùng mới chồng chéo lên vùng của Trung Quốc. Hàn Quốc cũng tuyên bố rằng cuộc diễn tập hải quân mới trong khu vực đá ngầm Socotra chỉ nhằm nhấn mạnh quyền tài phán của nước này. Vào thời điểm đó, Trung Quốc cho biết sẽ làm rõ những vấn đề này với Hàn Quốc thông qua những cuộc hội đàm kín. Cuối cùng, hai nước đã đồng ý sắp xếp các vùng của họ tránh chồng chéo. Điều này hiển nhiên là một con đường rất khác biệt so với lựa chọn của Trung Quốc và Nhật Bản.

Trên thực tế, đôi khi những lợi ích của Hàn Quốc tách biệt khỏi lợi ích của cả Nhật Bản và Hoa Kỳ. Trong khi đã chính thức liên minh với Hoa Kỳ, Hàn Quốc vẫn tiếp tục nuôi những ác ý nhằm vào Nhật Bản dựa trên những sự kiện của Chiến tranh thế giới thứ hai. Hàn Quốc cũng nhận được ưu đãi từ phía Trung Quốc, nước có nền kinh tế hội nhập cao nhờ đầu tư xuyên biên giới và chuỗi cung ứng chung. Hàn Quốc là một nguồn công nghệ cao chủ yếu cho Trung Quốc, đồng thời cũng là nguồn thành phần và yếu tố chính, và Trung Quốc là thị trường đơn lẻ lớn nhất của Hàn Quốc. Nhưng với mức lương của người Trung Quốc đang tăng lên nhanh chóng, thì các tập đoàn kinh doanh khổng tô của Hàn Quốc, chaebol, cần một nguồn lao động rẻ mới giữ được tính cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường toàn cầu. Sự nổi lên của nhà lãnh đạo mới của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Kim Jong-un, đã cho thấy một cơ hội cho cả Trung Quốc và Hàn Quốc. Dù cả hai đều không ưa gì chế độ của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, và cả hai đều lo sợ khả năng nước này có hành động gì đó thực sự nguy hiểm. Mặt khác, chẳng có nước nào trong hai nước muốn Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên sụp đổ, hay muốn chiếm đóng nước này, rồi chịu trách nhiệm xây dựng lại đất nước đó.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã dẫn đầu trong việc tạo điều kiện cho thỏa thuận ba bên mà Trung Quốc và Hàn Quốc hy vọng sẽ giải quyết được vấn đề của họ. Trung Quốc đã làm rõ với Kim Jong-un rằng sẽ bảo đảm an ninh và mua các sản phẩm xuất khẩu của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Nhưng với điều kiện rằng Kim Jong-un sẽ loại bỏ vũ khí hạt nhân, nếu không sẽ bị đe dọa ám sát. Hàn Quốc sẽ cung cấp một thị trường mở và cam kết các công ty của Hàn Quốc sẽ đầu tư và chuyên việc sản xuất những sản phẩm như ôtô và điện thoại thông minh sang Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên trong một thỏa thuận theo kiểu thị trường chung. Theo cách này, toàn bộ nền kinh tế của Hàn Quốc sẽ gần như nhiều nhân công ngang với nền kinh tế Nhật Bản và với sự kết hợp công nghệ tiên tiến và mức lương trung bình thấp, nền kinh tế Hàn Quốc sẽ có tính cạnh tranh hơn rất nhiều. Tất nhiên, sự liên kết này sẽ giảm xuống rất nhiều do Hiệp ước an ninh chung Hoa Kỳ - Hàn Quốc.

Sự kiện thứ tư và cũng là sự kiện cuối cùng là cuộc bỏ phiếu cho việc tách khỏi Nhật Bản của Okinawa vào năm 2017. Trong khi đó là một cú sốc với Tokyo thì hành động này đã được trù tính trong một thời gian dài. Là đảo lớn nhất của quần đảo Ryukyu, là trung tâm và là nền văn minh của vương quốc Ryukyu trước kia, Okinawa đã không được hợp nhất hoàn toàn vào Nhật Bản cho đến năm 1879, và sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Okinawa đã không được trả về cho Nhật Bản do bị Hoa Kỳ chiếm đóng cho đến tận năm 1972. Okinawa đã luôn được xem là nằm ngoài các quần đảo chính của Nhật Bản, và “người Nhật Bản đại lục” có xu hướng xem Okinawa là tỉnh nghèo nhất Nhật Bản và phụ thuộc nhiều vào các khoản trợ cấp từ Tokyo. Nguyên nhân chính của bất ổn ở Okinawa là do phần lớn các căn cứ của Hoa Kỳ ở Nhật Bản đã bị đẩy vào Okinawa, nơi các hoạt động, tiếng ồn và cách cư xử của quân đội chính là những phiền toái lớn. Và những lời hứa hẹn từ Tokyo, những cuộc đàm phán dài giữa các lãnh đạo địa phương, các tướng lĩnh Hoa Kỳ và những lãnh đạo chính trị Nhật Bản dường như không bao giờ đưa đến biến chuyển trên thực tế.

Trong một thời gian dài, người dân Okinawa đã chịu đựng điều này vì họ cần tiền từ quân đội Hoa Kỳ và trợ cấp từ Tokyo. Nhưng với sự tăng trưởng của nền kinh tế Trung Quốc, Okinawa đã trở thành một điểm đến chính cho du khách cũng như các nhà đầu tư Trung Quốc trong lĩnh vực bất động sản và các ngành giải trí. Tự tin rằng Okinawa có thể làm chủ về mặt kinh tế, thất vọng bởi việc Hoa Kỳ không thực hiện một loạt những cam kết lặp đi lặp lại về việc rời các căn cứ, và được ngấm ngầm khuyến khích bằng những đề nghị từ phía Bắc Kinh rằng Trung Quốc có thể quan tâm đến việc chi trả cho việc sử dụng thường xuyên các căn cứ quân sự ở đó, nên các phong trào đòi độc lập âm ỉ ở Okinawa đã giành được quyền kiểm soát cơ quan lập pháp và thúc đẩy độc lập thông qua bỏ phiếu. Phản ứng lập tức của Tokyo là xem xét việc gửi Lực lượng tự phòng vệ, nhưng những cảnh báo từ cả Washington và Bắc Kinh đã dập tắt ý định này. Cuối cùng, một thỏa thuận thực sự để chuyển các căn cứ của Hoa Kỳ và trao cho Okinawa quyền tự chủ hơn đã được thực hiện, và các cơ quan lập pháp đã hủy bỏ cuộc bỏ phiếu đòi độc lập. Nhưng toàn bộ phần quan trọng này rõ ràng đã báo trước chiều hướng của các vấn đề.

HOA KỲ SẼ ĐI VỀ ĐÂU? NHẬT BẢN SẼ ĐI VỀ ĐÂU?

Sau những sự kiện này và kế hoạch cân đối ngân sách trong Quốc hội Hoa Kỳ đã cắt giảm đáng kể chi phí quân sự, Washington đã quyết định loại bỏ chiến lược thủy - không tác chiến và hoàn toàn thông qua quan điểm phong tỏa đường biên. Điều này có nghĩa là đến năm 2022, quân đội Hoa Kỳ sẽ rút khỏi Hàn Quốc, Okinawa và tất cả những căn cứ trên các hòn đảo chính của Nhật Bản. Cảng xuất phát của Hạm đội Bảy sẽ được chuyển khỏi Yokosuka, gần Tokyo, đến Guam; nhưng Hoa Kỳ cũng có những thỏa thuận về việc ghé thăm và lập căn cứ sửa chữa với Philippines, Việt Nam và Singapore để một số tàu của hạm đội sẽ luôn luôn đồn trú ở những địa điểm này.

Phản ứng đầu tiên của Nhật Bản đối với những quyết định này là lo sợ, tức giận và cảm giác bị bỏ rơi. Có rất nhiều thông tin về việc phát triển vũ khí hạt nhân của Nhật Bản. Nhưng Ủy ban Tái thiết đã tiến đến một con đường trung gian giữa phản ứng mang tính chủ nghĩa dân tộc ban đầu và tiếp tục tận tâm với chủ nghĩa hòa bình mà hầu hết người Nhật Bản đều dành ưu tiên. Vào năm 2017, Ủy ban này đã đề xuất hủy bỏ Điều 9 (điều khoản “từ bỏ quyền tuyên chiến” của Hiến pháp Nhật Bản) và trao cho Nhật Bản sức mạnh an ninh tương tự như tất cả những nước khác, ủy ban này cũng kêu gọi tăng gấp đôi chi tiêu cho quốc phòng lên mức hơn 2% GDP/năm một chút, và đề xuất tăng quy mô lực lượng hải quân và không quân lên đáng kể. Công nghệ tên lửa của Nhật Bản đã được nâng cao và chỉ cần được tính chỉnh một chút là sẵn sàng chiến đấu; và tất nhiên, nước này cũng đã có quyền sử dụng những vũ khí mới nhất của Hoa Kỳ. Bất chấp tất cả cuộc thảo luận đều đi đến vấn đề hạt nhân, nhưng ủy ban này khuyến cáo không nên làm như vậy vào lúc này. Quyết định đó có thể luôn luôn bị xem xét lại, nhưng ủy ban này cảm thấy rằng việc nhanh chóng trở thành một cường quốc hạt nhân có thể cho thấy nhiều rủi ro hơn là lợi ích cho Nhật Bản.

Thay vì tập trung quá nhiều sự chú ý vào những vấn đề quân sự, ủy ban này kêu gọi tập trung cho ngoại giao. Theo họ, Nhật Bản nên tìm kiếm những thỏa thuận với đồng minh sâu rộng hơn, thay vì chỉ đơn thuần dựa vào Hoa Kỳ. Các đại diện của Ủy ban Tái thiết đã đến thám Hàn Quốc, Philippines, Việt Nam, Indonesia, Singapore, Malaysia, Thái Lan, Australia và Ấn Độ để thăm dò ý kiến. Trong hầu hết các trường hợp, họ không những đã tìm được sự quan tâm đầy thận trọng mà còn cả một chút những nghi ngờ. Chẳng hạn, Hàn Quốc ở một thế gây ngạc nhiên. Về mặt văn hóa và kinh tế, họ giống nước Nhật Bản và người Nhật Bản hơn bất cứ nước nào khác hoặc dân tộc nào khác. Nhưng họ đã trở thành một phần liên kết với Trung Quốc, kẻ thù xa xưa của họ. Tuy nhiên, họ không muốn bị Trung Quốc thống trị. Một số thỏa thuận với Nhật Bản có vẻ có khả năng mang lại lợi ích cho họ. Nhưng họ cũng đặt ra câu hỏi, làm cách nào họ có thể liên minh với Nhật Bản chừng nào mà sách giáo khoa của Nhật Bản còn phủ nhận những sự thật quan trọng của Chiến tranh thế giới thứ hai, hay chừng nào các chính trị gia và các nhà bình luận hàng đầu Nhật Bản còn từ chối hoặc chứng minh sự đồng lõa của Quân đội Nhật Hoàng trong việc cưỡng bức những phụ nữ Hàn Quốc làm “phụ nữ mua vui” trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Đúng vậy, người dân Hàn Quốc đã chấp nhận, Nhật Bản đã xin lỗi vô số lần và họ cũng đã đồng ý rằng những chính trị gia của nước họ có tội khi để cho sự oán giận của quá khứ tồn tại vì mục đích chính trị. Và trong khi đó họ cũng đồng ý rằng những luận điệu như vậy nên dừng lại, họ cũng nhấn mạnh làm sao những lời xin lỗi từ phía Nhật Bản lại quá thường xuyên được tiếp nối bằng những hành động chẳng hạn như giải thích lại câu chữ trong đó. Họ thúc đẩy rằng “hãy làm sao có những bước đi đáng kể để thay đổi tình hình thì chúng tôi sẽ quan tâm đến việc có mối quan hệ mật thiết hơn với anh”. Trong khi trường hợp của Hàn Quốc khác biệt với những nước khác, thì tất cả những nước mà đại diện Ủy ban đã đến thăm đều bày tỏ sự nghi ngờ về mối quan hệ gần gũi hơn với Nhật Bản.

Sau khi nắm bắt thông tin và xem xét các báo cáo của các đại diện, ủy ban đã gợi ý bốn khuyến nghị. Đầu tiên là sao chép lại trường hợp Đức - Pháp. Để vượt qua được những ác ý sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Pháp và Đức đã tạo ra một nhóm chung các học giả và chuyến gia để viết các cuốn sách giáo khoa lịch sử được sử dụng ở các trường học của cả hai nước. Bằng cách này, họ đã tránh được những mối bất đồng tiềm tàng trong quá khứ. Ủy ban này nhận thấy rằng với cách này, Nhật Bản có thể vượt qua những oán giận lâu dài về cuộc chiến ở châu Á cũng bằng việc thành lập một nhóm chuyên gia đa quốc gia hoặc giữa hai quốc gia để viết những cuốn sách giáo khoa mới. Ủy ban này đã kêu gọi hoàn thành việc lập nhóm chuyên gia này trước năm 2025.

Khuyến nghị thứ hai là tạo Đài tưởng niệm quốc tế dành cho Chiến tranh thế giới thứ hai thể hiện nguồn gốc, diễn biến và việc hòa giải của cuộc chiến một cách chi tiết và từ quan điểm của những đối thủ chính. Giống như sách giáo khoa, Đài tưởng niệm này được tạo ra bởi một ủy ban quốc tế gồm các chuyên gia đến từ tất cả các nước có liên quan đến cuộc chiến, như một cách để ngăn chặn lịch sử trước đó làm lu mờ những cuộc đàm phán hiện tại và những nước có khả năng làm đồng minh. Đài tưởng niệm này cũng được hoàn thành vào năm 2025, và tập hợp tất cả những đền thờ tưởng niệm chiến tranh khác ở Nhật Bản.

Khuyến nghị thứ ba dành cho Nhật Bản là từ bỏ tuyên bố chủ quyền với quần đảo Takeshima. Thứ tư là đề nghị như đã được đề cập trước đó, để đưa vấn đề chủ quyền đối với quần đảo Senkaku ra Tòa trọng tài quốc tế. vì quần đảo Takeshima có ít giá trị, nên bằng cách đồng ý công nhận quyền của Hàn Quốc với quần đảo này, Nhật Bản sẽ loại bỏ được một trở ngại lớn để hợp tác với Hàn Quốc ở cái giá thực sự nhỏ. Bằng việc đề xuất đưa vấn đề quần đảo Senkaku ra Tòa trọng tài quốc tế, Nhật Bản sẽ được nhìn nhận là biết điều và tìm kiếm hòa bình và có thể đi đến một thỏa thuận chấp nhận được với Trung Quốc.

Những biện pháp này ngay lập tức tạo ra một làn sóng lớn của sự xoa dịu, lòng biết ơn, sự ấm áp và cảm nhận tốt hướng đến Nhật Bản từ tất cả các nước châu Á. Chính sự thay đổi thái độ này, hơn bất kỳ điều gì khác, đã giúp cho Nhật Bản có thể ký kết những hiệp định hợp tác và an ninh chung với Hàn Quốc, Philippines, Việt Nam, Malaysia và Indonesia vẫn có hiệu lực đến tận hôm nay. Với sự hỗ trợ mạnh mẽ của Hoa Kỳ, những gì nổi lên hiện nay, vào năm 2050, là một hệ thống liên minh thông thường và bình đẳng hơn nhiều, cũng như mạnh hơn so với hệ thống liên minh chiếm ưu thế dưới thời bá chủ của Hoa Kỳ. Các hiệp ước an ninh của Hoa Kỳ với Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines và những nước khác vẫn đều được duy trì, và sự thiết lập lục quân, hải quân và không quân Hàn Quốc và Nhật Bản vẫn tiếp tục hợp tác, liên kết đào tạo với lực lượng của Hoa Kỳ. Nhưng giờ đây lực lượng Nhật Bản hoàn toàn có đủ năng lực hành động trên mọi đấu trường. Vì vậy, nước này đã trở thành một nước “bình thường” chia sẻ rủi ro và tình trạng dễ bị tổn thương với những đồng minh của mình và do đó, chính điều đó thôi đã đủ thấy nước này là một đồng minh đáng tin cậy.

Sự phát triển mới cuối cùng là sự phát triển hợp tác an ninh giữa Hoa Kỳ, Ấn Độ, Indonesia, Australia và Nhật Bản, và việc ký kết hiệp ước an ninh chung giữa những cường quốc này vào cuối những năm 2020. Điều này đã bổ sung trọn vẹn Liên minh các Cường quốc, bảo đảm hòa bình và phát triển của một nửa thế giới trong hơn một phần tư thế kỷ qua.

CHƯƠNG 4

PHỤ NỮ GIẢI CỨU ĐẤT NƯỚC

Khi bạn chu du vòng quanh Nhật Bản và tận hưởng mùa hoa anh đào đầy choáng ngợp của năm giữa thế kỷ này, năm 2050, bạn sẽ nhận thấy rằng có gì đó về dân số Nhật Bản có vẻ khác biệt kể từ lần cuối bạn ở nơi đây, năm 2015. Có nhiều trẻ em và thanh niên hơn tràn ngập các nhà ga và đạp xe dọc các con phố, lướt qua những người lớn tuổi với vẻ mạnh khỏe, họ tránh những chiếc xe đạp với một sự nhanh nhẹn khiến ta có thể nhầm lẫn về tuổi tác của họ. Vào buổi tối, khi các vỉa hè đầy những nhân viên rời văn phòng, bạn sẽ để ý thấy rằng có nhiều nữ giới ngang với nam giới trong những bộ âu phục sang trọng, thứ đã tạo ra ấn tượng trong bạn khi tham gia một buổi họp với công ty đối tác Nhật Bản ngày hôm qua. Buổi họp đó đã được điều hành bởi một nữ giám đốc điều hành, và bạn bất ngờ thấy rằng những nhân viên nữ và những nhân viên không phải người Nhật Bản của công ty vượt xa số nam giới người Nhật Bản quanh bàn họp. Người chủ trì của công ty Nhật Bản đã từ chối đề nghị đi uống sau giờ làm vì anh ta phải đón các con của mình từ trung tâm hông trẻ. Vì thế bạn rời văn phòng một mình và tự đi tìm đồ uống, nhưng thay vì đường phố dẫn đến các quầy bar thì bạn lại chỉ thấy đường phố dẫn đến những nhà hàng cho gia đình, nơi các ông bố, bà mẹ và các con của họ thưởng thức bữa tối cùng nhau.

Tất nhiên, điều này hoàn toàn tương phản với tình huống mà Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt phải đối mặt khi quay trở lại vào năm 2016. Dân số nước này đã bắt đầu thu hẹp dần vào năm 2005, khi kết thúc năm với dân số ít hơn 10.000 người so với đầu năm. Vào năm 2011, dân số đã giảm 202.000 người/năm. Từ đó, sự sụt giảm tiếp tục tăng lên do mỗi năm có ít phụ nữ trong độ tuổi sinh con hơn, ít cặp đôi kết hôn hơn, và sự gia tăng ổn định trong độ tuổi trung bình mà phụ nữ sinh con đầu lòng - khoảng ở tuổi 31 vào năm 2016. Như đã đề cập trong Chương 2, những dự báo chính thức vào năm 2015 đã gợi rằng dân số nước này có thể giảm xuống rất thấp, ở mức 85 triệu người vào năm 2050. Dự đoán đó đã gợi ra khả năng giả định rằng sự sụt giảm dân số hằng năm có thể chạm mức 1 triệu người, và người Nhật Bản cuối cùng có thể chết vào năm 2135. Tuy nhiên, rất lâu trước đó, Nhật Bản sẽ không còn chức năng như một xã hội vững mạnh.

Điều này đặc biệt đúng vì thứ duy nhất lão hóa và thu hẹp lại nhanh hơn so với tổng dân số Nhật Bản chính là lực lượng lao động của nước này. Từ 87 triệu lao động vào năm 2010, con số này đã trên đà giảm xuống còn 52 triệu lao động vào năm 2050, tương đương con số nhân công vào cuối Chiến tranh thế giới thứ hai. Với tỷ lệ thu hẹp này, thì chỉ việc duy trì mức sống thôi, chứ chưa nói đến việc gia tăng được mức sống, cũng đã đòi hỏi phải có sự tăng năng suất ở mức đáng kinh ngạc. Quỹ lương hưu sẽ nhanh chóng cạn kiệt. Sẽ có ít người tiêu dùng hơn bao giờ hết, và con số những người trẻ sẵn sàng nhập ngũ vào Lực lượng tự phòng vệ sẽ giảm ngay khi nguy cơ xung đột quân sự với Trung Quốc có vẻ tăng lên và sức mạnh đối trọng của Hoa Kỳ sụt giảm, vấn đề này có cả hai khía cạnh trước mắt và lâu dài, nhưng trong cả hai khía cạnh, Ủy ban Tái thiết đã nhận ra rằng yếu tố chủ chốt đối với tương lai Nhật Bản nằm trong tay phụ nữ nước này.

PHỤ NỮ, LÀM VIỆC VÀ SINH CON

Để duy trì tăng trưởng kinh tế và mức sống trong tương lai trước mắt, Nhật Bản cực kỳ cần thêm nhiều phụ nữ tham gia cả vào lực lượng lao động và sinh thêm con. Về vấn đề này, Nhật Bản đã cực kỳ tụt hậu so với tất cả những nước tiên tiến khác, ngoại trừ Hàn Quốc. Chẳng hạn, tỷ lệ tham gia của nữ giới trung bình trong lực lượng lao động ở những nước là thành viên của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vào năm 2011 là khoảng 70%, trong khi của Nhật Bản chỉ vào khoảng 62%. Người ta đã tính toán rằng việc tăng tỷ lệ của Nhật Bản so với mức trung bình của OECD sẽ làm tăng GDP của nước này lên khoảng 4%. Tăng thêm đến mức 76-78% như của các nước Bắc Âu sẽ cộng thêm vào 4% nữa. Theo ước tính của Goldman Sachs năm 2013, GDP của Nhật Bản sẽ trên 15% nếu phụ nữ trong độ tuổi tốt nhất (24-25 tuổi) tham gia vào lực lượng lao động ở cùng mức 80% so với nam giới.

Nhu cầu cần nhiều nữ giới hơn trong lực lượng lao động đã được thảo luận và nghiên cứu trên khắp thế giới từ nhiều thập kỷ. Nhiều nước phát triển đã bắt đầu phải trải qua sự sụt giảm tỷ lệ sinh và thu hẹp lực lượng lao động kể từ khi ra đời những biện pháp tránh thai vào những năm 1960. Cùng lúc đó, việc tăng chi phí nuôi dạy và giáo dục trẻ một cách đầy đủ trong thời hiện đại đã tạo ra sự cần thiết của những gia đình có hai nguồn thu nhập. Nhưng hầu hết các nước đã tránh việc cung cấp sự hỗ trợ cho các bà mẹ làm việc, với kết quả là phụ nữ đã không thể sinh nhiều con như họ mong muốn.

Tuy nhiên, bắt đầu với Thụy Điển vào những năm 1980 và sau đó là với Pháp vào giữa những năm 1990, một số nước đã kiểm soát để ổn định và thậm chí là đảo ngược xu hướng nhân khẩu học. Một phần họ đã làm như vậy thông qua việc tăng hỗ trợ cho gia đình chẳng hạn như chi trả tiền trợ cấp cho trẻ, các chương trình chăm sóc trẻ, và thời gian nghỉ làm việc của cha mẹ thoải mái. Một phần cũng là do thông qua kết hợp dân sự (civil union)[15] và pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng cho trẻ em sinh ra trong hoặc ngoài giá thú. Theo quan điểm của những xu hướng này, thì có vẻ hợp lý rằng Nhật Bản cũng nên tập trung vào việc thúc đẩy và loại bỏ tất cả những rào cản đối với sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động trong khi họ đang có con nhỏ. Nói cách khác, tạo điều kiện cho phụ nữ làm việc trong những năm ở độ tuổi sinh con sẽ khiến cho họ có thể sinh nhiều con hơn. Tất nhiên, điều này cũng đúng rằng Thụy Điển, Pháp, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ cũng được hưởng lợi từ dòng chảy đáng kể của những người nhập cư có xu hướng có tỷ lệ sinh cao hơn một chút.

NHỮNG VẤN ĐỀ Ở NHẬT BẢN

Ủy ban Tái thiết đã nhận ra rằng khiếu nại nhiều nhất của hầu như tất cả những phụ nữ và nam giới đang còn lao động là thiểu sự chăm sóc con cái đầy đủ. Những ông bố, bà mẹ kiệt sức phàn nàn về việc phải liên tục dành hàng giờ đồng hồ để đưa con đến trung tâm này, rồi lại phải đưa đứa khác đến một trung tâm khác trong buổi sáng, và sau đó lại lần lượt đón chúng về vào buổi tối. Đây là biểu hiện của một hệ thống chăm sóc trẻ bị phân mảnh nhưng có kiểm soát cao. Thực tế, có hai hệ thống được thiết lập rất tốt. Các trung tâm trông trẻ ban ngày do nhà nước quản lý, được biết đến là hoikuen, cung cấp việc chăm sóc cả ngày cho những đứa trẻ lên đến 6 tuổi của những bà mẹ đang đi làm. Những trung tâm này được Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản tài trợ và quản lý. Cùng với những trung tâm chăm sóc ban ngày là những trường mầm non của nhà nước, được biết đến là yochien, chỉ chăm sóc một phần trong ngày cho trẻ từ 3 đến 6 tuổi. Những trung tâm này được Bộ Giáo dục và Khoa học Nhật Bản hỗ trợ và quản lý, và chủ yếu dành cho những trẻ của những gia đình chỉ có một nguồn thu nhập với người mẹ nghỉ ở nhà. Cả hai hệ thống đều được kiểm soát cao, với những yêu cầu dành cho diện tích mặt sàn cố định, đào tạo nhân sự theo quy định, trang thiết bị theo chuẩn,… Kết quả là hoikuen có số trẻ đông, còn yochien thì chưa được sử dụng đúng mức, nơi mà số trẻ được nhận vào chỉ chiếm 70% số tối đa trường có thể nhận. Nhưng vì những lý do quan liêu mà không thể chuyển những người gửi con ở hoikuen sang bên yochien. Hơn nữa, bất chấp việc duy trì hai hệ thống riêng biệt, Nhật Bản thực sự tiêu tốn ít hơn Hoa Kỳ, Đức, hay Vương quốc Anh, và ít hơn nhiều so với Thụy Điển hay Pháp, về chăm sóc cho trẻ đến 6 tuổi.

Tất cả bằng chứng trên đã cho thấy rằng sự sẵn có của những dịch vụ chăm sóc trẻ đóng vai trò quan trọng trong quyết định của phụ nữ về vấn đề đi làm hay không. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sinh một đứa trẻ làm giảm tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ xuống 30%. Với những phụ nữ sống cùng bố mẹ hoặc những người họ hàng khác mà họ có thể giúp trông đứa trẻ, thì tỷ lệ tham gia lực lượng lao động lại cao hơn rất nhiều. Vì vậy, những báo cáo này đã nhấn mạnh tính cần thiết cho việc mở rộng đáng kể khả năng chăm sóc trẻ em.

Tán đồng về vấn đề này, chính quyền của Thủ tướng Abe đã đưa ra những kế hoạch cho việc mở rộng các chương trình chăm sóc trẻ em vào năm 2014. Nhưng bài học thực tế về cách thức thực thi việc này thực tế đã được một thử nghiệm ở Yokohama cung cấp. Vào năm 2010, thành phố này đã bất chấp chính quyền trung ương, tự mình xử lý vấn đề. Họ đã đặt mục tiêu giảm danh sách chờ chăm sóc trẻ em xuống con số không vào năm 2013. Để làm được như vậy, thành phố này đã tự lập ra quy định tự do riêng cho các trung tâm chăm sóc trẻ em ban ngày và cho phép tư nhân hóa, cho phép các doanh nhân lập ra các trung tâm tư nhân hoạt động miễn là họ đáp ứng những tiêu chuẩn cơ bản rõ ràng. Kết quả là một sự bùng nổ số lượng những trung tâm chăm sóc cả ngày mới và loại bỏ hoàn toàn danh sách chờ trước thời hạn đặt ra; ngân sách của thành phố chỉ tăng lên đến 1,7%, trong khi số trẻ em ở các cơ sở chăm sóc trẻ em đã tăng lên 25%. Hưởng ứng điều này, vào tháng 7 năm 2014, chính quyền của Thủ tướng Abe đã công bố chương trình Gakudo. Chương trình này bao gồm cung cấp thêm các hoạt động ngoại khóa để khoảng 300.000 học sinh có thể ở lại trường cho đến cuối ngày làm việc, khi các bậc cha mẹ có thể đón con sau khi rời nơi làm việc. Những biện pháp này cũng bao gồm sự công nhận của các bậc cha mẹ là “hỗ trợ những chuyên gia chăm sóc trẻ”, ủy quyền để tiến hành một số hoạt động liên quan đến trường học.

Vẫn quan trọng như trước đây, chăm sóc trẻ em chỉ là trở ngại đầu tiên và rõ ràng nhất cho sự tham gia lực lượng lao động của nữ giới. Nghiên cứu sâu hơn đã hé lộ rằng một rào cản thứ hai chính là cấu trúc của hệ thống thuế. Giống như nhiều nước, Nhật Bản từ lâu đã gián tiếp bù đắp cho nữ giới vì việc ở nhà nội trợ bằng cách đánh thuế các gia đình thay vì các cá nhân và cung cấp miễn giảm thuế cho các chủ gia đình miễn là thu nhập của người chồng không vượt quá 1,03 triệu yên (khoảng 8.000 đôla Mỹ). Nó cũng chính là mức thu nhập mà nhiều công ty tư nhân định ra làm ngưỡng lương hưu và những phúc lợi khác. Mức lương này thường được xem là “rào cản với công việc toàn thời gian dành cho nữ giới”. Trong một bước tiến đáng kể, chính quyền của Thủ tướng Abe đã loại bỏ đáng kể phần này trong luật thuế vào năm 2014 nhằm khuyến khích sự tham gia nhiều hơn vào thị trường lao động của nữ giới ngoài công việc nhà.

Tuy nhiên, việc hoàn toàn không khuyến khích phụ nữ đi làm vẫn có lý do khác ngoài việc trẻ em thiếu đi sự chăm sóc và chính sách thuế đã lỗi thời, chẳng hạn như thông lệ của công ty và thái độ của xã hội đã thâm căn cố đế. Chẳng hạn, trong nhiều cuộc khảo sát, giờ làm việc dài, không linh hoạt và thiếu sự hỗ trọ của chú lao động thực sự là lý do chính thứ hai được phụ nữ viện dẫn cho việc không đi làm. Khi Nhật Bản tiếp tục già cỗi và nhiều phụ nữ cần chăm sóc cha mẹ già, thì vấn đề thiếu sự hỗ trợ đã đột nhiên trở nên tồi tệ hơn.

Hầu hết vấn đề khó khăn đều là tỷ lệ nữ quản lý ở các công ty Nhật Bản cực kỳ thấp. Chỉ có 9% quản lý người Nhật Bản là nữ giới, so với chẳng hạn 43% ở Hoa Kỳ. Điều này có nghĩa là có một sự thiếu hụt lớn về những mô hình vai trò dành cho phụ nữ và vì thế thiếu sự khích lệ dành cho họ để đón nhận hoặc tiếp tục với công việc chuyên môn toàn thời gian. Có một vài nguyên nhân cho sự khác biệt này, nhưng nguyên nhân chính là do co cấu nghề nghiệp của Nhật Bản. Sau khi tốt nghiệp đại học hoặc trường dạy nghề, thanh niên Nhật Bản được các công ty tuyển dụng cho những công việc trọn đời tuyệt đối. Với nữ giới, quyết định quan trọng vào điểm này là giữa những vị trí dành cho con đường sự nghiệp thường được nam giới lựa chọn, và những vị trí không để theo đuổi con đường sự nghiệp. Những vị trí để theo đuổi con đường sự nghiệp được trả lương cao hơn, và kéo theo một khoản đầu tư cho đào tạo trong suốt cuộc đời làm việc, và đi kèm với một khoản chi tra nghỉ hưu một lần, lương hưu và những khoản phúc lợi khác. Những công việc không theo hướng theo đuổi con đường sự nghiệp được trả lương ít hơn, đi kèm với nó là không có sự bảo đảm và kéo theo những nhiệm vụ đơn giản hơn và được đào tạo ít hơn; những công việc này hầu hết đều được nữ giới lựa chọn. Với những nhân viên lựa chọn theo đuổi con đường sự nghiệp, thì có những thỏa thuận ràng buộc lâu dài, trong đó không chỉ cung cấp sự bảo đảm việc làm mà còn buộc các nhân viên gắn bó với công ty và phải di chuyển đến bất cứ nơi nào mà công ty cử họ đi.

Toàn bộ hệ thống này được xác định dựa trên giả định rằng phụ nữ nói chung sẽ không dấn thân vào những công việc toàn thời gian hoặc sự nghiệp chuyên môn, và được thiết kế để giảm thiểu chi phí tiềm tàng cho công ty có những phụ nữ nghỉ hưu sớm. Đó là một hệ thống nam giới làm trung tâm trong mọi khía cạnh. Và, tất nhiên, nó đã trở thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm. Vì hệ thống này đã vận hành dựa trên giả định rằng phụ nữ sẽ không phải là một phần trung tâm của nó, nên họ đã không trở thành trung tâm - ngay cả khi hệ thống này vô cùng cần đến họ. Và ngay cả khi phụ nữ đã ở những vị trí để theo đuổi con đường sự nghiệp, với cùng một hợp đồng lao động như nam giới, thì sự thăng tiến cũng có xu hướng chậm hơn. Các khảo sát đã cho thấy rằng đa số những nhân viên nam trong nhóm “có đóng góp nhiều nhất” đã tiến lên một hoặc nhiều bước hơn trong chu trình thăng tiến so với những nhân viên nữ trong nhóm này. Kết quả của tất cả những điều này là mức lương trung bình của phụ nữ Nhật Bản thấp hơn 28% so với mức lương trung bình của nam giới, một sự khác biệt cao gấp hai lần so với những nền kinh tế phát triển khác. Trong khi đã trở thành lẽ thường trên toàn cầu rằng các công ty với nhiều nữ giới hơn và một sự kết hợp đa dạng của các thành viên hội đồng quản trị có xu hướng hoạt động tốt hơn những công ty đa phần là nam giới, thì Nhật Bản tiếp tục tụt lại phía sau về sự tham gia của nữ giới.

Thật sự, sự tham gia của nữ giới vào lực lượng lao động Nhật Bản trong những năm đầu đời cho đến giữa tuổi 20 là tương tự như những nền kinh tế tiên tiến khác. Nhưng tỷ lệ tham gia này rót xuống đột ngột khi phụ nữ Nhật Bản chạm đến tuổi cuối 20 và 30, phản ánh thực tế rằng khoảng 60% phụ nữ Nhật Bản ra khỏi lực lượng lao động hoàn toàn sau khi sinh con đầu lòng. Điều này một phần là do những nhân tố đã nêu ở trên, nhưng phần khác cũng do hệ thống hỗ trợ cho những người mẹ đi làm rất yếu kém. Đầu tiên, những chính sách của công ty và pháp luật về vấn đề nghỉ thai sản và chăm sóc trẻ ở Nhật Bản đưa ra thời gian nghỉ ngắn hơn so với hầu hết những nền kinh tế phát triển khác. Năm 2013, Thủ tướng Abe đã công bố chính sách cho phép nghỉ thai sản 3 năm, nhưng điều này chỉ dành cho một phụ huynh. Trong xã hội Nhật Bản, việc nghỉ lâu như vậy thì chỉ có các bà mẹ, những người sau đó sẽ gặp khó khăn trong việc quay trở lại với công việc vì không còn “hợp” với nhóm làm việc nữa, họ bị đồng nghiệp xem là tụt hậu, không phù hợp với công việc. Hơn nữa, nghỉ việc kiểu này chỉ những lao động “chính thức” mới có thể nghỉ - những người được ký kết hợp đồng dài hạn. Những nhân viên “không chính thức”, nghĩa là những người chỉ được ký kết hợp đồng tạm thời, thì không đủ điều kiện. Vì nữ giới chiếm một tỷ lệ lớn những lao động không chính thức, và vì số người không chính thức này trong lực lượng lao động đang tăng lên, nên sẽ có nghĩa là ngày càng có ít các bà mẹ được trả lương cho giai đoạn nghỉ đó, và những giai đoạn nghĩ đó trở nên ngày càng ngắn hơn. Nếu các bà mẹ vượt quá giới hạn nghỉ, thì vị trí công việc của họ sẽ không được duy trì nữa. Ngoài ra, đây là vấn đề của việc thiếu sự hỗ trợ từ những người chồng. Chế độ nghỉ cho các bậc cha mẹ cũng dành cho cả người cha, nhưng dưới 3% nam giới Nhật Bản thực sự chọn chế độ nghỉ dành cho họ, vì nó bị coi là “không xứng là đấng nam nhi” và có phần không trung thành với công ty nếu làm như vậy. Nếu so sánh có thể thấy, 70% những ông bố người Thụy Điển đều nhận toàn bộ chế độ nghỉ hợp pháp của họ. Ngoài ra, những ông bố người Nhật Bản ít dành thời gian giúp đỡ việc nhà hơn những ông bố ở nhiều nước có nền kinh tế phát triển khác. Điều này đã phản ánh không chỉ thái độ của nam giới Nhật Bản về vai trò giới tính, mà còn phản ánh thực tế rằng tập tục được hình thành từ lâu trong các doanh nghiệp Nhật Bản đã cho các giám đốc điều hành làm việc vượt xa khỏi giới hạn giờ làm việc được thiết lập hợp pháp và tham gia vào những hoạt động xã hội sau khi rời văn phòng. Điều này, đổi lại, phản ánh việc thiếu những hệ thống đánh giá nhân viên đầy đủ tại các doanh nghiệp Nhật Bản. Thay cho hệ thống đánh giá như vậy, các nhân viên bị đánh giá dựa vào thời lượng làm việc mà họ dành cho công việc và các hoạt động liên quan đến công việc. Thời gian của họ có thể được dành cho việc hỗ trợ tốt hơn cho vợ con họ thì không được xem xét. Tuy nhiên, Ủy ban Tái thiết đã đến xem xét kinh nghiệm của những nước phát triển khác như Thụy Điển, Pháp và Hoa Kỳ, nơi mà chế độ nghỉ dành cho cha mẹ dài hơn và sự hỗ trợ những công việc nhà của các ông bố nhiều hơn đã làm tăng đáng kể tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ giới về mặt dài hạn. Tất nhiên, đây là trong bối cảnh cơ cấu pháp lý cung cấp quyền cho người lao động quay trở lại làm việc sau khi nghỉ một thời gian dài. Điều này đã nhấn mạnh cho Ủy ban về tính cần thiết của những quy định bắt buộc như vậy ở Nhật Bản.

VẤN ĐỀ SINH CON VÀ NHẬP CƯ

Một vấn đề hiển nhiên thu hút sự chú ý trong bất kỳ việc xem xét giảm tỷ lệ sinh nào chính là phá thai. Khoảng 200.000 ca phá thai đã diễn ra ở Nhật Bản vào năm 2011. Khoảng 1,05 triệu trẻ em Nhật Bản đã được sinh ra mỗi năm vào thời điểm đó. Vì vậy, nếu không có phá thai, thì tỷ lệ sinh của Nhật Bản sẽ tự động tăng lên khoảng 20%. Tất nhiên, Ủy ban Tái thiết biết rõ rằng không thể đưa tỷ lệ phá thai về con số không, nhưng điều tra về tình trạng và nguyên nhân phá thai đã cho thấy nó thường liên quan đến những phụ nữ trẻ, chưa kết hôn muốn tránh sự kỳ thị xã hội của việc làm mẹ đơn thân và phân biệt đối xử từ công việc, thuế, nhà ở, dịch vụ xã hội và các hệ thống khác.

Thực tế, việc nhận con nuôi hiếm thấy ở Nhật Bản cũng góp phần vào vấn đề này. Chẳng hạn, ở Hoa Kỳ tỷ lệ này là 170 con nuôi trên 10.000 ca sinh. Ở Nhật Bản tỷ lệ này là 6. Một yếu tố quan trọng trong vấn đề này là hệ thống hộ tịch truyền thống koseki. Hệ thống cổ xưa này ghi lại tất cả những sự kiện quan trọng trong đời một người, chẳng hạn như sinh nhật, kết hôn và ly hôn trong sổ đăng ký của một làng hoặc một thị trấn. Cuốn sổ này được sắp xếp bởi gia đình dưới tên của người cha hoặc trưởng nam của mỗi hộ gia đình. Chẳng hạn, trẻ em không có cha về mặt pháp lý, sẽ được đăng ký trong hộ gia đình ông ngoại đứa bé. Phần lớn sơ đồ phả hệ của gia đình được lưu trữ trong hệ thống này và thông tin sẵn có cho người ngoài. Hệ thống koseki vì vậy đã hành động như một lực lượng mạnh mẽ ngăn chặn những thay đổi cần thiết để Nhật Bản tránh được một thảm họa nhân khẩu học.

Một vấn đề khác là tăng thời gian sinh con thực sự của phụ nữ. Một mặt, phụ nữ cần trì hoãn hôn nhân và việc sinh con để lập được một bảng thành tích chuyên môn và công việc. Mặt khác, họ có một khoảng thời gian hữu hạn trước thời kỳ hết tuổi sinh con, và bằng cách trì hoãn sinh con, họ đã giảm thiểu thời gian họ có thể có con. Tuy nhiên, có một cách để mở rộng khoảng thời gian đó là tạo ra những ngân hàng trứng lớn, nơi phụ nữ có thể đưa những trứng khỏe mạnh của họ khi họ còn trẻ và lưu trữ lạnh để sử dụng khi họ ở tuổi 40 hoặc thậm chí là 50. Sau đó, khi đã tạo lập được chỗ đứng cho bản thân trong công việc và sự nghiệp, họ có thể rút trứng và sinh số con mà họ muốn. Thật vậy, năm 2015 một số phụ nữ Nhật Bản đã hiến trứng cho ngân hàng trứng ở Thái Lan; những phụ nữ Nhật Bản khác sẽ có được chúng để tiến hành mang thai muộn. Những phụ nữ này đã đến Thái Lan để thực hiện việc hiến trứng vì vấn đề thủ tục pháp lý, mặc dù không phải là bất hợp pháp ở Nhật Bản, song không được tán thành và khuyến khích.

Một khía cạnh khác của nhân khẩu học tiêu cực có xu hướng ảnh hưởng đến phụ nữ. Một người nước ngoài sống tại Nhật Bản có thể xin được thị thực cho một phụ nữ trẻ từ nước khác như Philippines đến Nhật Bản và sống ở nhà của người đó như một người giúp việc nhà. Nhưng không có người Nhật Bản nào có thể xin được thị thực tương tự cho một người giúp việc nhà. Giả định rõ ràng đằng sau chính sách này là người nước ngoài và người giúp họ sẽ chỉ là người cư trú tạm thời, trong khi người giúp việc sống với người Nhật Bản sẽ có xu hướng trở thành người thường trú, người sẽ trở thành một gánh nặng cho xã hội Nhật Bản. Tất nhiên, có một cách nhìn khác là một người giúp việc nước ngoài sống với gia đình người Nhật Bản có thể giải phóng phụ nữ khỏi việc nhà để tham gia vào lực lượng lao động. Nhưng đây không phải là suy nghĩ chiếm ưu thế ở Nhật Bản, nơi vốn luôn có giới hạn nghiêm ngặt về nhập cư. Năm 2014, nước này đã bắt đầu phải chịu một dòng chảy mạnh thực sự của người di cư, khi những người trẻ - đặc biệt là phụ nữ trẻ - ra đi với tỷ lệ tăng lên, đôi khi là tìm một môi trường làm việc cởi mở hơn và đôi khi là đưa con đi học ở các nước như Australia, New Zealand, Canada và Hoa Kỳ, nơi con họ có thể học nói tiếng Anh trôi chảy.

Những xu hướng này đặt ra một câu hỏi lớn đối với nhóm nghiên cứu do ủy ban cử đi để điều tra thực tế và tìm hiểu kinh nghiệm của những nước phát triển cao khác. Liệu Nhật Bản có nên xem xét thay đổi những điều cấm kỵ thâm căn cố đế về bất kỳ sự tiếp nhận thường trú nào của người nước ngoài vào xã hội Nhật Bản? Có một nỗi lo sợ rất lớn về sự phá vỡ cấu trúc xã hội Nhật Bản thuần nhất, chặt chẽ, cân đối một cách tinh tế. Liệu những người nhập cư có cùng ý thức cộng đồng, cùng chung vận mệnh, nghĩa vụ và muốn hy sinh bản thân khi đối mặt với khủng hoảng và thảm họa? Nhật Bản đã thử nghiệm một chút trong cuối thế kỷ XX với việc thu nhận những người nhập cư trong số những người Nhật Bản đã di cư sang Brazil từ lâu. Nhưng hóa ra những người Brazil gốc Nhật Bản dường như mang đặc trưng của người Brazil hơn người Nhật Bản, và cuộc thử nghiệm này đã phải chứng minh một cách rất khó khăn. Tuy nhiên, rõ ràng là sự nhập cư đóng một vai trò chính trong việc đem lại sức sống mới cho những xã hội và nền kinh tế trì trệ như của Vương quốc Anh, Pháp, Đức, khu vực Scandinavia. Thật vậy, thậm chí có những bằng chứng cho thấy rằng tỷ lệ nhập cư tăng nhẹ đóng một vai trò rất tích cực ở Hàn Quốc, đặc biệt mang đến những tài năng công nghệ và kinh doanh cũng như những nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và chăm sóc sức khỏe ít tốn kém.

Tuy nhiên, việc xem xét thêm đã tiết lộ một chi tiết khác rất thú vị và quan trọng về mặt tiềm năng. Những dự đoán dân số vào năm 2015 đã cho thấy Pháp vượt lên Đức vào năm 2030. Sao điều này có thể khi cả hai nước đều đang có cùng tỷ lệ nhập cư và tổng dân số hiện tại của Đức lớn hơn 25% so với của Pháp? Câu trả lời chính là Pháp, thông qua nhiều chính sách hỗ trợ gia đình, đã thành công trong việc tăng tỷ lệ sinh trong nước lên 2,03 trẻ/phụ nữ, hoặc chỉ vào khoảng 2,1 là cần thiết để thay thế dân số. Nhưng tỷ lệ sinh của Đức đã giảm xuống 1,36, dưới mức tỷ lệ thay thế rất nhiều. Vì vậy, Đức sẽ cần một tỷ lệ nhập cư cao hơn để giữ cho tổng dân số của nước này tránh khỏi suy giảm.

TÌNH HÌNH NƯỚC NGOÀI

Những loại dữ liệu này, cùng với thực tế rằng nhiều nước khác phải đối mặt với vấn đề tương tự như Nhật Bản, đã dẫn đến việc Ủy ban Tái thiết gửi những nhóm nghiên cứu để điều tra kỹ lưỡng kinh nghiệm của Pháp, Khu vực Scandinavia, Vương quốc Anh, Đức, Italia, Hà Lan và Hoa Kỳ. Pháp có kinh nghiệm lâu nhất với việc cố gắng kích thích tạo dựng những gia đình lớn hơn, nằm trong sổ những nước có tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ giới cao nhất, và tỷ lệ sinh cao nhất. Được thúc đẩy bởi mối quan tâm an ninh quốc gia về khoảng cách tỷ lệ sinh giữa Đức và Pháp, Pháp đã khởi xướng hoàn toàn hệ thống chi trả của nhà nước cho các bậc cha mẹ vào những năm 1930; đến những năm 1960, tỷ lệ sinh 2,87 của Pháp đã hơn hẳn 2,51 của Đức. Nhưng, giống như hầu hết những nước phát triển khác vào cuối những năm 1960, Pháp đã trải qua một sự sụt giảm tỷ lệ sinh liên tục, chạm mức 1,73 vào năm 1993. Tỷ lệ này vẫn cao hơn nhiều so với 1,24 của Đức, nhưng nó vẫn dưới tỷ lệ thay thế dân số là 2,1.

Trong nỗi lo sợ tình trạng trì trệ kinh tế ngắn hạn đến trung hạn và sự đổ vỡ về mặt dài hạn, Paris đã thông qua có lẽ là gói biện pháp hỗ trợ gia đình hào phóng nhất thế giới. Có điều, gói biện pháp hỗ trợ này đã mở rộng tự do rất lớn định nghĩa về gia đình, bao gồm những người sống cùng nhau nhưng không kết hôn, và thậm chí là một người mẹ sống với một đứa con mà không có sự hiện diện của người cha, hoặc một người cha sống với đứa trẻ mà không có sự hiện diện của người mẹ. Đó là một ý nghĩa lớn trong xã hội nơi mà hơn 50% trẻ em sinh ra ngoài giá thú. Vì vậy, vào năm 2016, những bà mẹ đã nhận được tương đương khoảng 1.300 đôla Mỹ như một khoản phụ cấp trong tháng thứ bảy của mỗi lần mang thai. Sau đó có khoản chi trả hằng năm ít hơn cho đến ngày sinh nhật thứ ba của đứa trẻ. Người mẹ được chi trả lương đầy đủ khi nghỉ thai sản - với sự bảo đảm quay lại làm việc ở vị trí tương tự - trong 16 tuần khi sinh mỗi đứa trẻ, đối với hai đứa con đầu, và 26 tuần khi sinh con thứ ba. Người mẹ có thể chia thời gian nghỉ với cha của đứa trẻ nếu họ muốn, nhưng người cha chỉ được nhận được tối đa là thêm 11 ngày nghỉ có lương. Người mẹ cũng nhận được một khoản trợ cấp hằng tháng thay đổi từ khoảng 200 đôla Mỹ/tháng đến nhiều nhất là 450 đôla Mỹ/tháng, phụ thuộc vào số con. Bất kỳ người mẹ nào nghỉ ở nhà để chăm sóc đứa con thứ ba đều nhận được một khoản trợ cấp hằng tháng khoảng 1.200 đôla Mỹ tính trên đầu những chi phí tiêu chuẩn và lợi ích khác. Một người mẹ muốn nghỉ thêm sau 16 tuần hoặc 26 tuần được trả lương nghỉ thai sản, có thể được nghỉ thêm lên đến 1 và 2 năm không lương, nhưng vẫn được bảo đảm có thể quay trở lại làm việc. Nếu người mẹ có đứa con thứ hai trong thời gian này, thì có thể nhận được nhiều nhất là 5 năm nghỉ không lương, mà vẫn được bảo đảm khả năng quay trở lại làm việc.

Khi những bà mẹ người Pháp quay trở lại làm việc, chương trình chăm sóc trẻ em quốc gia (crèche-nhà trẻ) luôn nhận tất cả những trẻ trong độ tuổi từ 2 tháng đến 3 tuổi. Dù vẫn phải chi trả phí, những khoản phí này vẫn nằm trên thang đối chiếu dựa trên thu nhập, và được xếp từ khoảng 6 đôla Mỹ/giờ đến khoảng 50 đôla Mỹ/giờ. Mỗi nhà trẻ có một nhà tâm lý học trẻ em và một bác sĩ nhi khoa trong đội ngũ nhân viên hoặc theo yêu cầu, và ít nhất 50% nhân viên được yêu cầu có bằng tốt nghiệp chăm sóc và giáo dục mầm non. Những nhà trẻ này được mở cửa từ 7 giờ 30 phút sáng cho đến 7 hoặc 8 giờ tối. Chương trình này cũng khá phổ biến đến mức nó được một tỷ lệ rất lớn các gia đình Pháp sử dụng, ở tất cả các mức thu nhập, với một đứa trẻ dưới 3 tuổi. Tuy nhiên, với những người không thích sử dụng chương trình này hoặc chỉ dùng bán thời gian, thì có một chương trình theo đó Chính phủ cung cấp các ưu đãi thuế để hỗ trợ thuê người trông trẻ để chăm sóc trẻ tại nhà.

Với trẻ em ở độ tuổi từ 3 đến 6 tuổi, Chính phủ cung cấp một chương trình mẫu giáo (école maternelle) từ 8 giờ 30 phút sáng đến 4 giờ 30 phút chiều, thường được kết nối với một nhà trẻ cung cấp dịch vụ chăm sóc cho đến tối muộn. Ngoài những lợi ích này, còn có một khoản khấu trừ thuế thu nhập tăng theo số con mà một người có. Những lợi ích về thuế cho đứa con thứ ba gấp hai lần so với hai đứa con đầu. Những cặp đôi có ba con cũng được tăng 10% lợi ích hưu trí, và giá vé tàu cũng được giảm 3/4 cho các cặp đôi có ba con hoặc hơn. Những điều này đều đến từ những ưu tiên hàng đầu trong dịch vụ chăm sóc sức khỏe quốc gia, nơi cung cấp những thứ đã được những chuyên gia chăm sóc sức khỏe xếp hạng là dịch vụ chăm sóc sức khỏe tổng thể tốt nhất thế giới ở mức chi phí rất thấp. Ngoài ra, hệ thống của Pháp đã tính tỷ lệ tất cả những lợi ích và mức chi trả dành cho công việc bán thời gian, do đó một người lao động bán thời gian sẽ vẫn có những lợi ích hưu trí, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ thất nghiệp và được trả lương khi nghỉ ốm giống như người lao động toàn thời gian, mặc dù ở tỷ lệ thấp hơn. Cuối cùng, hằng năm, mọi người ở Pháp đều được bảo đảm một kỳ nghỉ 5 tuần được trả lương.

Tóm lại, hệ thống hỗ trợ của Pháp bảo đảm rằng một người có một đứa con không phải lo lắng việc chăm sóc đứa trẻ đó có thể có nghĩa là mất đi công việc hoặc mất đi những lợi ích phúc lợi, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, hay hưu trí. Thật vậy, một người mẹ hoặc một người cha có thể được bảo đảm luôn luôn có hỗ trợ tài chính đầy đủ và cơ hội việc làm bất kể tình trạng hôn nhân hoặc gia đình.

Nhưng còn có nhiều hơn là chỉ hỗ trợ của Chính phủ. Tại Pháp, các doanh nghiệp thường không phân biệt đối xử đối với lao động nữ - thực ra, hoàn toàn ngược lại. Theo quy định của luật pháp trong những năm 1990, ít nhất 40% các giám đốc của những doanh nghiệp lớn phải là phụ nữ. Và thậm chí ở những doanh nghiệp nhỏ, số giám đốc nữ có thể không được ít hơn 2 người so với số giám đốc nam. Vì vậy, nếu ban giám đốc gồm 3 người, thì ít nhất một trong số họ phải là nữ. Điều này đã được khắc sâu vào nền văn hóa chung của đất nước này để chấp nhận những phụ nữ trẻ bắt đầu sự nghiệp và gián đoạn nhiều lần khi có con và chăm sóc gia đình. Người ta cũng hiểu rằng phụ nữ Pháp sẽ có thời gian nghỉ trước và sau khi sinh, và rằng họ có thể chọn ở nhà 6 tháng hoặc hơn nếu tình hình tài chính bảo đảm điều đó. Những doanh nghiệp chấp nhận hình thức này đơn giản coi đó như là chi phí của việc giữ lại những phụ nữ có trình độ trong hàng ngũ nhân viên của họ. Nhịp độ của tuần làm việc ở Pháp cũng thuận lợi cho những phụ nữ có gia đình. Họ được phép đi làm vào thứ hai và thứ ba; nghỉ vào thứ tư để dành thời gian cho con, vì thứ tư thường là ngày học bán trú ở các trường của Pháp; và sau đó làm việc vào thứ năm và thứ sáu.

Một điểm yếu có thể có của hệ thống này của Pháp là nó quá tập trung vào vai trò của phụ nữ trong tạo lập gia đình và tạo lập rất ít điều kiện để thúc đẩy trách nhiệm của nam giới tham gia vào nuôi dạy con. Có lẽ một số người có thể lập luận rằng điều này là không cần thiết dưới quan điểm những mối quan hệ gia đình khăng khít tại Pháp và sự phân bố tương đối rộng của trách nhiệm nuôi dạy con. Tuy nhiên, về mặt tạo ra một môi trường hỗ trợ nuôi dạy con, thì nhìn chung đáng chú ý là nam giới Pháp ít tham gia hơn vợ của họ.

Đây là nơi mà phương pháp Bắc Âu (phải kể đến Na Uy, Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan và Hà Lan) đã cho thấy một ví dụ tốt hơn. Trên khắp khu vực Scandinavia, có một sự nhấn mạnh về bình đẳng giới. Ví dụ, kể từ thời điểm chuyển giao của thế kỷ XXI, Na Uy đã yêu cầu các ban giám đốc của các doanh nghiệp phải có 50% là nữ giới. Những tiêu chuẩn tương tự cũng chiếm ưu thế ở các nước Bắc Âu. Quan trọng hơn, các khoản thuế đã được thu và những lợi ích đã được đưa ra trên cơ sở cá nhân hơn là trên cơ sở gia đình truyền thống. Vì thế, một người vợ không phụ thuộc vào thu nhập của chồng. Thực tế, ở những nước này, như ở Pháp, trẻ em được đối xử bình đẳng cho dù người mẹ có kết hôn chính thức hay không. Đồng thời, người cha cũng nhận được những phúc lợi tương tự như người mẹ. Chẳng hạn, ở Na Uy, người cha sẽ nhận được 10 tuần nghỉ được trả lương khi có con, trong khi ở Thụy Điển, mỗi ông bố, bà mẹ được dự kiến nghỉ ít nhất 2 tháng trong số 13 tháng được nghỉ trả lương khi họ có con. Nói cách khác, nếu muốn, thì mỗi ông bố, bà mẹ có thể nghỉ 6 tháng và sau đó quyết định ai sẽ nghỉ thêm. Ở đây một lần nữa, hệ thống thuế lại dựa trên các cá nhân chứ không phải cơ sở gia đình, và trên toàn bộ khu vực Scandinavia có một sự nhấn mạnh về tính cần thiết cho những người cha chia sẻ công việc nhà và nuôi dạy con. Bằng cách này, người ta đã nghĩ, phụ nữ sẽ có khả năng làm việc và đóng góp cho nền kinh tế như nam giới, trong khi cũng vẫn sẵn sàng sinh thêm con, vì hoàn cảnh bất lợi liên quan đến sinh con và nuôi dạy con sẽ được giảm xuống rất nhiều. Tóm lại, khu vực Scandinavia tin rằng tạo điều kiện và thu hút phụ nữ tham gia lực lượng lao động tự nhiên sẽ khiến tỷ lệ sinh cao hơn.

Khi nhóm nghiên cứu chuyển sang trường hợp của Vương quốc Anh, họ đã thấy rằng tỷ lệ sinh của một nước không cố định mãi mãi, và thậm chí có thể thay đổi cực kỳ nhanh. Vương quốc Anh đã bước vào thế kỷ XXI với tỷ lệ sinh chỉ 1,6, nhưng tỷ lệ này đã tăng lên nhanh chóng vào khoảng 2,0 đến năm 2012. Ở một mức độ nào đó, điều này phản ánh nước Anh áp dụng nhiều yếu tố trong những kế hoạch của Pháp và khu vực Scandinavia. Nhưng chủ yếu đó là biểu hiện của làn sóng nhập cư xảy ra ở Anh và cuối thế kỷ XX, khi nước này cơ bản đã mở cửa các biên giới. Dân nhập cư mới bao gồm nhiều phụ nữ trẻ từ các xã hội có xu hướng có gia đình đông người hơn so với tiêu chuẩn của Anh, và điều này đã làm tăng đáng kể tỷ lệ sinh nói chung.

