SIMONE DE BEAUVOIR

TUỔI GIÀ

NGUYỄN TRỌNG ĐỊNH dịch

NHÀ XUẤT BẢN PHỤ NỮ HÀ NỘI
1998

XUẤT BẢN VỚI SỰ CỘNG TÁC CỦA
ĐẠI SỨ QUÁN PHÁP TẠI VIỆT NAM

ÉDITÉ AVEC LE CONCOURS DE
L'AMBASSADE DE FRANCE AU VIETNAM

Dịch theo bản tiếng Pháp

LA VIEILLESSE

Nhà xuất bản Gallimard 1973

DẪN LUẬN

Khi còn là thái tử Siddharta, bị vua cha nhốt trong một tòa lâu đài tráng lệ, nhiều lần Thích Ca trốn đi dạo chơi bằng xe ngựa trong vùng. Trong lần dạo chơi đầu tiên, thái tử gặp một người tàn tật, tóc bạc, răng rụng, da nhăn nheo, cúi gập người trên một cây gậy, miệng lập cập, hai tay run rẩy. Chàng lấy làm ngạc nhiên và người xà ích giải thích đó là một ông già. Thái tử liền thốt: “Những kẻ hèn yếu và dốt nát, chuếnh choáng vì niềm kiêu hãnh của tuổi trẻ, không thấy được tuổi già. Khốn khổ biết chừng nào! Hãy trở nhanh về nhà thôi. Các trò chơi và niềm vui mà làm gì, vì ta là nơi ẩn náu của tuổi già mai sau”.

Qua một ông già Thích Ca nhận ra số phận của chính mình, sinh ra để cứu vớt loài người, Thích Ca muốn chia sẻ hoàn toàn với số phận của họ. Và về điểm này, Người khác họ: họ lẩn tránh những gì không làm họ vui lòng. Và đặc biệt là tuổi già. Châu Mỹ đã loại trừ ra khỏi từ vựng của họ từ: người chết: mà chỉ nói người khuất bóng thân yêu; cũng giống như vậy, họ tránh liên hệ tới tuổi già. Ở nước Pháp ngày nay, đó là một đề tài cấm kỵ. Khi bắt buộc phải vi phạm điều cấm kỵ ấy, tôi đã bị người ta la ó! Chấp nhận mình đã bước vào ngưỡng cửa của tuổi già, tức là cho rằng nó rình rập tất cả mọi người phụ nữ, rằng nó đã tóm cổ nhiều người. Với thái độ dễ thương hay giận dữ, nhiều người, nhất là người già, không ngớt nhắc đi nhắc lại với tôi rằng làm gì có tuổi già! Có những người không trẻ bằng những người khác, chỉ thế thôi! Đối với xã hội, tuổi già xuất hiện như một điều bí ẩn đáng xấu hổ, mà nói tới là điều khiếm nhã. Trong mọi lĩnh vực, văn học viết rất nhiều về phụ nữ, về trẻ em, về thiếu niên; ngoài các công trình chuyên môn, người ta rất ít ám chỉ tới tuổi già. Một tác giả băng hoạt hình đã phải làm lại cả một loạt tác phẩm vì trước đó ông ta đã đưa vào trong số các nhân vật một cặp vợ chồng đáng tuổi làm ông làm bà: “Hãy loại bỏ người già đi!” - người ta hạ lệnh cho ông ta[1]. Khi tôi nói mình viết một cuốn tiểu luận về tuổi già, người ta thường thốt lên: “Sao lại kỳ thế!... Bà đâu có già!... Đề tài ấy, ngán lắm...”

Chính vì lý do ấy mà tôi viết cuốn sách này: để phá tan sự đồng tình im lặng. Theo Marcuse, xã hội tiêu thụ đem một ý thức tốt đẹp thay thế cho ý thức xấu xa và bài xích mọi ý nghĩ tội phạm. Cần khuấy động sự yên ổn của nó. Đối với người có tuổi, nó chẳng những là phạm tội, mà còn là một tội ác. Ẩn náu phía sau các huyền thoại bành trướng và phong túc, nó cho người già là những kẻ khốn cùng. Ở Pháp, nơi tỷ lệ người già cao nhất thế giới - 12% dân số trên 65 tuổi - họ bị dồn vào cảnh khốn cùng, cô đơn, tàn tật, thất vọng. Ở Mỹ, số phận của họ cũng không sung sướng hơn. Nhằm dung hòa sự man rợ này với thứ đạo lý nhân văn chủ nghĩa mà họ thuyết giáo, giai cấp thống trị có cách đơn giản là không xem họ là những con người; nếu nghe tiếng nói của họ, người ta bắt buộc phải thừa nhận đó là một tiếng nói của con người; tôi sẽ buộc độc giả của mình nghe tiếng nói ấy. Tôi sẽ miêu tả hoàn cảnh của họ và cách họ sống; tôi sẽ nói những gì diễn ra thực sự trong đầu óc và trong con tim họ - những thứ bị dối trá, huyền thoại và những lời sáo rỗng của nền văn hóa tư sản xuyên tạc.

Vả lại, thái độ của xã hội đối với họ mang tính chất đồng lõa sâu sắc. Nói chung, xã hội không coi tuổi già là một lớp tuổi rõ rệt. Cuộc khủng hoảng về tuổi dậy thì cho phép vạch ra giữa một thiếu niên và người trưởng thành một đường ranh giới chỉ mang tính võ đoán trong những giới hạn chật hẹp; ở tuổi 18, 21, thanh niên được chấp nhận vào xã hội con người. Hầu như bao giờ xung quanh sự thăng tiến ấy cũng có những “nghi thức chuyển giai đoạn”. Còn thời điểm bắt đầu tuổi già thì không được xác định rõ rệt, nó thay đổi theo từng lúc, từng nơi. Không ở đâu, người ta bắt gặp “nghi thức chuyển giai đoạn” thiết lập một quy chế mới[2], về chính trị, suốt đời, cá nhân giữ nguyên những quyền lợi và nghĩa vụ giống nhau. Luật Dân sự không mảy may phân biệt giữa một cụ già trăm tuổi và một người tuổi bốn mươi. Các nhà làm luật cho rằng ngoài những trường hợp bệnh lý ra, trách nhiệm hình sự của người có tuổi cũng hoàn toàn đầy đủ như của thanh niên[3]. Trong thực tiễn, người ta không coi họ là một lớp người riêng, vả lại, họ cũng không muốn như vậy; có sách, báo, sân khấu, những buổi truyền hình và truyền thanh dành cho trẻ em và thiêu niên: còn đối với người già thì không[4]. Trên tất cả những bình diện này, người ta đồng hóa họ với lớp người lớn tuổi trẻ hơn. Nhưng khi quyết định quy chế kinh tế của họ, hình như người ta cho là họ thuộc một lớp người xa lạ: họ không có những nhu cầu cũng như những tình cảm giống như những người khác, nếu chỉ cần ban cho họ một chút bố thí khốn khổ là cảm thấy hết nợ đối với họ. Các nhà kinh tế học, các nhà làm luật tin vào cái ảo ảnh thuận tiện ấy khi phàn nàn cái gánh nặng những người không hoạt động gây nên cho những người hoạt động: như thể những người này không phải là những người không hoạt động trong tương lai và không bảo đảm chính ngày mai của mình trong lúc xây dựng việc nhận lấy trách nhiệm đối với những người có tuổi. Còn các nhà hoạt động công đoàn thì không nhầm lẫn: khi đưa ra những đòi hòi, bao giờ họ cũng coi trọng vấn đề hưu trí.

Những người già không tạo nên một lực lượng kinh tế nào thì không có cách gì để đòi hỏi quyền lợi của mình: lợi ích của những kẻ bóc lột, là tiêu diệt tình đoàn kết giữa người lao động và người không sản xuất, sao cho không một ai bênh vực những người này. Những huyền thoại và lời sáo rỗng theo tư duy tư sản tìm cách chỉ ra một con người khác trong người già. “Chính với những thiếu niên sống khá nhiều năm mà cuộc đời tạo nên lớp người già” - Proust từng nhận định như vậy - họ giữ lại những nết tốt và những tật xấu của con người trong họ. Điều đó, dư luận không muốn biết tới. Nếu biểu thị những ham muốn, những tình cảm, những đòi hỏi giống như những người trẻ tuổi, thì người già làm người ta công phẫn; ở họ, tình yêu nam nữ, lòng ghen tuông hình như là bỉ ổi hay lố bịch, còn tình dục thì đáng ghê tởm và bạo lực thì chẳng có nghĩa lý gì. Họ phải là tấm gương về mọi đức tính. Trước hết, người ta đòi hỏi ở họ sự thanh thản; người ta khẳng định họ có lòng thanh thản ấy, nên cho phép người ta không quan tâm tới nỗi bất hạnh của họ. Cái hình ảnh người ta tô vẽ về họ là hình ảnh một nhà Hiền triết trong ánh hào quang của một mái tóc bạc trắng, giàu kinh nghiệm và khả kính, vượt lên rất xa thân phận con người; nếu rời khỏi hình ảnh ấy, là họ rơi xuống phía dưới; cái hình ảnh đối lập với hình ảnh trên đây, là hình ảnh một lão già điên lẩm cẩm, lố lăng, bị trẻ em chế giễu. Dẫu sao, do đức độ hay do sự đê tiện của họ, họ ở ngoài nhân loại. Vì vậy, người ta có thể không ngại ngần khước từ đối với họ những gì tối thiểu được coi là cần thiết cho một cuộc sống con người.

Người ta đẩy xa sự loại thải này tới mức làm cho nó quay trở lại chống chính bản thân mình; người ta sẽ không công nhận bản thân mình trong hình ảnh ông già mà chính mình là ông già đó. Proust nhận xét một cách xác đáng: “Trong mọi hiện thực, (tuổi già) có lẽ là hiện thực mà chúng ta giữ lại một khái niệm thuần túy trừu tượng lâu bền nhất trong đời”. Tất thảy mọi người đều khả tử: họ nghĩ tới điều đó. Nhiều người trong số họ trở thành người già: hầu như không một ai hình dung trước sự biến đổi ấy. Người ta không chờ đón, không dự kiến một cái gì khác ngoài tuổi già. Khi được hỏi về tương lai của họ, thanh niên, nhất là nữ thanh niên, cho đời mình kéo dài nhiều nhất đến tuổi 60. Một số cô gái bảo: “Em không chờ đến ngày ấy, em sẽ ra đi trước đó”. Và thậm chí, một vài cô nói: “Em sẽ tự sát trước ngày ấy”. Người trưởng thành hành động như thế không bao giờ phải trở thành người già. Thông thường, người lao động kinh hoàng khi điểm giờ nghỉ hưu: thời hạn nghỉ hưu vốn đã được ấn định trước, người đó biết thời hạn ấy, nhẽ ra họ phải chuẩn bị sẵn. Sự thật là sự hiểu biết ấy vẫn xa lạ đối với họ cho tới giây phút cuối cùng - trừ phi nó thực sự mang tính chất chính trị.

Đến ngày đó, và khi đã bước tới gần, thông thường, người ta thích tuổi già hơn là cái chết. Tuy vậy, đứng cách xa, người ta xem xét cái chết sáng suốt hơn cả. Cái chết nằm trong phạm vi những khả năng trực tiếp của chúng ta, uy hiếp chúng ta ở mọi lứa tuổi; có lúc chúng ta suýt chết; thông thường, chúng ta sợ chết. Con người ta không trở nên già nua trong chốc lát; ở tuổi thanh niên hay lúc tráng niên, chúng ta không nghĩ là tuổi già tương lai đã tiềm ẩn trong con người mình như Thích Ca: tuổi già ấy cách xa chúng ta tới mức khoảng cách ấy lẫn lộn trước mắt mình với sự vĩnh hằng: tương lai đối với chúng ta như thể phi hiện thực. Vả lại, cái chết không là gì cả; người ta có thể cảm thấy một nỗi bàng hoàng siêu hình trước cái hư vô ấy, nhưng bằng một cách nào đó, nó làm người ta yên lòng, nó không đặt thành vấn đề. “Ta sẽ không còn nữa”. : ta giữ hình tích của mình trong sự tiêu vong ấy[5]. Ở tuổi 20, hay 40, tôi nghĩ mình già, tức là nghĩ mình là người khác. Trong mọi sự biến đổi, đều có một cái gì đó khủng khiếp. Ở tuổi ấu thơ, tôi bàng hoàng, và thậm chí kinh hoàng khi hiểu ra sẽ có ngày mình sẽ trở thành người lớn. Nhưng ý muốn mình vẫn là bản thân mình, thường được bù đắp ở buổi thiếu thời bởi những lợi thế của quy chế người trưởng thành. Còn tuổi già thì xuất hiện như một nỗi bất hạnh: ngay cả ở những người mà người ta cho là vẫn giữ được vẻ quắc thước, sự suy sụp về thể chất mà tuổi già kéo theo cũng vẫn lồ lộ trước mắt. Vì ở loài người, sự đổi thay do năm tháng là nổi bật nhất. Loài vật thì gầy đi, yếu đi, nhưng không biến đổi. Còn con người thì có. Người ta se lòng khi nhìn thấy bên cạnh một thiếu phụ trẻ, phảng phất trong gương hình ảnh chính mình những năm tháng sau này: tức là mẹ mình. Theo Lévi-Strauss, người Da đỏ Namblikwara chỉ có một từ để nói “trẻ và đẹp” và một từ để nói “già và xấu”. Trước hình ảnh người già gợi ý với chúng ta về tương lai của mình, chúng ta không tin; một tiếng nói nội tâm thầm thì một cách phi lý với chúng ta rằng điều đó sẽ không đến với mình: sẽ không còn là chúng ta nữa khi điều đó xảy tới. Trước khi nó ập xuống chúng ta, tuổi già là cái chỉ liên quan tới ngườl khác. Vì vậy, có thể hiểu vì sao xã hội có thể khiến chúng ta không coi người già là đồng loại của mình.

Thôi, chúng ta đừng tự lừa dối mình nữa; ý nghĩa cuộc sống chúng ta nằm trong tương lai đang đón đợi mình; chúng ta không biết mình là ai, nếu không muốn biết mình sẽ là người thế nào: chúng ta hãy tự nhận biết mình ở ông lão kia, ở bà già nọ. Cần phải như vậy nếu chúng ta muốn đảm nhận thân phận con người của mình một cách trọn vẹn. Chỉ có như vậy, chúng ta mới không còn chấp nhận một cách thờ ơ nỗi bất hạnh của lứa tuổi cuối cùng, chúng ta sẽ cảm thấy mình ở trong cuộc: và quả chúng ta ở trong cuộc. Nỗi bất hạnh ấy tố cáo một cách vang dội chế độ bóc lột chúng ta đang sống. Người ta không thể tự mình thỏa mãn nhu cầu của mình, bao giờ cũng bị coi là một gánh nặng. Nhưng trong những tập thể có một sự bình đẳng nào đó - trong lòng một cộng đồng nông thôn, ở một số dân tộc nguyên thủy - người đứng tuổi, tuy không muốn biết, vẫn biết ngày mai thân phận của mình sẽ là thân phận mà ngày hôm nay người đó quy cho người già. Đấy là ý nghĩa truyện cổ tích của Grim, được thuật lại ở mọi miền thôn dã. Một gã nông dân bắt người cha già ăn riêng, trong một cái máng gỗ nhỏ; hắn bất chợt thấy đứa con trai đang ghép những miếng ván. Nó bảo ông bố: “Cho bố đấy, khi bố về già”. Thế là ông già lại ngồi vào bàn ăn cùng cả nhà. Trước lợi ích lâu dài và lợi ích trước mắt, các thành viên còn hoạt động trong tập thể sáng tạo nên những sự thỏa hiệp. Tình trạng cấp bách của nhu cầu buộc một số người nguyên thủy giết chết bố mẹ, dù về sau, có phải chịu một số phận như thế. Trong những trường hợp ít căng thẳng hơn, sự phòng xa và tình cảm gia đình chế ngự tính ích kỷ. Trong thế giới tư bản, lợi ích dài hơn không còn tác dụng: những kẻ có đặc quyền và quyết định số phận của đám đông không sợ phải nếm trải số phận ấy. Còn những tình cảm nhân văn chủ nghĩa thì không bao giờ can thiệp tới, mặc dù những lời huyênh hoang dối trá. Cơ sở của nền kinh tế là lợi nhuận; trên thực tiễn, toàn bộ nền văn minh phụ thuộc vào nó: người ta chỉ quan tâm tới tập thể người trong một doanh nghiệp trong chừng mực tập thể ấy có lợi. Sau đó, họ bị vứt bỏ. Tại một hội nghị gần đây, tiến sĩ Leach, nhà nhân chủng học ở Cambritgiơ tuyên bố: “Trong một thế giới đang chuyển động, trong đó máy móc có những cuộc đời rất ngắn ngủi, con người không nên phục vụ quá lâu. Tất cả những gì vượt qua 55 năm tuổi đều phải loại bỏ”[6].

Cái từ “đồ bỏ đi” nói đúng điều nó muốn nói. Người ta kể lể với chúng ta rằng nghỉ hưu là thời gian của tự do và giải trí; có những nhà thơ ca ngợi “lạc thú nghỉ ngơi”. Đó là những lời dối trá vô liêm sỉ. Xã hội áp đặt cho số đông người già mức sống khốn khổ tới mức từ ngữ “già nua và đói nghèo” trở thành hầu như một từ thừa (pléonasme); ngược lại, số đông người bần cùng là người già. Nhàn rỗi không mở ra cho người nghỉ hưu những khả năng mới; vào lúc cá nhân, đến phút cuối cùng, được giải thoát khỏi những sự ràng buộc, người ta tước đoạt của họ mọi phương tiện sử dụng quyền tự do. Họ buộc phải sống lay lắt trong cô đơn và phiền muộn, như một vật phế thải không hơn không kém. Khi trong mười lăm hay hai mươi năm cuối đời, một con người chỉ còn là một vật chẳng ai đoái hoài, thì đó là sự thất bại của nền văn minh chúng ta: sự thật hiển nhiên ấy khiến chúng ta nghẹn ngào nếu chúng ta coi người già là những con người từng có một cuộc sống con người phía sau họ, chứ không phải là những xác chết dật dờ. Những ai tố cáo cái chế độ đọa đày vốn là chế độ chúng ta, phải đưa điều điếm nhục ấy ra ánh sáng. Chính bằng cách tập trung nỗ lực của mình vào thân phận những người xấu số nhất, người ta có thể làm lay chuyển một xã hội. Để phá hủy hệ thống đẳng cấp, Gandhi tìm cách giải quyết thân phận tầng lớp Tiện dân (parias); nhằm tiêu hủy gia đình phong kiến, nước Trung Hoa cộng sản giải phóng phụ nữ. Đòi hỏi con người cứ phải là con người ở lứa tuổi cuối cùng của họ bao hàm một sự đảo lộn triệt dể. Không thể thu được kết quả ấy với một vài cải cách hạn hẹp không đụng chạm tới hệ thống: chính nạn bóc lột người lao động, chính quá trình phân hủy xã hội và sự khốn cùng của một nền văn hóa chỉ dành riêng cho tầng lớp quan lại, dẫn tới những cảnh già nua phi-nhân văn ấy. Chúng chỉ ra rằng cần làm lại tất cả, từ đầu. Chính vì vậy, vấn đề này bị nhấn chìm trong im lặng hết sức kỹ lưỡng; và chính vì vậy, cần phá tan sự im lặng ấy: tôi mong đợi độc giả giúp đỡ tôi trong công việc này.

LỜI NÓI ĐẦU

Cho tới đây, tôi nói tới tuổi già như thể cái từ này bao trùm một hiện thực được xác định rõ rệt. Thực ra, đối với loài người, không thể dễ dàng phân tích tuổi già. Nó là một hiện tượng sinh học: cơ thể người cao tuổi có một số đặc điểm. Nó kéo theo những hệ quả về mặt tâm lý: một số cách cư xử được coi một cách chính đáng là đặc trưng cho tuổi già. Cũng như mọi tình huống của con người, nó có một khuôn khổ hiện sinh: nó làm biến đổi quan hệ của cá nhân với thế giới và với lịch sử của chính mình. Mặt khác, con người không bao giờ sống ở trạng thái tự nhiên; trong tuổi già, cũng như ở mọi lứa tuổi khác, quy chế của con người bị áp đặt bởi xã hội mình sống trong đó. Tình hình làm cho vấn đề trở nên phức tạp, chính là mối tương thuộc chặt chẽ giữa những quan điểm khác nhau này. Ngày nay, người ta biết rằng xem xét riêng rẽ những dữ kiện sinh lý học và những dữ kiện tâm lý học, là một việc làm trừu tượng; chúng chỉ huy lẫn nhau; chúng ta sẽ thấy trong tuổi già, mối quan hệ ấy là đặc biệt rõ ràng: tiêu biểu nhất là trong lĩnh vực tâm thể (psychosomatique). Nhưng chỉ có thể hiểu cái mà người ta gọi là đời sống tâm thần của một cá nhân dưới ánh sáng của tình thế hiện sinh của cá nhân ấy; vì vậy, tình thế này cũng có những ảnh hưởng đến cơ thể; và ngược lại: mối quan hệ với thời gian được cảm nhận khác nhau tùy theo cơ thể suy sụt nhiều hay ít.

Cuối cùng, xã hội quy định vị trí và vai trò của người già trong lúc tính đến đặc ứng (idiosyncrasie) cá nhân của họ: tình trạng tê liệt của họ, kinh nghiệm của họ; một cách tương hỗ, cá nhân phụ thuộc vào thái độ thực tiễn và mang ý thức hệ của xã hội đối với mình. Vì vậy, miêu tả theo lối phân tích những mặt khác nhau của tuổi già là không đủ: mỗi mặt tác động đến tất cả các mặt khác và chịu ảnh hưởng của chúng; cần nắm bắt tuổi già trong sự vận động vô hạn của cái vòng tuần hoàn ấy.

Vì vậy, phải nghiên cứu tuổi già ở tất cả mọi mặt. Vì mục đích chủ yếu của tôi là đưa ra ánh sáng cái mà ngày nay, trong xã hội chúng ta, người ta gọi là số phận người già, nên có thể các bạn sẽ không ngạc nhiên khi thấy tôi dành nhiều trang cho thân phận của họ trong những xã hội được mệnh danh là nguyên thủy, cũng như cho thân phận của họ vào những thời điểm khác nhau của lịch sử nhân loại. Nhưng tuy tuổi già, với tính cách số phận sinh học, là một hiện thực xuyên suốt lịch sử, song không phải vì vậy mà số phận không diễn ra một cách khác nhau tùy theo hoàn cảnh xã hội; và ngược lại: cái có nghĩa hay vô nghĩa khiến phải xem xét toàn bộ xã hội này, vì qua xã hội, xuất hiện cái có nghĩa hay vô nghĩa của cuộc sống trước đó. Muốn đánh giá xã hội chúng ta, cần đối chiếu những giải pháp được nó lựa chọn với những giải pháp mà những tập thể khác đã từng áp dụng qua không gian và thời gian. Sự đối chiếu này sẽ cho phép rút ra những gì là tất yếu trong cuộc đời người già, có thể tránh bớt khó khăn cho cuộc đời ấy trong chừng mực nào, với cái giá nào, và vì vậy, phần nào là trách nhiệm đối với họ của chế độ họ sống trong đó.

Có thể hình dung mọi hoàn cảnh con người trong tính khách quan bên ngoài - như nó diễn ra đối với người khác - và trong tính nội tại, khi chủ thể đảm nhận hoàn cảnh ấy và vượt lên trên nó. Đối với người khác, người già là đối tượng của một tri thức; đối với bản thân, người già có một kinh nghiệm sống về cuộc đời. Trong phần đầu cuốn sách này, tôi sẽ vận dụng quan điểm thứ nhất. Tôi sẽ xét xem sinh học, nhân chủng học, sử học, xã hội học đương đại dạy chúng ta những gì về tuổi già. Trong phần hai, tôi sẽ cố gắng miêu tả cái cách người già nội hiện (intérioriser) quan hệ của mình với cơ thể mình, với thời gian, với người khác. Cả hai cuộc điều tra này sẽ không cho phép chúng ta xác định tuổi già nói chung; trái lại, chúng ta sẽ nhận thấy nó mang vô số diện mạo, không thể thay thế lẫn nhau. Trong quá trình lịch sử cũng như hiện nay, cuộc đấu tranh giai cấp chỉ đạo cách thức mỗi con người đến với tuổi già. Sự khác biệt về cảnh già giữa người này và người khác còn có những nguyên nhân khác; sức khỏe, gia đình v.v... Nhưng sự đối lập giữa kẻ bóc lột và người bị bóc lột tạo nên hai lớp người già, một lớp cực kỳ rộng lớn, còn lớp kia chỉ bao gồm một thiểu số nhỏ bé. Mọi ý đồ bàn về tuổi già nói chung đều không thể chấp nhận vì nó nhằm che lấp sự khác biệt ấy.

Một câu hỏi được đặt ra ngay tức thì. Tuổi già không phải là một sự kiện tĩnh, mà là kết cục và sự kéo dài một quá trình. Quá trình này diễn ra thế nào? Nói cách khác già đi là thế nào? Khái niệm này gắn liền với khái niệm đổi thay. Nhưng cuộc sống của phôi, của trẻ sơ sinh, của trẻ em là một sự thay đổi liên tục. Có nên từ đó kết luận cuộc đời chúng ta là một cái chết chậm rãi như một vài người nêu lên không? Chắc chắn là không. Một nghịch biện như vậy phủ nhận chân lý chủ yếu của cuộc sống; cuộc sống là một hệ thống không vững chãi trong đó thế cân bằng thường xuyên mất đi và thường xuyên được lập lại: tính trơ ì mới là đồng nghĩa của cái chết. Còn quy luật của cuộc sống, là đổi thay. Một loại hình đổi thay nhất định đặc trưng cho tuổi già: đó là hiện tượng không thể quay trở lại và bất lợi, và là một sự suy tàn. Lansing, thầy thuốc lão khoa người Mỹ, đề xuất định nghĩa sau đây: “Một quá trình biến đổi tiệm tiến, bất lợi, thông thường gắn liền với sự chuyển động của thời gian, trở nên rõ rệt sau tuổi trưởng thành và tất yếu dẫn tới cái chết”.

Nhưng ngay lập tức, chúng ta vấp phải một khó khăn: cái từ bất lợi có nghĩa thế nào? Nó bao hàm một sự đánh giá. Chỉ có tiến bộ hay thoái lùi đối với một mục tiêu được đề ra. Từ ngày trượt tuyết tồi hơn các cô em gái, Marielle Goitschel cho mình là người già trên lĩnh vực thể thao. Thứ bậc tuổi tác được thiết lập trong lòng cuộc sống, và tiêu chí còn bấp bênh hơn nhiều. Cần biết cuộc sống con người nhằm mục đích gì để quyết định những sự biến đổi nào làm cuộc sống ấy cách xa mục đích hay đưa nó lại gần.

Đây là một vấn đề đơn giản nếu chỉ xem xét trong con người cơ thể của họ. Mọi cơ thể đều có khuynh hướng tồn tại. Muốn vậy, phải tái lập thế cân bằng mỗi khi nó bị tổn hại, tự vệ chống lại những sự xâm lược từ bên ngoài, có cách nhìn bao quát nhất và kiên định nhất đối với cuộc sống. Theo viễn cảnh ấy, các từ: bất lợi, thờ ơ, có hại, có một ý nghĩa rõ rệt. Từ lúc chào đời tới tuổi mười tám, đôi mươi, quá trình phát triển của cơ thể có xu hướng tăng thêm cơ may sống sót: nó mạnh lên, trở nên vững chãi hơn, nguồn lực lớn thêm, khả năng ngày càng phát triển. Toàn bộ năng lực thể chất của cá nhân được phát triển tới điểm đỉnh vào khoảng tuổi hai mươi. Vì vậy, trong hai mươi năm đầu, quá trình biến đổi của cơ thể diễn ra trọn vẹn, có lợi.

Một số biến đổi không làm cho đời sống của cơ thể kém sút đi hay tốt đẹp lên, chúng diễn ra một cách vô hại: chẳng hạn, hiện tượng thu teo của tuyến ức (thymus) xảy ra ở tuổi thơ; hiện tượng thu teo các tế bào thần kinh mà số lượng lớn hơn rất nhiều so với nhu cầu của cá nhân.

Còn những sự đổi thay bất lợi thì xảy ra rất sớm. Biên độ phạm vi điều tiết giảm bớt từ tuổi lên mười. Giới hạn độ cao những âm thanh có thể nghe được giảm bớt từ trước tuổi thiếu niên. Một hình thức trí nhớ thô sơ nhất định giảm sút từ tuổi 12. Theo Kinsey, năng lực tình dục của đàn ông sút kém sau tuổi 16. Những sự sút kém, rất hạn chế này, không cản trở quá trình phát triển của tuổi thiếu niên và tráng niên đi theo một đường đồ thị đi lên dần.

Sau tuổi 20, và nhất là từ 30, bắt đầu xảy ra hiện tượng thu teo các cơ quan. Đã nên nói tới quá trình già lão từ lúc này chưa? Chưa. Ở con người, bản thân cơ thể không phải là tự nhiên đơn thuần. Những sự mất mát, biến chất, sút kém có thể được bù đắp bằng những sự lắp ráp, nhũng hiện tượng tự động, một tri thức thực tiễn và trí lự. Chúng ta sẽ không nói tới hiện tượng già lão chừng nào những sự giảm sút chỉ là nhất thời và có thể bổ khuyết. Khi những sự giảm sút ấy trở nên nghiêm trọng và vô phương cứu chữa, thì cơ thể trở nên yếu ớt và ít nhiều bất lực: có thể nói dứt khoát là nó suy tàn.

Vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều nếu chúng ta xem xét cá nhân một cách trọn vẹn. Người ta suy tàn sau khi đạt tới một điểm đỉnh: đặt điểm đỉnh này vào chỗ nào? Mặc dù tương thuộc lẫn nhau, vật chất và tinh thần không cùng theo một quá trình tiến hóa song song một cách nghiêm ngặt. Về tinh thần, một cá nhân có thể trải qua những sự tổn thất to lớn trước khi bắt đầu sự suy sụt về thể chất; trái lại, trong quá trình suy sụt ấy, cá nhân có thể có những sự thu nhận - quan trọng về tinh thần. Giữa hai mặt ấy, chúng ta cho mặt nào có giá trị hơn cả? Mỗi người sẽ có lời giải đáp khác nhau tùy theo người đó coi trọng khả năng cơ thể hay năng lực tinh thần, hay một sự thăng bằng thích đáng giữa hai mặt ấy. Cá nhân và xã hội thiết lập một trật tự thứ bậc các lứa tuổi theo những sự lựa chọn như vậy: nhưng không một trật tự nào được hoàn toàn chấp nhận.

Trẻ em có ưu thế hơn người lớn do khả năng phong phú hơn, sức tiếp nhận rộng lớn hơn, cảm giác tươi mát hơn: nhưng liệu có phải vì thế mà cho rằng trẻ em suy sụt đi theo tuổi tác không? Hình như đó là quan điểm của Freud đến một chừng mực nhất định. Ông từng viết: “Hãy nghĩ tới sự trái ngược đáng buồn giữa trí tuệ rực rỡ của một đứa trẻ khỏe mạnh và sự yếu kém về trí tuệ của một người lớn trung bình”. Và đó là quan niệm Montherland thường khai triển: “Tài năng của tuổi thơ, khi tắt thì tắt vĩnh viễn. Người ta bao giờ cũng bảo con bướm phát sinh từ một con nhộng; ở loài người, chính bướm trở thành nhộng” - Ferrante nói như vậy trong Hoàng hậu tử vong (La Reine Morte).

Cả hai tác giả đều có những lý do riêng - hết sức khác nhau - để đề cao tuổi thơ. Quan điểm của họ nói chung không được đồng tình. Bản thân từ trưởng thành (matrité) chỉ ra rằng người ta thường dành cho người lớn vị trí cao hơn trẻ em và thanh niên: người lớn có tri thức, kinh nghiệm, năng lực. Thông thường, các nhà khoa học, triết học, nhà văn cho rằng cực điểm phát triển của cá nhân nằm ở giữa đường đời[7]. Thậm chí một vài người trong số họ cho tuổi già là thời kỳ được ưu đãi của cuộc sống: theo họ, nó mang tới kinh nghiệm, sự khôn ngoan và lòng thanh thản. Họ cho là cuộc sống con người không có chuyện suy tàn.

Xác định cái gì là tiến bộ hay suy thoái đối với con người đòi hỏi người ta phải căn cứ vào một mục đích nhất định; nhưng không một mục đích nào có sẵn, một cách tiên nghiệm, trong cái tuyệt đối. Mỗi xã hội tạo nên những giá trị của riêng mình: cái từ suy tàn (déclin) chỉ có thể có một ý nghĩa cụ thể trong một bối cảnh xã hội cụ thể.

Sự tranh cãi này khẳng định điều tôi đã nói ở phần trên: chỉ có thể hiểu tuổi già trong tính toàn vẹn của nó; nó không phải chỉ là một sự kiện sinh học, mà còn là một sự kiện văn hóa.

PHẦN THỨ NHẤT
XÉT THEO TÍNH KHÁCH QUAN BÊN NGOÀI

CHƯƠNG MỘT
TUỔI GIÀ VÀ SINH HỌC

Như chúng ta vừa nói: trên bình diện sinh học, khái niệm suy tàn mang một ý nghĩa rõ rệt. Cơ thể suy tàn khi cơ may tồn tại của nó suy giảm. Bao giờ con người cũng có ý thức về tính tất yếu của hiện tượng biến động ấy. Người ta từng nghiên cứu nguyên nhân của nó từ thời cổ đại. Câu giải đáp phụ thuộc vào quan niệm của y học nói chung và cuộc sống.

Ở Ai Cập và ở tất cả các dân tộc cổ đại, y học lẫn lộn làm một với ma thuật. Ở cổ Hy Lạp, lúc đầu, nó không toát ra từ siêu hình học tôn giáo hay từ triết học. Mãi đến thời Hippocrate, nó mới mang tính độc đáo, trở thành một khoa học và một nghệ thuật; được thiết lập qua kinh nghiệm và lập luận. Hippocrate sử dụng lại lý thuyết của Pythagore về bốn thể dịch (humeurs): máu, đờm dãi (phlegme), mật vàng, mật đen (atrabile); bệnh tật phát sinh khi mất thế cân bằng giữa chúng với nhau; tuổi già cũng vậy. Theo ông, người ta bắt đầu già từ tuổi 56. Ông là người đầu tiên so sánh các giai đoạn của cuộc sống con người với bốn mùa của tạo hóa, và so sánh tuổi già với mùa đông. Trong nhiều sách của ông và đặc biệt là trong châm ngôn, ông có những sự quan sát chính xác về người già. (Họ cần ít lương thực hơn thanh niên. Họ có khó khăn về hô hấp, bị chứng xuất tiết (catarrhe) kéo theo cơn ho, có hiện tượng khó tiểu tiện, đau khớp, bệnh thận, chóng mặt, đột quy (apoplexie), suy mòn (cachexie), ngứa, khó ngủ; họ tiết nước qua ruột, mắt, mũi; họ thường bị đục thủy tinh thể; thị lực yếu, tai kém). Trong mọi lĩnh vực, ông khuyên họ điều độ, nhưng cũng đừng ngừng hoạt động.

Sự thừa kế Hippocrate không mấy tốt đẹp. Các quan điểm của Aristote dựa trên tư biện, chứ không phải trên kinh nghiệm; theo ông, điều kiện sống là sức nóng bên trong và ông đồng hóa cảnh giả lão với một trường hợp giá lạnh. La Mã thừa kế khái niệm của người Hy Lạp trong khi giải thích những hiện tượng của cơ thể: khí chất, thể dịch, thể chất (crase), linh khí (pneuma). Ở La Mã, dưới thời Marc Aurèle, kiến thức y học không tiên tiến hơn ở Hy Lạp dưới thời Périclès.

Vào thế kỷ II, Galien làm một công trình tổng hợp khái quát về nền y học cổ đại. Ông cho tuổi già là bước quá độ giữa bệnh tật và sức khỏe. Nó không phải thực sự là một trường hợp bệnh lý: tuy nhiên, mọi chức năng sinh lý học của người già đều giảm sút. Ông giải thích hiện tượng này bằng cách dung hòa lý thuyết về thể dịch và lý thuyết về sức nóng bên trong. Sức nóng này được nuôi dưỡng bằng các thể dịch: nó nguội lạnh đi khi cơ thể bị mất nước hay các thể dịch bốc hơi. Trong cuốn Gérocomica, ông đưa ra những lời khuyên về vệ sinh được người ta noi theo ở châu Âu cho tới tận thế kỷ XIX. Ông nghĩ rằng theo nguyên lý contraria contrariis (lấy độc trị độc), cần sưởi ấm và làm ướt cơ thể người già: người già cần tắm nóng, uống rượu vang và cũng cần hoạt động. Ông đưa ra những lời khuyên chi tiết về chế độ ăn uống. Ông nêu trường hợp Antioche, vị thầy thuốc già ở tuổi 80 vẫn thăm viếng người bệnh và tham dự các hội nghị chính trị, và Teléphos, nhà ngữ pháp học già sức khỏe vẫn tốt cho tới gần 100 tuổi.

Trong nhiều thế kỷ, y học chỉ chú giải công trình của ông. Độc đoán, tin chắc mình không thể sai lầm, ông thắng lợi vào một thời kỳ người ta còn tin tưởng hơn là tranh cãi. Chủ yếu, ông sống vào một thời kỳ và trong một môi trường mà đạo độc thần xuất phát từ phương Đông được khẳng định chống lại đạo đa thần. Lý thuyết của ông thấm đẫm tình cảm tôn giáo. Ông tin vào sự tồn tại một Thượng đế duy nhất. Ông cho cơ thể là một công cụ vật chất của linh hồn. Những nhà giảng giáo lý Cơ đốc tán thành quan điểm của ông; và cả người Do Thái lẫn người Arập theo đạo Hồi cũng vậy. Và chính vì vậy, trong suốt thời Trung đại, y học hầu như không phát triển: hệ quả là người ta vẫn rất ít biết về tuổi già. Tuy vậy, Avicenne - bản thản cũng là môn đệ của Galien - đã có những nhận xét rất đáng chú ý về bệnh kinh niên và rối loạn tâm thần của người già.

Các tác gia kinh viện quan tâm so sánh cuộc sống với một ngọn lửa được dầu ngọn đèn nuôi dưỡng: đó là một hình ảnh huyền bí, trong lúc linh hồn ở thời Trung đại thường được biểu diễn bằng một ngọn lửa. Trên bình diện ngoại đạo, mối quan tâm lớn của thầy thuốc là phòng bệnh hơn chữa bệnh. Trường phái Salerme, nơi ra đời và phát triển nền y học phương Tây, quan tâm xây dựng “chế độ sức khỏe và sống lâu”. Văn học viết nhiều về chủ đề này. Ở thế kỷ XIII, Roger Bacon, người coi tuổi già là một bệnh tật[8], viết tặng Clément VI một tập sách vệ sinh về tuổi già, trong đó ông dành một vị trí quan trọng cho thuật luyện đan (alchimie). Nhưng ông là người đầu tiên có ý kiến điều chỉnh thị giác bằng kính phóng đại. (Người ta sản xuất loại kính này ở Italia, ít lâu sau khi ông qua đời năm 1300. Người Êtruyri đã biết sử dụng răng giả. (Thời Trung đại, người ta lấy răng ở xác súc vật hay xác thanh niên). Cho tới cuối thế kỷ XV, tất cả các công trinh về tuổi già đều là những chuyên luận về vệ sinh. Trường phái Montpellier cũng soạn thảo các “chế độ sức khỏe”. Cuối thế kỷ XV, ở Italia, diễn ra một cuộc phục hưng khoa học song song với cuộc phục hưng nghệ thuật. Thầy thuốc Zerbi viết một cuốn Lão khoa, chuyên khảo đầu tiên về bệnh lý tuổi già. Nhưng ông không sáng tạo gì hết.

Ngành y học có bước tiến lớn vào đầu thời Phục hưng, là giải phẫu học. Trong một nghìn năm, người ta cấm phẫu tích cơ thể người. Điều này có thể thực hiện được, một cách ít nhiều công khai, vào cuối thế kỷ XV. Điều đáng chú ý nhưng không có gì đáng ngạc nhiên khi nhà sáng lập ngành phẫu thuật hiện đại lại là Leonard de Vinci: với tư cách họa sĩ, ông thiết tha quan tâm tới việc thể hiện cơ thể con người và mong muốn được biết nó một cách chính xác. “Tôi đã phẫu tích hơn mười cơ thể người - theo lời ông - để có hiểu biết đầy đủ và thực sự về chúng”. Thực tế, vào cuối đời, ông đã phẫu tích hơn ba mươi xác chết, trong đó có thi thể người già. Ông vẽ nhiều gương mặt và cơ thể người già; ông cũng vẽ, theo quan sát của chính mình, ruột và động mạch của họ (ông cũng ghi lại thành văn những hiện tượng thay đổi về giải phẫu quan sát được, nhưng mãi về sau, người ta mới được biết các văn bản ấy).

Giải phẫu học tiếp tục tiến triển với Vesale, người thầy vĩ đại của ngành khoa học này. Nhưng những ngành khác thì giẫm chân tại chỗ. Khoa học vẫn mang nặng dấu ấn siêu hình. Chủ nghĩa nhân văn tìm cách đấu tranh chống lại truyền thông nhưng vẫn không thoát ra khỏi. Ở thế kỷ XVI, Paracelse viết sách bằng tiếng Đức thay thế tiếng Anh, vì muốn được hiện đại. Ông có một số trực giác mới và đáng chú ý, nhưng bị nhấn chìm trong những lý thuyết rối rắm. Theo ông, con người là một “hợp chất hóa học” và tuổi già là kết quả của một hiện tượng tự nhiễm độc (auto-intoxication).

Cho tới lúc bấy giờ, các công trình viết về tuổi già chỉ quan tâm tới vệ sinh dự phòng: về chẩn đoán và điều trị, chỉ có những lời chỉ dẫn tản mạn. David Pomis, thầy thuốc ở Vơnidơ, là người đầu tiên bàn về những vấn đề này một cách rõ ràng, có trật tự. Một số công trình miêu tả của ông về bệnh già rất sâu và chính xác, đặc biệt là bệnh huyết áp cao.

Ở thế kỷ XVII, có nhiều công trình về tuổi già, nhưng không có giá trị. Thế kỷ XVIII, Galien vẫn còn đồ đệ, trong đó phải kể tới Gerard Van Swieten. Ông này cho già lão là một thể bệnh không thể chữa khỏi; ông chế giễu các bài thuốc theo thuật luyện đan hay thiên văn học; ông miêu tả chính xác một số hiện tượng thay đổi về mặt giải phẫu do tuổi già gây nên. Nhưng sự tăng tiến của giai cấp tư sản, chủ nghĩa duy lý và máy móc mà giai cấp này sử dụng, dẫn tới việc thành lập một trường phái mới: trường phái y vật lý (iatrophysique) Borelli, Baglivi đưa vào y học các quan niệm của La Mettrie: cơ thể là một cỗ máy, một tập hợp hình trụ, hình thoi, bánh xe. Phổi là một ống bễ. Về tuổi già, họ lấy lại lý thuyết của các nhà cơ giới luận thời cổ đại[9]: cơ thể thoái hóa giống như một cỗ máy hao mòn đi khi đã được dùng lâu dài[10]. Luận đề này vẫn có những người bảo vệ tới tận thế kỷ XIX, và thậm chí vào thời kỳ này, nó trở nên thịnh hành nhất. Mặt khác, Stahl đề xướng lý thuyết mệnh danh là thuyết sức sống (vitalisme) cho rằng trong con người có một nguyên lý cốt tử, một thực thể, mà sự suy yếu sẽ kéo theo sự già nua và cái chết.

Giữa những người bênh vực truyền thống và những người coi trọng các hệ thống hiện dại, nổ ra nhiều cuộc tranh cãi vô bổ. Y học vấp phải nhiều khó khăn nghiêm trọng về mặt lý thuyết. Nó không còn bằng lòng với bệnh học về các thể dịch nhưng cũng chưa tìm ra những cơ sở mới, nên rơi vào một ngõ cụt. Tuy vậy, về thực tiễn, nó vẫn tiến triển. Những cuộc mổ xẻ gia tăng, giải phẫu học có những bước tiến lớn, có lợi cho công trình nghiên cứu tuổi già. Ở Nga, Fischer, giám đốc Y tế, đoạn tuyệt với Galien và mô tả có hệ thống hiện tượng thu teo các cơ quan trong cơ thể do lão suy. Cuốn sách của ông là sự kiện đáng ghi nhớ, mặc dù còn những thiếu sót. Công trình đồ sộ của Morgagni, người Italia, xuất bản năm 1761, cũng rất quan trọng. Lần đầu tiên, nó thiết lập mối liên quan giữa các triệu chứng lâm sàng và những sự quan sát trong các cuộc mổ xẻ. Sách dành hẳn một tiết về tuổi già.

Trong thập kỷ cuối cùng, về đề tài này, xuất hiện ba cuốn sách dự báo những phát minh của hai thế kỷ XIX và XX. Rush, thầy thuốc người Mỹ, xuất bản một công trình lớn về sinh lý học và lâm sàng, dựa trên cơ sở những sự quan sát của ông. Hufeland, người Đức, cũng tập hợp trong một chuyên luận, nhiều sự quan sát đáng chú ý và rất được hoan nghênh. Ông theo thuyết sức sống. Ông hình dung mỗi cơ thể có một năng lượng sống nhất định, năng lượng này hao mòn dần theo thời gian. Công trình quan trọng nhất là của Seiler, xuất bản năm 1799, hoàn toàn viết về giải phẫu học người già; sách dựa trên cơ sở những cuộc mổ xẻ. Nó không có gì độc đáo nhưng là một trong những công cụ lao động được ưa chuộng nhất trong hàng chục năm qua. Người ta sử dụng nó cho tới tận giữa thế kỷ XIX.

Vào đầu thế kỷ XIX, các thầy thuốc ở Montpellier tiếp tục đi theo thuyết sức sống[11]. Tuy nhiên, y học bắt đầu thừa hưởng tiến bộ của sinh lý học và của tất cả các khoa học thực nghiệm. Các công trình nghiên cứu về tuổi già trở nên chính xác và có hệ thống. Năm 1817, Rostan nghiên cứu bệnh suyễn của người già; phát hiện ra mối quan hệ của nó với một sự rối loạn về não. Năm 1840, Prus viết bản khái luận đầu tiên có hệ thống về bệnh người già.

Từ giữa thế kỷ XIX, khoa lão bệnh học (gériatrie) bắt đầu tồn tại thực sự - tuy chưa mang cái tên ấy. Khoa học này gặp thuận lợi ở Pháp nhờ việc thành lập những dưỡng đường rộng lớn tập hợp nhiều người già. Salpêtrière là dưỡng đường lớn nhất châu Âu, với tám nghìn người bệnh trong đó từ hai đến ba nghìn là người già. Người già cũng có nhiều ở Bicêtre. Vì vậy, dễ sưu tập những sự kiện lâm sàng về lứa tuổi này. Có thể coi Salpêtrière là hạt nhân của tổ chức lão khoa đầu tiên. Charcot tổ chức tại đấy nhiều buổi nói chuyện nổi tiếng về tuổi già, về sau được in thành sách năm 1886 và có tiếng vang rất lớn. Lúc bấy giờ, xuất hiện nhiều cuốn chuyên khảo sáo rỗng về vệ sinh không có gì đáng chú ý. Nhưng nhìn chung, y học dự phòng nhường bước cho điều trị học: từ nay, người ta quan tâm chữa bệnh cho người già. Nhất là vì họ ngày càng đông, lúc đầu ở Pháp, về sau, ở các nước khác: trong số khách hàng của các thầy thuốc, có thêm nhiều bệnh suy thoái phát triển trên mảnh đất già lão. Trước cuốn sách của Charcot, đã ra đời một công trình của Pennock năm 1847, một tiểu luận của Réveillé-Parise năm 1852, nghiên cứu tần số của mạch đập và nhịp thở của người già. Giữa những năm 1857 và 1860, Geist xuất bản một công trình tổng hợp có giá trị về văn học lão khoa ra đời ở Đức, Pháp và Anh.

Vào cuối thế kỷ XIX và ở thế kỷ XX, các công trình nghiên cứu gia tăng. Boy-Tessier năm 1895, Rauzier năm 1908, Pic và Bamamour năm 1912, xuất bản ở Pháp những công trình tổng hợp quan trọng. Cũng rất quan trọng, còn có công trình của Burger ở Đức, các tiểu luận của Minot và Metchnifoff ở Mỹ, cả hai đều xuất bản năm 1908, và tiểu luận của Child, nhà động vật học cũng ở Mỹ, năm 1915. Cũng như những thời kỳ trước, một vài nhà khoa học vẫn hy vọng giải thích quá trình lão hóa bằng một nguyên nhân duy nhất: Cuối thế kỷ XIX, một vài người cho rằng hiện tượng ấy do sự thu teo các tuyến tình dục gây nên. Ở tuổi 72, Brown Sequard, giáo sư Đại học Pháp (Collège de France) tiêm chất chiết từ tinh hoàn chuột lang (cobaye) và chó: không có kết quả lâu bên. Voronoff, cũng là giáo sư Đại học Pháp, có sáng kiến ghép cho người già các tuyến của khỉ: thất bại. Bogomoletz tìm cách chế huyết thanh hồi xuân trên cơ sở hocmôn: cũng thất bại nốt. Về phía mình, Metchnikoff lấy lại, dưới một hình thức hiện đại, quan niệm cho rằng già lão là kết quả của một quá trình tự nhiễm độc. Vào đầu thế kỷ XX, theo một công thức được chấp nhận, Cazalis khẳng định: “Động mạch già đi theo con người”; ông cho xơ vữa động mạch là yếu tố quyết định quá trình già lão. Quan niệm phổ biến nhất cho già lão là do giảm sút trao đổi chất.

Nascher, người Mỹ, được coi là cha đẻ của lão bệnh học. Sinh trưởng ở Viên - vốn là một trung tâm nghiên cứu quan trọng vể tuổi già-, ông tới Niu Ooc từ nhỏ và học y khoa. Đến thăm một dưỡng đường cùng với một nhóm sinh viên, ông nghe một bà già phàn nàn với ông giáo sư về những sự rối loạn khác nhau. Giáo sư giải thích bệnh của bà, chính là tuổi già. “Vậy có thể làm gì? Nascher hỏi. - Không gì hết”. Kinh ngạc về câu giải đáp, Nascher quan tâm nghiên cứu hiện tượng già lão. Trở về Viên, ông tới thăm một nhà dưỡng lão, kinh ngạc về sự trường thọ và sức khỏe của người già. “Ấy là vì chúng tôi chăm sóc những bệnh nhân có tuổi như các thầy thuốc nhi khoa chăm sóc trẻ em” - những người bạn đồng nghiệp giải thích với ông như vậy. Từ đó, ông xây dựng một ngành y học riêng mà ông đặt tên là lão bệnh học. Năm 1909, ông công bố chương trình đầu tiên; năm 1912, ông thành lập Hội lão bệnh học Niu Ooc và năm 1914, công bố một cuốn sách mới về vấn đề này, nhưng không tìm được người xuất bản: người ta cho vấn đề không có gì bổ ích.

Bên cạnh lão bệnh học, gần đây, đã phát triển một ngành khoa học ngày nay được gọi là lão khoa: không nghiên cứu bệnh lý tuổi già, mà nghiên cứu chính quá trình già lão. Vào đầu thế kỷ, các công trình nghiên cứu về tuổi già chỉ là thứ phẩm của những công trình khác: xem xét đời sống cây cối và loài vật, người ta nhân đấy chú ý tới những sự đổi thay của chúng theo năm tháng. Tuổi thanh, thiếu niên là đối tượng của những công trình chuyên môn, nhưng tuổi già không được nghiên cứu cho chính bản thân nó, phần lớn do những điều cấm kỵ tôi đã nêu[12]!. Đó là một vấn đề khó chịu. Giữa những năm 1914-1930, chỉ được coi là quan trọng các công trình của Carrel mà các quan niệm được phổ biến rộng rãi ở Pháp; người ta trở lại ý tưởng cho rằng tuổi già là một sự tự nhiễm độc do các sản phẩm của quá trình chuyển hóa các tế bào.

Về sau, tình hình thay đổi. Ở Mỹ, số người cao tuổi tăng lên gấp đôi giữa những năm 1900 và 1930, rồi lại tăng gấp đôi giữa 1930 và 1950; công nghiệp hóa xã hội dẫn tới việc tập trung một số lớn những người già vào các thành phố và làm nảy sinh nhiều vấn đề nghiêm trọng: nhiều cuộc điều tra được tiến hành để tìm ra giải pháp; chúng khiến người ta lưu ý tới người già và người ta muốn biết những cuộc điều tra ấy. Trong sinh học, tâm lý học, xã hội học, công trình nghiên cứu phát triển từ 1930, và tiến triển tương tự ở những nước khác. Năm 1938, ở Kiep, có một hội nghị quốc tế về lão khoa. Trong cùng năm ấy, ở Pháp được công bố công trình tổng hợp vĩ đại của Bastai và Pogliatti, và ở Đức, ra đời tạp chí chuyên môn định kỳ đầu tiên. Năm 1939, một nhóm nhà khoa học Anh và giáo sư y học quyết định lập một câu lạc bộ quốc tế nghiên cứu về tuổi già. Ở Mỹ, xuất bản cuốn sách đồ sộ của Cowdry, cuốn Problems of ageing (Những vấn đề về lão khoa).

Trong chiến tranh, các công trình bị chậm lại, nhưng được tiếp tục trở lại sau chiến tranh. Năm 1945, một hội lão khoa được thành lập ở Mỹ, và năm 1946 được xuất bản tại đây, tạp chí định kỳ thứ hai dành cho những vấn đề tuổi già. Những xuất bản phẩm tăng lên nhiều ở tất cả các nước. Ở Anh, huân tước Nuffield lập tổ chức Nuffield với những khoản ngân sách đồ sộ: tổ chức này nghiên cứu lão bệnh học và cả hoàn cảnh sinh sống của người già ở Anh. Ở Pháp, dưới sự thúc đẩy của Léon Binet, công trình nghiên cứu về tuổi già có một đà phát triển mới. Một hiệp hội quốc tế về lão khoa được thành lập năm 1950 ở Liège; hiệp hội này tổ chức đại hội trong cùng năm ấy ở Liège, rồi năm 1951 ở Saint Louis du Missouri, ở Luân Đôn năm 1954, và nhiều đại hội khác về sau. Ở nhiều nước thành lập các hội nghiên cứu. Năm 1954, một bảng tra thư mục về lão khoa ở Mỹ giới thiệu 19.000 sách tham khảo. Theo tiến sĩ Destrem, hiện nay, số lượng ấy đã tăng lên gấp đôi. Ở Pháp, Hội lão khoa được thành lập năm 1958. Cùng năm ấy, thành lập Trung tâm nghiên cứu lão khoa do giáo sư Bourlière lãnh đạo. Những tiểu luận quan trọng được công bố ở Pháp: của Grailly và Destrem năm 1953, của Binet và Bourlière năm 1955. Tạp chí lão khoa Pháp được sáng lập năm 1954. Cuối cùng, một hội đồng chuyên môn về vệ sinh xã hội được thành lập ở Paris để ứng phó với các vấn đề tuổi già. Ở Mỹ, trường Đại học Chicago công bố năm 1959 và 1960 ba chuyên luận vốn là những cuốn sách tóm tắt thực sự về tuổi già, về cả quan điểm cá nhân lẫn xã hội, ở châu Mỹ và Tây Âu.

Lão khoa phát triển trên ba bình diện: sinh học, tâm lý học và xã hội học. Trong cả ba lĩnh vực này, nó đều trung thành với cùng một định kiến thực chứng chủ nghĩa; người ta không đặt vấn đề giải thích vì sao xảy ra các hiện tượng, mà miêu tả một cách tổng hợp, càng chính xác càng tốt, chúng xảy ra như thế nào.

***

Y học hiện đại không còn tìm cách quy nguyên nhân cho quá trình lão hóa về sinh học, mà coi nó gắn liền với quá trình cuộc sống, cũng như sự ra đời, phát triển, sinh sản, và chết. Những cuộc thí nghiệm của Mc Cay về loài chuột[13] gợi ý cho tiến sĩ Escoffier-Lambiotte một công trình bình luận đáng lưu ý: “Như vậy, sự già lão, rồi cái chết không có quan hệ với một mức tiêu hao năng lượng, một số nhịp đập nhất định của tim, mà xuất hiện khi kết thúc một chương trình phát triển và trưởng thành nhất định”. Nói cách khác, già lão không phải là một biến cố cơ học; giống như cái chết mà, theo Rike, “mỗi người mang trong mình giống như trái cây mang hạch của nó”, hình như mỗi cơ thể chứa đựng từ đầu sự già nua của mình, hệ quả tất yếu của sự hoàn mãn bản thân[14].

Ngày nay, người ta cho đó là một quá trình chung cho mọi sinh vật. Cho tới những thời gian gần đây, người ta ngỡ bản thân các tế bào cũng bất tử: chỉ có những sự kết hợp của chúng mới bị phá hủy qua thời gian. Carrel bảo vệ luận điểm này và cho là mình chứng minh nó. Nhưng những kinh nghiệm gần đây đã chỉ ra rằng tế bào cũng biến đổi theo năm tháng. Theo nhà sinh học Mỹ Orgel, thời gian kéo theo những sự suy yếu trong hệ thống vốn thông thường xác định và kế hoạch hóa một cách chính xác việc sinh sản các prôtêin tế bào. Nhưng các công trình thuộc phạm vi hóa - sinh này còn chưa mấy sâu sắc.

Ở con người, về mặt sinh lý học, cái đặc trưng hiện tượng già lão được tiến sĩ Destrem gọi là một “sự biến đổi theo nghĩa xấu của các mô”. Khối các mô tích cực về mặt chuyển hóa giảm bớt, còn khối các mô trơ ì về chuyển hóa thì gia tăng: đó là những mô ở khe và xơ cứng, và là đối tượng của một quá trình mất nước (déshydratation) và thoái hóa mỡ (dégénérescence graisseuse). Có một sự giảm sút rõ rệt của khả năng hồi sinh tế bào. Ưu thế của mô khe (tissu interstitiel) đối với các mô trọng yếu rất rõ rệt ở cấp độ các tuyến và hệ thần kinh. Nó kéo theo hiện tượng thu teo các cơ quan chủ yếu và sự suy yếu của một số chức năng không ngừng giảm sút cho tới khi chết. Những hiện tượng hóa-sinh xảy ra: natrium, chlore, calcium tăng thêm; kalium, magnésium, phosphore và các protein tổng hợp giảm bớt.

Vẻ ngoài của cá nhân biến đổi: tóc bạc và thưa dần; người ta không hiểu vì sao: cơ chế của hiện tượng mất sắc tố (dépigrnentation) của mao mạch (bulbe capillaire) vẫn không rõ; lông cũng bạc trắng trong lúc ở một số chỗ - ví dụ ở cằm bà già - chúng bắt đầu mọc nhiều. Do mất nước và mất tính đàn hồi của mô lớp da dưới, da nhăn lại. Răng rụng. Tháng tám 1957, ở Mỹ, có 21,6 triệu người không còn răng, tức là 13% dân số. Do mất răng, phần mặt dưới ngắn lại tới mức mũi - kéo dài ra một cách thẳng đứng do các mô đàn hồi bị teo - sát lại gần cằm. Do lớp da lão suy, mí mắt trên dày lên, trong lúc có những cái túi hiện lên phía dưới mắt. Môi trên mỏng bớt; dái tai lớn lên. Bộ xương cũng biến đổi. Các đĩa cột sống lún xuống và các đốt sống lưng yếu đi: giữa tuổi 45 - 85, nửa thân trên giảm mất mười cm ở đàn ông, và mười lăm ở đàn bà. Độ rộng của hai vai giảm bớt, của khung chậu tăng lên; lồng ngực có xu hướng mang hình tên, nhất là ở phụ nữ. Hiện tượng teo cơ, xơ cứng các khớp dẫn tới rối loạn trong vận động. Chứng loãng xương (ostéoporose) xuất hiện: chất đặc của xương trở nên xốp và yếu; vì vậy, gãy cổ xương đùi - vốn đỡ sức nặng của cơ thể - là một tai nạn thường hay xảy ra.

Tim không thay đổi nhiều nhưng hoạt động suy giảm, mất dần khả năng thích ứng; chủ thể phải giảm bớt hoạt động tim để giữ gìn nó. Hệ tuần hoàn bị thương tổn; chứng xơ vữa động mạch (athérosclérose) không phải là nguyên nhân của già lão, nhưng là một trong những đặc điểm thường xuyên nhất của tuổi già. Người ta không biết chính xác do cái gì gây nên: người thì nói do rối loạn hóc môn; người lại bảo do huyết áp quá cao; thông thường, người ta cho nguyên nhân chính là rối loạn chuyển hóa lipide. Hệ quả có nhiều. Có khi, xơ vữa động mạch ảnh hưởng tới não. Dẫu sao, tuần hoàn não bị chậm lại. Tĩnh mạch mất đàn hồi, lưu lượng tim giảm bớt, tốc độ tuần hoàn chậm đi, huyết áp tăng. Vả lại, cần lưu ý rằng chứng tăng huyết áp, rất nguy hiểm cho người lớn, lại rất có thể chịu đựng được ở người cao tuổi. Mức tiêu thụ ôxy của não giảm bớt. Lồng ngực trở nên cứng rắn hơn và năng lực hô hấp, từ 5 lít ở tuổi 25, giảm xuống còn 3 lít ở tuổi 85. Lực cơ bắp giảm sút. Thần kinh vận động chuyển kích thích chậm hơn, và phản ứng cũng vậy. Có hiện tượng thu teo thận, tuyến tiêu hóa, gan. Các cơ quan cảm giác bị thương tổn. Năng lực thích ứng giảm sút. Tật lão thị là hiện tượng hầu như của mọi người già; và thị lực giảm sút, năng lực phân biệt cũng vậy. Năng lực thính giác sút kém, có khi điếc. Khứu giác, vị giác, xúc giác không còn nhạy như trước.

Thu teo các tuyến nội tiết là một trong những hệ quả thông thường nhất và rõ rệt nhất của sự già lão; nó kéo theo hiện tượng thu teo cơ quan sinh dục. Về điểm này, gần đây, một số sự kiện cụ thể đã được chứng minh[15]. Ở đàn ông có tuổi, không có hiện tượng bất bình thường đặc biệt về tinh trùng; về lý thuyết, việc thụ tinh của noãn (ovule) bằng tinh dịch lão suy là cực kỳ khó khăn. Không có quy luật chung về việc ngừng sinh sản tinh trùng, mà chỉ có những ca riêng biệt. Tuy nhiên, hiện tượng cương cứng (érection) chậm gấp hai hay ba lần so với tuổi thanh niên. (Hiện tượng cương cứng buổi sáng sớm có thể thấy ở người rất cao tuổi không mang tính chất tình dục). Nó có thể được giữ lâu mà không phóng tinh (éjaculaton), và sự kiểm soát này có được là vừa do kinh nghiệm giao hợp vừa do giảm cường độ đáp ứng tình dục. Sau lúc cực khoái (orgasme), hiện tượng xẹp (detumescence) diễn ra cực kỳ nhanh chóng, và người có tuổi trơ ì trước những sự kích thích mới, lâu hơn thanh niên nhiều.

Ở thanh niên, hiện tượng cương cứng phát triển thành hai giai đoạn: giai đoạn tống chất lỏng tinh khí vào niệu quản tuyến tiền liệt (urètre prostatique); giai đoạn chuyển qua niệu quản tới lỗ niệu quản (méat urétral) và ra ngoài; trong giai đoạn 1, chủ thể cảm thấy hiện tượng cương cứng nhất thiết sẽ xảy ra. Nói chung, người có tuổi không hề cảm thấy như thế; cả hai giai đoạn rút lại làm một và người đó có cảm giác một sự rò rỉ (suintement) hơn là một sự tống ra (expulsion). Với tuổi tác, khả năng cương cứng và phóng tinh giảm sút và thậm chí mất hẳn. Nhưng sự bất lực không phải bao giờ cũng kéo theo sự dập tắt dục năng (libido).

Ở phụ nữ, chức năng sinh sản bị cắt đứt đột ngột vào lúc tương đối trẻ. Là sự kiện duy nhất trong quá trình già lão phát triển liên tục trên tất cả các bình diện khác, nó xảy tới đột ngột vào khoảng 50 tuổi: thời kỳ mãn kinh. Chu kỳ buồng trứng và vòng kinh nguyệt ngừng lại, buồng trứng trở nên xơ cứng; người phụ nữ không còn có thể thụ thai. Các steroide tình dục[16] không còn và cơ quan sinh dục bị thu teo.

Có một thiên kiến phổ biến là người già khó ngủ. Sự thực, theo một cuộc điều tra ở các dưỡng đường Pháp năm 1959, họ ngủ trên bảy tiếng mỗi đêm. Nhưng ở nhiều người trong số họ, có hiện tượng loạn giấc ngủ (dysomnie). Hoặc họ khó ngủ, hoặc họ dậy sớm, hoặc nữa, giấc ngủ của họ bị cắt đứt đoạn; lý do của những hiện tượng không bình thường này có thể thuộc phạm vi sinh lý học, sinh học hay tâm lý học. Sau tuổi tám mươi, hầu như mọi người già đều ngủ gà ngủ gật ban ngày.

Nói chung, tình trạng thu teo cơ thể của người cao tuổi kéo theo hiện tượng dễ mệt mỏi mà không một ai thoát khỏi; họ chỉ có thể nỗ lực về thể chất trong những phạm vi hạn hẹp. Họ chống đỡ viêm nhiễm tốt hơn người trẻ; nhưng cơ thể bị nghèo nàn đi khó chịu đựng hơn những xâm nhập của thế giới bên ngoài: sự thu teo của các cơ quan làm giảm bớt độ an toàn cho phép chống đỡ. Một vài thầy thuốc đi tới chỗ đồng hóa tuổi già với một thứ bệnh tật: chẳng hạn, nữ tiến sĩ Aslan, nhà lão khoa học Rumani nổi tiếng, trong một cuộc trả lời phỏng vấn ở Italia. Riêng tôi cho sự đồng nhất hóa ấy là không thỏa đáng; bệnh tật là một sự cố; còn tuổi già là bản thân quy luật cuộc sống. Nhưng từ ngữ: “già nua và tàn tật” hầu như là một từ thừa. Péguy từng viết: “Già lão chính là tàn tật thu tóm lại”. Còn Samuel Johnson thì nói: “Bệnh tật của tôi là hen suyễn, phù thũng và, khó chữa hơn là tuổi bảy nhăm”. Một bác sĩ hỏi một bà già đeo kính: “Bà sao vậy, thưa bà? Cận thị hay viễn thị?” - Thưa bác sĩ, tôi bị già”.

Có mối quan hệ tương hỗ giữa già nua và bệnh tật; bệnh tật thúc đẩy tuổi già và tuổi già dễ bị các rối loạn bệnh lý, đặc biệt là các quá trình suy thoái đặc trưng cho tuổi già. Rất hiếm gặp cái có thể gọi là “tuổi già ở trạng thái đơn thuần”. Người già bị mắc một thứ đa bệnh lý (polypathologie) mạn tính.

Nếu xem xét một trăm người bệnh có tuổi và một trăm người thanh niên, thì tỷ lệ người đến khám bệnh hay mua thuốc ở số thanh niên cao hơn nhiều. Mặt khác, người già chỉ chiếm khoảng 12% dân số. Nhưng ở Pháp, trong bệnh viện, họ chiếm một phần ba số người nhập viện, và đến một ngày nhất định, chiếm hơn nửa số bệnh nhân vì họ ở lại lâu hơn những người khác, ở châu Mỹ, năm 1955, trong lúc chỉ chiếm một phần mười hai dân số, họ lại chiếm một phần năm số giường bệnh viện. Một cuộc điều tra ở California năm 1955 cho thấy số lượt khám bệnh tăng theo lứa tuổi. Số lượt khám bệnh của người già nhiều hơn số lượt khám bệnh của nhân dân nói chung 50%, và số lượt khám bệnh của phụ nữ có tuổi, cao hơn hai lần so với nam giới. Phụ nữ cũng chiếm số đông hơn trong bệnh viện. Họ sống lâu hơn đàn ông, nhưng trong suốt cuộc đời, họ thường ốm đau nhiều hơn. Nói chung, ở Mỹ, số người mắc bệnh mạn tính ở người già, trung bình lớn hơn bốn lần so với những người khác. Những cuộc điều tra ở Australia, Hà Lan cũng cho những kết quả tương tự.

Người có tuổi chủ yếu bị những “cơn khó chịu khó xác định” và bệnh thấp khớp. Theo một công trình thống kê ở Mỹ, thì bệnh tật chủ yếu của người già là viêm khớp, thấp khớp, bệnh tim. Theo một công trình khác là: bệnh tim, viêm khớp, bệnh viêm thận, cao huyết áp, xơ vữa động mạch. Theo một công trình khác nữa là: rối loạn trong phối hợp, thấp khớp, bệnh hô hấp, tiêu hóa và thần kinh. Nghiên cứu số người già nằm viện ở Lion, bác sĩ Vignat nhận thấy họ bị những chứng bệnh sau đây theo thứ tự giảm dần: bệnh tim mạch, hô hấp, tinh thần, suy kiệt về sinh học, bệnh về mạch, thần kinh, ung thư, rối loạn bộ máy vận động, rối loạn tiêu hóa. Vì tuổi già chủ yếu là lĩnh vực của tâm thần thân thể (psychosomatique) nên bệnh của các cơ quan cũng phụ thuộc chặt chẽ vào các yếu tố tâm lý.

Thực ra, trong nhiều trường hợp, không thể phân tích hai loại nguyên nhân ấy. Chẳng hạn, tai nạn thường xảy ra đối với người già. Đó là kết quả của một số hành vi có đụng tới năng lực trí tuệ - sự chú ý, tri giác - và thái độ biểu cảm: thờ ơ, buông xuôi, ác ý. Nhưng mặt khác, phần lớn những tai nạn ấy được giải thích bằng rối loạn về phương hướng, chóng mặt, cơ bắp cứng đờ, bộ xương mềm yếu. Giữa tuổi 45 - 55, cứ 100.000 người, trung bình hàng năm xảy ra 52 tai nạn; trên tuổi 75, trung bình lên tới 338. Nhiều nhất là bị ngã trong nhà, đôi khi kéo theo tử vong, người già cũng là nạn nhân của tai nạn giao thông vì đi lại khó khăn và không trông thấy rõ. Nhiều người không muốn ra khỏi nhà.

Điều mà tất cả các sự quan sát làm rõ, là những sự khác biệt quan trọng giữa những người cùng một lứa tuổi. Tuổi thời gian và tuổi sinh học rất không khớp nhau: bề ngoài về thể chất cho biết chính xác hơn là xem xét về sinh lý học theo số năm. Năm tháng không có trọng lượng giống nhau trên tất cả các đôi vai. Theo Howell, nhà lão khoa học Mỹ, sự già lão “không phải là một con đường dốc mà mọi người cùng xuống theo một tốc độ như nhau. Đó là một loạt bậc cao thấp khác nhau mà một số người nhảy qua nhanh hơn những người khác[17]”. Có một thứ bệnh, “bệnh lùn già” (“progéria”) làm mọi cơ quan của người bệnh, già sớm đi[18]. Ngày 12 tháng giêng 1968, ở bệnh viện Chatham, Canada, một bé gái 10 tuổi bị chết, với tất cả dáng vẻ bề ngoài của một cụ bà 90. Một trong những người anh trai của em cùng chết cùng một thứ bệnh ấy lúc 11 tuổi. Bác sĩ Denard-Toulet kể với tôi về một phụ nữ chết ở tuổi 45 do các cơ quan bị thu teo vì già lão. Ngoài những trường hợp rất hiếm thấy ấy, sự suy tàn xảy ra nhanh hay chậm do nhiều yếu tố: sức khỏe, di truyền, môi trường, xúc cảm, những thói quen cũ, mức sống. Nó mang những hình thức khác nhau tùy theo chức năng này hay chức năng khác thoái hóa đầu tiên. Có khi, đó là một quá trình liên tục; trong những trường hợp khác, một người cho tới lúc bấy giờ có vẻ hoàn toàn theo đúng tuổi tác hoặc thậm chí còn trẻ hơn so với tuổi, bỗng nhiên “già hẳn đi”. Trong trường hợp bệnh tật, stress, tang tóc, thất bại nặng nề, các cơ quan đột nhiên bị hỏng: cơ cấu vốn che giấu những sự thiếu hụt của chúng thì nay suy sụp. Thực ra, chủ thể từng chịu trong cơ thể hiện tượng thu teo do già lão; nhưng đã bù đắp được bằng những hoạt động tự động hay những cách ứng xử có suy xét: bỗng nhiên, người đó không còn khả năng vận dụng những sự bảo vệ ấy và sự già nua tiềm tàng bắt đầu bộc lộ. Sự suy sụp tinh thần này có ảnh hưởng tới các cơ quan và có thể kéo theo cái chết. Tôi được nghe kể về trường hợp một phụ nữ 63 tuổi, giữ gìn sức khỏe rất tốt, từng dũng cảm chịu đựng những nỗi đau đớn trong khi điều trị. Một sinh viên nội trú lơ đãng bảo bà sẽ không bao giờ khỏi bệnh; thế là bà bỗng già đi đến hai chục tuổi và những cơn đau tăng lên dữ dội. Một sự phật ý nặng nề, một vụ thua kiện chẳng hạn, có thể biến một người tuổi 60 thành một người già lão, về thể chất cũng như tinh thần.

Nếu không xảy ra một cú sốc nào thuộc loại đó, nếu sức khỏe vẫn tốt, thì trái lại, cho tới một tuổi đã cao, chủ thể có thể bù đắp những năng lực bị mất.

Ngày trước, thường có một sự tương phản rõ rệt giữa phát triển tinh thần và phát triển thể chất của con người. Montesquieu đã phàn nàn sự khập khiễng ấy: “Thật tội nghiệp cho con người! Trí tuệ chỉ vừa kịp đến độ trưởng thành thì cơ thể đã bắt đầu suy yếu!” Delacroix ghi nhật ký: “Sự khập khiễng kỳ lạ giữa sức lực trí tuệ nhờ tuổi tác và cảnh suy yếu của cơ thể cũng do tuổi tác, bao giờ cũng làm tôi kinh ngạc, và theo tôi là một mâu thuẫn trong quyết định của tạo hóa”.

Tiến bộ của y học đã làm biến đổi tình hình. Được bảo vệ chống lại nhiều bệnh tật và cảnh tàn phế, cơ thể có khả năng chống đỡ lâu hơn. Chừng nào trí tuệ còn minh mẫn và khỏe mạnh, thì thông thường, người ta giữ được cơ thể tráng kiện: sức khỏe suy sụp khi tinh thần rệu rã. Ngược lại: nếu đời sống sinh lý sút kém nghiêm trọng, thì năng lực tinh thần bị rối loạn. Dẫu sao, chúng cũng bị ảnh hưởng của những sự biến đổi của cơ thể. Các thông điệp bị truyền đi chậm hơn và bị sai lệch vì chất lượng kém của các cơ quan tiếp nhận. Hoạt động của bộ não ít linh hoạt hơn; mức tiêu thụ ôxy của nó giảm sút; và nếu máu không được cung cấp đủ ôxy thì trí nhớ giảm sút trực tiếp, các quá trình khái niệm xảy ra chậm, thao tác tinh thần trở nên bất bình thường và xảy ra những phản ứng dữ dội về xúc cảm: sảng khoái hay suy sụp. Có thể xem hiện tượng già lão như một ví dụ về “tình trạng bị cắt xén lan man” mà Goldstein nói tới khi bàn về những tai biến về não sau khi bị chấn thương. Trong trường hợp này, cũng bị mất đi các tế bào thần kinh. Vì những tế bào này có nhiều nên nếu tình thế không buộc chủ thể phải có một nỗ lực quá mức, thì người đó có thể dễ dàng đối phó. Nhưng nếu trong đời người đó có những sự mất thăng bằng, thì có thể xảy ra tai họa. Dẫu sao, nỗ lực trí óc làm người đó mệt mỏi: năng lực làm việc, khả năng chú ý bị giảm sút, chí ít cũng từ tuổi bảy mươi.

Khi nghiên cứu tâm lý người già, các nhà lão khoa sử dụng những phương pháp giống như khi họ tìm hiểu về mặt sinh lý học tuổi già. Họ xem xét các chủ thể theo tính bên ngoài, và chủ yếu dựa vào phép đo tâm thần (psychométrie). Đó là một ngành khoa học mà tôi cho rất đáng phản bác. Cá nhân khi chịu một cái test rơi vào một tình thế giả tạo và kết quả thu được là những sự trừu tượng hóa đơn thuần, khác hiện thực sống động. Thực ra, phản ứng trí tuệ của một con người phụ thuộc vào những sự xung đột trong gia đình có thể làm một đứa trẻ vốn sớm phát triển cho tới lúc bấy giờ, nay trở nên rõ ràng đần độn.

Năm 1917, trong quân đội Mỹ, người ta muốn biết trình độ tri năng của các ứng cử viên sĩ quan: thế là người ta có sáng kiến lập các test thông minh đầu tiên, và về sau, tổ chức nhiều công trình nghiên cứu loại này. Năm 1927, Willoughby lấy lại một số test được sử dụng trong quân đội Mỹ và đem áp dụng cho một nhóm gia đình sống xung quanh trường đại học Stanford. Năm 1925-1926, Jones và Conrad tập hợp những kết quả thu được ở Anh, sau khi xem xét 1.191 chủ thể. Công trình nghiên cứu này được tiếp tục ở Mỹ, Đức, Anh. Năm 1955, ở Pháp, Suzanne Pacaud nghiên cứu phản ứng của 4.000 nhân viên đường sắt, tuổi từ 20 đến 55, và của thợ học việc, từ 12 tuổi rưỡi đến 15 tuổi rưỡi. Gần đây, giáo sư Bourlière thiết lập ở Sainte Périne một hệ thống test về năng lực trí tuệ. Người ta nhận thấy trí nhớ trực tiếp không đặt được; trí nhớ cụ thể (về những dữ kiện quen thuộc) giảm sút trong khoảng từ 30 đến 50 tuổi. Trí nhớ sút kém nhất là trí nhớ bao hàm việc thiết lập những mối liên kết mới: ví dụ, việc tiếp thu một ngôn ngữ. Vả lại, có những sự khác biệt lớn tùy theo trình độ văn hóa của các chủ thể. Những test về trí nhớ tổ chức cho 3.0000 người chỉ ra rằng tất cả mọi người, trí nhớ giảm sút theo tuổi, nhưng ở những người lao động trí óc thì ít hơn ở những người lao động chân tay; ở công nhân chuyên nghiệp cũ, ít hơn so với thợ học việc; ở những người đang làm việc, ít hơn so với những người nghỉ hưu.

Đối với những phản ứng vận động, chúng diễn ra nhanh nhất và chính xác hơn ở lứa tuổi 25; tốc độ và độ chính xác của chúng giảm bớt từ tuổi 35 và nhiều hơn nửa sau 45. Còn về tốc độ thao tác trí tuệ, thì có tiến bộ cho tới tuổi 15, chững lại từ tuổi 15 đến 35, và sau đó giảm sút. Người trên 60 phản ứng kém với các test trí tuệ nếu bị khống chế về thời gian; trái lại, nếu thời gian không bị hạn định, thì có thể đuổi kịp và thậm chí vượt người trưởng thành. Những người cao tuổi khó có thể thích ứng với những tình thế mới; họ tổ chức lại dễ dàng những điều đã biết nhưng chống lại những sự thay đổi. Giành được cái mà người ta gọi là một ván - tức là một thái độ, một phương hướng trí tuệ họ phải nỗ lực nhiều: họ bị nô lệ những thói quen ngày trước, họ thiếu linh hoạt. Một khi theo đuổi một ván, họ khó bỏ ra. Thậm chí đứng trước những vấn đề hoàn toàn không còn thích hợp nữa, họ vẫn bám lấy. Vì vậy, khả năng bước đầu rèn luyện của họ bị giảm sút nhiều. Mọi năng lực đòi hỏi một sự thích ứng đều suy yếu đi từ tuổi 35, nhất là nếu nó không được nuôi dưỡng: quan sát, trừu tượng hóa và tổng hợp, hội nhập, cấu trúc. Tính nhẩm, tổ chức không gian cũng như luận lý lôgich đều suy yếu. Ở những người không có học thức, từ vựng nghèo nàn đi sau 60 năm; nhưng nó được duy trì và thậm chí còn phong phú thêm ở những người có trình độ văn hóa cao. Nói chung, những tri thức được đồng hóa kỹ lưỡng, từ vựng, trí nhớ trực tiếp hay bị trì hoãn lại về từ ngữ và con số không hề hao mòn đi. Tóm lại, ở cá nhân, có một tiềm năng chuyển động, có khả năng thích ứng bị già đi, và một phân số được kết tinh, được tạo nên bằng những cơ chế tiếp thu được, không già đi.

Từ các test và tài liệu thống kê nói chung, toát ra một hệ quả quan trọng: trình độ văn hóa của chủ thể càng cao thì sự giảm sút năng lực càng yếu và chậm. Nếu tiếp tục sử dụng trí nhớ và trí tuệ, thì người đó có thể giữ chúng nguyên vẹn. Tôi sẽ trở lại điểm này, điểm chúng ta chỉ có thể giải thích bằng cách gắn liền trí tuệ và trí nhớ một cá nhân với sự chú ý của người đó tới cuộc sống, tới quyền lợi của mình trên đời này, tới toàn bộ dự kiến của mình. Tạm thời, chúng ta chỉ lưu ý rằng một số người tuổi rất cao tỏ ra có hiệu lực hơn thanh niên. Thật vậy, nhiều công trình trí óc được hoàn thành không theo giới hạn thời gian. Nghề nghiệp, kỹ thuật, sự phán đoán, việc tổ chức các nhiệm vụ có thể bù đắp những thiếu sót trong ký ức, hiện tượng mệt mỏi, thích ứng khó khăn.

Tuy nhiên, cũng như cơ thể người già và có quan hệ với nó, tâm thần của họ yếu ớt: những trường hợp bệnh tâm thần xảy ra ở người già nhiều hơn ở lớp trẻ[19]. Theo một báo cáo của Viện sức khỏe tâm thần của Mỹ, trên 100.000 chủ thể thuộc cùng một lớp tuổi, số người bệnh tâm thần là 2,3 dưới 15 tuổi, 76,3 giữa 25 và 43 tuổi, 93 giữa 35 và 54 tuổi, 236,1 ở người già. Ở Thụy Điển, trên 7 triệu dân, có 9.000 trường hợp người già mất trí tuệ, theo nghĩa chặt chẽ của từ này. Ở Mỹ, số người mắc bệnh tâm thần nói chung tăng bốn lần giữa 1904 và 1950, và số người già đưa vào bệnh viện tâm thần tăng chín lần: có một phần vì người ta ngần ngại sử dụng phương tiện ấy. Ở Thụy Điển, tình hình không thay đổi từ hai nhăm năm nay.

Ngày nay, người già ít bị tật nguyền hơn xưa; trong số họ, số người bị liệt giường cũng ít hơn. Thậm chí, nếu so sánh nhiều nhóm tuổi, người ta bắt gặp trong những nhóm già nhất một tình hình phản - suy tàn: sở dĩ như vậy là vì muốn được sống lâu đến vậy, phải có lúc xuất phát một tiềm năng sức khỏe đặc biệt. Nhưng không phải vì vậy mà, theo quy luật chung, bắt đầu từ một thời điểm nào đó, mọi cá nhân đều bị sút kém. Khi nói “tuổi già tráng kiện”, “tuổi già tươi đẹp”, điều đó có nghĩa là người cao tuổi tìm thấy được thế cân bằng của mình về thể chất và tinh thần, chứ không phải cơ thể, trí nhớ, năng lực thích ứng về vận động tâm thần (adaptation psychomotrice) như của một người trai trẻ. Không một ai sống lâu có thể thoát khỏi cảnh già; đó là một hiện tượng tất yếu, không thể tránh khỏi.

Tuổi già bao giờ cũng dẫn tới cái chết. Nhưng hiếm khi tự thân nó kéo theo cái chết, mà không có sự can thiệp của một yếu tố bệnh lý. Schopenhaueur cho là đã từng biết những người hết sức già lão qua đời mà không có nguyên nhân cụ thể. Giáo sư Delore kể chuyện một bà cụ một trăm tuổi đi bộ tới bệnh viện và xin một chiếc giường để chết, vì cụ cảm thấy rất mệt mỏi. Ngày hôm sau, cụ qua đời và khi mổ xẻ, không tìm thấy một sự rối loạn cơ thể nào hết. Nhưng đó là một trường hợp hầu như duy nhất. Những cái chết được gọi là “tự nhiên” - đối lập với những cái chết về tai nạn - trên thực tế đều bị gây nên bởi một sự hư hỏng của cơ thể.

Con người sống lâu hơn các động vật có vú khác. Từ những nguồn tin nghiêm túc, tôi chỉ gặp một chủ thể duy nhất sống trên 105 năm: Antoine - Jean Giovanni, sống ở làng Grossard và thọ trên 108 tuổi. Người ta nghĩ tuy không tin chắc, rằng di truyền giữ một vai trò trực tiếp hay gián tiếp trong tuổi thọ; nhiều yếu tố khác can thiệp vào, và trước hết là giới tính: trong tất cả các loài động vật, con cái sống lâu hơn con đực: ở Pháp, phụ nữ sống trung bình lâu hơn nam giới bảy năm. Sau đó, là ảnh hưởng của những điều kiện phát triển, chế độ ăn uống, môi trường, điều kiện kinh tế.

Những điều kiện này có ảnh hưởng rất quan trọng đối với sự già lão. Các nhà lão khoa học đã chứng minh điều đó qua nhiều cuộc điều tra. Cuộc điều tra mà tôi đã nói tới, được tiến hành ở Sheffield chỉ ra rằng sức khỏe tùy thuộc chặt chẽ vào mức sống. Điều đó nổi rõ từ công trình nghiên cứu của nhóm giáo sư Bourlière về nông dân và ngư dân ở Bretagne. Người ta cho ở nông thôn, con người sống lâu và mạnh khỏe hơn so với ở thành phố: sự thực thì tất cả các chủ thể được xem xét đều không được mạnh khỏe bằng những người khá giả ở Paris cùng một lứa tuổi.

Vai trò của những yếu tố kinh tế này cho chúng ta thấy những giới hạn của lão khoa, với tư cách xác định sự già lão của cá nhân về mặt sinh học. Những kết quả thu được hết sức đáng lưu ý; không thể hiểu tuổi già nếu không dựa vào chúng. Nhưng chúng không thể đủ. Trong nghiên cứu tuổi già, chúng chỉ thể hiện một thời điểm trừu tượng. Sự thu teo vì già nua của một con người bao giờ cũng diễn ra trong lòng một xã hội; nó tùy thuộc chặt chẽ vào bản chất của xã hội ấy và vào vị trí của cá nhân hữu quan. Bản thân yếu tố kinh tế không thể tách khỏi kiến trúc thượng tầng về xã hội, chính trị, ý thức hệ bao trùm yếu tố ấy; được xem xét một cách tuyệt đối, mức sống, mới chỉ là một sự trừu tượng hóa; với những nguồn lực giống nhau, một người sẽ được coi là giàu trong lòng một xã hội nghèo, và là nghèo trong lòng một xã hội giàu. Vì vậy, muốn hiểu hiện thực và ý nghĩa của tuổi già, cần xem xét vị trí nào được dành cho người già, người ta quan niệm cuộc sống họ ra sao ở những thời kỳ khác nhau, những địa điểm khác nhau. Như tôi đã nói ở phần trên, ý nghĩa công việc đối chiếu này là ở chỗ nó cho phép, nếu không đưa tới, thì chí ít cũng hé mở một lời giải đáp cho câu hỏi quan trọng này; cái gì không thể tránh khỏi trong cuộc sống người già? Xã hội chịu trách nhiệm về cuộc sống ấy trong chừng mực nào? Chúng ta bắt đầu xem xét những xã hội mà người ta gọi là không có lịch sử hay “nguyên thủy”.

CHƯƠNG HAI
CÁC DỮ KIỆN DÂN TỘC HỌC

Không một tập thể người nào là không có một nền văn hóa nhất định, dù thô thiển tới đâu, hoạt động của con người với những công cụ do tự mình chế tạo, là một công việc lao động mà xuất phát từ đó, được thiết lập nên, chí ít cũng một cái phôi của tổ chức xã hội. Vì vậy, chúng ta chớ tìm cách hình dung một cái già tự nhiên là thế nào đối với họ. Nhưng có thể quan sát tình hình gì xảy ra đối với loài vật - mặc dù khi bàn về chúng, thậm chí cái từ “tự nhiên” có thể gây tranh cãi. Ở nhiều loài, và nhất là ở những loài tiến triển nhất, những con vật sống lâu và có kinh nghiệm đều có ảnh hưởng lớn; chúng truyền cho những con khác những thông tin tiếp thu được qua kinh nghiệm. Thứ bậc của mỗi con trong nhóm có quan hệ trực tiếp với số năm nó sống. Về điểm này, các nhà động vật học kể lại một số sự quan sát đáng chú ý. Ở loài quạ gáy xám (chouca), khi một con chim non tỏ vẻ sợ hãi, những con khác không chú ý tới; nhưng hễ một con chim đực già báo động, là tất cả cất cánh bay vù. Chính những con quạ gáy xám già tập cho những con khác nhận biết kẻ thù. Các cộng tác viên của nhà động vật học Yerkes tập cho một con tinh tinh nhỏ hái những quả chuối với một dụng cụ phức tạp: không một con đồng loại nào tìm cách bắt chước nó. Người ta tập như vậy cho một con tinh tinh già, tức là ở lớp trên: tất cả những con khác đều quan sát và bắt chước nó. Về nguyên tắc, chúng chỉ bắt chước những con đồng loại ở một lớp trên.

Điều đặc biệt thú vị là quan sát tình hình xảy ra ở loài vật gần gũi với chúng ta nhất, tức là loài vượn người. Trong tất cả các bầy, con đực già nhất giữ một vai trò thống trị đối với con cái và những con ít tuổi. Có khi cả một nhóm con đực giữ quyền hành và chia nhau các con cái; có khi chỉ có một thủ lĩnh duy nhất, và nó chấp nhận việc chia nhau. Trong cả hai trường hợp, chúng không gây nên tình trạng gây gổ, và chết cái chết tự nhiên. Nhưng cũng có trường hợp con đực già nhất chiếm đoạt các con cái, và những con đực trẻ chỉ đến gần con cái một cách lén lút với nguy cơ bị trừng phạt một cách nghiêm khắc, vẫn còn lực lưỡng ở tuổi 50, nó bảo vệ các con cái và đàn con chống lại thú dữ. Lớn lên và có sức lực, những con vượn trẻ chống lại nó, rình rập nó. Nó yếu đi. Bộ răng vốn là vũ khí dữ tợn nhất, bị gãy và thối ruỗng. Khi đàn vượn trẻ cảm thấy thời cơ đã tới, hoặc vì một cuộc chiến đấu chống thú dữ đã làm nó kiệt sức, hoặc vì nó chịu số phận của mình, thì con lớn nhất nhảy xổ vào nó, và thường giết chết nó hay làm nó bị tử thương. Dù chỉ bị thương nhẹ, nó cũng cảm thấy bị đánh bại, nó sợ. Nó rời bỏ nhóm từ nay do kẻ xâm lược cầm đầu, và sống cô đơn. Nó khó kiếm sống và mòn mỏi dần. Lúc đó, nó thường là con mồi của thú dữ. Hoặc nó bị những căn bệnh gây tử vong, hoặc nó trở nên tàn phế và không còn có thể đảm bảo nhu cầu của mình; nó chết đói. Có khi nó còn lực lưỡng lúc bị những con đực trẻ hơn loại trừ. Và nó không phải là một gánh nặng đối với cộng đồng, một mặt vì nó còn hoạt động, mặt khác vì cộng đồng ấy có thể được xem như một xã hội dồi dào: vấn đề cái ăn không đặt ra đối với nó vì cả đàn sống trong sự giàu có của thiên nhiên. Sở dĩ con vượn già bị hành hạ - cũng như con thay thế nó sau này - là vì đã giữ độc quyền các con cái và áp chế những con vượn trẻ. Không có trường hợp nào những con vượn cái già bị giết chết: cả đàn nhận nuôi chúng.

Chúng ta sẽ thấy là, cũng như trong nhiều loài khác, trong xã hội loài người, kinh nghiệm, những tri thức thu lượm được là một phương tiện thành công đối với người già. Chúng ta cũng thấy là họ thường bị trục xuất, ít nhiều thô bạo, khỏi tập thể. Tuy nhiên, bi kịch tuổi tác lúc đó không xảy ra trên bình diện tình dục, mà trên bình diện kinh tế. Người già không phải là cá nhân không còn khả năng đánh nhau nữa như ở loài vượn người, mà là người không còn có thể lao động được nữa và trở thành một miệng ăn vô ích. Không bao giờ cuộc sống của họ chỉ phụ thuộc vào các dữ kiện sinh học: những yếu tố văn hóa can thiệp vào. Đối với loài vượn người vốn chiếm đoạt con cái, tuổi già là một tai họa tuyệt đối khiến đồng loại muốn bắt nó chịu thế nào cũng được và không cho phép nó chống lại những sự xâm lược từ bên ngoài. Nó kéo theo một cái chết tàn bạo hay một sự suy tàn trong cô đơn. Còn trong các cộng đồng con người, cái tai họa tự nhiên ấy, tuổi già ấy, được hội nhập vào một nền văn minh vốn bao giờ cũng mang tính chất một sự phản - phát triển (antiphysis), dù trong một phạm vi rất nhỏ bé, và do vậy, có thể làm biến đổi sâu xa ý nghĩa của nó. Chẳng hạn, trong một vài xã hội, người ta thấy người già chiếm đoạt phụ nữ, vào lúc đã mất hết thể lực, nhờ một thứ uy tín bảo vệ họ chống lại bạo lực.

Tuy nhiên, bất luận bối cảnh thế nào, các dữ kiện sinh học vẫn tồn tại. Đối với mỗi cá nhân, tuổi già kéo theo một sự suy thoái mà người đó lo sợ. Nó mâu thuẫn với lý tưởng cường tráng hay mang nữ tính mà lớp trẻ và tráng niên theo đuổi. Thái độ tự phát, là khước từ tuổi già chừng nào nó được xác định bởi sự bất lực, cái xấu xí, bệnh tật. Tuổi già của người khác cũng gợi lên một sự ghê tởm tức thời. Sự phản ứng cơ bản này vẫn tồn tại ngay cả khi bị tập tục dồn nén. Đây là cội nguồn một sự trái ngược mà chúng ta bắt gặp nhiều ví dụ.

***

Mọi xã hội đều có khuynh hướng sống, sống mãi; nó kích thích sức sống, khả năng sinh sản gắn liền với tuổi trẻ; nó e sợ sự hao mòn và tình trạng không sinh sản của tuổi già. Đó là điều nổi bật, cùng với những điều khác, trong các công trình của Frazer. Theo ông, trong nhiều tập thể, người ta tôn kính người thủ lĩnh như là hiện thân của vị thần sau này sẽ ở trong thân thể người thay thế người đó; nhưng nếu bị suy yếu đi vì tuổi tác, vị thần không còn có thể bảo vệ cộng đồng có hiệu quả nữa: bởi vậy, cần giết chết viên thủ lĩnh trước khi chưa bắt đầu sự suy tàn. Frazer giải thích như vậy vụ sát hại vị linh mục ở Nemi thời cổ đại và vụ sát hại người ta vẫn còn nhận thấy vào đầu thế kỷ ở người Silluk vùng sông Nin trắng: vị thủ lĩnh bị giết chết khi có những dấu hiệu đầu tiên của bệnh tật, yếu đuối, bất lực[20]. Chẳng hạn, người ta giết chết vị giáo chủ ở Congo mỗi khi sức khỏe ông ta hình như bị tổn thương; nếu ông bị chết một cách tự nhiên, sức lực bị cạn kiệt, thì vị thần sẽ bị chết theo ông và ngay lập tức thế giới sẽ bị tiêu diệt. Cũng chẳng hạn, người ta giết chết nhà vua ở Calicut. Bị sát hại giữa lúc tràn đầy sức lực, vị thủ lĩnh truyền lại cho người thừa kế một linh hồn tráng kiện.

Theo Frazer, những niềm tin tương tự dẫn người già, ở quần đảo Fidji và nhiều nơi khác tới chỗ tự sát: họ nghĩ mình sẽ sống mãi với lớp tuổi của mình khi từ bỏ thế giới này; vì vậy, họ không chờ đợi sự suy tàn chắc hẳn là phần dành cho họ một cách vĩnh hằng.

Cần so sánh những tập tục này với tập tục “chôn sống” của người Dinka, theo lời một số nhà quan sát[21]. Một số người già, mà vai trò trong cộng đồng quan trọng tới mức được coi là chịu trách nhiệm về sự tồn tại của cộng đồng - những người làm ra mưa, có những phép lạ khác - hễ có dấu hiệu suy yếu là bị chôn sống trong những buổi lễ họ tự nguyện tham dự. Người ta nghĩ nếu họ trút hơi thở cuối cùng một cách tự nhiên, thay vì giữ nó lại trong thân thể, thì cuộc sống của cộng đồng cũng bị dập tắt theo họ. Trái lại, đối với tập thể, lễ tang của họ là một thứ hồi sinh, một cách hồi xuân nguyên lý cuộc sống.

Thời gian trôi qua kéo theo hao mòn và suy thoái; niềm tin này thể hiện trong các huyền thoại và nghi thức hồi sinh vốn giữ một vai trò rất lớn ở người xưa, người nguyên thủy và thậm chí ở các xã hội nông thôn tiên tiến hơn; đặc trưng cho những trường hợp này, là kỹ thuật ở đấy không tiến bộ; thời gian trôi qua không được quan niệm là báo hiệu một tương lai mà là làm cho tuổi trẻ mai một đi; vấn đề là phải tìm thấy lại sức trẻ ấy. Nhiều huyền thoại giả định rằng sở dĩ tạo hóa và loài người có sức mạnh để sống và trường tồn, là vì vào một lúc nào đó, sức thanh xuân được trả lại cho họ: thế giới xưa bị tiêu diệt, và xuất hiện thế giới ngày nay. Đó là điều những người ở Babylone hình dung: một cơn hồng thủy đã nhấn chìm nhân loại và trái đất nổi lên từ các lớp sóng có dân cư mới sinh sống. Huyền thoại này được nói tới trong Kinh thánh: các dân tộc ngày nay ở xung quanh Thái Bình Dương cho là trái đất bị ngập lụt sau một lỗi lầm về nghi thức: thị tộc này cho cội nguồn của mình là một nhân vật huyền thoại từng may mắn thoát khỏi nạn hồng thủy. Miền đất của họ, được nước lũ sông Nil làm cho phì nhiêu một cách định kỳ, gợi cho người Ai Cập ý nghĩ tái sinh một cách thường xuyên: Osiris, thần Thực vật, hàng năm chết theo mùa gặt và sống lại khi hạt nẩy mầm trong sức mạnh tươi tốt của tuổi thanh xuân được hồi sinh vô tận[22].

Nhiều nghi lễ trước kia và cả hiện nay nữa có mục đích xóa bỏ thời gian trôi qua trong một chu kỳ nhất định: lúc đó, người ta có thể bắt đầu làm lại từ đầu một cuộc sống thoát khỏi gánh nặng của năm tháng. Trong các buổi lễ năm mới, người Babylone đọc thơ Sáng tạo thế giới. Người Hittite tái hiện thực hóa cuộc chiến đấu của rắn chống thần Teshup, và cuộc chiến thắng cho phép thần sắp xếp và cai quản thế giới, ở nhiều nơi, sự kết thúc năm cũ được đánh dấu bằng buổi lễ thanh toán năm đó: người ta đốt năm cũ theo hình nộm; tắt các ngọn lửa và đốt lên những ngọn khác; tổ chức những lễ tế thần rượu (orgies) mang trở lại cảnh hỗn mang nguyên thủy: xã hội, thế giới tiêu tan và người ta tái tạo chúng trong cái tươi mát nguyên thủy của chúng. Những buổi lễ này diễn ra trong năm cũng như lúc đầu năm: những buổi lễ mùa xuân mang lại cho nó ý nghĩa một sự hồi sinh của vũ trụ. Lễ đăng quang của một nhà vua thường được coi là mở đầu một kỷ nguyên mới. Khi lên ngôi, hoàng đế Trung Hoa định một cuốn lịch mới: trật tự cũ bị xóa bỏ, một trật tự mới ra đời... Quan niệm tái sinh giải thích một trong những tập quán thờ đạo thần (shinto) ở Nhật Bản: đền đài đạo thần phải định kỳ xây dựng lại hoàn toàn, đồ gỗ và trang trí phải hoàn toàn đổi mới. Đặc biệt là đền thờ lớn Isé, cũng chính là trung tâm của đạo, cứ hai mươi năm được xây dựng lại một lần; từ lần trùng tu đầu tiên, do nữ hoàng Joto (686 - 689) tiến hành, đền được xây dựng lại năm mươi chín lần, cũng như cây cầu lớn dẫn vào đền và mười bốn ngôi đền phụ. Đền đạo thần thể hiện mạnh mẽ mối quan hệ huyết thống gắn liền cá nhân với toàn thế giới: xây dựng lại đền là cản trở không để thời gian làm suy yếu sợi dây ấy. Còn có ý nghĩa hơn là những buổi lễ do Frazer miêu tả, trong đó các tập thể làm như thể tống khứ tuổi già khỏi nội bộ mình. Ở Italia, Pháp, Tây Ban Nha, ngày chủ nhật thứ tư mùa chay, người ta tiến hành việc “cưa xẻ người đàn bà già”; người ta làm như thể cưa làm đôi một bà già thực sự. Hành vi giả hành quyết này diễn ra ở Padoue năm 1747. Trong những trường hợp khác, người ta đốt thực sự những con bù nhìn đại diện cho người già.

Thế là, trên bình diện huyền thoại, xã hội nguyên thủy sợ hãi và chống lại hiện tượng hao mòn của tự nhiên và của các thể chế. Vấn đề đặt ra đối với họ, không phải là đi tới một tương lai mới, mà giữ nguyên vẹn một quá khứ đáng tôn kính được dùng làm mô hình cho hiện tại, trong lúc không ngừng hồi sinh nó bằng nghi lễ.

Vấn đề trở nên hoàn toàn khác khi cộng đồng đụng tới những cá nhân bằng xương bằng thịt: cộng đồng phải thiết lập với họ những mối quan hệ thực sự. Tuổi già là đáng ghét, người ta xua đuổi nó. Nhưng khi người già không thể hiện sự già nua của nhóm - vốn là trường hợp thông thường - thì không có lý do tiên quyết để bị loại bỏ. Quy chế người già sẽ được thiết lập theo thực nghiệm, tùy theo hoàn cảnh. Không còn khả năng sản xuất, người già trở thành một gánh nặng. Nhưng - như đã nói ở phần trên - trong một vài xã hội, khi quyết định số phận người già, chính người trưởng thành chọn lấy số phận của chính mình; họ tính đến quyền lợi của mình một cách dài hơi. Cũng có thể những sợi dây tình cảm rất chặt gắn bó người đó với bố mẹ già. Mặt khác, người cao tuổi, qua năm tháng, có những phẩm chất có thể làm cho họ rất hữu ích. Phức tạp hơn xã hội loài vật, cộng đồng người nguyên thủy cần một sự hiểu biết mà chỉ truyền thống truyền khẩu có thể truyền lại được. Nếu nhờ ký ức, lưu giữ được tri thức, nếu vẫn không quên quá khứ, thì người già khơi gợi được lòng kính trọng. Cuối cùng, họ đã có phần thuộc về thế giới người chết, khiến họ có vai trò trung gian giữa trái đất và thế giới bên kia, và cũng vì vậy, có những quyền lực đáng sợ. Những yếu tố ấy giao thoa với nhau để xác định quy chế của họ. Vả lại, cần lưu ý là đối với thời đại nguyên thủy, hiếm có người sống tới tuổi 65: số lượng họ ít khi vượt 3% dân số. Nói chung, người ta cho những người 50 tuổi là người già, thậm chí rất già. Trong chương này, tôi gọi là già, là cao tuổi, là người xưa, những người được tập thể coi là vậy và trong nhiều trường hợp là như vậy về mặt sinh học.

Những tư liệu về nhân chủng học xã hội tôi thu thập được, đôi khi rất cũ, đôi khi không đầy đủ hoặc giá trị không chắc chắn. Ít có những nhà quan sát tán thành các giá trị của một cộng đồng trong quá trình miêu tả. Họ nhận thức và đánh giá nó qua nền văn minh của chính bản thân mình, mà không hình dung có thể xa rời các chuẩn mực và tập quán của nó sau khi đã suy nghĩ, cân nhắc. Cũng hiếm thấy những người tổ chức một cách tổng hợp những quan sát của mình về tuổi già: họ cũng không mấy quan tâm tới lứa tuổi ấy; cung cấp những sự kiện thường khó hiểu, nếu không phải là mâu thuẫn nhau. Tôi sẽ tìm cách liên kết những dữ kiện người ta có được về cuộc sống người già với cấu trúc tổng hợp của cộng đồng. Tôi biết việc chọn bộ phận mẫu có thể võ đoán, nhưng công việc thống kê cũng chẳng kém võ đoán: nó chẳng soi sáng gì hết. Trái lại bằng so sánh, tương phản, có thể hy vọng đưa ra ánh sáng những mối quan hệ có ý nghĩa.

Do điều kiện sinh sống, người nguyên thủy là người săn bắt, hái lượm, người chăn nuôi hay nông dân; hai loại đầu là du mục, loại thứ ba thì định cư. Cũng có những người nửa du mục, những người có những mối ràng buộc khác nhau, những người nông dân lần lượt vỡ hoang những khu rừng khác nhau. Tôi sẽ phân loại họ theo phương thức lao động và theo môi trường, chứ không theo vị trí địa lý của họ: có nhiều sự tương đồng giữa những người hái lượm ở Australia và châu Phi hơn là giữa họ và nông dân châu Phi.

Thông thường, có nhiều khoảng cách giữa các huyền thoại do một tập thể bày đặt ra với tập tục thực sự của họ. Sự kiện này đặc biệt nổi bật về vai trò người già ở xã hội nguyên thủy. Trong những xã hội bất hạnh nhất, nhiều người ca ngợi tuổi già theo lối thần bí. Ở người Esquimaux nhiều giai thoại kể lại công việc cứu vớt một ông già một cách thần kỳ: một đòn trừng phạt khủng khiếp giáng xuống những người mưu mô thanh toán ông lão. Trong những câu chuyện khác, những người cao tuổi được miêu tả như những người có ma thuật tài nghệ, những nhà sáng chế, những người trị bệnh.

Người nguyên thủy thường hình dung thần linh là ông già vĩ đại tràn đầy sức lực và trí tuệ. Người Esquimaux cho nữ thần Nerwick là một người đàn bà rất già sống dưới nước, với thần linh những người chết; đôi khi, thần không bảo vệ những người săn chó biển cho tới khi một thầy pháp tới chải tóc cho thần. Theo một số dân tộc khác, một bà già kiểm soát gió bão. Người Hopi thì cho là một người đàn bà nhện (femme - araignée) già phát minh ra nghề thủ công. Có rất nhiều ví dụ như vậy. Nhưng chúng ta sẽ thấy là thực tế không hề bị ảnh hưởng của những chuyện hoang đường ấy.

Tình hình cực kỳ nghèo đói dẫn tới sự không phòng xa: cái chỉ đạo là hiện tại, và người ta hy sinh tương lai vì nó. Khi khí hậu khắc nghiệt, hoàn cảnh khó khăn, nguồn lực thiếu thốn, thì tuổi già của con người giống như tuổi già của những con vật. Tình hình là như vậy ở người Yakoute ở vùng Đông bắc Xibêri với cuộc sống nửa du mục: họ nuôi gia súc và ngựa; phải chịu mùa đông lạnh giá, mùa hè nóng như thiêu như đốt. Phần lớn số họ bị đói suốt đời.

Trong nền văn minh thô sơ này, tri thức, kinh nghiệm chẳng để làm gì. Tôn giáo hầu như không có. Còn ma thuật thì có vai trò: đạo Chaman phát triển[23]. Nói chung, thần khải (révélation) và thụ pháp (initiation) trong đạo Chaman xảy ra vào một lớp tuổi có phần cao; nhưng quyền lực tiếp thu được không giảm bớt theo thời gian. Trong số người già, chỉ có những thầy pháp già theo đạo Chaman được tôn trọng. Gia đình mang tính chất gia trưởng. Người cha có đàn gia súc; có một quyền lực tuyệt đối với con cái, có thể bán hay giết chúng; và thường trừ khử con gái. Nếu bị con trai nguyền rủa hay không vâng lời, thì ông ta truất quyền thừa kế của hắn. Chừng nào còn khỏe mạnh thì người cha hà hiếp gia đình. Nhưng khi ông ta suy yếu thì bị các con trai tước đoạt của cải và để cho héo hắt. Bị hành hạ trong tuổi thơ, họ chẳng chút xót thương bố mẹ già. Một người Yakoute đã đáp khi bị người ta chê trách hành hạ bà mẹ già: “Bà ấy cứ việc khóc! Cứ việc đói! Bà ấy đã làm tôi khóc không phải chỉ một lần và kêu ca phải nuôi tôi. Bà ấy đánh đập tôi vì những cái chẳng đâu vào đâu cả”. Theo Trostchansky, người từng sống lưu đày hai năm ở vùng Yakoute, người già bị đuổi khỏi nhà và buộc phải đi ăn xin; hoặc bị con trai biến làm nô lệ, bị đánh đập và buộc phải lao động cật lực. Sieroshevski, một nhà quan sát khác, kể lại: “Ngay trong những gia đình khá giả, tôi cũng nhìn thấy những bộ xương người sống, nhăn nheo, nửa người hay toàn thân trần truồng, nấp trong xó nhà và chỉ mò ra khi không có người lạ để lại gần bếp lửa và tranh giành với trẻ em phần cái ăn còn thừa”. Tình hình còn tồi tệ hơn đối với những người bà con xa. “Chúng để chúng tôi chết dần, chết mòn trong một xó, vì đói, vì rét, không phải như một kiếp người, mà như những con vật”. Cái ăn thiếu, trình độ văn hóa thấp, hận thù bố mẹ do sự hà khắc gia trưởng gây nên: tất cả đều góp phần chống lại người già.

Người ta bắt gặp một tình hình tương tự ở người Ainu ở Nhật trước khi họ chịu ảnh hưởng của nền văn minh Nhật Bản. Xã hội của họ cũng rất thô sơ; khí hậu rất lạnh và cái ăn - mà cơ sở là cá sống - thì thiếu thốn. Họ ngủ đất, có ít dụng cụ, săn gấu và đánh cá. Kinh nghiệm của người cao tuổi không mấy có ích. Tôn giáo của họ là một thứ thuyết vật linh thô sơ: không có đền chùa, không có thờ phụng; họ chỉ dựng lên những cành liễu để tỏ lòng thờ kính thần linh và được họ cho là thiêng liêng. Họ có biết một vài điệu hát nhưng không có lễ hội và nghi thức. Nguồn giải trí chủ yếu và hầu như duy nhất là túy lúy, say sưa. Vì vậy, người già không có truyền thống để truyền lại. Các bà mẹ không chăm sóc con gái; sau tuổi dậy thì, chúng không còn mảy may tỏ ra gắn bó với mẹ. Người ta thờ ơ đối với bố mẹ già. Suốt đời, phụ nữ bị đối xử như những kẻ cùng khổ, phải lao động nặng nhọc và không được cầu nguyện, số phận họ xấu thêm theo năm tháng. Landor kể lại một cuộc viếng thăm một túp lều năm 1893: “Khi đến gần, tôi phát hiện ra một mớ tóc bạc trắng và hai cái móng vuốt, hầu như hai cẳng chân người mảnh khảnh với những cái móng dài, khoằm; một vài cái xương cá nằm rải rác trên nền đất và có phân thành đống trong một góc nhà; mùi xông lên thật khủng khiếp. Tôi nghe một hơi thở dưới mớ tóc ấy. Tôi sờ tóc, tẽ nó ra; rồi với một tiếng làu bàu, hai cánh tay xương xẩu chìa về phía tôi, nắm lấy tay tôi... người đàn bà chỉ còn da bọc xương, mớ tóc dài và những chiếc móng tay dài, trông thật đáng sợ... Bà ta hầu như bị mù, điếc và câm; vẻ như bị khớp làm cho tay chân cứng đờ, với những dấu hiệu bị phong. Trông bà thật tội nghiệp và kinh tởm. Bà không bị làng xóm hay người con trai cùng sống trong túp lều, hành hạ hay chăm sóc; nhưng là một thứ bỏ đi, và người ta ứng xử với bà như vậy; thỉnh thoảng, được người ta ném cho một con cá”.

Sự cùng khổ là một yếu tố quyết định khi tới điểm đỉnh: nó bóp nghẹt tình cảm. Người Xiriono sống trong rừng Bolivia, không bao giờ giết những đứa con sơ sinh, mặc dù nhiều đứa bị vẹo chân; họ thương yêu con cái và được chúng yêu thương trở lại. Nhưng bộ tộc nửa du canh này thường xuyên bị đói. Họ sống ở trạng thái man rợ, hầu như trần truồng, không trang sức, không dụng cụ; họ ngủ trên võng, chế tạo cung nỏ, không có xuồng và chỉ đi bộ. Thậm chí không biết nhóm lửa: họ mang lửa theo người. Không có gia súc. Mùa mưa, trú ngụ trong những túp lều bụi bặm; trồng một vài thứ cây, nhưng chủ yếu ăn rau rừng và trái cây rừng. Mùa khô, họ đánh cá và săn bắt. Họ không có huyền thoại, không có ma thuật; không biết đếm và tính thời gian. Không có tổ chức xã hội và chính trị; không ai xử kiện. Họ cãi vã nhau dữ dội về những vấn đề lương thực: ai nấy đấu tranh cho cuộc sống của mình. Cuộc sống ấy cơ cực tới mức mới 30 tuổi, sức lực đã xuống dốc, và đến tuổi 40 thì đã suy tàn. Thế là con cái thờ ơ đối với bố mẹ, quên họ đi trong những buổi phân phối cái ăn. Người có tuổi bước đi chậm chạp, làm cản trở những cuộc viễn chinh. Holmberg kể chuyện vào một buổi tối trước ngày tập thể di chuyển: “Tôi chú ý tới một bà già đang nằm, đau ốm, trên một chiếc võng, ốm tới mức không nói được. Tôi hỏi người trưởng làng người ta sẽ hành động thế nào đối với bà. Ông ta giới thiệu tôi với ông chồng. Người này bảo người ta sẽ để bà chết tại đấy... Sáng hôm sau, cả làng ra đi, không nói với bà một lời từ biệt... Ba tuần lễ sau... tôi tìm thấy lại chiếc võng và thi hài người bệnh”.

Ít thiếu thốn hơn người Siriono, khoảng 127.000 người Fang ở khu vực thượng Gabon, phần lớn trong cảnh không an toàn. Được người da trắng ít nhiều truyền bá kinh Phúc âm và văn hóa, họ ở trong một giai đoạn quá độ, giữa những tập tục vừa mất đi và không còn thích hợp với họ nữa, và một thứ đạo đức học hiện đại chưa được tinh luyện.

Trong một thời gian dài, họ sống bằng những cuộc chiến tranh chinh phạt và kinh tế: người già nắm giữ quyền lực chính trị nhưng một hội đồng thanh niên lãnh đạo những cuộc viễn chinh. Trạng thái chuyển động của những cuộc viễn chinh bắt buộc phải xây dựng một tổ chức thứ bậc, vì vậy, hiện nay, họ vẫn còn là một xã hội mà thủ lĩnh luôn luôn thay đổi. Họ được phân tán trong nhiều làng thường hay chuyển dịch. Hiện nay, hoạt động chính của họ là đánh cá và săn bắt. Cũng có một lớp nông dân định cư, trồng cacao và sống tương đối thịnh vượng. Trong tất cả các cộng đồng ấy, những người được trọng vọng nhất là nhà giàu. Tôn giáo của họ - phần lớn bị đạo Cơ đốc phá hủy - dựa trên cơ sở thờ cúng tổ tiên qua những chiếc sọ dừa được cất giữ trong một chiếc giỏ; quyền sở hữu chiếc giỏ quy định quyền lực và được hưởng, hoặc theo dòng dõi, hoặc theo năng lực tinh thần và đạo đức; tuổi tác là một phương tiện thành công, nhưng kém hơn so với năng lực, và với điều kiện không quá cao. Chủ gia đình là người anh cả trong số những người trưởng thành đang hoạt động. Bố mẹ già sống với người đó và vẫn giữ một quyền lực tinh thần nhất định chừng nào vẫn là những “người đàn ông thực sự” và những “người đàn bà thực sự”. Tuy vậy, phụ nữ không bao giờ có nhiều quyền lực: họ chỉ là những công cụ sinh đẻ và sản xuất đơn thuần; người ta khiếp hãi những người đàn bà già, những người bị coi là phù thủy, điều có thể quay lại chống họ; họ sớm suy tàn, ngay từ khi họ không còn có thể có con. Còn đàn ông thì ở điểm cực thịnh khi những đứa con nhỏ ra đời và sống dưới mái nhà mình, ở độ tuổi 50. Về sau, khi sức lực giảm sút, người già mất hết ảnh hưởng. Người Fang cho rằng cuộc sống con người là một đường biểu diễn đi lên từ tuổi thơ đến lúc trưởng thành; rồi đi xuống tới mức thấp nhất, để đi lên trở lại sau khi qua thế giới bên kia. Sự giàu có và những tri thức ma thuật có thể bù đắp sự mất mát vì tuổi già. Nhưng nói chung, người già bị tách khỏi đời sống công cộng, họ sống cuộc sống ngoài lề và không hề được tôn kính. Lọm khọm, họ bị khinh miệt tới mức sọ dừa họ không được sử dụng trong lễ thờ phụng. Nếu không có con thì cuộc sống của họ rất gay go. Ngay trong số những người cải sang đạo Cơ đốc, họ cũng rất ít được chăm sóc và sống rất khổ sở, nhất là những người đàn bà góa. Ngày trước, họ bị bỏ rơi trong rừng trong những cuộc chuyển cư. Ngày nay, khi một làng di chuyển đến nơi khác - điều thường xảy ra - họ bị bỏ lại phía sau, trong cảnh cùng quẫn hoàn toàn. Họ chấp nhận thân phận, và thậm chí “trong vui đùa” - như người ta vẫn nói - Một vài người tuyên bố “mệt mỏi vì cuộc sống” và nhờ người ta thiêu sống. Đôi khi chính những người thừa kế thanh toán họ.

Người Thonga không du canh du cư; những người dân Bantou này sống ở bờ đông Nam Phi, trên những vùng đất cằn cỗi. Dân cư ở rải rác. Đất đai thuộc về thủ lĩnh và được phân phối cho các thành viên trong cộng đồng; mỗi người là chủ nhân tuyệt đối của thành quả lao động của bản thân mình, hay của những người vợ, vì nhiều nhiệm vụ vốn dành cho phụ nữ. Người ta trồng ngô, trái cây, rau xanh, nuôi bò và dê; săn bắt và đánh cá; làm chút ít điêu khắc trên gỗ và đồ gốm. Folklore của họ gồm những điệu nhảy và bài hát. Họ trải qua những thời kỳ phong túc nhưng cũng cả những thời kỳ đói kém do lũ lụt và những đàn châu chấu. Họ ăn chung. Người ta lần lượt phục vụ những người chồng, đến trẻ em, rồi phụ nữ; về nguyên tắc, người ta chia sẻ với người tàn tật và người già. Những người này ít được trọng vọng. Khốn quẫn về kinh tế, họ không được thương yêu. Trẻ em từ 3 đến 14 tuổi sống với ông bà và lớn lên theo lối tự nhiên; luôn luôn đói, ăn cắp vặt; và công việc dạy dỗ bọn con trai là thử thách rất gay go. Sau đó, thanh niên cả nam lẫn nữ cùng sống chung trong một túp lều dành riêng cho họ. Họ ít có quan hệ với bố mẹ, và thù ghét thế hệ đã nuôi dưỡng mình trong sự thờ ơ. Đến tuổi trưởng thành, họ tỏ ra thô lỗ đối với người cao tuổi. Bản thân trẻ em, buộc phải ở chung với ông bà, không ưa thích người già; chế giễu họ và ăn mất phần của họ. Người Thonga hầu như không có truyền thống văn hóa và xã hội; ký ức người già không dùng để làm gì hết. Tôn giáo thì thô sơ. Người anh cả trong gia đình hương khói cho tổ tiên; tổ tiên đôi khi hiện về trong giấc mơ; người ta hỏi họ bằng những “chiếc xương đoán mộng”. Có những bà già hát, múa trong một số buổi lễ, thường theo lối tục tĩu. Họ không phải chịu một số cấm kỵ: chỉ có họ và những cô gái chưa đến tuổi dậy thì, được phép ăn thịt hươu bị giết để hiến tế. Họ thoát khỏi sự rủi ro của giới mình tuy không thuộc cộng đồng đàn ông. Vì trường hợp đặc biệt này, đàn bà già không phải sợ một sự nguy hiểm siêu nhiên nào: người ta nhờ họ tẩy uế làng mạc và vũ khí của chiến binh. Họ bám chặt công việc ruộng đất cho tới khi không còn sức lực; và khi không còn lao động được nữa, thì trở thành một gánh nặng và bị khinh rẻ trong cảnh suy tàn. Thông thường, những người đàn ông cao tuổi hành lễ trong các buổi lễ. Nhưng cái đó không đủ mang lại uy tín cho họ. Những người Thonga được trọng vọng nhất là những người béo nhất, khỏe mạnh nhất, giàu có nhất. Muốn giàu có, người ta lấy nhiều vợ vì chủ yếu họ lao động, nhờ thế, người chồng có lương thực dồi dào, cho con cái ăn uống đầy đủ, tiếp đón khách khứa; được ngợi ca, trọng vọng và có ảnh hưởng lớn. Nhưng khi một người đã chứng kiến cái chết của các bà vợ, và trở nên nhăn nheo, khô cằn, nghèo đói, thì người đó chỉ còn là một thứ phế thải và một gánh nặng mà người ta khó kiên nhẫn chịu đựng. Hiếm thấy những người được con cái tận tâm săn sóc. Nói chung, cuộc sống của họ rất khổ sở và họ phàn nàn. Khi làng dời chỗ, người già bị bỏ rơi. Trong chiến tranh, họ chết nhiều. Gặp khi hốt hoảng, họ ẩn náu vào rừng trong lúc người khác bỏ trốn, họ bị kẻ thù tìm thấy và sát hại; hoặc bị chết đói.

Tuy nhiên, phần lớn xã hội không để người già chết như những con vật[24]. Cái chết của họ kéo theo các nghi lễ, đòi hỏi, hay làm như thể đòi hỏi sự đồng tình của họ. Tình hình đó xảy ra, chẳng hạn đối với người Koryak[25] sống ở phía bắc Xibêri trong những điều kiện cũng khắc nghiệt như người Yakoute. Nguồn sống duy nhất của họ là những đàn tuần lộc chăn dắt trên thảo nguyên; mùa đông thì khắc nghiệt và những cuộc hành trình dài làm kiệt sức người già. Hiếm thấy một người nào trong số người già ấy muốn sống sau khi không còn sức lực. Người ta giết họ, cũng như giết những người mắc bệnh nan y. Điều đó có vẻ tự nhiên tới mức người Koryak sẵn sàng khoe tài khéo léo của mình: họ chỉ ra những nơi trên cơ thể mà chỉ một nhát dao hay giáo cũng gây tử vong. Cuộc hạ sát diễn ra trước mặt toàn thể cộng đồng, sau những buổi lễ phức tạp kéo dài.

Trong bộ tộc người Chukchee ở Xibêri, vốn có quan hệ với những người buôn bán Da trắng, những ai sống bằng nghề đánh cá đều rất khốn khó. Một vài người già tìm được cách buôn bán và có chút ít vốn liếng, họ được trọng vọng. Những người khác là một gánh nặng và sống vất vả tới mức họ dễ dàng chọn cái chết.

Người Hopi, người Da đỏ, Creek, người Crow và người Boschiman ở Nam Phi có tập tục dẫn người già tới một túp lều được cố tình dựng lên ở nơi xa làng, để lại ở đấy một ít nước uống, cái ăn và bỏ mặc. Người Esquimaux, mà của cải hết sức eo hẹp, khẩn cầu người già đi nằm trong tuyết để chờ cái chết; hoặc trong một chuyến đi đánh cá ở xa, người ta bỏ quên họ hay nhốt họ trong một cái lều tuyết để họ chết rét trong đó. Khi cảm thấy mình là một gánh nặng cho cộng đồng, người Esquimaux Ammassalik ở Groenland thường tự sát theo tập quán. Một buổi tối, họ làm kiểu xưng tội công khai, và vài ba ngày sau, bước lên chiếc xuồng làm bằng da và vĩnh viễn từ bỏ đất liền[26]. Paul-Emile Victor kể lại rằng một người tàn tật, vì không thể bước xuống xuồng được, đã yêu cầu người ta ném mình xuống biển, vì cái chết khi bị chìm đắm dưới nước là con đường ngắn nhất để đi tới thế giới bên kia. Con cái ông làm theo lời yêu cầu, nhưng vì quần áo giữ lại, ông cứ bồng bềnh trên mặt nước. Một trong những người con gái rất thương yêu cha, thân thiết bảo ông: “Cha ơi, cha hãy ngụp đầu xuống, con đường sẽ ngắn hơn”.