Thoạt nhìn, chẳng hạn Hoa Kỳ dường như đã học được bài học tương tự như của Vương quốc Anh, cụ thể là việc tương đối dễ dàng nhập cư có thể làm tăng tỷ lệ sinh của một quốc gia. Nhưng nhìn kỹ hơn một chút có một yếu tố khác đã khẳng định một số thành công của các nước Bắc Âu. Nhiều hơn so với hầu hết những nước khác, có lẽ do di sản tiên phong của mình, Hoa Kỳ đã có truyền thống chia sẻ việc nhà và nuôi dạy con của những người chồng. Nước này cũng có sẵn những chương trình chăm sóc trẻ em và giáo dục mầm non phổ biến rộng rãi và mức chi phí tương đối vừa phải. Điều này không phải do có những chương trình được hỗ trợ chung mạnh mẽ, mà hơn cả là vì không có quy định cụ thể cho những dịch vụ này, vì thế khu vực tư nhân có thể cung cấp chúng trong một môi trường sinh lợi và cạnh tranh. Do vậy, dù chẳng có gì giống với những chương trình hỗ trợ gia đình của Pháp và khu vực Scandinavia, và chỉ dành một phần nhỏ những chi tiêu của chính phủ cho hỗ trợ trẻ em và gia đình, nhưng Hoa Kỳ vẫn có tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ giới khá cao - khoảng 70% - và tỷ lệ sinh cũng khá cao ở mức 2,04. Tuy nhiên điều này cũng đúng, rằng tỷ lệ này phần nào phụ thuộc vào người nhập cư có nhiều con hơn mức trung bình của cả nước nói chung.

Nhóm nghiên cứu cũng đã thấy rằng trường hợp của Đức quan trọng ở chỗ nó cung cấp một loại xác nhận tiêu cực. Trong khi đã áp dụng rất nhiều hệ thống chế độ nghỉ, thực tiễn thuế và phúc lợi cho trẻ em dành cho các bậc cha mẹ khi có con khá thoải mái của Pháp và những nước ở vùng Scandinavia, thì Đức lại không có bất cứ thứ gì giống như chương trình chăm sóc trẻ và trường mầm non công mở rộng như những nước này. Do vậy, rủi ro và chi phí của việc có con cao hơn và tỷ lệ sinh thấp hơn rất nhiều. Điều này đã đặc biệt được chú ý, vì như đã nói trước đó, Đức và Pháp đều có tỷ lệ nhập cư tương đương nhau. Vì thế, tác động của người nhập cư có nhiều con lên tỷ lệ sinh sớm hơn so với những người dân sống lâu năm, sẽ giống nhau ở cả hai nước. Tuy nhiên Đức có tỷ lệ sinh thấp hơn nhiều so với Pháp, đã đưa ra giả thuyết rằng, ngay cả khi được chấp nhận, thì chỉ nhập cư không thôi có thể không đủ để xoay quỹ đạo tỷ lệ sinh nếu không có những dịch vụ chăm sóc trẻ em đầy đủ.

Tầm quan trọng của những chương trình chăm sóc trẻ em ít tốn kém và sự sẵn có của các trường mẫu giáo cũng đã được củng cố trong trường hợp của Italia. Tỷ lệ sinh 1,41 của Italia chỉ vừa đủ đứng trước tỷ lệ 1,39 của Nhật Bản, và nước này cũng có rất nhiều những chương trình và chính sách dành cho trẻ em và gia đình tương tự như Nhật Bản. Để bảo đảm, nước này cung cấp thời gian nghỉ nuôi con dài với việc chi trả lương đầy đủ, và thậm chí với thời gian nghỉ dài hơn với một phần lương. Nước này cũng cung cấp một số khoản chi trả bằng tiền mặt cho việc có con, cùng với một số phúc lợi về thuế, dù những chương trình và chính sách này không được hào phóng như của Đức, Pháp và những nước Bắc Âu. Nhưng những cơ sở chăm sóc trẻ em và trường mầm non ít tốn kém không phổ biến ở Italia - thậm chí ít hơn ở Đức. Và giống như Nhật Bản, Italia đã đặt phần lớn việc chăm sóc người cao tuổi lên những phụ nữ đã kết hôn, những người có bổn phận không chỉ chăm sóc cha mẹ đẻ của họ mà còn cả cha mẹ chồng. Vì vậy, như ở Nhật Bản, những chi phí cho phụ nữ kết hôn và sinh con khá cao, trong khi đồng thời với trình độ học vấn của họ thì công việc tiềm năng cũng được trả lương cao. Vì thế ở Nhật Bản, phụ nữ ngày càng có xu hướng lựa chọn công việc được trả lương cao mà không có gánh nặng hôn nhân và nuôi dạy con cái.

Vì mong muốn đã được bày tỏ rõ ràng của nhiều phụ nữ Nhật Bản với công việc bán thời gian, nên Ủy ban Tái thiết của nước này đã xem xét trường hợp của Hà Lan với một sự quan tâm đặc biệt, nơi có tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ giới, vốn thấp hơn so với Nhật Bản trong năm 1970, giờ là một trong những nước có tỷ lệ cao nhất thế giới, ủy ban này đã khám phá ra những gì mà Hà Lan đã làm được là giảm đáng kể sự khác biệt giữa những người lao động làm việc bán thời gian và toàn thời gian, bắt đầu vào năm 1980. Vì vậy, chẳng hạn, tiền lương trung bình theo giờ là như nhau giữa những người làm việc bán thời gian và toàn thời gian, cũng như những phúc lợi an sinh xã hội, bảo đảm việc làm, và quy định làm việc. Ngoài ra, cũng dễ dàng chuyển từ công việc toàn thời gian sang bán thời gian hoặc ngược lại. Thật vậy, theo Đạo luật điều chỉnh thời gian làm việc năm 2000, người lao động Hà Lan, sau 1 năm làm việc liên tục cho cùng một chủ lao động, sẽ có quyền thay đổi giờ làm việc của họ. Vì vậy, có sự linh hoạt gần như hoàn toàn ở Hà Lan giữa công việc toàn thời gian và bán thời gian, và điều đó đã dẫn đến việc tăng đáng kể sự tham gia lực lượng lao động của nữ giới.

Một câu hỏi hiển nhiên là chi phí của tất cả những hệ thống và chương trình khác biệt này. Ở Pháp, nếu tính đến tất cả những loại hình hỗ trợ gia đình trực tiếp và gián tiếp, thì nước này tiêu tốn hơn 5% GDP. Con số này gấp 2 lần chi tiêu cho quốc phòng và 3 lần chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển. Rõ ràng phương pháp của Pháp có hiệu quả ở một mức độ nào đó, nhưng nó quá tốn kém - như ở các nước Bắc Âu, mặc dù Thụy Điển đã giảm chi phí này xuống còn khoảng 3,7% GDP bằng việc tư nhân hóa một phần những chương trình mầm non và chăm sóc trẻ em. Ủy ban này đã thấy được một điều rất thú vị rằng hệ thống của Anh cũng khá tốn kém, tiêu tốn một khoản ước tính 25% và chắc chắn không dưới 10% ngân sách chính phủ Anh. Những khoản chi trả này gấp tới 3 đến 6 lần so với chi tiêu cho quốc phòng hay chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển của nước này.

Nhóm nghiên cứu rõ ràng cũng đã băn khoăn liệu có cách nào để có được kết quả như của Pháp mà không phải chi phí ở mức như vậy. “Biến thể” Bắc Âu chỉ ra rằng có thể có cách như vậy, và những trường hợp khác của Đức và Hoa Kỳ, cũng như một số nghiên cứu học thuật dường như đã khẳng định điều này. Đức đã chi tiêu nhiều gần như ngang với Pháp, nhưng lại có một hệ thống đào tạo chăm sóc trẻ em và mầm non yếu hơn nhiều. Hoa Kỳ, trái lại, chỉ dành khoảng 1,3% GDP cho những chương trình định hướng gia đình, nhưng lại có một hệ thống tư nhân mạnh mẽ của các chương trình chăm sóc trẻ em và giáo dục mầm non. Được hỗ trợ bởi một số nghiên cứu học thuật, kết luận dường như cho thấy những nước có sự nhập cư ở một mức độ nhất định, cung ứng giáo dục mầm non và chăm sóc trẻ tốt, lịch làm việc linh hoạt, địa vị cao cho người lao động và quản lý nữ, sự an toàn cho nữ giới, kết hợp với việc chia sẻ trách nhiệm gia đình và công việc nhà của nam giới, có xu hướng là những nước có tỷ lệ sinh cao nhất.

NHỮNG KHUYẾN NGHỊ: LUẬT MỚI VÀ CHÍNH SÁCH MỚI

Cân nhắc tất cả những cuộc điều tra và kết quả, cuối năm 2016 Ủy ban Tái thiết đã đề xuất một gói cải cách toàn diện với ba bộ chính sách và luật mới. Một bộ nhằm giúp phụ nữ làm việc dễ dàng hơn và thu hút họ đi làm hơn, và khuyến khích thêm người lao động ở cả hai giới tham gia vào lực lượng lao động ở Nhật Bản. Điều này bao gồm việc tạo ra những mô hình vai trò dành cho phụ nữ bằng việc khiến các doanh nghiệp thuê nhiều phụ nữ làm nhân viên trọn đời và chỉ định thêm nhiều phụ nữ hơn vào các hội đồng của họ. Bộ thứ hai đặc biệt nhằm mục đích khuyến khích việc sinh con bằng cách loại bỏ những gánh nặng về kinh tế và xã hội lên phụ nữ. Những phương pháp này bao gồm việc hủy bỏ hệ thống koseki, bãi bỏ những giới hạn về thị thực cho người giúp việc trong gia đình, giúp cho việc nhận con nuôi dễ dàng hơn, trao cho phụ nữ quyền quay trở lại làm việc sau một thời gian dài nghỉ sinh. Bộ thứ ba tập trung vào những phương pháp thu hút nhiều lao động nước ngoài đến Nhật Bản hơn. Gói cải cách này đã cho thấy chi tiêu của Nhật Bản trong những khu vực này tăng từ 1,2% lên 3% GDP.

Ủy ban này đã hiểu được bài học quan trọng rằng sự tham gia cao hơn của phụ nữ vào lực lượng lao động thực sự đã dẫn đến tỷ lệ sinh cao hơn nếu sự tham gia đó được dựa chủ yếu vào những phụ nữ có mong muốn và khả năng linh hoạt để làm việc, hơn là buộc phải làm việc vì sự sống còn của gia đình. Vì vậy một phần quan trọng của gói cải cách này, trong đó đã được luật pháp quy định, bao gồm khoảng thời gian nghỉ dành cho cha mẹ theo kiểu của các nước Bắc Âu và các điều khoản rất linh hoạt dành cho những công việc toàn thời gian hoặc bán thời gian. Cụ thể, gói cải cách này đã kêu gọi các công ty chi trả đầy đủ 12 tháng lương cho những bậc cha mẹ nghỉ sinh con, với 12 tháng tiếp sau đó được chi trả 1/3 lương. Ở đây, ủy ban này cũng đã thêm vào một điều mang đặc trưng Nhật Bản. Ủy ban kêu gọi chế độ nghỉ để chăm sóc người cao tuổi với những điều khoản tương tự như việc các bậc cha mẹ nghỉ chăm con. Trong cả hai trường hợp, việc nghỉ này có thể được phân chia cho phù hợp. Ngoài ra, ít nhất 3 tháng nghỉ của người cha là bắt buộc. Những điều khoản công việc linh hoạt theo kiểu của Hà Lan cũng được áp dụng. Vì vậy, phụ nữ hoặc nam giới Nhật Bản có thể làm việc bán thời gian với cùng những phúc lợi và bảo đảm như những người lao động toàn thời gian - tính theo số giờ làm việc. Những người lao động bán thời gian cũng có khả năng chuyển sang công việc toàn thời gian bất cứ lúc nào, trong khi những người làm toàn thời gian cũng có thể chuyển sang làm bán thời gian.

Gói cải cách này cũng bao gồm việc loại bỏ những quy định không rõ ràng về thuế mà thực tế phân biệt đối xử với phụ nữ, và đã thay đổi cấu trúc của hệ thống thuế từ thu thuế theo hộ gia đình sang thu thuế theo cá nhân. Ngoài ra, thời gian nghỉ được kéo dài đến 4 tuần/năm, và việc nhận kỳ nghỉ là bắt buộc. Những công ty lớn được yêu cầu kết thúc công việc lúc 5 giờ chiều, và có hình phạt dành cho những người giám sát giữ nhân viên ở lại lâu hơn một giờ sau thời gian kết thúc công việc.

Gói cải cách này không chỉ yêu cầu sự cam kết từ các doanh nghiệp, mà còn yêu cầu cộng đồng tạo ra môi trường thân thiện với trẻ em. Chẳng hạn, gói cải cách bắt buộc không một nhà hàng nào có thể từ chối một khách hàng có trẻ nhỏ, và những công ty đường sắt được yêu cầu phải dành xe ôtô cho những bà mẹ đi cùng con nhỏ sử dụng riêng. Có lẽ quan trọng nhất là việc cải cách hệ thống trường mầm non và chăm sóc trẻ, chuyển quyền cho hệ thống này từ chính quyền trung ương sang các chính quyền thành phố. Hoạt động dưới những hướng dẫn rộng khắp, chính quyền địa phương đã tư nhân hóa việc chăm sóc trẻ em bằng cách ký hợp đồng cung cấp trên thực tế những dịch vụ với những cơ sở thuộc khu vực tư nhân. Mục đích của những biện pháp này là để cho tất cả các bậc cha mẹ của những trẻ dưới 6 tuổi có nhiều lựa chọn cho việc chăm sóc trẻ ít tốn kém.

Một yếu tố quan trọng khác nữa cũng đã được vay mượn từ Na Uy. Để tạo ra những mô hình vai trò dành cho phụ nữ và nền quản trị doanh nghiệp đa dạng hơn, phần này của gói cải cách quy định bắt buộc muộn nhất là đến năm 2030, một nửa các giám đốc công ty phải là phụ nữ. Những thay đổi được khuyến nghị rộng hơn liên quan đến thực tế của doanh nghiệp và các mối quan hệ lao động cũng có tác động lên phụ nữ. Những thay đổi này bao gồm việc dựa trên cơ sở tiến bộ về những đóng góp xuất sắc hơn là thâm niên, và sử dụng những mô tả công việc chính thức và những đánh giá nhân viên để tránh sự phân biệt đối xử có chủ ý hoặc vô ý.

Ủy ban này cũng đã kêu gọi pháp luật hủy bỏ hệ thống đăng ký hộ tịch koseki, thiên về hệ thống khai sinh đơn giản giống như của Hoa Kỳ. Một lần nữa, chính quyền quận và các thành phố tự trị sẽ được trao quyền trong phạm vi những hướng dẫn mở rộng để cấp giấy khai sinh. Vì vậy, chính quyền địa phương sẽ đủ thẩm quyền cho việc đăng ký cư trú, và không cần đến hệ thống koseki nữa. Những giấy khai sinh này được cấp cho mỗi đứa trẻ mà không cần giấy tờ đối chiếu với gia đình, ngoài tên của người cha và mẹ, hoặc chỉ cần tên người mẹ trong trường hợp không xác định được người cha. Tất cả những đứa con của những bậc cha mẹ cư trú tại Nhật Bản được cấp quốc tịch Nhật Bản. Giấy khai sinh không được đưa ra công khai, và chỉ được sử dụng cho những trường hợp như lấy giấy phép lái xe, hộ chiếu, hay giấy chứng nhận kết hôn. Nói cách khác, xã hội sẽ phán đoán và ra quyết định về mọi người dựa trên hồ sơ thành tựu thay vì dựa trên nguồn gốc và mối quan hệ gia đình. Giờ đây, vào năm 2050, những biện pháp này đã mang lại kết quả trong việc xóa bỏ sự kỳ thị lâu đời chống lại những người mẹ không kết hôn và nhận con nuôi.

TẦM QUAN TRỌNG CỦA NHẬP CƯ

Về việc thu hút nhiều lao động nước ngoài hơn đến Nhật Bản để thúc đẩy sự tham gia của nữ giới vào lực lượng lao động, nhóm nghiên cứu và ủy ban đã kết luận rằng giải pháp tốt nhất cho Nhật Bản sẽ là cho phép tăng có chọn lọc và kiểm soát đối với nhập cư, trong khi tạo ra tất cả những nỗ lực để tăng tỷ lệ sinh trong nước và tạo ra môi trường thu hút có thể khiến người Nhật Bản - đặc biệt là phụ nữ trẻ người Nhật Bản - muốn ở lại hoặc quay về Nhật Bản.

Vào thời điểm diễn ra cuộc điều tra vào năm 2015, những người cư trú không phải là công dân Nhật Bản chiếm khoảng 2% tổng dân số nước này. Ủy ban này đã kêu gọi một chính sách chung tăng con số này lên 6% vào năm 2040, tập trung vào những loại nhập cư đặc biệt. Đầu tiên, tạo ra mọi nỗ lực tuyển dụng những chuyên gia và kỹ sư công nghệ nước ngoài trong những lĩnh vực như kỹ thuật phần mềm, nghiên cứu công nghệ sinh học và phân tích hệ thống: tất cả những lĩnh vực mà Nhật Bản tương đối yếu. Khía cạnh này của chính sách nhập cư cũng bao gồm thị thực nhập cảnh đặc biệt cho những người nước ngoài cam kết đầu tư và gây dựng doanh nghiệp mới ở Nhật Bản, tương tự như những chính sách ở Canada và Hoa Kỳ. Theo cách này, người ta hy vọng rằng Nhật Bản sẽ thu hút tài năng, sự đổi mới và đầu tư từ trên khắp thế giới. Các kỹ sư Trung Quốc cũng đã chứng tỏ là những doanh nhân đặc biệt nhiệt huyết và đã mang đến không chỉ những ý tưởng mới đến Nhật Bản mà còn cả những cơ hội để làm việc trực tiếp với thị trường quốc nội Trung Quốc. Đồng thời, Nhật Bản là nơi lý tưởng cho họ vì Nhật Bản cung cấp nguồn hỗ trợ khởi nghiệp và khuyến khích họ cần có những dự án mới khả thi ngay từ ban đầu.

Ủy ban Tái thiết cũng đã kêu gọi tuyển dụng những người trẻ từ những nước láng giềng châu Á khác để lấp đầy những vị trí trong các lĩnh vực đang bùng nổ gồm quản gia, điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi và chăm sóc sức khỏe, là những công việc không thực sự thu hút với người Nhật Bản vì mức lương tương đối thấp và đôi khi công việc không được thoải mái. Những công dân Philippines có lịch sử cung cấp những dịch vụ giúp việc nhà cho những cư dân người nước ngoài ở Nhật Bản; giờ đây pháp luật về thị thực đã thay đổi cho phép người Nhật Bản cũng được có những người quản gia là công dân nước ngoài. Những điều dưỡng người Philippines, cùng với những điều dưỡng từ những nước Đông Nam Á khác, cũng được hưởng lợi ích từ quy định mới chấp thuận những chứng chỉ điều dưỡng từ nước ngoài có giá trị ở Nhật Bản, và chấp thuận cho những người nhập cư trong hạng mục này thời gian này để học tiếng Nhật. Chẳng hạn, những điều dưỡng được cấp chứng chỉ ở Indonesia không còn bị yêu cầu phải qua được khâu kiểm tra y tế phức tạp của Nhật Bản, mà chỉ phải tham gia vào lớp tiếng Nhật cơ bản cho phù hợp.

Cũng như việc tích cực tuyển những người có tài năng đặc biệt từ những nước đang phát triển, Nhật Bản cũng hướng sang châu Âu và Hoa Kỳ. Pháp cũng là nước đặc biệt được nhắm đến. Vì không tự do hóa thị trường lao động sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008-2010, nên nước này đã làm thất thoát một số lượng khó tin những kỹ sư giỏi nhất của mình khi họ tìm kiếm những cơ hội tốt hơn, đầu tiên là ở Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, nhưng sau đó là ở Nhật Bản. Chẳng hạn, năm 2020, số kỹ sư mới tốt nghiệp rời khỏi Pháp đã tăng lên gần như cứ hai người thì có một người rời đi. Những kỹ sư giàu kinh nghiệm cũng rời đi. Những sự mất mát của Pháp lại là cơ hội của Nhật Bản.

Sau khi chứng kiến thành công của Australia trong tuyển dụng những thợ mỏ người Mỹ trong cuộc bùng nổ hàng hóa giai đoạn 2000-2008, năm 2015, Tokyo đã quyết định lập một văn phòng tuyển dụng ở Paris, ngay đại lộ Champs-Élysées, cùng với những chi nhánh ở Toulouse và Lyon, cả hai trung tâm của ngành luôn đầy ắp tài năng mà những công ty Nhật Bản cần. Những nỗ lực này nhanh chóng đưa đến một dòng chảy những người nhập cư có tay nghề cao vào Nhật Bản. Cơ sở công nghệ ưu việt của Nhật Bản đã khiến nước này trở thành một điểm đến hấp dẫn với những kỹ sư người Pháp; ngoài ra, Tokyo có nhiều nhà hàng ba sao của Michelin hơn Paris, thứ mà những nhà tuyển dụng tài năng của Nhật Bản đã tìm được là một điểm rất đặc sắc. Nhật Bản có khả năng thu hút những kỹ sư đã từng làm việc với Airbus và những nhà cung cấp chính cho chương trình A380, trong đó tạo điều kiện thuận lợi cho sự thu hút nhanh chóng và hiệu quả bí quyết của Boeing sau khi Mitsubishi tiếp quản Boeing. Và những ngành thiết kế và đồ họa được hỗ trợ bởi máy tính đã thu hút nhân tài lớn từ ngành phần mềm 3D tiên tiến của Pháp. Với sự hỗ trợ của những kỹ sư phần mềm người Pháp hiện làm trong những trung tâm nghiên cứu và phát triển của những nhà sản xuất ôtô Nhật Bản, Nhật Bản đã có thể nhanh chóng bước đến vị trí thống trị trong ngách thị trường cực kỳ quan trọng này.

Nhật Bản cũng đã có được lợi ích bất ngờ từ tác động của hiện tượng ấm lên toàn cầu ở Pháp. Sự tăng nhiệt độ liên tục đã ảnh hưởng xấu đến chất lượng của những loại rượu vang từ những vùng nổi tiếng của Pháp như Bordeaux và Burgundy. Những nhà sản xuất rượu vang non trẻ ở Pháp đã thấy rằng nhiều vùng trồng lúa trước đây của Nhật Bản có thể chuyển thành những vùng trồng nho sinh lợi cao. Việc đào tạo độc đáo của người Pháp đã cho phép những nhà sản xuất rượu vang trẻ nhanh chóng nâng cao chất lượng rượu của Nhật Bản và đưa họ lên tầm đẳng cấp thế giới.

Chẳng hạn, hiện nay, vào năm 2050, Chateau Yoshida được xem là một trong những Burgundy được săn lùng nhiều nhất trên thế giới.

Ngoài Pháp, Nhật Bản cũng thành lập những trung tâm tuyển dụng ở những thành phố lớn của Ấn Độ và Trung Quốc. Do vậy, số kỹ sư Ấn Độ và Trung Quốc sống và làm việc ở Nhật Bản đã tăng đáng kể. Thực tế, cộng đồng người Ấn Độ đã mở rộng đến mức Nhật Bản đã xây dựng những cơ sở chuyên nghiệp và những trường do người Ấn Độ điều hành, nơi mà nhiều sinh viên Nhật Bản giờ đây đã đăng ký nhập học khi họ cố gắng học những công nghệ thông tin tiên tiến bằng tiếng Anh.

Những kỹ sư và doanh nhân trẻ tập hợp tại Nhật Bản từ khắp nơi trên thế giới đã hành động như một tác nhân kích thích hiệp trợ, nhân rộng những đổi mới một cách cân đối, tích hợp những tài năng và những phương tiện tài chính của họ với những công ty quy mô nhỏ và vừa, sẵn sàng làm việc trong những ngành công nghệ mới ở Nhật Bản. Họ là những đồng minh như một lẽ đương nhiên. Những công ty được lập ra đã dần di chuyển ra khỏi những chính sách hưu trí bắt buộc ở tuổi 60 đầy cứng nhắc và hệ thống trả lương bậc thang chủ yếu gắn liền với thâm niên làm việc tại công ty. Làn sóng những doanh nhân nước ngoài đổ đến với những tầm nhìn rất khác biệt về cách quản lý. Không phải ai cũng nghĩ những người mới đến luôn đúng, nhưng những thanh niên Nhật Bản - đặc biệt là những phụ nữ trẻ - phát triển mạnh trong những môi trường nơi mà phẩm chất xuất sắc đáng khen thưởng đưa đến sự bù đắp. Một khía cạnh khác của những công ty mới này là sự linh hoạt của họ với lịch làm việc, địa điểm làm việc và cách nhân viên của họ làm việc. Mọi thứ đều có thể được hoàn tất sao cho phù hợp với nhu cầu đặc biệt của người lao động. Chính những doanh nghiệp nhỏ hơn cuối cùng đã trở thành hình mẫu cho việc tạo ra những môi trường làm việc năng suất cao đồng thời thúc đẩy sự thay đổi về lối sống và những giá trị tiếp tục khuyến khích sự phát triển của các gia đình.

35 NĂM SAU

Giờ đây, 35 năm sau, năm 2050, sự sáng suốt của Ủy ban Tái thiết đã được thấy rõ. Những chính sách mới của nước này đã tạo ra những kết quả tích cực như dự định, và thậm chí một số kết quả tích cực còn nằm ngoài dự tính. Số nữ giới trong lực lượng lao động hiện giờ là 85%, nằm trong số những tỷ lệ cao nhất trên thế giới. Ngoài ra, giờ đây phụ nữ chiếm gần một nửa số giám đốc của các ban giám đốc doanh nghiệp, chiếm khoảng 75% trong tổng số tiến sĩ, và 35% các CEO. Khoảng 99% trẻ em dưới 6 tuổi được gửi ở những cơ sở chăm sóc trẻ em được tư nhân hóa. Một số thành phố đã đưa ra một hệ thống theo đó các bậc cha mẹ có thể sử dụng những phiếu đã thanh toán được thành phố hỗ trợ để có được những dịch vụ chăm sóc trẻ em. Điều này đã dẫn đến một sự sụt giảm trong chi tiêu của thành phố nói chung vì các nhà cung cấp dịch vụ hiệu quả đã chứng minh là được ưa chuộng nhất với những người có phiếu đã thanh toán và thu nhiều phí dịch vụ nhất trong khi những cơ sở không phổ biến hoặc không hoạt động hiệu quả đã rút khỏi thị trường này hoặc thay đổi sao cho dịch vụ của họ trở nên hấp dẫn hơn. Do chi tiêu giảm đi và chất lượng dịch vụ tăng lên, nên nhiều thành phố đã áp dụng hệ thống phiếu đã thanh toán hiện nay.

Một trong những kết quả không nằm trong dự tính của những chính sách mới này là con số những quầy bar ở Tokyo và những trung tâm đô thị khác đã giảm đáng kể. Do lối sống thay đổi, cũng như việc đưa ra giờ làm việc linh hoạt hơn, nên nam giới không còn nán lại ở nơi làm việc và trong những quầy bar giao lưu với cấp trên và đồng nghiệp của họ. Mặt khác, số lượng những nhà hàng dành cho gia đình mọc lên như nấm, nhiều như số trẻ sơ sinh. Giờ đây không còn nhà hàng nào từ chối dịch vụ dành cho trẻ nhỏ; đúng hơn, họ thường cung cấp những đặc lợi chẳng hạn như bút chì màu và phục vụ thêm bánh.

Nhờ ngân hàng trứng sẵn có dễ dàng, nên giờ đây việc phụ nữ có con ở tuổi giữa 40 không còn là điều hiếm thấy. Quy định mới cũng dẫn đến việc tăng đáng kể số trẻ sơ sinh và trẻ em được nhận nuôi cả trong và ngoài Nhật Bản. Đồng thời, tỷ lệ nạo phá thai đã hạ xuống gần bằng không và tỷ lệ sinh đã tăng lên 2,3. Sau sự sụt giảm khá mạnh vào khoảng 115 triệu người vào năm 2025, dân số đã bắt đầu tăng trở lại và hiện giờ đang gần mức 140 triệu người.

Cục diện dân số cũng đã thay đổi. 35 năm trước, những cư dân nước ngoài ở Nhật Bản chiếm khoảng 2% dân số. Hiện nay, tỷ lệ đó là gần 6%. Đây là tỷ lệ đáng chú ý, nhưng chưa đến mức người dân Nhật Bản cảm thấy bị lấn áp. Mô hình nhập cư này rất thú vị cho nghiên cứu. Hơn một nửa dòng người nhập cư hằng năm là người Trung Quốc, họ đồng hóa nhanh chóng vì có thể học tiếng Nhật nhanh hơn những người nhập cư khác. Nhưng những người nhập cư khác lại đồng hóa nhanh hơn dự đoán do tính chất song ngữ ngày càng tăng trong xã hội Nhật Bản đã biến tiếng Anh thực sự thành ngôn ngữ thứ hai ở nước này. Dòng phụ nữ trẻ từ Đông Nam Á đến làm việc trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe là một yếu tố quan trọng đối với sự tăng số lượng lao động trong các trung tâm trợ sinh[16] và trung tâm chăm sóc người già được xây dựng ngoài những trung tâm chính như Tokyo và Osaka. Nó theo mô hình nhập cư được áp dụng ở Bắc Âu và Hoa Kỳ. Một số những phụ nữ nhập cư này cuối cùng đã kết hôn với nam giới người Nhật Bản và họ đã có những đứa con là người Nhật Bản, trong khi những người khác thì ở lại khoảng 5 năm hoặc 10 năm trước khi quay trở về quê nhà.

Cũng như tỷ lệ chênh lệch di dân liên tục tăng lên, tuổi thọ của người Nhật Bản cũng tăng theo. Những tiến bộ về y tế và cải thiện nói chung về môi trường khi nền kinh tế Nhật Bản ngày càng trở thành một nền kinh tế xanh và bền vững, đã góp phần vào việc tiếp tục kéo dài tuổi thọ đáng kể của người Nhật Bản, trong đó duy trì tuổi thọ cao nhất thế giới, hơn trước đó rất nhiều. Tỷ lệ tử vong trong những năm đầu thế kỷ XXI đã giảm nhanh hơn dự liệu, với tuổi thọ hiện nay, năm 2050 tăng lên từ khoảng 80 lên gần 90 với nam giới, và từ 80 lên 95 với nữ giới.

Nhưng điều mà số liệu thống kê này không thể hiện được là sự cải thiện tương ứng về mặt sức khỏe của hầu hết người dân ở độ tuổi 80. Chẳng hạn, bắt đầu vào năm 2020, tất cả những người cao tuổi ở độ tuổi 70 trở lên được yêu cầu tham gia vào các lớp tập thể dục cộng đồng để có được “điểm sức khỏe” có thể được sử dụng cho việc chích ngừa cúm miễn phí. Sức sống được cải thiện đã cho phép Chính phủ Nhật Bản dần dần nâng độ tuổi nghỉ hưu được nhận trợ cấp lương hưu đầy đủ lên 80. Song song với việc nâng tuổi nghỉ hưu này, Chính phủ đã nới lỏng những hạn chế xung quanh việc tiếp tục làm việc và cho phép những người lao động cao tuổi được linh hoạt áp dụng lịch làm việc cho phù hợp với nhu cầu của họ. Cả hai sự phát triển này đều quan trọng đối với việc giúp hệ thống an sinh xã hội khỏi bị quá tải. Những đóng góp an sinh xã hội - chiếm 15% thu nhập quốc dân - đã tăng lên, nhưng vào năm 2040 thì đã chững lại và đóng góp an sinh xã hội là một phần của thu nhập quốc dân đã giảm xuống. Những người cao tuổi Nhật Bản thường thay đổi nghề nghiệp của họ sau tuổi 65, chuyển sang những vai trò ít đòi hỏi về sức khỏe thể chất hơn. Chẳng hạn nhiều người đã được đào tạo lại để trở thành trợ giảng trong các trường tiểu học và chia sẻ những kinh nghiệm làm việc của họ với những sinh viên trẻ trong cộng đồng của họ. Vì thế, việc nâng tuổi thọ đi kèm với sức khỏe tốt đã dẫn đến sự tham gia lực lượng lao động của những người cao tuổi nhiều hơn và năng suất quốc gia cao hơn.

Như vậy, Nhật Bản đã chứng minh được rằng tương lai nhân khẩu học của một quốc gia không nhất thiết phải thay đổi. Trong khi hầu hết các nước còn lại ở châu Á - đặc biệt là Hàn Quốc và Trung Quốc - có dân số đang ngày càng già cỗi và yếu hơn, thì Nhật Bản vào năm 2050 lại có dân số ngày càng trẻ hơn và khỏe mạnh hơn.

CHƯƠNG 5

NHẬT BẢN TRỞ THÀNH NƯỚC NÓI TIẾNG ANH

Bạn tỉnh giấc vào buổi sáng và bật chương trình tin tức trên tivi lên. Bạn nhấp chuột vào phần lựa chọn kênh trong mục tìm kiếm của đài CNN hoặc BBC hoặc chương trình phát thanh, truyền hình nào đó khác, nhưng bạn vẫn nhấn nút vào các đài tiếng Nhật. Sau đó bạn nhìn thấy nó - dòng phụ đề tiếng Anh ở thanh cuộn cuối màn hình. Bạn không cần đến kênh CNN. Thật ra, bạn đã có thể cảm nhận được vốn tiếng Nhật của mình không cải thiện được là bao khi lắng nghe người dẫn chương trình tin tức nói tiếng Nhật và theo dõi những từ anh ta nói được dịch ra tiếng Anh ở dòng phụ đề. Nhưng bạn cũng rất muốn nghe tin tức bằng tiếng Anh, vì thế cuối cùng bạn tìm đến kênh CNN. Ngạc nhiên chưa - ở đây bạn có được thứ trái ngược. Một dòng phụ đề tiếng Nhật chạy ở phần dưới màn hình. Giờ thì bạn có thể cảm thấy khả năng đọc tiếng Nhật của mình đang tiến bộ lên.

Hôm nay bạn có một buổi họp ngắn bên kia thị trấn, vì thế bạn tắt tivi, đi thang máy xuống tầng dưới và bắt taxi đến Roppongi Hills. Người lái xe taxi chào bạn với một câu thân mật “Good morning” và sau đó tiếp tục nói với bạn bằng vốn tiếng Anh lưu loát về đội bóng chày của con trai anh ấy, sở thích làm vườn của vợ anh ấy và con cá bự mà bố của anh ấy vừa bắt được. Bạn ngạc nhiên bởi chủ nghĩa thế giới của Tokyo khi nước này kỷ niệm dấu mốc giữa thế kỷ XXI, và bạn ngạc nhiên bởi sự đa dạng của những khuôn mặt và ngôn ngữ mà bạn gặp. Trên thực tế, vào những năm 2030 một sự thay đổi rõ rệt đã bắt đầu, khi các tập đoàn toàn cầu bắt đầu chuyển những trụ sở ở khu vực châu Á của họ, từ Hongkong, Singapore và thậm chí là từ Sydney đến Tokyo, Osaka, Yokohama và Fukuoka. Tất nhiên, Tokyo đã luôn là một thành phố hấp dẫn đối với người nước ngoài vì sự an toàn cao ở nơi công cộng của đất nước này, những sự kết nối các chuyến bay khá ổn đến những trung tâm chính khác ở châu Á, dịch vụ công hoàn hảo, kết cấu hạ tầng bậc nhất và dịch vụ giáo dục tốt. Nhưng Tokyo vẫn luôn xếp sau Hongkong và Singapore về phương diện là thành phố đặt các trụ sở ở châu Á cho các tập đoàn toàn cầu, chủ yếu là do vấn đề ngôn ngữ. Cả Singapore và Hongkong đều là những thành phố nói tiếng Anh, nơi các giám đốc điều hành kinh doanh và vợ con họ có thể dễ dàng phù hợp và thích nghi với những điều kiện địa phương. Họ thậm chí có thể trở nên năng động trong những cộng đồng địa phương. Điều không thấy được ở Tokyo và những thành phố khác của Nhật Bản.

Trước kia, không nhiều người Nhật Bản nói tiếng Anh đủ tốt để vượt lên trên mức giao tiếp đơn giản, và có rất ít người nước ngoài sống ở Nhật Bản nói được tiếng Nhật. Ngoài ra, chữ viết tiếng Nhật quá khó đến nỗi có rất ít người nước ngoài có thể sống thoải mái bên ngoài cộng đồng hải ngoại với những câu lạc bộ và những “người trung gian” đặc biệt. Tuy nhiên giờ đây, tình hình đã hoàn toàn khác, vì Nhật Bản đã trở thành một nước nói tiếng Anh vì tất cả những mục đích thực tiễn. Giao tiếp giờ đây cũng dễ dàng như ở Singapore, và có lẽ dễ hơn cả ở Hongkong. Kết quả là, một làn sóng những giám đốc người Mỹ, châu Âu, Đông Nam Á, Nam Mỹ, Ấn Độ và Trung Quốc cùng với gia đình của họ giờ sống tại Nhật Bản. Thực ra, do không khí ô nhiễm ở Bắc Kinh và Thượng Hải, nên nhiều giám đốc điều hành toàn cầu ở Trung Quốc và để gia đình của họ ở Nhật Bản và về thăm vào cuối tuần. Tất cả điều này đã tạo ra nhu cầu trong dịch vụ nhà ở, ôtô, không gian văn phòng, trường học, dịch vụ tài chính, nhà hàng và nhiều dịch vụ khác góp phần vào sự phục hồi kinh tế của Nhật Bản.

ANH NGỮ HÓA

Nỗ lực mạnh mẽ để cải thiện khả năng nói tiếng Anh của Nhật Bản đã trở thành một ưu tiên quốc gia hàng đầu khi Thế vận hội Tokyo 2020 đến gần. Đi đầu trong nỗ lực này là một số những nhà lãnh đạo doanh nghiệp và công nghệ ở Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt - những người như Masayoshi Son, chủ tịch tập đoàn viễn thông Softbank, và Hiroshi Mikitani, nhà sáng lập công ty thương mại điện tử Rakuten. Mikitani đã nhận được sự chú ý của truyền thông vào năm 2010 với quyết định đưa tiếng Anh vào làm ngôn ngữ chính thức trong công ty ông, một quá trình đã được đặt ra là “Anh ngữ hóa”. Son, Mikitani, và những đồng nghiệp của họ ở ủy ban đã nhận ra Nhật Bản đã trở nên bị cô lập và có khoảng cách với những xu hướng chủ yếu của đổi mới, đàm thoại và tiến bộ kinh tế trên toàn cầu. Họ sợ rằng cái cũng được gọi là hội chứng Galapagos (một thuật ngữ ban đầu được sử dụng để nói đến những điện thoại di động của Nhật Bản, những thứ quá tiên tiến đến nỗi chúng có quá ít những điểm chung với điện thoại di động trên thế giới, và vì thế nó không thật sự đáp ứng như một phương tiện liên lạc ngoại trừ giữa những người Nhật Bản) cuối cùng sẽ không chỉ cô lập mà còn thực sự hủy hoại dân tộc này.

Các thành viên của ủy ban này đã lập luận rằng việc mở rộng và nâng cao giáo dục tiếng Anh là rất quan trọng, chỉ rõ nghiên cứu và hoạt động của công ty đào tạo ngôn ngữ Education First (EF), là công ty đã xác định được mối tương quan cao giữa khả năng tiếng Anh của người dân một nước (được đánh giá bằng Chỉ số Thông thạo tiếng Anh [EPI]) của Education First (EF) và hiệu quả kinh tế của nước đó (xem các biểu đồ bên dưới). Tính toán của EF đã cho thấy rằng kỹ năng tiếng Anh giúp nâng cao sự đổi mới, sự giao tiếp với nhà cung cấp và khách hàng và sức mạnh tuyển chọn - tất cả những thứ đó góp phần tạo ra một môi trường xuất khẩu tốt hơn. Vì vậy, với ngoại lệ của một số ít quốc gia xuất khẩu hàng hóa như Saudi Arabia, GDP tăng trưởng và cá nhân hưởng một mức sống cao hơn khi khả năng tiếng Anh được nâng cao. Không quá ngạc nhiên, EF đã chứng minh rằng, ngoài những nước có tiếng Anh là ngôn ngữ mẹ đẻ, thì những nước mà cư dân có khả năng nói tiếng Anh tốt nhất đa phần là các nước châu Âu. Tuy nhiên, EF cũng mang đến một khám phá bất ngờ rằng bất chấp việc thiếu tương đồng giữa ngôn ngữ của những nước châu Á và tiếng Anh, thì một số hệ thống trường học ở những nước châu Á đã thành công trong việc khiến cho những sinh viên trở nên thông thạo tiếng Anh.

Biểu đồ EPI của EF dưới đây, được công bố năm 2014, cho thấy Nhật Bản xếp thứ 26 trên 63 nước được khảo sát về khả năng nói tiếng Anh. Đây không phải là một vị trí quá tệ; Nhật Bản đã dẫn trước Pháp (xếp thứ 29) và Trung Quốc (xếp thứ 37). Tuy nhiên, biểu đồ chưa cho thấy được một thực tế là - thực tế được một số thành viên của Ủy ban Tái thiết nhận thức sâu sắc - Trung Quốc, Hàn Quốc, Việt Nam và những nước khác đã nỗ lực rất lớn và đã chứng tỏ được sự tiến lên mức thành thạo rất nhanh vào mỗi năm khảo sát này được công bố. Tuy nhiên, Nhật Bản chẳng hề nỗ lực chút nào để cải thiện khả năng nói tiếng Anh. Những chi phí tiềm ẩn là rất lớn: khó khăn trong việc kinh doanh trên toàn cầu; giảm sự hiểu biết về thế giới, chính trị, kinh tế, xã hội và môi trường công nghệ; thiếu nhận thức và cam kết R&D và đổi mới sau đó; thành tích học tập thấp hơn; và sự phát triển con người toàn diện kém đi.

Tất nhiên, có khoảng thời gian, nhiều người Nhật Bản đã nhận thức được những mối tương quan kiểu này nhưng chưa bao giờ họ cảm thấy cần phản ứng mạnh mẽ. Những gì mà những nhà lãnh đạo công nghệ và kinh doanh trong số các thành viên của Ủy ban Tái thiết hiện nhấn mạnh là đây không chỉ là vấn đề về giao tiếp mà còn là vấn đề về kích thích suy nghĩ, thảo luận, giải quyết vấn đề và những ý tưởng mới thông qua xã hội hóa. Chẳng hạn như, họ giải thích, tiếng Nhật được hình thành qua những nguyên tắc của Nho giáo và có xu hướng ép buộc gián tiếp, và có sự tôn kính ở một mức độ nhất định trong thảo luận về tình trạng bất bình đẳng của mọi người, liệu sự bất bình đẳng có phải ở một trong số vấn đề về tuổi tác, giới tính hoặc địa vị xã hội. Những tranh luận của người Nhật Bản có thể dễ dàng được hiểu là sự coi thường, hoặc thậm chí là công kích cá nhân. Việc sử dụng tiếng Nhật đưa đến sự hòa hợp và đồng thuận xã hội, nhưng có lẽ cũng góp phần vào sự trì trệ do việc cản trở sự đổi mới được sinh ra nhờ sự trao đổi tự do những ý tưởng và quan điểm mà có thể khả thi trong một ngôn ngữ có xu hướng thực tế và bình đẳng hơn như tiếng Anh.

Một số thành viên của Ủy ban Tái thiết cũng có những hình dung khác. Trong khi thể loại truyện tranh Nhật Bản nhanh chóng lan sang thị trường nước ngoài, thì chỉ có một số tiểu thuyết Nhật Bản, chẳng hạn như những tiểu thuyết của Haruki Murakami, từng được chuyên ngữ cho những độc giả nước ngoài, ủy ban này hiểu rõ rằng có những tiểu thuyết gia và nhà tư tưởng lớn của Nhật Bản, những người có những ý tưởng chưa từng được truyền ra thế giới bên ngoài. Họ cũng đã biết rằng bên trong Nhật Bản ẩn chứa tiềm lực đổi mới tuyệt vời, những sản phẩm và dịch vụ mới tuyệt đỉnh và nguồn an ủi tinh thần rất tốt. Họ cũng biết rằng sự tương tác của những khái niệm Nhật Bản này với những khái niệm của dân tộc khác trên thế giới sẽ mở ra những khám phá và lợi ích bất ngờ. Tất cả những điều này, họ lập luận, sẽ có thể được mở ra bằng tiếng Anh.

VẤN ĐỀ

Do đó, sự thật mà ủy ban này phải đối mặt vào năm 2016 là khả năng Anh ngữ của người Nhật Bản không đáp ứng được nhu cầu trong tương lai của đất nước này. Tất nhiên, vấn đề làm cách nào nâng cao được khả năng Anh ngữ của người Nhật Bản không phải là một vấn đề mới. Thật ra, đó là một chủ đề đã được nhắc đi nhắc lại. Thủ tướng Abe đã kêu gọi việc có chứng chỉ TOEFL là một phần quan trọng trong những yêu cầu đầu vào của các trường đại học trong đầu năm 2014. Trong khi đây là một đề xuất táo bạo tại thời điểm đó, thì nó lại chỉ là khởi điểm của những gì thực sự cần thiết. Dường như có hai vấn đề nền tảng. Một là việc dạy Anh ngữ ở trường luôn luôn tập trung vào ngữ pháp, đọc và dịch các văn bản thay vì tập trung vào nói, nghe, hiểu và giao tiếp. Mục tiêu chính là để qua được những yêu cầu ngôn ngữ viết của kỳ thi đầu vào của trường đại học. Vì thế các sinh viên không thực sự được dạy ngôn ngữ như một phương tiện giao tiếp. Vấn đề thứ hai chỉ đơn thuần là tổng hợp của những thất bại trong vấn đề đầu tiên. Đó là do phần lớn các giáo viên tiếng Anh ở các trường của Nhật Bản không thể nói tiếng Anh. Họ có thể đọc và dịch tiếng Anh, nhưng họ không thể dễ dàng giao tiếp bằng tiếng Anh, vì thế chỉ dẫn và giải thích của những giáo viên này đều được diễn đạt bằng tiếng Nhật. Phương diện tệ nhất của vấn đề này là người ta đã nhận ra nó từ rất lâu trước đó. Nhưng mỗi lần những đề xuất được đưa ra để thay đổi phương pháp và tập trung vào giảng dạy, thì chính các giáo viên, có lẽ lo ngại mất việc, đã phản đối mạnh mẽ bất kỳ cải cách nào. Một khảo sát của Bộ Giáo dục Nhật Bản vào năm 2009 đã cho thấy rằng trong số 29.524 giáo viên tiếng Anh trong 10.029 trường trung học thì chỉ có 201 giáo viên là người nói tiếng Anh bản địa. Nếu trừ các giáo viên dạy bán thời gian ra, thì chỉ còn 49 giáo viên tiếng Anh là người bản ngữ trên 25.449 giáo viên tiếng Anh dạy toàn thời gian ở trường trung học.

Để tránh được vấn đề này, Chính phủ Nhật Bản đã khởi xướng chương trình JET (Trao đổi giảng dạy Nhật Bản) và ALT (Giáo viên trợ giảng ngôn ngữ) bắt đầu vào cuối những năm 1980. Những chương trình này đã đưa những sinh viên tốt nghiệp đại học từ những nước nói tiếng Anh đến Nhật Bản để làm trợ giảng ở các trường mẫu giáo, tiểu học và trung học. Trong năm đỉnh điểm 2002, tổng số 6.273 trợ giảng người nước ngoài đã tham gia vào chương trình này. Trong khi họ rất hữu ích cho những mục đích của việc dạy phát âm đúng và cho việc tương tác với học sinh ngoài lớp học, thì họ lại không quản lý các lớp học, và trong hầu hết các trường hợp họ không có kinh nghiệm giảng dạy. Vì thế sự tập trung của hầu hết các lớp tiếng Anh vẫn nhằm vào ngữ pháp và dịch thuật, và việc hướng dẫn của giáo viên vẫn chủ yếu bằng tiếng Nhật. Một số người quan sát lập luận rằng các chương trình JET và ALT là rất phù hợp cho việc dạy những người nước ngoài về Nhật Bản, nhưng không mang nhiều lợi ích cho việc dạy người Nhật Bản cách nói tiếng Anh.

Ủy ban này một lần nữa gửi một nhóm nghiên cứu ra nước ngoài để tìm hiểu những gì các nước khác đang làm và đã tìm được sự tập trung vào giảng dạy và học tiếng Anh hầu như ở khắp nơi. Họ đã khám phá ra rằng những nước có chỉ số thông thạo Anh ngữ cao nhất bao gồm Na Uy, Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan, Ba Lan, Áo, và Hà Lan. Ngoại trừ Ba Lan, còn lại đều là những nước nhỏ, và ngoài ngoại lệ bổ sung là Phần Lan, thì tất cả các nước đều nói tiếng Đức, một mối liên hệ tương đối gần với tiếng Anh. Tuy nhiên, tất cả những nước này đều thực hiện những chương trình toàn diện để có được điểm thông thạo tiếng Anh. Trước hết, tất cả những giáo viên tiếng Anh đều phải thông thạo Anh ngữ. Việc giảng dạy Anh ngữ thường bắt đầu từ mẫu giáo, và trong mọi trường hợp đều bắt đầu vào năm thứ ba tiểu học. Tiếng Anh tiếp tục được giảng dạy ở tất cả các lớp ở trường trung học cho đến 17 hoặc 18 tuổi. Các lớp tiếng Anh được giảng dạy chính bằng tiếng Anh, và nhấn mạnh hoàn toàn vào việc thực hành giao tiếp, vì thế đến khi tốt nghiệp trung học, các học sinh đã có thể đọc, viết, dịch, nói và nghe hiểu được.

Có lẽ quan trọng hơn cả việc hướng dẫn trên lớp mà nhóm nghiên cứu đã tìm ra, là sự tiếp xúc với tiếng Anh hằng ngày mà những người trẻ ở những nước này đã có được. Ở hầu hết những nước không nói tiếng Anh, những bộ phim, chương trình truyền hình và những tin tức sự kiện ở các nước Hoa Kỳ, Anh, Canada và Australia được phát sóng trong nước đã được lồng tiếng từ tiếng Anh sang ngôn ngữ của nước đó. Nhưng ở Hà Lan, các nước thuộc khu vực Scandinavia và Phần Lan, những chương trình này thường được phát sóng bằng tiếng Anh [ngôn ngữ ban đầu] và với những phụ đề bằng tiếng Hà Lan, Phần Lan, Đan Mạch, Na Uy hoặc Thụy Điển. Do vậy, người dân của những nước này liên tục nghe tiếng Anh trong rất nhiều tình huống đa dạng trong khi đồng thời đọc phần chuyển ngữ bằng ngôn ngữ của nước họ. Điều này giống như họ có một buổi 24 giờ liên tục trong phòng thí nghiệm ngôn ngữ. Ngoài ra, do các trò chơi, nhạc pop, hoạt động internet, và ứng dụng điện thoại di động ở những nước này thường bằng tiếng Anh mà không được dịch sang ngôn ngữ khác, nên những người trẻ trên thực tế đã sống trong một môi trường song ngữ. Thật vậy, nhiều người trong số họ đã thực sự, nhờ cha mẹ, được giáo dục theo cách tương tự, thông thạo tiếng Anh và thường nói tiếng Anh cả khi ở nhà. Nhiều trường đại học ở những nước này cũng giảng dạy bằng tiếng Anh, ở mức độ mà gần như bất cứ môn học nào trong chương trình cử nhân, sinh viên cũng có thể tiếp nhận được hoàn toàn bằng tiếng Anh. Nói cách khác, một sinh viên đến từ bất kỳ nước nào cũng có thể tiếp nhận được chương trình cử nhân ở trường đại học, chẳng hạn như, một trường Đại học ở Thụy Điển, mà không cần biết tiếng Thụy Điển.

Điểm cuối cùng đối với những nước có dân số thành thạo Anh ngữ nhất chính là hầu hết học sinh, sinh viên của họ đều đã đi ra nước ngoài hoặc học tập ở nước ngoài ở một thời điểm nào đó trong quá trình học tập của họ, hoặc là ở Hoa Kỳ hoặc một số nước nói tiếng Anh khác, hoặc đến nước có ngôn ngữ phổ biến với sinh viên và người dân địa phương là tiếng Anh. Chẳng hạn, sinh viên Thụy Điển học ở Đức sẽ có thể giao tiếp với người Đức bằng tiếng Anh. Vì thế, có một cơ hội rất lớn và rất cần thiết trong việc nói được tiếng Anh trong sinh hoạt hằng ngày.

Ủy ban này cũng đã tìm ra được rằng những nước khác có chỉ số thông thạo tiếng Anh cao bao gồm Bi, Estonia, Hungary, Đức, Singapore, Malaysia, Slovenia, Latvia, Argentina, Romania và Thụy Sĩ. Tất cả những nước này đều có chung nhiều thuộc tính của những nước có chỉ số thành thạo Anh ngữ cao nhất. Trong khi (ngoại trừ Bỉ) những nước này không phát những bộ phim và chương trình truyền hình bằng tiếng Anh cùng với phụ đề là ngôn ngữ của nước họ, nhưng họ cực kỳ chú trọng vào việc giảng dạy tiếng Anh bởi những giáo viên nói tiếng Anh, và sinh viên của họ cũng đi du lịch khắp nước ngoài.

Ủy ban này đặc biệt quan tâm đến những trường hợp của các nước Singapore, Malaysia và Ấn Độ, vì đây là những nước châu Á có ngôn ngữ bản địa không hề giống với tiếng Anh; nền văn hóa của họ về căn bản cũng khác với nền văn hóa phương Tây và giữa ba nước này cũng khác nhau. Tất nhiên, tất cả những nước này đều cùng chung di sản là việc đã từng là thuộc địa của đế quốc Anh, nhưng những nước khác như Myanmar và Nam Phi cũng từng là thuộc địa của đế quốc Anh nhưng vẫn không có được cùng một mức độ thông thạo tiếng Anh như vậy. Tuy nhiên, tất cả những gì mà những nước có chỉ số thông thạo tiếng Anh cao đã thực hiện, là biến ngôn ngữ này trở thành ngôn ngữ chính thức của quốc gia. Vì thế, ở Singapore, tiếng Anh, tiếng Malaysia và tiếng Trung đều là ngôn ngữ chính thức. Ở Ấn Độ, những ngôn ngữ chính thức bao gồm tiếng Anh, tiếng Hindi và một vài ngôn ngữ khác. Điều này có nghĩa là tất cả những văn bản và phát ngôn chính thức được đưa ra bằng tiếng Anh và tất cả những tương tác giữa các công dân và văn phòng của chính phủ phải bằng tiếng Anh, và truyền thông của nước này phải xuất bản/đưa tin và phát đi ít nhất một phần bằng tiếng Anh. Thực tế, tất cả những nước này đều đa sắc tộc, đa tôn giáo và đa ngôn ngữ, và tiếng Anh đã trở thành ngôn ngữ chung của họ. Đặc biệt, tiếng Anh là ngôn ngữ của ngành kinh doanh ở những nước này - thực tế, đây là trường hợp điển hình ở hầu hết các nước, khi nền kinh tế thế giới ngày càng trở nên toàn cầu hóa và hội nhập.

Ủy ban Tái thiết cũng đã thấy rằng phương pháp tiếp cận giáo dục tiếng Anh của Hàn Quốc cực kỳ thú vị. Trong nửa đầu thế kỷ XX, đa phần người Hàn Quốc không thể đọc hay thậm chí là viết bằng chính tiếng Hàn, nên ngoại ngữ cũng không được đoái hoài đến. Bắt đầu vào cuối những năm 1940, Hàn Quốc đã đưa ra chương trình phổ cập xóa mù chữ và nỗ lực bắt kịp trong giáo dục, và chương trình này đã đưa Hàn Quốc trở thành một trong những nước hàng đầu trong cuộc cạnh tranh giáo dục quốc tế, với hơn 70% sinh viên theo học đại học - nhiều hơn bất kỳ nước nào khác. Liên quan đến vấn đề học tiếng Anh, Hàn Quốc đã sớm nhận ra rằng khả năng Anh ngữ là chìa khóa để cạnh tranh kinh doanh toàn cầu, và đã nỗ lực rất lớn để nâng cao việc giảng dạy tiếng Anh trong nước và gửi nhiều sinh viên nhất có thể để ít nhất là đi học tập ở nước ngoài trong một vài giai đoạn học tập. Vì thế, số người Hàn Quốc học tập ở nước ngoài đã tăng gần như từ con số không vào những năm 1960 lên 250.000 người vào năm 2013. Quả thực, người Hàn Quốc đã quá lo lắng cho việc con họ phải trở thành người nói tiếng Anh thông thạo đến nỗi sinh ra một thực tế phổ biến với các bà mẹ ở đất nước này là chuyển đến Australia, New Zealand hoặc Hoa Kỳ cùng với con họ khi chúng còn đi học, trong khi bố của chúng thì vẫn làm việc tại quê nhà. Hàn Quốc không phải là trường hợp duy nhất, số người Trung Quốc học tập ở các trường đại học ở Hoa Kỳ, Anh, Australia, Canada và New Zealand hằng năm đã đứng đầu với 350.000 sinh viên vào năm 2013. Điều này hoàn toàn trái ngược với Nhật Bản, nơi số sinh viên học ở nước ngoài giảm đáng kể, từ 82.945 sinh viên vào năm 2004 xuống chỉ còn 58.060 sinh viên vào năm 2010. Thực vậy, dường như khi những quốc gia khác trở nên toàn cầu hóa hơn, thì Nhật Bản lại tập trung vào trong nước hơn bao giờ hết.

Một trong những thành viên của Ủy ban Tái thiết thực ra là một người Mỹ có rất nhiều kinh nghiệm khi là một nhà thương thảo thương mại với Nhật Bản, người đã được bổ nhiệm để mang đến một cái nhìn từ bên ngoài vào công việc của ủy ban. Ông cũng đã có kinh nghiệm đáng kể ở Hàn Quốc cũng như ở châu Á, châu Âu và Mỹ Latinh. Ông đã nhận thấy rằng do sự tập trưng của họ vào Anh ngữ và những giai đoạn học tập ở nước ngoài, nên người Hàn Quốc và công việc kinh doanh của họ không những có thể tương tác với người nước ngoài tốt hơn người Nhật Bản, mà còn có thể hòa nhập với những người nước ngoài đến môi trường kinh doanh Hàn Quốc tốt hơn người Nhật Bản có thể làm khi người nước ngoài đến môi trường kinh doanh của chính nước Nhật Bản. Chẳng hạn như Samsung có thể sẵn sàng “kết nạp” những kỹ sư và giám đốc điều hành người Mỹ vào những nhóm phát triển và marketing của công ty này ở Seoul. Ngoài ra, những người Hàn Quốc có kiến thức là những độc giả khát báo chí Anh ngữ và tạp chí công nghệ, và có thể dễ dàng trao đổi quan điểm của họ với những người nước ngoài. Họ có thể dễ dàng thiết lập liên lạc và mối quan hệ trong những thị trường mới và với những tổ chức mới. Hệ quả của tất cả những điều này trở nên rõ ràng khi Nhật Bản mất những ngành toàn cầu chủ chốt khi các công ty như Panasonic, Nissan, Toyota, NEC, Sony và Toshiba nhận thấy ngày càng khó cạnh tranh với đối thủ Hàn Quốc. Hiện tượng này đã thúc đẩy nhà sáng lập Rakuten và CEO Hiroshi Mikitani đưa ra một cảnh báo khẩn cấp vào năm 2012 trong cuốn sách của ông, Taka ga Eigo, hay còn gọi là “Anh ngữ hóa”. Trong cuốn sách, ông đã dự báo những thực tế khốc liệt của thế kỷ XXI với những người đồng hương của mình, chỉ ra rằng sự cạnh tranh trên tất cả các mặt, nhưng đặc biệt là cạnh tranh kinh tế, ngày càng có tính bao trùm hệ thống hơn. Để cạnh tranh, các tập đoàn sẽ phải thuê không chỉ những nhân viên người Nhật Bản giỏi nhất, mà cả những nhân viên người nước ngoài giỏi nhất. Họ sẽ phải khai thác không chỉ những ý tưởng tốt nhất của người Nhật Bản, mà còn cả những ý tưởng tốt nhất của những người nước ngoài. Ông đã lưu ý rằng dân số của Nhật Bản đang sụt dần, và nền kinh tế của nước này là một phần của nền kinh tế toàn cầu cũng đang chìm dần. Vì thế, để tồn tại được, các công ty của Nhật Bản sẽ ngày càng phải thực hiện nhiều công việc kinh doanh ở nước ngoài hơn nữa. Nếu họ thành công ở những thị trường nước ngoài, các giám đốc điều hành người Nhật Bản sẽ phải có khả năng tiếng Anh tốt. Mikitani giải thích thêm rằng thành công trước kia của Nhật Bản khi là một nhà xuất khẩu trên thị trường toàn cầu được dựa trên khả năng cung cấp những sản phẩm được sản xuất nổi tiếng. Trong trường hợp này, những sản phẩm đó vân là sự tương tác chính với khách hàng, và chất lượng tốt, thiết kế đẹp và giao hàng nhanh đã trở thành điều hiển nhiên. Nhưng trong tương lai, nền kinh tế này sẽ ngày càng được định hướng sang dịch vụ hơn, và những dịch vụ này sẽ không tự giới thiệu bản thân một cách quá dễ dãi. Chúng sẽ được giới thiệu và duy trì thông qua sự tương tác cá nhân nhiều hơn. Ở mức độ toàn cầu, điều đó sẽ đòi hỏi khả năng Anh ngữ giỏi hơn và rộng hơn so với Nhật Bản đã có lúc đó.