Nhiều xã hội tôn trọng người già chừng nào họ còn sáng suốt và khỏe mạnh, nhưng họ bị tống khứ khi trở thành già yếu và lẩm cẩm. Tình hình là như vậy ở người Hottentot sống nửa du mục ở châu Phi. Mỗi gia đình có căn lều riêng, đàn gia súc, và giữa các thành viên có mối quan hệ chặt chẽ. Những từ “ông”, “bà” là những từ thân mật được sử dụng ngoài phạm vi mọi quan hệ họ hàng; truyện dân gian, truyện kể phản ánh lòng tôn kính đối với người cao tuổi. Họ suy yếu sớm: 50 tuổi là già lão. Họ không lao động được nữa và được người ta nuôi dưỡng. Kinh nghiệm và tri thức của họ có lợi cho cộng đồng. Hội đồng gia tộc hỏi và coi trọng ý kiến của họ. Tuổi tác bảo vệ họ chống các lực lượng siêu nhiên, nên họ có thể có một vai trò đặc biệt và rất quan trọng trong đời sống xã hội. Nhờ người già, người ta duy trì được sự cố kết của cộng đồng. Tuy vậy, khi họ trở nên vô ích vì mất hết các năng lực, thì bị bỏ rơi. Và thậm chí - ít nhất cũng cho tới đầu thế kỷ trước - con trai họ đòi quyền được tống khứ họ[27]: bao giờ người ta cũng cho phép. Người con trai mở một bữa tiệc mời làng đến tiễn biệt ông già; người ta đặt ông lên lưng một con bò và một đám người đưa ông tới một căn lều ở cách xa, bỏ ông ở đó với một ít lương thực. Ông bị chết đói, hay bị thú dữ giết chết. Đấy là tập tục chủ yếu của người nghèo, nhưng đôi khi cũng cả người giàu vì người ta quy cho người già - nhất là cho các bà già - những quyền lực ma thuật, và người ta sợ hãi họ.

Người Ojibwa ở phương Bắc, sống gần hồ Winnipeg, ngày nay chịu ảnh hưởng rất nhiều của nền văn minh Da trắng. Nhưng vào đầu thế kỷ, họ còn giữ tập tục cũ, và có một sự tương phản rõ rệt giữa quy chế người cao tuổi còn lực lưỡng và số phận những người “suy tàn”. Họ sống trong một vùng mùa đông rất lạnh, nhưng khí hậu trong lành, đất đai màu mỡ: nhiều lúa gạo, rau xanh, trái cây. Các gia đình tập hợp trong mùa hè thành từng trại 50 đến 200 người và phân tán đi trong mùa đông để săn bắt, theo từng nhóm nhỏ, loài vật có da lông để bán da. Trẻ em rất được chăm sóc; lên 3 hay 4 tuổi, chúng mới được cai sữa và các bà mẹ đưa chúng đi theo khắp nơi. Chúng rất được yêu thương, không bao giờ bị trừng phạt và sống hoàn toàn tự do. Nói chung, trong xã hội này, không ai ức hiếp ai. Người bệnh được chăm sóc một cách kiên nhẫn. Người ta chú ý không làm phật lòng người láng giềng, có phần vì ngờ vực: sợ phép phù thủy. Tôn giáo chủ yếu có xu hướng chống lại bùa ngải và phục vụ lợi ích cá nhân.

Ông bà thường sống với con cái đã có gia đình và khuyên bảo họ, thường đặt tên cho trẻ sơ sinh. Họ có “quan hệ vui đùa” với các cháu: ông coi các cháu trai, bà coi các cháu gái một cách bình đẳng; trêu chọc nhau, đỡ đần nhau. Nhưng không phải vì vậy mà trẻ em không tôn kính họ: người ta tập cho chúng trọng vọng người già. Họ ở trong Hội đồng gia tộc gồm cả những người trưởng thành, và những người này bày tỏ lòng tôn kính họ. Sự tôn kính mang tính chất tương đối bề ngoài và qua lời nói. Ở một vài bộ tộc, tồn tại một “hội y học lớn” nghiên cứu cây thuốc: họ cho là một số cây này mang lại sức khỏe và tuổi thọ. Thanh niên được đưa vào trong hội và được người già huấn luyện. Người ta cho rằng người già có nhiều quyền lực ma thuật và có thể nguy hiểm. Đôi khi họ hành lễ với tư cách đạo sĩ. Một vài người trong số họ được chọn làm “người mõ”, ban đêm đi thông báo chương trình lao động ngày hôm sau và cho những lời khuyên bảo. Tuổi thọ được ca ngợi, chừng nào nó đi kèm theo sức khỏe. Người ta cho tuổi thọ có được là nhờ đức độ và cây thuốc.

Khi đến tuổi rất già và tình trạng tàn phế, thì cách đối xử khác nhau rất xa tùy theo gia đình; nhưng thông thường, người già không được chăm sóc, và thậm chí có khi người trẻ lấy trộm lương thực dành cho họ. Người ta nghĩ là họ không còn quyền lực ma thuật và không sợ họ nữa. Cũng có khi họ bị bỏ trong một túp lều, xa làng hay trên một hòn đảo hoang vắng. Nếu có một người họ hàng muốn cứu giúp họ thì người đó bị chế giễu và ngăn cản. Nói chung, họ muốn được giết chết một cách trọng thể. Người ta tổ chức một buổi lễ, hát một điệu hát tang lễ, nhảy múa, rồi lại hát, và người con trai giết ông bố bằng một nhát rìu.

Các nhà dân tộc học sẵn sàng cho rằng người già dễ dàng nhẫn nhục chấp nhận cái chết mình phải chịu: đó là tập tục, con cái họ không thể hành động khác đi; có thể chính bản thân họ ngày trước đã giết chết bố mẹ họ và thậm chí họ cảm thấy có vinh dự vì buổi lễ diễn ra là vì họ. Trong chừng mực nào niềm lạc quan ấy có cơ sở? Thật khó biết. Rất hiếm tư liệu vì câu hỏi này. Tôi bắt gặp hai tư liệu. Tư liệu thứ nhất là cuốn tiểu thuyết Narayama rất hay của Nhật Bản, trong đó, dựa theo những sự kiện có thực, Fukasawa gợi lên cái chết của một bà già. Ở một số vùng hẻo lánh của Nhật Bản, và cho tới một thời kỳ gần đây, làng mạc nghèo đói tới mức người ta buộc phải hy sinh người già: người ta chở họ tới những ngọn núi mệnh danh là “núi chết” và bỏ họ lại ở đấy.

Vào đầu cuốn truyện, O’Rin, một bà già gần bảy mươi, có đức tính hy sinh và thành kính mẫu mực và được người con trai là Tappei yêu thương, bỗng nghe hát trên đường phố bài hát Narayama[28]; theo bài hát, khi ba năm trôi qua, người ta già đi ba tuổi: như vậy, để cho người già hiểu rằng thời kỳ “hành hương” đã tới gần. Đêm trước ngày lễ Người chết, những người phải “đi lên núi” triệu tập những người làng đã đưa cha mẹ lên đấy; đó là ngày lễ lớn duy nhất trong năm, người ta ăn gạo trắng, thứ lương thực quý nhất, người ta uống rượu gạo. O’Rin quyết định tổ chức buổi lễ ngay trong năm nay. Mọi thứ đã được chuẩn bị đầy đủ: vả lại, con trai của bà tục huyền: sẽ có một người đàn bà chăm sóc việc nhà. Bà còn khỏe mạnh, còn lao động, vẫn giữ nguyên hai hàm răng: đó chính là niềm băn khoăn của bà; ở một làng thiếu lương thực, mà ở cái tuổi bà, còn nhai ngấu nghiến được bất cứ cái gì thì thật là xấu hổ. Một đứa cháu nội sáng tác một bài hát chế giễu bà, gọi bà là bà già ba mươi ba răng, và mọi đứa trẻ đều ngâm nga bài hát. Bà dùng đá đập gãy được hai chiếc răng, nhưng những lời chế giễu vẫn tiếp diễn. Đứa cháu nội lớn nhất cưới vợ: giờ đây, khi đã có hai thiếu phụ trong nhà, bà cảm thấy mình vô tích sự và càng ngày càng nghĩ tới một buổi hành hương. Con trai và con dâu bà khóc lóc khi được bà cho biết quyết định của mình. Buổi lễ diễn ra. Bà hy vọng tuyết sẽ rơi: có nghĩa là bà sẽ được nhiệt tình đón tiếp ở thế giới bên kia. Lúc rạng đông, bà ngồi trên một tấm ván để Pappei cõng trên lưng. Theo tục lệ, họ lén lút rời khỏi làng và không còn nói với nhau nửa lời. Hai mẹ con leo lên núi. Lên gần tới đỉnh núi, họ trông thấy phía chân núi những xác chết và các bộ xương người. Đàn quạ lượn lờ xung quanh. Đỉnh núi ngập xương. Người con trai đặt mẹ xuống đất; bà trải một chiếc chiếu mang theo; đặt lên đấy một nắm cơm và ngồi xuống. Bà không thốt lấy nửa lời, nhưng làm những cử chỉ để xua đuổi anh con trai. Hắn vừa cất bước vừa khóc. Trong lúc hắn xuống núi, tuyết bắt đầu rơi. Hắn ngoảnh lại để báo cho mẹ biết. Tuyết cũng rơi trên đỉnh núi, bà lẩm nhẩm cầu kinh trong khi bị bao bọc trong tuyết. Hắn kêu lên: “Tuyết rơi, cơ hội thật tốt”. Bà mẹ lại ra hiệu cho hắn cứ về đi và hắn cất bước. Hắn tha thiết yêu quý mẹ, nhưng lòng hiếu thảo được nảy nở trong khung cảnh của xã hội; theo sự bắt buộc của tập tục, hắn tỏ ra là một người con tận tụy bằng cách đưa O’Rin lên đỉnh núi.

Người ta muốn biết những người già bị hy sinh có thường hành động theo kiểu Matayan, nghĩa là do sợ hãi và bằng chống đối hay không. Fusakawa dành cho ông ta một vị trí rất quan trọng trong cuốn tiểu thuyết, vì thái độ của ông không thể là một thái độ đặc biệt, mà phải là một thái độ tiêu biểu. Phải chăng sự phục tùng có tính chất giáo hóa của O’Rin là một ngoại lệ?

Có một tư liệu rất đáng chú ý chứng minh rằng người già thường nguyền rủa thân phận khốn khổ của họ: đó là bản sử thi của người Nartre đã có từ rất lâu trong bộ tộc Ossète và lưu lại cho người Tcherkesse. Một số đoạn[29] miêu tả nỗi kinh hoàng của người già trước sự hành quyết đang uy hiếp họ. Người Nartre là tổ tiên theo huyền thoại của người Ossète và từng truyền lại cho họ tập tục của chính bản thân mình. Theo bản sử thi của người Nartre họ được phân bố thành ba gia đình, được bố trí từ trên đỉnh xuống chân núi. Những người ở trên cao là các chiến binh, những người ở dưới thấp là những “người giàu”. Ở lưng chừng núi, là người Alacgatae, nổi bật về trí thông minh và giữ những chức trách cao nhất. Mọi người Nartre đều hội họp ở nhà họ để bàn cãi về những vấn đề lợi ích công cộng và dự những bữa tiệc mang tính chất tôn giáo. Trong buổi lễ, những người già của ba gia đình do “hội đồng sát hại người già” chỉ định bị giết chết. Họ bị đầu độc hay bị hạ thủ. Pline l’Ancien và Pomponius Méla kể lại là người Seythes có quan hệ họ hàng với người Ossète ở phía Bắc, tổ chức sát hại người già. Sử thi người Nartre kể một trường hợp tự nguyện chết: “Urizmaeg già lão trở thành trò cười của thanh niên Nartre... Ông quyết định từ giã cuộc đời. Ông cắt cổ con ngựa, dùng da ngựa may một cái túi, chui vào trong để người ta ném ông xuống biển”. Nhưng thông thường, người già không để người ta giết hại: họ phải chịu luật lệ chung xây dựng trên cơ sở tôn giáo và luật pháp. Người già được kính trọng và giữ một vai trò quan trọng; nhưng khi rất già, người Nartre - theo sử thi kể lại - “buộc họ vào một chiếc nôi như một trẻ nhỏ và hát ru để ru ngủ họ”.

Vốn tôn trọng người già, người Ossète ngày nay thay đổi một số chi tiết của sử thi. Người ta coi việc giết người già là những mưu đồ tội phạm, chứ không phải là việc áp dụng một tập tục cổ xưa. Vào giữa bữa tiệc, xuất hiện một người anh hùng trẻ tuổi cứu thoát ông già.

Có những bộ tộc rất nghèo nhưng không loại bỏ người già. Do đâu có sự khác biệt này? Thật đáng quan tâm tìm hiểu trong khi so sánh với các ví dụ vua nói trên. Khác với các bộ tộc ở ven biển, người Chuckchee trong nội địa tôn kính người già. Cũng như người Koryac, họ chăn dắt các đàn tuần lộc trên thảo nguyên phía Bắc; cuộc sống của họ vất vả tới mức họ suy tàn sớm, nhưng không vì vậy mà suy sụt về mặt xã hội. Quan hệ gia đình rất chặt chẽ. Người cha cai quản gia đình và là chủ đàn gia súc: ông giữ quyền sở hữu ấy cho tới khi chết. Vì sao ông được trao quyền kinh tế ấy? Chắc hẳn là vì, bằng cách này hay cách khác, cả cộng đồng tìm thấy quyền lợi của mình trong đó: những người lớn, tuổi còn trẻ hơn, kinh sợ ý nghĩ sẽ có ngày mình bị mất mạng, và do vậy bảo đảm được một tình hình xã hội ổn định mà họ đều mong muốn. Đặc biệt, và có lẽ là trường hợp ở đây, người già thường giữ vai trò quan trọng trong việc phân chia của cải trong hôn nhân: có đàn gia súc - hay đất đai - có nghĩa là có quyền phân chia chúng cho con trai và con rễ theo tục lệ. Là chủ sở hữu, người già cũng là người trung gian hòa giải giữa những người được hưởng thụ hợp pháp của cải của mình. Vì vậy, không có vấn đề một trong số họ tước đoạt những của cải ấy của ông như tình hình xảy ra ở những dân tộc sơ khai như người Yakoute. Dẫu sao, của cải mà người già vẫn là người nắm giữ, bảo đảm cho họ một ảnh hưởng lớn. Có khi tuy đã hầu như lẩn thẩn, họ vẫn lãnh đạo cả đoàn: quyết định những cuộc di trú và vị trí cắm trại trong mùa hè. Khi dời trại, người già ngồi trên xe trượt tuyết cùng với những người khác; nếu không đủ tuyết, thì thanh niên cõng họ trên vai. Theo Bogoras kể lại, vào mùa xuân, một người trong số họ tới vùng sông Volverene để mua dụng cụ của nhà buôn ở các làng vùng Bắc cực. Ông ta mua được chăng hay chớ, mang về những con dao ăn thay vì những con dao săn. Bọn trẻ cười vui vẻ: “Ông già điên! Nhưng làm sao được? Một ông già mà lị”. Bogoras kể chuyện một ông già khập khiễng, chống nạng, nhưng vẫn làm chủ đàn gia súc và gia đình. Hàng năm, ông đi chợ phiên và tiêu gần hết cả tiền để mua rượu. Nhưng không vì vậy mà không tiếp tục được trọng vọng.

Người Yahgan, gồm khoảng 3.000 người, sống ở vùng ven biển xứ Patagôni[30] thuộc những bộ tộc nguyên thủy xa xưa nhất: không có rìu, lưỡi câu; dụng cụ làm bếp và đồ gốm cũng không. Họ không có dự trữ[31] nên phải sống ngày nào hay ngày ấy; không có trò chơi, không có nghi lễ và cũng chẳng có tôn giáo thực sự: chỉ một niềm tin mơ hồ vào một sinh linh tối cao và vào quyền lực các thầy pháp saman. Dẫu sao, họ cũng có chó và xuồng. Họ sống du cư trên sông nước, săn bắt và đánh cá. Sức khỏe rất tốt nhưng cuộc sống cực kỳ khó khăn; hầu như lúc nào cũng đói và suốt ngày đi kiếm cái ăn. Họ được phân phối thành những gia đình có vợ có chồng tập hợp nhau lại thành trại trong những thời kỳ nhàn rỗi, nhưng không do một quyền lực nào cấp trên cai quản. Không có người xử kiện. Họ đông con, đó là lý do cuộc sống của họ và họ yêu quý chúng, các bậc ông bà cũng thương yêu các cháu. Con trai, con gái đều được đối xử rất tốt, chúng yêu thương bố mẹ thắm thiết và, trong trại, bố mẹ, con cái vẫn sống chung lều. Tình yêu thương này vẫn tồn tại khi bố mẹ rất già và mọi người cao tuổi đều được kính trọng. Lương thực được phân phối cho cả cộng đồng: mà người già là những người được phục vụ đầu tiên; được dành vị trí tốt nhất trong lều. Người ta không bao giờ để họ ở một mình, luôn luôn có một người con chăm sóc họ. Không bao giờ họ bị chế giễu. Người ta lắng nghe ý kiến họ. Nếu thông minh và trung thực, họ có ảnh hưởng lớn về tinh thần. Có những bà góa già làm chủ gia đình và được vâng lời một cách triệt để. Kinh nghiệm của người cao tuổi phục vụ cộng đồng: họ biết tìm kiếm thực phẩm ra sao và làm nhiệm vụ nội trợ. Chính họ truyền lại và làm mọi người tôn trọng luật lệ không thành văn. Họ nêu gương tốt, rầy la và, nếu cần, trừng phạt những kẻ có hành vi sai trái.

Quy chế này được lưu giữ trong một tổng thể hài hòa. Người Yahgan thích ứng một cách đặc biệt với môi trường khắc nghiệt của mình. Họ thích giao thiệp với đồng loại, thăm viếng, tương trợ lẫn nhau và sẵn sàng đón tiếp người lạ. Cuộc đấu tranh vì đời sống của họ là rất cam go, nhưng không có hiện tượng tranh giành một cách ích kỷ. Có trường hợp có thể làm cho người mắc bệnh nan y chóng chết để rút ngắn những nỗi đau đớn của người hấp hối. Nhưng hoàn cảnh của người đó phải là tuyệt vọng và quyết định phải được mọi người đồng ý.

Những nhà quan sát, khi mô tả tập tục của người Yahgan không giải thích bản chất hồn hậu của những tập tục ấy. Nhưng sự thật, trường hợp của họ không phải là duy nhất. Người Aléout cũng vậy, mặc dù đời sống khó khăn, số phận người già vẫn hạnh phúc. Chắc hẳn là vì mọi người thừa nhận kinh nghiệm của người già có giá trị, và nhất là, vì tình yêu thương lẫn nhau gắn bó cha mẹ với con cái. Người Aléout, gốc Mông Cổ, lực lưỡng và có thân hình cân đối, sống trên quần đảo Aléout. Họ đi lại bằng xuồng và sống bằng nghề đánh cá, họ ăn cá voi và đầu cá ướp. Họ không dự trữ thực phẩm, họ vung phí, mặc dù không dồi dào: họ có sức dẻo dai và có thể nhịn ăn qua nhiều ngày. Họ chia sẻ cái ăn cho cả cộng đồng. Họ sống trong lều tranh. Họ chậm chạp, nhưng khéo tay và không biết mệt trong công việc. Họ có trí nhớ tốt và có thể bắt chước nghề thủ công Nga và chơi cờ. Có những nhà quan sát cho là họ lười biếng: sở dĩ như vậy, là vì họ không có những giá trị như trong xã hội trọng thương; họ không muốn tích lũy của cải; người ta tôn trọng người giàu vì khéo léo về kỹ thuật giúp họ giàu có, chứ không phải vì tài sản của họ. Nhưng nữ trang của phụ nữ lại rất đắt tiền; đôi khi, họ làm những cuộc viễn chinh lớn để tìm đá quý. Họ tổ chức những buổi lễ, khiêu vũ, tiệc tùng. Họ ít thờ phụng nhưng tin vào quyền lực các thầy pháp saman. Rất ít khi họ giết trẻ em: người ta làm tất cả vì chúng, cho chúng tất cả những gì tốt đẹp nhất. Có khi có người tự sát vì thất vọng vì mất con hay cháu. Ngược lại, con cái quý trọng bố mẹ và ra sức làm cho những năm tháng cuối cùng của bố mẹ được yên ấm; bỏ mặc bố mẹ là một sự sỉ nhục; người ta phải giúp đỡ họ, chia sẻ mọi thứ với họ, nếu cần, hy sinh vì họ; đặc biệt, người ta tận tụy với mẹ, dù mẹ có tàn tật và lẩm cẩm. Đối xử tốt với bố mẹ, nghe lời bố mẹ, thì được bù đắp: đánh cá sẽ được nhiều và sống sẽ thọ hơn. Sống thọ, là nêu một tấm gương lớn cho con cháu. Những người già rất cao tuổi giáo dục thanh niên; người ta trân trọng lắng nghe họ, dù họ có lẩm cẩm. Họ phụ trách trông coi lịch (thay đổi vị trí của cây diêm chỉ ngày trong tháng). Các bà già chăm sóc người bệnh: mọi người tin cậy họ. Nói chung, có một sự cân bằng tốt đẹp giữa kinh tế và lòng hiếu thảo. Thiên nhiên cung cấp đủ nguồn lực để cha mẹ có thể nuôi dưỡng con cái và có thì giờ chăm sóc chúng; ngược lại, con cái không để cha mẹ già thiếu thốn chút gì.

Những xã hội chúng ta vừa xem xét chỉ có kỹ thuật thô sơ; tôn giáo và thậm chí cả ma thuật chỉ giữ một vị trí nhỏ bé. Khi đời sống kinh tế đòi hỏi một nguồn tri thức phong phú hơn, thì ma thuật và tôn giáo phát triển; vai trò người già lúc đó phức tạp hơn, có thể nắm giữ những quyền lực lớn hơn. Điển hình nhất là trường hợp người Aranda: trước khi các nhà truyền giáo đến xứ này, người Aranda đã thiết lập một chính quyền bô lão (gérontocratie) thực sự. Người Aranda sống bằng săn bắt, hái lượm, hầu như trần truồng trong rừng Australia. Nói chung, họ ăn uống tốt, mặc dù còn có những thời kỳ khó khăn. Mỗi gia đình gồm một người đàn ông, một hay nhiều vợ, con cái và chó. Họ giết trẻ em khi người mẹ không thể nuôi đứa trẻ sơ sinh vì đang nuôi một đứa khác; người ta giết trẻ sinh đôi[32]; cũng có khi người ta giết một đứa trẻ nhỏ để nuôi một trẻ khác lớn tuổi hơn nhưng yếu ớt (và đôi khi người mẹ cũng tham dự bữa tiệc giết con ấy). Nhưng những đứa được giữ lại được chăm sóc rất tốt. Các bà mẹ rất độ lượng. Không bao giờ họ từ chối cho con nhỏ bú, và cai sữa rất muộn; người ta để trẻ em hết sức tự do, chỉ đến tuổi lớn khôn, chúng mới bị buộc phải tôn trọng những điều cấm kỵ về giới tính. Những thành viên được tôn kính nhất trong cộng đồng là những người “mái tóc hoa râm”. Những người “gần đất xa trời” quá suy yếu, không còn có cuộc sống minh mẫn hoạt bát đều được nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ tử tế[33] nhưng không còn ảnh hưởng nữa. Còn những người “tóc hoa râm” thì giữ một vai trò hàng đầu. Kinh nghiệm thực tiễn của họ là cần thiết cho sự thịnh vượng của nhóm. Thật vậy, những người săn bắt - hái lượm cần biết rất nhiều điều: cái gì ăn được và cái gì không ăn được, nhận biết sự có mặt của củ mài qua những dấu hiệu gì, làm thế nào để phát hiện ra mạch nước ngầm, làm một số món ăn ra sao để loại trừ chất độc. Có một ánh mắt, một cái khéo tay mà người ta chỉ có thể thu được qua một sự thực hành lâu dài. Vả lại, nếu biết các truyền thống thiêng liêng - điệu hát, huyền thoại, lễ nghi, tập tục của bộ tộc - thì người cao tuổi có quyền lực rất lớn. Tri thức của người nguyên thủy không thể tách khỏi ma thuật; nắm được thuộc tính các sự vật cho phép sử dụng chúng, vừa theo các quy luật nhân quả hợp lý, vừa theo tính năng ma thuật của chúng; mặt khác, các kỹ thuật mật thiết gắn liền với những nghi thức ma thuật mà nếu không có chúng thì kỹ thuật sẽ vô hiệu. Tri thức của người “tóc hoa râm” ăn khớp với việc sở hữu một quyền lực ma thuật: cả hai phát triển theo tuổi tác. Họ có thể làm cho nhiều người đau ốm: người ta khiếp hãi họ. Họ không còn phải chịu cấm kỵ về ăn uống nữa[34]. Thật vậy, có thể nói họ đã vượt ra ngoài số phận của con người và được “miễn dịch” chống lại những tai họa siêu nhiên đe dọa con người. Những gì cấm kỵ đối với con người bình thường - vì quyền lợi riêng của người đó và của cộng đồng - không còn là điều cấm đoán đối với họ nữa. Hoàn cảnh đặc biệt của họ giao cho họ một vai trò tôn giáo. Người mà tuổi tác làm cho dịch lại gần thế giới bên kia là người trung gian tốt nhất giữa thế giới này và thế giới ấy. Người cao tuổi lãnh đạo đời sống tôn giáo, và đời sống này bao trùm toàn bộ đời sống xã hội. Họ có những đồ vật thiêng liêng dùng trong nghi lễ. Chỉ một mình họ có quyền sờ vào những viên đá thần, tượng trưng vừa cho tổ tiên huyền thoại vừa cho các vật tổ. Chúng càng cổ xưa càng có giá trị, và càng làm cho cộng đồng hiện tại dịch lại gần những vị anh hùng của quá khứ. Người già chỉ huy các nghi lễ và được người ta tỏ ra hết lòng cung kính: trong những buổi lễ này, người trẻ tuổi chỉ được nói khi người già hỏi han. Người già phải dạy dỗ con cháu: truyền cho con cháu các điệu hát, huyền thoại, nghi thức, nhưng giữ lại cho mình một số điều bí mật[35]. Người trẻ phải chịu hạn chế nghiêm ngặt về mặt thực phẩm để dành cho người già. Ở một số bộ lạc, người trẻ cho họ máu để tăng thêm sức khỏe: người ta lấy máu ở một động mạch cánh tay, ở mu bàn tay hay dưới móng tay; tưới vào cơ thể người già, hay để người già uống. Người già được biếu thực phẩm vì hiểu biết nghi lễ, vì hoạt động lễ nghi và tiếng hát. Của cải và uy tín khiến họ làm thủ lĩnh cộng đồng. Nhưng, nếu năng lực giảm sút, họ chỉ còn giữ quyền lực danh nghĩa: người ta lặng lẽ thay thế họ bằng một người dự khuyết trẻ tuổi hơn. Họ xin lời khuyên bảo của những người cùng lớp tuổi. Ngay cả ở những bộ lạc mà quyền thủ lĩnh theo chế độ cha truyền con nối - và khi vì vậy, người thủ lĩnh có thể còn trẻ - người già vẫn là những ông chủ đích thực. Họ giải quyết những vụ tranh cãi, chỉ ra những nơi cần lập trại mới, tổ chức các buổi tiệc tùng. Không có việc gì có thể làm nếu không được họ đồng tình. Xưa kia, họ lợi dụng quyền lực này để chiếm đoạt phụ nữ. Họ đòi hỏi tất cả mọi thiếu nữ đều phải dành cho họ. Động cơ này mang tính kinh tế và xã hội hơn là tình dục. Thiếu nữ phải lấy chồng từ tuổi dậy thì và con trai phải chờ lễ thụ pháp. Chủ yếu, hai vợ chồng già có lợi để cho một người đàn bà trẻ nuôi dưỡng họ. Người đàn bà già bảo: “Ông già tội nghiệp phải có một người vợ trẻ đi tìm mật và nước cho ông”. Thế là thanh niên không tìm được vợ.

Kỹ thuật, ma thuật, tôn giáo là những nét văn hóa chủ yếu của xã hội nguyên thủy. Ba lĩnh vực này gắn bó mật thiết với nhau, và ma thuật có quan hệ thân thuộc vừa với kỹ thuật vừa với tôn giáo. Hai yếu tố này có lợi cho cộng đồng, còn ma thuật thì có tính hai chiều, ở người Aranda, người “tóc hoa râm” thắng lợi trong cả ba lĩnh vực này. Người ấy đáng quý vì nắm tri thức và có thể đảm nhận chức trách tôn giáo. Nhờ các quyền lực ma thuật, người đó làm cho người ta vừa kính trọng vừa sợ hãi.

Ở người Zande thuộc Soudan, chúng ta tìm thấy một sơ đồ tương tự, nhưng ở đây, ma thuật chiếm ưu thế và trước hết, người cao tuổi xây dựng sự thống trị của mình trên cơ sở sự sợ hãi. Trong vùng đồng cỏ, họ sống bằng săn bắt, đánh cá, hái lượm, trồng trọt ngô, sắn, khoai lang, chuối. Thú săn có nhiều. Thủ công nghiệp khá phát triển. Họ tin vào một vị thân, thần Mbori. Nhưng mối quan tâm thường xuyên nhất của họ là hoạt động phù thủy. Họ cho rằng mỗi cá nhân có một quyền lực mà họ gọi là mangu: một chất có quan hệ với gan và lớn dần theo thời gian. Cũng như ở người Aranda, người cao tuổi có những tri thức bổ ích; và họ cũng là những thầy phù thủy có quyền lực cao nhất; họ ít ngại ngùng hơn những người khác trong việc sử dụng bùa ngải, vì gần với cái chết, họ thờ ơ hơn đối với việc lo sợ bị trả thù. Hệ quả là quyền kiểm soát cộng đồng nằm trong tay họ. Người ta muốn ban phúc cho những buổi săn bắt: những buổi này sẽ thất bại nếu họ đoán là có điềm xấu.

Ngày trước, con trai phụ thuộc chặt chẽ vào bố. Người già lợi dụng tình hình này để chiếm đoạt phụ nữ, tới mức thanh niên khó có thể kết hôn. Về điểm này, tình hình có thay đổi chút ít do những buổi tiếp xúc với người Da trắng. Chắc hẳn, do ảnh hưởng của người Da trắng, có những sự khác biệt về tín ngưỡng giữa thế hệ trẻ và thế hệ già. Thế hệ này luôn luôn cho chết chóc là vì bùa ngải. Khi người rất cao tuổi chết, người ta cho là ông đã tiêu phí hết thời gian được hưởng trên trái đất và chỉ cần một chút mangu rất nhỏ là có thể giết chết ông. Đôi khi người ta nghĩ người ta chết là vì Thượng đế. Người ta bảo: “Mbori đã mang ông ta đi”; cuộc sống giống như một cây gậy bị Mbori gặm nhấm dần: hết chiếc gậy, thì người ta trút hơi thở cuối cùng; nhưng không phải không có sự can thiệp của một thầy phù thủy mà gia đình tìm cách trả thù. Nhưng thanh niên thì cho người ta chết là vì già lão. Họ nói về người chết: “Ông ta đã ăn hết phần mình.” Họ tin vào phép phù thủy; nhưng khi thấy cái chết của một người già là tự nhiên, thì nó không đáng để người ta bàn tán. Họ nói riêng với nhau như vậy trong lúc vẫn làm tròn nghĩa vụ công khai với người chết.

Ma thuật có vai trò to lớn đối với người Da đỏ ở vùng Đại Chaco - người Chorati, Mataco, Toba - vốn là những bộ tộc nửa du mục, sống bằng trái cây dồi dào trong rừng và chăn nuôi đà điểu. Họ không đòi hỏi nhiều và không tích trữ cái ăn vì tin tưởng vào ngày mai: lương thực sẽ không thiếu đối với họ. Thủ lĩnh là một người cao tuổi do những người chủ gia đình lớn tuổi nhất bầu ra khi người thủ lĩnh trước qua đời; quyền lực của ông ta mang tính chất danh nghĩa hơn là thực tế. Người già có ảnh hưởng là do tuổi tác tạo cho họ tính chất thiêng liêng. Sinh sống một cách dễ dàng, những người Da đỏ này có điều kiện dành một vị trí quan trọng cho đời sống tôn giáo: đời sống này do người già lãnh đạo. Họ không còn phải chịu những điều cấm kỵ về ăn uống. Người ta sợ họ vì những quyền lực ma thuật: họ có thể làm hại kẻ thù bằng phù phép. Người ta cho là sau khi chết, họ trở thành yêu quái: khi những người Da dỏ này bảo đã thấy yêu quái, bao giờ cũng là dưới gương mặt một người già. Người ta tin là tính độc hại của người già tăng theo thời gian: khi trở nên yếu đuối và tê liệt, người đó bị giết bằng một mũi tên vào tim và xác bị thiêu. Hình như - cũng giống như trong lịch sử ma quái - qua sự tiêu hủy hoàn toàn cơ thể, người ta ngăn cản không cho nó biến thành ma quái.

Mối quan hệ giữa tri thức và quyền lực ma thuật thể hiện rõ rệt ở người Navajo, và bảo đảm cho một số người già một uy tín lớn. Đó là một xã hội phức hợp, văn hóa rất phát triển và từng chịu ảnh hưởng của nền văn minh người Da trắng mà họ tiếp xúc thường xuyên[36], về phía Tây - Bắc Arizona, họ ở trên một lãnh thỗ rộng lớn cằn cỗi nhưng trở nên phì nhiêu bằng các hệ thống thủy lợi và những trận mưa lớn. Họ có ngựa, gia súc và, tùy theo mùa vụ, có hai hay ba điểm tập hợp. Xã hội họ phong túc. Họ ăn bánh mì, thịt, đồ hộp mua của người Da trắng. Họ có quần áo đẹp được trang trí bằng bạc và ngọc lam; họ chế tạo bạc, dệt vải, hoạt động hội họa. Thơ, ca hát, nhảy múa, nghệ thuật hư cấu rất phát triển. Gia đình theo chế độ mẫu hệ và phụ nữ rất được coi trọng. Đàn gia súc của riêng họ thường quan trọng hơn gia súc của chồng. Ông bà và cháu có quan hệ rất nồng hậu; chủ yếu, ông bà ngoại tham gia giáo dục các cháu. Có khi, từ 9, 10 tuổi, các cháu sống với ông bà và giúp đỡ họ. Đứa cháu trai có với ông những mối “quan hệ vui đùa”. Họ chạy thi với nhau: người thắng cuộc được một chiếc yên ngựa. Thường cậu cháu trai thách ông: lăn trong tuyết, nhảy qua hố. Nó chế giễu ông nó một cách dễ thương. Ông bà ứng xử với cháu một cách tuyệt vời. Tuy vậy, những công việc chúng buộc phải làm, đôi khi làm chúng giận hờn.

Xã hội văn minh và thịnh vượng này chăm sóc mọi người yếu đuối, tàn tật, trẻ em chậm thích ứng. Nó ân cần đối với người già, dù họ có lụ khụ và lẩm cẩm đi nữa. Có khi một vài người mất trí bỏ nhà đi lang thang: họ được đưa về nhà. Nhưng thanh niên và người lớn chế giễu những người già tàn tật và ấp a ấp úng: họ chế giễu một cách kín đáo vì sợ bị trả thù. Thật vậy, tuổi tác làm người già từ lĩnh vực phàm tục chuyển qua lĩnh vực thiêng liêng và người ta quy cho họ quyền lực siêu nhiên; nhất là cho đàn ông. Trong một vụ kiện liên quan tới 222 thầy phù thủy, người ta tính được trong số đó, 38 phụ nữ, tất cả đều già, và 184 đàn ông, trong đó 122 người già. Người ta sợ tất cả những cái đó. Người ta không dám không tiếp đón ân cần một người già, dù có khó chịu đến mấy. Nhưng nhiều người trong số họ không có một chút ảnh hưởng nào, họ sống ngoài lề xã hội. Một người già dốt nát thì ít được coi trọng. Dẫu sao, người ta cũng kính trọng những ca sĩ có khả năng gìn giữ và truyền lại tinh thần truyền thống: truyện cổ tích, huyền thoại, nghi thức, lễ hội, nhảy múa, công thức. Người ta coi họ là những thực thể thiêng liêng có quyền lực mênh mông. Nhờ trí nhớ, họ bảo đảm sự nối tiếp liên tục của cộng đồng qua thời gian. Nhưng “lời hát” cũng có giá trị như những câu phù chú ma thuật; chúng cho phép làm ra mưa, ra nắng, chữa khỏi bệnh tật, đoán định tương lai. Những lời hát ấy là sở hữu riêng của người biết chúng; những người trẻ tuổi được dạy những bài hát ấy tặng quà cho họ: ngựa, tiền bạc. Họ cũng nhận được quà tặng khi sử dụng tri thức của mình có lợi cho một cá nhân, một nhóm hay tập thể.

Người ca sĩ nổi danh hơn cả trong tuổi già. Vì vậy, những ông già - ca sĩ có quyền lực gấp đôi: qua số năm họ sống và hiểu biết của họ. Họ là người giàu có nhất trong cộng đồng; chiếm vị trí rất cao trong thang bậc xã hội.

Sau khi chết, người già trở thành một con ma nguy hiểm: mọi người nguyên thủy đều tin người chết tiếp tục tồn tại dưới dạng những con ma, ít nhiều đáng sợ. Nhưng, nếu theo người Da đỏ vùng Chaco, người chết càng cao tuổi, người ta càng sợ sự tàn ác của người đó sau khi chết, thì trái lại, người Navajo có một niềm tin trái ngược mà tất cả các nhà quan sát đều nhấn mạnh. Nếu một cá nhân chết sau khi đã “hoàn toàn tiêu phí cuộc sống”, nghĩa là không đau đớn, trong trạng thái lão suy - không còn bước đi được và làm bất kỳ cái gì nếu không được người khác giúp đỡ -, thì đó là một điều may mắn lớn cho cá nhân ấy và cho gia đình; không còn có gì cần mong ước nữa, vì người đó sẽ không phải là một con ma. Người đó sẽ hóa kiếp và lại sống đến tuổi già để sống lại, một cách vô tận. Xung quanh cảnh hấp hối cũng như công việc mai táng, không có những nghi thức thông thường nhằm bảo vệ gia đình và cộng đồng chống lại vong linh người quá cố. Bản thân gia đình tự lo liệu lấy công việc chôn cất như là một công việc gia đình khác và không để tang như thường lệ. Điều này khiến người ta nghĩ là theo người Navajo - và chắc hẳn theo những người nguyên thủy khác sự độc ác của ma bắt nguồn từ một sự hận thù: chết một cách đáng tiếc, chứ không phải theo nguyện vọng, người chết trả thù, và chủ yếu chống gia đình mình: người Navajo cho rằng họ chỉ thấy bóng ma của những người có quan hệ họ hàng. Nếu một người ra đi vì đã sống trọn năm tháng, một cách thanh bình, thì không hề có gì phải thù oán hết. Người Navajo cũng cho rằng cái chết của một đứa trẻ sơ sinh - dưới một tháng tuổi - không có những hệ quả đáng lo ngại: nó sống chưa đủ thời gian để có thể trở thành ma.

Xã hội người Givaro cũng là một xã hội thịnh vượng; họ sống trong rừng nhiệt đới, dưới chân dãy núi Andes, bằng nghề làm vườn, săn bắt và đánh cá. Đàn ông săn bắt, đàn bà làm vườn: đất đai màu mỡ, thú rừng nhiều, họ không bao giờ thiếu thực phẩm. Họ dệt vải và làm những đồ gốm trang nhã. Họ không hoạt động chính trị; các gia đình sống rải rác; họ rất yêu trẻ em, và chỉ giết chết những đứa bất bình thường. Những người cao tuổi được kính trọng. Chính nhờ kinh nghiệm của họ mà khoa học về loài vật và cỏ cây cũng như dược lý phát triển. Họ truyền lại các huyền thoại và ca khúc. Ngoài trí tuệ này ra, họ còn có một quyền lực siêu nhiên ngày một phát triển, ngay cả trong cảnh lão suy. Những người cao tuổi nhất trong gia đình đặt tên cho trẻ em: họ hội nhập đứa trẻ sơ sinh vào toàn gia quyến. Người già lý giải giấc mơ của thanh niên và tiến hành lễ thụ pháp cho họ; dạy họ cách dùng thuốc ngủ và thuốc hút. Đàn ông và đàn bà cao tuổi điều khiển các nghi thức và lễ hội tôn giáo - tuy không phải là tu sĩ -. Trò tiêu khiển ưa thích của người Givaro, là chiến tranh: người chỉ huy cuộc viễn chinh, thông thường là một người đàn ông tương đối lớn tuổi. Có khi các chiến binh già đưa về nhà những nữ tù binh được chọn trong các bộ lạc thù địch; ăn nằm với họ, nhưng thường bị họ phản bội với những người đàn ông trẻ tuổi hơn; thế là họ bị đánh đập, đôi khi đến chết. Người Givaro cũng sợ linh hồn người già trả thù. Bị hành hạ, những người này hóa kiếp thành một con vật nguy hiểm (hổ báo, trăn nước...) và trở về trừng phạt những kẻ phạm tội.

Đối với người Lele, một bộ lạc sống gần Congo trong một khu rừng và thảo nguyên, những quyền ưu tiên dành cho người già rất lớn cho tới tận khoảng năm 1930. Bộ lạc này sống ít phong túc hơn nhiều so với bộ lạc người Bushong sát bên cạnh, trong những điều kiện tương tự: cày bừa, đánh cá, săn bắt, dệt vải. Đất đai có xấu hơn chút ít, mùa khô hạn có kéo dài hơn chút ít, nhưng những sự khác biệt này không đủ giải thích sự khác biệt về mức sống; sự khác biệt này chủ yếu bắt nguồn từ bối cảnh xã hội. Theo những nhà dân tộc học từng quan sát họ vào đầu thế kỷ, họ lao động ít hơn, và với những kỹ thuật thô sơ hơn; họ không tìm kiếm thành tựu cá nhân, một mặt vì sợ bị ganh ghét, nhưng chủ yếu vì cái tạo nên uy tín, không phải là việc tích lũy của cải, mà chính là tuổi tác. Việc phân công lao động chỉ cho phép họ làm một số nhiệm vụ; nhưng họ theo chế độ đa thê; họ chiếm đoạt phụ nữ và phụ nữ lao động cho họ; các chàng rể cũng phải phục vụ họ. Thanh niên chỉ có quyền có một người vợ tập thể: để đổi lấy những áo quần mới dệt, người đàn ông cao tuổi tặng một trong những con gái mình cho lớp thanh niên của một làng, và toàn thể lớp này trở thành con rể ông ta. Không có sự hợp tác hữu nghị giữa các lớp tuổi. Người trẻ không được ganh đua với người già; người cao tuổi được độc quyền về nghề nghiệp của mình: đánh trống, rèn, khắc gỗ. Đến một lúc nào đó, người đó dạy nghề cho một thanh niên rồi rút lui và người thanh niên lại giữ độc quyền.

Người già không được trao một nhiệm vụ xã hội quan trọng nào, nhưng họ có quyền lực tôn giáo đảm bảo cho họ những đặc quyền lớn. Để giữ những đặc quyền này, họ thiết tha cố làm sao vẫn tỏ ra cần thiết đối với cộng đồng. Họ giữ bí quyết các nghi thức, lễ hội, thuốc chữa bệnh; trong nội tình thị tộc, họ là những người duy nhất biết các khoản nợ nần của người này, người nọ cũng như những cuộc thương lượng hôn nhân: sự hiểu biết này là cần thiết cho sự thành công của các công việc. Tuy nhiên họ cần đến thanh niên là những người duy nhất có đủ thể lực để săn bắt, đánh cá, mang hành lý cho người Âu. Thanh niên đe dọa bỏ đi nếu cảm thấy bị ức hiếp. Người già trừng phạt những người vô kỷ luật bằng cách không cho phép lấy vợ và tham dự việc thờ cúng. Mặc dù sự xung đột này, vẫn có một thế cân bằng nhất định. Người trẻ biết rằng cuối cùng người già sẽ chết, mình sẽ được thừa kế gia tài của những người đàn bà góa và hưởng những đặc quyền của tuổi già. Tất thảy diễn ra như thể người Lele hy sinh địa vị xã hội chung để thiết lập một thứ bảo hiểm xã hội, bảo đảm tuổi già cho mình. Khoảng năm 1949, tình hình thay đổi nhiều: thanh niên cải sang đạo Cơ đốc; được các đoàn truyền giáo và chính phủ bảo vệ. Họ kết hôn với các nữ tín đồ Cơ đốc giáo và làm việc cho người Âu. Sự phân biệt các lớp tuổi hầu như không còn nữa.

Đối với người Tiv, phần đóng góp văn hóa của người già là cội nguồn đặc quyền của họ. Ở Nigeria, người Bantou làm ruộng, chăn nuôi chút ít gia súc, săn bắt, hái những trái cây ăn được, dệt vải và làm đồ gốm. Họ nuôi dạy con cái một cách rất phóng khoáng, và một khi khôn lớn, chúng lao động cùng với bố mẹ. Chúng cũng rất gắn bó, với ông bà, những người thường truyền lại cho chúng kinh nghiệm về tôn giáo và ma thuật. Tuổi trưởng thành là lứa tuổi được coi là hoàn mãn nhất; sức nóng là của riêng lớp tuổi này trong lúc cơ thể của trẻ em và người già thì giá lạnh. Người ta bảo là những người rất già “hoàn chỉnh cơ thể của họ” (Nhưng họ không cho là sự bất lực cũng như tình trạng khô héo vì già lão không có quan hệ với tuổi già: theo họ, bất lực là do ma thuật, khô héo, bệnh tật). Một cách công khai, tất cả số họ đều được tôn kính; nhưng họ chỉ có ảnh hưởng thực sự nếu có tri thức và năng lực; nếu không, họ không được trao một chức năng nào; người ta nuôi dưỡng họ, lễ phép đối với họ, nhưng coi họ như con số không. Gia đình họ theo chế độ gia trưởng: chủ gia đình, là người đàn ông cao tuổi nhất nếu có những tính chất cần thiết. Người thủ lĩnh cộng đồng cũng là người cao tuổi nhất, với cùng điều kiện như người chủ gia đình: nếu không, chỉ có chức mà không một chút thực quyền nào. Những người xét đoán ngay thẳng, nói năng giỏi, am hiểu các phả hệ và nghi lễ, được coi là những người khôn và dìu dắt nhân dân. Họ “biết sự việc” và kiểm soát các lực lượng ma thuật. Họ chăm sóc cho đất đai màu mỡ. Mọi hoạt động xã hội - hiệp ước, chiến tranh và hòa bình, thừa kế, kiện sự - đều phụ thuộc vào ma thuật, và vì vậy, đều nằm trong tay họ[37]. Họ chữa bệnh; hòa giải những cuộc tranh chấp; gìn giữ cơ cấu xã hội. Gần gũi tổ tiên, họ giữ một vai trò tôn giáo quan trọng và có những lời phán truyền. Người Tiv thờ phụng những tấm đá linh thiêng; các bà già nấu những món ăn dâng lên những tảng đá ấy, đàn ông và đàn bà cao tuổi điều khiển nghi lễ. Khi không còn sức lực và năng lực, người già rút lui khỏi đời sống xã hội; họ chỉ còn một vai trò danh nghĩa, hoặc thậm chí không còn gì nữa hết. Một số vẫn giữ những chức trách tôn giáo. Có khi một người già chán chường cuộc sống, tập hợp họ hàng lại và phân phát các vật thờ (fétiche) trước khi tự sát.

Người Kikouyou cũng xây dựng truyền thống quyền lực của mình trên cơ sở lòng tôn kính do sự khôn ngoan của họ mang lại. Đó là người Bantou sống dưới chân và trên lưng chừng núi Kenya; vào năm 1948, họ có hơn một triệu người và tiếp xúc nhiều với nền văn minh hiện đại: họ đã từng là nô lệ của các chủ đồn điền người Âu. Họ sống bằng trồng trọt và chăn nuôi. Chiếc chìa khóa của nền văn minh của họ, là hệ thống bộ lạc dựa trên nhóm gia đình; người ta lao động chung trong lòng Đại Gia đình. Họ rất coi trọng các “lớp tuổi” bao gồm tất cả đàn ông được cắt bao quy đầu (circoncis) trong cùng năm: lứa tuổi xưa nhất được ưu tiên so với các lứa tuổi khác. Có những sợi dây chặt chẽ giữa ông bà và cháu. Họ cùng thuộc một cách tượng trưng một nhóm tuổi. Người bà gọi đứa cháu trai là “chồng tôi” và người ông nội gọi đứa cháu gái là “vợ tôi”. Con cái kính trọng bố mẹ, lời nguyền rủa của một ông bố hay của một bà mẹ là tai họa khủng khiếp nhất: không một sự tẩy uế nào có thể xóa bỏ nó được. Khi về già, cha mẹ được nuôi dưỡng và chăm sóc chu đáo. Người già không có con cái được con cái hàng xóm giúp đỡ và họ coi chúng như chính con cái mình. Tổ chức quân sự nằm trong tay lớp trẻ. Thế hệ người già điều khiển công việc chung. Một thế hệ điều khiển trong hai mươi đến ba mươi năm: rồi trao quyền lại cho thế hệ nối tiếp, trong một buổi lễ mệnh danh là itwika. Như vậy, một thế hệ bao gồm tất cả những lớp tuổi giữa hai itwika. Người đàn ông mà tất cả các con đã cắt bao quy đầu và bà vợ đã vượt qua tuổi sinh đẻ thì không còn điều khiển công việc công nữa; nhưng đạt tới thứ hạng cao nhất của thang bậc xã hội và tham gia hội đồng tối cao. Hội đồng này có những chức năng tôn giáo cao. Muốn vào hội đồng, phải trải qua một lễ thụ pháp[38]. Những người được thụ pháp có quyền hiến tế thánh thần và vong linh tổ tiên; xóa bỏ những vết nhơ về nghi lễ; nguyền rủa những kẻ độc ác: lời nguyền rủa của họ rất đáng sợ. Họ quy định ngày giờ cắt bao quy đầu và lễ itwika. Họ xử kiện vì người ta cho là họ thoát khỏi những niềm đam mê và xét xử một cách công minh. Cũng có một hội đồng các bà già có trách nhiệm giữ gìn tập tục, trừng phạt thanh niên phạm tội, và có quyền lực ma thuật. Đàn bà và đàn ông cao tuổi giữ một vai trò chủ yếu trong các lễ thụ pháp. Người ta coi người già như những “Thánh nhân” thanh thản và thoát tục. Ảnh hưởng của họ phụ thuộc vào năng lực và cả vào của cải của họ. Nói chung, người ta cho là họ khôn ngoan. Người ta bảo: “Một con dê già không vô cớ mà nhổ nước bọt”, và cũng còn nói: “Người già không nói dối bao giờ”. Các bà già rất được kính trọng khi rụng hết cả răng; người ta cho là họ “đầy ắp trí tuệ”, và chôn cất họ trọng thể thay vì bỏ xác họ cho sói rừng.

Thông thường người cao tuổi có được một quy chế ưu đãi là nhờ ký ức. Chẳng hạn người Mèo sống rất cao trong rừng ở Trung Quốc và Thái Lan. Các dân tộc đã bắt đầu phát triển một nền văn hóa cao và sau đó bị ngừng lại trong bước chuyển biến, chắc hẳn do chiến tranh. Gia đình mang tính chất gia trưởng: con trai không rời khỏi nhà bố mẹ trước tuổi 30. Về nguyên tắc, chủ gia đình có quyền sống, quyền chết đối với mọi người trong nhà; trên thực tế, quan hệ giữa cha và con trai rất tốt; họ hỏi ý kiến của nhau. Họ có nhiều con; ông bà chăm sóc các cháu. Phụ nữ, trẻ em, người có tuổi được đối xử rất tốt. Nếu một trong số những người này cảm thấy cô đơn, sau khi con cháu chết hết, thì nhận sự che chở của người chủ một gia đình lớn; bao giờ họ cũng được đón nhận, mặc dù là một gánh nặng. Người ta cho là vong linh người chết sống trong nhà và bảo vệ gia đình: vong linh hóa kiếp trong những trẻ sơ sinh. Người ta tôn trọng người già, chủ yếu trong chừng mực họ truyền lại truyền thống, ký ức của họ về các huyền thoại xưa khiến họ có uy tín lớn. Họ là người hướng dẫn và cố vấn của tập thể. Thực hiện các quyết định chính trị là lớp người trẻ mà thái độ đồng tình, vì vậy, là cần thiết; nhưng nói chung, họ tuân thủ nguyện vọng của người già.

Vai trò của ký ức lại càng rõ rệt hơn đối với người Mende mà tổ chức chính trị có cội rễ trong một quá khứ xa xưa. Họ là một dân tộc Hồi giáo, có khoảng 572.000 người vào năm 1931[39] và sống ở Sierra Léone. Gia đình theo chế độ gia trưởng, và nhiều thế hệ ở chung dưới một mái nhà. Chủ gia đình là người đàn ông cao tuổi nhất. Ngồi ăn, ông là người được phục vụ trước tiên, và trước hết, ông chia sẻ với những người cùng thế hệ. Có hai lớp người rõ rệt. Lớp trên gồm con cháu những người săn bắn và chiến binh đã từng chiếm đất đầu tiên. Lớp thứ hai gồm những người mới tới và con cháu nô lệ. Những người lớp trên có đất đai và người cha truyền lại cho người con trai cả. Những người lớp thứ hai chỉ là những người giữ đất. Người chủ đất có quyền được cả nhà phục dịch; cả nhà cày bừa, trồng lúa, chế biến dầu cọ, săn bắn và đánh cá. Cầm đầu mỗi nhóm là một người cao tuổi: không nhất thiết phải là người cao tuổi nhất mà là người có uy tín nhất; có thể đó là một phụ nữ nếu chồng không còn và nếu có một nhân cách xuất sắc. Khi trở nên già lão, người thủ lĩnh có một phụ tá. Chỉ có ký ức là cho phép nói một cá nhân thuộc lớp người nào. Người muốn làm thủ lĩnh phải biết lịch sử xứ sở, các phả hệ, tiểu sử những người sáng lập và hậu duệ họ, và tri thức ấy nhất thiết phải do tổ tiên truyền lại. Chính tổ tiên là những người nắm giữ truyền thống, vì vậy, tổ chức chính trị dựa vào họ. Mặt khác, người Mende sống trong quan hệ mật thiết với vong linh những tổ tiên gần, thuộc hai thế hệ trước. Người ta gọi những người này là “ông” và được coi là có tham dự sinh hoạt của gia đình. Vì gần với tổ tiên hơn so với phần còn lại của cộng đồng, người già giữ vai trò trung gian giữa cộng đồng và tổ tiên. Người cao tuổi nhất trong gia đình điều khiển việc thờ phụng và là một cố vấn rất được lắng nghe về mọi vấn đề tôn giáo, và có ảnh hưởng lớn trong mọi lĩnh vực.

Người già giữ một vai trò ít quan trọng hơn ở các dân tộc tương đối tiến bộ, không tin ma thuật và ít chú ý tới truyền thống khẩu ngữ, như dân tộc Lepcha ở Himalaya; họ biết đọc và theo đạo Lama (lamaisme); lao động trong các đồn điền chè; trồng ngô, lúa, kê; nuôi gia súc; săn bắn. Mức sống rất cao về mặt ăn uống. Gia đình theo chế độ gia trưởng; trẻ em sống hạnh phúc, chúng yêu thương bố mẹ. Trong nội bộ gia đình, tuổi tác rất được trọng vọng. Trong xưng hô, người ta được lùi lại một thế hệ để tỏ lòng tôn kính. Bố mẹ vợ, bố mẹ chồng được gọi là: ông, bà; anh trai và chị gái được gọi là: bố, mẹ. Người ta gọi một người là người già để biểu thị lòng tôn trọng. Con cái chăm sóc cha mẹ già. Số phận người già có nhiều con cháu đang sống, rất sung sướng. Người ta ca ngợi sức khỏe và sự thịnh vượng của họ; coi họ như một thứ bùa phép; biếu họ tặng phẩm với hy vọng được hưởng đức độ của họ. Nhưng nếu không có con cái và sức lực để lao động, thì người già chỉ là một thứ đồ bỏ đi; tử tế lắm, người ta đối xử lễ phép với họ, nhưng coi họ là một gánh nặng. Thái độ của người ta giống nhau đối với cả hai giới nam, nữ. G.Gorer, người từng sống ít lâu trong vùng người Lepcha, kể lại rằng người ta giới thiệu với ông một ông già rất thành kính, nhưng bị khinh miệt vì không biết đọc; ông cụ không có con, người đầy mụn nhọt. Mọi người chế giễu ông, bảo ông chết đi còn hơn: “Sao ông không chết đi trong lúc người Âu có mặt tại đây, để họ có thể dự đám tang ông?” Trong xã hội này, chỗ dựa duy nhất của người già, là tình thương yêu của con cái; tự thân họ, họ chẳng có một giá trị nào.

Chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp ở hạng cao nhất hay thấp nhất của thang bậc xã hội. Cái đó tùy thuộc vào năng lực và tài sản của họ. Một ví dụ nổi bật về phân biệt đối xử theo của cải, là trường hợp người Thái. Đó là những tín đồ Phật giáo sống ở biên giới Vân Nam. Họ chia đời người thành bốn thời kỳ; mỗi lần chuyển thời kỳ được đánh dấu bằng một buổi lễ tôn giáo. Muốn đạt đến thời kỳ thứ tư, sau khi đã nuôi dạy xong con cái, người ta phải tổ chức một đại lễ, kéo dài, kèm theo hát, múa, trò chơi, lễ rước, lễ hiến tế và kéo dài chí ít cũng ba ngày. Tổ chức lễ cực kỳ tốn kém, chỉ có người giàu mới có thể đài thọ nổi. Nếu có điều kiện, họ không những chỉ tổ chức một mà nhiều lần, và uy tín của họ ngày một tăng thêm.

Có những xã hội phồn vinh và cân bằng, trong đó tuổi tác không đánh dấu một sự suy sụp, nhưng cũng không phải là một nguồn uy tín. Chúng ta sẽ xem xét qua ba trường hợp rất khác nhau sau đây.

Người Cuna, khoảng 25.000 người, sống ở Panama, dọc bờ biển và trên quần đảo Đại Tây dương, với khí hậu ôn hòa, tuy đôi khi làng mạc bị sóng thần quét. Họ đi lại trong rừng nguyên sinh bằng xuồng. Sức khỏe rất tốt, nhiều người sống đến trăm tuổi. Họ ở trong làng mạc và lao động theo nhóm; phụ nữ lao động ở nhà và ngoài đồng; đàn ông săn bắt, đánh cá, đốn cây; mùa màng tươi tốt: ngô, chuối, dừa, được đưa ra thị trường. Phụ nữ giữ tiền bạc; và cùng với những thứ khác, đàn ông có thể mua xuồng máy. Phụ nữ và trẻ em ăn mặc đẹp; nam giới trang phục theo kiểu châu Âu. Mọi người đều rất chải chuốt, thường tắm rửa; nhà cửa, đường phố rất sạch. Nền văn hóa của họ khá tiến bộ: những lời ca, một hệ thống tính toán, hai ngôn ngữ thần bí dành cho thủ lĩnh và thầy pháp, một chữ viết manh nha. Tôn giáo thô sơ: người ta chỉ thờ phụng những thánh thần và vong linh gắn liền với sức khỏe cơ thể. Thầy pháp và thầy thuốc chữa bệnh. Các gia đình được tập hợp thành một nhóm theo chế độ ở rể (matrilocal), đứng đầu là chồng của người chị cả. Họ đông con. Nhờ sức khỏe tốt, người già và thậm chí rất già vẫn tiếp tục lao động; các bà cụ già chịu trách nhiệm về nhà cửa và buôn bán dừa. Đàn ông cao tuổi chuyên trách công việc tôn giáo, nhưng không vì vậy mà có một ảnh hưởng đặc biệt. Tuổi tác không tạo nên giá trị đặc biệt, trừ phi có kèm theo trí tuệ và kinh nghiệm. Người ta vâng lời người chủ gia đình, nói chung, cao tuổi, nếu có năng lực. Đối với vị trưởng làng, là người chủ trì các hội đồng, trước hết, người ta đòi hỏi phải có học thức: tuổi tác chỉ có ảnh hưởng tới một chừng mực nhất định. Nói chung, người già cũng được coi như những người tuổi còn trẻ hơn, và không đặt ra những vấn đề đặc biệt.

Người Inca từng có một lịch sử. Trong một thế kỷ, họ đã chinh phục và đánh mất một đế chế. Nhưng nền văn minh của họ dựa trên truyền thống khẩu ngữ. Nó là một trong những nền văn minh cổ xưa nổi tiếng nhất. Tìm hiểu vị trí người già trong đó là điều đáng chú ý.

Người Inca có những tập tục thô bạo, nhưng những kỹ thuật và một tổ chức xã hội cực kỳ phát triển. Đàn ông bỏ nhiều thì giờ cho chinh chiến và đối xử với tù binh một cách man rợ. Là những nhà nông xuất sắc, họ biết làm ruộng bậc thang, dùng phân chim bón ruộng; trồng khoai tây, ngô, ngũ cốc và rất nhiều loại cây khác. Họ thuần hóa lạc đà; đàn gia súc của họ phát triển. Họ giữ ngũ cốc trong những cái kho lớn. Họ khai thác mỏ vàng, bạc, chì, thủy ngân. Họ hoàn thành những công trình thủy lợi lớn; mương máng, bể chứa, cống. Sáu con đường lớn chạy qua lãnh thổ; những cây cầu treo bằng sợi được bắc qua sông. Họ xây dựng những công trình tráng lệ: thành phố, lâu đài, chùa chiền. Nghề thủ công rất phát triển, trong đó có nghề vàng, bạc. Đời sống kinh tế tấp nập. Có nhiều chợ phiên để nông dân tới trao đổi sản phẩm. Đất đai được chia thành ba lô: một dành cho thần Mặt trời, lô thứ hai thuộc về vua Inca, lô cuối cùng là của các đẳng cấp lớp trên: họ cho nông dân cày bừa.

Điều đáng chú ý nhất trong nền văn minh của họ, là ai nấy đều có việc làm. Từ khi lên 5, mọi người đều phải làm việc có ích. Đàn ông được phân thành mười lớp, đàn bà thành mười lớp khác; trong chín lớp đàn bà, người ta nhóm họp nhau lại theo tuổi, và một lớp còn sót lại bao gồm tất cả những người tàn tật. Mỗi loại có nhiệm vụ riêng và phải phục vụ tốt nhất cộng đồng. Loại được tôn trọng nhất là các chiến binh, tuổi từ 25 đến 50. Họ phục vụ nhà vua và các lãnh chúa; một số được phái đến hầm mỏ. Họ lấy vợ vào khoảng tuổi 35; phụ nữ lấy chồng lúc tuổi 33. Trước tuổi 25, người ta phải vâng lời cha mẹ, giúp đỡ họ và phục vụ các tù trưởng. Từ 9 tuổi, các bé gái và thiếu nữ phục vụ gia đình, dệt vải, chăm sóc gia súc.

Tuổi tác không loại trừ nghĩa vụ lao động. Sau tuổi 50, đàn ông được miễn quân dịch và mọi nhiệm vụ vất vả. Nhưng họ phải làm việc trong nhà thủ lĩnh và ngoài đồng. Họ vẫn có quyền uy trong gia đình. Phụ nữ tuổi trên 50 dệt quần áo cho cộng đồng; trông coi nhà cửa, nấu bếp v.v.. cho những phụ nữ giàu có. Từ tuổi 80 trở đi, họ bị điếc và chỉ còn biết ăn và ngủ. Nhưng người ta vẫn sử dụng họ. Họ bện dây và làm thảm, trông coi nhà cửa, nuôi thỏ và vịt, nhặt lá và rơm rạ; bà già dệt vải và kéo sợi, trông coi nhà cửa, giúp đỡ việc nuôi dạy trẻ em và tiếp tục phục vụ những người đàn bà giàu có, kiểm soát những người đầy tớ gái trẻ. Khi có ruộng đồng, họ không thiếu thốn gì hết; nếu không, họ được bố thí. Đối với đàn ông cũng vậy: người ta cho họ thực phẩm và quần áo, trông coi đàn dê cho họ; chăm sóc họ khi ốm đau. Nói chung, người cao tuổi được người ta sợ hãi, tôn kính và vâng lời. Họ có thể khuyên nhủ, giảng dạy, nêu gương tốt, khuyên làm việc thiện, giúp đỡ trong công việc thờ phụng. Họ được dùng làm người trông coi các thiếu phụ; có quyền đánh roi những người con trai và con gái không ngoan ngoãn.

Không thể coi nhân dân Bali là người nguyên thủy: họ từng có một nền văn minh cao trong nhiều thế kỷ. Nền văn minh này tránh được mọi ảnh hưởng nước ngoài, vì hòn đảo ở cách biệt. Người Hà Lan cai trị đảo qua trung gian của giai cấp quý tộc bóc lột cư dân nông thôn, nhưng không làm biến đổi cơ cấu xã hội cũng như lối sống của họ. Một nền văn hóa cổ xưa được duy trì trên đảo cho tới ngày nay và được truyền đạt theo truyền thống khẩu ngữ, vì người Bali không biết đọc, biết viết. Vì vậy, chúng ta có thể xếp nền văn hóa ấy bên cạnh những xã hội không có lịch sử.

Người Bali trồng lúa và nâng nền canh tác này lên một trình độ hoàn mỹ không một dân tộc nào đạt tới được. Họ có đàn gia súc béo tốt, có lợn và gia cầm; trái cây, rau xanh, nông sản phong phú và đa dạng, đem bán ở những chợ lớn họp nhiều phiên trong tháng. Làng mạc được xây dựng vững chãi và giữ gìn sạch sẽ; thủ công nghiệp rất phát triển, cũng như âm nhạc, thơ ca, nhảy múa, sân khấu. Dân chúng tôn trọng giai cấp quý tộc sống cách biệt đối với họ. Trên thực tế, mỗi làng là một nước cộng hòa nhỏ, dưới sự lãnh dạo của một hội đồng mà thành phần bắt buộc là tất cả đàn ông có gia đình, có một ngôi nhà hay thửa đất. Thủ lĩnh, thông thường được bầu ra, nhưng đôi khi cũng có trường hợp cha truyền con nối. Họ đại diện quyền lực của thần thánh trên mặt đất: kiểm soát đất đai, nhà cửa, toàn bộ đời sống xã hội. Quan hệ của mỗi cá nhân với cộng đồng rất chặt chẽ: mức trừng phạt nặng nhất đối với mỗi thành viên là khai trừ. Họ rất hiếu khách và rất lịch sự đối với nhau. Họ rất thông minh, lại có thân hình thanh nhã và rất có ý thức giữ gìn: các cử chỉ của họ đều có suy nghĩ và hài hòa. Họ sẵn sàng chấp nhận vai trò được trao, từ trẻ nhỏ, thiếu niên, phụ nữ, người lớn đến người già.

Trẻ em được cha mẹ và ông bà chiều chuộng, vuốt ve. Tuổi già được trọng vọng tuy không tạo nên hiệu lực ma thuật. Trong các Hội đồng, vị thứ của mỗi người được nâng lên theo năm tháng. Hàng tháng, người già trong làng họp nhau lại và tổ chức một bữa tiệc nhỏ cùng với thần thánh. Những vị thần này gần gũi và sẵn sàng thăm viếng con người. Người Bali theo thuyết hỗn hợp tôn giáo, học tập của Ấn Độ, Trung Quốc, Java và thấm đượm thuyết vật linh. Họ tôn thờ mặt trời, mặt trăng, nước và tất cả các nguồn gốc của sự phì nhiêu. Một tín ngưỡng được phát triển xung quanh cây lúa. Họ tin có những con ma có quyền lực làm hại người sống.

Người ta kể lại rằng ở Bali, ngày xưa, trong một làng hẻo lánh ở vùng rừng núi, người ta hiến tế và ăn thịt người già. Vào một thời kỳ, không còn sót lại một người nào và truyền thống bị tiêu tan. Người ta muốn xây dựng căn phòng lớn cho Hội đồng. Nhưng khi xem xét những thân cây đốn xuống để làm nhà, không một ai biết đâu là gốc, đâu là ngọn: tai họa sẽ xảy tới nếu đặt ngược chiều các tấm gỗ. Một thanh niên bảo sẽ giải quyết được vấn đề nếu mọi người hứa sẽ không ăn thịt người già nữa. Người ta hứa. Chàng bèn dẫn tới người ông được mình che giấu và ông cụ chỉ cho cộng đồng phân biệt giữa gốc và ngọn cây.

Dân làng phản bác, cho rằng chưa bao giờ có một tục lệ như vậy. Dẫu sao, trong cả xứ, người già đều được tôn kính: phần lớn vì đời sống sung túc, họ thoát khỏi cảnh suy sụp vì già lão. Họ mạnh khỏe lâu; không còng và cũng không vụng về; vẫn làm chủ cơ thể và thoải mái như thời trai trẻ. Phụ nữ tuổi 60, và thậm chí hơn nữa, vẫn có đường nét đẹp và sức lực cần thiết để đội trên đầu những hũ nước nặng, những giỏ trái cây, trọng lượng 20, 25 ký. Họ không ngừng lao động, trừ trường hợp bị tàn tật nặng; họ cho rằng cảnh nhàn rỗi sẽ nguy hiểm đối với sức khỏe vật chất và tinh thần và họ có thể bị các lực lượng siêu nhiên tấn công. Thậm chí, hoạt động của phụ nữ tăng theo năm tháng: có những người tuổi trên 60, lãnh đạo cả gia đình và tự mình đảm nhận lấy phần lớn công việc. Đàn ông có tuổi ít lao động; nhưng có nhiều nghĩa vụ: họ điều khiển những buổi hội họp của làng; họ là thầy thuốc, là người kể chuyện, dạy thơ ca, nghệ thuật cho thanh niên. Họ cũng thường chăn vịt ra đồng. Họ giữ một vai trò quan trọng trong các buổi lễ tôn giáo. Có những người đàn ông và đàn bà rất cao tuổi nhảy múa rất đẹp. Họ lên đồng, phán sấm ngữ. Vai trò của họ, đàn ông cũng như đàn bà, rất quan trọng, vì sự phân biệt theo giới không còn với tuổi tác. Họ được hỏi ý kiến về tất cả mọi việc. Khi trở nên rất già và bất lực, họ được gọi là ông và bà. Không còn răng, họ được coi gần như trẻ em; người ta nghĩ là chẳng bao lâu, họ sẽ hóa kiếp dưới dạng trẻ sơ sinh. Lúc đó, họ mất ảnh hưởng, nhưng tiếp tục được nuôi dưỡng tốt và đối xử tử tế. Dù có hèn yếu và bất lực, một ông già cũng có thể là một tu sĩ ở chùa: tuy nhiên, người đó có một phụ tá trẻ hơn và chức năng của ông mang tính chất danh nghĩa.

Hình như người ta không sợ họ. Nhưng trong các vở kịch ma thuật, Ranga, mụ phù thủy ăn sống trẻ em, được giới thiệu dưới dạng một mụ già quái gở, cặp vú lòng thòng, tóc bạc rũ rượi chảy xuống tận chân. Vai diễn này do một diễn viên lớn tuổi thủ: nhờ tuổi già, ông thoát khỏi hồn của mụ phù thủy mà mình thủ vai, trả thù.

Những tư liệu tôi nắm được không cho phép tôi rút ra một yếu tố mà các nhà dân tộc học cực kỳ coi trọng và liên quan tới cuộc sống người già: tức là tổ chức xã hội. Một số cộng đồng là những bộ lạc du mục, những tập hợp cấu trúc không chặt chẽ. Nhưng khi các thị tộc hay bộ lạc định cư trên một lãnh thổ nhất định - chỉ ra rằng xã hội đã mang tính chất nông nghiệp - thì thường phải xác định chính xác các dòng dõi khác nhau để quy định quyền thừa kế, những sự trao đổi về hôn nhân và quan hệ giữa các cá nhân. Dòng dõi cho biết tổ tiên, được tổ tiên hợp thức hóa và là sự nối tiếp đối với tổ tiên. Tổ tiên không bị ném trả lại quá khứ; cộng đồng - gia đình, thị tộc, bộ tộc - có quyền sở hữu đất đai, bao gồm cả người sống lẫn người chết; cộng đồng xây dựng một cách thần bí quyền lợi của mình trên cơ sở quyền lợi của những người đã khuất mà nó tự coi mình là người thừa kế. Có khi người ta nghĩ là tổ tiên hóa kiếp qua một trẻ sơ sinh trong hậu duệ, tới mức những thế hệ mới làm sống lại các thế hệ cũ. Người ta không thực hiện việc thờ cúng tổ tiên trong tất cả các xã hội theo dòng họ: nhưng tình hình này thường rất hay xảy ra. Tổ tiên là một vong linh khoan dung sống dưới mái nhà con cháu hay ít nhất cũng phù hộ họ nếu được thờ cúng đúng thể thức. Người đàn ông cao tuổi phải điều khiển những buổi lễ và hiến tế dâng lên tổ tiên. Gần gũi tổ tiên hơn so với lớp trẻ, và đến lượt mình chẳng bao lâu sẽ trở thành tổ tiên, người già mang tính chất thiêng liêng. Dòng dõi hiện thân ở ông và nhờ ông, những mối quan hệ đúng đắn có thể được thiết lập với những dòng họ khác: ông là biểu tượng của trật tự và là người xây dựng nó. Bởi thế, trong những xã hội như vậy, có một hình ảnh được xác định rõ rệt về người già, và họ được chính thức thừa nhận một quy chế. Còn trong các bộ lạc du mục - cũng như trong các xã hội công nghiệp của chúng ta - quy chế của người già thì tùy tiện, khác nhau giữa nhóm này với nhóm khác và ngay cả trong lòng một nhóm.

***

Vì vậy, không nên đơn giản hóa khi bàn về đời sống của người già trong xã hội nguyên thủy. Không phải là đâu đâu họ cũng đều không có nơi nương tựa; nhưng xây dựng một hình ảnh lý tưởng về số phận của họ cũng không đúng. Nó được quy định bởi những yếu tố chúng tôi đã lướt qua, và giờ đây, chúng ta phải tìm ra vai trò và những mối quan hệ của chúng.

Rõ ràng là người già có cơ may sống sót trong những xã hội giàu có, hơn là trong những xã hội nghèo đói, ở những người định cư, hơn là ở những người du mục. Đối với người định cư, chỉ đặt ra vấn đề nuôi dưỡng; đối với người du cư, lại có thêm vấn đề vận chuyển, khó khăn hơn. Dù có ít nhiều thoải mái, thì cũng phải trả giá bằng những sự chuyển dịch liên tục: người già không thể đi theo và bị bỏ rơi. Xã hội nông nghiệp có thể đủ phong tục để nuôi họ. Nhưng hoàn cảnh kinh tế không mang tính chất quyết định tuyệt đối: nói chung, vấn đề là ở chỗ lựa chọn của xã hội, và sự lựa chọn này có thể chịu ảnh hưởng của nhiều hoàn cành. Sự thật là mặc dù đời sống khó khăn, người Chukchee ở nội địa vẫn thu xếp đưa người già đi theo khi di chuyển. Trái lại, có những xã hội nông nghiệp bỏ mặc người già chết đói, tuy không phải là những xã hội khốn cùng nhất.

Có thể giả định rằng trong những xã hội bất hạnh, ma thuật và tôn giáo can thiệp để ủng hộ người già. Nhưng không. Chính vì sống trong cảnh bức bách mà những xã hội ấy hầu như không theo một nền tôn giáo nào. Ở đấy, ma thuật không phải là một “sự hiểu biết sự vật”, mà là một tập hợp những công thức trong tay các pháp sư. Những pháp sư già cả được kính trọng, nhưng bản thân tuổi già không tạo nên quyền lực ma thuật. Cũng có khi tôn giáo tồn tại, nhưng nó xác nhận và thần thánh hóa tập tục do nhu cầu áp đặt; cùng một lúc, cộng đồng thiết lập những phong tục cần thiết cho sự sống còn của mình và xác nhận chúng về mặt ý thức hệ: chúng ta đã thấy một ví dụ ở người Nartơ; trong Narayama, O’Rin muốn tuân theo ý chí thần thánh.

Một sự bảo vệ hữu hiệu hơn, là sự bảo vệ mà tình yêu thương của con cái đảm bảo đối với bố mẹ già. Roheim nhấn mạnh sự tương ứng giữa hạnh phúc tuổi thơ và hạnh phúc tuổi già. Chúng ta biết cách thức một đứa trẻ được đối xử quan trọng như thế nào trong quá trình phát triển nhân cách của nó về sau. Thiếu thốn trong nuôi dưỡng, bảo vệ, yêu thương, nó lớn lên trong tủi hờn, sợ hãi và thậm chí hận thù; lớn lên, quan hệ của nó với người khác mang tính chất gây gổ: nó sẽ thờ ơ đối với bố mẹ già khi họ không thể tự túc. Trái lại, khi bố mẹ nuôi dưỡng tử tế và thương yêu con cái, thì biến chúng thành những cá nhân vui sướng, cởi mở, khoan dung, vị tha: đặc biệt, chúng sẽ gắn bó với ông bà, cha mẹ; thừa nhận và làm tốt các nghĩa vụ đối với họ. Trong tất cả các trường hợp tôi viện dẫn - chỉ có một trường hợp duy nhất những đứa trẻ sung sướng trở thành những người lớn độc ác đối với bố mẹ già: đó là trường hợp người Ojibwoa. Trong lúc người Yakoute, người Ainu, vốn đày đọa trẻ em, bỏ mặc người già một cách man rợ, thì người Aléoute, vốn sống trong những điều kiện gần tương tự và hết sức ưu ái trẻ thơ, một mực kính trọng bố mẹ già. Tuy nhiên, người già thông thường là nạn nhân của một cái vòng luẩn quẩn: vì thiếu thốn quá, người lớn phải nuôi dưỡng con cái sơ sài, không chăm sóc chúng. Chúng ta cũng cần chú ý là lòng hiếu thảo mang hình thái do tập tục và tôn giáo quy định. Người con trai tỏ lòng kính yêu cha mẹ trong lúc thực hiện hết sức nghiêm túc những nghi thức người ta tiến hành trong lễ tang.

Người già hy vọng sống lâu nếu giữ được sức lao động. Nhưng nếu ăn uống kém, không được chăm sóc, mòn mỏi đi trong công việc, thì sớm trở nên già lão: Ở đây, cũng hình thành một cái vòng luẩn quẩn, bất lợi cho họ.

Hiếm thấy trong các cộng đồng nghèo, người già có tài sản đủ để tự túc. Những người săn bắt hái lượm không có của cải riêng: thậm chí không dự trữ lương thực. Đối với người chăn nuôi và làm nông nghiệp, của cải thường mang tính chất tập thể: cá nhân chỉ hưởng thành quả lao động của mình hay của các bà vợ; nếu những người này chết trước, nếu họ không còn lao động được nữa, cũng như bản thân mình, thì cá nhân hoàn toàn trắng tay - cũng như khi tập tục cấm người đó làm một công việc dành cho giới nữ -. Đôi khi, người chủ gia đình làm chủ đàn gia súc và đất đai của mình; nhưng khi không còn sức lực nữa, thì bị những người thừa kế tước đoạt và thậm chí bị chúng trừ khử để trở thành chủ nhân ông sớm hơn. Chúng tôi chỉ thấy có hai trường hợp người già vẫn tiếp tục làm chủ sở hữu: Ở người Choukchee trong nội địa, và một vài trường hợp rất hiếm hoi ở người Choukchee ven biển có buôn bán với người Da trắng.

Có thể kết luận rằng cách lựa chọn thông thường nhất của xã hội, dù là nông nghiệp hay du mục, không đủ nguồn lực, là hy sinh người già.

Chúng ta không thể biết sự thật về cách chịu đựng số phận này của họ. Các nhà xã hội học và những người đưa tin thường thích cho rằng họ chết một cách vui vẻ: tôi đã nêu lên những bằng chứng về mặt văn học cho phép nghi ngờ điều đó.

Khi một xã hội được hưởng một phạm vi an toàn nhất định, chúng ta có thể giả định một cách tiên quyết rằng xã hội ấy nuôi dưỡng người già: người trưởng thành làm như vậy chính vì tương lai của bản thân mình. Sự liên kết các hoàn cảnh thay vì việc tạo nên một cái vòng luẩn quẩn chỉ có lợi: trẻ em được đối xử tử tế và sẽ đối xử tử tế đối với bố mẹ; một chế độ ăn uống và vệ sinh thích hợp sẽ bảo vệ cá nhân chống tình trạng sớm lão suy. Văn hóa phát triển và nhờ đó, người già có thể có ảnh hưởng lớn. Lúc đó, ma quái là một hệ thống tư tưởng dịch lại gần một ngành khoa học.

Người nguyên thủy thừa nhận một “thiên hướng ma thuật” ở những cá nhân có một nét riêng biệt nào làm nổi bật: những người tàn tật, những kẻ phạm tội, v.v... Tuổi già cũng là một loại riêng biệt. Nhưng chủ yếu qua ký ức, người già tỏ ra là cần thiết trong lĩnh vực này; sự kiện được soi sáng khá rõ qua giai thoại văn thoại tôi đã nêu ở phần trên: nếu không có truyền thống thì tập thể không thể hoạt động. Những hoạt động này đòi hỏi chẳng những kỹ thuật mà người lớn có thể tái sáng tạo: chúng phải tuân thủ những quy định về nghi thức không nằm trong sự vật hiện tại mà do quá khứ áp đặt và chỉ có người già biết được. Với những thân cây, bao giờ người ta cũng có thể xây dựng: nhưng nếu không sắp đặt chúng theo một cách nào đó, do thực tiễn chỉ ra, thì người ta sẽ làm nổ ra những tai họa. Không thể bắn những mũi tên có hiệu quả nếu không biết những lời phù chú dẫn chúng tới đích. Chính người già nắm bí quyết ấy và chỉ thổ lộ ra một cách thận trọng; chúng ta đã thấy người già trong bộ lạc Lele chú ý ra sao để người ta cần tới họ: chỉ mãi về sau, họ mới truyền thụ tri thức của mình.

Vừa cần thiết, những người già lại vừa nguy hiểm vì có thể sử dụng tri thức của mình có lợi cho mình. Tính hai mặt của họ còn một nguyên nhân khác: vì gần gũi cõi chết, họ cũng gần gũi thế giới siêu nhiên. Về điểm này, tư tưởng người nguyên thủy không dứt khoát. Trừ cái chết của trẻ em rất nhỏ tuổi, họ không bao giờ cho cái chết là tự nhiên. Thậm chí, khi đã rất già, cái chết cũng do bùa ngải gây nên[40]. Nhưng họ hoàn toàn biết rằng chẳng bao lâu nữa người già sẽ chết, nên có người gọi họ là một “người hầu như đã chết”. Họ đã thoát khỏi cuộc sống con người: họ là một con ma “lơ lửng” (en sursis) và được “miễn dịch (immunise) chống lại ma quái. Mối quan hệ với người tiền nhân quá cố được quan niệm theo tính hai chiều: trong nhiều xã hội, đó là vị tổ tiên muốn có hạnh phúc cho hậu duệ. Trong mọi xã hội, đó là con ma, và với tư cách ấy, bị người ta khiếp hãi. Hầu như ở khắp nơi, ma chịu trách nhiệm về những điều không tốt xảy ra đối với cá nhân và thị tộc. Sự tồn tại của chúng không vững chắc: sau một thời gian tương đối dài, chúng tan biến, không để lại gì hết. Nhưng chừng nào chúng còn tồn tại, thì phải tìm cách giải hòa với chúng bằng nghi lễ, hiến tế, hoặc chí ít cũng bảo vệ mình chống lại chúng. Trong mọi trường hợp chúng ra chiều đe dọa - chuyển từ nhóm này qua nhóm khác, từ lớp tuổi này sang lớp tuổi khác, vi phạm nghi thức - chỉ có người già là có thể khử trừ tai họa. Người già đã từ thế giới phàm tục chuyển sang thế giới linh thiêng: và điều đó có nghĩa là bản thân họ có những quyền lực giống như quyền lực của con ma mà chẳng bao lâu nữa họ sẽ là con ma ấy.

Chính vì vậy, lòng tôn kính người già, đồng thời cũng gây nên sự sợ hãi. Trong những xã hội mà ma thuật gần gũi phép phù thủy hơn là gần gũi khoa học, và người ta rất sợ ma, thì khiếp hãi chiếm ưu thế. Nó cho phép người cao tuổi chiếm những vị trí cao và thậm chí ngược đãi lớp trẻ. Tuy nhiên, thái độ không giống nhau đối với “người có mái tóc hoa râm” và đối với người rất già. Sống lâu đôi khi được người ta ca ngợi. Nó chứng tỏ người đó đã biết sống đúng mực và vì vậy là một tấm gương. Phải có một bản chất ma thuật đặc biệt mới có thể chống chọi với mọi thử thách tự nhiên và siêu nhiên. Nhưng khi đến tuổi già lão, nhiều người nghĩ rằng bản chất ấy suy yếu đi cùng với những năng lực khác, và lòng sợ hãi không còn bảo vệ cá nhân nữa. Trái lại, có người khác cho rằng năng lực ma thuật chỉ tăng thêm theo tuổi tác. Cả ở đây nữa, cả hai thái độ ấy đều có thể xảy ra. Sự khiếp hãi mà người già gây nên lúc sinh thời và cả với tư cách bóng ma sau này đi nữa, khiến họ được đối xử tử tế, dù trong cảnh cực kỳ già yếu. Hoặc nữa, người ta vội vàng ngăn cản bước chuyển biến khiến người già mỗi ngày thêm một nguy hiểm, trong hiện tại cũng như trong tương lai: họ bị giết, bị đốt xác. Trên quần đảo Trobriand - ở Polynesia - và một vài nơi hẻo lánh ở Nhật Bản, người lớn ăn thịt người già đến một độ tuổi nào đó; bằng cách ấy, người ta nghĩ là đồng hóa được trí khôn của họ, đồng thời ngăn cản không cho họ trở thành thầy phù thủy và về sau, những người thầy bói có quá nhiều quyền lực.

Với tư cách giáo sĩ hay người hành lễ, người già không mang tính hai chiều. Vai trò của họ cực kỳ quan trọng một cách tích cực. Cả ở đây nữa, họ tự xác định tính cách của mình bằng ký ức. Họ truyền lại chính bản thân mình qua lễ tiết, nghi thức, nhảy múa, ca khúc cần thiết cho việc thờ phụng. Họ giảng dạy những thứ đó cho người khác, nhưng do hiểu biết nên đặc biệt có trách nhiệm tự mình thực hiện lấy. Họ cũng có trách nhiệm ấy vì lý do chúng ta nêu trên: họ là người trung gian giữa thế giới siêu nhiên và cõi trần thế này.

Với tư cách người nắm giữ truyền thống, người trung gian, người bảo vệ chống lại các lực lượng siêu nhiên, người cao tuổi bảo đảm qua thời gian và trong hiện tại sự cố kết của cộng đồng. Chính họ thường có trách nhiệm hội nhập trẻ sơ sinh vào cộng đồng bằng cách chọn cho chúng một cái tên. Nếu cộng đồng có một tổ chức chính trị phức tạp, thì cũng có thể chính họ đảm bảo cho hoạt động của cộng đồng: chỉ có người già có ký ức về các phả hệ là cho phép quy định cho mỗi cá nhân hay mỗi gia đình đúng vị trí của mình.

Những công việc mà người già giúp ích cộng đồng nhờ hiểu biết truyền thống, thường mang lại cho họ sự thịnh vượng về vật chất, chưa kể lòng tôn kính người ta mang tặng quà cho họ. Đặc biệt quan trọng là những món quà của các tín đồ mới (néophyte) được họ truyền cho bí quyết. Đó là cội nguồn vững chắc nhất của sự giàu có riêng. Nó chỉ xuất hiện ở những xã hội tương đối phồn vinh nên có một nền văn hóa phát triển và với những người có uy tín lớn.

Nhưng ở những xã hội còn tiên tiến hơn nữa, ảnh hưởng của người cao tuổi giảm sút. Những xã hội này ít tin hơn chuyện ma quái và thậm chí cả chuyện ma thuật; và cũng không còn sợ những người “hầu như chết rồi” nữa. Uy tín của người già dựa trên phần đóng góp của họ về văn hóa; và mất đi nhiều giá trị của mình trong những cộng đồng mà kỹ thuật tách khỏi ma thuật, và càng nhiều hơn trong những xã hội có chữ viết.

Khi có thế cân bằng hài hòa thì xã hội bảo đảm cho người già một chỗ đứng tử tế trong lúc trao cho họ những công việc thích hợp với sức lực của họ, nhưng không dành đặc quyền cho họ nữa.

Tuổi già không có cùng một ý nghĩa cũng như những hệ quả giống nhau đối với đàn ông và đàn bà. Tuổi già có một lợi thế đối với nữ giới: sau khi tắt kinh, phụ nữ không còn hữu tính (sexuée) nữa; họ chẳng khác nào cô gái chưa đến tuổi dậy thì, và, cũng như cô bé, thoát khỏi một số kiêng kỵ trong ăn uống. Họ được giải thoát khỏi những sự kiêng khem do kinh nguyệt; có thể tham gia khiêu vũ, uống rượu, hút thuốc, ngồi cạnh đàn ông. Những yếu tố có lợi cho đàn bà già cũng bảo đảm cho họ một vài điều lợi. Đặc biệt là trong xã hội mẫu hệ, vai trò văn hóa, tôn giáo, xã hội, chính trị của họ rất quan trọng. Trong những xã hội khác, kinh nghiệm của họ có một giá trị nhất định. Người ta gắn cho họ những quyền lực siêu nhiên tạo uy tín cho họ, nhưng cũng có thể quay lại chống họ. Nói chung, quy chế của họ thấp hơn quy chế nam giới. Người ta coi thường họ hơn, bỏ rơi họ dễ dàng hơn.

Trong nhiều xã hội, đàn ông và đàn bà cao tuổi có quan hệ chặt chẽ với trẻ em. Có một sự tương đồng giữa cảnh bất lực của trẻ còn bú và cảnh ấy của người già lão: nó được soi sáng trong bản anh hùng ca về người Narte kể chuyện họ trói những người già lại trong những chiếc nôi. Trẻ thơ hầu như vừa thoát khỏi cảnh mơ hồ; còn người già thì sắp đắm mình vào trong đó: người Navajo cho rằng đứa trẻ vừa mới sống chút đỉnh và người rất già hầu như không còn sống nữa, đều chết không oán hờn và không trở thành ma. Trên thực tiễn, đó là những cái miệng ăn vô tích sự và những hành trang cồng kềnh: những bộ lạc rất nghèo, những người du mục giết cả trẻ thơ lẫn người già. Có thể tục giết người già không bắt gặp tệ giết trẻ em. Nhưng ngược lại thì không: đại diện cho tương lai, trẻ em được coi trọng hơn người già giờ đây chỉ còn là một thứ phế phẩm đơn thuần. Cả hai đều là những ký sinh trùng, nên có khi xảy ra những sự đối kháng, trong trường hợp thiếu thốn: trẻ em “đánh cắp” phần của người già. Nhưng nếu có uy tín, nhờ những sự kiêng khem nghiêm ngặt trong ăn uống, thì người già chiếm đoạt một phần lớn cái ăn. Thông thường, cháu và ông bà liên kết chặt chẽ với nhau: cả hai đều thuộc một cách tượng trưng lớp tuổi giống nhau; công việc giáo dục các cháu được giao phó cho ông bà, và các cháu giúp đỡ ông bà. Những niềm hy vọng tương lai được đặt vào trẻ thơ; còn người già, cắm chặt vào quá khứ, là người nắm giữ tri thức; họ phải đào tạo những người thừa kế bảo đảm sự trường tồn cho họ bằng ký ức của những người đó, bằng việc thờ phụng tổ tiên. Chính mối quan hệ này xây đắp qua thời gian sự thống nhất của tập thể. Trên thực tiễn, người già, thoát khỏi nhiệm vụ của người trưởng thành, có thì giờ chăm sóc lớp trẻ, và về phía mình, lớp trẻ có điều kiện giúp đỡ ông bà những công việc họ đòi hỏi. Kèm theo những sự giúp đỡ nhau bổ ích ấy là những mối quan hệ vui đùa: do tình trạng bất lực của mình trong thực tiễn và cũng vì họ là những người ở ngoài lề, và với tư cách ấy, được giải thoát khỏi nhiều sự ràng buộc xã hội, trẻ con và người già không có cái nghiêm túc của người lớn: họ vui đùa với nhau, tham gia các trò chơi, thách thức nhau.

Trong xã hội nguyên thủy, người già, thực sự là Người Kia, với tính hai mặt của từ này. Là Người Kia, phụ nữ trong các huyền thoại của nam giới được coi vừa như là thần tượng vừa như một kẻ quỵ lụy. Vì vậy - vì những lý do khác và theo một cách khác người già trong những xã hội này vừa là một kẻ bần tiện vừa là một thánh nhân. Là người bất lực, vô bổ, người già cũng đồng thời là người trung gian, nhà ảo thuật, vị linh mục: bất cập vượt quá số phận con người và thông thường, cả hai cùng một lúc.

Cũng như trong mọi xã hội, người ta trải qua những thái độ ấy một cách khác thường và ngẫu nhiên. Số phận người cao tuổi có phần phụ thuộc vào năng lực của họ, vào uy tín và của cải do năng lực ấy mang lại cho họ; số phận của người tầm thường khác số phận của những người được ưu đãi. Cách đối xử cũng khác nhau tùy theo nhóm và gia đình. Lý thuyết và thực tiễn không phải bao giờ cũng thống nhất với nhau: có khi người ta chế giễu tuổi già sau lưng họ, trong lúc vẫn làm tròn nghĩa vụ với họ. Tình hình ngược lại thường hay xảy ra: miệng người ta nói tôn kính tuổi già, nhưng trên thực tiễn, người ta để người già chết dần chết mòn.

Điều quan trọng nhất cần nhấn mạnh, là quy chế của người già không bao giờ họ giành giật lấy mà do người ta ban phát cho họ. Trong cuốn Giới nữ (Le Deuxième sexe), tôi từng chứng minh rằng khi phụ nữ có một ảnh hưởng lớn từ quyền lực ma thuật của họ, thì thực ra nhờ đàn ông mà họ có được ảnh hưởng ấy. Nhận xét này cũng có giá trị đối với người già so với người lớn. Quyền uy của họ dựa trên sự sợ hãi hay lòng tôn kính do họ tạo nên: khi người lớn thoát khỏi quyền uy ấy, thì người già không còn một bùa phép nào khác. Tình hình này thường xảy ra trong sự tiếp xúc với nền văn minh người Da trắng. Người Zande, người Aranda không còn chiếm đoạt phụ nữ nữa. Lớp trẻ - như người Lao ở châu Phi chẳng hạn - rời bỏ làng mạc, nơi từng nuôi dưỡng bố mẹ già để đi tìm việc làm ở thành phố. Thanh niên Lele rũ bỏ quyền uy của người già bằng cách cải theo đạo Cơ đốc hay làm việc với người Âu.

Quyền uy của người già tiếp tục được khẳng định khi toàn thể cộng đồng muốn gìn giữ truyền thống của mình qua lớp người già ấy. Tùy theo khả năng và quyền lợi của mình, tập thể quyết định số phận người già: họ phải cam chịu số phận ấy ngay cả khi đinh ninh mình là những người mạnh nhất[41].

Dù còn sơ lược, công trình nghiên cứu này cũng đủ chứng minh rằng số phận người già phụ thuộc vào bối cảnh xã hội. Họ phải chịu một số phận sinh học kéo theo tất yếu một hệ quả kinh tế: họ không còn sản xuất được nữa. Nhưng sự già lão của họ xảy ra nhanh hay chậm tùy theo nguồn lực của cộng đồng: ở cộng đồng này, cảnh lão suy bắt đầu vào tuổi 40, nhưng lại ở tuổi 80 ở cộng đồng khác. Mặt khác, khi một xã hội tương đối phồn vinh, thì có thể có một số chọn lựa: người cao tuổi có thể bị coi như một gánh nặng, hay được hội nhập vào một cộng đồng mà các thành viên quyết định hy sinh của cải đến một mức nào đó để đảm bảo tuổi già cho họ. Vấn đề được xem xét không phải chỉ là hoàn cảnh vật chất của họ mà còn là giá trị được thừa nhận đối với họ: họ có thể được đối xử tốt nhưng bị khinh miệt, hay được đối xử tốt và tôn kính hay khiếp hãi. Quy chế này phụ thuộc vào mục đích của tập thể. Tôi đã nói là từ suy tàn chỉ có ý nghĩa trong sự so sánh với một mục đích nhất định mà người ta dịch lại gần hay lánh xa ra. Nếu một nhóm chỉ tìm cách sống sót từng ngày một và trở nên một miệng ăn vô ích, thì tức là suy tàn. Nhưng nếu gắn bó một cách huyền bí với tổ tiên, nhóm mong ước một sự trường tồn về tinh thần, thì nhóm đó hiện thân trong người già, vừa thuộc vào quá khứ vừa thuộc vào thế giới bên kia; lúc ấy, thậm chí sự suy sụp lớn nhất về thể chất cũng có thể coi là tuyệt đỉnh của cuộc đời. Thông thường nhất, cực điểm ấy nằm ở lớp tuổi “mái tóc hoa râm” và sự già lão được coi là một cảnh suy tàn; nhưng không phải bao giờ cũng vậy.

Chính ý nghĩa con người dành cho cuộc sống, chính hệ thống tổng hợp giá trị của họ xác định ý nghĩa và giá trị của tuổi già. Và ngược lại: qua cách ứng xử với người già, một xã hội bộc lộ ra rõ rệt sự thật - thường được ngụy trang kỹ lưỡng - về các nguyên tắc và mục đích của mình.

Những giải pháp thực tiễn của người nguyên thủy trong những vấn đề do người già đặt ra cho họ rất khác nhau: người già bị giết, bị để chết, hay được dành một mức sống tối thiểu, được bảo đảm một cuộc sống cuối đời đầy đủ, hoặc thậm chí được kính trọng, tôn vinh. Chúng ta sẽ thấy là các dân tộc được gọi là văn minh cũng ứng xử như vậy đối với người già; duy chỉ có việc sát hại là bị cấm, nếu không phải là ngụy trang.

CHƯƠNG BA
TUỔI GIÀ TRONG CÁC XÃ HỘI NGÀY XƯA

Nghiên cứu cuộc sống người già qua các thời kỳ không phải là một công việc dễ dàng. Những tư liệu chúng tôi có trong tay ít khi đề cập tới: người ta ghép họ vào người lớn nói chung. Từ huyền thoại, văn học, tranh ảnh, toát lên một hình ảnh nhất định về tuổi già, khác nhau theo thời gian và không gian. Nhưng hình ảnh ấy có quan hệ gì với hiện thực? Khó có thể xác định được. Đó là một hình ảnh bấp bênh, rối rắm, mâu thuẫn nhau, từ tuổi già có hai nghĩa rất khác nhau. Đó là một phạm trù xã hội nhất định, được đánh giá ít nhiều khác nhau tùy theo hoàn cảnh. Và đối với mỗi cá nhân, đó là một số phận riêng biệt, số phận của cá nhân ấy. Quan điểm thứ nhất của các nhà làm luật, các nhà đạo đức học; quan điểm thứ hai là của các nhà thơ; thông thường, họ đối lập nhau một cách triệt để. Nhà đạo đức học và nhà thơ bao giờ cũng thuộc những giai tầng được ưu đãi và đó là một trong những lý do làm tiếng nói của họ mất một phần lớn giá trị: bao giờ họ cũng chỉ nói một sự thật không đầy đủ, và thông thường họ nói dối. Tuy nhiên, nhà thơ vì bộc trực hơn nên thành thực hơn. Các nhà tư tưởng thì cố tạo cho mình những quan niệm về tuổi già phù hợp với quyền lợi của giai cấp mình.

Một nhận xét thứ hai được đặt ra ngay lập tức: ấy là không thể viết một cuốn lịch sử về tuổi già. LỊCH SỬ bao hàm một tính nhân quả nhất định. Nguyên nhân gây nên một hệ quả nào đấy, ngược lại, được hệ quả làm biến đổi. Sự thống nhất lịch đại (unité diachronique) phát triển qua mối liên kết này có một ý nghĩa nhất định. Cùng lắm chỉ có thể nói về lịch sử giới nữ vì phụ nữ đã từng là biểu tượng và là điểm xuất phát của những cuộc xung đột của nam giới: chẳng hạn, giữa gia đình nhà vợ và gia đình nhà chồng. Trong cuộc sống loài người, phụ nữ chưa bao giờ là chủ thể, nhưng chí ít cũng là nguyên cớ và động lực; cuộc sống của họ chuyển biến theo một đường biểu diễn thất thường nhưng có ý nghĩa. Người già, với tư cách phạm trù xã hội, chưa bao giờ can thiệp vào dòng chảy của cuộc đời[42]. Chừng nào còn có hiệu lực, người già vẫn hội nhập với tập thể và không phân biệt với tập thể: đó là một người đàn ông cao tuổi. Khi không còn năng lực nữa, người già xuất hiện như một người khác; lúc đó, triệt để hơn phụ nữ, họ trở thành một khách thể đơn thuần; phụ nữ thì cần thiết cho xã hội; còn người già thì chẳng để làm gì hết: không phải là tiền tệ đổi chác, cũng chẳng phải là người sinh sản, người sản xuất, họ chỉ còn là một gánh nặng. Chúng ta vừa nói là quy chế của họ do ban phát mà có: nó không bao giờ kéo theo một sự chuyển biến. Người ta thường nói: vấn đề người Da đen là một vấn đề của người Da trắng; vấn đề phụ nữ là một vấn đề của đàn ông: nhưng phụ nữ đấu tranh để giành quyền bình đẳng, người Da đen đấu tranh chống áp bức; còn người già thì không có vũ khí nào hết, và vấn đề của họ, tuyệt nhiên là một vấn đề của những người đàn ông trưởng thành đang lao động sản xuất. Những người này quyết định vai trò cần trao cho người già, theo quyền lợi riêng của chính mình, về thực tiễn cũng như về tư tưởng.

Ngay trong những xã hội phức tạp hơn những xã hội chúng ta vừa xem xét, vai trò ấy có thể quan trọng, vì những người trưởng thành dựa vào thế hệ già trong khi chống lại tính hiếu động của lớp trẻ. Thế hệ này không chịu để bị tước đoạt quyền lực mình đã giành được; nếu người ta muốn tước đoạt của họ, họ sẽ sử dụng nó để tìm cách bảo vệ. Qua huyền thoại, sử biên niên, văn học, chúng ta tìm thấy tiếng vang của những sự đụng độ ấy. Tất yếu, cuối cùng người già bị thất bại vì chỉ là một thiểu số bất lực và chỉ khai thác được sức mạnh từ số đông sử dụng mình.

Nếu vấn đề tuổi già là một vấn đề quyền lực, thì nó chỉ được đặt ra trong nội bộ các tầng lớp thống trị. Cho tới thế kỷ XIX, người ta chưa bao giờ nói tới những “người già nghèo đói”; họ không đông, tuổi thọ chỉ có thể có trong các tầng lớp được ưu đãi; tuyệt đối, họ chẳng đại diện cho gì hết. Lịch sử cũng như văn học tuyệt đối im lặng về họ. Tuổi già chỉ được nhắc tới trong một chừng mực nhất định đối với các giai tầng có đặc quyền.

Một sự kiện khác nổi lên rất rõ rệt: đấy là một vấn đề con người. Với tư cách kinh nghiệm cá nhân, tuổi già cũng liên quan tới, và thậm chí liên quan nhiều hơn tới phụ nữ, vì họ sống lâu hơn. Nhưng khi coi tuổi già là một đối tượng tư biện, người ta chủ yếu xem xét cuộc sống của nam giới. Như vậy, trước hết, vì đàn ông có tiếng nói trong luật pháp, giai thoại và sách vở; nhưng chủ yếu vì việc tranh giành quyền lực chỉ liên quan tới nam giới. Những con khỉ đực trẻ tước đoạt quyền lực của con khỉ đực già; chỉ một mình con này bị giết chết, chứ không phải những con khỉ cái già.

Những xã hội từng có lịch sử đều do đàn ông thống trị; phụ nữ trẻ và già rất có thể tranh giành nhau quyền lực trong đời sống riêng; còn trong đời sống công cộng, quy chế của họ giống nhau: họ vĩnh viễn là những “người vị thành niên”. Trái lại, vị trí của nam giới thay đổi theo thời gian; chàng trai trở thành một người trưởng thành, một công dân, và người trưởng thành trở thành một ông già. Đàn ông tạo thành một lớp tuổi mà ranh giới tự nhiên không rõ ràng, nhưng xã hội vẫn có thể quy định những giới hạn cụ thể, như định tuổi nghỉ hưu ngày nay. Chuyển từ lớp tuổi này qua lớp tuổi khác có thể tạo nên một sự tăng tiến hay một sự suy sụt.

Dân tộc học cũng như sinh học chỉ ra rằng phần đóng góp tích cực của người cao tuổi cho tập thể, chính là ký ức và kinh nghiệm của họ. Cái họ thiếu là sức lực và sức khỏe, và khả năng thích ứng với cái mới, và do vậy, tất yếu là khả năng sáng tạo. Có thể giả định một cách tiên nghiệm rằng trong các xã hội có tổ chức vững mạnh, lớp người trưởng thành dựa vào họ. Còn trong những xã hội bị phân chia, trong những thời kỳ nhiễu nhương hay cách mạng, lớp trẻ chiếm ưu thế. Vai trò người cao tuổi trong đời sống riêng trong gia đình phản ánh vai trò Nhà nước gửi gắm ở họ. Nghiên cứu cuộc sống người già qua thời gian, chúng ta thấy sơ đồ ấy được khẳng định.

Trong những trang sách dưới đây, tôi tập trung nghiên cứu xã hội phương Tây. Nhưng có một ngoại lệ được đặt ra là: Trung Quốc, vì điều kiện đặc biệt ưu đãi dành cho người già.

Không ở một nước nào, nền văn minh trải qua các thế kỷ mang tính chất tĩnh tại và cũng có tôn ti trật tự mạnh mẽ như ở Trung Quốc. Đấy là một nền văn minh lấy trị thủy làm gốc, đòi hỏi một chế độ tập quyền và chuyên chế; do những điều kiện kinh tế và địa lý, vấn đề đối với nhân dân, không phải là tiến triển, mà là sống sót; chính quyền lo duy trì những gì đã có từ trước. Bộ máy Nhà nước bao gồm những nhà nho mà trình độ và trách nhiệm tăng theo năm tháng: trên thượng đỉnh, mặc nhiên là những người lâu năm nhất. Quan điểm tối thượng này được phản ánh trong lòng gia đình. Sau khi giải quyết nghiêm ngặt quan hệ người dưới đối với người trên, Khổng Tử xây dựng theo hình ảnh tập thể thế giới vi mô mà ông lấy làm nền tảng cho tập thể tức là: gia đình. Cả nhà phải vâng lời người đàn ông cao tuổi nhất. Không có chuyện tranh cãi thực tế về đặc quyền tinh thần của người đó, vì nền nông nghiệp thâm canh ở Trung Quốc đòi hỏi kinh nghiệm nhiều hơn sức lực. Tập tục không đưa vào gia đình một nguyên tắc đối kháng nào vì vợ phải nghe lời chồng và không có phương sách nào chống lại. Cha có quyền sống, chết đối với con cái và thường giết chết con gái lúc sơ sinh; hoặc về sau, bán con gái làm nô lệ. Con trai phải vâng lời bố; em phải vâng lời anh. Hôn nhân bị áp đặt cho thanh niên; họ thành vợ thành chồng mà trước đó chưa hề gặp mặt nhau bao giờ. Quyền uy của người gia trưởng không giảm sút theo tuổi tác. Tuy bị áp chế thô bạo, phụ nữ cũng lợi dụng ảnh hưởng của tuổi tác: quy chế của bà già cao hơn nhiều quy chế của lớp trẻ thuộc cả hai giới nam, nữ; họ phụ trách việc giáo dục các cháu và thường ứng xử rất nghiêm khắc đối với chúng. Và họ đổ lên đầu con dâu sự áp bức mình từng phải chịu đối với mẹ chồng trước kia. Lòng tôn kính vượt ra ngoài giới hạn của gia đình, đến với một người cao tuổi: người ta thường nói mình nhiều tuổi hơn so với sự thật để được kính trọng. Kỷ niệm tuổi ngũ tuần là một cái mốc trong cuộc đời một con người. Nhưng sau tuổi 70, đàn ông từ bỏ hết mọi chức vụ để chuẩn bị cho cái chết. Tuy vẫn giữ nguyên quyền lực, họ để cho con trai cả quyền quản lý gia đình. Người ta tôn kính ở họ vị tổ tiên mà chẳng bao lâu nữa người ta sẽ thờ phụng. Uy quyền này của người già được lớp trẻ chấp nhận một cách nhẫn nhục hay tuyệt vọng - như văn học, đặc biệt là những vở ca kịch ngày trước nêu rõ - vì không có cách nào thoát khỏi nó, trừ phi hành động tự sát, thường xảy ra đối với các thiếu phụ. Khổng Tử xác nhận quyền uy ấy về mặt tinh thần bằng cách đồng hóa tuổi già với việc hiểu biết đạo lý: “15 tuổi, tôi chăm lo học tập đạo lý; 30 tuổi, tôi vững tâm trong rèn luyện; 40 tuổi, tôi không còn gì để hoài nghi nữa; đến tuổi 60, không có gì trong thiên hạ có thể làm tôi khó chịu; tuổi 70, tôi có thể nghe theo dục vọng của lòng mình mà không vi phạm đạo lý”.

Sự thực, những người rất già không nhiều, vì hoàn cảnh không thuận lợi cho sự trường thọ. Theo đạo Lão, trường thọ xuất hiện tự thân như một đức độ. Theo giáo huấn của Lão Tử, tuổi 60 là tuổi con người có thể thoát khỏi cơ thể mình bằng xuất thần nhập định (extase) và trở thành một vị thánh. Theo đạo Lão mới của Trung Quốc, mục đích tối cao của con người là tìm kiếm “tuổi thọ”. Tất cả các ông tổ của Lão giáo đều nói tới nó. Đây là một quy tắc hầu như mang tính dân tộc. Bằng tu luyện khổ hạnh và xuất thần nhập định, có thể đạt tới một tinh thần thánh thiện bảo vệ người ta chống lại cả cái chết. Tinh thần thánh thiện, chính là nghệ thuật không chết, là sự sở hữu tuyệt đối cuộc sống. Vì vậy, tuổi già là cuộc sống dưới hình thái cao nhất của nó. Người ta hình dung nếu tồn tại tương đối lâu dài, tuổi già sẽ kết thúc bằng hiện tượng phong thần (apothéose). Trang Tử gợi lại những tín ngưỡng ngày trước, khi kể lại rằng “mệt mỏi về trần thế sau một nghìn năm của cuộc sống, những con người cao siêu nâng mình lên hàng những bậc thần”.

Trong văn học Trung Quốc, có thể lớp trẻ phàn nàn về ách áp bức mà họ là nạn nhân. Nhưng không bao giờ tuổi già bị tố cáo như một tai họa. Trái lại, ở phương Tây, văn bản đầu tiên về tuổi già biến lớp tuổi này thành một bức tranh ảm đạm; người ta bắt gặp văn bản ấy ở Ai Cập; Ptah-hotep, nhà triết học và nhà thơ, viết nó vào năm 2500 trước Công nguyên:

“Những ngày cuối đời người già vất vả biết chừng nào! Họ yếu đi từng ngày; mắt kém, tai điếc; sức lực suy sụt; trái tim không còn biết nghỉ ngơi; miệng lặng im, không còn nói năng gì nữa. Năng lực trí tuệ giảm sút và người già hôm nay không thể nhớ hôm qua có cái gì. Xương cốt đau nhức. Những công việc trước kia người ta hoàn thành một cách vui vẻ thì nay chỉ có thể làm một cách khó nhọc và ý thức về thị hiếu không còn nữa. Tuổi già là tai họa tồi tệ nhất có thể giáng xuống một con người. Mũi thì tịt cứng và người ta không còn ngửi được gì nữa hết”.

Bản liệt kê đáng buồn này về khuyết tật của tuổi già, chúng ta sẽ bắt gặp nó từ lứa tuổi này đến lứa tuổi khác, và cần nhấn mạnh tính thường trực của chủ đề này. Tuy ý nghĩa và giá trị dành cho tuổi già thay đổi tùy theo xã hội, nhưng không phải vì vậy mà nó không phải là một sự kiện xuyên suốt lịch sử, gây nên một số phản ứng giống nhau. Về mặt cơ thể, rõ ràng nó là một hiện tượng suy tàn, và với tư cách ấy, phần lớn người ta sợ nó. Người Ai Cập đã từng nuôi hy vọng chiến thắng nó. Trên một trang sách giấy cói, có viết: “Mở đầu sách là cách biến đổi một ông già thành thanh niên”. Sách khuyên ăn những tuyến tươi của những con vật non. Giấc mơ hồi xuân ấy, chúng ta cũng sẽ bắt gặp cho đến tận ngày nay.

Dân tộc Do Thái nổi tiếng về tinh thần tôn trọng tuổi già. Phần nào là huyền thoại, phần nào là hiện thực trong những câu chuyện được sưu tập trong Kinh thánh từ thế kỷ IX? Khó có thể xác định được. Những chuyện ấy bắt nguồn cả từ những truyền thuyết khẩu ngữ ngày xưa lẫn tình hình hiện tại. Vào thời kỳ ấy, người Do Thái sống ở Palestine; những người du canh đã trở thành nông dân; nền văn minh bộ lạc, gia tộc, gia trưởng ngày trước đã biến đổi. Đã có các tầng lớp xã hội: những người giàu có cũng đồng thời là quan tòa, những người nắm quyền hành chính, những thương nhân, cho vay nợ lãi. Các tác giả thánh kinh luyến tiếc quá khứ và tìm thấy trong đó những giá trị họ mong muốn được người đương thời thừa nhận. Tuy người ta tìm thấy ở họ tiếng vang của một mối liên hệ dòng dõi mẫu hệ rất lâu đời, nhưng họ vẫn miêu tả một xã hội phụ quyền trong đó những vị tổ tiên vĩ đại mà họ cho là có tuổi tác một cách phi thường, là những người được thiên sủng và là người phát ngôn của Thượng đế. Họ cho tuổi thọ là phần thưởng tối cao về đức độ. “Nếu ngươi tuân theo những lời ta dạy - lời thượng đế phán trong Kinh thánh - thì ngày tháng của ngươi và ngày tháng của con cái ngươi trên xứ sở mà Thượng đế đã hứa ban cho tổ tiên ngươi, sẽ dồi dào như những tháng ngày của bầu trời trên mặt đất”. Kinh Cựu ước cũng nói: “Lòng sợ hãi Thượng đế làm tăng thêm ngày tháng, nhưng những năm tháng của kẻ độc ác sẽ bị rút ngắn”. Và nữa: “Mái tóc bạc trắng là một vòng hoa vinh quang: người ta tìm thấy nó trên con đường Công lý”. Được Thượng đế ban phúc, tuổi già buộc người ta vâng lời và kính trọng. Quyển III Kinh Cựu ước khuyên nhủ: “Hãy đứng dậy trước mái tóc bạc và tôn vinh bản thân người già”. Thượng đế đòi hỏi con cái phải tôn kính cha mẹ. Nếu một người con trai không vâng lời cha, và mọi cố gắng làm cho hắn phải nhượng bộ đều vô ích, thì - theo lời quyển cuối Kinh Cựu ước - người cha sẽ dẫn hắn tới những người già trong thành phố. “Và mọi người sẽ ném đá vào hắn cho đến chết”. Chúng ta muốn biết quả thật có những sự trừng phạt như vậy không. Có điều chắc chắn là khi có những điều quy định ấy, thì ắt hẳn trẻ em không được ngoan ngoãn như ở Trung Quốc: xã hội ở đấy nghiêm ngặt hơn và để nhiều chỗ hơn cho chủ nghĩa cá nhân. Người già giữ trong đó một vai trò chính trị. Theo quyển IV Kinh Cựu ước, thì Yahweh bảo Moise: “Hãy tập hợp bảy mươi ông già Ixraen lại. Họ sẽ cùng nhà ngươi gánh cái gánh nặng của dân tộc này và nhà ngươi sẽ không còn phải là người duy nhất gánh nó”. Chúng ta không rõ quả có một lời khuyên như thế hay không. Kinh thánh cũng kể lại rằng Roboam bị trừng phạt vì đã không nghe lời người già khuyên phải độ lượng đối với Ixraen: các bộ tộc bị áp bức tách ra khỏi nhà David. Chắc hẳn những truyền thuyết này được nêu lên nhằm làm chỗ dựa cho tập tục. Ở Palestine, cũng như trong mọi xã hội nông nghiệp tiên tiến, chắc chắn người già đóng một vai trò quan trọng trong đời sống công cộng, và chừng nào còn giữ được ít nhiều sức lực thể chất và tinh thần thì người đàn ông cao tuổi nhất trong gia đình cai quản nó. Dưới thời Antiochus le Grand (223 - 181), Joseph nói tới một Gerousia dưới quyền lãnh đạo của vị giáo chủ trong đó giới quý tộc tăng lữ giữ vai trò nòng cốt; đó là tổ chức Sanhédrin. Hình như nó chỉ xuất hiện trong những thế kỷ cuối cùng. Nó gồm 70 thành viên: các giáo chủ hết nhiệm kỳ, đại diện của 24 lớp giáo chức và những người già trong nhân dân. Đó là tối cao pháp đình. Nó ban hành luật pháp và can thiệp vào những mối quan hệ với quân chiếm đóng La Mã. Nó kiểm soát tất cả những gì đụng tới tôn giáo, tức là tất cả trên thực tế. Như vậy, nguời già giữ một vai trò quan trọng. Nhưng người ta cho rằng vị quan tòa lý tưởng phải không trẻ quá và cũng không già quá.

Trong Kinh thánh, chỉ có một tình tiết gắn liền tật xấu chứ không phải đạo đức với người già; tình tiết này nằm trong một công trình được biên soạn muộn - giữa những năm 176 - 164 trước C.N -, cụ thể là Sách Daniel[43]. Đó là câu chuyện nổi tiếng về Suzanne và hai ông già. Hai người này, những vị quan tòa được ông chủ nhà kính trọng, say mê sắc đẹp vợ ông ta. Một buổi chiều, hai vị nấp vào trong vườn để nhìn trộm nàng đang tắm. Nàng không đoái hoài đến họ, và để trả thù, họ tuyên bố đã bắt gặp nàng ăn nằm với một chàng trai. Người ta tin lời họ và Suzanne bị xử tử. Nhưng Daniel, còn rất trẻ, đã cứu nàng sau khi hỏi riêng rẽ hai vị quan tòa và nghe họ nói trái ngược nhau. Cả hai bị tử hình[44]. Phải chăng vào thời kỳ ấy, người ta căm hờn những ông già trong đó một số lạm dụng của cải, chức vụ và lòng tôn kính của người ta đối với họ?

Cuốn Ecclésiaste - tác phẩm bí ẩn, niên điểm không rõ ràng và chắc chắn là hỗn hợp - mâu thuẫn với phần còn lại của tư tưởng Do Thái. Chúng ta bắt gặp ở đây một ví dụ nổi bật về sự đối lập tôi đã nêu lên giữa thái độ chính thức của xã hội đối với tuổi già và những sự phản ứng bột phát mà thái độ ấy gây cho các nhà thơ. Trong những tai họa của con người, cuốn Ecclésiaste cho là có tuổi già và miêu tả cảnh già lão với một vẻ tàn bạo chua cay, nếu đọc sách theo lối lý giải của Maurice Jastrow, một nhà chú giải Kinh thánh:

“Hãy nghĩ tới đấng Tạo hóa của ngươi trong những ngày tuổi còn xanh, trước khi những ngày bất hạnh ập tới và năm tháng dịch lại gần khi ngươi nói: ta không một chút vui sướng. Trước khi mặt trời và ánh sáng, trăng và sao tối đi, trước khi mây trở lại sau cơn mưa (thị lực giảm sút, trí tuệ hao mòn); khi những người giữ nhà (hai cánh tay) run rẩy, những người đàn ông mạnh khỏe (hai cẳng chân) còng xuống, những người đàn bà xay lúa (hàm răng) ngừng lại vì sút kém, những kẻ nhìn qua cửa sổ (đôi mắt) mờ đi, khi hai cánh cửa khép lại trên đường phố (rối loạn tiêu hóa và tiểu tiện), khi tiếng cối xay giảm dần (điếc), khi người ta thức dậy lúc có tiếng chim hót (khó ngủ, thức giấc sớm), khi mọi cô gái hát ca suy yếu (rối loạn tiếng nói), khi người ta sợ những cái trên cao (thở dốc khi leo trèo), khi cây hạnh đào nở hoa (tóc bạc), khi châu chấu trở nên nặng nề (giảm sút tình dục)... trước khi sợi dây bạc bị đứt (cột sống bị vẹo), chiếc bình vàng bị vỡ (thiểu năng của gan và thận)...”

Chúng ta không biết thật rõ hoàn cảnh người già ở các dân tộc khác thời Cổ đại. Tuy quan hệ giữa tập tục và những câu chuyện hoang đường rất không chắc chắn, chúng ta vẫn phải tra cứu huyền thoại, trong hoàn cảnh thiếu thốn tư liệu như hiện nay: phần lớn huyền thoại nói về tuổi già dưới góc độ những cuộc xung đột giữa các thế hệ. Nền văn minh xa xưa nhất chúng ta được biết là nền văn minh vùng Xumer và Akkat. Theo nền văn minh này, thoạt đầu có Apsou, thần nước, và Tiamet, nữ thần biển. Từ cặp vợ chồng thần này, ra đời Moummou (làm nhiễu loạn sóng biển), rồi Lahmou và Yahamou, hai vị thần này kết hợp với nhau tạo thành Anshar, trời, và Kishar, đất. Anshar và Kishar sinh ra Anou, Bel-Mardouk, Ea và những thần khác trên mặt đất và dưới âm phủ. Những vị thần trẻ này do hiếu động quấy rối sự yên tĩnh của thần gia Apsou, và thần than vãn với Tiamet: hai vị thần này âm mưu tiêu diệt hậu duệ của họ. Nhưng Ea bắt được Apsou và Moummou. Tiamet liền đẻ ra những con rắn khổng lồ và vô số yêu quái, trao quyền chỉ huy chúng cho Quingou, một trong những vị thần đã được nữ thần liên kết. Những vị thần khác tôn Mardouk lên làm vua; Mardouk thách đấu và giết chết Tiamet[45]. Sau đó, thần tổ chức Thế giới và tạo ra loài người. Chúng ta bắt gặp một câu chuyện tương tự ở người Phénicie, theo những bản ghi chép của Ras-Shamas. Vào cuối thế kỷ I sau C.N., Philon de Byblos truyền lại cho chúng ta một tiếng vang về những tín ngưỡng này. Ông kể lại Kronos đã gây thương tích như thế nào cho thân phụ là Epigéios, người về sau lấy tên là Ouranos.

Bức tranh này phù hợp bởi bức tranh chúng ta bắt gặp trong nhiều tôn giáo. Đối với người Hy Lạp, Ouranos cũng không phải là một thực thể trừu tượng đơn thuần: thần xuất hiện chẳng những như là một người có sức thụ thai lớn, mà còn như là một người cha trái luân thường và phá hoại. Xảy ra một cuộc tranh chấp giữa các thế hệ và kết cục là thắng lợi của thế hệ trẻ. Huyền thoại này chịu ảnh hưởng của huyền thoại người Phénicie, người ta muốn biết nó tương ứng với hiện thực nào. Người ta tìm thấy trong lịch sử văn học Hy Lạp nhiều tiếng vang về những cuộc xung đột giữa các lớp trẻ và người già, giữa con trai và cha. Liệu có tình hình ấy vào những thời kỳ hình thành các huyền thoại không? Có nên giả định là người già vốn có một ảnh hưởng nhưng về sau bị tước đoạt không? Hay lớp người trẻ nắm thực quyền đã lấy lại và làm phong phú những huyền thoại xác minh ưu thế của họ? Chúng ta không có điều kiện chọn lựa giữa những giả thuyết này. Chúng ta đành xem xét những dữ kiện có được, trong lĩnh vực huyền thoại và lĩnh vực sự kiện.

Theo Hésiode, trước tiên có Chaos, rồi Gaia và Éros. Gaia “sinh ra một thực thể lớn bằng chính bản thân mình, có thể che lấp mình hoàn toàn, là Ouranos”. Từ vòng tay ôm ấp của họ, ra đời thế hệ thứ hai, thế hệ các Ouramide bao gồm: 1) các Titan và Titanide, với con số mười hai; 2) nhóm ba Cyclope; 3) nhóm ba Hécatonchire, mỗi Hécatonchire có một trăm cánh tay và năm mươi cái đầu. Gaia thù ghét Ouranos vì khả năng thụ thai vô tận và Ouranos ghét bỏ các con mình. Ngay khi chúng ra đời, Ouranos giấu chúng trong lòng Gaia, tức là chôn chúng xuống đất. Phẫn nộ, Gaia tạo ra một thứ kim loại rắn và sắc, tức là thép, rèn thành một cây dao quắm và ra lệnh cho các con trai thiến bố chúng. Chỉ một mình Kronos vâng lời và dùng dao quắm thiến ông bố. Như vậy người Hy Lạp miêu tả Ouranos như một người cha bừa bãi, một ông vua chuyên chế và khả ố. Sau khi đoạt quyền ông ta, Kronos lấy chị gái là Rhéa. Họ đông con. Nhưng cả Kronos nữa - có lẽ vì đã thiến cha và ngờ vực các con - cũng ghét và tiêu diệt chúng. Rhéa giấu đứa con trai cuối cùng lá Zeus, và thay vào đó, trao cho Kronos một tảng đá lớn bọc trong áo. Lớn lên, Zeus tấn công cha, buộc trả lại những đứa con bị chôn cất; tuyên chiến với Kronos và những người anh trai của Kronos là các Titan. Trong cuộc chiến này, Zeus được các Hécatonchire giúp sức, và các Titan thất trận.