Trong cuốn sách của mình, Mikitani đã sử dụng kinh nghiệm với chính công ty của ông để chỉ ra những gì có thể và phải được thực hiện. Ông đã mô tả chi tiết cách mà Rakuten đã áp dụng tiếng Anh như ngôn ngữ công ty vào những năm đầu thế kỷ XXI, thậm chí áp dụng cả với giao tiếp và trình bày trong nội bộ công ty, điều chỉ xảy ra với tiếng Nhật. Ông đã cho thấy cách công ty của ông đã tiến hành đào tạo tất cả các nhân viên bằng tiếng Anh và đưa họ đến “vùng xanh”[17] trên bài kiểm tra TOEIC trong 2 năm. Trong cuốn sách, ông đã đưa ra kết luận bằng cách thúc giục những công ty khác - và thực ra, là cả đất nước - chấp nhận một xu thế tương tự.

LỜI NGUYỀN ANH NGỮ

Trong khi Mikitani không đưa ra ý kiến như vậy, thì về mặt lịch sử nhiều người cũng cảm nhận thấy ở Nhật Bản một sự khác biệt cơ bản và không thể vượt qua được so với những nước khác về ngôn ngữ và văn hóa. Cảm nhận này đã được thêm vào bởi một sự quan tâm mạnh mẽ về tính cần thiết để bảo vệ nền văn hóa Nhật Bản và cách sống của người Nhật Bản khỏi sự xói mòn hoặc xấu đi do tiếp xúc với những yếu tố nước ngoài. Thật ra, chính Mikitani đã thường xuyên khuyến nghị rằng một lý do mà chính quyền Tokyo đã lập ra hệ thống học tiếng Anh cho người Nhật Bản ở dạng không thiết thực thực ra là để ngăn người Nhật Bản khỏi việc học tiếng Anh đủ giỏi để cho phép họ trốn thoát khỏi môi trường “Galapagos”[18] của Nhật Bản. Vì thế, theo một cách nào đó, tiếng Nhật tự nó đã được sử dụng như một phương tiện ngăn “con đường của Nhật Bản” khỏi việc bị choáng ngợp bởi ảnh hưởng của phương Tây hơn 200 năm qua.

Tuy nhiên, ngày càng trở nên rõ ràng rằng nền văn hóa Nhật Bản và “con đường của Nhật Bản” có những yếu tố riêng có thể truyền bá và áp đảo. Sushi đã trở thành một món ăn toàn cầu, karaoke phổ biến ở New York như ở Tokyo, và kanban (đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm) đã trở thành một từ tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong vận hành sản xuất trên khắp thế giới. Nhật Bản gần như đã trở thành đồng nghĩa với kiểm soát chất lượng vượt trội, trong khi toàn bộ khái niệm đồ ăn nhanh bắt nguồn từ Nhật Bản (hãy nghĩ đến Sushi, mì ăn liền, những xe khoai tây nướng bán rong) giờ đã “càn quét” thế giới (thậm chí cả Pháp). Nhật Bản đã được nhiều người ngưỡng mộ như một xã hội an toàn, nơi mọi thứ đều hoạt động và chạy đúng thời gian. Có thể là khôn ngoan khi nghĩ về việc bảo vệ tập tục và nền văn hóa Nhật Bản khỏi ý tưởng và giá trị phương Tây tràn ngập bất ngờ trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Nhưng trong thế kỷ XXI, thách thức này không phải là sự bảo vệ mà là sự phục hồi và toàn cầu hóa; với điều này, việc làm chủ tiếng Anh cần thiết như việc làm chủ khoa học châu Âu trong thời kỳ Minh Trị.

NHỮNG VIỆC CẦN LÀM

Dựa trên những phát hiện này, Ủy ban Tái thiết đã thực hiện một loạt các khuyến nghị nhằm đạt được mục tiêu vào giữa thế kỷ, người Nhật Bản sẽ nói tiếng Anh thông thạo ngang với người Đức. Đức đã được chọn vì đây là một nước lớn và phát triển như Nhật Bản với khả năng tiếng Anh của người dân khá tốt, nhưng không thể phát triển cao lên. Dường như có quá ít hy vọng rằng người dân Nhật Bản có thể có khả năng Anh ngữ ngang với những nước Bắc Âu. Nhưng có lẽ có thể gần bằng Đức.

Bước đầu tiên là tất cả các giáo viên tiếng Anh ở Nhật Bản phải có chứng chỉ TOEIC và TOEFL. Những người đạt điểm ở mức thông thạo, cho thấy khả năng thông thạo tốt, sẽ tiếp tục được giảng dạy. Tất cả những người khác sẽ được đề nghị thôi việc hoặc phải trải qua đào tạo chuyên sâu để nâng cao điểm số của họ lên mức thông thạo trong vòng 1 năm. Để thay thế cho những giáo viên nghỉ việc, những người Nhật Bản đã sống và làm việc ở nước ngoài trong những môi trường nói tiếng Anh được chính quyền thành phố tuyển dụng và được giao nhiệm vụ hỗ trợ giảng dạy ở những trường học ở địa phương. Họ được Keidanren (Liên đoàn Doanh nghiệp Nhật Bản) và Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO), những tổ chức có mối quan hệ rộng rãi với những người Nhật Bản ở nước ngoài, hỗ trợ.

Đồng thời, chương trình JET đã được phục hồi mang lại không chỉ hàng nghìn sinh viên tốt nghiệp đại học ở nước nói tiếng Anh bản ngữ đến làm trợ giảng, mà còn đưa lại một số lượng lớn những giáo viên tiếng Anh chuyên nghiệp với đầy đủ chuyên môn, có chất lượng đến từ những nước nói tiếng Anh. Ngoài ra, những chương trình trực tuyến dành cho giảng dạy Anh ngữ đã được phổ biến rộng rãi đến các trường và các học sinh, sinh viên, nên họ có thể tận dụng những nguồn này và những người nói tiếng Anh bản địa trên thế giới. Các chương trình học đã được sửa đổi nên việc giảng dạy đơn giản bằng tiếng Anh đã bắt đầu được áp dụng ở những nhà trẻ và tiếp tục áp dụng suốt toàn bộ 12 năm tiêu học và trung học. Những chương trình giảng dạy trực tuyến cũng đã sẵn sàng cho các sinh viên để họ có thể học tiếng Anh bất cứ lúc nào. Với sự hỗ trợ tài chính từ những quỹ trong và ngoài nước, mỗi học sinh người Nhật Bản học năm thứ hai ở trường trung học sẽ có cơ hội được đi du học một năm tại một trường trung học ở nước ngoài có sử dụng tiếng Anh. Dù các học sinh đó có chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận cơ hội đó không, thì các em cũng được yêu cầu đạt được đến mức thông thạo của chứng chỉ TOEIC như một điều kiện tốt nghiệp trung học.

Trong thế giới doanh nghiệp, mỗi công ty với hơn 100 nhân viên được khuyến khích thực hiện kế hoạch 5 năm để biến Anh ngữ thành ngôn ngữ của công ty, và Chính phủ đã đặt ra mục tiêu tất cả những công ty như vậy sẽ triển khai công việc hằng ngày bằng tiếng Anh vào năm 2020. Tương tự như vậy, các bộ và các cơ quan chính phủ khác của Nhật Bản cũng được yêu cầu áp dụng những phương pháp tương tự như vậy. Thông thạo tiếng Anh cũng là một yêu cầu để có được một công việc trong bộ máy chính quyền.

Khi Thế vận hội Tokyo 2020 đã cận kề và nhu cầu thực tế về khả năng Anh ngữ lớn hơn kết hợp với các trò chơi đã trở nên rõ ràng, pháp luật đã được thông qua để thiết lập Anh ngữ làm ngôn ngữ chính của Nhật Bản vào năm 2025. Điều này có nghĩa là tất cả những ấn phẩm, mẫu, chữ ký công khai và những tuyên bố chính thức khác phải bằng cả tiếng Anh và tiếng Nhật. Điều đó cũng có nghĩa là những bài phát biểu ở Nghị viện và những sự kiện chính thức khác phải bằng cả tiếng Anh và tiếng Nhật. Các trường đại học cũng được yêu cầu dần dần dạy nhiều khóa học bằng tiếng Anh hơn, cho đến năm 2025, họ đã đạt được mục tiêu có thể cấp bằng cho sinh viên theo học chương trình bằng tiếng Anh hoặc tiếng Nhật. Điều này nằm trong mô phỏng của Đại học Ritsumeikan tại Beppu[19], nơi đã đưa ra một cơ hội tương tự vào năm 2013. Những sinh viên nước ngoài được khích lệ tham gia và nhận bằng tại những trường đại học ở Nhật Bản cùng với những sinh viên Nhật Bản đang học bằng tiếng Anh.

Có lẽ mang tính cải cách nhất là khuyến nghị của Ủy ban Tái thiết: loại bỏ việc lồng tiếng và sao chép lại mô hình thực tiễn của Hà Lan và các nước khu vực Scandinavia trong việc lồng tiếng những chương trình truyền hình, phim và những chương trình phát sóng và những sản phẩm internet khác. Vì thế, những chương trình ở Nhật Bản có phụ đề tiếng Anh và những chương trình phát bằng tiếng Anh thì sẽ có phụ đề tiếng Nhật. Bằng cách này, những khán thính giả Nhật Bản, giống như những khán thính giả Hà Lan và những nước Bắc Âu, sẽ được cung cấp hoàn toàn liên tục bằng Anh ngữ dưới những loại hình dễ tiếp nhận nhất.

Mất một khoảng thời gian để tổ chức được điều này, nhất là vì ban đầu có sự thiếu hụt rất lớn các dịch giả và những người làm phụ đề. Nhưng việc dịch tự động phát triển đã hỗ trợ được rất nhiều, và vào đầu những năm 2020 hầu hết người Nhật Bản đều thấy rằng họ dễ hiểu tiếng Anh hơn và cách truyền đạt của họ cũng dễ hiểu hơn khi đi ra nước ngoài. Kết quả là, số người Nhật Bản ra nước ngoài và ở nước ngoài đã tăng lên đáng kể. Đồng thời, những người không nói được tiếng Nhật có thể đi bất kỳ nơi nào trong nước Nhật Bản và hoàn toàn biết rõ những gì đang xảy ra ở nước này bằng cách đọc phụ đề và nghe thông tin truyền thông của nước này.

NHỮNG MAY MẮN BẤT NGỜ CỦA ANH NGỮ

Vào năm 2030, Nhật Bản đã tạo được những bước tiến rất lớn, ít nhiều trở thành một nước song ngữ hoàn toàn. Điều này đã có sự phân nhánh bất ngờ và bao hàm sự thay đổi mạnh mẽ - đáng kể nhất là với Chính phủ, Nghị viện và sự lãnh đạo về mặt tổng thể của Nhật Bản.

Bộ máy hành chính Nhật Bản luôn luôn có quyền tự quyết rất lớn. Điều này một phần là do tư tưởng quản lý truyền thống rằng bất cứ điều gì không được ủy quyền đặc biệt đều bị cấm trong đó yêu cầu công dân phải luôn xin phép. Kiểu tư duy này luôn tương phản với những hệ thống chẳng hạn như của Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, nơi không cần xin phép trừ khi việc gì đó đặc biệt bị cấm. Bộ máy hành chính Nhật Bản cũng rất quyền lực vì pháp luật của nước này có xu hướng được bộ máy này soạn ra, và được dự thảo với những quy định mang tính bao quát sau đó được bổ sung bằng những pháp lệnh cụ thể, tất nhiên cũng là do chính bộ máy này soạn thảo. Quyền lực của bộ máy hành chính này cũng là một phần kết quả của thực tế rằng các công dân Nhật Bản thường không chất vấn các nhà lập pháp và các quan chức: cách góp ý tế nhị của tiếng Nhật và những nguyên tắc của Nho giáo ăn sâu đã hạn chế việc những công dân bình thường chất vấn những thành viên Nghị viện và các quan chức có địa vị cao. Bộ máy hành chính này cũng không bị ảnh hưởng bởi những áp lực bên ngoài vì hầu hết những người nước ngoài không hiểu được và không thể đọc được những văn bản pháp luật và những tài liệu pháp luật bằng tiếng Nhật Bản cổ và phức tạp. Thật ra, nhiều người Nhật Bản đã phàn nàn rằng ngay cả họ cũng không thể hiểu hết những văn bản này.

Vào những năm 2040, sự phổ biến kiến thức và sử dụng tiếng Anh và yêu cầu rằng tất cả các bộ luật và quy định phải được ban hành bằng tiếng Anh đã thay đổi tất cả những điều đó. Khi muốn đề cập thẳng thắn nhưng không đối đầu, các thành viên Nghị viện đôi khi đã tranh luận và đặt ra những câu hỏi bằng tiếng Anh. Những công dân bình thường và các nhà báo cũng làm như vậy, tất nhiên, những người nước ngoài cũng vậy. Vì các nhà lãnh đạo giờ đây đã tranh luận và phát biểu bằng tiếng Anh, nên việc chỉ ra những tuyên bố vô lý và những quyết định tùy ý mơ hồ cũng trở nên dễ dàng hơn nhiêu. Giờ đây, không còn nơi nào cho các chính trị gia và các quan chức có thể trốn tránh.

Nói rộng hơn, đã có sự thay đổi rất lớn trong xã hội Nhật Bản. Các nhà lãnh đạo Nhật Bản đã trở nên rất tinh tế trong những cuộc thảo luận và phát biểu trong những cuộc họp quốc tế. Những thí sinh Nhật Bản trong các cuộc thi hùng biện quốc tế đã trở nên rất đông đảo và thường xuyên giành chiến thắng. Nhiều nghiên cứu của người Nhật Bản đã được trích dẫn trong những tạp chí và các bài báo. Các thủ tướng Nhật Bản đã trở thành những nhân vật chính tại các buổi họp của G20 và G7; Nhật Bản đã được công nhận là thành viên thường trực chính thức của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, trong khi đó người Nhật Bản cũng bắt đầu tiến vào những vị trí hàng đầu của nhiều tổ chức quốc tế khác.

Việc sử dụng rộng rãi tiếng Anh cũng giúp những cuộc thảo luận kinh doanh trở nên thẳng thắn và hiệu quả hơn, và hợp tác kinh doanh cả bên trong Nhật Bản và giữa Nhật Bản với các nước khác đã mở khóa cho sự đổi mới và tăng trưởng bất ngờ, như một số thành viên Ủy ban Tái thiết đã dự đoán. Hơn nữa, như đã dự đoán, các tác giả Nhật Bản, giáo viên, nhà văn, vận động viên, bác sĩ, nghệ sĩ, và những người trong những ngành khác đã tìm được một thị trường toàn cầu cho tài năng của họ.

Tất cả những điều này đã tạo ra một “cơn sóng thần tiền bạc” đổ vào Nhật Bản, giúp kho bạc của Chính phủ cũng như các tài khoản cá nhân luôn “đầy”. Do sức mạnh của các tổ chức, của hệ thống mở và minh bạch của nước này, cùng với đồng tiền dễ dàng chuyển đổi, Tokyo đã vượt qua Hongkong và Singapore trở thành trung tâm tài chính chính của châu Á, giống như London là trung tâm tài chính của châu Âu.

Giờ đây tiếng Anh đã trở thành một phương tiện truyền thông hữu hiệu cho việc kinh doanh nghiêm túc ở Nhật Bản, nhu cầu về các dịch vụ y tế của Nhật Bản bùng nổ. Hệ thống y tế của Nhật Bản đã được biết đến như một trong những hệ thống tốt nhất thế giới, và nước này đã nổi tiếng với tuổi thọ của người dân. Nhưng, về tài chính, những khó khăn về ngôn ngữ và giao tiếp đã luôn luôn cản trở những người nước ngoài tìm kiếm sự trợ giúp y tế tại Nhật Bản và khiến người Nhật Bản rất khó cung cấp dịch vụ này. Nhưng giờ đây, những cơ sở y tế phức tạp đã được xây dựng rất đồ sộ và về căn bản là chưa được tận dụng triệt để trong nhiều năm tại các thành phố lớn, đều rất đông người. Trong một thời gian dài, những du khách được gọi là khách du lịch y tế (những bệnh nhân tìm kiếm phương pháp điều trị ở nước ngoài) đã đến các trung tâm châu Á như Singapore, Bangkok, New Delhi và Bangalore. Bây giờ các trung tâm này đã bị sụt giảm những bệnh nhân khi những người tìm kiếm các phương pháp điều trị đến đã đổ đến Nhật Bản. Hơn thế nữa, các sinh viên và những người đang hành nghề y cũng theo xu hướng này: các trường y khoa của Nhật Bản bỗng nhiên toàn các sinh viên đến từ khắp nơi trên thế giới, những người này đã được đào tạo để có được những tấm bằng y khoa từ những tổ chức Nhật Bản đẳng cấp thế giới. Bị hấp dẫn bởi sự xuất sắc của các phòng thí nghiệm của Nhật Bản, kỹ thuật, truyền thông tốc độ cao, và các phương tiện hỗ trợ khác, nhiều bác sĩ hàng đầu thế giới và các nhà khoa học y tế đã chuyên hoạt động và những văn phòng chính của họ đến Nhật Bản.

Những gì đúng với những ông chủ ngân hàng và các bác sĩ cũng đúng với các nhà nghiên cứu khoa học nói chung. Kể từ giữa những năm 1990, Nhật Bản đã dành hơn 3% GDP vào nghiên cứu và phát triển, đặt nước này trong nhóm hai hoặc ba nước đi đầu về hỗ trợ cho khoa học và kỹ thuật. Mặc dù có sự đầu tư lớn, nhưng những gì nước này thu về tương đối ít ỏi. Tuy nhiên, với việc tăng khả năng Anh ngữ, điều này đã thay đổi đáng kể. Những công ty quốc tế nhanh chóng thành lập những phòng thí nghiệm ở Nhật Bản, và số các bài nghiên cứu khoa học có đồng tác giả là các nhà nghiên cứu người Nhật Bản và người nước ngoài đã tăng vọt, cũng như những ứng dụng bằng sáng chế Nhật Bản trên toàn cầu cùng với tất cả những chỉ số khác về hoạt động khoa học và kỹ thuật.

Trường hợp này tương tự với lĩnh vực thực phẩm. Luôn là một trung tâm ẩm thực xuất sắc, Nhật Bản đã trở thành thánh địa của những người sành ăn toàn cầu. Không có đầu bếp tự trọng nào lại có thể bỏ qua một giai đoạn đào tạo ở Nhật Bản, không có nhà hàng nào với hy vọng được công nhận trên thế giới lại có thể chấp nhận được việc trong bếp không có nhân viên nào được đào tạo ở Nhật Bản.

Như đã nêu trong chương trước, Nhật Bản đã thông qua một chính sách di trú được kiểm soát nhưng cởi mở hơn, và thậm chí đã bắt đầu tuyển dụng những người nhập cư có tài năng đặc biệt từ các quốc gia khác. Điều này sẽ là không thể nếu không có chính sách Anh ngữ hóa. Nó không chỉ tạo điều kiện cho việc tuyển dụng mà nhiều người đến nước này vì những lý do về giáo dục, y tế, hay kinh doanh đã ở lại Nhật Bản vì môi trường sống dễ chịu của nơi đây. Nhiều người trong số họ đã kết hôn với người Nhật Bản và có con, những đứa trẻ này nhờ vào việc bãi bỏ hệ thống đăng ký hộ tịch koseki, và việc áp dụng những quy định mới cho công dân (xem Chương 4), đã được cấp hộ tịch và trở thành một phần của làn sóng dân số mới.

Bất chấp mối lo ngại đã có từ rất lâu rằng nền văn hóa của nước này có thể bị lấn át bởi những ảnh hưởng từ bên ngoài, Nhật Bản đã nhận thấy rằng tiếng Anh không chỉ là cách mà nền văn hóa Nhật Bản có thể được bảo vệ, mà nó còn là cách để nền văn hóa nước này được toàn cầu hóa và do đó đóng góp ít nhất là một phần “Nhật Bản hóa” vào các xã hội khác. Anh ngữ không đe dọa mà là một chìa khóa quan trọng cho sự tồn tại, tái thiết và thành công mới của Nhật Bản và nền văn hóa nước này. Thay vì là một lời nguyền, Anh ngữ đã trở thành một phước lành.

CHƯƠNG 6

QUỐC GIA ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Khi bạn đọc tin tức trên cặp kính Takeuchi, bạn bị ấn tượng bởi số lượng các bài báo viết về vốn đầu tư mạo hiểm, khởi nghiệp và doanh nhân. Tất nhiên bạn đã biết rằng Nhật Bản đã trở thành một trung tâm dành cho những người đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ mới. Nhưng công việc ở đây đã mang lại cho bạn một mức độ hiểu biết hoàn toàn khác. Bạn đang không ngừng ngạc nhiên về những sự đổi mới sáng tạo xung quanh, từ các robot ở khách sạn mở cửa cho bạn và đưa bạn lên những chiếc taxi thông minh đến cách mà cửa phòng khách sạn mở tự động khi cảm nhận được sự hiện diện của bạn. Nhưng khối lượng của những báo cáo tin tức hằng ngày về hoạt động kinh doanh mới khiến bạn ngạc nhiên ngang ngửa với những đổi mới về công nghệ mà bạn thấy. Liệu đây có thật sự là đất nước, mà không lâu trước đó, nơi mà việc trở thành doanh nhân là điều cuối cùng mà người ta muốn? Có phải là nơi mà gần như không có ai muốn khởi nghiệp? nơi trước đây vốn có quy luật là “kẻ nào nổi trội sẽ bị dìm xuống”[20]. Làm sao điều này lại xảy ra được, bạn tự hỏi.

Nguồn: Joonghae Suh và Derek H.C. Chen

“Hàn Quốc là nền kinh tế tri thức:

Quá trình phát triển và những bài học kinh nghiệm”.

Viện Phát triển Hàn Quốc và Học viện Ngân hàng Thế giới, 2007.

Có một điều, trong bài phát biểu vào đầu năm 2013, Thủ tướng Abe đã kêu gọi Nhật Bản trở thành “quốc gia đổi mới thân thiện nhất” và đã tuyên bố rằng ông sẽ tiến hành những cải cách pháp luật mạnh mẽ và chuẩn bị một môi trường thu hút các nhà nghiên cứu từ khắp nơi trên thế giới đến làm việc tại Nhật Bản. Đây là những tuyên bố tương tự như tuyên bố của Hàn Quốc đã đưa ra vào năm 2007, khi Học viện Ngân hàng Thế giới và Viện Phát triển Hàn Quốc đã lập biểu đồ mô tả tác động của tri thức, công nghệ và đổi mới lên GDP của Hàn Quốc từ năm 1960 (xem hình trên). Họ đã kết luận rằng ảnh hưởng của tri thức lên tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc tăng lên gần với cấp số nhân.

Đối mặt với vấn đề dân số già, tỷ lệ sinh thấp và cạnh tranh tăng lên từ các nước và vùng lãnh thổ như Trung Quốc, Singapore, Đài Loan, Phần Lan, Thụy Điển và Việt Nam, Hàn Quốc đã nhận ra rằng chỉ có tri thức và đổi mới mới có thể cho phép nước này duy trì và tăng mức sống. Những gì đúng với Hàn Quốc, nước vẫn có lực lượng lao động tương đối rẻ và tiềm năng để khai thác lao động rất rẻ ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, còn đúng gấp đôi với Nhật Bản, với mức lương và chi phí sinh hoạt cực kỳ cao. Thủ tướng Nhật Bản, tất nhiên, đã cảm nhận được điều này khi đưa ra tuyên bố vào năm 2013. Nhưng Ủy ban Tái thiết quốc gia mới đặc biệt đã đưa ra quan điểm mạnh mẽ hơn bằng cách đi đến một kết luận thống nhất rằng sự đổi mới của Nhật Bản đứng ở vị trí quan trọng thứ hai chỉ để đảo ngược xu hướng nhân khẩu học của nước này, và rằng sự thúc đẩy như vậy nên tập trung vào thay đổi vai trò của nữ giới.

KỶ NGUYÊN VÀNG

Đối với nhiều người, đây là một kết luận đáng ngạc nhiên. Sau cùng, Nhật Bản đã là một nước dẫn đầu toàn cầu được thừa nhận trên phạm vi công nghệ và công nghiệp rộng lớn. Năm 2014, Dự báo Quỹ Tài trợ nghiên cứu và phát triển của Viện Battelle (xem bảng sau) đã liệt kê Nhật Bản ở vị trí thứ hai về các công nghệ tự động, công nghệ thông tin và truyền thông, và công nghệ công cụ và điện tử; vị trí thứ ba về công nghệ chất liệu nano, composite, và công nghệ môi trường và phát triển bền vững; vị trí thứ tư trong công nghệ y tế, khoa học đời sống và năng lượng; vị trí thứ năm trong công nghệ hàng không thương mại và công nghệ giao thông vận tải không sử dụng ôtô.

ĐÁNH GIÁ CỦA CÁC NHÀ NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VỀ NHỮNG NƯỚC DẪN ĐẦU TRONG R&D PHÂN THEO LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU/CÔNG NGHỆ

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5
Sản xuất nông nghiệp và thực phẩm | Hoa Kỳ | Trung Quốc | Đức | Brazil | Australia
Ôtô và xe có động cơ khác | Đức | Nhật Bản | Hoa Kỳ | Trung Quốc | Hàn Quốc
Phương tiện vận chuyển thương mại vũ trụ, đường sắt và những phương tiện không phải ôtô khác | Hoa Kỳ | Pháp | Đức | Trung Quốc | Nhật Bản
Công nghệ vũ trụ, hàng không quân sự, an ninh và quốc phòng | Hoa Kỳ | Nga | Trung Quốc | Israel | Vương quốc Anh
Composite, công nghệ nano và những chất liệu tiên tiến khác | Hoa Kỳ | Đức | Nhật Bản | Trung Quốc | Vương quốc Anh
Kỹ thuật mới và hiệu quả năng lượng | Đức | Hoa Kỳ | Trung Quốc | Nhật Bản | Đan Mạch
Môi trường và phát triển bền vững | Đức | Hoa Kỳ | Nhật Bản | Thụy Điển | Vương quốc Anh
Chăm sóc sức khỏe, y tế, khoa học đời sống công nghệ sinh học | Hoa Kỳ | Vương quốc Anh | Đức | Nhật Bản | Trung Quốc
Thông tin và truyền thông (ICT) | Hoa Kỳ | Nhật Bản | Trung Quốc | Đức | Hàn Quốc
Công cụ và thiết bị điện tử phi thông tin và truyền thông khác | Hoa Kỳ | Nhật Bản | Đức | Trung Quốc | Vương quốc Anh

Dự báo tài trợ nghiên cứu và phát triển quốc tế năm 2014, tháng 12-2014, tr.34.

“Những đánh giá của các nhà nghiên cứu trên thế giới về những nước dẫn đầu trong R&D phân theo lĩnh vực nghiên cứu/công nghệ”.

Nguồn: Battelle/R&D Magazine 2014 Global R&D Funding Forecast.

Ngoài ra, Nhật Bản sở hữu tới 11 trong số 50 công ty đầu tư R&D hàng đầu trên thế giới đứng trong bảng xếp hạng đầu tư R&D công nghiệp của ủy ban châu Âu năm 2013. Bằng cách so sánh, Hoa Kỳ, nước có dân số và GDP gấp gần 3 lần Nhật Bản, có 19 công ty; và Liên minh châu Âu, với dân số gấp hơn 4 lần và GDP nhiều hơn gấp 3 lần so với Nhật Bản, có 18 công ty. Thực tế, theo số liệu thống kê của OECD, ở mức 3,39%, tổng tỷ lệ chi tiêu cho R&D của Nhật Bản tính theo GDP đứng thứ ba trên thế giới, chỉ đứng sau Israel vơi 4,38% và Hàn Quốc ở mức 4,03%. Trái lại, Hoa Kỳ chỉ dành 2,77% GDP vào R&D; Trung Quốc chỉ dành khoảng 2% (dù tỷ lệ này đã tăng lên từ 1% chỉ vài năm trước đó). Về mặt chi tiêu cho mỗi nhà khoa học và kỹ sư, Nhật Bản đứng ở vị trí thứ ba trên thế giới, chỉ sau Phần Lan và Thụy Điển. Về mặt này, Nhật Bản đã vượt qua Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Trung Quốc và tất cả những nước châu Âu lớn tập trung vào R&D. Với những thực tế này, có thể thấy rằng Nhật Bản có thể thực sự là nước đầu tư vào công nghệ nhiều nhất trên thế giới.

Kết quả đáng nể này không xảy ra một cách ngẫu nhiên. Trước hết, người Nhật vốn nằm trong số những dân tộc sáng tạo nhất trên thế giới, với một cảm nhận sắc sảo trên thực tế và một sự sang trọng tinh tế trong thiết kế. Chỉ cần quan sát phong cách của những người Nhật Bản làm phục vụ quầy rượu (những người có những dụng cụ đặc biệt xuất hiện khắp nơi trên thế giới) pha đồ uống, hay xem một công ty xây dựng Nhật Bản phá hủy một tòa nhà cao tầng lỗi thời, để cảm nhận điều này. Ngoài những sáng tạo thiên bẩm này là một lịch sử lâu đời của việc du nhập những công nghệ tiên tiến từ nước ngoài và cải tiến những công nghệ đó để người Nhật Bản sử dụng cũng như cho xuất khẩu theo hình thức đã được thay đổi. Người Nhật Bản đã du nhập hệ thống chữ viết của họ từ Trung Quốc vào thế kỷ VI, nhưng họ đã kết hợp nó với âm tiết kana bản địa để tạo ra một hệ thống linh hoạt hơn và dễ học hơn của họ. Giữa thời kỳ Phục hưng Minh Trị vào năm 1868 và Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản đã tạo ra một nỗ lực to lớn để du nhập, làm chủ, cải tiến và thay đổi công nghệ và bí quyết ngành công nghiệp của phương Tây. Trong những năm sau đó, con người có xu hướng quên mất rằng vào thời điểm bắt đầu cuộc chiến này, Mitsubishi Zero đã là máy bay chiến đấu tốt nhất trên thế giới, trong khi Yamato là chiến hạm tiên tiến nhất. Nhật Bản đã không còn là một quốc gia đang phát triển sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

Sự phá hủy chưa từng có do chiến tranh đã gây ra nỗi đau chưa từng thấy. Nhưng với thất bại và hệ quả của 7 năm Hoa Kỳ chiếm đóng Nhật Bản cũng đã đưa đến hai hiện tượng tích cực. Một là việc mở cửa những cấu trúc xã hội và kinh doanh. Những người tương đối trẻ có thể phát triển nhanh chóng, dựa trên tài năng của họ, vì trong môi trường sau chiến tranh, sự cần thiết của tài năng cao hơn nhiều so với thâm niên và mối quan hệ. Cũng như vậy, các doanh nhân bình thường có thể do dự mạo hiểm đầu tư tài chính vào khởi nghiệp thì giờ đây chẳng còn gì để mất với việc cố gắng tạo lập những doanh nghiệp mới. Đồng thời, những doanh nghiệp lâu đời đã sẵn sàng thỏa hiệp với những doanh nghiệp mới vì những nhà cung cấp lâu đời đã biến mất hoặc không còn đủ khả năng để đáp ứng nhu cầu. Vì thế 20 năm sau năm 1945, nhiều công ty - Sony, Honda, Kyocera, và những công ty khác - đã được thành lập và đã gặt hái được thành công nối tiếp thành công.

Hiện tượng tích cực thứ hai là sự phục hồi và củng cố sức mạnh của quá trình đã bắt đầu vào cuối thế kỷ XIX, khi Chính phủ và ngành công nghiệp đã kết hợp mọi nỗ lực để lùng tìm công nghệ trên thế giới có thể cho phép Nhật Bản bắt kịp phương Tây. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hướng đi này đã tái hồi lại khi Nhật Bản tìm cách phục hồi từ sự phá hủy của chiến tranh và vượt qua Hoa Kỳ trong phát triển công nghệ và công nghiệp cũng như trong mức sống nói chung. Bắt đầu với những ngành công nghiệp cơ bản chẳng hạn như thép, dệt may, đóng tàu, hóa chất và máy móc, Nhật Bản đã nhanh chóng tiếp thu được những công nghệ mới nhất và xây dựng lại các hệ thống để sử dụng chúng một cách hiệu quả. Bằng cách làm như vậy, Nhật Bản đã nhanh chóng đạt mức năng suất đẳng cấp thế giới với giá thành thấp và bắt đầu chinh phục lại những thị trường trên thế giới mà nước này đã thống trị trước đây, đồng thời cũng tạo những cuộc xâm nhập lớn vào những thị trường mới. Đến những năm 1960, tổng chi tiêu quốc nội dành cho R&D theo phần trăm GDP đã tăng gấp đôi và sự phát triển công nghệ đã đóng góp mạnh mẽ vào việc tăng năng suất nhanh chóng, tăng thu nhập, và sức cạnh tranh đẳng cấp thế giới trong những ngành công nghiệp chủ chốt. Đó là khi cỗ máy R&D của Nhật Bản đã bắt đầu chạy ở tốc độ cao nhất. Các công ty như Sony, Hitachi, Toshiba và những công ty khác đã tiến vào và nhanh chóng thống trị các thị trường trên toàn cầu về các thiết bị radio, camera, các thiết bị ghi và thiết bị âm thanh. Sau đó họ chuyển sang sản xuất các thiết bị truyền hình, nhanh chóng thế chỗ những nhà sản xuất lớn của Hoa Kỳ và châu Âu. Những nhà sản xuất Nhật Bản đã chuyển từ điện tử tiêu dùng sang thống trị máy công cụ, chất bán dẫn, thiết bị sản xuất chất bán dẫn, gốm sứ và nhiều lĩnh vực khác. Tóm lại, Nhật Bản dường như trở nên bất bại về công nghiệp và công nghệ.

Có một yếu tố quan trọng của giai đoạn này là sự phát triển của Nhật Bản và đặc biệt là những thành quả về năng suất của Nhật Bản có mối liên kết chặt chẽ với kết quả R&D của Hoa Kỳ, trong đó củng cố sự đổi mới của Nhật Bản, cho phép nước này nhanh chóng cạnh tranh được trong một loạt những ngành công nghiệp công nghệ cao. Hiệu quả của các công ty Nhật Bản trong thương mại hóa công nghệ đã vươn xa ra ngoài đất nước - một loại kỹ thuật đảo ngược[21] - đã được nghiên cứu rộng rãi và được ưa chuộng. Thật vậy, trong một cuộc khảo sát 16 nước công nghiệp lớn thời điểm đó, Nhật Bản đã được xếp đầu tiên về khả năng này. Nhưng các công ty Nhật Bản không chỉ dựa vào kỹ thuật đảo ngược này. Họ cũng đã thêm vào những cải tiến quan trọng, chẳng hạn như thiết kế tốt hơn và gọn nhẹ hơn, sau đó tạo ra những sản phẩm, chẳng hạn như đài bán dẫn. Các nhà sản xuất Nhật Bản cũng nhấn mạnh vào việc thiết kế để tạo điều kiện sản xuất hiệu quả hơn, một bước khiến quá trình thương mại hóa của họ hiệu quả hơn nhiều so với các công ty của Hoa Kỳ. Nhờ vậy, vào cuối thế kỷ XX, Nhật Bản là nước đứng số một trong việc thương mại hóa những sản phẩm mới một cách nhanh chóng và xử lý dòng chảy từ nguồn cung cấp R&D toàn cầu. Kết quả là thị phần ngày càng tăng và thường chiếm ưu thế đối với các công ty công nghệ cao trên phạm vi rộng của thị trường toàn cầu.

SAU ĐÓ TẤT CẢ ĐÃ THAY ĐỔI

Vào năm 1990, 7 trong số 12 công ty điện tử hàng đầu thế giới là của Nhật Bản. Đến năm 2012, chỉ còn 2 công ty nằm trong nhóm đứng đầu này. Vị trí số một do Samsung của Hàn Quốc nắm giữ, tiếp theo đó là Apple và Google của Hoa Kỳ và sau đó là Foxconn của Đài Loan. Đặc biệt, đáng chú ý là trường hợp của Apple, sau nhiều thành công vào những năm 1980, Apple đã gần như phá sản vào đầu những năm 1990, trong khi đó, cho đến năm 1998, Google mới chỉ là một ý tưởng trong đầu hai sinh viên đại học. Sự trỗi dậy đột ngột vào nhóm xếp hạng hàng đầu những công ty điện tử toàn cầu đã minh họa cho cả về mặt tốc độ mà đổi mới có thể tạo ra sự thay đổi, và sức mạnh phi thường của Hoa Kỳ trong việc thúc đẩy những thay đổi và những công ty như vậy.

Sự mất mát của Nhật Bản về vị trí đứng đầu trong những lĩnh vực này đều rất sâu và rộng. Ngay khi các nhà sản xuất chất bán dẫn của Nhật Bản thay thế vị trí của những đối thủ đến từ Hoa Kỳ của họ trước kia, các nhà sản xuất Hàn Quốc, Đài Loan, giờ đây đã thay thế các nhà sản xuất Nhật Bản; Trung Quốc cũng bắt đầu bước vào cuộc đua này. Đáng ngạc nhiên là, công ty ASML của Hà Lan đã vươn lên để trở thành công ty dẫn đầu trong sản xuất những mặt hàng thiết bị chất bán dẫn quan trọng. Ngành công nghiệp ôtô của Nhật Bản cũng đánh mất đà tăng trưởng. Trong khi Toyota phát triển thì ở vị trí thứ hai, thì Nissan đã rơi vào tình trạng hỗn loạn nghiêm trọng và đã được Renault giải cứu vào cuối những năm 1990. Sự bùng nổ các sản phẩm như đài bán dẫn đời đầu, tivi màu và máy nghe nhạc Sony Walkman mà ngành công nghiệp Nhật Bản đã trở nên quen thuộc, đã trở nên ít hơn và thị phần của Nhật Bản trong nhiều ngành công nghiệp đã bắt đầu sụt giảm dần.

Ngành công nghiệp Nhật Bản đã dần nhận ra tầm quan trọng của internet. Khi một thế hệ hoàn toàn mới của những công ty thiết bị định hướng internet như Cisco, Juniper Networks và Huawei nổi lên, sự vắng bóng của những công ty Nhật Bản trong số này là đáng chú ý. Trong khi đó, Trung Quốc đã nhanh chóng phát triển nhiều công nghệ điện toán và thông tin căn bản, và khả năng mạng công nghệ thông tin của những công ty Trung Quốc đều ở tầm đẳng cấp thế giới - cao hơn nhiều so với những nhà cung cấp thiết bị mạng của Nhật Bản bị phân mảnh và tập trung vào nội địa.

Để đối phó với sự mất đà này, các nhà lãnh đạo trong chính phủ và lãnh đạo doanh nghiệp Nhật Bản đã tăng gấp đôi chi tiêu cho R&D của quốc gia này trong cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000. Tuy nhiên, dường như họ càng chi tiêu nhiều cho lĩnh vực này, thì tình hình càng trở nên tồi tệ. Chẳng hạn, trong khi phần mềm đã đạt đến tầm quan trọng then chốt không thể thay đổi, thì đối mặt với những đối thủ cạnh tranh như Microsoft, SAP, Oracle và những đối thủ khác, ngành công nghiệp Nhật Bản vẫn là một đối thủ không đáng để bận tâm. Do phần mềm là một công nghệ tiềm năng, nên điểm yếu trong sự phát triển của nó đã phân chia ra cho nhiều ngành công nghiệp khác. Hãy lấy ngành thiết bị đọc sách điện tử (e-reader) làm ví dụ. Trong hầu hết mọi khía cạnh, công nghệ trong thiết bị đọc sách điện tử cửa người Nhật Bản đều tương thích với công nghệ của Amazon. Nhưng phần mềm nhúng của những nhà sản xuất Nhật Bản đã giới hạn khả năng tìm kiếm. Kết quả là Kindle của Amazon đã giành được hầu hết thị trường. Ngành công nghiệp Nhật Bản cũng không sẵn sàng đưa ra hoặc cạnh tranh với những sản phẩm như iPad và iPhone của Apple, hoặc để phát triển những hệ thống vận hành thay thế như hệ thống Android của Google, thứ nhanh chóng xuất hiện vận hành hầu hết những điện thoại thông minh trên thế giới và thứ mà Samsung của Hàn Quốc đã sử dụng như một bàn đạp để dẫn đầu trong ngành này.

Việc thiếu những loại sản phẩm mới hoàn toàn có lẽ là vấn đề đau đầu nhất với các nhà lãnh đạo Nhật Bản. Năm 2013, trong khi danh sách 50 công ty R&D hàng đầu thế giới bao gồm rất nhiều công ty của Nhật Bản, thì lại không có công ty nào của nước này nằm trong danh sách những công ty có doanh số tăng gấp đôi đồng thời lọt vào những vị trí R&D hàng đầu. Tám trong số những công ty này là các tập đoàn của Hoa Kỳ như Google, Apple, Amazon và Caterpillar. Những công ty khác bao gồm Huawei của Trung Quốc, Vale của Brazil, Continental của Đức (phụ tùng ôtô) và Novo Nordisk của Đan Mạch (dược phẩm). Nếu nhìn vào toàn bộ danh sách những công ty trên Bảng điểm đầu tư R&D trong ngành công nghiệp của EU thì 21% là của người Nhật Bản. Nhưng, nếu nhìn vào danh sách những công ty hiệu suất cao (những công ty với tỷ lệ tăng trưởng 10 năm là 8% và chi tiêu dành cho R&D ở mức 2% doanh số), chỉ có 2% là các công ty của Nhật Bản, và không có công ty nào của Nhật Bản nằm trong danh sách 50 công ty hàng đầu. Tất nhiên, người ta dự kiến rằng một số công ty Nhật Bản sẽ mất đà. Đây là một hiện tượng phổ biến của các công ty ở tất cả các nước. Nhưng số lượng ít ỏi của những công ty mới gia nhập lĩnh vực để thay thế cho những công ty đang rơi vào tình trạng lao đao, là rất đáng lo ngại.

Rõ ràng là sự đổi mới sáng tạo của Nhật Bản đã chậm dần trong thời kỳ đầu những năm 1990, cho dù chi tiêu dành cho R&D của chính phủ nước này đã tăng gấp đôi. Một số nguyên nhân của sự suy giảm này có thể do sự sụt giảm chung về lợi ích của đổi mới sáng tạo mà đã được Hoa Kỳ và châu Âu nhận thấy. Nhưng ngay cả việc tính đến xu hướng xấu này nói chung, thì sự chững lại về đổi mới sáng tạo của Nhật Bản là một tình huống xấu ngoài dự kiến. Điểm mấu chốt, như Ủy ban Tái thiết đã nhận thấy rất nhanh chóng, là việc đầu tư lớn của Nhật Bản dành cho R&D chỉ đơn giản là không thành công.

CÓ GÌ ĐÓ KHÔNG HIỆU QUẢ

Lời giải thích đơn giản là đồng yên được định giá quá cao đã gây rối loạn khả năng cạnh tranh của Nhật Bản. Trên thực tế, quan điểm phổ biến trong một thời gian dài này không hoàn toàn sai. Đúng là kể từ giữa những năm 1990, đồng yên đã khá mạnh khi Chính phủ Nhật Bản giảm thiểu rất nhiều sự can thiệp vào thị trường tiền tệ, trong khi Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và những nước khác quản lý chặt chẽ giá trị đồng tiền của nước họ để giữ được tính cạnh tranh trong xuất khẩu. Dù ít được nhắc đến, nhưng hoàn toàn liên quan đến chính sách tiền tệ này, là câu hỏi mang tính phổ quát hơn về sự phối hợp và hợp tác giữa chính phủ và ngành công nghiệp để có được tính cạnh tranh. Mặc dù mối liên kết gần gũi truyền thống giữa chính phủ - doanh nghiệp Nhật Bản vẫn được gọi rộng rãi ở phương Tây là tập đoàn Nhật Bản, thì sự thật là kể từ vụ vỡ bong bóng tài sản vào năm 1992, mối liên kết này gần như đã trở thành quá khứ. Tuy nhiên, những con hổ châu Á và Trung Quốc đều tiếp tục bắt chước cách của Tập đoàn Nhật Bản trước đó. Không còn nghi ngờ gì, điều này đã phần nào giải thích được lý do tại sao các công ty công nghệ của Nhật Bản đã bớt mạo hiểm hơn trong những chương trình và đầu tư so với những đối thủ cạnh tranh khác ở châu Á.

Nhưng cũng có những lời giải thích khác, thuyết phục hơn. Trong những năm 60, 70 và 80 của thế kỷ XX, Nhật Bản gần như là nước có khả năng công nghệ duy nhất ở châu Á, nhưng vào những năm 90, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc và thậm chí là Ấn Độ đã dần nổi lên như những tay chơi đẳng cấp thế giới. Chi tiêu dành cho R&D của Trung Quốc đã tăng gần 30% hằng năm trong nhiều năm, đã vượt qua mức chi của Nhật Bản vào năm 2010, và đứng thứ hai chỉ sau Hoa Kỳ - nước được cho là cũng sẽ bị vượt lên vào khoảng năm 2022. Do đó, Trung Quốc đã trở thành một nhân vật chính trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Các công ty Trung Quốc như ZTE, Petro China và Huawei giờ đây đã nằm trong số những nhà đầu tư hàng đầu trong phát triển công nghệ trên thế giới. Hàn Quốc cũng đã bước vào danh sách những nước hàng đầu. Samsung Electronics và LG đều nằm trong 50 công ty R&D hàng đầu trên thế giới theo Bảng xếp hạng của EU, trong khi đó Ấn Độ và Đài Loan cũng đã được chú ý là nằm trong số những nước và vùng lãnh thổ tăng chi tiêu dành cho R&D nhanh nhất. Ngoài ra, hai công ty của Đài Loan và hai công ty của Ấn Độ đã được đưa vào danh sách trong số 50 công ty hàng đầu có hiệu suất cao theo Bảng xếp hạng của EU trong các năm từ 2002 đến 2011.

Tầm quan trọng của những sự phát triển này đã được minh họa bằng một sự so sánh về các phản ứng của Samsung và những đối thủ Nhật Bản về cuộc khủng hoảng tài chính châu Á vào cuối những năm 1990, như đã được minh họa trong biểu đồ sau. Khi các thị trường suy yếu vào cuối thế kỷ XX, Samsung vẫn tiếp tục đầu tư, trong khi đó những đối thủ cạnh tranh Nhật Bản của công ty này lại do dự. Chu trình này đã được lặp đi lặp lại hơn 10 năm - với sự dịch chuyển tích cực của Samsung và sự chững lại của các tập đoàn Nhật Bản - cho đến khi Samsung đẩy bật các công ty Nhật Bản ra khỏi những vị trí hàng đầu trong lĩnh vực chất bán dẫn, máy tính cá nhân, máy thu hình và sau đó cuối cùng là bỏ xa những công ty này như những tay chơi bên lề đơn thuần trong thị trường điện thoại thông minh toàn cầu.

SO SÁNH VỀ ĐẦU TƯ LIÊN QUAN ĐẾN CHẤT BÁN DẪN CỦA SAMSUNG VÀ 5 CÔNG TY CỦA NHẬT BẢN

Nguồn: Văn phòng Chính sách thương mại và thông tin, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI). Kinh tế học thông tin và chiến lược đổi mới; tháng 5-2010; Mitsubishi UFJ Research & Consulting, Nghiên cứu về sự phổ biến mang tính quốc tế của ngành công nghệ thông tin trong các hệ thống xã hội.

Tất nhiên, những đối thủ cạnh tranh châu Á mới, đặc biệt là Trung Quốc, đã được hưởng lợi từ thị trường lao động rẻ hơn, nhưng họ không cạnh tranh được về mặt giá thành. Họ cũng đã có được lợi thế trên cơ sở công nghệ tiên tiến. Sự nổi lên của những đối thủ cạnh tranh đáng gờm ở châu Á đã ngăn Nhật Bản khỏi việc chờ đợi và đánh giá cẩn thận những công nghệ mới nhất đang phát triển trước khi quyết định làm cách nào bước chân vào những thị trường mới với những sản phẩm thành công, chất lượng cao, tinh tế và giá thành thấp. Những đối thủ cạnh tranh Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc giờ đây đã mạnh mẽ chấp nhận rủi ro và có những động lực đầu tư trên quy mô lớn đầu tiên để chiếm được những vị trí trên thị trường công nghệ cao toàn cầu, trong khi đó, các công ty Nhật Bản lại ngăn chặn và loại bỏ những rủi ro này chỉ để giành thị phần của thị trường nội địa. Nhưng ngay cả ở nơi đã từng là “thành lũy” an toàn tuyệt đối này, thì những công ty nước ngoài nặng ký giờ đây đã có được những vị trí quan trọng và đang lấy đi “thành trì” lâu đời của các công ty Nhật Bản. Nhật Bản giờ đây đã nhận ra rằng Trung Quốc và những con hổ châu Á đã thực hiện những phương pháp kinh doanh riêng và hoàn thiện chúng, cũng giống như trước đây Nhật Bản đã hoàn thiện những phương pháp của người Mỹ.

Một sự kiện cũng có tầm quan trọng ngang bằng đối với sự phát triển ở châu Á chính là thực tế rằng: Hoa Kỳ đã tiến hành một cú lội ngược dòng mạnh mẽ sau khi thua Nhật Bản về công nghệ từ năm 1970 đến năm 1990. Những lĩnh vực như công nghệ sinh học, công nghệ nano và điện toán đám mây, vốn chỉ là những khái niệm vào những năm 1970, thì giờ đã bị những công ty của Hoa Kỳ chi phối. Trong khi nhiều công ty trong ngành bán dẫn của Nhật Bản bị phá sản và để mất thị phần vào tay các nhà sản xuất Hàn Quốc và Đài Loan, thì các nhà sản xuất Hoa Kỳ lại thống trị mảng vi mạch điện thoại di động và những phân khúc thị trường chính khác. Trong 10 lĩnh vực công nghệ chủ đạo do Battelle liệt kê vào năm 2012, Hoa Kỳ đã được xếp vị trí số một trong tám lĩnh vực. Trong danh sách Bảng xếp hạng của EU về 50 công ty hàng đầu về R&D hiệu suất cao, thì có 33 công ty là của Hoa Kỳ. Trong danh sách 12 công ty R&D chủ đạo có doanh số tăng hơn 100% trong vòng 10 năm mà Battelle đưa ra năm 2012, thì có 8 công ty là của Hoa Kỳ.

Ngoài sự gia tăng những đối thủ cạnh tranh toàn cầu, Nhật Bản cũng bị ảnh hưởng từ thực tế là đầu tư cho R&D của nước này có xu hướng tập trung vào những lĩnh vực sản xuất tương đối ít, và vào một số công ty hoạt động trong những lĩnh vực này. Tính trên quy mô toàn cầu, những lĩnh vực có đầu tư cho R&D cao nhất từ năm 1995 đến năm 2014 là dược phẩm và công nghệ sinh học, phần cứng và thiết bị công nghệ, ôtô và phụ tùng ôtô, dịch vụ phần mềm và máy tính, thiết bị điện tử và thiết bị điện. Trong khi Nhật Bản xuất hiện nổi bật trong lĩnh vực ôtô và điện tử, thì Nhật Bản lại đầu tư ít hơn rất nhiều vào lĩnh vực dược phẩm, công nghệ sinh học, phần mềm và dịch vụ máy tính. Từ lâu Nhật Bản đã có một nền văn hóa monozukuri, hay nền văn hóa “làm ra mọi thứ”, coi trọng sản xuất hàng hóa sử dụng lâu bền hơn là dịch vụ và phần mềm. Trong thời kỳ hậu chiến, Nhật Bản tập trung chủ yếu vào sản xuất hàng hóa công nghiệp để xuất khẩu. Năng lực cạnh tranh của nước này đã trở nên phụ thuộc vào một số tương đối ít những công ty sản xuất sử dụng phần lớn các chuyên gia công nghệ Nhật Bản, và do những chính sách việc làm suốt đời nên họ đã buộc phải làm việc 30 hoặc 40 năm.

Nhưng khi thế giới thay đổi vào những năm 1990, hệ thống này đã tỏ ra thiếu linh hoạt. Một phần điều này là do cơ cấu lấy ngành công nghiệp làm trung tâm trong đầu tư R&D của Nhật Bản. Trong tổng số chi tiêu dành cho R&D, chi tiêu của Chính phủ nước này chỉ chiếm 20%, phần còn lại là của các tập đoàn lớn. Điều này thực sự khác biệt với Hoa Kỳ và những nước công nghệ hàng đầu khác, nơi mà chi tiêu dành cho R&D quốc gia của chính phủ chiếm một nửa trong tổng số. Do vậy, Nhật Bản chẳng thể sánh được với Viện Y tế quốc gia Hoa Kỳ (cơ quan chiếm tới gần một nửa tổng chi tiêu toàn cầu dành cho nghiên cứu công nghệ sinh học), Cơ quan hàng không vũ trụ Hoa Kỳ (NASA), hay những cơ sở nghiên cứu và phát triển quân sự của Hoa Kỳ. Nhật Bản cũng không có mạng lưới trường đại học của chính phủ rộng lớn như của Hoa Kỳ và những nước khác như Phần Lan và Thụy Điển. Để bảo đảm, các trường đại học của Nhật Bản đã tiến hành rất nhiều nghiên cứu thu hút, nhưng không nằm trong môi trường được phối hợp giữa chính phủ và ngành công nghiệp như Hoa Kỳ và những nước khác. Ngoài ra, do hệ thống việc làm trọn đời và những nguy cơ cao liên quan đến những doanh nghiệp đầu tư mạo hiểm mới ở Nhật Bản, nên không có truyền thống hoặc hệ thống dành cho việc kích thích những công ty khởi nghiệp. Kết quả là, quỹ đầu tư R&D bị nghiêng hẳn về những khu vực đã được thiết lập mà giúp ích cho Nhật Bản từ trước đó. Trong số những lĩnh vực này, có một số tương đối ít những công ty bao gồm Toyota, Sony, Hitachi, Nissan, Panasonic, Fujitsu và Toshiba đã chiếm phần lớn hoạt động phát triển công nghệ. Cơ cấu này không chỉ có xu hướng tiếp tục hướng những nguồn lực trở nên lạc hậu hơn và làm cho tốc độ phát triển công nghệ giảm đi, mà còn có xu hướng giới hạn sự phát triển của Nhật Bản trong việc phát triển những công nghệ mới.

Đồng thời, nhu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản nhằm đạt được sự đồng thuận rộng rãi trước khi đưa ra những quyết định quan trọng, kết hợp với tác động của sự sụp đổ bong bóng tài chính vào năm 1992 và sự nhạt dần của mối quan hệ hợp tác giữa Chính phủ và ngành công nghiệp, đã khiến cho những công ty hàng đầu do dự trong việc đầu tư vào nghiên cứu. Để tránh rủi ro quá mức, các công ty này đã tập trung chủ yếu vào phát triển gia tăng những sản phẩm “gần giống nhau” thay vì những sản phẩm đột phá. Ngoài ra, trong những công ty lớn, những dự án thường phải phù hợp với những yêu cầu của những bộ phận khác hơn là những yêu cầu trên các thị trường chung. Ngoài ra, các công ty cũng có sự suy giảm năng lực trong việc hợp tác với những cơ quan chủ chốt của chính phủ, nhằm xem xét thế giới, xác định và thương mại hóa những ý tưởng mới đầy hứa hẹn trước các đối thủ cạnh tranh. Do đó, thay vì khai thác đầu tư R&D khổng lồ của mình, các công ty lớn nhất Nhật Bản lại chùn lại.

Thái độ khinh thị với các dịch vụ và phần mềm cũng trở thành một trở ngại lớn. Hiệu suất trong các lĩnh vực tài chính, giao thông vận tải, bán lẻ và những ngành dịch vụ khác của Nhật Bản cũng thấp nhất trong số các nước OECD. Đặc biệt rõ ràng là hiệu suất kém trong lĩnh vực truyền thông và công nghệ thông tin. Ở đây không có Google Nhật Bản, không có iOS Nhật Bản hay hệ điều hành Android, và thậm chí xét về phần cứng, thì không có công ty Nhật Bản nào tương đương với Huawei hoặc ZTE của Trung Quốc. Lĩnh vực truyền thông và công nghệ thông tin của Nhật Bản (CIT) đơn giản là không cung cấp bất cứ thứ gì giống như việc tăng hiệu suất mà Hoa Kỳ và một số lĩnh vực CIT quốc gia khác đạt được. Theo OECD, tỷ lệ đổi mới sáng tạo của Nhật Bản (có nghĩa là, một số doanh nghiệp đưa ra một số mức độ của việc đổi mới sáng tạo) trong CIT bằng 1/5 so với Hoa Kỳ và một số nước châu Âu khác.