Tuy nhiên, Gaia được thụ thai bởi máu của Ouranos bị thiến và sinh ra những người Khổng lồ. Như vậy, những người khổng lồ, anh em cùng mẹ khác cha với Kronos, nên thuộc cùng một thế hệ - chống lại Zeus. Pindare kể lại cuộc hỗn chiến mà người chiến thắng là Zeus. Và Zeus cũng chiến thắng cả Typhée.

Có nhiều dị bản về những sự kiện huyền thoại này. Điều đáng chú ý là tư tưởng chung làm nảy sinh những câu chuyện này: các vị thần ngày xưa, trong lúc già đi, trở thành độc ác và đồi bại - hoặc chí ít sự tàn bạo chuyên chế của họ cũng càng ngày càng không thể chịu nổi và rốt cuộc làm nổ ra một cuộc bạo loạn truất ngôi họ. Từ nay, hầu như tất cả các vị thần trị vì thiên hạ đều trẻ. Biệt lệ chỉ có Charon, người lái đò ở Âm phủ, mà người Hy Lạp hình dung như một ông già gớm ghiếc, hay ít nhất cũng rầu rĩ; và một vài vị thần biển: Nérêe, “ông già biển”, con trai của Pontos và Géa, tốt bụng và lặng lẽ; người anh của thần là Phorcys, “ông già điều khiển sóng” - theo lời Homère -; Protée, “ông già biển”, con trai Ouranos và Téthys. Cũng có thể kể các thần Gnée, những ác phụ khủng khiếp, cả ba chỉ có một chiếc răng và một con mắt mà họ chuyển cho nhau.

Một vài chi tiết khác về thái độ của người Cổ Hy Lạp đối với tuổi già được đề cập tới trong một vài câu chuyện huyền thoại hiếm hoi. Giai thoại của Philémon và Baucis kể chuyện một cặp vợ chồng già: lòng hiếu khách, và tình vợ chồng chung thủy mang lại cho họ một tuổi già hạnh phúc lâu bền và một sự biến thái khiến tình yêu của họ trở nên vĩnh hằng. Đức độ của họ được đền đáp, và tuổi thọ ở đây biểu thị sự chiến thắng cái chết, một cuộc chiến tuy mỏng manh: phải có một phép màu của Zeus mới vĩnh viễn cứu thoát họ khỏi cái chết. Huyền thoại về Tirésias nói lên một mối quan hệ - mà chúng ta sẽ thường bắt gặp - giữa tuổi tác, mù lòa và ánh sáng nội tâm. Bị cơn giận dữ làm cho mù mắt, Tirésias được Zeus bù lại cho phép tiên tri; thần giải đáp mọi câu hỏi bằng những câu trả lời không hề sai lầm. Người Hy Lạp cũng hình dung ông già Homère mù lòa như vậy: nhà thơ cũng như nhà tiên tri lại càng được thần cảm vì thế giới bên ngoài ít tồn tại đối với họ. Những giai thoại có ý nghĩa nhất là về Tithon và Éson. Giai thoại thứ nhất cho thấy đối với người Hy Lạp, già lão là một tai họa còn tồi tệ hơn cả cái chết. Khi đòi hỏi được cái bất tử cho chồng, Aurore quên không yêu cầu cái bất tử phải kèm theo một sức thanh xuân vĩnh viễn; nàng ra sức nuôi chồng bằng cao lương mỹ vị, chàng vẫn không thoát khỏi cảnh già lão; cô đơn, khổ sở, chàng co quắp lại và khô héo đi tới mức các vị thần khoan dung biến thành ve sầu. Chuyện Éson, trẻ lại trước ngưỡng cửa cái chết do phù phép của con dâu là Médée, thế hiện giấc mơ cố hữu về sức thanh xuân vĩnh hằng. Nó đối xứng với câu chuyện về Tithon: sự bất tử chẳng là cái gì hết nếu không có sức thanh xuân; trái lại, kéo dài vĩnh viễn tuổi trẻ là hạnh phúc tuyệt vời của con người. Người Hy Lạp có nhiều cái giếng đem lại sức thanh xuân, trong đó nổi tiếng nhất là giếng Carathos, gần Nauplie.

Thực ra, cuộc sống của người già ở Cổ Hy Lạp ra sao? Cho tới những thời kỳ rất gần đây, và không phải chỉ ở Sparte, người ta trừ khử các trẻ em dị dạng hay lỗi thời; nhưng không có gì cho phép nghĩ rằng người già bị loại bỏ. Hình như theo ngữ nghĩa học, ở thời Cổ đại, khái niệm vinh dự gắn liền với khái niệm tuổi già. Géra, Géron: những từ chỉ tuổi già, đồng thời cũng biểu thị đặc quyền của tuổi tác, quyền thâm niên, quyền đại biểu. Trong công trình nghiên cứu Kouroi và Kourètes, xem xét di tích của nền văn minh cổ Hy Lạp, Jeanmaire cũng đi tới kết luận tương tự: các thể chế cổ xưa gắn liền khái niệm vinh dự với khái niệm tuổi già. Ở những thời kỳ sơ khai, thủ lĩnh Đô thị, nhà vua có một hội đồng bô lão làm phụ tá: nhưng theo Homère, những người này chỉ có vai trò tư vấn. Đôi khi nhà vua cũng trao cho họ nhiệm vụ xử án: không phải bao giờ họ cũng làm tốt, và những sai lầm của họ làm nổ ra những tai họa tự nhiên.

Nhưng theo Homère, tuổi già gắn liền với sự khôn ngoan; nó hiện thân ở Nestor, vị cố vấn tối cao; thời gian mang lại kinh nghiệm, nghệ thuật ngôn ngữ và uy tín. Nhưng ông có vẻ sút kém về thể chất. Và không phải ông là người giành thắng lợi cho người Hy Lạp. Chỉ một người trong tuổi cường tráng mới có thể bày một mưu lược có hiệu quả hơn tất cả các chiến thuật truyền thống. Ulysse vượt xa Nestor, và vượt qua cả thân phụ là Laerte, người đã nhường ngôi báu cho chàng. Cũng giống như vậy, Hector làm lu mờ Priam. Từ đó, có thể suy luận chừng nào Hy Lạp còn theo chế độ phong kiến thì vai trò của người già mang tính chất danh nghĩa hơn thực tiễn. Phải có thể lực cường tráng của Ulysse mới đánh đuổi nổi những kẻ ngấp nghé ngôi vua mà Laerte buộc phải chịu đựng vì hèn yếu. Chúng ta sẽ thấy tình hình ấy khi nghiên cứu thời Trung đại: khi quyền sở hữu không được bảo đảm bằng những thể chế vững chắc, mà được giành giật và bảo vệ bằng sức mạnh vũ khí, thì người già bị dồn vào bóng tối; chế độ dựa vào lớp trẻ, chính họ nắm thực quyền. Mặt khác, Homère chế giễu các vị trưởng lão dân chủ (démogéronte) ở Troie. Ông nói tới cái “ngưỡng cửa đáng nguyền rủa của tuổi già”. Trong một bài tụng ca mà người ta cho là của ông, Aphrodite nói: “Thần thánh cũng ghét tuổi già”.

Ở thế kỷ VII, công cuộc khai thác một thế giới mới dẫn tới một cuộc cách mạng kinh tế. Sở hữu bất động sản không còn là nguồn của cải duy nhất mà cả công nghiệp, thương mại, tiền tệ nữa. Giai cấp quý tộc thay đổi tính chất. Tầng lớp dưới nó, tầng lớp những người sáng tạo - thợ thủ công, người lao động độc lập - trở nên giàu có. Nhà nước bị chế độ đầu sỏ tài chính (ploutocratie) thống trị. Vương quyền bị thủ tiêu hay chỉ còn giữ tính cách danh nghĩa. Đất nước nhỏ bé và ít dân: từ 5.000 đến 10.000 công dân - và có thêm nô lệ, kiều dân thành Aten (méteque) không có quyền chính trị. Hiến pháp mang nhiều hình thức khác nhau, và khi người giàu giàu thêm, người nghèo nghèo thêm, và đấu tranh giai cấp quyết liệt thì hiến pháp thay đổi. Dù là một chế độ chính trị đầu sỏ (oligarchie), một nền độc tài hay một nền dân chủ, bao giờ đứng đầu Nhà nước cũng có một Hội đồng. Điều rất có ý nghĩa là trong các chế độ chính trị đầu sỏ - tất yếu là chuyên chế và bảo thủ vì một thiểu số người giàu muốn nắm quyền - bao giờ các Hội đồng cũng là Hội đồng nguyên lão (Gerousia). Người ta tham gia Hội đồng này muộn và ở lại cho tới khi chết. Tình hình là như vậy ở Éphèse, Crotone, Crète, Cnide và nhiều nơi khác. Ở Elide, có 90 vị nguyên lão; ở Corinthe 80. Chế độ chính trị đầu sỏ ngăn cản không cho lớp trẻ giữ những chức vụ quan trọng trong tòa án. Vấn đề được đặt ra là duy trì trật tự đã được thiết lập: người ta sợ tham vọng của lớp trẻ, đầu óc sáng tạo của họ.

Như vậy, ở nhiều đô thành ngày xưa, tuổi già là một sự đánh giá. Nhưng với tư cách một nỗi bất hạnh cá nhân, nó không được người ta yêu mến: các nhà thơ chứng minh điều đó.

Burckhart nhận xét ở người Hy Lạp “tuổi già chiếm một vị trí rất đặc biệt trong toàn bộ những lời than phiền do cuộc đời trần thế gây nên”. Ở xứ Ionie thịnh hành chủ nghĩa hoan lạc; khoảng năm 630 trước CN, Mimnerme, giáo sĩ ở Colophos, nói lên tình cảm của đồng bào mình; ông ca ngợi thú vui, tuổi trẻ, tình yêu; và ghét tuổi già: “Còn gì là cuộc đời, là lạc thú nếu không có Aphrodite (Nữ thần Ái tình)”. Ông thương hại Tithon: “Tội nghiệp! Thánh thần đã giáng xuống ông ta một tai họa chết người!” Ông không ngớt nhắc đi nhắc lại là ông muốn chết hơn là già lão. “Tựa những chiếc lá mùa xuân làm nảy nở dưới ánh mặt trời, trong một thoáng, chúng ta hưởng hoa trái của tuổi thanh xuân, và chẳng bao lâu các Nữ thần chốn Ma vương (Parques) bao vây chúng ta, người này mang tới tuổi già đau đớn, người kia mang tới cái chết. Hoa trái tuổi thanh xuân sớm thối ruỗng: nó chỉ tồn tại không lâu bằng cả ánh sáng ban ngày. Và hết thời gian ấy, cuộc sống trở nên tồi tệ hơn cái chết. Con người vốn đẹp trai ngày trước khiến cả con cái lẫn bạn bè thương hại khi hết tuổi thanh xuân. Ông còn nói: “Khi không còn tuổi thanh xuân, thì thà chết đi hơn là sống. Vì nhiều tai họa xâm chiếm tâm hồn con người: gia đình tan vỡ, khổ ải, con cái chết, tàn tật; không một ai mà thần Zeus không trút xuống vô số tai họa”. Và còn nữa: “Một khi tuổi già đau đớn đến, làm con người trở nên xấu xí và vô tích sự thì những luồng suy nghĩ độc ác không rời con tim nữa và ánh nắng mặt trời không hề sưởi ấm con người. Ông ta ghét trẻ em và bị phụ nữ khinh miệt. Zeus mang tới cho con người cảnh già lão chồng chất đau khổ như thế đấy”. Ông ước mong không sống già: “Mong sao, không bệnh tật và cũng chẳng phiền muộn, đến tuổi 60, tôi được gặp nữ thần Parque và cái chết”. Archiloque, giáo sĩ ở Thasos, thì nêu lên một chủ đề về sau được khai thác qua nhiều thế kỷ: là một người tình giận dỗi[46], ông tiên đoán cho người đẹp tàn ác sự suy sụp mai sau: “Làn da mi sẽ khô héo và tuổi già buồn bã sẽ xới lên đấy những vết nhăn”. Théognis de Méare than thân trách phận: “Khốn khổ cho ta! Khốn khổ! Ôi tuổi thanh xuân! Ôi tuổi già làm biến chất tất cả! Tuổi già lại gần; tuổi trẻ quay đi”. Cũng như Mimnerve, Anacréon, quê hương cũng ở xứ Ionie, vào thế kỷ VI, ca ngợi tình yêu, lạc thú, rượu vang và phụ nữ; già lão, là mất đi tất cả những gì tạo nên cái êm đềm của cuộc sống; ông đau đớn miêu tả hình bóng mình trong gương: mái tóc tàn úa, thái dương xám xịt, đôi hàm lòi chân răng, và ông rên rỉ về cái chết sắp tới của mình. Niềm lạc quan của Pindare có vẻ kinh viện hơn. Ông từng lạc quan suốt đời. Là người xứ Thèbes trong thời kỳ chiến tranh ở Salamine, ông chủ trương hợp tác; về sau, ông ca ngợi công cuộc giải phóng tổ quốc. Giàu có, nổi danh, ông đánh giá rất cao bản thân mình và thích khêu gợi sự đố kỵ hơn là lòng trắc ẩn. Ông tuyên bố tuổi già đối với ông là một nguồn những sự thỏa mãn êm đềm: ông cảm ơn thần thánh đã ban cho ông vinh quang và của cải.

Như chúng ta đã thấy: đối lập với thái độ của các nhà thơ đối với tuổi già, là những hệ tư tưởng cho tuổi già là một phạm trù xã hội. Chẳng hạn, Solon phản bác quan niệm âu sầu của Mimnerve về tuổi già. Ông trả lời Mimnerve là nên sống tới 80 tuổi: “Tôi không ngừng học tập trong lúc tiến lên trong tuổi già”. Như vậy là vì hệ thống giá trị của ông rất khác. Hoan lạc, thú vui không mấy quan trọng đối với ông. Vấn đề đối với ông là vấn đề chính trị. Ông có tham vọng làm trọng tài hòa giải người Eupatride và người Thèbes: thực ra, ông ủng hộ giai cấp quý tộc. Cũng như tất cả những nhà bảo thủ, ông dựa trên các bô lão và dành cho họ một vị trí quan trọng trong Hiến pháp của Nhà nước.

Đối với các tầng lớp có đặc quyền, cuộc sống người già gắn liền với quyền sở hữu. Khi quyền sở hữu không còn dựa trên sức mạnh nữa mà được khẳng định mạnh mẽ bởi luật pháp và được thể chế hóa, thì nhân thân người chủ sở hữu trở nên không quan trọng. Người ta không tính đến năng lực cá nhân, mà tính đến các thứ quyền của ông ta. Vì vậy, dù họ có già nua, yếu đuối hay thậm chí bại liệt cũng không có gì quan trọng. Vì thông thường, của cải tăng theo năm tháng, nên chiếm thứ hạng cao trong thang bậc xã hội, không phải là thanh niên, mà là những người cao tuổi nhất. Tình hình là như vậy ở các đô thành Hy Lạp, khi họ thiết lập những thể chế vững chãi. Đối với người Eupatride, quyền lợi sở hữu lẫn lộn làm một với quyền lợi của tuổi già.

Chúng ta biết là ở Sparte, tuổi già được tôn trọng. Đẳng cấp quân nhân - được mệnh danh là những “người bình đẳng” tuy giữa họ với nhau có những mức chênh lệch lớn về tài sản - được nuôi dưỡng bởi đông đảo người không phải là công dân - nô lệ và những dân chiếm địa (périèque) -. Đó là một doanh trại mênh mông trong đó người trưởng thành sống cho tới 60 tuổi cuộc sống trại lính; đàn ông và đàn bà chịu một thứ kỷ luật hết sức khắt khe. Thoát khỏi nghĩa vụ quân sự, đàn ông trên 60 tuổi và cao tuổi hơn được coi như là được dành sẵn để giữ gìn trật tự mà họ đã từng tuân thủ; toàn thể đẳng cấp những người bóc lột và đặc biệt là các đại điền chủ có quyền lợi trong việc giữ nguyên trạng. Xã hội chính trị đầu sỏ áp bức và cứng nhắc này trao phần lớn quyền bính vào tay những công dân vừa cao tuổi nhất vừa giàu có nhất, là chuyện bình thường; 28 thành viên của Hội đồng nguyên lão được chọn trong số họ. Họ họp với nhau theo lời mời của các pháp quan (éphore) - năm thẩm phán trẻ nhất - những người này, do vậy, cũng thực thi đối với họ một sự kiểm soát nhất định; nhưng dẫu sao, quyền lực vẫn nằm trong tay họ. Lớp người già, có trách nhiệm đào tạo lớp trẻ, truyền cho họ lòng tôn kính tuổi già.

Ở Athènes, luật Solon trao toàn bộ quyền lực cho những người cao tuổi. Tòa án Athene (Aréopage), lãnh đạo công việc Nhà nước, gồm các nhà chấp chính (archonte) cũ. Chừng nào chế độ mang tính chất quý tộc và bảo thủ, thì thế hệ già vẫn duy trì đặc quyền của mình. Họ mất những đặc quyền này khi Clisthène thiết lập nền dân chủ. Nhưng họ chống lại. Thucycide và Isocrate gợi lên những tiếng vang vọng của cuộc xung đột này. Những người cao tuổi vẫn giữ một vài quyền lực. Khi con cái bị tố cáo là đối xử tồi tệ đối với cha mẹ - không chăm sóc, đánh đập, gây thương tích - thì quan tòa xử kiện phải ít nhất 60 tuổi. Những người có trách nhiệm giải thích pháp luật cũng phải trên 60 tuổi. Mặt khác, người ta thừa nhận những năng lực siêu nhân ở một số người già thuộc cả hai giới nam, nữ. Đôi khi, họ xuất hiện trong giấc mơ, phát hiện những sự thật hay cho những lời khuyên bổ ích. Đôi khi, người ta nhờ họ giải thích các giấc mơ hay sấm ngữ. Tuy nhiên, quyền uy của họ suy yếu đi nhiều, và trong cuộc sống riêng, người ta thiếu tôn trọng họ. Xénophon than thở: “Đến bao giờ, người Athènes, những người bắt đầu miệt thị những người già là thân phụ họ, mới tôn trọng cha anh họ theo gương người Lacédémone?” Theo một câu chuyện do Cicéron kể trong tập De senectute, một ông già Athènes đến muộn trong một buổi trò chơi công cộng, bị những người đồng hương không nhường chỗ; các vị nghị sĩ ở Lacédémone liền đứng dậy mời ông ngồi. Thấy vậy, cử tọa vỗ tay. Một trong số những người dân Sparte liền nói: “Hình như người Athènes biết mình phải làm gì, nhưng không muốn làm điều đó”. Quả là thái độ ấy làm chúng ta bối rối. Văn học cho chúng ta biết gì về vấn đề này?

Bi kịch không phản ánh chính xác các tập tục; vì những lý do mỹ học, nó dành cho người già tính cách cao thượng trong lúc tất cả các nhân vật chính đều mang dáng dấp siêu nhân. Nhưng nỗi sầu muộn của họ có những nét chân thực hơn so với những lời người ta ca ngợi họ. Sophocle viết: “Khi già yếu, lý trí bị dập tắt, hành động trở nên vô ích và người ta có những mối lo nghĩ vô tích sự”. Nhưng ông chứng minh một cách tuyệt vời là tấm lòng cao thượng có thể gắn liền với nỗi bất hạnh ấy. Ở tuổi 89, trong tác phẩm OEdipe ở Colone, ông miêu tả OEdipe, cuối đời, lang thang, khốn khổ, mù lòa.

“Hãy xót thương bóng ma OEdipe tội nghiệp

Đâu còn là ông ta nữa, thân hình tàn tạ ấy.

Không có người dìu dắt, thân hình ta đâu còn đủ sức cất bước một mình”.

Ông vẫn giữ lòng đam mê, giận dữ, hận thù đối với các con trai và một niềm thương yêu tha thiết đối với các con gái:

“Dù trong lúc hấp hối

Cha cũng sẽ không quá đau khổ nếu có các con bên mình”.

Nhưng trên bình diện phàm tục, ông chỉ còn là hình bóng của chính mình. Điều ông không biết, là ông đã trở thành một nhân vật thần thánh: chẳng hạn, ông trông thấy công chúng ngay khi bước lên sân khấu; cái đẹp của vở bi kịch là ở sự tương phản ấy giữa sự suy sụp bề ngoài của OEdipe và tính chất siêu nhiên thần linh ban cho ông mà ông không hay. Lãnh thổ đón nhận ông đã nhờ ông mà được thánh thần ưu ái: ông là một vị Cứu tinh và ông mất trong vinh quang tột đỉnh. Tính hai mặt của tuổi già được soi sáng một cách tuyệt vời như thế đó: nó là một nguồn tai họa, nó xuất hiện thật đáng thương hại, nhưng đối với người Hy Lạp, nó mang một vẻ thiêng liêng ở một số người.

Có cái nhìn bi quan về cuộc đời, Euripide chỉ thấy tuổi già dưới những màu ảm đạm. Trong Aiceste, Admète trách cứ một cách chua chát người cha đã không bằng lòng chết thay hắn. Hắn giận dữ thốt lên:

“Nếu tin người già, thì cứ tưởng họ kêu gọi thần chết, tuổi tác đè nặng lên họ và họ đã sống quá lâu. Họ chỉ nói thế thôi! Hễ thần Chết lại gần, là không còn một ai muốn “đi xa” nữa, và tuổi tác không còn đè nặng nữa”.

Trong Hécube, nữ hoàng Jocaste già nua nhờ những nữ tù binh khác đỡ dậy.

“Hãy tới đây, các cô gái, hãy đưa ta đến trước thềm nhà.

... Hãy tới đây, dìu ta, bế ta,

nâng tấm thân hèn yếu này dậy.

Và ta, chống tay vào cái nạng cùi tay các người,

Ta sẽ cất bước bớt chậm chạp”.

Trong Les Troyennes (Những cô gái thành Troie), bà nguyền rủa sự bất lực của mình; tự đay nghiến mình: “Con ong bầu vô tích sự!” Nhưng cũng như OEdipe, bà cũng mang một tính chất thần thánh. Những sự suy sụt về thể chất và tai họa chỉ làm nổi bật cái vĩ đại siêu nhân của bà.

Trong Ion, người nô lệ già phàn nàn bước đi khó khăn, và trong Les Phéniciens (Những người Phénicie), Jocaste tay chân run rẩy. Nhưng Euripide cất tiếng bênh vực tuổi già:

“Không phải tất cả đều đáng ghét ở tuổi già,

Hỡi con trai ta, Etéocle

Kinh nghiệm nói lên điều ta muốn nói

Điều khôn ngoan hơn điều của lớp trẻ ấy mà”.

Quả là bà có những lời khuyên nhủ đúng mức nhưng không được nghe theo.

Nhưng Euripide thiên về cái nhìn bi quan đối với tuổi già. Một giọng than thở cất lên tựa một bản hợp xướng:

“Những người già chúng ta chỉ như một lũ cừu, một ảo ảnh; chúng ta loăng quăng như những bóng hình trong mộng, không còn lý trí, dù cứ ngỡ mình thông minh đến mấy”.

Trong bi kịch, người già là chủ thể: họ thế nào thì được giới thiệu thế ấy. Khi hài kịch nảy nở với Aristophane năm mươi năm sau Euripide, thì người già xuất hiện với tư cách khách thể. Công chúng Athènes tiếp tục xúc động trước cái vĩ đại của OEdipe và Hécube; nhưng họ vui cười sảng khoái trước cảnh tượng những ông già nực cười.

Trong hài kịch, Aristophane bảo vệ những chủ đề chính trị và đạo lý. Athènes lúc ấy dưới quyền cai trị của Cléon, một nhà mỵ dân chống ảnh hưởng của các tầng lớp trên và theo đuổi một đường lối hiếu chiến. Tôn trọng giới quý tộc và gắn bó với truyền thống xưa, Aristophane căm ghét Cléon và tất cả những sự đổi mới ông ta đưa vào đô thành; óc đảng phái, những sự tố cáo, kiện tụng, chiến tranh và cả triết học. Tuổi già chỉ giữ một vai trò thứ yếu trong những mánh khóe nhằm mục đích tố cáo những khuyết tật của thời đại. Vì vậy, thái độ của ông đối với các nhân vật có tuổi của mình là thất thường.

Là người bảo thủ, ông đòi hỏi phải tôn trọng họ. Trong vở Les Acharniens, tuy không che giấu sự suy sụt của họ, ông vẫn đứng về phía người già chống lại lớp trẻ: người ta phải đối xử công bằng đối với họ nhân danh công ơn của họ đối với Nhà nước cộng hòa. Ông để họ nói: “Chúng tôi, những bô lão, tổ tiên, chúng tôi cần phàn nàn về những người đồng loại. Chẳng những không được ứng xử và tưởng lệ xứng đáng với những chiến công trong những cuộc thủy chiến, chúng tôi lại còn phải chịu một số phận khốn khổ. Các người lôi kéo tuổi già chúng tôi ra trước tòa án; các người cho phép những kẻ hùng biện nhãi con chế giễu chúng tôi, trong lúc chúng tôi không còn giá trị gì nữa hết với cảnh điếc lác và nói năng lập cập của mình... Tuổi già lẩm cẩm, chúng tôi đứng trước bàn đá mà không hề thấy gì ngoài những bóng đen của công lý”. Họ hết sức phẫn nộ khi những luật sư trẻ quấy rầy họ và đưa họ vào cạm bẫy.

Nhưng, trong những vở khác, Aristophane không ngần ngại chế giễu họ; tuổi tác, đối với ông, là một động lực buồn cười. Trong vở Les Nuées (Đám mây), một ông già nài nỉ Socrate bày dạy cho mình khoa học luận lý vô căn cứ để lừa gạt chủ nợ. Trong Les Sophistes (Những kẻ ngụy biện), ông chế giễu bọn người ngụy biện nhưng cũng chế giễu cả anh học trò lẩm cẩm không học hành được gì hết. Anh ta cho con trai thay chân mình đi học; cậu này lợi dụng những bài học của Socrate và nện ông bố một trận, trong lúc chứng minh với ông ta rằng hắn có lý do làm như vậy. Ở đây, Aristophane mở đầu cái chủ đề, về sau được lặp đi lặp lại đến vô tận, về người già bị lừa gạt và đánh đập.

Trong vở Les Guêpes (Ong vò vẽ), Aristophane lên án một thể chế mà ông cho là một tai họa: đó là những vụ kiện. Chế độ đương thời cho những công dân giàu có hay có quyền lực là những kẻ đáng nghi ngờ và đưa họ vào vô số vụ kiện. Quan tòa được chọn lựa trong số công dân nói chung. Cléon biếu họ ba đồng ôbôn mỗi khi họ xử kiện. Người Athènes khá giả không thiết món tiền nhỏ ấy và không chịu xét xử. Như vậy, thẩm phán nhân dân là những người dân thường, và những vụ xét xử phản ánh tinh thần những tầng lớp dưới. Aristophane thống nhất với những tầng lớp trên để khinh miệt họ: ông muốn người ta thôi không nuôi hàng nghìn quan tòa vô tích sự. Thông thường, họ là những người già, vì lớp trẻ bận công việc của họ.

Như vậy, trong phần đầu vở kịch, Cléon khuyến khích những ông già không có của cải kết tội Lachès bị hắn tố cáo là tham nhũng: quả là có hiện tượng liên kết giữa kẻ mỵ dân và các quan tòa. Ông lão Philocléon[47] không thuộc phái các quan tòa vì con trai ông là Bdélycléon[48], đã nhốt chặt ông, không cho ông đến gặp gỡ họ. Nhưng ông thoát được và hết lời ca ngợi tòa án trong một bản biện hộ mà thực chất là một bản châm chiếm. Con trai ông phản công và thuyết phục các vị thẩm phán nhân dân. Nhưng không thuyết phục nổi ông bố, người một mực muốn đi xét xử. Hắn lại nhốt ông, để ông xử một vụ kiện mà bị cáo là một con... khuyển. Rồi tìm cách làm ông giải sầu. Giàu có hơn bố, hắn đưa ông đến các buổi tiệc tùng. Ông già say sưa túy lúy, làm trò cười cho thiên hạ, nói năng lung tung, đánh đập nô lệ, đưa về nhà một vũ nữ trần truồng và mơn trớn ả một cách dâm dật. Rồi suốt đêm nhảy múa như điên. Trong vở kịch, anh con trai tượng trưng cho lý trí. Còn mấy vị thẩm phán già bị mất uy tín với tư cách những con rối của Cléon.

Tình hình cũng tương tự như vậy trong Lysistrata, một vở kịch chống chiến tranh. Aristophane muốn Athènes ký hòa ước Lacéđêmone, trong lúc Cléon theo đuổi chiến tranh. Aristophane hình dung tất cả phụ nữ thành phố cửa đóng then cài trong thành để ngăn chặn chiến tranh. Người già tán thành quan điểm của Cléon và tìm cách chiếm lại thành. Thái độ hiếu chiến khiến họ trở nên khả ố; vả lại, họ lố bịch hết chỗ nói: họ trêu chọc các thiếu phụ, khiến họ mỉa mai một cách cay độc. Aristophane cũng châm biếm họ trong vở Plutus.

Vì sao công chúng hoan hô ông? Họ gồm phần lớn những chủ đất nhỏ, sống xung quanh Athènes và thích thấy dân thành phố bị giễu cợt. Họ cũng căm ghét thói mỵ dân của Cléon. Những ông già Athènes, vốn đáng kính theo truyền thống và có uy tín nhất định, cũng bị họ cho là có tội hợp tác với giặc, bênh vực chính sách xâm lược của chúng, cần chú ý là hai lần, ông già này xuất hiện trong vai một ông bố lố bịch: chắc hẳn những người con trai khoái trá thấy ông bị nhạo báng, vì họ từng đau khổ phải vâng lời ông chủ gia đình.

Như vậy, Aristophane đả kích tính tà dâm của các ông già: đấy là một chủ đề được không ngừng khai thác qua các thế kỷ, đặc biệt là trên sân khấu hài. Vì sao nét này đặc biệt đáng ghê tởm đối với người trưởng thành? Vì người già vẫn còn có hay không còn khả năng làm tình? Trong trường hợp thứ nhất, người già xuất hiện như một người tình địch mà của cải và uy tín làm cho đáng sợ; vả lại, nó làm tổn thương người trưởng thành trong thói tự tôn của họ vốn hầu như bao giờ cũng là một thành tố quan trọng của tình yêu; tách khỏi tuổi trẻ, sức lực, sự quyến rũ, hành vi tình dục bị coi là thuộc chức năng thú vật đơn thuần; người phụ nữ chấp nhận nó khi đánh giá thấp vòng tay của những người tình trẻ trung hơn. Nhưng chủ yếu ông già tà dâm và bất lực làm những người đàn ông ở tuổi tráng niên phẫn nộ; hiện thân trong con người họ là cái ảo ảnh vốn ám ảnh những người cường tráng nhất. Các nhà tâm phân học cho rằng cái mặc cảm thiến hoạn (complexe de castration) không bao giờ được hoàn toàn thanh toán; sự chứng kiến cảnh tượng một ông già bại liệt, khơi dậy ở người tráng niên mối đe dọa trước kia đã từng làm chú bé khiếp hãi. Nói cách khác, có thể nói rằng người đàn ông tráng niên không bao giờ thoát khỏi nỗi lo âu về cường lực tình dục của mình; họ không muốn hình dung là sẽ có ngày vẫn giữ nguyên dục vọng mà không thể thỏa mãn chúng. Hắn ghét ở người già hoàn cảnh mai sau của mình; bác bỏ nó bằng tiếng cười: hắn dễ dàng tự thuyết phục mình là sẽ không bao giờ giống nhân vật lố bịch đang múa may trên sân khấu.

Trong tác phẩm của Aristophane, ít có phụ nữ lớn tuổi, và họ không nổi bật; chỉ có thể kể tới vài ba người mối lái, và trong Hội đồng các bà (L’Assemblée des femmes), ba bà già giành nhau lòng quý mến của một thanh niên đẹp trai.

Ménandre, người một trăm năm về sau, được công chúng mến mộ như Aristophane, cũng không ưu ái tuổi già. Theo ông, không nên sống quá lâu:

“Người sống quá lâu sẽ chết trong cảnh chán chường; tuổi già của họ vất vả, họ nghèo túng. Quay đi trở lại, họ vẫn thấy kẻ thù; người ta âm mưu chống lại họ. Họ không thanh thản ra đi, không có một cái chết êm đẹp”.

Ménandre cũng cho một người đàn ông có tuổi muốn có cuộc sống tình dục là điều đáng buồn: “Không có gì khốn khổ hơn một ông già si tình. Khi người ta muốn hưởng cái từ bỏ mình - mà nguyên nhân là thời gian - thì làm sao có thể không khổ sở?”

Ở ông - và chủ đề này thường trở đi trở lại - tuổi già xuất hiện như một sức mạnh tai hại tấn công người ta từ bên ngoài: “Hỡi tuổi già, mi vốn là kẻ thù của loài người, chính mi tàn phá tất cả cái đẹp của hình thể, mi biến cái lộng lẫy của tay chân thành cái nặng nề, sự nhanh nhẹn thành cái chậm chạp”.

“Một đời sống lâu là điều vất vả. Ôi tuổi già nặng nề! Mi không hề có gì tốt cho con người, nhưng lại gây nên biết bao khổ đau và tai họa. Thế nhưng, tất cả chúng ta lại cầu mong vươn được tới mi và ra sức cố gắng đạt cho được”.

Trong những vở hài kịch còn lại của Ménandre - theo từng mảng bản gốc hay qua Térence - có nhiều nhân vật là người già. Trong vở Samnienne, tác giả đặt vấn đề các thế hệ. “Nhân vật chính diện”, là Déméas, một ông già trìu mến, độ lượng, thương yêu đứa con trai và buồn bã thấy tiêu tan những niềm hy vọng mình đặt vào con, nhưng vẫn thanh thản trong những điều bất đắc chí của mình. Trái lại, Nicératos là một trong những người lớn tuổi nhất trong cả một dòng dõi những người già độc ác, biển lận, thô bạo. Có một cặp vợ chồng già tương tự trong vở Heautontimorousenos được Térence sử dụng lại và phát triển. Trong vở Perikeiroméne, ông già Pataicos giống như Déméas; ông là một người khôn ngoan, tốt bụng, mực thước, nhạy cảm... Trái lại, trong vở Théophoroumène, là Craton, một ông già rầu rĩ; và trong vở Épitrepontes, một ông già keo kiệt, cục cằn, đáng ghét là Smicrinès. So với Aristophane, Ménandre đưa đi xa hơn nhiều nhân vật ông già lố bịch và đáng ghét, về sau rất được mến mộ. Nhưng cách nhìn của ông khá tinh tế; ông nghĩ là tuổi cao cũng có thể đi đôi với khôn ngoan và lòng tốt.

Platon và Aristote có suy nghĩ về tuổi già và đi tới những kết luận trái ngược. Quan niệm của Platon về tuổi già có quan hệ chặt chẽ với lập trường chính trị của ông. Khi viết Nền cộng hòa (La République), ông đã chán ngấy, qua kinh nghiệm, chế độ chính trị đầu sỏ, chế độ độc tài, và ông phê phán nghiêm khắc con người, tập tục chính trị và tinh thần chung của nền dân chủ Athènes: ông cho đó là một nền dân chủ vô chính phủ và phê phán tinh thần bình quân chủ nghĩa. Nó ít tôn trọng năng lực. Ông quý mến “nền dân chủ” Sparte nhưng phàn nàn Sparte lựa chọn làm thẩm phán, không phải là những người khôn ngoan nhất, mà là những người do chiến tranh đào tạo. Theo ông, Nhà nước lý tưởng, là Nhà nước đảm bảo hạnh phúc con người; nhưng hạnh phúc, tức là đức độ, và đức độ xuất phát từ sự hiểu biết chân lý. Người ta chỉ có thể cai trị sau một quá trình giáo dục phải bắt đầu từ tuổi thiếu niên và mang lại kết quả đầy đủ vào tuổi 50. Từ lớp tuổi này, người triết gia nắm bắt chân lý và trở thành người canh giữ Nhà nước. Vì vậy, triều đại của “năng lực” mà Platon cầu mong, đồng thời cũng là một chính quyền bô lão (gérontocratie). Triết lý của ông cho phép coi sự suy tàn về thể chất của cá nhân chẳng là gì hết. Thật vậy, theo ông, chân lý của con người là ở trong linh hồn bất tử của mình vốn có quan hệ thân thuộc với tư tưởng: thân thể chỉ là một cái cớ - giả dối (faux - semblant). Lúc đầu, Platon cho sự thống nhất giữa cơ thể với linh hồn chỉ là một thứ trở lực; về sau, ông nghĩ linh hồn có thể khai thác cơ thể có lợi cho mình, nhưng không cần đến nó. Những sự suy sụt của tuổi tác không đụng đến linh hồn; và thậm chí, nếu những ham muốn và sức lực của cơ thể giảm sút, thì linh hồn càng được tự do hơn. Còn trẻ khi viết Nền Cộng hòa (La République), Platon để cho nhân vật Céphale ca ngợi tuổi già. “Những thú vui khác - thú vui của sinh hoạt cơ thể - càng giảm sút, thì nhu cầu và niềm vui của tôi về tinh thần càng tăng thêm”. Và Socrate nói thêm là người ta được học tập khi tiếp xúc với người già. Quả là - Céphale nhận xét - khi cùng ngồi với nhau, phần lớn người già luyến tiếc những thú vui của tuổi trẻ và than phiền về những sự lăng nhục của người thân đối với họ. Ông nhắc lại rằng tuy vậy, khi nói về những chuyện tình yêu, Sophocle đã thổ lộ: “Tôi cực kỳ thỏa mãn khi thoát khỏi tình yêu, như thể thoát khỏi một ông thầy man rợ đến điên cuồng”. Céphale tán thành những lời nói ấy: “Tuổi già làm nảy sinh ở ta một cảm giác thanh bình và giải phóng mênh mang”. Quan niệm duy linh thể hiện ở đây hoàn toàn trái ngược với quan niệm của các tác giả trào phúng về bản năng giới tính của người già: dục năng (libido) mất đi cùng với sức mạnh tình dục; nhờ sự hài hòa này, người già đạt tới một sự thanh thản không thể có ở những người còn bị bản năng giày vò. Mặc dầu vô số lời cải chính, tư tưởng này vẫn được truyền lại cho tới ngày nay, vì nó làm người ta yên tâm: nó cho phép gạt bỏ cái hình ảnh bất nhã và đáng lo ngại về ông già tà dâm.

Sau khi xác định giá trị của tuổi già, Platon kết luận: “Người cao tuổi nhất phải chỉ huy, thanh niên phải vâng lời”. Nhưng ông đưa thêm tiêu chí giá trị vào tiêu chí tuổi tác. Trong cuốn Nền cộng hòa của ông, những hiệp sĩ kiểm soát tất cả các thẩm phán, đều tuổi từ 50 đến 75. Những nhà làm luật, với vai trò vốn rất quan trọng, tuổi từ 50 đến 70. Những người tuổi trên 60 không còn tham gia đàn hát và chè chén trong tiệc tùng. Nhưng họ chủ trì những bữa tiệc ấy, ngăn chặn những hiện tượng phóng đãng, và bàn bạc về những vấn đề đạo lý, nguồn cảm hứng của những bài hát.

80 tuổi, Platon trở lại nói nhiều về tuổi già trong cuốn Pháp luật (Les Lois); nhiều lần, ông nhấn mạnh nghĩa vụ con cái đối với bố mẹ già. Họ phải nói năng lễ phép đối với bố mẹ và đưa của cải và thân mình phục vụ bố mẹ. Người ta thờ phụng tổ tiên đã mất; vị tổ tiên tương lai đã mang tính chất thiêng liêng: “Chúng ta không thể có một đối tượng thờ phụng nào xứng đáng được tôn kính hơn một người cha hay một người ông, một bà mẹ hay một người bà sống vất vả trong tuổi già”.

Triết lý của Aristote dẫn ông tới những kết luận khác xa. Theo ông, linh hồn không phải là trí năng đơn thuần; thậm chí, loài vật cũng có linh hồn và linh hồn có quan hệ tất yếu với cơ thể; con người chỉ tồn tại khi có sự kết hợp giữa linh hồn và cơ thể: sự kết hợp ấy là hình thái của cơ thể, những nỗi đau ảnh hưởng đến cơ thể đụng tới toàn bộ cá nhân. Cơ thể phải nguyên vẹn thì tuổi già mới có hạnh phúc: “Một tuổi già hạnh phúc là tuổi già trải qua nhiều năm tháng, nhưng không tàn phế. Nó phụ thuộc vào toàn bộ những ưu thế về cơ thể người ta có thể có được, nhưng cũng phụ thuộc vào ngẫu nhiên” - Aristote viết như vậy trong Phép tu từ (La Rhétorique). Trong Những nhà đạo đức học (Les Ethiques), ông cho rằng nhà hiền triết có thể chịu đựng một cách cao thượng mọi bước thăng trầm. Nhưng những lợi ích của cơ thể và những lợi ích bên ngoài là cần thiết cho lợi ích của tinh thần. Ông cho rằng con người tiến triển cho tới tuổi 50. Phải đến một độ tuổi nhất định mới có thể có sự khôn ngoan thận trọng cho phép người ta xử sự đúng đắn và thu thập được kinh nghiệm, một tri thức không thể truyền thụ vì là một tri thức sống động, chứ không phải trừu tượng. Nhưng sau đó, sự suy tàn của cơ thể kéo theo sự suy tàn của toàn thể con người. Trong Phép tu từ, Aristote miêu tả tuổi thanh xuân dưới những sắc màu tươi tắn nhất: nồng nhiệt, say mê, cao thượng, và trên tất cả mọi điểm, ông cho là tuổi già đối lập với tuổi trẻ: “Vì đã sống nhiều năm, vì họ thường bị lừa gạt, vì đã phạm nhiều sai lầm và vì những sự việc của con người, thông thường là xấu, nên họ không tin tưởng gì hết và rõ ràng làm lén lút những gì đáng làm”. Họ ngập ngừng, sợ sệt. Mặt khác: “Họ có cá tính xấu, vì thực ra, cá tính xấu, là giả định tất cả mọi thứ sẽ ngày càng xấu. Bao giờ họ cũng giả định cái ác vì lòng ngờ vực, họ ngờ vực vì kinh nghiệm cuộc sống. Họ hững hờ trong tình yêu cũng như trong hận thù. Họ nhỏ nhen vì bị sỉ nhục trong cuộc đời. Họ thiếu lòng độ lượng. Họ ích kỷ, sợ sệt, lạnh nhạt. Thái độ họ xấc xược: khinh miệt công luận. “Họ sống bằng ký ức hơn bằng hy vọng”. Họ ba hoa, nhắc đi nhắc lại mãi quá khứ. Họ tỏ ra ôn hòa vì không có dục vọng mà chỉ có quyền lợi. Họ sống vì quyền lợi, chứ không phải vì vẻ đẹp. Họ có lòng trắc ẩn không phải vì tâm hồn cao thượng mà vì yếu đuối. Họ rên rỉ, không còn biết đến tiếng cười”.

Điều đặc biệt đáng chú ý trong bức tranh miêu tả này, một bức tranh không xuất phát từ một luận điểm tiên nghiệm, mà từ những sự quan sát mở rộng và thích đáng, là ở chỗ tác giả cho kinh nghiệm không phải là một yếu tố tiến bộ mà là một yếu tố thoái hóa. Một người già, là một con người đã lầm lẫn trong suốt một cuộc đời dài, và tình hình ấy không thể khiến người đó có giá trị hơn những người ít tuổi không tích lũy đến nhiều lầm lẫn như mình.

Vì vậy, trong Đường lối chính trị (La Politique), Aristote công kích Hội đồng bô lão ở Sparte: “Một chủ quyền trọn đời đối với những quyết định quan trọng là một thể chế rất đáng bàn cãi; vì trí tuệ cũng như cơ thể đều phải già đi, và nền giáo dục các vị trưởng lão đã tiếp thụ không phải tới mức bản thân nhà làm luật không thể không nghi ngờ đức độ của họ”. Ông tố cáo họ thường tự tha hóa mình và làm hại tới lợi ích công cộng. Ông khuyên nên để người già gắn bó với chức trách của giới tăng lữ. Lúc đó, người ta chỉ yêu cầu họ có những lời khuyên khôn ngoan và những quyết định thẳng thắn.

Quan niệm của Aristote về người già khiến ông đi tới chỗ muốn tách họ ra khỏi quyền lực vì cho họ là những người kém sút. Mặt khác, rất khác đường lối của Platon, đường lối của ông không muốn có những người trí thức đứng đầu Nhà nước; điều lý tưởng là tất thảy công dân đều là những người thật sự đạo đức, và lần lượt mỗi người cai trị và bị cai trị. Nhưng đấy chỉ là một giấc mơ hoàn mỹ không sao thực hiện nổi. Nếu tính đến hiện thực, thì - theo Aristote - bản hiến pháp tốt đẹp nhất sẽ là bản hiến pháp kết hợp một liều lượng lớn chế độ chính trị đầu sỏ với nền dân chủ. Điều cần thiết để thực thi quyền lực là vũ dũng của một tầng lớp giữa: trách nhiệm của họ là giữ gìn trật tự. Nhưng quân nhân là thanh niên hay tráng niên. Không thể tuyển lựa người già để cai trị một đất nước. Chính vì những lý do tâm lý học và phù hợp với các quan niệm của ông về xã hội mà Aristote không muốn để người già tham gia chính phủ.

Ở thế kỷ I sau CN, Plutarque nói tới thái độ lạnh nhạt của người Hy Lạp đối với tuổi già. Ông có kinh nghiệm cá nhân về lớp tuổi này vì sống tới 80. Là triết gia, nhà đạo đức học và trở nên rất thành kính vào cuối đời - ông là giáo sĩ ở Delphes Plutarque là một đại diện của cái được mệnh danh là thuyết Platon trung bình (moyen platonisme). Nhưng về phương diện này, ông gần gũi với chủ nghĩa bi quan của Aristote hơn là với thuyết lạc quan của Platon. Ông so sánh tuổi già với một mùa thu buồn bã[49]. Ông viết: “Vả lại, hình như mùa thu tựa như tuổi già của một năm đang trên đường hoàn thành vòng quay của mình: vì mùa mưa chưa tới và mùa nắng đã qua đi hay không còn nắng nhiều nữa, và, là một dấu hiệu của lạnh lẽo và khô hạn, mùa thu làm cho cơ thể dễ bị bệnh tật. Hơn nữa, khi tinh thần đã mệt mỏi thì khả năng tiên đoán lu mờ đi không hơn không kém một mặt gương soi bị sương mù bao phủ”.

Xu hướng bi quan này kéo tận thế kỷ II với Lucien[50]. Trong một bài thơ trào phúng, Lucien giễu cợt một bà già: “Bà có thể nhuộm tóc, nhưng sẽ không bao giờ nhuộm được tuổi già, không bao giờ làm mất đi những nếp nhăn trên má... Không bao giờ son phấn có thể biến Hécube thành một Hélène”. Trong Những lời đối thoại của người chết (Dialogues des morts), cũng như Euripide, ông kinh ngạc trước thái độ của một ông già một mực níu kéo lấy cuộc sống. Đến những mấy lần, ông xây dựng một chân dung độc ác của người già: “Một ông già lụ khụ, chỉ còn ba chiếc răng, phải tựa vào bốn người nô lệ để cất bước, nước mũi dầm dề, nhừ mắt lèm nhèm, dửng dưng trước mọi khoái lạc, một ngôi mộ sống, làm trò cười cho lớp trẻ”.

Lại một lần nữa, ông già tàn tật tội nghiệp, nửa sống nửa chết, khêu gợi không phải lòng trắc ẩn, mà là những tiếng cười. Chúng ta đã hiểu vì sao.

Tranh Hy Lạp thống nhất với văn học. Trên các bình lọ thế kỷ V và các thế kỷ về sau, người ta thấy Hercule chiến đấu chống lại tuổi già: tuổi già được biểu thị bằng một người lùn hốc hác, hay một nhân vật gầy guộc, nhăn nheo, hói đầu. Đôi khi, cũng là một gương mặt nhân vật rất cao lớn, tóc dài, râu rậm, cầu xin Hercule trong tư thế quỳ. Ở thế kỷ IV, Démétrios tạc tượng Lysimaque, một bà già xấu xí.

***

Lịch sử La Mã chứng minh là có một mối quan hệ chặt chẽ giữa cuộc sống của người già và sự ổn định của xã hội. Cũng như trong hầu hết mọi xã hội, hình như có một sự tương phản triệt để giữa số phận người già trong tầng lớp ưu tú và người già trong quần chúng nhân dân. Về sau, dẫu sao thì cũng không còn vấn đề xâm phạm cuộc sống người già, trong lúc người ta tiếp tục phó mặc trẻ sơ sinh cho ông chủ gia đình (pater familias). Trên đây, tôi đã nói người già được hết sức tôn trọng với tư cách chủ đất trong quyền sở hữu tư nhân được pháp luật bảo đảm. Trường hợp ấy xảy ra khi các thể chế La Mã được thiết lập vững chãi. Quyền sở hữu tư nhân có nhiều dạng khác nhau. Tài sản của một nhà quý tộc (patricien) La Mã, trước hết là ruộng đất. Nhưng họ cũng có nhà cho thuê và đôi khi có cổ phần ở những công ty tài chính lớn trưng thầu thuế khóa và các công trình công cộng. Các kỵ sĩ tạo thành một lớp quý tộc tài chính; họ cho vay nợ lãi. Cuối cùng, thương mại là một nguồn tài sản. Trong tất cả những lĩnh vực này, thông thường, tài sản của một công dân tăng lên vào cuối một cuộc đời bỏ công sức quản lý và phát triển nó. Trong số người giàu, người ta thấy có nhiều người già, và tài sản là một trong những yếu tố tạo nên uy tín của họ.

Lúc đầu, chính họ là những người nắm giữ quyền lực. Nguyên lão nghị viện gồm những chủ đất giàu có sau khi hoàn thành sự nghiệp thẩm phán. Cho tới thế kỷ II trước C.N., Cộng hòa La Mã cường thịnh, thống nhất và bảo thủ, có trật tự, nhà giàu có nhiều đặc quyền; nó được đặt dưới một chính thể đầu sỏ; chính thể này ưu đãi tuổi già mà khuynh hướng bảo thủ phù hợp với khuynh hướng bảo thủ của nó. Nguyên lão nghị viện có rất nhiều đặc quyền, điều khiển toàn bộ nền ngoại giao La Mã, lãnh đạo những bộ chỉ huy quân sự lớn. Mỗi tư lệnh quân đoàn đều có phụ tá chọn trong phạm vi Viện nguyên lão và do Viện này chỉ định. Viện quản lý tài chính; xét xử những tội phạm nghiêm trọng: phản quốc, làm trái chức trách. Chỉ đạt tới những bậc cao trong ngành Tòa án khi đã tương đối lớn tuổi. Mặt khác, lá phiếu của người già có sức nặng lớn hơn lá phiếu các công dân khác, ở La Mã, người ta bỏ phiếu theo đơn vị trăm người một: nhóm trăm người cao tuổi (seniores), với giá trị bầu cử ngang nhau, gồm ít người hơn nhiều nhóm trăm người trẻ tuổi (juniores); vì vậy, đa số hợp lệ không tương ứng với đa số số lượng, và do thế, những người cao tuổi có lợi.

Tình hình chính trị này dựa trên một ý thức hệ có cội rễ trong một nền kinh tế chủ yếu mang tính chất nông nghiệp. Nông dân ngờ vực cái mới và đức tính cơ bản của người La Mã là tính lâu bền. Mos majorum (tập quán của tổ tiên) có hiệu lực ngang luật và đòi hỏi niềm tin và trí tuệ cổ xưa. Tổ tiên vẫn hiện diện trong gia đình: vong linh tổ tiên từ địa ngục trở về vào một số ngày và cần làm vong linh nguôi ngoai bằng lễ hiến tế. Phải vâng phục vong linh bằng cách tôn trọng truyền thống.

Một vấn đề được đặt ra cho các nhà sử học: cái xã hội theo chủ nghĩa truyền thống ấy tưởng chừng phải giẫm chân tại chỗ, nhưng qua các thế kỷ lại đã chinh phục thế giới. Các chiến binh không tạo thành một đẳng cấp, không có đặc quyền; tuy vậy, đế chế La Mã vẫn không ngừng phát triển dưới sự lãnh đạo của Viện nguyên lão. Vì sao vậy?

Những câu giải đáp của các sử gia không dứt khoát. Vào cuối nền Cộng hòa, công cuộc chinh phục tạo nên những điều kiện vật chất và tinh thần cho tình trạng vô chính phủ thúc đẩy âm mưu chinh phục: nhưng guồng máy bắt đầu hoạt động ra sao? Người ta viện cớ lòng ham hố của một dân tộc nông nghiệp; mối quan tâm tới sự an toàn; thái độ kiêu hãnh của người La Mã; dục vọng làm giàu; tham vọng cá nhân. Điều chắc chắn là bành trướng quân sự phục vụ cho bành trướng kinh tế. Bằng chiến lợi phẩm, bồi thường chiến tranh, vật cống nạp, La Mã đã giàu có lên rất nhiều. Cái cũng đáng chú ý, là tính chất công cuộc chinh phục: nó diễn ra chậm chạp, thậm chí rất chậm, nếu so sánh với cuộc chinh phục của Alexandre. Trừ về thời kỳ cuối nền Cộng hòa, nó không do những cá nhân có vai trò xã hội và chính trị nổi bật tiến hành: các tướng lĩnh, kể cả những người chiến thắng rực rỡ nhất, cũng chỉ là những người phục vụ La Mã đơn thuần. Sự nghiệp tập thể, dưới quyền lãnh đạo của Viện nguyên lão, tức là của những người cao tuổi, được tiến hành một cách có phương pháp, liên tục, không đối lập với tính vĩnh hằng của trật tự đã an bài; trong nhiều thế kỷ, nó không làm rối loạn trật tự ấy.

Vị trí ưu đãi của người già được khẳng định trong lòng gia đình. Quyền lực của ông chủ gia đình hầu như không có giới hạn. Ông ta có những quyền lực giống nhau đối với người cũng như đối với vật: giết chết, cắt xẻo, bán chác. Quyền lực ấy chỉ bị mất khi chết hay trong những trường hợp cực kỳ hiếm hoi, người công dân bị tước quyền đời sống dân sự. Một người con trai đánh đập bố bị coi là một monstrum, một con quái vật không còn thuộc xã hội loài người, bị loại ra khỏi thế giới bằng tử hình. Người thanh niên muốn kết hôn, bắt buộc phải được chẳng những bố, mà còn cả ông nội, ưng thuận nếu ông còn sống: điều đó chứng tỏ người gia trưởng giữ nguyên quyền lực cho đến hết đời.

Mặc dù những quyền lực của mình về mặt lý thuyết, càng ngày việc một ông bố bán con trai làm nô lệ càng trở nên một ngoại lệ. Hình như tập tục hạn chế quyền thực thi quyền lực của ông ta. Vị phu nhân (matrone) La Mã có ảnh hưởng lớn trong gia đình[51] và tình hình phân chia quyền lực này có lợi đối với con cái. Quan hệ giữa văn học và tập tục không rõ ràng. Nhưng nếu người già cũng được tôn kính và có quyền lực như ở Trung Quốc, thì khó có thể hình dung Plaute nhạo báng họ trên sân khấu mà lại rất được tán thưởng. Plaute luôn luôn coi họ như những ông bố cản trở thú vui của con trai vì thói biển lận và - tà dâm như trong tác phẩm của Aristophane - trở thành tình địch của con, sử dụng của cải và những mưu đồ xấu xa để cưới người phụ nữ được con trai yêu quý: ví dụ ông ta mua cô gái và gả cho một người nô lệ, và người này, đêm tân hôn, nhường chỗ trên giường cho ông ta. Nhưng cũng như trong mọi trường hợp khác, do một người nô lệ láu lỉnh khác đến giúp anh con trai, các mưu toan của ông ta thất bại; ông ta bị lột mặt nạ; bị bà vợ - bao giờ cũng xấu xí và cay nghiệt - đay nghiến một cách thậm tệ, và trở thành trò cười của cả gia đình và xóm giềng. Đó là chủ đề của cuốn Asinaire trong đó Déménète là một nguyên lão nghị viên phóng đãng, bị vợ làm nhục, bị các nô lệ khinh miệt, bị con trai phủ nhận, bị một mụ đàn bà đĩ thõa nhạo báng. Trong Casine Stalinon xức nước hoa thơm nức để lấy lòng một cô gái, người yêu của cậu con trai; trên giường nằm, ông ta đinh ninh gặp cô gái nhưng đã bị thay thế bằng một người đàn ông. Đó cũng là chủ đề của Marchand (Gã bán hàng). Trong Bacchis, hai ông già ra sức giằng con trai ra khỏi những mụ đàn bà đĩ thõa, và chính họ rơi vào cảnh trụy lạc.

Và dù những ông già có lương thiện và dễ thương, tuổi tác cũng đủ để họ xuất hiện như một đối tượng của sự chế giễu; trong Épidique, hai ông già không trụy lạc và cũng không độc ác; nhưng cảnh hài hước của vở kịch là ở chỗ họ bị một kẻ nô lệ ranh ma bòn rút của cải. Trong Le Revenant (Hồn ma) người ta thích thú thấy ông già Théoropide trung hậu bị một anh chàng nô lệ tận tâm với những cảnh trụy lạc của anh con trai, lừa gạt.

Plaute xây dựng nhiều nhân vật người già dễ thương. Mặc dù thói biển lận xấu xa, Euclion trong vở L’Aululaire, cuối cùng cũng tỏ ra là một ông bố tốt bụng, yêu thương và dân chủ; một trong những người bạn của ông, cũng tuổi tác như ông, trung thực và nhã nhặn, kết hôn với con gái ông không có của hồi môn. Trong Pséodulus, trong Rudens, trong Trinumus, trong Les Carthaginois (Người Cactagiơ), những ông già được đưa lên sân khấu đều tươi cười, thông minh và tốt bụng. Ông già hoàn mỹ nhất là ông già trong Mdes gloriosus. Nhân vật khả ố nhất, là tay nhà binh, một con người ở tuổi tráng niên; trái lại, Périplectomène là một người thông thái, dí dỏm, vui vẻ, tốt bụng đối với lớp trẻ, trái tim trẻ trung, biết nghệ thuật sống. Ông giúp đỡ người yêu của nữ nhân vật trong vở kịch bảo vệ nàng chống lại tay nhà binh khoác lác. Và vui vẻ vẽ lên chân dung của chính bản thân mình, ông chỉ ra những thói hư mà tuổi già phải xa lánh: “Trong tiệc tùng, tôi không làm người ta khó chịu vì huyên thuyên về những công việc công; không bao giờ trong một bữa ăn, tôi sờ soạng một phụ nữ không thuộc về mình; không bao giờ rượu chè khích động tôi gây gổ giữa một bữa tiệc”. Chỉ có trong kịch của Plaute người già không bao giờ kết hôn; lấy làm mãn nguyện không vợ, không con. Chỉ có một ông già - trong vở Les Ménechmes là phàn nàn về tuổi tác: “Những năm tháng độc ác làm người ta còng lưng mang tới biết bao đau đớn và phiền muộn”.

Vai trò các bà già bị hạn chế: là những bà vợ cay nghiệt, những người đàn bà lẳng lơ ít nhiều làm nghề mối lái, họ chẳng có giá trị gì hết. Chủ yếu Plaute đưa vào vở kịch vị pater familias. Chắc hẳn lớp trẻ phải ngậm ngùi chịu đựng quyền lực của ông này: ông ta giữ hầu bao và có quyền sinh quyền sát đối với họ. Có lẽ cả thanh niên lẫn người đã trưởng thành đều khó chịu bị người già cai quản: Déménète trong L’Asinaire không phải chỉ là một ông bố mà còn là một nguyên lão nghị viên. Nhưng Plaute đem những ông già dễ thương đối lập với những kẻ bạo ngược tà dâm và lố bịch; tự thân tuổi tác là đáng kính: sẽ tỏ ra là không xứng đáng với lòng tôn kính ấy nếu lợi dụng quyền lực để thỏa mãn thói hư tật xấu của mình. Plaute không bênh vực các chàng trai một cách vô tội vạ: họ thường trụy lạc, vụ lợi, ích kỷ.

Lịch lãm hơn, tinh tế hơn, Térence giải quyết nghiêm túc hơn vấn đề xung đột giữa các thế hệ. Trong L’Andrienne, đề tài lấy từ Ménandre, các nhân vật người già dễ gây cảm tình nhưng tẻ nhạt. Họ có đường nét rõ rệt hơn trong vở Heautontimoroumenos. Hai nhân vật, tuổi trên 60, đều giàu có, độc đoán. Ménèdème, dữ dằn, đam mê, chống lại cuộc hôn nhân của anh con trai đi sang châu Á đầu quân. Ông bố thất vọng, tự trừng phạt mình, tự bắt mình làm việc đến kiệt sức. Chrémès, cũng xung đột với con trai, là một triết gia rởm, mồm luôn luôn phun ra những từ ngữ cao thượng[52]. Y hành hạ bà vợ biết điều hơn lão, và lão bị đám nô lệ lừa gạt. Gã con trai của Chrémès, một đứa khá bất hảo, phàn nàn: “Các ông bố là những tay thẩm phán bất công đối với tuổi trẻ! Họ muốn ngay từ nhỏ, chúng ta cũng đã là những ông lão”. Cho tới tận cuối vở kịch, sự cao thượng, đức độ lượng và lòng thương của Ménédène đối với đứa con trai vẫn không giảm sút, kể cả khi ông lo lắng về hành vi của hắn và sợ - một cách sai lầm - hắn làm lão phá sản.

Chúng ta bắt gặp hai ông già tương tự như vậy trong vở Adelphes. Déméa có hai con trai; gửi gắm một đứa cho người anh trai độc thân là Micion. Micion là người hết sức độ lượng và tốt bụng, yêu thương và hiểu lớp trẻ. Vì vậy, ông được cậu con nuôi quý trọng và mọi người yêu mến. Déméa, khe khắt đối với những người khác như đối với bản thân mình, hành hạ đứa con trai và bị con trai chống lại. Cuối cùng, lão hiểu ra và thay đổi tính tình: “Ta cũng vậy, ta muốn được con cái yêu thương”. Trong Phromion, Démiphon, ông bố của nhân vật chính, là một kẻ độc đoán và hay cáu giận. Lão nổi cơn lôi đình khi được biết con trai kết hôn trong khi mình vắng mặt. Lão muốn bắt con từ hôn.

Có đầu óc sư phạm hơn Plaute, Térence hướng dẫn các bậc cha mẹ nên xử sự thế nào nếu muốn làm cho con cái và bản thân mình hạnh phúc. Ông tìm cách chế giễu người già hơn là đề phòng họ. Từ các vở kịch của ông, có thể kết luận rằng lớp trẻ khó có thể chấp nhận một thứ quyền lực mà sức ép của dư luận cũng muốn hạn chế.

Điều đáng lưu ý là những đặc quyền, đặc lợi của người già giảm bớt rồi bị tiêu diệt với sự suy tàn của chính thể đầu sỏ. Từ thời anh em Gracchus, không còn đa số trong chính phủ vững chãi mà chỉ có những đa số liên minh. Sự thất bại của cải cách ruộng đất[53] và của cải cách Italia[54] tiêu diệt chế độ cộng hòa. Cuộc chinh phục La Mã cuối cùng kéo theo sự phân hủy chính trị và xã hội. Trong thời kỳ rối ren này, quyền lực của Viện nguyên lão chuyển dần vào tay giới quân nhân, tức là những người trẻ tuổi. Các thẩm phán thoát khỏi quyền lực của hội đồng cố vấn. Một khi quyền lực cá nhân được thiết lập, thì ảnh hưởng của Viện nguyên lão chỉ có thể giảm sút. Hoàng đế, tuổi còn trẻ, trên thực tế, lãnh đạo một mình, không có sự tham gia của Viện. Viện bị mất các chức năng chính trị và hành chính. Khoảng năm 271, Viện cũng bị mất luôn các đặc quyền về tài chính và tiền tệ. Đồng thời, quyền lực của pater familias cũng giảm bớt. Quyền về con người không còn đồng hóa với quyền đối với sự vật. Việc thi hành quyền sống, quyền chết bị coi là một tội giết người. Người ta mặc nhiên giải phóng người nô lệ lớn tuổi hay tàn tật bị chủ bỏ rơi.

Cần đọc cuốn De Senectute của Cicéron theo phương hướng này. Ở tuổi 63, ông biên soạn một bản biện luận bênh vực tuổi già để chứng minh rằng quyền lực của Viện nguyên lão từ lâu đã bị lung lay, nay phải được củng cố. Vào thời kỳ ông sáng tác, giới quý tộc và giàu có chỉ còn nghĩ tới hoan lạc và tham vọng; nhưng công khai thì mang mặt nạ và tôn trọng những giá trị đã an bài. Cicéron dựa vào những giá trị này. Đặc biệt là từ khi quyền lực của Viện nguyên lão bắt đầu suy tàn, chủ nghĩa khắc kỷ (stoicisme) len lỏi vào La Mã dưới một bộ mặt biến tướng. Các vị nguyên lão lấy nó làm một ý thức hệ bảo thủ; thế giới là một sự hài hòa; tất cả những gì là tự nhiên đều tốt; mỗi con người phải thỏa mãn với vị trí được dành cho mình trong lòng tổng thể; phải tôn trọng nguyên trạng (statu quo) và để đặc quyền cho những người được hưởng đặc quyền. Người ta tìm thấy tiếng vang của những tư tưởng giản đơn này trong cuốn De Senectute.

“Trong nỗi thống khổ tột cùng, thì tuổi già không thể chịu đựng nổi, ngay cả đối với một nhà hiền triết” - Cicéron cho là như vậy. Như những người nghèo khổ đâu có phải là các vị nguyên lão: vấn đề là của những vị này. Cicéron muốn chứng minh rằng tuổi già không làm giảm, mà trái lại, chỉ làm tăng thêm năng lực của họ. Ông để cho Caton, một vị nguyên lão còn hoàn toàn tự chủ ở tuổi 80, lên tiếng. Caton thừa nhận tuổi già bị tiếng xấu, nhưng ông quyết tâm thủ tiêu những thiên kiến.

Người ta bảo tuổi già chẳng sinh sản ra gì hết. Như thế là sai lầm. Những sự việc lớn được hoàn thành “là nhờ những lời khuyên răn, quyền lực, sự trưởng thành vững vàng mà tuổi già có được một cách dồi dào, chứ không hề đánh mất đi”. “Các Nhà nước bao giờ cũng bị lớp trẻ làm phá sản và được người già khôi phục”. Caton không thừa nhận là người già bị suy sụt: “Người già vẫn giữ nguyên toàn bộ trí tuệ của mình, miễn không từ chối việc sử dụng nó cũng như làm nó thêm phong phú. Để làm chỗ dựa cho lời khẳng định này, Cicéron viện dẫn Sopholce, Démocrite, Platon và nhiều người khác nữa. Ông bác bỏ ý kiến của Caecilius[55] cho rằng: “Điều tôi cho là đáng thương hại hơn cả đối với tuổi già, ấy là cảm thấy ở lớp tuổi này, người ta thật sự khả ố đối với lớp trẻ”.

Thứ hai nữa, người ta cho rằng người già thiếu sức lực. Nhưng sức khỏe cơ bắp, chẳng là cái gì hết. Milon khi khoanh tay ngồi khóc: “Than ôi! Họ đã chết!” chỉ khêu gợi sự khinh miệt. “Bất luận sự yếu đuối và uể oải của một con người dạy người ta những bài học về trí tuệ và đạo đức, bao giờ tôi cũng cho là người đó có hạnh phúc”. Caton tuyên bố là ngoài tuổi 80, ông vẫn tươi tắn và khoan khoái. Có những người già kém sức khỏe, nhưng cũng có cả những người trẻ nữa. “Cái tuổi già khốn nạn mà người ta thường gọi là tuổi thơ thứ hai, người ta không tìm thấy ở tất cả những người già, mà ở những kẻ có một đầu óc nghèo nàn một cách tự nhiên”.

Sau đó, Cicéron lặp lại cái sáo ngữ (lieu comun) được nói tới trong cuốn Nền Cộng hòa; người ta bảo người già ít thưởng thức lạc thú: điều đó có nghĩa là người đó thoát khỏi đam mê và thói hư, tật xấu, và đó là điều được ưu đãi đáng mong ước nhất. Để bù đắp cảnh bất lực đáng quý của mình, Caton đề xuất với người già thú vui trong bữa ăn, trong đàm đạo, nghiên cứu, văn học, nông nghiệp. Ông khẳng định với vẻ lý luận bề ngoài: “Khi người ta mất đi cái người ta không thèm khát, thì sự mất mát ấy không thật đau đớn”. Trong lúc đó, người ta có thể cảm thấy đau đớn hơn nhiều cái mất mát giết chết ham muốn so với việc bị tước đoạt một thú vui. Mất đi một niềm lạc thú đáng buồn hơn là không phải bao giờ cũng có thể thỏa mãn nó.

Bỏ quên những nhận xét chí lý của Aristote, ông cũng khẳng định những khuyết điểm của tuổi già không gắn liền với tuổi tác, mà với tính cách con người: trong tác phẩm Adelphes, có một ông già dễ thương và một ông già đáng ghét. Từ đó, ông rút ra một kết luận có tính giáo dục: tuổi già là đáng yêu và hạnh phúc, khi nó kết thúc một cuộc đời đức độ.

Cuối cùng, thậm chí ông đưa ra một luận cứ sai lầm đến mức như thế này: cái chết giáng xuống người trẻ cũng như người già, bằng chứng là người già rất hiếm hoi. Vả lại, tuổi già không có gì đáng sợ: “Tất cả những gì là tự nhiên đều phải coi là tốt”. Kết luận này, bắt nguồn từ chủ nghĩa khắc kỷ, nhẽ ra có thể miễn cho ông khỏi phải viết công trình nghiên cứu của mình, vì tuổi già cũng tự nhiên như cái chết.

Một trăm năm sau, Sénèque ủng hộ - một cách ngắn gọn hơn nhiều - những ý kiến giống như của Cicéron và vì những lý do tương tự trong Thư gửi Luculius (Lettres à Luculius). Ông là một trong số những người giàu có nhất đương thời. Bị Claude lưu đày, được Messaline gọi về và trở thành gia sư của Néron khi Néron lên ngôi, ông sử dụng ảnh hưởng của mình để khôi phục quyền lực của Viện nguyên lão chống lại quyền lực của Agrippine. Ông tham gia công việc phân chia tài sản của Britannicus, trở thành quan chấp chính (consul) và sử dụng mọi phương tiện để đường lối của mình chiến thắng. Ông là người đồng lõa trong vụ sát hại Agrippine. Năm 62, ông xin nghỉ hưu, nhưng bị Néron khước từ. Sénèque bảo đảm cho quan điểm của Viện nguyên lão mà ông là người đại diện bên cạnh Néron. Ông tiếp tục đóng vai trò con tin ấy[56]; nhưng ít hoạt động hơn trước và thường đóng cửa ngồi nhà. Ông viết tập Thư gửi Luculius ở tuổi 61. Ông chủ trương chủ nghĩa khắc kỷ, dưới dạng đã trệch hướng như tôi vừa miêu tả ở phần trên. Tinh thần lạc quan vụ lợi ấy và thái độ chính trị của ông, thiên về Viện nguyên lão, chỉ đạo những nhận xét về tuổi già. Tuổi già là tốt đẹp, như tất cả những gì là tự nhiên, và không kéo theo một sự suy sụt nào: “Hãy nồng hậu đón tiếp tuổi già, hãy yêu quý nó; nó mang lại vô số niềm êm đềm nếu người ta biết sử dụng nó. Hoa trái chỉ đầy đủ hương vị vào lúc chúng qua đi. Thật là ngọt ngào, cái thời kỳ người ta trượt trên cái dốc năm tháng, bằng một động tác chưa hề có gì là đột ngột... Thậm chí, nếu ta muốn, điều đó tới thay thế niềm vui, khi ta không cảm thấy cần có niềm vui ấy”. (Thư số 12). Và trong bức thứ 20: “Tâm hồn đang độ xanh tươi và phấn chấn khi không phải tiếp xúc nhiều với cơ thể nữa”.

Chúng ta đã thấy vì những quyền lợi gì Solon, Platon, Cicéron và Sénèque có những lời ngợi khen ấy mà những người được ưu đãi nhắc đi nhắc lại từ thế kỷ này tới thế kỷ khác, và cho đó là những chân lý. Quan điểm khách quan của nhà khoa học thì rất khác. Pline l’Ancien cho rằng ông nói lên những chân lý đã được chứng minh khi ông viết, không chần chừ: “Cái ngắn ngủi của đời người chắc hẳn là ân huệ lớn lao nhất của thiên nhiên. Các giác quan sút kém đi, chân tay đâm uể oải; mắt, tai, thậm chí cả răng và công cụ tiêu hóa đi trước chúng ta trong cái chết”.

Các nhà thơ cũng thành thực hơn nhiều các nhà đạo đức học khi họ không chờ đợi một món lợi nào ở những câu thơ của mình. Cicéron đã qua đời, Sénèque chưa chào đời khi Horace và Ovide sáng tác. Còn trẻ, họ hình dung tuổi già không phải là một hoàn cảnh chung, mà là một biến cố cá nhân và họ thốt lên nỗi niềm đắng cay tuổi già khiến họ cảm nhận. Horace tìm thấy lại một đề tài thân thiết đối với các nhà thơ vùng Ionie: cũng như họ, ông ca ngợi rượu vang, phụ nữ, lạc thú; cùng với tuổi già, mất đi tất cả những gì làm cho cuộc sống êm đềm. Ông nói tới “tuổi già rầu rĩ”. Ông viết: “Tuổi già buồn bã tới, xua đuổi những mối tình đùa nghịch và giấc ngủ dễ dàng”. Ông mô tả chu kỳ các mùa vụ, từ mùa xuân vui vẻ tới mùa đông lạnh lẽo[57] và kết luận: “Ít ra các mùa vụ nhanh chóng cũng tìm thấy lại trong bầu trời sự hồi xuân; còn chúng ta, hễ bước xuống chốn nghỉ ngơi của Enée thành kính, Tullus, Ancus, là chúng ta chỉ còn là tro bụi.”

Ovide thuộc số người cho thời gian và tuổi già là một sức phá hoại: “Ôi thời gian, kẻ phá hoại lớn, và mi, tuổi già đố kỵ, bọn mi cùng nhau phá hủy hết thảy, và dùng hàm răng gặm nhấm từ từ, rốt cuộc bọn mi tiêu diệt hết mọi thứ trong một cái chết chậm rãi”.

Cái xấu xí của tuổi già, không một ai miêu tả man rợ hơn Juvénal. Trong tập Satire thứ mười, ông khuyên người ta đề phòng những ước mơ dại dột: trong đó, mong sống lâu là một:

“Có những nỗi khổ đau nào mà tuổi già kéo dài không phải chịu đựng! Trước hết, là gương mặt biến dạng, xấu xí, không còn nhận ra được; thay vì cho làn da, là những cặp má xệ xuống, là những nếp nhăn giống nếp nhăn một con khỉ cái gãi gãi xung quanh cái miệng móm mém trong những khu rừng rậm rạp ở Thabarca... Tất cả mọi người già đều giống nhau: giọng nói run rẩy và tay chân cũng vậy; không còn tóc trên sọ dừa láng bóng; cánh mũi ướt nhèm như mũi trẻ thơ. Để nhai bánh mỳ, người già tội nghiệp chỉ còn lợi không răng. Ông ta ăn bám vào vợ con tới mức làm nản lòng cả một Cossus, kẻ mưu toan chiếm đoạt các bản di chúc. Vòm miệng cứng lại không còn cho phép thưởng thức cơm rượu như xưa. Còn tình yêu, thì ông đã quên từ lâu... Trong số người già, người này đau vai, người kia đau thận, người nọ đau đùi. Người mù cả hai mắt thì ganh tị người chột... Người già không còn tỉnh táo nữa. Cái giá phải trả cho một cuộc sống kéo dài, là những mất mát thường xuyên, những tang tóc liên tục và cảnh già lão trong trang phục màu đen, giữa một nỗi buồn vô tận”.

Suy sụp về sinh học, tàn phế, què cụt, không có gì trong bức tranh này bù trừ cho những nỗi khốn cùng của tuổi già. Juvénal kết luận về tình hình này bằng một ý tưởng chưa ai từng nêu lên: già đi, tức là trông thấy cái chết của những người thân, là chịu cảnh tang tóc và sầu não[58].

Các nhà thơ La Mã miêu tả một cách đặc biệt dữ dội vẻ xấu xí của các bà già. Trong Épodes, Horace miêu tả tởm lợm một người đàn bà già điên vì tình, và ông cũng không dịu dàng hơn với mụ phù thủy Canidie. Vẻ ngoài của người đàn bà có tuổi thật xấu xí: “Răng thì đen, trán nhăn nheo, ngực mềm nhẽo như cặp vú ngựa cái”. Và: “Mồ hôi, một thứ mùi khủng khiếp, tỏa ra từ khắp những cánh tay, những cẳng chân mềm nhẽo”. Trong Những người âu sầu (Les Tristes), Ovide gợi lên, với một vẻ độc ác lẫn lộn âu sầu, gương mặt mai sau của người vợ yêu thương[59]. Ông nói với Périlla: “Những đường nét làm say đắm kia sẽ tàn phai qua năm tháng; vầng trán kia sẽ ngang dọc những nếp nhăn; nhan sắc kia sẽ làm con mồi của tuổi già nghiệt ngã tiến đến, im lặng, từng bước một. Người ta sẽ bảo: bà ta vốn nhan sắc. Còn nàng thì bực mình, lên án tấm gương soi không chung thủy”. Ông vẽ một bức chân dung còn nghiệt ngã hơn về bà thuật sĩ Dipsas, người mối lái già “làm dơ bẩn những mối tình trinh khiết” bằng bùa ngải. Acanthis, bị Propence thóa mạ, cũng là một mụ mối lái già ghê tởm: “Người ta đếm đủ hết những đốt xương mụ ta qua lớp da. Những dãi đờm có máu rỉ qua kẽ răng.” Trong tập Épigrammes (Thơ trào phúng), ông chế giễu mọi người già nhưng đặc biệt là các bà già: “Vétusilta, mụ đã từng trông thấy ba trăm quan chấp chính và mụ chỉ còn ba sợi tóc và bốn chiếc răng...” “Thais còn thối hơn cả một cái chum đựng nước mắm thối”. Vì, đối với đàn ông, thân phận người đàn bà là một đối tượng khiêu dâm, khi trở về già và trở nên xấu xí, họ mất đi vị trí vốn được dành cho trong xã hội, khiến người ta ghê tởm, thậm chí sợ hãi. Ở một số dân tộc nguyên thủy, trong khi mất đi điều kiện sinh sống của con người, họ mang một tính chất siêu nhiên: họ trở thành một thuật sĩ (magicienne), một mụ phù thủy có những quyền lực nguy hiểm.

Tuy có những lời thóa mạ này, nhưng dẫu sao, những ông già thường bị chế giễu nhiều nhất, lại là những người có của cải và quyền lực. Tác phẩm Hy Lạp và La tinh khẳng định lời tôi nói ở phần đầu chương này: các tác phẩm ấy không hề nói tới những người già không có vị trí xã hội quan trọng[60]. Vấn đề liên quan ở đây, là quyền lợi trong tay thế hệ cũ. Đối với thế hệ này, những người trưởng thành có thái độ không rõ ràng: họ dựa vào thế hệ ấy để duy trì một trật tự có lợi cho tầng lớp họ; họ tôn trọng những quyền sở hữu thiêng liêng của người già giàu có. Nhưng họ lại ganh tị với người đó cái quy chế mà chính bản thân họ thừa nhận đối với người cao tuổi, và trong cuộc sống hàng ngày, họ căm ghét những ai được hưởng quy chế ấy.

Ở người Hy Lạp, bi kịch tạo nên xung quanh người già một ánh hào quang hầu như siêu nhiên; nhưng ở người La Mã thì không. Ở cả hai dân tộc này, các tác giả trào phúng, các nhà thơ hài hước phanh phui sự tương phản giữa đặc quyền về kinh tế và chính trị và tình trạng tồi tệ về thể chất của người cao tuổi: những tác phẩm này phẫn nộ - và cả công chúng cùng với họ - về việc người ta dành cho con người phế thải (déchets humains) ấy quyền luận bàn, xét xử, lãnh đạo công việc công, và thống trị toàn thể gia đình: trong Plutus, những ông già đến Nghị viện để quyết định số phận của nước Cộng hòa hầu như đều không thể cất bước nữa.

Chủ yếu lớp trẻ cho hiện tượng suy sụt vì già lão không được xác nhận về mặt xã hội là một điều bất công. Trong tác phẩm của Plaute, người ta vỗ tay khi những ông già dễ thương bị các cậu con trai lừa gạt. Caeclilius tuyên bố là lớp trẻ ghét người già. Lucien thì bảo người già là “mục tiêu giễu cợt của lớp trẻ”. Chắc hẳn thanh niên chịu đựng quyền lực của họ trong đố kỵ, ác cảm, hận thù. Thái độ dữ dằn của Juvénal chỉ có thể giải thích được khi ông tự cho mình là người phát ngôn của dư luận. Cicéron cho những quan niệm về tuổi già là những “thiên kiến”; nhưng lại thừa nhận là nói chung, người ta ghét tuổi già. Tuổi già là lố bịch trước mắt các tác giả trào phúng và công chúng, và bị các nhà thơ cho là một lực lượng phá hoại đáng sợ. Những nhà đạo đức học bênh vực tuổi già là vì những lý do chính trị. Axistote, mà quyền lợi không ở trong cuộc, miêu tả tuổi già trong một bức tranh ảm đạm.

***

Hai sự kiện đánh dấu sự cáo chung của thế giới cổ đại: sự xâm lược của Người man rợ và sự thắng lợi của đạo Cơ đốc. Cuộc sống người già trong xã hội Người man rợ ra sao? Không có mấy tài liệu. Trong huyền thoại của họ, chúng tôi thấy nói tới cuộc chiến đấu giữa các thế hệ có lợi cho lớp trẻ. Tình hình là như vậy ở Bắc Âu. Theo các nhà thơ và tác giả truyện hoang tưởng Ixlăng, khởi nguyên của vũ trụ là một khối băng. Từ khối băng ra đời một người khổng lồ, là Ymir; trong lúc Ymir ngủ, một người đàn ông khổng lồ và một người đàn bà khổng lồ xuất hiện ở nách trái. Khối băng cũng sinh ra con bò cái; và trong lúc liếm sương giá, bò cái cho ra đời một sinh vật là Buri, và Buri có một con trai là Bor. Bor kết hôn với Bestia, con gái của đôi vợ chồng do Ymir sinh hạ. Hai vợ chồng Bor-Bestia sinh ra ba vị thần, Odin, Vili và Vie. Ba vị thần này giết chết Ymir, và tất cả mọi người khổng lồ đều bị chết đuối trong máu trừ Bergelmir cùng với vợ trốn thoát. Các thần sáng tạo ra và cai quản thế giới.

Huyền thoại Germain cũng khẳng định ưu thế của lớp trẻ trong lúc nói tới bóng hoàng hôn của các thần. Sau một thời kỳ dài trị vì thiên hạ, xảy ra một chiến trận ác liệt giữa thần Odin hùng mạnh và tất cả các vị thần cũ với các vị thần mới. Các thần mới chiến thắng, tất cả các thần khác đều tử trận và vũ trụ bị tiêu diệt. Trái đất bị ngập. Rồi thế giới hồi sinh; một mặt trời mới, con trai của mặt trời cũ, xuất hiện. Trái đất nổi lên từ các đợt sóng. Vài bốn cá nhân thoát chết sinh ra một nhân loại mới. Ngay các thần, trải qua thời gian, cũng buộc phải nhường chỗ. Theo người Xlavơ, vị thần thứ nhất, thần Svarog, trao lại quyền lực cho hai con trai là Mặt trời và Nước.

Lịch sử đích thực ít cung cấp tài liệu về các dân tộc bị La Mã chinh phục, về những người man rợ xâm lược. Theo César, người Göloa giết chết những người bệnh và người cao tuổi muốn chết. Procope cũng nói như vậy về người Hérule. Về phần lớn những Người man rợ, những đoàn người chinh chiến và chinh phục chỉ sống để chinh chiến, chắc hẳn có thể nói như Ammien-Marcellin đã nói về người Alain: “Chết vì già hay vì tai nạn là một sự sỉ nhục và hèn nhát”. Trong những xã hội như vậy, chắc hẳn người già không nhiều và bị khinh miệt. Có thể suy luận ra rằng cuộc sống của họ vẫn khó khăn một khi các đoàn người chiến chinh này định cư trên mặt đất. Người Germain rất coi trọng tinh thần đoàn kết gia đình, nên những “cái miệng vô ích” đều được chăm sóc. Nhưng một sự kiện cụ thể chỉ ra rằng trong quá trình già lão, cá nhân trải qua một sự suy thoái: đó là sự đền bù bằng tiền bạc bắt buộc trong trường hợp sát hại một người tự do. Ở thế kỷ VI, luật pháp Visigoth quy định:

60 đồng tiền vàng đối với một đứa trẻ 1 tuổi;

150 đồng tiền vàng đối với một đứa con trai 15-20 tuổi;

300 đồng tiền vàng đối với một đàn ông 20-25 tuổi;

200 đồng tiền vàng đối với một đàn ông 50-65 tuổi;

100 đồng tiền vàng đối với một đàn ông trên 65 tuổi;

250 đồng tiền vàng đối với một đàn bà 15-40 tuổi;

200 đồng tiền vàng đối với một đàn bà 40-60 tuổi,

Theo luật pháp của người Burgon, giá là 300 đồng tiền vàng đối với lứa tuổi 20-50; 200 đối với tuổi 50-65 và 150 đối với tuổi trên 65. Luật của người Phrăng miền biển (loi salique) quy định một giá thống nhất đối với mọi lứa tuổi.

Sự kiện thứ hai đánh dấu sự cáo chung của thế giới cổ đại là thắng lợi của đạo Cơ đốc: tôn giáo này được áp đặt trong lòng đế chế La Mã, lan tràn đến Người man rợ, trở thành ý thức hệ ở phương Tây. Nó có cải thiện được tập tục không? Và đặc biệt là có làm thay đổi được số phận người già không? Có thể nghi ngờ điều đó. Nó chỉ có thể lan rộng trong lúc từ bỏ lý tưởng bác ái và tương trợ ban đầu. Từ thế kỷ III, tinh thần trần tục đã tồn tại trong giới Cơ đốc giáo. Nền tôn giáo mới này hầu như không có chút ảnh hưởng nào tới tập tục. Ở La Mã, năm 374, nó ngăn cấm tội giết trẻ em, nhưng không cấm đoán hành vi bỏ mặc chúng; không ngăn cấm chế độ nô lệ. Các dân tộc chỉ theo đạo Cơ đốc khi tôn giáo này tuân theo tập tục của họ: tập tục của người Germain ảnh hưởng một cách đặc biệt tới đạo Cơ đốc. Những người đứng đầu giới tăng lữ xác nhận một sự suy thoái của đời sống tinh thần: việc thờ phụng các thánh dẫn tới hiện tượng phục hồi những sự mê tín tà giáo.

Bị tập tục của các dân tộc được truyền giáo làm thoái hóa trên thực tiễn, đạo Cơ đốc, về mặt ý thức hệ, kế thừa tư tưởng cổ đại. Lúc đầu, nó phản đối tư tưởng này, và không hề dính dáng tới chủ nghĩa kinh điển Hy Lạp - La tinh; nó đến với những tầng lớp nghèo khổ nhất và ít học nhất. Nhưng từ thế kỷ III, Giáo hội đã đồng hóa nền văn hóa kinh điển. Ngoài một vài biệt lệ hiếm hoi, nền văn hóa này đưa ra một hình ảnh rất ảm đạm về tuổi già. Chúng ta tìm thấy tiếng vang của quan điểm này ở nhà sưu tầm lớn là thánh Isodore de Séville[61]. Theo Người chủ sở hữu lớn mọi vật (Le Grand Propriétaire de toutes choses) - tập bách khoa toàn thư xuất bản năm 1556 và sưu tập văn bản của các nhà văn thuộc Đế chế Byzance - thánh Isidore phân biệt bảy lứa tuổi trong cuộc sống (tương ứng với bảy ngày trong tuần lễ). Tuổi thanh niên kéo dài từ 35 đến 45 hay 50. “Sau lớp tuổi này là tuổi già, theo 200 người này thì kéo dài tới tuổi 70, theo người khác thì không có giới hạn cho tới khi chết. Theo Isidore, tuổi già được gọi như vậy vì người già không còn có lương tri như trước và lẩm cẩm”.

Về một điểm nào đó, phần đóng góp của Giáo hội là tích cực. Từ thế kỷ IV, Giáo hội lập các dưỡng đường và bệnh viện. Ở La Mã, Alecxăngđri, Giáo hội đảm bảo công việc nuôi dưỡng trẻ mồ côi và người bệnh. Giáo hội coi bố thí là một bổn phận và luôn luôn nhắc nhở bổn phận này. Chắc hẳn người già được hưởng những hành vi từ thiện ấy nhưng không bao giờ thấy được nói tới một cách rõ ràng.

Thời kỳ cuối Trung đại, mà người Anh gọi là The dark age (đêm trường Trung cổ) là một thời kỳ phá hủy và lộn xộn. Chỉ là những thành phố không dân cư, những tu viện bị san bằng hay đốt cháy, những cánh đồng rơi vào cảnh hoang tàn... Khắp nơi, kẻ mạnh ức hiếp người yếu và loài người giống như một đàn cá biển cắn xé lẫn nhau trong cảnh hỗn loạn”. Trên đây là lời tuyên bố của các giám mục tỉnh Reims vào năm 909. Hai thế kỷ IX và X cũng vang lên những lời than vãn như vậy. Đời sống vật chất gian khổ hơn nhiều so với thế giới cổ đại. Kỹ thuật thụt lùi, các đẳng cấp thoái hóa, thành phố trống trải; xã hội bị nông thôn hóa và các tầng lớp trung lưu không còn nữa. Lao động trên đồng ruộng rất nặng nề và người có tuổi không còn có thể tham gia. Vào thời kỳ này, người ta cũng không thấy tôn giáo cải thiện được số phận của họ. Về nguyên tắc, đạo Cơ đốc lấy lại truyền thống của Thập điều (Décalogue) khuyên bảo người ta tôn kính cha mẹ; nhưng trên thực tế, sự tôn thờ gia đình không có chỗ trong một thời kỳ theo đuổi lý tưởng khổ hạnh và phi-trần tục (ascétique et antimondain). Chúa Giêxu bảo: “Hãy bỏ cha và mẹ để theo ta”. Một thiểu số tín đồ Cơ đốc giáo trốn tránh thế gian; thực hiện chế độ độc thân; ẩn náu trên các sa mạc hay nhốt mình trong các tu viện. Những người khác làm theo tập tục. Đối với họ, tôn giáo chỉ bao gồm những tập tục bề ngoài; tăng lữ và người thế tục chuộc lỗi lầm trong cuộc sống bừa bãi của họ bằng lễ bái. Người ta tin vào quyền lực của ma quái, vào phép phù thủy; tôn trọng những điều cấm kỵ về tình dục và về ăn uống trên cơ sở mê tín. Tòa án thế tục và thậm chí cả tòa án tôn giáo cũng sử dụng lối thần đoán (ordalie) để xử kiện.

Thời hậu Đế chế La Mã (Bas-Empire) và thượng Trung đại (haut Moyen-Age), người già hầu như bị loại trừ khỏi đời sống công cộng: lớp trẻ lãnh đạo thiên hạ. Bị chia rẽ, hỗn loạn, bị uy hiếp và hiếu chiến, xã hội bị chỉ đạo bởi sự may rủi của vũ khí hơn là bởi những thể chế vững chãi. Người có kinh nghiệm ít có vị trí trong đó. Ở thế kỷ VII, Khindaswintz được người Visigoth đưa lên ngai vàng và trả lại uy tín cho ngôi vua. Charlemagne trị vì cho tới 72 tuổi. Đó là những ngoại lệ duy nhất tôi được biết. Vào thời kỳ này, phần lớn các giáo hoàng là những người trẻ tuổi. Grégoire I, thủ lĩnh thực sự đầu tiên của Giáo hội toàn thế giới, được bầu làm giáo hoàng năm 590, ở tuổi 50 và mất lúc 64 tuổi: ông là người tương đối cao tuổi. Nhưng cho tới thế kỷ VIII, các giáo hoàng là những người La Mã trẻ thuộc gia đình nền nếp, được dành cho Giáo hội vì nghèo và mồ côi. Về sau, vì các giáo hoàng có của cải vật chất và quyền lực lớn nên tầng lớp quý tộc thèm khát ngôi vị này. Vào thế kỷ IX và X, họ áp đặt cho Giáo hội các thủ lĩnh, thông thường là người trẻ và bị truất ngôi ít lâu sau khi được bầu. Thời hạn ngôi giáo hoàng không quá ba năm. Trong sáu chục năm - thời kỳ được gọi là “thời kỳ cung nữ” (“Pornocratie”) - chính quyền tòa thánh phụ thuộc vào phụ nữ. Có lúc những vị hồng y giáo chủ rất già được cử làm giáo hoàng; nhưng Jean XII được bầu làm giáo hoàng lúc 16 tuổi, Benoit lúc 12 tuổi, Grégoire V lúc 23. Dẫu sao, dù già hay trẻ, họ cũng chỉ là đồ chơi trong tay một giai cấp quý tộc hùng mạnh.

Khoảng năm 1000, nhờ kinh tế phát triển tốt đẹp, một nền văn minh thoát khỏi mây mù. Xã hội phong kiến ra đời với cội nguồn từ thế kỷ XIII, thời kỳ xuất hiện chế độ chư hầu. Người cao tuổi chỉ giữ trong đó một vai trò lu mờ. Việc quản lý một vùng đất được phong (fief) đòi hỏi người ta phải bảo vệ được nó bằng lưỡi gươm. Chư hầu phải phục vụ lãnh chúa bằng quân sự. Sợi dây lãnh chúa - chư hầu tồn tại cho đến khi chết và chỉ bị đứt khi tuổi tác khiến người hiệp sĩ bất lực; nhưng từ đó, người này phải rút lui vào bóng tối. Chế độ thừa kế đất phong hầu xuất hiện ở Pháp từ thế kỷ X; được phong kỵ sĩ vào lúc thích hợp, chính người con trai bảo vệ đất phong hầu và phục vụ lãnh chúa. Khi cần thiết, cũng chính anh ta phục hồi danh dự của dòng họ bằng vũ khí. Xã hội được chia thành ba đẳng cấp: đẳng cấp những người cầu nguyện, đẳng cấp những người chiến đấu và đẳng cấp những người lao động. Xã hội coi trọng thanh gươm hơn lao động và thậm chí hơn cả cầu nguyện; người chiến binh đang hoạt động, người trưởng thành đang ở tuổi tráng niên, là những người đóng vai trò quan trọng.

Tình hình ấy được nền văn học đương thời khẳng định. Nhân vật trong sử thi là những người tráng niên, thậm chí những người còn rất trẻ. Trong tiểu thuyết phong nhã (roman courtois), không hề có quan niệm già lão. Nhân vật sống rất thọ và năm tháng không đè nặng lên cuộc sống. Trong Cái chết của Arthur (La Mort d’Arthur), nhà vua vượt qua 100 tuổi; Lancelot, Gieniève, Gauvain, tuổi từ 60 đến 80 và, về mọi phương diện, hành động như thể đang ở tuổi tráng niên. Ngày nay, tình hình cũng như vậy trong tiểu thuyết “loại đen” và băng hoạt hình: tuổi tác là chuyện trừu tượng. Các bước phiêu lưu của nhân vật khá nhiều và kéo dài đến cả một thế kỷ; nhưng họ vẫn mãi mãi trong độ tuổi thanh xuân bất di bất dịch.

Văn học thời Trung đại không chú ý tới người già. Chúng ta chỉ bắt gặp một ngoại lệ quan trọng: Charlemagne. Lúc sinh thời ông, các cận thần - nhất là Alcuin và Angilbert tìm cách tạo cho ông một truyền thuyết. Alcuin so sánh ông với sư tử; giới thiệu ông trong sự ngưỡng mộ, hoan hô của đất, của biển, của chim chóc, của trăm loài, và thậm chí cả của các thiên thể. Ông so sánh nhà vua ấy “mà người ta chưa từng thấy từ khi khai thiên lập địa” với Jean-Baptiste, Nhà tiên báo. Angilbert miêu tả Charlemagne xuất trận “đầu đội mũ vàng, người mang một bộ áo giáp rực rỡ, cưỡi ngựa bạch và vượt đám tùy tùng hẳn một cái đầu”. Bản thân ông lấy tên là David và đồng hóa với nhân vật này. Ngay cả tập Sử biên niên vốn khô khan cũng kể về ông nhiều sự kiện thần kỳ. Ngay sau khi ông qua đời, hiện tượng huyền diệu Cơ đốc giáo xuất hiện. Người Đức coi ông là một vị thánh, ở Pháp, trong lúc triều đại Carolinge ngày càng suy tàn thì gương mặt ông ngày càng được lý tưởng hóa do tương phản và cũng còn do tuyên truyền. Bảy chục năm sau khi ông mất, tu sĩ de Saint-Gall viết tiểu sử của ông thành một loạt giai thoại. Một văn bản biên soạn ở Spolete năm 897 miêu tả ông là “Charles ghê ghớm và khủng khiếp”. Cặp mắt ông chiếu những tia sáng đáng sợ và khiến người ta ngất xỉu. Tinh thần sáng suốt khiến ông thấu hiểu mọi điều khó hiểu. Nhưng cũng chính văn bản ấy miêu tả ông như một tay thích đùa bỡn có những trò trêu đùa đối với những người xung quanh. Điệu bộ và nét mặt kèm theo lời nói và hành động khiến ông mang tính chất biếm họa, dù ông bỗng bật lên những tràng tiếng cười không kiềm chế nổi, xoa hai tay hay phồng cánh mũi.

Vào thế kỷ X, trong các tu viện, người ta đặt ra nhiều câu chuyện cho rằng ông không ngừng tìm cách truy nã những kẻ không trung thành. Thế kỷ XI, trong Kỳ tích nhà vua (La Geste du roi) (và trong nhiều tác phẩm khác), ông xuất hiện dưới dạng một ông già tuyệt đẹp, bộ râu bạc phơ, giữa một không khí thành kính hầu như thiêng liêng. Cuốn Cuộc đời của Charlemagne (Une Vie de Charlemagne) miêu tả ông cao lớn, lực lưỡng, râu tóc bạc trắng, ánh mắt long lanh; ông sống tới 200 tuổi. Nhưng một hình ảnh khác đối lập với hình ảnh trên và thể hiện thái độ chống vương quyền của các nam tước. Trong Cuộc hành hương ở Jérusalem (Le Pèlerinage à Jérusalem), ở thế kỷ XII, hoàng đế là một ông già “nhiều tham vọng” và “si mê”. Trong những bản anh hùng ca khác, người anh hùng là một vị chư hầu (grand feudataire) và Charles - lẫn với nhiều nhà vua dòng Carolinge - là một người bất công, hèn yếu, tính nết thất thường, và rốt cuộc bị trừng phạt.

Việc chuyển giao quyền lực, từ ông bố trở nên yếu đuối vì tuổi tác sang con trai, gợi lên ở thế kỷ XI, những truyền thuyết về sau được ghi lại ở Tây Ban Nha dưới tiêu đề Romancero du Cid (Bản tình ca le Cid). Bản dịch thành văn xưa nhất ra đời vào cuối thế kỷ XV, nhưng truyền thuyết thì có từ sinh thời le Cid, một nhà tiểu quý tộc phục vụ Sanche II, rồi Alphonse VI; bị Alphonse VI lưu đày năm 1080 sau khi bị thất sủng, le Cid trờ thành một thứ lính đánh thuê, chiếm cứ riêng quận Valence và ngăn chặn một cuộc xâm lăng thứ hai của quân Môrơ, cứu thoát Tây Ban Nha. Phần đầu bản Romancero miêu tả don Diègue Lainez, đau khổ vì danh dự của dòng họ bị xâm phạm; ông tranh giành một con thỏ rừng với bọn săn thỏ của bá tước Lozano - cố vấn thứ nhất và là vị tướng danh tiếng nhất của nhà vua - và bị ông bá tước lăng nhục. Danh dự đòi hỏi sự lăng nhục này phải được rửa hận. “Biết không còn sức lực để rửa hận và đã quá già không thể cầm gươm, đêm ông không ngủ được, ngày ăn mất ngon”. Ông chỉ còn một phương kế duy nhất: một trong bốn người con trai phải rửa nhục cho ông. Lần lượt ông gọi các con đến và nắm chặt bàn tay phải họ trong tay mình, nắm chặt tới mức ba người con lớn phải rên rỉ: “Đủ rồi”. Người con thứ tư, Ruy Diaz le Bivar, biệt danh le Cid, lồng lên giận dữ, quyết trả thù cho cha. Le Cid thách đấu và chém đầu ông bá tước. Bằng chiến công này, anh được cha tự thân trao lại quyền lực: “Con hãy ngồi đây, nơi vị trí cao quý này, vì người mang theo một cái đầu như thế[62] phải đứng đầu gia đình nhà ta”.

Câu chuyện này - rất nổi tiếng - minh họa các mối quan hệ giữa những người quý tộc, trẻ và già, trong xã hội phong kiến. Người kỵ sĩ tốt là một lực sĩ, “thân hình đẹp đẽ”, ăn rất ngon miệng, thích chiến tranh, săn bắn, những cuộc đấu thương trên lưng ngựa. Anh hùng ca ca ngợi lòng quả cảm, đức độ lượng. Người anh hùng được ngợi ca là người xả thân không tiếc mình: sẵn sàng hy sinh xương máu vì lãnh chúa, bênh vực quả phụ và trẻ mồ côi, cứu trợ người yếu đuối, dám thách thức đối thủ. Người đó cũng ném tiền qua cửa sổ; một nhà chép sử biên niên kể lại một cuộc thi lãng phí kỳ cục: một kỵ sĩ cho gieo xuống một thửa đất đã cày bừa những đồng bạc; một kỵ sĩ khác “vì huênh hoang”, cho thiêu sống ba mươi con trong đàn ngựa của mình. Ca ngợi những giá trị ấy - lòng quả cảm, tính xa hoa - tức là ngợi ca tuổi trẻ; chúng không thể được thể hiện ở những ông già “dòng máu đã nguội lạnh, dây thần kinh han rỉ”.

Ngay đối với người bình dân, sự nghiệt ngã của nền văn minh cũng loại người già ra khỏi cuộc sống lao động. Lúc bấy giờ, nhà buôn là “những người có đôi chân bụi bặm”, những lữ khách trên sa mạc với thanh gươm trên yên ngựa”, và phải trải qua nhiều bước hiểm nghèo. Có thể nói là nhiều nhà tư sản “rất hùng mạnh với vũ khí”. Vì vậy, sự suy tàn về thể chất buộc người cao tuổi phải rút lui.

Ở nông thôn, nếu ông bố muốn duy trì quyền lực thì bị lớp trẻ phản đối. Đã từng xảy ra nhiều vụ tranh cãi. Thông thường người con trai từ bỏ mái ấm gia đình. Nhưng ở nhiều nước châu Âu, nhất là ở Anh, ông bố bị con trai thay thế trong việc lãnh đạo gia đình. Đến một lớp tuổi nhất định, trở nên quá yếu không còn có thể cày bừa, ông bố nhường quyền lãnh đạo ấy cho người con trai cả. Sau đó, anh ta cưới vợ; người vợ trẻ thay thế bà mẹ chồng và đôi vợ chồng già dọn sang ở căn phòng vốn dành cho họ theo truyền thống; ở Allen, người ta gọi nó là “Tây phòng”. Ông bố không còn tài sản, thường bị con cái đối xử tàn tệ. Truyền thuyết về vua Lear rất nổi tiếng ở Anh thời Trung đại vì nó minh họa một câu chuyện thường ngày. Chúng ta cũng tìm thấy nó vang vọng trong những truyện hoang tưởng do anh em Grimm sưu tầm. Còn những ông già không có gia đình hay gia đình không thể nuôi dưỡng thì được viên lãnh chúa hay tu viện cứu trợ; các tu sĩ có những bệnh xá tiếp nhận người bệnh và người bần cùng. Ở thành phố, phường hội giúp đỡ những hội viên không còn có thể lao động. Phường hội chủ yếu lo việc loại trừ sự cạnh tranh; nó thường làm nhiệm vụ một hội tôn giáo giải quyết các nhu cầu cho những người thiếu thốn trong trường hợp đau ốm hay chết chóc. Nhưng nói chung, những sự trợ giúp hoàn toàn không đầy đủ. Người già đành phải đi hành khất, và lúc ấy, vì không thể làm khác, người ta phải chấp nhận dễ dàng hơn bất kỳ một thời kỳ nào khác.

Hoàn cảnh của họ, vì vậy, trong xã hội từ cao đến thấp, là cực kỳ bất lợi. Đối với quý tộc cũng như nông dân, sức khỏe vật chất giữ vị trí hàng đầu: người yếu không có chỗ đứng trong đó. Tuổi trẻ là một lớp tuổi cực kỳ quan trọng. Thanh niên bước đầu được rèn luyện và trải qua một lễ thụ pháp: đối với thanh niên quý tộc, đó là lễ trao binh giáp (adoubement) biến chàng trai thành kỵ sĩ; còn thanh niên nông dân, trong buổi lễ xuống đồng, phải trải qua một so thử thách: chẳng hạn, nhảy qua ngọn lửa trong buổi lễ Thánh Giăng. Còn lớp già thì không tồn tại với tư cách tầng lớp ấy.

Trong những điều kiện khó khăn của mình, xã hội này cũng không thể quan tâm tới số phận trẻ em. Xã hội chú ý tới những thanh niên sống sót sau những căn bệnh trẻ em và có tương lai, chứ không chú ý tới những trẻ thơ phần lớn nay mai không thể thoát chết. Vả lại, có thể nói không làm gì có tuổi thơ. Ngay sau khi rời khỏi váy mẹ, trẻ em bị coi ngay là những người trưởng thành nhỏ tuổi, hoặc phải luyện tập binh nghiệp, hoặc phải làm công việc đồng áng. Có nhiều “lứa tuổi thơ” trong anh hùng ca, nhưng chớ nên ngộ nhận: đấy là những chiến công đầu tiên của những chàng trai còn rất trẻ nhưng đã là những người đàn ông nhỏ tuổi. Cho tới thế kỷ XIII hay XIV - khi giai cấp tư sản xuất hiện - chỉ có người trưởng thành mới được coi trọng.

Trong thời kỳ này, lớp trẻ tiếp tục cai quản thiên hạ. Ngoài Barberousse cai trị cho tới 68 tuổi - ở thế kỷ XII, lãnh tụ tối cao của Đế chế Germain bao giờ cũng là một người tráng niên. Khi Grégoire VII chinh phục lại quyền độc lập cho Tòa thánh, các giáo hoàng cũng thường còn trẻ: trong cuộc đấu tranh chống Đế chế La Mã, thời kỳ này đòi hỏi sức khỏe, lòng quả cảm và tinh thần quyết đoán. Trong số họ, có người già; Célestin III bắt đầu lên ngôi giáo hoàng lúc 85 tuổi; nhưng Innocent III được bầu lúc tuổi 37.

Chỉ Venise là ngoại lệ. Viên thống lĩnh nước cộng hòa (doge) là một ông già. Phục tùng Byzance, rồi trở thành chư hầu của xứ này, vị “công tước rất hèn mọn” của Venise ngày một có thêm quyền lực; lúc đầu do nhân dân bầu ra, quyền lực của ông, về sau theo lối cha truyền con nối, mang tính chất độc tài cho tới đầu thế kỷ XI. Nhưng giữa ông và giai cấp quý tộc, có những sự đối kháng đôi khi đẫm máu. Giai cấp này ngày càng trở nên hùng mạnh, và giàu có nhờ tích lũy của cải thừa kế và nhờ buôn bán. Nó tìm cách hạn chế quyền lực của viên công tước có lợi cho một nền cộng hòa quý tộc patrixi (république patricienne). Đạo luật 1031 thủ tiêu chế độ cha truyền con nối, thống lĩnh không còn do nhân dân, mà do giai cấp quý tộc bầu ra. Ông ta phải tuyên thệ trung thành với giai cấp này. Từ giữa thế kỷ XII, thống lĩnh không còn được quyết định hòa bình hay chiến tranh, và cũng không được ký kết hiệp ước nếu không được Hội đồng Nguyên lão chấp thuận; không còn quản lý tài chính, không còn cử thẩm phán và viên chức Nhà nước. Lâm thời, có thể lãnh đạo tác chiến và chỉ huy hải quân: cuối thế kỷ XII, Dandolo, được bầu làm thống lĩnh năm 84 tuổi, bị mù, lừng danh trong trận tấn công thắng lợi Constantinople[63]. Nhưng ông chỉ là người phục vụ chế độ quý tộc patrixi. Về sau, thống lĩnh chỉ có vai trò hoàn toàn danh nghĩa; có những chức vị lớn, có trang phục lộng lẫy; có trách nhiệm đại diện một cách rực rỡ Nhà nước cộng hòa, nhất là đối với các sứ thần nước ngoài. Nhưng không có một thực quyền nào. Ông chỉ là “người đầy tớ đầu tiên, bị kiểm soát chặt chẽ và vâng lời nhất của Nhà nước cộng hòa”. Không một ai thích hợp hơn một ông già để làm chức năng này: bị tuổi tác làm cho yếu sức, bị cầm tù bởi những thói quen cũ, ông dễ dàng vui lòng không đề xuất sáng kiến nào hết và dễ dàng thỏa mãn với vẻ vĩ đại bề ngoài hơn so với một người trẻ tuổi. Vả lại, trong một xã hội mà tài sản được pháp luật bảo đảm, thì tuổi già có thể tạo nên một uy tín bên cạnh uy tín vì của cải: đó là trường hợp của Venise tôn vinh tuổi già, chính bởi lẽ có lợi khi đặt một ông già lên tột đỉnh vinh quang. Tuổi tác không ngăn cản Marino Faliero năm 1354 mưu phản chống lại giai cấp quý tộc[64]. Nhưng nhìn chung chế độ quý tộc patrixi thành công: các thống lĩnh chỉ là những người đầy tớ dễ bảo của chế độ. Ngoài André Dandolo, được bầu năm 36 tuổi, ở thế kỷ XIV, tất cả các thống lĩnh đều là những ông già. Họ không có thực quyền.

***

Ưu thế của tuổi trẻ và đặc biệt là việc trao quyền bính từ cha sang con - như truyền thuyết Le Cid chứng minh - có ảnh hưởng sâu xa đến ý thức hệ thống trị thời Trung đại là: đạo Cơ đốc. Từ những thế kỷ đầu của Giáo hội, trong các tầng lớp nhân dân, nếu không phải là đối với các nhà thần học, gương mặt trung tâm của tôn giáo mới, là chúa Giêxu. Người ta khó nghĩ tới hiện tượng Ba ngôi một thể (Trinité); người ta gắn bó với gương mặt của Cha, của Con và với quan hệ giữa họ với nhau. Trong thời kỳ giáo lý tông đồ (période apostolique), đạo Cơ đốc, trước hết là đạo của Chúa: tôn giáo này không làm người ta quên Cha, nhưng chủ yếu người ta cầu khẩn Con. Giáo hội là “cơ thể của Chúa”. Máu thịt của Chúa hiện diện trong Lễ ban thánh thể và người ta ban thánh thể với máu thịt ấy. Lễ nhà thờ và các thánh lễ được xác định từ Chúa. Đạo lý bắt nguồn từ lời dạy của Chúa. Chúa được biểu hiện tượng trưng trên các bức tranh hầm mộ: đó là Chúa Giêxu (le Bon Pasteur), là thần Orphée dưới địa ngục, một con cừu non, một cánh chim phượng hoàng, một con cá. Người ta cũng hình dung Chúa là một người không có râu, mái tóc màu hung. Trong nhà thờ, người ta cũng hình dung Chúa dưới dạng một chiếc cối xay hay một cỗ máy ép huyền bí, một cành nho, một chùm quả nho, một con sư tử, một cánh chim phượng hoàng, một con kỳ lân.

Ưu thế ấy của Con trai đối với Cha ngày càng được khẳng định từ thế kỷ XI. Người Con trai được tạc tượng trong ô trán (tympan) nhà thơ, ở thế kỷ XII, được thể hiện trong niềm vinh quang, là Vua của các nhà vua; được các họa sĩ vẽ ở tất cả các giai đoạn của cuộc đời. Nhưng Người mất ở tuổi tráng niên. Ngay lập tức, Thượng đế (l’Éternel), vốn không có tuổi, từ nay được miêu tả như một ông già; được hình dung như các giáo trưởng được Người ủy quyền. Ít nhiều, Chúa được đẩy lùi vào quá khứ, vào lúc khai thiên lập địa và trong bầu trời xa xăm. Người trở thành Đức Chúa trời, ông “Chủ của pháo đài thiên giới” cách biệt như vị chúa phong kiến trong cung điện. Bao giờ Chúa cũng có bộ râu bạc. Nhưng các họa sĩ mãi về sau và rất ít khi vẽ hình ảnh Chúa[65]. Thông thường, họ chỉ vẽ một bộ râu bạc và một bàn tay vừa ban phước vừa đe dọa, giữa một đám mây. Một số bức tượng khắc hình Ba ngôi một thể: Đức Chúa trời xuất hiện, tay đỡ con trai, dưới dạng một ông già rậm râu. Tất cả những hình ảnh này, dù khắc hay vẽ, đều làm nổi rõ hiện tượng Ba ngôi một thể[66].

Văn học thế kỷ XII và XIII cho chúng ta biết gì về tuổi già? Rất ít thôi. Cũng như ở thế kỷ trước, văn học chẳng mấy quan tâm tới lớp tuổi này. Thái độ của giới tăng lữ vẫn là thái độ tiêu cực khi đề cập tới vấn đề người già. Khoảng 1150, Hugues d’Orleans, tiêu biểu cho các tăng lữ lang thang ca ngợi trong thơ ca rượu vang và tình yêu, than vãn về sự suy tàn của mình sau khi ca ngợi lạc thú của cuộc đời: lúc đó, ông 60 tuổi.

Nhắc lại vào thế kỷ XV những quan niệm thông thường thời Trung đại, cuốn Người Chủ sở hữu Lớn mọi vật (Le Grand Propriétaire de toutes choses) viết: “Phần cuối cùng của tuổi già, trong tiếng La tinh là senies và trong tiếng Pháp, không có tên gọi nào khác ngoài từ vieillesse (tuổi già). Người già nhầy nhụa những đờm, dãi và cứt đái, cho tới khi trở thành tro bụi”.

Năm 1265, Philippe de Novare nói về “bốn thời kỳ của tuổi tác con người”; mỗi thời kỳ gồm hai giai đoạn, mỗi giai đoạn 10 năm. Theo ông, “cuộc đời người già chỉ là lao động và khổ đau”, và ông kết luận là sau 80 tuổi, người ta chỉ còn mong muốn cái chết. Thời Trung đại thích thiết lập những thế tương ứng giữa các vùng trên thế giới; người ta so sánh “bốn thời kỳ” với bốn nguyên tố và bốn mùa vụ. Trên các tấm lịch dân gian, người ta cũng đối chiếu các tháng với các lớp tuổi đời người.

Trên đây, tôi đã nói là đạo Cơ đốc không thâm nhập tư duy bình dân vốn giữ nguyên cội rễ theo đạo nhiều thần. Tư duy này thể hiện trong phônclo. Trong phônclo Đức, mà anh em Grimm đã sưu tầm phần chủ yếu, người già đôi khi xuất hiện như một con người lịch lãm biết nhiều điều bí ẩn quý giá. Còn thông thường, đó là một con người đáng thương hại.

Một truyện hoang tưởng được anh em Grimm chép lại, đề xướng một cách lý giải lý thú về các lớp tuổi đời. Chúa đã quy 30 tuổi đời cho con người và cho mọi loài vật: lừa, chó, khỉ xin Thượng đế bớt cho 18 tuổi, 12 tuổi, 10 tuổi so với con số quy định, vì chúng cho một cuộc đời quá dài như vậy sẽ phải vất vả; con người không được khôn ngoan như các con vật kia: cái phi lý của con người vốn coi mình là có lý tính là một trong những chủ đề ưa thích của phônclo. Họ không biết là tuổi thọ phải trả giá bằng cảnh suy tàn. Họ xin thêm tuổi và được thêm 18 tuổi của lừa, 12 của chó, 10 của khỉ: “Vì vậy, con người có 70 tuổi đời. Ba chục năm đầu là của người, chúng trôi qua nhanh... Tiếp đến là 18 năm của lừa trong đó con người phải mang trên vai hết gánh nặng này đến gánh nặng khác, cung cấp cho cối xay số lúa mỳ nuôi sống những người khác... Rồi đến 12 năm của chó trong đó con người chỉ gầm gừ trong lúc kéo lết từ xó này đến xó khác, vì không còn răng để cắn... Thời gian này qua đi, con người chỉ còn lại 10 năm của khỉ. Con người không còn đầu óc nữa, trở nên có phần kỳ cục và làm những điều khác lạ khiến trẻ em phải bật cười và chế giễu”. Vì vậy, nếu tuổi già của con người vất vả hơn tuổi già của loài vật, thì con người phải chịu trách nhiệm: chính con người tự đày đọa mình do lòng tham lam dại dột.

Trong những truyện hoang tưởng này, người đàn bà già - mà nữ tính đã khiến người ta ngờ vực - bao giờ cũng là một con người độc ác. Nếu thảng hoặc người đó làm điều thiện, thì thực ra cơ thể chỉ là một sự trá hình - thoát khỏi hình hài của mình và xuất hiện như một nàng tiên rực rỡ sức trẻ và nhan sắc. Những bà già thực sự là những con yêu tinh cái, những mụ phù thủy độc ác và nguy hiểm - như các nhà thơ La tinh miêu tả. Thái độ khinh nữ (misogynie) được thể hiện qua tất cả các nhân vật bà già chúng ta bắt gặp trong văn học. Đó là những bà già bị săn đuổi hay giết chết một cách tượng trưng ở nông thôn và các ngoại ô thành phố để giải thoát xã hội khỏi tuổi già. Trong vùng Roussillon, người ta tượng trưng mùa chay (Carême) băng một con bù nhìn đóng vai bà già có bảy cẳng chân (bảy tuần lễ mùa chay) và bị thiêu cháy ngày lễ Phục sinh.

Vả lại, cần chú ý là rất hiếm đàn ông cũng như đàn bà rất già. Trên thực tế, người ta không bắt gặp họ trong quần chúng nhân dân. Ba mươi tuổi đối với nông dân đã là già, trong điều kiện sinh sống của họ. Một truyện thơ tiếu lâm thế kỷ XIII khẳng định trong lúc ca ngợi tính năng của một thứ nước Trường sinh: “Sẽ không còn đàn ông già, tóc bạc cũng như không còn đàn bà già mái tóc hoa râm, dù tuổi đã 30”.

Thời Trung đại cũng như Cổ đại đã từng ấp ủ giấc mơ chiến thắng tuổi già, từng bị tư tưởng hồi xuân ám ảnh. Cuốn Alexandrécite, cuốn tiểu thuyết thời Trung đại, mà nhân vật là Alexandre Đại đế, miêu tả một mặt hồ thần kỳ làm trẻ lại những người lặn xuống hồ, và trong cuốn Sách của những điều thần kỳ (Le Livre des merveilles), Jean de Mandeville kể chuyện một chiếc giếng nước Trường sinh ẩn giấu trong khu rừng rậm Ấn Độ. Nhưng truyền thuyết được phổ biến chủ yếu qua khẩu ngữ. Trong tác phẩm thành văn, chủ đề này không bao giờ tập trung. Nó mang hình thức một thứ bùa ngải làm người ta trẻ lại: trái cây, túi da đựng không khí, thuốc trường sinh. Thông thường, nó được liên kết với chủ đề Đảo Sinh tồn, hòn đảo Avalông, nơi con người không chết và cũng không già đi. Trong cuốn Perce-forest, các nhân vật chủ yếu được đưa tới đảo Avalông ở độ tuổi sung mãn và giữ sức thanh xuân trong một hay hai thế hệ. Sau đó, họ trở về chết ở vương quốc Bretagne. Vừa đụng chân tới mặt đất, họ có dáng vẻ những người già mà đáng ra họ phải có nếu cuộc sống của họ đã diễn ra một cách bình thường.

Về tuổi già, cũng như về nhiều vấn đề khác, tranh, tượng thời Trung đại phong phú hơn nhiều so với văn học: chúng nói về một nhân loại còn đang mù chữ. Cảnh Ba ngôi một thể được miêu tả hết sức rõ rệt trong nghệ thuật tạo hình. Người già thường được thể hiện; các nhà điêu khắc tạc ở cổng nhà thờ những bức tượng ông già rậm râu: những ông già trong Sách khải huyền (Apocalypse)[67], những nhà tiên tri hay những vị thánh đáng kính. Trên các bức tranh thánh, các ẩn sĩ thường được trình bày dưới dạng những con người gầy guộc, râu dài và rất già. Đề tài về các lớp tuổi đời xuất hiện lần đầu tiên, ở thế kỷ VIII, trên một bức tranh tường xứ Ảrập. Sau đó, ở thế kỷ XII, trên nóc cột nhà rửa tội ở Marme: tuổi già được thể hiện qua một công nhân nông nghiệp đứng nghỉ cạnh một cây cuốc. Ở lâu đài các Thống lĩnh, trên nơi tất yếu tuổi già được tôn vinh - và ở Padoue, trên bức tranh tường Eremitani, tuổi già được thể hiện qua một nhà bác học rậm râu, ngồi trước hộc bàn, bên cạnh bếp lửa. Nhưng hình ảnh bình dân do thời Trung đại tạo nên và về sau trở thành quen thuộc qua các thế kỷ, mang ít vẻ thanh thản hơn: đó là hình ảnh ông già - Thời gian, có cánh và gầy guộc, tay cầm một cái liềm. Đồng hóa hai khái niệm tuổi già và thời gian, hình như là tất yếu, vì tuổi già là kết quả của quá trình tích lũy năm tháng. Nhưng trong tập Tiểu luận về hình hiệu học (Essais d’iconologie), Erwin Panofsky chỉ ra rằng mối quan hệ ấy chưa bao giờ từng có. Thời Cổ đại, thời gian được biểu thị bằng hai loại hình ảnh. Loại thứ nhất nhấn mạnh tính thoáng qua của nó. Chính Thời cơ (Opportunité), thời điểm đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời của con người hay của nhân loại. Người ta tượng trưng thời gian bằng một nhân vật đang chạy trốn nhanh; hay nữa trong một thế cân bằng bấp bênh báo hiệu một sự thay đổi - như Thần tài trên bánh xe, mà từ thế kỷ XI, thời gian lẫn làm một với Thần tài này. Loại thứ hai nhấn mạnh tính chất sinh sản dồi dào của thời gian: đó là Aion, nguyên lý sáng tạo, một sức sinh sản vô tận. Thời gian trôi qua nhưng trong lúc trôi qua, nó sáng tạo. Người Cổ đại nhấn mạnh tính hai chiều (ambivalence) của thời gian. Khi nghe người ta tuyên bố ở Olimpie bản ca ngợi thời gian “mà người ta phải học và người ta phải nhớ”, Paron, người theo học thuyết Pythagore, phản đối: ông hỏi phải chăng chính thời gian làm người ta quên lãng, và tuyên bố thời gian là “nhà vua của sự dốt nát”. Chúng ta đã thấy là các nhà thơ gợi lên sức mạnh phá hoại của thời gian. Thơ ca Hy Lạp thường nói tới “thần Thời gian với mái tóc hoa râm”. Nhưng ở thời Cổ đại, nghệ thuật tạo hình không bao giờ thể hiện sự suy tàn hay sức phá hoại của thời gian.

Plutarque là người đầu tiên gợi lên ảnh hưởng qua lại giữa Chronos, tên gọi thời gian bằng tiếng Hy Lạp, và tên gọi Kronos, vị thần đáng sợ nhất. Theo ông, Kronos, người ăn ngấu nghiến những đứa con của mình, biểu thị Thời gian, và những người theo thuyết Platon - mới (néo - platonisme) chấp nhận sự đồng hóa này nhưng trong lúc có một lối lý giải lạc quan về thời gian. Theo họ, Kronos, tức là cái Chúng ta (le Nous) là tư duy vũ trụ, là “cha đẻ của mọi sự vật”, là “ông già xây dựng khôn ngoan”. Kronos bao giờ cũng được thể hiện cầm ở tay một chiếc liềm: thời kỳ ấy, liềm được coi là một nông cụ, biểu tượng của sự phì nhiêu.

Ở thời Trung đại, hình ảnh này có phần dao động. Người ta cho thời gian là một nguyên nhân suy tàn. Trong thế giới vĩ mô, cũng như thế giới vi mô, con người, trải qua sáu lớp tuổi, theo gương những ngày trong tuần[68]. Ngày cuối cùng, mà người ta cho là ngày tận thế, là ngày của sự suy tàn. Chúng ta bắt gặp quan niệm này ở một nhà phổ biến khoa học như Honorius Augustodunensis cũng như ở thánh Thomas d’Aquin.

Ở thế kỷ XII, Othon de Frersing viết trong cuốn Sử biên niên của ông: “Chúng ta chứng kiến thế giới suy tàn và hình như thốt ra tiếng thở dài cuối cùng của tuổi già tận cùng”. Cũng vào thời kỳ này, các bức tiểu họa của Liber Floridus[69] thể hiện thắng lợi của quan niệm này. Thậm chí Saint Norber nghĩ rằng thế hệ ông sẽ chứng kiến sự cáo chung của thế giới.

Ở thế kỷ XIII, Hugues de Saint-Victor viết: “Sự cáo chung của thế giới đã điểm và dòng chảy các sự kiện đã tới điểm tận cùng của vũ trụ”. Thế giới bị thu nhỏ trong quá trình già đi, thậm chí con người ta cũng teo tóp lại; họ chỉ còn là những đứa trẻ và những người lùn - theo lời Guiot de Povins vào cùng thời kỳ này.