Mặc dù những giải pháp phần mềm toàn cầu đã trở nên thiết yếu trong thời đại internet nhưng chỉ có vài công ty Nhật Bản đi tiên phong. Rất nhiều vấn đề nảy sinh từ sự yếu kém về cơ cấu vốn đã có từ lâu của Nhật Bản trong lĩnh vực này. Trong nền công nghiệp toàn cầu của những nhà sản xuất phần mềm độc lập, Nhật Bản chỉ là một thành phần thứ yếu. Trong khi một số lĩnh vực khác, chẳng hạn như ngành công nghiệp ôtô, có thể phát triển mạnh trong điều kiện khả năng của lĩnh vực phần mềm trong nước còn hạn chế, nhưng những lĩnh vực khác, chẳng hạn như điện tử, thì không thể làm được như vậy. Qua nhiều năm, với nhiều giải pháp, bao gồm cả việc thuê ngoài phát triển sang Trung Quốc và Ấn Độ, cũng đã được thử nghiệm. Nhưng không giải pháp nào hiệu quả, do các công ty chưa sẵn sàng mạo hiểm tiết lộ những bí mật công nghệ của họ; những vấn đề về văn hóa và ngôn ngữ cũng là một nhân tố. Đây là một trong những ví dụ trong đó thiếu khả năng tiếng Anh tương xứng, một ngôn ngữ phần mềm toàn cầu, đã gây tổn hại cụ thể cho Nhật Bản. Nhưng vấn đề lớn nhất đơn giản là một sự thiếu hiểu biết chung trong toàn ngành công nghiệp Nhật Bản truyền thống về ý nghĩa thực sự của việc trở thành một nhà phát triển phần mềm. Những nhà phát triển phần mềm giỏi thực sự không chỉ hiểu về hệ thống phần mềm và cách để mã hóa chúng, mà còn hiểu được nhu cầu của người dùng và mô hình kinh doanh. Kết quả là, họ có thể cung cấp những giải pháp đỉnh cao mà người dùng hoặc là không biết hoặc là không hoàn toàn hiểu rõ. Trong khi một số công ty Nhật Bản, chẳng hạn như Toyota, hoàn toàn đánh giá cao tầm quan trọng của việc phát triển phần mềm, hầu hết những nhà phát triển phần mềm vẫn được ví ngang với những người viết mã (code writer) làm việc để điều chỉnh sơ bộ chi tiết kỹ thuật. Phải nhấn mạnh rằng điều này không đúng trong những ngành công nghiệp phi truyền thống của Nhật Bản chẳng hạn như video games, ngành mà Nhật Bản là nước dẫn đầu, có lẽ do loại hình ngành này đã chấp nhận những người có phong cách riêng. Tuy nhiên, trong hầu hết các ngành công nghiệp của Nhật Bản, việc bỏ qua tầm quan trọng của sự phát triển phần mềm như một công cụ cạnh tranh đã gây ra những hậu quả tai hại cho Nhật Bản trong kỷ nguyên kỹ thuật số.

Cuối cùng, đó là vấn đề của các trường đại học. Dựa trên trường hợp của Hoa Kỳ, nghiên cứu được các trường đại học dẫn dắt có sự hỗ trợ của nghiên cứu và phát triển của các công ty tiên tiến đã trở nên là một thành phần quan trọng của cạnh tranh công nghệ cao trên toàn cầu. Mối liên kết này khá dễ hiểu trong cộng đồng khoa học và công nghệ (S&T) của Nhật Bản, và nhiều kế hoạch nhằm củng cố vai trò của các trường đại học đã được Hội đồng Khoa học và Công nghệ nước này đưa ra vào giữa những năm 1980 và 2015. Những kế hoạch đó bao gồm những chương trình dành cho việc nâng cấp kết cấu hạ tầng của trường đại học và đẩy mạnh mối liên kết giữa trường đại học và các phòng thí nghiệm R&D của các doanh nghiệp. Trong một bước đi đúng đắn, những nỗ lực này đã bị ngăn cản bởi sự bất khả xâm phạm của những mối quan hệ lâu dài và sự phản đối mạnh mẽ của những cơ quan hành chính có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Những giáo sư lâu năm trong trường có xu hướng tiếp tục nhận được những khoản tài trợ lớn của chính phủ từ cùng các bộ trước đây cho việc tài trợ vẫn những dự án được ưu tiên trước đây mà thường không mang lại kết quả. Trong bối cảnh này, cần lưu ý rằng một số công ty hàng đầu thế giới trong một loạt những lĩnh vực đã thành lập cơ sở nghiên cứu tiên tiến ở Trung Quốc để tận dụng số lượng lớn các nhà nghiên cứu chất lượng cao sắp tốt nghiệp của các trường đại học đang phát triển rất nhanh của Trung Quốc. Năm 2013, Trung Quốc chỉ đứng thứ hai sau Hoa Kỳ về số lượng các trường đại học được xếp ở vị trí 500 trường đại học hàng đầu thế giới. Con số này đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2003, trong khi thứ hạng của Nhật Bản đã tụt từ vị trí thứ tư xuống vị trí thứ sáu.

Khi các trường đại học của Trung Quốc đã phát triển ở tầm cỡ thế giới, thì hai xu hướng gây lo lắng với những trường đại học của Nhật Bản đã trở nên rõ ràng. Đầu tiên, mặc dù cộng đồng khoa học và công nghệ của nước này đã có sự thúc đẩy lớn để tăng tính cộng tác trong nghiên cứu với các trường đại học Hoa Kỳ, nhưng Nhật Bản đã nhận thấy rằng sự hợp tác về mặt khoa học của nước này với các trường đại học của Trung Quốc tăng nhanh hơn, với nhiều nhà khoa học Trung Quốc đến Nhật Bản. Thứ hai, các nghiên cứu sinh của Trung Quốc trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật cho đến nay đã tạo ra con số sinh viên nước ngoài lớn nhất tham gia vào những chương trình sau đại học hàng đầu ở Nhật Bản. Những xu hướng bộ đôi này đặt ra một vấn đề nan giải. Nhật Bản đang tìm cách đầu tư và tập trung nhiều hơn vào các trường đại học quan trọng hàng đầu và nghiên cứu ứng dụng làm nguồn lực của những ý tưởng đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, đối thủ cạnh tranh châu Á chính của nước này, Trung Quốc, ngày càng kết nối tốt hơn với nghiên cứu này và có cơ cấu doanh nghiệp và cơ cấu ngành công nghiệp linh hoạt hơn, có khả năng tốt hơn để chuyển những ý tưởng mới thành sản phẩm và dịch vụ mới. Trước kia, việc sử dụng nền tảng công nghệ của Hoa Kỳ đã tăng tốc đáng kể sự tăng năng suất của Nhật Bản. Giờ đây, Trung Quốc đang làm điều tương tự với nền tảng công nghệ Nhật Bản, nhưng thiếu đi yếu tố có đi có lại, thứ vốn đã trở thành đặc trưng xác định mối quan hệ Nhật Bản - Hoa Kỳ. Vì thế, Nhật Bản đang để mất nền tảng vào tay Trung Quốc ngay cả khi nước này cố gắng nhân rộng và tăng cường mối quan hệ với Hoa Kỳ.

Một sự kiện quan trọng đã tổng kết được cả tình trạng ảm đạm của công nghệ Nhật Bản và nguyên nhân của sự sụt giảm nhanh chóng của Công ty Nippon Electric (NEC) trong thập niên đầu thế kỷ XXI. 20 năm trước, công ty này là một trong những tập đoàn truyền thông và công nghệ thông tin lớn nhất thế giới, với các phòng thí nghiệm R&D tiên tiến được xem là nằm trong số những phòng thí nghiệm tốt nhất thế giới. Công ty này đã thịnh vượng đến mức trang trí các tầng điều hành với nhiều tượng Hy Lạp. Nhưng sau cú chuyển mình thế kỷ, công ty đã mất đi vị thế của mình và bắt đầu quay sang những sản phẩm “gần giống nhau” chỉ đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng Nhật Bản thay vì thị trường toàn cầu. Thật vậy, thậm chí ở Nhật Bản, NEC cũng thấy rằng ngày càng khó để cạnh tranh. Công ty nhanh chóng mất thị phần trong thị trường thiết bị bán dẫn, viễn thông và điện tử tiêu dùng. Kết quả là, những phòng thí nghiệm hàng đầu trước đó cũng đã bị buộc phải giảm thiểu hoạt động xuống còn dưới một nửa. Vấn đề không phải là NEC đã chi tiêu quá ít vào R&D; mà vấn đề là tất cả những chi tiêu vào R&D đã không tạo ra bất cứ thứ gì đột phá để có thể chinh phục thị trường thế giới. Dường như các phòng thí nghiệm đã không tạo ra được sản phẩm, hoặc có tạo ra được những ý tưởng hay nhưng lại bị kìm giữ trong công ty. Dù là con đường nào, thì tương lai cũng không có vẻ tươi sáng.

TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG NGHỆ GÂY XÁO TRỘN

Một khía cạnh tích cực của lĩnh vực công nghệ cao là nó thường thay đổi nhanh chóng, qua đó tạo ra những cơ hội mới cho việc phục hồi ngay cả khi các công ty đã mất vị thế của mình trên những thị trường vốn có trước đó. Vào năm 2013, Viện McKinsey Global đã xác định 12 công nghệ có khả năng “gây xáo trộn”, có nghĩa là chúng phát triển nhanh và có tiềm năng tạo ra những đột phá lớn, có tác động có thể dẫn đến những sự xáo trộn thị trường đáng kể trong tương lai gần. Những điều này đã đưa đến một cơ hội vàng cho việc ngăn chặn và đẩy lùi sự sụt giảm khả năng cạnh tranh công nghệ cao của Nhật Bản. Tin tốt là Nhật Bản đã khá cạnh tranh trong lĩnh vực của khoảng một nửa số công nghệ có trong danh sách. Những công nghệ này bao gồm robot tiên tiến, phương tiện giao thông tự động, nghiên cứu cấu trúc gen thế hệ mới, lưu trữ năng lượng, in 3D, vật liệu tiên tiến (bao gồm công nghệ nano), thăm dò và khai thác dầu khí, năng lượng tái tạo. Những công ty công nghệ cao hàng đầu của Nhật Bản đang kiểm soát chặt chẽ những lĩnh vực này và nói chung, hoàn toàn có khả năng trở thành những công ty tiên phong trong việc biến chúng thành những sản phẩm và dịch vụ thương mại. Ngoài ra, kế hoạch khoa học và công nghệ dài hạn của Chính phủ Nhật Bản bao gồm tập trung đầu tư dài hạn vào từng công nghệ trong 12 công nghệ gây xáo trộn thị trường. Vì thế, nước này dường như đã ở vị trí thuận lợi để có thể tận dụng những khoản đầu tư vào R&D. Không may là, bốn công nghệ quan trọng nhất về mặt kinh tế trong danh sách của McKinsey lại là internet di động, tự động hóa công việc có hàm lượng tri thức, mạng lưới vạn vật kết nối (internet of things) và công nghệ điện toán đám mây. Chính trong những lĩnh vực công nghệ này, vị trí R&D của Nhật Bản lại là yếu nhất. Một lý do quan trọng đó là những khả năng bổ sung trong phát triển phần mềm nhúng (embedded software) là một điều kiện tiên quyết cho cạnh tranh thành công trong bất kỳ lĩnh vực nào thuộc bốn lĩnh vực trên, và, như đã nói ở phần trước, Nhật Bản không giỏi về phần mềm nhúng.

Ngoài ra, các công ty Nhật Bản hầu như không phù hợp để cạnh tranh trong những môi trường mang tính đột phá, nơi những công ty và công nghệ lỗi thời bị đẩy sang một bên trong những làn sóng phát triển liên tục. Chẳng hạn ở Hoa Kỳ, Intel, một thời là nhà sản xuất bộ vi xử lý hàng đầu, đã cực kỳ khó khăn khi tìm cách thâm nhập vào các thị trường dành cho vi mạch điện thoại di động. Tương tự như vậy, Microsoft đã thất bại nặng nề trong việc tiến vào lĩnh vực truyền thông di động. Những gã khổng lồ này đã nhanh chóng bị những công ty trẻ thay thế, và Hoa Kỳ duy trì được tính cạnh tranh cao trong công nghệ thông tin liên lạc tiên tiến. Hiện tượng tương tự của những công ty lâu đời nhanh chóng bị thay thế bởi những công ty trẻ đã không xảy ra phổ biến ở Nhật Bản. Nhưng để hoàn thành thành công trong môi trường công nghệ đột phá mới sẽ đòi hỏi sự linh hoạt như vậy. Trong một môi trường R&D mang tính cách mạng, khả năng không nắm bắt được xu hướng phát triển công nghệ không phải là lớn, nhưng lợi nhuận có thể thu được đồng thời cũng không lớn. Trong một mối trường mang tính đổi mới, ngắt quãng hơn thì rủi ro này cao hơn, nhưng cùng lúc lợi nhuận cũng cao. Để thoát khỏi sự suy thoái, các trung tâm công nghệ Nhật Bản phải tìm ra được những giải pháp đột phá và phải đánh cược vào những công nghệ chưa được kiểm chứng.

May mắn là, ba yếu tố trong tình huống này đã cho thấy làm cách nào Nhật Bản có thể đảo ngược được sự trượt dài về công nghệ của mình. Đầu tiên, các công ty và các nhà nghiên cứu nước này đã có một vị trí vững chắc trong lĩnh vực công nghệ nano. Điều này đặc biệt có giá trị, vì bản chất của công nghệ nano rất phù hợp với truyền thống về sản xuất chất lượng cao và tỉ mỉ. Công nghệ này cũng có lợi thế rất lớn để trở thành một công nghệ có khả năng ứng dụng cao. Nó có thể được ứng dụng vào chăm sóc sức khỏe, thiết bị đo đạc, thiết bị điện tử (chẳng hạn như loại hình mới của kỹ thuật điện toán) và nhiều lĩnh vực khác. Vì thế sẽ rất quan trọng khi Nhật Bản tận dụng những lợi thế của mình trong lĩnh vực này để mở rộng cánh cửa cạnh tranh vào một loạt các ngành khác.

Vấn đề trong việc đạt được thành công trong công nghệ nano nằm trong việc vượt qua các rào cản truyền thống của hầu hết các tổ chức nghiên cứu và phát triển và đưa chúng lại với nhau để tiến hành thực hiện trên những giải pháp được tích hợp, để những sáng chế mới về công nghệ nano có thể được thử nghiệm nhanh chóng trên thị trường. Nhật Bản cũng thường xuyên gặp phải những hiện tượng “Thung lũng chết” (Valley of Death), trong đó một ý tưởng hay có xu hương “chết” trong phòng thí nghiệm hoặc trong tổ chức lớn do nó không phù hợp vơi cách tư duy và làm việc truyền thống, và vì thế nên không thể thu hút được hỗ trợ tài chính để chuyển từ phòng thí nghiệm sang thương mại hóa. Tương tự, những trường đại học truyền thống được tổ chức quanh những lĩnh vực kỹ thuật vốn có, có xu hướng không linh hoạt. Xu hướng này đã được Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT) củng cố qua sự ưu tiên tài trợ cho các nhà khoa học đang tiến hành nghiên cứu trong những chủ đề về khoa học và kỹ thuật truyền thống hơn là nghiên cứu đột phát tiềm năng và thực sự mang tính đổi mới.

Lĩnh vực tiềm năng đặc biệt thứ hai của Nhật Bản là lĩnh vực sức khỏe và y học, đặc biệt là công nghệ chăm sóc người cao tuổi, trong đó nghiên cứu của người Nhật Bản khá tiên tiến do nhu cầu của dân số đang già hóa. Trong những lĩnh vực này, có những sự hợp lực tiềm năng quan trọng với công nghệ nano có thể được sử dụng, chẳng hạn, trong phân phối thuốc nhằm điều trị ung thư. Tương tự, công nghệ nano có thể được sử dụng để mở đường cho công nghệ sinh học, lĩnh vực mà Nhật Bản tương đối yếu, thông qua ứng dụng của công nghệ nano vào y học tái tạo. Trong nhiều năm, sự yếu kém của các trường đại học trong lĩnh vực khoa học đã buộc các công ty dược phẩm Nhật Bản phải dựa vào những chương trình R&D của chính họ và dựa vào giấy phép từ các công ty nước ngoài và cộng tác với những công ty nước ngoài để phát triển những loại thuốc và thiết bị mới. Nhưng chi phí cho những phát triển mới càng ngày càng tăng, đến mức đe dọa sự sống còn của công ty. Nhưng giờ đây, họ có khả năng để không những tồn tại mà còn phát triển.

Cuối cùng, những đổi mới trong lĩnh vực phần mềm mang lại hứa hẹn cho Nhật Bản. Trong hàng thập kỷ, đất nước này đã thử hàng loạt những phương cách để giải quyết những yếu kém về cạnh tranh trong lĩnh vực này nhưng không đạt được nhiều thành công. Nhưng sự ra đời của phần mềm mã nguồn mở chẳng hạn như hệ điều hành Android của Google vào đầu những năm 2000 đã mang lại cơ hội thoát khỏi sự thống trị của Microsoft, Oracle và những gã khổng lồ phần mềm khác cũng như vượt qua những yếu kém của những nhóm phát triển phần mềm của doanh nghiệp truyền thống. Đặc biệt, quan trọng là thực tế xu hướng mã nguồn mở này khớp với cấu trúc đặc biệt của ngành phần mềm Nhật Bản. Trong khi những công ty công nghệ cao truyền thống của Nhật Bản nhận thấy phần mềm là một trở ngại, thì ngành kinh doanh phần mềm trò chơi toàn cầu lại được thống trị bởi chính những công ty của nước này. Mã nguồn mở đã khiến cho những lập trình viên phần mềm ở những công ty nhỏ hơn, phi truyền thống có thể vượt qua những rào cản truyền thống, và những công ty công nghệ lớn có thể khai thác được tài năng của những lập trình viên tự do.

Do đó, nếu Nhật Bản có thể thấy được những công nghệ gây xáo trộn thị trường là một cơ hội hơn là một mối đe dọa thì tương lai của Nhật Bản sẽ thật sự tươi sáng.

VIỆC CẦN LÀM

Sau khi xem xét tất cả những phân tích này, Ủy ban Tái thiết đã đưa ra hai nhận định cơ bản và sau đó đề xuất một kế hoạch hành động mang tính bao hàm toàn diện để biến Nhật Bản thành một quốc gia thực sự thân thiện với đổi mới sáng tạo. Nhận định đầu tiên là sự đổi mới sáng tạo đang nở rộ nhiều nhất nằm ở ngoài những bộ phận nghiên cứu của các doanh nghiệp và trường đại học lớn, trong những lĩnh vực có thể được gọi là những lĩnh vực khác biệt như truyện tranh Nhật Bản và trò chơi điện tử, nơi những người sáng tạo được phép phát triển.

Nhận định thứ hai là, theo một nghiên cứu về đổi mới sáng tạo nổi tiếng của Booz &Company, có rất ít bằng chứng cho thấy mối tương quan chặt chẽ giữa sự tăng chi tiêu vào R&D của doanh nghiệp và sự tăng lên của đổi mới sáng tạo. Booz đã kết luận rằng các doanh nghiệp với mức chi tiêu cho R&D cao nhất không nhất thiết là đổi mới sáng tạo nhất. Do vậy, việc đảo ngược sự sụt giảm sức sáng tạo của Nhật Bản không phải là vấn đề đơn giản là chi nhiều hơn vào R&D. Thực tế, điều này dường như hoàn toàn ngược lại. Như đã nói ở trên, một số những lĩnh vực sáng tạo nhất của doanh nghiệp Nhật Bản là ở những công ty có quy mô nhỏ cho đến trung bình, hoạt động trong các ngành kinh doanh ngoài dòng chính và không có ngân sách lớn cho R&D.

Tiếp theo, Ủy ban này đã đề xuất những hành động được coi là cần thiết cho quá trình chuyển đổi vị thế đổi mới sáng tạo và công nghệ của Nhật Bản. Đầu tiên là nhắc lại lời kêu gọi của Ủy ban này về nâng cao khả năng Anh ngữ. Do ngôn ngữ của công nghệ là tiếng Anh, nên Ủy ban này một lần nữa nhấn mạnh rằng việc đạt đến khả năng nói tiếng Anh ở trình độ cao sẽ tạo điều kiện rất lớn cho giao tiếp và hoạt động cộng tác với toàn bộ thế giới công nghệ cao.

Thứ hai là việc nhắc lại những khuyến nghị về vấn đề nhập cư. Trong trường hợp này, Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi cho phép ít nhất 100.000 nhà nghiên cứu và các kỹ sư phát triển phần mềm là người nước ngoài đến và làm việc tại Nhật Bản, cũng như giảng dạy ở các trường đại học của nước này. Con số này đã dần được tăng lên đến 500.000 người trong hơn một thập kỷ, với sự chú ý đặc biệt được dành cho các kỹ sư phát triển phần mềm.

Khuyến nghị thứ ba là giảm hỗ trợ tài chính cho R&D của MEXT xuống chỉ còn 10% so với mức năm 2015. Vai trò của MEXT trong việc tăng cường đổi mới sáng tạo thông qua nghiên cứu ở trường đại học đã chứng minh là phản tác dụng. Những nỗ lực lâu dài đã được thực hiện để giảm ảnh hưởng của MEXT xuống, nhưng cơ quan này vẫn kiểm soát hơn một nửa ngân sách của chính phủ dành cho khoa học và công nghệ. Theo Ủy ban Tái thiết, Nhật Bản cần phát triển năng lực giảng dạy và nghiên cứu trong những công nghệ đột phá quan trọng với tương lai của quốc gia, trong khi việc cắt giảm tài trợ của chương trình di sản vẫn được duy trì do những kết nối cá nhân và thể chế mạnh mẽ.

Khuyến nghị thứ tư được đưa ra dựa vào những kết luận của Ủy ban Tái thiết rằng có quá nhiều chương trình R&D tiến hành ở những công ty lớn thúc đẩy xu thế sự mô phỏng “tương tự” với rất ít hoặc không có sự đổi mới thật sự. Vào các năm 2013 - 2014, chính quyền của Thủ tướng Abe đã giới thiệu một loại chương trình vốn đầu tư mạo hiểm được nhà nước hỗ trợ có tên gọi là otaku - một từ dành cho những “anh chàng lập dị” liên quan chặt chẽ với những người tham gia vào thế giới của những trò chơi điện tử, truyện tranh Nhật Bản và phim hoạt hình - để đệ trình những đề xuất nghiên cứu và kinh doanh có khả năng được tài trợ. Việc này đã nhận được một phản ứng mạnh mẽ. Ủy ban Tái thiết vì thế đã xây dựng đề xuất bằng cách kêu gọi tín dụng thuế R&D phải được giảm đối với những công ty lớn và phải được tăng lên với những công ty quy mô nhỏ và vừa đáp ứng tiêu chí nhất định liên quan đến tiềm năng toàn cầu hóa việc kinh doanh của họ và liên kết của nó với sự phát triển công nghệ và kinh doanh khác của Nhật Bản. Việc tín dụng được tăng lên này cũng sẽ được áp dụng cho những chi nhánh của những công ty lớn tách khỏi những công ty mẹ và tạo dựng nên những công ty công nghệ độc lập. Ngoài khoản tín dụng thuế tăng lên, những công ty mới này cũng sẽ tiếp cận được với những khoản vay dành cho doanh nghiệp khởi nghiệp với mức lãi suất thấp, và sẽ chỉ phải chi trả một nửa thuế suất thuế thu nhập của doanh nghiệp tiêu chuẩn trong 3 năm đầu.

Khuyến nghị thứ năm là đảo ngược hoàn toàn hệ thống lương bằng cách chi trả lương cao cho những kỹ sư và nhà khoa học trẻ. Những người trẻ sẽ được phép tự do theo đuổi những dự án mang tính rủi ro cao và cũng có được cơ hội có những phần thưởng tiềm năng cao. Cuối cùng, đây là những gì mà những người trẻ tuổi trong những công ty sắp có được thành công đã và đang làm. Vì thế, ý tưởng này đã khích lệ những tư duy và hoạt động tương tự trong những công ty lớn hơn. Khi sự nghiệp của những người trẻ tuổi này tiến triển, họ sẽ là đối tượng để đánh giá hiệu suất; mức lương của họ sẽ được duy trì, tăng lên hoặc giảm đi tùy thuộc vào kết quả công việc của họ. Dần dần khi tuổi tác tăng lên, nhìn chung, mức lương của họ được dự kiến là sẽ giảm xuống.

Khuyến nghị thứ sáu là Hội đồng Khoa học và Công nghệ, kết hợp với Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) nên thiết lập một văn phòng quản lý lĩnh vực công nghệ có chức năng liên tục rà sát hoạt động trong lĩnh vực công nghệ hàng đầu trên thế giới và so sánh Nhật Bản với những nước dẫn đầu trên thế giới trong từng lĩnh vực quan trọng. Văn phòng này sẽ công bố những kết quả và so sánh một cách thường xuyên để mọi người có thể dễ dàng biết rõ vị trí của Nhật Bản về khả năng, thị phần, số lượng các nhà nghiên cứu và các khoản chi tiêu khác nhau trong nhiều lĩnh vực khác nhau thuộc những ngành công nghệ trọng yếu.

Khuyến nghị thứ bảy là về phát triển cơ quan của chính phủ như Cơ quan Dự án nghiên cứu phát triển quốc phòng của Hoa Kỳ (DARPA). Cơ quan này sẽ giúp kéo nhiều yếu tố công nghệ đổi mới sáng tạo ở Nhật Bản lại với nhau, từ các trường đại học, các công ty quy mô lớn, nhỏ, và Chính phủ để lấp đầy những khoảng trống trọng yếu trong nền tảng công nghệ của Nhật Bản.

Khuyến nghị thứ tám đồng thời cũng là khuyến nghị cuối cùng, là đề xuất Chính phủ có ưu tiên quốc gia cao nhằm tăng sức cạnh tranh công nghệ của Nhật Bản.

THIÊN ĐƯỜNG ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Giờ đây, vào năm 2050, việc Nhật Bản trở thành quốc gia thân thiện nhất với đổi mới sáng tạo trên thế giới là không cần bàn cãi. Việc thực thi những khuyến nghị của Ủy ban Tái thiết đã hoàn toàn tái cấu trúc mô hình R&D phức tạp của thế kỷ XX sang mô hình thế kỷ XXI mới gọn gàng dựa trên tính sáng tạo nội tại và tài năng sáng chế của nước Nhật Bản. Nhật Bản giờ đây là một nơi đầy thu hút với các nhà khoa học và các kỹ sư trên toàn thế giới để phát minh ra những thứ mới mẻ và thấy được ý tưởng của họ được thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cuối cùng - thị trường toàn cầu. Những gì chỉ là một giấc mơ mơ hồ 40 năm trước đã trở thành hiện thực. Nhật Bản đang thu hút những kỹ sư, nhà nghiên cứu và những người khởi nghiệp trẻ, nhiệt huyết từ khắp nơi trên thế giới đến để học tập, sáng tạo và xây dựng những doanh nghiệp mới đầy hấp dẫn bằng cách làm việc với những nhóm khoa học và kỹ thuật hàng đầu Nhật Bản.

Giờ đây, có hàng trăm nghìn kỹ sư và những người phát triển phần mềm không phải là người Nhật Bản bám trụ trong những cơ sở nghiên cứu và phát triển của Nhật Bản ở mọi cấp độ. Điều này không chỉ một phần là kết quả trực tiếp của những cải cách về nhập cư, mà còn do thực tế tiếng Anh giờ đây là ngôn ngữ thứ hai của Nhật Bản và là ngôn ngữ chính một cách không chính thức của giới nghiên cứu và phát triển Nhật Bản. Sự đổi mới sáng tạo đang phát triển mạnh, khi ngôn ngữ và khoảng cách không còn tạo ra những vấn đề về giao tiếp. Những nhà phát triển phần mềm Nhật Bản đã lấp đầy sự thiếu hụt trầm trọng, cho phép nước này có bước nhảy vọt trong phát triển internet và nền tảng di động. Một ví dụ đó là lĩnh vực phần mềm ôtô tự động. Sử dụng những nền tảng mã nguồn mở, các kỹ sư Nhật Bản đã có thể kết hợp khả năng thiết kế sản phẩm lành nghề của họ với tài năng của những nhà phát triển phần mềm Ấn Độ và Hoa Kỳ để hoán đổi những thiết kế kỹ thuật ban đầu thành mã phần mềm. Bằng cách này, thiết kế có thể thực sự được cung cấp bằng mã và có thể dễ dàng được thay đổi để sản xuất nhiều loại sản phẩm. Không có nước nào trên thế giới kết hợp được những bộ kỹ năng này theo cách này và đạt được những kết quả đáng kinh ngạc như vậy.

Phụ nữ Nhật Bản giờ đây đang chiếm một tỷ lệ lớn trong những chương trình khoa học và kỹ thuật quan trọng tại các trường đại học và các phòng thí nghiệm của các doanh nghiệp. Và sự tham gia vào các chương trình khoa học và kỹ thuật ở trường đại học đã phát triển đều đặn từ hơn 40 năm qua, phần lớn là do những chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho phụ nữ. Thêm vào đó, 5 trong số 10 trường đại học kỹ thuật hàng đầu thế giới giờ đây đều của Nhật Bản. Điều này một phần là kết quả của việc hỗ trợ rất hào phóng của chính phủ cho những cơ sở nghiên cứu mà rất ít nước có thể sánh được. Ngoài ra, khi danh tiếng trên toàn cầu của Nhật Bản trong lĩnh vực vật liệu tiên tiến, thiết kế và thử nghiệm 3D và nhiều chuyên ngành kỹ thuật khác phát triển, thì nhiều công ty trên thế giới đã quyết định cùng với những khu liên hợp nghiên cứu của các trường đại học Nhật Bản đặt các phòng thí nghiệm. Mặc dù Trung Quốc không còn là nước có số sinh viên nghiên cứu sau đại học chiếm phần lớn trong số sinh viên sau đại học là người nước ngoài ở Nhật Bản - giờ đây họ đến từ khắp nơi trên thế giới - nhưng những mối quan hệ với cơ sở nghiên cứu và phát triển khổng lồ của Trung Quốc vẫn được giám sát chặt chẽ để bảo đảm một dòng chảy tri thức có lợi cho cả hai nước.

Những người hiểu rõ về những khả năng tiềm ẩn của Nhật Bản vào đầu những năm 2000 chẳng thấy bất ngờ với những điều này. Chẳng hạn như về năng lượng. Vào năm 2015, Nhật Bản có thể tạo ra 1 đôla GDP bằng một nửa năng lượng để tạo ra 1 đôla của Hoa Kỳ và 2/3 năng lượng tạo ra 1 đôla của châu Âu. Hiện nay, bất chấp những tiến bộ đáng kể ở châu Âu, Hoa Kỳ và Trung Quốc, Nhật Bản có thể tạo ra 1 đôla GDP chỉ với 1/3 năng lượng tạo ra 1 đôla của Trung Quốc và khoảng một nửa năng lượng đó của châu Âu và Hoa Kỳ. Điều này là do Nhật Bản có thể tận dụng nghiên cứu năng lượng tái tạo đã sẵn sàng trong kênh R&D hơn ba thập kỷ trước.

Hay trong kiến trúc và kỹ thuật. Vào những năm 1980, Nhật Bản đã có những chương trình xây dựng kỹ thuật dân dụng lớn mạnh nhất trên thế giới. Giờ đây, vào giữa thế kỷ XXI, những công ty xây dựng Nhật Bản đã có thể khai thác sức mạnh này bằng cách giám sát việc phá hủy những tòa nhà cũ, cao tầng sử dụng không hiệu quả, trong khi giúp đỡ Hoa Kỳ và những nước ở Trung Đông làm mới lại những thành phố cổ bằng cách tạo ra những trung tâm nhiều cây xanh hơn, đông dân cư hơn quanh những tòa tháp siêu cao tầng và sử dụng năng lượng hiệu quả cao. Những công ty xây dựng của Trung Quốc và Hàn Quốc đã tìm cách sao chép lại những phương pháp của Nhật Bản, nhưng quan điểm sở hữu trí tuệ mạnh mẽ của ngành này tại Nhật Bản, kết hợp với việc nắm vững hệ thống thống nhất của những vật liệu và thiết kế tiên tiến, đã khiến cho các đối thủ cạnh tranh này khó lòng phát triển.

Một ví dụ khác là những phương tiện giao thông tự động giờ đây đang lướt đi trong những thành phố và trên những con đường cao tốc của Nhật Bản. Trong khi đó Đức và Hoa Kỳ cũng đã hỗ trợ mạnh mẽ cho sự phát triển của công nghệ này, nhu cầu lớn đã xuất hiện trước tiên ở Nhật Bản, nơi những nhà quy hoạch đô thị, vì những lý do an toàn và sử dụng năng lượng hiệu quả, đã thiết kế ra những thành phố đặc biệt để tận dụng tối đa những phương tiện này.

Việc xây dựng những công trình siêu cao tầng và sử dụng những phương tiện tự động làm xương sống cho hệ thống giao thông đô thị đã chứng minh tính hiệu quả cao trong việc xử lý vấn đề dân số già tăng nhanh và sự tập trung dân cư trong những khu vực trung tâm. Loại quy hoạch đô thị này là một sự đổi mới về mặt xã hội trên một quy mô lớn; nó cho phép Nhật Bản trở thành một địa điểm thử nghiệm minh chứng thực tế tốt nhất với phần còn lại của thế giới về việc những thành phố thông minh phải được phát triển như thế nào.

Đầu tư của Nhật Bản vào công nghệ chống lão hóa cũng chiếm một tỷ lệ khổng lồ. Giống như Nhật Bản, Trung Quốc cũng trải qua sự già hóa dân số nhanh chóng. Nhưng khác với Nhật Bản, lớp người cao tuổi ở Trung Quốc không được khỏe mạnh. Họ có rất nhiều vấn đề lớn về sức khỏe do nhiều năm sống trong môi trường không khí và nguồn nước bị ô nhiễm. Những người này đã trở thành một thị trường lớn cho công nghệ chống lão hóa. Các công ty chăm sóc sức khỏe Nhật Bản đang được các bác sĩ và các chuyên gia công nghệ Trung Quốc, những người được đào tạo tại các trường đại học ở Nhật Bản và đã làm việc tại các phòng thí nghiệm của các công ty công nghệ y tế Nhật Bản, hỗ trợ rất lớn trong việc khai thác thị trường này.

Nhưng đó mới chỉ là vài ví dụ về sự năng động của một Nhật Bản mới. Thực tế là những gã khổng lồ trước kia như NEC, Mitsui &Co., Nippon Steel, Toshiba và những công ty khác đã được thay đổi nhờ những quy định mới và môi trường công việc xã hội mới. Họ đã trải qua một sự tái sinh trong khi những công ty mới đang bắt đầu hình thành. Những công ty cả cũ và mới đã cùng nhau thành công trong việc biến Nhật Bản thành một quốc gia thân thiện với đổi mới nhất thế giới.

CHƯƠNG 7

TỰ CHỦ VỀ NĂNG LƯỢNG

Trong chuyến hành trình vài tuần ở Nhật Bản, bạn nhận ra rằng ở đất nước này, dường như không có ai tắt đèn hay đề cập đến giá xăng dầu. Cũng hiển nhiên là tất cả những công nghệ đỉnh cao và môi trường sống được tự động hóa đòi hỏi một lượng năng lượng khổng lồ. Tuy nhiên, bạn hiếm khi nhìn thấy hay nghe thấy từ “năng lượng” ở bất kỳ đâu trên truyền thông hay bất cứ người nào bạn gặp và nói chuyện lại đề cập đến nó. Trên thực tế, nếu có nhắc đến thì chỉ là họ nói về việc họ đã dự trữ sẵn năng lượng rồi hoặc là giá cả rất thấp mà thôi.

Chắc chắn không phải lúc nào cũng có hiện tượng này. Ngược lại, năng lượng là gót chân Achilles của Nhật Bản. Vì nguồn cung dầu mà Nhật Bản phải tấn công Trân Châu cảng và bước vào Chiến tranh thế giới thứ hai. Gần 30 năm sau, Hoa Kỳ vẫn là quốc gia sản xuất dầu mỏ chính và là nước định giá dầu của thế giới. Hoa Kỳ giữ cho giá dầu tương đối không đắt lắm để tăng của cải cho riêng mình và các quốc gia châu Âu và Nhật Bản. Bởi thế nên sự phục hồi “thần kỳ” của nền kinh tế Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai chủ yếu là vì Nhật Bản đã dựa vào nguồn năng lượng là dầu giá rẻ, mặc dù đất nước này vô cùng khan hiếm loại tài nguyên này. Ví dụ như vào năm 1950, năng lượng của nước này đến từ nhiều nguồn: than đá 50%, thủy điện 33%, dầu mỏ chỉ chiếm 17%. Cho đến đầu những năm 1970, tỷ lệ này chuyển thành 77% dầu, 17% than đá, và 5% thủy điện. Nhưng vào năm 1970, sản lượng dầu của Hoa Kỳ giảm dần, và Trung Đông đã soán ngôi cung cấp dầu lớn nhất và giành được quyền định giá dầu. Việc Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ, hay gọi tắt là OPEC, được thành lập và áp đặt lệnh cấm xuất khẩu dầu mỏ lên một số nước nhất định vào năm 1973 đã gây ra “cuộc khủng hoảng dầu mỏ lần thứ nhất” đẩy giá dầu lên cao. Tiếp sau đó là “cuộc khủng hoảng dầu mỏ lần hai” sau cuộc Cách mạng Iran vào năm 1979, khiến cho giá dầu thậm chí còn cao hơn nữa. Với nhu cầu dầu mỏ của thế giới ngày càng tăng và việc các nhà cung cấp dầu mỏ tự ý gây nên tình trạng thê thảm nguồn cung, rõ ràng là sức cạnh tranh, của cải, và an ninh quốc gia của Nhật Bản trong tương lai phụ thuộc vào việc phát triển những nguồn nguyên liệu thay thế dễ cung cấp trong nước và không đắt đỏ.

MÔ HÌNH MỚI CỦA NHẬT BẢN

Để đối phó lại với tình trạng khủng hoảng này, Nhật Bản đã đưa ra một chính sách đa dạng hóa, chuyển đổi từ dầu sang than đá (nhập về hầu hết từ Australia và Hoa Kỳ), năng lượng hạt nhân, khí tự nhiên hoặc khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Nhật Bản cũng tập trung vào việc dự trữ năng lượng. Bởi vậy, 30 năm tiếp theo, khi GDP tăng trưởng gấp 3 lần thì lượng tiêu thụ năng lượng của Nhật Bản cũng chỉ tăng 1,5 lần. Cũng qua thời kỳ này, chính quyền cũng sẽ xây dựng khoảng 45 lò phản ứng hạt nhân, dọc theo đường bờ biển khúc khuỷu, đôi khi có nguy cơ động đất. Kết quả là cho đến cuối thế kỷ, dầu mỏ giảm từ 70% xuống còn 50% trong nguồn năng lượng của Nhật Bản, trong khi năng lượng hạt nhân, khí tự nhiên, than đá, và nguồn năng lượng tái tạo tăng từ 30 đến 50%. Trong tổng nhu cầu điện năng, năng lượng hạt nhân đang cung cấp khoảng 25%, tăng từ 1 đến 2% vào thời điểm khủng hoảng.

Cho đến năm 2002, vấn đề năng lượng dần liên quan đến vấn đề nóng lên của toàn cầu và việc giảm phát khí CO₂. Điều này đã dẫn đến việc khơi lại vấn đề năng lượng hạt nhân, với sự ủng hộ nhiệt tình của tất cả các thành viên liên quan trong ngành năng lượng hạt nhân có quyền lực chính trị và quan liêu. Một kế hoạch năng lượng 10 năm kêu gọi tăng 30% năng lượng hạt nhân và xây dựng 9 đến 12 nhà máy hạt nhân mới cho đến trước năm 2011 đã được nội các thông qua. Năm 2004, Diễn đàn công nghiệp nguyên tử Nhật Bản đã kêu gọi giảm 60% khí CO2 và tăng gấp đôi sản lượng năng lượng hạt nhân để các nhà máy hạt nhân có thể cung cấp 60% trong tổng nhu cầu tiêu thụ năng lượng của nước này vào trước năm 2050. Tháng 10 năm 2005, Ủy ban Năng lượng nguyên tử tái khẳng định đường hướng chính sách về hạt nhân hướng đến tỷ phần 30 đến 40% sản xuất năng lượng cơ bản trước năm 2030.

Sau đó, Cơ quan Kế hoạch năng lượng chiến lược (SEP) vào năm 2010 đã đề xuất là tỷ phần năng lượng hạt nhân phải tăng từ 34 lên đến trên 50% cho đến trước năm 2020, để Nhật Bản, giống như Pháp có thể thu được 50% điện năng từ năng lượng hạt nhân. Kế hoạch này đòi hỏi phải xây thêm ít nhất là 9 và có lẽ khoảng 15 nhà máy hạt nhân mới thêm vào 54 nhà máy đã có. Tất nhiên, năng lượng hạt nhân không phải là nguồn năng lượng duy nhất mà mọi người chú ý đến. Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) đã đưa ra một mức thuế hỗ trợ cho năng lượng mặt trời và các nguồn năng lượng tái tạo khác vào năm 2009, và họ vẫn nghiên cứu và phát triển để tiếp tục tìm ra các nguồn năng lượng như băng cháy (methane hydrate), sinh học, nhiệt hạch, thủy triều. Nhưng cái chính vẫn là giảm trừ phát thải khí CO₂ và giảm trừ nhập khẩu nguồn năng lượng bằng cách tập trung phát triển sản xuất năng lượng hạt nhân.

Điều quan trọng là phải hiểu được rằng việc lập kế hoạch này phụ thuộc mạnh mẽ vào thứ mà mọi người thường biết đến là “Cây hạt nhân hái ra tiền của Nhật Bản”. Đây là sự kết hợp của 10 công ty điện năng, các nhà sản xuất thiết bị hạt nhân và các công ty xây dựng nhà máy hạt nhân, các tổ chức điều phối trong METI, và một mạng lưới những hiệp hội phi lợi nhuận ủng hộ năng lượng hạt nhân và những tổ chức được thành lập và duy trì bởi các công ty và các nhà điều phối. Các công ty điện lực được biết đến là EPCOs, đã hợp nhất theo chiều dọc (ví dụ như họ sản xuất ra điện, rồi tự phân phối qua toàn bộ hệ thống đường dây hoàn toàn là của họ), mang tính độc quyền địa phương nên tính kết nối với nhau không được chặt chẽ. Trước đây, những công ty này đã từng duy trì một sự thắt chặt thực sự tất cả các yếu tố của thị trường điện năng. Bắt đầu vào giữa những năm 1990, người ta cho rằng việc điều tiết sẽ khiến cho EPCO không còn độc quyền nữa và sự cạnh tranh có thể xảy ra ở nhiều cấp độ: sản xuất, phân phối, bán lẻ… Việc đấu giá điện theo kiểu bán buôn được cho phép vào năm 1996, và sau đó là các chính sách tự do hóa khác vào năm 1999 như bán lẻ điện của các công ty phân phối khác chứ không phải EPCO. Nhưng những cải cách này chưa từng mang tính toàn diện, và ngành công nghiệp điện vẫn là một lực lượng chính trị cực kỳ có ảnh hưởng bởi ngành này có thể phát triển một loại phân chia rõ ràng theo các quy tắc “hành vi cạnh tranh” do METI giám sát, trong khi vẫn duy trì tình hình thực tế mà theo thị phần của mỗi EPCO về cơ bản vẫn giống nhau. Có một lý do quan trọng cho việc này đó là có một thực tế rằng nguồn điện không thể lúc nào cũng sẵn sàng chuyển từ vùng này sang vùng khác của Nhật Bản, bởi những lưới điện này chỉ kết nối với nhau một chút, và bởi vùng này của Nhật Bản dùng điện 50 hertz, còn vùng khác dùng điện 60 hertz. Chính sách của Chính phủ (ảnh hưởng nhiều bởi nhóm vận động năng lượng điện) yêu cầu mỗi EPCO phải độc lập về năng lượng ở vùng của riêng mình mà không cần kết nối với những vùng khác, điều này ít nhiều cũng đã đưa Nhật Bản đi theo lộ trình phát triển năng lượng hạt nhân. Việc sử dụng năng lượng tái tạo và năng lượng thay thế còn hạn chế vì thiếu mạng lưới kết nối điện trong nước khiến cho việc phân phối điện từ những nơi sản xuất (cho dù là những nơi lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời ở Hokkaido hay những nhà máy điện kiểu cũ ở những vùng xa) tới những nơi có nhu cầu trở nên khó khăn hoặc không khả thi.

Vào ngày 11 tháng 3 năm 2011, toàn bộ những kế hoạch này đều sụp đổ cùng với một phần rộng lớn khu phức hợp điện hạt nhân ở Fukushima sau cơn đại địa chấn và sóng thần khủng khiếp đã phá vỡ những bức tường bảo vệ của nhà máy. Những điểm yếu chồng chất của cơ cấu mạng lưới đã được làm sáng tỏ. Lò phản ứng Fukushima không gặp sự cố trực tiếp bởi cơn sóng thần mà đúng hơn là vì Công ty Điện Tokyo (TEPCO) đã không thiết lập và thực hiện các biện pháp an toàn thích hợp, và những nhà quản lý của chính phủ (có thể là những người đã về hưu làm việc thêm) đã cố tình lờ đi các thiếu sót này. Việc làm trầm trọng thêm vấn đề mất năng lượng điện chuyển từ Fukushima đến Tokyo thực tế là mạng lưới này không cho phép truyền năng lượng dễ dàng từ phía tây Nhật Bản - vốn thừa năng lượng - đến thành phố Tokyo, nơi rất khan hiếm năng lượng.

Tất nhiên, cái giá sau thảm họa Fukushima là cực kỳ lớn. Viện nghiên cứu Fujitsu đã ước tính rằng chỉ riêng nhập khẩu dầu và LNG cũng mất khoảng 4 nghìn tỷ yên (tương đương 3,3 tỷ đôla Mỹ) hằng năm; đỉnh điểm của việc này là giá điện sẽ tăng 15%/năm từ năm 2011 đến năm 2014. Trung tâm Nghiên cứu kinh tế Nhật Bản ước tính tổng chi phí để dọn sạch khu Fukushima lên đến 25 nghìn tỷ yên (khoảng 20 tỷ đôla Mỹ) - tương đương với thiệt hại trong cuộc khủng hoảng dầu đầu tiên vào những năm 1970. Khi tất cả những yếu tố này đã được hội tụ lại, chúng đã cho thấy rằng mặc dù xác suất của một sự kiện như Fukushima là thấp, nhưng tổn thất tiềm năng rất lớn đòi hỏi Nhật Bản phải suy tính lại chiến lược năng lượng của mình. Thực tế, những vấn đề này kết hợp cùng với thảm họa hạt nhân ở Fukushima là một phần nguyên nhân quan trọng trong việc thành lập Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt, và Ủy ban này đã chú ý đặc biệt đến những vấn đề đó.

NHỮNG MỤC TIÊU

Tình trạng năng lượng mà Ủy ban Tái thiết phải đối mặt ngay buổi đầu cực kỳ phức tạp. Năng lượng hạt nhân dường như là một giải pháp lý tưởng cho Nhật Bản. Mặc dù nó đòi hỏi một sự đầu tư ban đầu rất lớn, nhưng sau đó chi phí không còn đắt đỏ, sản xuất ngay trong nước, không có khí thải, vận hành liên tục ngày cũng như đêm trong mọi điều kiện thời tiết, cung cấp năng lượng cho toàn bộ mạng lưới điện quốc gia. Tuy nhiên, trớ trêu thay, những gì khởi đầu với tư cách là một phương thức bảo vệ Nhật Bản khỏi những nguy cơ bên ngoài lại chứa đựng một nguy cơ khó lường đến từ bên trong về những thảm họa tiêu tốn tiền của, đòi hỏi phải có một loạt những biện pháp bảo vệ và có lẽ phải phát triển hẳn một hệ thống cung cấp năng lượng mới.

Mặc dù có những ưu điểm như vậy, nhưng năng lượng hạt nhân luôn kéo theo nguy cơ tan chảy lõi hạt nhân, rò rỉ chất phóng xạ, hoặc một số thảm họa kinh hoàng khác. Nguy cơ xảy ra những vụ như thế ở bất cứ một thời điểm cụ thể nào đều là rất thấp. Nhưng một khi nó đã xảy ra thì tác động sẽ rất khủng khiếp. Hơn nữa, trải qua thời gian dài, gần như là chắc chắn sẽ xảy ra một số thảm họa nhất định. Vì Nhật Bản đã từng trải qua một vụ nổ nhà máy hạt nhân, nên họ càng thận trọng hơn khi nghĩ đến việc xây thêm nhà máy năng lượng hạt nhân, thậm chí là ngay cả việc có tiếp tục vận hành những lò hạt nhân hiện có hay không. Giải pháp thay thế duy nhất là nhập khẩu một lượng lớn dầu mỏ, than đá, và LNG, và Nhật Bản đã làm như vậy sau thảm họa Fukushima, trong khi tiếp tục đóng cửa các lò phản ứng để kiểm tra mức độ an toàn và vì công luận phản đối. Năm 2014, chính quyền của Thủ tướng Abe đã thành công trong việc hoàn tất quá trình kiểm tra độ an toàn và dần dần tái vận hành các lò phản ứng. Kế hoạch của Chính phủ là phục hồi càng nhiều lò phản ứng hạt nhân càng tốt trong khi vẫn bền bỉ phát triển những nguồn năng lượng thay thế. Tuy nhiên, cũng trong năm đó, núi Ontake phun trào, kéo theo những hoạt động núi lửa khác khiến cho nhiều lò phản ứng phải đóng cửa lần nữa. Hơn nữa, Israel tấn công Iran vào năm 2016 gây ra hậu quả là eo biển Hormuz bị chặn. Eo biển này nhanh chóng được Hải quân Hoa Kỳ mở trở lại, nhưng với Nhật Bản, mọi chuyện đều bế tắc. Giá dầu 200 đôla Mỹ một thùng, chi phí cho năng lượng khiến cho các ngành kinh tế của Nhật Bản ngày càng mất tính cạnh tranh trong khi không ngừng thâm hụt tài khoản vãng lai và thương mại. Điều này, đổi lại, buộc Nhật Bản phải thanh lý số đôla dự trữ còn rất nhiều và từng bước từng bước bù đắp cho những thâm hụt ngân sách bằng cách vay mượn từ những nguồn phi Nhật Bản. Cùng thời điểm đó, 54 nhà máy năng lượng hạt nhân đang tiêu tốn nguồn đầu tư lớn. Nếu chúng không được sử dụng, thì số vốn đầu tư coi như mất không và khiến cho xã hội phải đối phó với một vấn đề nghiêm trọng. Mặt khác, việc khởi động lại những nhà máy năng lượng hạt nhân này sẽ kéo theo những nguy cơ tỷ lệ rủi ro khó xác định, nhưng hậu quả chắc chắn là kinh hoàng, và chi phí còn vượt xa nhiều lần mức cho phép.

Đối mặt với tình thế này, Ủy ban Tái thiết đã bắt đầu xem xét lại những mục tiêu chính yếu của quốc gia liên quan đến việc sản xuất và cung cấp nguồn năng lượng, Ủy ban tái khẳng định mục tiêu quốc gia là đạt được mức độ độc lập nhất có thể về năng lượng, trong khi vẫn giữ được mức giá năng lượng ở phạm vi cho phép đồng thời duy trì tính cạnh tranh của kinh tế Nhật Bản, và giảm thiểu phát thải khí nhà kính xuống mức không. Sau đó, Ủy ban này chuyển sang vấn đề về các lựa chọn. Về vấn đề này, Ủy ban không chỉ nhìn vào những hoạt động phát triển năng lượng trong nước mà còn gửi đoàn công tác ra nước ngoài để quan sát mục tiêu của các nước khác và học hỏi làm thế nào họ đạt được những mục tiêu đó.

PHÁP: LUÔN LUÔN LÀ NĂNG LƯỢNG HẠT NHÂN

Do Pháp và Nhật Bản có rất nhiều điểm tương đồng về chiến lược và phát triển năng lượng, nên Paris là điểm dừng chân hợp lý đầu tiên. Đoàn công tác của Nhật Bản đã nhận thấy rằng Pháp đang bám vào những kế hoạch mở rộng hạt nhân của mình. Những thảm họa Chernobyl và Fukushima, cùng với quyết định ngừng tất cả 17 lò phản ứng hạt nhân của Đức vào năm 2011 đã làm dấy lên cuộc tranh luận và thậm chí là những đề xuất trong Quốc hội Pháp kêu gọi giảm sự phụ thuộc vào năng lượng hạt nhân. Nhưng những đề xuất này không đi đến kết quả, và chính sách năng lượng của Pháp vẫn duy trì như nó vẫn vậy từ giữa những năm 1970.

Có nhiều nhân tố nằm sau quyết định này. Một là thực tế ở Pháp chưa từng xảy ra thảm họa hạt nhân nghiêm trọng. Cũng có mối lo ngại rằng việc không dùng nhiều lò phản ứng hạt nhân có thể làm phá sản Électricité de France (EDF), công ty độc quyền về năng lượng của Chính phủ, và do đó gây ra những vấn đề tài chính nghiêm trọng cho nhà nước. Ngoài ra, Pháp cũng đã tạo ra khả năng sản xuất điện dư thừa (tương đối so với nhu cầu trong nước) và đã thiết kế lưới điện để hỗ trợ truyền tải hiệu quả điện năng giữa những vùng thiếu hụt và dư thừa không chỉ trong nước mà cả giữa Pháp và hầu hết những nước khác ở châu Âu. Điều này đã dẫn đến Pháp xuất khẩu điện trên diện rộng. Là nhà độc quyền, PDF trở nên vô cùng khéo léo trong việc cân bằng cung và cầu trên lưới điện kết nối với châu Âu. Do công suất phát điện dư thừa, nên EDF cũng luôn tìm kiếm những cách mới để tận dụng nguồn điện dư thừa của mình. Do vậy, Pháp ngày càng dựa vào điện năng để sưởi ấm nơi ở, và nhằm mục tiêu vào việc đưa 2 triệu phương tiện giao thông chạy bằng điện hoạt động vào đầu những năm 2020. Để thích ứng với những thay đổi này, Pháp đã lên kế hoạch nâng cấp mạng lưới điện với công nghệ thông minh trong hơn 20 năm tiếp theo. Một nhược điểm với những nguồn năng lượng tái tạo đang được phát triển là chúng thiếu tính linh hoạt để đáp ứng nhu cầu cao điểm khi mặt trời không chiếu sáng hoặc gió không thổi, hoặc khi Đức có thể mất điện trong một số phần của lưới điện. Do đó, khi lên kế hoạch cho tương lai, Pháp đã nhận ra rằng lưới điện cần được hiện đại hóa với khả năng dự trữ ngắn hạn đủ để xử lý hiệu quả những mô hình có nhu cầu đa dạng ngày càng tăng phát sinh từ sự tăng lên theo cấp số nhân của việc sử dụng và những nguồn năng lượng điện.

Đây là một số bài học cho Nhật Bản, dù có phát triển năng lượng hạt nhân hay không. Chất lượng và sự phức tạp của lưới điện là một yếu tố quan trọng trong đầu tư, liên quan đến viễn cảnh cung cấp năng lượng cơ bản. Giống như Pháp, Nhật Bản đã thiết lập một mục tiêu đầy tham vọng trong việc đưa những phương tiện giao thông chạy bằng năng lượng điện vào sử dụng vào những năm 2020. Cùng với sự gia tăng của những thiết bị điện khác, điều này chỉ có thể tạo ra biến động nhu cầu lớn hơn. Trong loại môi trường này, dù nguồn năng lượng cơ bản là gì (hạt nhân, than, dầu, khí đốt, năng lượng mặt trời, hay những năng lượng tái tạo khác) thì một mạng lưới điện linh hoạt, thông minh cũng sẽ cần thiết để quản lý được những yêu cầu tải trọng khác nhau. Một số loại hình công nghệ dự trữ mới tích hợp vào mạng lưới điện có thể sẽ vô cùng cần thiết.

NHỮNG BÀI HỌC TỪ ĐAN MẠCH VÀ ĐỨC

Tại Copenhagen và Berlin, đoàn công tác đã nhận thấy rằng cường độ năng lượng (tức là tổng năng lượng cơ bản tiêu thụ được tính bằng hàm lượng nhiệt trên đơn vị GDP thực tế) ở Đan Mạch là 20%, ít hơn 8.400 kilowatt giờ của Nhật Bản, trong khi con số này của Đức là khoảng dưới 14%. Không khó xác định lý do này: Đan Mạch có giá điện hộ gia đình cao nhất trên thế giới, và của Đức là cao thứ hai. Giá điện cho những người sử dụng cuối cùng tại khu dân cư tại Đan Mạch cao hơn 50% so với mức trung bình ở EU, và thậm chí cao hơn 20% so với ở Đức. Những khác biệt này là kết quả của những chính sách thận trọng của Chính phủ nhằm thúc đẩy tiết kiệm điện trong các hộ gia đình và các khu vực thương mại. Thuế năng lượng trực tiếp chiếm tới 35% thuế điện áp dụng cho người dùng cuối cùng của Đan Mạch, gấp 3 lần so với mức trung bình của EU. Nếu thuế giá trị gia tăng và những loại thuế khác được tính vào, thì nó sẽ chiếm tới 55% giá điện cuối cùng. Tất nhiên, mức giá này không áp dụng cho người dùng là các ngành, đối tượng phải trả mức thuế thấp hơn rất nhiều. Ngành công nghiệp của Đức cũng trả mức thuế thấp hơn tương tự.

Chính sách phân chia tỷ lệ này nhằm duy trì tính cạnh tranh trong ngành trong khi vẫn thúc đẩy tiết kiệm năng lượng trong nươc. Và nó tạo ra kết quả như dự tính: Những ngôi nhà mới ở Đan Mạch tiêu thụ ít hơn 50% năng lượng trên mét vuông so với những ngôi nhà được xây trước khi chính sách này được áp dụng, một phần do giá điện cao và một phần là do việc áp dụng tiêu chuẩn xây dựng hiệu quả cao.

Ở cả Đan Mạch và Đức, việc nhấn mạnh vào tiết kiệm năng lượng chỉ là một phần của chính sách rộng hơn nhằm mở rộng nhanh chóng các nguồn cung cấp năng lượng tái tạo. Đan Mạch đã bắt đầu tiến hành phát triển năng lượng gió vào đầu thời kỳ khủng hoảng dầu vào những năm 1970. Nước này đã tăng gấp đôi những nỗ lực vào những năm 1980 và 1990 để đáp lại những mối quan tâm về khí nhà kính, và cũng là để xử lý việc luật pháp cấm xây dựng nhà máy điện hạt nhân. Đan Mạch đã sử dụng giá bán điện năng lượng tái tạo (feed-in tariffs - FIT)[22] và trợ cấp vốn ban đầu 30% để thúc đẩy sản xuất năng lượng gió, và đến năm 2000, năng lượng gió đã chiếm 12% sản xuất năng lượng điện của Đan Mạch. Con số đó gần như tăng gấp đôi lên 22% cho đến năm 2010, và sao đó tăng lên 30% vào năm 2012. Mục tiêu của Đan Mạch là chạm mức 50% vào năm 2020.

Đức cũng theo đuổi một bước chuyển đầy tham vọng sang năng lượng tái tạo. Trước thảm họa Fukushima, Chính phủ Đức đã tuyên bố rằng nước này sẽ đóng cửa 8 nhà máy điện hạt nhân ngay lập tức và đóng cửa 9 nhà máy còn lại trước năm 2022. Thủ tướng Angela Merkel đã tuyên bố rằng điều này sẽ cho Đức dẫn đầu về cạnh tranh trong việc áp dụng và phát triển các nguồn năng lượng tái tạo. Thực tế, trong một cuộc phỏng vấn với hãng Associated Press (AP), Thủ tướng Merkel đã đặc biệt lưu ý đến “sự bất lực của Nhật Bản khi đối mặt với thảm họa hạt nhân, dù thực tế đây là một quốc gia công nghiệp hóa, công nghệ tiên tiến”. Từ năm 2002 đến năm 2012, tỷ lệ nguồn năng lượng tái tạo trong các nguồn cung cấp điện ở Đức đã tăng gấp 4 lần từ khoảng 6% lên 25%. Mục tiêu là để đạt đến 35% vào năm 2020, 50% vào năm 2030, và 80% đến năm 2050. Nước này cũng nhằm mục tiêu giảm mức tiêu thụ xuống 10% vào năm 2020 và 25% vào năm 2050. Giống như Đan Mạch, Đức đã sử dụng FIT và trợ cấp đầu tư để kích thích phát triển năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, chương trình này tập trung vào một loạt các nguồn năng lượng tái tạo bao gồm không chỉ có năng lượng gió và năng lượng mặt trời, mà cả thủy điện, sinh khối và địa nhiệt.

Có một cái giá cho tất cả những điều này. Đoàn công tác của Nhật Bản đã báo cáo rằng mức giá cho việc thay thế năng lượng hạt nhân bằng năng lượng tái tạo của Đức theo ước tính chính thức tương đương khoảng 70 tỷ đôla Mỹ, cộng với 17 tỷ đôla Mỹ đã được dành cho trợ cấp năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, những ước tính không chính thức đã đưa ra mức chi phí khoảng 340 tỷ đôla Mỹ vào giữa những năm 2011-2021, và theo như một vị bộ trưởng bộ môi trường của Đức đã nói thì tổng chi phí của việc tái cơ cấu ngành năng lượng này có thể là 1,3 nghìn tỷ đôla Mỹ.

Những kết quả này có ý nghĩa quan trọng với Nhật Bản. Do dân số của nước này đã được dự kiến sẽ không tránh khỏi sự sụt giảm trong tương lai gần, nên Cơ quan Kế hoạch năng lượng chiến lược của Nhật Bản đã tính đến cả sự sụt giảm trong tổng năng lượng tiêu thụ khoảng 15%. Nếu Nhật Bản có thể đạt được tỷ lệ bảo toàn năng lượng như của Đức - không kể đến Đan Mạch - đến năm 2030, thì Nhật Bản có thể giảm được nhu cầu dùng điện xuống mức 30%. Chỉ riêng điều này cũng đủ để thay thế cho sự mất mát năng lượng do việc đóng cửa tất cả các nhà máy hạt nhân. Tất nhiên, nó có thể dẫn đến việc tăng giá điện nhưng tổng chi phí do thảm họa hạt nhân cũng có thể khiến cho giá điện tăng. Vì vậy, cuối cùng, có thể lập luận rằng năng lượng tái tạo không đắt hơn năng lượng hạt nhân về mặt thực tế. Những kinh nghiệm của Đan Mạch và Đức đã cho thấy rõ ràng rằng sự phát triển khá nhanh chóng của sản xuất năng lượng tái tạo là khả thi về mặt kỹ thuật. Nó cũng cho thấy rõ rằng Nhật Bản đã tụt lại xa phía sau các nước OECD trong việc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Thực tế, phần năng lượng tái tạo của nguồn cung năng lượng của Nhật Bản chỉ bằng một nửa số trung bình của OECD. Mục tiêu năm 2015 của Nhật Bản - để đạt được 20%, hoặc năng lượng từ các nguồn năng lượng tái tạo vào năm 2030 - là mức trung bình mà OECD đã đạt được vào năm 2010.

HOA KỲ VÀ CUỘC CÁCH MẠNG KHAI THÁC DẦU

Mặc dù Hoa Kỳ là nước sản xuất năng lượng hạt nhân lớn nhất thế giới, nhưng nước này đã không xây dựng nhà máy điện hạt nhân kể từ thảm họa Three Mile Island vào năm 1979. Khi đoàn công tác của Ủy ban Tái thiết đến Washington để tiến hành học tập kinh nghiệm, thì năng lượng điện hạt nhân của nước này chỉ chiếm khoảng 19% trong tổng năng lượng điện được sản xuất. Một nửa lượng điện của Hoa Kỳ là từ than và khoảng 25% là từ khí tự nhiên, với một lượng nhỏ từ thủy điện, sinh khối, năng lượng mặt trời và gió. Trong khi đó, Nhật Bản sản xuất 28% năng lượng từ than và cũng khoảng 28% từ khí tự nhiên, khoảng 8% từ thủy điện và 5 hoặc 6% khác là từ các nguồn năng lượng tái tạo. Tất nhiên, cũng có sự khác biệt lớn giữa hai nước. Hoa Kỳ là nước sản xuất dầu và khí lớn, trong khi Nhật Bản thì không. Nhưng yếu tố quan trọng nhất trong kinh nghiệm của Hoa Kỳ có thể làm bài học cho Nhật Bản là sự xuất hiện gần đây của công nghệ bẻ gãy thủy lực (hydraulic fracturing, hay fracking), để sản xuất dầu và khí từ đá phiến. Điều này đã khiến Hoa Kỳ là nước sản xuất dầu và khí lớn nhất thế giới lần đầu tiên trong 40 năm.

Đặc biệt đáng chú ý là thực tế vào đầu những năm 2000, có rất ít nước nhận thức được công nghệ khai thác này; thực tế, các công ty năng lượng của Hoa Kỳ và các nhà hoạch định chính sách đã lên kế hoạch xây dựng các cảng lớn phục vụ cho hoạt động nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng, do đã được dự đoán rằng sản lượng khí trong nước của Hoa Kỳ đã bước vào giai đoạn sụt giảm trong thời gian dài. Nhưng những kỹ thuật khoan mới này đã đột ngột tạo ra sự đột phá công nghệ khả thi về mặt thương mại, hoàn toàn làm thay đổi bức tranh năng lượng ở cả Hoa Kỳ và trên thế giới. Các cảng để nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng đã được dự đoán để nhận hàng nhập khẩu thì giờ đang chuẩn bị để chuyển hàng xuất khẩu. OPEC đã suy yếu đáng kể. Đó là một cú lội ngược dòng kỳ diệu, và nó đã chứng minh cho những nhà quan sát của Nhật Bản rằng không bao giờ được xem nhẹ tiềm năng cho những giải pháp công nghệ độc đáo.

MẠNG LƯỚI ĐIỆN - “HẠI ĐIỆN”

Sau khi xem xét những nghiên cứu trong nước và tất cả những báo cáo từ nước ngoài, Ủy ban Tái thiết thấy rõ rằng có một trở ngại chính cho hệ thống cung cấp năng lượng an toàn, cân bằng, kinh tế và thân thiện với môi trường dành cho Nhật Bản một trở ngại cần phải được giải quyết bất kể chính sách mà Nhật Bản đã quyết định theo đuổi liên quan đến năng lượng hạt nhân hoặc những công nghệ khác là gì. Trở ngại đó chính là mạng lưới điện.

Mười công ty điện lực của Nhật Bản (EPCO) đã tự hào chỉ ra cách họ đã vận hành mạng lưới điện hiệu quả như thế nào, và nhấn mạnh rằng Nhật Bản là nước dẫn đầu thế giới về giảm thiểu thất thoát điện năng trong quá trình truyền tải. Trong khi thực tế là như vậy, thì nước này cũng đã bỏ qua vấn đề quan trọng nhất, đó là mạng lưới điện của họ không được kết nối tốt với nhau trên toàn quốc. Thực tế, mạng lươi điện này thậm chí còn không bao gồm các mạng lưới đa kết nối trong nước giống như ở châu Âu và Hoa Kỳ. Hơn nữa, phần lớn vì lợi ích của các doanh nghiệp, chính quyền và lợi ích chính trị của các công ty điện lực này và những người điều hành, những chính trị gia có quan hệ mật thiết cũng như vì những quyết định lắp đặt thiết bị trước đó, nên Nhật Bản đã có 10 mạng lưới điện riêng biệt được vận hành chủ yếu như những mạng lưới cung cấp điện độc lập, tách biệt. Mạng lưới theo vùng của mỗi công ty điện lực này là một vùng tách biệt, với khả năng cung cấp hoặc nhận điện năng từ những công ty điện lực lân cận khác bị hạn chế. Ngoài sự phân mảnh này là sự phân tách đông - tây cơ bản, dưới 3 mạng lưới điện theo vùng ở miền đông Nhật Bản vận hành ở mức 50 hertz, trong khi 7 mạng lưới điện theo vùng ở miền tây nước này hoạt động ở mức 60 hertz. Sự phân chia này phát sinh do quyết định từ rất lâu trước đó nhằm sử dụng những loại thiết bị khác biệt của châu Âu và Hoa Kỳ, đã cho thấy sự tai hại.

Đối lập với mạng lưới điện bị phân tách của Nhật Bản là mạng lưới điện của Pháp, trong đó không chỉ được tích hợp trong nước mà còn cả ở bên ngoài với một phần của châu Âu, và đã truyền tải dễ dàng điện năng từ các vùng bị thiếu hụt điện cho đến những khu vực dư thừa. Cùng với điều này, một thị trường cung cấp năng lượng quy mô lớn tinh vi phân bổ năng lượng khắp Tây Âu, sử dụng truyền tải điện năng được đặt trước hơn 24 giờ dựa vào điều kiện thời tiết và những điều kiện khác theo vùng dịch vụ. Hệ thống định giá vận hành để nhu cầu được phân bổ tự động tìm tới những vùng dư thừa điện, do đó tối ưu hóa tính linh hoạt của hệ thống. Thông tin về những tình trạng mạng lưới điện luôn được phát cho công chúng, thay vì chỉ giới hạn cho các nhà máy điện chính hay nhà máy điện công nghiệp lớn. Hoa Kỳ cũng đã có nhiều kinh nghiệm với những thị trường lớn như vậy, và cuộc cải cách ở cả châu Âu và Hoa Kỳ đã chuyển mạng lưới điện của họ vào đường lưới điện chính của liên bang.

Trái lại, mỗi công ty điện lực Nhật Bản chỉ duy trì công suất đủ để bảo đảm sự ổn định trong khu vực của riêng mình. Thảm họa Fukushima đã chứng minh một cách đáng kể rằng chi phí cao của chiến lược hạn chế này lên toàn bộ phúc lợi quốc gia. Ngay sau trận động đất và sóng thần này, khoảng 27 gigawatt công suất phát điện đã bị mất. Bị cô lập ở đảo điện phía đông Nhật Bản, TEPCO không thể kêu gọi bất kỳ công ty điện lực phía tây nào giúp đỡ để giảm sự sụt giảm đột ngột của nó. Chỉ có ba hệ thống lắp đặt nhỏ từ những vùng miền Tây có thể chuyển tổng số khoảng 1,2 gigawatt để giúp TEPCO, và chừng đó gần như không đủ.

Là một phần của Kế hoạch năng lượng lần thứ tư được đưa ra vào mùa xuân năm 2014, chính quyền của Thủ tướng Abe đã giải quyết vấn đề về lưới điện, lên kế hoạch thiết lập một Tổ chức Điều phối liên khu vực của hoạt động Truyền tải điện (OCCTO) vào khoảng năm 2015. Tổ chức này đã được dự định trở thành một nhà điều hành độc quyền của mạng lưới điện, giống như EDP ở Pháp, sẽ giúp phát triển những đề án cung - cầu, điều phối các hoạt động của mạng lưới điện dưới những điều kiện bình thường, và cân bằng cung - cầu trong những điều kiện khó khăn. Theo kế hoạch này vào tháng hai năm 2015, nội các của Thủ tướng Abe đã ban hành một quyết định để tạo lập những công ty sản xuất và truyền tải điện riêng biệt, hoàn toàn độc lập với nhau. Tính khả thi của kế hoạch này không được rõ ràng, và liệu những mạng lưới điện này có hoàn toàn được tích hợp, ai sẽ là người thực sự sở hữu chúng, công nghệ mới sẽ được đưa vào như thế nào, và làm cách nào những nguồn tạo năng lượng thế hệ mới sẽ được kết nối vẫn chưa được xác định rõ. Sự thiếu giải thích này là rất rắc rối, vì những cơ cấu hiện tại cản trở việc đầu tư và đổi mới vốn có thể mang lại cho Nhật Bản những nguồn năng lượng linh hoạt hơn, đa dạng hơn, đáng tin cậy hơn và cuối cùng là ít tốn kém hơn.

Những “mạng lưới điện thông minh” sẽ là một làn sóng trong tương lai. Những khả năng dự trữ và cân bằng năng lượng được kết hợp trong chính mạng lưới điện này, và sẽ cho phép năng lượng dao động được tạo ra nhờ năng lượng mặt trời, năng lượng gió và những nguồn năng lượng tái tạo khác - cũng như những dòng năng lượng thay thế từ những nguồn hạt nhân và hóa thạch khác - được bổ sung đều đặn vào hệ thống và được truyền tải theo nhu cầu của người dùng trên khắp cả nước. Nhật Bản thường được công nhận là một trong những nước đi đầu trên thế giới trong công nghệ mạng lưới điện thông minh - bao gồm một thứ, thứ rất quan trọng, đó là công nghệ trữ điện. Nhưng vị trí dẫn đầu liên tiếp của Nhật Bản sẽ bị đe dọa trừ khi mạng lưới điện của nước này thực sự được tích hợp và không chỉ là “được sắp đặt”.

Tương tự như vậy, bất kỳ khái niệm về phát triển nguồn năng lượng tái tạo thay thế nào cũng sẽ bị chậm lại hoặc bị dừng hoàn toàn nếu mạng lưới điện này không được tích hợp ở mức độ cao. Năng lượng mặt trời, gió, địa nhiệt và thủy triều phải được tạo ra ở những nơi có ánh nắng mặt trời, có gió thổi, có dòng nước nóng, và thủy triều lên và xuống. Những nơi này không nhất thiết phải nằm ở ngay cạnh những trung tâm có nhu cầu năng lượng lớn. Vì thế, sự phát triển của những nguồn năng lượng này đòi hỏi chúng phải được tích hợp vào mạng lưới điện, và mạng lưới điện đó có khả năng chuyển chúng qua trường hợp biến động tự nhiên.

Thêm nữa, thậm chí dự án nhiều tham vọng hơn đã bị trì hoãn do những rào cản trong cơ cấu ngành điện, thứ thậm chí chưa được đề cập trong kế hoạch của Thủ tướng Abe, là Mạng lưới điện siêu châu Á. Được thiết kế để kết nối trong châu Á giống như Tây Âu được kết nối, mạng lưới điện siêu kết nối này sẽ khai thác những cánh đồng điện gió tại Mông Cổ, những nhà máy điện hạt nhân ở Trung Quốc và Hàn Quốc, những cánh đồng điện mặt trời ở Nhật Bản và những nguồn năng lượng khả thi khác ở Nga để cung cấp cho Nhật Bản và những vùng còn lại của châu Á khả năng cạnh tranh xuất khẩu và nhập khẩu năng lượng điện. Loại mạng lưới điện này cũng sẽ giải quyết những vấn đề biến động của năng lượng tái tạo đơn giản bằng phạm vi rộng lớn của nó. Chẳng hạn, có thể không phải lúc nào cũng có nắng hoặc gió ở Nhật Bản. Nhưng luôn luôn có nắng và gió ở noi khác. Nếu mạng lưới đủ lớn và có chi phí truyền tải đủ thấp, thì những biến động của việc sản xuất năng lượng tái tạo sẽ biến mất. Tất nhiên, trong trường hợp không có mạng lưới điện quốc gia được tích hợp, thì điện mặt trời từ Hokkaido cũng không thể đến được với người láng giềng Aomori, chứ đừng nói gì đến điện gió ở Mông Cổ đến được Tokyo.

NHỮNG LỰA CHỌN VÀ NHỮNG RÀO CẢN

Sau thảm họa Fukushima năm 2011, phản ứng của Đảng Dân chủ đang cầm quyền tại Nhật Bản là đóng tất cả các nhà máy điện hạt nhân và nhằm mục đích sản xuất năng lượng điện hạt nhân tối thiểu (lý tưởng là về con số 0) trong tương lai. Nhưng với sự xuất hiện của chính quyền Thủ tướng Abe và thông qua Kế hoạch năng lượng lần thứ tư đã được ghi nhận trước đó, năng lượng hạt nhân lại được nhắm đến như một nguồn chính của việc tạo ra năng lượng trong tương lai. Chính sách mới không chỉ kêu gọi việc tái khởi động những nhà máy điện hạt nhân hiện có ngay khi những kiểm tra an toàn cho phép mà còn xem xét đến việc kéo dài tuổi thọ làm việc 40 năm của nhiều nhà máy hiện có và để xây dựng một số nhà máy mới. Để chắc chắn, chính sách này cũng kêu gọi sự phát triển một loạt những nguồn năng lượng tái tạo, nhưng không đặt mục tiêu hoặc thời gian biểu và không tăng kinh phí. Dường như rõ ràng đối với hầu hết các nhà phân tích là Nhật Bản sẽ vẫn đặt cược rất lớn vào năng lượng hạt nhân cho tương lai.

Xem xét kỹ lưỡng thông tin được thu thập bởi các đoàn công tác cũng như những sự kiện và sự phát triển công nghệ tiếp theo để công bố Kế hoạch năng lượng lần thứ tư, Ủy ban Tái thiết đã tiến hành một đánh giá đầy đủ về tính khả thi, chi phí và lợi ích tiềm năng của tất cả những lựa chọn năng lượng mở ra cho Nhật Bản. Những phân tích theo lối truyền thống đã cho thấy than và khí tự nhiên là những nguồn mang tính kinh tế nhất sẵn có, tiếp theo là năng lượng hạt nhân, tiếp đến là năng lượng gió, năng lượng mặt trời và năng lượng thủy triều. Nhưng người ta đã chứng minh rằng giá thành thực tế của than và khí tự nhiên hóa lỏng cao hơn rất nhiều so với giá thành của những loại năng lượng đã được liệt kê do phát thải khí nhà kính; và trong khi năng lượng hạt nhân thì không có khí thải, nhưng nó lại có thể dẫn đến nguy cơ tan chảy lõi hạt nhân và ô nhiễm phóng xạ dẫn đến những chi phí tốn kém. Hơn nữa, giá thành của những loại năng lượng tái tạo đã được dự báo sẽ giảm như một kết quả của những nền kinh tế quy mô và những tiến bộ công nghệ nhanh chóng. Trong tương lai gần, cuộc tranh luận cho việc tái khởi động các lò phản ứng hạt nhân sẽ rất mạnh mẽ, do cả hai tác động tiêu cực của việc mất đi năng lượng hạt nhân trong khả năng cạnh tranh của Nhật Bản và chi phí của việc loại bỏ những nhà máy điện hạt nhân sẽ cực kỳ lớn. Nhưng liệu chúng có nên được duy trì vì tuổi thọ lâu bền đã được đánh giá? Có lẽ thậm chí cả số lượng những nhà máy này cũng nên được tăng lên nếu những công nghệ hạt nhân mới và an toàn hơn, không có chất thải phóng xạ đã được chứng minh có thể phát triển về khả năng thương mại? Đó là hai câu hỏi lớn, và câu trả lời tùy thuộc vào khả năng và chí phí của những phương án thay thế. Về mặt rủi ro lâu dài và những chi phí môi trường liên quan đến năng lượng hạt nhân và năng lượng dựa trên nhiên liệu hóa thạch, rõ ràng là những nguồn năng lượng tái tạo sẽ được ưa chuộng hơn nếu những chi phí hoạt động của chúng cuối cùng có thể được đưa ra khá gần với những nguồn năng lượng truyền thống. Tất nhiên, mỗi nguồn sẽ có những triển vọng riêng, những ưu điểm và nhược điểm riêng.

Vào tháng 11 năm 2009, Nhật Bản đã đưa ra giá bán điện năng lượng tái tạo (FIT) yêu cầu những công ty cung cấp điện mua điện mặt trời dư thừa được các hộ gia đình và doanh nghiệp chuyển vào điện lưới, với giá gấp 2 lần tỷ lệ tiêu chuẩn dành cho năng lượng đó. Hơn 15 năm trước, giá của sản xuất điện mặt trời đã giảm gần 70%; FIT đã làm tăng đáng kể việc lắp đặt thiết bị năng lượng mặt trời. Đến cuối năm 2012, công suất đã tăng hơn 3 lần. Công suất gần như tiếp tục tăng gấp đôi vào năm 2013, trong bối cảnh thay đổi FIT nhằm tăng công suất năng lượng mặt trời để đối phó với thảm họa Fukushima. Việc này đã khiên Nhật Bản dẫn trước Đức để trở thành thị trường năng lượng mặt trời hàng đầu trên thế giới. Việc này cũng đã tạo ra một con sốt đất ở Hokkaido, nod 25% những dự án năng lượng mặt trời lớn được đặt tại đây. Tuy nhiên, tại đây, vấn đề của mạng lưới này đã trở thành một trở ngại lớn. Hokkaido rất hấp dẫn vì những vùng đất tương đối lớn sẵn có dành cho các cánh đồng năng lượng mặt trời. Nhưng Công ty Điện lực Hokkaido, là công ty chỉ tạo ra 3% lượng điện của Nhật Bản, đã tuyên bố vào giữa năm 2013 rằng công ty chỉ có thể nhận việc cung cấp điện cho thêm 400 megawatt, dù có những yêu cầu cung cấp thêm 3.000 megawatt. Sẽ không có vấn đề gì nếu như mạng lưới điện của Hokkaido đã được tích hợp vào mạng lưới điện quốc gia của Nhật Bản. Nhưng tất nhiên, công ty này đã không tích hợp.

Thủy điện không phải là một hiện tượng mới, nhưng nó chỉ chiếm 4 đến 5% tổng lượng điện được tạo ra. Trong khi đó, nó lại là năng lượng rẻ nhất, sạch nhất sẵn có, và METI đã lên kế hoạch mở rộng loại năng lượng này, tiềm năng này đã bị giới hạn bởi môi trường tự nhiên và khí hậu. Tuy nhiên, những loại năng lượng khác liên quan đến nước đã cho thấy nhiều hứa hẹn. Được bao quanh là biển, Nhật Bản có Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) rộng gần 5 triệu km² - lớn thứ sáu thế giới - với những dòng hải lưu mạnh ở độ sâu 50 đến 100 m. Điều này đã mang lại cho nước này tiềm năng to lớn cho phát triển năng lượng từ thủy triều và các dòng hải lưu, hai dòng chảy liên tục và vì thế có thể cung cấp năng lượng liên tục, tạo cho những năng lượng này có lợi thế hơn năng lượng mặt trời và năng lượng gió, giống như các nhà máy điện hạt nhân và nhiên liệu hóa thạch. Vào năm 2012, một nhóm bao gồm Tập đoàn IHI (Ishikawajima-Harima Heavy Industries), Toshiba, Đại học Tokyo và Viện nghiên cứu Chiến lược toàn cầu Mitsui đã tạo ra một mô hình mẫu thành công của một hệ thống có thể được neo đậu trên đáy biển và tạo ra 2 megawatt điện liên tục phù hợp cho cơ sở cung cấp lượng điện năng thiết yếu ở mức giá cạnh tranh. Nhóm này đã lưu ý rằng dòng hải lưu chảy với tốc độ 5 dặm một giờ tạo ra năng lượng nhiều hơn sức gió có tốc độ 350 km/h. Trong khi đó, Công ty Phát triển năng lượng Nova (NEDO) đã đưa ra thông tin đáng lưu ý rằng việc lắp đặt 800 turbine tại các dòng hải lưu tạo ra 1,6 triệu kilowatt - nhiều năng lượng hơn một nhà máy điện hạt nhân cỡ lớn tạo ra 1,35 triệu kilowatt - ở mức giá chỉ bằng 1/3 so với việc xây dựng cơ sở năng lượng hạt nhân. Các turbine này có thể được đặt ở bất cứ địa điểm nào ở độ rộng 100 km của dòng hải lưu Kuroshio, một dòng hải lưu bắc mạnh tương tự dòng hải lưu Gulf Stream. NEDO đã ước tính rằng chi phí này ở trong phạm vi tương tự như năng lượng gió và năng lượng mặt trời vào năm 2030, với ưu điểm là cung cấp năng lượng liên tục. Một lần nữa, đương nhiên, để được sử dụng triệt để, những nguồn năng lượng này sẽ cần được lưu trữ hoặc đưa vào lưới điện.

Giống như thủy điện, năng lượng địa nhiệt luôn có tiềm năng đáng kể vì những nguồn địa nhiệt dồi dào của Nhật Bản - lớn thứ ba thế giới. Nhưng việc khai thác những nguồn địa nhiệt này khó khàn vì hầu hết những vị trí tiềm năng đều nằm tại những công viên quốc gia nhạy cảm về mặt môi trường. Vào cuối những năm 1990, Nhật Bản đã ngừng nghiên cứu và phát triển trên những vị trí này để tập trung vào năng lượng hạt nhân. Một số thời điểm vào cuối năm 2012 và đầu năm 2013, Đại sứ Iceland, Stefan Stefansson đã thúc đẩy Nhật Bản vận dựng bài học từ Iceland, trong đó tạo ra phần lớn điện năng từ địa nhiệt. Ông đã ước tính các nguồn địa nhiệt của Nhật Bản có thể thay thế cho 25 nhà máy điện hạt nhân của nước này. Cho đến thời điểm xảy ra thảm họa Fukushima, không có nhà máy địa nhiệt mới nào được xây dựng tại Nhật Bản trong hơn 15 năm, và công suất đã được lắp đặt vẫn còn rất nhỏ, chỉ gồm 17 cơ sở. Tuy nhiên, vào tháng 4 năm 2013, sau khi áp dụng FIT cho tất cả những nguồn năng lượng tái tạo, METI đã thông báo rằng sẽ có thêm 21 nhà máy địa nhiệt mới. Trong khi việc này sẽ tăng gấp đôi công suất hiện có, nhưng nó vẫn khiến cho năng lượng địa nhiệt là một nguồn tương đối nhỏ của tổng lượng điện của Nhật Bản.

Năng lượng từ nước không chỉ là một giải pháp thay thế. Sinh khối (nhiên liệu có nguồn gốc từ gỗ, cỏ, bã mía,…) luôn luôn là một phần trong cung cấp năng lượng của Nhật Bản, nhưng đã không phát triển nhiều cho đến năm 2003, khi Tokyo bat đầu đòi hỏi những mức độ nhất định của việc sử dụng năng lượng tái tạo. Đến năm 2016, việc sử dụng những nguồn sinh khối đã tăng gấp đôi, nhưng địa lý và nguồn tài nguyên thiên nhiên của Nhật Bản về bản chất đã hạn chế tiềm năng tương lai. Phần lớn năng lượng sinh khối của nước này đến từ chất thải công nghiệp. Điều này có thể được thay đổi bằng cách giảm thuế đối với gạo nhập khẩu, do vậy buộc các nông dân Nhật Bản chuyển từ trồng lúa sang trồng cỏ và những loại cây khác đặc biệt cho mục đích tạo năng lượng sinh khối hoặc phát triển tảo và sinh khối từ biển. Nhưng vào năm 2016, không có kế hoạch nào như vậy cả.

Công suất của cánh đồng gió đã tăng gấp 3 lần giữa năm 2003 và năm 2012 lên con số vẫn tương đối nhỏ là 2,5 gigawatt (tổng công suất phát điện của Nhật Bản vào khoảng 280 gigawatt tại thời điểm đó), với những kế hoạch sản xuất thêm 2 gigawatt vào năm 2020. Đây chủ yếu là kết quả của việc thực hiện yêu cầu của Chính phủ vào năm 2003 nhằm tăng việc sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo. Sau năm 2012, việc áp dụng FIT tiếp tục khuyến khích sự phát triển, với những kế hoạch dài hạn cho tổng công suất năng lượng gió từ 7 đến 10 gigawatt. Tuy nhiên, tiềm năng với năng lượng gió tại Nhật Bản vẫn chưa được biết đến. Đối với những dự án trên bờ biển, có quá ít khu vực lớn, lộng gió ngoài Hokkaido và Tohoku. Gió ngoài khơi có tiềm năng lớn lên đến 8 lần công suất của tất cả các công ty năng lượng Nhật Bản. Nhưng dốc đứng từ bờ biển Nhật Bản đã khiến cho việc xây dựng cực kỳ tốn kém. Một giải pháp khả thi là xây dựng các trạm điện gió nổi ngoài khơi. Ba trạm điện gió thí điểm đã được xây dựng vào năm 2015, nhưng cần có nhiều sự phát triển và kinh nghiệm xây dựng hơn để xử lý vấn đề các cơn bão thường xuyên xuất hiện, biển động và những rủi ro tự nhiên khác đối với các trạm điện gió ngoài khơi. Và lại có một vấn đề về kết nối với lưới điện.

Một trong những giải pháp năng lượng hứa hẹn nhất là băng cháy (methane hydrate). Điều này đã mang lại tiềm năng thay đổi trò chơi tương tự cho Nhật Bản giống như tiềm năng mà công nghệ bẻ gãy thủy lực trong khai thác dầu khí đá phiến đã mang lại cho Hoa Kỳ trong 10 năm từ năm 2005 đến năm 2015. Vào tháng 3 năm 2013, METI đã thông báo rằng một liên minh các công ty Nhật Bản đã chiết xuất thành công khí methane từ methane hydrate được rút từ vùng nước sâu của Vùng trũng Nahkai ngoài bờ biển quận Aichi. Được biết đến là “băng có thể cháy được”, methane hydrate là một tinh thể rắn chứa các phân tử khí bên trong một khung phân tử nước lạnh. Trong một thời gian dài, câu hỏi quan trọng là liệu cấu trúc giống như băng này có thể được tạo ra để giải phóng khí methane theo cách mà cuối cùng có thể phát triển về phương diện thương mại được không. Tuyên bố của METI đã trả lời cho câu hỏi đó. Công ty Dầu, Khí và Kim loại của Nhật Bản đã ước tính rằng riêng Vùng trũng Nankai chứa đủ methane hydrate để cung cấp cho tất cả nhu cầu khí đốt của Nhật Bản trong 11 năm. Viện Khoa học phát triển và Công nghệ quốc gia Nhật Bản ươc tính rằng trong tất cả những vùng nước quanh Nhật Bản có đủ methane hydrate để cung cấp cho nhu cầu khí đốt của nước này trong khoảng 100 năm. Những thử nghiệm dòng chảy ở Vùng trũng Nankai đã tạo ra một lượng khí đốt nhiều hơn dự đoán. Điều này dẫn đến các quan chức METI tuyên bố rằng những kết quả này có thể đủ để đưa đến việc thương mại hóa về chi phí cạnh tranh với LNG mà Nhật Bản là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới. Kết quả là, một mục tiêu đã được đặt ra cho việc sản xuất thương mại hóa trên quy mô lớn muộn nhất là vào năm 2028.

Giải pháp thay thế đầy hứa hẹn cuối cùng là sự thay đổi về vấn đề hạt nhân cũ. Giữa năm 1984 và 1994, Phòng Thí nghiệm quốc gia Argonne của Hoa Kỳ đã phát triển Lò phản ứng nhanh tích hợp (IFR), có thể vận hành nhờ việc đốt rác thải hạt nhân từ những lò phản ứng truyền thống, và sẽ tái chế nhiên liệu của chính nó cho đến khi chất thải cuối cùng không còn chứa những yếu tố nguy hiểm và về cơ bản có thể bỏ vào những thùng rác thông thường. Ngoài ra, những vật liệu ở cấp độ vũ khí nguy hiểm như Plutonium có thể không được rút ra từ quá trình vận hành của IFR, và không có nguy cơ xảy ra tan chảy do phát sinh từ những tai nạn bên trong hoặc những sự kiện từ bên ngoài chẳng hạn như động đất và sóng thần. Điều này là do trong IFR, bất kỳ sự ngừng dòng nước làm mát nào cũng đơn giản làm ngừng phản ứng hạt nhân, và không có tích tụ nhiệt hoặc nguy cơ tan chảy. Tuy nhiên, dù với những đặc tính này, nhưng dự án IFR tại Argonne đã bị Quốc hội Hoa Kỳ đình chí, trước thời hạn hoàn thành 3 năm, vào năm 1994.

CHUYỂN SANG ĐỘC LẬP VỀ NĂNG LƯỢNG VỚI MỨC CHI PHÍ THẤP

Như đã nói ở phần trước, các nhà máy điện hạt nhân tồn tại trong giai đoạn 2015-2016 đã có tuổi đời trong giới hạn cho phép là 40 năm, sau đó chúng hoặc là phải được cấp phép lại hoặc ngừng hoạt động và bị loại bỏ. Khi xem xét những khuyến nghị của mình, Ủy ban Tái thiết đã quan sát thấy rằng nếu không có thêm nhà máy điện hạt nhân nào được xây dựng và không có nhà máy điện nào đang tồn tại được cấp phép lại, thì tất cả những lò phản ứng hạt nhân của Nhật Bản sẽ bị đóng cửa muộn nhất là đến giữa năm 2036 và 2040. Ủy ban đã kết luận rằng những chi phí và rủi ro bảo mật của việc dừng hoạt động các nhà máy điện hạt nhân này ngay lập tức là rất cao. Tuy nhiên với những chính sách phù hợp, năng lượng có nguồn gốc từ methane hydrate, mặt trời, thủy triều, dòng chảy, gió, những nguồn năng lượng tái tạo khác, và việc phát điện hạt nhân bằng IFR sẽ có hiệu quả về mặt chi phí và có khả năng thay thế hoàn toàn năng lượng hạt nhân truyền thống vào năm 2030. Ngoài ra, Ủy ban Tái thiết cũng đã nêu bật lựa chọn năng lượng quan trọng khác: bảo tồn. Nếu Nhật Bản có thể đạt được cùng mức tiêu thụ điện bình quân đầu người như Đức, thì chỉ riêng điều đó thôi đã cho phép nước này đóng cửa một nửa số lò phản ứng hạt nhân. Nếu Nhật Bản có thể giảm tiêu thụ năng lượng gió như Đan Mạch, thì gần như có thể đóng cửa tất cả các lò phản ứng hạt nhân. Vì thế, Ủy ban Tái thiết đã quyết định rằng Nhật Bản nên hướng đến mục tiêu đóng cửa tất cả những lò phản ứng hạt nhân hiện có vào năm 2030, không xây dựng thêm bất kỳ nhà máy mới nào nữa trừ khi đó là loại IFR. Ủy ban này còn khuyến nghị thêm rằng trong 15 năm tới sẽ nỗ lực hết sức để phát triển năng lượng tái tạo và những nguồn năng lượng hạt nhân được tạo ra từ IFR ở mức tối đa, trong khi cũng tạo ra một mạng lưới điện thuận lợi và thực sự kết nối.

Một trong những khuyến nghị của ủy ban này đã cho thấy một chút mâu thuẫn - ý tưởng thực sự tăng số lượng các nhà máy điện đốt than trong tương lai gần. Điều này cũng cung- cấp một giai đoạn chuyển tiếp trong đó năng lượng từ một nguồn không bị gián đoạn sẽ cung cấp điện năng ở mức chi phí thấp và một công suất phụ tải nền[23] bảo đảm cho mạng lưới điện trong khi những nguồn năng lượng tái tạo khác được phát triển. Tất nhiên những nhà máy than này là những cơ sở than sạch với khả năng hấp thụ carbon và chúng sau đó được chuyển thành khí đốt từ methane hydrate, ủy ban tái thiết dự báo rằng 35 đến 50% lượng điện cơ bản của Nhật Bản sẽ đến từ những nguồn năng lượng tái tạo, trong khi phần còn lại sẽ đến từ methane hydrate và năng lượng hạt nhân IFR.

Để đạt được những mục tiêu này, Ủy ban Tái thiết đã khuyến nghị 5 bước. Đầu tiên là xây dựng một cơ quan chính phủ đặc biệt được gọi là Tập đoàn Hạt nhân, có chức năng phát hành những trái phiếu vì mục đích đặc biệt và sử dụng số tiền thu được để tiếp nhận tất cả 54 cơ sở hạt nhân đang tồn tại. Tập đoàn Hạt nhân này sau đó sẽ cấp phép cho 9 EPCO sở hữu các lò hạt nhân để vận hành 25 lò phản ứng an toàn nhất, hiện đại nhất. Số còn lại sẽ bị ngừng hoạt động; những lò hoạt động còn lại này sẽ có một khoảng thời gian trước khi đóng cửa. Các EPCO muốn vận hành các lò phản ứng hoạt động phải đệ trình hồ sơ dự thầu chỉ rõ không chỉ những điều khoản kinh tế của những thỏa thuận được đưa ra mà còn phải nêu rõ những biện pháp an toàn mà họ sẽ thực thi trong những năm vận hành còn lại. Tất cả những lò phản ứng không được tái khởi động phải bắt đầu quá trình đóng cửa, trong đó Tập đoàn Hạt nhân sẽ chịu trách nhiệm cho việc tài trợ.

Thứ hai, những mạng lưới truyền tải điện của 10 EPCO sẽ được quốc hữu hóa thành một tập đoàn mạng lưới điện mới do nhà nước sở hữu và vận hành, trong đó không có cựu quản lý hay thành viên hội đồng quản trị nào được tham gia, để tránh bất kỳ sự ảnh hưởng bất hợp lý nào từ phía các EPCO. Tập đoàn mạng lưới điện sau đó sẽ tách thành ba công ty - miền bắc, miền tây và miền trung - và cổ phiếu trong mỗi công ty sẽ được bán cho các nhà đầu tư tư nhân. Ba công ty mới này sẽ được kiểm soát bởi một cơ quan giám sát mạng lưới độc lập mới được thành lập, cơ quan này không thuộc METI. Khu vực lưới điện miền trung sử dụng các tần số được phân chia của lưới điện ở cả hai bên, nhằm tạo ra việc đầu tư nhiều hơn ở mạng lưới kết nối đông - tây. Mạng lưới điện miền bắc sẽ được khuyến khích đặc biệt theo quy trình cấp phép để cho phép Mạng lưới điện siêu châu Á kết nối với mạng điện lưới quốc gia của nước này. Nâng cao công suất phải được tài trợ thông qua thuế quan đặc biệt, giống như những tuyến đường tự động được tư nhân hóa ở một số nước cấp vốn thông qua phí cầu đường.

Thứ ba là tăng thuế điện sinh hoạt và điện kinh doanh ở mức cao và tăng ở mức thấp hơn thuế điện dùng cho lĩnh vực công nghiệp được sử dụng bởi những công ty lớn và trung bình. Mục tiêu là khuyến khích tiết kiệm năng lượng và để sử dụng biên lai thuế để trợ cấp cho những đầu tư vào năng lượng tái tạo, năng lượng hạt nhân sạch, và bảo toàn năng lượng. Ngoài ra, việc dự trữ năng lượng sinh hoạt đã được bãi bỏ quy định, và những hệ thống FIT linh động đã được giới thiệu, Ủy ban Tái thiết hy vọng rằng điều này sẽ khuyến khích các hộ dân và những doanh nghiệp nhỏ tìm ra những phương cách sáng tạo và hiệu quả để bảo tồn năng lượng, sử dụng xe điện, sản xuất năng lượng mặt trời, và dự trữ năng lượng.

Thứ tư là đầu tư mạnh vào phát triển năng lượng mặt trời, thủy triều, methane hydrate và năng lượng hạt nhân IFR. Trong khi về mặt kỹ thuật, dù không phải là một nguồn năng lượng tái tạo, nhưng methane hydrate có tiềm năng lớn có thể mang lại cho Nhật Bản cơ hội tốt nhất để có được sự độc lập hoàn toàn về năng lượng, đặc biệt nếu nước này có thể kết hợp với năng lượng hạt nhân IFR, là thứ có tất cả những lợi thế của năng lượng hạt nhân truyền thống mà không có bất kỳ bất lợi nào. Phát triển năng lượng methane hydrate tất nhiên sẽ bao gồm không chỉ việc thiết lập công nghệ khai thác và sản xuất mà còn phát triển khả năng hấp thụ carbon và xây dựng đường ống dẫn xuyên quốc giạ để phân phối đến những nhà máy điện và người dùng trên toàn đất nước.

Cuối cùng là sử dụng quy định và những biện pháp về thuế để buộc chuyển đổi hầu hết các xe ôtô và xe tải của nước này sang động cơ điện hoặc động cơ super-hybrid (động cơ dùng diesel và điện).

GIẤC MƠ THÀNH HIỆN THỰC

Giờ đây khi chúng ta ở năm 2050, giấc mơ lâu dài của Nhật Bản về sự độc lập về năng lượng giá rẻ cuối cùng đã trở thành sự thật. Chương trình 5 bước của Ủy ban Tái thiết đã hoạt động tốt hơn bất kỳ ai có thể tưởng tượng. Những nhà máy điện hạt nhân cũ đều đã bị đóng cửa cho đến năm 2030, và được thay thế bằng 15 nhà máy IFR. Mạng lưới điện quốc gia giờ đây có sự kết nối trong nước rất cao, với công suất lớn cho việc truyền tải năng lượng từ những khu vực dư thừa sang những khu vực có nhu cầu. Cuộc cạnh tranh mới giữa các EPCO đã dẫn đến giảm giá thành năng lượng, ngay khi những nguồn năng lượng mới được đưa ra. Những nguồn năng lượng tái tạo và khí đốt từ methane hydrate đã được phát triển và thương mại hóa nhanh hơn và rẻ hơn so với dự báo ban đầu. Một bất ngờ lớn là sự phát triển năng lượng từ các dòng hải lưu, loại hình đã trở nên quan trọng gần ngang với methane hydrate. Mạng lưới điện siêu châu Á đã mang đến một lượng bất ngờ năng lượng gió từ những vùng đồng bằng của Mông Cổ, và Nhật Bản đã vượt qua Đan Mạch về mặt bảo toàn việc tiêu thụ điện. Sau sự giảm tốc ban đầu và thậm chí có sự tăng nhẹ về phát thải khí nhà kính do việc sử dụng than và khí đốt tăng lên, Nhật Bản giờ đây đã vượt qua những mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính về mặt dài hạn của chính mình. Ngoài năng lượng từ Mạng lưới điện siêu châu Á, nước này gần như không cần mua năng lượng trong khi vẫn hưởng năng lượng có chi phí thấp như ở Hoa Kỳ. Tóm lại, Nhật Bản thực sự đã đạt đến “thiên đường năng lượng”.

CHƯƠNG 8

TỪ TẬP ĐOÀN NHẬT BẢN ĐẾN TẬP ĐOÀN ĐỨC - VỚI NHỮNG ĐẶC TRƯNG NHẬT BẢN

Bạn có đôi chút thất vọng về sự sụt giảm số lượng những quầy bar và những quán rượu đêm muộn kể từ lần cuối bạn ghé thăm Nhật Bản - những nơi mà những người phục vụ xinh đẹp sẽ phục vụ những đồ uống có giá cao và ngồi vào lòng những giám đốc điều hành nhấm nháp đồ uống với ông chủ của họ đến đêm. Bạn nhận thấy rằng những ánh đèn không còn sáng muộn ở văn phòng như trước và những quầy bar của quá khứ đã được thay thế bằng những nhà hàng gia đình, hoặc những cửa hàng thực phẩm bán cho những cặp vợ chồng nhanh chóng trở về nhà ăn tối với các con của họ.

Không nghi ngờ gì về cách làm việc riêng của các tập đoàn Nhật Bản xưa kia, họ làm việc nhịp nhàng, có lý lẽ và niềm hăng say. Nhưng trong suốt một phần tư thế kỷ, từ nám 1990 đến năm 2015, những doanh nghiệp Nhật Bản huyền thoại “những doanh nghiệp đã chinh phục được thị trường thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai và biến cụm từ “sản xuất tại Nhật Bản” thành một biểu tượng của chất lượng, phong cách, dịch vụ, sáng tạo và giá trị - đã bị chao đảo. Nissan là doanh nghiệp duy nhất có thể tự cứu mình bằng việc thiết lập quan hệ đối tác với Renault của Pháp. Vào năm 2012, Panasonic đã từng ghi nhận thua lỗ lớn nhất của bất kỳ công ty Nhật Bản nào trong lịch sử. Hitachi đã mất hàng trăm cơ sở và buộc phải cắt giảm việc làm của gần 100.000 nhân công để tự cứu mình. Những gã cựu khổng lồ về chất bán dẫn Elpida và Renesas đã đứng bên bờ vực phá sản. Ngay cả “kẻ hủy diệt” Toyota cũng phải chịu tác động của sụt giảm thị phần.

Tuy nhiên, đáng chú ý nhất là tuyên bố vào cuối năm 2016 của Sony rằng họ đã chấp thuận đề nghị để trở thành một phần của Samsung, Hàn Quốc, tạo dựng một công ty mới có thể được gọi là Samsung - Sony. Điều này thật sự gây ấn tượng. Được các doanh nhân Nhật Bản Aikio Morita và Masaru Ibuka thành lập vào sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Sony là hình mẫu điển hình của tất cả những ưu điểm nổi bật của nền công nghiệp Nhật Bản. Bắt đầu với giấy phép về công nghệ bóng bán dẫn của Hoa Kỳ chưa từng được sử dụng, công ty đã dẫn dắt người Nhật Bản chinh phục những gã khổng lồ về điện tử tiêu dùng của Hoa Kỳ và châu Âu như: RCA, GE và Phillips với tivi Trinitron và máy nghe nhạc Walkman. Morita đã đích thân đến Hoa Kỳ và học tiếng Anh để trở thành một trong những CEO thực sự đầu tiên trên thế giới.

Nhưng với sự ra đời của thế hệ nền tảng của mình, Sony dường như ngày càng trượt dài. Công ty đã bắt đầu tạo ra những sản phẩm “na ná” như nhau và nhấn mạnh vào việc phát triển hầu như tất cả những công nghệ của nó là dành cho môi trường trong nhà, thường tái sáng chế lại những thứ đã có thay vì áp dụng và thích úng với công nghệ sẵn có từ bên ngoài. Sony đã phát triển những khu vực nội tại mạnh mẽ, mỗi khu vực này tập trung chủ yếu vào việc duy trì sự tồn tại của chính nó và không có sự trao đổi lẫn nhau. Sự phối hợp có xu hướng chỉ diễn ra ở cấp cao nhất và dần dần các vấn đề trở nên rõ ràng, nó đã quá trễ để giải quyết một cách hiệu quả. Công ty trở nên khó kiểm soát, không tập trung, quan liêu, sợ mạo hiểm và e ngại thực hiện những vụ đầu tư quan trọng. Mặc dù đã sở hữu công nghệ màn hình phẳng đẳng cấp thế giới, nhưng họ vẫn do dự trong việc đầu tư vào lĩnh vực này, ngay cả khi những đối thủ Hàn Quốc là Samsung Electronics và LG Electronics đã dẫn đầu với những chương trình chi tiêu vốn lớn. Tương tự như vậy, trong lĩnh vực truyền hình, trong khi Sony thoái trào thì Samsung lại đầu tư.

Trong kinh doanh điện thoại thông minh, liên doanh của Sony với hãng Ericsson của Thụy Điển đã thiếu tầm nhìn và phản ứng nhanh để đối mặt với những thách thức từ các đối thủ cạnh tranh, đầu tiên là từ Apple và sản phẩm iPhone của hãng này và sau đó từ Samsung với Galaxy thuộc dòng điện thoại Android. Mặc dù có danh tiếng trên toàn thế giới, nhưng Sony lại gặp khó khăn trong việc đưa những chuyên gia nước ngoài về văn phòng chính để thúc đẩy các nhóm của công ty. Thực tế, do sự phân khư trong công ty, nên ngay cả việc cộng tác giữa các nhóm trong công ty cũng bị giới hạn.

Trớ trêu thay, năm 2013 Sony cũng tìm kiếm và hành động rất nhiều giống như những công ty gặp thất bại của Hoa Kỳ chẳng hạn như Kodak và Motorola. Sony đã bán tòa nhà nơi đặt trụ sở chính và bắt đầu đầu tư vào những lĩnh vực như công nghệ y tế. Sony đã thua lỗ trong những ngành kinh doanh thiết bị điện tử kỹ thuật số, game, video và điện thoại di động truyền thống trong khi tạo ra doanh thu ở những ngành kinh doanh thứ yếu trong dịch vụ tài chính và âm nhạc. Được thành lập như một công ty có thể được gọi là Apple của Nhật Bản và từng có được niềm tự hào lớn trong việc thường xuyên giới thiệu những sản phẩm sáng tạo tạo ra những ngành hoàn toàn mới, nhưng Sony đã không có được một cú huých thành công trong 18 năm. Thực tế, Sony đã có được tất cả những công nghệ để trở thành công ty đầu tiên giới thiệu những sản phẩm như iPhone và iPad của Apple - những sản phẩm đáng ra nên là Sony iPhone và Sony iPad. Nhưng Sony đã do dự và Apple đã nắm lấy cơ hội đó. Bằng cách thực hiện như vậy, Apple đã trở thành tập đoàn giá trị nhất trên thế giới, trong khi giá trị của Sony thì sụt giảm đáng kể.

Hóa ra, điện thoại di động đã chứng tỏ là bước ngoặt quyết định cho Sony. Đã từng là nhà tiên phong trong lĩnh vực kinh doanh này, vào năm 2001, Sony đã bắt tay vào liên doanh với Ericsson của Thụy Điển trong nỗ lực duy trì tính cạnh tranh toàn cầu của mình. Vào năm 2007, thị phần của Sony đã là hơn 10%. Tuy nhiên, vào cuối năm 2012, con số này đã sụt giảm xuống còn 1,7%, đặt Sony ở xa phía sau con số 22,7% của Samsung. Lãnh đạo của Sony đã quyết tâm thực hiện một nỗ lực lớn để giành lại vị trí quan trọng trong thị trường này, thị trường có tầm quan trọng rất lớn đối với một loạt những công nghệ điện tử.

Công ty này đã đặt tất cả vốn liếng vào phát triển mẫu Experia X, được ra mắt vào đầu năm 2013. Đó là một sản phẩm tuyệt vời và ban đầu được bán rất tốt; trong một thời gian ngắn, đã có một sự vui mừng phấn khích tại trụ sở của Sony ở Shinagawa. Nhưng sau đó, Samsung đã giới thiệu mẫu Galaxy S5. Điện thoại này không chỉ là một bước vượt trội so với tất cả những điện thoại khác về mặt công nghệ, bao gồm cả những điện thoại của Sony, mà Samsung còn thực hiện một chiến dịch marketing toàn cầu quy mô lớn trong đó lấn át các đối thủ cạnh tranh, ngoại trừ Apple - và thậm chí thị phần của Apple cũng đã giảm mất 25%.

Sony không những không thể cạnh tranh được trong kinh doanh điện thoại mà còn trong cả những lĩnh vực khác của mình - bao gồm tivi, trò chơi và các linh kiện điện tử - tất cả đều đang phải đối mặt với cùng một kiểu tâh công từ những gã khổng lồ Hàn Quốc cực kỳ cạnh tranh. Thay vì tiếp tục cố gắng chiến đấu với những gã khổng lồ đó, Sony đã quyết định tham gia cùng họ.

NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TẬP ĐOÀN NHẬT BẢN

Sự sụt giảm của rất nhiều công ty hàng đầu này đã đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về tính hiệu quả và khả năng tồn tại của hệ thống quản lý Nhật Bản được mô phỏng rộng rãi và lâu dài. Liệu đó có thật sự là một hệ thống có hiệu quả cho các doanh nghiệp đang hoạt động, hay nó thành công chỉ vì nó đã tồn tại trong những hoàn cảnh đặc biệt tại thời điểm cụ thể?

Những yếu tố quan trọng của hệ thống này là việc làm trọn đời; hội đồng quản trị chỉ bao gồm những lãnh đạo chủ chốt của công ty; thành viên công ty trong một nhóm có quyền lực lớn duy trì việc nắm giữ cổ phần chéo; tài trợ vốn ban đầu từ các ngân hàng có cổ phần chéo trong nhóm này thay vì những nhà đầu tư bên ngoài; nhấn mạnh vào thị phần chứ không phải lợi nhuận; không có thị trường kiểm soát doanh nghiệp; sự khác biệt tương đối nhỏ trong khoản bồi thường giữa nhân viên và quản lý; thăng chức và tăng lương theo định kỳ dựa vào thâm niên. Không phải tất cả những điều này đều là những đặc trưng truyền thống của quản lý doanh nghiệp Nhật Bản.

Từ cuối thế kỷ XIX đến những năm 1930, chủ nghĩa tư bản Nhật Bản và quản lý Nhật Bản gần giống các hệ thống ở châu Âu và Hoa Kỳ. Đến Chiến tranh thế giới thứ hai và trong Chiến tranh thế giới thứ hai, các doanh nghiệp Nhật Bản thường được sở hữu và kiểm soát bởi các cổ đông của họ. Các doanh nghiệp tự tài trợ bằng dòng tiền nội bộ và phát hành cổ phiếu. Các ngân hàng không đóng bất kỳ vai trò giám sát chính nào. Đến năm 1930, các tập đoàn được kiểm soát bởi những gia đình lớn được biết đến là zaibatsu đã nổi lên như một phần chủ yếu của bối cảnh kinh doanh Nhật Bản - giống như các “tờrớt” đã được hoàn thiện vào đầu thế kỷ XX ở Hoa Kỳ trước khi các luật chống tờrớt phá vỡ rất nhiều trong số đó. Các gia đình zaibatsu đã sử dụng cơ cấu và đội ngũ quản lý chuyên nghiệp của công ty mẹ để vận hành các doanh nghiệp của họ.

Một vấn đề về quản lý đang diễn ra trong giai đoạn này là việc tìm kiếm và giữ chân được những nhân viên và những nhà quản lý có kinh nghiệm. Thật thất vọng bởi thực tế là họ thường đầu tư nhiều thời gian và tiền bạc vào việc đào tạo nhân viên chi để chứng kiến họ mang theo những kỹ năng mới đến công ty khác, nên một số tập đoàn lớn hơn đã đưa ra ý tưởng về hợp đồng việc làm trọn đời. Các nhà quản lý và nhân viên giàu kinh nghiệm được bảo đảm việc làm trọn đời và đào tạo liên tục, cùng với lương hưu và những phúc lợi khác nếu họ hứa không rời bỏ công ty. Đến cuối những năm 1930, một số tập đoàn và công ty lớn hơn đã đưa ra đề nghị việc làm trọn đời, mặc dù phần lớn cộng đồng doanh nghiệp không đưa ra hình thức này.

Những nỗ lực để tổ chức các công đoàn vào thời điểm này bị đình trệ do sự phản đối của nghị viện đối với pháp luật về ủy quyền cho công đoàn, cũng như sự phản đối của tổ chức các hội đồng nhà máy do doanh nghiệp qúản lý. Trong Chiến tranh thế giởi thứ hai, một số công đoàn đang hoạt động đã được sáp nhập vào tổ chức công nghiệp, cơ quan chính phủ chỉ đạo sản xuất công nghiệp thời chiến, cơ quan mà đã thực sự loại bỏ những công đoàn này.

Tất nhiên, nền kinh tế thời chiến đã làm tăng vai trò của chính phủ rất lớn, đặc biệt là Bộ Vũ khí, trong việc kiểm soát và chỉ đạo những hoạt động sản xuất và cung cấp cho các doanh nghiệp. Nhưng hệ thống quản lý được gọi là Tập đoàn Nhật Bản (Japan, Inc.) thực sự được sinh ra bởi sự đóng quân của Mỹ, thứ đã giải thể zaibatsu bằng cách để chính phủ mua cổ phần của họ, áp đặt những khoản thuế vốn lên những chủ sở hữu giàu có và hủy bỏ những bảo đảm trong thời chiến đối với việc vay mượn của doanh nghiệp. Những bước này chắc chắn sẽ nâng tầm quan trọng của các quan chức chính phủ và các nhà quản lý chuyên nghiệp (ngược lại với các cổ đông) trong việc điều hành những tập đoàn lớn.

Với vốn tư nhân rất ít, việc đầu tư phải được thực hiện trên cơ sở vay từ ngân hàng được chính phủ hỗ trợ. Vì thế, các ngân hàng này về cơ bản đã trở thành những cánh tay đắc lực của Ngân hàng Nhật Bản và Bộ Tài chính, trong đó áp dụng các biện pháp kiểm soát vốn và chỉ đạo các ngân hàng cho vay các dự án ưu tiên được chỉ định. Các doanh nghiệp này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của BỘ Thương mại và Công nghiệp quốc tế (MITI), bộ này kiểm soát việc tiếp cận ngoại hối và chủ yếu xác nhận tính ưu tiên của các dự án đầu tư.

Tăng trưởng cao đã đạt được trên cơ sở hỗ trợ cho vay của Ngân hàng Nhật Bản và bởi dòng quỹ từ Chương trình cho vay đầu tư tài chính của chính phủ. Trên thực tế, các ngân hàng này bị kẹt trong tình trạng cho vay quá mức, với việc cho các doanh nghiệp vay nhiều gấp 8 đến 9 lần so với số vốn được đầu tư. Do vậy, lãi suất mà các doanh nghiệp này trả cho các ngân hàng quan trọng hơn nhiều so với những khoản cổ tức mà nó phải chi trả cho các cổ đông. Kết quả là, các cổ đông của các doanh nghiệp này trở nên ít ảnh hưởng hơn và ít quyền lực hơn so với các nhà quản lý và các ngân hàng của họ. Trên thực tế, việc quản lý đã làm nảy sinh quan niệm rằng nó không nên chỉ cần trong tầm kiểm soát là được, mà còn không bao giờ nên bị thay đổi quyền kiểm soát bởi các hàng ngũ từ bên ngoài. Các nhà quản lý doanh nghiệp cũng đã sử dụng khái niệm việc làm trọn đời, nhưng đã mở rộng nó thành một khung khổ gia đình doanh nghiệp cung cấp một yếu tố cân bằng giữa việc quản lý và nhân viên. Nói cách khác, việc quản lý và nhân viên “thường xuyên” (vĩnh viễn) đều được xác định là một phần của gia đình việc làm trọn đời, với những mối quan hệ và nghĩa vụ chặt chẽ với nhau, nhưng không cần cho các công đoàn bên ngoài và không có nghĩa vụ đối với các cổ đông bên ngoài. Bằng cách này, việc quản lý kết hợp với cơ quan hành chính nhà nước quyền lực và lao động được thuê trọn đời tuân thủ quy định trở thành lực lượng chèo lái doanh nghiệp, còn những cổ đông bình thường đã bị lãng quên.

Thực tế, ban đầu người lao động không hợp tác. Một trong những hành động đầu tiên mà các cơ quan quản lý nghề nghiệp đã thực hiện là thông qua luật công đoàn lần đầu tiên cho phép người lao động tiến hành tổ chức, đình công và thỏa thuận tập thể. Điều này dẫn đến sự xuất hiện ồ ạt của các tổ chức lao động; đến cuối năm 1949, gần 60% các người lao động đều tham gia công đoàn.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của Chiến tranh lạnh đã làm thay đổi mọi thứ. Thay vì tiếp tục đẩy mạnh dân chủ hóa và tổ chức công đoàn, các cơ quan quản lý nghề nghiệp đã tự liên kết với các lực lượng bảo thủ ở Nhật Bản chống lại những yếu tố lao động tự do và xã hội chủ nghĩa. Các zaibatsu cũ được cơ cấu lại, nhưng dưới hình thức mới được biết đến là keiretsu, không còn bị kiểm soát bởi gia đình hay cổ đông lớn mà bởi một hội đồng các CEO của các công ty với cổ phần chéo và với cùng một ngân hàng chính. Keiretsu chịu sự ảnh hưởng của chính phủ được biết đến là “hướng dẫn hành chính”. Dưới hình thức liên minh mới này, các cơ quan quản lý nghề nghiệp đã phá vỡ những cuộc đình công và làm việc với ban lãnh đạo doanh nghiệp, chính phủ bảo thủ và các nhà lãnh đạo nghị viện để phá vỡ sức mạnh của công đoàn và các hiệp hội rộng lớn của ngành công nghiệp, chuyển các tổ chức này thành những hiệp hội của từng công ty riêng lẻ (vốn là các hội đồng của nhà máy), cũng có thể hình thành liên đoàn của công đoàn công ty. Bản chất của việc sắp xếp này là việc quản lý đó sẽ bảo đảm việc làm trọn đời, ít nhất là đối với nhân viên chính thức và phí quản lý sẽ không nhiều hơn so với tiền lương. Về phần mình, người lao động sẽ tránh được đình công và sự trì trệ, cả cấp quản lý và người lao động sẽ chia sẻ thạnh công và thất bại của doanh nghiệp, với những lãnh đạo hàng đầu chịu trách nhiệm khi công ty có vấn đề. Để tránh xung đột và cạnh tranh nội bộ quá mức cũng như để giữ chi phí lao động ở mức thấp, tiền lương và việc thăng chức cho các nhà quản lý sẽ phần lớn dựa vào thâm niên.