Quan niệm này được phát triển rộng rãi trong tập Carmina Burana: “Lớp trẻ không còn muốn học tập gì nữa, khoa học đang suy thoái, cả thế giới đang làm những việc điên rồ, người mù dẫn dắt những người mù khác... Tất cả mọi thứ đều đi trệch hướng”. Dante đặt vào miệng tổ phụ của mình là Cacciaguida những lời than vãn về sự sụp đổ của các thành phố và của các gia đình. Thế giới thu nhỏ lại, tựa một tấm áo khác mà “Thời gian đang lượn quanh với chiếc kéo của mình”. Rất ít người tìm thấy một chút lợi trong sự già nua này. Bernard de Chartres nói: “Chúng ta là những chú lùn cưỡi lên vai những ông khổng lồ, nhưng chúng ta thấy xa hơn họ”. Tinh thần lạc quan này không được người ta đồng tình. Những gì thời Trung đại nhìn thấy ở xa không có gì đáng khích lệ: chủ yếu là triều đại của Kẻ chống Giêxu (Anté-Christ). Được báo trước trong Sách khải huyền, gương mặt này được xác định vào thế kỷ VIII bởi một tu sĩ mang tên Pierre, rồi bởi Adson ở thế kỷ X, và vào thế kỷ XI bởi Albuin, người du nhập vào phương Tây những lời tiên đoán của bà thầy bói ở Tibuya vào thế kỷ IV. Sân khấu tôn giáo đã làm cho gương mặt ấy quen thuộc với mọi người. Một gương mặt đối kháng xuất hiện: gương mặt “nhà vua chính trực”, một Chúa cứu thế trên trần gian mở đầu một thời gian một nghìn năm hạnh phúc. Nhưng tín ngưỡng này ít được phổ biến. Thời Trung đại đinh ninh do tội lỗi khôi nguyên, nhân loại phải chịu một tai họa ngày một thêm nghiêm trọng theo thời gian. Thấm nhuần tư tưởng chán nản này, những người lãnh đạo xã hội chỉ biết cai trị từng ngày một mà không hình dung nổi một tương lai chính trị cụ thể nào. Không một ai chờ đợi ở Lịch sử một sự cải thiện. Những niềm hy vọng của thời Trung đại mang tính chất phi trần thế: cần thoát khỏi cuộc sống trần gian và tự giải thoát mình. Thời gian đưa thế giới tới sự suy sụp, và chẳng bao lâu tới sự cáo chung.

Trong bối cảnh ấy, chúng ta hiểu vì sao hình ảnh về thời gian biến đổi do ảnh hưởng của các nhà chiêm tinh học. Người ta quy cái tên gọi Kronos trong tiếng La Mã, tức là Sao thổ (Saturne) cho hành tinh xa nhất, chậm nhất; người ta cho là nó lạnh và khô: nó được gắn liền với nghèo khó, già nua và chết chóc. Trong các công trình chiêm tinh học, nó thường được tượng trưng bởi một ông già rầu rĩ, đau đớn, tay cầm một cái liềm, hay một cái xẻng, một cán cuốc, một cây gậy và chống một cây nạng, dấu hiệu của sự suy tàn. Ông già có một chân gỗ, hay bị thiến hoạn. (Nhắc lại truyện huyền thoại ông bị thần Zeus thiến hoạn). Tranh, tượng thời Trung đại phát triển đề tài người đàn ông bị thiến và đứa trẻ bị cắn xé. Vì sao Thổ là hành tinh độc ác nhất, nên mọi hình ảnh về ngôi sao này đều ghê tởm. Mặt khác, từ thế kỷ XI, thần Chết được tượng trưng với một chiếc hái cầm tay. Thời gian, với tư cách tấn công cuộc sống, tựa như cái chết. Và Kronos được đồng hóa với Chronos. Vì vậy, họa sĩ minh họa Pétrarque - người cho thời gian là phá hoại - mượn hình ảnh sao Thổ là điều tự nhiên: ông ta có cánh, tay cầm một chiếc đồng hồ cát và dáng dấp lụ khụ. Từ đó về sau, hình ảnh này chiếm ưu thế. Trong những “thắng lợi của cái chết” xuất hiện rất nhiều ở thế kỷ XV, thần Chết là một bộ xương tay cầm một chiếc hái và một chiếc đồng hồ cát. Thời gian cũng mang một chiếc hái không còn tượng trưng cho sự phì nhiêu nữa: chiếc hái này cắt đứt các cuộc đời giống như thần Mệnh (Parque) cắt đứt sợi dây ngày tháng.

***

Vào cuối thời Trung đại, cuộc sống vẫn bấp bênh, tuổi thọ khan hiếm. Chết năm 1380, lúc 42 tuổi, Charles V được mệnh danh là một ông già khôn ngoan. Tuy nhiên, xã hội chuyển biến. Từ thế kỷ XIII và nhất là vào thế kỷ XIV, người ta chứng kiến một sự Phục hưng của đời sống đô thị. Hoạt động kiếm lợi không còn bị Giáo hội lên án nghiêm khắc như trước; thậm chí, cuối cùng, được hợp thức hóa và chủ nghĩa trọng thương được tôn vinh. Ở Venise, ở Pise, chính bản thân các nhà quý tộc hoạt động thương trường. Ở những nơi khác, nói chung, giới quý tộc vẫn đứng ngoài thế giới kinh doanh: buôn bán, tức là suy thoái. Nhưng giai cấp tư sản ngày một thịnh vượng. Và các thương nhân, các chủ ngân hàng lớn được ban chức tước nhờ mua đất và các vụ hôn nhân: một giai cấp quý tộc mới hình thành. Vì vậy, người ta thấy phát triển một tầng lớp quý tộc patrixi đô thị. Từ nay, quyền sở hữu dựa trên khế ước, chứ không còn trên sức mạnh vật chất nữa. Người ta tích trữ hàng và tiền. Sự chuyển biến này làm biến đổi đời sống người già trong các tầng lớp khá giả: họ có thể trở nên có thế lực nhờ tích lũy của cải. Họ được quan tâm nhiều hơn. Hai dòng tư tưởng song song tồn tại vào thời kỳ này: một dòng mang tính chất tôn giáo và tâm linh; và một truyền thuyết bi quan và duy vật. Trong Bữa tiệc (Le Festin), Dante hình dung tuổi già theo hướng thứ nhất trên đây. Ông so sánh cuộc sống con người với một hình cung từ mặt đất đi lên bầu trời tới một điểm tận cùng và từ đấy trở lại xuống đất. Điểm đỉnh là ở tuổi 35. Rồi con người suy yếu từ từ. Từ 45 đến 70 tuổi, là thời kỳ tuổi già. Phần cuối đời sẽ được thanh thản nếu biết khôn ngoan. Dante so sánh người vĩ đại với một nhà hàng hải từ từ hạ cánh buồm khi trông thấy đất liền và từ từ cập bến. Vì chân lý là ở thế giới bên kia nên con người phải thanh thản chấp nhận sự kết thúc cuộc đời vốn chỉ là một cuộc du lịch ngắn ngày.

Theo luồng suy nghĩ của các giáo sĩ và những tâm hồn kính tín, cập bến một cách than thản phải là mối quan tâm chủ yếu của người già; lớp tuổi cuối cùng, chủ yếu phải được coi là thời gian người ta chuẩn bị cho cái chết. Gerson viết một “lời khuyên nhủ ngắn cho một ông già là ông nên chuẩn bị cho cái chết như thế nào”. Tác giả khuyên ông già - chắc hẳn vì ông bị mù - cho một người ăn cơm trọ, người này sẽ đọc cho ông nghe những cuốn sách nói về sự kính tín để khỏi nghĩ tới những điều trần thế. Những công trình tương tự được công bố ở khắp châu Âu và xuất hiện rất nhiều ở Đức từ năm 1400. Ở Đức, người ta cũng khuyên người già về cách thức lập di chúc: những người có của cải nên di tặng một phần cho tu viện và dưỡng đường.

Vì vậy, đối với một tín đồ Cơ đốc giáo ngoan đạo, tuổi già là lúc bảo đảm sự giải thoát cho mình. Nhưng lớp tuổi này không được đặc biệt coi trọng. Và thế kỷ XIV là một thế kỷ bi thảm: chiến tranh, dịch hạch, nạn đói, nhân mãn. Giữa những thử thách nghiêm trọng, phương Tây đặt toàn bộ niềm tin vào Chúa Cứu thế. Từ nay, Chúa không còn xuất hiện như là Nhà vua của các nhà vua. Chúa được ca ngợi dưới gương mặt Chúa Cứu thế. Người ta đề cao Lễ ban thánh thể (Eucharistie), tôn thờ thánh tích của Chúa Giêxu lâm nạn. Việc sản xuất cây thánh giá phát triển rất mạnh. Người ta thường vẽ và khắc chạm hình ảnh Chúa chờ đợi khổ hình trong cô đơn và kinh hoàng. Đồng thời lòng sùng kính đối với Đức Mẹ đồng trinh cũng phát triển. Vào đầu thế kỷ XV, người ta phát hiện lại Lễ truyền tin (l’Annoncitation): lễ này khêu gợi vô số tranh, ảnh, với đề tài tuổi thơ của Giêxu, và Thánh tộc (la Sainte Famille) mà cho tới lúc bấy giờ người ta không hề thể hiện. Qua những tranh ảnh gợi lên cuộc đời Giêxu, tuổi thơ, tuổi thiếu niên và nhất là tuổi tráng niên của Chúa đều được thánh hóa. Riêng tuổi già không được đề cập tới.

Mặt khác, một nền văn học ngoại đạo phát triển trong các triều đình quý tộc và giới quý tộc patrixi đô thị. Mang tính chất trào phúng và hiện thực chủ nghĩa, nó chế giễu toàn thể xã hội: phụ nữ và các ông chồng, tu sĩ, nhà buôn, người bình dân. Nó chỉ dành ít chỗ cho người già. Nhưng - cũng như Plaute đã làm ngày trước - Boccace ở Italia, Chaucer ở Anh chế giễu những ông già giàu có lợi dụng của cải để chiếm đoạt phụ nữ đẹp.

Trong truyện ngắn hoang tưởng của Boccace[70], một viên quan tòa ở Pida (một thành phố Italia), rất già, kết hôn với Bartolomea trẻ đẹp. Đêm tân hôn, ông ta vất vả lắm mới làm tròn bổn phận ông chồng. Sáng hôm sau, ông ta kiệt sức tới mức bịa ra một cách để thoái thác: hàng ngày, ông ta chỉ tay vào tờ lịch bảo vợ hôm nay là ngày lễ một vị đại thánh và để tỏ lòng tôn trọng thánh, phải kiêng mọi quan hệ xác thịt. Cùng lắm, mỗi tháng ông ta mới gần vợ được một lần. Một hôm, hai vợ chồng đi chơi thuyền và bà vợ bị một tay cướp biển bắt cóc; hàng ngày, hắn tỏ rõ ngọn lửa tình của mình, không một chút quan tâm tới lịch. Ông chồng tìm gặp lại vợ: cô nàng không chịu quay về. Ông ta chết và bị cả thành phố chế giễu.

Trong Truyện ngắn hoang tưởng Canterbury, Chaucer kể lại những điều rủi ro của một ông già nhà buôn, là Janvier (tháng Giêng), nhờ giàu có lấy được cô Mai (tháng Năm) xinh đẹp, tuổi 20. Đêm tân hôn, ông ta nuốt những viên thuốc dẻo ngọt (électuaire), khiến ông hành lạc cuồng nhiệt suốt đêm.

Ít lâu sau, cô vợ phản bội ông ta, trong những hoàn cảnh khôi hài, với một anh đầy tớ trẻ, đẹp. Như tôi đã nói ở phần trên, tình dục của người già làm người ta phát chán, dù có làm gì đi nữa. Boccace chế giễu tình cảnh bất lực của ông ta; trong tác phẩm của Chaucer, thì ông già làm cho mình cường tráng một cách giả tạo; nhưng do vẻ xấu xí và những trò kỳ cục của mình, ông ta biến tình yêu nhục dục thành một cái trò ghê tởm.

Bên cạnh chủ nghĩa bi quan hiện thực chủ nghĩa này, hình như ở thời Trung đại, có một thứ chủ nghĩa bi quan duy tâm chủ nghĩa. Tôi tìm thấy một dấu hiệu của nó trong vị trí quan trọng của gương mặt Bélisaire ở thế kỷ XIV và XV; gương mặt này về sau trở nên hết sức quen thuộc[71]. Sau một cuộc đời lừng lẫy, chinh phục xứ Italia của người Gôth và khước từ ngôi hoàng đế Tây La Mã, vị tướng tài từng cứu thoát Bizance bị thất sủng: năm 562, ông bị dính líu vào một cuộc mưu phản chống Justinien, lúc ấy đã 90 tuổi; ông bị giam giữ trong tòa lâu đài của mình và bị tịch thu tài sản. Vụ án được xét xử năm 563. Theo Théophanas, người sao chép lại, vào cuối thế kỷ XIII, trong tập Sử biên niên (Chronographie) của ông, các tư liệu đương thời, thì ông được xác nhận là vô tội; ông được trả lại tự do và tài sản. Về sau, vào thế kỷ XI, tác giả vô danh tập Cổ vật thành Constatinople (Antiquités de Constantinople) - một tác phẩm đầy rẫy những sự sai lầm - nói qua là Bélisaire bị hỏng cả hai mắt và phải đi hành khất. Vào thế kỷ XIII, Tretzès, nhà ngữ pháp học sống ở Constantinople, và nổi tiếng uyên thâm, chấp nhận lối thuật lại này, trong lúc thừa nhận nó bị nhiều nhà sử học phản bác. Ông miêu tả Bélisaire già nua và mù lòa, hành khất trước cửa lâu đài: “Hãy bố thí cho Bélisaire”. Nỗi thống khổ mù lòa là chuyện thông thường ở Bizance, nhưng không có gì chứng minh rằng Bélisaire từng phải chịu đựng cảnh này. Không hiểu vì sao lại có hình ảnh ấy.

Trước hết, chúng ta có thể tự hỏi nó được phổ biến ra sao, tới mức tất cả những nhà sưu tập thời Phục hưng về sau đều sử dụng. Không nên quên rằng đó là số phận của mọi truyền thuyết ở thời Trung đại; mặc dù giao thông khó khăn, dân cư vẫn chuyển dịch mạnh mẽ: thương nhân và những người hành hương truyền đi những câu chuyện thật hay giả khắp thế giới. Các nghệ sĩ ca múa lượm lặt những mẫu chuyện ấy. Mặt khác, họ lại có quan hệ thường xuyên với giới tăng lữ; không nên đối lập tri thức khoa học với truyền thuyết dân gian: giữa hai bên, có hiện tượng thẩm thấu. Cuối cùng, ở thế kỷ XIII và XIV, nhiều người biết đọc. Dù là có thật hay là huyền thoại, mọi sự kiện đáng chú ý đều được người ta biết đến nhanh chóng và rộng rãi.

Một vấn đề thú vị hơn, là vấn đề vì sao truyền thuyết này thu được thắng lợi. Chắc hẳn lý do là thời Trung đại sốt sắng đón nhận mọi hình ảnh bi thảm, trong lúc Bélisaire thật sự tiêu biểu cho những nỗi khổ đau của tuổi già: tàn tật, phụ thuộc, bị động và nhất là suy sụp do thái độ độc ác và lòng vô ơn bạc nghĩa của người ta dồn ông vào. Vả lại, về phương diện tôn giáo, biến cố bi thảm này có tác dụng giáo dục: một cá nhân lên tới tột đỉnh vinh quang và rơi xuống vực thẳm đê hèn, minh họa cho quan niệm “Sắc sắc không không”: trên trái đất này, không có gì là vững chắc cả; con người chỉ có thể đặt niềm tin vào Thượng đế.

Thời Trung đại cũng như Cổ đại, có một mối quan hệ huyền bí giữa tuổi già và mù lòa. Mù lòa tượng trưng cho cảnh lưu đày những người cao tuổi phải chịu vì cuộc đời quá dài của mình: họ bị tách khỏi phần còn lại của loài người; cảnh cô đơn ấy nâng cao họ lên và làm họ trở nên sáng suốt về mặt tinh thần. Mặt khác, lúc ấy huyền thoại có cội rễ vững chắc trong hiện thực: người ta không biết xử lý hiện tượng đục thủy tinh thể và nhiều người già bị mù thật sự.

Ở Pháp thế kỷ XV, chủ nghĩa bi quan của những thế kỷ trước vẫn tiếp diễn. Người ta vẫn còn nghĩ là thế giới đang vào lúc suy đồi. Gerson so sánh nó với một ông già hoang tưởng làm mồi cho mọi thứ ngông cuồng và ảo ảnh. Eustache Deschamps cho nó như một ông già rơi trở lại vào tuổi thơ.

Tư tưởng chết chóc hiện diện hơn bao giờ hết: những buổi “khiêu vũ chết chóc” ngày một nhiều và khủng khiếp. Người ta vẽ xác chết với tất cả vẻ gớm guốc. Các nhà thuyết giáo đối lập chúng với vẻ duyên dáng giả dối của tuổi trẻ. Con người là một người chết chờ ngày tận số, và vẻ đẹp chỉ là một thứ bề ngoài. Odin de Cluny miêu tả, với một sự mãnh liệt ít khi thành công, sự ô nhục ẩn giấu trong cơ thể chúng ta: ông gọi cơ thể này là “một túi phân”. Những người khác thì nhắc lại rằng cơ thể con người phải trải qua một sự suy tàn mà họ miêu tả sự khốn khổ với một thái độ không thương tiếc. Người già không được coi là người khác (l’autre), mà chính là người đó (le même): nhưng người ta chỉ miêu tả họ từ bề ngoài, với mục đích duy nhất phủ nhận tuổi trẻ và sắc đẹp. Các nhà thơ thích thú lấy lại những lời sáo rỗng ấy. Deschamps chỉ cho tuổi già là tai họa và là đề tài về sự kinh tởm, sự suy tàn của tâm hồn và thể xác, cái lố bịch, cái xấu xí: ông cho là phụ nữ già bắt đầu lúc tuổi 30, đàn ông từ 50; đến tuổi 60, tất cả mọi người chỉ còn có chết. Olivier de La Marche tiên đoán với những lời ảm đạm ngày mai của một nhan sắc trẻ trung.

Phụ nữ cao tuổi tiếp tục là một đối tượng ngán ngẩm và đáng chế giễu. Trên ngọn tháp trước nhà thờ lớn ở Baille, người ta thấy khắc một tấm bia vào thời kỳ ấy về Isabelle de Douvres trong đó tác giả lấy làm tiếc người ta đã chỉ chôn một bà già chứ không phải một trăm.

Trái lại, nhà thơ Villon tỏ vẻ bất bình trước những sự tàn phá của tuổi già đối với hình hài phái đẹp. Trong tập Di chúc (Testament), ông kinh hãi khi phải hình dung hình hài ấy phân hủy trong lòng đất; ông những mong thấy nó “lên thẳng chốn thiên đường”.

Trong lúc phần lớn nhà văn không hề chịu khó quan sát người già khi nói về họ, thì bức tranh của Villon hết sức chính xác, là một chân dung cụ thể, tuy khác thường, nhưng không phải là một phóng dụ, vì liên quan tới tất cả chúng ta: toàn bộ thân phận con người được đặt ra qua hình ảnh người đàn bà già xấu số ấy. Tuổi già không phải là để dành cho những người khác, nó rình rập chúng ta cũng như nó rình rập nàng thiếu phụ nhan sắc mà Villon tiên đoán những nỗi niềm luyến tiếc; nó là số phận của chúng ta.

***

Ở thế kỷ XVI, trong lúc nền văn minh ở nông thôn vẫn bảo thủ và giậm chân tại chỗ, thì chủ nghĩa tư bản đầu tiên tiếp tục phát triển ở các đô thị Italia và xuất hiện ở những thành phố khác: hãng buôn, xí nghiệp công nghiệp và hoạt động tài chính. Cảnh phồn vinh mới này cho phép phát triển mạnh mẽ văn hóa trong khoa học, văn học, nghệ thuật, kỹ thuật, trong đó thể hiện nhiều trào lưu khác nhau. Thời kỳ Phục hưng kéo dài các truyền thống của thời Trung đại. Nó tiếp tục tồn tại trong nỗi ám ảnh về kẻ Phản Chúa (Antéchrist) và về lời Phán xét cuối cùng[72]. Tuy nhiên, nó tìm cách phát động một quan niệm mới và hài hòa về con người. Chủ nghĩa nhân văn, phục hồi lại thời Cổ đại, tìm cách gắn liền nó một cách hỗn hợp với sách Phúc âm; người ta muốn đưa tình yêu cuộc sống và lòng ngưỡng mộ sắc đẹp vào đạo Cơ đốc. Đó là nhiệm vụ đặc biệt Érasme tự đặt cho mình; ông đề xướng một “bài học về đạo lý và phép lịch sự”.

Ông dành hẳn một bài viết về người già, miêu tả một ông già kiểu mẫu: ở tuổi 66, ông cụ không có nếp nhăn, cũng không có tóc bạc, không đeo kính, và sắc da mịn màng; những người khác, vì lối sống trụy lạc hay phiêu lưu, trông tưởng chừng là thân phụ ông cụ. Ở Italia, Cornaro, một nhà quý tộc patrixi, lấy lại chủ đề này: một cuộc sống đạo đức dẫn tới một tuổi già hạnh phúc. Ông đưa ra tấm gương bản thân trong một “tiểu luận về cuộc sống điều độ và mực thước”. Thực ra, trong hai công trình này, vấn đề chủ yếu là ca ngợi đạo đức: người ta cho rằng phần thưởng của nó là sức khỏe và tinh thần thanh thản trong tuổi già.

Còn về bản thân tuổi già, thì văn học ở thời kỳ này cũng không có gì ưu ái hơn so với các thế kỷ trước. Thời Trung đại khinh miệt cảnh con người ta tàn tạ, cho cảnh ấy là đặc biệt kinh hãi ở người cao tuổi. Thời kỳ Phục hưng ca ngợi vẻ đẹp hình thể: hình thể phái đẹp được đưa lên tận mây xanh. Vì vậy, cái xấu xí của người già lại càng thêm đáng ghét. Chưa bao giờ cái xấu xí của người đàn bà già lại bị lên án một cách độc ác đến nhường ấy. Thói khinh ghét phụ nữ thời Trung đại tiếp tục tồn tại ở thế kỷ XVI và ảnh hưởng của thời Cổ đại, nhất là của Horace, chiếm ưu thế trong đó. Tình hình lạm dụng lối bắt chước thơ của Pétrarque kéo theo, bằng phản ứng, một bộ phận thơ ca châm biếm và khôi hài. Tất cả những lý do này liên kết với nhau để giải thích tính chất và sự xuất hiện dai dẳng của chủ đề người đàn bà già.

Các nhà văn khai thác chủ đề này chịu ảnh hưởng sâu xa của vở kịch trong đó Rojas, năm 1492, mô tả xã hội Tây Ban Nha đương thời. Vở Nữ tu sĩ dòng Célestine (La Célestine). Lần đầu tiên một bà già được xây dựng thành nhân vật chính; một cách kinh điển, đó là một người đàn bà mối lái, nhưng tầm vóc khác hẳn những người đàn bà mối lái được đưa vào kịch cho tới lúc bấy giờ. Vốn là gái đĩ, và vẫn làm một mụ Tú bà vì sở thích, vụ lợi, xảo trá, tà dâm, mụ cũng còn có phần chút ít phù thủy và chính mụ là kẻ dẫn cuộc. Mụ thâu tóm mọi thói hư tật xấu người ta gán cho phụ nữ già từ thời Cổ đại, và mặc dù mọi mánh khóe ranh ma, mụ vẫn bị trừng phạt một cách nghiêm khắc. Sân khấu Pháp tìm thấy lại nguồn cảm hứng này, nhưng kém phần rực rỡ: Jodelle, Odet de Turnèbe, Larivey mô tả những mụ mối lái già, những người đàn bà già lẳng lơ.

Érasme có thành kiến rõ rệt đối với phụ nữ già. Tất nhiên nhà đạo đức học này bài xích những người đàn bà đã già mà vẫn trơ trẽn nghĩ tới chuyện tình ái. Nhưng lối miêu tả độc ác một cách vô cớ của một nhà nhân văn chủ nghĩa khiến người ta ngạc nhiên. Ông nói: “Những người đàn bà lụ khụ kia, những cái xác chết lưu động ấy, những bộ xương thối hoắc nọ phả ra khắp nơi một mùi tởm lợm nhưng lại luôn luôn gào lên: Không có gì êm đềm bằng cuộc sống... Khi thì họ phô ra những cặp vú nhõng nhẽo và chán ngắt, khi lại tìm cách đánh thức cường lực của người tình bằng những tiếng kêu the thé, run rẩy”. Cần chú ý tới một đề tài mới giữa cái mớ sáo mòn ấy là: sự tương phản giữa hình hài xấu xí của người đàn bà già đối với người khác, và niềm lạc thú thích sống của họ[73]. Érasme chế giễu họ về hiện tượng ấy trong lúc người ta có thói quen ca ngợi những con người mà tuổi tác không làm mất đi tình yêu cuộc sống.

Người ta dễ dàng làm nhục người đàn bà già bằng cách so sánh họ với một cô gái trẻ. D’Aubigné so sánh một bà già khủng khiếp “có bộ tóc giả xấu xí” với người yêu của mình có mái tóc mượt mà.

Vì sao Du Bellay lấy lại đề tài này, sau khi vừa xuất bản tập thơ Quả ôliu (L’Olive) ca ngợi phụ nữ và tình yêu, cảm hứng bắt nguồn từ Pétrarque và rất được mến mộ? Lý do đầu tiên thuộc lĩnh vực văn học; ông khó chịu về thuyết Pétrarque mà bản thân mình theo đuổi, và thịnh hành thời ấy ở Pháp: về sau, ông có tình cảm trái lại. Ở Italia, nơi ông từng có lúc trú ngụ, chắc hẳn ông có đọc những lời thóa mạ của các nhà thơ nước này đối với các bà vú già và chịu ảnh hưởng của họ. Phải chăng ông phàn nàn về một người trong số họ vì đã không giúp mình trong những buổi hẹn hò tình ái? Các nhà thơ cho vú già là một nhân vật nhập nhằng và khả ố, oán trách họ khi thì đóng vai trò người môi giới, khi thì cản trở những cuộc tình ái của mình.

Người ta công kích đàn bà già chủ yếu với tư cách gái đĩ trước kia. Nhơ nhớp nếu vẫn còn đeo đẳng chuyện tình ái, họ bị lên án là đạo đức giả nếu quay sang sùng đạo. Du Bellay cũng có một bài thơ hiện thực chủ nghĩa và tàn ác về một gái giang hồ La Mã thuở trước, để người này kể lại cuộc đời, cảnh tàn phai nhan sắc, nghèo đói, bệnh tật, nhưng lại nhẫn tâm gọi bà ta là:

“Phù thủy và ma cô

Sùng đạo lối đạo đức giả”.

Phải chăng thái độ khăng khăng kỳ thị này của các nhà thơ đối với gái giang hồ ngày trước có nguồn gốc từ một nỗi oán giận về tình dục? Có thể giả định như vậy. Dẫu sao thì cũng cần ghi nhận là dù đàn ông hay đàn bà, người đã cao tuổi mà si tình bao giờ cũng khiến người ta tởm lợm. Nhưng đối với đàn ông, văn học tấn công những kẻ giàu cố mua lạc thú bằng tiền; và trái lại, phê phán đàn bà ở lớp hạ lưu nhất, những kẻ bán thể xác mình. Chúng ta dễ hiểu mối ác cảm đối với những gã đàn ông giàu có trên đây; còn đối với gái làng chơi già thì vì những lý do phức tạp hơn, chắc hẳn vì một sự tước đoạt nào đó.

Cũng như ở thời Cổ đại và trong phônclo, phụ nữ già thường bị đồng hóa với một mụ phù thủy: Rabelais miêu tả một mụ đồng dưới dạng một bà già “xấu xí, ăn thiếu, mặc rách, răng rụng, mắt kèm nhèm, miệng nhỏ dãi, người cúi gập, vẻ lừ đừ”.

Ở thế kỷ XVI, hiếm nghe thấy một tiếng chuông khác. Tuy nhiên, cùng với một bài thơ trong đó Pierre Le Loyer giải thích đáng xấu hổ biết bao khi yêu một người đàn bà già, ông có một bài thơ khác miêu tả một cách âu yếm tuổi già nữ giới.

“Tuổi già khác nào một quả táo

Vừa trong sạch vừa ngọt ngào...”

Một quả táo càng có nhiều nếp nhăn càng hoàn hảo: người đàn bà già cũng vậy. Vấn đề là cần phân biệt người phụ nữ cao tuổi đáng kính trọng với đám đàn bà già có lối sống trụy lạc hay những bà già nghèo đói. Chỉ có một tác giả mạnh mẽ bênh vực những người phụ nữ cao tuổi là: Brantome trong cuốn Cuộc đời những người phụ nữ tình tứ (Vie des dames galantes). Ông cho họ còn hưởng lạc thú của tình yêu là chuyện bình thường; ông khẳng định một số người vẫn đẹp và vẫn được yêu ở ngoài tuổi 70.

Trong lúc các nhà thơ bôi nhọ người phụ nữ già, thì hài kịch chế giễu đàn ông cao tuổi. Chúng ta sẽ thấy điều đó ở Aristophane và Plaute: hài kịch không thừa nhận tính cách chủ thể của ông già, giới thiệu họ là người khác, một khách thể hoàn toàn bị khán giả tách ra ngoài bằng tiếng cười. Đưa lên sân khấu những vai hề già, hài kịch ứng tác (commedia dell’arte) tiếp tục một truyền thống được duy trì qua thời Cổ đại và thời Trung đại. Vào thế kỷ III sau CN, Julius Pollux, trong L’Onomatiscon, lập một danh mục những kiểu mặt nạ khác nhau được dùng trong hài kịch và bi kịch. Có hai mặt nạ về người ông rất già: “Kiểu thứ nhất là kiểu người già nhất; đầu hoàn toàn cạo trọc, cặp lông mày rất dịu hiền, bộ râu cằm dài, cặp má gầy, ánh mắt cúi thấp, da trắng, vẻ mặt tươi cười. Kiểu ông già thứ hai gầy gò hơn, ánh mắt căng thẳng và âu sầu hơn; sắc mặt hơi xanh, râu cằm dài, tóc màu đỏ, tai bẹt”. Có một cặp thứ hai mà Pollux xếp vào một loại thứ hai: “Ông già chính có một vành tóc quanh đầu, cánh mũi khoằm, gương mặt dài, lông mày thẳng đứng. Ông già thứ hai có bộ râu cằm dài hình rẻ quạt, một vành tóc quanh đầu, bộ râu cằm rậm; không ngẩng đôi mày lên; ánh mắt lờ đờ”.

Pollux gợi lên ba kiểu mặt nạ đàn bà già: bà già béo tốt độ lượng; con chó sói cái, tức là mụ macô già, với chiếc mũi tẹt và mỗi hàm răng có hai lợi; người vợ không cưới xin tìm cách kết hôn.

Hài kịch ứng tác gồm hai nhân vật người già: Pantalon và ông bác sĩ. Pantalon là nhân vật quan trọng hơn cả. Lão là một thương nhân thôi hoạt động kinh doanh, khi giàu có, lúc nghèo đói, chủ gia đình hay người đàn ông độc thân, nhưng bao giờ cũng rất keo kiệt, giống như anh chàng Euclion trong vở Aululaire. Vả lại, bao giờ lão cũng si mê. Một bức tranh năm 1577 thể hiện lão như một ông già cao lớn, gầy nhom, bộ râu cằm nhọn hoắt, với một cái dương vật to tướng cương cứng: biểu hiện này là một trong những vẻ bề ngoài của lão. Nhưng lão bị chứng nấm tóc, bị thống phong và chảy mũi nước. Lão tìm cách dùng vàng để mua chuộc những thiếu phụ lão say mê. Lão bị con cái, bị những người đầy tớ gái lừa gạt, bị cắm sừng nếu có vợ, bị những cô gái đỏm dáng phỉnh phờ. Lão ngỡ mình rất khôn ngoan; muốn khuyên bảo người ta, với những lời lẽ khoa trương, muốn dính dáng vào công việc Nhà nước: lão làm người ta cáu tiết tới mức phải nện một trận cho lão im lặng. Trong tranh ảnh, các diễn viên diễn tả sự tương phản giữa những lúc già lão của lão với những lúc hoạt bát. Nhân vật mang những tên gọi khác nhau trong những vùng khác nhau ở Italia: Pancrace, Cassandre, Zanobio. Ở Pháp, nhân vật được hiện thân trong Gaultier - Garguille và Jacquemin Jadot.

Ông già thứ hai là ông bác sĩ, một gã ngu đần thông thái rởm, thành viên của mọi viện hàn lâm. Người già không còn chỉ là kẻ chiếm đoạt của cải, mà còn là kẻ tự cho là mình nắm kiến thức - một nét cho tới lúc này chúng ta chưa bắt gặp. Chính vì thế mà càng lố bịch vì thực ra lão dốt đặc, bịa đặt những chuyện tày trời, suốt ngày làm người ta chói tai với những lời viện dẫn chuyện Hy Lạp, chuyện La tinh. Người ta cũng gọi lão là Baloardo: kẻ vụng về cục mịch. Lão là bạn của Pantalon và, cũng như Pantalon, vừa bủn xỉn vừa tình tứ với phụ nữ. Lão bị mọi người chế giễu.

Chúng ta chỉ bắt gặp một nhân vật phụ nữ già: người đàn bà mối lái. Người phụ nữ già lương thiện đã mất đi sức quyến rũ mà không có quyền lực thì không phải là khách thể mà cũng chẳng phải là chủ thể: bà ta không là gì hết. Các bà vợ là những người phụ nữ giữa hai lớp tuổi và chỉ có một vai trò tương đối: họ là người bạn đường, là chứng nhân hay người phê phán những hành vi ngông cuồng của ông chồng già. Người đàn bà lẳng lơ sau khi có tài sản cá nhân và không phụ thuộc vào ai hết, một khi về già thì sử dụng kinh nghiệm của mình và theo những mục đích riêng là: làm giàu. Đó là một cá nhân độc lập, một chủ thể. Nhưng bà ta không mấy đáng lưu ý vì chỉ là một gương mặt sáo mòn.

Những người đàn ông cao tuổi cũng rất ước lệ. Hài kịch ứng tác không cho chúng ta biết đích thực về tập tục của thời đại, mà chỉ sử dụng trong những tình tiết không mấy thay đổi, những “mặt nạ” khác nhau mà nó được thừa kế theo truyền thống và vai trò đã được định sẵn trước.

Không có mấy sáng tạo trong vở Clizia trong đó, vào đầu thế kỷ XVI, Machiavel chỉ có bắt chước Plaute. Nicomaro đã 70 tuổi, không còn bao nhiêu răng. Say mê Clizia, lão quyết định cho nàng kết hôn với người hầu của mình để anh chàng “tuồn” lại cho lão. Lão chuẩn bị đêm tân hôn bằng cách nuốt viên kẹo dẻo ngọt mang tên viên thuốc cuồng dâm (satyricon). Cuối cùng, lão bị lừa và ân hận. Một lần nữa, đề tài vẫn là sự tương phản giữa thái độ khôn ngoan thích hợp với người già và những cuồng vọng tình dục vẫn còn khuấy động họ. Bà vợ miêu tả người đàn ông lý tưởng lão vốn là con người đó trước khi si mê Clizia, và đau khổ vì sự biến đổi của lão: “Lúc trước, ông ta là một người đàn ông đáng kính, nghiêm trang, mực thước. Ông sử dụng thời gian đúng mực; dậy sớm, cầu kinh và lo các thức dự trữ trong ngày; sau đó, giải quyết các công việc nếu có... Ăn tối xong, chuyện trò với con trai, răn dạy nó điều hơn lẽ thiệt. Lối sinh hoạt mực thước ấy là tấm gương cho cả nhà... Nhưng từ khi si mê cô gái kia, là bỏ bẵng công việc, không dòm ngó đất đai, buôn bán thua lỗ; luôn luôn kêu ca mà không hiểu vì sao... Nói chuyện với ông ta, ông ta không buồn trả lời hay trả lời chẳng đâu vào đâu”.

Một khúc nhạc còn cất lên trong vở kịch: “Tình yêu trong một trái tim trẻ duyên dáng bao nhiêu thì cũng đáng chán ngán bấy nhiêu ở một con người năm tháng đã tàn tạ... Vì vậy, hỡi những ông già si mê, tốt nhất là hãy để chuyện tán tỉnh, yêu đương cho lớp trẻ nồng nhiệt”.

Kịch của Ruzzante theo một cảm hứng độc đáo hơn nhiều: đó là kịch chiến đấu. Chúng ta không biết nhiều về Angelo Beolco đóng vai Ruzzante trong các vở của ông và quen thuộc với tên gọi ấy. Là con ngoài giá thú của một người thầy thuốc ở Padoue, được nuôi dạy trong gia đình ông bố, về sau là bạn và là người thuộc quyền bảo hộ của nhà quý tộc patrixi giàu có là Cornaro, ông lên tiếng bênh vực mạnh mẽ nông dân, người nghèo, người bị áp bức trong vở Orazioni. Mối cảm tình ấy được biểu lộ trong toàn bộ sáng tác phẩm của ông. Ông không đưa lên sân khấu những chiếc mặt nạ rập khuôn: ngay cả nhân vật Ruzzante cũng rất đa dạng. Vở Thú vui đồng quê (La Pastorale) thì khá ước lệ. Milesio, ông già chăn cừu, say mê một cô gái đẹp. Bị khước từ, ông ta trở nên lẩn thẩn, không còn biết gì nữa, tới mức người ta ngỡ là một người chết: “Ôi! kẻ si tình khốn khổ, người đi tận chốn nào? Ôi! Cái lớp tuổi phi lý, ngươi bị dẫn dắt tới đâu thế này!”

Nhưng nói chung Ruzzante dựa vào tập tục và ngôn ngữ những người đương thời, đặc biệt là nông dân. Bản thân còn trẻ, ông công kích người già chừng nào của cải còn cho phép họ ức hiếp người nghèo khổ. Trong La Vachère, phỏng theo L’Asmaire, ông già Placidio không làm hại một ai, nên được mô tả với thái độ ít nhiều độ lượng: ông ta giống Déménète, nhưng có những tính tốt, yêu đứa con trai, và khi bị đàn bà lừa gạt, thì được bà vợ tha thứ. Trái lại, nhân vật trong L’Aconitaire, một ông già tám mươi người Venise trở nên giàu có thì bị chê bai không tiếc lời[74]. Vô liêm sỉ, trụy lạc, lố bịch, lão là một kẻ biển lận nhưng lại càng tà dâm hơn vì sẵn sàng bỏ vàng ra mua Doralia, cô gái lẳng lơ. Lão huyênh hoang tới mức ngỡ mình được yêu. Lão bị tay người hầu phỉnh phờ.

Trong vở Cuộc đối thoại dân dã thứ hai (Deuxième dialogue rustique), Ruzzante đưa bức hoạt kê ông già si mê đi xa hơn nhiều: không một tác giả nào miêu tả ông già này với một ngòi bút hiện thực chủ nghĩa gớm ghiếc đến nhường ấy. Lão cướp đoạt của người chồng là Bilora cô vợ trẻ bằng lòng chung sống với lão do vụ lợi, vì lão cực kỳ giàu có. Nhưng ả ta than thở: “Lão gần như bệnh tật. Suốt đêm, lão ho sù sụ. Không bao giờ lão ngủ; luôn luôn tìm cách quấn lấy em, hôn hít em... - Chắc hẳn hơi thở lão thối hoắc - Bilora đáp - Lão phát ra cái chết chóc cách xa đến ngàn dặm, và cứt đái đầy người nên phải cho ra từ cửa miệng, phải thế không nào!” Cuối cùng, Bilora giành lại vợ sau khi nện cho lão già một trận ra trò, đúng theo truyền thống hài kịch.

Trong vở Piovana, Ruzzante để cho sự ghê tởm đối với tuổi già được thốt ra từ miệng ông già Tura: “Tuổi trẻ giống như một bồn hoa tươi tốt mọi loài chim đến đậu để líu lo; còn tuổi già tựa một con chó gầy bị đàn ruồi đến bâu kín và giày vò đôi tai”.

“Tất cả những gì đụng tới tuổi già đều dễ phải hứng chịu bất hạnh hơn... Tuổi già thực ra là một cái ao tập trung mọi thứ nước nhơ bẩn và không có lối thoát nào khác ngoài cái chết. Muốn mong điều ác cho một ai đó chăng? Thì hẵng nói: mong cho nhà ngươi trở thành già lão”.

Vì sao thế kỷ XVI tấn công người già một cách kịch liệt như vậy? Người cha không hề nắm được quyền lực của người chủ gia đình (pater familias) La Mã. Vì vậy, người bị chế giễu không phải là ông ta, mà là ông già giàu có muốn là tình địch của thanh niên. Vào thời kỳ này cũng như ở những thời kỳ trước, văn học không đụng tới người già thuộc những tầng lớp dưới. Ngoài ra, lại phải chú ý là tầng lớp quý tộc, tầng lớp patrixi cũng không bị công kích: người ta cho quyền lực, của cải của họ là do thần thánh ban phát. Người ta không phủ nhận trật tự xã hội đã an bài. Kẻ bị người ta oán giận, là người mới giàu có, là kẻ trưởng giả đạt được thành tựu cá nhân. Nếu công việc làm ăn phát đạt, thì trong những năm cuối cùng, người đó có những tài sản đồ sộ: sự chiếm đoạt ấy là một nỗi bất công đối với người đã trưởng thành phải lao động để sống sót và đối với lớp trẻ thường túng thiếu. Người đó bị người ta ganh ghét, thù hận; người ta cho họ thành đạt là do biển lận. Sự công phẫn trở nên khủng khiếp nếu người già dùng vàng bạc để mua những cô gái trẻ: vì thanh niên cảm thấy bị tước đoạt về mặt tình dục. Người ta trả thù họ, tìm cách làm họ “chán ngấy khuyết tật” của mình bằng cách chế giễu họ một cách tàn ác qua hình hài họ trong bức biếm họa: các tác giả và công chúng đồng lõa chống lại họ. Do vậy, người ta hiểu vì sao có vô số hình ảnh hiện thân Pantalon và thành tựu của chúng.

Bên cạnh những tác phẩm thể hiện người già - đàn ông cũng như đàn bà - như những thứ đồ vật, vẫn có một số ít công trình hội nhập họ với cuộc sống con người. Chẳng hạn một điệu vũ do Jacques Yver nhắc tới trong vở Mùa Xuân (Le Printemps): người ta khuyên thanh niên tận dụng những ngày tốt đẹp của mình vì tuổi già rình rập họ và chỉ mang lại sầu não và luyến tiếc.

Trong L’Esté, Poissenot - cũng giống như Plutarque trước kia - đồng hóa tuổi già với mùa thu, được coi không phải là biểu tượng của sự phì nhiêu sung mãn, mà của sự cằn cỗi; ông hình dung tuổi già như một phần số phận của mình.

Tuổi già chiếm một vị trí quan trọng trong tác phẩm của Ronsard. Chịu ảnh hưởng của thời Cổ đại và của thời đại mình, ông cũng miêu tả một cách tởm lợm cảnh tàn tạ của những gái giang hồ về già. Ông thường khai thác chủ đề tình trạng chóng suy tàn của tuổi trẻ, bị rình rập bởi một ngày mai âu sầu và tồi tệ. Nhưng ông cũng nói về chính tuổi già của mình với những lời lẽ thống thiết. Ông đạt tới điểm đỉnh của vinh quang và viết những tác phẩm thành công nhất vào những năm cuối đời. Nhưng ông phẫn nộ chống lại sức nặng của tuổi tác. Ông đã từng sớm chịu đau khổ vì nó. Thời trẻ, ông đẹp trai, có sức quyến rũ, là một kỵ sĩ tài ba. Ở tuổi 38, ông bị một thứ bệnh mà ông cho là giống như những sự tàn phá của thời gian và ông có dáng dấp một ông già rụng răng, bạc tóc; ông than thở tiêu hóa kém, tuần hoàn kém, mất ngủ, bị những cơn sốt đày đọa:

“Tuổi thanh xuân êm đềm tan vỡ

Sức lực buổi đầu cũng cạn kiệt theo

Răng ta đen và đầu ta bạc trắng

Giây thần kinh rệu rã

Và trong hình hài lạnh giá

Thay vì những dòng máu đỏ

Huyết mạch ta chỉ chất chứa

một thứ nước nhờ nhờ”.

Ông không bao giờ nguôi ngoai, nhất là vì vẫn giữ nhu cầu hoạt động thể lực và tình yêu. Bệnh viêm khớp và phong thấp không cho phép ông chơi thể thao; ông trở thành cáu gắt, khó gần, chịu ảnh hưởng - theo ông nghĩ - của “ngôi sao Thổ”, ngôi sao chiếu mệnh của mình và khiến ông

“Dữ dằn, đa nghi, buồn rầu và ảo não”.

Ông nghĩ mình bị ngôi sao chiếu mệnh đọa đày. Sau một thời thanh xuân tin tưởng vào thắng lợi của chủ nghĩa nhân văn, ông chứng kiến sự sụp đổ những niềm hy vọng của mình: nội chiến tàn phá nước Pháp; 48 tuổi, ông chứng kiến cuộc thảm sát các tân giác đồ (la Saint - Barthélémy). Ông hoàn toàn thành thực khi viết:

“Báu vật thực sự của con người là tuổi thanh xuân

Những tháng năm còn lại chỉ là những mùa đông giá lạnh.”

Agrippa d’Aubigné cũng không kém chân thành khi ca ngợi cảnh êm đềm của tuổi già. Ông cũng so sánh nó với mùa đông; nhưng cho đó là mùa nghỉ ngơi thanh thản, chứ không phải mùa khô cằn lạnh giá[75]. Ông từng có cuộc sống sóng gió và phiêu lưu: từng trận mạc, bị thương, bị cầm tù, chinh phục các thành phố và sau đó buộc phải trả lại; nếm trải những nỗi vất vả cực kỳ và cả những niềm thất vọng xót xa. Ông từng yêu và để mất một người đàn bà đầu tiên, ở tuổi 70, ông những muốn tiếp tục chiến đấu trong hàng ngũ những người Tin lành để bảo vệ La Rochelle. Người ta khước từ sự giúp đỡ của ông, và ông rút về tòa lâu đài ở Crest cùng với Renée Burlamachi mà ông yêu và vừa mới cùng nhau kết hôn. Bà là một người phụ nữ 50 tuổi, có trình độ văn hóa rất cao và một mực tận tụy với ông. Ông tìm thấy sự êm đềm trong cuộc sống này của nhà quý tộc có học thức nơi thôn dã, được đón tiếp những người nước ngoài có danh vọng. Trong mùa đông của cuộc đời, ông sống ở một nơi ẩn náu thanh bình và ca ngợi nó trong những dòng thơ:

“Ta sống ít thú vui hơn, nhưng cũng bớt đi những nỗi khổ;

Chim ngưng hót và cũng im luôn những lời cám dỗ.

Không còn hái những hoa thơm, trái ngọt.

Không còn hiện lên, lừa gạt những ước mơ.

Mùa thu hưởng thụ hết thảy, tuổi già hạnh phúc biết bao,

Vì là mùa của sử dụng, chứ không phải của cần lao”.

Cả cái chân thành của Ronsard lẫn của d’Aubigné đều không khỏi rơi vào những chỗ sáo mòn. Trong thế kỷ này, chỉ duy nhất có một nhà văn tuyệt đối tránh được: đó là Montaigne. Theo kinh nghiệm bản thân, ông băn khoăn về tuổi già như thể trước ông, chưa một ai đả động tới nó; đó là bí quyết của tầm nhìn sâu xa của ông: ánh mắt trực diện và nghiêm khắc của ông hướng vào một hiện thực mà người ta thường ra sức che đậy. Thời Cổ đại biếm họa người già trong lúc ca ngợi tuổi già. Montaigne thì không chế giễu và cũng không tán dương. Ông muốn rút ra chân lý. Riêng cá nhân ông, ông không muốn tuổi già làm phong phú thêm chân lý ấy. Phản đối chủ nghĩa lạc quan mang tính chất giáo huấn của Platon và Cicéron, và cũng phản đối những tham vọng đạo lý của người già, ông nêu lên bằng chứng của chính bản thân mình, ông quá tuổi 35 chút ít khi hình dung lại quãng đời 30 năm qua, ông viết: “Về phần mình, tôi tin chắc từ tuổi ấy, cả tinh thần lẫn cơ thể tôi giảm bớt chứ không tăng thêm, và thụt lùi chứ không tiến triển. Có thể đối với những ai sử dụng tốt thời gian thì trí tuệ và kinh nghiệm tăng lên theo cuộc sống; nhưng cái hoạt bát, lanh lẹn, rắn rỏi và những bộ phận khác thực sự là của ta, quan trọng hơn và chủ yếu hơn thì suy tàn”.

Ông còn nói:

“Từ ấy, tôi già đi một quãng thời gian dài, nhưng chắc hắn không khôn ngoan thêm lên, dù chỉ một đốt lóng tay. Tôi vào lúc ấy và tôi vào giờ này, quả là hai; nhưng cái nào tốt hơn? Tôi không thể nói gì hết. Người ta dễ dàng làm người già nếu chỉ bước tới cái tốt đẹp hơn. Nó là một động tác của gã say rượu, lảo đảo, dị hình, hay là những chiếc que nhấc (jonchet) mà không khí điều khiển một cách ngẫu nhiên theo nó”.

Trong cuốn thứ ba, viết về sau, Montaigne tiếp tục ưa thích thời trai trẻ của mình hơn là một lứa tuổi mà ông đã coi như là tuổi già: “... Tôi sẽ hổ thẹn và là kẻ đố kỵ nếu cho rằng nỗi khổ và bất hạnh trong cảnh lụ khụ đáng ưa thích hơn những năm tháng tốt tươi, lành mạnh, tỉnh táo và cường tráng của mình, và nếu người ta đánh giá tôi không phải ở chỗ tôi đã từng trải qua, mà là ở chỗ tôi không còn tồn tại nữa... Cũng giống như vậy, trí tuệ tôi có thể như nhau ở cả hai thời điểm ấy; nhưng trước kia, nó có nhiều thành tích hơn, tươi trẻ, xanh tốt, ngây thơ hơn hiện nay...”.

Tôi ca ngợi Montaigne đã vượt qua những cái sáo mòn truyền thống và ra chiều êm dịu, không chịu công nhận bất kỳ một sự xuyên tạc nào là một bước tiến bộ và cho sự tích lũy đơn thuần năm tháng là một quá trình làm cuộc sống thêm phong phú. Nhưng trong trường hợp của ông, có một nghịch lý kỳ cục tuy ông không nhận ra nhưng lại lồ lộ trước mắt bạn đọc: tác giả càng cao tuổi thì tập Tiểu luận (Essais) càng trở nên một cuốn sách phong phú, thân mật, độc đáo và sâu sắc. Những trang sách chua xót viết về tuổi già với một phong cách tuyệt diệu, chắc hẳn ông không thể sáng tác ở lớp tuổi 30. Chính lúc cảm thấy giảm sút, là lúc ông vĩ đại nhất. Nhưng chắc hẳn ông không đạt tới độ vĩ đại ấy nếu không tự nghiêm khắc đối với bản thân mình. Mọi thái độ thỏa mãn sẽ làm cho công trình trở nên nhạt nhẽo: Montaigne trong lúc già đi đã biết tránh khỏi cảnh già lão. Sở dĩ ông tiến bước, là vì thái độ của Montaigne đối với thế giới và đối với bản thân mình ngày càng mang tính chất phê phán: và độc giả rơi vào tình trạng khó xử là phải chấp nhận thái độ phê phán trong lúc nhận thấy sự tiến bộ.

Tranh, tượng thời Phục hưng của chúng ta biết rất mơ hồ về quan niệm của thời kỳ này đối với tuổi già. Cũng như ở thời Trung đại, có những tranh ảnh thể hiện quan điểm của người bình dân. Nhưng cũng có một nền hội họa bác học với quan điểm cá nhân của người nghệ sĩ: họ chịu ảnh hưởng của thời đại tới mức nào?

Trên tranh ảnh dân gian, việc so sánh các lứa tuổi với các thời điểm trong năm đã trở thành sáo mòn. Một cuốn lịch đương thời minh họa các tháng bằng những cảnh sinh hoạt gia đình. Tháng mười một, ông bố trở nên già yếu. Tháng chạp, ông hấp hối. Những tranh, tượng khác gợi lên các “độ tuổi” theo một cách thức được kéo dài cho tới tận thế kỷ XIX: cuộc đời được diễn tả theo một thang bậc đi lên, tiếp theo là một thang bậc tụt xuống. Nó được thể hiện bằng hai cầu thang dẫn tới một tầng nghỉ. Trên tầng nghỉ này là một người đàn ông, hay một cặp vợ chồng, tuổi 50; bên trái, từ mặt đất, nơi để một chiếc nôi, vươn lên đứa trẻ, cậu thiếu niên, chàng thanh niên, người tráng niên; bên phải, bước xuống từng bậc một là những người tuổi 60, 70, 80, 90; ông già một trăm tuổi dính chặt vào giường nằm nghỉ ở chân cầu thang, ngang hàng với đứa bé sơ sinh. Các nhân vật ăn mặc theo thời trang. Phía dưới cầu thang là thần Chết cầm một chiếc hái trong tay. Điều đáng chú ý trong cảnh miêu tả cuộc sống này, là rất hiếm những người chết vào tuổi 100, và ngày xưa lại càng hiếm. Trên thực tế, vấn đề trên những tranh ảnh này, không phải là miêu tả cuộc sống con người như thể nó diễn ra trong hiện thực ngẫu nhiên, mà là xác định một thứ nguyên mẫu của hiện thực ấy. Hiện tượng bi quan ở đây mang cội nguồn Cơ đốc giáo: phải chịu đựng một quá trình suy sụp, con người, kể cả ở thời hưng thịnh nhất, trước hết phải lo chuyện chuộc tội[76].

Chủ đề các lớp tuổi của cuộc đời là một nguồn cảm hứng của các họa sĩ. Họ thường diễn tả các lớp tuổi ấy qua một bộ ba: một thanh niên, một người tráng niên, một ông già. Tình hình là như vậy trong tác phẩm Hòa nhạc (Concert) của Titien trong đó một người cao tuổi có bộ râu cằm, có cái đầu hói nhưng hình như vẫn trẻ trung[77].

Một chủ đề quen thuộc khác là chủ đề Giếng nước Trường sinh. Ở thế kỷ XV, đó là chủ đề của nhiều tranh: trên một bức, người ta thấy những người đàn bà già lặn xuống một bể bơi, và khi ra khỏi mặt nước, trẻ đẹp ra, ngả vào vòng tay những chàng trai xinh đẹp. Ở thế kỷ XVI, huyền thoại này vẫn sôi động tới năm 1512 tới mức trong cuộc viễn chinh phát hiện ra vùng Phlôriđa, Ponce de Léon ra sức đi tìm Giếng nước Trường sinh. Có nhiều tranh ảnh triển khai những chủ đề tương tự. Có một bức tranh nổi tiếng của Cranach-Em. Chính giữa bức tranh là một bể bơi rất rộng với những người tắm trần truồng; bên trái, những ông già được chở tới mép nước trong những chiếc xe bò hay được cõng trên lưng người; họ ra khỏi mặt nước ở bên phía phải, vui sướng; đàn ông và đàn bà nhảy múa, đùa nghịch trên các bãi cỏ.

Trong các bức tranh thời Phục hưng, người ta nhận thấy nhiều chân dung người già. Họ mang những tính cách rất khác nhau tùy theo trường hợp. Thời kỳ ấy, những ông già giàu có và được trọng vọng rất kiêu hãnh về tuổi già của mình. Ở Italia, nhiều người theo truyền thống cổ xưa: Rossellipo, Mino da Fiesole tạc tượng cho họ theo ý muốn của họ. Raphael, Titien vẽ chân dung các giáo hoàng; còn Tintoret thì vẽ các vị thống lĩnh và quý tộc patrixi: trên chân dung, họ có những bộ râu bạc trắng đẹp đẽ và gương mặt thanh thản. Trong các công trình cảm hứng bắt nguồn từ thời Cổ đại và Kinh thánh, người già thường được lý tưởng hóa. Nhưng các họa sĩ cũng sẵn sàng chọn những đề tài trong đó người già xuất hiện với tư thế không mấy nghiêm túc: Noé trong cơn say túy lúy, Silène cục cằn, Loth giữa đám con gái; trong số các họa sĩ khai thác đề tài này, có Durer, le Guerchin, le Tintoret, và đặc biệt là Lucas de Leyde, người thường vẽ những ông già trong những thái độ lố bịch; ông già dâm ô cũng được gợi lên trên nhiều bức tranh miêu tả Suzanne đang tắm. Nhiều họa sĩ cũng phỉ báng vẻ xấu xa của tuổi già. Trên bức tranh Chúa Giêxu giữa các bác sĩ của Durer, là hai gương mặt khá đẹp và một bộ mặt khủng khiếp của người già. Trên bức Hai người thu thuế của Van Reymer Swaete, trông gớm guốc nhất là một người rất già. Ngòi bút hiện thực chủ nghĩa được đẩy tới độ độc ác trong bức tranh Ông già và đứa cháu nổi tiếng của Chirlandaio[78].

Các họa sĩ cũng lấy đề tài người “đàn bà già xấu xí”. Bức tranh đẹp của Giorgione với tiêu đề Col tempo vẽ một người đàn bà tàn tạ vì tuổi già. Vẻ xấu xí thường bị đẩy tới mức biếm họa: Baldung vẽ những mụ phù thủy gầy guộc, héo hon, gớm ghiếc, hình như dựa theo thơ của Sigogne hay Marot. Quentin Metsys, bạn của Érasme, vẽ “mấy gương mặt đàn ông và đàn bà già nua gớm guốc” - theo lời một người đương thời kể lại - Bức nổi tiếng nhất là bức Bà Công tước xấu xí, trang sức thô kệch, áo để hở vai một cách gớm guốc, bộ mặt đầy vẻ thú tính. Wengel Hollar cũng vẽ một nhân vật như vậy trong bức tranh nhan đề Nhà vua và Hoàng hậu ở Tunis; người đàn ông không đẹp nhưng ít khiến người ta chú ý, còn người đàn bà thì là “bộ đôi” của Bà công tước xấu xí.

Trong hai bức tranh tuyệt tác của Franz Hals lúc ông đã rất cao tuổi, là bức Những vị Nhiếp chính, và nhất là bức Những bà Nhiếp chính, ông không theo một lối sáo mòn nào, không tán dương mà cũng không chế giễu tuổi già: ông tìm cách nắm bắt sự thật về những gương mặt mình thể hiện. Đó cũng là trường hợp của Vinci, của Rembrandt mà các tác phẩm dành một vị trí quan trọng cho người già. Vinci đưa việc nghiên cứu các đường nét của họ tới mức hoạt kê: ông làm như vậy đối với mọi lứa tuổi. Nhưng một vài nhân vật của ông được vẽ với những đường nét rất đẹp. Lúc tuổi mới ba mươi, Rembrandt đã vẽ người già: một trong những bức tranh cuối cùng của ông là bức Homère mù lòa, một tuyệt phẩm. Ông không quan tâm làm theo thời đại: ông tìm cách thể hiện nhãn quan của riêng mình.

Trong chừng mực xa rời cách thể hiện dân dã để trở thành một tập hợp những công trình sáng tạo cá nhân, tranh, tượng mất đi một phần quan trọng giá trị chứng nhân của mình; về phương diện này, ý nghĩa của chúng giảm sút trong lúc ý nghĩa của văn học tăng lên. Tôi sẽ không còn cơ hội để trở lại vấn đề này.

***

Từ thời Ai Cập cổ đại đến thời Phục hưng, chúng ta thấy chủ đề tuổi già hầu như bao giờ cũng được xử lý một cách rập khuôn: những sự so sánh giống nhau, những tính từ như nhau. Tuổi già là mùa đông của cuộc đời. Râu, tóc bạc trắng gợi lên giá tuyết: đối lập với cái lạnh lẽo của màu trắng là màu đỏ - ngọn lửa, nhiệt tình - và màu xanh, màu của cỏ cây, của mùa xuân, của tuổi trẻ. Những lối sáo mòn cứ tiếp diễn, có phần vì người già phải chịu một số phận sinh học bất di bất dịch. Nhưng cũng vì không phải là tác nhân của Lịch sử, người già không có gì để được chú ý, người ta không bỏ công nghiên cứu người già trong chân lý về họ. Thậm chí có khẩu hiệu không nói tới người già. Dù tán dương hay chế giễu, văn học vẫn thể hiện người già theo những lối sáo mòn, che giấu họ, chứ không phải phát hiện họ. Người già bị so sánh với tuổi trẻ và tuổi trưởng thành như một thứ vật dùng làm nổi bật thứ khác: họ không phải là chính bản thân con người mà là giới hạn của nó; họ ở ngoài lề cuộc sống con người; người ta không thừa nhận họ, không tự nhận biết mình trong con người họ[79].

Vào đầu thế kỷ XVII, có một biệt lệ nổi bật: sáng tác Vua Lear, Shakespeare tìm cách tượng trưng con người và số phận con người qua một ông già. Vì sao và như thế nào?

Trong tập Xonê, Shakespeare say mê lên án những sự tàn phá của thời gian. Ông so sánh đời sống con người với quá trình diễn biến một năm hay một ngày, hay với cả hai cùng một lúc: tuổi già là buổi suy tàn buồn bã.

Mặc dù vẻ chân thành xót xa, những lời thơ của ông viết về tuổi già vẫn là những cái khuôn mẫu kinh điển: tuổi già là mùa đông, là buổi hoàng hôn nhấn chìm tất cả những cái huy hoàng của tuổi thanh xuân; chỉ có thể chống lại tuổi già bằng cách giành giật lấy cái bất tử với tài trí của mình.

Shakespeare nhìn người già với một ánh mắt không mấy thú vị: “Nhiều người già trông vẻ như người đã chết; xanh xao, chậm chạp, nặng nề và bất động như chì” theo lời ông trong Roméo và Juliette[80].

Trong các vở bi kịch, Shakespeare ca ngợi một vài người già: Jean de Gand trong Richard II; hoàng phi Marguerite trong Richard III. Nhưng đó chỉ là những nhân vật thứ yếu, đại diện cho thế hệ cũ bên cạnh một nhân vật tráng niên.

Ngoài tác phẩm OEdipe ở Colone, Vua Lear là tuyệt tác duy nhất mà nhân vật là một người già; tuổi già trong đó không bị quan niệm như là giới hạn của cuộc sống con người, mà như là sự thật về cuộc sống ấy: cần hiểu con người và cuộc sống trần gian của họ bắt đầu từ đó[81].

Truyền thuyết này, mà nguồn gốc từ xa xưa, nằm trong phônclo ănglô-xaxông. Tôi đã nói vì sao tập tục của nước Anh thời Trung đại khiến nó rất được mến mộ. Shakespeare thể hiện, qua tấn bi kịch của người già, toàn bộ cái khủng khiếp của cuộc sống con người. Vào đầu vở kịch, Lear không điên: nhưng ở ông, bản thân tuổi già giống như sự điên dại. Không thích ứng được với hiện thực, ông quyết định một cách dại dột chia vương quốc cho những người con gái, và để đánh giá lòng yêu thương của họ, ông lại ngu xuẩn đòi hỏi họ phải có những lời tuyên bố. Vốn quen cho mình là nhà vua, với những lời ca ngợi huyênh hoang nhất và dễ bị những lời nịnh hót phỉnh phờ, ông ta tin vào những lời nói tốt đẹp của hai cô con gái lớn; thiển cận, bướng bỉnh, độc đoán, ông ta lồng lên trước thái độ của Cordélia khi nàng không chịu tham gia cái trò chơi lố bịch ấy và truất quyền thừa kế của nàng. Hai cô con gái đạo đức giả phê phán ông ta với một sự sáng suốt tàn ác: “Chúng ta phải chờ đợi ở tuổi già của ông ta, không phải chỉ những khuyết tật thâm căn cố đế, mà cả tình trạng bừa bãi tùy tiện mà những năm tháng tàn phế và giận dữ mang theo với chúng”.

Và do sự tàn ác của những người con gái của mình, Lear phải đi lang thang, giống như OEdipe nay đây mai đó, giữa một thiên nhiên thù địch: người già là một con người bị chia ly, bị lưu đày. Đầu óc rối loạn, sau khi mất hết tất cả, Lear là hiện thân của cảnh bơ vơ bi thảm của con người. Vào đầu vở kịch, ông ta giống như tất cả các nhân vật của Shakespeare bị một dục vọng dai dẳng - tham vọng, ganh tị, hận thù - đẩy tới những quyết định điên cuồng và tai hại. Tác giả miêu tả ông ta từ bề ngoài cũng với thái độ nghiêm khắc như đối với Macbeth hay Othello, nhưng khi cảnh trơ trụi và rối loạn khủng khiếp cho Lear thấy sự thật về hoàn cảnh của mình, thì Shakespeare nói lên lời nói của nhân vật bằng chính cửa miệng của ông ta: “Phải chăng con người chỉ là thế? Con người khi không trang sức thì không có gì hơn một con vật trần trụi tội nghiệp như nhà ngươi. Thôi đi! Đả đảo những thứ vay mượn! Thôi đi! hãy cởi bỏ hết ra tại đây!” - Lear vừa la hét vừa xé tan quần áo. Ông ta muốn tiêu diệt thứ trật tự cũ che giấu hết tính người của mình vì khiến con người trở thành nô lệ của cải và danh vọng: ông ta hé thấy một trật tự mới, trong đó con người sẽ xuất phát trở lại từ con số không, trong cái trần trụi của tuổi thơ. Chỉ có điều là đã quá muộn, ông ta chìm đắm trong một cơn điên dại trong đó thỉnh thoảng lóe lên những tia sáng chân lý: những sự phát hiện làm ông ta choáng ngợp ấy không thể giúp ông ta gì hết; chúng nâng ông lên trên bản thân mình: ông không còn thì giờ để thích ứng cuộc đời mình với chúng nữa. Thời Cổ đại và thời Trung đại khoác cho người điên một tính chất thiêng liêng và một thứ thiên nhân (voyance). Tuổi già thường gần như là điên dại nên có khi ở lớp tuổi ấy hai hình ảnh trái ngược nhau dung hòa với nhau: nhà hiền triết đáng kính và người điên già nua. Lear là như vậy. Lúc ông đạt tới cái cao siêu thì cũng là lúc ông tự đổi khác. Rốt cuộc, ông trở lại sáng suốt và Cordélia được trả lại cho ông: nhưng chỉ là xác đứa con gái ông ôm trong vòng tay. Và bản thân ông cũng không còn con đường thoát nào khác ngoài cái chết. Kott[82] có lý khi so sánh tấn bi kịch này với Mãn cuộc (Fin de partie). Đó là tấn thảm kịch của tuổi già khi nó phát hiện cho con người cái vô nghĩa của niềm đam mê vô bổ của mình. Nếu kết cục cuộc đời là sự bất lực lầm lạc ấy, thì toàn bộ cuộc sống lộ ra dưới ánh sáng của nó như một cuộc phiêu lưu khốn khổ.

Người ta thường băn khoăn vì lý do gì Shakespeare viết Vua Lear, tức là cho con người hiện thân trong một ông già. Phải chăng ông xúc cảm trước số phận bi thảm của tuổi già ở các thành phố và nông thôn nước Anh? Khi hệ thống trang viên (manoir) tan vỡ dưới triều đại Tudor và nạn thất nghiệp tàn phá các đô thị, thì nạn hành khất hoành hành, mặc dù bị cấm đoán - trừ dưới thời Éđouard VI -. Có thể nỗi khốn khổ của những người già lang thang - bị tước đoạt, với hai bàn tay trắng và ngơ ngác ấy gợi cho ông nhân vật nhà vua già. Nhưng cũng cần lưu ý là nhân vật của Shakespeare không phải là một con người theo đuổi tích cực những mục đích mang lại một ý nghĩa cho cuộc sống của mình - như nhân vật của Corneille hay của Racine. Nhân vật ấy bị thúc đẩy bởi những dục vọng mù quáng biến cuộc đời hắn thành một “cuộc độc thoại ồn ã và giận dữ do một thằng ngốc kể lại”. Cái phi lý ấy được bộc lộ một cách đặc biệt sáng tỏ, nếu chúng ta áp dụng cho nhân loại quan điểm của ông già, đoạn tuyệt với tương lai, rơi vào tình trạng thụ động đơn thuần của con người mình. Shakespeare miêu tả con người bị định mệnh của tuổi tác đè bẹp sau khi con người ấy làm nô lệ cho tham vọng, lòng ghen ghét và hận thù. Cá nhân, khi đã sa vào những sự quyến rũ, thì không muốn thừa nhận mặt tối tăm của cuộc sống hai chiều của chúng ta: trong những vở kịch lớn của Shakespeare, Vua Lear nhìn chung ít được ngưỡng mộ hơn cả và cũng khó hiểu hơn cả.

***

Ở thế kỷ XVII, lớp trẻ vẫn thực sự nắm quyền. Trong số các nhà vua, chỉ có một trường hợp ngoại lệ là Louis XIV, tuy đã già và bị bà de Maintenon cũng đã già thao túng, vẫn dự một phần tích cực vào công việc cai trị. Từ sau Hội nghị giám mục toàn thế giới ở Trente (Italia), nói chung, các giáo hoàng đều là người già. Giáo hội trở nên ổn định; chống lại các lực lượng phi - tập trung hóa, từ nay, Tòa thánh đồng nhất làm một với Giáo hội. Tòa thánh mở rộng ảnh hưởng nhờ các dòng tôn giáo, đặc biệt là các giáo sĩ dòng Tên (Jésuites), các nhà thần học và một mạng lưới các sứ thần Tòa thánh. Cuộc Phản - Cải cách (Contre - Réforme) tạo một uy thế lớn cho giáo hoàng và người ta đòi hỏi ở họ những tập tục khắt khe: tuổi tác góp phần làm cho họ mang tính cách thiêng liêng và người ta tin tưởng tuổi tác sẽ giúp họ thực hành cuộc sống đạo đức. Người ta cũng tin vào tính chất bảo thủ của người già trong lúc có thể e ngại những sáng kiến của một giáo hoàng trẻ tuổi ở tuổi 40. Còn nếu một giáo hoàng được bầu ở tuổi 70 hay 75 thì người ta hy vọng - đôi khi sai lầm - trước sau ông ta vẫn giữ được tính cách nhân vật họ đã lựa chọn và không đi trệch con đường đã được vạch ra. Trong số mười hai giáo hoàng lần lượt thay thế nhau sau Hội nghị Trente, hai vị được bầu ở tuổi 53 và 55, ba ở tuổi 60, hai ở tuổi 64, 4 ở tuổi 70, một ở tuổi 77. Về sau, các giáo hoàng và các thành viên trong Đoàn giáo chủ hồng y (Sacré College) đều hầu như bao giờ cũng rất già.

Thế kỷ XVII ở Pháp người già sống rất khó khăn. Xã hội thì chuyên quyền, độc đoán. Những người ở tuổi trưởng thành quản lý xã hội không dành chỗ cho những người không thuộc cùng một lớp tuổi với họ: người già và trẻ em. Tuổi thọ trung bình là từ 20 đến 25. Một nửa số trẻ em chết trước khi lên một; phần lớn người lớn ở độ tuổi từ 30 đến 40. Người ta suy sụt rất nhanh; vì lao động nặng nhọc, thiếu dinh dưỡng và vệ sinh kém. Nữ nông dân 30 tuổi là những bà già nhăn nheo, lụ khụ. Thậm chí, vua chúa, quý tộc, tư sản cũng chết ở tuổi từ 48 đến 56. Người ta tham gia sinh hoạt công cộng lúc 17-18 tuổi; coi những người có tuổi 40 là những ông lão. Người đương thời gạt bỏ cái ý nghĩ cho rằng bà de La Fayette có thể chăn gối với La Rochefoucault vì bà đã 36 tuổi, và ông, 50[83]. Ở tuổi 50, người ta không còn có chỗ đứng trong xã hội. Đi du lịch, đổi chỗ từ thành phố này sang thành phố khác, chơi thể thao... là chuyện quá mệt mỏi. Người năm mươi tuổi rút lui về với ruộng đất của mình hay tu hành. Người ta tôn trọng người giàu có, ông điền chủ, vị thủ lĩnh, người có chức tước, chứ không tôn trọng tuổi tác đơn thuần. Trí nhớ và kinh nghiệm có thể tạo nên giá trị cho một vài cá nhân có tuổi. La Bruyère viết: “Một ông già từng sống trong triều đình, có quan điểm đúng đắn và một trí nhớ trung thành là một kho báu vô giá”. Nhưng tự thân tuổi già không khêu gợi một sự trọng vọng nào.

Đối với nông dân và thợ thủ công, chế độ nuôi dưỡng gia đình vẫn tồn tại. Giáo hội cứu trợ những người nghèo khổ. Nhưng sự trợ giúp không đầy đủ, vì cuộc sống quá khó khăn: nạn đói kém, nạn chúa đất bóc lột nông dân, các ông chủ lớn bóc lột công nhân.

Đời sống của trẻ em cũng như của người già hết sức khó khăn. Thời Phục hưng, người ta quan tâm tới trẻ em, tìm cách đề phòng cho chúng khỏi sự tha hóa của thế giới người lớn. Nhưng vì cuộc sống quá khó khăn, không thể chăm sóc chúng nhiều được. Ở thế kỷ XVII, trẻ em được tách khỏi xã hội và được nuôi dạy một cách nghiêm khắc. Cho tới tuổi 20, người ta đánh đòn các thị đồng (page) và học sinh mà không phân biệt giai cấp: người ta nhất loạt đưa toàn bộ lớp tuổi thơ vào hàng ngũ những tầng lớp thấp nhất trong dân chúng. Văn học không biết đến lớp tuổi này. La Fontaine nhận xét: “Lớp tuổi này không có tình thương”. La Bruyère miêu tả trẻ em như những con yêu quái nhỏ và kết luận: “Chúng hoàn toàn không muốn chịu đau khổ nhưng thích làm người ta đau khổ”. Thậm chí Bossuet nói: “Tuổi thơ là cuộc đời một con vật”. Không một tác giả nào khác nói tới chúng. Lớn lên, chúng tiếp tục phải chịu quyền uy của ông bố: ở thời Trung đại, chúng thoát khỏi quyền uy ấy vào tuổi 14. Ở thế kỷ XVI và XVII, tuổi trưởng thành được ấn định là 21. Từ 1557, người con trai phải được bố đồng ý khi kết hôn, còn trước đó, cậu ta được tự mình định đoạt lấy. Ở thế kỷ XVII, cha có thể truất quyền thừa kế của con cho một người khác, điều không được phép cho tới lúc bấy giờ.

Đầu thế kỷ XVII, truyền thống khinh ghét phụ nữ vẫn gợi lên những lời thóa mạ chống đàn bà già. Chúng đặc biệt dữ dội ở Quevedo, nhà thơ và nhà tiểu thuyết Tây Ban Nha. Tác giả quý tộc và theo đạo Thiên Chúa này miêu tả toàn thể loài người với những nét lố bịch[84]. Tất cả nhân vật của ông đều là những con rối vô tri vô giác, đôi khi quái gở. Quevodo thích thú mô tả tình trạng thoái hóa của cơ thể họ, khiến họ ở dưới cả loài vật. Ông đặc biệt công kích phụ nữ. Ông coi các cô gái là “những con quỷ ngọt ngào”; và thậm chí nếu họ đẹp, ông cũng không kiêng nể: đối với ông, tự thân nữ tính là đáng ghê tởm. Ông so sánh những người phụ nữ xấu với cái chết. Và đặc biệt phụ nữ già ám ảnh ông. Và một chủ đề thường trở đi trở lại ở Quevedo là người đàn bà già khăng khăng cho là mình còn trẻ trung, bất chấp mọi sự thật hiển nhiên. Ông đặc biệt công kích những mụ phù thủy, những bà quản gia và nhất là các bà vú già - hiện thân của chính bản chất sự già nua - “Mũi thì nói chuyện với cằm và sát tận cằm tới mức cùng nhau tạo thành những cái móng vuốt”. Sinh ra để bảo vệ các cô gái, nhưng các bà già lại làm họ hư hỏng. Trong hơn hai thế kỷ sau nhà văn này, văn học Tây Ban Nha tiếp tục khai thác chủ đề bà vú già - mối lái (duègne - entremetteuse).

Ở Pháp, vào đầu thế kỷ XX, ngoài lề chủ nghĩa kinh điển, có một bộ phận văn học khai thác cái kỳ cục, cái nực cười và thích thú gợi lên cái xấu xí. Rất đáng chú ý là Saint - Amant cho người phụ nữ già là “một hình ảnh sống động của cái chết”; thích thú chồng chất sức nặng của năm tháng lên đôi vai họ. Nhiều tác giả khác cũng vẽ lên hình hài xấu xí của các bà già. Duy chỉ một nhà thơ bênh vực tuổi già của phụ nữ là: Maynard. Cũng có khi ông gợi lên thoáng qua một bà già xấu xí phả ra từ “cửa miệng không răng một mùi hôi thối làm cho những con mèo cũng phải hắt hơi”[85]. Nhưng ông là tác giả một tập thơ đẹp, tập Thơ ca ngợi một người đàn bà đẹp, trong đó ông tán dương những nét duyên dáng của tuổi già. Ông cam đoan với người yêu là bà vẫn thân thiết đối với mình với mái tóc hoa râm cũng giống như trước kia với mái tóc vàng óng ánh:

“Nhan sắc tôn vinh em từ thuở còn thơ

Nay vẫn một lòng tôn thờ khi mái đầu em đã bạc”.

Đó là một âm sắc hoàn toàn mới mẻ và sau này sẽ không còn vang vọng. Nhưng dẫu sao, nền văn học đương thời cũng dành cho người già một giá trị to lớn hơn so với các thế kỷ trước. Corneille tạo nên những gương mặt người già đáng kính với Don Diègue và Horace.

Chính tình hình thời cuộc gợi cho ông trở lại chủ đề mà Guilhem de Castro đã sử dụng trong vở Romancero. Nhà nước lúc bấy giờ chưa hoàn mãn. Một thứ đạo đức học cá nhân chủ nghĩa và phong kiến vẫn tồn tại. Quan hệ chư hầu chưa bị tiêu diệt: các nhà quyền quý vẫn có đông đảo người lệ thuộc, được các gia đình phục vụ và nghĩa vụ của những gia đình này đối với lãnh chúa quan trọng hơn sự vâng lời đối với nhà vua. Điều mà Corneille mong ước, là một thế cân bằng giữa vương quyền và giai cấp quý tộc; ông muốn dung hòa việc tôn trọng pháp luật mà biểu tượng là đấng quân vương, với những giá trị của lòng hào hiệp và “chiến công”. Cũng như trong Romancero và ở Guilhem de Castro, chính sự xung đột giữa các thế hệ làm nảy sinh tấn bi kịch, và ở đây, nó có hai mặt. Bá tước Don Gormas, ở tuổi tráng niên, với sức mạnh hiện tại, đối lập với Don Diègue, nay đã già yếu. “Ngày xưa ông anh dũng thì ngày nay tôi cũng chẳng hề thua kém”. Điều đáng lưu ý là ông ta tuyệt nhiên không đếm xỉa tới những chiến công ngày trước của Don Diègue; không mảy may tôn trọng tuổi già. Còn Don Diègue thì không thể chịu đựng nổi là quá khứ không là gì cả, còn hiện tại là tối thượng.

Tuổi già, nhẽ ra phải là lúc phát triển tột bậc một cuộc đời với những công trạng vinh quang, nhưng lại có thể phá hủy hết tất thảy do thể lực suy yếu. Nguồn trông chờ duy nhất là người con trai, giống như ông bố trong chừng mực, chàng cũng tượng trưng cho dòng dõi như ông bố. Rodrigue sẽ trả thù để bảo vệ danh dự của bố, của tổ tiên, của bản thân mình. Song tuy đạo lý phong kiến mà ông bố là người đại diện buộc chàng phải hành động ngay tức thời, nhưng với tư cách cá nhân, chàng nói với Don Diègue một cách gay gắt: “Tên tuổi của mình ư? Chỉ là chuyện mất thì giờ bằng những lời lẽ vô bổ”. Người đã trưởng thành cũng như thanh niên, đều không tôn kính tuổi già chỉ vì tuổi già. Trả thù cho cha, Rodrigue thay thế ông. Người chiến thắng quân Maures, trụ cột của vương quốc, người anh hùng, chính là chàng.

Nhưng tuy mất đi quy chế con người “hành động”, Don Diègue vẫn giữ một vai trò quan trọng. Ông là một cố vấn khôn ngoan của con trai. Chính ông thuyết phục Rodrigue không đắm chìm trong thất vọng và khuyên chàng đi đánh quân Maures để giành lại ân sủng của nhà vua. Chính ông xin nhà vua trước khi trừng phạt Rodrigue, hãy có thì giờ suy nghĩ, khiến cho le Cid giành được vinh quang. Cuối cùng, sau khi làm tròn nghĩa vụ đối với dòng dõi, Rodrigue và Chimène, tuân theo lệnh nhà vua. Corneille thực hiện thông qua tưởng tượng giấc mơ của mình: giai cấp quý tộc và vương quyền dung hòa được với nhau nhờ vai trò trung gian của một nhà quý tộc già.

Vai trò trung gian này được giao phó cho ông già Horace, ông là người canh giữ trật tự La Mã, cũng như Don Diègue canh giữ trật tự phong kiến. Chỗ khác nhau quan trọng là trật tự này không dành chỗ cho chủ nghĩa cá nhân; khi bắt đầu vở kịch, việc chuyển giao quyền lực diễn ra không có trắc trở, phù hợp với các thể chế, và không hề có gì là sỉ nhục đối với người cha phải đứng bên ngoài cuộc chiến đấu trong khi những người con trai sẵn sàng liều mình. Người cha thanh thản chấp nhận ý nghĩa, danh dự cuộc sống không còn nằm trong tay mình, mà trong tay hậu duệ mình. Tuy nhiên, nếu con trai ông phản bội La Mã thì ông đau khổ cho cả La Mã và cho cả cá nhân mình: ông cảm thấy mình trực tiếp có liên quan. Và thật ra, không có khoảng cách giữa Nhà nước và bản thân ông: ông tượng trưng cho những giá trị La Mã, khiến ông mang một tính cách thiêng liêng. Chính cái uy tín hầu như siêu nhiên này cho phép ông xin cho con trai không bị trừng phạt về tội giết chết Camille: công lý mà ông đòi hỏi là công lý tuyệt đối nhà làm luật phải chấp nhận.

Corneille không phải chỉ thừa nhận - ít nhất cũng về tư tưởng - một vị trí quan trọng của người già trong xã hội: ông còn đòi hỏi cho người có tuổi quyền yêu đương; về điểm này - như chúng ta đã thấy - thế kỷ ấy không có thái độ dứt khoát. Corneille đã hơn 50 tuổi - lứa tuổi cao ở thời đại ông - khi ông say mê bà Du Parc, sáng tác những vần thơ đẹp về bà, những vần thơ được công bố sau khi bà qua đời.

Trong Sertorius, ông miêu tả những nỗi day dứt của một ông già đam mê, một người tình nhút nhát và run rẩy, với mái tóc hoa râm trên “một vầng trán nhăn những nếp nhăn đang trẻ lại”. Ở tuổi 66, Corneille phân tích trong Pulchérie tình cảm của một ông già đang yêu. Cũng như Sertorius, nhân vật Martian tự trách mình về những tình cảm ấy. Là người trung thực, kín đáo, Martian che giấu bà nữ hoàng tình yêu của mình và giục giã bà kết hôn với người khác. Cuối cùng, chính bà đề xuất với ông một cuộc kết hôn làm vì (manage blanc). Nhiều nhà quý tộc già tự nhận ra hình ảnh mình trong nhân vật này, và trong đó - theo Fontenelle - chính Corneille tự thể hiện bản thân mình. Thống chế de Gramont ca ngợi nhà thơ: chưa bao giờ người ta đưa lên sân khấu một người tình dưới dạng một ông già; ông hài lòng Corneille đã làm điều đó, và nếu quả hình ảnh ấy dùng làm khuôn mẫu cho nhà thơ, thì ông vui sướng vì điều đó. Corneille có thái độ khoan dung đối với người già vì quan niệm lạc quan của ông về xã hội: là người phản đối giai cấp tư sản, mặc dầu nguồn gốc của mình, ông ca ngợi sự liên minh - mà ông ước mong bền vững - giữa Nhà nước và giai cấp quý tộc[86].

Chúng ta bắt gặp một quan điểm tương tự ở Saint - Évremont, người ca ngợi và đồng tình với nhiều ý kiến của Corneille. Sống lưu đày ở Luân Đôn thời cuối đời, sau một cuộc công kích kịch liệt Mazarin, ông sống một tuổi già tĩnh lặng, đọc và viết sách, và nhất là vui thú đàm đạo mà ông coi trọng hơn hết mọi thứ khác. Là môn đệ của Montaigne, ông cũng không tin là tuổi già mang tới sự khôn ngoan: “Tôi đã mất hết mọi ý thức về sự trụy lạc mà không biết sự thay đổi ấy là do tình trạng yếu đuối của một cơ thể ủ rũ hay do tính chất điều độ của một trạng thái tinh thần trở nên khôn ngoan hơn trước kia. Ở độ tuổi của tôi hiện nay, khó có thể biết những đam mê mình không còn cảm nhận nữa đã bị dập tắt hay chỉ mới bị chế ngự”. Ông từng luôn luôn, cùng với Épicure, cho rằng hạnh phúc của người ta, chủ yếu là ở chỗ không khổ sở: vì mạnh khỏe nên ông hưởng thụ và bằng lòng với sự thanh thản này. Nhưng ông vẫn nghĩ là tuổi tác có những nỗi buồn của nó. Viết thư cho Ninon de Lanclos - người trao đổi thư tín trìu mến với ông trong một thời kỳ dài -, ông bảo không bao giờ còn hy vọng gặp lại bà nữa và đau buồn vì thế: “Điều tôi thấy đáng giận nhất ở lớp tuổi mình, là không còn hy vọng, niềm hy vọng vốn là niềm đam mê êm đềm nhất và góp phần nhiều nhất làm chúng ta sống vui vẻ hơn”. Tình bạn đối với ông bao giờ cũng rất đáng quý và ông không hề phân biệt nó với tình yêu: theo ông, tình yêu phải được điều chỉnh bằng trí tuệ, nghĩa là phải dựa trên cơ sở quý mến nhau; lúc đó, nó không còn là một niềm đam mê nữa và không gây đau khổ. Đó là một tình cảm có thể làm người ta kiêu hãnh, kể cả lúc tuổi đã cao. Ông khẳng định một ông già có quyền yêu, với điều kiện, như Martian, đừng đòi hỏi phải được đền đáp. Ở tuổi 80, ông yêu tha thiết nữ công tước de Mazarin vốn là một người bạn tuyệt vời đối với ông. Khi bà qua đời, ông say mê nữ hầu tước de La Perrine cũng một cách kín đáo như vậy. Ông viết; “Bạn kinh ngạc một cách sai lầm là người già vẫn còn yêu, vì cái lố bịch không phải là để người ta đụng tới mình, mà là nghĩ một cách ngu xuẩn rằng mình vẫn có thể làm người khác thích thú... Niềm vui lớn nhất còn lại của người già, là sống; và không có gì bảo đảm cho cuộc sống tốt hơn là tình yêu của mình... Vì vậy, tôi yêu tức là tôi sống là một hệ quả thật sự sống động, vì nhớ lại những niềm ước mơ của tuổi trẻ tới mức đôi khi tưởng tượng là mình vẫn còn trẻ trung”. Trong một bài tiểu luận về tình bạn, ông tán thành hai cuộc hôn nhân muộn mằn của ông de Senneterre và của thống chế d’Estrées. Theo ông, chính Salomon đã làm gương cho họ. Thậm chí ông nghĩ người ta thiên về tình yêu lúc cao tuổi hơn lúc trước. Năm 1663[87], ông viết: “Người ta chỉ vừa chớm già là người ta đã bắt đầu chán ngấy mình vì một nỗi chán chường hình thành một cách bí ẩn trong chính con người mình. Lúc đó, tâm hồn ta, không còn một chút tự ái, dễ dàng tiếp nhận niềm tự ái người ta khơi gợi cho mình”. Vì vậy - theo ông -, người già có thể bị tổn thương trong tình cảm quá tự yêu mình (narcissisme) - đây là một ý tưởng mới và thú vị - và do vậy không thể tự vệ trước một con người quyến rũ[88].

Hình ảnh người già đến đây trở nên tinh tế hơn trước kia, trở thành một con người và không bị cấm đoán trước bất kỳ một tình cảm nào của con người ở Corneille và Saint - Évremont, tình yêu được nói tới ở đây là ái tình thuần khiết (amour platonique). Vì vậy, nó được cho phép theo thứ quy tắc tình ái từng ít nhiều được thiết lập tương đối rõ ràng trên các đường phố nhỏ, để phân biệt nhà quý tộc với người trưởng giả. Nó làm người ta xúc động ở công chúa de Clèves, một phụ nữ có chồng bắt buộc phải chung thủy; vì sao nó gây phẫn nộ ở một người cao tuổi? Và sự nhạy cảm của thế kỷ lại càng thích hợp hơn, vì nếu có những người phê phán thì trái lại, những người khác ca ngợi những ông già 80 tái hôn.

Chúng ta rơi trở lại vào ước lệ của Molière: tuổi già là một chủ đề ông từng khai thác không một chút độc đáo, trong lúc theo các tác giả Cổ đại và Italia. Ông lấy lại của họ nhân vật ông già đa nghi nhưng dại dột, biển lận nhưng cả tin, hay quở trách nhưng nhút nhát. Nhân vật ấy không mấy giá trị nhưng lại có nhiều tham vọng. Molière khắt khe hơn đối với tuổi già so với Térence và thậm chí so với cả Plaute. Chúng ta chỉ tìm thấy trong sáng tác phẩm của ông một người già dễ thương duy nhất. Trong Trường học các ông chồng, dựa theo tác phẩm Adelphes, Sganarelle, chắc hẳn tứ tuần, là một ông lão ghen tuông và độc đoán, nhưng Ariste, người anh trai lớn hơn hai mươi tuổi, lại là người có tư tưởng tự do, thận trọng, chăm sóc hình hài nhưng không đỏm dáng một cách thái quá. Ông được người phụ nữ ông muốn kết hôn yêu mến, trong lúc Sganarelle bị người đàn bà ông ta tán tỉnh lừa gạt. Nhân đây, cần đính chính một sự nhầm lẫn quen thuộc: không phải tất cả các nhân vật người già của Molière đều là tứ tuần. Quả là Arnolphe 43 tuổi. Nhưng trong Vụ hôn nhân cưỡng ép, Sganarelle - kẻ đòi hỏi một cách nực cười tình yêu của một cô gái và bị trừng phạt - ở tuổi 53. Géronte, trong Những thói xảo quyệt, là một người rất già. Harpagon tuổi trên 60. Còn khả ố hơn nhân vật trong L’Aululaire, lão không phải chỉ say mê túi tiền, mà còn là một ông bố độc đoán và một người tình lố bịch. Mối xung đột cha - con mà Molière đưa lên sâu khấu có phù hợp với hiện thực không? Vì đây là một hiện tượng bắt chước hơn là sáng tạo, nên về vấn đề này, không thể tìm thấy trong tác phẩm của ông một bằng chứng về tập tục đương thời.

***

Muốn tìm cách chống lại cảnh nghèo khổ khủng khiếp tàn phá nước Anh, vào năm 1603, lúc cuối triều đại của mình, Élizabeth ban hành đạo “luật người nghèo”: chính phủ chịu trách nhiệm về những người bần cùng, qua vai trò trung gian của các giáo khu. Người ta đánh thuế nhân dân để có những số tiền cần thiết. Những người được coi là có khả năng lao động bị bóc lột trong các work-houses (trại tế bần)[89]; còn trẻ em thì người ta cho nông dân hay thợ thủ công thuê. Lao động trong work-houses cực kỳ nặng nhọc. Và các giáo khu chỉ cứu trợ những người bần cùng trong cộng đồng; chứ không quan tâm tới những người mới tới, và càng ít hơn đối với những người lang thang cực kỳ đông đảo lúc bấy giờ.

Trong bốn chục năm đầu thế kỷ XVII, nhiều tổ chức từ thiện tìm cách bổ khuyết tình hình khó khăn này, thành lập bệnh viện, nhà cứu tế. Tôn giáo khuyên người ta tôn trọng người nghèo và yêu cầu người giàu bố thí. Nhưng các tín đồ Thanh giáo lên nắm quyền gây nên về phương diện này một cuộc cách mạng về tư tưởng. Họ là những người tiểu chủ, thợ thủ công và nhất là nhà buôn. Những người này đã từng đấu tranh chống những độc quyền nhà vua ban phát và bóp nghẹt họ: họ đòi hỏi tự do thương mại và cho rằng chỉ có nền Cộng hòa mới có thể đem lại quyền tự do ấy. Trong lúc ở Pháp với một chế độ quan liêu hữu hiệu, biết liên kết giai cấp tư sản với chính phủ mà chính phủ không bị lung lay, thì ở Anh, nơi bộ máy cai trị sút kém, một cuộc xung đột xảy ra giữa giai cấp tư sản bị ức hiếp và vương quyền: rốt cuộc, vương quyền bị đánh bại. Các tầng lớp trung lưu tự nguyện phục hưng nền kinh tế, trong lúc về phương diện này, nước Anh kém xa Hà Lan. Thanh giáo (puritanisme) cố gắng làm cho đạo Cơ đốc thích ứng với một xã hội công nghiệp và thương mại với sự thống trị của tinh thần cạnh tranh. Nó nhấn mạnh châm ngôn: “Không lao động thì không ăn”. Tất cả các nhà thuyết giáo đều nhấn mạnh nghĩa vụ lao động, vì các nhà tư sản cho rằng chính sự lười nhác và nạn say rượu kìm hãm tiến bộ. Élizabeth Jocelyne viết năm 1632: “Không có thân phận nào tồi tệ hơn thân phận kẻ lười biếng. Thượng đế coi đó là một kẻ ăn bám vô ích, không thể phục vụ Người; và tình trạng cực kỳ nghèo đói của hắn khiến hắn bị mọi người lên án”. Đạo đức tôn giáo và những đạo lý cao đẹp nhất là ở chỗ thành công trong công việc. Cách cầu nguyện tốt nhất, là lao động: lao động là một thứ thánh lễ và lợi nhuận là dấu hiệu của một niềm ưu ái của Chúa. Người ta lên án người nghèo đói là lười biếng và không biết phòng xa; không khuyến khích những thói tật ấy. Nạn hành khất bị lên án là phi - đạo lý. Thay vì bố thí, người ta cho vay lãi.

Những người già nghèo đói bị chết. Trái lại, trong giai cấp tư sản, tuổi già được tôn vinh. Chúng ta đã biết là ở thời Trung đại, gia đình với tư cách là gia đình không được lý tưởng hóa: nó được lý tưởng hóa trong các tầng lớp trung lưu trong đó có các tín đồ Thanh giáo. Người già là biểu tượng và hiện thân của gia đình và được tôn trọng. Ở thế kỷ XVI, cha mẹ đã đòi hỏi con cái phải tuyệt đối vâng lời; việc kết hôn của con cái bị áp đặt; có khi người ta bắt một chú bé lên 5 kết hôn với một cô bé lên 3. Trên sân khấu thời Élizabeth, người ta thấy thanh niên đấu tranh cho tự do hôn nhân. Đối với những người Thanh giáo đương thời, nguyên tắc quyền lực được khẳng định rõ ràng và nghiêm ngặt hơn bao giờ hết. Năm 1606, quy ước của Giáo hội Anh áp dụng quan niệm của Bodin, một người Pháp vừa được dịch công trình: cha phải có quyền sống, quyền chết đối với con cái. Những người Thanh giáo khẳng định: vua phải là cha của thần dân, và chủ gia đình phải có quyền tối cao đối với gia đình. Có nhiều bài thuyết giáo về cách quản lý gia đình và quyền lực phải công nhận đối với người cao tuổi. Vì được giải thoát khỏi những niềm đam mê - hay chí ít người ta cũng cho là như thế - nên có thể nói người cao tuổi thực hiện một cách tự nhiên, chủ nghĩa khổ hạnh mà tín đồ Thanh giáo muốn người ta phải tuân thủ trong cuộc sống: họ là một tấm gương cần noi theo. Và vì mọi thành tựu là dấu hiệu của một sự ban phúc của Thượng đế, nên tuổi thọ được coi là một minh chứng của đạo đức. Vì tất cả những lý do ấy, tín đồ Thanh giáo tôn trọng người già. Khi lên nắm quyền, họ tìm cách áp đặt đạo lý của họ cho cả nước. Họ bắt đóng cửa các sân khấu, cho đó là những nơi sa đọa.

Chế độ Trùng hưng (Restauration) phản ứng dữ dội chống lại các tín đồ Thanh giáo. Quả là một sự kiện quan trọng khi người ta mở lại các nhà hát trong đó lần đầu tiên các nữ diễn viên đóng vai phụ nữ. Những tác giả trong ba chục năm sáng tác cho sân khấu và đám khán giả hoan hô họ là một nhóm rất hẹp các nhà quý tộc. Họ khinh rẻ những giá trị tư sản từng được các tín đồ Thanh giáo ca ngợi. Sân khấu của họ tàn nhẫn, mang tính chất xinic, ra mặt chế giễu đạo lý dưới mọi hình thức. Đặc biệt nó chống lại tuổi già.

Trên sân khấu thời Élizabeth, thanh niên đấu tranh cho tự do, nhưng người cao tuổi được miêu tả một cách vừa trìu mến vừa hài hước. Cuối thế kỷ XVII, xuất hiện rất nhiều vở hài kịch minh họa cuộc xung đột giữa các thế hệ. Một trong những vở có ý nghĩa nhất là vở Love for love (Yêu để yêu) của Congreve. Valentin và Angelica yêu nhau. Ông bố của Valentin và ông chủ của Angelica là hai ông già khả ố và lố bịch. Foresight[90] thì “mù chữ, rầu rĩ, mê tín, cho là mình hiểu thuật chiêm tinh, thuật coi tướng tay” và luôn miệng tiên đoán với lối thông thái rỏm. Cô cháu gái không kiêng nể bảo lão những sự thật về lão và chế giễu lão. Còn Sampson là một ông bố biến chất. Để trừng phạt Valentin về tội hoang phí, lão muốn bắt chàng phải nhường quyền thừa kế cho cậu em trai là Ben, một thủy thủ vừa mới trở về gia đình: chỉ với điều kiện ấy, cậu ta mới chịu trả các khoản nợ cho ông anh trai. Valentin buộc phải nhượng bộ vì chàng mắc những khoản nợ nóng, và có trả được nợ thì mới có thể cưới Angelica. Nhưng chàng đối đầu với ông bố trong một trận cãi cọ kịch liệt, trách móc bố về tội biển lận, nhẫn tâm. Ông bố nói với chàng với một kẻ cao ngạo không thể tưởng tượng nổi: “Tao muốn làm gì thì không thể làm được hay sao? Mày không phải là nô lệ của tao hay sao? Tao không đẻ ra mày hay sao? Mày tự động bước chân vào thế giới này hả? Không phải tao đưa mày vào với quyền lực hợp pháp của một ông bố hả?” Khốn khổ hơn là lão muốn kết hôn với Angelica. Nàng giả vờ nhận lời và khéo léo thu xếp để ông bố trả hết nợ cho con trai mà anh chàng vẫn không phải từ bỏ quyền thừa kế: Lúc đó, nàng chế giễu lão một cách thẳng thừng: “Tôi chưa bao giờ không yêu con trai ông và ghét bản chất hiềm thù của ông... anh ấy có bao nhiêu đức tính thì ông có bấy nhiêu tật xấu và thậm chí còn nhiều hơn; và tôi sung sướng bao nhiêu vì được sống hạnh phúc cạnh anh ấy và mang lại hạnh phúc cho anh, thì tôi cũng sung sướng bấy nhiêu khi thấy ông bị trừng phạt”. Valentin đồng tình với người yêu: chàng hoan hỉ trước bộ mặt chưng hửng của ông bố. Chúng ta bắt gặp cấu trúc này ở nhiều vở kịch. Chàng trai, mà ưu thế được khẳng định trong bốn màn đầu, hoàn toàn thắng lợi ở màn thứ năm. Sự chống đối truyền thống chống lứa “tuổi rầu rĩ” đạt tới độ dữ dội chưa từng thấy cho tới lúc bấy giờ. Con trai, con gái đều phẫn nộ nổi dậy. Họ phủ nhận mọi giá trị đạo lý và xã hội do các tín đồ Thanh giáo áp đặt.

***

Thế kỷ XVIII ở khắp châu Âu, dân số gia tăng và trẻ ra nhờ chế độ vệ sinh tốt hơn. Một cuộc điều tra ở Villeneuve-de-Rivière, trong vùng Comminges, cho thấy sau 1745, tỷ lệ tử vong của thanh niên, từ 15 đến 20 người mỗi năm, rút xuống còn lại 3 hay 4. Đồng thời, việc cải thiện điều kiện vật chất làm tăng thêm tuổi thọ. Số người thọ 80 và thậm chí 100 tăng lên nhiều, còn trước 1749 thì rất hiếm. Tuy nhiên, bước tiến này chỉ xuất hiện trong các tầng lớp được ưu đãi. Năm 1754, khi nói về nông dân Pháp, một tác giả người Anh viết: “Đó là một loại người bắt đầu chết dần chết mòn trước 40 tuổi, vì không được bù đắp lại tương xứng với những nỗi vất vả”. Năm 1793, một người Anh đi du lịch ở châu Âu lại viết: “Mặc dù bệnh tật vì ăn quá ngon, thiếu hoạt động và sống trụy lạc, tuổi thọ của họ[91] cao hơn mười năm so với những người tầng lớp dưới vì những người này bị mòn mỏi trước tuổi bởi lao động, nghèo khổ, vất vả và vì cảnh nghèo đói không cho phép họ tìm được những thứ cần thiết cho cuộc sống vật vờ”. Thảng hoặc những người bị bóc lột sống nổi đến tuổi già, thì cảnh già lão buộc họ rơi vào cảnh bần cùng. Các hội tương tế xuất hiện ở Trung Âu từ thế kỷ XIV, nhưng tồn tại khó khăn và bất hợp pháp ở Pháp. Cũng như mọi tổ chức nghề nghiệp chúng bị luật Le Chapelier ngăn cấm. Dẫu sao thì phương tiện của chúng cũng thiếu thốn: người già không nuôi dưỡng được gia đình, chỉ có thể trông chờ vào sự cứu trợ của Giáo hội.

Ở Anh, dưới danh hiệu hội ái hữu (amicale), các hội tương tế phát triển mạnh. Trong nửa thứ hai thế kỷ XVIII, do trào lưu tình cảm ảnh hưởng tới toàn bộ tư tưởng châu Âu, dư luận xúc động trước cảnh nghèo khổ của con người. Người ta hiểu trách nhiệm thuộc về xã hội, chứ không phải thuộc về bản thân người nghèo khổ. Đạo luật 1782 cho phép các giáo khu tập hợp nhau lại thành hiệp hội để thu thuế và sử dụng thuế cho người nghèo. Nhà nước hình như thừa nhận mọi người đều có quyền sống[92]. Hội nghị quan tòa họp tại Speehamland khẳng định điều đó năm 1785: nếu một người không đủ sống trong lúc lao động thì xã hội phải đảm bảo cuộc sống cho họ. Cứu tế xã hội được cải cách theo hướng ấy: cảnh nghèo khổ của người tàn tật, người già nhờ vậy có được giảm bớt chút ít. Mặc khác, công nhân ngày một thêm liên kết với nhau để đấu tranh chống lại giới chủ, và cũng để tương trợ nhau chống thất nghiệp và bệnh tật.

Người già thuộc các tầng lớp được ưu đãi được hưởng những sự thuận lợi về mặt tập tục. Nhờ tiến bộ kỹ thuật, ở Pháp và ở khắp châu Âu, đời sống vật chất đầy đủ hơn và bớt vất vả: đi du lịch, chẳng hạn, không còn là một thử thách khó nhọc. Đời sống xã hội, phức tạp hơn, đòi hỏi tư chất trí tuệ, kinh nghiệm và ít nỗ lực thể chất hơn: thống chế de Saxe chiến thắng ở trận Fontenoy, mặc dù bị bệnh thống phong. Thời gian cuộc sống hoạt động kéo dài. Người già sáu mươi tham gia sinh hoạt xã hội: họ đến nhà hát, tham dự các xalông. Cũng như ở thế kỷ trước, họ có trí nhớ tốt nên được người ta thích giao tiếp. Khi Fontenelle đã ngoài 90 tuổi, thanh niên nghe cụ kể chuyện đến mức sững sờ. Khi cụ nói: “Tôi đến nhà bà de La Fayette; tôi thấy bà de Sévigné bước vào”, người ta ngỡ cụ nói với một bóng ma và thán phục một cách kinh ngạc. Người ta không ngạc nhiên một cách quá mức khi thấy những ông già kết hôn với những phụ nữ trẻ hơn họ nhiều, như trường hợp Marmontel và Marivaux. Giai cấp tư sản đang tăng tiến tạo nên một ý thức hệ trong đó tuổi già được tôn vinh.

Đặc biệt là ở Anh, tiến bộ kỹ thuật kéo theo quá trình phát triển của công nghiệp, tài chính, thương mại. Trở nên giàu mạnh, giai cấp tư sản mới, có ý thức về bản thân mình một cách kiêu hãnh và xây dựng hệ thống đạo lý thích hợp với mình. Ở Luân Đôn, từ cuối thế kỷ XVII, phát triển các công ty, các buổi hội họp, các quán cà phê - hơn 3.000 quán - nơi hình thành gương mặt con người mới qua đàm đạo. Có thể coi Steele và Addison là những người cha đỡ đầu của con người mới ấy. Con người này hiện thân một cách đặc biệt ở người thương nhân; ông ta là người bạn của nhân loại, là người mạo hiểm và anh hùng của thế kỷ; nhưng là một người anh hùng hòa bình, và cái cần thay thế cây kiếm, ông ta không phô trương: ông ta giản dị và tìm kiếm lợi ích hơn là vẻ hào nhoáng; không thích lối ăn chơi của xã hội thượng lưu, thích sống kín đáo, tốt nhất là ở nông thôn. Ông ta coi trọng đạo lý hơn nghệ thuật. Sân khấu thể hiện sự thay đổi này một cách rõ rệt. Chống lại lối bè phái từng thống trị sân khấu, một cuộc vận động đạo đức được tổ chức vào cuối thế kỷ XVII. Sự khắc khổ Thanh giáo lúc ấy đã lùi xa vào dĩ vãng: người ta không còn cảm thấy nhu cầu phải chống lại: thái độ táo bạo của các tác giả đang thịnh hành, cuối cùng làm công luận phẫn nộ. Cellier, một mục sư, nhà báo, nhà văn đả kích, viết để chống lại họ một bài văn được ủng hộ nhiệt liệt. Nhưng không phải vì vậy mà hai năm sau, Congrève không thắng lợi với cuốn Con tàu thế giới (Le train du monde). Tuy vậy, sau đó, ông im lặng. Sân khấu mang tính chất giàu đạo lý và tình cảm: người ta đưa lên sân khấu những người đầy tớ già tận tụy, những ông bố và người con thương yêu nhau. Mọi nhân vật đều gây thiện cảm.

Những khuynh hướng này lan rộng ở Pháp. Con người mới là nhà triết học: họ đề xướng một đạo lý thế tục và nhân văn mà Diderot là người tuyên truyền có uy tín nhất. Thực ra, thế kỷ XVIII ở Pháp là một thế kỷ ảm đạm, rối ren, làm mồi cho những sự lộn xộn và xung đột dẫn tới Cách mạng 1789. Một bộ phận văn học miêu tả con người một cách nghiêm khắc và thậm chí ác độc ra đời: Prévost, Marivaux, Laclos, Sade. Nhưng giai cấp tư sản đề xướng chủ nghĩa lạc quan. Họ ca ngợi một cách đầy xúc động Con Người mà họ cho mình là hiện thân hoàn hào nhất: bản chất con người là tốt đẹp, mọi người đều là anh em, mỗi người phải tôn trọng tự do và ý kiến của đồng loại. Hãy yêu đồng loại như yêu chính mình và vì tình yêu đối với bản thân mình lời khuyên này trở thành phương châm cơ bản của đạo lý. Và khái niệm đồng loại mở rộng. Thế kỷ XVIII nghiên cứu thời gian và không gian: nó không còn là kỷ nguyên của riêng một mình người trưởng thành văn minh. Người ta quan tâm đến “người man rợ”. Rousseau nhắc lại với người lớn hình ảnh đứa trẻ mà xưa kia họ vốn là đứa trẻ ấy và họ tự nhận ra mình ở nó. Các bà mẹ cho trẻ sơ sinh bú. Từ đầu thế kỷ, roi vọt bị phản đối và bị bãi bỏ năm 1767. Trẻ em giữ một vai trò lớn hơn nhiều trong gia đình. Người lớn tự nhận ra mình ở người già mà sau này họ sẽ là người đó. Và người cao tuổi trở nên đặc biệt quan trọng vì tượng trưng cho sự thống nhất và vĩnh cửu của gia đình: gia đình tích lũy được của cải nhờ được truyền lại từ thế hệ này qua thế hệ khác; và là nền tảng của chủ nghĩa tư bản cũng như của vương quốc trong đó phát triển chủ nghĩa cá nhân tư sản. Dù già lão, người chủ gia đình vẫn là người giữ tài sản của mình và có ảnh hưởng về kinh tế: lòng kính trọng đối với họ mang một hình thức tình cảm. Thật vậy, thế kỷ này là một thế kỷ “nhạy cảm”; người ta đi tìm kiếm chân lý với trái tim mình. Người ta ca ngợi đạo đức; có rất nhiều truyện kể về đạo lý; đó là những “tiểu luận về tính nhân văn”. Người ta sẵn sàng quan tâm tới những người yếu: trẻ em, người già. Marmontel làm người đương thời xúc động khi kể lại tuổi ấu thơ của ông nơi thôn dã. Ông gợi lại hình ảnh những người bà tốt bụng: “Ở tuổi 80, các cụ vẫn còn sống, uống một ngụm vang bên cạnh bếp lửa và nhớ lại những năm tháng xa xưa”. Greuze miêu tả nhũng người già, khiến người đọc xúc động đến mủi lòng. Tuổi già của Voltaire làm ảnh hưởng của ông thêm rạng rỡ: người ta gọi ông là “vị lão trượng ở Ferney”. Từ tháng bảy năm 1789 đến tháng bảy 1790, trong một buổi lễ của Liên bang, người già đều được tôn vinh, chính họ chủ trì những buổi lễ ấy[93]. Tại buổi lễ ngày 10 tháng tám 1793, chính 86 cụ già vác cờ hiệu của 86 tỉnh.

Tính chất tình cảm này có một vài hệ quả thực tiễn. Người ta khuyến khích “làm việc thiện” (“bienfaisance”): cái từ này do tu viện trưởng ở Saint-Pierre sáng tạo ra để thay thế khái niệm từ thiện của tôn giáo bằng một khái niệm thế tục. Cả một bộ phận văn học được dành cho vấn đề hành khất. Báo chí mở những chuyên mục nêu những tấm gương làm việc thiện, những “nét về tinh thần nhân đạo”. Phụ nữ đi quyên góp và phân phối các khoản cứu trợ. S. Mercier miêu tả họ đi nâng đỡ nỗi khổ đau của những “người già tám mươi, người mù bẩm sinh, phụ nữ đang lâm bồn, v.v.”. Năm 1786, Hội từ thiện vui mừng đã cứu trợ được hơn 814 người bất hạnh.

Thực ra, thực hiện lòng thương người, chủ yếu là cách đảm bảo hạnh phúc cá nhân của mình. Làm cho người ta sung sướng để mình được sung sướng là một chủ đề được nhắc đi nhắc lại một cách vô tận. Đảm bảo hạnh phúc của mình là một trong những mối quan tâm hàng đầu của nhà tư sản: họ cho là có thể có hạnh phúc nhờ đức độ, nhờ vun đắp quan hệ gia đình và bè bạn. Hạnh phúc, chủ yếu được quan niệm như một sự nghỉ ngơi. Phải biết sợ những sự thái quá và chỉ nên có những niềm say mê êm đềm. Nói như vậy để muốn nói rằng tuổi già được quan niệm là một lớp tuổi hạnh phúc và thậm chí mẫu mực: người già được giải thoát khỏi những niềm đam mê dữ dội, sống thanh thản, khôn ngoan. Sự thiếu vắng dục vọng có giá trị hơn việc hưởng thụ của cải. Một cuộc sống hài hòa sẽ được kết thúc trong thanh thản và khoan khoái về tâm hồn.

Đó là điều Buffon khẳng định cùng với những điều khác: “Mỗi ngày, khi ngủ dậy mạnh khỏe, tôi không được hưởng thụ ngày hôm ấy trọn vẹn, đầy đủ như sự hưởng thụ của bạn hay sao? Nếu các động tác, ham muốn, ước vọng của tôi chỉ phù hợp với sự giục giã của thiên nhiên đúng mực không thôi, thì tôi không thận trọng như bạn và sung sướng hơn bạn hay sao? Và cái nhìn về quá khứ khiến những người già điên dại luyến tiếc, trái lại không tạo cho tôi những niềm vui thích trong ký ức, những bức tranh thú vị, những hình ảnh quý giá có giá trị hơn những mục đích lạc thú của bạn hay sao?”.

Loại suy nghĩ này khiến d’Alembert hoài nghi, ông viết: “Người ta ca ngợi tình bạn và tuổi già: người ta không cần làm như vậy đối với tuổi trẻ và tình yêu”. Diderot thì nhận xét: “Ngươi ta tôn vinh, nhưng không yêu quý tuổi già”. Tuy nhiên, trong sáng tác phẩm của ông, có những người già dễ thương, bắt đầu là thân phụ ông. Công chúng nhiệt liệt hoan nghênh cuốn Cuộc đời thân phụ tôi của Rétif de La Bretonne. Miêu tả một cách thú vị “ông già đáng kính”, ông ca ngợi đức hạnh và những cảnh êm đềm trong cuộc sống gia đình, vào lúc gia đình bắt đầu tan rã, mặc dù nhiều người Pháp vẫn luyến tiếc nó. Ông cũng miêu tả những nét quyến rũ của cuộc sống thôn dã mà lúc này giai cấp tư sản tìm thấy lại sức lôi cuốn của nó. Với ngòi bút “đa cảm” thịnh hành lúc bấy giờ, ông kể lại cơn hấp hối của thân phụ ông trước sự có mặt của tất cả người già trong làng: “Tất cả người già đầm đìa nước mắt ngồi chật cứng trong phòng người bệnh”.

Vào cuối thế kỷ XVII và trong thế kỷ XVIII, trên sân khấu Pháp, bắt đầu xuất hiện một sự chuyển biến về gương mặt người già. Trong Ba cuộc Hôn nhân, Destouche miêu tả một Oronte độc đoán và biển lận yêu của cải hơn con cái và muốn áp đặt cho họ những cuộc hôn nhân vì tiền. Trong Kẻ vô ơn, trong Trở lực bất ngờ, ông bố là người độc đoán và con cái không thể chịu nổi. Nhưng trong Người không quả quyết, Pyrante tha thiết yêu con trai và nhượng bộ mọi tính nết thất thường của nó. Trong Cénie của bà de Graffigny, Dorimard là một ông già dễ thương, hoàn toàn tận tụy với những người cháu họ được ông nuôi dưỡng; ông có phần hơi độc đoán, hơi quá tự tin nên có phạm một vài sai lầm; nhưng lòng tốt của ông vượt xa khuyết điểm. Và một trong các nhân vật kết luận, sau phần kết có hậu của tác phẩm: “Lòng tốt quá mức đôi khi bị lừa phỉnh, nhưng không phải vì vậy mà nó không là đạo đức hàng đầu”.

Quan niệm về tuổi già trong kịch của Beaumarchais là một quan niệm tinh tế và đôi khi khiến người ta ngạc nhiên, ông đưa lên sân khấu vở Eugenie khi ông 35 tuổi, và vở kịch này không thu được kết quả gì hết. Nam tước Hartley, ông bố cô gái, đóng vai trò quan trọng. Beaumarchais viết về người quý tộc xứ Galles này như sau[94]: “Ông nam tước, một con người công minh và giản dị trong tập tục, thường xuyên giữ gương mặt và phong cách ấy; nhưng hễ một niềm đam mê dữ dội lôi cuốn là ông nổi giận đùng đùng, và từ ngọn lửa rực cháy ấy sẽ phát ra những sự thật cháy bỏng, bất ngờ”. Đây quả là lần đầu tiên người ta thừa nhận ở một người cao tuổi một niềm đam mê nội tâm với những biểu hiện bồng bột khiến người xung quanh ngạc nhiên. Trong bản thảo đầu tiên, ông bố là một nhà quý tộc vùng Bretagne, tính khí thô bạo và cố chấp: “Ông ta có những quyết định sôi động về mọi sự việc xảy ra, làm hại hết tất cả trong lúc muốn làm lấy tất cả, rốt cuộc là một nhân vật rất ồn ào và rất phi lý”. Bức chân dung này rất gần gũi những kiểu ông già ước lệ người ta bắt gặp trong hài kịch. Không hề có gì cho biết vì sao Beaumarchais lại thay đổi nó. Nhưng lòng nhân hậu của ông đối với người già còn thể hiện trong vở Hai người bạn đưa lên sân khấu ba năm về sau. Đó là ông bố, một “triết gia nhạy cảm”, tỏ ra là nhân vật dễ có cảm tình hơn cả; thận trọng, vị kỷ, độ lượng, ông cứu thoát tình thế. Trong Người thợ cạo thành Seville, với một phong cách rất mới, nhưng Beaumarchais vẫn lấy lại đề tài sáo mòn ông già si tinh: Bartholo giống như những nhân vật ông già của Molière[95]. Ông hầu như không có một vai trò nào trong Đám cưới Figaro trong đó không có một ông già nào khác. Vào cuối đời, trong Người Mẹ tội lỗi - trình diễn năm 1792 và hoàn toàn không thành công -, Beaumarchais áp dụng đối với tuổi già quan niệm giáo huấn và răn đe được thế kỷ ưa thích. Trong lời tựa, ông viết khi nói về bá tước Almaviva: Trong bức tranh về tuổi già của ông, và khi trông thấy Người Mẹ tội lỗi, bạn đọc có đồng tình với chúng tôi rằng bất kỳ con người nào mà không phải là kẻ độc ác khủng khiếp khi mới ra đời, rốt cuộc bao giờ cũng là một con người tốt khi lứa tuổi đam mê đã lùi xa và nhất là khi người đó đã được nếm trải niềm hạnh phúc xiết bao êm đềm là được làm cha không?”. Trong vở kịch, ông bá tước nói: “Hỡi các con! Sẽ đến một lớp tuổi mà những con người trung thực tha thứ lỗi lầm cho nhau, và sau những niềm đam mê sóng gió từng chia rẽ họ, sẽ là một sự gắn bó êm đềm”.

Năm 1799, một ông Billy nào đó soạn một vở kịch về tu viện trưởng Epée giống như lúc ông 66 tuổi và được miêu tả như sau trong lời tựa: “Một sự minh mẫn không có gì là không nắm được... tài năng và đức độ... một lòng trắc ẩn dịu dàng và không giả tạo... một hiểu biết rộng lớn về thiên nhiên”. Đó là những đặc điểm của người già mà các nhà đạo đức học mong ước.

Kịch mêlô rất thịnh hành vào đầu thế kỷ XIX đi theo đường lối này. Người già chỉ giữ trong đó những vai thứ yếu, nhưng họ đều có vẻ uy nghiêm và làm xúc động lòng người. Đôi khi họ phạm sai lầm nhưng chuộc lại bằng tấm lòng cao thượng. Chẳng hạn, trong Robert, tướng cướp của Lamartelière, ông bố của Robert phạm sai lầm là thích hắn hơn một người con trai khác từng nhốt ông trong một ngọn tháp: Robert cứu thoát ông và ông già xuất hiện như một người tuẫn đạo hết sức cao thượng. Trong Người đàn bà có hai chồng, do Pixérécourt sáng tác năm 1801, ông già Werner, mù lòa, tượng trưng cho những đức tính cao đẹp nhất; ý thức kiên cường của ông về danh dự khiến ông độc đoán và nghiêm khắc: ông nguyền rủa cô con gái mà ông ngỡ là phạm tội, không nghe lời cô thanh minh và một mực giận con. Nhưng rốt cuộc, khi biết sự thật, ông tha thứ và mọi người xung quanh không giấu nổi nước mắt vì xúc động. Một trong số các nhân vật kết luận: “Một người cha biết tha thứ là hình ảnh hoàn mỹ nhất của Chúa trời”. Đề tài này, một lần nữa, được Pixérécourt bàn đến năm 1821, trong Valentine, Alberto, cũng mù lòa, tỏ ra khắc nghiệt với cô con gái: cuối cùng, ông làm lành với con. Là người không vụ lợi, gan dạ, ông hầu như đạt tới sự cao cả và buộc người ta phải thán phục.

Một chủ đề mới xuất hiện: chủ đề người đầy tớ già tận tụy. Về nguyên tắc, quan hệ phong kiến giữa lãnh chúa và chư hầu bao hàm một sự hy sinh hoàn toàn của chư hầu đối với lãnh chúa: giai cấp tư sản hãnh tiến ước mơ khôi phục một mối quan hệ tương tự có lợi cho mình. Trong Tính ghét người và Hối hận (Misanthropie et repentir) dựa theo tác phẩm của Kotzebue, ông già Tobie khiến các nhân vật khác phải rơi lệ trước thái độ thanh thản cao thượng và sự nhẫn nhục bình tĩnh của ông. Tuổi rất cao, nghèo đói, ông tìm thấy một niềm hạnh phúc đơn sơ ngay trong cuộc sống. Trong Người Mù lừng danh (L’illustre Aveugle), do Caigniez sáng tác năm 1806, một trong những nhân vật chính là ông già Oberto, tận tụy hết lòng với vị hoàng thân trẻ tuổi bị mù, dũng cảm, dồi dào phẩm chất, hiện thân của mọi đức tính.

Có rất nhiều người đầy tớ tận tụy trong các tác phẩm của Pixérécourt.

Những tác phẩm viết về tầng lớp dưới này vì vậy càng có ý nghĩa hơn: chúng tuân theo đòi hỏi của công chúng và do vậy phản ánh các ảo ảnh của họ. Công chúng tôn kính người già trong chính tầng lớp mình; ngoài tầng lớp này ra, họ ca ngợi người già trong chừng mực những người này tượng trưng cho sự trung thành lâu dài với tấm lòng tận tụy vô điều kiện với đẳng cấp trên. Những ông già nghèo đói ít có vị trí trong văn học. Họ không có ý nghĩa tự thân, mà là trong mối quan hệ phong kiến với một ông chủ nắm giữ sự thật về con người họ[96].

***

Sân khấu Italia cũng chuyển biến tương tự như vậy. Chúng ta đã thấy là ở thế kỷ XVI, Pantalon là một ông già khả ố, còn tráng kiện. Vào cuối thế kỷ XVII, ông đã thay đổi. Năm 1699, Perruci nói về ông: “Đó là một ông già lụ khụ muốn bắt chước tuổi trẻ”. Nhưng năm 1728, Riccoboni miêu tả ông là “một người chủ gia đình tốt, một con người hết sức trọng danh dự, cực kỳ tinh tế trong lời nói và nghiêm khắc đối với con cái”. Trông bề ngoài, ông có “vẻ thô lỗ”, ông còn hà tiện nữa nhưng rất tiết kiệm và mặc dù các đức tính, vẫn còn bị lừa phỉnh.

Sự thay đổi này đặc biệt nổi bật trong kịch Goldini. Ông miêu tả tập tục của Venise, và cả ở đây nữa, người ta chứng kiến sự tăng tiến của giai cấp tư sản và việc ca ngợi các giá trị tư sản. Từ thế kỷ XVI, ưu thế hàng hải của Venise giảm sút, vì bị đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha và Raguse cạnh tranh. Venise biến thành một cảng công nghiệp quan trọng: người ta sản xuất các tấm dạ cao cấp. Nhưng các nhà quý tộc cho loại lao động ấy là hèn hạ: họ mua đất đai trong nội địa và thôi không hoạt động kinh doanh. Thế kỷ XVIII, giai cấp quý tộc nắm quyền lực chính trị, nhưng chỉ tồn tại nhờ của cải do tầng lớp thương nhân tích lũy trong thành phố. Con người lý tưởng, là người nhà buôn trung thực, tiết kiệm, khéo léo: những đức tính này có ích cho đô thành, cho gia đình họ và cho bản thân họ hơn các chức tước quý tộc. Giai cấp quý tộc sống cuộc sống phóng đãng và phi lý, còn người nhà buôn thì tượng trưng cho lý trí và sự ngay thẳng. Quy tắc luân lý của họ chủ yếu dựa trên quan hệ gia đình. Đó là niềm tin của giai cấp tư sản trong đó có Goldoni.

Theo truyền thống, Pantalon là một thương nhân. Thời kỳ đầu sáng tác, bắt chước kịch ứng tác, Goldoni giới thiệu một gương mặt ước lệ của giai cấp này. Trong Người Rầu rĩ làm mất vui (Les Rabat-joie) - một tác phẩm mang tính chất riêng tư hơn nhiều, nhưng người già lại rất đáng ghét. Goldoni đưa lên sân khấu bốn biểu tượng của Pantalon: bốn ông già ghét người, độc đoán, hà tiện, ích kỷ, cố chấp; mang tư tưởng lạc hậu và ghét tuổi trẻ; áp chế gia đình; ngăn cấm vợ con đi phố, giải trí, ăn diện. Một người muốn gả con gái cho con trai người thứ hai, nhưng cả hai không cho họ gặp nhau trước hôm cưới. Nhưng nhờ vai trò đồng lõa của một bà mẹ, họ vẫn gặp được nhau.