Vì vậy, hệ thống tập đoàn Nhật Bản bắt nguồn chủ yếu từ sự tự quản và hợp tác sản xuất dưới sự hướng dẫn của chính phủ đã được thiết lập. Trong khung khổ này, quản lý Nhật Bản có hai mục tiêu cơ bản: duy trì sự tự quản lý và duy trì công ty như một cơ thể sống bất tử và độc lập. Tối đa hóa lợi nhuận không bao giờ là một mục tiêu chính và đối với nhiều công ty đây thậm chí không phải là một giá trị được chấp nhận. Thước đo thành công là quy mô và xếp hạng tương đối của công ty, tăng trưởng doanh thu, thị phần, danh tiếng và khả năng cung cấp vốn đầu tư từ dòng tiền nội bộ hoặc cho vay của ngân hàng.

Với cơ cấu và phương thức hoạt động này, các công ty tập trung vào việc đạt được chất lượng cao, bảo đảm cải tiến liên tục, giảm chi phí và nâng cao năng suất thông qua mô hình đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm, đẩy mạnh xuất khẩu để đạt được vị trí quy mô các nền kinh tế đẳng cấp thế giới, tăng đầu tư để duy trì tăng trưởng và tăng thị phần. Những đặc trưng này trở thành dấu hiệu nhận biết của hệ thống quản lý Nhật Bản.

Điều này hoàn toàn phù hợp với môi trường kinh doanh của Nhật Bản tại thời điểm đó và cũng giúp định hình nó. Từ những năm 1950 đến những năm 1970, Nhật Bản đã có sự bùng nổ trẻ sơ sinh, rót những người trẻ vào thị trường lao động nước này. Nó có hiệu quả cho các công ty thuê những người này khi họ tốt nghiệp và đào tạo ngoài giờ cho họ về triết lý và kỷ luật của công ty. Vào thời điểm đó, vì có ít người có thâm niên trong các công ty, nên hệ thống lương thưởng cho nhân viên được giữ ở mức thấp. Do tất cả các thành viên của cùng một thời kỳ thăng tiến cùng nhau nên hệ thống này cũng làm giảm xung đột nội bộ và sự cạnh tranh. Các chính sách tài chính và công nghiệp của chính phủ bảo đảm nguồn vốn và giảm thiểu rủi ro cho các công ty trong các ngành công nghiệp được ưu tiên. Việc gần như hồi sinh của các zaibatsu cũ dưới hình thức keiretsu mới có nghĩa là một số công ty sẽ có cổ phần chéo với nhau và ngân hàng lớn sẽ nắm giữ các cổ phần trong mỗi công ty này, sẽ là chủ nợ chính của họ. Thường có một công ty bảo hiểm có liên quan cũng là cổ đông quan trọng. Ngân hàng này và công ty bảo hiểm, cùng với các cổ đông chéo, được coi là những cổ đông ổn định, họ là những người không bán cổ phần của mình và họ là những người công ty có thể dựa vào trong những thời điểm khó khăn để cho vay và giúp tái cơ cấu các công ty trong một tập đoàn. Điều này làm giảm rủi ro đầu tư, bảo đảm ổn định và an toàn theo nghĩa không có sự tiếp quản, sáp nhập hoặc mua lại của công ty đối thủ; không có cổ đông chủ động[24] (activist shareholder); không có hoạt động kiện tụng của các cổ đông bất đồng; và những biến động giá cổ phiếu ở mức khá chùng mực, do hầu hết các cổ phiếu không được bán ra. Cơ cấu của keireisu cũng giảm thiểu cạnh tranh trong nước: việc gia nhập của những công ty mới cực kỳ khó khăn và sự phân bổ hàng hóa của hệ thống này làm giảm sự cạnh tranh về giá bản lẻ. Ngoài ra, văn phòng chống độc quyền của chính phủ đã được trao số nhân viên và ngân sách tối thiểu và đã bị các bộ rất quyền lực khác như MITI phản đối mạnh mẽ. Do đó, một phần đáng kể của ngành công nghiệp Nhật Bản bao gồm cả các cácten.

Một số yếu tố khác cũng là một phần không thể thiếu với hệ thống quản lý Nhật Bản và với chiến lược kinh tế quốc gia mở rộng hơn. Chính phú đã giảm thiểu đầu tư nước ngoài ở Nhật Bản và - ban đầu, ít nhất - là thị trường trong nước được bảo vệ khỏi hàng nhập nhẩu nhờ mức thuế cao và hàng loạt các rào cản phi thuế quan. Do không có sự đe dọa cạnh tranh từ bên ngoài và do các cácten thị trường nội địa trong nước, nên giá cho người tiêu dùng bị giữ ở mức cao, nhờ đó làm cơ sở cho sức mạnh tài chính của các nhà sản xuất. Đồng thời, đồng yên bị định giá thấp, đầu tiên là do kiểm soát vốn và sau đó là do sự can thiệp của chính phủ vào thị trường tiền tệ. Chính phủ cũng hỗ trợ mạnh mẽ cho xuất khẩu với nhiều khoản trợ cấp và khấu trừ thuế.

Điểm quan trọng cuối cùng về hệ thống này chính là nó đã được đưa ra đúng thời điểm, các công ty Nhật Bản đều đang nhắm vào những mục tiêu đã rõ ràng. Ngành dệt may, thép, ôtô, tivi và thậm chí cả chất bán dẫn đều là những sản phẩm và ngành công nghiệp đã tồn tại mà công nghệ của nó được biết đến rộng rãi và có sẵn. Các công ty Nhật Bản không phải sáng tạo ra nhiều sản phẩm hoặc ngành công nghiệp mới; thay vào đó, nhiệm vụ chính của họ và các công nhân là khiến cho các sản phẩm hiện có tốt hơn và rẻ hơn so với các đối thủ cạnh tranh.

Vào thời hoàng kim của công ty Nhật Bản và những phương pháp quản lý của Nhật Bản, họ đã hoàn thành mục tiêu này với tốc độ và hiệu quả ngoạn mục. Đầu tiên là trong lĩnh vực dệt may, sau đó là thép, điện tử gia dụng, ôtô, máy công cụ, chất bán dẫn và nhiều ngành công nghiệp khác, các công ty Nhật Bản như: Toray, thép Nippon, Sony, Hitachi, Matsushita, Toshiba, Toyota, Nissan, Fujitsu và NEC đã sử dụng những kỹ thuật và phương thức quản lý riêng trong bối cảnh cơ cấu nền kinh tế và các chính sách của chính phủ để vượt qua các đối thủ cạnh tranh của Hoa Kỳ và châu Âu như General Motors, Motorola, Philips, British Motors, Milliken &Company, Cincinnati Milacron và nhiều công ty khác. Các tập đoàn lớn của Nhật Bản dường như bất khả chiến bại, những cuốn sách về họ đã lấp đầy các giá sách ở thư viện khi các nhà điều hành trên khắp thế giới tham gia nghiên cứu để tìm hiểu những bí mật quản lý kiểu Nhật Bản và sự kỳ diệu của tập đoàn Nhật Bản.

THAY ĐỔI LỚN

Bong bóng tài sản khổng lồ của Nhật Bản đã vỡ vào năm 1992 và dường như nó đột ngột đến mức giới quản lý của nước này đã không thể làm gì đúng đắn. Nền kinh tế Nhật Bản không chỉ trượt vào hai thập kỷ trì trệ và giảm phát mà như đã đề cập trước đó, nhiều tập đoàn lớn nhất và quan trọng nhất đã bị hiệu ứng đảo ngược (lụi bại nhanh chóng) và hoạt động kém hiệu quả. Có phải tất cả những sự cường điệu về quản lý của Nhật Bản chỉ là tuyên truyền? Liệu sự thành công của các công ty Nhật Bản chủ yếu là do đồng yên bị định giá thấp, thị trường trong nước được bảo hộ, trợ cấp trực tiếp và gián tiếp của chính phủ? Điều gì đã xảy ra khiến cho các nhà quản lý “vô địch thế giới” đột nhiên trông giống như những anh hề?

Hệ thống kinh tế Nhật Bản đã trở nên tiêu biểu nhờ mạng lưới những mối quan hệ chặt chẽ giữa các nhà cung cấp và nhà sản xuất, người bán và người mua, các ngân hàng và người đi vay, các giám đốc điều hành và lãnh đạo công đoàn của doanh nghiệp, giữa các viên chức nhà nước và các giám đốc kinh doanh, giữa những người bạn cùng trường và cùng lớp. Trong một nền kinh tế tăng trưởng nhanh, những mối quan hệ như vậy làm giảm chi phí giao dịch nhờ việc thiết lập lòng tin, qua đó tạo điều kiện cho những quyết định và giải quyết mâu thuẫn nhanh chóng. Dần dần, những mối quan hệ này sẽ thay thế hệ thống pháp luật (được sử dựng chủ yếu bởi những người bên ngoài thiếu những mối quan hệ cá nhân gần gũi ngăn cản khả năng tham gia thị trường của họ). Bất chấp những lợi thế của họ, các mối quan hệ này cũng “khóa” những người tham gia vào những cam kết đạo đức thực sự. Rất khó để phá vỡ những mối quan hệ mà không làm mất mát nghiêm trọng danh tiếng. Với những công ty Nhật Bản thì ở thời điểm này, việc chầm dứt mối quan hệ nhà cung cấp và sa thải công nhân là gần như không thể. Trong một môi trường kinh tế phát triển nhanh chóng, được quy định chặt chẽ và dễ đoán trước, thì hệ thống này hoạt động giống như ma thuật: tất cả những thành phần tham gia vào hệ thống này đều nhận được những gì họ muốn, những sai lầm dễ dàng bị che khuất và quên lãng, có ít vấn đề nghiêm trọng được các ngân hàng lớn và chính phủ xử lý nhanh chóng. Mặc dù chưa được minh bạch, nhưng hệ thống này đã hoạt động và được tin tưởng, chấp nhận rộng rãi.

Tuy nhiên, cần nhớ rằng hệ thống này đã được xây dựng để “bắt kịp” về mặt kinh tế với Hoa Kỳ và châu Âu. Đến cuối những năm 1970 và chắc chắn đến cuối những năm 1980, Nhật Bản đã bắt kịp các nước này. Ngoài ra, Nhật Bản cũng đã bắt kịp vào đúng thời điểm toàn cầu hóa nhanh chóng và tăng cường hội nhập nền kinh tế, sự phức tạp và rắc rối trong ngành kinh doanh trên thế giới đã mang lại một số thay đổi cơ bản. Thỏa ước Plaza năm 1985, một thỏa thuận tiền tệ toàn cầu giữa Nhật Bản, Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Tây Đức đã dẫn đến việc định giá lại đáng kể đồng yên. Thị trường thế giới đã trở nên cạnh tranh hơn với sự nổi lên của Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, Trung Quốc và những nước khác. Để bù đắp cho sự tác động mạnh mẽ của đồng yên mới, chính phủ Nhật Bản đã tăng đáng kể nguồn cung tiền, khiến cho việc cho vay tín dụng dễ dàng hơn, nhưng cũng nuôi một bong bóng tài sản khổng lồ.

Mặc dù lợi nhuận của nhiều công ty Nhật Bản đã giảm vào những năm 1980, nhưng sự sụt giảm này đã được bù đắp bởi “lời tăng vốn”[25] được tạo ra do bong bóng. Vì vậy, việc vỡ bong bóng vào năm 1992 đã để lại những vấn đề nợ nần khổng lồ gây áp lực tài chính nặng nề cho các tập đoàn và ngân hàng trong toàn bộ nền kinh tế nước này. Đầu tư và tăng trưởng gần như dừng lại. Trong thời gian rất dài, cả doanh nghiệp và chính phủ đều không hành động nhiều, mà đều hy vọng rằng sự phục hồi của tăng trưởng sẽ giải quyết được tất cả các vấn đề này. Nhưng điều đó đã không xảy ra và trong môi trường mới có đặc điểm tăng trưởng thấp và cạnh tranh toàn cầu nhiều hơn này, nhiều ưu điểm rõ nét của hệ thống quản lý Nhật Bản ngày càng bắt đầu trông giống như bất lợi.

Tất nhiên, nhiều thực tiễn quản lý trên thực tế chẳng hạn như kaizen vẫn tiếp tục phát triển, kanban - “đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đứng nơi - vào đúng thời điểm”, chất lượng 6 sigma, nhấn mạnh vào sự hài lòng của khách hàng vẫn còn giá trị và sức mạnh. Nhưng những mô hình thực tế này có thể - và đã - được các đối thủ cạnh tranh trên toàn cầu sao chép lại, và lợi thế này của Nhật Bản đã bị suy yếu dần. Đồng thời, những mối quan hệ cá nhân và doanh nghiệp khá thoải mái, các báo cáo và thủ tục không rõ ràng, thực tiễn khen thưởng và thăng chức dựa trên thâm niên đã được xem như sự thúc đẩy và hỗ trợ tăng trưởng nhanh giờ đấy đã bị coi là những lợi ích ích kỷ bất di bất dịch ngăn cản sự phục hồi của Nhật Bản. Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, hệ thống việc làm trọn đời và khen thưởng theo thâm niên giống như một trách nhiệm nặng nề của các công ty. Rõ ràng là các công ty ít nhất phải tạo ra được một lượng lợi nhuận nhất định; dành việc làm trọn đời cho quá nhiều nhân viên có thể đồng nghĩa với việc không có lợi nhuận và vì thế không có việc làm cho bất kỳ nhân viên nào. Những quyết định của các công ty lâu đời như Hitachi bắt đầu sa thải hàng nghìn công nhân, đã báo hiệu rằng hệ thống việc làm trọn đời này sắp hết thời - hoặc là ít nhất là có một cuộc cải cách lớn.

Nhưng không chỉ việc làm trọn đời bị đe dọa. Việc bổ nhiệm Carlos Ghosn, người gốc Brazil mang hai quốc tịch Pháp và Lebanon, làm CEO của nhà sản xuất ôtô số hai Nhật Bản, Nissan, đã chứng minh một cách đáng kể rằng toàn bộ hệ thống quản lý và điều hành doanh nghiệp được đánh giá cao của Nhật Bản đang nằm trên bờ vực. Đây là một người nước ngoài được hội đồng quản trị truyền thống của một trong những công ty quan trọng nhất và được yêu thích nhất của Nhật Bản đưa vào không chỉ để tiếp nhận vai trò quản lý mà còn để thực hiện một cuộc cách mạng quản lý bằng cách làm những việc mà các nhà quản lý Nhật Bản có thể không bao giờ làm - thay đổi không chỉ cơ cấu và thực tế mà còn cả văn hóa của công ty. Ghosn đã sa thải 21.000 nhân viên, đóng cửa 5 nhà máy trong nước, đưa ra đấu giá các tài sản rất có giá trị như đơn vị hàng không vũ trụ của công ty và quan trọng nhất là đã chấm dứt sự phụ thuộc của Nissan vào mạng lưới keiretsu của các nhà phân phối với các cổ phần chéo trong Nissan. Vì thế, ông đã nổi tiếng với biệt danh “sát thủ keiretsu”, Ông cũng nổi tiếng với việc thay đổi ngôn ngữ trong công ty này từ tiếng Nhật sang tiếng Anh và bao gồm cả việc bố trí những vị trí điều hành chủ chốt từ Bắc Mỹ và châu Âu trong các cuộc họp chiến lược toàn cầu của công ty. Trong vòng 1 năm, Ghosn đã giúp cho Nissan có lãi; trong vòng 3 năm, nó đã trở thành một trong những công ty có lợi nhuận cao nhất toàn cầu.

Dần dần mọi thứ trở nên rõ ràng rằng tình hình đã thay đổi, và rằng những học thuyết và thực tiễn quản lý lỗi thời đã không còn hiệu quả nhiều trong tương lai. Đến năm 2003, người ta đã chấp nhận khá rộng rãi rằng phương thức quản lý hiệu quả đó cuối cùng cần phải được xây dựng trên thị trường mở và cạnh tranh và những mối quan hệ thân tình trước kia sẽ không tiếp tục phát triển. Cạnh tranh toàn cầu gia tăng, sự căng thẳng của các ngân hàng sau vụ vỡ bong bóng, nhu cầu giảm nợ nhanh chóng và sự sụt giảm dần của hệ thống cổ phần ổn định (stable shareholding) tất cả đều dẫn đến việc bãi bỏ các quy định, giảm sự thành lập các cácten (de-cartelization) và chuyên quyền lực từ quản lý sang các cổ đông, những người ngày càng trở nên lo lắng rằng các công ty, đã hoàn trả khoản nợ của họ, giờ đây đang ngồi trên đống tiền mặt mà không làm gì cả.

Ba hiện tượng khác đã cho thấy những thay đổi đáng kể trỗi dậy trong thế giới kinh doanh Nhật Bản. Thứ nhất là sự gia tăng áp lực với các công ty Nhật Bản nhằm duy trì được lợi nhuận cao để đạt được mức giá cổ phần cao cần thiết nhằm duy trì nguồn tài chính trên thị trường toàn cầu và để tham gia vào hoạt động sáp nhập và mua lại ở nước ngoài. Các tập đoàn như Komatsu, Tokyo Electron, Nidec và các tập đoàn khác nhận thấy họ đang cạnh tranh với những tập đoàn tương tự như Caterpillar và Applied Materials, cần phải có khả năng mua lại ở thị trường Hoa Kỳ và những thị trường nước ngoài khác. Những loại hình tập đoàn bị lôi kéo ở mức độ toàn cầu này cũng cần những nguồn tài chính ngoài các ngân hàng Nhật Bản vốn đã bị hậu quả nặng nề trong vụ vỡ bong bóng trước đó.

Hiện tượng thứ hai là sự nổi lên của một số công ty khởi nghiệp giống như Thung lũng Silicon thực sự ở Nhật Bản. Chẳng hạn như Softbank, một công ty được sáng lập như một loại ngân hàng phần mềm vào năm 1981 bởi Masayoshi Son, đã phát triển thành một công ty viễn thông, internet, trò chơi và xuất bản khổng lồ với số cổ phần sở hữu rất lớn tại Yahoo, E-Trade và những công ty dịch vụ công nghệ cao khác. Vào tháng 4 năm 2013, công ty này đã có vốn hóa thị trường là 53 tỷ đôla Mỹ, lớn hơn của tập đoàn viễn thông đáng nể NTT. Tương tự, Rakuten, một công ty bán lẻ trực tuyến và thương mại điện tử được sáng lập vào năm 1997 bởi Hiroshi Mikitani, đã nhanh chóng trở thành trang web thương mại điện tử lớn nhất tại Nhật Bản, với vốn hóa thị trường hơn 13 tỷ đôla Mỹ và khoảng 10.000 nhân viên trên toàn cầu. Như với Softbank, vốn hóa thị trường và lợi nhuận cực kỳ quan trọng với Rakuten, vì công ty. này có thể không dựa vào một số ngân hàng keiretsu lớn và chiến lược toàn cầu của công ty đã thúc đẩy việc mua lại ở Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Tây Ban Nha và Brazil. Cũng quan trọng đối với cả hai công ty này là việc sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ chung. Vào năm 2012, Rakuten đã biến tiếng Anh thành ngôn ngữ chính thức của công ty trong các giao tiếp cả ở nội bộ và với bên ngoài. Trong khi đó, Softbank, nhằm mục tiêu nâng cao khả năng Anh ngữ của nhân viên, đã cung cấp cho các nhân viên của mình 1 triệu yên (khoảng 8.000 đôla Mỹ) tiền thưởng cho ai đạt được trên 900 điểm TOEIC (bài kiểm tra tiếng Anh giao tiếp quốc tế).

Chỉ số quan trọng thứ ba của sự thay đổi là thực tế việc làm. Thay vì tuyển nhân viên “chính thức”, những người một khi được thuê có thể không bao giờ bị sa thải, thì các công ty Nhật Bản tăng việc thuê các nhân viên tạm thời hoặc “không chính thức”, những người có thể bị cho thôi việc khi công việc mà họ được thuê thực hiện đã hoàn thành. Vào năm 1984, khoảng 15% lực lượng lao động là những nhân viên không chính thức; con số này đã tăng lên đến 25% vào năm 1999 và lên 34% vào năm 2013. Việc sử dụng rộng rãi những nhân viên hợp đồng này là một dấu hiệu rõ nét của khả năng chấm dứt chính sách việc làm trọn đời của hệ thống các doanh nghiệp Nhật Bản - nhưng nó vẫn đang sống lay lắt. Còn các công ty như Canon, Toyota, Mitsubishi và những công ty khác vẫn kiên trì bám trụ theo những cách cũ.

Sự sáp nhập của Sony với Samsung vào năm 2016 cuối cùng đã tạo ra một bước chuyển mạnh mẽ để hoàn thành cuộc cải cách và tái cơ cấu doanh nghiệp Nhật Bản này. Sự sụp đồ của một Sony độc lập có một ý nghĩa đặc biệt vì công ty này đã từng được xem là một kẻ ngoài cuộc và không tham gia vào hệ thống doanh nghiệp Nhật Bản. Ngoài ra, nó đã tạo ra rất nhiều thay đổi mà các nhà cải cách luôn kêu gọi, chẳng hạn như đưa những người bên ngoài công ty, người nước ngoài và phụ nữ vào ban giám đốc. Giống như Nissan, công ty này đã đưa một người nước ngoài lên làm chủ tịch và giám đốc điều hành. Tuy nhiên, những tập quán bất thường này của các tập đoàn Nhật Bản đã thâm căn cố đế đến mức không có biện pháp nào trong số này đủ sức cứu được công ty.

Có rất nhiều lý do cho điều này. Sony đã phát triển mạnh trong kỷ nguyên của các thiết bị điện tử độc lập và đã chậm trễ trong việc thích nghi với internet. Ban đầu vốn là một công ty khởi nghiệp, nhưng Sony đã trở thành một gã khổng lồ. Không giống như Nissan và Rakuten, Sony đã không chấp nhận tiếng Anh làm ngôn ngữ của công ty và như đã đề cập trước đó, nhân viên ở các bộ phận trong công ty đã không trò chuyện được với nhau ngay cả bằng tiếng Nhật. Thói quen xây dựng sự đồng thuận của người Nhật Bản quá chậm so với việc ra quyết định nhanh chóng và quyết liệt của người Hàn Quốc. Khi công ty này cố gắng cắt giảm nhân viên, nó đã gặp phải các quy định lao động của Nhật Bản, thứ đã hạn chế việc sa thải nhân viên; điều này được kết hợp bởi văn hóa kéo dài việc làm trọn đời của chính công ty này. Khi Howard Stringer, CEO của Sony từ năm 2005-2012, nói: “Nếu chúng ta thực sự có thể tận dụng được lợi thế của việc kết hợp những vốn quý của mình, chúng ta sẽ trở thành một công ty rất mạnh”. Nhưng chính xác thì tại sao Sony không thể cùng nhau hành động? Trong một cuộc phỏng vấn, Stringer đã giải thích: “Tôi không biết là mình đã không kiểm soát được công ty. Một phần bản chất của các công ty Nhật Bản là phải được đồng thuận và tôi phải dành rất nhiều thời gian để có được sự đồng thuận đó”. Sony và hệ thống quản lý Nhật Bản đã hết thời.

MÔ HÌNH QUẢN LÝ MỚI CỦA NHẬT BẢN

Đối với Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt, cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản giống như những con ếch ngồi trong nôi nước ấm khi bếp đã được vặn to lên. Trong tình thế như vậy, những con ếch không nhảy ra khỏi nồi. Đúng hơn là chúng ở lại trong nồi và dần dần bị luộc đến chết. Giờ đây hơi nước đang sôi và Ủy ban Tái thiết đã quyết định bắt buộc phải ném các con ếch ra ngoài. Nhật Bản phải đối mặt với nhu cầu cải thiện năng suất rất lớn. Trong bối cảnh sự sụt giảm dân số không thể tránh khỏi về mặt ngắn hạn, rõ ràng rằng việc đáp ứng chi phí nợ công, chăm sóc sức khỏe và lương hưu, cùng với chi tiêu dành cho an ninh quốc gia tăng sẽ đòi hỏi ít nhất gấp đôi và có lẽ là gấp ba tỷ lệ tăng năng suất. Chẳng hạn, Morgan Stanley đã lập biêu đồ sự kết hợp của sự tham gia của lực lượng lao động và tỷ lệ tăng năng suất để đạt được GDP thực tế đã được chính phủ đặt mục tiêu vào năm 2020, đồng thời cho phép các quỹ hưu trí và hệ thống chăm sóc sức khỏe thực hiện được tất cả những nghĩa vụ của họ. Vào năm 2014, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động là 82%, tỷ lệ tăng năng suất sẽ phải tăng từ mức 1% hiện nay lên 2,8%. Hoặc, nếu tỷ lệ tăng năng suất vẫn như cũ, sự tham gia lực lượng lao động phải tăng lên 95% để đạt được mục tiêu. Rõ ràng, việc tăng năng suất là điều bắt buộc. Để đạt được điều đó, Ủy ban Tái thiết đã tập trung vào năm yếu tố chính: đổi mới sáng tạo; cơ cấu nền kinh tế; quản trị doanh nghiệp; thuế và tài chính; quan hệ lao động và đào tạo nguồn nhân lực.

ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Mọi thành viên trong Ủy ban Tái thiết đều thống nhất rằng Nhật Bản phải tìm được cách để giải phóng được óc sáng tạo và tính sáng tạo vốn có của người Nhật Bản. Một thành viên đã nhấn mạnh rằng trong khi hàng ngàn ý tưởng hay đã bị “đóng chai” trong các tập đoàn như Sony, thì số công ty khởi nghiệp mới ở Nhật Bản vẫn đang sụt giảm. Trong khi có nhiều lý do rõ rằng cho điều này, thì vấn đề chính dường như là do lo sợ thất bại. Ở nhiều nước như Hoa Kỳ, nơi có nhiều công ty khởi nghiệp và có một lĩnh vực liên doanh mới rất năng động, mọi người đều nói rất nhiều đến việc mạo hiểm. Nhưng thực tế, ở Hoa Kỳ rủi ro khá thấp, ở đây, một người dám nghĩ dám làm có thể rời bỏ công việc đang có để tạo lập một doanh nghiệp khởi nghiệp và nếu việc khởi nghiệp thất bại, họ có thể quay trở về với công việc cũ hoặc tìm một công việc mới. Những nhà tuyên dụng sẽ thực sự nhìn nhận những doanh nhân này theo cách tích cực vì đã thử sức. Thực tế, đôi khi cũng xảy ra là người chủ cũ sẽ đầu tư vào doanh nghiệp khởi nghiệp này và thậm chí cho vay các nguồn lực.

Ở Nhật Bản, tất cả những điều này đều khó khăn hơn rất nhiều. Nếu một người rời bỏ một công ty để tạo lập một doanh nghiệp khởi nghiệp, không những anh ta sẽ không thể quay trở lại công ty đó mà còn có thể gặp rắc rối khi tuyển dụng vào một công ty khác. Hơn nữa, ở đây không có ngân hàng cho vay nào, không có nhà đầu tư mạo hiểm hay các nhà đầu tư cá nhân cho những người định tạo lập công ty khởi nghiệp. Cũng không có cơ sở thiết yếu với các luật sư, kế toán, tư vấn bán hàng, tư vấn quan hệ công chúng và những người khác sẵn lòng tham gia làm việc bán thời gian hay bù trừ một phần theo hình thức lựa chọn cổ phần như ở Hoa Kỳ. Tóm lại, tư duy và thực tế cố hữu trong hệ thống hiện hành ở Nhật Bản rất bất lợi cho việc đổi mới sáng tạo cực kỳ cần thiết ở nước này.

Để khắc phục điều này, Ủy ban Tái thiết đã đề xuất một số biện pháp. Biện pháp kiểu một dạng kết hợp bảo hiểm rủi ro trong đầu tư sẽ chi trả cho người sáng lập và các nhân viên của dự án mới không thành công để giúp thanh toán chi phí trong khi họ tìm công việc mới hoặc đầu tư vào dự án mới. Ban đầu, quỹ này sẽ được tài trợ với sự đóng góp của chính phủ và từ các nguồn lực cá nhân quan tâm đến. Nhưng ngân quỹ duy trì sẽ đến từ các khoản thanh toán của những doanh nghiệp khởi nghiệp thành công đã đăng ký hỗ trợ bảo hiểm trong quá trình họ khởi nghiệp. Quỹ này cũng nhận được một phần cổ phần nhất định trong bất cứ doanh nghiệp khởi nghiệp mới nào mà nó bảo đảm và việc bán tháo những cố phiếu này cũng sẽ tài trợ cho những hoạt động dài hạn của quỹ. Cuối cùng, quỹ sẽ cam kết thiết lập tổ chức các luật sư, kế toán và đội ngũ tư vấn cần thiết xây dựng được dự án mới trên thực tế.

Trong bối cảnh này, Ủy ban Tái thiết cũng lưu ý rằng Nhật Bản có một năng lực mạnh mẽ và thường bị lãng quên trong những doanh nghiệp vừa và nhỏ. Có phần khá giống với những gì người Đức gọi là “Mittelstand”[26], những công ty này, bao gồm: Anritsu, Nidec, Omron, Fanuc và nhiều công ty khác đã đưa ra những sản phẩm và công nghệ tiên tiến, giữ vị trí cao trên thế giới trong phân khúc thị trường của họ. Tuy nhiên, trong 15 năm đầu tiên của thế kỷ XXI, những công ty này vẫn phải đối mặt với một số vấn đề. Chẳng hạn như trong ngành công nghiệp bán dẫn, những công ty vật liệu, hóa chất và thiết bị của Nhật Bản đều rất mạnh, nhưng những nhà sản xuất thiết bị bán dẫn của nước này lại mất thị phần và rời bỏ ngành này. Những nhà cung cấp đã dần lâm vào thế tiến thoái lưỡng nan, có nghĩa là thị trường trong nước thì đang thu hẹp lại và những khách hàng quan trọng của họ ngày càng tăng ở những nước khác - nhiều nước và vùng lãnh thổ trong số đó, chẳng hạn như Hàn Quốc và Đài Loan, đã tự cung cấp cho các ngành công nghiệp trong nước mà họ đang cố gắng đẩy mạnh. Với sự sụt giảm về số lượng các kỹ sư và các nhà khoa học tốt nghiệp từ các trường đại học ở Nhật Bản, các nhà cung cấp Nhật Bản cũng nhận thấy ngày càng khó tuyển được nhân tài mà họ cần. Ngoài ra, khi sự phát triển công nghệ đã trở nên tốn kém hơn bao giờ hết, khả năng những doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển ngày càng trở nên nặng nề. Hơn nữa, nhiều công ty trong số này, những người chủ điều hành tuổi đã cao và thiếu thành viên phù hợp trong gia đình hoặc người điều hành có thâm niên tiếp quản.

Ủy ban Tái thiết đã đối phó với những vấn đề này bằng cách đề xuất Ngân hàng Shoko Chukin của Nhật Bản, chuyên gia trong việc xử lý các vấn đề trong những doanh nghiệp vừa và nhỏ, mở rộng tín dụng dài hạn và lãi suất thấp để hỗ trợ những nỗ lực marketing toàn cầu của những công ty “Mittelstand” này. Ngân hàng này cũng khuyến nghị rằng những nỗ lực tuyển dụng nhân tài nước ngoài của chính phủ Nhật Bản cần đặc biệt tập trung vào tuyển dụng những kỹ sư và nhà khoa học cho những công ty này. Ủy ban Tái thiết cũng kêu gọi thiết lập chương trình học nghề theo kiểu Đức, theo đó các học sinh tốt nghiệp trung học có thể được đào tạo về những kỹ năng chuyên môn mà không cần bằng kỹ thuật hoặc khoa học chính quy. Chương trình này sẽ được hoàn thành trong các lớp học và tại nơi làm việc trong các công ty và sẽ được đồng tài trợ bởi chính phủ và các công ty. Một ý tưởng khác từ Đức là Hiệp hội Fraunhofer, nơi tiến hành phát triển công nghệ hợp tác với các công ty vừa và nhỏ. Ví dụ, Hiệp hội Fraunhofer đã phát triển các thuật toán quan trọng cho mã hoá MP3 và những thiết bị thiết yếu cho các hệ thống năng lượng mặt trời. Một tổ chức tương tự sẽ được thành lập ở Nhật Bản, với 30% vốn do chính phủ trung ương và địa phương cung cấp; 70% còn lại sẽ được lấy từ các dự án nghiên cứu kỹ thuật và R&D của các viện nghiên cứu dành cho các công ty tư nhân. Bằng cách này, các công ty vừa và nhỏ có thể tiếp tục tồn tại được trong lĩnh vực công nghệ. Tuy nhiên, một ý tưởng khác từ Đức là chính phủ sẽ chi trả từ 20 đến 30% tiền lương của nhân viên trong công ty trong thời kỳ suy thoái kinh tế. Sự “hỗ trợ công việc trong thời gian ngắn” này, như được gọi ở Đức, sẽ là tạm thời, chỉ kéo dài đến khi cuộc suy thoái kết thúc. Bằng cách giữ lại các nhân viên, những người mà nếu không đủ năng lực có thể sẽ bị sa thải, những nhóm và những kỹ thuật có giá trị sẽ được “bảo tồn”, Ủy ban Tái thiết nhận thấy đây là một phương pháp rất phù hợp với những tư tưởng nền tảng truyền thống của Nhật Bản.

CƠ CẤU NỀN KINH TẾ

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hệ thống kinh tế Nhật Bản đã được cơ cấu để ngăn chặn đầu tư nước ngoài. Kết quả, ngay cả trong thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI, Nhật Bản đã có một tỷ lệ đầu tư trực tiếp từ nước ngoài thấp nhất và cũng có sức cạnh tranh về giá cả hơn so với những nền kinh tế phát triển khác. Để kích thích tính năng động nhiều hơn thông qua cạnh tranh, Ủy ban Tái thiết đã đề xuất hai biện pháp: quy định đầu tư trực tiếp từ nước ngoài lớn hơn và chống độc quyền mạnh hơn.

Đối với biện pháp đầu tiên, Ủy ban Tái thiết đã đề xuất Nhật Bản học tập hệ thống nhận biết và thu hút đầu tư nước ngoài của Singapore. Thực tế, sau những điều tra ban đầu, Ban Phát triển kinh tế của Singapore đã làm việc với METI, Bộ Tài chính và những cơ quan khác của Nhật Bản để thiết lập một hệ thống tinh vi thu hút đầu tư nước ngoài đến Nhật Bản. Điều này đã dẫn đến việc thành lập Cơ quan Thu hút đầu tư Nhật Bản (JIAA), có các nhân viên ở Nhật Bản và tại hầu hết các đại sứ quán ở nước ngoài của nước này, cũng như ở những chi nhánh hành chính của những quỹ bảo hiểm rủi ro đầu tư mạo hiểm, các cơ quan địa phương và những tổ chức tư nhân. Những đại diện này, một số đã được cử đến từ khu vực tư nhân, nhận diện những ngành công nghiệp, những công ty và khả năng mà Nhật Bản muốn có trong nền kinh tế.

Khi đã xác định được những “ứng viên” cần cho sự thay đổi của Nhật Bản, JIAA liền liên lạc và thuyết phục họ với nhiều ưu đãi như: giảm thuế, đầu tư thích đáng, hỗ trợ tuyên dụng và đào tạo nhân viên và các nhà quản lý, hỗ trợ kết cấu hạ tầng cần thiết. JIAA, hợp tác với chính quyền địa phương và khu vực, cũng thành lập một số khu công nghiệp công nghệ tương tự như ở Singapore và Đài Loan. Ngoài ra, để cung cấp cơ sở vật chất cho các nhà đầu tư nước ngoài, những khu công nghiệp này cũng hoạt động như một vườn ươm cho các dự án kinh doanh mạo hiểm mới của Nhật Bản.

Nhật Bản từ lâu đã hoạt động trong sự thiếu sức cạnh tranh mạnh mẽ, được “chống lưng” bởi hoạt động cấu kết trong một số ngành. Ngành nông nghiệp có lẽ là ví dụ điển hình. Ở đây một mạng lưới rộng lớn các thỏa thuận và giao dịch đặc biệt đã chi phối một ngành công nghiệp mà trong đó sức cạnh tranh mạnh mẽ không bao giờ xâm nhập được. Lĩnh vực y tế là một ví dụ khác, trong đó phân bổ những nguồn lực còn lại chủ yếu là các bác sĩ và các công chức chứ không phải là các yếu tố tác động vào thị trường. Chẳng hạn, các loại thuốc gốc[27] giá rẻ không phổ biến rộng rãi ở Nhật Bản như ở những nền kinh tế lớn khác. Một ví dụ sâu hơn là các câu lạc bộ đấu thầu gian lận như dango trong ngành xây dựng, nơi sự thông đồng và định giá đã trở nên phổ biến. Để kích thích sức cạnh tranh, Ủy ban Tái thiết đã đề xuất tăng gấp đôi nhân viên và ngân sách của các văn phòng chống độc quyền, mà hiện nay, vào năm 2050, những văn phòng này tiến hành điều tra chủ động, quyết liệt hơn về những mối quan hệ chống cạnh tranh để bảo đảm rằng người mua sẽ được mua hàng đúng giá.

QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP

Khi xem xét lý do việc ra quyết định chậm chạp của những công ty lớn ở Nhật Bản, Ủy ban Tái thiết đã kết luận rằng vấn đề chính là hầu hết các hội đồng quản trị trong công ty đều không có khả năng giải quyết được những mâu thuẫn khác biệt giữa các nhóm, hoặc thậm chí là buộc các nhóm này kết nối với nhau. Giải pháp được Ủy ban Tái thiết đề xuất là hai biện pháp thay thế; các công ty phải chọn một trong hai biện pháp này. Đầu tiên là thay đổi thành phần của hội đồng quản trị, thay vì bao gồm toàn bộ, hoặc chủ yếu là người trong công ty thì hội đồng quản trị sẽ có một phần lớn những người ngoài công ty, trong đó có ít nhất hai người không phải là người Nhật Bản. Giải pháp thay thế thứ hai là áp dụng hệ thống hai hội đồng theo phong cách Đức. Theo sự sắp xếp này, hội đồng quản trị, bao gồm tất cả những nhà quản lý chủ chốt của công ty, sẽ chịu trách nhiệm những hoạt động tiếp theo của công ty. Tuy nhiên, trong hội đồng quản trị này sẽ có một ủy ban giám sát bao gồm toàn bộ những người bên ngoài ngoại trừ giám đốc điều hành của công ty, người sẽ làm việc ở cả hội đồng và ủy ban. Ủy ban giám sát này sẽ chịu trách nhiệm lựa chọn và đánh giá những nhà quản lý, việc ra quyết định về chiến lược dài hạn và mối quan hệ giữa chính phủ và cộng đồng, ủy ban này cũng có thể yêu cầu ít nhất hai thành viên của ủy ban không phải là người Nhật Bản và các thành viên của ủy ban sẽ có nhiều kinh nghiệm khác nhau, chẳng hạn như về khoa học, lãnh đạo cộng đồng,…

Trong khi ở nhiều nước, các cổ đông rất quyền lực và có thể buộc thay đổi về quản lý, nhưng ở Nhật Bản thì tình hình lại ngược lại. Thực tế, doanh nghiệp Nhật Bản là một xã hội bảo vệ người quản lý hơn là bảo vệ một công ty. Để vượt qua sự mất cân bằng trong các cổ đông của công ty, Ủy ban Tái thiết đã đề xuất việc thành lập Cơ quan Thanh tra cổ đông. Đây sẽ là một cơ quan độc lập có quyền đưa ra mức tiền phạt, thách thức những chi phối về mặt hành chính và tạm ngăn việc phá sản, sáp nhập và mua lại với tư cách đại diện cho lợi ích của cổ đông. Cơ quan này cũng tiếp tục theo dõi hoạt động của công ty và trả lời những khiếu nại ẩn danh của các cổ đông và đưa ra những cảnh báo hoặc phạt các công ty một cách thích đáng.

THUẾ VÀ TÀI CHÍNH

Khi Ủy ban Tái thiết được lập ra, tình hình tài chính, đầu tư và tiền tệ của Nhật Bản đang trong tình trạng khủng hoảng. Con tàu của nền kinh tế Abe đang chìm và kéo theo đồng yên, trái phiếu chính phủ, đầu tư và tiêu dùng trong nước chìm theo. Với “mũi tên thứ ba” của cải cách cơ cấu tạo ra sự gia tăng về đầu tư, việc làm, hoặc tăng trưởng GDP, chính sách nới lỏng định lượng của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đã khiến cho lạm phát gia tăng nhanh chóng. Trong khi lạm phát đã giúp làm giảm gánh nặng nợ công, nó cũng đã bắt đầu làm tăng lãi suất lên mức ngặt nghèo, dùng hết nguồn thu của chính phủ và ngăn cản bất kỳ khoản đầu tư mới nào. Để giảm bớt tình trạng này, Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi khoản thu khẩn cấp tính theo lợi nhuận của tất cả các tập đoàn có doanh thu bán hàng hơn 1 tỷ đôla Mỹ, khoản thu này sẽ được sử dụng cho mục đích giảm nợ công xuống mức có thể kiểm soát được. Đổi lại, các tập đoàn này được cấp cổ phần trong những tài sản quốc gia chẳng hạn như cầu, đường, công viên quốc gia và phải được trả lợi nhuận hằng năm ít nhất 5% trên số tiền thuế thu được ở trên và bắt đầu trả sau 5 năm, Tất nhiên, nhà nước cũng có giải pháp thay thế trong việc trả lại tiền mặt cho các tập đoàn cùng với lãi suất, ngoài số dư ngân sách quốc gia đã được dự kiến.

Bằng cách ổn định tình hình tài chính quốc gia cũng như đồng yên, các khuyến nghị của Ủy ban Tái thiết, kết hợp với những cải cách cơ cấu nền tảng khác đã được đưa ra thích hợp, đã tạo ra một môi trường cực kỳ thu hút các khoản đầu tư mới của các nhà đầu tư cả trong và ngoài nước. Để tạo ra môi trường hấp dẫn hơn nữa, Ủy ban Tái thiết đã tiến hành thêm vào các cải cách về thuế trong đó cắt giảm thuế thu nhập biên của doanh nghiệp xuống còn 15% (tương tự như Singapore và Ireland), giảm thuế tiêu dùng xuống còn 6%, đánh thuế thu nhập cá nhân lũy tiến ở mức thấp với tầng lớp nghèo và trung lưu, nhưng điều đó đã loại bỏ đáng kể những lỗ hổng lớn mà các công ty tư nhân lợi dụng và áp dụng mức thuế biên lên đến 75% cho những người có thu nhập cá nhân cao.

Những tỷ lệ cao này cũng đã được áp với một số loại lời tăng vốn (chẳng hạn như những khoản phát sinh từ giá bất động sản tăng), nhưng không phải là những khoản lời thu được từ đổi mới sáng tạo và năng suất thực sự.

QUAN HỆ LAO ĐỘNG VÀ ĐÀO TẠO LỰC LƯỢNG LAO ĐỘNG

Ủy ban Tái thiết đã kết luận rằng, trong khi hệ thống việc làm trọn đời có thể là một thứ có giá trị trong giai đoạn tăng trưởng cao của Nhật Bản, thì giờ đây nó đã trở thành một gánh nặng hơn là một thứ mang lại lợi ích.

Dưới những điều kiện được tạo ra do dân số giảm đi và dân số già, vấn đề là làm cách nào để đạt được hiệu quả lao động tối đa. Nguy cơ thất nghiệp hoặc nguy cơ của những tập đoàn không quan tâm chu đáo đến nhân viên là khá nhỏ. Mặt khác, nguy cơ người lao động bị mắc kẹt ở một nơi và không được sử dụng theo cách mang lại lợi ích kinh tế cho công ty là khá lón. Do đó, Ủy ban Tái thiết đề xuất hủy bỏ sự tách biệt giả giữa nhân viên chính thức (vĩnh viễn) và nhân viên không chính thức (tạm thời). Lương bổng, thăng tiến và những hình thức đãi ngộ khác sẽ không còn được dựa trên thâm niên hoặc trạng thái tạm thời và chính thức. Những vị trí sẽ có mô tả công việc rõ ràng giải thích rõ những kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm, nhiệm vụ, mục tiêu và kỳ vọng bắt buộc. Việc tuyên nhân viên sẽ được thực hiện dựa trên những yêu cầu cơ bản này và không, chẳng hạn như, dựa trên cơ sở đã học tại một trường đại học cụ thể. Các nhân viên sẽ nhận được những đánh giá hiệu suất công việc chính thức dựa trên mức độ họ đã hoàn thành những yêu cầu trong bảng mô tả công việc. Việc thăng tiến hằng năm sẽ không được bảo đảm, nhưng sẽ dựa trên công việc của nhân viên này đã thực sự hoàn thành tại công ty và không phải dựa trên các mối quan hệ hay thâm niên. Những người có kết quả công việc tốt sẽ nhận được những khoản thưởng lớn và những người có kết quả công việc chưa tốt sẽ nhận được một khoản thưởng nhỏ hoặc không có thưởng. Đặc biệt với những nhân viên công nghệ còn trẻ, điều này sẽ mở ra những cơ hội đồng thời cũng làm lợi cho các công ty. Mặc dù nghiên cứu đã chỉ ra rằng mọi người có xu hướng có ý tưởng sáng tạo hay nhất và nhiều nhất trong độ tuổi 27, nhưng hệ thống việc làm trọn đời và theo thâm niên của Nhật Bản lại làm chìm đi những nhân viên này và những ý tưởng tuyệt vời của họ. Những hình thức phân biệt khác cũng sẽ bị hủy bỏ, chẳng hạn như các thông báo việc làm ghi rõ độ tuổi và giới tính, thủ tục nộp đơn ứng tuyển đòi hỏi ảnh của người ứng tuyển và thông tin về tình hình gia đình của họ. Theo Ủy ban Tái thiết, việc này sẽ không còn nữa.

Cuối cùng, chế độ đãi ngộ cho người làm công việc bán thời gian sẽ tỷ lệ thuận với việc trả lương cho người làm việc toàn thời gian. Sẽ không có nhiều khoản thanh toán lương hưu một lần - thay vào đó chúng sẽ được kết hợp vào hệ thống trợ cấp hoặc lương hưu thông thường. Các công ty sẽ đóng góp vào hệ thống chăm sóc sức khỏe quốc gia và hệ thống hưu trí, nhưng những phúc lợi về chăm sóc sức khỏe và hưu trí sẽ không phụ thuộc vào việc người lao động phải làm việc ở một công ty cụ thể. Thay vào đó, những phúc lợi này có thể thay đổi, có nghĩa là người lao động sẽ có quyền với những phúc lợi này ngay cả khi họ đã chuyển đến một công ty khác.

Có một vấn đề lớn liên quan đến việc sa thải người lao động. Tất nhiên, cuộc thảo luận này chủ yếu liên quan đến cái gọi là nhân viên chính thức (vĩnh viễn). Mặc dù đã được xem là áp dụng rộng rãi với tất cả người lao động Nhật Bản, nhưng thực tế, việc làm trọn đời, hay địa vị “chính thức” chưa từng được áp dụng cho một số lượng lớn người lao động Nhật Bản, những người là nhân viên của những công ty quy mô vừa và nhỏ, hoặc với những người làm việc bán thời gian. Thuật ngữ “sa thải” chắc chắn đã đưa đến một hình ảnh của chủ nghĩa tư bản kiểu Hoa Kỳ chân thực mà người Nhật Bản đã thoái lui. Tuy nhiên, theo luật pháp phổ biến trong hai thập kỷ đầu của thế kỷ này, một công ty Nhật Bản phải chứng minh rằng nó đang trong tình trạng có nguy cơ phá sản cận kề trước khi có thể sa thải bất kỳ nhân viên chính thức nào. Ngoài ra, công ty này phải chứng minh rằng đã thực hiện tất cả những bước thay thế khả thi, chẳng hạn như cắt giảm lương của các nhà quản lý, đề xuất nghỉ hưu sơm, tái phân bổ nhân công,…, trước khi dùng đến biện pháp sa thải. Cuối cùng, công ty này phải chứng minh rằng nó có một cơ sở hợp lý cho việc lựa chọn những người sẽ bị sa thải. Điều này đã giữ cho việc sa thải chỉ ở mức độ tối thiểu, nhưng trớ trêu thay, việc bị buộc phải giữ lại một lượng quá lớn nhân công chỉ làm các công ty suy yếu đi và khiến cho họ có nhiều khả năng thất bại và phải sa thải tất cả nhân viên về lâu dài. Ngoài ra, việc hiểu rõ rằng họ không có sự linh hoạt trong lao động đã khiến cho các công ty khác tránh thuê họ nếu có thể.

Để khắc phục tình trạng này, Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi xây dựng những điều luật lao động mới có thể giải thích cho việc cắt giảm nhân công vì những mục đích đạt được năng suất và lợi nhuận bất cứ khi nào năng suất của một công ty bị rơi xuống dưới mức trung bình trong ngành.

TÁI THIẾT

Sự kết hợp tất cả những biện pháp này đã tạo ra sự phục hồi kinh doanh lâu dài và mạnh mẽ mà Nhật Bản vẫn đang có được ngày nay. Gần như ngay khi những cải cách này được đưa ra vào các năm 2017-2018, Google, công ty trước đó đã từng tránh xa Nhật Bản, đã thiết lập một trong những “trang trại” máy tính gần Tokyo. Quyết định này cũng được dựa trên sự tiến bộ của các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã cho thấy được sự phát triển những loại hình năng lượng thay thế ít tốn kém và đáng tin cậy. Không lâu sau đó, Công ty Sản xuất chất bán dẫn Đài Loan đã thành lập một xưởng đúc mới ở Nhật Bản và đã kéo theo một dòng chảy ổn định của các khoản đầu tư từ các công ty nước ngoài.

Một trong những phát triển thú vị nhất là sự xâm nhập vào thị trường ôtô Nhật Bản của General Motors và Hyundai. Tận dụng những quy định mới về chống độc quyền, họ đã có thể tìm được những đại lý của Toyota, Honda, Nissan và Mitsubishi, những tập đoàn sẵn sàng thành lập đại lý cho các xe Buick sản xuất tại Trung Quốc và Hyundai được sản xuất ở Hàn Quốc. Ở những lĩnh vực khác, số lượng những công ty khởi nghiệp đã bùng phát: thay vì 10 hoặc 20 công ty khởi nghiệp hằng năm, đến năm 2025, đã có hàng trăm công ty khởi nghiệp kiểu như vậy và con số này tiếp tục tăng lên mỗi năm. Cũng có rất nhiều nhánh phụ của những chi nhánh của các công ty cũ đã được tái sinh như những công ty độc lập.

Việc tiếp quản Boeing vào năm 2025 của Tập đoàn Mitsubishi Aircraft đã rất thuận lợi không chỉ bởi sự sụt giảm tài sản của Boeing mà còn bởi giá cổ phiếu tăng cao của Mitsubishi Aircraft, việc này đã khiến cho thương vụ mua bán này được trót lọt chỉ nhờ vào cổ phiếu. Và vào những năm 2020, “Mittelstand” của Nhật Bản. đã được biết đến nhiều hơn Mittelstand của Đức. Thực tế, giờ đây nhiều người nghĩ Mittelstand là một từ tiếng Nhật.

Tuyệt vời nhất là thương vụ Samsung - Sony. Trụ sở của tập đoàn này giờ đây được đặt ở Tokyo; công nghệ Walk’n’Talk đã trở nên phổ biến, trong khi God Cloud của nó lưu trữ khoảng 75% dữ liệu doanh nghiệp của thế giới. Từ rất lâu trước đó tập đoàn này đã thế chỗ Apple, Google, Huawei và Microsoft và giờ đây là tập đoàn giá trị nhất trên thế giới.

Tóm lại, nó hoạt động rất hiệu quả.

CHƯƠNG 9

ĐÁNH BẠI KẺ TRONG CUỘC

Bạn sẽ có cảm giác những tập đoàn mà bạn ghé thăm trong chuyến công tác này khác so với với những gì bạn nhớ về những tập đoàn mà bạn ghé thăm trong lần trước vào năm 2015. Những người phải ra đi là những người không còn trẻ trung, dành thời gian ngồi bên cửa sổ đọc báo - những người bị gọi là madogiwazoku (đám người bên cửa sổ), một thuật ngữ được sử dụng để nhắc đến những người lao động không hiệu quả nhưng lại không thể bị sa thải vì hệ thống việc làm trọn đời và thay vào đó họ đã bị đẩy sang một bên, họ chẳng còn kỳ vọng gì mặc dù họ vẫn tiếp tục nhận lương. Hệ thống việc làm trọn đời này, như bạn biết, đã bị xóa bỏ. Các văn phòng nơi những cuộc họp của bạn được tổ chức đã gây ấn tượng với bạn là những nơi sôi động được bố trí những nhân viên năng động, bận rộn và trông khá thoải mái; bạn đặc biệt chú ý đến số lượng những khóa đào tạo nhân viên mới được tiến hành khi bạn tham quan cơ sở của những công ty Nhật Bản đón tiếp bạn. Bạn nhận ra, hẳn là đã có một số thay đổi cơ bản trong thái độ của chính phủ Nhật Bản đối với hệ thống doanh nghiệp này trong 35 năm gần đây và bạn băn khoăn những điều này đã thay đổi bất ngờ như thế nào.

Để hiểu rõ điều gì đã xảy ra, đầu tiên chúng ta cần lùi lại một bước để có được cái nhìn lịch sử bao quát hơn về nền kinh tế và thực tiễn việc làm tại Nhật Bản. Hãy bắt đầu với thời kỳ quan hệ Hoa Kỳ - Nhật Bản xảy ra những bất đồng về thương mại vào những năm 1980, khi những doanh nhân và những quan chức Hoa Kỳ tiếp tục phàn nàn rằng thị trường Nhật Bản đã đóng cửa đối với nhập khẩu và đầu tư nước ngoài, trong khi các lãnh đạo Nhật Bản thì khăng khăng rằng thị trường của họ mở cửa đối với người nước ngoài và người Nhật Bản như nhau mà không có sự phân biệt. Người sáng lập hãng sản xuất gốm sứ Kyocera, Kazuo Inamori, người tiếp tục trở thành thành viên của Ủy ban Tái thiết quốc gia đặc biệt, đã làm sáng tỏ tình huống này trong một cuộc phỏng vấn vào năm 1983 bằng việc kể lại câu chuyện về Kyocera.

Gia đình của ông Inamori không ở vào vị thế tốt, hay nói cách khác là không được khá giả, ông tốt nghiệp Đại học Kagoshima ở tỉnh Kyushu, một trường gần như không mấy danh tiếng, chứ không phải từ một trường danh tiếng như Đại học Tokyo. Sau khi tốt nghiệp, ông đã không xin vào làm việc ở một công ty mà quyết định theo đuổi đam mê gốm của mình bằng cách thành lập công ty riêng vào năm 1959. Việc này hóa ra lại khá khó khăn. Các ngân hàng sẽ không cho vay đối với một công ty mới do một người trẻ và vô danh lãnh đạo, lại không có mối quan hệ nào đặc biệt, không có khách hàng và không có nhân viên. Các nhân viên không muốn làm việc trong một công ty như vậy và tệ nhất là khách hàng cũng không đặt hàng từ công ty như vậy. Cũng không có bất kỳ nhà đầu tư mạo hiểm nào sẵn sàng đầu tư vào những công ty mới nhiều tiềm năng và nhiều rủi ro. Inamori giải thích rằng ông đã phải xoay xở để có được một số khoản vay nhỏ từ bạn bè và gia đình và đã sản xuất được một số sản phẩm mẫu, bao gồm một số sản phẩm gốm dành cho chất bán dẫn. Tuy nhiên, các nhà sản xuất chất bán dẫn của Nhật Bản lại không hứng thú với sản phẩm này. Không có địa chỉ liên hệ, không nói được tiếng Anh, tuyệt vọng, Inamori đã đến Hoa Kỳ với hy vọng gặp được một số nhà sản xuất chất bán dẫn Hoa Kỳ. Ông đã rất ngạc nhiên khi các kỹ sư tại Texas Instruments chấp nhận đề nghị gặp gỡ của ông. Thậm chí ông đã ngạc nhiên hơn khi họ đưa cho ông một số đơn đặt hàng để kiểm tra chất lượng. Các sản phẩm được kiểm tra rất ổn, những đơn hàng lớn hơn từ đó cũng đến theo, và Kyocera đã trở thành nhà cung cấp chính về sản phẩm dành cho chất bán dẫn cho các nhà sản xuất chất bán dẫn Hoa Kỳ.

Sau đó, Inamori đã giải thích, một số công ty chất bán dẫn Nhật Bản cuối cùng cũng đã bắt đầu đặt những đơn hàng nhỏ, và dần dần, Kyocera cũng đã có được thị phần lớn tại thị trường Nhật Bản. Kết luận, Inamori đã giải thích vấn đề đạo đức của câu chuyện: “Thị trường Nhật Bản không chỉ đóng cửa với người nước ngoài. Nó còn đóng cửa với chính người Nhật Bản!”

Đó là cảm giác mà Carlos Ghosn, thành viên Ủy ban Tái thiết, có thể hiểu rất rõ. Ông đã giải thích rằng sau khi được mời về giải cứu Nissan, ông đã nhận ra rằng cần phải cách mạng hóa công ty của “những người trong cuộc” - những nhân viên làm việc trọn đời thỏa thuận với những nhà cung cấp trọn đời và tất cả các công ty đều thực hiện việc kinh doanh theo cùng một cách, “con đường Nissan” không thay đổi.

Từ góc độ khác, thành viên Ủy ban Tái thiết và nhà sáng lập Softbank, Masayoshi Son cũng đã có thể hiểu được bối cảnh của Nhật Bản bị đóng cửa với chính người Nhật Bản. Ông đã từng là một doanh nhân vô danh người Hàn gốc Nhật thành công nhờ việc sử dụng tài trí của mình và dám đầu tư vào công nghệ điện thoại di động mới và internet để vượt qua những trở ngại to lớn và vươn lên thành doanh nghiệp Nhật Bản hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, ủy viên và đồng thời là cựu thị trưởng của Yokohama, Fumiko Hayashi, một trong số ít những nữ lãnh đạo chính trị của Nhật Bản, đã có một cách nhìn khác với cùng một vấn đề. Như một phụ nữ trong câu lạc bộ chính trị Nhật Bản của “những đấng mày râu”, bà biết tại sao thị trường Nhật Bản có thể đóng cửa với chính người Nhật Bản.

Về những mặt bất lợi, toàn bộ nền kinh tế Nhật Bản trước thế kỷ XXI đôi khi lại là một chuỗi gia tăng của những xã hội bảo vệ lẫn nhau của những người trong nội bộ. Nông nghiệp được bảo hộ và trợ cấp rất cao. Những dự án xây dựng lớn thường liên quan đến sự thông đồng của những câu lạc bộ đấu thầu dango. Như đã nhắc đến trong Chương 7, các công ty điện lực độc quyền ngành điện của Nhật Bản và đôi khi thông đồng với các cơ quan pháp luật. Các nhà sản xuất có mạng lưới nhà cung cấp và đại lý độc quyền. Chẳng hạn, các đại lý ôtô được độc quyền chỉ liền kết với một nhà sản xuất và sẽ không bán hàng nhập khẩu từ các nhà sản xuất khác, như thực tế phổ biến ở Hoa Kỳ. Trong các ngành công nghiệp chẳng hạn như giấy, kính tấm xây dựng, phân bón và ximăng, thị phần của những nhà sản xuất lớn không thay đổi nhiều trong hơn nửa thế kỷ. Vào năm 2013, các nhà sản xuất linh kiện ôtô Nhật Bản đã bị phát hiện thông đồng về giá linh kiện ôtô bán cho tất cả các nhà sản xuất ôtô trên toàn cầu trong hơn một thập kỷ qua. Đây chỉ là một sự lặp lại hành vi của các nhà sản xuất điện tử tiêu dùng trong những năm 1970 và những năm 1980. Thực vậy, đó là một biểu hiện thực tế là toàn bộ hệ thống keiretsu sau chiến tranh, với cổ phần chéo, sự thống trị về mặt quản lý và mối quan hệ chặt chẽ với các quan chức cấp cao, được xây dựng để thiên vị cho những người trong cuộc. Và trong khi các cổ phần chéo đã giảm dần, sự đối kháng đối với những người ngoài vẫn còn rất mạnh và được duy trì bởi những hiệp hội chẳng hạn như Hiệp hội Doanh nghiệp Keidanren, Liên mình Công đoàn Rengo, Liên minh Hợp tác xã nông nghiệp Nhật Bản (JA), Hiệp hội Y khoa Nhật Bản và những hiệp hội khác.