Trong quá trình sáng tác, Goldoni ngày càng thiết tha miêu tả xã hội Venise như ông trông thấy và Pantalon dịch lại gần người nhà buôn lý tưởng. Vả lại, đó không phải là một ông già, mà là một người trung niên biết quản lý tài sản, biết cách sống và cho những lời khuyên khôn ngoan: Goldoni thường làm phát ngôn nhân của người đó. Trong một trong những vở kịch thành công nhất của ông, vở Người cục cằn từ thiện (Le Bourru bienfaisant), ông mô tả nhân vật ông bố với chút ít hài hước nhưng cũng với tấm lòng hết sức quý mến. Géronte là người thô bạo, độc đoán, khó tính; không chịu nghe ai hết. Ông quyết định gả cô cháu họ là Angelica cho một ông bạn già mà không hỏi ý kiến nàng. Nhưng ông là một con người độ lượng; chu cấp rộng rãi cho gia đình người đầy tớ. Ông bằng lòng trả nợ thay cho một cậu cháu họ. Và cuối cùng, ông hiểu ra là phải để cho Angelica làm theo con tim nàng và cho phép nàng kết hôn với chàng trai mình yêu.

Chúng ta thấy gương mặt ông già thương nhân giàu có biến chuyển ra sao từ thời Chaucer. Lúc bấy giờ - và trải qua những thế kỷ sau - sự giàu có của ông là mục tiêu mong ước, người ta cho là ông được ưu đãi một cách bất công, người ta chế giễu và trả thù ông. Chỉ đến thế kỷ XVIII, khi hiểu biết rõ hướng ảnh hưởng của các sự kiện kinh tế, người ta mới rõ ông giúp ích xã hội nói chung ra sao. Thuyết vị lai về kinh tế (utilitarisme) mà những người Thanh giáo đề xướng đầu tiên, dẫn người ta tới chỗ công nhận mọi ưu điểm sau khi thấy rõ vai trò của ông. Người ta càng tôn trọng ông một cách đặc biệt trong tuổi già: sự thịnh vượng bảo đảm thái độ khôn ngoan và các đức tính của ông.

Các tác giả thế kỷ XVIII cũng không thoát khỏi ảnh hưởng của thời đại hơn những người khác. Nhưng thời đại họ thúc đẩy chủ nghĩa cá nhân, cái mới lạ và sự ra đời vô số quan niệm; người ta bắt gặp nhiều nhà văn mà tính độc đáo khiến người ta ngạc nhiên. Trong số này, phải tính đến Swift, người đưa ra một chân dung độc ác chưa từng bao giờ thấy về tuổi già. Ông ở tuổi 55 và đang ở trong một thời kỳ khó khăn về đời sống - thời kỳ chấm dứt quan hệ với Vanessa - khi viết tập III bộ Du lịch (Voyages). Trong tập IV - sáng tác trước - ông châm biếm một cách tàn bạo loài người nói chung, dưới gương mặt người Yahu. “Tôi căm ghét và hận thù con vật mà người ta gọi là con người” - ít lâu sau, ông viết như vậy gửi Pope. Ông ghê tởm phụ nữ: mấy năm sau, ông sáng tác tập thơ nổi tiếng, Phòng khách (Le Boudoir), về đề tài “Célia ị bậy”. Tuổi già chỉ làm ông ta giận sôi lên khi được người ta coi - chí ít cũng bằng lời nói - là giai đoạn cao đẹp nhất và hoàn mỹ nhất của cuộc sống con người. Bản thân ông cũng đã cao tuổi, đau yếu, và tuổi già của ông thực sự là một sự suy thoái bi thảm về thể xác và tinh thần: hình như ông có linh cảm về điều đó. Chắc hẳn ông không miêu tả một cách nổi bật đến thế những con người bất tử ấy, thực ra thì là những ông già vĩ đại, nếu không bị ám ảnh bởi những ảo ảnh trong đó ông thấy hiện lện một cách kinh hoàng tương lai của chính mình. Chắc hẳn không phải là một điều ngẫu nhiên nếu như trong những năm cuối đời, bản thân ông biến thành một Struldbrugg khủng khiếp.

Khi được tin một số người Luggnagie chào đời với một dấu hiệu trên trán báo tin cuộc sống trường sinh, Gulliver kinh ngạc đến mức thán phục: ông hình dung họ được giải thoát một cách sung sướng khỏi nỗi sợ chết, và khéo léo, giàu có, cùng nhau đàm đạo về những vấn đề cao thượng; ông giải thích là giá ở vào vị trí họ, ông sẽ chiến đấu chống sự tha hóa, và tìm cách thực hiện những phát minh trọng đại. Người đối thoại đáp lại là ở khắp mọi nơi khác, người cao tuổi vẫn tiếp tục muốn sống, trừ ở chốn này vì tận mắt thấy số phận nào chờ đợi mình. Ông bảo tôi: “Cái kế hoạch về cuộc sống trường sinh ấy là phi lý vì nó bao hàm thời gian vĩnh viễn của tuổi trẻ, sức khỏe và cường lực... Vấn đề không phải là tổ chức một cuộc sống bao giờ cũng ở tuổi thanh xuân, bao giờ cũng tràn đầy hạnh phúc và sức khỏe, mà là chịu đựng một cuộc sống thường xuyên phải chịu đựng những nỗi khổ đau của tuổi già”. Trên thực tế, ở tuổi 30, người Struldbrugg bắt đầu âu sầu, và càng trở nên âu sầu hơn cho tới tận tuổi 80. Thế là “họ phải chịu đựng tất cả những khuyết tật thể xác và tinh thần của người già, cộng thêm vô số những khuyết tật khác nảy sinh từ cái viễn cảnh chúng sẽ không bao giờ chấm dứt. Chẳng những họ bướng bỉnh, hay cà khịa, tham lam, dễ tự ái, khoe khoang, lắm lời, mà còn không một chút yêu thương con cháu mà họ sao lãng từ sau thế hệ thứ hai. Họ bị hai niềm đam mê thống trị: lòng đố kỵ và những dục vọng ngấm ngầm. Họ thèm muốn những sự đồi bại của lớp trẻ; thèm muốn cái chết của người già... Những kỷ niệm duy nhất của họ bắt nguồn từ thời thanh niên hay từ buổi đầu thời tráng niên của họ; vả lại, họ khá bấp bênh... Điều tốt đẹp nhất có thể cầu chúc cho họ là mất hết mọi năng lực và trở nên lẩn thẩn hoàn toàn. Vì lúc ấy, họ có thể trông cậy vào một chút lòng thương và cứu trợ, trong khi không có tính khí cực kỳ độc ác...”. Ở tuổi 80, người ta cho là họ đã chết về mặt dân sự; hai vợ chồng ly hôn nhau (nếu cả hai đều sống mãi). Họ sống bằng một chút trợ cấp. Đến tuổi 90, họ rụng hết cả răng và tóc. Ở tuổi này, họ không phân biệt nổi mùi vị thức ăn. “Khi nói, họ không tìm ra từ”. “Vì không còn trí nhớ, họ không còn có thể đọc”. Vì ngôn ngữ chuyển biến, họ không còn hiểu được nó nữa. Vì vậy, họ gặp nỗi bất hạnh là sống tựa người nước ngoài trong chính đất nước mình”.

Tư tưởng này là hoàn toàn mới mẻ. Trước kia, và đặc biệt là ở thời Trung đại, thời gian quay tròn và người già suy tàn trong lòng vũ trụ bất di bất dịch. Thế kỷ XVIII, giai cấp tư sản hãnh tiến tin vào tiến bộ: do vậy, Swift nghĩ rằng người già giẫm chân tại chỗ trong một thế giới biến động, không ngừng trẻ hóa. Không thể đi theo quá trình chuyển biến của nó, họ ở lại phía sau, cô đơn, thiếu đi tất cả những gì xa rời khỏi họ[97]. Họ không thể giao tiếp với thế hệ trẻ hơn. Tuổi già không phải chỉ là cảnh suy tàn, mà còn là nỗi cô đơn trong cảnh lưu đày - như tình trạng sau này của Swift.

Một ông già “bất tử”, đó là số phận buồn bã của Tithon được Mimnerme, nhà thơ xứ Ionie, xót thương. Người đời không bao giờ mong muốn số phận ấy. Ngược lại, họ ước mơ - như tôi đã nói - giếng nước Trường sinh. Một trong những chủ đề trong vở Faust của Goethe là chủ đề thanh xuân hóa. Ý tưởng này không xuất hiện trong các truyền thuyết cổ xưa trong đó Faust là nhân vật cũng như trong kịch của Marlowe. Faust là một nhà bác học, trở thành thuật sĩ, mất linh hồn vì khao khát kiến thức. Vở kịch của Goethe, trước hết cũng là tấn kịch về tri thức và về những giới hạn của cuộc sống con người. Nhưng khái niệm tuổi tác giữ trong đó một vai trò quan trọng. Ông già Faust không còn tìm thấy hạnh phúc trong khoa học; không còn kiêu hãnh vì nó, không say mê nó nữa, nó vẫn mở, ông vẫn còn có thể học tập; nhưng ông, ông là nạn nhân của chính tư tưởng cuộc sống có giới hạn của mình: lòng ham muốn hiểu biết đã chết ở ông, ông không còn lẽ sống. Muốn tìm lại lẽ sống ấy, thì lạc thú, những niềm đam mê vốn là đặc quyền của tuổi trẻ phải trở lại tươi mát như ngày xưa. Ông cam đoan là nếu được Méphistophélès trả lại cho tuổi trẻ, thì ông sẽ không lạm dụng lạc thú tới mức mong ước thời gian ngưng đọng; nhưng sự thách thức này chỉ có ý nghĩa nếu một lần nữa ông lại có thể cảm nhận những niềm vui ấy. Vì vậy, Goethe quan niệm tuổi già như một lớp tuổi trừu tượng, lạnh giá và thất vọng. Ông mới ở tuổi 25 khi bắt đầu viết Faust, và 48, khi viết xong tác phẩm năm 1807. Nhưng vì không có kinh nghiệm về tuổi già, ông đã sớm nghĩ tới những giới hạn của cuộc sống con người. Sở dĩ muốn luôn luôn thay đổi lớp da như loài rắn, là vì đôi lúc, ông cảm thấy vướng víu trong lớp da của mình và thấy nó hình như đã tàn tạ. Vấn đề không phải là đóng vai thanh niên mà là có thể trẻ lại: thoát khỏi giới hạn của mình, sống lại cuộc sống như một cuộc phiêu lưu mà không cho phép nó kết thúc trong một ngõ cụt.

***

Thế kỷ XIX, châu Âu biến đổi: những sự biến đổi xảy ra ở đây có ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống người già, đến quan niệm của xã hội về tuổi già. Sự kiện đầu tiên phải nói tới là ở tất cả các nước, dân số phát triển một cách đặc biệt: năm 1800, số dân châu Âu là 187 triệu; đến năm 1850 là 266 triệu, và năm 1870 là 300 triệu. Kết quả là số người già tăng lên, chí ít cũng trong một số tầng lớp xã hội. Sự tăng trưởng này, gắn liền với tiến bộ khoa học, dẫn tới chỗ thay thế những huyền thoại về tuổi già bằng một nhận thức đích thực; và sự hiểu biết này cho phép y học chăm sóc và điều trị người già. Từ nay, người già trở nên rất đông đảo nên văn học không thể bỏ qua họ; ở Pháp, Anh, Nga, các nhà tiểu thuyết cố gắng dựng lên một bức tranh xã hội hoàn chỉnh: họ đi tới chỗ không phải chỉ miêu tả những người được hưởng đặc quyền đặc lợi, mà cả người già thuộc những tầng lớp dưới vốn chưa bao giờ được các nhà văn nói tới - trừ một vài ngoại lệ rất nhỏ nhoi.

Điều đó không có nghĩa là đối với người già nói chung, hoàn cảnh đã thuận lợi hơn. Trái lại, chúng ta sẽ thấy là nhiều người trong số họ là nạn nhân của tình hình chuyển biến kinh tế diễn ra trong thế kỷ XIX.

Ba hiện tượng có quan hệ chặt chẽ với nhau xảy ra khắp nơi theo sự tăng trưởng dân số: cách mạng công nghiệp, phong trào di cư từ nông thôn ra thành thị, sự ra đời và phát triển một giai cấp mới, giai cấp vô sản.

Ở Anh, tình trạng rời bỏ nông thôn bắt đầu xảy ra với hiện tượng rào đất lại (enclosure), khiến nhiều nông dân rơi vào cảnh nghèo khổ. Vào đầu thế kỷ XIX, các đạo luật về cứu tế xã hội có tác dụng ngược lại là hạ thấp thu nhập của nông dân khiến họ phải rời bỏ nông thôn. Năm 1846, khi đạo luật về mậu dịch được thông qua, nước Anh công nghiệp và thương mại vĩnh viễn chiến thắng nước Anh nông nghiệp.

Ở Pháp, có một trào lưu di cư từ nông thôn quan trọng vào cuối thế kỷ XVIII. Dân số đô thị, trước kia chiếm 1/10 tổng dân số, nay chiếm 1/5: khoảng 5 triệu rưỡi người. Con trai nông dân di cư chủ yếu tới các thành phố nhỏ, nơi họ được nâng cao về mặt xã hội trong lúc trở thành thương nhân, người làm công, viên chức. Đầu thế kỷ XIX, trào lưu ngưng lại; từ 1800 và 1851, dân số đô thị tăng thêm 3 triệu rưỡi, nhưng vì tổng dân số tăng trưởng, nên dân số thành phố chỉ chiếm 25% dân số Pháp. Nhờ giảm nhẹ thuế, thu nhập của nông dân tăng lên, nhưng sự tăng trưởng ấy chỉ bù đắp cho tình hình gia tăng dân số song song. Từ 1840 đến 1850, nông thôn không còn còn đủ sức nuôi sống dân cư nữa: vì vậy, phong trào di cư phát triển mạnh từ 1850 đến 1865. Trong những năm tiếp theo, công nghiệp nông thôn - từng là một nguồn thu nhập bổ sung của nông dân - bị suy thoái do tập trung công nghiệp. Tiến bộ kỹ thuật làm cho công việc khai thác đất đai của người nghèo khó khăn hơn; họ không thể cạnh tranh nổi với các chủ đất tư sản khi những người này đưa phương pháp tư bản chủ nghĩa vào nông nghiệp. Ngoài ra, từ 1880, tiến bộ về phương tiện giao thông cho phép châu Mỹ xuất khẩu lúa mỳ sang Pháp: hệ quả là khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng và phong trào di cư từ nông thôn tiếp diễn. Năm 1881, 1/3 dân số tập trung ở thành phố. Ở thời kỳ cuối thế kỷ này, công nghiệp thu hút con cái nông dân, và làm tăng thêm hàng ngũ giai cấp vô sản.

Những sự biến đổi trên đây tỏ ra tai hại đối với người già. Ở Pháp cũng như ở Anh, đời sống của họ chưa bao giờ cay cực như trong nửa thứ hai thế kỷ XIX. Lao động không được bảo hộ; đàn ông, đàn bà, trẻ em bị bóc lột không một chút thương tiếc. Càng có tuổi, công nhân càng không thể chịu đựng nổi nhịp độ lao động. Cuộc cách mạng công nghiệp được tiến hành với cái giá một sự lãng phí con người không thể tưởng tượng nổi. Ở Mỹ, từ 1880 đến 1900, phương pháp Taylor là một cái hố chôn người: tất cả công nhân đều chết sớm. Khắp nơi, những người sống sót đều rơi vào cảnh khốn cùng khi vì tuổi tác phải mất việc. Ở Pháp, các hội tương tế được phép hoạt động từ sau thời Trùng hưng, và được công nhận năm 1935; năm 1850 và 1852, chúng phải chịu một chế độ kiểm soát nghiêm ngặt. Nền Cộng hòa thứ Ba để cho chúng được hoàn toàn tự do theo đạo luật 1 tháng tư 1898. Nhưng, ngay cả trong những điều kiện tốt nhất, phương tiện của chúng bao giờ cũng vẫn thiếu thốn khi phải bảo đảm cho một bất trắc nặng nề ở tuổi già. Tình hình các hội ái hữu ở Anh cũng vậy. J.B. Say đề xướng: “Hãy dành dụm tiết kiệm hơn là sinh con, đẻ cái”. Đối với công nhân, lời khuyên này cũng là một sự chế nhạo. Ở Pháp và Anh, người ta gặp vô số người già lang thang, người già cùng cực.

Ở Pháp, trong vùng nông thôn, việc nuôi dưỡng gia đình vẫn là luật lệ. Nếu người chủ gia đình vẫn tráng kiện hay giàu có để giữ ruộng đất - trong lúc tiếp tục lao động hay thuê công nhân nông nghiệp - thì vẫn giữ nguyên quyền lực đối với con cái. Gia đình gia trưởng tiếp tục tồn tại ở vùng nông thôn và quyền lực của người già quản lý gia đình có thể mang tính chất độc đoán. Nhưng tình hình này chỉ xảy ra đối với nông dân khá giả - vốn hiếm hoi. Vẫn còn cổ lỗ vào năm 1815, nông nghiệp tiến triển chậm; năng suất thấp tới mức nông dân chật vật mới đủ sống. Già cả, họ không còn đủ sức để cày bừa và trước đó không dành dụm đủ tiền để thuê nhân lực ngoài. Họ đành phó mặc cho con cái. Nhưng con cái sống trên bờ vực nghèo khổ và không có gì để nuôi những cái miệng ăn vô ích. Đôi khi họ phải đưa bố mẹ già vào dưỡng đường. Năm 1804, giám đốc nhà dưỡng đường Montrichard phẫn nộ[98]: “Người già phải mang tới và để ở dưỡng đường tất cả những gì có thể thuộc sở hữu của họ; nhưng những người con cháu trái luân thường đạo lý đưa cha mẹ, ông bà già tới, và trước khi bỏ họ lại trong phòng, còn nhẫn tâm tước đoạt của họ bộ quần áo cuối cùng”. Thông thường, họ được giữ lại ở nhà; nhưng hoàn cảnh tiêu biểu của vua Lear ở thời Trung đại vẫn tiếp diễn qua các thế kỷ; không còn có thể tự mình cày bừa được nữa, ông bố phải trao lại ruộng đất cho con cái, và chúng thường để ông chịu đói hay đãi ngược ông. Trong một Báo cáo khoa học về nông dân ở Aveyron và Tarn, Rouvellat de Cussac viết: “Không có gì thường xảy ra hơn tình trạng phần lớn con cái, cả nam lẫn nữ, quên bổn phận con cái đối với những người sinh thành mình khi họ bước tới tuổi già. Nếu họ nhỡ dại cho của cải mà không có điều khoản trừ ngoại thành văn (reserve écrite) hay nói cách khác là bằng một bản di chúc có thể hủy bỏ, thì người già bị khinh rẻ và thường thiếu thốn những thứ cần thiết”.

Người ta bắt gặp chủ đề này trong nhiều cuốn tiểu thuyết, chắc hẳn là bắt nguồn từ sự thật. Trong Eusèbe Lombard của Theuriet, viết năm 1885, một người em gái sau khi ông bố qua đời, trách người anh cả đã đày đọa người quá cố. “Sở dĩ bố phải đến với chúng tôi là vì anh cho bố ăn khoai tây thối. - Còn cô thì để bố chết cóng trên đống rơm chính giữa mùa đông”. Trong Xung quanh tháp chuông (Autour du clocher), cuốn tiểu thuyết của Fevre và Desprez viết về nông dân ở Rouvre trong vùng Aube, ông bố già Bonhoure bị con cái đày đọa: “Ông cụ sống leo lắt, bị đánh đập, chửi rủa, được nuôi bằng khoai tây thối, như những con lợn”. Rốt cuộc, cụ phải treo cổ. Trong cuốn Người mù (L’Aveugle) của Maizeroy, hai người cháu bắt ông chú già đi hành khất: “Khi trở về, chiếc bị trống rỗng, ông bị xô đẩy hết sức thô bạo, và ai nấy, kể cả những đứa trẻ bé nhất, cũng ra sức chế nhạo ông, không cho ông ăn, ra sức làm tình làm tội ông”. Một hôm, ông chết ngoài đường. Trong Lão Amable (Le Père Amable), Maupassant miêu tả cuộc đời buồn tủi, lặng lẽ của một ông bố góa vợ, điếc, liệt nửa người, sống với một người con trai. Anh ta kết hôn với một phụ nữ có một đứa con riêng - mặc dù ông bố không đồng tình - Cuộc sống đối với ông ngày một thêm eo hẹp và tồi tệ. Người con trai chết. Cô con dâu không đối xử tàn tệ với bố chồng, nhưng cô tái giá. Thế là ông già treo cổ.

Luật pháp ra sức bảo vệ người già chống sự tàn bạo và vô trách nhiệm của con cái nhưng lấy một tình thế pháp lý thay thế một tình thế thực tiễn. Người cha chia hết tài sản cho những người còn sống, được nhận một thứ niên kim trọn đời (rente viagère) mà số tiền phải được ấn định trước mặt công chứng viên: nếu các con không chịu nộp, có thể bị người cha truy tố trước tòa án. Về nguyên tắc, ông không còn phụ thuộc vào tính tùy tiện của gia đình nữa. Nhưng khổ thay, ông thường phải trả giá đắt sự bảo vệ của luật pháp. Trước kia, các con ông có một quyền lợi mơ hồ khi tiêu phí cho ông ở mức tối thiểu; nhưng nay, quyền lợi của họ trở nên rõ ràng, có thể đo đếm được: nó liên quan tới khoản trợ cấp họ bắt buộc phải trao cho ông. Vì vậy, họ có một động cơ mạnh mẽ để làm ông chết: đó là cách đơn giản nhất để thoát khỏi sự ràng buộc của pháp luật. Không thể biết ở thế kỷ nào hành vi giết chết bố mẹ già - bằng bạo lực hay bằng bắt chịu thiếu thốn - chiếm tỷ lệ cao nhất. Phần lớn những vụ giết hại bị chìm đắm trong sự im lặng ở nông thôn; nhưng ở thế kỷ XIX, chắc hẳn phải xảy ra nhiều nên mới có dư luận và không khí lo âu. Tình hình này có nghĩa là người ta quan tâm nhiều hơn đến thân phận những người nông dân già? Hay có nghĩa là những vụ sát hại tăng lên và trở nên khinh suất hơn? Không một tài liệu nào cho phép đoán định được.

Duy có điều chắc chắn là những tai họa người cha già phải gặp sau khi bị tước đoạt hết tài sản, thường bị tố cáo. Trong cuốn Lịch sử nông dân (Histoire des paysans), năm 1874, Bonnemère viết về vấn đề này như sau: “Chán ngấy mọi thứ, là gánh nặng cho mọi người và cho cả bản thân mình và khắp nơi đều thấy mình xa lạ ở nhà con gái, người đó kéo lê nỗi sầu muộn những ngày cuối đời từ túp lều tranh này sang túp lều tranh khác. Rốt cuộc ông chết... Chỉ có điều là ông vội vã vì lòng tham ẩn nấp trong bóng tối vũ trang cho cánh tay kẻ giết cha”. Theo Bonnemère, thường xảy ra tình hình người già bị chôn trước khi chưa chết hẳn: “Trong túp lều tranh, tình trạng bơ phờ, uể oải bị coi là cái chết vì, theo nhận xét của M. Dupuis[99], không phải bao giờ người ta cũng có hai căn phòng và người ta vội vã nối nghiệp”. Bonnemère dẫn ra bốn trường hợp giết cha, chỉ riêng trong năm 1855[100]. Những vụ giết người này xảy ra nhiều và bị lộ - mặc dù bị bưng bít - tới mức một cuộc điều tra chính thức từ 1866 và 1870 về nền công nghiệp Pháp, và do Paul Turot tóm tắt năm 1877, không ngần ngại nói lên tình trạng ấy. Phát biểu nhân danh chính phủ, Turot khuyên các bậc cha mẹ không nên chia tài sản lúc sinh thời. Ông thẳng thắn nhắc lại số phận khốn khổ chờ đợi những người bố mẹ già sau khi chia hết của cải; ông gợi lên “những tội phạm vì muốn đẩy nhanh cái chết và vì những ràng buộc nảy sinh từ việc phân chia tài sản, là một thứ kích thích, một thứ khuyến khích. Một khi đã giao hết tài sản, người chủ gia đình không còn quyền lực nào nữa. Ông rơi vào tình trạng bị khinh miệt, bị con cái đùn đẩy cho nhau với một khoản niên kim trọn đời thông thường không được trả hay một nơi trú chân mà người ta không cấp cho họ”.

Trong một bài viết trên tờ Thời báo, ngày 5/8/1885, Cherville nhấn mạnh thân phận khốn khổ của những người bố mẹ già thường xuyên bị làm tình làm tội, bị bỏ đói, bị buộc phải đi hành khất. Người ông thường gắn bó với cháu, nhưng “lớn lên, thằng bé xa lánh dần” vì theo gương những người khác. Theo nhà báo này, người ta vội vã kết thúc những ngày cuối đời của bố mẹ già để khỏi tốn kém.

Trong tiểu thuyết Đất (La Terre), Zola kể lại một trong những tấn thảm kịch ấy; để viết tác phẩm này, ông đã dựa vào một nguồn tư liệu rất nghiêm túc. Người ta[101] so sánh cuốn tiểu thuyết này với Vua Lear mà Zola có nhắc tới trong phần chú thích. Quả là tuy cách nhau mấy thế kỷ, Shakespeare và Zola miêu tả một cảnh huống tương tự như nhau. Vào đầu cuốn tiểu thuyết, ông già Fouan tập hợp con cái lại trước mặt viên công chứng để chia ruộng đất mà ông không còn đủ sức lực cày bừa nữa; những người con này bàn cãi sôi nổi về niên kim ông bố đòi hỏi. “Cuộc sống của hai ông bà già bị phanh phui, bóc trần, tranh cãi theo từng nhu cầu một. Người ta cân đếm bánh mỳ, rau tươi, thịt... Khi không lao động nữa, thì phải biết tiết chế chứ”. Một con số được ấn định. Lúc đầu, ông già tiếp tục ở lại nhà mình cùng với bà vợ. Con cái chỉ nạp cho cụ một phần nhỏ khoản trợ cấp đã từng được thỏa thuận. Một cuộc cãi cọ khủng khiếp xảy ra giữa ông bố và người con trai út là Buteau: bà mẹ vì xúc động mà chết. Người ta thuyết phục ông cụ bán nhà đi và đến ở với cô con gái: người này đày đọa cụ với thái độ rất ti tiện. Giống như Lear, cụ lần lượt đến ở với mỗi người con, nhưng ở đâu, cụ cũng rất khổ sở. Mấy năm trôi qua, trong cảnh khốn cùng, Buteau mưu mô đưa cụ về nhà, hy vọng đánh cắp được tiền bạc cất giấu của cụ và đối xử tàn nhẫn với cụ. Trong một vụ cãi vã, ông già giơ cao tay lên, với một cử chỉ đe dọa xưa kia vốn làm cậu con trai khiếp sợ; nhưng lần này, hắn chộp cánh tay bố, ẩy cụ ngã xuống ghế. Giống như những con vượn già bị đàn con hành hạ, ông biết mình bị hoàn toàn đánh bại: khi đã mất thế lực, thì cũng mất hết quyền uy. Ngay cả vai trò bảo hộ của luật pháp cũng không đủ bảo vệ cụ chống lại sự thô bạo thú tính. Buteau đánh xoáy được số tiền dành dụm của cụ. Cuộc xung đột giữa hai bố con dữ dội tới mức một đêm, cũng vẫn như Lear, ông già bỏ trốn và lang thang trong gió bão cho tới tận sáng.

Zola đã sử dụng sự kiện nêu lên trong tờ Thời báo về mối quan hệ ông cháu. Trong một thời gian, ông già Fouan có phần được an ủi về nỗi hoạn nạn của mình vì tình thương yêu của cụ đối với đứa bé và hình như nó được đền đáp lại. Nhưng một hôm, ra khỏi trường, thằng bé mà cụ đến tìm không chịu đi theo và về hùa với lũ bạn chế giễu cụ.

Thế kỷ XIX, người ta nói tới, chí ít cũng trong một chừng mực nhất định, thân phận những người già bị bóc lột, nên sự tương phản giữa thân phận này với cuộc sống của những người già có đặc quyền đặc lợi, nổi bật hơn bất kỳ thời kỳ nào khác. Là những công nhân trước kia rơi vào cảnh bần cùng lang thang, là những người nông dân già bị đối xử như những con vật, người già nghèo khổ nằm ở thang bậc thấp nhất của xã hội. Còn người già những tầng lớp trên thì chiếm đỉnh cao nhất của bậc thang ấy. Sự đối kháng lộ liễu tới mức người ta tưởng như đứng trước hai loài khác nhau. Những sự biến động kinh tế và xã hội, hết sức tai hại đối với những người này, trái lại ủng hộ những người khác.

Đầu thế kỷ XIX, cuộc Trùng hưng, và việc hồi hương những người di cư, dẫn tới việc thiết lập một chính quyền bô lão (gérontocratie) thực sự. Những người hồi hương mua lại ruộng đất, thường là ruộng đất ngày trước của họ: năm 1830, một nửa số động sản lớn được tái lập, giai cấp quý tộc điền địa này không đông, nhưng có nhiều khách hàng trong giai cấp tư sản. Tập hợp xung quanh nhà vua, tầng lớp ấy đã thông qua được một chế độ bầu cử theo mức thuế (suffrage censtitaire) - dựa trên cơ sở bất động sản - mang lại cho họ ưu thế về chính trị. Có 90.000 cử tri, tức là cứ 100 người Pháp thành niên, thì chỉ có một người bỏ phiếu; người ta tính có khoảng 8.000 công dân có thể ứng cử. Vì những người nhập cư này rất già, người ta ở trong một tình thế có thể gọi là bệnh lý. Năm 1829, nhà văn trào phúng Fazy tố cáo tình thế ấy: “Người ta thu nhỏ nước Pháp vào trong 7-8 nghìn cá nhân có thể ứng cử, bị hen suyễn, bị thống phong, tàn tật, năng lực bị sút kém và chỉ muốn nghỉ ngơi”. Ông phê bình dữ dội “đạo luật đặc biệt chỉ cho phép người già đại diện cho quốc gia”. Đặc quyền này của người già được duy trì sau năm 1830 ở Viện Công khanh (Chambre des Pairs). Năm 1835, Talleyrand kể lại với Guizot: “Hôm qua, tôi tới Viện Công khanh. Chúng tôi chỉ có sáu người... và tất cả đều trên 80”.

Nhưng tầng lớp đại tư sản giàu lên trong lúc bóc lột công nhân và nhiều nông dân, và cho vay lãi. Nhờ ưu thế kinh tế, họ tước đoạt quyền lực chính trị của tầng lớp quý tộc điền địa. Dưới triều Louis-Philippe, cai trị đất nước là các nhà công nghiệp, các chủ ngân hàng, các nhà buôn lớn, và cả các quan chức cao cấp, luật sư, giáo sư. Vì phải có thời gian để tích lũy của cải, phần lớn họ là người già. Cả ở đây nữa, vẫn có thể nói tới chính quyền bô lão. Charles Dupin khẳng định một số nửa cử tri tuổi trên 55. Theo ông, 54.000 cử tri dân chủ được 28 triệu công dân ủng hộ, còn 40.000 cử tri cánh hữu được 3 triệu người già ủng hộ. Con số chỉ là ước lượng, nhưng khái niệm chung thì chính xác. Vấn đề ở đây là một chế độ đầu sỏ tài chính (ploutocratie) và đa số người giàu là người già. Các doanh nghiệp mang tính chất gia đình và thông thường người đứng đầu là người cao tuổi nhất trong gia đình. Niên kim không còn là động cơ của nền kinh tế, mà là lợi nhuận được tích lũy nhờ vốn đầu tư. Các thành viên của tế bào gia đình gắn bó chặt chẽ với nhau vì quyền lợi, và tượng trưng cho tế bào này là ông chủ gia đình.

Từ 1848, ngân hàng và công nghiệp nắm giữ quyền lực chính trị. Lúc đó, cuộc cách mạng công nghiệp hoàn thành: đường sắt, vải sợi, luyện kim, mỏ, đường và bánh kẹo v.v... phát triển. Ngân hàng giữ vai trò ngày càng quan trọng. Trong cái thế giới chuyển động này, trong đó gương mặt sáng giá nhất là gương mặt “người thầu khoán”, thì sáng kiến là đức tính cần thiết nhất: chính anh con trai, táo bạo hơn bố, thuyết phục ông đưa vào nhà máy những máy móc mới nhất, những kỹ thuật chưa đâu biết tới. Mặt khác, các công ty cổ phần vô danh thay thế chủ nghĩa tư bản gia đình. Người già mất hết ảnh hưởng kinh tế. Nhưng, năm 1871, Quốc hội phần lớn gồm những người già ở nông thôn: có 400 người bảo hoàng đối chọi với 200 người cộng hòa và 50 đại biểu xu hướng không rõ rệt. Đó là nhóm đầu tiên gồm nhiều người già nhất.

Nhìn chung, ở Pháp và toàn bộ phương Tây, vấn đề thế hệ không còn tồn tại trong giai cấp tư sản; giữa các thế hệ, hình thành một thứ thế cân băng. Chúng khẳng định tình đoàn kết với nhau chống lại các tầng lớp “nguy hiểm”. Trong tầng lớp tiểu tư sản, người con trai thường chiếm trong thang bậc xã hội một vị trí cao hơn ông bố, người kiêu hãnh đón nhận thành tựu của con: sự tăng tiến ấy của các thế hệ thủ tiêu những sự hận thù. Mặt khác, xã hội mới đòi hỏi sự hợp tác giữa trẻ và già. Do tính chất phức tạp của nó, kinh nghiệm và quá trình tích lũy kiến thức là cần thiết cho sự tồn tại và tiến triển của xã hội; trong nhiều lĩnh vực, thâm niên là một phẩm chất. Người trẻ được coi trọng vì sự táo bạo và khả năng sáng tạo. Nhưng họ thường thấy cần náu mình phía sau gương mặt đáng tin cậy của một người cao tuổi: bề ngoài, ông có vẻ là người nắm giữ quyền lực; ông đại diện cho doanh nghiệp mà ông để quyền lãnh đạo thực sự cho những hội viên năng động hơn.

Sở dĩ người già xuất hiện như một người bảo lãnh là vì được ý thức hệ tư sản của thời đại đề cao. Ở Pháp, cũng như ở Anh thời đại nữ hoàng Victoria, những đức tính được ca tụng là những đức tính từng được tín đồ Thanh giáo đề cao: tính nghiêm ngặt về đạo đức đi đôi với thành tựu kinh tế; sự khắc khổ trở thành quy tắc vì phải tái đầu tư tiền lãi. Vả lại, cả một truyền thống coi người già là tất nhiên không còn dục vọng và vì vậy, sẵn sàng chịu khổ hạnh. Hơn nữa, luồng tư tưởng kinh tế vốn cho tích lũy vốn đầu tư là một đơn thuốc bách bệnh đã mở rộng - một cách quá mức - sang lĩnh vực tâm lý học: người ta cho rằng tích lũy bao giờ cũng tốt; tích lũy năm tháng, tức là thực hiện một thứ lợi, là tiếp thụ được một giá trị mà giai cấp tư sản thế kỷ XIX hết sức trân trọng: đó là kinh nghiệm. Chủ nghĩa kinh nghiệm theo thuyết liên hợp (empirisme associationniste) mà thời đại cho là chân lý tối cao, khẳng định những quan điểm ấy: người ta càng cao tuổi, những sự liên hợp càng gia tăng; thì tri thức và đạo lý càng phát triển. Vì vậy, một cách thông thường, cá nhân đạt tới tuyệt đỉnh của mình vào lúc cuối.

Ở thành phố, gia đình không còn mang tính chất gia trưởng nữa. Từ cuối thế kỷ XVIII, việc tăng thêm các chỗ làm, tình hình mở rộng đời sống xã hội cho phép những cặp vợ chồng lập gia đình riêng. Nhưng giai cấp tư sản vẫn tha thiết với truyền thống gia đình thân mật, tiếp nối nó một cách lý tưởng qua việc tôn kính người chủ gia đình. Thậm chí, khi ảnh hưởng của người này giảm sút do chủ nghĩa tư bản hiện đại phát triển, dư luận vẫn đòi hỏi phải biểu thị những dấu hiệu bề ngoài của sự trọng vọng và bảo đảm cho họ những ngày cuối đời vẻ vang.

Quá trình biến đổi gia đình làm thay đổi quan hệ của cháu đối với ông bà: thay vì một sự đối kháng, là một sự liên minh giữa họ với nhau; không còn là chủ gia đình nữa, người ông trở thành đồng lõa với trẻ em: chúng tìm thấy ở ông một người bạn đường thú vị và rộng lượng[102].

Vị trí xã hội quan trọng của người già khiến một số nhà văn tráng niên bực bội. Lamennais tấn công dữ dội tuổi già. Lúc 36 tuổi, ông viết: “Tôi chưa từng thấy người già nào mà tuổi tác không làm cho trí tuệ sút kém đi và tôi thấy có rất ít người già thành thực chịu công nhận điều ấy”. Ông còn viết: “Một người già là cái gì trên đời? Là một nấm mồ đang chuyển động. Đám đông tránh ra: một vài người bước lại gần để đọc mộ chí[103]”. Dickens kịch liệt phản đối việc so sánh quen thuộc giữa tuổi thơ và tuổi già. Nói về tuổi già, ông viết: “Chúng ta gọi cái đó là một trạng thái trẻ thơ, nhưng đó chỉ là một ảo ảnh nghèo nàn và vô vọng, giống như cái chết là ảo ảnh của giấc ngủ. Làm gì có trong mắt người già ánh sáng và sức sống long lanh trong mắt trẻ thơ... Nếu ghép vào nhau đứa trẻ và con người rơi trở lại tuổi ấu thơ thì phải xấu hổ về sự hão huyền ấy vốn vu khống buổi đầu tốt đẹp của cuộc đời chúng ta bằng cách lấy tên gọi của nó đặt cho sự bắt chước khủng khiếp và giật gân ấy”.

Những giọng điệu như vậy vốn rất hiếm. Những nhà văn trong những viễn cảnh hoàn toàn khác, đã suy nghĩ về tuổi già và đề xuất những lời ngợi ca tương đối tinh tế; cũng như các tác giả tiểu luận của các thế kỷ trước, họ chỉ quan tâm tới tuổi già trong chừng mực nó liên quan tới giai cấp họ. Tôi xin kể những trường hợp có ý nghĩa nhất.

Trong chương VI cuốn Châm ngôn về sự khôn ngoan trong cuộc sống nhan đề “Bàn về sự khác biệt giữa các lứa tuổi”, Schopenhauer xem xét dưới ánh sáng triết học của ông những thời điểm khác nhau của cuộc sống. Chúng ta biết là ông tuyên bố một thuyết bi quan tuyệt đối: cơ may duy nhất của loài người là tiệt trừ từ bản thân mình bản năng muốn sống (le vouloir - vivre) và hoàn toàn thả mình vào trong hư vô mà không hồi sinh nữa. Ý muốn càng quyết liệt thì cá nhân càng xa rời sự khôn ngoan. Trẻ em được ưu đãi vì nó mang tính chất trầm tư (contemplatif); thái độ thẩm mỹ của nó đặt thế giới ở xa; nó có trực giác về bản chất sự vật. Vì vậy, về sau, người ta xót xa tiếc nuối tuổi thơ: lứa tuổi sung sướng vì đó là biểu tượng (representation) chứ không phải ý chí. Trái lại, thanh niên thì thiết tha muốn sống và săn đuổi hạnh phúc; nhưng không tìm thấy nó, vì đi tìm kiếm nó tức là đã đánh mất nó. Dần dà, nếu có lý trí, họ hiểu ra rằng hạnh phúc là chuyện ảo tưởng, trong lúc đau khổ là hiện thực, và họ chỉ còn muốn thoát khỏi khổ đau. Tuổi trẻ rất phong phú về tinh thần: tri thức và sáng tạo thuộc về lớp tuổi ấy. Cường lực trí tuệ đạt tới đỉnh điểm vào tuổi 35. Nhưng người ta sống trong ảo ảnh và nhầm lẫn. Bản năng tình dục duy trì ở con người một sự điên rồ vô hại.

Từ tuổi 40, người ta âu sầu vì, tuy không từ bỏ những nỗi đam mê và tham vọng, nhưng người ta bắt đầu thất vọng, và nhìn thấy cái chết ở cuối con đường của mình mà trước kia người ta không biết tới. Thời kỳ hạnh phúc nhất của cuộc đời là những năm tháng trước ngày bị suy sụt, nếu ít nhất người ta mạnh khỏe hay có đủ tiền bạc để bù đắp cho sức lực bị sút kém: “Nghèo đói trong tuổi già là một đại họa”. Nếu có đầy đủ hai điều kiện trên đây thì tuổi già “có thể là một phần rất dễ chịu của cuộc sống”. Thời gian sẽ trôi qua rất nhanh, tới mức người ta không biết tới sầu não nữa. Những niềm đam mê được dập tắt, dòng máu nguội lạnh đi; giải thoát khỏi bản năng tình dục, con người tìm thấy lại lý trí của mình. Lúc đó, “chúng ta sẽ ít nhiều tin là tất cả chỉ là hư vô trên trần thế”. Khám phá ra chân lý này, chúng ta sẽ có một tâm hồn thanh thản vốn là “điều kiện và bản chất của hạnh phúc”. “Thanh niên cho là mình có thể chinh phục trên thế gian này mọi điều huyền diệu nếu biết tìm thấy chúng ở đâu; người già thấm nhuần phương châm này của Giáo hội: tất cả đều là hư vô, và giờ đây biết rõ rằng mọi quả hồ đào đều trống rỗng mặc dù có thể phủ vàng son chói lọi tới đâu. Chỉ đến khi cao tuổi con người mới hoàn toàn đạt tới cái nil admirari (chớ xúc động vì bất cứ cái gì hết) của Horace, nghĩa là đạt tới niềm tin chân thực và vững chắc là mọi sự trên đời đều là hư vô. Không còn ảo ảnh nữa! Người ta hoàn toàn thất vọng”. Nhờ sự sáng suốt này, cái mà một người tin vào bản thân mình không bao giờ có lợi cho người ấy hơn là trong tuổi già. Nhưng phần đông người ta trở thành những người máy (automate), họ giẫm chân tại chỗ và trì trệ, và lúc đó là đồ vô dụng (caput mortuum) của cuộc đời. Sự suy tàn là điều hay, vì nó giúp người ta chịu đựng cái chết. Sau tuổi 90, thay vì chết bệnh, người ta thường tự tắt lịm dần.

Chúng ta đã thấy: chính vì chủ nghĩa tư bản bi quan của mình mà Schopenhauer ưu đãi tuổi già. Ông cho rằng sự tỉnh ngộ vốn là bản chất của tuổi già mang lại cho lớp tuổi này “một sắc thái rầu rĩ nhất định”. Nhưng ưu điểm của lớp tuổi này là ý chí muốn sống hầu như đã tiêu tan; người ta quay trở lại thái độ trầm tư của tuổi thơ. Nếu sống là một tai ương, nếu người thích chết hơn sống, thì tình trạng nửa sống nửa chết, tức là tuổi già, có ưu thế hơn lớp tuổi có nhiều ảo ảnh. Sự đánh giá của Schopenhauer là hoàn toàn tiêu cực: “Thực ra cái gánh nặng cuộc đời của tuổi già nhẹ hơn so với lúc tuổi trẻ”.

Bà Swetchine[104] có những suy nghĩ rất xác đáng về tuổi già. Bà nhấn mạnh sự tương phản giữa nhân phẩm của tuổi già và tình hình nó bị người ta phản bác. “Người già thấu triệt quá khứ, nhưng không phải vì vậy mà không tiên đoán được tương lai”. Tuy nhiên, có “điều kỳ lạ! tuổi già không gây nên sự ghê tởm, mà là sự khinh miệt”. Bà nhận xét rất xác đáng: “Không có gì mang tới đầu óc người ta nhiều mâu thuẫn hơn là tuổi già: đó là một bóng ma mà tuổi trẻ không còn tin nữa; đó là một con bù nhìn đối với sự sung mãn của thời trai tráng; tuy nhiên... tất cả mọi người đều mong ước điều đó và ra sức dàn xếp với những cái bất thuận lợi của nó”.

Bà còn viết: “Tuổi trẻ không muốn cho tuổi già là một điều tai hại tất yếu, và chấp nhận nó như chấp nhận cái chết; tuổi trẻ hầu như mong ước thoát khỏi tuổi già và kiêu hãnh không muốn kéo dài cuộc sống với cái giá biết bao điều sỉ nhục”.

Bà thừa nhận rằng trên bình diện con người, tuổi già là một thử thách khủng khiếp và bà vẽ lên một bức tranh làm người ta khiếp hãi; nhưng do tính chất tàn bạo của nó, nó cho phép người ta dịch lại gần Thượng đế: “Nếu xem xét con người tự nhiên, thì tuổi trẻ là thời kỳ đích thực, có lẽ là thời kỳ tốt đẹp duy nhất... Tôn giáo làm hoàn toàn ngược lại tự nhiên”. “Còn đối với thế giới bên ngoài, tuổi già quả là một thứ mù lòa... Thượng đế thừa kế tất cả những mong ước mà tuổi già không còn đề xướng nữa, và tất cả những niềm phấn chấn mà tuổi già loại trừ và ngày càng mở cho tuổi già thế giới nội tâm”. Bà lấy làm tiếc là Giêxu đã không thánh hóa (sanctifier) lứa tuổi này của cuộc đời trong lúc trải qua nó.

Schopenhauer và bà Swetchine đều cố gắng hình dung tuổi già theo những viễn cảnh độc đáo. Nhưng những tác phẩm sáo mòn ngày trước tồn tại một cách khó khăn: người ta bắt gặp chúng trong bản tiểu luận vắn tắt của Emmerson viết về tuổi già. Là nhà tư tưởng rất thủ cựu của giai cấp tư sản Mỹ, vào cuối đời, ông đẩy tới mức cực đoan thuyết bi quan ông vốn luôn luôn đề xướng: bị cuộc nội chiến lay động, ông chọn con đường giải ngũ và không muốn biết tới công cuộc Tái kiến thiết, một thời kỳ khủng khiếp. Ông đinh ninh mình sống trong thế giới tốt đẹp nhất, ở thời kỳ vinh quang nhất. Bị suy yếu, bị giảm sút, ông ca ngợi những ưu điểm và những giờ phút êm đềm của lứa tuổi cuối cùng. Cũng như Cicéron, ông thừa nhận “quan điểm của nhân dân là tuổi già không có gì đáng xấu hổ, nhưng cực kỳ bất lợi”; và ông không lùi bước trước bất kỳ luận cứ nào để chứng minh điều ngược lại. Ông nhắc tới những tuổi già nổi tiếng trong Lịch sử, nhưng không cần biết những ngày tháng cuối đời của họ có hạnh phúc hay không vì ông viện dẫn lẫn lộn le Cid, Dandolo, Michel-Ange, Galilee v.v... Theo ông, người già có hạnh phúc vì trước hết đã thoát khỏi vô số hiểm nguy và lấy thế làm mãn nguyện. Người ta không phải sợ gì nữa hết: người ta có cuộc sống phía sau lưng mình, không có gì có thể tước đoạt nó của mình. Điều đó có nghĩa là Emerson thỏa mãn với vị thế, với danh vọng của ông; chúng ta không thấy cái gì cho phép ông khái quát hóa. Nhờ cái đó - ông nói tiếp -, thành tựu chẳng có ý nghĩa gì nữa hết. Người ta chỉ còn phải hướng tới một sự thỏa mãn. Người ta có thể tụt xuống dưới bản thân mình mà không hề hấn gì. Luận cứ thứ ba nhắc lại luận cứ thứ hai: người ta đã tự bộc lộ mình, đã tỏ rõ hết khả năng của mình, người ta có quyền nghỉ ngơi trên quá khứ của mình. Không còn ngờ vực, lo sợ gì nữa. Ở đây, thuyết lạc quan của Emerson giống thuyết bi quan của Schopenhauer một cách kỳ lạ: khi già, người ta thôi hành động và thậm chí suy nghĩ, người ta thôi không còn sống và đó là một sự giải thoát mang lại sự yên tĩnh. Cuối cùng, Emerson lập luận rằng người già đã tiếp thu được kinh nghiệm và ông đồng tình với quan niệm quen thuộc của giai cấp tư sản cho rằng chỉ tích lũy năm tháng không thôi là đã có thể sản sinh ra tri thức.

Năm 1880, ở Đức, Jacob Grimm đọc một diễn từ nổi tiếng về tuổi già và kết luận như sau: “Tôi nghĩ mình đã đưa ra những bằng chứng để ủng hộ quan niệm cho rằng tuổi già không còn là hiện tượng sức cường tráng sụp đổ đơn thuần, mà mang theo nó sức mạnh của chính mình phát triển theo quy luật và điều kiện của riêng mình. Đấy là thời kỳ tĩnh lặng trước kia không hề có, và tương ứng với trạng thái này phải có những tác dụng đặc biệt”.

Ở đây, ông dựa vào thuyết hữu cơ (organicisme) thịnh hành ở thời đại này. Mỗi lớp tuổi có tổ chức riêng, có tính đặc trưng của mình; người già không phải là một người thành niên nhiều tuổi hơn và không còn cường lực; không nên miêu tả trạng thái của người già như một sự khiếm khuyết, mà một cách tích cực - như một thế cân bằng khác của cá nhân và của quan hệ giữa cá nhân ấy với thế giới.

Chưa bao giờ, và không ở một nhà văn nào, tuổi già chiếm nhiều vị trí và được ca ngợi nhiệt liệt như trong tác phẩm của Victor Hugo. Vì sao vậy? Cần biết lịch sử của ông một cách chi tiết và sâu kín mới có thể hiểu được lý do. Điều chắc chắn là tuổi già là một trong những ảo ảnh ưa thích của ông. Lúc còn trẻ, ông hình dung nhà thơ như một đạo sĩ, một nhà tiên tri trị vì trong một bầu trời vinh quang; vả lại, theo truyền thống, chính tuổi tác mang lại uy tín và quyền lực tối cao. Chắc hẳn ông linh cảm tuổi già của ông sẽ là thời điểm ông đáp ứng số phận của mình một cách hoàn hảo nhất. Trong phạm vi những phản đề (antithèse) mà ông tâm đắc nhất, sự đối lập giữa một cơ thể xấu xí với một tâm hồn cao thượng là một trong những phản đề được ông khai thác một cách thú vị nhất: tuổi già là một trong những mặt tượng trưng cho phản đề ấy. Có một sự tương phản lãng mạn giữa một cơ thể ốm yếu và một trái tim không thể khuất phục nổi. Lúc chưa đầy 40 tuổi, lấy lại truyền thuyết về việc quay trở về của Barberousse, ông miêu tả trong Les Burgraves (Những viên thống lĩnh) những ông già tuyệt vời: chiến thắng họ về thể xác, nhưng tuổi tác biểu dương cái vĩ đại bi hùng của họ. Ông nhấn mạnh cảnh cô đơn của tuổi già, sự cách bức đối với thế giới. Ông tổ Job “sống tách biệt... Cụ im lặng trong nhiều tháng liền”. Barberousse, ẩn náu trong một cái hang, chìm đắm vào trong sự im lặng của giấc ngủ... “Ông ngủ một giấc ngủ khủng khiếp và kỳ lạ”. Bộ râu tượng trưng cho tuổi thọ: “Bộ râu ông, màu vàng ngày trước, màu tuyết hiện nay, dài ba gấp chu vi chiếc bàn đá . Về sau, trong Giai thoại về các thế kỷ (La Légende des siècles), ông vẽ lên chân dung mang tính chất sử thi của tuổi già. Người anh hùng vĩ đại nhất trong đó, là Eviradnus. Nhân vật này có phía sau lưng mình một cuộc đời sáng như gương, không tì vết, đầy kỳ tích thần diệu, và tuổi tác không làm ông suy suyển. Một mình mình, Eviradnus giết chết hoàng đế Đức và vua Ba Lan, những người tuổi còn trẻ và cùng nhau chiến đấu chống lại ông. Thông qua giai thoại này, Hugo quy cho người già những ưu điểm của tuổi trẻ, với sức mạnh của một người khổng lồ. Ông già này vừa có sức khỏe vừa đầy lòng độ lượng; khi Mahaud - bị bọn cướp đánh thuốc mê để trấn lột - thức giấc, ông hôn bàn tay nàng: “Thưa bà, bà ngủ có ngon giấc không?”.

Trong Những người khốn khổ, mà Hugo viết phần cuối vào khoảng 50-60 tuổi, người ông của Marius là một con người vốn suốt đời rất nghiêm khắc với gia đình. Nhưng khi tưởng là cháu bị chết, ông nhận ra tình thương mênh mông của mình đối với cháu. Khi thấy cháu được cứu sống, niềm vui làm ông thay đổi hình dạng: “Khi dáng dấp hiền hòa trộn lẫn vào những nếp nhăn, thì thật là dễ thương. Có cả một ánh bình minh rạng rỡ khi tuổi già đón nhận niềm vui”. Ông chấp nhận cuộc hôn nhân giữa Marius và Cosette. Lúc ấy, Jean Valjean cũng đã già: 80 tuổi, ông vẫn cao thượng và bi tráng như đã từng như thế suốt đời. Cũng không thể để bị khuất phục, ông vẫn đủ sức khỏe để cõng lên lưng cơ thể bất động của Marius đi qua các cống ngầm Paris. Sức mạnh tinh thần của ông lại đặc biệt hơn khi ông nghĩ là mình phải thú thật với Marius mình vốn là người tù khổ sai, và rút dần khỏi cuộc đời của Cossette, niềm yêu thương duy nhất của ông. Ông qua đời giữa lòng yêu mến của cặp vợ chồng trẻ, khi Marius nhận ra ông là người cứu mạng mình.

Trong Booz ra chiều uể oải (Booz endormi), Hugo, ở tuổi 57 hết lời ca ngợi tuổi già:

“Râu tóc ông bạc phơ tựa dòng suối tươi mát...

... Thanh niên thì tuấn tú, nhưng vĩ đại thay những ông già

... Người ta thấy ngọn lửa trong ánh mắt lớp trẻ

Nhưng ánh sáng ngời ngời rực cháy trong mắt người già”.

Ở đây, giá trị tinh thần - ánh sáng và cái vĩ đại - đặc trưng cho vị bô lão, được thanh xuân hóa qua sự so sánh bộ râu với dòng suối tháng tư. Ông vẫn còn sức quyến rũ giới tính, Ruth nằm dưới chân ông, “bộ ngực để trần”, hy vọng đánh thức dục vọng của ông.

Nghệ thuật làm ông (L’Art d’etre grand-père) ca ngợi tuổi già còn hơn cả tuổi thơ. Hugo ca ngợi nó qua chính gương mặt ông. Nhưng ông cũng miêu tả mối quan hệ ông-cháu được xã hội đương thời khuyến khích. Trong Những người khốn khổ, ông gợi lên một cách xúc động hình ảnh ông già Jean Valjean và cô bé Cosette: “Người già cảm thấy mình là ông của tất cả trẻ thơ”. Trong tập thơ Jeanne bị phạt phải ăn nhạt (Jeanne était au pain see), ông nhấn mạnh mối quan hệ tương hỗ của sự đồng tình giữa cô cháu gái và người ông chống lại sự nghiệt ngã của người lớn. Cả hai đều ở ngoài lề xã hội nhưng theo ông, sợi dây ràng buộc họ với nhau lại càng thêm bền chặt. Trong bi kịch Hy Lạp, trẻ em và người già giống nhau ở chỗ bất lực. Ở nhiều dân tộc nguyên thủy, sự đồng nhất hóa còn sâu sắc hơn nhiều: người ta tập hợp vào cùng một lớp tuổi, đứa trẻ hầu như vừa thoát từ thế giới bên kia và ông già chẳng bao lâu nữa sẽ đắm chìm vào trong đó. Cả hai đều ở trong một tình thế chuyển tiếp khiến họ được miễn trừ một số cấm kỵ. Hugo diễn tả một tư tưởng tương tự bằng một ngôn ngữ khác. Ông tự hào cho là mình “đã sáng tạo ra trẻ thơ”; được phát hiện ở thế kỷ XVIII, trẻ em giữ một vai trò quan trọng trong văn học, nghệ thuật thế kỷ XIX. Nhưng những sự tương đồng giữa tuổi trẻ và tuổi già, chưa ai trước ông đưa ra ánh sáng thành công đến thế. Theo ông, có sự đồng cảm tinh thần giữa đứa trẻ còn ở phía bên kia của cuộc sống con người, và ông già đã nâng mình lên trên cuộc sống ấy. Đạo lý và lý lẽ ti tiện của người lớn không thích hợp với họ; do vẻ thơ ngây, do sự từng trải, cả hai đều gần gũi những điều bí ẩn của thế giới, gần gũi Chúa:

“Jeanne bi bô, nói những điều em không biết.

... Chúa, người ông, già lão say sưa lắng nghe”.

Cảnh trẻ thơ, người cao tuổi tìm thấy lại buổi ấu thơ của mình, về người ông của Marius, Hugo từng nói tới “buổi bình minh” của một tuổi già “nở hoa”. Ông cũng nói: “Đúng thế, trở thành ông, là bước trở lại vào buổi bình minh”.

Chúng ta đã thấy niềm an ủi duy nhất của những ông già nông dân, thường là những đứa cháu của họ, cho tới ngày bọn trẻ này làm ra bộ người lớn. Thành công của Hugo, trong Nghệ thuật làm ông, là biết mang lại cho một sự kiện xã hội, giá trị và chiều sâu của một huyền thoại.

Hình ảnh hai ông cháu, cụ già và cô bé bao giờ cũng làm công chúng xúc động. Cửa hàng đồ cổ (Le Magasin d’antiquites) của Dickens từng thành công rực rỡ. Tác giả để cho cô bé Nell và người ông - hai ông cháu thương yêu nhau một cách sâu xa - đi lang thang khắp nước Anh. Tinh thần ông già bị sút kém vì tai họa, ông bị phá sản vì cờ bạc, ông lấy trộm của Nell để tiếp tục chơi bạc và suy tính một vụ trộm khác; nhưng qua lỗi lầm của mình, ông làm người đọc xúc động vì lòng thương yêu đối với Nell và lòng thương yêu ông gây cho cô cháu đối với ông. Khi cô bé mất, ông sống trên ngôi mộ của cháu và qua đời ở đây. Chúng ta bắt gặp một cặp ông - cháu tương tự trong Không gia đình của Hector Malot, một tác phẩm cũng rất được mến mộ. Một đứa bé bị bỏ rơi chia sẻ cuộc sống lang thang với một ông già ca sĩ nổi tiếng, bị xã hội xua đuổi.

Nhìn chung, văn học thế kỷ XIX hình dung tuổi già một cách hiện thực chủ nghĩa hơn nhiều; miêu tả người già thuộc các lớp trên: quý tộc, đại tư sản, chủ đất, nhà công nghiệp; nhưng cũng quan tâm tới người già thuộc những tầng lớp bị bóc lột. Giai cấp tư sản vẫn thiết tha với mối quan hệ chủ - tớ: trong Bà Bovary và trong Một con người giản dị, Flaubert miêu tả những người đầy tớ gái mà cuộc đời là cả một sự tận tuy không ngừng. Nhưng phần lớn thời gian, người già được xem là chủ thể của chính bản thân lịch sử của họ. Ở Balzac, Zola, Dickens, ở các nhà tiểu thuyết Nga, hầu như không bao giờ người ta bắt gặp những người công nhân già vì thực ra, trong giai cấp vô sản, người ta không sống thọ. Nhưng chúng ta đã thấy nhiều gương mặt nông dân già. Và các nhà tiểu thuyết cũng nghiên cứu ảnh hưởng của tuổi tác trong các tầng lớp xã hội khác nhau: quân nhân, người làm công ăn lương, chủ quán v.v.. Tôi sẽ sử dụng nguồn tư liệu dồi dào do họ cung cấp khi nghiên cứu kinh nghiệm cá nhân của người già. Vấn đề này, nhiều nhà văn cao tuổi đã đề cập tới ở thế kỷ XIX; họ nói về chính bản thân tuổi già của mình: tuổi già của Chateaubriand là nguồn cảm hứng cho những trang sách đẹp đẽ nhất của ông. Những trang tâm tình này giúp chúng ta hiểu người già cảm nhận cuộc đời của họ ra sao.

***

Quá trình đô thị hóa tiếp diễn ở thế kỷ XX kéo theo sự suy sụp của gia đình gia trưởng, tuy nó vẫn tồn tại khá lâu ở một số vùng nông thôn Pháp. Chamson miêu tả một gia đình như vậy trong Tội ác của những người chính trực (Le Crime des justes). Ông già Amal, mà người ta gọi là vị Cố vấn, được mọi người kính trọng, là người Chính trực tuyệt vời, cai quản trong vùng Xêvan một cơ ngơi rộng lớn và phồn vinh, ông là chủ nhân tuyệt đối của gia đình. Một trong những cô con gái của ông, một cô gái lạc hậu, mang thai với một trong những người anh trai: ông ra lệnh cho gia đình giết chết và chôn đứa trẻ sơ sinh; và mọi người tuân theo. Ngày nay, ở Pháp, kiểu gia đình này không còn nữa. Nó tồn tại ở một vài nước; trong một vài vùng nông thôn ở Nam Tư, vừa qua, xảy ra những sự kiện tương tự sự kiện Chamson miêu tả: Ở miền Nam Italia, ở Cicile, ở miền Nam Hy Lạp, có khi một ông bố giết chết con gái vì những vấn đề danh dự. Luật pháp thì cấm, nhưng tập tục lại dung thứ. Ở đảo Corse, ở Sardaigne con trai vâng theo lời người cha già. Tình hình bỏ mặc và giết chết người cha già mất sức lao động chắc hẳn ít xảy ra hơn so với thế kỷ XX, nhờ đời sống nông dân được cải thiện chút ít, nền văn minh kỹ thuật ít nhiều giải quyết tình trạng xa vắng của nông dân. Tuy vậy, trong những vùng Địa Trung Hải, chế độ gia trưởng cực mạnh, có khi người ta giúp người già từ giã cõi đời khi đã quá ốm yếu. Phải chăng, cũng như ở một số dân tộc nguyên thủy, đám con cháu chịu chế độ độc đoán cảm thấy nhẹ nhõm khi thoát khỏi ách ấy? Nhưng đây cũng là những vùng cực kỳ nghèo đói và việc nuôi thêm một miệng ăn là một gánh nặng. Đó là những trường hợp ngoại lệ. Ngược lại, ở Pháp, tình hình thường xảy ra là không muốn phải chịu đựng quyền lực của ông bố, người con trai rời khỏi mái ấm để đi lao động ở thành phố[105].

Nhìn chung, do tiến bộ của công nghiệp hóa, tế bào gia đình ngày càng bị tan rã. Do tình trạng dân số già đi từ một nửa thế kỷ ở các nước công nghiệp, xã hội bắt buộc phải thay thế gia đình. Và một chính sách về tuổi già được thiết lập. Chúng ta sẽ nghiên cứu ở phần sau.

Trong các tầng lớp lãnh đạo, được duy trì thế cân bằng vốn có ở thế kỷ XIX, vì kinh nghiệm và tính sáng tạo đều cần thiết. Những trào lưu chính trị, mới và dữ dội, hầu như bao giờ cũng do lớp trẻ lãnh đạo: Cách mạng Nga, chủ nghĩa phát xít Italia, chế độ quốc xã, cách mạng Trung Quốc, cách mạng Cuba, chiến tranh độc lập Algérie. Người cao tuổi giữ những vị trí quan trọng trong các xã hội bảo thủ. Thông thường, chức năng duy nhất của họ là đại diện: chẳng hạn, các vị Tổng thống ở Pháp[106]. Nhưng một số người cao tuổi đã đóng những vai trò tích cực, trong đó có Thiers, xuất hiện ở tuổi 76, năm 1873; Clémenceau lên nắm quyền ở tuổi 77, năm 1917. Churchill rời bỏ chức vụ ở tuổi 81, Adenauer ở tuổi 87. Những người khác khi già vẫn cầm quyền ở những nước cách mạng thành công: Staline, Mao Trạch Đông, Hồ Chí Minh. Ngày nay, ở các nước đang phát triển, nhà lãnh đạo, thông thường là lớp trẻ. Hoàng đế Hailé Sélassié là trường hợp ngoại lệ, ông chỉ kém de Gaule một tuổi. Ở những nước khác, nhà lãnh đạo, thông thường là người cao tuổi: de Gaule, Franco, Tito, Salazar[107]. Nhưng phụ tá của họ là những người ít tuổi hơn: ở Pháp, tuổi bình quân các bộ trưởng không cao lắm. Năm 1968, tuổi bình quân của hạ nghị sĩ là 55, thượng nghị sĩ là 63. Trong nội bộ các đảng cũng như các quốc gia, có hiện tượng phân chia quyền lực giữa người già và người đứng tuổi, còn lớp trẻ thì nói chung, có ít ảnh hưởng.

Có một sự kiện cần nêu lên ở đây - và ở phần sau tôi sẽ nói nhiều - là uy tín của tuổi già giảm sút nhiều vì khái niệm kinh nghiệm mất bớt giá trị. Xã hội kỹ trị (société technocratique) ngày nay cho rằng tri thức không phải được tích lũy theo năm tháng, mà trái lại, mòn mỏi dần. Tuổi tác kéo theo sự thải loại, và những giá trị gắn bền với tuổi trẻ được coi trọng.

Vì số tài liệu chúng tôi có về đời sống hiện nay của người già rất lớn, nên những tài liệu do văn học cung cấp chỉ có một giá trị thứ yếu. Vả lại, chúng tương đối nghèo nàn. Với chủ đề chủ yếu là sự chuyển động của thời gian bị mất đi và được tìm thấy lại, Proust đã nói nhiều và nói rất hay về tuổi già. Nhưng đó là một ngoại lệ. Trong Những kẻ làm bạc giả (Lex Faux-monnayeurs), Gide để cho ông già La Pérouse nói: “Vì sao sách vở lại nói ít đến thế về người già? Có lẽ, theo tôi nghĩ, người già không còn khả năng viết sách và khi còn trẻ, người ta không quan tâm tới họ. Một ông già ư? Ông chẳng còn liên quan tới ai hết.” Quả là nếu được đề cập tới trong tính chủ thể của họ, thì người già không phải là một nhân vật lý tưởng của tiểu thuyết: đó là một con người đã hoàn mãn, cứng đờ, không đợi chờ, không hy vọng; đối với họ, mọi việc đã xong, và cái chết đang chờ sẵn; vì vậy, tất cả những gì có thể xảy ra đều không có gì quan trọng. Mặt khác, nhà tiểu thuyết có thể đồng nhất hóa mình với một người còn trẻ hơn mình vì đã trải qua lớp tuổi ấy; còn về người già, thì họ chỉ biết từ bên ngoài... Vì vậy, thông thường, họ chỉ dành cho người già một vai trò thứ yếu và những bức chân dung họ vẽ lên về người già thường sơ lược hay ước lệ. Thế kỷ XX kế thừa những thứ sáo mòn của các thế kỷ trước. Trải qua thời gian, khái niệm tuổi già ngày một thêm phong phú trên các bình diện xã hội, tâm lý, sinh học. Tuy vậy, những tác phẩm sáo mòn vẫn tiếp diễn. Dù chúng mâu thuẫn với nhau cũng không mấy quan trọng: chúng đã cũ kỹ tới mức được lặp đi lặp lại trong sự thờ ơ chung. Tuổi già là một mùa thu, nhiều hoa thơm, trái ngọt; nhưng tuổi già cũng là một mùa đông cằn cỗi với những ngày lạnh lẽo, sương giá. Nó có cái êm ả của những buổi chiều đẹp trời. Nhưng người ta cũng cho tuổi già là cảnh âu sầu tối tăm của bóng hoàng hôn. Hình ảnh “ông già hiền hòa” và hình ảnh “ông già gắt gỏng” vẫn hòa hợp với nhau. Có một huyền thoại ngày nay rất phát triển: huyền thoại về thái độ dửng dưng rất quen thuộc của tuổi già. Montherlant, vốn luôn luôn có thái độ cách biệt khinh khỉnh đối với vật và người, đã gán thái độ ấy cho nhà vua trong tác phẩm Nữ hoàng quá cố; một con người cao tuổi mà trong lời bình luận, tác giả cho là “từ từ tách khỏi những gì thuộc về con người”, ông cho thái độ thờ ơ một cách sáng suốt của Ferrante là cao cả:

“Đối với ta, tất cả đều là lặp lại, là điệp khúc. Ta trải qua ngày tháng để làm lại tất cả những gì ta đã làm, và để làm lại cái đó không tốt bằng trước. Đối với ta, cái ta thành công, cái ta thất bại, đều một ý nghĩa như nhau. Và ta thấy những con người này, những con người khác cũng hết sức giống nhau... Lần lượt trước sau nhau, sự vật rời bỏ ta”.

“Chiếc cung trí tuệ ta đã chùng rồi. Về những gì ta đã viết, ta tự hỏi: “Ta viết về cái gì vậy?” Cái trước kia ta đã từng hiểu, nay ta không còn hiểu nữa. Và những gì ta đã học, thì nay ta quên. Ta chết dần chết mòn, và hình như phải làm tất cả và ta rơi vào trạng thái lúc tuổi ta hai mươi”.

“Ta cũng phải tìm cách làm cho người ta tin rằng ta vẫn còn cảm nhận điều gì đó, trong lúc ta chẳng còn cảm nhận gì nữa hết. Thế giới chỉ lướt qua ta”.

“Ở tuổi ta, người ta không còn muốn quan tâm tới người khác nữa. Ngày nay, chỉ còn lại một cái: “Có sao đâu đối với ta!” mênh mông: đối với ta, nó bao trùm cả thế giới”.

Nhân vật chủ yếu trong tiểu thuyết Đạo luật (La Loi) của Vailland, là một ông già 72 tuổi, Don Cesare, một điền chủ giàu có, được trọng vọng. Ông đọc nhiều, có đồ mỹ nghệ phẩm cổ, viết lịch sử một đô thị cổ Hy Lạp, ngày trước nằm trong vùng đất Italia hiện ông đang ở. Sức khỏe rất tốt, ông vẫn là tay thiện xạ bậc nhất trong vùng và sống giữa đám phụ nữ quây quần trong đó có một người chung sống với ông. Nhưng đã từ lâu, ông tập không quan tâm tới gì hết. Ông không thích quấy rầy những người thừa kế nữa vì biết rằng tính cách hèn hạ của con người là không giới hạn. Bề ngoài, cuộc sống của ông giống như từ xưa đến nay. Ông nằm cạnh Elvire, nhưng không chuyện trò với nàng và ít khi đụng tới người nàng. Ông săn bắn, nhưng “thậm chí ánh mắt ông không sáng lên”. Ông nói, nhưng “lời nói ông vang lên trong một thế giới không có tiếng vọng”. Ông vẫn ngắm nghía các mỹ nghệ phẩm cổ, nhưng không ghi chép gì nữa. Ông không yêu, không ghét, không ham muốn và cảm thấy mình giống những “kẻ vô công rồi nghề” suốt ngày khoanh tay trên quảng trường của làng. Hình như tuy vẫn còn trẻ Vailland bắt đầu cảm thấy về phần riêng mình trạng thái “không quan tâm” mà ông cho là dấu hiệu của “phẩm chất” một con người.

Cần nói tới vị trí rất đặc biệt của tuổi già trong cái mà người ta từng gọi là “sân khấu về cái phi lý” (théâtre de l’absurde”). Trong Những chiếc ghế của Ionisco, chúng ta bắt gặp một đôi vợ chồng già khép mình trong ký ức về quá khứ và tìm cách làm nó sống lại. Họ tổ chức một buổi tiếp khách không có một ai đến, tiếp đón những tân khách vô hình, sắp xếp chỗ ngồi cho họ, đi đi lại lại giữa họ, đụng vào người họ, trong lúc sân khấu đầy rẫy những chiếc ghế bỏ trống không; qua sự nhầm lẫn của họ, chính là bản thân hiện thực họ khơi dậy - những buổi dạ hội lộng lẫy, những buổi họp mặt của xã hội thượng lưu - một hiện thực vô nghĩa. Và rốt cuộc, khi họ nhảy qua cửa sổ, chính là vì trong lúc mất hết mọi ý nghĩa, cuộc sống của họ cho họ thấy nó chưa hề bao giờ có ý nghĩa.

Ở Beckett, cũng có một sự phủ nhận tương tự đối với cuộc đời do sự suy thoái thảm hại cuối cùng của nó. Hai vợ chồng già trong Chung cuộc (Fin de partie), trong khi nhắc lại cặn kẽ hạnh phúc và tình yêu thuở trước, đã làm công việc lên án mọi tình yêu, mọi hạnh phúc. Trong Bè lũ cuối cùng (La Dernière Bande), trong A! những ngày đẹp trời! (Ah! les beaux jours!), chủ đề được đặt ra một cách tàn bạo, chính là sự rệu rã của trí nhớ, và do vậy, là sự rệu rã của toàn bộ cuộc đời phía sau ta. Các kỷ niệm xuất hiện lộn xộn, bị cắt xén, bị hủy hoại và như thể xa lạ, như thể không hề có gì đã từng xảy ra, và từ sự trống rỗng ấy, nổi lên khoảnh khắc hiện tại như thể chỉ là đám cỏ cây rối bời. Điều nực cười nhất là, qua sự tan vỡ ấy, người ta bấu víu vào cái huyền thoại cho rằng ngày một thêm tuổi tác, tức là có thêm tri thức, là tiến bước. Thực ra, già đi, tức là: “Từ từ tụt xuống cuộc đời vĩnh hằng trong lúc nhớ lại... toàn bộ cái tai họa nhỏ nhoi ấy... như thể... nó chưa từng bao giờ có[108]”.

Trong tiểu thuyết Molloy, nhân vật, tuổi đã cao lúc bắt đầu truyện, mỗi ngày một thêm suy thoái; cẳng chân thứ hai tê dại; ông ta mất hết một nửa số ngón chân; lúc đầu, mặc dù những khuyết tật này, ông ta xoay xở để di xe đạp; rồi không được nữa; ông lết bộ bằng đôi nạng; cuối cùng, chỉ còn có thể bò. Trong quá trình tan rã ấy, công việc chủ yếu của ông, là gợi lại các kỷ niệm; nhưng chúng rệu rã, lờ mờ, bấp bênh, chắc hẳn là lầm lẫn. Cuộc đời, chỉ là ký ức của chúng ta về nó, và ký ức, là không gì hết. Cái không gì hết này chiếm mất thời gian, thời gian trôi qua, trong lúc không đi về đâu hết; chúng ta luôn luôn đụng đậy, và trong cuộc hành trình không có đích này, chúng ta vẫn đứng im tại chỗ. Dưới ánh sáng của tuổi già, chúng ta phát hiện ra cái chân lý ấy của cuộc dời, xét cho cùng, chỉ là một sự già nua được che đậy dưới vẻ hào nhoáng bề ngoài. Ở Ionesco, ở Beckett, tuổi già không xuất hiện như là giới hạn tận cùng của cuộc đời con người, mà - như trong Vua Lear - nó chính là bản thân cuộc đời ấy cuối cùng bị vạch trần. Họ không quan tâm tới người già vì chính bản thân người già, mà chỉ sử dụng những người này làm phương tiện để bày tỏ quan niệm của mình về con người.

***

Như chúng tôi đã nói trên đây, trong chương này, chúng tôi không phác họa một lịch sử về tuổi già, mà chỉ miêu tả thái độ của các xã hội trong lịch sử đối với người già và hình ảnh những xã hội ấy dựng lên về người già. Đặc điểm của tất cả các nền văn minh chúng ta được biết cho tới ngày nay đều là sự đối lập giữa một giai cấp bóc lột và những giai cấp bị bóc lột. Từ “tuổi già” bao hàm hai loại hiện thực khác nhau xa, tùy theo người ta xem xét loại này hay loại kia. Hiện tượng làm sai lệch các viễn cảnh, là ở chỗ những luồng suy nghĩ, những tác phẩm, những bằng chứng liên quan tới tuổi già bao giờ cũng phản ánh cuộc sống của những người được ưu đãi: chỉ riêng một mình họ lên tiếng và cho tới thế kỷ XIX, họ chỉ nói về họ. Trước hết, chúng tôi sẽ nói lại vắn tắt về những người được ưu đãi này.

Số phận những người thuộc phe thiểu số, những người không sinh lợi, phụ thuộc vào số đông còn hoạt động. Khi số đông này muốn tránh sự cạnh tranh vô chính phủ giữa các thành viên của mình, và duy trì trật tự đã an bài, thì số đông này muốn chọn làm trung gian, làm trọng tài hay đại diện, những người thuộc một loại khác mà tất cả những người khác đều có thể đồng tình với quyền uy của họ: vị trí ấy, tất nhiên thuộc về người già[109]. Người già đôi khi có quyền lực thực sự, đôi khi giữ vai trò giống như vai trò của những con số ảo trong một số phép tính: cần thiết cho quá trình diễn ra các phép toán, chúng bị loại một khi thu được kết quả. Tuổi già vốn hùng mạnh ở nước Trung Hoa tôn ti trật tự và bảo thủ; ở Sparte và trong các chế độ đầu sỏ ở Hy Lạp; ở La Mã cho tới thế kỷ II và trước C.N. Nó không giữ một vai trò chính trị nào trong những thời kỳ biến đổi, bành trướng, cách mạng. Vào những thời kỳ quyền sở hữu được thể chế hóa, giai cấp thống trị tôn trọng người chủ sở hữu; tích lũy được trong cuộc sống bất động sản, hàng hóa hay tiền bạc, người già, với tư cách những người giàu có, có tiếng nói trọng lượng hơn trong đời sống công cộng và đời sống riêng.

Ý thức hệ của giai cấp thống trị nhằm biện hộ cho hành vi của mình. Chịu sự điều khiển hay ảnh hưởng của người già, ý thức hệ ấy cho tuổi già là có giá trị. Có những nhà triết học, nhà chính luận gắn liền khái niệm tuổi già với khái niệm đạo đức và ca ngợi kinh nghiệm của lớp tuổi này. Tuổi già có thể là sự hoàn mãn cuộc sống theo hai nghĩa của từ này; tuổi già kết thúc cuộc sống và là sự hoàn thành tuyệt vời cuộc sống ấy. Người ta tôn vinh tuổi già với tư cách lớp tuổi ấy. Tuổi già là một điều kiện để đạt tới một số phẩm cách, một số chức chưởng. Tỏ lòng tôn kính tuổi già, là ý nghĩa của những buổi khánh tiết được tổ chức rất nhiều, nhất là ở Đức: kỷ niệm ngày sinh lần thứ 70, 80 của một nhạc sĩ, một triết gia, người ta tổ chức những buổi liên hoan trọng thể.

Tuy nhiên, dù trật tự xã hội vững chắc buộc các thế hệ còn trẻ công nhận quyền lực chính trị hay kinh tế của những thế hệ già nhất, thông thường, các thế hệ còn trẻ vẫn chịu đựng quyền lực ấy một cách bực bội. Nhạy cảm với một sự suy sụt về thể lực, mà họ e sợ cho chính bản thân mình, lớp trẻ tấn công, chế giễu người già[110]. Đối lập với huyền thoại người già vĩ đại được năm tháng làm cho ngày thêm phong phú, là huyền thoại về ông già ngày một nhỏ bé, khô héo, queo quắt như Tithon và bà thầy bói ở Tibuay.

Mặt khác, tuy không được nói tới, nhưng cuộc sống những người già bị bóc lột có ảnh hưởng sâu xa tới quan niệm của những người có đặc quyền đặc lợi. Chúng ta chỉ có nhận xét mơ hồ về cuộc sống ấy. Hình như họ chiếm số rất nhỏ thời Trung đại và cho tới thế kỷ XVIII: ở nông thôn cũng như thành thị, người lao động đều chết sớm. Những người sống sót phải dựa vào một gia đình thông thường quá nghèo đói nên không thể nuôi dưỡng họ; người ta đành trông chờ hoạt động từ thiện công cộng, hảo tâm của những nhà quý tộc, các tu viện. Ở một vài thời kỳ, thậm chí những thứ đó cũng bị từ chối; số phận của họ đặc biệt cay cực khi chủ nghĩa tư bản ra đời ở nước Anh thanh giáo và trong cách mạng công nghiệp ở thế kỷ XIX. Xã hội không trực tiếp bóc lột họ, chừng nào họ không còn có thể để bán sức lao động nữa, nhưng không phải vì vậy mà không còn là nạn nhân của tình trạng bị bóc lột. Ở tuổi thanh niên và tráng niên của mình, họ chỉ được giai cấp thống trị cấp cho những gì cần thiết để sống sót; một khi kiệt sức vì lao động, họ bị bỏ rơi, với hai bàn tay trắng.

Vô ích, vướng víu, thân phận họ giống như thân phận người già trong xã hội nguyên thủy. Chủ yếu nó phụ thuộc vào gia đình. Vì yêu thương hay vì sợ dư luận, một số gia đình tỏ lòng ân cần hay chí ít cũng đối xử đúng mức. Nhưng thông thường, họ hay bị bỏ mặc, bị đưa vào dưỡng đường, bị xua đuổi, và thậm chí bị đánh đập một cách lén lút.

Giai cấp thống trị chứng kiến một cách thờ ơ những tấn thảm kịch ấy: những cố gắng của họ để cứu giúp người già nghèo đói bao giờ cũng không đáng kể. Từ thế kỷ XIX, số lượng những người này tăng lên nhiều, giai cấp thống trị không thể bỏ qua. Để biện hộ cho thái độ thờ ơ man rợ của mình, họ buộc phải hạ thấp giá trị của lớp người này. Còn hơn cả cuộc xung đột giữa các thế hệ, chính đấu tranh giai cấp mang lại tính hai mặt của khái niệm tuổi già.

CHƯƠNG BỐN
TUỔI GIÀ TRONG XÃ HỘI NGÀY NAY

Ai cũng biết là cuộc sống người già ngày nay rất tồi tệ. Trước khi nghiên cứu chi tiết hoàn cảnh này, cần thử tìm xem do đâu mà xã hội dễ dàng chấp nhận tình hình như vậy. Nhìn chung, xã hội làm ngơ trước những sự lạm dụng, những vụ tai tiếng, những tấn thảm kịch không làm lung lay thế cân bằng của mình; xã hội cũng không quan tâm tới số phận trẻ em được cứu tế, thanh niên phạm tội, người tật nguyền nhiều hơn số phận người già. Nhưng dẫu sao, trong trường hợp sau cùng này, thái độ của xã hội cũng kỳ lạ hơn một cách tiên nghiệm; mỗi thành viên trong tập thể ắt phải biết là tương lai của mình nằm trong cuộc; và hầu như mọi người đều có quan hệ cá nhân và chặt chẽ với một số người già. Giải thích thế nào đây thái độ của họ? Chính giai cấp thống trị áp đặt quy chế cho người già; những nhân dân đang ở tuổi lao động nói chung tự biến mình thành kẻ đồng lõa. Trong đời sống riêng, con, cháu không hề tìm cách an ủi số phận của cha, ông. Vậy chúng ta hãy tìm xem thái độ của người lớn và của thanh niên, nói chung, đối với thế hệ trước ra sao.

Một xã hội là một tổng thể được phân nhỏ. Các thành viên tách khỏi nhau nhưng lại gắn bó với nhau trong những mối quan hệ tương hỗ: các cá nhân bao gồm lẫn nhau, không phải với tư cách những con người trừu tượng, mà là qua tính đa dạng của quá trình hoạt động làm biến đổi thế giới (praxis) của mình. “Nền tảng của sự bao gồm (comprehension), là sự cộng tác về nguyên tắc với mọi hoạt động: mỗi khi một mục đích được biểu đạt (signiflée), thì nó tách ra khỏi sự thống nhất hữu cơ của mọi mục đích của con người[111]. Theo Sartre, tính tương hỗ bao gồm: 1) mục đích Kia là phương tiện của một mục đích siêu nghiệm (fin transcendante); 2) tôi thừa nhận nó là praxis, đồng thời tôi hội nhập nó với tư cách khách thể, vào dự định tổng hợp của mình; 3) tôi thừa nhận sự vận động tới mục đích của nó trong quá trình vận động của tôi tới mục đích của chính mình; 4) tôi tự phát hiện mình với tư cách khách thể và công cụ của các mục đích của nó do chính bản thân hành vi tạo nên nó cho các mục đích của tôi với tư cách công cụ khách quan. Trong mối quan hệ ấy, cái này tước đoạt của cái kia một phương diện thực hiện và chỉ ra cho cái kia những giới hạn của nó; người trí thức tự nhận biết là trí thức trước một người lao động chân tay.

Tính tương hỗ chủ yếu yêu cầu tôi nắm bắt tầm vóc mục đích luận (dimension téléologique) của người kia, từ tầm vóc mục đích luận của riêng mình. Khi người bệnh không còn có quan hệ với những mục đích của chính mình nữa trong những trường hợp phi nhân cách hóa (dépersonnalisation) mang tính chất bệnh lý (pathologique), thì người bệnh cho là người ta đại diện cho một loài xa lạ. Tình hình xảy ra ngược lại trong trường hợp quan hệ giữa người trưởng thành với người già. Người già - trừ trường hợp ngoại lệ - không làm gì nữa hết. Người già được xác định bởi một exis (sự tồn tại), chứ không phải bởi một praxis. Thời gian đưa người đó tới một mục đích - cái chết - vốn không phải là mục đích của mình, không do một dự định đặt ra. Và chính vì vậy, những người đang ở độ tuổi lao động xem người già là một “loài xa lạ” trong đó họ không tự nhận ra mình. Tôi đã nói là tuổi già gây nên một thứ kinh tởm về sinh học; bằng một thứ tự vệ, người ta quẳng nó ra xa; nhưng chỉ có thể quẳng xa khi sự đồng lõa về nguyên tắc với mọi hoạt động không còn có tác động trong trường hợp này.

Cho tới một điểm nhất định, hoàn cảnh này của người già đối xứng với hoàn cảnh của đứa trẻ mà đối với đứa trẻ này, người trưởng thành cũng không thiết lập quan hệ tương hỗ. Không phải ngẫu nhiên mà người ta sẵn sàng nói trong các gia đình về “đứa trẻ kỳ lạ so với tuổi nó” và cũng cả về “ông già kỳ lạ so với tuổi của ông”; cái kỳ lạ là ở chỗ chưa phải là người hay không còn là người nữa, nhưng họ lại có hành vi của con người. Chúng ta đã thấy trong nhiều cộng đồng nguyên thủy, họ cùng thuộc về một lớp tuổi như nhau, và trong quá trình Lịch sử, thái độ của người lớn, nói chung, giống nhau đối với cả trẻ em lẫn người già. Duy có điều là vì trẻ em là người lao động tương lai nên xã hội đảm bảo tương lai cho chính mình trong lúc trông chờ vào trẻ em, còn đối với xã hội, người già chỉ là một người chết trong ngày một ngày hai.

Khái niệm không có quan hệ tương hỗ là không đủ để xác định cụ thể mối quan hệ giữa người lớn và người cao tuổi. Mối quan hệ này phụ thuộc vào quan hệ con cái - cha mẹ, và nhất là vào quan hệ của con trai đối với bố thông qua mẹ, vì chúng ta sống trong một thế giới nam giới và vì tuổi già trước hết là một vấn đề thuộc nam giới.

Theo Freud, đặc trưng của mối quan hệ này là tính hai mặt của nó[112]. Người con trai tôn trọng, ca ngợi bố, muốn đồng nhất hóa với bố và thậm chí thay thế bố; nguyện vọng này làm này sinh hận thù và sợ hãi. Các nhân vật trong huyền thoại bao giờ cũng nổi dậy chống lại bố và cuối cùng giết chết bố. Trong thực tế, việc sát hại ấy mang ý nghĩa tượng trưng. Hình ảnh ông bố không còn mang theo uy tín của nó nữa; và lúc đó, người con trai có thể hòa hợp với bố. Nhưng quá trình hòa hợp chỉ hoàn thành khi trên thực tế, hắn đã chiếm vị trí của ông. Như thế - theo Freud - trong đạo Cơ đốc, có một sự hòa hợp dẫn tới sự phế truất của Cha, vì Giêxu chuyển lên vị trí hàng đầu. Chừng nào còn tồn tại sự đối kháng, thì nó không mang tính chất tương hỗ; nó sống động ở người con, dưới dạng gây gổ, hận thù, và nói chung, không xuất hiện ở ông bố. Chắc hẳn, lòng oán hận mang tính chất gây gổ - bản năng giới tính tạo nên cái khuôn khổ trong đó phát triển mối quan hệ một chiều của lớp trẻ đối với người già. (Khi xảy ra, mối oán hận của người già đối với lớp trẻ chỉ là một thái độ phản ứng thứ yếu). Người ta giết chết ông bố, trong lúc làm giảm giá trị của ông, nhưng muốn như vậy, cần làm mất uy tín của tuổi già với tư cách lớp tuổi ấy.

Đặc trưng cho thái độ thực tiễn của người lớn đối với người già, là tính hai mặt (duplicité) của họ. Họ khuất phục đến một chừng mực nhất định nên đạo lý chính thức bị áp đặt trong những thế kỷ trước và buộc họ phải tôn trọng. Nhưng họ có lợi trong việc đối xử với người già như đối những con người thấp kém và thuyết phục người già về tình trạng suy sút của mình. Họ thiết tha làm cho người bố cảm thấy những sự yếu kém, vụng về của mình để người già nhường lại vai trò lãnh đạo công việc, không còn có những lời khuyên bảo và chịu nhẫn nhục với một vai trò thụ động. Nếu sức ép của dư luận buộc họ phải cứu trợ bố mẹ già, thì họ muốn cai quản bố mẹ theo ý riêng mình: càng nghĩ bố mẹ không còn có thể tự lập nữa thì họ càng bớt băn khoăn.

Người lớn hành hạ người già phụ thuộc vào họ một cách xảo trá. Họ không dám ra lệnh trực tiếp, vì không được quyền buộc người già phải vâng lời mình: họ tránh việc tấn công trực diện, mà tìm mưu mô để thao túng. Dĩ nhiên, người ta viện cớ là vì quyền lợi của người già. Cả gia đình cùng đồng lõa. Họ làm xói mòn sự chống đối của người già, quá ân cần sốt sắng làm người già tê liệt, đối xử với một thứ tốt bụng mỉa mai, nói năng theo kiểu bậy bạ, và thậm chí có những cái nháy mắt ra hiệu ngầm cho nhau, và thốt ra những lời lẽ xúc phạm. Nếu thuyết phục và dùng mưu mô không thành công, người ta không ngần ngại dối trá hay dùng bạo lực. Chẳng hạn, người ta thuyết phục người già tạm thời vào một nhà dưỡng lão rồi bỏ mặc ở đấy. Phụ nữ, thiếu niên sống trong sự tùy thuộc về kinh tế vào một người đàn ông có nhiều khả năng tự vệ hơn người già: người vợ cùng chồng chung chăn chung gối và làm công việc nội trợ; cậu thiếu niên sẽ trở thành một người lớn có thể đòi hỏi tiền công; còn người già thì chỉ có thể tìm thấy sự lụ khụ và cái chết; và không còn có ích gì nữa hết. Là một vật hoàn toàn vướng víu, vô ích, người ta coi họ rất “nhẹ cân”.

Những quyền lợi dính dáng đến cuộc đấu tranh này không chỉ mang tính chất thực tiễn, mà còn mang tính chất tinh thần: người ta muốn người già tuân thủ hình ảnh mà xã hội hình dung về họ. Người ta áp đặt đối với họ những sự ràng buộc về trang phục, một sự “tử tế” về phong cách, một sự tôn trọng dáng vẻ bề ngoài. Sự trấn áp chủ yếu xảy ra trong lĩnh vực giới tính. Trong cuốn Cậu thiếu niên (L’Adolescent), khi Sokolski, một hoàng thân già, nghĩ tới chuyện tục huyền, gia đình theo dõi, canh gác ông ta, vì những vấn đề quyền lợi, nhưng cũng cả vì ý nghĩ ấy làm họ phẫn nộ. Người ta dọa đưa ông vào nhà điên; cuối cùng, ông bị nhốt chặt và chết. Tôi có biết những tấn thảm kịch tương tự trong các gia đình tư sản ở thế kỷ này.

Đối với bà mẹ, các cô con gái thường oán giận và có thái độ giống thái độ của các cậu con trai đối với bố. Những tình cảm yêu thương ít mang tính chất hai mặt, nhất là tình cảm của con gái đối với bố, của con trai đối với mẹ. Khi người bố hay mẹ mà họ yêu thương, đến tuổi già, họ có thể tận tụy vì người đó. Nhưng nếu bố hay mẹ lập lại gia đình, thì người bạn đời mới của bố hay mẹ sẽ làm giảm bớt tình cảm của họ.

Khi không có quan hệ cá nhân với người lớn, thì người già gợi lên ở người ấy sự khinh miệt có nhuốm chút kinh tởm: người ta đã thấy trải qua các thế kỷ, các tác giả trào phúng khai thác ra sao tình cảm này. Vì người còn trẻ coi người già như bức biếm họa bản thân mình, nên thích thú biếm họa họ, nhằm cắt đứt với họ bằng tiếng cười. Đôi khi có hiện tượng loạn dâm (sadisme) trong sự chế nhạo ấy. Tôi thật sự bối rối khi trông thấy những bà già tám mươi xấu xí khủng khiếp vừa hát xướng và nhảy múa vừa vén váy lên ở một quán rượu nổi tiếng tại Niu Ooc. Công chúng cười ồ: hiện tượng phá lên cười ấy thực ra có ý nghĩa gì?

Ngày nay, người ta quan tâm tới người già một cách khác? Người già là một mục tiêu bóc lột. Chủ yếu ở Mỹ, nhưng cũng cả ở Pháp nữa, người ta mở mang bệnh viện, nhà nghỉ, nhà ở, thành phố và làng mạc, buộc người cao tuổi phải trả với giá đắt nhất những tiện nghi và sự chăm sóc - khi họ có điều kiện - mặc dù chất lượng phục vụ thường rất kém cỏi.

Trong những hoàn cảnh tột cùng, rốt cuộc, người già bao giờ cũng thua cuộc: họ phải chịu đựng mâu thuẫn của chính quy chế của mình. Trong những trại giết người, họ là những nạn nhân đầu tiên; vì hoàn toàn không còn khả năng lao động, họ không thể giành được một cơ may nào. Tuy vậy, ở Việt Nam, người Mỹ vẫn “hỏi cung” họ một cách man rợ chẳng khác gì người tráng niên: họ cũng có thể cung cấp tin tức như những người khác.

Quan hệ của thanh niên, thiếu niên với người già phản ánh mối quan hệ giữa họ với bố ít hơn là với ông: từ thế kỷ trước giữa ông và cháu, thường có tình yêu thương lẫn nhau. Phẫn nộ đối với người lớn, thanh, thiếu niên cho người già cũng là những người bị áp bức như chính bản thân mình: họ đoàn kết với người già. Ở Tiệp Khắc, từ tháng giêng 1968, thanh niên phát động một chiến dịch phẫn nộ ủng hộ tuổi già. Tâm lý thích người già (gerontophilie) của một số thiếu phụ được giải thích bằng hiện tượng định hình vào hình ảnh người ông. Nhưng nếu ông bà là một gánh nặng đối với gia đình, thì thanh niên cho việc mình phải chịu hy sinh để kéo dài cuộc sống của họ là bất công. Trong Cochecito, một bộ phim Tây Ban Nha tàn bạo và hấp dẫn, một cô gái sốt ruột chờ đợi cái chết của người ông: cô ta thèm muốn căn phòng ở của ông. Lòng oán giận này, thông thường, mọi người già đều phải chịu đựng. Lớp trẻ ganh tị các đặc quyền kinh tế hay xã hội của người già mà họ cho là đồ bỏ đi. Ít đạo đức giả hơi, người lớn, họ bày tỏ rõ rệt hơn lòng oán giận của mình.

Nhiều trẻ em yêu dấu ông bà[113] và người ta dạy bảo chúng tôn trọng người già. Tuy nhiên, nếu người già thuộc các tầng lớp dưới, thì trẻ em bao giờ cũng có xu hướng chế giễu họ: nỗi oán hờn của chúng đối với cả thế giới người lớn áp bức chúng dồn cả vào người lớn già yếu, bị “phế truất” và kỳ dị này. Tôi còn nhớ những chú em họ tôi, có hai chị em tôi đi theo sau, ở La Grie, đã chế giễu ra sao những người gia sư già của họ: vì vị trí xã hội thấp của những người này, người lớn để mặc cho chúng tôi làm. Tác giả Vian đã bám sát chân lý khi ông hình dung một hội chợ trong Đau lòng (L’Arrache-coeur), tổ chức cho người già: những người già nghèo bị đem ra bán đấu giá và những bậc cha mẹ mua làm quà cho con cái để làm đồ chơi.

***

Sauvy viết: “Trong tất cả các hiện tượng đương đại, hiện tượng ít bị tranh cãi nhất, tiến triển một cách vững chắc nhất, dễ dàng dự kiến một cách lâu dài nhất và có lẽ mang lại nhiều hệ quả nhất, là hiện tượng dân số già đi”.

Từ thời Cổ đại, niềm hy vọng tuổi thọ lúc ra đời không ngừng tăng lên; nó là 18 tuổi dưới thời người La Mã; 25 tuổi ở thế kỷ XVII. Lúc bấy giờ, “người con trai trung bình” lên 14 khi ông bố qua đời. (Sau này, tuổi ấy sẽ là 55 hay 60). Trong số một trăm trẻ em, thì hai nhăm chết trước 1 tuổi, hai nhăm khác, trước 20 tuổi, hai nhăm khác nữa, từ 20 đến 45. Chỉ một chục sống tới 60. Một ông già 80 - mà truyền thuyết đưa lên thành 100 - là một ngoại lệ đặc biệt; ông được coi như một thánh nhân và cộng đồng biểu dương ông một cách kiêu hãnh. Thế kỷ XIII, tuổi thọ ở Pháp là 30. Trong nhiều thế kỷ dài, tỷ lệ người trên 60 rất ít biến đổi: khoảng 8,8%. Hiện tượng dân số già đi ở Pháp bắt đầu vào cuối thế kỷ XVIII; và sau đó chút ít, hiện tượng này diễn ra ở những nước khác. Năm 1851, ở Pháp, có 10% số người trên 60 tuổi; hiện nay, là gần 18%, tức là 9.400.000 người, trong đó khoảng một nửa là người ở nông thôn. Như vậy có nghĩa là từ thế kỷ XVIII, tỷ lệ người già trong dân số tăng gấp đôi. Ở Pháp, tháng mười 1969, có 6.300.000 người trên 65 tuổi, tức là trên 15% dân số: khoảng 3/5 là phụ nữ[114]. Theo một báo cáo lập tháng chín 1967, tỷ lệ số người tuổi trên 65, từ 7,6% năm 1930, tăng lên thành 10,6% năm 1962 trong sáu nước Thị trường chung châu Âu; và từ 7,8% tăng lên thành 11,5% trong các nước Bắc Âu, Anh và Alien nói chung. Ở Mỹ, có 16 triệu người trên 65 tuổi, chiếm 9% dân số, trong lúc tỷ lệ ấy là 2,5% năm 1850 và 4,1% năm 1900. Tỷ lệ người già 80 tuổi ở Pháp tăng gấp đôi từ đầu thế kỷ: có 1 triệu người, trong đó 2/3 là phụ nữ. Người ta dự đoán dân số ngày một già thêm cho tới 1980, và lúc đó, ở Pháp, sẽ có 19% số người trên 60 tuổi, 14% trên 65. Người ta cho rằng đến năm 1980, tình hình sẽ ổn định vì tỷ lệ sinh đẻ gia tăng từ 1946. Nếu không tính đến trường hợp Đông Đức, nơi phong trào di cư trong hai chục năm qua làm vơi đi một bộ phận quan trọng thanh niên, thì hiện tượng dân số già đi rõ rệt nhất ở Pháp và Thụy Điển. Ở đâu cũng do những nguyên nhân giống nhau: tỷ lệ trẻ em tử vong giảm bớt và tỷ lệ sinh đẻ cũng giảm sút. Trong một thế kỷ, tỷ lệ trẻ em tử vong từ 40% rút xuống còn 2,2%. Chính sự kiện này nâng tuổi thọ ở Pháp thành 68 đối với nam, 75 đối với nữ; ở Mỹ, 71 đối với nam, 77 đối với nữ. Thực ra, con người đến tuổi trường thành không có trước mắt mình một tương lai rộng lớn hơn cha anh nhiều, một người Pháp 50 tuổi năm 1805 có thể hy vọng sống thêm 18 năm, và hiện nay có thể hy vọng 22 năm. Vì vậy, hiện tượng dân số già đi không có nghĩa là giới hạn cuộc sống bị lùi lại một cách nghiêm trọng, mà có nghĩa là tỷ lệ người cao tuổi lớn hơn rất nhiều. Sự biến động này xảy ra không có lợi cho tỷ lệ thanh niên, vì tỷ lệ người tráng niên hầu như vẫn cố định; theo Sauvy, tất cả diễn ra như thể dân số dao động xung quanh một cái trục giữa, trong lúc thanh niên được thay thế bởi người già. Người ta quan sát thấy hiện tượng này ở hầu hết các nước phương Tây, và nó kết hợp với sự gia tăng tuyệt đối dân số (trừ ở Ailen, dân số giảm bớt).

Trái lại, những nước kém phát triển là những nước dân số trẻ. Trong nhiều nước này, tỷ lệ tử vong trẻ em vẫn rất cao; thậm chí ở những nước tỷ lệ ấy thấp, tình hình suy dinh dưỡng, thiếu điều kiện chăm sóc sức khỏe và điều kiện vật chất nói chung vẫn ảnh hưởng tới tuổi thọ. Ở một số nước, một nửa số dân, tuổi dưới 18. Ở Ấn Độ, có 3,6% người già; khoảng 2,45% ở Braxin; 1,46% ở Tôgô.

Ở các nước dân chủ tư bản chủ nghĩa, hiện tượng dân số già đi đặt ra một vấn đề mới. Ian Mac Leod, bộ trưởng y tế Anh, nói: “Đây là “đỉnh Everest” của những vấn đề xã hội hiện nay”. Chẳng những người cao tuổi đông hơn nhiều ngày trước, mà còn hội nhập một cách bột phát vào xã hội; và xã hội buộc phải quyết định quy chế của họ: chỉ có chính phủ mới có quyền ra quyết định này. Tuổi già trở thành đối tượng của một đường lối chính sách.

Thật vậy, trong xã hội ngày trước, bao gồm chủ yếu nông dân và thợ thủ công, có một sự ăn khớp chính xác giữa nghề nghiệp và đời sống; người lao động sống tại nơi lao động; nhiệm vụ sản xuất và nhiệm vụ gia đình lẫn lộn làm một. Đối với thợ thủ công có tay nghề cao, năng lực phát triển theo kinh nghiệm, tức là theo năm tháng. Đối với những nghề nghiệp mà năng lực sút kém theo tuổi tác, thì có một sự phân công lao động cho phép thích ứng nhiệm vụ với khả năng từng người. Trở nên hoàn toàn bất lực, người già sống trong gia đình và được gia đình đảm bảo cuộc sống. Chúng ta đã thấy số phận họ không phải bao giờ cũng đáng ao ước. Nhưng tập thể không phải quan tâm tới họ.

Ngày nay, người công nhân ở một nơi, lao động một nơi khác, với tư cách hoàn toàn cá nhân. Gia đình xa lạ với hoạt động sản xuất của họ. Gia đình chỉ gồm một hay hai cặp người lớn, nuôi dưỡng con cái chưa thể kiếm sống; với nguồn thu nhập nhỏ nhoi, họ không thể đảm bảo việc nuôi dưỡng bố mẹ già. Tuy vậy, người lao động rơi vào hoàn cảnh không có việc làm sớm hơn ngày trước: nhiệm vụ chuyên môn của họ vẫn không có gì thay đổi suốt cả cuộc đời và không thích ứng với khả năng của tất cả mọi lứa tuổi.

Ở phần trên, tôi đã nói: vào cuối thế kỷ XIX, người lao động già mất việc bị bỏ mặc một cách bi thảm. Các tập thể đành bắt buộc phải bắt tay vào việc.

Trợ cấp lúc đầu được quan niệm như một phần thưởng. Từ 1796, Tom Paine gợi ý thưởng bằng một khoản trợ cấp cho người lao động 50 tuổi, ở Bỉ và Hà Lan, khu vực Nhà nước được hưởng trợ cấp từ 1844. Thế kỷ XIX, ở Pháp, quân nhân và viên chức cũng là những người đầu tiên được hưởng trợ cấp; sau đó, Đệ nhị Đế chế cho thợ mỏ, lính thủy, công nhân quân giới, nhân viên đường sắt được hưởng trợ cấp. Người ta cho rằng đối với những nghề nghiệp nguy hiểm, trợ cấp là phần thưởng sau một thế kỷ dài phục vụ trung thành. Trợ cấp trở nên có tổ chức và thành tập quán với hai điều kiện: nhiều năm lao động và một độ tuổi nhất định.

Cuối thế kỷ XIX, Đức phát triển nhanh chủ nghĩa tư bản và phát triển mạnh công nghiệp; đồng thời, trào lưu xã hội chủ nghĩa lớn mạnh và được củng cố. Bismarck hiểu rằng muốn ngăn chặn nó, phải đảm bảo cho giai cấp vô sản một sự an toàn tối thiểu. Từ 1883 đến 1889, hệ thống bảo hiểm xã hội được tổ chức hoàn chỉnh và mở rộng từ 1890 đến 1910. Chủ yếu nhằm bù đắp những nguy cơ tai nạn, nó cũng bảo vệ người làm công ăn lương chống tình trạng tuổi già không con năng lực lao động. Cả chủ lẫn thợ đều bắt buộc phải đóng góp, trong lúc Nhà nước xét trợ cấp. Loại hình chế độ này về sau được thiết lập ở Luxembourg, Rumani, Thụy Điển, Áo, Hung, Na Uy. Có một quan niệm khác về chế độ hưu trí: việc bảo vệ người làm công ăn lương do thuế khóa đài thọ. Chế độ này chiếm ưu thế ở Đan Mạch năm 1891, New Zeland năm 1898; manh nha ở Anh năm 1908 và áp dụng ở đây năm 1925. Ở Pháp, một phần đạo luật mồng 5 tháng tư 1910 về chế độ hưu trí cho công nhân và nông dân vẫn không được áp dụng: pháp chế không dám ép buộc người làm công ăn lương cũng như giới chủ đóng góp. Đạo luật mồng 5 tháng tư 1928, được sửa đổi ngày 30 tháng tư 1930, đánh dấu một nỗ lực quan trọng đầu tiên để đảm bảo chế độ hưu trí cho người lao động. Đó là một chế độ hai mặt: tư bản hóa và phân phối. Năm 1933, khi Liên đoàn Lao động quốc tế (C.I.T) áp dụng các thỏa ước số 35 đến 40 về chế độ hưu trí cho người già, đã có 28 nước, - trong đó 6 nước ở ngoài châu Âu - ban hành chế độ trợ cấp. Ở Pháp, ngày 14 tháng năm 1941, một đạo luật ấn định một khoản trợ cấp đặc biệt cho những người lao động bất hạnh. Đó là quyết định ngày 19 tháng mười 1945 quy định bảo hiểm - tuổi già.

Lúc đầu, trợ cấp được áp dụng cho người làm công ăn lương ở các doanh nghiệp thương mại và công nghiệp; nhẽ ra phải được thi hành cho toàn thể nhân dân nói chung, nhưng dự luật này thất bại vì bị các tầng lớp trung lưu không làm công ăn lương phản đối. Năm 1956, được thành lập Quỹ đoàn kết quốc gia, và ngày nay, 80% người Pháp hưởng phụ cấp hưu trí. Năm 1964, trong số 112 Quốc gia - thành viên của C.I.T., 68 có chế độ hưu trí. Thông thường chế độ quốc gia bảo hiểm xã hội là quá tốn kém đối với các nước đang phát triển. Ailen không có chế độ bảo hiểm xã hội mà chỉ có chế độ cứu tế.

Nhà nước qui định tuổi hưu trí của người lao động; đó cũng là tuổi giới chủ thuộc khu vực Nhà nước và tư nhân chọn để sa thải nhân viên, vì vậy, là tuổi từ lớp người ở độ tuổi lao động, cá nhân chuyển sang lớp người vượt quá độ tuổi ấy. Sự thay đổi này xảy tới lúc nào? Lợi tức lên tới bao nhiêu? Để quyết định, xã hội phải căn cứ vào hai yếu tố: quyền lợi của bản thân xã hội và quyền lợi của người được trợ cấp.

Trong số các nước tư bản chủ nghĩa, có ba nước cho việc bảo đảm một cuộc sống tử tế là một yêu cầu: Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch. Nhằm đảm bảo cho mỗi người sự bảo hộ trọn vẹn nhất, thu nhập cao bị đánh thuế nặng, xa xỉ phẩm chịu thuế rất cao. Người cao tuổi được hưởng những điều kiện trên đây, đặc biệt là ở Thụy Điển, với 12% dân số là người già và tuổi thọ trung bình cao nhất châu Âu: 76 tuổi. Đạo luật đầu tiên về tuổi già mới ra đời năm 1930, nhưng chế độ bảo hiểm nay được áp dụng cho toàn dân và thường xuyên được cải tiến. Bất luận nguồn thu nhập bao nhiêu, mọi công dân đều được hưởng một khoản trợ cấp khi đến 67 tuổi, tuổi qui định nghỉ hưu. Mức cơ bản tối thiểu là 4.595 K.S[115] cho một người sống độc thân, 7.150 K.S cho một cặp vợ chồng. Năm 1960, được thi hành một chế độ trợ cấp bổ sung; tổng cộng người nghỉ hưu được lĩnh hai phần ba lương bình quân hàng năm, tính theo mười lăm năm thưởng mức lương cao nhất. Viên chức và quân nhân chuyên nghiệp về hưu lúc 65 tuổi. Một số người lao động khác cũng nghỉ việc vào tuổi này, và trong hai năm được hưởng bảo hiểm của tư nhân. Nhưng nhìn chung, vì nhiệm vụ thích ứng với các lớp tuổi và không bao giờ đòi hòi nỗ lực quá mức, nên họ muốn làm việc cho tới cùng. Tình hình cũng tương tự ở Na Uy, với hạn tuổi là 70, và ở Đan Mạch, với hạn tuổi là từ 65 đến 67 đối với đàn ông, và từ 60 đến 62 đối với phụ nữ.

Ở các nước tư bản chủ nghĩa khác, thì tình hình hoàn toàn khác. Những nước này hình như chỉ hoàn toàn tính đến lợi ích của nền kinh tế, tức là của vốn đầu tư, chứ không phải lợi ích của con người. Bị loại trừ sớm khỏi thị trường lao động, người nghỉ hưu là một gánh nặng mà các xã hội dựa trên lợi nhuận đảm bảo một cách dè sẻn. Cho phép người lao động tiếp tục lao động chừng nào họ còn lao động được và sau đó đảm bảo cho họ một cuộc sống tử tế, là một giải pháp đúng đắn. Cho họ nghỉ hưu sớm trong lúc bảo đảm cho họ một mức sống tử tế, cũng là một giải pháp có giá trị. Nhưng khi không còn để cho cá nhân khả năng lao động nữa, chế độ dân chủ tư sản dồn phần lớn số họ vào cảnh khốn cùng. Đặc biệt là ở Pháp, chính sách đối với tuổi già thật tồi tệ. Sau chiến tranh, người ta cố gắng nâng cao tỷ lệ sinh đẻ, và một phần quan trọng ngân sách được dành cho phụ cấp gia đình: tuổi già bị hy sinh. Nhận thức ra vấn đề này, ngày 8 tháng tư 1960, Chính phủ lập một Ủy ban nghiên cứu những vấn đề tuổi già do ông Lacoque làm chủ tịch, ông công bố một bản báo cáo về vấn đề này, nhưng chưa đưa lại kết quả gì.

Tuổi nghỉ hưu là 65 cho cả hai giới nam, nữ ở Bỉ, Tây Đức, Luxembourg, Hà Lan; là 65 đối nam, 60 đối với nữ ở Áo, Anh, Hy Lạp. Nói chung, tuổi hạn định có thấp hơn đối với thợ mỏ, và thông thường đối với cả quân đội, hiến binh, hàng không dân dụng, vận tải, giáo dục tiểu học. Ở Pháp, tuổi nghỉ hưu được ấn định là 55 đối với cảnh sát và giáo viên tiểu học; và nếu họ muốn, có thể kéo dài tới 60; tuổi nghỉ hưu là 60 đối với số đông viên chức, và đặc biệt là đối với ngành giáo dục; 65 đối với một số viên chức khác, chẳng hạn ở Văn phòng quận Seine, ở nhiều doanh nghiệp tư nhân, tuổi nghỉ hưu được ấn định là 65 theo nội quy; ở một số rất ít doanh nghiệp - 3% so với 97% - là 60. Đôi khi, không có nội quy: nói chung, tuổi nghỉ hưu là khoảng 65.

Một số chế độ cứu trợ tiền giả định tuổi già đồng nghĩa với tình trạng tàn phế, và hưu trí đồng nghĩa với một sự trợ giúp dành cho những người nghèo khó: người được trợ cấp không được phép làm bất kỳ công việc lao động có tiền công nào. Ở Bỉ, cho tới năm 1968, họ chỉ được phép lao động có tiền công 60 giờ mỗi tháng; hiện nay, là 90 giờ. Những nước khác thì cho là tập thể phải chịu trách nhiệm đối với người lao động già. Pháp, Đức, Luxembourg, Hà Lan, Thụy Sĩ cho phép vừa hưởng trợ cấp vừa lao động. Nếu có thể được, những người hưu trí lợi dụng hoàn cảnh này. Theo một cuộc điều tra của Viện quốc gia nghiên cứu dân số ở Pháp tháng bảy 1946, thì 29% trên tổng số 2.500 người được hỏi, lao động trung bình mỗi tuần 25 tiếng, đôi khi trong một ngành có quan hệ với ngành họ hoạt động ngày trước: nhà giáo thì dạy học; nhân viên thu thuế trở thành cố vấn tài chính với tư cách cá nhân. Người ta tính toán thì thấy ngày nay, để đủ sống, hơn một phần ba số người trên 60 tuổi, một phần tư số người trên 65 tuổi làm công việc vặt, nhất là phụ nữ: họ làm công việc nội trợ, và bị trả công thấp hơn biểu giá của nghiệp đoàn.

Nói chung, người ta nhận thấy từ một nửa thế kỷ nay, nhân lực giảm sút trong phạm vi người cao tuổi. Từ 1931 đến 1951, trong lúc tỷ lệ người già ở đâu cũng tăng thêm, thì số người lao động cao tuổi giảm bớt. Ở Pháp - một trong những nước tỷ lệ người già cao nhất - số người lao động cao tuổi, so với tổng số người già, từ 59,4% rút xuống còn 36,1%; ở Italia, từ 72% xuống còn 33%; ở Thụy Sĩ, từ 62,5% xuống còn 50,7%. Quả là ngày nay, số người già 70 và 80 tuổi nhiều hơn ngày trước nhiều. Nhưng dù có xem xét nhóm tuổi 65 - 69, thì tỷ lệ người lao động cũng giảm bớt. Người ta bắt gặp người già tiếp tục lao động trong số nông dân, chủ hãng, tiểu chủ, thợ thủ công, người lao động độc lập còn phụ nữ thì trong nông nghiệp, công việc nội trợ, dịch vụ y tế, thương nghiệp. Nhưng trong khu vực công nghiệp, tuổi tác kéo theo hiện tượng giảm sút giá trị, đối với cán bộ và viên chức cũng như đối với công nhân.

Một cách tiên nghiệm, giới chủ nghi ngại những người cao tuổi; hiện tượng này rất rõ rệt khi xem xét việc tuyển người. Hầu như ở tất cả các nước, giới hạn tuổi là từ 40 đến 45. Ở Mỹ, 23 Bang có luật cấm mọi sự phân biệt đối xử về tuổi tác; nhưng giới chủ có những chỉ thị riêng cho bộ phận tuyển người, và bộ phận này thi hành theo. Theo một cuộc điều tra ở New York năm 1953, 94 hãng coi người xin việc cao tuổi là kẻ thù tồi tệ nhất: “Họ nói quá nhiều, cho mọi thứ đều không thích hợp với mình; họ xơ cứng, thiếu tinh thần kỷ luật và tự kiềm chế”. Theo một cuộc điều tra khác năm 1963 ở tám thành phố lớn của Mỹ, một phần năm văn phòng giới thiệu việc làm ấn định hạn tuổi là 35; một phần ba ấn định ở 45. Ở Bỉ, Áo có nhưng cơ quan Nhà nước chỉ tuyển người tuổi dưới 40. Ở Anh, 50% thông báo tuyển người gửi tới các văn phòng giới thiệu việc làm ghi rõ: dưới 40 tuổi. Ở Pháp, trong số 41.000 thông báo tuyển người được nghiên cứu trong một cuộc điều tra, 30% yêu cầu người tuổi dưới 40; 40% người tuổi từ 20 đến 29; 30%, người từ 50 đến 65. Trên báo chí Mỹ, 97% thông báo tuyển người ấn định giới hạn tuổi là 40. Ở Pháp, theo một cuộc điều tra khác, 80% thông báo yêu cầu tuổi dưới 40; ở Bỉ, 80% trường hợp qui định như vậy. Hầu như khắp nơi đều qui định như vậy, kể cả trong thời kỳ mọi người đều có việc làm. Dĩ nhiên, khi hai hãng hòa nhập làm một, khi vì một lý do nào đó, một doanh nghiệp giảm bớt người, thì bị sa thải là những kỹ sư, cán bộ, người làm công trên 40 tuổi. Doanh nghiệp càng lớn, nhịp độ lao động càng khẩn trương thì chúng càng được hợp lý hóa, tiêu chuẩn hóa và doanh nghiệp càng sớm sa thải người nhiều tuổi. Nhà máy ở nông thôn giữ nhân công lại lâu hơn nhà máy ở một trung tâm công nghiệp đô thị. Phụ nữ lớn tuổi càng phải chịu tệ phân biệt này hơn nam giới, mặc dù tuổi thọ họ cao hơn. Vả lại, hiện tượng này không mới. Khoảng 1900, một phụ nữ tuổi 45, một người đàn ông tuổi 50, hết sức khó kiếm việc. Năm 1930, ở New York và nói chung trong toàn nước Mỹ, 25 đến 40% doanh nghiệp chỉ tuyển nhân viên dưới một độ tuổi nhất định; năm 1948, 39% doanh nghiệp làm như vậy. Tình hình này là tình hình chung.

Vì vậy chưa đến tuổi nghỉ hưu, nhiều người lớn tuổi đã thất nghiệp. Thời kỳ khủng hoảng kinh tế, khi tổng số người thất nghiệp tăng thì tỷ lệ người thất nghiệp lớn tuổi giảm; tỷ lệ này tăng trong những thời kỳ mọi người đều có việc làm. Ở Bỉ, ở Anh, theo một báo cáo của O.I.T. năm 1955, những người thất nghiệp đã từ hai mươi bốn tháng, trung bình tuổi trên 50. Không nhất thiết có quan hệ giữa mức độ thất nghiệp và năng lực. Thợ không chuyên nghiệp chịu ảnh hưởng nhiều nhất, nhưng do hiện đại hóa công cụ, những chỗ làm đòi hỏi tay nghề cao bị bãi bỏ; những người trẻ chiếm giữ công việc văn phòng, để lại những nhiệm vụ nặng nề và độc hại, cho những người lớn tuổi. Những người này buộc phải hạ thấp yêu cầu về tiền công, về tính chất và điều kiện lao động. Thông thường, họ không nhượng bộ ngay tức thì; cuối cùng, khi phải chấp nhận, họ bị thiệt hại cả về kinh tế, xã hội lẫn tinh thần.

Giới chủ viện những lý do gì? Những lý do này có giá trị không? Nhiều cuộc điều tra tìm cách giải đáp những câu hỏi này.

Ở Pháp, Fernand Boverat nghiên cứu 250 doanh nghiệp có tổng số 68.700 công nhân. Theo đa số giới chủ, tuổi tác làm giảm bớt sức lực cơ bắp và khả năng nhạy bén của thính giác và thị giác. Ngoài ra, một số ít cho là tuổi tác làm giảm bớt sự khéo léo, khả năng chịu đựng mệt mỏi, nóng, lạnh, độ ẩm, tiếng ồn, độ rung. Theo một cuộc điều tra khác năm 1961, giới chủ cho rằng công nhân bắt đầu “có tuổi” vào lúc 50, giảm bớt nhiều tính hiệu quả vì không còn biết thích ứng với những tình huống mới, và cũng giảm bớt sức lực và độ nhanh nhạy. Kinh nghiệm, tay nghề, lương tâm nghề nghiệp của họ, tuy cao hơn so với lớp trẻ, nhưng vẫn không bù đắp nổi những khiếm khuyết trên đây. Năng lực của phụ nữ giảm sút nhanh hơn nam giới. Quá trình già lão thay đổi tùy theo nghề nghiệp; thợ mỏ già nhanh hơn mọi người làm nghề khác; khoảng 46 - 47 tuổi; người làm kế toán, già chậm hơn mọi ngành nghề khác: khoảng 60 tuổi. Cán bộ lớn tuổi ít năng động hơn cán bộ trẻ. Trong mọi ngành nghề, người lao động lớn tuổi ít chú ý tới cái mới; tính thủ cựu có hại cho năng suất của họ.

Theo những cuộc điều tra ở Anh, công nhân vẫn giữ nguyên năng suất nhưng ít bị tai nạn hơn sau tuổi 50. Nhưng trên 65 tuổi, 25% đàn ông (và trên 60 tuổi, 40% phụ nữ) chịu những trạng thái bệnh lý ảnh hưởng tới khả năng linh hoạt của họ (một nửa số do các bệnh tim mạch). Một cuộc điều tra gần đây ở Anh kết luận 85% số người nghỉ hưu được hỏi, ở tuổi 65, đều thực sự không có khả năng tiếp tục công việc, dù họ có muốn khẳng định điều ngược lại.

Một cuộc hội thảo ở Heidelberg, tháng chạp 1966, cũng đi đến những kết luận tương tự. Một báo cáo viên tuyên bố tỷ lệ người lao động lớn tuổi không thể có năng suất như trước, hay có khả năng làm công việc giống như trước, vừa đây có giảm bớt.

Nhưng điểm này thường bị tranh cãi. Không có sự khác biệt lớn về khả năng giữa mọt người tuổi 60 và một người tuổi 50. Sức lực cơ bắp đạt mức tối đa lúc 27 tuổi; ở tuổi 60, giảm bớt 16,5%, tức là chỉ giảm 7% so với những người từ 48 đến 52 tuổi. Về sự khéo léo tay chân, sự nhanh nhạy, thay đổi ít từ 15 đến 50 tuổi. Từ 60 đến 69, thời gian thực hiện cần thiết tăng thêm 15%.

Quả là những con số trên đây đều trừu tượng; chúng chỉ liên quan tới những người khỏe mạnh, và tuổi tác thường kéo theo những hiện tượng rối loạn bệnh lý. Kết quả điều tra về những cá nhân nhất định, có ý nghĩa hơn. Ở Na Uy, năm 1951, sau khi xem xét 5.000 người làm công ăn lương lớn tuổi trong công nghiệp, các thầy thuốc cho rằng trong số người tuổi từ 60 đến 64, 82,6% có khả năng lao động trọn vẹn; 7,3% có thể làm công việc nhẹ; 2,3% có thể làm công việc từng phần và 7,7% nhẽ ra phải nghỉ hưu. Giữa tuổi 65 và 69, các tỷ lệ tương ứng là: 81,5%, 7,7%, 2,1%, 8,7%. Sau 70 tuổi, là: 80,7%, 4,1%, 2,8%, 12,4%. Ở Thụy Điển, số đông công nhân và người làm công, lao động một cách mỹ mãn cho tới 67 tuổi. Theo một cuộc điều tra do các thầy thuốc tiến hành ở Bhirmingam, tỷ lệ người hoàn toàn bất lực chỉ chiếm 20% ở tuổi 70, 10% ở tuổi 65, vì bệnh mãn tính hay tàn tật.

Theo những công trình rất quan trọng do Tổ chức Nuffield tiến hành, ở Anh, một phần quan trọng những sự thiếu hụt của tuổi già được bù đắp và khắc phục cho tới một tuổi rất cao. Một tấm gương tốt đẹp là ở nhà máy vải sợi Toocsai: đánh sợi là một công việc chính xác, nhưng nhiều phụ nữ lớn tuổi vẫn làm rất tốt, mặc dù mắt kém; họ thông thạo công việc như trong lòng bàn tay mình.

Một nhà lão khoa kể tôi nghe sự kiện sau đây: những người lái xe ca có những hiện tượng sút kém về điều tiết khiến họ, về nguyên tắc, ban đêm không thể chịu được ánh sáng đèn pha. Thế nhưng khi quan sát họ trên đường, người ta nhận thấy nhiều người ban đêm lái xe vẫn tốt và thậm chí tốt hơn những người, theo sự xem xét của phòng thí nghiệm, có khả năng ấy. Họ có cách tránh chói riêng của họ và tránh đường. Nghề nghiệp, kinh nghiệm giúp họ xử lý và chiến thắng những nhược điểm của mình. Vì vậy, không nên bao giờ cũng tin cậy vào những kết quả thu được trong phòng thí nghiệm. Hoàn cảnh ở đấy không hoàn toàn giống như trên thực địa.

Một báo cáo sau khi nghiên cứu ở Anh, năm 1947, về 11.154 người lao động trên 65 tuổi, cho biết - trừ những nghề nghiệp quá nặng nhọc như ngành mỏ - không có mấy khác biệt về năng suất giữa những người lao động tuổi 50 và 59, cũng như giữa những người 60 và 69. Tính hiệu quả vẫn rất cao. Tại đại hội lão khoa ở Luân Đôn năm 1954, báo cáo viên Patterson kết luận, trong khi so sánh những người lao động tuổi 60 với những người lao động còn trẻ hơn: “Năng suất về mặt định lượng suýt soát như nhau, và chất lượng công việc của họ tốt hơn”. Mặt khác, một cuộc điều tra về 18.000 người làm công chỉ ra rằng hiện tượng nghỉ việc bớt đi, chứ không phải tăng thêm theo tuổi tác.

Nghiên cứu trường hợp 15.000 công nhân lớn tuổi, Tổ chức Nuffield xác nhận trong cuộc chiến tranh vừa qua, 59% trong số họ kéo dài hoạt động trước kia và lao động cũng tốt như thời kỳ chưa đến tuổi 65. Theo Tổ chức này, công nhân lớn tuổi không thấy thuận lợi khi nhiệm vụ bắt buộc phải luôn luôn thay đổi động tác, khi nó đòi hỏi sức lực, khi thời gian bị tính toán chặt chẽ như trong lao động dây chuyền. Những nhiệm vụ đòi hỏi tri thức, sự thận trọng, không quá gò bó về thời gian thì thích hợp với họ. Chất lượng lao động của họ thường được thừa nhận trong công nghiệp. Họ có lương tâm nghề nghiệp cao hơn. Người ta cho rằng tuổi tác:

làm tăng thêm

Hứng thú, tính đều đặn của nhịp độ, phương pháp, tính đúng giờ, sự chú ý tập trung và cảnh giác, thiện chí, kỷ luật, thận trọng, kiên nhẫn, lao động tinh tế;

làm giảm bớt

Khả năng thính giác và thị giác, sức lực và tính chính xác về tay chân, sự khỏe mạnh và nhanh nhẹn, tốc độ về nhịp độ, trí nhớ, trí tưởng tượng, tính sáng tạo, khả năng thích ứng, sự chú ý rải đều, sự nhanh nhẹn, nghị lực, sáng kiến, tính năng động, tính xã hội.

Người ta thường cho cái khó đối với người lớn tuổi là làm quen với nhiệm vụ mới. Một cuộc điều tra năm 1950 ở Anh cho thấy họ làm rất tốt những công việc dù vất vả họ từng có thói quen, nhưng họ thích ứng khó khăn với sự thay đổi.

Nhưng về điểm này, cũng có những ý kiến trái ngược nhau. Trong chiến tranh, Canada, Mỹ, Anh sử dụng nhiều công nhân già trong nhà máy; nhiều người đứng trước những nhiệm vụ hoàn toàn mới đối với họ và đã hoàn thành một cách hoàn hảo. Nhiều chuyên gia cho rằng họ có thể tiếp thu những trình độ nghiệp vụ mới. Năm 1953, ở phía nam Luân Đôn, khi ôtô buýt thay thế tàu điện, người lái phải được đào tạo lại: ở độ tuổi 56 - 60, 93% đã thành công; họ chỉ phải để hơn những người trẻ từ một đến bốn tuần lễ, nhưng 44% thành công như những người khác trong ba tuần. Giữa tuổi 61 - 67, có 63% thành công. Những nữ công nhân ở Yorshire tôi nói tới trên kia, dễ dàng có những phản xạ nhanh chóng cần thiết để khâu máy.

Tuy vậy, trong thời kỳ tập việc, người lớn tuổi phải khắc phục một đôi điều bất lợi. Tính dễ bị kích thích và nỗi lo âu của họ dẫn tới chỗ làm mất trí nhớ, và tình hình nặng nề thêm khi họ phải đua tranh với những người trẻ. Một người 72 tuổi cũng xử lý thành công các tex như một người tuổi 35 chừng nào người đó nghĩ mình thực hiện một mình các tex ấy; nhưng khi biết có một địch thủ trẻ hơn, thì người đó thất bại, vì mặc cảm tự ti. Do sợ mắc sai lầm, người lớn tuổi bất động trong một thái độ tiêu cực. Họ có khuynh hướng kéo dài những nhầm lẫn của mình và bị tê liệt bởi những sự lắp ráp (montage) đã đạt được. Những công nhân có hiểu biết về điện, theo những lớp điện tử khó khăn hơn những người thợ mỏ cũ: sự so sánh dòng điện với một dòng sông làm họ bối rối. Họ thường cũng thiếu sự chú ý, thiếu tính hiếu kỳ. Lúc đầu, họ quyết định chậm hơn những người trẻ và vì vậy, thì giờ phản ứng lâu hơn. Nhưng thông thường họ khắc phục những khó khăn này. Điều có lợi cho họ là sự lặp đi lặp lại: ở nhà máy, họ làm suốt ngày những động tác đã học được và cuối cùng, thực hiện chúng một cách máy móc. Cả ở đây cũng phải cảnh giác với những kết quả thu được trong phòng thí nghiệm: không phải bao giờ cũng có thể áp dụng chúng vào công việc hàng ngày.

Có thể dễ dàng bổ khuyết một số thiếu hụt do tuổi tác: cấp kính cho công nhân, bố trí ghế sao cho họ có thể ngồi để thao tác, chứ không phải đứng, những biện pháp như vậy đôi khi đủ để họ thích ứng được với nhiệm vụ. Nhưng ít có doanh nghiệp áp dụng. Thông thường, hễ có chút sơ suất nhỏ, là công nhân bị chuyển đổi công việc, bị bố trí làm người gác cửa, kiểm soát viên, trông giữ tủ sách, nhân viên thẩm tra, người phân phát dụng cụ, coi kho v.v... Thực sự đây là một sự giáng loại (déclassement). Người thợ lĩnh ít tiền hơn, chịu ảnh hưởng về vật chất và tinh thần. Vả lại, những công việc này bớt dần với quá trình cơ giới hóa, và người lao động lớn tuổi rơi vào cảnh thất nghiệp.

Nói chung, các cuộc điều tra và tấm gương của các nước Bắc Âu chỉ ra rằng tình trạng nghỉ việc áp đặt đối với người già không phải là một tất yếu tự nhiên, mà là hệ quả của một đường lối xã hội. Tiến bộ kỹ thuật làm mất tư cách người công nhân già; quá trình đào tạo nghề nghiệp 40 năm trước đây, thường là bất cập; nếu được bổ túc thích hợp, quá trình ấy có thể được cải tiến. Mặt khác, vì bệnh tật, mệt mỏi, họ muốn nghỉ ngơi: đó không phải là những hệ quả trực tiếp của quá trình già lão. Một người 65 tuổi biết giữ sức có thể làm không khó khăn những công việc trở nên quá nặng nề đối với người công nhân già kiệt sức. Có thể hình dung một xã hội đòi hỏi ở họ ít nỗ lực hơn, ít giờ lao động hơn ở thời kỳ tráng niên, sao cho đến tuổi 60, 65, họ không phải là những con người bỏ đi: tình hình ấy được thực hiện một phần ở Na Uy, Thụy Điển. Nhưng trong xã hội chúng ta, nơi người ta chỉ tính đến lợi nhuận, tất nhiên các nhà kinh doanh muốn khai thác triệt để người làm công ăn lương: khi họ trở thành “người bỏ đi”, thì người ta quăng họ đi và tuyển những người khác, trong lúc dựa vào Nhà nước để cho họ một khoản bố thí.

Tất cả những sự bàn cãi trên đây sẽ là thừa nếu người hưu trí được lĩnh một khoản phụ cấp tử tế. Lúc đó, họ được nghỉ ngơi càng sớm càng đáng vui mừng. Vì cảnh khốn cùng người ta bắt họ phải chịu, nên việc sa thải họ, đúng ra là một sự cự tuyệt quyền lao động. Như chúng ta thấy, chẳng những không hề được nghỉ ngơi, mà thông thường, họ còn bắt buộc phải nhận những công việc nặng nhọc, tiền công thấp, về vấn đề tuổi hưu trí, có nhiều quan điểm có thể bảo vệ được và ở phần sau, chúng tôi sẽ đối chiếu chúng với nhau. Nhưng tăng thêm một cách đáng kể tiền trợ cấp là một đòi hỏi phải được đặt ra.

Ngày nay, điều nổi bật đầu tiên về chế độ trợ cấp là những sự bất công trong đó. Có những chế độ đặc biệt được duy trì từ 1945; có những chế độ bổ sung bên cạnh chế độ chung. Trong một cuộc hội nghị ngày 7 tháng chạp 1966, ông Laroque tuyên bố: “Hiện nay, những sự bất bình đẳng giữa các chế độ thật lộ liễu; một số trợ cấp rất cao, trái lại, một số trợ cấp thật nhỏ nhoi mà không có sự biện minh hợp lý nào cho những sự khác biệt ấy cả. Nhưng rất khó bổ khuyết, vì về mặt kinh tế, không thể đưa mọi chế độ lên ngang mức những chế độ cao nhất, và về mặt tâm lý, không thể đòi hỏi những chế độ cao giảm bớt quyền lợi của chúng”.

Bảng kê dưới đây cho chúng ta một khái niệm về tình hình phức tạp của chế độ.

BẢNG KÊ CÁC NGUỒN LỰC CỦA NGƯỜI GIÀ

Một người già 60 tuổi có thể được sự chăm sóc của:

- Cơ quan Bảo hiểm xã hội, nếu có đóng bảo hiểm;

- Các cơ quan Nhà nước (tỉnh, tòa thị chính) nếu không có Bảo hiểm xã hội.

Bảo hiểm xã hội có thể cấp:

1. Trợ cấp tuổi già;

2. Trợ cấp Người lao động già làm công ăn lương;

3. Niên kim (rente);

4. Trợ cấp bổ sung;

5. Trợ cấp góa vợ hay góa chồng;

6. Trợ cấp Bà mẹ gia đình.

Trợ cấp tuổi già

Điều kiện được cấp là đã đóng Bảo hiểm xã hội ba chục năm: được lĩnh trợ cấp toàn phần. Trợ cấp có thể được cấp sau khi đóng bảo hiểm 15 năm, nhưng theo tỷ lệ những khoản tiền đã đóng góp. Trợ cấp này chỉ được hưởng từ tuổi 60; và thường được yêu cầu vào tuổi 65, vì tỷ lệ trợ cấp được tăng 4% mỗi năm, sau tuổi 60.

Ví dụ: 20% trợ cấp ở tuổi 60

24% trợ cấp ở tuổi 61

28% trợ cấp ở tuổi 62

32% trợ cấp ở tuổi 63

36% trợ cấp ở tuổi 64

40% trợ cấp ở tuổi 65, v.v...

Cách tính trợ cấp:

Trợ cấp phụ thuộc vào:

1° thời hạn bảo hiểm

2° tiền công trung bình hàng năm

3° độ tuổi khi làm đơn yêu cầu

Tiền công trung bình hàng năm

Tiền công trung bình hàng năm được tính theo tiền công do số tiền đóng góp trong mười năm trước

hoặc tuổi 60;

hoặc thời điểm yêu cầu trợ cấp.

Vì vậy mức trợ cấp phụ thuộc vào tuổi của người yêu cầu.

Tỷ suất trợ cấp thay đổi, tùy theo mức tiền công tối thiểu lúc đóng bảo hiểm.

Trợ cấp và lương hưu được tính lại hàng năm, vào ngày 1 tháng tư, có tính đến việc tăng tiền công.

Tỷ suất tối đa hàng năm: 5.472 phrăng/65 tuổi, 40%.

Không tính mức nguồn lực cá nhân tối đa.

Trợ cấp người lao động già

Điều kiện được cấp:

1° 65 tuổi, hoặc 60 tuổi trong trường hợp mất khả năng lao động;

2° là người Pháp hay thuộc một nước đã có công ước ngoại giao với Pháp;

3° cư trú trên lãnh thổ Pháp hay ở một Quốc gia ngày trước nằm dưới chủ quyền của Pháp, hay lãnh thổ hải ngoại;

4° chứng minh có 25 năm lao động trong suốt đời mình;

5° đã có đóng Bảo hiểm xã hội nếu những năm lao động này diễn ra sau ngày 31 tháng chạp 1944.

Trợ cấp bà mẹ gia đình

Điều kiện hưởng trợ cấp:

1° trên 65 tuổi, hoặc 60 tuổi nếu mất khả năng lao động;

2° là người Pháp hay thuộc một nước đã có công ước ngoại giao với Pháp;

3° cư trú trên lãnh thổ Pháp;

4° đã nuôi dưỡng ít nhất trong chín năm 5 người con thuộc quốc tịch Pháp.

Lưu ý: Về trợ cấp cho Người lao động già và cho Bà mẹ gia đình, do các khoản đóng bảo hiểm không đủ, nên buộc phải có một số của cái tối đa:

Mức của cải tối đa đối với một cặp vợ chồng: 5.400 phrăng hàng năm.

Mức của cải tối thiểu đối với một người độc thân: 3.600 phrăng hàng năm.

Trợ cấp bổ sung - quỹ quốc gia đoàn kết, phải đóng trong trường hợp hai khoản trợ cấp trình bày trên đây.

Tỷ suất hàng năm là 800 phrăng.

Mức tối đa và tối thiểu không thay đổi. Không được vượt quá mức tối đa.

Về chi phí y tế, nằm viện, người già, dù được trợ cấp, hưu trí, đều do Bảo hiểm xã hội đài thọ. Tùy theo mức độ và thời gian bệnh, mức đài thọ là 70%, 80% hay 100%. Phiếu điều chỉnh (ticket modérateur)[116] thuộc trách nhiệm của người được bảo hiểm.

Niên kim (rentes) bảo hiểm xã hội

Điều kiện được hưởng:

1° 65 tuổi;

2° đã đóng bảo hiểm 5 năm hay dưới 15 năm;

3° nếu đóng chưa được 5 năm, thì đương sự chỉ có thể đòi được trả lại tiền.

Tỷ suất niên kim: khoảng 10% một nửa số tiền đã đóng.

Lưu ý: Hiện nay, có những người cao tuổi không được hưởng trợ cấp hay niên kim, vì đã làm việc nhưng không đóng Bảo hiểm xã hội, hoặc chỉ làm việc định kỳ, hoặc vì là quả phụ mà không được hưởng phụ cấp quy hoàn (pension de reversion), hoặc do đã nuôi nhiều con và vì vậy đã không làm việc được. Sự kiện chủ yếu là không được mở tài khoản ở Bảo hiểm xã hội.

Vì vậy, người ta viện đến:

1° Các tỉnh

2° Các thị chính

3° Cứu tế xã hội

4° Các hội từ thiện đặc biệt

5° Các hội từ thiện tư nhân

Trợ cấp đặc biệt tuổi già

Điều kiện hưởng trợ cấp:

1° Không do quỹ Bảo hiểm xã hội đài thọ;

2° Không vượt quá mức của cải tối đa nhất định;

3° Không phải là nghiệp chủ;

4° Không hưởng phụ cấp thực phẩm của trẻ em.

Tỷ suất phụ cấp đặc biệt:

1.300 phrăng hàng năm.

Mức của cải tối đa (gồm cả phụ cấp đặc biệt):

3.600 phrăng cho một người độc thân, mỗi năm.

5.400 phrăng cho một cặp vợ chồng, mỗi năm.

Do ngân sách có hạn, Cơ quan Cứu tế xã hội cấp một khoản trợ cấp bổ sung:

1° trợ cấp ở nhà ở[117] (một nửa tiền thuê nhà chính);

2° trợ cấp sưởi ấm (150-180 phrăng mỗi năm);

3° trợ cấp hàng tháng bằng tiền mặt (50-150 phrăng)

4° phiếu gaz, điện - kiện hàng thực phẩm - bữa ăn cho người già - giảm giá vận tải. Chế độ đỡ đầu của các tổ chức từ thiện tư nhân;

5° cứu trợ y tế miễn phí.

CÁC KHOẢN PHỤ CẤP THÊM CHO NGƯỜI THỨ BA[118], hoặc do Bảo hiểm xã hội, hoặc do tỉnh trả.

Điều kiện hưởng trợ cấp:

1° 65 tuổi, hoặc được thừa nhận là không có khả năng lao động từ 60 tuổi;

2° không thể một mình bảo đảm những hành vi thường ngày của cuộc sống (những trường hợp tàn tật khác nhau);

Khoản phụ cấp thêm được trả bất luận tỷ suất trợ cấp của người được hưởng chính.

Tỷ suất hàng năm: 6.700 phrăng

Khoản phụ cấp thêm chỉ được cấp lúc sinh thời người được hưởng phụ cấp chính.

Cứu trợ y tế được cấp 100%

LƯƠNG HƯU BỔ SUNG

Được trả lúc 65 tuổi.

Điều kiện: Đã làm việc 10 năm trong cùng một nghiệp đoàn (thương mại, công nghiệp, nghề tự do).

Người chủ là thành viên của một Quỹ Hưu trí của nghiệp đoàn mình, (Tiền đóng bảo hiểm của cả chủ và người làm công).

Lương hưu bổ sung có thể được hưởng lúc 60 tuổi, trong trường hợp không có khả năng lao động.

Người quả phụ có thể hưởng lương hưu bổ sung lúc 50 tuổi.

Niên kim được cấp cho trẻ em vị thành niên.

Tỷ suất lương hưu bổ sung thay đổi tùy theo số tiền đã đóng góp.

LƯƠNG HƯU CỦA CÁN BỘ

1° Được hưởng lúc 65 tuổi, hay 60 tuổi nếu không còn khả năng lao động

2° Các điều kiện khác giống như đối với lương hưu bổ sung.

Trường hợp những người cao tuổi này không liên quan tới Dịch vụ xã hội. Ngân sách đài thọ tương đối dồi dào vì bao gồm Trợ cấp tuổi già Bảo hiểm xã hội, cộng thêm lương hưu cán bộ.

Cần nhấn mạnh hai điểm: người nghỉ hưu 65 tuổi chỉ lĩnh 40% tiền công; và được tính toán theo tiền công mười năm sau cùng vốn không phải bao giờ cũng là cao nhất. Căn cứ vào mức tiền công cao nhất hay ít nhất theo tiền công bình quân, là hợp lý. Nếu chủ xếp người lao động xuống hạng thấp hơn và lấy cớ để cho người này thích ứng, thì lương hưu bị giảm, đó là một sự bất công hiển nhiên. Mặt khác, việc tăng mức trợ cấp không thể đuổi kịp mức tăng giá sinh hoạt: vì chỉ có 10% hàng năm. Một triệu rưỡi người già sống vất vưởng với dưới 320 phrăng mỗi tháng. Nói như vậy tức là nói rằng một nửa số người già rơi vào cảnh bần cùng. Khổ sở nhất là người già cô đơn. Trong dịch vụ cứu tế xã hội, phụ nữ góa bụa, đông hơn nhiều so với đàn ông góa vợ, chiếm từ 70 đến 80% số người thiếu thốn về kinh tế. Theo một cuộc điều tra của Quỹ liên nghiệp (Caisse interprofessionnelle) vùng Alpes về 6.234 người nghỉ hưu từ tuổi 50[119] đến 94, thì thu nhập bình quân hàng tháng là 280 phrăng đối với một người độc thân và 380 phrăng đối với một cặp vợ chồng, trong lúc một số người nghỉ hưu làm những công việc nho nhỏ. 1/5 trong số họ chỉ thu nhập được 200 phrăng. Thậm chí 15% không mua báo, vì quá đắt.

Con cái rất ít khi giúp đỡ bố mẹ: 2/3 số người già không nhận được một khoản giúp đỡ nào. Có khi họ truy tố con cái trước tòa án để được trợ cấp về lương thực; nhưng dù có thắng kiện, họ vẫn thường không được nhận. Những bậc cha mẹ già càng đau khổ về sự thiếu thốn này khi người ta cho rằng con cái có khả năng nuôi dưỡng họ nên họ không được hưởng cứu tế xã hội. Đây cũng là một tình hình gây công phẫn: người ta không tính đến chuyện con cái thực sự cho họ cái gì, mà chỉ tính đến chuyện chúng nó có thể cho họ những gì.

Một trường hợp điển hình được nêu lên trong tờ Nhật báo chủ nhật ngày 17 tháng mười một năm 1868 dưới tiêu đề: “Sống cô đơn ở Paris vào tuổi 75, với 317 phrăng hàng tháng[120]”. Bà R. vốn là người phục vụ và rửa chén bát ở khách sạn. Bà thôi việc lúc 68 tuổi vì công việc quá nặng nhọc. Những người chủ cũ cũng không đăng ký cho bà ở Bảo hiểm xã hội, và bà chỉ có 180 phrăng tiền hưu trí mỗi quý. Bà trụ được trong bốn năm nhờ các khoản tiền tiết kiệm. Sau đó, thất vọng phải sống với 60 phrăng mỗi tháng, trong khi ngồi ở quảng trường Vosges, bà than thở với một bà ngồi cạnh. Bà này khuyên bà đi gặp cơ quan Bảo hiểm xã hội. Nhờ truy lĩnh tiền hưu, bà được 870 phrăng mỗi quý và 80 phrăng trợ cấp nhà ở. Bà ở dưới mái một khách sạn ở Marais: ba bậc của một cầu thang rất hẹp, không gaz cũng không điện: bà thắp sáng và sưởi ấm bằng dầu lửa. Giếng nước ở dưới đáy một hốc tường được nâng cao lên thêm một bậc tam cấp; khi không còn thật khỏe mạnh nữa, thì từ đó đi xuống với một chiếc xô trên tay, quả là một trò nhào lộn. Nhà vệ sinh ở phía cuối đằng kia khu nhà: phải bước xuống nửa cầu thang, lên lại một cầu thang khác, và leo thêm mười lăm bậc tam cấp dốc đứng nữa: “Đây là cơn ác mộng của tôi - bà R. than thở - Mùa đông, đôi khi, không đứng vững, tôi phải dựa vào tường, tự hỏi mình không biết có xuống trở lại được không”. Mỗi quý, bà trả 150 phrăng tiền nhà. “Đó là điều chủ yếu vì những người bên cạnh muốn chiếm căn phòng của tôi và tìm cách đẩy tôi vào dưỡng đường. Nhưng tôi thà chết còn hơn”. Bà còn lại 240 phrăng mỗi tháng, tức là 8 phrăng mỗi ngày. Bà chỉ sưởi ấm chút ít: mùa đông, bà dậy muộn và đến các cửa hiệu hay nhà thờ. Thỉnh thoảng, bà đến rạp chiếu bóng: một trong những rạp giá vé rẻ nhất, trước 13 giờ; bà ngồi lại trong hai, ba buổi chiếu liền; khi đi, bằng tàu điện, khi về, đi bộ. Hầu như bà không chi tiêu cho quần áo: mỗi mùa xuân, bà thuê tẩy một chiếc măngtô dùng đã mười năm. Mỗi năm, bà mua ba đôi tất sợi, giá mỗi đôi 9,90 phrăng. Bà ăn rất ít: mỗi tuần, 3 miếng biptêch giá 2 phrăng, 3 hay 4 phrăng pho mát, hai kilô khoai tây. Bà thường ăn tối với một quả táo và một ít đường và bơ. Mỗi tháng, bà uống hai lít vang và mỗi tuần dùng một kilô cà phê. Bà có hai người cháu họ đã từng được bà giúp lúc còn nhỏ. Nhưng họ sống ở tỉnh lẻ và bà không bao giờ gặp họ. Hầu như chủ nhật nào bà cũng ăn trưa ở nhà một bà bạn. Bà mang tới một chiếc bánh ngọt nhỏ, và bà bạn - vốn có một chị đầu bếp đích thực và có thể làm những món ăn không thể đun nấu trên bếp dầu lửa - biếu bà những thức ăn còn lại để xào nấu cho ngày hôm sau. Bà bảo bà không buồn. Bà dạo chơi nhiều; bà đọc tít các báo ở tủ kính nhà hàng, và hàng xóm cho bà mượn báo ngày hôm trước. Khi có điều kiện, bà dự các lễ hội ở Paris: bà từng đến dự tang lễ Charles Munch, nhưng không dám vào vì chiếc măngtô cũ kỹ. Điều đen tối nhất trong cuộc đời bà là chỗ ở. Mấy người bạn có hứa dành cho bà một căn bếp hai buồng trong ngôi nhà họ ở Mante. Bà ao ước mãi. Nhưng những người bạn qua đời và con cái họ cho người ta thuê căn buồng nhỏ.

Sau khi nắm bắt được trường hợp đặc biệt này, người ta sẽ hiểu phương hướng ngân sách của một quỹ Bảo hiểm xã hội năm 1967.

Tiêu mỗi ngày từ 7 đến 10 phrăng để ăn, mặc, sưởi ấm, tức là cam chịu suy dinh dưỡng, chịu lạnh, chịu mọi thứ bệnh tật sinh ra từ đó; là phải làm những hành vi khốn khổ: nơi chợ búa, trong lúc người quét chợ dọn dẹp, làm vệ sinh và nhà buôn vắng bóng, thì những bà già trông có vẻ sạch sẽ moi các thứ rác rưởi và nhét đầy bị. Tình hình này đặc biệt nổi rõ ở Nice, nơi có nhiều người già: cả một đám đông bà già nhỏ bé nhảy bổ vào đống trái cây và rau xanh đã thối rữa đến một nửa. Theo một cuộc điều tra ở Marseille và Saint - Etienne về những người già sống một mình, thì 10% đàn ông, 19% đàn bà “mấp mé nạn đói”. Theo giáo sư Bourlière, nhiều nghìn người già hàng năm chết đói trong vùng Paris. Và mỗi mùa đông, báo chí đưa tin về trường hợp người già chết rét.

Những người sống sót không những đau khổ về hoàn cảnh thiếu thốn cơ cực của mình, mà còn cả về cuộc đời bấp bênh nữa. Ngân sách của họ thường xuyên mất thăng bằng, khiến họ phải luôn kêu cứu dịch vụ xã hội. Những cơ quan họ xin cứu trợ không thông cảm và thường đưa họ vào những cuộc điều tra nhục nhã. Người ta buộc họ phải làm những bản kê khai rối rắm, họ chẳng biết lối nào mà lần.

Trong một buổi phát của Éliane Vitor về tuổi già[121], một chiếc camera được giấu kín ghi lại những cuộc đối thoại của các bà già với những người phụ trách cứu tế xã hội. Những người này đón tiếp họ hết sức niềm nở. Nhưng thật đau lòng khi thấy các bà già mầy mò trong đám giấy tờ, lục lọi trí nhớ một cách vô ích, cố gắng một cách tuyệt vọng để có thể hiểu được tình hình. Sự nhún nhường, thái độ cầu khẩn và ủ rũ của họ, trông càng xót xa hơn. Người già có cảm giác như ăn xin và nhiều người không chịu nổi nhẫn nhục. Tuy không phân biệt về giá cả đối với người này hay người khác, nhưng chỉ có 20% người già thuộc chế độ cứu tế đến chữa bệnh, trong lúc có tới 40% những người có bảo hiểm xã hội: điều đó có nghĩa là họ khước từ nguyên tắc cứu tế. Dẫu sao thì những khoản cứu trợ định kỳ cũng chỉ là biện pháp tạm thời và họ sống trong sự sợ hãi đối với ngày mai.

MỘT SỐ NGÂN SÁCH

do Bảo hiểm xã hội hay Cứu tế xã hội cấp

Tuổi

Hoàn cảnh

Trợ cấp

Nơi ở

Tiền nhà

Cứu tế xã hội

63 t.
Ốm nặng

Độc thân

260 phr. tháng

1 buồng và nhà bếp, W.C.

70 phr. tháng

100 phr./tháng

76 t.

Đau tim nặng

Góa chồng

210 phr. tháng

1 buồng và bếp, 90 phr. tháng

90 phr. tháng

120 phr./tháng

82 t.

Lao động tới 77 t.

Độc thân

230 phr. tháng

1 phòng khách sạn từ 1930

80 phr. tháng

150 phr./tháng

78 t.

Suy nhược tâm thần

Độc thân

180 phr. tháng

1 phòng khách sạn

100 phr. tháng

150 phr./tháng

Chồng 73 t.

Vợ 74 t.

Chồng: bệnh nan y

2 khoản trợ cấp

2 buồng và bếp

90 phr. tháng

100 phr./tháng

Chồng 70 t.

Vợ 60 t.

3 con

Vợ liệt nửa người

690 phr. tháng

2 buồng

200 phr. tháng

Trợ cấp con:

150 phr./tháng

72 t. làm công cho tư nhân 50 năm

Độc thân

280 phr. tháng

1 buồng và bếp, w.c.

130 phr. tháng

60 phr. trợ cấp nhà ở, 100 phr. cứu tế xã hội

82 t.

Vợ góa trong chiến tranh 1914 - 18

320 phr. tháng

2 buồng

100 phr. tháng

90 phr./tháng

64 t.

Bệnh xương nan y

Độc thân

160 phr. tháng

1 buồng và 1 buồng xép, 1 bếp

60 phr. tháng

150 phr./tháng

70 t.

Một con trai 40 t bệnh tâm thần nan y

Độc thân

Phụ cấp mẹ: 210 phr., phụ cấp con: 180 phr. tháng

2 buồng

80 phr. tháng

150 phr./tháng

Tình hình cũng tương tự như vậy ở Bỉ, Anh, Tây Đức, Italia. Một sự đoan trang giả dối không cho phép xã hội tư bản chủ nghĩa trừ khử những cái “miệng ăn vô ích” của mình, nhưng lại chỉ dành cho chúng vừa đủ để ngắc ngoải bên bờ vực cái chết. Một ông già nghỉ hưu nói một cách buồn bã: “Quá nhiều để không thê chết, và Quá ít để có thế sống”. Một người khác thì bào: “Khi không còn có thể làm một người lao động, thì chỉ có thể làm một cái xác chết”.

Hoàn cảnh cán bộ có đỡ vất vả hơn tuy không phải là mỹ mãn. Trong số họ, có một lớp những người có đặc quyền đặc lợi lớn: kỹ sư, cán bộ hành chính cao cấp, quan chức cao cấp, những người làm nghề tự do, trong đó có một số hưởng lương cao gấp 25 lần tiền công một công nhân. Nhưng cũng có cán bộ trung cấp, tiểu viên chức, kỹ thuật viên thu nhập khiêm tốn hơn nhiều; đặc biệt là phụ nữ bị trả công thấp. Họ bị cảnh thất nghiệp vì bị sa thải, rình rập. Đối với nhiều người, chế độ hưu trí làm mất địa vị xã hội và hạ thấp mức sống. Theo cuốn Cán bộ nghỉ hưu dưới con mắt chính họ công bố năm 1964, 80% tuyên bố thu nhập không đủ sống, tuy có 77% cho là “chúng chỉ vừa đủ”. Chỉ có 2% cho là dư dật. 19% ở trong tình hình kinh tế bấp bênh, nhất là phụ nữ: cứ sáu quả phụ thì một chỉ có mỗi tháng 250 phrăng, và 58% có dưới 500 phrăng. Nói chung; 8% cán bộ nghỉ hưu có dưới 250 phrăng, 32% có từ 250 đến 500 phrăng, 32% từ 500 đến 1.000 phrăng (Có một số không trả lời). Đối với một nửa trong số họ, lương hưu là toàn bộ thu nhập, và đối với 26%, lương hưu chiếm hơn một nửa thu nhập. Mọi người đều mong ước được lĩnh gấp đôi hay thêm hai phần ba nữa. Bất luận tuổi - từ 65 đến 75 - cứ hai người thì có một muốn tiếp tục hoạt động. Nhưng hai phần ba cho là mình thích nghi được với cảnh nghỉ hưu; chỉ có một phần ba - nhất là những người kém sức khỏe và những người nghèo đói - chịu đựng một cách khó khăn hoàn cảnh mới. 20% có hoạt động trở lại, trong đó 52% để tăng thu nhập; 16% tìm một sự khuây khỏa; 26% kết hợp cả hai lý do. Trong số người không làm việc nữa, 83% muốn nghỉ ngơi. Không một ai muốn đến nhà dưỡng lão; họ chỉ muốn ở nhà.

Có một lớp người khó chịu đựng cảnh nghỉ hưu: đó là những người lãnh đạo; thu nhập của họ bị giảm sút. Họ không thích nghi với cảnh rỗi rãi. Họ tìm kiếm những hoạt động bổ trợ với tâm trạng hầu như bị ám ảnh. Nhưng họ rất khó có thể tự chuyển đổi.

Để tăng lợi nhuận, chủ nghĩa tư bản tìm cách tăng năng suất với mọi giá. Sản phẩm càng nhiều, thì hệ thống càng đòi hỏi phải tăng năng suất. Những người lao động già không thể uốn mình theo những nhịp độ áp đạt cho công nhân. Họ đành rơi vào cảnh thất nghiệp, và xã hội coi họ là những người cùng khổ. Tình hình này hết sức rõ rệt nếu xem xét xã hội phồn vinh nhất và tự cho mình là một nền văn minh của sự sung túc là: nước Mỹ.

Năm 1890, 70% người lớn tuổi có việc làm được trả tiền công; hiện nay, chỉ có 3 triệu, tức là 20% dân số, lĩnh tiền công. Trong số họ, có 2 triệu đàn ông, 1 triệu phụ nữ. Nói chung, tiền công của họ thấp. Từ 45 đến 65 tuổi, người ta đã khó tìm việc làm. Họ chỉ sống sót nhờ lương hưu bị trả rất dè xẻn.

Trong một thời kỳ dài, chế độ cứu tế ở Mỹ giống như ở Anh. Những người già còn khỏe mạnh được cử đến những gia đình đòi hỏi ít tiền nong nhất để nuôi dưỡng họ; những người bị liệt được đưa vào dưỡng đường của quận đồng thời cũng là bệnh viện, viện tâm thần, nhà trẻ mồ côi, nhà người già và người tàn tật. Người ta không công nhận người già không còn khả năng làm việc một quyền lợi nào hết, họ bị coi là những kẻ lười biếng, những người thất bại, những thứ thải loại. Việc nuôi dưỡng họ chủ yếu phải do gia đình đảm nhận.

Ở Californie, năm 1850, một số đông người lao động vốn là những người đi khai khẩn, từ miền Đông tới và không có gia đình: những hội ái hữu được thành lập và Nhà nước trợ cấp cho những người cao tuổi. Từ 1883, Bang Californie trợ cấp cho các quận đài thọ các nhà dưỡng lão, rồi sau đó, cho những người giúp đỡ người nghèo khó tại nhà. Vì có những hiện tượng lạm dụng nên chế độ trên bị bãi bỏ năm 1895 và Californie chỉ còn đài thọ những tổ chức của Bang.

Vào cuối thế kỷ XIX, các công trình thống kê cho thấy có rất nhiều người già nghèo khổ và công luận bắt đầu xúc động. Năm 1915, Alaska thông qua một đạo luật cho phép Bang này trợ cấp 12 đôla rưỡi mỗi tháng cho một số người 65 và trên 65 tuổi. Những đạo luật tương tự được thông qua ở những Bang khác.

Năm 1927, Californie cho phép bộ Phúc lợi xã hội của Bang mở một cuộc điều tra: người ta thấy chỉ có 2% số dân 65 và trên 65 tuổi được trợ cấp. Cũng trong năm này, “Hội Ái hữu Phượng hoàng” (“Franternité des Aigles”), vốn luôn luôn cứu giúp người già, rất cố gắng để đề xướng tư tưởng trách nhiệm của Liên bang đối với người già, và được những nhóm ít danh tiếng hơn ủng hộ. Nhưng vì chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa tự do và kinh hãi mọi “chủ nghĩa xã hội”, một bộ phận lớn dư luận phản đối. Tuy vậy, dự án của Tổ chức Phượng hoàng cũng được 24 Bang nghiên cứu. Năm 1929, Californie thông qua một đạo luật mở rộng cứu tế cho mọi người già nghèo khó. Năm 1930, có 13 Bang khác noi gương. Năm 1934, 30 Bang có một hình thức chương trình cứu tế; nhưng chỉ có 10 Bang bảo đảm hoàn toàn chương trình; các khoản cứu trợ rất khó được cấp và rất không đầy đủ. Những nhà từ thiện, các nghiệp đoàn, các Giáo hội cũng bắt đầu xây nhà cho người già. Hoàn cảnh những người này trở nên bi thảm sau cuộc đại suy thoái những năm 30: họ rơi vào cảnh thất nghiệp; các Bang tỏ ra bất lực trong việc nuôi dưỡng họ; nhiều người hết sạch tiền tiết kiệm, bị đuổi ra khỏi nhà. Tình trạng bi đát này dẫn tới việc Liên bang cấp kinh phí cho những Bang chăm sóc người già. Chương trình của các Bang tiếp tục được áp dụng và một nguyên tắc thứ hai bắt đầu có hiệu lực: nguyên tắc bảo hiểm. Nhưng rất ít người được hưởng, và số tiền được lĩnh rất ít ỏi.

Năm 1943, có 23,4% người già lĩnh tiền cứu tế, và chỉ có 3,4% lĩnh lương hưu. Mức sống thấp của họ vẫn bi thảm một cách rõ rệt. Người ta phát triển dịch vụ nhằm giúp đỡ họ. Từ 1950, Quốc hội nâng con số thu nhập được cấp và mở rộng diện được hưởng. Tuy vậy, năm 1951, đại đa số người già có thu nhập thấp hơn nhiều so với mức sống tối thiểu và không nhận được một sự cứu trợ tư nhân nào. Nhiều cuộc hội nghị được tổ chức để nghiên cứu các vấn đề của tuổi già. Từ 1950 đến 1958, người ta tăng số lượng người được hưởng Bảo hiểm xã hội: trước kia, chỉ có 3/4 số người già được hưởng; nay lên 9/10; và các khoản trợ cấp cũng được nâng lên. Tuy vậy, theo một cuộc điều tra năm 1957 của Steiner và Dorfman, 25% các cặp vợ chồng, 33% đàn ông độc thân, 50% phụ nữ độc thân trên 65 tuổi, không có được mức sống tối thiểu.

Margaret S. Gordon viết: “Tình trạng nghèo đói của người già chúng ta là một trong những vấn đề dai dẳng nhất và khó khăn nhất”. Ngày nay, trong 16 triệu người già, có trên 8 triệu rất nghèo. Một người đàn ông nghỉ việc lúc 65 tuổi sau khi có phần đóng góp cao nhất, hàng tháng lĩnh cho cả hai vợ chồng 162 đôla; nếu độc thân, thì lĩnh 108,50 đôla. Năm 1958, các công trình thống kê của cơ quan điều tra dân số cho thấy 60% số người trên 65 tuổi mỗi năm lĩnh dưới 1.000 đôla, tức là thấp hơn 20% so với mức sống tối thiểu ở những thành phố giá sinh hoạt rẻ nhất, và thấp hơn 40% ở những thành phố giá sinh hoạt đắt nhất. Các khoản trợ giúp của con cái hay bạn bè chỉ nâng được thu nhập thêm gần 10% và chỉ những người già có hoàn cảnh tương đối ổn định mới được hưởng phần trợ giúp ấy. Những người độc thân - chủ yếu là phụ nữ, vì ở Pháp, số phụ nữ độc thân đông hơn số nam giới độc thân - là những người khổ cực nhất. Một phần tư với dưới 500 đôla mỗi năm: chỉ cao hơn chút đỉnh ngân sách lương thực thấp nhất của bộ Nông nghiệp. (Và họ lại còn phải mặc, phải ở, phải sưởi ấm).

Trong cuốn L’Autre Amérique (Châu Mỹ khác), M. Harrington chỉ ra rằng hàng triệu người già sống trong cảnh bần cùng là nạn nhân của một “cơn lốc cuốn người ta xuống phía dưới”. Người nghèo thường hay ốm đau hơn những người khác, vì ở những khu nhà ổ chuột mất vệ sinh, vì ăn uống kém, vì hầu như không được sưởi ấm; nhưng họ không có phương tiện để chữa bệnh và bệnh tật mỗi ngày một thêm nặng, khiến họ không thể lao động, và cảnh nghèo đói ngày một thêm bức bách; xấu hổ về cảnh nghèo khổ của mình, họ sống ru rú ở nhà và tránh mọi sự tiếp xúc xã hội: họ không muốn xóm giềng biết mình sống bằng cứu tế; họ chịu thiếu thốn những thứ dịch vụ nhỏ mọn và những sự chăm sóc tối thiểu của xóm giềng, và rốt cuộc trở thành những người nằm liệt giường. Trước một Ủy ban của Thượng viện điều tra về tuổi già, một nhân chứng tuyên bố những người khốn cùng ấy của xã hội là nạn nhân của “một sự liên kết giữa ba nguyên nhân: sức khỏe kém, nghèo đói và cô đơn”. Một số ít trong số họ trở thành “những tân binh của cảnh nghèo khó” sau một cuộc sống bình thường, sức lao động được trả một cách đúng đắn. Theo tuổi tác, năng lực của họ giảm sút; họ không còn có thể tìm được việc làm vì bị tụt hậu về mặt kỹ thuật; thậm chí ở nông thôn, cơ giới hóa cũng kéo theo sự thải loại những người cao tuổi. Nghỉ hưu, tức là sụt thu nhập một cách đột ngột. Nhưng trong số những người bần cùng, số đông vốn nghèo đói từ lâu. Lúc trẻ, họ từ nông thôn đến thành phố và không làm ăn phát đạt được. Mặt khác, Bảo hiểm xã hội không dành cho công nhân nông nghiệp. Nói chung, những người nghèo khó này - người nghỉ hưu thu nhập không đủ, hay người lao động không có lương hưu - phải dựa vào dịch vụ cứu tế. Có những Bang - trong đó có Bang Missisipi - rất nghèo, chỉ có thể trợ cấp ít ỏi. Đâu đâu những người điều tra cũng thiếu niềm nở đối với những người có yêu cầu: một nửa số đơn xin trợ cấp bị bác. Người ta buộc họ phải xuất trình những tư liệu mà nhiều người trong số họ không có; thông thường, họ gần như mù chữ và chỉ nói bập bẹ tiếng Anh. Các hình thức và bộ máy cơ quan cứu trợ làm họ kinh hãi. Chế độ quan liêu phi nhân cách và bất lực này làm nhục họ trong lúc không giúp đỡ giải quyết nhu cầu của họ. Cơ quan cứu tế - Welfare State - hoạt động một cách treo giò. Những người mạnh, những người có tổ chức được bảo hộ, bảo đảm, trợ giúp, chứ không phải người yếu. Những người cần chăm sóc nhiều nhất về y tế lại ít được chăm sóc nhất. Cảnh cô đơn làm đời sống của họ thêm cay cực. Lớp trẻ, lớp slum ra đường, lập thành băng nhóm. Người già sống ru rú trong nhà, và ở xứ sở này, nơi khoảng cách và nhịp sống không cho phép họ gặp gỡ nhau, nơi người ta giao tiếp với nhau chủ yếu bằng điện thoại, năm triệu người lại không có phương tiện ấy. Bác sĩ Linden, ở Trung tâm Y tế Philadelphie, viết: “Trong số những yếu tố góp phần nhiều nhất vào quá trình phát triển các vấn đề cảm xúc của các công dân cao tuổi của chúng ta, cần tính đến hiện tượng bị cách ly họ phải chịu về mặt xã hội, sự thu hẹp phạm vi bạn bè, nỗi cô đơn khủng khiếp, sự giảm sút và mất đi lòng tôn trọng con người và cảm giác chán chường đối với chính bản thân họ”.

Harrington từng kết luận là chỉ một xã hội giàu có mới có đến nhiều người già như vậy, nhưng xã hội ấy lại khước từ đối với họ những thành quả của sự dồi dào. Nó chỉ để cho họ “sống sót dật dờ”, và không có gì hơn.

Vấn đề nhà ở của người cao tuổi được đặt ra một cách gay gắt, do tế bào gia đình bị tan vỡ, xã hội đô thị hóa, và người già không có của nả. Nước Anh được đô thị hóa đến 80%; Đức, 70%; Mỹ, 65%; Nhật Bản, Canada, 60%; Pháp, 58%. Gia đình kiểu gia trưởng tồn tại ở Nhật vì truyền thống vững chãi; ở Tây Đức, nhiều bậc cha mẹ sống cùng con cái, vì thiếu nhà ở. Ở Mỹ, 25,9% người già sống với con cái, trong số đó 22,6% với tư cách chủ gia đình, 3,3% trong gia đình những cặp vợ chồng trẻ. Ở Pháp, 24% người già sống với con cái, nhất là ở nông thôn: chỉ ở nông thôn, đôi khi người ta bắt gặp bốn thế hệ chung sống dưới cùng một mái nhà. Giải pháp này có những cái lợi: bớt tốn kém; đảm bảo sự tiếp xúc giữa các thế hệ; các cặp vợ chồng trẻ được bố mẹ giúp đỡ. Nhưng cũng có những bất lợi lớn. Trong trường hợp nhà cửa và ruộng đất thuộc về ông bố - trường hợp rất phổ biến hiện nay ở Pháp - ông không chịu áp dụng phương pháp hiện đại, và con cái khó chịu đựng quyền lực của ông. Trong công trình nghiên cứu về xã Plodmet[122], Morin nhấn mạnh tình hình xung đột giữa các thế hệ. “Xung đột dữ dội xảy ra giữa những người tráng niên và ông bố trong khi họ chung sống và cùng nhau lao động”. Một người thợ lợp nhà 28 tuổi nói: “Chúng tôi muốn hiện đại hóa, nhưng luôn luôn đụng phải các ông già”. Người con trai sốt ruột chờ ông bố trao quyền cho tới tuổi 30 hay 35, trong mười năm trời đằng đẵng. Người già bực mình phàn nàn về lớp trẻ: “Chúng nói những điều người ta chưa bao giờ nghe nói tới, chúng muốn bỏ qua chúng ta”.

Nhiều thanh niên nông thôn bỏ ra thành phố và vì vậy, ở nông thôn, có những thôn xóm, thậm chí những làng mạc chỉ còn có người già ở và cày bừa theo những phương pháp lạc hậu và đau buồn vì nỗi cô đơn. Nếu trái lại, ông bố hay bà mẹ ở trong nhà con cái thì có thể bị ngược đãi hay không được chăm sóc. Dẫu sao, họ cũng đau khổ về hoàn cảnh bị tùy thuộc. Họ cảm thấy bị những người khác trong gia đình bóc lột hay ngược đãi. Và ngược lại, sự có mặt của họ quấy nhiễu quan hệ của các cặp vợ chồng: nguồn gốc của nhiều vụ ly dị là tình trạng ở chung này. Một số xã hội nông thôn chọn công thức “sự thân mật xa cách”. Ở các vùng nông thôn Thụy Sĩ, Đức, Áo, cặp vợ chồng già rời khỏi ngôi nhà của gia đình để đến ở một “căn nhà nhỏ” cạnh ngôi nhà lớn, nhưng độc lập. Có những vùng nông thôn của Pháp cũng theo những tập tục tương tự. Vào khoảng tuổi 60, ông bố giao công việc làm ăn cho các con trai và đến sinh sống trong một căn nhà trong làng. Ông tiếp tục quan tâm tới đất đai, tham gia lao động, cho các con những lời khuyên bảo. Theo một cuộc điều tra ở Vienne năm 1962 về hơn 1.000 người già, người già thích lối “thân mật xa cách” hơn là chung sống hay sống cô đơn.

Ở thành phố thì vấn đề được đặt ra theo kiểu khác. Ở Pháp, vấn đề ấy rất đáng lo ngại, vì có tình trạng khủng hoảng phổ biến về nhà ở, tài sản bất động sản cũ kỹ, nhịp độ xây dựng chậm chạp; chủ yếu, người ta xây dựng những khu chung cư lớn mà tiền thuê nhà vượt quá khả năng tài chính của những người có khó khăn về kinh tế. Những người này được hưởng trợ cấp về nhà ở nếu ở một căn hộ không có trang bị nội thất và tiền thuê không quá 190 phrăng mỗi tháng. Chủ nhà nào không muốn cho người già thuê thì chỉ việc đòi 200 phrăng, thế là người già không được trợ cấp đành không thể nào thuê được[123]. Hành vi này rất phổ biến ở Nice, nơi có nhiều người nghỉ hưu. Một nhà xã hội học từng nói đâu đâu người già cũng phải “chui rúc vào những túp nhà ổ chuột”. Một cuộc điều tra cho biết mặc dù mơ ước một ngôi nhà nhỏ ở miền Nam nước Pháp, phần lớn người nghỉ hưu đều giữ lại nơi ở cũ. 68% các cặp vợ chồng ít nhất cũng có hai buồng và một căn bếp; nhưng đó là những nơi ở cũ kỹ, rách nát, không có nước, không có lò sưởi, và thậm chí mất vệ sinh. Theo một cuộc điều tra của C.N.R.O.[124] bao gồm 1.800.000 người tham gia và 340.000 người được hưởng trợ cấp, chỉ có 15,5% người nghỉ hưu của ngành xây dựng có đủ cả nước, gaz, điện, vòi hoa sen và nhà vệ sinh trong nhà. 34% người già ở dưới mái nhà không có thang máy và phải leo bộ từ 4 đến 6 tầng. Đôi khi căn buồng trở nên quá rộng sau khi con cái không cùng ở nữa và công việc bảo dưỡng nó khó khăn. Trong phần lớn trường hợp, nơi ở không thích hợp với khả năng người cao tuổi: tình trạng thiếu nước, thiếu điều kiện sưởi ấm, thiếu thang máy khiến những cơ thể yếu đuối hết sức mệt mỏi, kiệt sức. Cứ hai người thì có một người là chủ sở hữu: công trình thống kê nói trên bao gồm cả những người ở nông thôn, nên mới có một tỷ lệ cao như vậy. Một số là người thuê nhà, những người khác được ở không hay ở chung với nhau.

Vấn đề nhà ở gắn liền với vấn đề cô đơn. Ở Mỹ, 2/3 người già sống với vợ; 16,2% sống độc thân; 3,5% sống ở nhà dưỡng lão; chỉ 1/3 phụ nữ còn có chồng, 1/3 sống một mình, một số khá đông sống với con cái; 4,3% sống ở nhà dưỡng lão. Ở Pháp 35% người già sống với chồng hay vợ; 30% sống độc thân: trong số này, chủ yếu là phụ nữ; 9% sống với bạn bè, một người anh em trai hay một chị em gái. Theo một báo cáo năm 1968 về người nghỉ hưu của hai ngành Xây dựng và Công chính, 43% trong số họ có gia đình ở gần; 23% số gia đình ở tương đối gần; 25% số gia đình ở xa; 9% hoàn toàn cách biệt. Tần số quan hệ trực tiếp phụ thuộc vào vị trí xa, gần.

Những con số này không mấy soi sáng tầm quan trọng thực sự của các mối quan hệ gia đình hay bạn bè: những cuộc điều tra về vấn đề này đưa lại những kết quả thường trái ngược nhau và có thể bàn cãi. Ở Milan, 10% số đàn ông và 13% phụ nữ được hỏi trả lời là “rất cô đơn”; 20% đàn ông và 22% phụ nữ bảo là “đôi khi cô đơn”; cảm giác cô đơn tăng lên theo tuổi tác. Ở Californie, 57% những người được hỏi trả lời là “rất cô đơn” trong số những người không cùng sống với chồng hay vợ, và 16% những người sống cặp đôi trả lời như vậy.

Những cuộc điều tra này diễn ra đặc biệt nhiều ở Anh. Những cuộc điều tra của Townsend, Young và Willmot, J.M. Mogey, E. Bott chỉ ra rằng gia đình, theo nghĩa rộng nhất, có vai trò lớn với tư cách đơn vị quan hệ xã hội và tương trợ lẫn nhau, nhất là gia đình bên ngoại mà hạt nhân bao gồm bà, các con gái và các cháu gái. Còn đàn ông thì đến tiệm cà phê, đi phố với bạn bè. “Đàn ông thì có bạn, còn đàn bà thì có họ hàng”. Cuộc điều tra năm 1957 của Townsend ở Bitnan Grin, phía đông Luân Đôn, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong số người già được hỏi, 5% trả lời là “rất cô đơn”, 25%, “thỉnh thoảng cô đơn”, 70%, “không cô đơn”. Theo ông, ít người già thật sự cô đơn; một vài người có tới 13 người họ hàng anh em sống trong những vùng lân cận; đặc biệt là có một hay hai con ở cách bố mẹ dưới một dặm; các bậc ông bà ở Bitmn Grin - nhất là bà - chăm sóc đều đặn các cháu; các cụ bà đưa chúng tới trường, dẫn chúng đi dạo chơi, trông coi chúng, cho chúng ăn. 3/4 số người được hỏi mỗi ngày gặp ít nhất một người họ hàng và được người này giúp đỡ công việc. Một cuộc điều tra của Sheldon (giám đốc bệnh viện Hoàng gia) kết luận một phần năm số người già chịu cảnh cô đơn tới một mức độ sầu não làm nhức nhối lòng người, nhất là đàn ông góa vợ, cô đơn hơn nhiều phụ nữ góa chồng. Trong số những người sống một mình, gần 1/3 có bà con họ hàng ở cách dưới nửa dặm; 40% nhận là có hạnh phúc nhờ có quan hệ tốt với con cái. Nhưng kết quả này không đáng tin cậy. Một nhà điều tra khác, người Mỹ, nhận định có 92% người cao tuổi cho là mình được con cái kính yêu; nhưng chỉ có 63% bảo là nói chung con cái yêu mến và tôn trọng bố mẹ. Hình như trong nhiều câu trả lời này, có hiện tượng tự dối lòng mình hay kiêu hãnh: người ta không muốn nhận là mình cô đơn hay không được ai chăm sóc. Mặt khác, người ta nhận thấy đối với những người già có khó khăn về kinh tế, quan hệ gia đình không có tác dụng nâng cao tinh thần. Đối với những người khá giả, bạn bè có phần quan trọng hơn gia đình. Sự có mặt của anh em trai, chị em gái, và họ hàng, ở tương đối gần gũi nhau, không giúp cho cuộc sống người già. Chỉ có vợ (hay chồng) và con cái là quan trọng đối với họ; ít ra hai vợ chồng có thể chịu đựng cảnh cô đơn. Đó là kết quả cuộc điều tra gần đây của bác sĩ Bali-er và L.H. Sébillote ở quận XIII. Các cặp vợ chồng, sống khép kín trong gia đình nhiều hơn những người sống một mình, do góa vợ (hay chồng) hoặc độc thân. Sự gắn bó đối với nhau, thường mang tính chất ghen tuông, gàn dở, độc đoán, khiến họ tạo nên bầu không khí trống rỗng xung quanh mình. Theo một cuộc điều tra năm 1968 trong một quận đông dân ở Paris[125], cứ ba người già, thì có một không còn một quan hệ xã hội nào, không bao giờ nhận thư[126], không bao giờ có một cuộc thăm viếng, không còn quen biết một ai hết.

Nhằm bảo vệ người già về vật chất và tinh thần, chống cảnh cô đơn và thiếu thốn, người ta nghĩ tới chuyện xây dựng cho họ những khu nhà ở tập trung. Về điểm này, ở châu Âu, có một sự tương phản nổi bật giữa các nước phía Bắc và các nước phía Nam. Ở Pháp, Italia, hầu như chưa có gì được thực hiện. Ở Pháp, những năm gần đây, C.N.R.O. có cho xây dựng vài khu nhà ở, ở gần các thành phố lớn để người ở không cảm thấy bị lưu vong; khu thứ nhất được khánh thành ở gần Bordeaux, tháng chạp 1964, chứa được khoảng một trăm người, khỏe mạnh và không hoàn toàn khỏe mạnh. Sau đó, người ta xây tiếp năm hay sáu khu nhà nữa, mỗi khu chứa được trung bình 120 người. Những người nghỉ hưu tỏ ra hài lòng; họ chỉ phàn nàn là chỉ được giữ lại 10% số tiền của mình, còn nữa phải trả tiền nhà và tiền ăn. Nhưng về định lượng, kết quả thu được còn nhỏ nhoi hơn. Thụy Sĩ, Tây Đức có xây dựng nhiều hơn chút đỉnh cho người già; Hà Lan và Anh làm được nhiều hơn. Khoảng 1920, người ta xây dựng một làng cho người già trên một công viên ở ngoại ô Luân Đôn. “Ủy ban vì hạnh phúc của người già” xây dựng những làng khác ở Luân Đôn và ở những địa phương khác. Năm 1940, ở Anh, người già ở hầu hết số nhà ổ chuột; một số lớn được chuyển đến những khu nhà mới xây cho họ.

Các nước Bắc Âu cố gắng nhiều hơn cả. Ở Côpenhagơ, có “Khu nhà người già” nổi tiếng, xây dựng năm 1919, được hiện đại hóa năm 1955, gồm 1.600 giường nằm và một thời kỳ dài được coi là một thành tựu kiểu mẫu. Ở Thụy Điển, năm 1940, người già ở trong một số rất ít ỏi nhà ổ chuột; sau đó, mọi người đều có chỗ ở mới. Có những khu nhà xây dựng rất tốt cho người già. Từ 1947, Thụy Điển xây cất 1.350 nhà dưỡng lão, làm chỗ cư trú cho 45.000 người. Người già cũng được hưởng những chỗ ở đặc biệt một kiểu khác: những căn hộ trong những khu nhà dành cho người ở trọ. Một số người nhận được những khoản trợ cấp giúp họ trả tiền thuê nhà tương đối cao trong những căn hộ bình thường.

Ở Mỹ, năm 1950, tổng thống Truman lưu ý công luận về những vấn đề tuổi già và nhóm họp một ủy ban 800 người để nghiên cứu những vấn đề này. Nhưng kết quả thu được không có là bao. Thông thường, như ở Saint-Louis chẳng hạn, người già bị tập trung vào những thứ biệt cư (ghetto): người ta chia những ngôi nhà cũ thành những căn phòng có đồ đạc và những căn hộ bé tí tẹo trong đó họ phải sống chen chúc. Một vài hội người cao tuổi được thành lập - hội hóa thạch, hội Bát thập, hội Bà góa hạnh phúc, hội Những người độ tuổi 50, v.v... và xây dựng những ngôi nhà dưỡng lão nhưng giá ở trọ trung bình mỗi tháng là 150 đôla. Một số nhà ở tập thể được xây dựng nhờ các khoản tiền Chính phủ cho vay và không lấy lãi hay chỉ thu một khoản tiền lãi tối thiểu; một số nhà khác do các tổ chức tư nhân xây dựng. Giá cả không thích hợp với số đông người nghỉ hưu; ở Khu nhà Isabella, một trong những khu nhà ở nổi tiếng nhất, tiền thuê tối thiểu mỗi tháng là 75 đôla.

Phải kể tới sự thành công - chẳng may là ngoại lệ - của Victoria Plaza, ở San Antonio. Người ta xây một binđinh hiện đại cho những người ta già chưa có chỗ ở tử tế. Trong số 352 đơn yêu cầu, người ta chọn được 204. Gần 60% số có yêu cầu, sống một mình; những người khác sống với một người vợ (hay chồng), bà con họ hàng hay bạn bè; nhiều người trước đây sống trong nhà ổ chuột. Người ta đưa họ tới tham quan ngôi nhà trước khi dọn tới ở; họ đều hoan hỉ. Một năm sau, số lớn vẫn giữ tình cảm ấy. Ở đấy có một câu lạc bộ - với thư viện, những trò chơi khác nhau v.v... với 90% số người tham gia. Họ trả mỗi tháng 28 đôla, tính ra, nói chung, có đắt hơn trước chút đỉnh; nhưng vì không gian và tiện nghi được hưởng, họ cho giá ấy là phải chăng. Toàn bộ cuộc sống của họ thay đổi. Họ cảm thấy thiếu tiền hơn trước vì muốn mua quần áo và đồ đạc, chứ không còn xuềnh xoàng về nội thất và con người mình như trước. Nhưng họ sung sướng thấy có thời gian rỗi rãi và có hàng nghìn cách để sử dụng chúng. Họ ghi tên vào các nhóm, xây dựng những tình bạn mới trong lúc vẫn coi trọng những tình bạn cũ và thường nói chuyện với gia đình qua điện thoại. Họ cảm thấy mình mạnh khỏe hơn trước và cho là mình thuộc “lớp tuổi trung niên” trong lúc những người cùng thời ở trong những căn nhà ngày trước nghĩ mình là người già hay cao tuổi. Cuộc sống hoạt động, cuộc sống tình cảm của họ nảy nở và hầu hết mọi người cho là mình hạnh phúc. Qua kinh nghiệm này và một vài kinh nghiệm khác, ảnh hưởng của nhà ở đối với cuộc sống nói chung của người già tỏ ra cực kỳ quan trọng. Vì vậy, tình hình tồi tệ nói chung về nhà ở là điều đáng tiếc.

Một vấn đề ngày nay được bàn cãi rất nhiều là tìm xem chỉ có người già ở với nhau không thôi, có phải là điều hay hay không. Thành công của Victoria Plaza, phần lớn là do nó ở ngay trung tâm một thành phố và những người ở trong đó không hoàn toàn không có liên lạc với gia đình. Ở Mỹ, có nhiều “Khu nhà ánh sáng” hoàn toàn chỉ có người già ở, với một mức sống rất cao. Những người đề xướng, những người quản lý khu nhà cho rằng người già ở đây rất sung sướng được sống với nhau. Nhưng đây là những doanh nghiệp mang lại nhiều lợi nhuận và những người được hưởng khoản lợi nhuận ấy chỉ có lợi khí ca ngợi món hàng của mình. Calvin Trillin, người từng viết một thiên phóng sự về một trong những Khu nhà này, trên tờ Người New York, tỏ rất nghi ngờ về “niềm hạnh phúc” ở đấy. Những người ở trong đó đã mua nhà, đầu tư nhiều tiền bạc và cắt đứt liên lạc: họ buộc phải ở lại đây; số đông thu xếp ổn thỏa, nhưng như thế không có nghĩa là nếu phải làm lại như vậy thì họ sẽ làm.

Ngày nay, người ta chủ trương xây dựng những căn nhà nhỏ độc lập và ở trung tâm thành phố, sao cho người già ở gần con cái. Sẽ tốt hơn nữa nếu tổ chức được, bên trong những chung cư có người ở đủ mọi lứa tuổi, những cụm nhà ở gia đình dành cho người già, tuy độc lập nhưng có một số dịch vụ chung.

Khi người già không còn tự túc được nữa, cả về thể chất lẫn kinh tế, thì con đường duy nhất của họ là dưỡng đường. Ở phần lớn nước, dưỡng đường mang tính chất hoàn toàn phi nhân đạo: chỉ vừa đúng một chỗ để chờ cái chết.

Ở Pháp, 1,45% người già sống ở dưỡng đường. Tuổi trung bình là 73 - 78. 2% sống trong nhà dưỡng lão. Một cuộc điều tra cho thấy 74% người già không muốn vào nhà cứu tế; 15% chấp nhận ý nghĩ ấy vì họ là những người tàn phế. Có 275.000 giường nằm và hiện nay từ 150.000 đến 200.000 người muốn nằm viện nhưng không có chỗ. Có bốn lý do chính khiến người già muốn vào viện. Trước hết, họ không có đủ tiền bạc. Có ba phần tư người được cứu tế trong những dưỡng đường lớn, còn những người được hưởng trợ cấp thì thích những cơ sở nhỏ của tư nhân. Sau nữa, vì người ta không thể tìm được một nơi ở hay phải vất vả để bảo quản nó. Thứ ba là những lý do gia đình: con cái không chịu nhận nuôi dưỡng bố mẹ già. Trong một buổi phát thanh (tháng giêng 1968), giám đốc dưỡng đường Salpêtrière phẫn nộ kể lại rằng các gia đình thường đưa người già vào viện để đi nghỉ hè và sau đó không tới đưa họ trở về nữa. Cuối cùng, một số người già cần được chăm sóc về thuốc men. Nói chung, họ vào dưỡng đường của quận, người này với tư cách người bần cùng, người kia nộp một phần tiền trợ cấp của mình. Cũng có những người thường xuyên thay đổi dưỡng đường: giữa lúc đó, họ đi lang thang và uống rượu. Một số cơ sở không nhận người già bệnh tật; một số khác nhận người bệnh, kể cả những người còn trẻ.

Theo một cuộc điều tra của M. Delore năm 1952 trong một dưỡng đường, số phụ nữ ở đấy gấp đôi số nam giới. Trong số 100 phụ nữ, có 74 người góa chồng, 22 người độc thân, 4 người có chồng, 65 người mạnh khỏe và sáng suốt, 35 người bị liệt hay lão suy. Trước kia, 80 người sống một mình trong những căn nhà hai buồng, trong nhà người gác cổng hay ở trên gác. 21 trong số những chỗ ở này là nhà ổ chuột, nhất là nhà người gác cổng. Họ lĩnh mỗi tháng từ 8.000 đến 15.000 phrăng, 24 người gác cổng làm công việc vặt. Tại nhà một người, người ta tìm thấy 30 ký đường, bột, gạo trong một chiếc tủ tường. Ở nhà một người khác, có 200.000 phrăng giấu ở những nơi khác nhau. Họ có quan hệ tốt với con cái, với bà con xa, bạn bè, láng giềng. 45 trong số các quả phụ có con, 32 người có quan hệ tốt với con. Trong 30% trường hợp, phiếu nằm viện ghi: “khốn khổ về sinh lý học” hay “thiếu thốn về mặt xã hội”.

Ngày nay, người ta không còn được quyền xây dựng nhà dưỡng lão trên 80 giường nằm nữa, và đòi hỏi giường nằm phải được bố trí trong những căn buồng cá nhân, dành riêng cho từng người hay từng cặp vợ chồng. Những năm gần đây, người ta xây dựng một số cơ sở phù hợp với những chuẩn mực này, với 35.000 giường nằm, tất cả. Như thế chẳng được bao nhiêu và tình hình vẫn tồi tệ.

Về “cảnh khốn cùng tồi tệ của nhà dưỡng đường ở Pháp” do bộ trưởng Y tế vừa nêu trong một bản báo cáo chính thức, tất cả mọi chứng cứ đều thống nhất. Đó là, ngày nay cũng như ngày xưa, những “kho chứa cảnh hành khất” đích thực. Ông Laroque thừa nhận: “Trước kia, người ta biết công thức của dưỡng đường, nơi người ta tập hợp những người tàn phế, những người liệt giường, những người già khỏe mạnh, với mối quan tâm duy nhất là cho họ một nơi trú chân tối thiểu, thường sát mức gây phẫn nộ, và một lượng cái ăn tối thiểu. Khốn nỗi là công thức ấy ngày nay vẫn được áp dụng một cách rộng rãi”. Năm 1960, ông bộ trưởng Y tế viết: “Hiếm có dưỡng đường và nhà dưỡng lão có đủ dịch vụ y tế. Ở nhiều nơi, có thể nói không cường điệu là một tình trạng bỏ mặc hoàn toàn về mặt y tế”. Cùng trong năm ấy, Tổng thanh tra Y tế viết: “Việc theo dõi và chăm sóc về y tế tỏ ra rất thiếu thốn ở phần lớn dưỡng đường và nhà dưỡng lão công cộng. Những người già liệt giường chấm dứt cuộc đời ở đấy trong sự thờ ơ chung. Tình trạng này không thể chấp nhận được, nhất là khi người ta biết rằng hiện nay sự hồi phục chức năng cho những bệnh nhân liệt nửa người đem lại những kết quả mỹ mãn và tình trạng liệt giường có thể tránh khỏi trong phần lớn trường hợp”.

Ở Pháp, có một tình trạng lẫn lộn đáng phàn nàn giữa bệnh viện và dưỡng đường. Trong phần lớn dưỡng dường, người ta tiếp nhận những người tàn phế và người bệnh ở mọi lứa tuổi. Trong số 275.000 giường dành cho người cao tuổi - trong đó 25% thuộc khu vực tư nhân - có 17% bị người trẻ chiếm: những người tàn tật về hệ vận động và suy yếu. 25,12% số đó là những người liệt giường.

Và có tình hình ngược lại. Ngoài những bậc ông đưa vào bệnh viện và không bao giờ được đón về, người ta chuyển nhiều người già tới bộ phận cấp cứu với một lá thư của thầy thuốc họ: “Ông (hay bà) X. phải nhập viện vì sống một mình và vì cao tuổi”. Bệnh viện không bao giờ gửi trả họ về. Ở Salpêtrière, Bicêtre có những người chờ đợi cái chết từ hai mươi bốn tiếng trong những “căn phòng hôi thối”[127] 50 giường. Có những người già chờ đợi những người khác chết để thế chân họ ở những bệnh viện mới mở xung quanh Paris, trang bị tốt, nhưng giá mỗi ngày 51 phrăng. Cần có ít nhất 16.000 giường mới có thể có chỗ khác cho những bệnh nhân cấp cứu hiện đang chiếm giữ chỗ ở các khoa khác nhau.

Dù là dưỡng đường hay bệnh viện, thì 178.000 chiếc giường hiện đang được đặt trong những ngôi nhà lâu đời đến trăm năm. Đó thường là những bệnh viện cũ, những lâu đài, trại lính, nhà tù hoàn toàn không thích hợp với chức năng mới của chúng. Ở đấy có rất nhiều thang gác và không có thang máy, nên một số người già không thể rời khỏi tầng nhà mình ở. Trong các phòng ngủ - tuy cấm không được dùng nữa từ 1958 nhưng trên thực tế người ta vẫn bố trí tuyệt đại đa số giường - những người bệnh và người liệt giường nằm suốt ngày. Thông thường không có bình phong giữa các giường, không có bàn đêm cá nhân, không có tủ cá nhân: người già không có lấy một đốt ngón tay không gian riêng. Người ta tách riêng nam, nữ: những cặp vợ chồng già bị cách ly không thương tiếc; không hiếm trường hợp hai vợ chồng phải vào hai dưỡng đường khác nhau. (Mùa xuân 1967, hai vợ chồng già 80 cùng trầm mình trong dòng sông Seine vì bị cách ly). Nếu có phòng riêng trong dưỡng đường, thì chúng được dành cho những người trả tiền bảo dưỡng chúng. Có trường hợp đến một lúc nào đó, họ không còn trả được nữa, và bị chuyển từ phòng riêng sang phòng ngủ chung, đánh dấu một sự suy sụt mới. Vì tình trạng cũ nát nên các căn phòng thường rất tối tăm. Thông thường trong phòng ăn đặt những chiếc bàn lớn và ghế băng; và cũng thông thường, nó được dùng để làm nhà khách. Còn nhà khách, nếu có, thì rất hẹp và nội thất tồi. Không có hệ thống sưởi ấm trung tâm hoặc nếu có thì hoạt động không đồng bộ. Nhà giặt, nhà bếp nói chung được bố trí hiện đại hơn; nhưng thực đơn thì như nhau cho tất cả mọi người, người ta hoàn toàn không tính đến chế độ nhẽ ra phải thích hợp với từng người. Cơ sở y tế tồi tàn, thông thường không có bồn tắm, chỉ có vòi sen người ta chỉ sử dụng mỗi tuần một lần, hoặc thậm chí mỗi tháng một lần. Tình trạng “lơ là về y tế” thật đáng giận. Thông thường, cứ 350 người nằm viện, có một thầy thuốc; thậm chí có khi một thầy thuốc phụ trách 965 người bệnh. Chi phí y tế của dưỡng đường chiếm 2,7% ngân sách trong lúc có rất nhiều ca bệnh lý nghiêm trọng.

Chúng ta hiểu rõ là trong những điều kiện như vậy, bước chân vào một dưỡng đường là cả một thảm kịch đối với người già. Cú sốc tâm lý đặc biệt dữ dội đối với phụ nữ, vì còn bị buộc chặt vào gia đình hơn nam giới. Họ lo âu run rẩy. Dần dà nhiều người đành nhẫn nhục cam chịu. Đôi khi, hình như việc nằm viện làm cho người già thích sống: vì cảm thấy bớt cô đơn hơn, vì có bạn bè; bằng một thứ thi đua, họ ít buông trôi hơn trước. Nhưng tình hình này rất hiếm.

Một công trình thống kê của bác sĩ Pequignot - và được nhiều chứng cứ khẳng định - cho thấy trong số người già lành mạnh được đưa vào một dưỡng đường, có:

8% chết trong tám ngày đầu;

28,7% chết trong tháng đầu;

45% chết trong sáu tháng đầu;

54,4% chết trong năm đầu;

65,4% chết trong hai năm đầu.

Như vậy, tức là hơn nửa số người già chết trong năm đầu tiên sau khi vào dưỡng đường. Không phải chỉ những điều kiện sống trong nhà dưỡng lão chịu trách nhiệm về tình hình ấy: đối với người già, bất luận sự chuyển cư nào cũng thường kéo theo cái chết. Điều đáng phàn nàn, chính ra lại là số phận của những người sống sót. Trong nhiều trường hợp, có thể thâu tóm số phận ấy vào mấy từ sau đây: bỏ mặc, cách biệt, sa sút, suy sụp, chết.

Người ở nhà dưỡng đường trước hết phải chịu đựng những điều ràng buộc. Thể lệ rất chặt chẽ, những lề thói cũ rất ngặt nghèo; người ta dậy sớm, đi ngủ sớm. Bị đoạn tuyệt với quá khứ, với môi trường, người ta mất hết mọi cá tính và chỉ còn là một con số. Nói chung, ngày nào cũng được phép có người đến thăm và thỉnh thoảng có gia đình tới; nhưng ít, và hoàn toàn không, trong một số trường hợp. Và thực ra, việc vào nhà dưỡng đường khó khăn, gia đình và bạn hữu chỉ có thể đến ngày chủ nhật, và thời gian cần thiết cho sự chuyển dịch này làm họ nản lòng. Đặc biệt là đối với Nhà dưỡng đường của tỉnh ở Nanterre: từ trung tâm Paris, đi bằng tàu điện và ôtô buýt, phải hai tiếng mới tới nơi. Phải có tấm lòng yêu thương thực sự mới có thể hy sinh chút thì giờ rảnh rỗi người ta có được. Vì vậy, người già bị bỏ rơi. Giám đốc một nhà dường lão quan trọng ở Nice cho biết trong cuộc phỏng vấn trên vô tuyến là chỉ có 2% số người trong đó tiếp khách. Nói chung, người ta không được tự do ra ngoài: ở Nanterre, mỗi tuần được tự do một buổi chiều. Họ chẳng biết làm gì cho hết ngày. Thỉnh thoảng họ làm một tí công việc vặt trong nhà dưỡng lão để kiếm chút tiền; một vài phụ nữ làm công việc giặt, là hay làm bếp. Nhưng không thiết tha với công việc. Phần lớn số họ, trình độ văn hóa thấp, ít đọc sách báo và hầu như không nghe đài. Vô tuyến - nếu có - thì làm họ mỏi mắt. Thậm chí, các trò chơi bài cũng không làm họ thích thú: họ chẳng quan tâm tới gì hết, và suốt ngày chẳng làm gì hết. Thậm chí, sau bữa ăn sáng, họ nằm lại và suốt ngày ở trên giường. Họ loay hoay với những ý nghĩ trước kia về bệnh tật, chết chóc. Theo giáo sư Bourlière, công việc duy nhất khả dĩ làm người già quan tâm là lao động chân tay. Ở Luân Đôn, có một bộ phận phụ của một dưỡng đường là một xưởng thợ trong đó họ sản xuất công cụ - nạng chống v.v... dành cho người bị liệt trong tập thể; như vậy, họ có cảm giác là mình có phần hữu ích. Một vài dưỡng đường hiếm hoi ở tỉnh, đặt ở nông thôn, có một vườn rau: một số người trong dưỡng đường thích làm vườn. Nhưng hiếm có những trường hợp này. Rỗi rãi, rơi vào trạng thái một thứ đồ vật, người già trong dưỡng đường nhanh chóng bị chứng lão suy. Đến ngày được phép ra ngoài, họ chỉ còn một thú vui: uống rượu. Không ít người khi vào dưỡng đường thì tiết độ nhưng chỉ một tháng sau trở thành nghiện rượu. Tiền mặt họ được lĩnh[128], tiền công những công việc vặt, thường hoàn toàn dành để uống rượu. Thể lệ quy định cổng dưỡng đường phải cách quầy bán rượu gần nhất tối thiểu hai trăm mét; Nanterre cấm bán cho người già thức uống có pha rượu, ngoài rượu vang: nhưng rượu vang là đủ rồi. Mùa hè, những đường phố Nanterre gần nhà dưỡng đường đầy ắp ông già, bà già, nằm, ngồi trên mặt đất, đứng tựa một bức tường, áp chặt vào ngực những chai vang và đã say túy lúy. Vì cơ thể suy yếu khó có thể chịu những cuộc chè chén như vậy, nên họ trở về dưỡng đường loạng choạng, la hét, nôn ọe, và tình trạng này đặc biệt khó chịu đối với những người thích sạch sẽ và yên tĩnh trong dưỡng đường. Rượu vang kích thích những sự hoang tưởng kỳ vĩ trong chốc lát bù đắp cảnh khốn cùng của họ. Nó cũng giải phóng bản năng giới tính của họ: thông thường, trong cơn say, hình thành những cặp đôi, luyến ái khác giới hay đồng giới, thu xếp được chăng hay chớ để thỏa mãn dục vọng.

Phần lớn những người nằm viện chịu đựng rất khó khăn đời sống cộng đồng; khổ sở, lo âu, khép mình lại, họ bị ghép vào với nhau trong lúc không một cuộc sống xã hội nào được tổ chức cho họ. Tính hay động lòng, những khuynh hướng đòi hỏi và đôi khi cuồng loạn của họ dẫn tới nhiều sự phản ứng mang tính chất xung đột. Tất cả những quá trình bệnh lý tuổi già phải chịu đựng đều bị dồn vào trong các nhà dưỡng đường.

Cuộc sống trong nhà dưỡng lão được miêu tả rất thành công trong cuốn Căn Phòng Lớn (La Grande Salle) của Jacoba Van Velde: chắc hẳn, cuốn tiểu thuyết này là kết quả của những sự quan sát nghiêm túc của cá nhân[129]. Tác giả miêu tả một dưỡng đường của phụ nữ Hà Lan, qua tâm sự của một người mới nhập viện. Được một cô gái có lòng thương người đưa vào, nhưng cô này không còn điều kiện thực tiễn để chăm sóc mình, “người mới” ấy hoảng hốt sợ mình sẽ không còn một phút “cô đơn” nào nữa. “Tôi vốn bao giờ cũng khiếp hãi việc người ta chú ý tới mình. Thu hút ánh mắt người khác vốn bao giờ cũng là một nhục hình đối với tôi!”. Từ nay, mọi hành vi trong cuộc sống của bà kể cả cái chết sẽ diễn ra trước những người chứng kiến, thường là ác ý, hay ít nhất cũng có tính phê phán. “Không bao giờ được ở một mình, thật khủng khiếp, bao giờ cũng có người xung quanh mình! - một người trong một nhà dưỡng lão khác nói. Và người ta xử sự với mình như thể tất cả những người có tuổi đều rơi trở lại vào tuổi ấu thơ, không chừa một ai. Người ta nói với mình như thể nói với một cháu bé lên một, lên hai. Còn hơn cả những sự giày vò về vật chất, các bà già đau khổ vì bị tước đoạt mọi cuộc sống riêng tư ấy, bị biến từ một con người thành một đồ vật.

Tôi chưa đến thăm được Nanterre, nhưng đã đến tham quan một dưỡng đường Cứu tế xã hội, ở một vị tri rất tốt, chính giữa Paris, trong đó có khoảng 200 người, cả hai giới nam, nữ. Bao quanh là một khu vườn rộng sum suê hoa lá: tôi đến vào một buổi sáng mùa thu đẹp trời và mọi căn phòng chan hòa ánh sáng. Nền nhà, tường nhà, các tấm dra hết sức sạch sẽ. Tôi gặp những người thầy thuốc chăm chú, những nữ y tá trẻ, dễ thương và tận tụy. Thế nhưng mặc dù đã nắm rất vững tin tức, tôi vẫn khó có thể quên nỗi kinh hoàng về buổi thí nghiệm này: tôi trông thấy những con người rơi vào một cảnh tượng hoàn toàn tội nghiệp.

Một vài người được ưu đãi, có thể trả nhiều tiền, ở trong những căn buồng đặc biệt; một vài người khác, trong những phòng có bốn, năm giường nằm. Nhưng đại đa số bị dồn vào các phòng ngủ. Mỗi người có một giường, một bàn đêm, một ghế phôtơi và một tủ nhỏ kê phía chân giường. Khoảng cách giữa hai giường gần bằng chiều rộng hai chiếc bàn đêm, họ sống suốt ngày ở đấy: thậm chí nhà ăn cũng không có (trừ một nhà ngủ đàn ông kéo dài ra thành phòng ăn). Bữa ăn được dọn trên một chiếc bàn nhỏ, cạnh giường. Không có phòng khách, trừ một buồng nhỏ, tồi tàn đến mức không bao giờ họ đặt chân tới, dù để tiếp khách đi nữa. Có một hiện tượng khác thường đến kỳ lạ không ai có thể giải thích cho tôi, là: người mạnh khỏe thì ở tầng một, người nửa-tàn tật ở tầng hai, người liệt giường ở tầng ba. Những người này không cử động được; họ được nuôi dưỡng và chăm sóc tựa những trẻ sơ sinh; nhưng sự “nuông chiều” ấy không có gì là yên ổn cả: gương mặt những bà già tôi gặp đều nhăn nhúm vì kinh hoàng, thất vọng, bất động trong một thứ hoảng sợ đần độn. Có lẽ người ta không còn có thể làm gì khác cho họ. Điều đáng giận nổi bật trước mắt, là ở tầng hai. Trong số những người nửa-tàn tật, nhiều người có thể đi lại từ đầu này đến đầu kia nhà ngủ; có thể ra ngoài; nhưng vì không có thang máy và vì không bước xuống các bậc tam cấp được nên hoàn toàn như thể bị cầm tù. Và thậm chí, khu vườn cũng là nơi “cấm kỵ” đối với họ. Và tình hình càng thêm trầm trọng là họ phải ở chung với những người quá già không còn làm chủ được cơ thể nữa, suốt ngày ngồi trên những chiếc ghế tựa đục thủng; những người này ở chung phòng với những người khác, những người phải sống trong một bầu không khí xú uế. Tầng một bớt hôi thối và ngột ngạt hơn, nhưng lòng tôi quặn đau khi thấy tình trạng trơ ỳ, kết quả của cuộc sống ở nhà dưỡng lão. Cuộc sống này bị đẩy tới mức nhiều người - nhất là về phía nam giới - tuy mạnh khỏe, nhưng - theo lời ông bác sĩ - giải quyết mọi nhu cầu ngay trên giường nằm. Ông giải thích với tôi rằng xã hội nhận lấy trách nhiệm về họ, và họ hoàn toàn phó mặc cho xã hội, thậm chí đẩy tình trạng thụ động lên tới mức tận cùng (Tôi cũng giả định là họ sống trong oán giận và tìm cách trả thù). Suốt ngày họ ngồi trên ghế phôtơi và không làm gì hết. Tôi thấy một người đàn ông nằm dài trên giường đan len; hai người khác ngồi trên giường chơi bài. Tất cả chỉ có thế. Người ta cho tôi biết cứ hai mươi người mới có một người đọc báo. Một vài người nghe đài tí chút. Thậm chí dù có gợi ý vài ba bốn trò chơi giải trí, họ cũng chối từ, trong một trạng thái thật sự uể oải. Người ta mời bốn chục bà già đi thăm thú miễn phí các vùng xung quanh Paris, nhưng chỉ có hai bà nhận lời. Trò giải trí duy nhất của họ là những cuộc cãi vã: đặc biệt phụ nữ thích chuyện phiếm, tranh cãi, lập bè cánh, liên minh, liên kết với nhau và “lật đổ” nhau. Đàn ông thì có những kẻ gây gổ và thậm chí dùng bạo lực. Cũng như ở Nanterre, cũng như ở khắp nơi, hễ có cơ hội là họ uống rượu. Tiền lương hưu mà không bị giữ lại để trả tiền ăn, tiền ở, thì họ dùng mua vang đỏ. Việc này không khó, vì trong khu phố có nhiều quán cà phê và rượu vang. Mùa hè, có thể bắt gặp họ ngồi trên những chiếc ghế băng ở một đại lộ lân cận, với những chai vang đỏ trên tay. Phụ nữ cũng uống. Buổi tối, khi trở về, ít nhiều túy lúy, họ gây gổ với những người khác.

Thứ tư hàng tuần, người ta đến khám bệnh để xin vào viện: chỉ những người gần như lành mạnh mới được chấp nhận. (Về sau, khi trở nên tàn tật thì họ được giữ lại[130]. Theo lời người thầy thuốc, khi họ được chấp thuận, thật đau lòng trước nỗi kinh hoàng của họ. Họ biết là mình từ giã thế giới người sống, là mình vào đây không ngoài viễn cảnh nào khác là đợi cái chết. Khi vượt qua được nỗi sợ hãi một sự đổi thay, phụ nữ thích nghi có phần dễ dàng hơn nam giới. Họ mang tính xã hội nhiều hơn: những câu chuyện phiếm và mánh khóe, choán bớt ngày giờ của họ. Còn đàn ông thì vẫn cô đơn. Họ cảm nhận sâu sắc sự suy sụp của mình. “Lúc đầu - một sinh viên y khoa nội trú bảo tôi - tôi hỏi họ trước kia làm gì; họ trả lời là trước kia làm người bấm vé tàu điện hay thợ phụ, và khóc nức nở: lúc ấy, họ vốn là những con người, họ lao động... Thế là tôi hiểu, và không hỏi họ nữa”. Nhiều người không còn gia đình. Những người còn, thì mỗi tháng, được thăm viếng từ một đến bốn lượt.

Có một sự tương phản nổi bật giữa những người phụ nữ ở trong nhà ngủ và những phụ nữ có buồng ngủ riêng: tôi có gặp một người trong số này, họ chăm sóc thân hình, đọc sách báo hay đan len; họ vui chuyện với các bác sĩ. Trong một căn buồng năm giường, khá thoáng đãng, tôi thấy các bà ở trong đó tương đối vui vẻ: một bà, vốn là một người sửa sắc đẹp ở mỹ viện, son phấn lòe loẹt, tuy chỉ còn lại một chiếc răng. Trong một căn phòng lớn ba giường, một bà, đỏm dáng và tươi cười, sắp xếp riêng cho mình một góc phòng với hai chiếc bàn một chân, và cả một mảnh vườn trên bậu cửa sổ. Hình như chỉ sắp đặt một chút không gian và không khí thân mật là có thể làm biến đổi cuộc sống của họ.

Điều tôi cho là quái gở, là hiện tượng Nhà nước bỏ mặc những con người ấy về tinh thần. Giả như có những căn phòng họ họp mặt với nhau được, có thể gợi ý cho họ những trò vui chơi, giải trí được, các huấn luyện viên có thể chăm sóc họ được, thì chắc hẳn họ sẽ không suy sụp nhanh tới mức trở thành những sinh vật đơn thuần. Một nữ y tá cho tôi biết là năm tới, sẽ có những biện pháp nâng cao tiện nghi của nhà dưỡng lão, bố trí phòng khách, v.v... Chỉ có điều là tiền đóng góp sẽ cao hơn nhiều. Điều bi thảm đối với những người đang ở hiện nay, là họ sẽ phải ra khỏi vùng xung quanh Paris để đến Nanterre, và Ivry.

Ở Mỹ, tình hình cũng không có gì tốt đẹp hơn. Các nhà xã hội học nhận xét các dưỡng đường và nhà dưỡng lão từ những thế kỷ trước, chỉ tiến triển chút đỉnh. Năm 1952, ủy ban quốc gia về nhu cầu y tế tuyên bố: “Dịch vụ y tế hoàn toàn không thích hợp về định lượng và chất lượng đối với tuổi già, bất luận họ ở đâu. “Ngày 10 tháng bảy năm 1965, ra đời một pháp chế mới với tên gọi Medicare, trong đó mười chương dành cho người già. Tổ chức Y tế lo lắng về sự can thiệp này của Nhà nước, cho bác sĩ Spock, thầy thuốc nhi khoa nổi tiếng, là kẻ phản bội đã nhận cộng tác tới mức ấy với chính phủ. Lý do phản đối ấy hình như là thứ chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tự do đã từng làm cho nước Mỹ rất khó áp dụng các biện pháp bảo hiểm xã hội.

Trong tuyệt đại đa số trường hợp, bị đẩy đột ngột từ lớp người hoạt động xuống lớp người ăn không ngồi rồi và bị xếp thuộc loại người già, chịu giảm sút thu nhập và mức sống đến mức hoang mang, là cả một tấn bi kịch kéo theo những hệ quả nghiêm trọng về tâm lý và tinh thần. Chủ yếu nó giáng xuống nam giới. Còn nữ giới thì sống lâu hơn: chính những bà già cô đơn là lớp người bất hạnh nhất trong dân chúng. Nhưng nhìn chung, người phụ nữ cao tuổi thích nghi với cuộc sống tốt hơn ông chồng. Là người nội trợ, người giúp việc nhà, hoàn cảnh của họ cũng giống như hoàn cảnh nông dân và thợ thủ công ngày trước: đối với họ, lao động và cuộc sống lẫn lộn với nhau làm một. Không một quyết định ngoại lai nào làm gián đoạn đột ngột hoạt động của họ. Những hoạt động này giảm bớt khi con cái trưởng thành từ biệt gia đình. Cuộc khủng hoảng này, thường xảy ra tương đối sớm, làm đảo lộn cuộc đời họ. Nhưng họ không hoàn toàn rỗi rãi; và vai trò người bà tạo cho họ những khả năng mới. Không có nhiều phụ nữ tuổi 60-65 làm việc ngoài phạm vi gia đình. Nói chung, trừ một vài ngoại lệ, họ đưa bản thân mình vào nghề nghiệp ít hơn so với đàn ông. Vì số phụ nữ trẻ tuổi không làm việc ngoài xã hội, nên chế độ hưu trí không mặc nhiên xếp họ vào một lớp tuổi nhất định. Và trong nhà, trong gia đình, họ có vai trò cho phép họ quan tâm tới và duy trì tính cách của mình. Chính họ có trách nhiệm trong công việc gia đình, nhất là với con cháu. Lúc đó, người vợ có ưu thế đối với chồng và thông thường, từ ưu thế ấy, có cảm giác một sự trả thù. Một số, lúc đó, cố gắng làm nhục người đàn ông trong tính chất nam giới của họ. Người già có ý thức về sự thay bậc đổi ngôi này.

Trong đời người, nghỉ hưu gây nên một sự gián đoạn đột ngột; có hiện tượng đoạn tuyệt với quá khứ; người ta phải thích nghi với một quy chế mới mang lại một vài điều lợi - nghỉ ngơi, thì giờ rỗi rãi nhưng những điều bất lợi nặng nề: nghèo đói, đánh mất tính cách.

Hemingway viết: “Cái chết tồi tệ nhất đối với một con người, là đánh mất đi cái tạo nên trung tâm cuộc đời mình và làm cho mình chính là bản thân mình một cách đích thực. Nghỉ hưu là cái từ ghê tởm nhất trong ngôn ngữ. Dù người ta chọn điều đó, hay số phận bắt buộc người ta phải làm điều đó, thì nghỉ hưu và rời bỏ công việc của mình - những công việc làm cho chúng ta chính là bản thân mình - cùng đồng nghĩa với xuống mồ”.

Chúng ta biết là ông đã tự sát, chắc hẳn vì lý do khác, nhưng dẫu sao, cũng vào lúc ông cảm thấy mình không còn sáng tác được nữa. Quả vậy, khi lao động đã được lựa chọn một cách tự do và tạo thành một sự hoàn thiện bản thân, thì từ bỏ công cuộc lao động ấy có nghĩa là một thứ chết chóc. Khi nó từng là một sự cưỡng bức, thì không phải làm nó nữa, là một sự giải thoát. Nhưng trên thực tế, hầu như bao giờ lao động cũng có hai mặt: nó vừa là một sự nô lệ, một nỗi nhọc nhằn, nhưng cũng vừa là một nguồn hứng thú, một nhân tố cân bằng, một yếu tố hội nhập xã hội. Tính hai mặt này được phản ánh trong cảnh hưu trí mà người ta có thể coi là những ngày nghỉ hè lớn hay là một sự thải loại.

Việc lựa chọn giữa hai quan điểm ấy, cái cách người ta kết hợp chúng với nhau, phụ thuộc vào yếu tố. Và trước hết vào sức khỏe mỗi người. Các tổ chức công nghiệp và cơ quan Nhà nước quy định tuổi nghỉ hưu bằng một pháp chế đại cương. Thế nhưng chúng ta thấy là tuổi sinh học không hề ăn khớp với tuổi thời gian: một người lao động mệt mỏi và suy yếu không thể có những phản ứng giống như người lao động nghỉ hưu lúc sức lực thể chất và tinh thần đang độ sung mãn. Những người làm công tác giảng dạy với quyền tự do về nghỉ hưu tương đối sớm, thường quyết định theo tình hình sức khỏe của mình. Họ đi khám bệnh và kết quả chẩn đoán có ảnh hưởng tới quyết định của họ.

Năm 1780, Saint -Évremont viết: “Người ta không thấy có gì bình thường hơn hiện tượng người già than thở sau khi nghỉ hưu; và hiếm hoi hơn là hiện tượng người già về hưu mà không hối tiếc.” Đoạn thứ nhất của câu văn này đúng đối với nhiều người, nhưng không phải với tất cả mọi người. Hình ảnh “nghỉ hưu - thần diệu” để rốt cuộc thực hiện những mong ước trước kia, rất phổ biến; nhưng đổi lại, có một hình ảnh “nghỉ hưu - tai họa”. Vì hình dung cảnh nghỉ hưu với một nỗi hãi hùng, nhiều người lao động không muốn nghĩ tới. Theo một cuộc điều tra về công nhân ngành xây dựng, một năm trước khi nghỉ hưu, 85% tuyệt đối không biết thu nhập của mình sẽ ra sao. C.N.R.O. đề nghị gửi tới cho họ một hồ sơ có những thông tin cần thiết: trong số người tuổi 64, 95% có yêu cầu; trong số người tuổi 60, là 40%, và dưới tuổi 60, hầu như không một ai có yêu cầu. Nghỉ hưu đối với người lao động như một lưỡi dao máy chém. Một phụ nữ chuyển hàng hóa nói: “Tôi chưa bao giờ nghĩ tới chuyện nghỉ việc: tôi tưởng mình đã chết trước đó rồi cơ, vì mệt mỏi vô cùng”. Một phụ nữ làm nghề giúp việc thì tâm sự: “Tôi chưa hề nghĩ tới chuyện ngưng lao động: chỉ vì mắt tôi kém thôi”. Một công nhân người Anh cho biết: “Một buổi sáng, tôi ngủ dậy và thấy mình đã nghỉ hưu”. Và một người khác: “7 rưỡi tối thứ bảy, tôi còn lao động; sáng hôm sau, khi ngủ dậy, tôi không có việc gì để làm nữa”. Theo một cuộc điều tra của Moore năm 1951 ở Mỹ về giáo giới, 41% sốt ruột chờ đợi ngày nghỉ hưu, 59% thờ ơ hay không có ý kiến. Một cuộc điều tra khác ở Mỹ về người lao động ngành may mặc kết luận 50% mong mỏi nghỉ hưu, nhưng vì cảm thấy không thể tiếp tục làm việc chứ không phải vì một lý do gì khác. Những cuộc điều tra khác ở Mỹ về những người lao động chân tay cho thấy chỉ một phần tư, nhiều lắm là một nửa, vui vẻ chấp nhận ý nghĩ nghỉ việc.

Gần đây, người ta hỏi 95 giáo viên quận Seine, hai tháng trước ngày nghỉ hưu, xem từ nay họ có cảm giác già đi nhanh hơn không; 55% trả lời là có; họ hình dung tương lai một cách rầu rĩ. Những người khác trả lời là “không” một cách đột ngột tới mức người ta có thể nghĩ là họ cũng khiếp hãi cảnh nghỉ hưu. Nhiều người trong số họ tuyên bố: “Thế là tôi sẽ biết tuổi tác của mình”. Họ yêu mến nghề nghiệp, và sự tiếp xúc với trẻ em làm họ trẻ lại. Họ lo sợ cảnh u sầu, cảnh ù li; họ cảm thấy bị “vứt bỏ”. Trở nên vô ích về mặt xã hội, họ cảm thấy sống chẳng để làm gì. Họ sợ cảnh cô dơn. Tuổi càng cao, cảm giác già lão càng dữ dội. Trong nhóm này, những người chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất là phụ nữ độc thân. Nhưng trong một số trường hợp, sự có mặt một người bạn đời làm tăng thêm nỗi lo âu: người ta e ngại người đó khó có thể chịu đựng hoàn cảnh. Có con cái cũng không giúp cho khả năng đương đầu với tương lai, trừ phi chúng sống với người về nghỉ hưu sau này: lúc đó, người này sẽ không sợ già đi nữa. Những người tuổi 60 có cháu cảm thấy già hơn những người không có cháu. Một số nhà giáo nói với vẻ thật sự thành thực là trái lại, hoàn cảnh ấy làm cho họ trẻ ra vì được nghỉ ngơi. Họ dự định về sống ở nông thôn và quan tâm tới nhiều thứ. Một vài người thì chỉ nói già đi đối với họ là chuyện chẳng có gì phải quan tâm. Trong số nữ giáo viên được hỏi, nhiều người, tuy có chồng, vẫn làm việc vì thiên hướng, và vì không muốn chấp nhận thân phận truyền thống của người phụ nữ: họ khước từ ý nghĩ bị bỏ rơi.

Một khi về nghỉ hưu, thì các thái độ người ta cũng khác nhau, cần lưu ý là tâm trạng người ta khi đề cập vấn đề nghỉ hưu có quan hệ với cách quan niệm nó. Khi được hỏi họ chờ đợi gì ở chế độ nghỉ hưu và hiện nay nghĩ thế nào về chế độ ấy, 29% cho là nó dễ chịu hơn là ý nghĩ của họ trước đây; 31% cho là vất vả hơn. 51% số người trong nhóm thứ nhất từng chờ đợi ngày nghỉ hưu với những ý nghĩ tốt đẹp; 66% số người trong nhóm thứ hai thì lo ngại. Nếu với người ta bi quan, nói chung, trạng thái tinh thần này được khẳng định và phát triển; đối với người chủ quan, tình hình cũng xảy ra như vậy.

Thông thường, người lao động ngừng việc một cách cưỡng bức vì bị chủ sa thải; hay vì lý do sức khỏe, lý do bất lực. Họ không thực sự mong ước hoàn cảnh ấy[131]. Đôi khi họ chuẩn bị tình thế này với một vài dự dịnh. Và bắt đầu thực hiện chúng. Họ về nông thôn nếu trước đây ở thành phố. Họ đi du lịch. Nhưng không phải bao giờ cũng nhờ vậy mà thích nghi được; bản thân các kế hoạch đôi khi cũng cứng nhắc; khi bắt tay thực hiện, họ không còn thiết tha nữa.

Đôi khi người ta cũng nhận ra đã phạm sai lầm nghiêm trọng trong khi thay đổi cuộc sống. Chẳng hạn, nhiều công nhân xung quanh vùng Paris quay trở về làng quê, mỗi khi nghỉ hưu: ít lâu sau, họ buồn chán và quay lại Paris. Nhiều người nghỉ hưu rời nhà để được gần con cái; nhưng không được con cái chăm sóc, thế là hy sinh thói quen một cách vô ích. Hoặc họ đến vùng Bờ biển Azur và nhận thấy khí hậu không tốt cho bệnh thống phong của mình. Họ cũng thấy giá thuê nhà quá đắt, nên buộc phải vào dưỡng đường. Họ không quen biết ai hết và đau buồn vì cảnh cô đơn. Dù kế hoạch có giá trị, thì mỗi khi thực hiện xong, người ta vẫn ở trong tình trạng hai bàn tay trắng. Hiếm có những người có khả năng dự kiến thực sự một chương trình sống. Đối với những người khác, cảnh “nghỉ hưu - tra tấn” là một thử thách và nhiều người rất khó vượt qua[132]. Một cuộc điều tra ở Prairy city, Mỹ, cho thấy những người tiếp tục lao động có nghị lực tốt hơn người nghỉ hưu; tuy ít thì giờ rỗi rãi hơn, nhưng hoạt động giải trí và xã hội của họ phong phú hơn nhiều.

Vì lý do ấy và vì nhu cầu cuộc sống, nhiều người nghỉ hưu tìm kiếm một công việc được trả công; nhưng chỉ một số ít thành công; và họ không được thỏa mãn như khi làm nghề cũ. Rất hiếm có trường hợp vì rỗi rãi người ta phát triển được một thiên hướng cho tới lúc bấy giờ người ta bắt buộc phải dập tắt. Nói chung, người ta bằng lòng với những công việc thấp kém hơn về chất lượng so với nghề nghiệp trước kia và với tiền công thấp hơn nhiều. Những công việc này không có mấy tác dụng an ủi, động viên.

Bị tách khỏi môi trường nghề nghiệp, người nghỉ hưu phải thay đổi thời khóa biểu và thói quen. Cảm giác bị “sụt giá”, chung đối với phần lớn người cao tuổi, trở nên gay gắt ở người nghỉ hưu. Thật vậy, chẳng những họ lĩnh ít tiền hơn trước; mà đồng tiền họ lĩnh, nay không phải do chính tự tay họ làm ra nữa. Nếu mang ý thức chính trị mạnh mẽ, họ cho tiền trợ cấp là một thứ quyền họ được hưởng do quá trình lao động. Nhiều người nhận nó hầu như một thứ của bố thí. Không còn kiếm sống, người ta cho là một sự suy sụt. Con người ta xác định hình tích (identité) của mình qua việc làm và tiền công; người ta đánh mất hình tích ấy khi về nghỉ hưu; một người thợ máy không còn là thợ máy nữa: anh ta chẳng là gì hết. Theo Burgess, ‘vai trò của người nghỉ hưu, là không còn vai trò nào nữa”. Vì vậy, đánh mất vị trí của mình trong xã hội, đánh mất nhân phẩm và hầu như cả hiện thực của mình. Ngoài ra, họ chẳng biết sử dụng thì giờ nhàn rỗi của mình để làm gì, họ âu sầu. Trong Những người tiểu tư sản, Balzac viết: “Chuyển từ hoạt động sang nghỉ hưu, quả là thời kỳ khủng hoảng của người viên chức”. “Trong số những người nghỉ hưu, những ai không biết hay không thể thay thế những chức trách họ phải rời bỏ bằng những chức trách khác, thì thay đổi một cách kỳ lạ: một vài người chết; nhiều người đi câu cá, trò giải trí mà cái trống rỗng giống như công việc của họ trong bàn giấy”.

Theo môt cuộc điều tra ở Bruxelles, 87% người nghỉ hưu thích làm việc, chí ít cũng thỉnh thỏang. Theo một cuộc điều tra khác ở Paris, hai phần ba số người nghỉ hưu phàn nàn là buồn. “Tôi không thể chịu nổi nữa. Tôi buồn.” Một phụ nữ làm công trong một cửa tiệm lớn nói: “Tôi trở về thăm bè bạn. Tôi muốn tìm thấy lại cái bầu không khí vốn là cuộc đời mình suốt bốn chục năm qua và tôi không thể nào không có nó được”. Nói chung, người lao động chân tay luyến tiếc nhiều hơn nhân viên bàn giấy.

Theo một cuộc điều tra của Tréanton, trong số 264 người được hỏi một năm sau khi nghỉ hưu, thì có 42,5% người bất mãn, 28,5% người thỏa mãn, 16% người hài lòng về nghỉ nhưng thấy thu nhập không đủ. Nhân viên bàn giấy nói chung đều thỏa mãn vì mức sống khá hơn. Cảnh vô công rồi nghề thật sự chán ngán; nhưng điều gây buồn phiền nhất là nghèo đói; chính vì vậy, chủ yếu người lao động chân tay luyến tiếc phải rời bỏ công việc, tuy họ ít gắn bó với nghề nghiệp hơn nhân viên bàn giấy.

Một cuộc điều tra khác cho những kết quả hơi khác. Người ta hỏi một nhóm người cao tuổi vừa mới nghỉ hưu xem họ có định làm việc không. Một số trả lời là có, nhưng chỉ có 16% muốn người ta nâng thêm tuổi hưu trí. Trong một nhóm nghỉ hưu khác được hỏi về đời sống vật chất của họ, cứ hai người thì có một tuyên bố là không thỏa mãn; tuy nhiên, 39% không muốn người ta lùi lại tuổi nghỉ hưu; dặc biệt là nhân viên văn phòng thì không muốn; những người lao động chân tay thì không muốn ít hơn; chỉ một phần tư số họ đồng ỳ lùi thêm tuổi nghỉ hưu 5 năm, với điều kiện lĩnh thêm 50% tiền lương. Trong một nhóm công nhân xây dựng, năm 1963, một phần ba số người được hỏi, yêu cầu thanh lý hồ sơ trước tuổi 65. (Tuy nhiên, 8% tiếp tục làm việc sau 65 tuổi mà không đòi hỏi quyền hưởng lương hưu). 82,5% muốn ấn định tuổi nghỉ hưu là 60. Tất cả mọi người đều không chấp nhận quan niệm lao động được trả công sau khi nghỉ hưu. Họ muốn nghỉ vì tình trạng sức khỏe.

Những mâu thuẫn, ít nhất cũng là những trường hợp không chắc chắn trong những câu trả lời của các nhóm khác nhau xuất phát từ hai yêu cầu của người lao động: nghỉ ngơi và sống tử tế. Người ta yêu cầu họ hy sinh một trong hai yêu cầu ấy. Người lao động chân tay bằng lòng không làm việc nữa, nhưng lo lắng về những vấn đề tiền bạc, sức khỏe, nhà ở. Còn hơn các nhân viên văn phòng, họ buồn đau về cảnh cô đơn phải chịu đựng vì đời sống kinh tế thấp kém: “Khi tôi không có tiền thì ai còn muốn quan tâm tới tôi nữa... Khi người ta ở trong cảnh khốn cùng thì không còn tìm thấy ai nữa... Tôi không còn muốn để ai mời mình, và không thể mời lại... Khi được mời, bao giờ tôi cũng tìm được một cái cớ để khước từ, vì biết không thể mời lại”. Tréanton còn sưu tập được nhiều dòng suy nghĩ thuộc kiểu này.

Rầu rĩ, tự đánh giá mình thấp, những nét này cũng thể hiện qua cuộc điều tra của Tổ chức Nuffield ở phía đông Luân Đôn. Một ông già 70 tuổi nghỉ hưu hiện vẫn làm một vài công việc vặt, rầu rĩ thổ lộ: “Tôi chưa đến nỗi ngồi im trong một xó và nhìn những người khác làm việc, nhưng tôi giả định tình hình ấy sẽ xảy tới đối với tôi”. Một người khác, cũng trong những điều kiện tương tự, tâm sự: “Tôi muốn làm việc cho tới lúc trăm tuổi. Khi người ta già, lao động lấp một chỗ trống. Trước đây, đã có lúc tôi chờ dợi đến ngày được nghỉ ngơi, nhưng bây giờ tôi muốn làm việc, cái đó lấp chỗ trống. Trong một cuộc điều tra của Townsend về những người nghỉ hưu đã bốn năm, một người trong số họ phàn nàn: “Tôi không muốn khoanh tay ngồi đây. Tôi muốn chân cẳng mình cho phép trở lại làm việc”. Và một người khác: “Tôi chán ngấy rồi. Tôi chẳng có việc gì để làm hết. Bà vợ tôi điều khiển công việc trong nhà. Hễ tôi làm một việc gì là bà ấy bảo làm không tốt”. Một bà nói về ngày ông chồng nghỉ hưu như thế này: “Quả là một ngày đáng ghi nhớ! Nhà tôi khóc và các cháu cũng khóc”. Và ông chồng tiếp lời: “Tôi chẳng biết làm gì. Chẳng khác nào như khi ở trong quân đội phải đi tù. Tôi chỉ còn trông thấy bốn bức tường. Trước kia, cứ chiều thứ bảy, tôi ra phố cùng với bạn bè, với các con rể. Nay thì không thể chịu được nữa. Tôi tựa một kẻ bần cùng. Tôi không có lấy nửa livrơ trong túi, không thể trả lấy suất của mình. Khi đã về hưu thì không còn có gì để đáng sống nữa”. Điệp khúc suốt đời là: “Những gì tôi-đưa cho vợ thật vô nghĩa... Tôi trao cho bà ấy ba lần không gì hết: tôi xấu hổ...”. Người nghỉ hưu không còn đủ tiền bạc để nuôi dưỡng gia đình, và phụ thuộc vào vợ con; cảm thấy vô ích, sút kém; tìm cách giúp một ít công việc vặt, nhưng thường bị vợ cho là quấy rầy và “tống khứ”. Một bà vợ nói với những người điều tra: “Ông ta ở nhà, thật là khó chịu. Ông ta băn khoăn về mọi việc tôi làm; luôn luôn đặt những câu hỏi”. Một bà khác: “Khi họ nghỉ lao động thì chẳng có việc gì để họ làm ở những nơi này. Giá như có được một mảnh vườn. Tôi không muốn có ông ta ở đây”.

Nói chung, các bà vợ không muốn chồng nghỉ hưu: mức sống sẽ bị giảm, sẽ có những mối lo nghĩ về tiền bạc. Chỉ có ở những giới thật khá giả các bà vợ mới hoan hỉ với ý nghĩ có mặt chồng ở nhà nhiều hơn. Nói chung, người chồng cảm thấy mình quấy rầy; cảm thấy bị nhục trước vợ, và thông thường cả trước mặt các con trai nữa, vì chúng thích nghi tốt hơn với cuộc sống hiện đại và có quy chế cao hơn quy chế của ông. Có những ông chủ gia đình độc đoán, ngày một ngày hai trở nên rụt rè tới mức không dám tự cắt một lát bánh mỳ mà không xin phép. Có những người khác rơi vào trạng thái bệnh tưởng.

Tình hình này có ảnh hưởng gì tới sức khỏe? Có nhiều ý kiến khác nhau. Phần lớn nhà lão khoa Pháp cho là nó có ảnh hưởng không tốt: theo họ, tỷ lệ tử vong trong năm nghỉ hưu đầu tiên cao hơn bất cứ thời điểm nào khác. Các nhà lão khoa Mỹ, khăng khăng trong một thứ chủ nghĩa lạc quan giả tạo, cho rằng tình hình ấy chỉ đúng trong trường hợp nghỉ hưu tự nguyện: chính sức khỏe kém dẫn tới nghỉ hưu, chứ không phải ngược lại. Đối với những người sức khỏe tốt, nghỉ hưu - bắt buộc không làm sức khỏe sút kém đi, mà trái lại, thường làm tăng thêm sức khỏe vì nó mang lại sự nghỉ ngơi và giấc ngủ. Tuy nhiên ai cũng thừa nhận mối quan hệ giữa tinh thần và vật chất. Và ở Mỹ, người ta cũng thừa nhận tinh thần người cao tuổi mỗi ngày một sút kém, nhưng đặc biệt là từ tuổi 65 đến 69, ngay sau khi nghỉ hưu, nhất là khi tình hình kinh tế sa sút. Thể chất nhất thiết chịu ảnh hưởng.

Đôi khi, những nỗi kinh hoàng do chế độ nghỉ hưu gây nên dẫn tới những sự suy sụp kéo dài. Theo bác sĩ Blajan-Marcus, hiện tượng suy sụt này kết hợp nhiều yếu tố: hoàn cảnh nghỉ hưu phải trải qua như một cảnh tang tóc và lưu đày, trên cơ sở lệ thuộc vào gia đình, họ hàng, khí chất bị suy sụt và chắc hẳn có những rối loạn tuần hoàn và tuyến, tuy khó phát hiện ra chúng. Nói như vậy, tức là ảnh hưởng của việc nghỉ hưu đánh gục hoàn toàn những người mà quá khứ đã trải qua những biến cố bằng một cách nào đó. Nó làm sống lại những nỗi sầu muộn của cảnh phân ly, cảm giác bị bỏ rơi, cô đơn, vô ích vì mất đi một người thân.

Muốn chống lại hiện tượng trơ lỳ tai hại về mọi phương diện, người già cần duy trì-hoạt động; bất luận tính chất của chúng thế nào, chức năng của người già, nói chung, sẽ được cải thiện. Giáo sư Bourgogne, nghiên cứu một nhóm 102 người già vốn là những tay đua xe dạp: trình độ văn hóa của họ cao hơn rất nhiều trình độ bình quân của những người cùng lớp tuổi. Một cuộc điều tra của F.Clément et H.Cendron, về 43 cụ già 80 ở vùng Bourgogne, sức khỏe còn đặc biệt tốt, chỉ ra rằng sức khỏe gắn liền với hoạt động của họ. Tuổi thọ bình quân của họ là 83. 34% tiếp tục nghề nghiệp cũ một cách đầy đủ. 40% làm việc cùng với con cái và trong những công việc thứ yếu. 26% không còn hoạt động nghề nghiệp: nhưng họ đọc sách, làm vườn, v.v... 61% chưa bao giờ công việc làm cho họ mệt mỏi. Tất cả số họ đều có sinh hoạt xã hội bình thường. Nhóm tích cực nhất có tuổi thọ trung bình 87; nhóm có tuổi thọ trung bình 83 hoạt động có bớt chút ít. Những người nhóm thứ nhất vẫn có nhiều hoạt động thể chất: đi xe đạp, đi bộ, săn bắn. Trong nhóm thứ hai, 25% không bao giờ đọc sách, báo. Những người khác có theo dõi tình hình thời sự. Nói chung, 18% thích đọc sách hơn hết, 14% thích săn bắn, chỉ 7% không có hoạt động giải trí.

Vì vậy, điều rất quan trọng là người cao tuổi cần tìm ra công việc để làm. Theo những cuộc điều tra ở Mỹ, 40% đến 60% trong số họ trau dồi cái mà ở Mỹ người ta gọi là những hobbies (trò giải trí); từ tuổi 50 đến 70, người ta dành nhiều thì giờ cho giải trí, sau đó thì thôi. Chúng ta không biết thật rõ người trên 70 dùng thì giờ như thế nào. Nói chung, họ mất hứng thú đối với những hoạt động đòi hỏi sự khéo léo và lòng dũng cảm; hứng thú đọc và viết; và nhất là hứng thú thay đổi công việc. Theo một cuộc điều tra của Morgan (năm 1937 ở Mỹ), về 381 người trên 70 tuổi, các hoạt động chính là công việc nội trợ (32,9%); các trò chơi và giải trí về tinh thần (31,5%); dạo chơi, thăm viếng (13,6%); ngồi sưởi nắng, nhìn qua cửa sổ (9,6%); làm vườn, chăm sóc gia súc (8,1%); làm những công việc vặt có thù lao (4,3%).

Trình độ văn hóa càng cao thì hoạt động của cá nhân càng phong phú và đa dạng. Nhưng trong lúc nghỉ hưu, nhiều người lao động chân tay suốt ngày chẳng biết làm gì. Trong số người già, có một tỷ lệ cao hoàn toàn không hoạt động. Về vấn đề này, cũng có thể nói tới một “cơn lốc kéo xuống thấp”. Tình trạng không hoạt động kéo theo hiện tượng vô cảm (apathie) giết chết mọi ham muốn hoạt động. Carrel nhận định rỗi rãi quá mức còn nguy hiểm đối với người già hơn đối với người trẻ: càng có nhiều thì giờ rỗi rãi, người già càng không biết dùng chúng vào việc gì. Nỗi buồn phiền làm họ mất hứng thú giải trí. Về những người ở trong nhà dưỡng lão, khi một người đối thoại nói: “Dẫu sao, họ cũng có thể chơi bài”, giáo sư Bourlière trả lời: “Chính từ lúc đó, có thể nói là họ âu sầu, vì có thể làm việc nhưng lại không làm gì hết”. Nhận xét này có giá trị cho cả những người ở ngoài lẫn ở trong nhà dưỡng lão.

Trong cuốn tiểu thuyết Tiếng gọi chiều hôm, nhà văn Anh Angus Willson nghiên cứu quá trình thích nghi khó khăn với cuộc sống nghỉ hưu của một phụ nữ 65 tuổi, vốn là người quản lý khách sạn tích cực. Bà đến ở với con cái trong lúc - bà biết rõ - chúng hoàn toàn không cần tới bà: “Nghĩ rằng cuộc sống ngày nay của mình chỉ là những ngày tháng hoàn toàn vô vị, bà đâm hốt hoàng”. Bà muốn làm công việc có ích, nhưng không thể điều khiển các đồ điện trang bị cho nhà bếp. Sự vụng về khiến bà lo âu, và nỗi lo âu có hại cho công việc tập luyện. Đối với bà, người con trai có những thái độ quen thuộc với người trưởng thành: anh ta tỏ ra ân cần, lễ phép; nhưng thường không giấu nỗi vẻ sốt ruột, nói năng thô bạo. Bà chỉ được giao ít công việc và cảnh ăn không ngồi rồi những năm sau này làm bà khiếp hãi. Bà không sao tham gia được cuộc sống của con cái, và không hề tìm cách thử làm xem vì bà cảm thấy xa lạ, ở ngoài lề. Bà bắt đầu rầu rĩ; hầu như không thiết tha tới vô tuyến, tới đọc sách. Bà ngủ ngày, tối đi nằm không ăn, đi dạo chơi như một cỗ máy, bị một trạng thái đờ đẫn xâm chiếm. Sau một sự tình cờ khiến bà có cảm giác mình đã làm việc có ích, bà “lội ngược dòng”; tìm thấy lại chút hứng thú cuộc sống, bà trở lại quan tâm tới nhiều thứ, đặc biệt là những công việc của người con trai mà trước kia bà không đánh giá đúng. Bà quyết định không sống kiểu tầm gửi nữa và chuyển tới ở trong một làng dành cho người cao tuổi. Mặc dù kết luận một cách lạc quan có phần dè dặt, điều khiến người ta lưu ý trong cuốn tiểu thuyết này là ở chỗ nó miêu tả một tình thế không có lối thoát.

Nhằm bảo vệ những người không hoạt động chống cô đơn và sầu não, Anh, Thụy Điển và nhất là Mỹ khuyến khích họ nhập hội. Một số hội tập hợp những người đủ mọi lứa tuổi. Những hội khác, ở Mỹ, được thành lập riêng cho người già, hoặc do chính bản thân họ, hoặc do các lớp trẻ. Người ta tổ chức cho họ các trò giải trí: trò chơi, tham quan, biểu diễn sân khấu, v.v... Ở Mỹ, người ta cũng tổ chức những “Trung tâm ban ngày”, một công thức không có tổ chức nào tương tự ở Pháp; những trung tâm đầu tiên được thành lập trong Đại chiến thứ hai, cách đây bốn chục năm ở New York. Những người nghỉ hưu trong một quận gặp nhau tại đấy, tham gia sinh hoạt xã hội và thực hiện một số hoạt động: họ làm những công việc bổ ích, sáng tác nhạc hay nghe nhạc; người ta đưa họ đi tham quan, tổ chức những cuộc thảo luận. Các Giáo hội, các nghiệp đoàn tổ chức những trung tâm tương tự. Những người tham gia các câu lạc bộ, đến các Trung tâm cảm thấy hạnh phúc hơn những người khác. Nhưng cũng chính vì cảm thấy hạnh phúc mà họ thích lui tới các Trung tâm. Người ta luôn luôn rơi vào một cái vòng luẩn quẩn: khi người ta quá khốn khổ về vật chất hay tinh thần thì không có cách gì thoát ra khỏi. Mức sống càng cao thì người ta càng tích cực tham gia sinh hoạt xã hội. Sinh hoạt này bao giờ cũng giảm sút theo tuổi tác. Trong những cuộc điều tra khác nhau, một nửa số người cao tuổi cho biết từ độ tuổi 50, hoạt động xã hội của họ bắt đầu chậm lại; chỉ có 1% bảo là chúng tăng thêm. Ở Orlando, một nửa số người cao tuổi không ở trong một hội nào; ở Pam Bise, thì hai phần ba. Chỉ qua một sự thay đổi triệt để tình hình mới có thể chống lại thái độ thụ động rầu rĩ của tuổi già. Kinh nghiệm ở Victoria Plaza chứng minh điều đó; trước khi được đưa tới đây, phần lớn những “vị khách” tương lai ngủ gà ngủ gật từng hồi lâu, ngồi lì một chỗ không làm gì hết. Một khi được sắp xếp chỗ ở theo sở thích, hòa nhập với cộng đồng, họ bắt đầu đọc sách, xem vô tuyến, tham gia hoạt động xã hội. Nhưng những thành tựu như vậy chỉ liên quan tới một số rất ít người.

Phải nói tới cuộc thử nghiệm trong ba năm của Tổ chức những người cao tuổi ở Grenoble (O.G.P.A). Người ta thành lập 23 câu lạc bộ giải trí với vai trò hoạt động của hai nữ nhân viên chuyên nghiệp hưởng lương trọn vẹn và khoảng năm chục người không hưởng lương. Các hội viên - khoảng 2.000 trong đó 1.500 sinh hoạt đều đặn - hoạt động về văn hóa, tay chân, thể chất: có những cụ ông, cụ bà trên 80 theo các lớp thể dục. Tổ chức trên cũng thành lập một trung tâm chuẩn bị cho việc nghỉ hưu. Hoạt động này quả là thú vị, nhưng cũng chỉ có lợi cho một số rất ít người. Hoàn cảnh của số đông có thể được thâu tóm trong khẩu hiệu sau đây do một câu lạc bộ giải trí vừa mới thành lập ở quận XIII thành phố Paris đề xướng: “Nghỉ hưu, là thời gian giải trí, nhưng cũng là thời gian âu sầu”.

“Nghỉ hưu và sự tan vỡ tế bào gia đình bổ sung cho nhau để làm cho cuộc sống của người già cô đơn, vô bổ, bi thảm”, đó là nhận xét của một nhà xã hội học Pháp. Ở các nước tư bản chủ nghĩa - trừ Bắc Âu - và đặc biệt là ở Pháp, hoàn cảnh người già là như vậy; nhưng hai nguyên nhân nói trên chỉ có những hệ quả tai hại trong bối cảnh xảy ra những nguyên nhân ấy. Thân phận người già sẽ bớt bi thảm nếu ngân sách dành cho họ không thiếu thốn đến mức thảm hại. Người nghỉ hưu, thậm chí không còn có thể cùng bạn bè uống một ly rượu, không có một chỗ của riêng mình để ngồi, không có một mảnh vườn để cuốc xới và không thể mua một tờ báo, người đó không đau khổ vì có quá nhiều thì giờ rỗi rãi bằng tình hình không có cách gì để sử dụng chúng và bằng sự suy sụt của mình. Nếu được một khoản trợ cấp, một nơi ở tử tế, thì họ có thể tránh được cuộc sống tội nghiệp và có thể có một mức sinh hoạt xã hội tối thiểu.

Tuy vậy, ngay cả những người già khá giả cũng đau khổ về hoàn cảnh vô tích sự của mình. Cái nghịch lý của thời đại chúng ta là ở chỗ người già có sức khỏe tốt hơn trước kia, “trẻ” lâu hơn; nhưng chính vì thế, cảnh nhàn rỗi càng đè nặng lên cuộc đời họ. Tất cả các nhà lão khoa đều cho rằng về mặt tâm lý và xã hội, không thể có chuyện sống hai chục năm cuối đời mạnh khỏe mà lại không có một hoạt động bổ ích nào. Cần tạo cho những con người sống lâu ấy những lý do để sống, bởi vì “sống lâu một cách man rợ”, còn tồi tệ hơn cả cái chết. Một người thợ máy ngày trước, khi được yêu cầu giải thích hành động đã bắn, không có lý do rõ rệt, làm một cảnh sát bị trọng thương, đã tuyên bô: “Người ta không thể nghỉ hưu mà sống nổi”.

Nghỉ hưu từ từ chắc hẳn dễ chịu hơn “nghỉ hưu-tra tấn”. Bằng chứng là những người lao động độc lập - trừ trường hợp bệnh tật đột ngột - bố trí từ từ những thời gian nghỉ quan trọng, nhưng tiếp tục làm việc trong một thời gian dài, ít nhất cũng với khối lượng nhỏ. Người ta gợi ý là đối với những người làm công ăn lương, cũng nên tiến hành từng bậc một. Chẳng hạn, phân chia vị trí lao động ra thành nhiều loại, tùy theo sự nỗ lực cần đòi hỏi, và người công nhân sẽ trượt từ từ, từ loại khó nhất đến loại dễ nhất. Hoặc giảm bớt số giờ làm việc trong ngày. Trừ đối với những người tàn phế và bệnh nặng, những giải pháp này sẽ thỏa mãn nhiều người vì người ta không thể chịu cảnh ăn không ngồi rồi. Duy chỉ có điều là chúng đòi hỏi một sự thay đổi xã hội triệt để. Trước hết, lương hưu phải tính theo mức lương cao nhất: chỉ với điều kiện này, người công nhân mới chịu chấp nhận vào thời kỳ cuối đời một công việc ít vất vả hơn và lương thấp hơn. Sau nữa, không nên để cho nạn thất nghiệp đe dọa thanh niên và lớp người tráng niên.

Hiện nay, ở Pháp, ít có vấn đề được bàn cãi nhiều hơn vấn đề nghỉ hưu. Các nhà lão khoa phàn nàn tình trạng người già phải chịu cảnh ăn không ngồi rồi thúc đẩy sự suy sụt của họ. Nhưng các nhà nghiệp đoàn phản đối việc nâng thêm tuổi nghỉ hưu, thậm chí yêu cầu hạ bớt. Luận cứ đầu tiên của họ là người công nhân cao tuổi cần được nghỉ ngơi. Phải chăng quả là họ cho rằng rỗi rãi quá nhiều là nguy hiểm. Nhưng trong điều kiện lao động như hiện nay, kéo dài hoạt động của người lao động còn nguy hiểm hơn. Theo một cuộc điều tra về công nhân ở Paris do bác sĩ Escoffier-Lambiotte nêu lên trên tờ Thế giới năm 1967, tình trạng của họ cả về thể chất lẫn tinh thần đều kém hơn nhiều người dân Paris trung bình. Người ta xem xét 102 công nhân có tay nghề cao, lấy ra một cách bất kỳ theo hộp phiếu ở một nhà máy ôtô lớn; dưới tuổi 55, huyết áp họ cao hơn, nhịp tim nhanh hơn, sức lực cơ bắp kém hơn, rối loạn tim mạch nhiều hơn, giấc ngủ thất thường hơn so với mức trung bình. Năng lực trí tuệ cũng sút kém sớm. Trong xã hội hiện đại, công việc bớt vất vả hơn so với ngày trước trong chừng mực chúng đòi hỏi ít sức lực cơ bắp hơn; nhưng nhịp độ lao động nhanh cộng thêm sự phân chia tối đa các thao tác có tác dụng thúc đẩy sự hao mòn. Tôi đã trình bày là sự hao mòn này không nhất thiết gắn liền với quá trình già lão, mà với chế độ lao động. Tuy vậy, chừng nào chế độ này chưa được cải thiện thì vẫn phải bảo vệ quyền nghỉ ngơi của công nhân già.