MỨC NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG NĂM 2012

Nguồn: Thống kê của OECĐ, mức tăng năng suất lao động.

Trong khi về mặt ngắn hạn, điều này chắc chắn mang lại lợi ích cho các nhà sản xuất và các hiệp hội có liên quan, thì nó dường như lại ảnh hường đến sản xuất quốc gia về mặt dài hạn - yếu tố cuối cùng quyết đỊnh đến phúc lợi của một quốc gia. Trong chỉ số năng suất của OECD vào năm 2012 đã cho thấy điều ngược lại, tỷ lệ của Hoa Kỳ được thiết lập ở mức 100%. Na Uy, Luxembourg, Bỉ và Ailen trên mức đó một chút. Tất cả các nước khác đều ở dưới mức 100%, với Hà Lan ở mức 97,7%, Pháp ở mức 96,6%, Đức ở mức 94,6%, Thụy Điển ở mức 88,9%, Tây Ban Nha ở mức 81,2%, Vương quốc Anh ở mức 77,6% và Italia ở mức 75,8%. Nhật Bản cuối cùng ở vị trí thấp hơn nữa, ở mức 65,1% năng suất của Hoa kỳ. Tại sao Nhật Bản lại có mức năng suất thấp như vậy? Liệu có phải do hệ thống của nước này chỉ thuận tiện cho những người điều hành nó?

Về lâu dài, năng suất cao sẽ giúp một nước trở nên giàu có, trong khi năng suất thấp sẽ khiến nó rơi vào tình trạng nghèo đói. Đặc biệt với những nước có dân số già và bị sụt giảm dân số, như Nhật Bản vào năm 2015, phúc lợi quốc gia chỉ có thể được tăng lên nhờ tăng năng suất đủ để vượt qua được những tác động tiêu cực do sụt giảm dân số. Nhật Bản xếp hạng ở mức thấp có nghĩa là nước này đang dần rơi vào nghèo đói.

Tất nhiên còn có nhiều yếu tố thúc đẩy năng suất, nhưng báo cáo của OECD vào năm 2012 đã cho thấy rằng 40% kết quả trong tổng năng suất của một quốc gia tạo ra từ sự thay thế những công ty lâu đời hơn bằng những công ty non trẻ hơn. Ngoài ra, 13% khác của tổng năng suất tạo ra từ quá trình mà những công ty có năng suất hiệu quả chiếm lĩnh thị phần từ những nhà sản xuất kém hiệu quả hơn trong cùng một ngành. Điều này là do những tập đoàn mới đã đưa được công nghệ và ý tưởng mới vào phát huy hiệu quả nhanh hơn. Những công ty lâu đòi hơn với nhiều vốn hiện hành và nhân công trong những hệ thống cứng nhắc hơn đã do dự trong việc thực hiện những bước đi táo bạo hoặc không thể trở nên linh động hơn do những yếu tố xã hội và chính trị. Do vậy, OECD đã nhấn mạnh rằng việc liên tục có những công ty mới gia nhập thị trường là cần thiết cho tăng trưởng năng suất quốc gia lành mạnh.

Có lẽ thậm chí còn quan trọng hơn là những công ty hoạt động không hiệu quả nên được phép cho khai tử, do đó giải phóng những nguồn lực bị mắc kẹt và những người tài năng. Điều này cũng đã được thể hiện trong những nghiên cứu về Nhật Bản vào những năm 1990, trong đó chứng minh rằng việc chống lại sự rút lui của những công ty cũ khi đối mặt với những công ty mới đầy tính cạnh tranh đã giữ cho “những xác sống” này vẫn sống trong khi những tập đoàn mới thì đã “chết”. Tuy nhiên, như biên tập viên Richard Katz của tờ Oriental Economist đã nhận xét vào năm 2013, năng suất của những công ty đã bị khai tử này cao hơn rất nhiều so với những công ty “xác sống” hầu như khó tồn tại được bằng cách cung cấp trực tiếp và trợ cấp gián tiếp. Nhà kinh tế học Kyoji Fukao đã xác nhận điều này với một loạt những nghiên cứu xung quanh cú chuyển mình của thế kỷ XXI cho thấy rằng, trong nhiều ngành công nghiệp, năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của những công ty rút lui cao hơn so với những công ty tồn tại được. Do vậy, một loại thuyết “tiến hóa đảo ngược” đã phát triển trong đó “sự sống còn của kẻ thiếu năng lực nhất” chính là nguyên tắc. Tác động của động lực này có thể thấy được trong các so sánh của quốc gia về việc gia nhập và rút lui khỏi thị trường của các công ty. Dữ liệu của OECD qua một số năm vào cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI đã cho thấy rằng tỷ lệ gia nhập thị trường hằng năm của những công ty mới ở Nhật Bản vào khoảng 4% tổng số các công ty (xem các biểu đồ). Tỷ lệ này bằng một nửa của Thụy Điển, bản thân nó nằm trong số những tỷ lệ hình thành công ty mới thấp nhất trong OECD. Đồng thời, Nhật Bản có tỷ lệ công ty bị khai tử thấp nhất. Nói cách khác, mô hình Nhật Bản là để giữ cho trật tự đang có tồn tại bằng mọi giá.

Điều này đặc biệt rõ ràng khi so sánh ngành xuất khẩu và những ngành được định hướng trong nước. Mặc dù có sự thay đổi đáng kể trong thị phần, thứ hạng và sự gia nhập của những công ty mới trong lĩnh vực xuất khẩu, nhưng trong lĩnh vực nội địa thì lại hầu như không có, lĩnh vực này rốt cuộc đã chiếm lĩnh hầu hết nền kinh tế. Như thể là những công ty được định hướng trong nước đã thỏa thuận với nhau để làm bất kỳ điều gì nhằm tránh việc cạnh tranh.

DOANH THU CỦA NHỮNG CÔNG TY Ở NHẬT BẢN SO SÁNH VỚI NHỮNG CÔNG TY CỦA NƯỚC KHÁC TRONG NHÓM G7

Nguồn: OECD (năm 2001) và Cơ quan Quản lý và Điều hành.

KẾT QUẢ TĂNG TRƯỞNG TFP TỪ CẠNH TRANH VÀ TÍNH LINH HOẠT CỦA DOANH NGHIỆP

Nguồn: OECD (năm 2001): Ghi chú: Số trong dấu ngoặc là tăng trưởng TFP trung bình hằng năm trong sản xuất.

NHỮNG HÀM Ý CỦA VIỆC GIỮ NGUYÊN HIỆN TRẠNG

Trong một nền kinh tế tăng trưởng nhanh chóng với dân số trẻ và một dòng ổn định những lao động trẻ với mức lương tương đối thấp đổ vào lực lượng lao động, hệ thống doanh nghiệp ổn định cung cấp đào tạo cũng như bảo đảm về lâu dài sẽ cố rất nhiều lợi thế. Nhưng những gì mà Ủy ban Tái thiết đã nhận thấy được vào các năm 2015-2016 là một nền kinh tế tăng trưởng thấp và dân số đang suy giảm, trong khi một khoảng cách rất lớn đã mở rộng ra giữa những người trẻ và người già trong xã hội. Do hệ thống ưu tiên những người có thâm niên đã quá mạnh, nên những lao động già hơn - và thường là làm việc kém năng suất hơn - thường được ưu tiên. Để bảo đảm, khi nền kinh tế đã trì trệ, những lao động này đã bị buộc phải thay đổi giờ làm, thuyên chuyển công việc và bị giảm tiền thưởng, nhưng những vị thế cơ bản của họ vẫn được bảo đảm. Các phán quyết của tòa án đã khiến cho doanh nghiệp có thể sa thải hàng loạt và trong bất kỳ trường hợp nào - như đã đề cập trong Chương 8 - chính phủ đã trợ cấp cho các công ty để ngăn ngừa việc sa thải. Ngoài ra, trợ cấp thất nghiệp và hưu trí cũng liên quan đến công việc của người lao động và doanh nghiệp. Do đó, những người già hơn, những lao động chủ chốt đã được bảo vệ bởi tất cả những tấm chắn tiêu chuẩn về mặt xã hội.

Nhưng họ không phải là toàn bộ lực lượng lao động. Đến năm 2015, ước tính 1/3 lực lượng lao động bao gồm những lao động bán thời gian và tạm thời không có những lưới an toàn thích hợp này. Họ cũng không có Liên minh Công đoàn Rengo rất hữu ích trong vấn đề này. Theo định nghĩa, thành viên của hiệp hội là những người trong công ty và vì Rengo đứng đầu liên minh các công đoàn doanh nghiệp, nên nó là một đối thủ mạnh đối với một lực lượng lao động năng động hơn. Rengo đương nhiên đã được quan tâm vì sự tồn tại của những lao động cốt lõi hơn là những lao động thiếu việc làm và lao động trẻ.

Vào năm 2014, tỷ lệ thất nghiệp của những người Nhật Bản dưới 35 tuổi là từ 8 đến 10%, hoặc gấp hai lần tổng mức trung bình hằng năm của quốc gia này. Tổng số lao động thất nghiệp chính thức vào khoảng 1,5 triệu người. Tuy nhiên, cái gọi là những người không có việc làm ổn định - những lao động thường làm việc bán thời gian với những công việc không ổn định - gồm khoảng 4 triệu người, theo ước tính của chính phủ nước này. Ngoài ra, khi giáo sư đồng thơi là hiệu trưởng trường Đại học Thương mại Chiba, Haruo Shimada, đã ghi nhận trong một loạt bài báo và các cuốn sách trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015, tổng số những người có tình trạng công việc “không chính thức” chiếm khoảng 18,81%, tất cả đều làm việc trong tình trạng lương thấp, bấp bênh. Trong số này, một nửa là những người trẻ, điều đó có nghĩa là ít nhất 10 triệu lao động trẻ có mức thu nhập thấp, không có triển vọng đào tạo và không có hy vọng có thể hỗ trợ gia đình hoặc cuối cùng là nhận lương hưu. Vào năm 2015, cứ 8 công nhân sẽ hỗ trợ chi trả cho 1 người về hưu ở tuổi 70. Nhưng khi những người ở độ tuổi 20 của năm 2015 đã đến tuổi nghỉ hưu, thì có vẻ như sẽ chỉ có 0,7% lao động có khả năng hỗ trợ chi trả cho một người nghỉ hưu. Do vậy, một lao động trẻ không thể hy vọng nhận được lương hưu nhiều như họ đã đóng góp. Tệ hơn, ước tính có khoảng 40% số người đã đăng ký nghỉ hưu không đóng góp vào hệ thống hưu trí. Sự tồn tại của bất kỳ hệ thống hưu trí nào trong tương lai cũng là một vấn đề. Hệ thống bảo hiểm y tế cũng gần phá sản, với triển vọng tương lai rất mờ mịt.

Những gì mà ông Inamori, nhà sáng lập Kyocera, đã nói vào năm 1983 thậm chí còn đúng hơn vào năm 2015. Nền kinh tế Nhật Bản “đã bị đóng cửa với chính người Nhật Bản”. Những công ty và những tổ chức đã thành lập - nói cách khác là những kẻ trong cuộc - đang “đốt sạch trái đất” để ngăn chặn không cho bất cứ thứ gì mới nổi lên. Thế hệ người lón tuổi đã sinh ra rất ít người trẻ và sau đó lại bắt đầu chất gánh nặng lên vai số ít đứa con mà họ đã sinh ra. Trớ trêu là tình trạng an ninh bất ổn rất lớn trong tương lai đã được tạo ra dưới cái tên của việc duy trì, bằng mọi giá, sự ổn định và an ninh hiện tại.

Tất nhiên, chính quyền của Thủ tướng Abe đã không hoàn toàn mù quáng với điều này. “Mũi tên thứ ba” của công cuộc cải cách kinh tế, được đưa ra vào các năm 2013-2014, nhằm mục đích đạt được những thay đổi cơ cấu lớn để giải quyết được nhiều vấn đề này. Như đã đề cập trước đó, chính quyền của Thủ tướng Abe đã kêu gọi tăng cường vai trò của phụ nữ trong giới doanh nghiệp và đã thiết lập một quỹ để giúp kích thích sự phát triển những ý tưởng “điên rồ” và các công ty khởi nghiệp. Ngoài ra, Chính phủ Nhật Bản cũng,đã tạo ra sáu khu vực kinh tế đặc biệt mà thuế đã được giảm, các biện pháp quản lý được nơi lỏng, những quy định về sa thải đã được tự do hóa và những đánh giá nhân sự được dựa trên năng suất thay vì thâm niên và số giờ làm việc. Chính phủ cũng đã cố gắng giảm quyền lực chính trị của ngành công nghiệp và các hiệp hội nông nghiệp, chẳng hạn như JA. Vấn đề là trong khi tất cả những việc này đều là những bước thích hợp và cần thiết, thì vẫn chưa đủ và trong bất kỳ trường hợp nào thì chúng vẫn có một số hạn chế trong quá trình thực hiện do chỉ được áp dụng ở một số nơi trong nước hoặc chỉ trong một số trường hợp cụ thể được xác định trong phạm vi hẹp, hoặc do cách triển khai chậm.

Do đó, Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi cải cách toàn diện và nền tảng trong năm lĩnh vực: hệ thống an sinh xã hội và hệ thống lưới an toàn, đào tạo việc làm, nông nghiệp, y tế và thực tiễn cạnh tranh.

LƯỚI AN TOÀN

Trớ trêu thay, đầu thế kỷ XXI, hệ thống an sinh xã hội và lưới an toàn thực sự đã khiến cho sự bấp bênh càng trở nên trầm trọng, bởi vì chúng có liên kết chặt chẽ với công việc trong một tổ chức đã được thiết lập. Nếu một người lao động không thể có được một công việc chính thức hoặc mất việc vì bất kỳ lý do nào, thì hầu như không có sự hỗ trợ của nhà nước cho chi phí sinh hoạt hay việc đào tạo lại. Điều này đã tạo ra áp lực lên chính phủ và ngành công nghiệp nhằm giữ cho các tổ chức tồn tại để bảo đảm việc làm được duy trì ở mức nhiều nhất trong thời gian lâu nhất. Trên thực tế, hệ thống bảo đảm việc làm của Nhật Bản là những tổ chức “xác sống”.

Trong khi có vẻ như Nhật Bản có tỷ lệ thất nghiệp tương đối thấp, thì tỷ lệ thiếu việc làm lại rất cao. Ủy ban Tái thiết đã tìm ra một giải pháp tại Scandinavia. Giống như Nhật Bản, những nước Bắc Âu đánh giá cao bình đẳng thu nhập và sự hài hòa xã hội. Họ cũng đã trải qua tăng trưởng kình tế nhanh chóng từ năm 1950 đến năm 1975. Sau đó, những quốc gia này cũng đã bắt đầu tích lại những vấn đề về cơ cấu dẫn đến khủng hoảng, trì trệ trong lĩnh vực ngân hàng và cuộc khủng hoảng đã bắt đầu vào đầu những năm 1980 và kéo dài cho đến tận cuối những năm 1990. Tại Đan Mạch, tỷ lệ thất nghiệp đã vượt quá 9% vào năm 1993 và trong gần một thập kỷ sau đó, tăng trưởng GDP hằng năm ở mức dưới 1%. Ở Thụy Điển, GDP đã tụt xuống còn 6% vào giữa năm 1991 và năm 1993, tỷ lệ thất nghiệp đã tăng lên hơn 9% vào năm 1994 và thâm hụt ngân sách của chính phủ đã leo lên mức 13% GDP; trong khi đó, trong một nỗ lực duy trì sức mạnh của đồng kroner, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển đã tăng tỷ lệ lãi suất lên đến 500% vào năm 1992. Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết vào cuối những năm 1991 đã khiến Phần Lan mất đi thị trường chính của mình và GDP của nước này đã rớt xuống còn 13% vào các năm 1992-1993, trong khi tỷ lệ thất nghiệp đã tăng lên 17%. Các nhà bình luận trên khắp thế giới đã bắt đầu nói đến cái chết của “nhà nước phúc lợi”.

Nhưng các nước thuộc bán đảo Scandinavia này đã tái cấu trúc nền kinh tế của họ bằng cách tiếp tục tập trung vào sự bình đẳng cơ bản và an sinh của mô hình Bắc Âu, đồng thời loại bỏ những chính sách, những tổ chức và thực tiễn không hiệu quả. Thay vì bỏ rơi nhà nước phúc lợi, họ đã tái cơ cấu nó. Hơn 20 năm từ năm 1992 đến năm 2012, họ đã đạt được tỷ lệ tăng hưởng GDP và tăng trưởng năng suất cao nhất trong các nước thuộc khối OECD, đồng thòd giảm tỷ lệ thất nghiệp xuống còn 5% hoặc ít hơn. Sau cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu vào các năm 2007-2009, tỷ lệ thất nghiệp đã tăng lên phần nào, nhưng không nhiều như các nước còn lại ở châu Âu và Hoa Kỳ và trong khi tăng trưởng chậm, không có kiểu giảm phát như Nhật Bản. Vào năm 2013, Diễn đàn Kinh tế Thế giới đã xếp Phần Lan ở vị trí thứ ba và Thụy Điển ở vị trí thứ sáu trong số những nước có tính cạnh tranh nhất’ trên thế giới. Trong bảng xếp hạng Lisbon năm 2006 của những nước đã hoàn thành tốt nhất chương trình nghị sự tăng trưởng và cạnh tranh của châu Âu, Đan Mạch và Thụy Điển xếp hạng đầu tiên và thứ hai. Mặc dù vậy, quan trọng nhất, như đã đưa ra trong biểu đồ ở trên, thì thực tế cuộc cải cách và phục hồi của những nước Bắc Âu không khiến cho người lao động và những người dân bình thường bị ảnh hưởng. Các công dân ở những nước thuộc bán đảo Scandinavia có mức lương cao nhất, tỷ lệ thất nghiệp thấp nhất và mức bình đẳng thu nhập cao nhất trên thế giới trong hơn hai thập kỷ từ năm 1995 đến năm 2015.

Họ đã đạt được thành tựu này bằng cách tạo ra một hệ thống được gọi là “bảo đảm - linh động”, nghĩa là một hệ thống linh hoạt đáp ứng những tín hiệu của thị trường đồng thời mang lại sự bảo đảm và mức độ bình đẳng cao cho người dân. Yếu tố then chốt này chính là một sự chuyển đổi từ từ nhấn mạnh vào “bảo đảm công ăn việc làm” và “bảo đảm thu nhập và việc làm”. Thay vì cố gắng duy trì để một người chỉ làm một công việc chỉ trong một tổ chức, thì hệ thống bảo đảm - linh động này tập trung vào việc cung cấp hệ thống trợ cấp thất nghiệp với nguồn ngân sách lớn và dễ tiếp cận, chi trả và hỗ trợ phát triển những kỹ năng mới, giúp đỡ hiệu quả trong việc tìm một công việc mới, chăm sóc sức khỏe toàn diện và bảo hiểm hưu trí riêng biệt với công ty và công việc. Nói cách khác, sự bảo đảm và những cách thức để duy trì một mức độ bình đẳng cao đã được cung cấp trực tiếp cho công dân thay vì gián tiếp thông qua chủ sử dụng lao động.

PHÂN CHIA THU NHẬP CỦA QUỐC GIA SAU THUẾ VÀ CHI TIÊU CỦA CHÍNH PHỦ

Nguồn: OECD năm 2005 và 2007. Dữ liệu về 19 quốc gia từ năm 2000.

Kết quả là, người dân ở các nước thuộc bán đảo Scandinavia đã chào đón những thay đổi, ngay cả khi nó đã phá hủy những tổ chức và những công việc vốn có của họ, bởi vì những thay đổi này thực sự nâng cao đời sống của họ. Các công ty và công việc có thể mất đi, nhưng các công dân tiếp tục có được những công việc mới và tốt hơn ở những công ty mới, sáng tạo hơn và tốt hơn nhờ tăng trưởng kinh tế và năng suất. Sự tăng trưởng này lần lượt được thúc đây bởi thực tế là những khoản chi trả bảo đảm - linh động đã dần giảm xuống trong một vài năm đến mức người dân không thể có được một kỳ nghỉ khi họ thất nghiệp. Hơn nữa, họ còn thêm áp lực phải được đào tạo lại càng nhanh càng tốt.

Tác động này lên cơ cấu xã hội rất thú vị. Khi được minh họa trong biểu đồ trên, các nghiên cứu của OECD về những nước giàu nhất trên thế giới được tiến hành từ năm 1995 đến năm 2010 đã cho thấy rằng, đơn thuần dựa trên những động lực của thị trường, ít nhất 1/3 dân số Nhật Bản được trả lương cao có tỉ trọng thu nhập cao hơn so với cùng 1/3 dân số như vậy ở những nước khác. Tuy nhiên, sau khi đã thanh toán thuế và những khoản chi trả cho phúc lợi xã hội, mức lương được chi trả thấp nhất là ở Na Uy và Đan Mạch, những nước có tỷ lệ thụ nhập sau thuế cao nhất. Nhật Bản xếp ở mức trung bình và Hoa Kỳ ở mức thấp nhất. Và trong khi Đan Mạch và Thụy Điển đã cố gắng hết sức để chuyển thu nhập từ người giàu sang cho người nghèo, thì Hoa Kỳ và Nhật Bản thực tế lại thực hiện việc này ở mức tối thiểu, thay vì chuyển một tỷ lệ rất lớn thu nhập từ người giàu sang cho tầng lớp trung lưu. Trong một nghiên cứu của OECD vào năm 2000, Nhật Bản xếp hạng thứ ba về bình đẳng xã hội trước khi có các biện pháp của chính phủ, xếp thứ 10 về bình đẳng sau khi chính phủ can thiệp và đứng cuối cùng về phương diện mức độ tác động của các biện pháp của chính phủ lên bình đẳng xã hội.

Một yếu tố trong hệ thống của các nước thuộc bán đảo Scandinavia là nó bảo đảm bình đẳng không chỉ trong sự phân chia thu nhập, mà còn trong toàn bộ một vòng đời. Do vậy, mất việc làm hoặc khủng hoảng không phải là một bước dạo đầu cho mất nhà cửa và nghèo đói. Trong hệ thống của Nhật Bản, bình đẳng dường như là kết quả của một thị trường tự nhiên, nhưng đã thực sự đạt được thông qua việc xử lý một cách khéo léo toàn bộ cấu trúc nền kinh tế. Tuy nhiên giờ đây, sự kết hợp của cải cách định hướng thị trường, sự chuyển đổi sang lao động không chính thức, sự suy giảm cạnh tranh và toàn cầu hóa rõ ràng đang làm xói mòn sự bình đẳng về thu nhập của thị trường Nhật Bản, tái thiết Nhật Bản một cách hiệu quả trong đặc trưng kiểu Hoa Kỳ.

ĐÚNG NGƯỜI, ĐÚNG VIỆC

Ủy ban Tái thiết, rất muốn tránh công cuộc tái thiết Nhật Bản này, đã kêu gọi áp dụng mô hình bảo đảm - linh động phù hợp với môi trường Nhật Bản. Nó sẽ là một hệ thống ba bên gồm những nguyên tắc cơ bản của kinh tế vĩ mô phù hợp: cơ cấu kinh doanh và cơ cấu lao động theo hướng toàn cầu hóa và theo định hướng thị trường, sự bảo đảm và bình đẳng thu nhập ở mức độ cao. Những chính sách giảm lạm phát sẽ khiến cho người lao động không cần tìm cách nâng cao mức lương của mình (dẫn đến không cố gắng làm việc) khiến cho sản xuất của nước này không có tính cạnh tranh. Năng suất và tăng trưởng cao sẽ làm tăng việc làm và tăng thu nhập của chính phủ. Điều này đổi lại sẽ mang lại những cách thức để hỗ trợ tài chính cho phúc lợi xã hội, bao gồm trợ cấp thất nghiệp đầy đủ, chăm sóc trẻ em, chăm sóc sức khỏe, các chương trình giáo dục và tái đào tạo. Tất cả những việc này sẽ khiến người lao động phải chấp nhận những thay đổi cần thiết để khôi phục hen kinh tế quốc gia bằng việc trao cho họ những gì mà các nước thuộc bán đảo Scandinavia gọi là “bảo đảm việc làm” thay vì “bảo đảm công việc”.

Để thực hiện được công việc này, điều cực kỳ cần thiết là phải có sẵn những chương trình tái đào tạo mở rộng và nâng cao kỹ năng chất lượng cao cho người lao động và chấp nhận được đối với các công ty và những tổ chức tuyển dụng khác. Ở những nước Bắc Âu cũng như Hà Lan, vào những năm đầu thế kỷ, chính phủ các nước này đã chi 1,5% GDP hoặc hơn cho các chương trình dạng này. Do đó, vào bất kỳ thời điểm nào, có đến 30% những người Đan Mạch và Thụy Điển trưởng thành đã tham gia vào các chương trình giáo dục và đào tạo. Bằng cách này, một người có thể nghĩ bảo đảm - linh động là một kiểu kaizen (cải tiến liên tục) cho người dân. Để hệ thống này hoạt động, một cơ cấu quản lý người lao động ổn định là cần thiết. May mắn là, hệ thống công đoàn doanh nghiệp hiện tại của Nhật Bản đang hoạt động trong các liên đoàn thuộc Liên minh Công đoàn Rengo đã hoạt động ở diện rộng, với một chiến dịch lương hằng năm và nhấn mạnh vào các vấn đề kinh tế. Như vậy, dường như Ủy ban Tái thiết cho rằng, hệ thống bảo đảm - linh động, có lẽ với những đặc trưng riêng của Nhật Bản, có thể dễ dàng áp dụng. Nhưng Ủy ban Tái thiết cũng thận trọng nhấn mạnh rằng việc áp dụng hệ thống này sẽ có nghĩa là đặt dấu chấm hết với những công ty “xác sống”, dấu châm hết của những giới hạn nghiêm ngặt với việc cắt giảm nhân sự và dấu chấm hết cho hệ thống ưu tiên thâm niên. Rengo sẽ phải chuyển trọng tâm sang tạo điều kiện cho việc đào tạo và tái đào tạo, kích thích việc khởi nghiệp của những công ty mới - thậm chí với sự đầu tư mạo hiểm - và để hỗ trợ cho việc tái cơ cấu các doanh nghiệp “xác sống”.

DẤU CHẤM HẾT CỦA LIÊN MINH HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHỆP NHẬT BẢN

Khu vực kinh tế có sức chống lại sự thay đổi nhất - và là khu vực điển hình của việc cái cũ đang “tiêu diệt” cái mới và của việc tính không hiệu quả “tiêu diệt” tính hiệu quả - chính là nền nông nghiệp.

Vào năm 2015, gần 2 triệu nông dân Nhật Bản chỉ là những nhà tư bản thị trường tự do. Đất đai họ đã canh tác được xác định và quy định chặt chẽ. Đất đã được chỉ định rõ là đất nông nghiệp không thể cho thuê hoặc bán để sử dụng vào những mục đích khác, và thậm chí những nông hộ nhỏ cũng không thể cho những nông hộ lớn thuê để tăng hiệu quả. Thực tế, một phần lớn chính sách nông nghiệp xoay quanh việc giới hạn diện tích đất được sử dụng để trồng lúa và thậm chí đưa hoàn toàn đất trồng lúa ra khỏi đất sản xuất. Ngoài quy định của chính phủ, cuộc sống của người nông dân bị kiểm soát bởi Liên minh Hợp tác xã nông nghiệp Nhật Bản (JA), cơ quan có thẩm quyền của chính phủ chỉ đạo việc quản lý 700 hợp tác xã địa phương thông qua chính sách nông nghiệp và nhiều mặt khác trong đời sống của nông dân đã bị quản lý. Được thành lập vào năm 1942 như một phần của nỗ lực tăng sản lượng thời chiến, JA bao gồm gần như tất cả các nông dân, vì họ phải thông qua liên minh này để có được thiết bị, uy tín và để bán được nông phẩm. Không giống với những tổ chức hợp tác khác, JA được phép thành lập những tổ chức tài chính riêng. Do đó, JA đã nhận được trợ cấp từ chính phủ dưới hình thức thay mặt các nông dân thành viên và đã chuyển những nguồn tài trợ này vào tài khoản của các thành viên sau khi trừ đi chi phí phân bón và những hạng mục khác mà mình đã cung cấp. số tiền này đã được đưa vào các tài khoản ở Ngân hàng JA. JA cũng cung cấp tất cả những bảo hiểm cần thiết thông qua Liên đoàn Bảo hiểm tương trợ quốc gia của các hợp tác xã nông nghiệp (tổng tài sản 50 tỷ yên (tương đương 400 tỷ đôla Mỹ)) và đương nhiên cũng lấy một khoản hoa hồng để phân phối và bán thông qua cácten gạo được trồng trên những vùng đất bị kiểm soát. Sức mạnh của JA để làm tất cả những điều này được dựa vào việc ủng hộ của những nông hộ nhỏ và có mối quan tâm đặc biệt những người chiếm tới 1,3 triệu trong số 2 triệu nông dân Nhật Bản và những người theo quy tắc một nông trại, một phiếu bầu, đã chiếm đa số. Những nông trại lớn và sản xuất hiệu quả mà không cần đến JA đã bị buộc phải hoạt động theo những quy tắc độc quyền của nó bởi đa số không hiệu quả. Trên hết, JA đã được miễn trừ khỏi luật chống độc quyền.

Trong khi bản thân nghề nông phần lớn không mang lại lợi nhuận, thì JA lại kiếm ra được tiền phân lớn từ chính những hoạt động của nó và có được một tổng thể kinh doanh khả quan có thể mang lại lợi nhuận. Nhưng việc kinh doanh này được dựa trên ba trụ cột ngày càng không chắc chắn. Thứ nhất là ngành nông nghiệp tiếp tục hoạt động trong một cơ cấu duy trì rất nhiều nông hộ nhỏ. Thứ hai (hệ quả đương nhiên theo sau lý do thứ nhất) là việc tiếp tục canh tác trên nhiều lô đất nhỏ với chi phí phát triển cao. Thứ ba là mức giá gạo cao do chính phủ quản lý. Thực tế, vào năm 2009, OECD đã ước tính rằng mức chi tiêu của Chính phủ Nhật Bản cho nông nghiệp (5 tỷ yên (4,2 tỷ đôla Mỹ) hằng năm) gần bằng với tổng GDP trong nông nghiệp. Hệ thống này đã được duy trì chỉ vì hệ thống chính trị đã bị bóp méo để cho phép nó làm được như vậy. Việc phân chia khu vực để sắp xếp bỏ phiếu gian lận có nghĩa là những huyện ở nông thôn đã bị phân bổ lên đến 2,4 đầu phiếu cho mỗi lượt bầu trong một khu vực thành phố. Vì hoạt động kinh doanh của JA là cốt lõi của toàn bộ nền kinh tế nông thôn chứ không chỉ là nông nghiệp nên việc hỗ trợ cho chương trình nghị sự chính sách của họ đã rộng hơn nhiều so với mức 0,9% GDP và 3,8% tổng số việc làm do nông nghiệp tạo ra. Thực tế, JA đã có một bàn tay lực lưỡng trong việc bầu chọn của 45% thành viên Hạ viện và tương đương 60% thành viên Thượng viện do số phiếu của nông thôn quá nhiều. Các lãnh đạo chính trị rất ngại phản đối JA, và kết quả chính là giá nông nghiệp ở Nhật Bản bị bóp méo khủng khiếp. Chẳng hạn, những người tiêu dùng Nhật Bản trả cao gấp khoảng bảy lần giá gạo trung bình trên thế giới.

Vào các năm 2013-2014, chính quyền của Thủ tướng Abe đã chuyển sang hủy bỏ những lệnh cấm đối với việc sử đụng đất và kêu gọi JA tự nguyện cải cách chính tổ chức của mình. Không mấy ngạc nhiên, JA đã không làm như vậy. Thay vào đó, JA đã vận động hành lang mạnh mẽ và thành công nhằm giảm nhẹ và gây cản trở cho chính sách trong chương trình của chính quyền Thủ tướng Abe. Nhưng Thủ tướng Abe đã phản đối, ông nhận ra rằng phải bằng cách nào đó giảm quyền lực của JA hoặc sẽ mất tất cả. Vào năm 2015, Thủ tướng Abe đã cố gắng đẩy mạnh những quyết định để tách một số bộ phận của JA. Do vậy, Zenno, công ty thương mại của JA, đã hoạt động độc lập và phải tuân theo luật chống độc quyền mà trước đây nó đã được miễn. Ngoài ra, các chi nhánh tài chính của JA cũng được cơ quan giám sát tài chính của chính phủ thay vì Bộ Nông, Lâm, Ngư nghiệp (MAFF) giám sát như truyền thống.

Trong khi điều này dường như là một bước tiến lớn lao tại thời điểm đó, thì Ủy ban Tái thiết đã quyết định rằng như vậy vẫn chưa đủ; ủy ban này đã ngay lập tức kêu gọi việc tách JA và các ngân hàng, các công ty bảo hiểm và quyền phân phối, cùng với việc đình chỉ tất cả những đặc quyền độc quyền của nó. Ngoài ra, ủy ban này còn tiếp tục kêu gọi giải thể và hoàn thành việc tái cơ cấu Bộ Nông, Lâm, Ngư nghiệp. Cuối cùng, ủy ban này kêu gọi ngay lập tức xóa bỏ mọi hạn chế trong việc cho thuê và bán đất nông nghệp và xóa bỏ hoàn toàn thuế nhập khẩu nông nghiệp. Điều này đã hủy bỏ hệ thống duy trì giá gạo và đất nông nghiệp. Để nhanh chóng có được tính cạnh tranh trong những lĩnh vực sản phẩm nông nghiệp mới, Ủy ban Tái thiết đã khuyến nghị một hệ thống thanh toán một lần cho những nông dân cao tuổi đã nghỉ hưu sớm và bán đất của họ cho những người có diện tích đất lớn hơn, những nhà sản xuất hiệu quả hơn hoặc những nông dân đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp, những người nhắm đến mục tiêu tạo ra những mùa vụ năng suất cao.

CÓ ĐƯỢC SỨC KHỎE TỐT VỚI MỨC CHI PHÍ THẤP

Sau ngành nông nghiệp, hệ thống chăm sóc sức khỏe vào đầu thế kỷ XXI của Nhật Bản đã nhấn mạnh vào vấn đề thiết yếu của việc tính không hiệu quả đã vượt qua tính hiệu quả và của việc người già sống ổn dưới sự trả giá của người trẻ. Trớ trêu thay, Nhật Bản đã có một công nghệ y tế xuất sắc và người dân có sức khỏe tốt, với tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới ở mức 84,6 tuổi. Nhật Bản có nhiều máy MRI và khả năng chụp cắt lớp được tính trên đầu người nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào và đang ở đỉnh cao công nghệ y tế. Chẳng hạn, vào giữa năm 2013, Sony, bất chấp tất cả những rắc rối và thất bại, đã giới thiệu một bộ kính tích hợp 3D cho phép bác sĩ phẫu thuật nhìn thấy được bằng cả hai mắt những cơ quan nội tạng dưới dạng hình ảnh 3D trong khi phẫu thuật. Những bước tiến như vậy đã khiến Thủ tướng Abe, trong chương trình “ba mũi tên” giai đoạn 2012-2015 của ông, thiết lập công nghệ y tế như một ngành mục tiêu mới cho tương lai của Nhật Bản. Tuy nhiên, thành công về mặt công nghệ trong ngành y tế của Nhật Bản và sức khỏe của người dân nước này bị cản trở bởi hệ thống chăm sóc sức khỏe hơn là nhờ vào hệ thống này. Thực tế, trớ trêu thay, hệ thống chăm sóc sức khỏe ngày càng đặt sức khỏe của họ vào vòng nguy hiểm.

Sau khi hệ thống chăm sóc sức khỏe được thành lập vào đầu những năm 1960, chương trình bảo hiểm sức khỏe quốc gia của Nhật Bản đã vận hành một mô hình được cho là lý tưởng cho toàn bộ dân số. Tất cả người dân đều được bảo hiểm, chi phí là 1% GDP trong một nền kinh tế đang phát triển nhanh chóng với dân số trẻ tương đối nhỏ, tuổi thọ cao và ngày càng tăng. Người dân được yêu cầu chỉ phải trả một khoản thanh toán nhỏ, họ có thể vào bất cứ bệnh viện hay phòng khám nào khi Ốm đau và không phải trả phí khi đến một số bác sĩ, bệnh viện và phòng khám cho cùng một vấn đề trong cùng một khoảng thời gian. Những lần thăm khám này có thể dẫn đến nhiều xét nghiệm và những cuộc điều trị từ nhiều bác sĩ cho cùng một chứng bệnh. Thực tế, có những trường hợp bệnh nhân kiểm tra vì bối rối trong một số vấn đề, họ thật ra chỉ đơn giản là muốn nói chuyện với bạn của mình. Tất cả đều được bên bảo hiểm chi trả; ngoài ra, vì việc thanh toán là dành riêng cho mỗi quy trình khám bệnh, nên các bác sĩ có xu hướng tiến hành nhiều quy trình.

Nhưng vùng đất hứa này trở nên kém lý tưởng vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, khi tăng trưởng kinh tế bị chậm lại và dân số bắt đầu già đi nhanh chóng. Cùng với hai nhân tố này là sự tiến bộ nhanh chóng trong công nghệ y tế tinh vi nhưng ngày càng đắt đỏ. Dần dần, chi phí tăng lên và hệ thống chăm sóc sức khỏe ngày càng có nguy cơ phá sản. Chính phủ Nhật Bản đã đáp lại với những chính sách nhắm đến việc kiểm soát số quy trình khám bệnh và quy định giá. Như Giáo sư Haruo Shimada của trường Đại học Chiba đã nói, hệ thống y tế của Nhật Bản vào năm 2015 giống như nền kinh tế đã được lên kế hoạch của Liên Xô cũ. Việc sử dựng bảo hiểm tư nhân rất bị hạn chế; chẳng hạn, nó có thể không được sử dụng trong việc kết hợp với bảo hiểm quốc gia để chi trả cho một phần của quá trình chữa bệnh mà bảo hiểm quốc gia không chi trả. Hiệp hội Y tế Nhật Bản (JMA) đã phản đối việc sửa đổi luật cấm này. Ngoài ra, việc điều trị từ xa và chẩn đoán từ xa cũng bị cấm.

Hồ sơ y tế thường không được lưu trữ điện tử và không được cung cấp cho những người khác trong hệ thống này. Đo đó, bệnh nhân sẽ có nhiều bộ hồ sơ và những bộ hồ sơ mới sẽ được tạo ra mỗi íân họ đến khám tại một bệnh viện/phòng khám hoặc bác sĩ mới. Bệnh nhân cũng không thể tiếp cận được hồ sơ của chính họ. Không có xếp hạng hoặc nghiên cứu đánh giá các phòng khám, bệnh viện hoặc dịch vụ - phần lớn do các bác sĩ hầu như không muốn chịu sự giám sát và đánh giá, vì thế JMA đã cản trở việc cung cấp những thông tin cần thiết. Điều này đã làm tình hình trầm trọng thêm do sự tăng lên của truyền thống “thêm tiền tip” cho bác sĩ, được đưa ra khi chính phủ bắt đầu quản lý chặt chẽ các khoản phí và giá trong nỗ lực kiểm soát chi phí và các bệnh nhân thì cố gắng để có được sự ưu đãi và điều trị bằng việc đề nghị trả cho bác sĩ thêm tiền.

Những vấn đề này càng trở nên trầm trọng hơn bởi các bác sĩ và y tá nước ngoài bị hạn chế tham gia hành nghề trong hệ thống y tế của Nhật Bản, mặc dù tình trạng thiếu đội ngũ y tá, bác sĩ trầm trọng, đặc biệt là y tá. Vì các bác sĩ có xu hướng thích làm việc ở các thành phố, nên thiếu bác sĩ ở nông thôn là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng. Tại một số khu vực của Nhật Bản, thiếu hụt các bác sĩ đến mức người dân thực sự phải chi trả cho việc học tập ngành y của những sinh viên Việt Nam chịu cam kết rằng họ sẽ làm việc ở những vùng này khi tốt nghiệp.

Cũng như trong lĩnh vực nông nghiệp và JA, những người trong cuộc đã lợi dụng chi phí của những người khác ở bên ngoài, và điều này đã dần dần khiến cho toàn bộ hệ thống sụp đổ.

Giải pháp đã được tìm thấy tại Hoa Kỳ và châu Âu. Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi một điều gì đó tương tự với hệ thống được thiết lập bởi Công ty Kaiser Permanente của Hoa Kỳ, theo đó những hồ sơ của bệnh nhân được số hóa hoàn toàn và được cung cấp trực tuyến cho bất cứ ai theo chỉ dẫn của bác sĩ và bệnh nhân, Ủy ban Tái thiết đặc biệt nhấn mạnh rằng, Thủ tướng nên thúc đây phát triển kết cấu hạ tầng điện tử và y tế điện tử. Họ cũng kêu gọi một hệ thống trong đó những bệnh viện trung tâm trong vùng có thể phục vụ như những trung tâm tiên tiến và được trang bị đầy đủ cho những trường hợp cấp cứu và phẫu thuật, trong khi những phòng khám trong khu vực có thể xử lý chẩn đoán và điều trị các bệnh nhân thông thường. Tất nhiên, các bệnh viện và phòng khám trung tâm này sẽ được kết nôì bởi máy tính và các hồ sơ của bệnh nhân, dữ liệu khác sẽ được cung cấp đầy đủ cho các bác sĩ ở bất cứ nơi nào. Kiểu hệ thống này được xem là đặc biệt phù hợp cho Nhật Bản vì mạng lưới giao thông công cộng vô song của nó khiến cho các bệnh nhân dễ dàng đến được những địa điểm thích hợp nhất cho việc điều trị cá nhân của họ.

Ủy ban Tái thiết tiếp tục kêu gọi một hệ thống bảo hiểm hỗn hợp giống như những hệ thống phổ biến ở châu Âu, theo đó bảo hiểm công cộng cung cấp mức bảo hiểm cơ bản mà công dân có thể tùy ý bổ sung thêm bất cứ bảo hiểm tư nhân nào mà họ muốn. Theo cách sắp xếp này, mức phí và giá cả sẽ không bị chính phủ kiểm soát, nhưng việc thanh toán bảo hiểm phải được đặt trên cơ sở “chi trả cho kết quả” thay vì phương pháp “chi trả cho dịch vụ” truyền thống. Trong bối cảnh này, bảo hiểm của chính phủ sẽ chỉ mở rộng cho những dịch vụ mà các bệnh viện và các phòng khám cung cấp, trong đó những nơi này cung cấp dữ liệu và tham gia vào việc so sánh, đánh giá các chương trình để thiết lập, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động. Cuối cùng, Ủy ban Tái thiết kêu gọi sửa đổi những quy tắc của Hiệp hội Y tế Nhật Bản để thiết lập tính minh bạch, những tiêu chuẩn và thủ tục cạnh tranh thân thiện cho tổ chức này.

BẢO HỘ QUÁ NHIỀU, CẠNH TRANH QUÁ ÍT

Như đã nói ở phần trước, Nhật Bản chịu ảnh hưởng từ năng suất tương đối thấp so với những nước phát triển khác phần lớn do hoạt động nghèo nàn của những công ty Nhật Bản hoạt động chủ yếu trong thị trường nội địa. Vào năm 2000, Công ty tư vấn McKinsey &Company đã phân tích năng suất trên cơ sở từng ngành và nhận thấy rằng năng suất thấp có liên quan rất lớn đến sự thiếu cạnh tranh. Chẳng hạn, lĩnh vực bán lẻ của Nhật Bản có năng suất đặc biệt thấp do các nhà bán lẻ quy mô lớn, hiệu quả chưa thể vượt qua được những nhà bán lẻ có quy mô nhỏ, truyền thống được chính phủ bảo hộ. Nằm ở những trung tâm thị trấn, những nhà bán lẻ này chỉ sử dụng hai hoặc ba nhân công là thành viên trong gia đình, tuy nhiên, tổng số, lại chiếm tới 55% việc làm bán lẻ, trong khi những nhà bán lẻ quy mô lớn hơn, hiệu quả hơn lại chỉ chiếm 12% việc làm bán lẻ. Bởi vì những nhà bán lẻ có quy mô nhỏ hơn có sức mua ít hoặc ít hiểu biết về marketing, nhưng giá cả lại cao trong khi sự sẵn có của sản phẩm và dịch vụ tổng thể lại kém. Những cửa hàng nhỏ của họ tồn tại được nhờ những quy định phân vùng giới hạn sự xâm nhập của những nhà bán lẻ lớn và những khoản trợ cấp, cho vay lên đến hơn 6.000 tỷ yên (50 tỷ đôla Mỹ) hằng năm.

Tương tự, ngành chế biến thực phẩm bị ảnh hưởng bởi năng suất rất thấp (khoảng 35% mức của Pháp và Hoa Kỳ) do thiếu sản xuất quy mô lớn. Nhật Bản có nhiều nhà sản xuất thực phẩm gấp 6 lần Hoa Kỳ, nhưng sản phẩm sản xuất ra lại ít hơn nhiều. Hầu hết các nhà chế biến thực phẩm chỉ sản xuất cho thị trường địa phương và đối mặt với cạnh tranh trong nước rất ít, chủ yếu là do ưu thế của nhiều nhà bán lẻ quy mô nhỏ được bảo hộ. Do cơ cấu này, nên các nhà chế biến thực phẩm có xu hướng sản xuất số lượng nhỏ các sản phẩm địa phương, khiến họ không thể đạt được tính kinh tế trong sản xuất. Chẳng hạn, một nhà sản xuất sữa địa phương nhận sữa để chế biến từ các nông trại trong bảy vùng trong khu vực quanh cơ sở của mình. Thay vì cho tất cả sữa vào chung với nhau và chế biến hiệu quả trong một lô lớn để bán ở tất cả những vùng xung quanh, thì nhà sản xuất này lại xử lý sữa từ mỗi vùng riêng, chia các lô mà chỉ được bán trong vùng mà sữa trong mỗi lô đã đến. Nhà sản xuất này đã chế biến mà không chú ý đến bất kỳ dấu hiệu ưa thích nào của người tiêu dùng, đơn giản giả định rằng người tiêu dùng trong mỗi vùng sẽ ưa thích sữa được sản xuất tại địa phương. Tất nhiên, do cách tiếp cận năng suất thấp này nên tất cả sữa đều rất đắt. Nhưng do không có sự cạnh tranh, nên người tiêu dùng không có lựa chọn nào khác ngoài việc dùng sản phẩm đó.

Một ví dụ nữa là ngành xây dựng công trình dân sinh, trong đó năng suất chỉ vào khoảng 30% so với tỷ lệ ở Hoa Kỳ. Ngành này đã bị chi phối bởi những thợ mộc nhỏ, tự làm chủ, họ sử dụng những công cụ cầm tay và những phương pháp xây dựng truyền thống.

Do những người xây dựng này có ít kinh nghiệm quản lý dự án và ít dự án lớn để thực hiện, nên những người mua nhà Nhật Bản đã phải chi trả ở mức giá cao hơn cho những loại nhà có chất lượng thấp hơn so với những nơi khác. Tính cạnh tranh bị hạn chế bởi những quy định phân vùng, ưu đãi cho những nhà xây dựng nhỏ, quy định tiêu chuẩn xây dựng các hiệp hội của những người xây dựng và thiếu thông tin minh bạch trong lĩnh vực bất động sản (chẳng hạn, giá bán nhà đã không được công khai).

Trong trường hợp những ngành công nghiệp lớn được định hướng nội địa, tính cạnh tranh cũng dường như thường có vẻ yếu hơn hoặc không có. Giá cả trong những ngành chẳng hạn như kính, xi măng, nhựa, phân bón, hóa chất và giấy là khá cao, và thị phần của những nhà sản xuất chính vẫn hầu như không thay đổi qua nhiều năm. Một lý do là luật chống độc quyền và ủy ban Thương mại Không gian lận quản lý nó đã rất yếu. Một lý do khác là Liên đoàn Doanh nghiệp Keidanren rất quyền lực đã vận động hành lang chống lại bất kỳ việc sử dụng có tính hiệu quả nào của luật chống độc quyền.

Một vụ kiện do Tòa án tối cao Tokyo đưa ra vào đầu tháng 11 năm 2013 là một ví dụ điển hình của việc mọi thứ hoạt động như thế nào. Hiệp hội Quyền Tác giả, Nhà soạn nhạc và Nhà xuất bản Nhật Bản (JASRAC) do Cơ quan Văn hóa thành lập là một cơ quan độc quyền thu phí bản quyền thay mặt cho các nghệ sĩ. Cơ quan này thu 1,5% doanh thu của các nhà quảng cáo, bất kể mức độ thường xuyên của giai điệu được quản lý bản quyền phát sóng ra sao. Âm nhạc dưới sự quản lý của JASRAC chiếm tới 99% tổng số tiền bản quyền âm nhạc phát sóng, khoảng 26 tỷ yên (200 triệu đôla Mỹ) hằng năm. Để sử dụng âm nhạc không do JASRAC quản lý, các đài phát thanh phải trả nhiều hơn. Mặc dù luật mới vào năm 2001 đã loại bỏ tình trạng độc quyền chính thức của JASRAC, nhưng cơ quan này vẫn tiếp tục hoạt động như cũ và ngăn cản các nghệ sĩ độc lập phát sóng bài hát của họ. Cũng bởi sự độc quyền này, âm nhạc được thu âm ở Nhật Bản đắt hơn nhiều so với ở những nước đã phát triển khác. Tuy nhiên, ủy ban Thương mại không gian lận đã không có hành động gì để thực thi luật mới. Thực tế, ủy ban này đã thực sự từ chối khiếu nại của các nghệ sĩ và người tiêu dùng. Chỉ khi Tòa án tối cao ra phán quyết về một khiếu nại vào năm 2013 - 12 năm sau khi luật về tự do hóa được thông qua - mới khiến mọi thứ thay đổi.

Sự yếu kém của chính sách cạnh tranh này bắt nguồn từ một lịch sử lâu đời. Các Cơ quan nghề nghiệp đã đưa ra luật chống độc quyền đầu tiên và ủy ban Thương mại không gian lận (FTC) khi họ giải tán zaibaisu sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Tuy nhiên, là một phần của những thỏa thuận Hiệp định hòa bình San Francisco năm 1952, Cơ quan Nghề nghiệp đã đồng ý nơi lỏng việc áp dụng bộ luật này và họp pháp hóa các cácten trong những trường hợp khác nhau. Bộ luật này đã được củng cố vào những năm 1970 do áp lực từ các quan chức thương mại Hoa Kỳ và các doanh nhân nước ngoài, cũng do những vụ tai tiếng về định giá đã bị phát hiện trong các công ty dầu Nhật Bản trong cuộc khủng hoảng dầu năm 1973. Nhưng điều này thực sự có ít tác động. Bộ Thương mại và Công nghiệp quốc tế (MITI, sau này trở thành METI) đã chi phối FTC và giữ nó trong một khoảng thời gian ngắn do thực tiễn chống cạnh tranh tăng lên. Các tòa án thiếu quyền buộc thực thi bản án để bảo đảm làm đúng theo yêu cầu của FTC, và trong bất kỳ trường hợp nào, hình phạt cũng tương đối nhẹ và được coi chỉ là một chi phí khác của kinh doanh.

Phản ứng của Ủy ban Tái thiết là kêu gọi một FTC mới được mô hình hóa phần nào đó sau Cơ quan Cạnh tranh Liên bang Đức (German Bundeskartellamt) và Cơ quan Cạnh tranh châu Âu. Ủy ban Tái thiết yêu cầu FTC mới phải được tách hoàn toàn khỏi METI, với phân bổ ngân sách và nhân viên nhiều hơn so với trước đó, để nó có thể hoàn toàn hoạt động độc lập. Nguồn tài trợ đến trực tiếp từ nghị viện và không phải là một phần ngân sách của một số tố chức khác. Ngoài việc điều tra và phạt tiền, FTC có quyền đưa ra những buộc tội mang tính hình sự và áp đặt những điều khoản tống giam đối với lãnh đạo công ty hoặc lãnh đạo tổ chức khác vi phạm luật không gian lận thương mại. Các khoản tiền phạt được tăng dần lên bao gồm gấp ba lần số thiệt hại, dành cho cả tổ chức và cho các giám đốc của tổ chức phạm tội. Quan trọng hơn cả, Ủy ban Tái thiết đã kêu gọi một FTC mới quan tâm đến việc duy trì một môi trường kinh doanh và môi trường của các thể chế có tính rộng mở và tính cạnh tranh. Việc tố tụng của nó không chỉ để tìm kiếm và khởi tố những vi phạm pháp luật mà còn liên tục nghiên cứu và đánh giá sự cởi mở của tất cả các thị trường và đưa ra những khuyến nghị về việc xóa bỏ những quy định đã lỗi thời, thay đổi luật quy hoạch, cắt giảm trợ cấp và xem xét lại toàn bộ bất kỳ quy định và thực tiễn nào có thể làm chậm lại quá trình đổi mới, ưu tiên cho những người trong ngành, hạn chế những người mới và làm yếu đi sức cạnh tranh. Nói cách khác, Ủy ban Tái thiết kêu gọi FTC là một người bảo vệ cho mô hình kinh doanh và xã hội mở. Ủy ban Tái thiết cũng kêu gọi các tòa án được trao quyền để sử dụng những lệnh không chấp hành quyết định của tòa án để thực thi những chỉ thị của FTC.

Cuối cùng, Ủy ban Tái thiết đã chuyển sang ngăn chặn Keidanren và những nhóm vận động hành lang quyền lực khác khỏi việc bóp méo những thủ tục chính trị. Ủy ban Tái thiết kêu gọi những quy định tương tự như của Canada, nơi chỉ những thể nhân - không phải doanh nghiệp hay các hiệp hội - mới có thể hỗ trợ cho những hoạt động chính trị.

MÔ HÌNH NHẬT BẢN MỚI

Tất nhiên, hiện nay, vào năm 2050, chúng ta đã thấy kết quả của những bước đi táo bạo xung quanh mình. Không còn nền kinh tế hai tầng ở Nhật Bản nữa. Không chỉ các công ty mang tính toàn cầu của Nhật Bản nằm trong nhóm hàng đầu về năng suất, mà cả các nhà bán lẻ, các ngân hàng, bệnh viện, phòng khám và những doanh nghiệp nhỏ và vừa khác nữa. Nhật Bản đã lần thứ hai trải qua sự phục hồi thần kỳ của nền kinh tế. Sự phân chia xã hội giữa những người có việc làm trọn đời, và một mặt khác là những người lao động có việc làm chỉ mang tính tạm thời và những người không có việc làm ổn định, cũng như những công ty hoạt động không hiệu quả cần trợ cấp để tồn tại, đã không còn. Giờ đây, việc đào tạo và những kỹ năng mới được thực hiện sẵn sàng cho những người tìm kiếm việc làm hoặc cần thay đổi công việc. Sự bảo đảm cá nhân được bảo đảm bởi những khoản thanh toán thất nghiệp và những khoản trợ cấp đào tạo lại. Thể nhân, chứ không phải công ty, được bảo vệ và thăng tiến. Tất cả người lao động làm việc dưới cùng một vị thế; không có sự phân chia giữa nhân viên chính thức và nhân viên tạm thời. Tất cả đều được trả lương trên cùng một cơ sở và nhận được cùng những khoản lợi tức trên cùng những điều khoản được tính tỷ lệ phần trăm. Người mới dễ dàng hòa nhập vào một công ty và người có thâm niên thì dễ dàng rời công ty khi họ muốn.

Ngoài ra, do sự xuất hiện của bảo hiểm tư nhân và sự phát triển mạnh trong công nghệ và đổi mới y tế, nên điều trị y tế ở Nhật Bản đã trở thành tốt nhất trên thế giới, giống như sản phẩm nông nghiệp đã có được. Thật vậy, xuất khẩu thực phẩm và sản phẩm nông nghiệp của Nhật Bản đang nở rộ sau cải cách nông nghiệp và sau khi nước này là thành viên của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương. Sự bảo đảm - linh động, tự do thương mại và tự do trong việc sử dụng đất nông nghiệp, một sự kết hợp của bảo hiểm sức khỏe tư nhân và công cộng và y tế điện tử, mở rộng thị trường trong tất cả các lĩnh vực đã giúp Nhật Bản trở lại với vinh quang của mình.

CHƯƠNG 10

ĐI LÊN VỚI DÂN, ĐI XUỐNG VỚI QUAN

Bạn nghĩ rằng Tokyo ấn tượng, nhưng giờ, khi đến Osaka, bạn băn khoăn tự hỏi liệu có phải thay vì đến một thành phố khác, bạn lại đang đến một quốc gia khác. Cái tên Singapore luôn lặp lại trong suy nghĩ của bạn. Mọi thứ ở đây dường như mới hơn một chút, tốt hơn một chút đã được phát minh và thực hiện, có một năng lượng và tính năng động của con người đặc biệt đáng chú ý. Mặc dù có những thành tựu rõ ràng, nhưng Tokyo dường như phần nào đó được vận hành theo cách thức và những yếu tố rơi rớt lại của bộ máy quan liêu và nặng nề của chính phủ tập trung cũ, đôi lúc tràn ngập những cảm giác mất mát mà người ta thường cảm thấy ở những thủ đô của những đế chế hùng mạnh trước kia. Ở đây, tại Osaka, không có điều nào trong số đó cả. Mà thực tế còn ngược lại. Ở đây, bạn cảm thấy rằng bộ máy quan liêu và quyền lực tập trung đã bị sụp đổ và quyền lực của người dân địa phương đã được khôi phục. Thành phố thú vị và đầy triển vọng này đã trở thành một trung tâm tuyệt vời trong nhiều lĩnh vực từ y tế đến kỹ thuật, ẩm thực và đang hướng đến một tương lai vững chắc. Bạn không tránh khỏi việc tự hỏi, làm thế nào mà một Nhật Bản xưa cũ và bộ máy quyền lực mang tính tập trung mà bạn biết và yêu mến lại áp dụng một hình thức quản lý mới một cách đột ngột như vậy.

TRƯỜNG HỢP THẢM HỌA FUKUSHIMA

Dù mang tính phá hủy nặng nề, nhưng ở một khía cạnh khác thì thảm họa Fukushima lại rất tích cực. Đó là cách hành xử của người dân Nhật Bản, đặc biệt là những người sống ở khu vực chịu tác động trực tiếp của trận động đất, sóng thần và tan chảy lõi lò phản ứng hạt nhân. Hoàn toàn trái ngược với cảnh cướp bóc và bạo loạn thường xảy ra ở những nước khác như Hoa Kỳ và Philippines trong những hoàn cảnh tương tự, những cảnh tượng như vậy không hề có ở Nhật Bản. Trên thực tế, thế giới kinh ngạc trước những tấm gương về lòng kiên nhẫn, giữ gìn trật tự tốt, chịu đựng đau khổ và việc tổ chức nhanh chóng cứu trợ của những người không bị ảnh hưởng. Đó là một Nhật Bản đã cố gắng hết sức mình. Những người biết rõ Nhật Bản thường nhấn mạnh rằng sức mạnh lớn nhất của đất nước này là bản tính kiên trì chịu đựng trong nghịch cảnh và dường như là điều thường thấy của các công dân. Trái ngược với nguồn tài nguyên nghèo nàn của mình, họ dường như tự động tổ chức và đạt được mục tiêu một cách hiệu quả nhất, nhanh chóng nhất và công bằng nhất - không có nhiều phàn nàn và tranh luận.

Nhưng, tất nhiên, Nhật Bản cũng là một nước có đạo đức theo Nho giáo, tôn trọng người lớn tuổi, cấp trên và các quan chức. Một số trong những thái độ và tư duy này đều được tập trung trong cụm từ kanson minpi (trọng quan - khinh dân) được các sử gia và nhà văn sử dụng trước Chiến tranh thế giới thứ hai để thể hiện mối quan hệ giữa những người thống trị và người bị thống trị trong xã hội Khổng giáo. Trong hệ thống này, bắt nguồn từ Trung Quốc và được du nhập sang Nhật Bản, quan chức nhà nước cấp cao và quan liêu có trình độ học vấn cao đã ít nhiều thực hiện quyền lực tuyệt đối dưới danh nghĩa của hoàng đế. Các quan chức được đánh giá cao và được khen thưởng, các gia đình đều muốn ít nhất một trong số con trai của họ trở thành quan chức cao cấp. Tất nhiên, một lý do tại sao các quan chức lại quá quyền lực đó là người dân không có quyền và vì thế có thể bị bộ máy quan liêu xem thường mà không sợ bị trừng phạt.

Trong giai đoạn hiện đại hóa cuối của thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Nhật Bản đã áp dụng một hệ thống quản trị tập trung quyền lực trong tay các quan chức trung ương ở Tokyo, tương tự như mô hình của Pháp, trong đó sự kiểm soát được thực hiện chủ yếu từ Paris. Trái với việc nới lỏng hệ thống này, lực lượng đồng minh sau chiến tranh của Nhặt Bản thực ra đã thắt chặt nó. Những người Mỹ chiếm đóng đã nắm quyền kiểm soát chính phủ Nhật Bản vào năm 1945, tất nhiên có rất ít kiến thức về Nhật Bản và cách vận hành nó. Họ thực sự đã quản lý Nhật Bản chủ yếu thông qua bộ máy quan liêu vẫn tồn tại lúc đó. Với quân đội Nhật Bản bị đánh bại và tan rã, zaibatsu trước chiến tranh đang trong giai đoạn tan rã và những người đứng đầu Hoa Kỳ không biết về những gì họ đang làm, thì bộ máy quan liêu này đã mở rộng quyền lực của mình. Với sự hậu thuẫn mạnh mẽ của người Mỹ, Đảng Dân chủ đã trở thành một đảng chính trị chi phối và bộ máy chính quyền đặc lợi này đã hình thành mối quan hệ chặt chẽ với Đảng Dân chủ cũng như với những doanh nghiệp lớn đã rơi vào tình trạng quản lý quan liêu. Những doanh nghiệp này thường cung cấp sự nghiệp thứ hai cho các quan chức, những người khi đến độ tuổi nghỉ hưu bắt buộc là 55 tuổi, được cấp những gì được gọi là amakudari, một xu hướng từ “thiên đường” quan liêu vào bầu không khí ít sôi nổi hơn nhưng sinh lợi hơn trong việc thu về lợi nhuận của các công ty. Thực tế, chỉ riêng việc thiết lập một mạng lưới rộng lớn bao gồm các nhà tư vấn và những vị trí liên quan đến kinh doanh cho các quan chức về hưu thì bản thân nó đã là một vụ làm ăn lớn. Phần lớn các bộ, ngành tham gia vào việc lên kế hoạch “nhảy dù” của các thành viên vào những vị trí mới sau khi nghỉ hưu. Tình hình này đã thay đổi một chút vào những năm 1990 sau những vụ tai tiếng và với sự nổi lên của những đảng chính trị mới. Tuy nhiên, cơ cấu quản trị vẫn tập trung cao, quan liêu, mang tính chuyên quyền và đang làm mất hiệu lực các chính quyền khu vực và địa phương cũng như các doanh nghiệp tư nhân bình thường.

CẢI CÁCH ĐƯỢC KHU BIỆT HÓA

Để đối phó với tình huống bế tắc này, một số lãnh đạo địa phương đã khởi xướng nỗ lực cải cách và tái cấu trúc tại chính khu vực họ quản lý. Trong Chương 4, có một phác thảo về những hành động của chính quyền địa phương ở Yokohama liên quan đến chăm sóc trẻ em. Vào đầu những năm 2000, Thị trưởng quận Suginami, Tokyo, Hiroshi Yamada, đã tiến xa hơn với tầm nhìn của mình về “Smart Suginami”, hướng đến có được một chính quyền địa phương nhỏ gọn với những dịch vụ hiệu quả sử dụng ít nguồn tài nguyên hơn. Để bắt đầu, ông đã tư nhân hóa một phần chương trình ăn trưa tại trường học. Dù vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các tổ chức công đoàn nhà nước và những tổ chức chính trị có liên quan, nhưng động thái cuối cùng đã chứng minh thành công, kết quả không chỉ tiết kiệm được một khoản rất lớn cho quận mà còn cho phép trẻ em đặt hàng trước những món ăn yêu thích của chúng. Ngoài ra, Yamada đã đóng cửa một số văn phòng quận, giới thiệu việc dùng máy để cấp giấy chứng nhận cư trú và ký hợp đồng thầu lại những công việc khác của quận với những tổ chức phi lợi nhuận. Thông qua những biện pháp này và nhiều biện pháp khác nữa, ông đã có thể giảm số lượng nhân viên của quận xuống còn hơn 600 và tiết kiệm được 25,4 tỷ yên, (khoảng 200 triệu đôla Mỹ). Làm như vậy, ông đã cắt giảm gần một nửa số nợ và tăng gấp hơn hai lần quỹ tiết kiệm của quận. Yamada cũng đưa ra những khoản khấu trừ thuế cho các tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và những dịch vụ khác của quận. Ngoài ra, ông đã thiết lập một dịch vụ xe buýt của quận, cung cấp dịch vụ vận chuyển tiện lợi cho cư dân quận Suginami trong khi cũng thu được lợi nhuận bằng cách thu một khoản nhỏ tiền vé. Trường hợp Suginami này cho thấy rằng nếu một lãnh đạo có tầm nhìn rõ ràng và có thể trao đổi tốt với người của mình, thì cải cách ở địa phương có thể đạt được thành tựu mà không cần cầu xin hoặc khẩn cầu sự giúp đỡ từ lãnh đạo chính quyền trung ương.

Xu hướng này đã được phản ánh ở những địa phương khác tại Nhật Bản. Vào cùng khoảng thời gian đó, thống đốc tính Tottori, Yoshihiro Katayama, đã tiến hành cuộc cải cách dân chủ. Ông nhầh mạnh vào tính minh bạch trong tất cả các hoạt động công. Ông tổ chức tất cả cuộc gặp và cung cấp những tài liệu chính thức cho tất cả các công dân mọi lúc. Thực tế, truyền thông và công chúng đã được khuyến khích đến các văn phòng chính phủ với tư cách cá nhân và quan sát công việc bất cứ khi nào họ muốn. Katayama đã bỏ qua thủ tục nemawashi (vận động hành lang) truyền thống, mang tính cá nhân, cho việc phát triển nền lập pháp, những quy định pháp luật và nhấn mạnh đến cuộc tranh luận cởi mở của tất cả những người có liên quan. Do vậy, các ủy ban làm việc, thường bị đóng cửa, đã được mở cửa cho công chúng. Điều này có nghĩa là các thành viên của ủy ban làm việc có thể không chỉ ngồi cho có. Câu lạc bộ báo chí truyền thống của các đại diện truyền thông đã bị đóng cửa và việc phát những thông cáo báo chí đã bị đình lại. Như Katayama đã chỉ ra, vì báo chí luôn luôn có thể có mặt khi các cuộc thảo luận và ra quyết định diễn ra, nên không cần đến các thông cáo báo chí và những thỏa thuận đặc biệt cho các nhà báo. Lệnh cấm này dựa trên quyết định của thủ tục nemawashi đã dẫn đến việc hủy bỏ một số dự án công trình công cộng đã được chấp thuận bí mật trước đó, nhưng trong dự án đó chắc chắn là hao tốn tiền bạc và do vậy đã làm hao hụt ngân sách của quận. Như Katayama đã chỉ ra, hội đồng địa phương đã quen với việc tự động thông qua những việc đã được bí mật đồng thuận, thông qua thủ tục nemawashi. Loại hình thỏa thuận này chắc chắn có nghĩa là một số người có liên quan trọng quyết định này nợ một thứ gì đó với những người khác cùng tham gia vào việc ra quyết định đó. Điều này dẫn đến tham nhũng. Khi quyền lực thực sự của việc ra quyết định chuyển sang các “diễn giả” trên sàn hội đồng ra quyết định, thì các chính sách và các dự án chỉ được thông qua dựa trên cơ sở đóng góp tiềm năng của họ vào lợi ích công, ông lập luận.

Đã có những lần đề xuất của Katayama bị hội đồng bác bỏ, điều chưa tùng xảy ra trong trường hợp những thống đốc trước đó. Theo quan điểm của ông thì đây là điều tốt, vì nó cho thấy rằng ngay cả một thống đốc cũng có thể bị bác bỏ bởi những người đại diện của nhân dân. Theo ông, điều xảy ra quá thường xuyên trước đó là thảo luận của hội đồng đơn giản chỉ là một vở kịch Kabuki[28]. Sự chấm dứt của thủ tục nemawashi đã dẫn đến nhiều thành viên trẻ của hội đồng trở nên tích cực trong tranh luận và đưa ra nhiều đề xuất mới mẻ và hữu ích. Tương tự, sau việc thiết lập quy định của Katayama rằng bất kỳ thành viên hội đồng nào có sự can thiệp vào chính quyền địa phương để đòi hỏi một kuchikiki (sự xem xét đặc biệt) sẽ phải trình một báo cáo bắt buộc, thì số lượng can thiệp này đã giảm đáng kể, vì các thành viên buộc phải xem xét liệu một yêu cầu như vậy có thể đưa đến một cuộc tranh luận mở về kiện tụng trong hội đồng hay không.

Những thành phố và những khu vực khác theo sau cuộc cải cách này đã có nhiều sáng kiến khác. Ở phía nam Nhật Bản, bắt đầu từ năm 2009, Thị trưởng Kenji Kitahashi đã bắt đầu quảng bá thành phố Kitakyushu là một “thành phố sinh thái” với lượng khí thải carbon thấp, nhắm đến thiết lập thành phố này là một trung tâm cộng tác sinh thái của châu Á. Ông và đội của ông cũng thúc đẩy việc thành lập những sự kết nối mới đến Nagoya và các thành phố khác trong khu vực nhờ doanh nghiệp khởi nghiệp Fuji Dream Airlines. Vào khoảng thời gian đó, thị trưởng thành phố Toyama, Mori Masashi, tập trung phát triển thành phố của ông thành một “thành phố nhỏ gọn” có thể đối phó tốt với một xã hội đang già hóa. Điều này liên quan đến việc thiết kế thành phố này sao cho người dân có thể dễ dàng đi đến các bệnh viện, cửa hàng, các trung tâm dịch vụ hành chính và các trung tâm quan trọng khác bằng phương tiện giao thông công cộng. Để tận dụng các dịch vụ này, thành phố cũng khuyến khích những người cao tuổi chuyển đến trung tâm thành phố bằng cách cung cấp nơi ở với chi phí thấp. Trong khi đó, Yuji Kuroiwa, thống đốc tỉnh Kanagawa, đã phát triển Kanagawa thành trung tâm “chăm sóc sức khỏe lĩnh vực mới”. Ông thậm chí còn phát triển xa hơn để ký Biên bản ghi nhớ với các thành phố ở nước ngoài và chính quyền khu vực. Thỏa thuận với tiểu bang Massachusetts ở Hoa Kỳ là một ví dụ điển hình. Được ký vào tháng 5 năm 2014, thỏa thuận này bao gồm sự phát triển chung của các thiết bị y tế, khoa học đời sống và các ngành chăm sóc sức khỏe. Vì vậy, Kanagawa và Massachusetts trao đổi chuyên gia, báo cáo nghiên cứu và mỗi lợi ích từ những tiến bộ của bên còn lại. Thỏa thuận cũng thiết lập một sự hợp tác giữa tỉnh Kanagawa và Trung tâm Khoa học đời sống Massachusetts và Sáng kiến Năng lượng sạch Massachusetts.

Trung tâm quan trọng nhất trong hoạt động cải cách chính quyền địa phương và cấp khu vực, tất nhiên là Osaka, nó mà bắt đầu vào năm 2011, Thị trưởng Toru Hashimoto đã bắt đầu có được sự tự trị khu vực nhiều hơn, chính quyền nhỏ gọn hơn và hoạt động hiệu quả hơn cho toàn bộ tỉnh Osaka, bao gồm cả thành phố Osaka và thành phố lân cận của Sakai. Một số cải cách gây tranh cãi của ông bao gồm việc tư nhân hóa hệ thống tàu điện ngầm của thành phố, cắt giảm bảng lương của nhân viên thành phố là 38.000 xuống còn một nửa, giảm quyền lực của hiệp hội giáo viên, cắt giảm sự hỗ trợ cho dàn nhạc Osaka Philharmonic Orchestra và hội nghệ sĩ và thu hồi các khoản trợ cấp lâu dài cho những công ty rạp múa rối truyền thống. Ông cũng miễn học phí tại cả hai trường trung học công lập và tư thục, tư nhân hóa kiểm toán của chính phủ và phục hồi sân bay Osaka. Nói rộng hơn, ông nhấn mạnh vào sự cần thiết của việc phải thống nhất và tính tự trị của khu vực hơn. Như một quan chức đã nói, “Chúng tôi đã từng phải lấy đến bốn hoặc năm giấy phép khác nhau từ Tokyo chỉ để di chuyển một biển báo dừng”. Hoặc, hãy xét đến tình hình sử dụng đất. Thành phố Osaka sở hữu khoảng 26% diện tích đất của mình, nhưng như một trong những chuyên gia tư vấn của thành phố giải thích, thì rất khó cho thành phố sử dụng đất một cách hiệu quả nhất do các quy định và kiểm soát từ Tokyo. Trong một trường hợp, thành phố Osaka đã mua một viện bảo tàng thuộc sở hữu của chính quyền trung ương với mục đích biến nó thành bệnh viện, nhưng họ đã gặp khó khăn vì những phản đối từ MEXT. Thành phố cũng không thể thực hiện được như mong muốn về phát triển kết cấu hạ tầng vì cách thức hệ thống tài chính và thuế của thành phố đã có cơ cấu. Chỉ khoảng 33% số thuế mà Osaka gửi cho chính quyền trung ương được đưa trở lại khu vực này. Số còn lại vẫn nằm ở Tokyo hoặc được gửi dưới hình thức trợ cấp để hỗ trợ các khu vực khác, đặc biệt là nông nghiệp. Điều này là do thực tế không có hệ thống tự tài trợ cho các chính quyền địa phương. Thực tế, vì sự phản đối của Bộ Tài chính, nên các thành phố thậm chí không thể phát hành trái phiếu nếu không có sự cho phép của chính quyền trung ương. Tất nhiên, khả năng đánh thuế của họ, khả năng sử dụng thuế và các ưu đãi tài chính khác để thu hút đầu tư, thúc đẩy đổi mới, hoặc tài trợ và phát triển các trường đại học và trường học hàng đầu cũng bị hạn chế. Osaka đã trở thành trung tâm của ngành công nghiệp dệt may đang nổi lên trong những năm sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng ngành kinh doanh đó đã rời Nhật Bản đến các nước đang phát triển như Trung Quốc, Việt Nam và Bangladesh. Thành phố và khu vực này rất cần thiết phát triển và thu hút ngành công nghiệp mới, nhưng cũng giống như các khu vực bên ngoài Tokyo, họ bị cản trở bởi những quy định áp đặt của chính quyền trung ương.

Điều mà Osaka thực sự cần, theo một số thành viên Ủy ban Tái thiết đang nghiên cứu tình hình, không phải là bãi bỏ quy định, mà là phân quyền hoàn toàn. Quan điểm này cuối cùng đã được toàn bộ thành viên Ủy ban Tái thiết chấp thuận, và Osaka, cùng với hầu hết các thành phố và quận khác ở Nhật Bản, đều đã được tách khỏi chính quyền trung ương Tokyo, ngoại trừ những vấn đề liên quan đến quốc phòng và ngoại giao tiếp tục được giải quyết ở trung ương. Kết quả là Osaka hiện nay thường được so sánh với Singapore như một ốc đảo xuất sắc, nơi mọi thứ đều được lên kế hoạch tốt, vận hành tốt và thiết thực. Do sự tư hữu hóa của ngành chăm sóc sức khỏe, giờ đây thành phố là trung tâm y tế toàn cầu với các bệnh nhân đến từ khắp nơi trên thế giới để hưởng lợi từ phương pháp điều trị tiên tiến và các bác sĩ đẳng cấp thế giới. Bằng cách giảm thuế doanh nghiệp từ gần 40% xuống còn 10% cho tất cả các công ty đặt tại đây và hoạt động trong phạm vi quyền hạn của thành phố, Osaka hiện đang trải qua một sự đầu tư, sản xuất mới và đổi mới sáng tạo từ những công ty có thể chi tiêu nhiều hơn cho R&D. Sinh viên Osaka đã trở nên nổi tiếng về sử dụng lưu loát tiếng Anh. Đây là kết quả của việc tư nhân hóa các trường tiểu học và trung học của thành phố, cho phép thay thế các giáo viên tiếng Anh không nói thông thạo tiếng Anh với các chuyên gia thông thạo ngôn ngữ. Trong môi trường này, đổi mới sáng tạo, kinh doanh mới và văn hóa mới đang nở rộ và phát triển. Hơn nữa, với Osaka là một sự mở đường, thì sự phân quyền đã lan rộng trên khắp đất nước, khiến cho Nhật Bản một lần nữa lại là một trường hợp điển hình cho các quốc gia khác.

PHÂN QUYỀN TOÀN BỘ

Sau khi xem xét kỹ cơ cấu và hệ thống kinh tế của Nhật Bản, nghiên cứu kỹ lưỡng các nền kinh tế khác trên thế giới, xem xét những kết quả tích cực của những nỗ lực cải cách tại địa phương và phân tích cách thức Nhật Bản phục hồi trong quá khứ, Ủy ban Tái thiết đã đưa ra một kết luận cơ bản. Đó là vấn đề ở Nhật Bản về cơ bản không phải là kinh tế; mà thay vào đó là chính trị. vấn đề quan trọng nhất mà đất nước này phải đối mặt chính là quản trị. Khi chuyển sang tự quản tri người dân Nhật Bản đã thực hỉện được những điều tuyệt vời, sáng tạo và hiệu quả. Nhưng khi bị kiểm soát chặt chẽ bởi một tầng lớp ưu tú quản trị ở trung ương, họ không thể hoạt động hết công suất và phát huy hết tiềm năng to lớn của mình. Đối với Nhật Bản, để nhận ra được rằng tiềm năng trong tương lai sẽ đòi hỏi một sự thay đổi mạnh mẽ từ cơ cấu chính trị tập trung hiện nay sang một hệ thống phân cấp.

Do vậy, những khuyến nghị cuối cùng của Ủy ban Tái thiết vào năm 2016 đã dẫn đến việc tái cơ cấu bản đồ của Nhật Bản. Thay vì 47 tỉnh, thành phố như trước đó, thì giờ đây 15 vùng lớn đã được tổ chức tương tự như các tiểu bang của Hoa Kỳ hoặc các bang của Đức. Giống như các tỉnh, thành phố cũ, mỗi vùng có một cơ quan lập pháp và một thống đốc. Nhưng quyền lực mở rộng của các cơ quan này đã khiến cho họ gần như hoàn toàn tự trị ngoại trừ lĩnh vực quốc phòng, ngoại giao và ngân hàng trung ương. Có lẽ điều quan trọng nhất là thực tế là các bang mới tự chủ về tài chính. Họ có quyền mượn và phát hành trái phiếu, nhưng cũng có khả năng tích quá nhiều nợ và rơi vào tình trạng phá sản. Chính quyền trung ương chia sẻ quyền hạn của mình và chỉ có thể can thiệp vào các bang này trong những trường hợp rất hạn chế. Do đó, chẳng hạn như MEXT có thể xây dựng các hướng dẫn chung cho các chương trình học, nhưng mỗi một bang mới phải quyết định chương trình cụ thể và xác định sách nào sẽ được sử dụng để giảng dạy. Mỗi một bang mới quyết định liệu các giáo viên của họ có thể có tư cách công vụ và có thể tư hữu hóa các trường học và trường đại học, sử dụng hệ thống phiếu hoặc giữ cho các trường học là các cơ quan thuộc chính phủ quản lý, tùy theo nguyện vọng của công dân. Các bang mới tất nhiên đã “thừa hưởng” quyền đánh thuế của quốc gia bao gồm thuế thu nhập và thuế doanh nghiệp. Một kết quả của điều này là giảm đáng kể thuế doanh nghiệp khi các bang cố gắng thu hút đầu tư của các công ty mới. Hệ thống tuyển dụng công chức cũ trên toàn quốc đã bị bãi bỏ và mỗi bang mới đều có một kỳ thi công chức riêng và tự quyết định những điều khoản công việc của công chức sẽ ở trong khu vực của mình. Các bang mới cạnh tranh với nhau về các chính sách và quy trình kinh tế và có quyền mở mới và mở rộng các khu vực thương mại tự do theo ý họ. Bằng cách này, sức mạnh của các khu vực này đã được tăng lên đáng kể và tiềm năng của công dân đã được “giải phóng”, trong khi đó quyền lực của chính quyền trung ương và Tokyo nhằm độc chiếm tài năng và nghiền nát những ý tưởng mới và người mới đã được giảm thiểu, mặc dù các lĩnh vực an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại vẫn là độc quyền của chính quyền trung ương.

Các thành viên Ủy ban Tái thiết đã tranh luận rất lâu và gay gắt với nhau trước khi áp dụng các chính sách phân quyền đưa tới sự tiến triển đầy kịch tính này. Những thành viên Ủy ban Tái thiết lần đầu tiên đề nghị làm như vậy là có một vài lý do mạnh mẽ cho quan điểm của họ. Thứ nhất, họ ghi nhận rằng tính cạnh tranh làm tăng sự đổi mới sáng tạo, tính hiệu quả và năng suất. Sự tập trung của chính phủ, doanh nghiệp hoặc bất cứ tổ chức nào khác có xu hướng tạo ra tính đồng nhất, lãng phí, không hiệu quả và trì trệ. Việc chống lại xu hướng này trong kinh doanh là lý do cho sự tồn tại của ủy ban Thương mại không gian lận, giống như sự tồn tại của Luật chống độc quyền của Hoa Kỳ và ủy ban Cạnh tranh của Liên minh châu Âu. Trong cùng một cách, và vì những lý do tương tự, cần có sự cạnh tranh trong quản trị. Sự cạnh tranh như vậy sẽ làm tăng những thử nghiệm sáng tạo, thu hút đầu tư và nhiều cư dân hơn, tăng khả năng cạnh tranh cả ở khu vực và trong nước. Nó sẽ giúp cho Nhật Bản trở nên giàu có và hùng mạnh hơn nhờ thực hiện đây đủ tiềm năng và ý tưởng của mình, sẽ tăng phúc lợi cho người dân trong khi nâng cao khả năng của quốc gia để đối phó với những thách thức kinh tế và chính trị từ nước ngoài như những gì được Trung Quốc đặt ra.

Những người ủng hộ lập luận rằng sự tập trung quyền lực và hoạt động ở Tokyo không chỉ là một nguyên nhân chính gây trì trệ nền kinh tế mà còn là một mối nguy cho an ninh quốc gia. Hoa Kỳ có một số trung tâm quyền lực lớn như Washington, New York, Chicago và những trung tâm khác. Trung Quốc có Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu. Nhưng nếu Tokyo bị tàn phá bởi một tai hoạ hạt nhân như vụ tan chảy lõi hạt nhân ở Fukushima, một trận động đất hoặc bão lớn, hay một cuộc tấn công tên lửa, thì cả nước này sẽ bị loại khỏi cuộc chiến.

Điểm thứ ba là nếu Tokyo tiếp tục thu hút phần lớn những tài năng và của cải trong nước, thì phần còn lại của đất nước sẽ bị bỏ lại như một khu vực nghèo nàn, cằn cỗi, sống đời sống nghèo nàn dựa vào trợ cấp. Điều này đã dẫn đến cuộc tranh luận cuối cùng ủng hộ đề xuất này, đó là sự thay đổi ở Nhật Bản luôn đến từ bên ngoài trung tâm Tokyo. Những thay đổi hiện đại hóa của giai đoạn phục hưng vào cuối thế kỷ XIX xuất phát do sức ép bên ngoài từ Hoa Kỳ và từ các tỉnh Satsuma và Choshu của Nhật Bản, nằm cách xa Tokyo, và từ lâu đã có thể duy trì mức độ độc lập cao với chính quyền trung ương. Sự thất bại của Nhật Bản trong Chiến tranh thế giới thứ hai và với quân Đồng minh sau đó đã một lần nữa tạo áp lực bên ngoài, mở ra xã hội thay đổi và cải cách cơ cấu, mang lại những điều kỳ diệu cho nền kinh tế trong những năm 1960. Đổi mới ở Nhật Bản thường xuất phát từ yếu tố bên ngoài, bởi những người không được sinh ra hoặc không được hưởng nền giáo dục ở Tokyo. Do đó, có rất nhiều động lực tiềm năng trong những khu vực này, và đó là một thất bại rất lớn khi chính phủ trung ương là nguyên nhân của tình trạng bế tắc và cản trở này. Hơn nữa, do kết cấu hạ tầng thông tin liên lạc và giao thông vận tải nổi tiếng của Nhật Bản, nên thực sự không cần thiết phải có hầu hết tài năng của đất nước và hầu như tất cả các văn phòng chính phủ và trụ sở các công ty ở Tokyo. Mọi người có thể dễ dàng đến Tokyo nếu cần thiết, nhưng không có lý do gì để lúc nào cũng phải ở đó. Như vậy, những người ủng hộ việc phân quyền đã kết luận rằng, việc để cho các khu vực này đình trệ cuối cùng sẽ gây ra sự lụi tàn của Nhật Bản.

Những người ban đầu do dự về phân quyền đã làm dấy lên một số lo ngại. Họ lo ngại rằng kiểu quản lý mang tính khu vực mạnh như vậy có thể khiến cho một số vùng trở nên giàu có trong khi những khu vực khác lại nghèo đói hơn. Khoảng cách giữa người giàu và người nghèo có thể trở nên lớn hơn, và họ lo ngại rằng điều này sẽ nguy hiểm cho một quốc gia mà từ lâu đã lý tưởng hóa sự bình đẳng về kinh tế của công dân. Tuy nhiên, mối quan tâm lớn nhất của họ là vấn đề về thời gian và điều kiện hơn là nguyên tắc. Họ cảm thấy rõ thách thức của Trung Quốc và sự cần thiết để Nhật Bản có được một nền kinh tế mạnh để đối phó với thách thức này. Vào thời điểm đó, Nhật Bản vẫn đang phải chịu ảnh hưởng từ sức cạnh tranh yếu và những yếu kém khác của nền kinh tế. Nó cần khôi phục đà phát triểh kinh tế mạnh mẽ trước khi thực hiện việc thay đổi cơ bản trong cơ cấu quản trị của mình, những vấn đề chưa được quyết định. Họ lập luận rằng, có lẽ, trong 10 hoặc 15 năm, các điều kiện sẽ thuận lợi hơn.

Nhưng đó chỉ là một vấn đề, theo những người đưa ra đề xuất, Nhật Bản luôn chờ đợi những điều kiện tốt hơn để thay đổi. Nhưng những điều kiện tốt hơn dường như không bao giờ đến và do đó thay đổi không bao giờ xảy ra. Tất cả mọi thứ vẫn tiếp tục như thường lệ, đôi khi tốt hơn và đôi khi tồi tệ hơn, nhưng xu hướng là luôn luôn đi xuống. Liệu có thể là những điều kiện tốt hơn đã không đến nên không có thay đổi nào đã xảy ra? Liệu có phải do thiếu sự thay đổi trong quản trị là lý do chính cho sự vắng bóng tiếp theo của điều kiện tốt hơn? Theo những người ủng hộ thì đúng là vậy; chính xác là việc thiếu sự thay đổi là nguyên nhân chủ yếu của sự suy thoái kinh tế. Họ lập luận rằng, Nhật Bản đã phải thay đối cách quản lý để trở nên hùng mạnh và có khả năng đáp lại những thách thức từ Trung Quốc hay bất cứ quốc gia nào khác.

Cuối cùng, lối tư duy đó đã được phần lớn các thành viên Ủy ban Tái thiết chấp nhận. Do đó, khuyến nghị cuối cùng và quan trọng nhất là để cho Nhật Bản tiến hành phân quyền ngay. Như chúng ta đã biết, khuyến cáo đó cũng được Nghị viện thông qua. Tất nhiên, kết quả là việc tái cơ cấu quản trị và làn sóng khổng lồ mới của sức cạnh tranh, sự đổi mới sáng tạo và năng suất tăng đã dẫn đến phép màu kinh tế thứ ba của Nhật Bản. Bằng cách cho phép người dân hoàn toàn tự tổ chức công việc, cuộc sống của họ và không nhất thiết chỉ đạo mọi thứ từ trung tâm, các nhà lãnh đạo Nhật Bản đã đạt được nhiều hơn những gì họ mong đợi. Hóa ra lãnh đạo ít hơn thực ra là kết quả có được nhiều hơn.

Do đó, thực sự là người dân Nhật Bản, những người đã mang lại cuộc tái thiết thứ ba của nước Nhật trong nửa đầu của thế kỷ XXI, đến năm 2050, đã đưa Nhật Bản trở lại vị trí số một về mức sống, chất lượng cuộc sống và mối quan hệ hòa bình với những người hàng xóm.

KẾT LUẬN

TẠI SAO NHẬT BẢN LẠI LÀ VẤN VỀ ĐÁNG QUAN TÂM VỚI HOA KỲ VÀ THẾ GIỚI?

Nếu bạn là một độc giả không phải người Nhật bạn đã đọc được đến đây, thì bạn có thể lẩm bẩm những từ kiểu như - thế thì sao? Đúng vậy, như bạn nói, tất cả những điều này đều rất thú vị và bạn có thể thấy rằng Nhật Bản đang phải đối mặt với một số vấn đề lớn - thậm chí đang tồn tại - và tất nhiên người ta cũng mong muốn Nhật Bản phát triển tốt. Nhưng thực sự, ngoài Nhật Bản, ngoài sự đồng cảm với hoàn cảnh của người Nhật nghèo, tại sao mọi người lại quan tâm?

Hãy để tôi kể ra các lý do. Đầu tiên, có một thực tế là chúng ta đang sống trong một nền kinh tế toàn cầu, trong đó Nhật Bản là nền kinh tế lớn thứ ba sau Hoa Kỳ và Trung Quốc. Phần lớn từ các nước trong khối BRIC (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc), có sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng và có sự đóng góp vào việc đưa hàng trăm triệu người thoát khỏi đói nghèo. Nhưng chúng ta không thể quên rằng nền kinh tế Nhật Bản tương đương với nền kinh tế của Brazil, Nga và Ấn Độ. Chúng ta cũng nên nhớ rằng Nhật Bản là nước xuất khẩu vốn khổng lồ, với hơn 1 nghìn tỷ đôla Mỹ đầu tư trực tiếp ở nước ngoài. Việc đầu tư trực tiếp này hỗ trợ khoảng 4 triệu công nhân và gián tiếp hỗ trợ nhiều gấp 2-3 lần số đó ở nhiều nước trên thế giới.

Theo báo cáo của Select USA năm 2011 về đầu tư trực tiếp nước ngoài, chỉ riêng tại Hoa Kỳ, đầu tư của Nhật Bản đạt hơn 300 tỷ đôla Mỹ và hỗ trợ trực tiếp khoảng 700.000 việc làm với mỗi khoản chi trả lương khoảng 78.000 đôla Mỹ/năm. Theo cách gián tiếp, khoản đầu tư này hỗ trợ hàng trăm nghìn việc làm thêm. Ngoài ra Nhật Bản là nhà đầu tư lớn thứ hai trong nợ kho bạc của Hoa Kỳ, với số vốn nắm giữ là 1,24 nghìn tỷ đôla Mỹ, chỉ sau Trung Quốc 1,25 nghìn tỷ đôla Mỹ. Như vậy, sự suy yếu của Nhật Bản như một sức mạnh kinh tế khổng lồ sẽ có những hậu quả tiêu cực to lớn đối với nền kinh tế toàn cầu và cho Hoa Kỳ.

Nhưng những con số không nói lên được cả câu chuyện. Hãy xem xét ở thời điểm những gì thường được gọi là “chuỗi cung ứng toàn cầu”. Điều này đề cập đến hệ thống sản xuất toàn cầu của những thứ như iPhone của Apple, trong đó các bộ phận khác nhau của sản phẩm được sản xuất tại một số quốc gia khác nhau, được chuyển đến và được lắp ráp tại một quốc gia khác và sau đó chuyển đến bán ở tất cả các nước trên thế giới. Theo hệ thống này, tất cả các bộ phận phải được sản xuất chính xác vào đúng thời điểm để công ty hậu cần như FedEx thu gom lại, phân phối đúng thời điểm cho một nhà lắp ráp đang lắp ráp nửa chừng trên toàn cầu để lắp ráp chính xác vào đúng thời điểm cho FedEx thu lại và giao hàng đúng lịch trình cho cửa hàng Apple tại địa phương của bạn. Khái niệm “đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm” bắt nguồn từ đâu? - Tất nhiên là từ Nhật Bản. Trước khi có điều kỳ diệu của nền kinh tế Nhật Bản những năm 1960, các nhà sản xuất trên toàn thế giới đã duy trì rất nhiều kho hàng để lưu trữ nguyên vật liệu và linh kiện trong khi chờ đưa chúng vào dây chuyền sản xuất. Điều này đòi hỏi thêm không gian để mua hoặc thuê, cũng như nguồn tài chính của ngân hàng dư ra khi các vật liệu trong giai đoạn chờ đợi để được sử dụng. Chính người Nhật Bản đã đưa ra giải pháp cho vấn đề này - có lẽ vì những không gian sống truyền thống của họ, hoặc có lẽ vì một số gen đặc biệt, hoặc có lẽ bởi vì người Nhật Bản, hơn bất cứ ai khác, ghét sự lộn xộn và lãng phí - những gì họ gọi là muda. Để cố gắng đạt được chi phí thấp hơn, các nhà sản xuất Nhật Bản trong những năm 1950 và những năm 1960 nhận ra rằng nếu các linh kiện có thể được phân phối đúng lịch trình của các nhà cung cấp thì sẽ không cần đến các kho và khoang chứa. Như vậy, khái niệm đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm đã được phát triển, một quá trình nằm trong chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay.

Nhưng một khái niệm thậm chí còn quan trọng hơn chính là sự cần thiết để thực hiện việc đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm. Đó là chất lượng cao và cải tiến chất lượng liên tục, hay tiếng Nhật gọi là kaizen. Cung cấp một linh kiện đúng thời gian nhưng nếu các thành phần bị lỗi thì tốt ở điểm gì? Trên thực tế, điều đó còn tồi tệ hơn việc duy trì kho hàng và lưu trữ nhiều linh kiện. ít nhất nếu bạn có các bộ phận trong kho lưu trữ, bạn có thể tìm thấy linh kiện thay thế cho phần bị lỗi. Nhưng nếu không có bộ phận kiểm kê, một phần linh kiện bị lỗi sẽ được phân phối đúng lúc, thực tế, đó chính là lúc ngừng toàn bộ dây chuyền sản xuất của bạn. Vì vậy, nếu nhà sản xuất không tự tin chắc chắn rằng nguồn cung linh kiện chất lượng rất cao sẽ có sẵn mà luôn luôn không bị gián đoạn, thì việc sản xuất trên cơ sở đúng sản phẩm - đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm không có ý nghĩa gì. Nhưng các nhà sản xuất Nhật Bản đã có sự tự tin này bởi vì trong toàn ngành công nghiệp của nước này, sự khẳng định yêu cầu chất lượng ngày càng cao hơn và sự hoàn hảo ngày càng lớn hơn cũng ngày càng tăng lên. Cũng chính từ Nhật Bản mà việc nhấn mạnh đến chất lượng cao lan rộng khắp thế giới. Nếu bạn đánh giá cao chất lượng của Ford, Volkswagen hay Hyundai hôm nay, bạn có thể cảm ơn Nhật Bản. Và điều này cũng đúng với hầu hết các sản phẩm chế tạo khác mà bạn mua hoặc sử dụng.

Nói tóm lại, Nhật Bản là nguồn gốc của một số khái niệm cơ bản nhất và quy trình nền tảng của nền kinh tế thế giới hiện đại. Chúng đã được sao chép bởi các nước tiên tiến nhất như Hoa Kỳ và Đức, cũng như bởi những con hổ châu Á và con rồng Trung Quốc đang nổi lên. Sự mất mát đối với thế giới về các khái niệm độc đáo và các quá trình xuất hiện từ linh hồn Nhật Bản sẽ không thể đo đếm được.

Nhưng bây giờ hãy nhìn vào một số điều có thể quan trọng hơn chuỗi sản xuất và cung ứng. Khi vợ tôi và tôi lần đầu tiên sống ở Nhật Bản vào đầu những năm 1960, chúng tôi đã bất ngờ với món cá tươi sống dưới dạng sushi, một món ăn hầu như không được biết đến ở ngoài Nhật Bản và Hàn Quốc. Hơn cả, là ai sẽ ăn thứ kỳ quặc như vậy? Nhưng chúng tôi rất thích nó. Thực tế, vợ tôi gợi ý rằng khi trở về Hoa Kỳ, chúng tôi nên mở một nhà hàng sushi hoặc thậm chí là một chuỗi các nhà hàng như vậy. Tôi nói: “Không đời nào. Người Mỹ sẽ không bao giờ đổi hamburger và chó vì một cái gì đó giống như cá sống. Hãy quên điều đó đi!”

“Được rồi, có lẽ anh nói đúng”, vợ tôi nói. “Nhưng em có một ý kiến khác. Anh biết những chiếc bánh gạo bọc rong biển không? Em cá rằng chúng sẽ là một cú huých lớn ở Mỹ nếu chúng ta xuất khẩu chúng từ Nhật Bản”. Một lần nữa, câu trả lời của tôi khá tiêu cực: “Viển vông. Em nghĩ người Mỹ sẽ ăn rong biển hoặc một loại bánh quy làm từ gạo? Không đời nào. Quên đi!”

Tất nhiên, tôi sẽ là một người đàn ông rất giàu có nếu tôi nghe vợ tôi. Sự an ủi duy nhất của tôi là có rất nhiều người đàn ông khác cũng có thể nói điều tương tự. Nhưng may mắn thay, những người khác đã thấy được và hành động theo bản năng mà vợ tôi đã có. Bây giờ, không ngạc nhiên khi thấy sushi và những món ăn Nhật Bản tuyệt vời khác ở Paris, Dallas, Tel Aviv, Bắc Kinh và mọi nơi trên thế giới.

Hay là xem xét khái niệm về shibusa - lý tưởng của Nhật Bản về vẻ đẹp không phô trương. Các vật thể đẹp ở Nhật Bản (quán trà, vườn Zen, bát gốm sứ) xuất hiện lần đầu tiên đơn giản và sơ sài với một nền kinh tế của hình thức và nỗ lực. Tuy nhiên, khi quan sát thêm, chúng tiết lộ những kết cấu hoặc những khiếm khuyết tinh tế tạo nên sự cân bằng của tính đơn giản và phức tạp, tạo cảm hứng về chất lượng, sự tĩnh lặng và những khám phá mới bất tận, tất cả đều làm tăng giá trị. Trong lĩnh vực sân khấu, Kabuki Nhật Bản và sự tương phản đôi lúc của nó về các khái niệm của tatemae (bộ mặt thật của người hoặc vật, hoặc tình huống) và honne (thực tế của con người, sự vật và tình huống) có lẽ là sự kết hợp hoàn hảo nhất của những kẻ đạo đức giả lớn và nhỏ mà mọi người trên thế giới thỏa mãn vì lợi ích của sự hòa hợp xã hội.

Hoặc về cách cư xử và mối quan hệ cá nhân. Nhật Bản đôi khi được những người bên ngoài xem là quá hình thức, kiểu cách và rụt rè. Mặt khác, cách cư xử của người Nhật Bản phản ánh một cảm giác chung của sự tôn trọng sâu sắc đối với người khác. Không biết bao nhiêu lần tôi đã cố ý để lại một vật lưu niệm trong phòng khách sạn Nhật Bản vì tôi không muốn mang nó về nhà, để rồi sau đó một nhân viên khách sạn đuổi theo tôi trước khi tôi rời đi - hoặc thậm chí ở sân bay - để trả lại tôi? Và bạn sẽ không bao giờ phải chờ đợi nếu bạn có một cuộc hẹn với một người ở Nhật, cho dù người đó được đánh giá như thế nào đi nữa. Cũng giống như vậy, bất kỳ người Nhật nào đến thăm bạn cũng sẽ rất đúng giờ. Thực tế, họ có lẽ sẽ thực hiện cuộc diễn tập ngày hôm trước để bảo đảm tính đúng giờ của họ.

Có phải tất cả những dòng ẩm thực, nghệ thuật, văn hóa và cách cư xử này của Nhật Bản sẽ bị lạc lõng trên thế giới khi người khổng lồ ngày càng mất đi sức sống? Nếu vậy, tất cả chúng ta sẽ là những người nghèo hơn vì nước Nhật Bản.

Tất nhiên, đây là những mối quan tâm về lâu dài. Một cách trực tiếp hơn, thì thế giới đang trải qua một sự chuyển giao mang tính quy mô lớn. Đối với hầu hết lịch sử được ghi chép cho đến khoảng năm 1850, Trung Quốc và Ấn Độ là hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, châu Á nói chung có một nền kinh tế lớn hơn và giàu có hơn nhiều so với châu Âu và châu Mỹ cộng lại. Đến năm 1950, hai quốc gia châu Á này đã trở thành những cái bóng của chính họ, khi Tây Âu và sau đó là Hoa Kỳ nổi lên như những siêu cường thống trị nền kinh tế và chính trị toàn cầu. Bây giờ, chúng ta đang trải qua một sự đảo chiều hướng tới chuẩn mực cũ. Nó có thể sề không phải là một sự đảo ngược hoàn toàn, nhưng theo giá thị trường, nền kinh tế Trung Quốc đã bằng 3/4 quy mô của Hoa Kỳ (nó thực sự lớn hơn nếu sử dụng các biện pháp tỷ suất sức mua được điều chỉnh để tính đến xu hướng những nền kinh tế đang phát triển có giá thấp hơn bất thường với mặt hàng gia dụng) và Ấn Độ đang phát triển nhanh chóng như Trung Quốc (nhanh hơn nhờ một số biện pháp). Gần như chắc chắn, thế giới sẽ bị đảo ngược lại vào năm 2050. Điều đó có nghĩa là châu Á sẽ trở lại vị trí hàng đầu - ít nhất là về tổng GDP.

Tất nhiên, sự đảo ngược dường như ngày càng khả thi. Không còn trở thành một quốc gia thịnh vượng tự do về chính trị, tự do về thị trường nữa, Trung Quốc dường như đang phát triển một loại kinh tế thị trường do nhà nước định hướng dưới một hướng chính trị độc đoán hơn. Sự thành công của mô hình này đã có sức hút rất lớn đối với các nước khác, đặc biệt là Nga. Thực tế, khái niệm tư tưởng nhà nước - tư bản đang ngày càng mở rộng ra thị trường mở. Hãy nhớ rằng các tập đoàn lớn của thế giới mang tính toàn cầu, có nghĩa là họ không có quốc tịch. Chẳng hạn, sẽ là một nhầm lẫn khi nghĩ Apple là một công ty của Mỹ, hoặc tưởng tượng rằng Shell Oil là một công ty của Hà Lan hoặc một công ty của Anh. Họ là các công ty toàn cầu, với hầu hết các hoạt động của họ bên ngoài đất nước của công ty thành lập hoặc trụ sở chính của họ. Trớ trêu hơn là toàn cầu hoá đã làm cho những công ty này ít phải đối mặt với sức mạnh của các nền dân chủ thị trường tự do và phụ thuộc vào các nước độc tài theo đuổi những mức độ khác nhau của chủ nghĩa tư bản nhà nước. Tại Washington, Brussels hoặc London, một công ty như Apple, Google, Mercedes-Benz hoặc Barclays là một đối thủ chính trị lớn. Giám đốc điều hành của nó có thể gặp dễ dàng Tổng thống Hoa Kỳ hoặc người đứng đầu EU. Ông ta có rất nhiều luật sư và những nhà vận động hành lang tại chỗ và kêu gọi ảnh hưởng, thúc đẩy, hoặc dừng dự luật. Ông ta có thể kiện Chính phủ Hoa Kỳ và thắng kiện. Ông ta có hàng trăm triệu đôla để hiến tặng vì mục đích chính trị.

Tuy nhiên ở Bắc Kinh, CEO này cũng không phải là một tay chơi. Ông ta là một người nài xin giấy phép của các việc từ Chính phủ Trung Quốc và Đảng Cộng sản cầm quyền của họ. Để chắc chắn, môi trường xung quanh sang trọng và trà được phục vụ lịch sự. Nhưng đừng mắc lỗi. Giám đốc điều hành đang phải hạ mình. Ông ta có thể được tìm thấy đang quảng bá đường dây Bắc Kinh ở Washington.

Nhật Bản đã là một nền dân chủ phi phương Tây thành công và do đó là một mô hình hùng mạnh cho các nước đang phát triển ở phần còn lại của châu Á và trên thế giới. Vào thời điểm của việc chuyển đối cán cân quyền lực này, với sự không chắc chắn ngày càng tăng về việc mở rộng pháp quyền toàn cầu, sự suy tàn chậm rãi của Nhật Bản sẽ là một cú đánh khủng khiếp vào hy vọng của những người tin vào nền dân chủ và nền pháp quyền.

Thậm chí quan trọng hơn, sự sụp đổ liên tiếp của Nhật Bản sẽ làm mất ổn định đáng kể, đặc biệt là ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhưng cũng trên toàn cầu. Khi những sự kiện đang nổi lên trong khi tôi viết vào tháng 2 năm 2015, thì phần lớn châu Á đang trở nên kém ổn định và kém an toàn hơn bởi năm yếu tố chính. Một là, sự kiên quyết của Hoa Kỳ về việc tiếp tục tuần tra vùng biển và vùng trời quanh Trung Quốc như nước này đã làm trong thời kỳ Chiến tranh lạnh mặc dù Chiến tranh lạnh đã qua đi, rằng Trung Quốc không đe dọa Hoa Kỳ, và rằng Hoa Kỳ đã tuyên bố chào đón Trung Quốc như một đối tác toàn cầu. Một yếu tố nữa là sự mở rộng nhanh chóng của lực lượng quân đội Trung Quốc và các tuyên bố đôi khi đầy tính hung hăng đối với các quyền trong vùng biển và vùng lãnh thổ đang có tranh chấp. Tuy nhiên, một yếu tố bất ổn khác là Chiến tranh thế giới thứ hai vẫn chưa thực sự kết thúc. Sau đó là sự suy tàn sức sống của Nhật Bản mà chúng ta đang thảo luận. Cuối cùng, có sự chia rẽ ngày càng gia tăng giữa lợi ích của Hoa Kỳ và các đồng minh châu Á - Thái Bình Dương.

Có một logic phức tạp ở đây. Bởi vì chính phủ các nước Đồng minh giữ lại ngôi vị hoàng đế và phần lớn bộ máy quan liêu thời chiến của Nhật Bản vào cuối Chiến tranh thế giới thứ hai và cũng bởi cuộc khủng hoảng nhanh chóng diễn ra do cuộc cách mạng cộng sản ở Trung Quốc và sự bùng nổ của Chiến tranh Triều Tiên, nên cả Nhật Bản và các quốc gia mà họ đã xâm lược và chiếm đóng chưa từng trải qua quá trình tái thiết sau chiến tranh, thứ từng diễn ra ở Đức và Tây Âu. Hiến pháp không chiến tranh mới của Nhật Bản là một hình thức thay thế cho quá trình tái thiết như vậy, nhưng dĩ nhiên, nó chỉ khả thi khi kết hợp với Hiệp ước An ninh Hoa Kỳ “Nhật Bản năm 1951, theo đó Hoa Kỳ chịu trách nhiệm đơn phương về bảo vệ Nhật Bản. Điều này về cơ bản là một thỏa thuận của Nhật Bản để thuê ngoài chính sách đối ngoại của mình cho Washington để đổi lấy sự bảo đảm về an ninh và hỗ trợ cho những gì sẽ trở thành phép lạ kinh tế của Nhật Bản. Thực tế, Thủ tướng Shigeru Yoshida đã nhấn mạnh rõ ràng rằng Nhật Bản nên tập trung vào việc phục hồi kinh tế trong khi để phần còn lại cho Hoa Kỳ trong một thời gian. Dưới Hiệp định này là giả thuyết ngầm định rằng các lợi ích của Hoa Kỳ và Nhật Bản sẽ ít nhiều chính xác hơn một cách vô thời hạn.

Trong thời kỳ Chiến tranh Triều Tiên và thời kỳ Chiến tranh Lạnh, đây là một giả định khá chính xác. Nó bắt đầu nổi lên vào những năm 1980, khi những chính sách phát triển kinh tế và thương mại trọng thương của Nhật Bản bắt đầu làm suy yếu các ngành công nghiệp quan trọng của Hoa Kỳ. Nhưng ưu tiên của các mục tiêu địa chính trị ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Washington và sự cần thiết về những căn cứ chuyển tiếp ở Nhật Bản để thực hiện những mục tiêu đó đã dẫn đường cho Hoa Kỳ, trong khi đồng thời tuyên bố rõ quan điểm, để duy trì một lộ trình vững chắc.

Tuy nhiên, kết thúc Chiến tranh Lạnh, sự trỗi dậy của Trung Quốc lên vị thế siêu cường quốc, sự liên kết ngày càng tăng của Hàn Quốc với Trung Quốc, sự căng thẳng gay gắt tiếp tục giữa Hàn Quốc và Nhật Bản và sự suy giảm tương đối của quyền lực Hoa Kỳ đã làm thay đổi lớn không chỉ những toan tính về kinh tế, mà còn - quan trọng hơn nhiều - cả những toan tính về địa chính trị. Quyền lợi của Hoa Kỳ và Nhật Bản không còn tương hợp nữa. Hoa Kỳ không muốn bị cuốn vào cuộc đối đầu có thể dẫn đến chiến tranh với Trung Quốc, kẻ muốn sở hữu ở biển Hoa Đông hay Biển Đông, hoặc bất cứ nơi nào khác cho vấn đề đó. Việc Nhật Bản tiếp tục mập mờ về những vấn đề liên quan đến nhiều sự cố của Chiến tranh thế giới thứ hai - ví dụ như vấn đề “phụ nữ mua vui” hoặc vụ Thảm sát Nam Kinh - khiến cho Washington ngày càng khó hợp lý hóa những thỏa thuận an ninh cũ. Tất cả những tác động hiện tại đang làm tăng mức độ tách biệt lớn hơn giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ.

Và còn nữa. Còn nữa. Mối quan tâm rất lớn của Hoa Kỳ là có được một Nhật Bản hùng mạnh, dân chủ, quân sự mạnh, đã tự tạo lập được hòa bình của chính nó trong Chiến tranh thế giới thứ hai, thực hiện chính sách đối ngoại theo định hướng hòa bình của họ và sẵn sàng ký kết thỏa thuận an ninh chung với một số nước láng giềng chính cận kề và với Hoa Kỳ, cũng như những nước khác như Australia và Ấn Độ. Một Nhật Bản như vậy sẽ giảm bớt gánh nặng địa chính trị của Hoa Kỳ đồng thời tăng cường những lực lượng dân chủ trên toàn cầu và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Phần còn lại của thế giới, và đặc biệt là Hoa Kỳ, đã có được một món tiền cược khổng lồ trong việc có được kiểu chấn hưng Nhật Bản này.

LỜI CẢM ƠN

Xin đặc biệt gửi lời cảm ơn đến Hiromi Murakami và William (Bill) Finan. Quả thực, cuốn sách này bắt nguồn từ ý tưởng của Bill và nhanh chóng được Hiromi hỗ trợ hết sức. Cả hai người đều hỗ trợ tôi rất nhiều trong việc đưa ra các khái niệm, nghiên cứu, kiểm tra thực tế và chỉnh sửa bản thảo cuốn sách. Những người bạn lâu năm của tôi là Ayako Doi và Henry Marini đã đóng góp những lời khuyên thiết thực và khích lệ. Biên tập viên Richard Katz của tờ Oriental Economist đã sẵn lòng cung cấp số liệu thống kê và ý tưởng chủ đạo. Người bạn lâu năm, Kyoko Hattori, đã luôn luôn nhiệt tình, vui vẻ và hào phóng để ngôi nhà và tiện nghi của cô ấy cho tôi sử dụng. Tôi muốn cảm ơn Giáo sư Ed Lincoln, Sakie và Glen Fukushima, Amie Nachmanoff, Ira Wolf, Richard Koo, Pat Mulloy, Dana Marshall, Jim Fallows, Karl van Wolferen, Steve Olson và Mindy Kotler vì sự quan tâm và giúp đỡ của họ.

Cuối cùng, nhưng chắc chắn là nhiều nhất, tôi muốn cảm ơn người vợ đầy nhẫn nại của tôi, Carol, người luôn hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu và biên tập, luôn kiên nhẫn, khích lệ và duy trì kỷ luật khi cần thiết.

CHÚ THÍCH

[1] Hệ thống điều hành sản xuất trong đó các luồng nguyên nhiên vật liệu, hàng hóa và sản phẩm phân phối được lập kế hoạch chi tiết nhất và thực hiện chính xác theo kế hoạch đó. Không có hạng mục nào trong quá trình sản xuất rơi vào tình trạng bị thiếu, thừa, để không hay chờ xử lý (ND.).

[2] Hệ phương pháp cải tiến quy trình dựa trên thống kê nhằm giảm thiểu tỷ lệ sai sót. Mục tiêu của sáu sigma là chỉ có 3,4 lỗi (hay sai sót) trên mỗi một triệu khả năng gây lỗi. Nói cách khác, đó là sự hoàn hảo đến mức 99,99966% (ND.).

[3] Mayo Clinic là tổ chức phi lợi nhuận hàng đầu tại Hoa Kỳ, hoạt động trong các lĩnh vực chăm sóc y tế, nghiên cứu và giáo dục. Đây là một tổ chức y tế tích hợp đầu tiên phi lợi nhuận lớn nhất thế giới, mô hình tích hợp này hiện nay là mô hình tiêu chuẩn ở Hoa Kỳ. Mayo Clinic hiện nay là nơi làm việc của 56.000 nhân viên trong đó có hơn 3.700 bác sĩ và các nhà khoa học (ND.)

[4] Cơn ác mộng Liner, trái với Dreamliner (Giấc mơ Liner) (ND).

[5] Gen bị biến đổi cấu trúc (ND.).

[6] Cú đánh bóng xa đến mức người đánh quả bóng có đủ thời gian chạy quanh các gôn để trở về chỗ cũ và thắng điểm (ND.).

[7] Một vùng rộng lớn nằm ở phía đông Địa Trung Hải - Levant bao gồm Lebanon, Israel, Syria, Jordan và các vùng lãnh thổ của Palestine. Đôi khi cũng bao gồm cả Cộng hòa Cyprus, Iraq… (ND.).

[8] Năm 1985, Trung Quốc đề ra chiến lược phòng thủ trên biển, trong đó đề cập tới khả năng hoạt động và thống trị ngoài khơi trong khu vực “hai chuỗi đảo”. Chuỗi đảo thứ hai chạy từ Kurile qua Nhật Bản, quần đảo Bonin, quần đảo Mariana, quần đảo Caroline và Indonesia. Hai chuỗi đảo này tạo thành một khu vực biển rộng khoảng 1.800 dặm tính từ bờ biển Trung Quốc, bao gồm phần lớn Biển Đông và các tuyến đường giao thông biển tại Đông Á (ND.).

[9] Bơm tiền vào nền kinh tế để kích cầu khi xảy ra tình trạng giảm phát (ND.).

[10] Một số chủ thể sở hữu cổ phần một cách trực tiếp hoặc gián tiếp từ hai công ty trở lên hoặc sở hữu cổ phần lẫn nhau (ND.).

[11] Cuối thế kỷ XVIII, tại các nước phương Tây diễn ra cuộc Cách mạng Công nghiệp dẫn đến các sản phẩm của các nước này sản xuất dư thừa. Do vậy, họ đã dùng những con tàu được đóng theo kỹ thuật mới và sơn màu đen, được trang bị trọng pháo đến những đất nước ở vùng xa xôi để tìm kiếm thị trường bằng cách dùng vũ lực biến những nơi đó thành đất thuộc địa để tiêu thụ sản phẩm. Khi những đoàn thuyền này đến Nhật Bản, đất nước này đã bị buộc mở cửa và ký kết hiệp ước với Hoa Kỳ vào năm 1854 (ND.).

[12] Đảo quốc ở phía tây Ấn Độ Dương (ND.).

[13] Nguyên bản tiếng Anh là “Peace dividend”. Đây là thuật ngữ được Tổng thống Hoa Kỳ George H.w. Bush và Thủ tướng Anh Margaret Thatcher đưa ra vào đẩu những năm 1990. Thuật ngữ này mô tả lợi ích kinh tế có được nhờ việc cắt giảm chi tiêu cho quốc phòng (BT.).

[14] Một lời dự đoán tự biến nó thành hiện thực, đúng như lời tiên tri ban đẩu do có sự tác động tích cực giữa niềm tin và hành động (ND.).

[15] Chung sống có đăng ký cho các cặp đôi đồng giới (ND.).

[16] Nơi hỗ trợ người cao tuổi trong các vấn đề sinh hoạt hằng ngày, nhưng không cần chăm sóc kỹ lưỡng như viện dưỡng lão (ND.).

[17] Trên biểu đồ đánh giá của bài kiểm tra TOEIC, vùng xanh thể hiện cho người đạt đến trình độ thông thạo (ND.).

[18] Tên của một quần đảo nằm trên Thái Bình Dương, thuộc Ecuador. Ý chỉ sự cô lập (ND.).

[19] Một thành phố thuộc tỉnh Oita Nhật Bản (ND.).

[20] Nguyên bản tiếng Anh: “The nail sticking up would be hammered down” (Cái đinh nào trồi lên sẽ bị đóng xuống) (ND.).

[21] Quá trình tìm ra nguyên lý kỹ thuật của một phần mềm hoặc thiết bị cơ khí thông qua việc phân tích cấu trúc, chức năng và hoạt động của nó bằng cách tháo dỡ đối tượng thành từng phần, sau đó xây dựng thành một sản phẩm mới hoạt động với nguyên lý tương tự nhưng không sao chép bất kỳ thứ gì từ đối tượng nguyên bản (ND.).

[22] Giá điện năng sản xuất ra từ nguồn năng lượng tái tạo (của cá nhân hoặc doanh nghiệp) bán vào lưới điện (ND.).

[23] Nhu cầu tối thiểu một mạng lưới điện có thể cung cấp trong vòng 24h (ND.).

[24] Những cổ đông sử dụng quyền cổ đông của mình để gây ảnh hưởng đến công ty (ND.).

[25] Số tiền thu được từ việc bán một tài sản vốn vượt mức giá cơ bản (ND.).

[26] Công ty tầm trung ở Đức (ND.).

[27] Thuốc tương đương sinh học với biệt dược gốc về các tính chất dược động học và dược lực học, được sản xuất khi quyền sở hữu công nghiệp của biệt dược đã hết hạn, nhờ đó thường được bán với giá rẻ (ND.).

[28] Loại hình sân khấu truyền thổng của Nhật Bản (ND.).