Mặt khác, các nhà hoạt động nghiệp đoàn cho rằng trong một nền kinh tế mà nền tảng là lợi nhuận, không thể nghĩ tới chuyện tạo lập một nguồn dự trữ nhân lực giá rẻ, một thứ giai tầng vô sản lớp dưới (sous-prolétariat) bị giới chủ bóc lột đến tận cùng và khiến những cuộc đấu tranh của công nhân kém hiệu quả. Những luận cứ này mang tính chất quyết định. Xã hội ngày nay áp đặt một sự lựa chọn quái gở: hoặc hy sinh hàng triệu thanh niên, hoặc để hàng triệu người già sống vất vưởng trong đói khổ. Mọi người đều thống nhất không chọn giải pháp thứ nhất; vì vậy, chỉ còn giải pháp thứ hai. Không phải chỉ có bệnh viện và dưỡng đường, mà toàn bộ xã hội là một “khu vực hấp hối” (“mourroir”) lớn đối với người già.

Khi hỏi người già muốn tiếp tục lao động hay nghỉ ngơi, điều làm người ta não lòng trong câu trả lời của họ, là ở chỗ những lý do họ nêu lên bao giờ cũng tiêu cực. Nếu họ muốn tiếp tục làm việc, thì chỉ vì nghèo đói; nếu họ muốn nghỉ ngơi, là để giữ gìn sức khỏe; nhưng cả hai lối sống ấy đều không được hình dung như một nguồn thỏa mãn tích cực. Trong lao động cũng như trong nghỉ ngơi, họ đều không tìm thấy một sự thỏa mãn bản thân mình; và cả hai đều không tự do.

Trong tác phẩm Chủ nghĩa xã hội khó khăn (Le Socialisme difficile), Gorz chứng minh một cách đúng đắn rằng sự tiêu thụ với tư cách một hiện tượng thụ động, tương ứng với lao động cưỡng bức. “Cá nhân - phân tử” (l’individu moléculaire”) không cảm thấy mình chủ động trong lao động cũng như trong tiêu thụ. Thế nhưng tuổi già vừa là hiện tượng không lao động, vừa là sự tiêu thụ đơn thuần; những sự “rỗi rãi thụ động” của cả một cuộc đời chỉ có thể dẫn tới một sự “rỗi rãi thụ động” trong cảnh nghỉ hưu: người ta sống vất vơ vất vưởng trong lúc chờ đợi cái chết.

Bi kịch tuổi già là sự lên án triệt để cả một chế độ sống trong đó tuyệt đại đa số người ta không tìm thấy một lẽ sống nào hết. Lao động và mệt nhọc khiến người ta không nhận ra sự thiếu vắng ấy: nó chỉ xuất hiện khi người ta về nghỉ hưu. Về già, người lao động không còn chỗ đứng trên trái đất nữa vì thực ra người ta chưa bao giờ dành cho họ một chỗ đứng: chỉ có điều là họ không có thì giờ để nhìn nhận ra điều đó. Đến khi nhận ra, thì rơi vào một thứ tuyệt vọng đờ đẫn.

Trong nhiều thế kỷ, các nhà văn chỉ quan tâm tới những người già thuộc những tầng lớp được ưu đãi. Hầu như chỉ trong một câu văn ngắn ngủi, Cicéron và Schopenhauer thừa nhận rằng nghèo đói và già nua không phải là một hoàn cảnh dễ chịu, ngay cả đối với nhà hiền triết. Ngày nay, chúng ta biết rằng “già và nghèo”, hầu như là một sự thừa từ. Tuy tuổi già giải thoát khỏi những niềm đam mê, nhưng lại làm trầm trọng thêm các nhu cầu vì không thể thỏa mãn chúng được: người già bị đói, bị rét và chết vì đói rét. Lúc đó, chỉ có cõi hư vô là “giải thoát” họ khỏi hình hài của họ: trước đó, nó tồn tại một cách tàn ác với tư cách một sự tước đoạt đau khổ. Tính chất khiếm nhã của nền văn hóa chúng ta kế thừa, chưa bao giờ bộc lộ công khai không giấu giếm về bất cứ một vấn đề nào khác như vấn đề tuổi già.

Một số người già cảm thấy hoàn cảnh của mình là không thể chịu nổi tới mức họ mong muốn cái chết hơn là cảnh “nhục hình phải sống”. Những vụ tự sát xảy ra nhiều nhất trong tuổi già. Durkheim là người đầu tiên lập những bản thống kê cho thấy tỷ lệ tự sát tăng lên từ tuổi 40 đến 80. Ở Pháp, người ta tính con số những vụ tự sát dưới đây trên một triệu dân theo từng nhóm tuổi và hộ tịch từ 1889 đến 1891:

                              NAM GIỚI                                              NỮ GIỚI

Độc thân

Có vợ

Góa vợ

Độc thân

Có chồng

Góa chồng

40-50t

50-60t

60-70t

70-80t

Trên 80t

975

1434

1768

1983

1571

340

520

635

704

770

721

979

1166

1288

1154

171

204

189

206

176

106

151

158

209

110

168

199

257

248

240

Chúng ta thấy số vụ tự sát ở nam giới cao hơn ở nữ giới. Những bản thống kê ở các nước khác ăn khớp với bản kê của Durkheim. Những bản thống kê về sau của Halbwachs và bản công bố năm 1957 trên tờ Tạp chí y học Lyon cũng vậy.

Những bản thống kê mới cho thấy ở Pháp, số người già tự sát chiếm 3/4 số tự sát cả nước. Cho tới tuổi 55, người ta tính ra “cứ 100.000 người thì có 51 vụ tự sát; sau tuổi 55 là 158 vụ. Một bản báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới năm 1960 cho biết tỷ lệ tối đa số tự sát của nam giới là ở tuổi 70 và trên 70 ở Anh, Pháp, Italia, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Ôxtrâylia. Con số tối đa các vụ tự sát của nữ giới rơi vào lớp tuổi 60 và thấp hơn nhiều. Ở Canada, trong số người Phi-Mỹ ở Mỹ, ở Na Uy, Thụy Điển, con số tối đa nằm giữa tuổi 60 và 69. Tự sát ở người già là một nguyên nhân tử vong quan trọng hơn lao phổi, mặc dù bệnh này giết chết nhiều người. Tự sát nói chung giảm bớt từ Đại chiến I (ở Mỹ, bớt được 1/3, theo tỷ lệ), nhưng chỉ giảm chút ít ở lớp tuổi trên 60. Ở Mỹ, theo S. de Grazia, 22/100.000 người tuổi 40 tự sát; tỷ lệ này tăng theo tuổi và đạt tới con số tối đa là 679/100.000 ở tuổi 80. Một số vụ tự sát của người già xảy ra sau trạng thái suy sụp thần kinh không chữa khỏi; nhưng phần lớn là những sự phản ứng bình thường đối với một tình thế không thể đảo ngược, tuyệt vọng, không thể chịu nổi. Trong tác phẩm Tự sát trong tuổi già (1941), Gruhle khẳng định chứng loạn tâm thần (psychose) ít khi là nguyên nhân tự sát ở người già. Chính những yếu tố xã hội và tâm lý giải thích hiện tượng ấy: suy sút về thể chất và tinh thần, cô đơn, rỗi rãi, không thích nghi, bệnh nan y. Theo tác giả, tự sát không bao giờ là hệ quả của một giai đoạn suy sụt đặc biệt, mà là của lịch sử cả một cuộc đời.

Một trong những mặt tuyệt vọng của hoàn cảnh người già, là tình trạng bất lực để thay đổi hoàn cành ấy. 2 triệu rưỡi người già ở Pháp nghèo đói sống phân tán, không có một mối quan hệ đoàn kết nào với nhau, không có phương tiện gây áp lực nào, vì họ không còn giữ vai trò tích cực nào nữa trong đời sống kinh tế của đất nước. Người già được tập hợp ở Nice: họ chiếm 25% dân số và lá phiêu của họ có giá trị trong các cuộc bầu cử. Nhưng họ không quen biết nhau, họ vẫn bị phân loại. Ý nghĩ về một sự đổi thay về mặt xã hội làm họ khiếp hãi: bao giờ họ cũng e sợ cái tồi tệ hơn. Họ bỏ phiếu cho các ứng cử viên bảo thủ. Ở Mỹ, đôi khi người già có một quyền lực chính trị nhất định; khi nghỉ hưu, họ thích sống ở Florida, ở Califomie, và rất đông ở một số nơi, đặc biệt là ở Florida, và là một bộ phận quan trọng của tập thể cử tri. Mặt khác, trong bối cảnh đời sống chính trị ở Mỹ, người ta có thể thành lập những thể chế chính trị-kinh tế mới trong đó người già phát huy ảnh hưởng. Nhưng những nhận xét này chỉ liên quan tới những người có đặc quyền đặc lợi. Những những nghèo đói thì không di cư tới Florida và không có ảnh hưởng chính trị. Họ là những người hèn mọn, những người bất lực, những người bị chà đạp.

PHẦN THỨ HAI
CON − NGƯỜI − TRONG
THIÊN − HẠ

CHƯƠNG NĂM
MỞ VÀ KẾT CỦA TUỔI GIÀ.
TRẢI NGHIỆM CỦA THÂN THỂ

Chết sớm hay sống già: không có sự lựa chọn nào khác. Thế nhưng, như Goethe từng viết: “Tuổi tác chiếm đoạt chúng ta một cách bất ngờ”. Mỗi người là chủ thể duy nhất đối với bản thân mình và chúng ta thường ngạc nhiên khi số phận chung trở thành số phận của riêng mình: bệnh tật, đoạn tuyệt, tang tóc. Tôi còn nhớ nỗi bàng hoàng của mình khi bị ốm lần đầu tiên trên đời, tôi tự bảo mình: “Người đàn bà người ta khiêng trên chiếc băng ca kia, chính là mình đây”. Nhưng những tai họa ngẫu nhiên dễ dàng hội nhập với lịch sử của con người vì chúng đến với chúng ta trong hoàn cảnh đặc thù của mình: tuổi già là một định mệnh, và khi nó xâm chiếm cuộc sống, nó làm chúng ta bàng hoàng: “Việc gì xảy ra vậy? Cuộc sống thôi mà, và tôi đã già” − Aragon từng viết như vậy. Thời gian trong vũ trụ chuyển động, dẫn tới một sự biến đổi của cá nhân, điều đó làm chúng ta sửng sốt. Lúc đã 40 tuổi, tôi vẫn bán tín bán nghi khi đứng trước một tấm gương soi, bụng bảo dạ: “Mình đã 40!” Đứa trẻ sơ sinh, chú bé thiếu niên đều có một lớp tuổi. Những điều cấm kỵ và nghĩa vụ nói chung chúng phải tuân theo, thái độ của những người khác đối với chúng không cho phép chúng quên điều đó. Đến tuổi trưởng thành, chúng ta không nghĩ tới nữa: hình như khái niệm ấy không áp dụng cho chúng ta. Nó giả định là người ta quay về quá khứ và tính sổ trong lúc hướng về tương lai, chúng ta từ từ trượt từ ngày này qua ngày khác, từ năm này qua năm khác. Tuổi già là cái đặc biệt khó được tự giác chấp nhận vì bao giờ chúng ta cũng xem nó như một thứ xa lạ: phải chăng tôi đã trở thành một người khác trong lúc tôi vẫn là chính bản thân mình?

“Vấn đề ngụy tạo thôi − người ta bảo tôi như vậy − Chừng nào bà cảm thấy mình trẻ, thì bà vẫn trẻ”. Như thế là không nhận rõ cái chân lý phức tạp về tuổi già: tuổi già là một mối quan hệ biện chứng giữa thực thể của tôi đối với người khác − như nó được xác định một cách khách quan − và ý thức của tôi về bản thân mình thông qua thực thể ấy. Ở tôi, chính người kia là người cao tuổi, tức là cái bản thân tôi đối với người khác; còn người khác kia, chính là tôi. Thông thường, thực thể của chúng ta đối với người khác là phức tạp giống như bản thân người khác. Mọi lời nói về chúng ta có thể bị phủ nhận nhân danh một sự phán xét khác. Trong trường hợp này, không được phép một sự tranh cãi nào: mấy từ “một ông già sáu mươi” thể hiện một sự kiện duy nhất đối với tất cả mọi người. Chúng tương ứng với những hiện tượng sinh học mà một công trình nghiên cứu có thể phát hiện ra. Nhưng kinh nghiệm bản thân của mình không chỉ ra cho chúng ta số năm tháng của mình. Không một cảm giác bản thể (impression cénesthésique) nào phát hiện cho chúng ta những hiện tượng thoái hóa của quá trình già lão. Đấy là một trong những nét phân biệt tuổi già với bệnh tật. Bệnh tật báo cho người ta biết sự hiện diện của nó, và cơ thể tự bảo vệ mình chống bệnh tật một cách có khi còn tai hại hơn cả bản thân tác nhân kích thích; nó tồn tại đối với chủ thể bị bệnh rõ rệt hơn đối với những người xung quanh thường không hiểu rõ tầm quan trọng của nó. Còn tuổi già thì xuất hiện đối với người khác rõ rệt hơn đối với chính bản thân chủ thể; nó là một trạng thái cân bằng sinh học mới: nếu quá trình thích nghi diễn ra suôn sẻ, thì con người trong lúc già đi không nhận ra nó. Thói quen cho phép che giấu những khiếm khuyết về vận động tâm thần (déficiences psychomotrices) trong một thời gian dài.

Dù có những dấu hiệu phát sinh từ cơ thể chúng ta, thì chúng cũng nhập nhằng. Người ta có thể có khuynh hướng lẫn lộn một bệnh tật có thể chữa trị được với một quá trình già lão không thể đảo ngược. Là người chỉ sống để lao động và chiến đấu, Trotsky sợ phải già đi. Ông lo âu nhớ lại câu nói của Tourgueniev mà Lénine thường viện dẫn: “Bạn có biết khuyết tật nào lớn nhất trong các khuyết tật không? Đó là tuổi trên 55”. Vào tuổi 55, năm 1933, trong thư gửi cho vợ, ông phàn nàn người mệt mỏi, mất ngủ, hay quên; ông có cảm giác sức lực sút kém; và lo lắng: “Phải chăng tuổi tác đến thực sự, hay chỉ là một sự suy sụt tạm thời, tuy đột ngột, mà anh sẽ vượt qua? Chúng ta sẽ xem xem”. Ông buồn bã gợi lại quá khứ: “Anh buồn bã nhớ lại tấm ảnh của em, tấm ảnh của chúng ta, trong đó chúng ta trẻ trung biết chừng nào”. Sức khỏe của ông hồi phục và ông hoàn toàn hoạt động trở lại như trước.

Ngược lại, có những hiện tượng khó chịu do già lão hầu như chỉ thoáng qua và không được nhắc tới. Người ta cho đó là những sự rối loạn bề mặt và có thể chữa khỏi. Lúc đó đã phải có ý thức về tuổi tác để tìm thấy nó trong cơ thể mình. Và thậm chí như thế nữa, không phải bao giờ cơ thể cũng giúp chúng ta “nội tại hóa” (intérioriser) trạng thái của mình. Chúng ta từng biết bệnh thống phong, bệnh viêm khớp là do già lão gây nên; nhưng vẫn không thể phát hiện ở chúng một quy chế mới. Chúng ta như thế nào thì vẫn như thế ấy, cộng thêm những bệnh thống phong.

Về tính chất những sự đánh giá của người già về sức khỏe của mình, có những ý kiến khác nhau, và những sự khác biệt ấy đều có ý nghĩa. Theo bản báo cáo Laroque thì: “Sau tuổi 60, hơn một nửa số người được hỏi cho là sức khỏe của họ kém hay rất kém. Cảm giác này không phải bao giờ cũng ăn khớp với hiện thực, ở chỗ − ngoại trừ những chứng bệnh rõ rệt − nó thể hiện chủ yếu một phản xạ sợ hãi trước quá trình và những biểu hiện của sự già lão. Một cuộc điều tra của Tunbridge và Sheffield ở Anh năm 1956 đưa tới những kết quả ngược lại. Họ hỏi người già về sức khỏe và nhận thấy chỉ có 26% ông già sức khỏe tốt trong lúc 64% nghĩ là sức khỏe mình hoàn toàn tốt; còn các bà già thì 23% có sức khỏe tốt, trong lúc 48% nghĩ như số 64% các ông già trên đây. Những người điều tra kết luận là người rất già bị suy dinh dưỡng và là một người tàn tật về hô hấp, về vận động, về tâm thần. Nhưng người đó không nhận ra tình hình ấy.

Quan niệm này hình như được khẳng định bởi một sự kiện tôi đã nói tới: những người bệnh cao tuổi đến thầy thuốc khám bệnh và dùng thuốc chữa bệnh ít hơn so với những bệnh nhân trẻ tuổi hơn. Họ sống trong một xã hội người ta ít chữa bệnh hơn ngày nay: lời giải thích này không đủ, vì trên nhiều điểm khác, họ bước kịp theo thời đại của mình. Giáo sư A. Ciusa, làm việc ở Viện Lão khoa Bucaret, trong lúc nhận xét nói chung người già không đòi hỏi quyền được bảo vệ sức khỏe, đưa ra hai lý do về hiện tượng ấy: “1/ − Họ không nhận ra thời điểm, trạng thái của họ mang tính chất bệnh lý; họ cho những sự rối loạn, thậm chí nghiêm trọng, gắn liền với tuổi tác. 2/ − Họ có thái độ bỏ mặc tiêu cực, thể hiện ra nhiều hơn nhiều một thái độ ngược lại là thái độ bực tức về những mối lo nghĩ. Thái độ bỏ mặc ấy là hệ quả của cảm giác cho mình là vô ích”.

Tóm lại, ý kiến của Galien cho tuổi già nằm ở giữa độ đường của bệnh tật và sức khỏe, là một ý kiến xác đáng. Tuổi già là một trạng thái thông thường là không bình thường. Canghilem viết: “Quá trình giảm bớt dần phạm vi an toàn kéo theo sự hạ thấp khả năng chống chọi những sự xâm nhập của môi trường, tình hình ấy là bình thường, tức là phù hợp với quy luật sinh học về quá trình già lão”. Khi người già bảo là mình bị bệnh − ngay cả khi không bị bệnh họ nhấn mạnh hiện tượng bất bình thường ấy; họ áp dụng quan điểm của người còn trẻ lo ngại khi thấy có hiện tượng bị điếc, bị cận thị, có những biểu hiện khó ở, chóng mệt mỏi. Khi họ tuyên bố mãn nguyện về tình hình sức khỏe, khi họ không lo chữa bệnh, tức là họ yên trí với tuổi già: và lớp tuổi này phản ánh những hiện tượng rối loạn của họ. Thái độ này phụ thuộc vào sự lựa chọn nói chung của chính họ đối với tuổi già. Họ biết người ta coi người già như một loại thấp kém. Vì vậy, nhiều người già cho mọi sự ám chỉ đến lớp tuổi của họ là một lời thóa mạ: họ muốn bằng mọi giá nghĩ là mình trẻ: họ thích cho là mình kém sức khỏe hơn là mình già. Những người khác thì thích thú bảo là mình già, thậm chí là già trước tuổi: tuổi già cho người ta duyên cớ này nọ, cho phép hạ thấp yêu cầu; phó mặc cho tuổi già, đỡ vất vả hơn là khước từ nó. Những người khác nữa, tuy không vui vẻ chấp nhận tuổi già, nhưng vẫn thích tuổi già hơn bệnh tật vốn làm họ sợ hãi và buộc họ phải có một số biện pháp.

Sau khi phỏng vấn những người ở trong một khu nhà của C.N.R.O.[1], một nhà điều tra tóm tắt như sau cảm tưởng của mình: “Toàn bộ cơ thể, cơ quan, chức năng đều không ổn... Tuổi già thể hiện ra bằng nỗi khó khăn về cơ thể, những bệnh tật và sự trì trệ của mọi chức năng. Hiện thực này nằm ở trung tâm đời sống hàng ngày; nhưng người ta quen dần, và nó không làm người ta khó chịu. Người ta nói tới nó một cách ung dung, xa vời... Người ta như thế đấy, nhưng người ta biết rõ nó bắt nguồn từ đâu... Người ta già lão, chẳng phải đến thầy thuốc làm gì.” Hiện tượng “bất bình thường một cách bình thường” này, tức là tuổi già, hình như hiện diện trên bình diện sức khỏe với một sự lẫn lộn giữa thờ ơ và khó chịu. Người ta xua đuổi ý nghĩ bệnh tật bằng cách viện cớ tuổi tác; người ta gạt bỏ khái niệm tuổi tác bằng cách viện cớ bệnh tật, và với lối đẩy lui đẩy tới ấy, người ta không tin vào cả tuổi già lẫn bệnh tật.

Dáng vẻ cơ thể và gương mặt cho chúng ta biết chắc chắn hơn: nó tương phản biết chừng nào với mình lúc tuổi 20! Chỉ có điều là sự đổi thay này diễn ra một cách liên tục, và chúng ta chỉ nhận thấy một cách lờ mờ. Bà de Sévigné nói lên điều đó rất tài tình. Ngày 27 tháng giêng 1687, bà viết: “Thượng đế dìu dắt chúng ta qua những thời kỳ khác nhau của cuộc đời mình với tấm lòng xiết bao nhân ái tới mức hầu như chúng ta không nhận ra những thời kỳ ấy. Con đường dốc ấy chạy thoai thoải, người ta hầu như không nhận ra; chúng ta không thấy chiếc kim trên mặt đồng hồ chuyển động. Giả sử lúc 20 tuổi, người ta cho chúng ta là người lớn tuổi nhất trong gia đình và cho chúng ta thấy trong một chiếc gương soi gương mặt của mình ở tuổi 60, trong lúc so sánh nó với gương mặt ở tuổi 20, thì ắt hẳn chúng ta sẽ ngả ngửa và khiếp hãi gương mặt ấy; nhưng chúng ta tiến bước từng ngày một; hôm nay chúng ta như ngày hôm qua, và ngày mai chúng ta sẽ như ngày hôm nay; vì vậy, chúng ta tiến bước mà không cảm thấy, và đó là một trong những điều diệu kỳ của Thượng đế mà tôi vô cùng yêu mến[2]”

Một sự thay đổi đột ngột có thể phá tan sự yên tĩnh này. 60 tuổi, Lou Andreas Salomé[3] rụng hết tóc sau một cơn bệnh; cho tới lúc bấy giờ, bà cảm thấy mình “không có tuổi”; nhưng đến lúc này, bà thừa nhận mình đã ở “bên mặt trái cuộc đời”. Tuy vậy, trừ phi có tai nạn tương tự, muốn dừng lại trước hình bóng trong gương và tìm thấy tuổi tác mình trong đó, thì đã từng phải có những lý do để băn khoăn về nó.

Còn về những khuyết tật tâm thần, thì người bị khuyết tật không thể phát hiện ra chúng, nếu yêu sách của họ giảm sút cùng một lúc với năng lực. Ở tuổi 72, La Fontaine đinh ninh thể chất và tâm thần của ông hoàn hảo khi ông viết thư cho Maucroix ngày 26 tháng mười 1693: “Tôi vẫn tiếp tục mạnh khỏe, tôi ăn ngon miệng và với một sức cường tráng quá mức. Trước đây năm sáu ngày, tôi đi bộ tới Bois-le-Vicomte mà trước đó hầu như không ăn gì hết; đoạn đường những năm dặm kia đấy”. Nhưng tháng sáu năm ấy, Ninon de Lenclos viết thư cho Saint-Évremond: “Tôi biết là ông muốn La Fontaine có mặt ở Anh. Ở Paris, người ta không muốn như vậy: đầu óc ông ấy suy yếu lắm rồi”. Có thể vì nghi ngờ tình hình ấy nên ông tán dương sức khỏe của mình với Maucroix; nhưng ông không muốn quan tâm tới nó. Cả trong lĩnh vực này nữa, các dấu hiệu chỉ có giá trị trong một bối cảnh nhất định.

Việc người khác phát hiện ra tuổi tác của chúng ta là lẽ bình thường, vì thâm tâm chúng ta thì cho là người khác già. Chúng ta không vui vẻ chấp nhận là mình già. O.W. Holmes nhận xét: “Người ta giật nẩy mình khi lần đầu tiên nghe người ta bảo mình già”. 50 tuổi, tôi giật nảy mình khi một nữ sinh viên Mỹ kể lại với mình câu nói của một cô bạn: “Nhưng Simone de Beauvoir là một bà già chứ sao!” Cả một truyền thống dồn cho từ ngữ này một cái nghĩa xấu; nó vang lên như một lời thóa mạ. Vì vậy, người ta phản ứng, thường bằng giận dữ, khi nghe người khác bảo mình già. Bà de Sevigne phẫn nộ khi đọc mấy từ: “Chị già rồi” trong bức thư của bà de La Fayette muốn thuyết phục bà trở về Paris. Ngày 30 tháng mười một 1689 bà phàn nàn tình hình ấy với con gái: “Vì mẹ chưa thấy hiện tượng suy sụt nào khiến mẹ phải nhớ lại. Nhưng mẹ thường có những suy nghĩ và ước tính và mẹ thấy cuộc sống khá gian khổ. Hình như mẹ thấy mặc dù mình không muốn, mẹ vẫn bị lôi kéo tới cái điểm tất yếu phải chịu cảnh già nua; mẹ đã trông thấy nó, và mẹ muốn chí ít cũng không muốn đi xa thêm trên con đường bệnh tật, đau đớn, mất trí nhớ, gương mặt bị biến dạng hầu như lăng nhục mình và mẹ nghe một giọng nói cất lên: “Dù không muốn, cũng cứ phải cất bước đi thôi, hoặc nếu không muốn, thì đành phải chết đi vậy” − cái bước tận cùng ấy mà ai nấy đều ghê tởm −. Thế nhưng đây là số phận của tất cả những gì tiến bước lên quá đi chút đỉnh”.

68 tuổi, Casanova trả lời thẳng thừng với một phóng viên gọi ông là “ông già đáng kính”. “Tôi chưa đến cái tuổi khốn khổ không còn có thể có tham vọng sống nữa”.

Tôi có biết nhiều người phụ nữ được biết tuổi tác của mình một cách khó chịu qua một kinh nghiệm giống như kinh nghiệm Marie Dormoy kể lại với Léautaud: một người đàn ông, bị vẻ trẻ trung của hình bóng bà đánh lừa, đi theo bà trên đường phố; đến khi đi vượt qua bà và trông thấy gương mặt bà, thì thay vì bắt chuyện, ông ta rảo bước.

Một hôm, bất ngờ bước vào một căn phòng, Proust thảng thốt khi bỗng nhiên thấy thay vì người đàn bà mà ông không hề biết đến tuổi tác, là một bà cụ rất già. Trước chiến tranh, một người bạn của Sartre cũng đi du lịch với chúng tôi báo tin lúc bước vào phòng ăn một khách sạn: “Tôi vừa gặp ông bạn Pagniez của anh cùng đi với một bà già”. Chúng tôi sững sờ, vì chưa bao giờ nghĩ bà Lemaire có thể là một bà già: quả đấy là bà Lemaire. Một ánh mắt xa lạ đã biến đổi bà thành một người đàn bà khác. Tôi linh cảm đối với bản thân mình, thời gian cũng sẽ chơi những vố kỳ cục. Nỗi kinh ngạc còn xót xa hơn khi chúng ta đứng trước những con người cùng tuổi với mình. Mỗi một người đều trải qua cuộc thử nghiệm này: bắt gặp một người mình chỉ biết sơ sơ và nhìn ta với một ánh mắt bối rối. Ta tự bảo: người kia đã đổi khác! Hay ta đã đổi khác! Sau khi dự một đám tang ngày 25 tháng hai 1945, Léautaud nói lên điều khủng khiếp nhất là “trông thấy những con người mình quen biết, nhưng đã năm sáu năm nay không gặp nên không thấy già đi từng ngày, và vì vậy, khi gặp lại, bỗng thấy người đó già thêm năm sáu tuổi. Cảnh tượng thật hãi hùng, nhưng rõ ràng biểu hiện trước chính đôi mắt mình!” Và chúng ta kinh ngạc xiết bao trước một vài tấm ảnh! Chúng ta thử đọc đoạn văn dài trong Đi tìm thời gian đã mất trong đó Proust kể lại tình hình khi ông bước vào phòng khách của quận chúa de Guermantes sau nhiều năm xa cách:

“Thoạt đầu, tôi không hiểu vì sao tôi ngập ngừng không muốn nhận biết vị chủ nhà, các tân khách, và vì sao mỗi người “lại có một mái đầu” nói chung xức phấn và làm họ thay đổi hoàn toàn. Vị hoàng thân thì... Mang một bộ râu cằm bạc trắng và, chân dận đôi giày nặng trịch như đúc bằng chì, có vẻ như đại diện cho một trong các Lớp tuổi của cuộc đời. Người kể chuyện thường thấy khó thống nhất cái hình ảnh trước mắt với ký ức của mình, và khi trông thấy Bloch chẳng hạn, không sao liên kết nổi “dáng dấp yếu ớt, ủ rũ của ông già trước mắt mình với nhiệt tình cường tráng của con người kia thuở thiếu thời. “Người ta nhắc đến một cái tên và tôi sững sờ khi nghĩ rằng nó được áp dụng vừa cho cô gái tóc hung nhảy điệu vanxơ tôi từng quen biết ngày trước, vừa cho vị phu nhân nặng nề, mái tóc bạc trắng lệt bệt đi cạnh mình”. Một số người vẫn giữ gương mặt hầu như nguyên vẹn ngày trước, nhưng “lúc đầu người ta ngỡ họ đau chân, và về sau mới hiểu là tuổi già đã gắn cho họ một cặp chân chì”. Những người khác nữa “không phải là những ông già mà là những chàng trai mười tám cực kỳ tàn tạ”. Proust có cảm giác “dự một buổi lễ hóa trang, trông thấy những con búp bê đẫm mình trong những màu sắc phi − vật chất của năm tháng, những con búp bê thể hiện thời gian ra bên ngoài”. Đấy là điều nổi bật hơn cả: có thể nói thời gian có thể trông thấy được bằng đôi mắt trần. “Dáng vẻ hoàn toàn mới của một con người như ông d’Argencourt, thể hiện trước mắt tôi một cách kỳ lạ cái hiện thực hiển hiện nhưng thông thường vẫn trừu tượng đối với chúng ta... Chúng ta có cảm giác mình theo cùng một quy luật với những con người đã từng biến đổi kia... Theo những sự biến đổi xảy ra ở tất cả những con người ấy, lần đầu tiên, tôi nhận thấy thời gian đã trôi qua đối với họ, và điều đó làm tôi choáng váng khi nhận ra thời gian cũng đã trôi qua đối với mình”. Vả lại, bà de Guermantes gọi ông là: “Người bạn cũ của tôi”. Một ai đó nói với ông: “Ông, một ông già Paris”. Trong buổi dạ hội ấy, ông tin chắc về tuổi tác mình: “Chúng ta không trông thấy dáng dấp, tuổi tác của chính mình, nhưng mọi người, giống như trong một tấm gương soi đối diện, trông thấy dáng dấp, tuổi tác của người kia”.

Một hôm, ở Rome, tôi chứng kiến một sự biến đổi ngược chiều: một phụ nữ Mỹ cao lớn tuổi 60 ngồi ngoài hiên một tiệm cà phê trong lúc tôi cũng có mặt ở đây. Nói chuyện với một bà bạn, bà ta bỗng nhiên bật cười, một tràng cười lanh lảnh của thiếu phụ làm bà biến đổi và đưa tôi trở lại hai chục năm về trước, ở California, nơi tôi từng quen biết bà. Cả ở đây nữa, sự co lại đột ngột của thời gian cho tôi thấy với một sự hiển nhiên xót xa sức phá hoại của nó. Những tên tuổi lừng danh ngày trước cùng thời với mình, tôi thường bắt gặp trên màn ảnh hay trong họa báo gương mặt ngày nay của họ; tôi giật nảy mình khi trông thấy lại trong những bộ phim hay trên những tờ báo cũ vẻ tươi mát bị lãng quên của họ.

Dù muốn dù không, rốt cuộc, chúng ta khuất phục trước quan điểm của người khác. 70 tuổi, Jouhandeau tự trách móc mình: “Trong một nửa thế kỷ, tôi không ngừng cho là mình ở tuổi 20. Đã đến lúc phải từ bỏ sự chiếm đoạt ấy”. Nhưng sự “từ bỏ này đâu dễ dàng đến thế. Chúng ta vấp phải một thứ gây tai tiếng về tinh thần: chúng ta phải chấp nhận một hiện thực vốn dứt khoát là chính bản thân mình, dù nó tới với chúng ta từ bên ngoài và chúng ta không thể nắm bắt được. Có một mâu thuẫn không thể vượt qua giữa sự hiển nhiên sâu kín bảo đảm sự hiện diện thường trực của chúng ta và niềm tin tưởng khách quan đối với sự biến đổi của mình. Chúng ta chỉ có thể giao thoa giữa hai trạng thái ấy, chứ không bao giờ có thể giữ chặt được chúng lại với nhau.

Sở dĩ như vậy là vì tuổi già thuộc về cái phạm trù mà Sartre[4] gọi là: những cái không thể thực hiện được. Số lượng của chúng là vô tận vì chúng là mặt trái của hoàn cảnh chúng ta. Cái mà chúng ta là cái đó đối với người khác, chúng ta không thể thể hiện nó theo phương thức cái tự thân. Cái không thể thực hiện được, chính là cái “thực thể của tôi ở cách bức vốn hạn định mọi sự lựa chọn của mình và là mặt trái của chúng”. Là một phụ nữ Pháp, là nhà văn nữ, là người đàn bà tuổi 60: giữa thanh thiên bạch nhật, vị trí ấy của tôi là một hình thái khách quan tôi không nắm bắt được. Nhưng cái không thể thực hiện được chỉ xuất hiện với tư cách ấy dưới ánh sáng của một dự định nhằm thực hiện nó. Là người phụ nữ Pháp ở trên đất Pháp, không có gì thúc đẩy tôi băn khoăn về ý nghĩa của sự định danh ấy; giá ở nước ngoài hay ở một nước thù địch, thì quốc tịch của mình có thể là vấn đề đối với tôi và ắt hẳn tôi phải có thái độ đối với nó: đòi hỏi nó, che giấu nó, lãng quên nó v.v... Trong xã hội chúng ta, người già được coi là người già vì tập tục, vì thái độ của người khác, vì chính bản thân từ vựng: người già phải chấp nhận hiện thực ấy. Có vô số cách để làm việc ấy, nhưng không có cách nào khác cho phép tôi trùng khớp với hiện thực mình chấp nhận. Tuổi già ở phía bên kia cuộc đời mình mà tôi không thể có một kinh nghiệm nội tâm đầy đủ nào hết. Nói một cách khái quát hơn, cái tôi của tôi là một khách thể siêu nghiệm (objet transcendant) không nằm trong ý thức tôi và chỉ có thể nhằm tới từ xa.

Mục tiêu ấy được thực hiện qua một hình ảnh: chúng ta tìm cách tự hình dung mình là ai, qua nhận thức của người khác về chúng ta. Bản thân hình ảnh ấy không nằm trong ý thức: nó là một chuỗi ý đồ hướng tới một đối tượng vắng mặt. Nó mang tính chất chủng loại, mâu thuẫn nhau và mơ hồ. Nhưng có những thời kỳ nó đủ cho chúng ta tin chắc về hình tích (identité) của mình: đó là trường hợp các trẻ em, nếu chúng cảm thấy được yêu mến. Chúng mãn nguyện với những gì phản ánh chính bản thân mình qua lời nói và hành động của người thân; chúng làm theo cái đó. Bắt đầu tuổi thiếu niên, hình ảnh ấy bị tan vỡ: cái vụng về của tuổi dậy thì bắt nguồn từ chỗ người ta không biết ngay tức thì thay thế hình ảnh ấy bằng cái gì. Lúc bắt đầu tuổi già cũng xảy ra một tình hình do dự tương tự. Trong cả hai trường hợp này, các thầy thuốc tâm thần nói tới chuyện “khủng hoảng về sự tự nhận định mình”. Nhưng có những sự khác biệt lớn. Cậu thiếu niên biết mình trải qua một giai đoạn chuyển tiếp; cơ thể cậu ta biến đổi và gây khó chịu. Còn người cao tuổi thì cảm thấy mình già qua những người khác trong lúc không cảm thấy những sự biến đổi quan trọng[5]; trong thâm tâm, họ không tán thành cái nhãn hiệu gắn chặt vào mình: họ không còn biết mình là ai nữa. Trong Xử tử, Aragon tượng trưng sự không hay biết ấy và nỗi hoang mang do nó gây nên: nhân vật không còn thấy hình bóng mình trong gương nữa; không thể tự nhận ra mình nữa.

Cần tìm kiếm lý do của hiện tượng bất cân xứng ấy trong cái vô thức của những người trong cuộc. Freud từng nói như vậy: cái vô thức không phân biệt giữa cái chân và cái giả; nó là một tập hợp những niềm ao ước theo một cấu trúc nhất định; nó không mang tính chất suy ngẫm (réflexif). Nhưng nó có thể gây trở ngại hay không đối với sự suy nghĩ. Nó không ngăn cản quá trình chuyển dịch của cậu bé thiếu niên sang tuổi trường thành. Thật vậy, bản năng giới tính của người trưởng thành đã được dự báo trong bản năng ấy của chàng thanh niên, thậm chí của đứa trẻ. Nói chung, hai lớp tuổi này cho quy chế của người trưởng thành là điều đáng ao ước vì nó sẽ cho phép họ thõa mãn dục vọng của mình. Chàng thanh niên thì có những nỗi ám ảnh về nam tính, và cô thiếu nữ mơ màng về nữ tính sau này của mình. Trong các trò chơi, trong những câu chuyện họ kể cho nhau nghe, họ thích thú tiên đoán tương lai ấy. Trái lại, người trưởng thành liên kết tuổi già với những nỗi ám ảnh thiến hoạn. Và như nhà tâm phân học Martin Grotjhan nhấn mạnh, cái vô thức của chúng ta không biết tới tuổi già. Nó duy trì ảo tưởng về một sức thanh xuân vĩnh hằng. Khi ảo tưởng bị lung lay, thì kết quả là xảy ra đối với nhiều người một sự chấn thương về tinh thần quá tự say mê mình (traumatisme narcissique), dẫn tới một hiện tượng rối loạn tâm thần khiến người ta suy sụp (psychose dépressive).

Chúng ta thấy rõ nguyên nhân sự “kinh ngạc”, ngỡ ngàng của người già nói chung khi “phát hiện” ra tuổi tác của mình. Trong phạm vi những điều không thể thực hiện được bao quanh chúng ta, đó là điều chúng ta muốn thực hiện khẩn trương nhất, và cũng là điều chúng ta kinh hãi nhất, dù tự giác hay không tự giác. Tình hình này cho phép chúng ta hiểu được thái độ của người già đối với hoàn cảnh của họ, những thái độ thoạt tiên thường khiến chúng ta bối rối.

Người ta có thể sớm thừa nhận là mình già hay cho là mình trẻ mãi mãi, vì người ta không trải qua tuổi tác theo phương thức cái tự thân, vì chúng ta không có một kinh nghiệm trong suốt về tuổi tác như kinh nghiệm về điều mình suy nghĩ (le cogito). Những sự lựa chọn này thể hiện quan hệ tổng quát của chúng ta với thế giới. Lúc còn trẻ, Baudelaire nói lên nỗi chán ghét của mình đối với thế giới khi ông viết: “Dù có sống sáu nghìn năm, tôi cũng không có nhiều kỷ niệm hơn lúc này”. Do hoàn cảnh gia đình, cuộc sống của Flaubert đầy gian nan, vất vả. Từ nhỏ, ông đã tuyên bố là mình “già”. 54 tuổi, khi người chồng của cô cháu họ có nguy cơ bị phá sản, ông lo sợ họ phải bán mất Croisset và tỏ ra tuyệt vọng: “Tôi không chịu nổi nữa! Tôi cảm thấy mình kiệt sức. Những giọt nước mắt phải kìm nén làm tôi nghẹt thở và tôi gần như rơi xuống vực thẳm. Caro tội nghiệp của chú, sự phá sản của cháu làm chú đau lòng, sự phá sản hiện nay và cả tương lai. Chẳng có gì vui thú khi bị suy sụt”. Đây là một cuộc suy sụt về kinh tế làm ông lo sợ và cảm thấy ô nhục. Và ông vội liên kết với một sự suy sụt về sinh học do tuổi tác gây nên: “Cuộc sống chẳng có gì thú vị và tôi bắt đầu một tuổi già ảm đạm”. Croisset được cứu thoát, nhưng phụ thuộc vào người cháu rể vốn có quan hệ không tốt đối với ông và luôn luôn lo sợ bị phá sản, ông không làm việc được nữa, trở nên ốm yếu; ông khóc, ông run rẩy: “Tôi coi mình như người đã chết. Tôi muốn chết càng sớm càng tốt vì đã kiệt sức và giả dụ có một trăm tuổi cũng không già như thế này”. Rồi lại nói: “Ở tuổi tôi, người ta không bắt đầu lại nữa: người ta kết thúc, hay nói đúng hơn, người ta suy sụt”. Ông lại tiếp tục sáng tác được. Nhưng vẫn cảm thấy bị tuổi tác đè nặng rồi chết sớm.

Nếu mệt mỏi vì nghề nghiệp, vì cuộc sống, thì người ta cho là mình già nua mặc dù hành vi không phải là hành vi của một người cao tuổi. Ekip của giáo sư Bourlière nghiên cứu một nhóm 107 giáo viên − 52 phụ nữ và 55 người đàn ông − gần 55 tuổi; 40% có vẻ trẻ hơn tuổi; chỉ có 3% có vẻ già hơn tuổi. Hoạt động trí tuệ và xã hội rất sôi nổi. Nhưng sức dẻo dai thể chất thấp hơn mức trung bình; họ phàn nàn về sự mệt mỏi thần kinh; tự đánh giá mình một cách bi quan và cho là mình già nua. Sở dĩ như vậy là vì nghề dạy học rất mệt mỏi về thần kinh. Làm việc quá sức, căng thẳng, họ cảm thấy mệt mỏi một cách xác đáng và ý nghĩ bị hao mòn kéo theo ý nghĩ già nua.

Thông thường, người ta vận dụng khoảng cách giữa cái tự ta (en-soi) và cái cho ta (pour-soi), mong đạt tới tuổi thanh xuân vĩnh viễn mà cái vô thức của mình mong ước. Ở Mỹ, năm 1954, một êkip do Tuckmann và Lorge lãnh đạo phỏng vấn 1.032 người ở các lứa tuổi khác nhau, để tìm hiểu họ cảm thấy trẻ hay già. Xung quanh tuổi 60, chỉ rất ít người nhận là mình già; sau tuổi 80, 53% cho là mình già; 36% nhận mình ở lứa tuổi trung niên; 11% cho là mình vẫn trẻ. Gần đây, cũng trả lời câu hỏi như trên, phần lớn những người ở trong một khu nhà do C.N.R.O. Thành lập đều trả lời: “Tôi hoàn toàn không thấy là mình già... Tôi không bao giờ nghĩ tới tuổi già... Tôi không bao giờ đến khám thầy thuốc... Tôi còn 20 năm nữa. Về mặt này, nói tới chứng mù tâm thần (cécité psychique), tới hiện tượng bảo vệ tri giác (défense perceptuelle) − như một vài nhà tâm lý học thường làm − là không đủ. Mặc dù vẫn có thể có một tình trạng mù quáng như vậy. Có tình trạng này vì mọi thứ không thể hiện thực hóa được đều khuyến khích người ta khẳng định như vậy. “Đối với tôi, thì tình hình không phải như vậy”. Đối chiếu mình với những người cùng lứa tuổi, người ta muốn, tự xếp mình vào một lớp người khác họ, vì chỉ trông thấy họ từ bề ngoài. Một phụ nữ ở trong khu nhà của C.N.R.O. Nói: “Tôi hoàn toàn cảm thấy già; thỉnh thoảng, tôi giúp đỡ các bà già; và rồi bụng bảo dạ: nhà ngươi cũng thế, nhà ngươi cũng là một bà già rồi”. Một cách bột phát, đứng trước các bà già khác, bà thấy mình không có tuổi; phải cố gắng suy nghĩ, bà mới đồng hóa trường hợp của mình với trường hợp của họ. Khi nhận thức ra điều này, bà “mày tao chi tớ” với chính mình, thì đó là điều có ý nghĩa: bà ta nói với người khác, cái người khác mà chính bà là người khác ấy đối với những người khác, nhưng bản thân bà lại không có nhận thức trực tiếp nào về người khác ấy.

Đối với người cảm thấy ở đúng vị trí của mình và mãn nguyện với vị trí ấy, lại có quan hệ tốt với những người xung quanh, thì tuổi tác vẫn trừu tượng. Đó là điều Saint-John Perse muốn nói khi ông viết trong một bài thơ: “Hỡi thời gian cao thượng, ngươi đã dối trá... Thời gian được tính đếm theo năm tháng, không hề là thước đo những ngày chúng ta đang sống”. Gide, người giữ “Nguyên vẹn năng lực thể chất và tâm thần, viết ngày 19 tháng sáu 1930: “Tôi phải rất cố gắng để tự thuyết phục mình là ngày nay tôi ở lớp tuổi của những người mà tôi cho là rất già nua khi tôi còn trẻ”.

Không hề có gì buộc chúng ta phải thừa nhận trong thâm tâm hình ảnh do người khác cung cấp và khiến chúng ta khiếp hãi. Vì vậy, chúng ta có thể phủ nhận hình ảnh ấy bằng lời nói và cả hành vi nữa[6]. Đây là một sự lựa chọn thông thường của một số phụ nữ hoàn toàn dựa vào nữ tính của mình và cho tuổi tác triệt để làm mất bản chất. Qua trang phục, hóa trang, điệu bộ, họ tìm cách lừa gạt người khác, nhưng chủ yếu tự thuyết phục mình một cách cuồng loạn là mình thoát khỏi quy luật chung. Họ bám chặt ý nghĩ là “cái đó chỉ xảy tới đối với người khác”, là đối với họ vốn không phải là những người khác, “cái đó không giống như thế”.

Bất kỳ ai kiêu hãnh về sự sáng suốt của mình đều bác bỏ ảo ảnh ấy, nhưng nó không ngừng tái sinh nên phải không ngừng chống lại nó. Trong nhiều thư từ, bà de Sévigné nói tới cuộc đấu tranh ấy. Lúc còn trẻ, bà nói tới “tuổi già khủng khiếp”, về sau, bà thất vọng trước sự suy sụt của người khác. Ngày 15 tháng tư 1685, bà viết: “Trời đất! Bảo vệ cái cặn bã của tinh thần và của cơ thể thì thật là nhục nhã, và để lại một ký ức đáng được duy trì sẽ thú vị hơn nhiều là làm nó hư hỏng và biến dạng vì tất cả những sự khốn khổ mà tuổi già và những cảnh tàn tật mang tới cho chúng ta! Tôi sẽ yêu mến những xứ sở mà ở đó, vì tinh thần thân thiện, người ta giết chết bố mẹ già nếu họ tập làm quen với đạo Cơ đốc”.

Năm năm sau, bà biết mình không còn trẻ nữa, nhưng bà phải tìm lý lẽ để tự thuyết phục mình. Sau một buổi dạo chơi trong một ngày xuân đẹp trời khiến bà hoan hỉ, ngày 20 tháng tư 1690, bà viết: “Thật đáng tiếc là một ngày vui vẻ, trẻ trung như vậy chẳng để lại cho mình gì hết:

“Nhưng, than ôi! Khi tuổi tác làm ta lạnh giá

Thì những ngày vui có trở lại bao giờ!”

“Buồn thật đấy, nhưng tôi thích thỉnh thoảng tự chế giễu mình, để hành hạ trí tưởng tượng còn chất chứa những điều tầm phào và những niềm vui thú cần phải chối từ, tuy có khi người ta gọi đó là những điều vô hại”.

Và ngày 26 tháng tư 1695, bà viết tiếp: “Chưa hề có gì thông báo cho tôi biết tuổi tác của mình, nhưng thỉnh thoảng tôi ngạc nhiên về sức khỏe bản thân; tôi đã chữa khỏi hàng nghìn điều bất tiện nho nhỏ ngày trước; chẳng những tôi tiến bước từ từ tựa một con rùa, mà còn sẵn sàng tin là sức khỏe mình như của một con tôm sống; tuy vậy, tôi cố gắng để khỏi bị những vẻ bề ngoài dối trá ấy lừa gạt”.

Những sự giao thoa ấy, từ niềm tin sâu lắng đến hiểu biết khách quan, Gide thường hay nói tới trong Nhật ký. Tháng ba 1935, ông viết: “Giá có không ngừng tự bảo mình tuổi tác của mình, thì chắc hẳn, tôi cũng không cảm thấy tuổi tác ấy. Và dù có nhắc đi nhắc lại như một bài học thuộc lòng: mình đã quá tuổi 65, thì tôi vẫn khó tự thuyết phục mình điều ấy và chỉ một mực đinh ninh rằng: không gian để cho ham muốn và niềm vui, dũng khí và ý chí của mình còn có thể phát triển, cái không gian ấy chật hẹp lắm rồi. Chưa bao giờ chúng lại có nhiều yêu sách đến thế”.

Ngày 17 tháng giêng 1943, ông viết: “Tôi không hề cảm nhận tuổi tác của mình, và chính vì không thực sự thuyết phục được mình về nó nên suốt ngày tôi tự bảo mình: Ôi ông già tội nghiệp, ông đã 73 rồi đấy”.

Chừng nào cái cảm giác trẻ trung vẫn sống động trong thâm tâm thì sự thật khách quan về tuổi tác hình như là một vẻ bề ngoài; người ta có cảm giác mượn một chiếc mặt nạ xa lạ. Juliette Drouet viết thư cho Hugo, bảo đảm với ông là tình yêu của bà chống lại thời gian: “Bối cảnh đã đổi thay và em khoác vào mình vẻ ngụy trang của tuổi già”. Gide nói về vai trò, về trang phục. Ngày 6 tháng ba 1941, ông viết: “Tâm hồn tôi vẫn trẻ trung tới mức tôi luôn luôn thấy cái ông già bảy mươi không chút nghi ngờ gì nữa, chỉ là một vai trò tôi đóng; và những tật bệnh, những sự suy sụt nhắc tôi tuổi tác của mình khi tôi có thiên hướng né tránh. Lúc đó, như một diễn viên khéo léo mà tôi thủ vai, tôi phục hồi nhân vật của mình và tìm cách thể hiện cho tốt.

“Nhưng phó mặc cho mùa xuân đang tới, có lẽ sẽ tự nhiên hơn nhiều đối với tôi; chỉ có điều là tôi cảm thấy mình không còn bộ trang phục cho cái đó nữa”

Có quả là ông giả tạo đóng vai trò mà xã hội đòi hỏi ông phải đóng? Hay vì kinh hoàng tuổi già mà ông xem thái độ ông già bảy mươi tuổi của mình như một trò đùa? Dẫu sao thì tính không thể hiện thực hóa được của tuổi già cũng một lần nữa được khẳng định trong văn bản này.

Nói tới hóa trang, trang phục, trò chơi, là một cách lẩn trốn vấn đề. Muốn thoát khỏi cơn “khủng hoảng tự nhận biết mình”, thì phải thành thực bám lấy một hình ảnh mới về chính bản thân chúng ta. Có những trường hợp người tráng niên xây dựng sẵn một hình ảnh khủng khiếp hay huy hoàng về tuổi già của mình: Swift, khi miêu tả những người Struddburg; Hugo, khi nhắc tới người Burgrave v.v.. Khi cần đến, họ viện dẫn, hay chí ít, cũng sử dụng hình ảnh ấy, nhưng nói chung, người ta bị bất ngờ và, để tìm thấy lại cách nhìn về bản thân mình, người ta buộc phải thông qua người khác: người ta thấy tôi thế nào? Tôi hỏi điều đó ở tấm gương soi của mình. Câu trả lời không chắc chắn: người ta nhìn chúng ta, mỗi người theo một cách, và nhận thức của chúng ta chắc hẳn không khớp với một nhận thức nào hết của họ. Mọi người đều thống nhất nhận thấy gương mặt của chúng ta là gương mặt một người già; nhưng đối với những người gặp lại chúng ta sau nhiều năm xa cách, thì gương mặt ấy đã thay đổi, đã tàn tạ; đối với những người xung quanh, nó vẫn là gương mặt của chúng ta; tính đồng nhất chiến thắng những sự biến chất; đối với những người xa lạ, đó là gương mặt bình thường của một người tuổi 60, tuổi 70. Còn đối với chúng ta? Chúng ta sẽ lý giải hình ảnh của mình, vui vẻ hay bực bội, hay một cách thờ ơ tùy theo thái độ tổng quát của mình đối với tuổi già. Voltaire có quan hệ tốt đẹp với tuổi già của mình tới mức ông đồng ý để Pigalle khắc tượng khỏa thân cho ông. Ông không ưa thích một chân dung nào trong số chân dung người ta từng tặng ông, và ý nghĩ một bức tượng bán thân mới đã bắt đầu làm ông khó chịu. Ông viết thư cho bà Necker: “Người ta bảo là ông Pigalle sẽ tới nặn khuôn mặt của tôi; nhưng, thưa bà, tôi phải có một khuôn mặt chứ: người ta khó có thể đoán định được vị trí của nó. Cặp mắt tôi thụt sâu tới ba put, đôi má như tờ giấy cũ không thể bám chặt vào những đốt xương không còn dính vào gì nữa hết. Vài bôn cái răng ít ỏi của tôi đã ra đi... Người ta chưa bao giờ tạc tượng một con người tội nghiệp trong tình trạng ấy”. Nhưng rốt cuộc ông chấp nhận. Trong lúc nghiêm khắc đánh giá vẻ ngoài của mình, ông vẫn bằng lòng với nó vì ông bằng lòng với cuộc sống nói chung của ông.

Trong văn học cũng như trong đời sống, tôi chưa hề gặp một người phụ nữ thích thú với tuổi già của mình. Vì vậy, chưa bao giờ người ta nói tới bà già đẹp lão”; tốt nhất thì cũng chỉ nói: “Một bà già duyên dáng[7]!”. Trong lúc đó, người ta ca ngợi một số “ông già đẹp lão”; đàn ông không phải là một con mồi; người ta không đòi hỏi ở họ vẻ tươi mát, dịu dàng, duyên dáng, mà là sức lực và trí tuệ của người già tóc bạc, da nhăn không mâu thuẫn với lý tưởng nam tính ấy. Bức tranh Moïse của Michel-Ange, hình ảnh Booz trong thơ Hugo gợi lên những tấm gương tôn thêm vẻ đẹp ngoài đời. Ông nội Sartre, như tác giả miêu tả trong cuốn Từ ngữ, giống gương mặt vị lão trượng có quyền lực và khôn ngoan. Cụ luôn luôn hài lòng với bản thân mình; cụ có một sức khỏe tuyệt vời. Cụ khoan khoái trong vai trò người chú được tôn kính, người ông được yêu thương, ông già có sức cuốn hút. Theo Sartre, cụ luôn luôn có cảm giác mình đứng cho một nhà nhiếp ảnh vô hình chụp: tức là cụ đóng những vai nhằm áp đặt cho những người khác một hình ảnh mà cụ cho là hình ảnh của mình.

Ví dụ thú vị nhất về lòng tự yêu mến mình trong cảnh già láo, là ví dụ nêu lên trong Nhật ký của Léautaud: tôi sẽ nói tới ở phần sau, trong quan hệ với bản năng giới tính của tác giả.

Ở tuổi 80, trong lúc cảm thấy sắp đến ngày suy yếu Jouhandeau vẫn nhìn hình hài mình với một ánh mắt tán thưởng. Trong tập Suy ngẫm về tuổi già và cái chết ông viết: “Dĩ nhiên tôi chưa phải là một thứ vứt đi. Thậm chí tôi vẫn còn tương đối trẻ trung mặc dù tuổi tác, vì tôi nhỏ bé, nói đúng ra là mảnh mai; nhưng chắc hẳn tôi nghi ngờ trong cơ thể vết rạn nứt”, cái bóng dáng héo hơn, những dấu hiệu của quá trình già lão mà tôi bắt đầu che giấu một cách thành kính. Tôi không còn có thể tự chiêm nghiệm mình mà không âu sầu”.

Trong quan hệ với bản thân mình, Yeats, lúc tuổi đã cao, ngập ngừng giữa những thái độ đối lập nhau. Giữa lúc chan chứa vinh quang − ông nhận giải Nobel lúc 57 tuổi − ông xót xa đối với tuổi già; ông chỉ còn nhìn được một mắt và sợ điếc, nhưng chính bản thân sự kiện tuổi tác làm ông phẫn nộ: “Tôi mệt mỏi và bực tức vì tuổi già; tôi vẫn là tất cả những gì là tôi trước kia và thậm chí còn hơn thế, nhưng một kẻ thù đã trói tôi ở mức tôi có thể lập được kế hoạch và tư duy tốt hơn trước, nhưng không còn có thể thực hiện được những gì tôi dự kiến và tư duy”. Tuy vậy, ông vẫn còn làm được những câu thơ rất đẹp. Trong nhiều câu, ông bộc lộ sự giận dữ đối với tuổi già: “Ôi trái tim ta, trái tim xao động, ta biết làm gì với sự phi lý này, với cảnh tàn tạ mà người ta buộc chặt vào ta như vào cái đuôi một con cầy?” Điều làm ông điên tiết, là khía cạnh bất kỳ của cái tuổi già không sao có thể tránh khỏi ấy; cả ông nữa, ông cũng vấp phải nỗi nhục nhã của cái hiện thực không thể thực hiện nổi ấy, ông vẫn là ông, nhưng người ta phải chịu một cách đối xử bỉ ổi. Trong một trong những bài thơ cuối cùng, ông gợi lại người phụ nữ ông từng yêu mến ngày trước và miêu tả cặp vợ chồng ông ngày nay: hai con bù nhìn già tương phản một cách khủng khiếp với hình ảnh buổi thanh xuân của họ. Đó là một cảnh tượng kinh hoàng tới mức giá một người đàn bà có thể trông thấy đứa con như lúc nó ở tuổi 60, thì có lẽ bà không muốn sinh con. Nhưng ông lại thích thú đóng vai một ông già kỳ cục. Ông làm Viện hàn lâm Allen sửng sốt khi tuyên bố trong một diễn từ là ông sẽ biến thành một cánh bướm “và bay, và bay và bay”.

Nếu ghét tuổi già của mình, thì người già sẽ cảm thấy kinh tởm trước hình ảnh của chính bản thân mình. Thất bại trên chính trường và không còn lừng danh nữa, Chateaubriand ghét tuổi già của ông. Ông nói: “Tuổi già là một cảnh chết đuối”. Khi một họa sĩ muốn vẽ chân dung mình, ông bảo một cách kiêu hãnh: “Ở tuổi tôi, không còn đủ sinh lực trên gương mặt một con người để có thể giao phó những cái tàn tạ của nó cho một nét bút”. Wagner kinh hãi thấy mình già đi: Nhìn thấy mình trong tấm gương một cửa hiệu, ông buồn bã nói: “Tôi không nhận ra mình qua mái đầu hoa râm kia: tôi đã 68 tuổi rồi sao?” Đinh ninh tài năng sẽ giải thoát mình khỏi không gian và thời gian, hình như ông cho là đáng phẫn nộ khi thấy mình được xác định, bị ngưng đọng và thâu tóm trong hình hài mình. Cảm thấy vẫn trẻ trung ở tuổi 70, nhưng về sau, Gide gặp khó khăn trong việc thích nghi với tuổi già của mình. 80 tuổi, ông viết trong Như thế đấy: “A! Điều quan trọng là mình không phải gặp chính mình trong một tấm gương soi: với cặp mắt có nếp nhăn, đôi má lõm, ánh mắt mờ. Hình hài tôi làm người ta khiếp sợ và khiến tôi u sầu một cách xót xa”. Khi Léautaud nói với ông về “cái điều khủng khiếp là trở nên già lão”, Valéry đáp: “Bạn chớ nói với tôi điều ấy, tôi không bao giờ nhìn mình trong gương, trừ phi để cạo mặt”. Thực ra, tuy tuổi tác, gương mặt của Valéry và của Gide vẫn đẹp. Chính sự đổi thay quan sát thấy trong gương soi thể hiện trước mắt tuổi già của họ, và họ ghét bỏ tuổi già này. Cũng giống như vậy, khi Aragon viết: “Và tôi khiếp hãi trông thấy trên hai bàn tay những vết lốm đốm vì tuổi tác”, không phải chính bản thân những cái vết này làm ông ghê tởm, mà chính là tuổi tác do chúng báo hiệu.

Ronsard nói lên nỗi chán ngán vì tấm thân tàn tạ của mình. Người ta thấy ông luôn luôn căm giận tuổi già. Một năm trước khi qua đời − lúc đó ông mới 60, nhưng ở thời đại ông, đó đã là tuổi già − ông ốm đau và khó ngủ. Ông phàn nàn tình trạng ấy trong nhiều bài xonê. Trong một bài, ông xót xa tâm sự:

“Khi chỉ còn là một bộ xương trần trụi

Làm mồi cho cái chết không xót thương,

Ta đâu dám nhìn đôi cánh tay mình nữa

Để khỏi run lên bần bật nỗi kinh hoàng”.

Bức tranh miêu tả xót xa nhất của một người già về chính bản thân mình là bức tranh của Michel-Ange. Ông bị dằn vặt bởi những nỗi đau đớn về hình hài và lo nghĩ. Ông viết một cách chua xót:

“Tôi trở nên tàn tạ vì những công việc kéo dài, và nhà chiêu đãi mà tôi tìm đến để sống và ăn chung là cái chết. Khuôn mặt tôi giống một con bù nhìn. Tôi giống như những mảnh giẻ rách căng trên những cánh đồng ngày nắng hạn và đủ để làm đàn quạ kinh hãi. Trong một tai tôi thì một con nhện chạy, còn trong tai nữa thì một con dê ca hát thâu đêm. Bị chứng sổ mũi hành hạ, tôi không ngủ ngáy gì được”.

Ông cũng viết trong một bài xonê:

“Xưa kia đôi mắt chúng ta vẹn toàn

Lung linh ánh sáng như những chiếc gương soi.

Nay chúng rỗng không, nhạt nhòa và tăm tối.

Thời gian mang theo nó chỉ có thế thôi”.

Và trong một bức thư gởi Vasari, ông thổ lộ: “Gương mặt tôi khiến người ta trông mà khiếp sợ”. Trong bức chân dung tự họa dưới gương mặt thánh Barthélémy trong bức bích họa Lời phán xét cuối cùng, ông miêu tả Barthélémy giống như một mặt nạ bóng ma, ảm đạm, hầu như bị vây dồn, làm mồi cho một nỗi sầu muộn mà ông nhẫn nhục chịu đựng một cách khó khăn.

Thật thú vị khi xem xét những bức chân dung tự họa của các họa sĩ cao tuổi: qua nét mặt mình, họ thể hiện mối quan hệ của họ với chính bản thân cuộc sống của mình và với thế giới vào lúc tổng kết cuộc đời.

Ở tuổi 60, Vinci vẽ gương mặt mình thành một bản phúng dụ về tuổi già, râu tóc xõa ra tựa suối, đôi mi rậm rì nói lên một sức sống không suy suyển và thậm chí dữ dội; đường nét được khắc họa theo kinh nghiệm và tri thức; đó là những nét của một con người đạt tới điểm đỉnh của cường lực trí tuệ, vượt qua những nỗi vui, buồn; ông vỡ mộng, bên bờ vực của nỗi xót xa nhưng ông bỏ mặc. Suốt đời để lại trên tranh những gương mặt khác nhau của mình, Rembrandt thể hiện trong bức chân dung tự họa cuối cùng một thứ di chúc. Ông biết mình đã đạt tới điểm đỉnh nghệ thuật của mình; ông có phía sau mình một sự nghiệp sáng tác mà ông có quyền kiêu hãnh; ông đã làm những gì mình muốn làm và ông đã thắng cuộc; nhưng ông biết cái phần thất bại bao hàm trong mọi sự thành công, và nhìn mình trong gương, hình như ông hỏi hình bóng mình, thế nào? Le Tintoret tự họa mình năm 1588, lúc tuổi hơn 70. Sartre đã phân tích bức tranh này trong một tác phẩm không công bố, và cho rằng Le Tintoret cho chúng ta biết là ông thất vọng. Ông vẽ trên tranh “một nỗi mệt mỏi sững sờ, im lìm như cuộc đời ông, cứng đờ như các tĩnh mạch ông... Ông thể hiện trên tranh nỗi cô đơn của một xác chết... Ông tự hỏi mình: Ta, một họa sĩ lớn, họa sĩ lớn nhất của thế kỷ mình, ta đã dùng hội họa để làm gì?...” Nhưng với dáng dấp oán hờn biết chừng nào! Thay vì thu nhận, ông lên án. Lên án ai? Chắc hẳn là con người... Người ta tưởng chừng nghe ông nhắc đi nhắc lại một cách vô tận: “Tôi không hiểu”. Tuy nhiên; “ở ông vẫn có một cái gì đó buộc chúng ta giữ khoảng cách của mình; niềm kiêu hãnh khắc khổ trong nỗi thất vọng của ông”. Trong bức tranh tự họa của Titien ở tuổi 80 hay 90 (theo ngày sinh người ta dự đoán), vẻ mặt nghiêm trang và thanh thản của ông ra chiều khá ước lệ.

Tôi chỉ biết một bức tranh tự họa của người già thật sự vui vẻ: bức của Monet tặng Clemenceau. Tuy vào một lúc nào đó, mắt ông có bị mờ và ông không phân biệt chính xác màu sắc nữa, nhưng ông không bao giờ ngừng vẽ: ông bổ khuyết những thiếu sót của tri giác bằng ký ức. Về sau, thị giác của ông trở lại hoàn toàn bình thường và ở vào tuổi cao nhất, ông cho ra đời những tuyệt tác kỳ lạ nhất. Có lúc ông nghi ngờ giá trị của sự nghiệp hội họa của mình nhưng đó là vấn đề thứ yếu: niềm vui hội họa chiếm ưu thế. Có một sức làm việc kỳ lạ, sức khỏe tuyệt vời được săn đón và yêu đời, đó là những nét ông tự thể hiện mình trong tranh, trong cái chúng ta có thể gọi là sự sung mãn của tuổi già: thẳng thắn, tươi cười, sắc da sáng sủa, bộ râu rậm rì, ánh mắt tràn đầy nhiệt tình và niềm vui.

Chúng ta phải kể tới bức tranh tự họa của Goya lúc 70 tuổi. Ông phủ nhận tuổi tác mình; tự họa dưới những nét một người tuổi 50.

***

Dù tìm thấy một hình ảnh ít nhiều có sức thuyết phục, ít nhiều làm chúng ta mãn nguyện, chúng ta vẫn phải trải qua tuổi già mà mình không thể thể hiện nổi. Và trước hết, chúng ta trải qua nó trong cơ thể mình. Không phải cơ thể ấy báo cho ta biết tuổi già; nhưng một khi chúng ta biết tuổi già nằm ở trong cơ thể, thì cơ thể ấy làm chúng ta lo lắng. Thái độ thờ ơ của người già đối với sức khỏe của họ mang tính chất bề ngoài hơn là thực sự; nếu xem xét kỹ, chúng ta tìm thấy ở họ nỗi ưu tư. Đôi khi nỗi ưu tư này dẫn tới bệnh tưởng. Thông thường, người nghỉ hưu chú ý tới cơ thể mình, mặc dù công việc không đòi hỏi sự chú ý ấy nữa. Họ phàn nàn về những nỗi đau đớn của mình để tự che giấu mình là họ đau khổ vì bị mất uy tín. Đối với nhiều người, bệnh tật được dùng làm cớ cáo lỗi cho sự sút kém từ nay là phần riêng của họ. Nó có thể là một sự biện minh cho thói lấy mình làm trung tâm: từ nay, cơ thể họ đòi hỏi tất cả mọi sự chăm sóc của họ. Nhưng những thái độ ấy được xác định trên một cơ sở lo âu thực sự.

Một vài nhà văn cao tuổi thú nhận nỗi lo âu này. Trong Nhật ký, ngày 10 tháng sáu 1892, Edmond de Goncourt than thở: “Những năm hãi hùng, những ngày lo âu trong khi một nỗi đau nho nhỏ hay một chút khó ở khiến chúng ta nghĩ ngay tới cái chết”. Chúng ta biết là chống chọi những sự xâm lược từ bên ngoài có khó khăn hơn và chúng ta cảm thấy dễ bị tổn thương. Trong Nhật ký, Léautaud viết: “Điều không mấy thú vị ở một lớp tuổi nào đấy là hễ hơi khó ở tí chút, người ta vội tự hỏi có điều gì nguy ngập sắp xảy tới với mình đây”. Những hiện tượng suy sụt người ta nhận thấy, tự thân chúng cũng đã là đáng buồn; và chúng tiên báo những sự suy sụt khác nghiêm trọng hơn. Léautaud còn viết thêm: “Sự mòn mỏi, tàn phá, xuống dốc chỉ có thể mỗi lúc một thêm nghiêm trọng. Có lẽ đó là điều xót xa nhất trong cảnh già lão, đó là cái cảm giác không thể đảo ngược tình hình. Khi bệnh tật, người ta vẫn có hy vọng chữa chạy hay chí ít cũng ngăn chặn, không cho tiến triển. Một trường hợp tàn tật do tai nạn gây nên chỉ đóng khung trong bản thân nó. Còn những sự thoái hóa do già lão thì không thể chữa khỏi và chúng ta biết rõ là càng ngày chúng càng trầm trọng thêm lên”.

Sự tàn phá này là tất yếu, không một ai thoát khỏi. Nhưng nó chậm hay nhanh, bộ phận hay toàn thể, có ảnh hưởng nhiều hay ít đối với toàn bộ cuộc sống thì còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố. Đối với những người hạnh ngộ có một phạm vi tự do nhất định nhờ vị trí của mình, tình hình ấy phụ thuộc nhiều vào cách thức người trong cuộc nắm lại vận mệnh của mình[8].

Thông thường, sức nặng của cơ thể không quan trọng bằng thái độ đối với nó. Rất mực lạc quan, Claudel viết trong Nhật ký: “Tám chục tuổi! Không còn mắt, không còn tai, không còn răng, không còn cẳng chân, không còn hơi thở! Và kỳ lạ thay, rốt cuộc, người ta cũng không cần tới chúng!”. Với vô số bệnh tật, một con người như Voltaire, mà cơ thể là một gánh nặng suốt đời, và từ thời trai trẻ đã tuyên bố là như người hấp hối, lại thu xếp ổn thỏa hơn ai hết. Lúc 70 tuổi và sau đó nữa, ông nói về mình trong khi tự cho mình là “ông già ốm đau”, rồi “ông lão 80 ốm đau”. Lúc đó, ông vận dụng quan điểm của người khác cho bản thân mình, nhưng không phải là không thích thú về vai trò của mình; khi đối với bản thân ông, chính cái tôi lên tiếng; ông cho mình đã quen với hoàn cảnh của mình: “Tôi đã đau khổ tám mươi mốt năm nay, và cũng trong tám mươi mốt năm nay, tôi đã thấy biết bao nhiêu người đau khổ và chết chóc xung quanh mình”. Ông viết: “Trái tim không già đi, nhưng đặt nó trong đổ nát thì thật là đáng buồn”. Ông nhận xét: “Tôi phải chịu tất cả mọi tai họa gắn liền với sự suy sụt”. Nhưng giàu có, vinh quang, được tôn kính, tích cực hơn bao giờ hết, và say mê những gì ông viết, ông chấp nhận hoàn cảnh của mình một cách thanh thản: “Quả là tôi có hơi điếc, hơi mù, hơi bị liệt, với ba hay bốn tật nguyền tồi tệ, nhưng không hề có gì làm tôi mất hy vọng”.

Trái lại, những người khác làm tật nguyền của mình thêm trầm trọng vì oán hờn. Chateaubriand viết: “Thật là một nhục hình khi giữ nguyên vẹn thực thể tinh thần của mình bị cầm tù trong một cái vỏ bọc vật chất tàn tạ”. Lời than vãn này đáp lại lời than vãn của Voltaire. Chỉ có điều là Voltaire may mắn được sống trong sự hòa hợp hoàn toàn với thời đại ông và thậm chí tượng trưng cho nó, khiến ông có một niềm lạc quan đầy sức sống. Chateaubriand, mất hết uy tín cô đơn trong một thế kỷ không còn quan tâm tới ông không thoát khỏi những nỗi oán hờn. Tuy cho tới năm 1841, ông vẫn có thể sáng tác tập Ký ức bên kia thế giới (Mémoires d’outre-tombe), đọc lại và chỉnh lý tác phẩm cho tới tận năm 1847 − một năm trước khi qua đời -, ông vẫn để cho hình hài tàn tạ.

Thái độ đắm chìm vào tuổi già vì nỗi kinh hoàng nó gây nên, các thầy thuốc khoa tâm thần gọi là “chứng chuốc thêm khổ vào mình” (“gribouillisme”). Người ta cường điệu tình hình lên. Hơi bị đau chân một chút, người ta làm như thể bị liệt; có phần bị lãng tai, người ta thôi không muốn nghe nữa. Những chức năng không được sử dụng nữa thoái hóa dần, và lúc đầu đóng vai trò người tàn tật, rốt cuộc, người ta trở thành tàn tật. Đó là một sự phản ứng phổ biến, do nhiều người già có thái độ oán giận, yêu sách, thất vọng một cách chính đáng. Họ trả thù người khác bằng cách cường điệu tình trạng bất lực của mình; trường hợp này thường xảy ra trong nhà thương điên: vì bị người ta bỏ mặc, họ tự bỏ mặc nốt và khước từ mọi sự nỗ lực nhỏ nhặt nhất; vì người ta không quan tâm tới họ, không chống lại xu hướng ấy nên cuối cùng nhiều người trở nên liệt giường.

Đối với những người không chịu cảnh chìm đắm, thì già lão, tức là chiến đấu chống lại tuổi già. Đó là nỗi khắc nghiệt mới trong cuộc sống của họ: sống không còn phụ thuộc vào bản thân mình nữa. Ở tuổi 40, một con người khỏe mạnh không bị trói buộc về mặt sinh học. Họ có thể tận dụng sức lực của mình vì biết có thể nhanh chóng phục hồi. Nguy cơ bệnh tật hay tai nạn không làm họ khiếp hãi quá mức: trừ trường hợp cực kỳ nghiêm trọng, họ khỏi bệnh nhanh và trở lại như xưa. Người cao tuổi thì phải lượng sức; một nỗ lực quá mức có thể làm tim ngừng đập; một cơn bệnh có thể làm họ vĩnh viễn bị suy yếu; một tai nạn sẽ là vô phương cứu chữa hay chỉ chữa khỏi một cách chậm chạp vì vết thương phải rất lâu mới thành sẹo. Những chuyện ấy đã là chuyện cấm kỵ: chắc chắn họ sẽ bị đánh bại, và sẽ là lố bịch nếu có thái độ khiêu khích. Muốn tham dự một cuộc biểu tình, họ không thể chạy tương đối nhanh nữa và sẽ là một gánh nặng cho những người đồng đội trẻ hơn. Hoạt động trí óc hay chân tay, tập luyện, thậm chí giải trí cũng làm họ mệt mỏi. Thông thường người cao tuổi chịu những nỗi đau cụ thể hay mơ hồ khiến cuộc sống không còn hứng thú gì nữa. Colette bị bệnh thấp khớp hành hạ. Khi có người ca ngợi sự nổi tiếng, vẻ hạnh phúc rõ rệt của bà, bà đáp: “Đúng đấy, nhưng cũng có chuyện tuổi tác đây − Nhưng ngoài tuổi tác ra? − vẫn có vấn đề tuổi tác thôi mà”. Trong mười năm cuối đời, mẹ tôi rất đau đớn vì bệnh viêm khớp, mặc dầu mỗi ngày uống tới mười viên axpirin. Bà cụ, thân mẫu Sartre, hầu như không còn hứng thú với cuộc sống vì bị bệnh thống phong hành hạ. Dù người già nhẫn nhục chịu đựng những bệnh tật ấy, chúng vẫn xen vào giữa thế giới và họ; chúng là cái giá họ phải trả cho phần lớn hoạt động của mình. Vì vậy, họ không còn có thể nhượng bộ những ý muốn thất thường, tuân theo những sự thôi thúc của mình: họ băn khoăn về những hệ quả và bị dồn vào những sự lựa chọn. Nếu đi dạo chơi để thưởng thức một ngày đẹp trời, thì khi về, bị đau chân − nếu tắm thì bị bệnh viêm khớp đày đoạ. Muốn cất bước, muốn tắm rửa, họ thường phải có người giúp đỡ: ngần ngại đòi hỏi sự giúp đỡ ấy, họ đành chịu vậy. Hệ số nghịch cảnh của sự vật tăng thêm: cấp bậc thang khó bước lên hơn, các khoảng cách phải vượt qua dài hơn, đường phố phải đi lại, nguy hiểm hơn, những thứ phải mang xách, nặng nề hơn. Thế giới thì đầy rẫy cạm bẫy, gai góc. Không còn được phép lượn lờ nữa. Mỗi lúc, các vấn đề lại được đặt ra, và sai lầm bị trừng phạt một cách nghiêm khắc. Để thực hiện những chức năng tự nhiên, người già cần tới những thứ nhân tạo: kính mắt, tai giả, gậy. Léautaud ghi nhận: “Cả cái đó nữa, cả cái lô kính mắt trên bàn làm việc của tôi, cũng đều là tuổi già”. Điều chẳng may là phần lớn người già rất nghèo, không thể mua kính tốt, máy nghe tốt − rất đắt tiền; họ đành chịu tình trạng nửa mù, nửa điếc.Tự khép kín mình lại, họ rơi vào trạng thái trì trệ, khiến họ không còn nghĩ chuyện đấu tranh chống lại sự suy tàn. Một sự suy sụt bộ phận thường kéo theo một tình trạng buông xuôi mà sau đó, trên mọi bình diện, là một sự xuống dốc nhanh chóng.

Đối với người già mà hoàn cảnh kinh tế còn tạo cho những khả năng này nọ, thì cách phản ứng lại những bất lợi của tuổi tác phụ thuộc vào những sự lựa chọn trước kia của họ. Những người suốt đời lựa chọn cái bình thường thì không khó khăn lắm trong việc giữ gìn sức khỏe. Tôi có biết một ông già hoàn toàn thích nghi với tuổi tác của mình: đó là ông nội tôi. Là người ích kỷ, hời hợt, giữa các hoạt động vô bổ tuổi trưởng thành và trạng thái không hoạt động trong những năm cuối đời, khoảng cách không lớn bao nhiêu. Cụ không phí sức, không lo nghĩ vì không lấy gì làm điều: sức khỏe cụ vẫn rất tốt. Dần dà, những buổi dạo chơi của cụ ngắn dần, cụ thường ngủ nhiều hơn trong khi đọc tờ Tin tức miền Trung. Cho tới lúc qua đời, cụ có cái mà người ta gọi là “một tuổi già tốt đẹp”.

Chỉ có nghèo nàn về tình cảm và trí tuệ mới có thể chấp nhận trạng thái cân bằng buồn bã ấy. Có những người dành cả cuộc đời để chuẩn bị cho cái đó và cho đó là tuyệt đỉnh của mình. Cornaro, vị trưởng lão ở Vonidơ thế kỷ XVI, là như vậy. Với một sức khỏe tuyệt vời lúc 85 tuổi, ông là một tấm gương cho hậu thế trong tập chuyên luận ông viết vào thời kỳ ấy: Bàn về cuộc sống điều độ và quy củ. Ông nhấn mạnh sự tiết độ trong hưởng thụ khoái lạc, cách sử dụng khôn ngoan thời khóa biểu và nhất là tính thanh đạm trong chế độ ăn uống: trong hơn nửa thế kỷ, mỗi ngày, ông chỉ tiêu thụ 12 aoxơ thức ăn đặc và 14 aoxơ vang. Ông miêu tả cuộc sống giữa đám bè bạn, con, cháu quây quần xung quanh, thị giác và thính giác hoàn hảo, đọc sách, viết sách, cưỡi ngựa, săn bắn, đi du lịch. “Tôi thấy tuổi tác tuy cao vẫn là điều thú vị nhất và đẹp đẽ nhất trong đời mình. Tôi sẽ không đổi tuổi tác và cuộc đời mình lấy tuổi thanh xuân tươi tốt nhất”. Ông cho đó là phần thưởng vì đã biết thận trọng sử dụng những của cải trên đời. Thực ra, ông có ít ưu điểm hơn, chứ không hẳn như ông nói, vì hoàn cảnh ưu đãi ông một cách hào phóng. Ông có một tài sản to lớn, ở một ngôi nhà tuyệt vời giữa một khu vườn mênh mông. Ông sống gần một trăm tuổi và một trong những bà cháu họ khẳng định ông vẫn mạnh khỏe và thậm chí tráng kiện cho tới phút cuối cùng.

Trên tất cả các mặt thận trọng, điềm tĩnh, tiết độ, Fontenelle cũng có cách sống đẹp trong tuổi già. Ông thầm thì khi sắp mất ở tuổi gần trăm: “Tôi chỉ cảm thấy một chút khó sống”. Một trong những người viết tiểu sử ông kể lại: Ông sinh ra yếu ớt, và để giữ gìn sức khỏe, “ông tránh hết sức thận trọng mọi xúc cảm”. Ông nổi tiếng về tính chất vô cảm. Một hôm, lấy tay chỉ vào trái tim ông, bà du Tencin bảo ông: “Bộ óc ông cũng ở cả đây nữa”. Thông minh, sắc sảo, say mê khoa học, ông mới 29 tuổi khi viết cuốn sách khiến ông nổi tiếng, cuốn Những cuộc đàm thoại về tinh đa nguyên của các thế giới (Les Entretiens sur la pluralité des mondes), và sau đó là nhiều công trình khác, ông không sáng tạo gì hết, ông chỉ phổ biến khoa học đương thời, nhưng với tài ba rất khéo léo. Ông được bầu vào Viện hàn lâm khoa học. Ông quan tâm và đề cập tới tất cả mọi thứ. Ông không ngần ngại tỏ rõ lập trường: ông bênh vực các tác giả hiện đại chống lại các tác giả cổ đại; ông phê phán tôn giáo. Nhưng ông vẫn giữ đầu óc tỉnh táo và tránh mọi sự quá sức. Ông đến với tuổi già trong lúc sức khỏe rất tốt và với lòng hoan hỉ. Theo ông, lớp tuổi hạnh phúc nhất là “từ sáu mươi đến tám mươi”, “ở tuổi này, lập trường người ta đã ổn định. Người ta không còn tham vọng; không ham muốn gì nữa hết và hưởng thụ những gì mình đã gieo vãi. Đó là lớp tuổi đã gặt hái xong”. Theo lời bà Geoffrin, lúc 82 tuổi, ông vẫn còn là một người nói chuyện kỳ lạ. Nhưng 88 tuổi, ông bị điếc; 94 tuổi, mắt ông kém nhiều. Các vị chủ nhà ông tới thăm buổi tối cho là ông quấy rầy.

Swift là nạn nhân vừa của một nỗi bất hạnh về sinh lý học − khi ông mất, người ta thấy có nước trong sọ não, vừa của hoàn cảnh xứ Allen, và của những khuynh hướng đen tối của ông đối với loài người. Ông luôn có nhiều tham vọng, cay cú chuyện tiền bạc: sự nghiệp và tài sản ít ỏi khiến ông không mãn nguyện. Rất chú ý tới dư luận, ông dễ dàng cảm thấy mình bị công kích − nhất là vì có lúc quả là ông bị công kích thực sự. Mặc dù ông viết những lời ca ngợi chính bản thân mình, ông vẫn không tự yêu mến mình. Vì tất cả những lý do ấy, ông khinh ghét đồng loại, ông bày tỏ nỗi căm hờn khi miêu tả người Yahou rồi người Struddburg; qua những người này, ông vẽ nên những bức tranh khủng khiếp về tuổi già. Ông điên cuồng giãy giụa khi bị tuổi già xâm chiếm, ở tuổi 59, khi mất Stella, ông đã rất suy sụt: tai kém, chóng mặt: “Tôi luôn luôn rất ốm yếu, run rẩy và điếc lác... Và sẽ hoàn toàn vui lòng nếu được Thượng đế gọi”. Sau khi khẩn nài đảng Bình dân, đảng Bảo thủ, rồi lại đảng Bình dân, ông hy vọng nữ hoàng Caroline trao cho một chức vụ quan trọng ở Anh; nhưng ông bị thất sủng và từ Luân đôn, vĩnh viễn trở về Dublin. Hơn bao giờ hết, ông chán ngán thành phố này, “nơi dơ dáy nhất châu Âu”. 61 tuổi, ông viết bài đả kích chua cay nhất về con cái những người Allen nghèo đói. Sự chán ghét đối với thế giới và cuộc sống dữ dội tới mức hơn bao giờ hết ông cảm thấy cần phô bày nó ra bằng mực đen giấy trắng: chắc hẳn vì thế, ông chống lại sự suy tàn một cách quyết liệt, điên cuồng. Để chiến thắng bệnh điếc và những cơn chóng mặt, ông tự bắt buộc mình phải luyện tập: những buổi dạo chơi dài trên lưng ngựa hay đi bộ. Khi trời mưa, ông cuồng nhiệt đi lên đi xuống thang gác. Nỗi kinh tởm của ông đối với cơ thể con người được thể hiện qua những bài thơ đùa tục tĩu. Tuy sống giữa những người đàn bà đứng tuổi và bị các thiếu phụ cuốn hút, càng ngày ông càng khinh ghét phụ nữ. Nỗi oán giận vò xé ông. Trong một lời ghi chép, ông viết là sau khi nữ hoàng Anne qua đời, “những chức trách cao nhất trong Giáo hội rơi vào tay những kẻ dốt nát nhất; những kẻ cuồng tín nhất được mơn trớn, Allen hoàn toàn bị phá sản và rơi vào cảnh nô lệ trong lúc vài bốn bộ trưởng kiếm chác bạc triệu”. Sức khỏe ông suy tàn. Ngày 3 tháng tư 1733, ở tuổi 65, ông viết: “Những con chóng mặt ngày trước, khiến tôi ốm yếu từ một tháng nay tới mức tôi phải giao phó mình vào tay Deally và uống thuốc hàng ngày. Tôi loạng choạng trong bóng tối. Nhưng tôi phấn đấu và cười ngựa ít nhất mỗi tuần ba lần. Ngoài những tật bệnh này, tôi chỉ nói thêm là đã mất một nửa trí nhớ và mọi năng lực sáng tạo”. Và ngày 9 tháng mười 1733, viết tiếp: “Tinh thần tôi hoàn toàn sa sút”. Niềm an ủi duy nhất của ông là viết những bài văn đả kích ngày càng dữ dội; hình như đó là lý do ông khăng khăng muốn tiếp tục sống: ông không muốn thôi không căm hờn và bộc lộ nỗi căm hờn ấy. Ông viết một bài văn đả kích về một “dưỡng đường của những người bệnh nan y”; theo ông, người ta nhốt trong đó những kẻ dại dột không thể chữa khỏi, những đồ vô lại không thể chữa trị, những mụ ác mô vô phương cứu chữa, những kẻ không thể chữa trị thuộc nhiều loại khác nữa: cụ thể là một nửa dân tộc, và cả bản thân ông ta nữa. Phải chăng văn bản này thể hiện một niềm lo lắng cá nhân; phải chăng ông sợ trở thành người điên? Dẫu sao, ông cũng cảm thấy có những sự tương hợp với người điên vì ông đã di tặng toàn bộ tài sản cho nhà thương điên Dublin. Tất cả bạn bè ông đều đã chết; ông viết thư cho Pope: “Giờ đây, tôi chỉ còn có một mình anh: anh hãy cố gắng để sống sau tôi”. Khác xa niềm lạc quan của một La Fontaine, ông hoàn toàn có ý thức về sự sa sút trí tuệ của mình. Khi được chúc mừng 70 năm ngày sinh, ông nói một cách chua chát: “Tôi chỉ còn là cái bóng của bản thân mình”. Bệnh gut hành hạ ông. Ông không chịu được cảm giác mình bị sa sút, luôn luôn oán hờn và nghi ngờ mọi người có ác ý. Ông tiếp tục phẫn nộ chống lại đường lối của nước Anh đối với Alien. Khi Luân Đôn cho hạ mệnh giá đồng tiền vàng của Alien, ông kéo lá cờ đen lên tháp chuông Saint Pattrick. Năm 1742, ông đánh nhau với một trong các vị linh mục phụ tá của mình; lúc đó, một ủy ban tuyên bố: “Ông không còn sáng suốt về tinh thần và ký ức nữa”. Sau đó, ông còn sống vất vưởng ba năm.

Là người đương thời và bạn của Emmerson, Whitman lấy cảm hứng thơ ca từ một chủ nghĩa lạc quan theo thuyết sức sống (optimisme vitaliste). Ông ca ngợi cuộc sống dưới mọi hình thức. Khi còn ở tuổi tráng niên, ông ca ngợi một cách trữ tình tuổi già. Chúng ta đọc trong Lá cỏ:

Gửi tuổi già

“Ta thấy người là một cửa sông càng đổ ra đại dương thì càng trải rộng một cách huy hoàng”.

Bị một cơn cấp phát lúc 54 tuổi, ông ngồi bất động, hầu như bại liệt trên ghế phôtơi, mặc dầu vốn là người tràn đầy nghị lực và say mê thiên nhiên. Ông quyết định chịu đựng cơn thử thách một cách thanh thản. Với nghị lực cao, ông tập đi ròng rã ba năm. Lúc đó, ông sống ở nhà người em trai, trong thành phố nhỏ Camden; 65 tuổi, ông trở lại tương đối mạnh khỏe và sống một mình trong một ngôi nhà nhỏ. Một năm sau, sau một cơn say nắng, một cơn cấp phát mới khiến chân cẳng và xương cốt “biến thành chất giêlatin”. Ông cố giữ niềm vui sống nhưng cảnh sống cô đơn đối với ông là một nhục hình. Bạn bè − rất đông và rất yêu quý ông − biếu ông một cỗ xe ngựa; ông phát khóc lên vì sung sướng và ngay ngày hôm ấy, cho ngựa kéo xe chạy theo nước kiệu lớn trên đường phố: ông thấy con ngựa quá già và thay bằng một con khác, hăng hái hơn. Và trong nhiều năm, ông dạo chơi ở nông thôn. Cuối cùng, ông làm việc được hai, ba tiếng mỗi ngày, đọc báo và tạp chí, đón tiếp bạn bè và mọi tôi chủ nhật, đến ăn tối với một trong những người bạn ấy. Ông ít nói nhưng biết lắng nghe và người ta thích chuyện trò với ông. Thỉnh thoảng, để kiếm chút ít tiền, ông đọc sách trước công chúng. Ông tự chữa bệnh bằng cách tắm và xoa bóp. Ông kỷ niệm năm sinh lần thứ 69 cùng với nhiều bạn bè. Ông viết:

“Đối với bản thân mình − trái tim linh hoạt còn đập trong lồng ngực.

Hình hài già nua, bị liệt và tàn tạ, trơ ì như một tấm khăn lượm rủ xuống quanh tôi.

Những ngọn lửa thiêu cháy trong giòng máu lờ đờ nhưng chưa ngừng chảy.

Niềm tin vẫn nguyên vẹn, giữa bè bạn yêu thương”.

Thơ ca, tình bạn, thiên nhiên vẫn còn là những lẽ sống khiến trái tim ông vẫn rộn ràng, mặc dù ông nhận biết cảnh suy tàn của mình. Nhưng hai ngày sau, ông lại bị một cơn cấp phát, và một ngày sau nữa là hai cơn khác.

Toàn thân ông run rẩy, bập bẹ gọi tên những người bạn vắng mặt. Suốt một tuần, ông không chịu đi khám bệnh. Cuối cùng, thầy thuốc tới và giúp ông chữa bệnh. Ông viết: “Con tàu già nua không còn đủ sức làm những cuộc hành trình nữa. Nhưng cây cờ hiệu vẫn ở trên cột buồm và tôi vẫn cầm tay lái.” Thời kỳ dưỡng bệnh kéo dài; ông cảm thấy rất mệt mỏi, đắm chìm vào những cơn ngủ lịm. Nhưng ông vui mừng thấy đầu óc vẫn minh mẫn và sử dụng được cánh tay phải: “Giờ đây, khi tôi chỉ còn hai thứ ấy, chúng đối với tôi quý giá biết chừng nào!”. Ông bị bệnh tiểu đường, bị rối loạn tuyến tiền liệt và bóng đái, làm ông hết sức đau đớn. Ông phải bán xe ngựa và ngựa đi. Trong căn phòng nhỏ, bề bộn giấy tờ nhưng cửa sổ bao giờ cũng mở, ông vất vả lết mình từ giường tới phôtơi. Bạn bè mua tặng ông chiếc phôtơi lăn và Traubel-em đưa ông ra bờ sông Delaware, ông vốn thích ngắm cảnh, mặc dù mắt nhìn đã kém nhiều. Với sự giúp đỡ của Traubel, ông chữa bản in những vần thơ cuối cùng trong tập Cành nhánh tháng Một, và xuất bản toàn tập. Thỉnh thoảng, niềm lạc quan ngày trước trỗi dậy, và ông viết:

“Nhưng khi cuộc đời xế bóng và mọi đam mê cuồng nhiệt nguôi ngoai...

Thì lúc đó là những tháng ngày giàu có, tĩnh lặng và hạnh phúc nhất đời”.

Ông cũng nói tới những “đỉnh cao chói lọi của tuổi già”. Chắc hẳn ông muốn tự thuyết phục mình; nhưng không phải vì vậy mà ngấp nghé tuổi 70, ông không thể ngăn mình tự vịnh một cách không vui: “Âu sầu, lải nhải và già nua, nhắc đi nhắc lại hoài với cái giọng rè rè, với những tiếng kêu của loài chim ó”. Người ta tổ chức long trọng sinh nhật lần thứ 70 của ông; và tổ chức thân mật kỷ niệm năm sinh 71. Sau đó, ông sống thêm hai năm.

Swift, Whitman chịu những cơn rối loạn cơ thể; nhưng dù có được sức khỏe tuyệt vời, người già vẫn có cảm giác cơ thể mình nặng nề. Goethe làm những người đương thời kinh ngạc vì sức thanh xuân của ông. Chưa bao giờ dáng dấp ông thanh lịch hơn lúc tuổi 60. 64 tuổi, ông có thể ngồi trên yên ngựa sáu tiếng liền. 80 tuổi, ông không hề bị tàn tật; năng lực, trí nhớ vẫn nguyên vẹn. Dẫu sao, Soret, một người bạn thân, năm 1831, kể lại trong Nhật ký, vào năm 1831 − lúc này Goethe 82 tuổi “Hôm nay, tôi trải qua 15 phút buồn bã ở nhà Goethe. Ông tỏ ra mệt nhọc; ông cho tôi xem một cái gì đó và bước vào phòng ngủ. Một lát sau, ông quay ra trong trạng thái rất bồn chồn nhưng cố gắng che giấu, gương mặt đỏ lựng, vừa nói nhỏ vừa thở dài. Một hôm, trong lúc đọc diễn từ, ông bị một lỗ hổng trong trí nhớ; trong hai mươi phút, ông im lặng nhìn thính giả sững sờ trong sự kính trọng, rồi trở lại nói chuyện như thế không hề có. Chuyện gì xảy ra. Từ đó, trạng thái cân bằng bề ngoài của ông bị suy yếu nhiều. Cuối cùng, ông mệt mỏi nhanh và chỉ còn làm việc vào buổi sáng; ông thôi không đi du lịch nữa. Trong ngày, ông thường thiu thiu ngủ.

Sức sống mãnh liệt của Tolstoï trở nên nổi tiếng: ông hết sức chăm chút nó. 67 tuổi, ông tập đi xe đạp và trong những năm sau, ông đi ngựa, đi xe đạp, đi bộ trên những chặng đường dài; ông đánh quần vợt tắm sống những ngày lạnh giá; mùa hè, ông cắt cỏ có khi trong ba tiếng liền, ông sáng tác Phục sinh viết Nhật ký và nhiều thư tín, tiếp khách, đọc sách báo, theo dõi thời sự. Năm 1859, khi Sa hoàng cho lính Kazăk chống lại giáo phái Đukhôbo, ông cho đăng ở Luân Đôn một bài báo dữ dội về cuộc đàn áp. Ông phát động một chiến dịch báo chí ở nước ngoài, kêu gọi lòng từ thiện của công chúng và nhận tiền nhuận bút để trao lại cho “ủy ban cứu trợ”. Ông vui vẻ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 70. Bị hội đồng giáo hội tối cao Nga (saint-synode) rút phép thông công, người ta tổ chức nhiều cuộc biểu tình ủng hộ ông. Nhưng đến năm 1901, sức khỏe ông kém sút: ông bị bệnh khớp, đau đầu, có cảm giác nóng rực ở dạ dày. Ông gầy đi nhiều. Một cơn bệnh sốt rét khiến ông liệt giường. Ông chấp nhận ý nghĩ chết. Ông hồi phục và đi nghi ở Crimê. Ông đi dạo chơi bằng xe ngựa và bắt đầu cuốn tiểu luận: Tôn giáo là gì? Tchékhov bị quá trình già lão đeo đuổi. Ông viết thư cho một người bạn: “Bệnh tật chủ yếu của tôi, là cảnh già lão”. Năm 1902, ông bị viêm phổi, người ta lo sợ cho mệnh hệ của ông; nhưng từ trên giường bệnh, ông đọc cho Macha, con gái ông, viết những ý nghĩ, những bức thư. Khỏi bệnh, ông hết sức chăm chút sức khỏe, khiến Sonia bực mình: Bà ghi nhật ký: “Từ sáng chí tối, hết giờ này sang giờ khác, ông chỉ lo chăm sóc cơ thể”. Tháng năm, ông bị bệnh thương hàn: lần này nữa, ông cũng thoát chết. Nhưng − vẫn theo lời ghi của Sonia -, ông trở nên “một ông già nhỏ bé, gầy gò và tội nghiệp”, ông vẫn không bỏ cuộc chiến đấu ông bắt đầu đi dạo chơi, mỗi ngày một thêm dài hơn; bắt đầu tập lại thể dục, cưỡi ngựa. Và cũng bắt đầu sáng tác trở lại. Ông biên soạn một tuyển tập, nhan đề Tư tưởng- các nhà hiền triết, một vài truyện ngắn, hai vở kịch, một tiểu luận trong đó ông công kích Shakespeare mà ông vốn thù ghét. Ống tiếp tục viết cuốn tiểu thuyết Hadji Mourat bắt đầu từ 1890, phê phán nghiêm khắc chế độ chuyên chế. Năm 1905, ông viết những Bức thư công khai, một mặt cho Nicolas II, mặt khác cho những nhà cách mạng. Ông soạn Sách đọc cho trẻ em, viết cuốn Những lời dạy của chúa Giêxu có giải thích cho trẻ em và tổ chức những lớp học buổi tối cho con cái nông dân. Nhưng ông bị lương tâm cắn rứt vì trái ngược với tư tưởng của mình và tuy đã giao lại tài sản cho gia đình, ông vẫn sống với tư cách điền chủ. Những cuộc xung đột với Sonia ngày một thêm nhiều và khiến ông hoang mang. Mùa đông 1907-1908, ông bị ngất mấy lần kèm theo hiện tượng mất trí nhớ. Phẫn nộ vì vụ đàn áp những người khủng bố, ông viết thư phản đối và cảnh cáo bộ trưởng Stolypine. Ông kêu gọi công khai: Tôi không thể im lặng được nữa. Những cuộc hành quyết nông dân nổi loạn làm ông tuyệt vọng. Ông vừa nói vừa khóc: “Tôi không thể sống như thế này nữa!” Ông bị viêm tĩnh mạch, và một lần nữa người ta nghĩ ông sẽ chết; nhưng lại thoát nạn và ghi trong một cuốn sổ tay bảy đề tài tiểu thuyết mới. Lễ kỷ niệm sinh nhật thứ 80 của ông thể hiện một sự tôn kính đặc biệt, ông xúc động rơi nước mắt. Ông rời bữa tiệc, kiệt sức và khi đi nằm, bảo con gái là Macha: “Tâm hồn bố nặng nề lắm!”, nhưng ông ngủ yên lành. Những tháng sau, những buổi cãi vã với Sonia làm ông kiệt sức. Tháng chín 1909, ông đi Matxcova. Một đám đông đứng chật hai bên đường xe ông chạy qua và hoan hô ông. Khi xuống xe ở ga Cuôcxcơ, ông hầu như bị đè bẹp giữa đám đông ra đón trong sự bất lực của cánh sát; kinh hoàng, loạng choạng, hàm dưới run cầm cập, cuối cùng ông lên được toa tàu, ngồi phịch xuống ghế và nhắm mắt, kiệt sức nhưng sung sướng. Vài tiếng sau, ông bị ngất, mê sảng và lắp bắp; người ta nghĩ là ông sẽ chết. Nhưng không chịu khuất phục, ngày hôm sau, ông lên lưng ngựa, tiếp tục trở lại công việc sáng tác và thư tín. Ông viết cuốn truyện La Khodynka, và Lời nói đầu tác phẩm Những con đường đời. Ông trao đổi thư từ với Bernard Shaw, với Gandhi. Những mâu thuẫn trong cuộc đời, những cuộc cãi vã với Sonia trở nên không thể chịu nổi tới mức ông đi trốn. Đã từ lâu, ông ước mơ rời bỏ gia đình và của cải để sống cuộc sống khổ hạnh theo đòi hỏi của đạo lý ông theo đuổi. Quyết định ra đi ở lớp tuổi ông giả định một niềm say mê và một sức mạnh tâm hồn xứng đáng với một con người còn rất trẻ. Nhưng cơ thể ông là cơ thể một ông già; nó không chịu nổi những nỗi vất vả của cuộc hành trình và ông qua đời trong nhà một viên trưởng ga. Cả ông nữa, ông chỉ duy trì được sức khỏe và theo đuổi các hoạt động cho đến cùng nhờ một cuộc chiến đấu không ngừng chống bệnh tật và những hiện tượng suy yếu của tuổi tác.

Từ tuổi 60, Renoir sống trong tình trạng nửa bại liệt. Ông không còn đi lại được nữa. Bàn tay ông cứng đờ. Nhưng ông tiếp tục vẽ cho tới lúc qua đời, thọ 78 tuổi. Người ta nặn các tuýp màu lên bảng màu cho ông, buộc chặt vào cổ tay ông chiếc bút vẽ được giữ bằng một găng ngón và do ông điều khiển bằng cánh tay. Ông bảo: “Người ta không cần bàn tay để vẽ”. Ông đi dạo chơi ở nông thôn trong một chiếc phôtơi lăn, hoặc nếu đường quá dốc, thì nhờ người bê trên cánh tay đến những nơi ông ưa thích, ông làm việc kinh khủng; giữ nguyên khả năng sáng tạo. Ông có cảm giác tiến bộ không ngừng và vì vậy rất vui mừng. Nỗi ân hận duy nhất của ông, là thời gian làm ông phong phú với tư cách nghệ sĩ cũng đồng thời là thời gian dịch ông lại gần nấm mồ.

Năm 70 tuổi, Giovanni Papini vẫn còn mạnh khỏe. Ngày 9 tháng giêng 1950, ông viết thư cho một người bạn: “Tôi chưa tự mình cảm thấy cảnh già lão. Tôi luôn ham muốn học tập và ham muốn làm việc”. Đã từ lâu, ông miệt mài với hai cuốn sách mà ông cho là những cuốn sách quan trọng nhất đời mình: Lời Phán xét cuối cùng, mà năm 1945, ông đã viết xong 6.000 trang, và cuốn Quan hệ với con người, ông viết một cuốn sách về Michel-Ange và bắt đầu cuốn Quỷ sứ. Nhưng lúc ấy, ông bị bệnh xơ cứng cột bên teo cơ (sclérose latérale amyotrophique), thứ bệnh tất yếu dẫn tới liệt hành não (paralysie bulbaire) (nhưng chắc hẳn ông không biết). Là một người Cơ đốc giáo kính tín, ông cho đau khổ là một thứ giá trị tinh thần và phục tùng ý Chúa. Nhưng ông băn khoăn về hai công trình chưa hoàn thành: “Tôi cần đọc sách, đọc đi, đọc lại và cũng cần một cặp mắt mới, những ngày không ngủ, một nửa thế kỷ nửa để sống. Nhưng khốn thay, tôi hầu như bị mù lòa và hầu như hấp hối”. Ông đi lại hết sức khó khăn và rất mệt mỏi. Bệnh nặng thêm lên. “Ngày một mù thêm, một bất động thêm, một im lặng thêm... Tôi chết đi mỗi ngày một ít, từng liều lượng nhỏ một, theo công thức vi lượng đồng cân (formule homéopathique)”, ông không còn sử dụng được chân trái, rồi đến các ngón tay. Ông tâm sự: “Ý nghĩ không thể hoàn thành các tác phẩm đã bắt đầu làm tôi buồn bã”. Và quả vậy, ông không hoàn thành hai cuốn sách lớn. Đó là một công trình rất lớn, ông không thể biên soạn xong bằng cách đọc cho người ta chép. Ông chỉ đọc được đoạn cuối cuốn Quỷ sứ và những bài viết mang nhan đề Tiếng vang. Một trong những số bài viết ấy mang tên Hạnh phúc của những người bất hạnh, trong đó ông miêu tả tình trạng của ông và kể ra những lý do khiến ông không thể chịu nổi tình trạng ấy. Ông tuyên bố “Tôi luôn luôn mong muốn sự tuẫn đạo hơn là sự ngu xuẩn”, ông vẫn nói chuyện sôi nổi. Nhưng giọng ông mỗi ngày một thêm khó hiểu. Ông đặt ra một quy ước: ông gõ mặt bàn, một số tiếng gõ nào đó tương ứng với một chữ cái. Với một sự kiên nhẫn không thể tưởng tượng nổi, ông đọc từng chữ một. Ông yêu cầu đọc to lên cho ông nghe cho tới khi ông không còn hiểu nổi gì nữa.

Thái độ bướng bỉnh của Renoir, của Papini có nguồn gốc trong niềm say mê đốt cháy tâm can họ. Nhưng có những người khác, tuy ít dấn sâu vào công việc, vẫn kiên quyết chống lại sự suy tàn bằng ý thức nhân phẩm. Họ sống những ngày tháng cuối cùng như một sự thách thức. Đấy là chủ đề truyện Ông già và biển cả của Hemingway. Một lão ngư ra biển một mình câu được một con cá rất lớn và kiệt sức với công việc đánh bắt nó; ông đưa được nó lên bờ, nhưng không thể bảo vệ nó chống lại cá mập, và cuối cùng đành bỏ lại trên bờ biển một bộ xương trần trụi. Nhưng chẳng mấy quan trọng. Bản thân sự kiện có mục đích tự thân của nó: vấn đề đối với ông già là khước từ cuộc sống tựa cỏ cây (vie végétative) vốn là cuộc sống của phần lớn đồng loại ông và khẳng định cho tới cùng những giá trị mạnh mẽ của lòng dũng cảm và khả năng chịu đựng. Ông già đánh cá bảo: “Một con người có thể bị thủ tiêu nhưng không chịu bị đánh bại”. Hemingway tìm cách, bằng ngụ ngôn luân lý này, gạt bỏ những nỗi ám ảnh theo đuổi ông − mặc dù nó chẳng có mấy sức thuyết phục ông bắt đầu gặp khó khăn trong sáng tác, không còn có thể duy trì hình ảnh ông cố gắng suốt đời tự xây dựng về bản thân mình: sức sống dạt dào, nam tính mạnh mẽ. Ông nghĩ tới tự sát và cuối cùng dùng súng kết liễu cuộc đời.

Dưới những gương mặt ít mang tính sử thi hơn, người ta bắt gặp thái độ bướng bỉnh của ông lão ngư ở nhiều người già. Có những nhà thể thao già tiếp tục tham gia điền kinh, quần vợt, bóng đá, đua xe đạp, trong đó có người chơi tới tuổi 92. Nói chung, họ chỉ lập được những thành tích bình thường, nhưng họ quan tâm theo dõi tuổi tác của mình. Nhiều người sau khi nghỉ hưu đến sân vận động đều đặn hơn. Từ tuổi 60 hoạt động thể thao khiến hai phần ba số họ gặp bất trắc[9].

Nhưng họ không thấy khó khăn về mặt chức năng Thể thao không làm chậm lại quá trình lão hóa các cơ quan, nhưng góp phần làm chúng hoạt động tốt. Về mặt tinh thần, thái độ khăng khăng của các nhà thể thao già góp phần làm tăng sức khỏe, và những người xung quanh thường tìm cách làm họ nản chí, cần tôn trọng thái độ ấy. Giảm bớt quá nhiều hoạt động của mình dẫn tới sự giảm sút toàn thể con người. Các bà già ở Bah tiếp tục đội những vật nặng trên đầu, vì hiểu rõ điều đó. Người cao tuổi hiểu rằng khi phấn đấu chống lại sự suy tàn, họ làm chậm quá trình ấy lại. Họ hiểu rằng ánh mắt không thương xót của những người xung quanh cho sự suy yếu về thể chất của họ là bằng chứng của hiện tượng suy sút phổ biến mà từ tuổi già biểu thị. Họ muốn chứng minh cho những người khác và cho bản thân họ là họ vẫn là một con người.

Tinh thần và thể chất gắn bó chặt chẽ với nhau. Muốn làm được công việc đem một cơ thể đã bị biến đổi theo chiều xấu thích nghi trở lại với thế giới, thì phải duy trì lòng ham sống. Và ngược lại, sức khỏe tốt thúc đẩy sự duy trì những mối quan tâm về tinh thần và tình cảm. Thông thường, cơ thể và tinh thần cùng nhau “phát triển hay thoái hóa”. Nhưng không phải bao giờ cũng vậy. Sức khỏe La Fontaine tốt nhưng ông vẫn bị suy thoái về tinh thần; đôi khi một trí tuệ lớn vẫn tồn tại trong một cơ thể bị tàn phá. Hoặc cả hai đều bị suy thoái, nhưng theo những nhịp độ khác nhau: tinh thần tìm cách chống đỡ, nhưng bị hiện tượng thu teo của cơ thể chiến thắng, như trong trường hợp Swift. Lúc ấy, người già cảm thấy một cách bi thảm một thứ không thích ứng với bản thân mình. Alain cho rằng người ta chỉ muốn những gì có thể có được; nhưng đó là một thuyết duy lý quá giản đơn. Bi kịch của người già, thông thường là ở chỗ những gì họ muốn, họ đều không thể làm được. Họ quan niệm, họ dự kiến; nhưng đến khi thực hành, thì cơ thể chối từ; sự mệt mỏi làm tan niềm phấn chấn; họ tìm kiếm kỷ niệm trong một mớ hỗn độn; tư duy họ rời khỏi đối tượng nó nhằm từ trước. Lúc ấy, người ta cảm thấy tuổi già như một thứ bệnh tâm thần trong đó người ta kinh hãi thoát ra khỏi bản thân mình − dù không có bất trắc bệnh ký.

Những nhà đạo đức học vốn ca ngợi tuổi già vì lý do chính trị hay tư tưởng cho rằng tuổi già giải thoát cá nhân khỏi hình hài. Bằng một thứ bù trừ, cái bị cơ thể đánh mất, tinh thần lại được. Platon viết: “Cặp mắt của trí tuệ chỉ bắt đầu sắc sảo khi đôi mắt của cơ thể bắt đầu sút kém”. Sénèque thì bảo: “Tâm hồn sẽ ở độ tuổi tươi tốt và hân hoan khi không còn nhiều quan hệ với cơ thể nữa”. Và theo Joubert: “Những người tuổi rất cao, thì cơ thể trở nên thanh khiết”[10]. Khi bắt đầu không còn sức cường tráng, Tolstoï tự an ủi với những điều trái với sự thực (contre vérités): “Tiến bộ tinh thần của loài người là nhờ người già mà có những người già trở nên tốt hơn và khôn ngoan hơn”. Juliette tội nghiệp, lúc 71 tuổi, viết cho Hugo trong lúc muốn thuyết phục ông về tình yêu của bà: “Tất cả những gì mà tuổi già lấy mất của cơ thể tôi, thì tâm hồn tôi giành giật lại trong một sức thanh xuân bất tử và tình yêu rực rỡ”. Nhưng từ 1878, bị ung thư gậm nhấm, bà chỉ còn cảm thấy tuổi già là một sự suy sụp: “Tôi cố bíu lấy tình yêu của mình cũng chỉ vô ích, tôi cảm thấy rõ rệt tất cả mọi thứ đều tan tác ở mình: cuộc sống, ký ức, sức lực, lòng dũng cảm”.

Jouhandeau ca ngợi quá trình phong phú nội tâm mà ông cho là xảy ra sau khi cơ thể suy tàn. Cơ thể càng suy sụt, thì tâm hồn càng được nâng cao”. Như thế nào? Hướng tới cái gì? Ông không nói. Ông thuyết giáo sự nhẫn nhục nhân danh thứ mỹ học nào: Phạm vi ánh mắt giảm dần. Đối với chúng ta, cái chết đến từng bậc một, và trên trần gian này, chúng ta như đã tách khỏi nó. Chúng ta chớ vì thế mà bực tức một cách khiếm nhã”.

Những lời nói vô vị theo thuyết duy linh ấy là khiếm nhã nếu chúng ta xem xét cuộc sống thực tế của tuyệt đại đa số người già: chắc hẳn theo sau cái đói, cái rét và tật bệnh, không có một chút lợi nào về tinh thần. Dẫu sao, những lời nói ấy vẫn là những luận cứ không có một chút cơ sở nào. Và dù những người theo đạo Lão-mới (néo-taoiste) vốn cho tuổi già là một điều kiện cần cho tinh thần thánh (sainteté), nó vẫn không đủ. Cần sự tu luyện khổ hạnh và sự xuất thần bất tử. Kinh nghiệm phủ nhận triệt để quan niệm cho rằng tuổi tác dần tới một sự giải thoát về xác thịt, ở buổi bình mình của tuổi già, cơ thể vẫn có thể có sức lực ngày trước hay tìm thấy một thế cân bằng mới. Nhưng trải qua năm tháng, nó bị tàn phá, trở nên nặng nề, cản trở hoạt động của trí óc. Năm 1671, lúc mới 61 tuổi, Saint Evremond viết: “Hôm nay tinh thần tôi gắn bó chặt chẽ với cơ thể mình. Thực ra, như thế không phải vì niềm hứng thú của một mối quan hệ êm đềm; mà chính vì sự cần thiết chúng giúp đỡ lẫn nhau, nương tựa vào nhau”. Ngày 19 tháng ba 1943, Gide than vãn về “mọi thứ tật bệnh của tuổi già, khiến người già trở thành một con người thật khốn khổ. Hầu như không bao giờ trí tuệ tôi có thể làm mình quên thể xác của mình, và cái đó có hại cho công việc nhiều hơn, chứ không phải như người ta có thể nói”. Thực ra, cơ thể, với tư cách công cụ, trở thành trở lực; những cái “tuổi già đẹp” không tự thân mà có, không bao giờ; chúng thể hiện những thắng lợi liên tục và n thất bại được vượt qua.

***

Hiện tượng thanh khiết các nhà đạo đức học nói tới, đối với họ, chủ yếu là sự dập tắt bản năng tình dục: họ ca ngợi người cao tuổi thoát khỏi cảnh nô lệ ấy và, qua đó, có được tâm hồn thanh thản. Trong một khúc bi thương nổi tiếng, nhà thơ Xcôtlen Robert Burnes miêu tả một cặp vợ chồng già lý tưởng, mọi ham muốn xác thịt đã được dập tắt. Hai vợ chồng “đã từng leo bên nhau ngọn đồi cuộc sống và trước kia đã từng hưởng những giờ diễm phúc”, giờ đây, họ phải “cùng nhau theo tiếp con đường dẫn tới đích cuộc hành trình, bước chân không còn vững chắc, nhưng tay nắm chặt tay”. Công thức sáo mòn này được khắc sâu trong lòng thanh niên và những người tráng niên, vì họ từng bắt gặp nó nhiều vô kể trong những cuốn sách buổi thơ ấu, và lòng tôn kính ông bà họ thuyết phục họ về chân lý của nó. Ý nghĩ quan hệ tình dục hay cảnh bạo lực giữa những người cao tuổi khiến người ta công phẫn. Nhưng cũng có một truyền thống hoàn toàn khác.

Từ ngữ “ông già tà dâm” là một lời sáo trong dân gian. Qua văn học và nhất là hội họa, câu chuyện Suzanne và hai ông già, có giá trị một huyền thoại. Hài kịch không ngừng lặp đi lặp lại đề tài ông già si mê. Chúng ta sẽ thấy là truyền thuyết trào phúng này gần chân lý hơn so với những diễn từ giáo huấn của những người duy tâm thích miêu tả, tuổi già như thế nào thì miêu tả như thế ấy.

Ở cả hai giới nam, nữ, xung năng dục tình (pulsion sexuelle) nằm ở giới hạn của tâm thần thân thể (psychosomatique); người ta không biết chính xác nó do cơ thể quy định ra sao. Điều người ta nhận thấy − như chúng tôi đã nói ở phần trên -, là hiện tượng thoái triển các tuyến sinh dục, gắn liền với quá trình già lão, kéo theo sự giảm sút, thậm chí mất hẳn chức năng sinh dục. Phản xạ với các yếu tố dục tình ít hơn, chậm hơn hoặc không có, chủ thể đạt tới giai đoạn cực khoái (orgasme) khó khăn hoặc không thể đạt tới được; người đàn ông thấy khả năng cương cứng (érection) giảm bớt hay mất hẳn.

Nhưng Freud chứng minh rằng bản năng giới tính không phải là sinh dục: dục năng (libido) không phải là một bản năng, nghĩa là một hành vi có sẵn từ trước, với một đối tượng và một mục tiêu cố định. Chính năng lượng được dùng vào những sự biến đổi của xung năng dục tình đối với đối tượng, mục tiêu của nó, và đối với nguồn gốc kích thích. Nó có thể tăng, giảm, chuyển dịch, ở tuổi thơ, bản năng giới tính mang tính chất đa hình (polymorphe), không tập trung vào cơ quan sinh dục. “Chỉ sau khi kết thúc một quá trình chuyển biến phức tạp và bấp bênh, xung năng dục tình mới được tổ chức dưới ảnh hưởng của tính trội của khả năng sinh dục, và lúc ấy tìm thấy lại tính cố định và tính mục đích rõ rệt của bản năng[11]. Từ đó, có thể kết luận ngay rằng một cá nhân tuy chức năng sinh dục đã giảm sút hay mất hẳn, nhưng không phải vì vậy mà vô tính (asexué): đó là một con người hữu tính (sexué) − và thậm chí người bị thiến hoạn và người bất lực vẫn là hữu tính, người đó có thể thực hiện bản năng giới tính của mình mặc dù một sự cắt xẻo nào đấy. Theo Sartre, có một lối bản năng giới tính theo kiểu không được thỏa mãn cũng như theo kiểu được thỏa mãn[12]: nó chỉ biến mất cùng với cái chết. Sở dĩ như vậy là vì nó cũng là một cái gì khác một tập hợp phản xạ sinh ra một thứ khảm ghép (mosaique) các cảm xúc và hình ảnh lại với nhau. Đó là một tính ý đồ (intentionnalité) tồn tại trong cơ thể, nhằm vào những cơ thể khác và kết hợp động tác chung của sự sống. Nó tồn tại trên thế giới và tạo cho thế giới một phạm vi dục tình. Băn khoăn về bản năng giới tính của người già, tức là tự hỏi khi tính trội của khả năng sinh dục không còn trong tổ chức giới tính thì mối quan hệ của con người với bản thân mình, với người khác, với thế giới sẽ như thế nào. Tất nhiên sẽ là phi lý nếu giả định có hiện tượng thoái lui đơn thuần về bản năng giới tính của trẻ em. Không bao giờ, bất cứ trên bình diện nào, người già “rơi trở lại vào tuổi thơ”, vì tuổi thơ được xác định bởi sự chuyển động đi lên. Mặt khác, bản năng giới tính của tuổi thơ tự đi tìm kiếm bản thân nó. Còn bản năng giới tính của người già thì giữ lại kỷ niệm về bản năng ấy ở tuổi trưởng thành của mình. Cuối cùng, các yếu tố xã hội là triệt để khác nhau giữa tuổi trẻ và tuổi già.

Hoạt động tình dục có rất nhiều mục đích. Chúng nhằm giải quyết tình hình căng thẳng do xung năng dục tình gây nên và mang tính chất dữ dội của một nhu cầu − nhất là ở tuổi thanh niên − về sau, trừ trường hợp phải chịu trên lĩnh vực này một sự tước đoạt ngặt nghèo, cá nhân tìm kiếm một niềm hứng thú tích cực hơn là một sự giải thoát, và đạt tới hứng thú này bằng niềm cực khoái; trước và sau hiện tượng này là một loạt cảm xúc, hình ảnh, huyền thoại tạo cho chủ thể những “niềm vui thích sơ bộ”, kết quả của sự phát ra những “xung năng bộ phận” cắm sâu từ tuổi trẻ thơ, và đối với chủ thể, chúng có thể có giá trị bằng hay hơn bản thân niềm cực khoái. Việc tìm kiếm hứng thú này ít khi chỉ là việc thực hiện đơn thuần một chức năng: thông thường đó là một bước phiêu lưu trong đó mỗi bên đối tác thực hiện cuộc sống của mình và cuộc sống của người kia một cách đặc biệt; trong ham muốn, rối loạn, ý thức hình thành để nắm bắt đối phương với tư cách cơ thể sao cho làm mê hoặc và chiếm đoạt nó; ở đây, có hai sự hiện thân tương hỗ và biến đổi thế giới thành thế giới dục vọng. Ý muốn chiếm hữu tất yếu thất bại nếu đối phương vẫn là chủ thể; nhưng trước khi kết thúc, tấn kịch về sự tương hỗ diễn ra trong sự ôm ấp dưới một trong những hình thức cao nhất và có ý nghĩa nhất của nó. Nếu mang bộ mặt một cuộc đấu tranh thì nó làm nảy sinh oán hờn; thông thường, nó bao hàm một sự đồng lõa thiên về sự âu yếm. Đối với một cặp yêu nhau một tình yêu trong đó không còn khoảng cách giữa “cái ta” và đối tác, thì bản thân sự thất bại đã được khắc phục.

Vì trong sự ôm ấp vì tình yêu, chủ thể tồn tại với tư cách cơ thể làm mê hoặc, nên có một mối quan hệ nhất định với bản thân mình về phương diện tự yêu mình. Những ưu điểm nam tính hay nữ tính của chủ thể được khẳng định, thừa nhận: chủ thể cảm thấy mình có giá trị. Có khi mối quan tâm tới sự đề cao giá trị này chỉ đạo toàn bộ hoạt động tình ái; nó trở thành một ý đồ cám dỗ thường xuyên, một sự khẳng định liên tục sức mạnh nam tính, sự quyến rũ nữ tính: sự hứng khởi của nhân vật mình nhận đóng vai.

Chúng ta hiểu được điều đó: những niềm thỏa mãn của một cá nhân đối với hoạt động tình dục của mình rất đa dạng và phong phú. Dù tìm kiếm trước hết lạc thú, hay sự thay hình đổi dạng của thế giới bằng dục vọng, hay một sự thể hiện bản thân, hay nhằm cùng một lúc tất cả những mục đích ấy, thì chúng ta đều hiểu rằng đàn ông hay đàn bà đều không muốn khước từ những thứ đó. Theo quan điểm của các nhà đạo đức học muốn tuổi già phải trong trắng, người ta không thể nuối tiếc những lạc thú mà người ta không ham muốn nữa. Đó là một cách nhìn rất thiển cận. Quả là thông thường, ham muốn không được đặt ra một cách tự thân: người ta ham muốn một sự hưởng thụ hay một cơ thể nhất định. Nhưng khi nó không còn xuất hiện một cách bột phát nữa, thì người ta có thể luyến tiếc sự tiêu vong của nó. Người già thường muốn có ham muốn, vì luyến tiếc những kinh nghiệm không thể nào thay thế nổi, vì vẫn gắn bó với thế giới dục tình từng trải qua thời gian thanh niên hay tráng niên: qua dục vọng, họ làm sống lại những màu sắc đã nhạt phai của những thời ấy.Và cũng chính qua dục vọng, họ cảm thấy sự trọn vẹn của mình. Chúng ta cầu mong sức thanh xuân vĩnh hằng và nó bao hàm sự sống sót của dục năng. Một số người tìm cách chống lại hiện tượng thoái triển hoạt động sinh dục (involution génitale) bằng các vị thuốc[13]. Những người khác, trong lúc vẫn chịu chấp nhận hiện tượng ấy, tìm cách tự khẳng định mình là những kẻ hữu tính bằng cách này hay cách khác.

Thái độ bướng bỉnh chỉ bắt gặp ở những cá nhân đánh giá bản năng giới tính một cách tích cực. Những người chỉ có hoạt động giới tính một cách không hứng thú, do những mặc cảm cắm sâu từ buổi thiếu thời thì tìm cách viện cớ tuổi tác để khước từ. Tôi có biết một bà già, thời thanh xuân xin những chứng chỉ sức khỏe để tránh “khổ dịch của quan hệ vợ chồng”, về già, số năm tháng là một cái cớ thuận tiện hơn. Nếu bất lực một nửa, thờ ơ, hay nếu hành vi tình dục làm họ khiếp hãi, thì người đàn ông sẽ được nhẹ nhõm khi có thể ẩn náu trong một trạng thái trinh khiết mà từ nay họ cho là bình thường.

Những người có một cuộc sống tình dục hạnh phúc có thể có những lý do để không kéo dài cuộc sống ấy. Một trong những lý do ấy, là mối quan hệ tự yêu mình với chính bản thân họ. Sự chán ghét cơ thể của chính mình có những hình thái khác nhau ở người đàn ông − và ở người đàn bà, nhưng tuổi tác có thể khiến họ chán ghét và lúc ấy, họ không muốn để sự chán ghét ấy tồn tại đối với một người khác[14]. Tuy nhiên có ảnh hưởng qua lại giữa hình ảnh bản thân với hoạt động tình dục: khi được yêu, cá nhân tự cảm thấy mình đáng yêu và không ngập ngừng trong tình yêu; nhưng thông thường, họ chỉ được yêu nếu tìm cách quyến rũ và một hình ảnh tự thân bất lợi khiến họ không có ý định quyến rũ nữa; thế là hình thành cái vòng luẩn quẩn ngăn cản họ có quan hệ tình dục.

Một trở lực khác, là sức ép của dư luận. Người cao tuổi tuân theo cái lý tưởng theo quy ước do người ta đề xướng. Họ sợ sự phẫn nộ hay vẻ lố bịch không thôi. Họ trở thành nô lệ của dư luận. Họ chấp nhận trong thâm tâm những mệnh lệnh về sự đoan trang, sự trong trắng do xã hội áp đặt. Bản thân dục vọng của họ làm họ xấu hổ: họ không muốn là một ông già tà dâm, một bà già phóng đãng đối với chính bản thân mình. Họ chống lại những xung năng dục tình tới mức dồn nén chúng lại vào trong cái vô thức[15].

Như chúng ta có thể hình dung một cách tiên nghiệm, vì sự khác biệt về số phận sinh học và quy chế xã hội của họ, trường hợp của nam giới khác xa trường hợp của nữ giới, về mặt sinh học, đàn ông chịu thiệt thòi nhiều nhất; nhưng về mặt xã hội, đàn bà chịu bất lợi vì là đối tượng của tình ái.

Người ta không nhận rõ hành vi của cả đôi bên. Nó từng là đối tượng của một số cuộc điều tra dùng làm cơ sở cho một số công trình thống kê. Giá trị những câu trả lời người điều tra thu nhận được, bao giờ cũng có thể bàn cãi. Và trong lĩnh vực này, khái niệm bình quân không có mấy ý nghĩa. Nhưng trong phụ lục, tôi vẫn nêu lên những câu trả lời tôi đã xem xét và có giữ lại một vài điều chỉ dẫn[16].

Đối với nam giới, các số liệu thống kê − như thường xảy ra − chỉ khẳng định những điều mà ai cũng biết: tần số giao hợp giảm bớt theo tuổi tác. Sự kiện này gắn liền với hiện tượng thoái triển cơ quan sinh dục, kéo theo sự suy yếu dục năng. Nhưng yếu tố sinh lý học không phải là yếu tố duy nhất có ảnh hưởng. Có những sự khác biệt rất lớn về hành vi của cá nhân: có người trở nên bất lực ở tuổi 60, và có người trên 80 vẫn rất năng động về mặt tình dục. Cần tìm xem do đâu có những sự khác biệt này.

Yếu tố đầu tiên mà tầm quan trọng hiển hiện ra trước mắt là yếu tố hộ tịch (état civill) của chủ thể. Tần số giao hợp ở những người có vợ, có chồng cao hơn nhiều so với những người độc thân và những người góa chồng, góa vợ. Đối với những người thứ nhất, sự gần gũi làm nảy sinh những đòi hỏi về tình dục; thói quen, sự đồng tình thúc đẩy sự thỏa mãn những yêu cầu ấy. Những “trở lực tâm lý” dễ dàng khắc phục hơn nhiều. Bức tường đời sống riêng bảo vệ ông chồng già chống lại dư luận; vả lại, dư luận ủng hộ những mối tình hợp pháp hơn là phi pháp, ông ta cảm thấy ít nguy hiểm hơn một người khác trong hình ảnh mình. Cần hiểu ở đây cái từ hình ảnh này có nghĩa ra sao. Trong lúc những người phụ nữ − khách thể (femme objet), từ thuở nhỏ, đồng nhất hóa bản thân với toàn bộ hình ảnh cơ thể mình, thì chú bé coi dương vật của mình như là một bản thân mình thứ hai (alter ego): suốt đời, người đàn ông tự nhận biết mình qua dương vật của mình và cảm thấy mình đang gặp bước hiểm nghèo. Chấn thương tâm thần vì lòng tự yêu mình (traumatisme narcissiste) mà họ lo sợ, là sự sa sút của cơ quan sinh dục: không thể đạt được sự cương cứng, duy trì nó và thỏa mãn người bạn tình. Nỗi sợ hãi này có phần ít quan ngại hơn trong cuộc sống vợ chồng. Chủ thể có thể tự do lựa chọn lúc làm tình. Có thể dễ dàng bỏ qua một ý đồ không thành công. Mối thân tình vợ chồng khiến sự đánh giá của người bạn đời ít đáng sợ hơn. Vì ít lo lắng hơn, nên người đàn ông có vợ ít bị ức chế so với một người khác. Vì vậy, nhiều cặp vợ chồng tuổi rất cao vẫn duy trì hoạt động tình dục: những sự quan sát của các nhà xã hội học khẳng định những cuộc điều tra tôi kể lại.

Tuy vậy, khá nhiều người đàn ông có gia đình chỉ còn những hoạt động rất thưa thớt hay hoàn toàn không còn. Nếu hiện tượng thoái triển tình dục xảy ra sớm, thì thường là do những nguyên nhân xa lạ đối với bản năng giới tính: sự mệt mỏi về cơ thể hay tinh thần, những mối lo nghĩ, tật bệnh hoặc, đối với một số chủ thể, ăn uống quá mức. Về mặt tình dục, người ta biết rằng dù còn trẻ, người đàn ông cảm thấy thay đổi đối tác: sự đơn điệu giết chết ham muốn ở họ. Lớn tuổi, họ chán ngán về người bạn đời quá quen thuộc, nhất là vì những người này đã già và không còn khơi gợi đối với họ nữa. Khi có thể, nhiều người đàn ông lớn tuổi tìm thấy lại sức cường tráng khi thay đổi đối tác cũ bằng một người mới mà thông thường họ chọn lựa, trẻ hơn.

Hoàn cảnh góa vợ thường gây nên hiện tượng chấn thương tâm thần khiến người đàn ông tránh hoạt động tình dục trong một thời gian tương đối dài hay vĩnh viễn. Những người đàn ông góa vợ hay độc thân tìm kiếm lối thoát cho dục năng của họ khó khăn hơn nhiều so với những người có gia đình. Phần đông đã mất đi khả năng quyến rũ: nếu tìm bước phiêu lưu họ dễ bị thất bại. Và họ do dự thử xem. Đạo đức xã hội cho hành vi ngông cuồng của người già là đáng xấu hổ hay lố bịch. Không hề có gì bảo vệ họ chống lại nỗi kinh hoàng thất bại. Còn lại những cuộc tình mua bán được; nhiều người suốt đời ghê tởm chúng. Nhưng một vài người lại thực hiện chúng, hoặc đến với gái đĩ, hoặc có quan hệ với những phụ nữ được họ giúp đỡ về tài chính. Việc lựa chọn của họ − kiêng ky hay hoạt động − phụ thuộc vào thế cân bằng giữa cường lực của sự thôi thúc và sức mạnh cưỡng lại.

Một giải pháp được nhiều người sử dụng là thủ dâm (onanisme). Một phần tư số người được tờ Sexology (Giới tính học) hỏi, cho biết là họ dùng thủ pháp này từ lâu hay từ tuổi 60: như vậy, hành động này đến với họ trong quá trình già lão. Các tài liệu thống kê, qua nhiều nguồn, cho biết ngay trong số những người đàn ông có vợ, nhiều người cũng vẫn sử dụng phương pháp ấy. Giao hợp là một hoạt động phức tạp và và khó khăn hơn thủ dâm nhiều, vì là một quan hệ với người thứ hai. Chắc hẳn, cũng có nhiều người đàn ông lớn tuổi thích ảo ảnh của họ hơn là cơ thể tàn tạ của người bạn đời. Và có khi do những mặc cảm cũ, hoặc vì ý thức về tuổi tác, người vợ chối từ. Lúc đó, thủ dâm là lối thoát thuận tiện nhất.

Thử tìm xem đối với người đàn ông lớn tuổi, người phụ nữ ở lứa tuổi nào là khêu gợi hơn hết, chắc hẳn là điều thú vị. Nhiều người mong muốn người này rất trẻ; nếu không tính đến chuyện tiền bạc, thì có thể nguyện vọng của họ được thỏa mãn vì có số phụ nữ trẻ thích người già. Những người đàn ông lớn tuổi khác chỉ chú ý tới những phụ nữ từng trải: những người trẻ là vô nghĩa đối với họ. Những người khác nữa cảm thấy bối rối, khiếm nhã hay lố bịch bên cạnh một phụ nữ quá trẻ; họ có ý thức chẳng có một chút thích thú nào về tuổi tác của mình. Sự lựa chọn của họ phụ thuộc vừa vào điều họ mong chờ ở tình yêu, vừa vào nhận thức về chính bản thân mình.

Hoàn cảnh xã hội ảnh hưởng tới hoạt động tình dục của chủ thể. Nó tồn tại ở người lao động chân tay lâu dài hơn so với người trí thức; ở người mức sống thấp lâu dài hơn so với những người thuộc các tầng lớp khá giả. Công nhân, nông dân có dục vọng trực tiếp hơn, ít lệ thuộc vào các huyền thoại tình dục hơn so với những người tư sản; hình hài các bà vợ tàn tạ nhanh nhưng họ vẫn tiếp tục làm tình; họ cho những bà vợ già của mình ít bị thoái hóa hơn so với những người có quyền có thế. Mặt khác, họ ít tự mãn hơn giới viên chức. Và họ ít bị ràng buộc hơn bởi sự phê phán của xã hội. Càng ở bậc thang xã hội thấp, thì người ta càng thờ ơ với dư luận xã hội. Những người già sống ngoài lề các ước lệ − đàn ông và đàn bà lang thang, những người ở trong nhà dưỡng lão − ngủ chung với nhau không ngượng ngùng, ngay trước mặt những người khác.

Cuối cùng, đời sống tình dục càng phong phú và hạnh phúc thì càng tồn tại lâu bền. Nếu đề cao đời sống ấy vì lòng tự yêu mến thì người ta chấm dứt nó khi không còn tự ngắm mình một cách mãn nguyện nữa trong ánh mắt người bạn tình của mình. Nếu muốn khẳng định cường lực hay khả năng quyến rũ của mình, hay muốn chiến thắng tình địch, thì đôi khi, họ bằng lòng cho tuổi tác là một lý do để nghỉ ngơi. Nhưng nếu hoạt động tình dục của họ là tự phát và vui vẻ, thì họ sẵn sàng theo đuổi chúng cho tới lúc kiệt sức.

Tuy nhiên, người lớn tuổi không tìm thấy trong hành vi giao hợp một niềm hứng thú mạnh mẽ như người trẻ vì hai giai đoạn xuất tinh rút lại chỉ còn một; họ không có cái cảm giác thống thiết đánh dấu sự chuyển dịch từ giai đoạn thứ nhất sang giai đoạn thứ hai; và cũng không có cảm giác hoan hỉ của một sự phóng ra, một sự bùng nổ: đó là một trong những huyền thuyết tạo nên giá trị của hành vi tình dục của nam giới. Người đàn ông già, dù còn có thể có một hoạt động bình thường, vẫn thường tìm kiếm những sự thỏa mãn gián tiếp, nhất là nếu người đó bất lực. Họ thích đọc sách tình ái, nhất là các công trình nghệ thuật phóng đãng, gặp gỡ phụ nữ trẻ, thích những sự tiếp xúc lén lút. Những sự lệch lạc nay là dễ hiểu. Nói đúng ra, Freud đã chứng minh rằng không có bản năng giới tính “bình thường”; bao giờ nó cũng mang tính chất “đồi bại”, khi nó không thoát ra khỏi nguồn gốc khiến nó tìm kiếm một sự thỏa mãn, không phải trong một hoạt động đặc trưng mà là trong việc “có được một niềm hứng thú” gắn liền với những chức năng phụ thuộc những xung năng khác. Cái nhìn và những sự mơn trớn giữ một vai trò quan trọng trong giao hợp.

Riêng cá nhân tôi có biết một trường hợp kéo dài sinh hoạt tình dục ở người già và thái độ phản ứng của con cái họ. Ông Durand vốn là một giáo sư sử học, có vợ, có nhiều con và cháu. Ông vốn là một người đàn ông đẹp trai, tự hào về dáng dấp của mình, rất được phụ nữ yêu mến, và đặc biệt các nữ sinh. Vì thờ ơ, bà vợ ít nhiều làm ngơ đối với những mối quan hệ ấy. Một trong những cô học trò cũ của ông, nữ giáo viên và độc thân, cô G., là người tình của ông lúc ông 65 tuổi. Người ta thì thầm trong gia đình là trông thấy họ cùng nhau vào khách sạn. Cô G, được bổ nhiệm sang Angiéri. Khi cô về nước, ông Durand 85 tuổi. Vợ ông vừa mất và ông mất phương hướng vì chính bà là người quản lý gia đình. Bà con gái ông, 50 tuổi, rất yêu quý bố, ngày nào cũng tới thăm ông, tìm cho ông một người giúp việc tận tụy bà ta quen biết từ lâu; người này đến ở trong căn hộ ông. Ông vẫn hoàn toàn sáng suốt: khi mời các học sinh cũ tới nhà − và thường là như vậy − ông tỏ ra sắc sảo. Về thể chất, ông không tàn tật nhưng chân bị yếu; đi trên đường phố, ông sợ bị ngã, phải có người đỡ cánh tay. Trước kia, ông vốn hào phóng và ít quan tâm tới tiền bạc. Trở về già, ông trở nên hà tiện và hay lo sợ. Là tác giả một vài cuốn sách giáo khoa bán khá chạy, ông nghi ngờ nhà xuất bản ăn cắp của mình. Ông lĩnh lương hưu, nhưng không thể hiểu thế nào là một khoản thu nhập đều đặn nên phàn nàn một số tháng “xấu”, hoan hỷ khi có tháng “tốt” trong lúc số tiền trước sau vẫn như nhau. Ông bị táo bón và hết sức coi trọng các chức năng đường ruột của mình. Ông luôn luôn nói về chuyện đó. 85 tuổi, ông có thói quen tuyên bố vào buổi tối: “Hôm nay, thế là một ngày tốt đẹp”. Hoặc trái lại, vừa thở dài vừa nói: “Một ngày tồi tệ”, tùy theo ngày hôm ấy ông có đi ngoài được hay không. Trước kia, ông cùng bà vợ nghỉ hè ở nhà các anh em ruột hay anh em họ. Ông tỏ ra cực kỳ kiêu hãnh. Nay ông đến ở với một người con trai trong mùa hè và có cảm giác mình là gánh nặng cho họ. Sự lệ thuộc này làm ông tủi hờn. Ông nuôi mối hận thù thực sự đối với hai vợ chồng người con cả.

Từ ngày trở về Pháp, cô G. Hầu như sống suốt ngày bên ông, trừ những lúc bà con gái tới thăm ông. Bà giúp việc cho ông biết là cô G. Thường thực hiện việc thủ dâm cho ông; còn ông thì không đụng tới cô ta. Buổi tối, sau khi đưa ông lên giường, cô ta chào tạm biệt trong lúc vỗ một cái khẽ vào mông ông.

Tình hình kéo dài như thế trong mấy năm. Ông già ngày một ghét thêm các con trai. Một mùa hè, ở nhà người con trai cả, trong lúc thụt đường ruột, ông cố tình làm cho bẩn tường. Một lần khác, giả vờ nhầm lẫn, ông tiểu vào một chiếc tủ trong hốc tường. Ở Paris, vào khoảng 90 tuổi, ông bị những cơn rối loạn. Ông định nhảy qua cửa sổ hai ba bận. Gia đình cho là những nguyên nhân những cơn rối loạn này là những sự thái quá về tình dục. Họ họp gia đình. Theo bà người ở, thì cô G. Muốn đưa ông già về nhà cô. Người con trai quyết định “bắt cóc” ông. Ông được đưa tới nhà bà con gái, ở trong một căn buồng tầng trệt, ngoảnh ra một khu vườn. Bà người ở chăm sóc ông. Sau cuộc chuyển cư và cách lý bắt buộc này, ông cụ sống thêm một năm. Ông mất trí nhớ và hoàn toàn lẩm cẩm. Không bao giờ ông phản bác trực tiếp chống lại sự áp đặt của con cái. Thỉnh thoảng ông giả vờ kinh ngạc: “Đêm qua, bố đi du lịch. Lạ lắm... Bố rời bỏ căn hộ mình ở và tìm thấy một căn hộ khác giống hệt...” Ông bảo bà con gái: “Cảm ơn con đã sắp xếp cho bố một căn hộ giống hệt căn hộ của bố”. (Thực ra không hề giống tí nào). Ông tìm cách gặp lại cô G. Một hôm, ông đưa một nghìn phrăng cho người con trai bà ở: “Năm ngoái, có một bà dễ thương lắm. Cậu không biết tên bà ấy hả?” Và một cách vờ vĩnh, ông cũng tìm cách trả thù những người xung quanh. Càng ngày ông càng quan tâm tới chức năng bài tiết của mình. Một hôm, ông hỏi một bà em họ năm mươi tuổi − chắc hẳn một cách vờ vĩnh -: “Thế nào, cô em, cô làm thế nào khi đi cầu? Cô ngồi hả? − Phải, bà em họ đáp, mặt đỏ bừng,- Đúng, rồi sao nữa? Cô rặn... Rồi sau đó? Cô chùi?...” Ông vẫn chú ý tới chuyện tình dục. Ông kể lại là con gái ông tiếp một người tình. Một hôm, giả vờ không nhận ra cô, ông mời: “Này, cô bé hai chúng ta cùng nhau chơi được chứ?” Ông lợi dụng thói lẩm cẩm để trả thù gia đình. Nhưng cũng có sự thật là đầu óc ông lộn xộn. Ông không còn biết mình là ai nữa và ông bịa những câu chuyện huyễn hoặc; ông kể lại những cuộc du lịch tối hôm trước hay tối hôm trước nữa. Một năm sau, ông bị gãy xương đùi và bốn mươi tám tiếng sau thì qua đời.

Cô G. Tìm cách biết được mộ ông. Cô ta đến nghĩa trang làng và nằm dài trên mộ hai mươi bốn tiếng.

Chúng tôi có khá nhiều bằng chứng về sinh hoạt tình dục của những người đàn ông lớn tuổi. Nó phụ thuộc vào cuộc sống ngày trước và cả thái độ của họ đối với tuổi già nói chung và đặc biệt là đối với hình ảnh của họ. Như chúng ta đã biết, Chateaubriand ghét gương mặt ngày trước của ông tới mức cấm không cho người ta vẽ chân dung mình. Trong phần đầu cuốn Tình yêu và tuổi già − những tiếng hát buồn bã - ông sáng tác lúc 61 tuổi, chắc hẳn cho người phụ nữ miền Nam nước Pháp (l’Occitanienne) -, ông khước từ những lời tỏ tình âu yếm của một thiếu phụ: “Nếu cô bảo yêu tôi như một người cha, thì cô làm tôi kinh hoàng; nếu cô cho là yêu tôi như một người tình, thì tôi không thể tin. Tôi cho mỗi chàng trai là một tình địch được yêu mến hơn tôi. Thái độ kính trọng của cô làm tôi cảm nhận tuổi tác của mình, những sự mơn trớn của cô sẽ làm tôi ghen tuông hết sức phi lý...” “Già đi trên trần thế mà không hề mất đi những ước mơ, những điều cuồng dại, những nỗi buồn mơ hồ của mình, luôn luôn tìm kiếm điều không thể tìm thấy, và liên kết vào những nỗi đau cũ những nỗi thất vọng của kinh nghiệm, nỗi cô đơn trong ham muốn, niềm sầu tủi của trái tim, sự hắt hủi của tuổi tác, phải chăng đó không phải là quan niệm một cực hình mà những con quỷ trong thân hình tôi chưa đặt ra trong khu vực những nỗi đau vĩnh hằng?”.

Trái lại, mãn nguyện, ở tuổi 65, với vị trí của mình trên thế giới, Goethe tự xét đoán mình một cách thú vị. Đi du lịch tới Wiesbaden, xứ sở thời thanh xuân của mình, ông trông thấy dọc đường một cầu vồng vẫn giữ màu trắng trong sương mù. Ông viết:

“Thế đấy, hỡi ông già vui tính

Xin ông chớ sầu não làm chi;

Dù mái tóc ông đã bạc trắng

Ông vẫn có thể nói lời: tôi yêu”.

Tuy khí chất lạnh lẽo − với một thành tố luyến ái đồng giới quan trọng − ông vẫn luôn luôn dành một vị trí lớn cho tình yêu; trong vở Faust, nhân vật trẻ lại một phần để có thể lại đến với tình yêu; ngược lại, Goethe chờ đợi ở tình yêu một sự đổi mới tương tự sự đổi mới của con rắn lột lớp da cũ ra; là “ông già vui tính”, ông cần một niềm đam mê mới để sưởi ấm dòng máu. Ông gặp gỡ niềm đam mê này ở Wiesbaden: Willemer, chủ ngân hàng, bạn ông, giới thiệu với ông cô vợ trẻ, 30 tuổi, là Marianne ông ta vừa mới kết hôn. Đẹp, sắc sảo, bà say mê ca ngợi Goethe và xin ông ký tên vào những bài thơ hay bà sáng tác cạnh ông. Ông sẵn sàng vào cuộc, rồi bị cuốn hút và, như ông từng mong ước, ông nghĩ mình tìm thấy lại một sức thanh xuân mới. Một năm sau, ông trở lại gia đình Willemer; nhưng niềm đam mê của Marianne làm ông khiếp hãi; ông chia tay và không bao giờ quay trở lại. Họ thư từ cho nhau một thời kỳ dài. Cuộc phiêu lưu này là nguồn cảm hứng cho ông viết cuốn “sách Suleika” khúc trung tâm của tập Thơ trữ tình.

Hành vi của ông ít thận trọng hơn nhiều khi, ở tuổi 72, tại Marienbat, ông say mê Ulrique, cô gái 17 đẹp rực rỡ. Trong năm đầu, vào năm 1821, ông chỉ chuyện phiếm với nàng, mang hoa tới cho nàng. Những năm sau, hầu như ông luôn luôn ở cạnh nàng, tìm cách đoán trước mọi ý muốn của nàng: “Cô bằng lòng chứ, cô gái bé bỏng của tôi?” − ông hỏi, vẻ băn khoăn −. Ông bỗng say mê bà Szymanowska, một nghệ sĩ pianô Ba Lan, nổi tiếng, thanh lịch và rất đẹp; nhưng chẳng bao lâu sau, ông lại trở lại với Ulrique. Trong thư gửi cho bà mẹ cô gái, ông viết: “Tôi thấy nàng qua hàng trăm thái độ khác nhau, và mỗi lần là một niềm vui mới”. Dần dà, niềm say mê của ông thêm mãnh liệt; ông muốn kết hôn với nàng − ông hỏi ý kiến thầy thuốc xem tuổi ông, có thể nên nghĩ tới chuyện kết hôn không. Đại công tước Charles-Auguste cầu hôn Ulrique cho ông. Goethe không nhận được câu trả lời ngay, ông cùng với gia đình nàng tới Carlsbat và dự lễ sinh nhật của nàng. Nhưng, vài hôm sau, chia tay họ, ông biết những lời tạm biệt cũng là những lời vĩnh biệt. Trong cỗ xe trên đường về, ông viết một bài thơ tuyệt vọng. Theo ông, bạn hữu cũng như sách vở không thể an ủi mình: “Vũ trụ không còn nữa đối với ta và bản thân ta cũng không còn nữa, tuy tới nay, ta là người được thánh thần ưu đãi. Họ đã thử thách ta, đã cử Pandore đến với ta, nàng vô cùng phong phú về của cải, nhưng cũng đầy rẫy những nỗi hiểm nguy, họ đã đẩy ta tới đôi môi hào hiệp của nàng. Nhưng giờ đây họ chia rẽ ta, bắt ta chịu cảnh hư vô”. Con trai, con dâu làm tình làm tội ông: họ lo sợ cho phần thừa kế của mình. Ông có niềm an ủi được gặp lại Szymanowska tới Weimar tổ chức một buổi hòa nhạc. Hôm bà ra đi, vào lúc xe ngựa lên đường, ông kêu vang: “Chạy nhanh lên, đưa nàng lại cho ta!”. Bà quay trở lại và ông siết chặt bà vào lòng, và khóc, không nói nửa lời: ông vĩnh biệt tình yêu, tuổi trẻ. Ông ngã bệnh, hay ít nhất cũng nằm trên giường bệnh, có lẽ để trốn tránh cảnh náo loạn trong gia đình, vì dự định hôn nhân vẫn chưa bị bỏ hẳn. Zelter, bạn ông, tới thăm và đọc to cho ông nghe ba lần liền, khúc bi thương ông sáng tác do sự khước từ của Ulrique. Ông chịu ngồi dậy và nhanh chóng khỏi bệnh. Ông đưa bài thơ vào một thi tập ông gọi là Thơ bộ ba về sự đam mê (Trilogie de la passion). Nhưng từ ấy, phụ nữ không còn tồn tại đối với ông nữa; ông một mực oán hờn cho tới lúc qua đời.

Tình yêu của người già không phải bao giờ cũng gặp thất bại; ngược lại là đằng khác. Đối với nhiều người trong số họ, hoạt động tình dục kéo dài rất lâu. Công tước de Bouillon 66 tuổi khi sinh con trai là Turenne. Thân phụ công tước de Richelieu nổi tiếng, tục huyền lần thứ hai năm 1702, lúc 70 tuổi. Con trai ông, 62 tuổi, thống đốc Guyenne, sống phóng đãng. Lúc già, ông quyến rũ nhiều thiếu phụ. 78 tuổi, đội tóc giả, hóa trang, gầy gò, ông ta giống một con rùa thò đầu ra ngoài mai: nhưng ông ta vẫn có quan hệ với các nữ diễn viên Nhà hát lớn ở Pháp, ông có một người tình chính thức, và buổi tối đến với các gái đĩ; thỉnh thoảng đưa họ về nhà và thích nghe họ kể chuyện tâm tình. Lấy vợ lúc 84 tuổi, ông ta sử dụng thuốc kích dục; làm vợ mang thai; và còn phản bội vợ. Ông ta tiếp tục có hoạt động tình dục cho tới ngày chết, ở tuổi 92. Marivaux lấy vợ lúc 77 tuổi và có một con gái. Lakanal kết hôn lúc 77 tuổi và sinh một con trai.

Một trường hợp cường tráng về tình dục rất quen thuộc là trường hợp Tolstoï. Cuối đời, ông thuyết giáo sự trinh khiết hoàn toàn đối với cả hai giới nam, nữ. Nhưng, 69, 70 tuổi, sau những buổi đi ngựa rong ruổi về, ông lên giường với vợ. Suốt ngày, sau đó, ông đi dạo chơi trong nhà, vẻ vui nhộn.

Bản năng giới tính từng giữ một vị trí quan trọng trong buổi thanh xuân và thời tráng niên của Hugo. Ông thích dòm trộm chút đỉnh. Trong thơ ông thích gợi lên một thần đồng nội (faune) rình rập cảnh trần truồng của các nữ thần sông núi (nymphe); một cậu học sinh trung học nhìn nghé qua bức vách giấc ngủ của một cô gái đẹp; một cô gái đang tắm cởi tất để lộ bàn chân trần; một chiếc khăn choàng hé mở; một tấm áo dài vén lên. Ở Guernesey, với sự đồng lõa của bà vợ, và lấy cớ những cơn ngạt thở ban đêm, ông để một người đàn bà giúp việc, thường là trẻ và dễ nhìn, ngủ ở căn buồng cạnh ông; thỉnh thoảng, ông làm tình với cô ta, nhưng hình như theo sổ tay của ông − ông cũng nhìn cô cởi bỏ quần áo mà cô không ngờ. Khi ông xuất bản, năm 63 tuổi, cuốn Những khúc ca trên đường phố và trong núi rừng, Veuillot phẫn nộ so sánh ông với những ông già nhìn trộm Suzanne đang tắm.

Các cuốn sổ tay của ông có rất nhiều nguồn tin về hứng dục trong tuổi già. Đối với ông, tuổi già không hề là một khuyết tật, mà trái lại, là một vinh dự; nó đưa người ta tới gần Thượng đế và phù hợp với tất cả những gì là cao siêu, sự trong trắng, vẻ đẹp. Chắc hẳn Hugo không có một mặc cảm tự ti nào. “Tôi tựa một khoảnh rừng bị chặt đốn nhiều lần: các mầm non vì thế ngày càng mạnh và sống lâu”. Vả lại, ông được nhiều phụ nữ trẻ yêu: thế là đủ để ông dành cho mình quyền yêu họ.

Đương thời, có nhiều ví dụ đàn ông lớn kết hôn hay có quan hệ với phụ nữ trẻ. Charlie Chaplin không còn trẻ khi kết hôn với Oona và có với nhau nhiều con. Picasso tuổi đã quá 60 khi có hai con với Francoise Gilot. Bị bà này bỏ rơi, ông say mê và kết hôn với Jacqueline Roque. (Thời kỳ này, ông vẽ nhiều tranh đẹp phụ nữ khỏa thân, lồ lộ, trước một ông già còm nhom, thậm chí một con lừa). Các bức ảnh chụp ông tràn đầy sức sống và trẻ trung; chắc hẳn ông hình dung bản thân mình đẹp đẽ, với sự khẳng định tình yêu của Jacqueline; đó là một thứ tâm lý tự yêu khiến mình tự biếm họa mình: một cách kỳ lạ, ông tin tưởng mình tới mức có thể nghĩ chuyện chế giễu những ông già si mê nói chung, ông thoát khỏi cái lố bịch và cái khả ố trong tham vọng của họ lúc ông lên án chúng.

90 tuổi, Pablo Casals sức khỏe vẫn tốt tươi. Menry Miller kể lại: “Ngày nào cụ cũng dậy sớm, đi dạo chơi ngoài bãi biển, ở Puerto Rico; trở về nhà, chơi các bản nhạc của Bach trên piano trong nửa tiếng trước khi chơi viôlôngxen ba tiếng. Cụ đi du lịch và đăng đàn diễn thuyết. Trước đấy mười năm, lúc 80 tuổi, cụ kết hôn với một trong những cô học trò cũ, 20 tuổi: cuộc đời họ vẫn tiếp tục gắn bó với nhau. Bản thân Miller, một nhà báo, tự miêu tả mình là “chàng trai da nhăn, nhưng hăng say”, sắc da đồng hun, sống hạnh phúc, làm những người xung quanh kinh ngạc vì sức sống mãnh liệt. 75 tuổi, ông kết hôn với một phụ nữ Nhật Bản 29 tuổi. Bản năng giới tính, sức khỏe, hoạt động gắn bó với nhau: có thể nói cuộc đời của cá nhân được chương trình hóa ngay từ đầu; trừ phi những tai nạn xảy tới từ bên ngoài, sức sống và tuổi thọ đều được ghi trong cơ thể con người.

Những ví dụ trên đây cho thấy đời sống tình dục kéo dài nếu nó từng phong phú. Nhưng cũng có khi một người đàn ông, cho tới lúc bấy giờ thờ ơ đối với phụ nữ, bỗng về sau tìm thấy những thú vui trong tình dục.

Về mối quan hệ của một ông già với cơ thể, với hình ảnh, với giới tính của mình, chúng ta có một tư liệu kỳ lạ: cuốn Nhật ký của Léautaud. Nó cung cấp cho chúng ta một công trình tổng hợp sống động về những quan điểm khác nhau được xem xét trên đây.

Léautaud luôn luôn tự ngắm mình một cách thú vị. 41 tuổi, ông ghi Nhật ký: “Mình không đến nỗi quá xấu trai. Thậm chí gương mặt mình khá biểu cảm, không một chút tầm thường”. Ông thừa nhận đó là gương mặt một người đàn ông 41 tuổi, “một gương mặt đã mang dấu ấn của thời gian”, về sau, ông thường nhắc đi nhắc lại là ông cảm thấy trẻ hơn tuổi. Chính qua người khác ông phát hiện sự già nua của mình và ông hết sức giận dữ. 59 tuổi, ông tự đánh giá mình với ánh mắt phê phán: “Về năng lực thể chất và tinh thần, mình như ở tuổi 40. Tiếc rằng gương mặt mình lại không như thế! Nhất là vì mình rụng răng. Tình hình này làm hỏng mọi thứ. Mình không còn dám tán tỉnh ai nữa hết”. Nhưng không phải vì vậy mà ông lại không nổi giận một lần nữa, khi một thanh niên nhường chỗ cho ông trên tàu điện, ở tuổi hơi 60. “A! Tuổi già hãy biến đi! Thật khủng khiếp!” Một hôm sinh nhật, ông ghi Nhật ký: “Hôm nay, mình bước vào tuổi 64. Mình không hề cảm thấy mình là ông già”. Ông già, phải là một người khác cơ, một lớp người được xác định một cách khách quan cơ; không có nhân vật ấy trong kinh nghiệm nội tâm của ông. Tuy vậy, thỉnh thoảng, tuổi tác đè nặng lên ông. Ngày 12 tháng tư năm 1936, ông ghi: “Mình không vui về sức khỏe, về trạng thái tinh thần của mình; cả niềm âu sầu bước vào tuổi già nữa. Nhất là cái đó!” Nhưng 70 tuổi, ông viết: “Tuổi 70, mình cố gắng giữ cho lanh lợi, nhẹ nhàng, dẻo dai như xưa”.

Có thể ông bằng lòng với mình: tự quản lý lấy nhà cửa, chăm sóc đàn gia súc, hoàn toàn đi bộ ra phố, mang những giỏ thực phẩm nặng, viết Nhật ký và không biết mệt. “Chỉ có mắt mình là kém đi. Mình chẳng khác gì như lúc 20 tuổi. Mình vẫn giữ nguyên trí nhớ, và tinh thần sáng suốt”.

Nhưng chính vì thế ông càng bực tức khi những người khác khiến ông nhận ra hiện thực. Ông 70 tuổi. Một hôm, trên tàu điện, một thiếu phụ mất đà vì tàu giật mạnh thảng thốt kêu lên: “Ôi! Cháu xin lỗi cụ! Suýt nữa, cháu ngã vào cụ”. Ông ghi Nhật ký, giận dữ: “Khốn nạn! Tuổi ta hiện lên gương mặt ta rõ rệt đến thế cơ ạ! Thì ra mình chẳng thấy rõ mình!”.

Điều nghịch lý, là ông không bực mình vì già. Ông tiêu biểu cho một trong những trường hợp ngoại lệ tôi đã nói tới, trong đó tuổi già trùng hợp với một ảo ảnh tuổi thơ: người già bao giờ cũng ưa thích lứa tuổi ấy. Ngày 7 tháng ba năm 1942, lúc 72 tuổi, ông ghi Nhật ký: “Khi trở thành một ông già, người ta bỗng “đỏm dáng” muốn khỏe mạnh, giữ vẻ mảnh mai, dẻo dai, hoạt bát, sắc da mặt vẫn giữ nguyên, khớp xương không suy suyển, không bệnh tật, không suy yếu về thể chất cũng như tinh thần”.

Nhưng sự đỏm dáng của ông đòi hỏi tuổi già của ông không hiện rõ đối với người khác: điều ông thích thú, là tưởng tượng mình vẫn trẻ trung mặc dù sức nặng của năm tháng.

Vả lại, thỉnh thoảng, ông chịu đựng khó khăn sức nặng ấy. Ngày 2 tháng bảy 1942, ông viết: “Bảy mươi hai tuổi rưỡi. Sức khỏe mình tương đối tốt cũng vô ích, tuổi già và nhất là ý nghĩ chết ảnh hưởng tới mình sâu sắc”. Ông sợ sẽ có ngày rụng hết răng: “Lúc đó, mình sẽ chẳng ra làm sao nữa!... Chắc hẳn mình sẽ thui thủi ở nhà thôi”. Một hôm khác, ông ghi: “Mình ao ước chỉ ở tuổi 50 biết chừng nào, với sự trưởng thành hiện nay và những tri thức đã tích lũy được”. “Chịu nhẫn nhục, chịu hài lòng với bản thân mình: ôi, tuổi già đáng nguyền rủa. Nó hoàn toàn nằm trong mấy từ này”.

Nhưng niềm mãn nguyện của ông lại nảy sinh: Gương mặt mình già đi nhiều. Da cằm mình bắt đầu có nhiều nếp nhăn. Ôi! Mình đâu còn trẻ nữa. Ngày 14 tháng giêng tới, mình bước vào tuổi 74 rồi”.

Ông kiêu hãnh một cách chính đáng về sức khỏe của mình. “Khi người ta đến một độ tuổi nào đấy, như mình vài hôm nữa sẽ bước vào tuổi 75, mà vẫn mạnh khỏe, không biết đến mệt mỏi, trừ, than ôi! Đối với tình yêu, thì người ta có thể tự hào chứ. Hầu như người ta nhìn tuổi trẻ với một chút lòng trắc ẩn. Tuổi trẻ ư? Cái đó không quan trọng. Điều quan trọng là sống cho đến già”.

Về mặt sinh học, bản năng giới tính của nữ giới ít chịu ảnh hưởng của tuổi già hơn nam giới. Trong lúc đàn ông tới một tuổi nào đấy không thể có hiện tượng cương cứng được nữa thì phụ nữ “ở bất cứ lứa tuổi nào vẫn nhận như một lò lửa mọi ngọn lửa và mọi chất liệu”. Cả một truyền thuyết dân gian nhấn mạnh sự tương phản này. Trong một trong những khúc ca trong Những Nàng thơ vui vẻ ở Caledonie (Joyeuses Muses de Calédonie)[17], một phụ nữ lớn tuổi phàn nàn về sự bất lực của ông chồng già; bà luyến tiếc “những vòng tay siết chặt, những năm tháng trẻ trung” nay chỉ còn là một kỷ niệm mờ nhạt, vì trên giường, ông ta chỉ nghĩ tới chuyện ngủ trong lúc dục vọng đốt cháy tâm can bà. Khoa học ngày nay khẳng định giá trị của những ý kiến này. Theo Kinsey, suốt đời, bản năng giới tính ở phụ nữ vững bền hơn ở đàn ông; ở tuổi 60, khả năng ham muốn, khoái lạc vẫn như ở tuổi 30.

Nhưng tất cả các cuộc điều tra đều chỉ ra rằng trên thực tế, hoạt động của giới nữ ít hơn hoạt động của giới nam. Theo Kinsey, tuổi 50, 97% đàn ông còn sinh hoạt tình dục, còn đàn bà chỉ có 93%; ở tuổi 60 thì đàn ông chiếm 94%, còn đàn bà là 80%. Như vậy là vì về mục đích xã hội, ở mọi lứa tuổi, đàn ông là chủ thể, còn đàn bà là khách thể, là một thực thể tương đối. Có chồng, số phận của họ do số phận của chồng chỉ huy; trung bình, người chồng lớn hơn bốn tuổi và dục vọng giảm bớt. Hoặc nếu nó tồn tại, thì ông ta tìm kiếm những phụ nữ trẻ hơn. Còn phụ nữ lớn tuổi thì rất khó có quan hệ ngoài hôn nhân. Đàn ông ít thích họ hơn là phụ nữ thích đàn ông lớn tuổi.

***

Có một niềm đam mê cắm rễ sâu trong bản năng giới tính và bị tuổi tác làm trầm trọng thêm: đó là ghen tuông. Lagache chứng minh rằng ghen tuông thường là kết quả của một sự chuyển đổi về tình cảm: người thợ cắt mà công việc sút kém đinh ninh là bị vợ phản bội, và làm tình làm tội bà ta. Còn tuổi già là một thời kỳ bị tước đoạt một cách phổ biến; nó làm nảy sinh những nỗi oán hờn mơ hồ có thể cụ thể hóa dưới dạng ghen tuông. Mặt khác, sự sút kém về bản năng giới tính, đối với nhiều cặp vợ chồng già, những lần nổi giận đơn phương hay song phương có thể dẫn tới những biểu hiện ghen tuông. Thỉnh thoảng báo đưa tin một ông già 70, vì ghen tuông, đánh hay giết bà vợ già, hay đánh nhau với kẻ tình địch. Có thể ông ta trả thù thái độ lạnh nhạt của vợ, hay sự bất lực của chính mình. Có những phụ nữ trên 70 bị ra tòa do đánh nhau vì một người tình già. Trong những nhà dưỡng lão có cả hai giới sống cạnh nhau, có những vụ cãi vã xô xát do ghen tuông gây nên.

Bác sĩ Balier và L.B.Sébillotte, theo một cuộc điều tra trong quận XIII, ở Paris, nhận xét rằng các cặp vợ chồng gặp nhiều khó khăn hơn khi trở về già so với những người sống riêng lẻ vì quan hệ tình cảm của hai vợ chồng xấu đi và có ảnh hưởng lẫn nhau. Sức khỏe kém sút, cảnh cô đơn gắn liền với chế độ nghỉ hưu và với sự ra ở riêng của con cái dẫn họ tới chỗ hầu như chỉ sống vì nhau. Hơn bao giờ hết, người này đòi hỏi ở người kia sự bảo vệ và tình yêu thương; nhưng cũng hơn bao giờ hết, mỗi người khó có thể thỏa mãn yêu cầu ấy. Tình trạng không thỏa mãn này thường xuyên dẫn tới yêu cầu một sự có mặt thường trực về hình hài, sự ghen tuông và những sự dằn vặt. Cảnh chia ly đôi khi là một đòn chết người đối với những cá nhân tuyệt đối không thể không có nhau. Nhưng cuộc sống cạnh nhau mang nhiều khổ đau hơn là hạnh phúc.

Trừ đối với những cặp vợ chồng vợ trẻ hơn chồng nhiều, người đàn ông lớn tuổi có ít lý do hơn để ghen vợ: họ vẫn có ham muốn tình dục trong lúc bà vợ không còn là một đối tượng để ham muốn nữa. Tôi sẽ miêu tả hai trường hợp ghen tuông của phụ nữ: trường hợp Juliette Drouet và Shpie Tolstoï.

Suốt đời, Juliette đau khổ vì thái độ không chung thủy của Hugo; nhất là khi họ không còn quan hệ tình dục nữa. Bà cảm thấy thua cuộc, bị sỉ nhục, không có phương tiện tự vệ. Khi Hugo có quan hệ với Blanche năm 1873, Juliette, lúc ấy 69 tuổi, phản ứng với sự dữ dội người ta chưa từng thấy một ví dụ nào trong quá khứ. Bà mượn của bè bạn hai trăm phrăng và ngày 23 tháng chín, bỏ đi, không để lại địa chỉ. Ông hốt hoảng cho người đi tìm. Người ta tìm thấy bà ở Bruxelles. Bà chịu trở về. Ông ra đón bà ở ga và họ hòa thuận với nhau. Bốn ngày sau, bà viết gửi ông mấy chữ “nguệch ngoạc” quen thuộc: “Anh, anh yêu quý; từ tám ngày qua sống trong nỗi tuyệt vọng của những kẻ đau khổ trên trần gian, hôm nay là ngày đầu tiên cùng một lúc, mắt em, miệng em, trái tim em, tâm hồn em mở rộng để nhìn Thượng đế, để mỉm cười với anh, cầu xin anh, chúc phúc cho anh. Và thế là chấm dứt cơn ác mộng khủng khiếp ấy! Quả là anh yêu em, anh chỉ yêu một mình em...” Nhưng ngày 16 tháng mười năm 1873, bà lại viết: “Em không cưỡng lại nổi lâu dài sự xung đột luôn luôn nảy sinh giữa mối tình xưa tội nghiệp của em với những sự cám dỗ mới ngày nay đến với anh...”

Chắc hẳn ông đã gặp lại Blanche sau khi hứa cắt đứt: Juliette không thể chịu nổi sự tương phản giữa vẻ trẻ trung của cô thợ giặt xinh đẹp và cảnh già nua của mình. Ngày 18 tháng mười một 1983, bà thổ lộ nỗi niềm thất vọng ấy: “Em không muốn cản trở những niềm hạnh ngộ của anh, nhưng không thể không cảm thấy mối tình xưa của mình thật là tội nghiệp giữa tất cả những con mụ lẳng lơ, đỏng đảnh kia... Em biết làm sao được... Từ nay, trái tim em đành im tiếng”.

Ngày 11 tháng ba 1974: “Ai không có con tim của lứa tuổi mình thì phải chịu mọi nỗi bất hạnh của lứa tuổi ấy”.

“Đề từ này giải thích và tha thứ trong sự sáo mòn mơ hồ của nó, sự rối loạn vô tình em mang tới cuộc đời anh trong lúc bản thân em đau khổ như một kẻ bất hạnh trên đời này...”

Ngày 4 tháng tư 1874: “Đối với em, hiện tượng không thủy chung chỉ bắt đầu ở hành động mà thôi; em xem nó như đã được một mình dục vọng không thôi khẳng định nó rồi. Vì vậy, anh thân mến, anh cứ tự nhiên và cứ xem như em không còn nữa”.

Sau đó, có lúc bà trở lại vui vẻ.

11 tháng tư 1874: “Mình cảm thấy một chút không khí trẻ trung, chắc hẳn vì 70 mùa xuân mình đã hưởng thụ và trân trọng”. Nhưng chẳng bao lâu sau, bà lại âu sầu trở lại. Bà không chỉ ghen tuông với những người tình trẻ của Hugo, mà cả với gia quyến ông. Ông thuê ở Clichy một căn hộ ba tầng; tầng một là phòng khách; tầng ba, ông ở với con dâu và các cháu nội. Juliette ở cùng tầng với ông; cô con dâu đưa bà xuống tầng dưới với cớ trẻ con cần có chỗ. “Trái tim tôi chất chứa những dự cảm buồn bã. Các tầng gác chia cắt chúng tôi này là một nhịp cầu bị gãy giữa hai con tim chúng tôi... Tôi tuyệt vọng và phải kìm mình để khỏi phải khóc nức nở”.

Chắc hẳn bà rất coi trọng sự kiện này vì biết Hugo vẫn tiếp tục không chung thủy với bà. Bà đau khổ về tình hình này như về hiện tượng thiếu tình yêu; nhưng bà cũng xấu hổ cho Hugo mà quả thực người ta biết là cuộc sống tình dục không phải bao giờ cũng rực rỡ.

21 tháng sáu 1874: Có thể nói những gì còn lại trong trái tim tội nghiệp của mình là cái đích cho tất cả những người đàn bà đi săn tội lỗi và cho những trò phiêu lưu nhục nhã; còn mình, mình tuyên bố thua mà không chiến đấu...” Sự tuẫn đạo của Sisyphe, người ngày nào cũng đưa mối tình của mình lên tận mây xanh và ngày nào cũng cảm thấy nó rơi xuống trái tim mình với toàn bộ sức nặng, sự tuẫn đạo ấy làm mình khiếp hãi, và nghìn lần mình thích cái chết ngay lập tức hơn là nỗi đau khổ kinh hoàng ấy. Hãy xót thương ta, hãy để ta đi...”.

Giữa hai người xảy ra những cuộc cãi vã đau xót, và bà mong muốn một sự chia tay.

28 tháng bảy 1874: “Anh không hạnh phúc, và em cũng chẳng hạnh phúc hơn anh. Anh đau khổ vì vết thương cháy bỏng của vợ ngày một thêm sâu vì anh không có can đảm làm nó vĩnh viễn thành sẹo. Còn em, em đau khổ vì đã quá yêu anh”.

6 tháng bảy 1875: “Em cam đoan với anh là trong lúc xa anh, biết anh bình yên và hạnh phúc, em sẽ đau khổ ít hơn là cảm thấy sự có mặt của em là một trở lực thường xuyên đối với công việc, sự tự do, bầu không khí yên tĩnh và sự nghỉ ngơi êm đềm của anh trong cuộc sống... Đối với trái tim anh cũng như trái tim em, mọi cái sẽ tốt đẹp hơn là nếu cảm thấy em không cần thiết cho anh nữa...”

1877: “Chán nản, em nghi ngờ Thượng đế và nghi ngờ anh...”

Tháng sáu 1878, sau khi tấn công Hugo, Juliette buộc ông phải cắt đứt với Blanche: người ta khủng bố cô ta bằng cách bảo Hugo sẽ chết trong vòng tay cô nếu cô không rời bỏ ông. Juliette gửi tiền cho cô gái tội nghiệp và cô đành lòng lấy chồng.[18] Nhưng có những người thay thế cô ta. Trong mùa hè năm ấy họ cùng chung sống ở Guernesey và Juliette viết cho Hugo ngày 20 tháng tám:

“Bình minh của anh thật trong sáng, hoàng hôn của anh vì vậy phải được tôn kính và thiêng liêng. Em muốn với giá tất cả những gì của em trong cuộc sống, tránh cho anh một vài lỗi lầm không xứng đáng với tài năng lỗi lạc và tuổi tác của anh”.

Hugo viết trả lời: “Anh cảm thấy rõ ràng tâm hồn anh thuộc về tâm hồn em”. Nhưng Juliette không chịu để cho ông tiếp tục nhận được những lá thư phụ nữ. Một lần, bà ta tìm thấy một cuốn sổ cũ trong đó có những tên phụ nữ: thế là cả một tấn thảm kịch. Lại một tấn thảm kịch khác khi bà biết ông dạo chơi trên đường phố thanh lâu: bà muốn đến sống ở Iéna, với người cháu họ.

Họ làm lành với nhau và bà đến ở Paris trong cũng căn hộ với ông. Nhưng bà vẫn day dứt. Ngày 10 tháng mười một 1879, bà viết: “Em lo sợ nhớ lại những gì đã xảy tới đối với mình, và thấp thoáng thấy những gì sẽ xảy ra, em không còn nhìn cả phía trước lẫn phía sau, cả anh lẫn em; em sợ”. Và ngày 11 tháng mười một, bà trách ông về “những tội phạm thánh (sacrilège) và ý đồ tự sát nhiều lần”. Bà cho thái độ của ông chẳng những “không xứng đáng” mà còn nguy hiểm nữa.

Ngày 8 tháng tám 1880, bà viết: “Anh rất yêu quý của em ơi, em dành cả cuộc đời để chắp nối lại được chăng hay chớ những mảnh thần tượng của mình, mà không sao che giấu nổi những chỗ nứt rạn”. Một hôm, nhận ra Blanche nấp rình trên đại lộ Victor Hugo, bà nổi giận đến điên cuồng. Thỉnh thoảng, bà âu sầu và chán nản tới mức không còn viết những trang nhật ký “nguyệch ngoạc” nữa. Bà sống cạnh Hugo cho tới lúc qua đời, nhưng không còn biết đến sự yên tĩnh nữa.

Thỉnh thoảng − đặc biệt là trong vụ Blanche − bà là một bà già quá đáng; nhưng chúng ta hiểu nỗi thất vọng của bà... Bà từng hình dung họ sống bình yên bên nhau trong tuổi già, cả hai chán ngán những thú vui xác thịt. Nhưng không. Hoặc nữa ông có những mối quan hệ ông đưa cả con tim vào trong đó và bà đau khổ vì ông không hoàn toàn thuộc về mình; hoặc ông bằng lòng với những cuộc gặp gỡ có thể mua bán được mà bà cho là hèn hạ. Những giòng nước mắt, những tiếng kêu la của bà có thể được dung thứ vì một mối tình chân thành và trọn vẹn.

Sự ghen tuông của Sophie Tolstoï thì mang một tính chất hoàn toàn khác. Bà vốn luôn luôn không muốn chung giường với chồng và từ lâu biến mối hờn giận này thành ghen tuông. Từ 1863, và đã ghi là ghen tuông ở bà là một thứ “bệnh bẩm sinh”. Bà nhắc đi nhắc lại trong Nhật ký: “Tôi bị lòng ghen tuông đốt cháy tâm can”. Bà đau khổ về vị trí “tương đối” của mình bên cạnh một người đàn ông có nhân cách nổi bật, đau khổ về cuộc sống ẩn dật, khắc khổ của mình. Bà khinh ghét cảnh nông thôn, và những người nông dân. Những thời khắc hạnh phúc nhất của bà là lúc Tolstoï sáng tác Chiến tranh và Hòa bình và Anna Karénine: bà chép lại các bản thảo của ông và cảm thấy gắn bó với ông qua sự hợp tác này. Khi ông thôi không viết tiểu thuyết nữa, bà có cảm giác bị phản bội. Nhưng chủ yếu bà không chấp nhận thái độ của ông về chuyện tiền bạc. Từ 1881, những mối quan tâm về đạo lý và xã hội chiếm vị trí hàng đầu trong cuộc sống của Tolstoï. Ông muốn phân phối ruộng đất của mình cho nông dân và từ bỏ những khoản tiền thu nhập về hoạt động văn học. Để khỏi trực tiếp dính dáng tới công việc khai thác ruộng đất, ông giao việc quản lý cho Sonia. Năm 1883, ông thỏa thuận cho bà tự xuất bản lấy các tác phẩm của chồng sáng tác trước 1881 − năm “ra đời lần thứ hai” của Tolstoï − và bà lĩnh tiền bản quyền tác giả. Để bù vào, Tolstoï thành lập cùng với Tchertkov, người học trò yêu quý, nhà xuất bản Người Trung gian (Le Médiateur), xuất bản với giá rẻ những công trình có chất lượng. Những sự sắp xếp này không đủ đem lại cảnh bình yên trong gia đình. Bà trách ông hy sinh con cái cho nông dân; ông ghét lối sống quá vương giả và thượng lưu bà bắt ông phải sống. Ông viết cho bà: “Giữa chúng ta xảy ra một cuộc chiến đấu không khoan nhượng”. Từ ấy, ông giao các bản thảo cho Macha, người con gái đầu lòng. Sonia tức giận đến ngạt thở. Bà ghi lại: “Ông ấy giết tôi không thương tiếc, gạt tôi ra khỏi cuộc sống riêng của ông ấy, khiến tôi đau đớn khôn cùng”. Bà căm giận những người thân Tolstoï, đặc biệt là Tchertkov, người được ông ưu ái. Tác phẩm Bản xônat Kreutzer, trong đó Tolstoï lên án hôn nhân và thuyết giáo sự trong trắng, càng làm bà thêm hận thù. Những cuộc cãi vã ngày càng dữ dội. Muốn cho lương tâm yên ổn, Tolstoï trao hết toàn bộ của cải, cả động sản lẫn bất động sản cho vợ con. Nhưng ông quyết định những tác phẩm cuối cùng của ông sẽ thuộc quyền Nhà nước: điều khoản này làm Sonia tức giận tới mức bà chạy ra ga định lao xuống dưới một đoàn tàu[19]; nhưng lại thôi. Tháng giêng 1895, Tolstoï hoàn thành cuốn Chủ, tớ (Maitre et Serviteur). Thay vì trao sách cho nhà xuất bản Người Trung gian và Sonia để sưu tập tác phẩm toàn tập, ông hứa cho một tờ tạp chí do một phụ nữ lãnh đạo: Sonia nghi ngờ ông muốn bỏ bà vì “con mụ có nhiều mánh khóe” này. Lúc ấy, bà 50 tuổi. Bà nhảy bổ ra đường phố Matxcơva, tóc rối rung, chân đi giày vải không tất, để chết rét trong băng tuyết. Tolstoï chạy theo sau để đưa bà về nhà. Bà lại bỏ trốn một lần nữa; bà thuê xe ngựa ra ga Koursk để lao xuống dưới một đoàn xe lửa: con trai bà là Serge và Macha đưa được bà về nhà. Và Tolstoï nhượng bộ.

Tuy nhiên, ông không nghĩ chuyện chia tay bà. Một hôm − lúc ông ở tuổi 67 − một người học trò cùng cắt cỏ cạnh ông, gợi ý ông ly hôn: giận điên người, Tolstoï giơ liềm đe dọa anh ta, rồi ngã vật xuống trong cơn nức nở. Khi Sonia 52 tuổi, mối diễm tình (idylle), thuần khiết, của bà với nhạc sĩ Taneiev làm chồng bà giận hết chỗ nói. Ngày 26 tháng bảy 1896, ông viết: “Suốt đêm tôi không ngủ, trái tim tôi nhức nhối. Tôi không kiềm chế nỗi niềm kiêu hãnh và lòng phẫn nộ”. Về vấn đề này, xảy ra giữa họ với nhau những cuộc cãi vã, đả kích, giải thích, trực diện có, bằng thư từ có, qua điện thoại có. Sonia ghi: “Thái độ ghen tuông bệnh hoạn của Léon Nicolaievitch khi nghe tin Taneiev tới, làm tôi rất đau đớn và kinh hoàng”. Quả là ông viết cho bà những lá thứ rất gay gắt: “Thật là xót xa và nhục nhã để một kẻ xa lạ hoàn toàn vô bổ và vô nghĩa hiện nay điều khiển cuộc sống chúng ta. Thật là khủng khiếp, khủng khiếp, ghê tởm và nhục nhã”. “Sự gần gũi giữa bà và Taneiev làm tôi ghê tởm... Nếu bà không thể chấm dứt tình trạng ấy, thì chúng ta hãy chia tay nhau”. Họ không chia tay. Ngày sinh nhật 70 tuổi, ông vẫn chung chăn gối với bà.

Trong mấy năm, họ chung sống hầu như hòa bình. Nhưng năm 1908, sau mười năm lưu vong, khi Tcherkov trở về Nga, thì Sonia hoảng sợ: là kẻ độc đoán, bè phái, nhiều mưu mô, người học trò có một ảnh hưởng lớn đối với người thầy và có thể phương hại tới quyền lợi của gia đình; ông ta chiếm đoạt các bản viết tay của Tolstoï, muốn giành giật sự nghiệp của ông và một mình đại diện cho ông. Tuy không được phép cư trú trong phủ tổng trấn Tula, nơi có vùng ruộng đất của Tolstoï, nhưng ông ta tìm cách đến ở một căn nhà gỗ tương đối gần đấy để chủ nhân đi ngựa tới thăm. Sonia trách móc ông kịch liệt về những buổi thăm viếng ấy. Bà sợ ông nhượng hết bản quyền tác giả cho Tchertkov. Trong một cuộc cãi vã kịch liệt, bà đòi được thừa kế tất cả các tác phẩm của chồng, dù có trước hay sau 1881. Bà cũng phản đối cuộc du lịch của ông tới Stockhom, nơi họp Hội nghị hòa bình thế giới. Ông nhượng bộ ở điểm thứ hai, nhưng không nhượng bộ ở điểm thứ nhất.

Tháng sáu 1910, Tolstoï tới ở nhà Tchertkov mấy hôm mà lệnh cấm cư trú sắp được bãi bỏ, khiến Sonia hoảng hốt. Bà gửi một bức điện, đòi chồng trở về sớm đi một ngày: ông từ chối. Trong bộ áo ngủ, tóc tai rũ rượi, nức nở, bà viết Nhật ký: “Mình bị cái gì? Chứng cuồng loạn, cơn thần kinh, đau thắt ngực, bắt đầu điên? Mình không biết nữa...” Sau khi Tolstoï trở về, trong mấy ngày liền, bà vừa khóc tức tưởi vừa trách móc chồng yêu thương Tchertkov. Một buổi sáng, người ta tìm thấy bà nằm dài phía sau một cái tủ, ngậm ở miệng một lọ thuốc phiện và được người ta giựt ra. Tolstoï phải thú nhận với bà là đã trao cho Tchertkov những trang nhật ký hai năm gần đây nhất: bà nhảy bổ vào công viên trong cơn mưa và khi về, không chịu cởi bỏ quần áo ướt: “Như thế để tôi cảm lạnh và chết đi cho rảnh”. Mấy hôm sau, Tolstoï, bà con gái Sacha và Tchertkov đóng chặt cửa một căn buồng để trò chuyện. Đi chân đất để khỏi có tiếng động, bà nấp sau cánh cửa ban công. Bà kêu toáng lên: “Lại một mưu toan chống lại ta!” Quả vậy. Họ thảo luận về một bản di chúc với ý định dành quyền thừa kế của gia đình cho nông dân và tài sản công cộng. Bà gay gắt đòi Tchertkov trả lại những trang Nhật ký. Ngày hôm sau bà không thể chịu đựng được khi thấy Tolstoï và Tchertkov ngồi cạnh nhau trên đi văng. Ngày 5 tháng bảy 1910, bà ghi: “Mình phát điên vì giận dữ và ghen tuông”. Ban đêm, bà hình dung những mối quan hệ “trái tự nhiên” giữa ông chồng già và người học trò. Trong đêm 10 rạng 11 tháng bảy, sau một cuộc cãi vã, bà thét lên: “Tôi sẽ giết Tchertkov” và nhảy bổ vào công viên. Sau đó, bà viết tiếp: Mình vào vườn và hai tiếng liền, nằm trên nền đất ấm, trên người chỉ bận một chiếc áo dài mỏng. Mình rét run lên, nhưng chỉ mong chết thôi. Và giờ đây cũng chỉ muốn chết thôi. Thế là đã báo động... Ba giờ sáng, cả ông ấy, cả mình, không ai ngủ. Cả hai người không nói với nhau nửa lời...”

15 tháng bảy (bà yêu cầu Tolstoï giao biên lai những trang nhật ký sẽ ký gửi ở ngân hàng), bà viết: “Ông ấy nổi giận một cách khủng khiếp và bảo mình: “Không, bất cứ giá nào cũng không!” Và bỏ đi ngay. Mình lại bị một cơn thần kinh, mình muốn nuốt thuốc phiện, và cả lần này nữa, mình cũng thiếu can đảm và đã lừa gạt L.N. Một cách đê tiện, trong lúc nói là mình đã uống; còn ông ấy, ngay lập tức biết trò lừa gạt của mình rồi khóc nức nở...”.

Mấy ngày sau, bà viết: “Mình muốn giết Tchertkov, muốn làm nổ tung cái cơ thể nặng nề của hắn để giải phóng tâm hồn của Léon Nicolaievitch khỏi ảnh hưởng độc hại của hắn”. Ngày hôm sau, bà quyết định bỏ nhà ra đi. “Bị con gái phản đối, bị chồng ruồng bỏ, mình bỏ nhà ra đi vì vị trí của mình đã bị Tchertkov chiếm đoạt, và mình sẽ không trở về nữa, trừ phi hắn ra đi”. Bà viết một thông báo cho báo chí và ra đi Tula bằng xe ngựa, trong xắc bỏ một khẩu súng ngắn và một lọ thuốc phiện. Con trai bà, bắt gặp bà ở ga, đưa bà về. Tolstoï viết thư dặn Tchertkov tạm thời ngừng tới thăm viếng ông, nhưng những người bạn chung vẫn chuyển thư. Sonia bảo chồng: “Giữa ông và Tchertkov có thư từ tình ái bí mật”. Càng thêm tuổi, bà càng ít kiểm soát được nỗi ám ảnh của mình. Bà mất hết mọi ý thức phê phán và đinh ninh có những mối quan hệ “tội lỗi” giữa Tchertkov và Tolstoï. Bà đưa cho chồng xem một đoạn trong Nhật ký thời trẻ trong đó ông viết: “Mình chưa bao giờ say mê một phụ nữ. Nhưng thường có lúc đâm say mê một người đàn ông”. Giận dữ không thể chịu nổi, ông chạy vào buồng ngủ, khóa chặt cửa lại. Bà nhiều lần tố cáo với hàng xóm láng giềng thói luyến ái cùng giới của ông. Biết hai người đàn ông thỉnh thoảng gặp nhau trong một khu rừng, bà bí mật theo dõi và nhờ trẻ em trong làng bám sát. Bà lục lọi giấy tờ của Tolstoï, tìm kiếm bằng chứng về thói luyến ái cùng giới của ông. Một hôm bà nghĩ tới chuyện hòa giải với Tchertkov. “Nhưng khi nghĩ thấy lại mặt hắn và tìm thấy trên gương mặt L.N. Niềm vui mừng gặp lại hắn, tâm hồn mình lại đau khổ; mình muốn khóc và một sự phản kháng dâng lên trong người. Tinh thần cái ác nằm trong con người Tchertkov”.

Ngày 18 tháng tám, Tchertkov được phép vĩnh viễn cư trú trong vùng Tula. “Thế là mình bị kết án tử hình, mình sẽ giết Tchertkov. Mình sẽ làm cho hắn bị tù. Hoặc hắn, hoặc mình”. Bà tìm kiếm trong toàn bộ sáng tác phẩm của ông chồng những dấu hiệu của hiện tượng luyến ái cùng giới của ông. Nhưng ngày 22 tháng tám, bà ghi: “Sinh nhật mình. Mình 66 tuổi và vẫn một năng lượng, một tính xúc cảm sôi nổi như xưa và theo lời người ta, một vẻ trẻ trung như xưa”.

Trong lúc ở một mình ở Iaxnaia Pôliana, bà vào văn phòng của chồng, tháo gỡ các bức ảnh của Tchertkov và Sacha ra, và treo ảnh mình thay thế vào. Khi trở về, Tolstoï đưa lại vào văn phòng những bức ảnh bị cất bỏ. Ngày 26 tháng chín, Sonia viết: “Việc L.N. Treo lại chỗ cũ (chân dung của T.) khiến mình lại thất vọng một cách khủng khiếp... Mình tháo nó xuống, xé vụn ra từng mảnh và vứt vào hố xí. Dĩ nhiên, L.N. Giận dữ... Mình lại thất vọng, lòng ghen tuông đối với T. Trở lại hết sức dữ dội và một lần nữa, mình khóc tới kiệt sức và đau đầu. Mình nghĩ tới chuyện tự sát”. Bà bắn hai phát súng ngắn nhưng Tolstoï không nghe thấy.

Tìm thấy một cuốn sổ tay trong đó Tolstoï viết nhật ký “Cho riêng một mình mình”, bà hiểu là người ta đã soạn thảo một bản di chúc gạt bà ra khỏi quyền thừa kế. Bà viết cho chồng một bức thư dữ dội. Bà tìm cách làm ông xiêu lòng trong lúc khóc lóc và hôn tay ông mong ông thay đổi ý định, nhưng vô ích. Ngày 16 tháng mười, đinh ninh ông đi ngựa là để đến gặp Tchertkov, bà đến nấp trong một cái hố gần nhà ông ta và chĩa ống nhòm vào nhà. Tolstoï không tới. Bà trở về Iaxnaia Poliana và một người đầy tớ thấy bà run lập cập trên một chiếc ghế băng ngoài vườn. Một lần nữa bà năn nỉ Tolstoï không đi gặp lão Tchertkov “đáng ghét” nữa. Phẫn nộ, ông quyết định bỏ ra đi và để lại một bức thư không ghi địa chỉ. Bà ghi Nhật ký:

28 tháng mười: “L.N. Bất ngờ bỏ trốn. Ôi kinh hoàng! Thư cho biết ông ấy vĩnh viễn từ bỏ cuộc sống bình yên của người già, để không ai đi tìm kiếm. Chỉ mới đọc hết một đoạn, mình thất vọng chạy tới nhảy xuống cái hồ bên cạnh...”

Buổi sáng Tolstoï ra đi bằng xe ngựa cùng với bác sĩ Makovitsky, sau khi viết mấy dòng cho vợ. Họ đáp xe lửa và dừng lại ở tu viện Ôptina. Ông định thuê một căn nhà gỗ gần một tu viện khác, ở Samoseđinô. Sacha, bà con gái, có địa chỉ của ông, đến tìm và kể lại những cơn cuồng loạn của Sonia, khuyên ông đi trốn xa hơn. Họ lại lên xe lửa, cùng với Sacha và cuối cùng, Tolstoï hấp hối ở nhà viên trưởng ga ở Axtapôvô. Được các nhà báo đưa tin, Sonia lảng vảng xung quanh ngôi nhà nhưng không được phép vào. Bà sống thêm chín năm sau khi ông mất. Chỉ ít lúc trước khi bà qua đời, năm 1919, bà mới hòa giải được với Sacha.

Thế là chúng ta đâu có chứng kiến cặp vợ chồng lý tưởng Robert Burnes từng mơ ước. Thậm chí đối với những cặp từng sống hạnh phúc và đoàn kết, tuổi già cũng thường là một yếu tố làm mất thăng bằng. Còn đối với những cặp bị dằn vặt bởi những mối xung đột mà họ cố gắng vượt qua được chăng hay chớ, thì tuổi tác làm trầm trọng thêm những sự đối kháng. Cuộc chạy trốn của Juliette, thái độ gay gắt của bà đối với Blanche, chỉ có một không hai trên đời. Thái độ bạo liệt của Sonia, sự cuồng loạn của bà lên tới điểm đỉnh trong những năm cuối cùng của đời sống vợ chồng. Tình trạng “leo thang” này có thể giải thích được một phần ở chỗ sự tước đoạt người già cảm nhận gây nên những thái độ đòi hỏi và gây gổ. Cũng có thể do tương lai không còn bao lâu nên hiện tại, họ có nhiều đòi hỏi: tình yêu, lòng tin cậy, tất cả những sự thỏa mãn họ đòi hỏi, họ muốn được hưởng ngay hay không bao giờ nữa. Trạng thái sốt ruột này khiến họ không dung thứ bất cứ điều gì làm họ trái ý. Chúng ta chỉ có thể hoàn toàn hiểu nổi lòng ghen tuông của người già nếu xem xét một cách trọn vẹn kinh nghiệm họ đã trải qua trong đời.

CHƯƠNG SÁU
THỜI GIAN, HOẠT ĐỘNG, LỊCH SỬ

Đối với hiện thực con người, tồn tại, tức là tự xác định thời gian: trong hiện tại, chúng ta nhằm tới tương lai qua những dự định vượt qua quá khứ của mình trong đó hoạt động của chúng ta trở nên cứng nhắc, vô vọng. Tuổi tác làm biến đổi quan hệ của chúng ta đối với thời gian; trải qua năm tháng, tương lai của chúng ta rút ngắn lại trong lúc quá khứ của mình trở nên nặng nề. Có thể xác định người già là một con người có một cuộc đời lâu dài phía sau mình, và một niềm hy vọng sống còn rất hữu hạn. Hệ quả của những sự đổi thay này tác động lẫn nhau để sản sinh ra một tình thế, tình thế ấy có thể biến chuyển tùy theo lịch sử trước kia của cá nhân, nhưng từ đó, có thể rút ra được những hằng số.

Và trước hết, thế nào là có cuộc đời phía sau mình? Sartre giải thích điều ấy trong Tồn tại và Hư vô: người ta không sở hữu quá khứ của mình như sở hữu một vật cầm trong tay và có thể nhìn ngắm ở tất cả mọi mặt. Quá khứ của tôi là cái tự-nó (en-soi) mà tôi là cái đó nhưng đã bị vượt qua; muốn có cái đó, tôi phải duy trì nó với cuộc sống bằng một dự định; nếu dự định này là tìm cách biết được quá khứ ấy, thì tôi phải hiện đại hóa (présentifier) nó bằng hồi tưởng. Trong hồi ức có một thưa ma thuật mà ở mọi lứa tuổi người ta đều nhạy cảm với nó. Quá khứ đã từng được trải qua theo phương thức cái cho-nó (pour-soi), thế nhưng nó đã trở thành cái tự-nó; hình như qua quá khứ ấy, chúng ta đạt tới sự tổng hợp không thể có được giữa cái tự-nó và cái cho-nó mà cuộc sống luôn luôn vươn tới một cách vô vọng[20]. Nhưng gợi lại quá khứ một cách thú vị, thường là những người cao tuổi. Aristote nhận xét: “Họ sống bằng ký ức nhiều hơn bằng hy vọng”. Trong tập Hồi ký riêng và tập Hồi ký riêng Mới, Mauriac thường luyến tiếc nhớ lại chú bé mà ông vốn là chú bé ấy thuở trước, và đối với ông, vũ trụ của chú bé hiện thực hơn thế giới ngày nay. Trong, một tập lôcnốt gần đây, ông viết: “Dù không quay trở lại thuở ấu thơ, người già vẫn quay lại những điều bí ẩn thuở ấy, và sung sướng thầm thì hai tiếng mẹ ơi!” Lòng ưa thích đặc biệt những ngày thuở xưa ấy là một nét người ta gặp ở phần lớn người già, và thông thường, chính qua đấy, tuổi tác của họ thể hiện rõ rệt hơn hết. Giải thích thế nào lòng ưa thích này? Và trong chừng mực nào người già có thể “tìm thấy lại thời gian đã mất?”.

Sartre nhận xét: “Chính tương lai quyết định quá khứ có sống động hay không”. Người có dự kiến tiến lên thoát ra khỏi quá khứ của mình; họ xác định cái tôi cũ của mình là cái tôi mà họ không còn là cái tôi ấy nữa và không quan tâm tới nó. Trái lại, dự kiến của một số người “cho-mình” (pour-soi) bao hàm sự khước từ thời gian và một tinh thần đoàn kết chặt chẽ với quá khứ. Phần lớn người già nằm trong trường hợp này; họ khước từ thời gian vì không muốn suy sút; họ xác định cái tôi ngày trước là cái tôi hiện tại của mình: họ khẳng định tinh thần đoàn kết với tuổi thanh xuân của họ. Dù họ có vượt qua cơn khủng hoảng đồng nhất hóa (crise d’identification) và chấp nhận một hình ảnh mới về chính bản thân mình − người bà nội chất phác, ông già hưu trí, nhà văn già − mỗi người vẫn đinh ninh mình vẫn nguyên vẹn như xưa: trong lúc gợi lại ký ức, họ biện minh cho niềm tin này. Chống lại những sự suy sụt của sự già lão, họ viện cớ một bản chất bất di bất dịch, và họ tự nhắc đi nhắc lại với mình một cách không biết mệt mỏi cái con người mà họ vốn là con người ấy và vẫn tồn tại trong con người họ. Thỉnh thoảng, họ thích tự nhận ra mình trong anh chàng nhân vật nịnh bợ mình hơn bao giờ hết: họ mãi mãi là người cựu chiến binh, người phụ nữ được ưu ái, người mẹ tuyệt diệu. Hoặc họ tái hiện vẻ tươi mát của buổi thiếu thời. Cũng như Mauriac, họ thích quay lại thời kỳ thế giới mang gương mặt thật đối với họ, thời kỳ hình thành con người họ ngày hôm nay: thời kỳ trẻ thơ. Suốt đời họ − lúc tuổi 30 tuổi 50 − họ vẫn tiếp tục là đứa trẻ trong lúc lại không phải là nó. Lúc họ gặp lại đứa trẻ ấy và lẫn làm một với nó, thì tuổi họ là 30, 50 cũng như 80: họ thoát ra khỏi tuổi tác.

Nhưng họ có thể tìm thấy lại cái gì? Trong chừng mực nào ký ức cho phép chúng ta thu hồi lại các thời kỳ khác nhau trong cuộc sống của mình?

Giáo sư Delay[21] phân biệt một cách chính xác ba hình thái của cuộc sống ấy. Hình thái thứ nhất là ký ức cảm giác vận động (mémoire sensori − motrice), trong đó, sự nhận biết mang tính chất hành động chứ không phải tính chất tư duy; nó bao gồm một tập hợp những hiện tượng lắp ráp (montage), tự động (automatisme) tuân theo những quy luật của thói quen, và thông thường nó vẫn được giữ nguyên vẹn trong tuổi già. Hình thái thứ hai − là ký ức tự kỷ (mémoire autistique), bị chi phối bởi quy luật của tính năng động vô thức (dynanisme inconscient), quy luật này hiện thực hóa quá khứ qua những giấc mơ và những cơn mê sảng theo một phương thức ngộ biện (paralogique) và tình cảm. Chủ thể không có ý thức hồi tưởng, và trong hiện tại sống lại với những cảm giác của quá khứ. (Tôi có thể nói thêm là tới một chừng mực nhất định, người ta có thể sử dụng ký ức ấy để đạt tới một sự nhận biết đặt ra vấn đề quá khứ với tư cách quá khứ: đó là điều phân tâm học muốn thể nghiệm). Hình thái thứ ba là ký ức xã hội, một thao tác về tinh thần tái hiện và định vị những sự kiện quá khứ bằng cách sử dụng các phạm trù logic từ những dữ kiện sinh lý học những hình ảnh và một tri thức nhất định. Chỉ có hình thái sau cùng này cho phép chúng ta, trong một chừng mực nhất định, tự kể lại với mình lịch sử của mình. Muốn làm công việc này có kết quả, phải có nhiều điều kiện.

Trước hết, lịch sử ấy phải được xác định. Chúng ta biết rằng ký ức đòi hỏi sự lãng quên; nếu ghi nhận hết tất thảy, thì chúng ta không sử dụng được gì hết. Nhiều sự kiện không được những sự kiện khác ghi lại hay bị chúng xóa nhòa. Nếu tôi lấy chính bản thân mình làm ví dụ − và ở đây tôi có thể làm việc ấy, vì những gì có giá trị đối với tôi thì tất yếu có giá trị đối với những người cao tuổi hơn − thì, khi nói chuyện với chị gái tôi hay với Sartre, tôi thường tìm thấy trong quá khứ của mình những thiếu sót nặng nề. Sartre kể lại với tôi, chẳng hạn, cái buổi tối chúng tôi nghe tin Liên Xô tham chiến: ở nhiều nơi, chúng tôi nghe cất lên những tiếng hát Quốc tế ca. Những giờ phút ấy có giá trị đối với tôi, nhưng chẳng để lại gì hết cho tôi.

Mặt khác, những chu kỳ thần kinh cho phép hồi phục các hình ảnh, phải được giữ nguyên vẹn. Một số bệnh − trong đó có hiện tượng sa sút vì già lão, chứng vữa xơ động mạch não (athérosclérose cérébrale) − phá hủy một số lớn chu kỳ ấy. Thậm chí một người còn khỏe mạnh cũng có thể bị những thương tổn khá nghiêm trọng. Berenson phàn nàn về tình trạng ấy: “Ở tuổi 75, có những hiện tượng kỳ lạ xảy tới đối với tôi; nhiều sự việc ngày hôm qua tưởng như còn nằm trong tài sản trí tuệ của tôi, nay đã biến mất, trước khi nhận ra!... Có những mảnh ký ức lớn bị tiêu tan trong quên lãng. Vì sao vậy? Và như thế nào?”

Những hình ảnh trong tầm tay chúng ta không hề có nhiều đối tượng. Hình ảnh, chính là việc nhắm một đối tượng vắng mặt thông qua một vật tương tự (analogon) hữu cơ và mang tính xúc cảm. Theo lối nói của Sartre, trong hình ảnh, có “một thứ nghèo nàn chủ yếu” (“pauvreté essentielle”). Alain nhận xét rằng người ta không thể, theo hình ảnh điện Panthéon, tìm cách đếm số cột của cung điện này. Hình ảnh không nhất thiết phải tuân theo nguyên lý đồng nhất; nó cung cấp đối tượng trong tính khái quát của nó; nó xuất hiện trong một thời gian và một không gian phi − hiện thực. Vì vậy, nó không thể phục hồi lại cho chúng ta cái thế giới hiện thực mà nó phát sinh từ đó, và chính vì vậy, rất nhiều hình ảnh xuất hiện mà chúng ta không thể xác định vị trí của chúng. Trong khi viết Hồi ký, tôi thường thấy lại rõ rệt những ảnh mà, do thiếu các tọa độ (coordonnées), tôi không thể đưa vào và đành không kể lại.

Mauriac viết: “Ký ức trong tuổi già là những con kiến mà cái tổ kiến đã bị phá hủy. Ánh mắt không thể dõi theo một con nào một cách lâu dài”. Còn Herman Broch[22] thì cho rằng: “Ký ức xuất hiện, được củng cố và rất nhiều lần tan biến hoàn toàn. Chúng sợ sệt biết chừng nào!... Ôi! Cuộc đời dựa trên không biết bao nhiêu vực thẳm; phải đặt ở khoảng cách xa xôi biết chừng nào để nhớ lại kỷ niệm không hề còn là kỷ niệm nữa!”

Bằng luận lý, đối chiếu, chúng ta có thể đưa một số hình ảnh vào những cấu trúc có hệ thống và có ghi ngày tháng. Nhưng chúng ta chỉ đạt tới những giả thuyết không phải bao giờ cũng có thể kiểm nghiệm. Henri Poincaré nói: “Chúng ta đoán định tương lai”. Có những giả thuyết chính xác. Sau ba chục năm xa cách, tôi vẫn thấy vịnh Porto, ở Corse, có màu sắc, hình vẽ giống như trong ký ức mình: sự ngạc nhiên tôi cảm nhận, chứng tỏ tôi quen tiếp nhận những sự cải chính nghiệt ngã của hiện thực. Quả là tôi đã thấy rõ biết bao nhầm lẫn! Và dĩ nhiên, chúng chỉ là một bộ phận nhỏ của những nhầm lẫn tôi đã phạm phải.

Thông thường, đối với chúng ta, những hình ảnh được tái hiện và định vị một cách lôgich, vẫn nằm ở bên ngoài, chẳng khác nào những hình ảnh về một sự kiện thuộc về lịch sử thế giới. Berenson nói một cách chính xác: Chúng ta chỉ nắm bắt được một chiều biến dạng của quá khứ, và chỉ có ít khoảnh khắc của quá khứ ấy có quan hệ với chúng ta bằng một sự tiếp xúc cốt tử”. Thông thường, những hình ảnh ấy mang tính chất những bản sao chụp: chúng ta gợi lại chúng trong lúc không biến đổi chúng, không làm chúng phong phú lên, bởi lẽ chỉ có thể tìm thấy ở chúng những gì chúng ta đã đưa vào trong đó. Tôi thường kết hợp vào trong một kỷ niệm duy nhất những dữ kiện thuộc về những thời kỳ khác nhau: trải qua toàn bộ tuổi thơ của tôi, gương mặt của Louise, của thân phụ tôi, của ông tôi vẫn bất di bất dịch. Thậm chí, khi tôi nhớ lại một cảnh tượng đặc biệt, nó cũng được tái hiện từ những dạng thức (schème) khái quát. Lúc lên mười hai, Zaza ngồi trong phòng học cảm ơn tôi về một chiếc túi được tôi tặng: nó có dáng dấp một thiếu nữ đôi mươi.

Những hình ảnh cố định này tồn tại vĩnh hằng trong một thế giới chuyển động, tới mức chúng mang một dáng vẻ ngoại lai đến kỳ lạ, mặc dù tính chất cố định của chúng. Tình hình này ắt hẳn không xảy ra trong một thế giới không biến đổi. Giả sử bận bộ quần áo truyền thống giống như mẹ tôi, thì khi gặp lại bà, ắt hẳn tôi nghĩ là mình gặp lại một thiếu phụ ngày nay. Nhưng mốt đã thay đổi: trong tấm áo dài huyền đen, bà thuộc về một thời kỳ đã qua đi. Trở lại thời kỳ tuổi 20, tôi cảm thấy bỡ ngỡ như thể mình bị đưa tới nơi tận cùng thế giới. Tôi nhìn một tấm hình Trocađêrô cổ kính mà tôi từng yêu mến vẻ ngoài xấu xí: có quả là tôi tự mắt nhìn thấy nó không? Lại một bức ảnh khác Vườn hoa Élysées năm 1929; tôi đội một chiếc mũ xòe, gặp những người đội catket hay mũ phớt: tôi không cảm thấy là bối cảnh ấy chưa bao giờ có liên quan tới cuộc đời mình. Năm tháng càng qua đi, thì thời điểm hiện tại càng hình như bao giờ cũng tự nhiên đối với mình; chúng ta có cảm giác mơ hồ là quá khứ vẫn không có gì thay đổi vì chúng ta thấy nó tự nhiên: thực ra, những hình ảnh chúng ta tìm thấy lại đều có ngày tháng. Bằng cả cách ấy nữa, chúng ta cũng không nắm bắt được cuộc sống của mình: nó vốn là cái mới mẻ, cái tươi mát; nhưng bản thân cái tươi mát ấy đã mai một.

Emmanuel Berl cảm nhận tình hình ấy khi ông viết trong Sylvia: “Quá khứ của tôi thoát khỏi tôi. Tôi lôi phía này, tôi kéo phía kia, và trong bàn tay tôi, chỉ còn lại một mảnh vải tả tơi. Tất cả trở nên bóng ma hay sự dối trá”.

“Bản thân tôi khó nhận ra mình trong những bản sao chụp do ký ức đề xuất cho mình. Giữa nhân vật tới Touquet trong chiếc xe hơi màu xanh kia, và bản thân tôi, có cái gì giống nhau? Nếu tất cả những con rối ấy, những ảo ảnh ấy tạo thành lịch sử của tôi, thì lịch sử ấy không phải là tôi”.

Một bà bạn bảo tôi: “Những người rất già làm tôi xúc động vì cái quá khứ dài lâu phía sau họ”. Nhưng rất tiếc là họ không có quá khứ ấy. Quá khứ sau lưng tôi không phải là một phong cảnh tĩnh lặng trong đó tôi tha hồ thong dong theo sở thích mình, và dần dà nó bộc lộ ra cho tôi thấy những chốn quanh co, khúc khuỷu. Tôi càng tiến bước, thì nó càng tan biến. Phần lớn những vết tích còn sót lại đều nhạt phai, lạnh giá, méo mó, và tôi không nắm được ý nghĩa của chúng. Có những vết tích thỉnh thoảng làm tôi mê hoặc bởi vẻ đẹp âu sầu của chúng. Chúng không đủ để san lấp cái khoảng không trống rỗng Chateaubriand từng gọi là “sa mạc của quá khứ”.

Có nhiều điều chúng ta không thể gợi lên nhưng vẫn có thể nhận biết được. Tuy vậy, không phải bao giờ sự nhận biết này cũng tái hiện cho chúng ta sức ấm của quá khứ. Quá khứ khiến chúng ta xúc động vì nó là quá khứ. Nhưng cũng chính vì thế mà nó thường làm chúng ta thất vọng: chúng ta từng trải qua nó như một hiện tại giàu tương lai mà nó hướng tới tương lai ấy; và nó chỉ còn để lại một bộ xương. Chính vì vậy mà những cuộc hành hương trở nên vô bổ biết chừng nào. Thông thường chúng ta không thể tìm thấy lại dấu vết bước chân mình. Không gian chịu trách nhiệm về những sự phản bội của thời gian: các nơi chốn đổi thay. Nhưng bản thân chúng, trong lúc bề ngoài vẫn bất động, không hề bất động đối với tôi. Tôi có thể cất bước dạo chơi trên một số đường phố ở Uzerche ở Marseille, ở Rouen. Tôi sẽ nhận ra những viên đá ở đấy, nhưng sẽ không tìm thấy lại dự định, nguyện vọng, những nỗi sợ hãi của mình: tôi sẽ không tự tìm thấy lại bản thân mình. Và nếu trong những cảnh trí ấy, tôi có gợi lại một cảnh tượng thuở trước, thì nó bị dính chặt vào cảnh trí ấy tựa một cánh bướm bị đính vào một cái hộp; các nhân vật không còn đi đâu nữa hết. Các mối quan hệ của chúng sẽ bất động. Và tôi, tôi không đợi chờ gì nữa hết.

Chẳng những tương lai của quá khứ ấy không còn là một tương lai nữa, mà thông thường trong lúc trở thành hiện thực, nó còn phủ nhận những sự chờ mong của chúng ta. Đã hơn một lần tôi trải qua những buổi đầu một tình bạn tưởng chừng không bao giờ chấm dứt; một số người giữ lời hứa; một số khác quay sang thái độ thờ ơ hoặc thậm chí thù ghét. Giải thích thế nào một sự thông cảm lẫn nhau khi nó bị một mối bất hòa phủ nhận? Nó có giá trị không trong một thời cơ nhất định, nhưng được sắp đặt sẵn để không tồn tại về sau? Liệu nó có dựa trên một ảo ảnh không? Liệu nó có thể kéo dài mãi mãi và có bị tan vỡ vì sự hiểu lầm không? Không thể có câu giải đáp nào dứt khoát hết: ý nghĩa của một sự kiện trong quá khứ bao giờ cũng có thể hủy bỏ. Chẳng những không nắm được tính vật chất của các sự kiện, mà chúng ta còn ngập ngừng về giá trị phải thừa nhận đối với chúng, và sự phán xét của chúng ta bao giờ cũng bị treo lơ lửng.

Cái chết của người mà chúng ta có quan hệ gắn bó, là một sự đoạn tuyệt đột ngột với quá khứ của mình, và một người già là người có nhiều người chết phía sau mình. Chateaubriand từng viết: “Cuộc đời quá dài của tôi tựa những con đường La Mã hai bên đường là những lăng mộ”. Cái chết của một người thân, một người bạn chẳng những tước đoạt của chúng ta một sự hiện diện, mà còn cả một bộ phận của cuộc sống chúng ta đã gửi gắm vào họ. Những người già hơn chúng ta mang theo họ, chính bản thân quá khứ của chúng ta. Có những người già tuổi sáu mươi, khi mất đi những người thân hay bè bạn cùng một thế hệ, đau khổ vì mất đi một hình ảnh nhất định về chính bản thân họ mà người quá cố nắm giữ: cùng với người này, mất đi một buổi ấu thơ, một thời niên thiếu mà chỉ một mình người ấy giữ lại một kỷ niệm nhất định. Điều làm người già không sao có thể an ủi nổi, là khi mất đi những người trẻ hơn mà họ liên kết với tương lai của mình, nhất là nếu chính họ sinh hạ ra, nuôi dưỡng hay đào tạo những người ấy: cái chết của một đứa con, một đứa cháu, là sự sụp đổ đột ngột của cả một sự nghiệp; nó làm cho những nỗ lực, những sự hy sinh vì người con, người cháu ấy, những niềm hy vọng đặt vào đấy trở nên vô ích một cách phi lý. Việc mất đi những người bạn ở cùng lớp tuổi chúng ta không mang tính chất thất bại xót xa như vậy; nhưng làm tiêu hủy những mối quan hệ trước kia của chúng ta với người ấy. Khi Zaza qua đời, tôi hướng về tương lai nên không thể than khóc quá khứ của mình, tôi chỉ than khóc một mình em gái tôi. Nhưng mãi lâu về sau, tôi nhớ lại nỗi hoang mang của mình khi nghe tin về cái chết của Dullin, tuy không thật sự thân tình đối với mình. Cả một mảng cuộc đời tôi sụp đổ: những tác phẩm văn học, những buổi diễn tập vở Ruồi, những bữa ăn tối rất vui vẻ trong đó ông kể lại những kỷ niệm nay đã tiêu tan cùng với ông. Về sau, những sự thông cảm lẫn nhau, những cuộc tranh luận với Camus đều tiêu tan; và cũng tiêu tan nốt những buổi gặp gỡ, bàn cãi giữa tôi và Merleau − Ponty, trong vườn hoa điện Luxembourg, ở nhà ông, ở nhà tôi, ở Saint − Tropez; cũng như những buổi trò chuyện dài với Giacometti, những buổi đến thăm xưởng vẽ của ông. Chừng nào họ còn sống, thì không cần có kỷ niệm; quá khứ chung của chúng tôi vẫn sống động ở họ. Họ đã mang nó theo xuống mồ; ký ức tôi chỉ tìm thấy lại một ảo ảnh lạnh giá về kỷ niệm ấy. Trong những “lăng mộ” dọc suốt câu chuyện của mình, chính tôi là người bị mai táng.

Tuy nhiên, khi được xem xét một cách toàn bộ, phải chăng quá khứ không phải là một đối tượng để hưởng thụ? Thành đạt trên đời, điều đó không đủ để thỏa mãn cá nhân đang trên đường suy tàn hay sao? Đó là điều người ta tưởng tượng khi còn trẻ. Ở tuổi 20, tôi cho cuộc đời vững chãi như một sự vật, tuy thấm nhuần một ý thức. Nếu nhác thấy một khoảng cách giữa một người và tiểu sử của người đó, thì tôi phẫn nộ: tôi nghĩ nếu biết mình là ai, thì ắt hẳn Baudelaire không phải khổ về thái độ không thông cảm của những đứa ngu xuẩn. Mãi lâu về sau, khi Sartre bắt đầu suy nghĩ về những điều ông viết ở phần cuối tác phẩm Từ ngữ, những lời lẽ chán nản của ông làm tôi bực bội. Tôi những muốn ông hoan hỷ vì chính ông là Sartre. Sai lầm biết chừng nào! Đối với bản thân ông, ông không phải là ông. Thậm chí, theo lối nói của Cocteau, chỉ có từng lúc “Victor Hugo mới nhận ra mình là Victor Hugo”. Cái công thức này mới hay ho làm sao: nó chỉ ra rằng người ta có thể vui đùa với hình ảnh của chính mình, nhưng lẫn lộn làm một với nó thì không. Một sự hiểu lầm lớn chia rẽ những người nhìn từ bề ngoài một kẻ “hãnh tiến”, trong sự sung mãn bề ngoài của con người anh-ta-đối-với-người-khác, và trong kinh nghiệm sống của chính bản thân anh ta. Sau khi Aragon, trong một trong những bài thơ cuối đời, lập nên một thứ bản nhận xét về thất bại trong đời mình, có những nhà phê bình lên án ông “thói đỏm dáng”; họ khẳng định: “Ông đã thành công và ông biết điều ấy”; trong lúc ấy, ông nói tới sự thất bại của mọi thành tựu. Vigny cho rằng một cuộc sống đẹp là ý tưởng của tuổi thanh xuân được thực hiện trong tuổi tráng niên. Cứ cho như vậy! Nhưng có một khoảng cách vô tận giữa giấc mơ trong mơ ước và giấc mơ trở thành hiện thực. Mallarmé nói chí lý như vậy khi ông liên hệ tới:

“... Chút hương thoang thoảng ưu tư ấy

Dù không chút tiếc thương

Không hề thất vọng,

Vẫn vấn vương trong lòng sau khi tan mộng”.

Sartre giải thích sự khập khiễng ấy trong Tồn tại và Hư vô: “Tương lai không chịu để cho mình bị bắt gặp, nó trượt qua quá khứ với tư cách một tương lai đã qua... Từ đây, nảy sinh sự thất vọng bản thể luận (déception ontologique) chờ đợi cái Cho-ta (le Pour-soi) ở mỗi ngả đường dẫn tới tương lai. Thậm chí, dù hiện tại có đồng nhất một cách nghiêm ngặt, về nội dung, với tương lai mà tôi hướng tới vượt qua thực thể, thì cũng vẫn không phải cái hiện tại ấy mà tôi hướng tới, vì tôi hướng tới tương lai với tư cách tương lai, tức là với tư cách điểm bắt gặp thực thể tôi”. Chính vì vậy, tôi đã có thể viết, mà không có gì mâu thuẫn, trong Ký ức một cô gái nền nếp: “Không một cuộc đời nào, không một khoảnh khắc nào của cuộc sống có thể giữ những lời hứa làm xao động con tim mình”; trong một tác phẩm khác, tôi lại viết: “Những lời hứa đã được giữ trọn”, trong lúc tôi kết luận: “Mình đã bị lường gạt”. Hiện tại, dù phù hợp với mong chờ của mình, cũng không thể mang tới cho tôi những gì tôi mong đợi: sự sung mãn của con người mà cuộc sống kỳ vọng một cách vô vọng. Không có cái Cho-ta. Và không một ai có thể nói “Tôi có một cuộc đời tốt đẹp”, vì người ta đâu có một cuộc đời. Tôi không hề nghĩ rằng vinh quang là “đám tang rực rỡ vì hạnh phúc”; thực ra, nó không là gì hết, nếu không phải là một ảo ảnh thoáng qua trước mắt những người khác. Buổi tối ngày tổ chức lễ kỷ niệm hết sức tưng bừng 80 năm ngày sinh của ông, Tolstoï khi lên giường nằm bảo bà con gái: “Bố cảm thấy tâm hồn nặng nề”. Andersen rơi lệ khi được thành phố quê hương hoan hô. Ông bảo: “Giá song thân mình biết thì các cụ sung sướng biết chừng nào!”. Đối với họ, niềm vinh quang của ông chắc hẳn là một hiện thực; và chắc hẳn ông sẽ thấy niềm vinh quang ấy trong ánh mắt họ.

Dĩ nhiên, có thể một con người quay về quá khứ mình một cách kiêu hãnh: nhất là nếu hiện tại họ đang sống và tương lai họ dự cảm làm họ thất vọng. Thế là họ bám chặt lấy các kỷ niệm, coi đó là một thứ bảo vệ mình, thậm chí là một vũ khí. Những hiện tượng kiêu hãnh bột phát từng cơn này không bao hàm một sự hưởng thụ trọn vẹn những gì đã trải qua.

Thực ra, chính quá khứ ràng buộc chúng ta. Chúng ta biết quá khứ ấy thông qua những gì nó đã tác động tới mình. Một người bất mãn về hoàn cảnh chỉ tìm thấy trong đó một món ăn cho sự xót xa của mình, đời mình, một lý do thêm nữa để đau buồn về hiện tại. Lúc 62 tuổi, trong một bức thư ngày 5 tháng tư 1729, Swift viết: “Không một sáng nào ngủ dậy mà tôi không thấy cuộc sống kém thú vị hơn ngày hôm trước chút ít. Nhưng điều làm tôi đau buồn nhất là nhớ lại đời mình trước đây hai mươi năm và bỗng nhiên rơi vào hiện tại”. Ở tuổi 54, Flaubert viết: “Tương lai không hề mang lại cái gì tốt đẹp cho tôi hết, và quá khứ giày vò tôi. Dấu hiệu của tuổi già và suy sút”. Ba năm sau, ông cũng viết một cách chua chát: “Càng thêm tuổi tác, quá khứ càng thấm sâu vào tôi tận xương tủy”. Chúng ta biết là tình trạng không an toàn về vật chất, sự sỉ nhục về mặt xã hội gắn liền với sự phá sản của người cháu gái ông, sớm tạo cho ông cái cảm giác mình là một người bỏ đi. Đối với ông, quá khứ không phải là một đối tượng thú vị để chiêm ngưỡng mà là một nỗi ám ảnh buồn bã: so sánh nó với hiện tại, ông cảm thấy mình bị suy sút, và đối với mình, ý nghĩ suy sút ấy được nỗi ám ảnh về quá khứ khẳng định.

Sự tương phản giữa quá khứ và hiện tại có thể trở nên không sao chịu đựng nổi. Ít có những câu chuyện thống thiết hơn câu chuyện người hầu phòng của Brummel kể về ông. 60 tuổi, ông sống ở Pháp, bệnh tật, nghèo đói, cô đơn và đầu óc lộn xộn. Một buổi tối, ông cho soạn sửa căn hộ như sắp có một cuộc đón tiếp long trọng: Phôtơi, bàn chơi bài whist, bạch lạp (một sự xa xỉ vì thông thường ông thắp nến), ông bận một chiếc áo lễ đẹp màu xanh đính khuy vàng nhưng bị nhậy cắn lỗ chỗ, thắt cà vạt trắng, đi găng tay màu thanh thiên, và trao cho người hầu phòng một danh sách tân khách mà người này sẽ phải gọi tên, từng năm phút một, bắt đầu từ bảy giờ. Người hầu đứng trước cửa, một bó đuốc trên tay, và bắt đầu đọc tên những bóng ma kỳ dị, mà Brummel tiếp đón một cách long trọng. Bỗng nhiên, ông gục xuống phôtơi và khóc nức nở. Rồi bật dậy và ra lệnh cho người hầu: “Gọi xe ngựa tới! Và nhà ngươi sẽ đi ngủ sau khi mọi người ra về”. Cái cách sống lại quá khứ trong hiện tại này giống những hiện tượng nhớ ngắt đoạn (ecmnésie) tôi đã có dịp nói tới. Brummel bị ám ảnh bởi quá khứ mà ông tái hiện thực hóa, tới mức nào? Phải chăng ông vẫn sáng suốt và biết mình diễn một vở hài kịch bi thảm? Câu chuyện khiến chúng ta giả định là ông dao động từ hiện tượng bị mê hoặc (envoutement) tới ác ý[23].

Chính chủ yếu buổi thơ ấu trở lại ám ảnh người già: từ thời Freud, chúng ta biết tầm quan trọng − mà Montaigne linh cảm − của những năm đầu tiên khi hình thành cá nhân và vũ trụ của người đó. Những cảm giác nhận được lúc ấy có một sức mạnh khiến chúng không thể phai mờ. Người trưởng thành không có thì giờ rỗi rãi để gợi lên những cảm giác ấy vì bận tìm kiếm một thế cân bằng thực tiễn; chúng tái xuất hiện khi hiện tượng căng thẳng này chùng lại. Nodier viết: Niềm ưu ái êm đềm nhất tạo hóa dành con người trên con đường già lão, là khả năng nắm bắt trở lại hết sức dễ dàng những ấn tượng thời thơ ấu”. Ở tuổi 78, Tolstoï viết, ngày 10 tháng ba 1906, trong Nhật ký: “Suốt ngày, là một cảm giác ngu ngốc và buồn bã. Tối đến, trạng thái tâm hồn ấy biến đổi thành ham muốn được mơn trớn, được yêu thương. Tôi những muốn, cũng như lúc ở tuổi ấu thơ, được áp sát vào một người yêu thương và đồng cảm, nhỏ lệ vì sự êm đềm và được an ủi... Trở nên nhỏ xíu và dịch sát lại mẹ mình, như mình tưởng tượng... Mẹ ơi, mẹ hãy bế con, mơn trớn con... Tất cả những cái đó là điên cuồng nhưng tất cả những cái đó là thật”. Ông hình dung mẹ ông, qua đời lúc ông lên hai; nhưng bước đầu phút mộng tưởng này dựa trên cơ sở những kỷ niệm.

Loisy dành cả cuộc đời để phê phán Kinh thánh, ông bị rút phép thông công vì những lý thuyết hiện đại chủ nghĩa và mất niềm tin. 83 tuổi, một tuần lễ trước khi mất, bị những nỗi đau đớn dữ dội giày vò và đầu óc rối loạn, ông bắt đầu hát những bài thánh ca và những đoạn trong kinh Misa như ở thời kỳ ông còn là một học sinh chủng viện. Ông ví mình như Job mà ông kể lại lịch sử[24].

Trẻ em cho cuộc sống là một sự luyện tập gian khổ; nó phải chịu những mặc cảm bắt buộc phải vượt qua; có những cảm giác phạm tội, sỉ nhục, lo âu. Những kỷ niệm xấu bị dồn nén lại trong tuổi trưởng thành được đánh thức dậy ở người già. Chừng nào người ta có những hoạt động và chịu một sức ép của xã hội thì những thứ hàng rào người ta đã dựng lên được khi còn hoạt động và chịu sức ép của xã hội, đều sụp đổ trong cảnh nhàn rỗi và nỗi cô đơn của tuổi già. Chắc hẳn vết thương tinh thần do lòng quá tự yêu mình, xảy tới với tuổi tác làm suy yếu khả năng tự vệ của người già: những vụ xung đột ở tuổi ấu thơ và niên thiếu được thức tỉnh. Suốt đời, mẹ tôi chịu ảnh hưởng của buổi thơ ấu, nhưng cuối cùng, bà thường gợi lại nhiều hơn, với lòng giận hờn, niềm ưu ái cha tôi biểu thị đối với cô em út tôi. Một ví dụ nổi bật là trường hợp Andersen, tuy ông không ăn không ngồi rồi và cũng không bị bỏ rơi. Ông bắt đầu âu sầu vào khoảng 1854, trong cuộc chiến tranh với Đức mà kết cục là sự thất trận của Đan Mạch; lúc ấy, ông 59 tuổi. Ông chiến đấu chống sự suy sụt này bằng lao động và du lịch. Tuy rất nổi tiếng và sống giữa đám bạn bè quây quần xung quanh, nhưng đêm nào ông cũng nằm mơ thấy người thầy giáo cũ là Meisling, người từng đày đọa và sỉ nhục ông một cách tàn bạo khi ông còn là học sinh; ông bị giày vò bởi cái ký ức tự kỷ (mémoire autistique) này vốn không cho phép ông chế ngự quá khứ, mà trái lại, hiện tại hóa quá khứ ấy; ông không tự thuật lại với mình buổi thơ ấu, mà sống lại với nó theo lối loạn thần kinh. Được cử làm cố vấn Nhà nước, ông nằm mơ thấy Meisling trao cho mình danh hiệu ấy trong lúc chế giễu mình và ném những cuốn sách vào đầu mình. Năm 1867, khi tới Odense − thành phố quê hương mình ông bị một “nỗi sợ hãi đến điên cuồng và kỳ lạ”. Ông nhớ lại thái độ ghét bỏ của thầy chủ nhiệm khoa đối với mình những lời chế giễu của lũ học sinh môn latinh, lũ trẻ nghịch ngợm bám theo ông nội ông trên đường phố những cơn mê sảng và cái chết của thân phụ ông. Ngày hôm sau, trong buổi lễ tổ chức để tôn vinh mình ông khóc. Năm 1869, Copenhaghen khoản đãi ông: một sự tán dương đặc biệt. Và nhà phê bình Georges Bernadès viết về ông trong một cuốn sách quan trọng tràn đầy nhiệt huyết. Nhưng hệ thần kinh của ông xấu đi và làm cho cuộc sống của ông ngày một thêm khó khăn. Nỗi kinh hoàng của ông, vốn luôn luôn tiềm tàng, ngay cả trong những thời kỳ hạnh phúc nhất kết tinh thành vô số những mối lo sợ đặc biệt: ông sợ lửa, sợ nước, sợ bệnh tật, sợ hết mọi thứ. Trong những cơn ác mộng của ông, Meisling tiếp tục chế giễu ông. Ông cũng nằm mơ thấy những cơn giận dữ đối với những bè bạn cũ, rồi ông tỉnh dậy trong hối hận, và khóc tức tưởi. Nhật ký của ông đầy rẫy những câu chuyện về những cơn ác mộng ấy. Trong một trong những giấc mơ cuối cùng, do ảnh hưởng của moocphin, ông nói chuyện một cách bình tĩnh với Meisling về nghệ thuật và cái đẹp. Ông ghi lại một cách thanh thản: “Rốt cuộc, chúng tôi trở thành bè bạn”. Ngày kỷ niệm 70 năm sinh nhật của ông là một ngày hạnh phúc. Nhưng sau đó, bị ốm nặng, lì xì, ông chỉ còn muốn chết. “Nếu phải chết, thì xin cái chết tới sớm cho; tôi không thể chờ đợi, không thể cứ chịu nằm khô héo như chiếc lá rụng thế này”. Ít lâu sau, ông qua đời.

Trường hợp Andersen không hề có gì đặc biệt: mọi chứng loạn thần kinh của người già đều có cội nguồn từ thời thơ ấu hay niên thiếu.

Chúng ta hiểu vì sao họ thích quay lại buổi ấu thơ đến thế: lứa tuổi này ám ảnh họ. Họ tự nhận ra mình ở lứa tuổi này vì nó không ngừng tồn tại trong người họ − dù có lúc nào đấy, họ không muốn biết tới nó −. Cùng còn một lý do khác nữa: cuộc sống được thiết lập trong lúc tự vượt lên trên bản thân mình. Nhưng sự siêu nghiệm vấp phải cái chết − nhất là khi người ta tới một lớp tuổi rất cao −. Người già tìm cách xây dựng cuộc sống của mình trong lúc xem xét lại sự ra đời của mình. Mối liên kết tuổi thơ − tuổi già chúng ta từng nhận xét trên bình diện xã hội học, được cá nhân nội hiện (intériorier). Khi thoát khỏi cuộc đời, người ta tự nhận ra mình qua đứa trẻ sơ sinh vừa mới cất tiếng chào đời.

Chúng ta cũng hiểu vì sao người cao tuổi không nản lòng trước sự nghèo nàn của những hình ảnh họ có thể gợi lại. Họ không tìm cách kể lại chi tiết và có mạch lạc những năm tháng đầu tiên của mình, mà là tìm cách chìm đắm trở lại trong những thời gian ấy. Họ nghiền ngẫm vài bốn đề tài có giá trị biểu cảm quan trọng đối với mình; đắm mình trong sự nhắc đi nhắc lại không biết chán ấy. Họ thoát khỏi hiện tại, mơ màng những niềm hạnh phúc đã qua, gạt bỏ những nỗi bất hạnh cũ. Một bà cụ 86 cho tôi biết là buổi tối, hễ lên giường nằm là cụ tự kể lại với mình một cách vô tận những cảnh tượng thời thơ ấu và hết sức hoan hỷ về những cảnh tượng ấy.

Người cao tuổi nội hiện quá khứ của mình dưới gương mặt những hình ảnh, những ảo ảnh, những thái độ biểu cảm. Họ cũng còn phụ thuộc vào quá khứ một cách khác: chính quá khứ xác định hoàn cảnh hiện tại của mình và phương hướng mở tới tương lai; nó là cái đạt tới ngay (le donné) mà từ cái đó, người ta xuất phát và phải vượt qua để tồn tại. Tình hình ấy là xác thực đối với mọi lớp tuổi. Tôi tiếp thu của quá khứ những cơ chế được lắp đặt trong cơ thể mình, những công cụ văn hóa mình sử dụng, tri thức và cả những sự dốt nát của mình, những mối quan hệ của mình với người khác, công việc và nghĩa vụ của mình. Tất cả những gì tôi từng làm đều bị quá khứ chiếm lại và được vật thể hóa (chosifier) dưới dạng cái thực tiễn-trơ ì (pratico-inerte). Sartre gọi thực tiễn-trơ ì ấy là tập hợp những sự vật mang dấu ấn hoạt động của con người và những con người được xác định bởi mối quan hệ của họ với những sự vật ấy; theo tôi, thực tiễn-trơ ì, là tập hợp những cuốn sách tôi đã viết và giờ đây tạo nên, bên ngoài tôi, sự nghiệp sáng tác của mình và xác định mình là tác giả của chúng: “Tôi là những gì mình đã làm và thoát ra khỏi mình trong lúc tạo lập nên tôi ngay tức thời như một người khác”.[25] Qua hoạt động biến đổi thế giới (praxis) của mình, mọi người đều thực hiện quá trình khách thể của mình trên thế giới và tự tha hóa mình trong đó. Họ tự tạo cho mình những quyền lợi. Quyền lợi, là “thực thể trọn vẹn ngoài tôi ra như một sự vật chừng nào nó quy định hoạt động biến đổi thế giới như một yêu cầu triệt để[26]”. Lợi ích của nhà điền chủ, là ruộng đất của họ mà thông thường họ coi trọng hơn cả chính cuộc sống của mình.

Càng có tuổi, thì trọng lượng của cái thực tiễn-trơ ì càng đè nặng lên người ta. Gorz đã chứng minh đầy đủ điều đó trong cuốn Quá trình già lão. Ông xác định tuổi trẻ là “một sự trơ ì nhỏ hơn phải khuấy động”. Trở thành một người trưởng thành, là trở thành một người khác đối với những người khác: một cá nhân được xác định bởi nghề nghiệp của mình. Từ nay, tương lai mà người ấy từng tự do lựa chọn, xuất hiện như là cái tất yếu chờ đón mình; người đó cho quá khứ là một quá trình tha hóa. Cuộc đời của mình, là “một cuộc đời diễn ra ở bên ngoài, trong các sự vật, giống như thực thể bên ngoài của tôi và đã mất đi, không còn nữa đối với bản thân mình”. Các dự kiến trở nên cứng nhắc. Lối miêu tả này thích hợp với tuổi già: lớp tuổi này còn nặng nề hơn cả lớp tuổi trưởng thành. Cả một cuộc đời dài lâu đọng lại phía sau ta và cầm tù ta. Các yêu cầu tăng lên nhiều, và mặt trái của chúng, là tình trạng bất lực: nhà điền chủ phải giữ chặt ruộng đất của mình, không thể rời bỏ nó. Giờ đây, muốn hiểu người già cảm thấy bị trói chặt tới chừng mực nào, trước tương lai của mình, thì phải xét xem tương lai ấy xuất hiện như thế nào trước mắt họ. Chúng ta sẽ thấy là nó xuất hiện hữu hạn ở cả hai mặt: ngắn gọn và khép kín. Nó càng ngắn gọn thì càng khép kín; và càng khép kín, thì hình như càng ngắn gọn.

Bắt đầu từ một ngưỡng nào đấy, biến đổi tùy theo từng người, người cao tuổi có ý thức về số phận sinh học của mình: số năm tháng còn lại của cuộc sống, có giới hạn. Giá ở tuổi 65, người già thấy một năm cũng dài như trong tuổi ấu thơ của mình, thì khoảng thời gian ngắn ngủi họ có thể trông chờ một cách hợp lý có thể còn vượt qua trí tưởng tượng của họ; nhưng tình hình không phải như vậy. Họ thấy thời hạn này ngắn ngủi đến bi thảm, vì thời gian không trôi qua một cách giống nhau ở những thời điểm khác nhau của cuộc đời chúng ta: người ta càng già thì nó càng trôi nhanh.

Đối với trẻ em, giờ khắc hình như dài. Thời gian nó vận động là thời gian bị áp đặt, đó là thời gian của người lớn; nó không biết tính đếm, và cũng không biết dự kiến thời gian, thời gian mất đi trong lòng một tương lai không có điểm bắt đầu và cũng không có điểm kết thúc, tôi từng làm chủ thời gian khi sắp xếp các dự định của mình, chia cắt nó theo các chương trình của mình: các tuần lễ được tổ chức theo những buổi chiều tôi lên lớp; như vậy, mỗi ngày có một quá khứ, một tương lai. Những ký ức có ghi ngày tháng và gắn bó với nhau, ra đời từ thời kỳ ấy. Mặt khác, thời điểm kéo dài ra lê thê khi chúng ta sống trong tình trạng căng thẳng hay mệt mỏi. Thế và, do sức yếu, do tính nhạy cảm, do hệ thần kinh không vững, trẻ em chóng bị mệt mỏi. Sáu mươi phút đọc sách, lúc lên 5 căng thẳng hơn lúc lên 10, lúc lên 10 càng thẳng hơn lúc 20. Hơn nữa, thế giới lúc ấy lại rất mới lạ, những ấn tượng nó gây nên ở chúng ta tươi mới và mạnh mẽ tới mức trong lúc đánh giá thời gian qua sự phong phú của nó về nội dung, chúng ta thấy thời gian này kéo dài hơn so với những thời kỳ mà thói quen làm chúng ta nghèo nàn đi. Schopenhauer đã từng ghi nhận hiện tượng ấy: “Trong tuổi thơ, cái mới mẻ của các sự vật và sự kiện khiến cho mọi thứ để lại dấu ấn trong ý thức chúng ta: vì vậy, ngày tháng dài tận tít tắp. Tình hình cũng như vậy và cũng vì lý do giống như vậy khi chúng ta trên đường du lịch: chúng ta thấy một tháng dài hơn bốn tháng lúc ở nhà[27].

Ionesco viết: “Tôi còn nhớ mười lăm phút ra chơi ở ngôi trường làng. Mười lăm phút! Thật là dài, thật là đầy đủ, người ta có thì giờ để có khái niệm về một trò chơi, để chơi trò chơi ấy, để kết thúc nó; và để bắt đầu một trò chơi khác... Nhưng “năm sau” chỉ là một từ ngữ; và dù có nghĩ là cái năm sau ấy sẽ tới tôi vẫn cảm thấy nó xa vời tới mức không buồn nghĩ tới nó; nó dài như cả một cõi vĩnh hằng, cho tới khi nó quay trở lại, vì vậy, như thể nó sẽ không quay trở lại[28]“.

Ra khỏi tuổi ấu thơ, không gian thu hẹp lại, sự vật nhỏ bé đi, cơ thể trở nên cường tráng, sự chú ý được củng cố, người ta làm quen với đồng hồ và các tờ lịch ký ức được mở rộng và trở nên chính xác. Tuy nhiên mùa vụ tiếp tục quay với một sự chậm rãi tuyệt diệu hay khủng khiếp. 15 tuổi, khi giở từng trang những quyển sách học mới, tôi có cảm giác vượt qua một năm học là cả một cuộc viễn chinh lớn lao và say mê. Về sau, những buổi khai giảng làm tôi tuyệt vọng: tôi tự nhủ sẽ không bao giờ mình kết thúc được mười tháng phải sống trong căn hộ buồn bã của gia đình.

Nhưng hễ thoát khỏi sự chán nản ấy, cảnh mênh mông của tương lai trải rộng dưới chân mình làm tôi phấn chấn: bốn chục năm, sáu chục năm cuộc sống, là cả một sự vĩnh hằng vì tôi thấy một năm hết sức mênh mang.

Việc đánh giá thời gian từ tuổi trẻ tới tuổi già thay đổi như vậy vì nhiều lý do. Trước hết, cần thấy rằng bao giờ người ta cũng có trọn cuộc đời mình phía sau mình, cuộc đời này, ở mọi lứa tuổi, đều rút gọn lại thành một khổ (format) giống nhau; trong tương lai, hai mươi năm bằng sáu mươi năm, khiến các đơn vị có khuôn khổ không giống nhau. Nếu năm bằng một phần năm tuổi chúng ta, thì chúng ta có cảm giác nó dài hơn mười lần khi nó chỉ chiếm một phần năm của nó. Dĩ nhiên, đây không phải là một phép tính hiển hiện, rõ rệt, mà là một cảm giác bột phát. Hơn nữa, trong ký ức của những người trẻ tuổi, năm tháng qua đi với vô số chi tiết trải ra trên một không gian rộng lớn: họ cho năm sau cũng giống như năm nay. Ngược lại, khi già thì ít sự vật khiến người ta chú ý; thời gian ít mang lại cái mới; người ta không mong chờ chúng. Đối với tôi, năm 1968 thu gọn lại vào vài bốn thời điểm, vài ba sự kiện. Năm 1969 đối với tôi cũng nghèo nàn như vậy. Vừa mới trở về Paris tháng mười, tôi đã thấy mình đang sống trong tháng bảy.

Một yếu tố khác cũng có ảnh hưởng: tôi biết là cùng lắm trong mười hai tháng, tôi sẽ giống như hiện nay; còn lúc 20 tuổi “là mình, tức là đến với mình” − theo lối nói của Sartre −. Người là sự chờ đợi của thế giới và của bản thân. Mỗi năm cuốn hút người ta vào một cơn lốc những cái mới, say mê hay khủng khiếp, và khi ra khỏi cơn lốc ấy, người ta đổi khác. Người ta linh cảm một sự đảo lộn tương tự trong một tương lai gần. Lúc ấy, người ta không thể kìm nén thời gian lại, bằng những dự định cũng như bằng ký ức, vì nó “lôi tuột” chúng ta ra khỏi chính bản thân mình. Không một ai có thể thực hiện sự thống nhất của thời gian nếu từ đầu cái Tôi khác với cái tôi mà về sau nó sẽ trở thành cái đó. Một khoảng cách không thể tính toán nổi ngăn cách hai kẻ xa lạ ấy: chí ít, họ cũng tưởng tượng như vậy.

Sở dĩ những kỷ niệm mang tính chất cảm xúc thức tỉnh đứa trẻ, quý giá như vậy là vì, trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, chúng đưa chúng ta trở về một tương lai không có giới hạn. Một tiếng gà cất lên trong một xóm làng trong đó tôi trông thấy những mái ngói đá đen, tôi cất bước trên một cánh đồng cỏ ướt đẫm sương tuyết trắng xoá; bỗng nhiên Meyrignac hiện ra trước mắt và tim tôi nhói lên: cái ngày hôm ấy trải rộng ra, mênh mông, tới tận một buổi hoàng hôn xa xăm ngày mai chỉ còn là một từ ngữ trống rỗng; và phần dành cho tôi là cõi vĩnh hằng.

Nhưng không; tôi lại thấy mình trong thời gian của mình, với những năm tháng trôi qua rất nhanh, tôi có thể nhận lấy về mình câu nói của Ionesco: “Tôi ở lớp tuổi (...) trong đó một giờ chỉ có giá trị vài ba phút, và thậm chí không thể ghi nhận mười lăm phút đồng hồ một”.

Muốn tìm cách thấy lại độ dày của thời thơ ấu, thì cách tốt nhất − theo ý ông − là đi du lịch: “Từ ấy, hàng ngày, tôi tìm cách gắn bó với một cái gì vững chãi, tìm cách − tuy vô vọng − gặp lại một khoảnh khắc hiện tại, sắp đặt nó, mở rộng nó. Tôi đi du lịch, mong tìm thấy một thế giới bất động không chịu ảnh hưởng của thời gian. Quả vậy, hai ngày đường trường, với việc làm quen với một thành phố mới, làm chậm lại những sự kiện hối hả xảy tới. Hai ngày ở một xứ sở mới lạ có giá trị ba chục ngày sống ở một nơi quen thuộc, bị rút ngắn vì sự hao mòn, bị hủy hoại vì thói quen. Thói quen mài nhẵn thời gian, người ta lướt trên đó như trên một tấm ván sàn đánh bóng nhẵn thín. Một thế giới mới, một thế giới luôn luôn mới, một thế giới mãi mãi non trẻ, đó chính là thiên đường. Tốc độ không những chỉ mang tính chất địa ngục, mà chính bản thân nó là địa ngục, nó thúc đẩy sự sụp đổ. Trước kia, từng có hiện tại, từng có thời gian; nay thì hiện tại không có, và thời gian cũng không, cái cấp số nhân của sự sụp đổ ném chúng ta vào cái hư vô[29].

Điều nghịch lý, là ở chỗ cái tốc độ kinh người ấy không phải bao giờ cũng bảo vệ người già khỏi nỗi sầu muộn mà trái lại. Ở mọi lứa tuổi, chúng ta đều có kinh nghiệm ấy: những ngày đi du lịch kể lại mãi không hết ấy, trôi nhanh như chớp, vì chúng ta luôn luôn hối hả; những tuần lễ tưởng chừng ngắn ngủi khi hồi cố lại vì chúng ta đã quên hết tất cả, những tuần lễ ấy, kéo dài, từ giờ này qua giờ khác, một cách vô tận.

Một cách tuần tự, cái cách chúng ta cảm thấy thời gian trôi qua phụ thuộc vào nội dung của nó. Nhưng nếu dự kiến thời gian trôi qua trong tương lai, trong hình thái thuần tuý của nó, thì người già cảm thấy nó trôi qua đến chóng mặt.

Sự khác biệt triệt để giữa cách nhìn của người già và cách nhìn của đứa trẻ hay của chú bé thiếu niên, là ở chỗ người già tìm thấy sự kết thúc của mình, còn lúc mới chào đời, thì không biết tới nó: lúc ấy, họ thấy trước mắt mình những khả năng phong phú và mơ hồ tới mức tưởng chừng vô hạn; tương lai họ đưa những khả năng ấy vào trong đó phát triển đến mức vô tận để đón nhận chúng. Thanh niên ngày nay sớm nhận ra rằng xã hội đã tạo lập sẵn tương lai của họ; nhưng nhiều người ước mơ thoát ra khỏi hệ thống, hoặc thậm chí tiêu hủy nó, khiến cho một phạm vi rộng lớn mở ra trước trí tưởng tượng của họ. Từ ngày cảm thấy buộc phải tái hiện cuộc đời mình − ngày này đến sớm hay muộn tùy theo giai cấp xã hội − cá nhân, bị nhốt chặt trong nghề nghiệp, thấy vũ trụ của mình thu hẹp lại, các sự kiện của mình ngày một hiếm hoi đi. Tuy nhiên, người trưởng thành có đủ năm tháng để quyết định hành động, kinh doanh, thực hiện những sự biến đổi trên thế giới hay trong lịch sử cá nhân của mình: những niềm hy vọng chan chứa trong một tương lai mà họ chưa hình dung ngày kết thúc. Còn người già thì biết cuộc đời mình đã được tạo lập và mình sẽ không tái tạo lại nó. Tương lai không còn chất chứa những điều hứa hẹn nữa, nó co hẹp lại theo phạm vi của người già trong những năm tháng cuối đời. Quả vậy, hiện thực của con người có hai phạm vi kết thúc: một mang tính chất ngẫu nhiên và thuộc phạm vi sự kiện: đời người có một thời hạn từ bên ngoài xảy tới; còn một là một cấu trúc bản thể luận của cái cho-nó (pour-soi). Trong tuổi già, hai phạm vi ấy tự bộc lộ lẫn cho nhau. Nếu, với một tuổi thọ (espérance de vie) có giới hạn, tôi có khả năng sử dụng được tuổi 20 về thể chất và tinh thần, thì ngày tận thế của mình, hình dung qua vô số dự định, sẽ tỏ ra xa xôi đối với mình. Nếu được sống một trăm tuổi khỏe mạnh, tôi có thể xông vào những hoạt động mới, chinh phục những lĩnh vực xa lạ; sẽ không cảm thấy bị nhốt chặt, vô phương cứu chữa, trong tính kỳ cục của mình. Vả lại, tôi có thể sẽ nhầm lẫn: việc kéo dài năm tháng của mình sẽ không cứu thoát tôi khỏi sự tận thế. Thậm chí cái bất tử cũng không thể tiêu diệt nổi nó. Sartre có nói: “Hiện thực con người vẫn là hữu hạn, dù nó có là bất tử đi nữa, vì nó tự khiến mình hữu hạn trong khi muốn mình mang tính chất người... Bản thân hành vi tự do cũng mang tính sáng tạo và tôn vinh ngày tận thế của mình. Nếu tự tạo ra mình, thì tôi tự tạo ra mình một cách hữu hạn, và do vậy, cuộc đời là duy nhất”[30]. Vì buổi đầu lịch sử mình bao giờ cũng vẫn bất biến, nên không bao giờ tôi phải vượt qua một quá khứ nhất định: không hề có gì có thể làm tôi lột xác được. Hai niềm tin này được đặt ra đối với người già: năm tháng của họ được tính đếm và họ không thoát ra khỏi chính bản thân mình.

Như vậy, từ tuổi trưởng thành cho tới tuổi già, tương lai biến đổi về chất lượng. 65 tuổi, người ta không phải chỉ có hơn 20 tuổi so với lúc tuổi 45. Người ta đã đổi một tương lai bất định − mà người ta có xu hướng coi là vô địch − lấy một tương lai có hạn định. Trước kia, chúng ta không thể phát hiện một giới hạn nào ở đường chân trời: nay thì chúng ta thấy có một giới hạn. Khi quay về quá khứ xa xăm của mình, Chateaubriand viết[31]: “Ngày trước, khi mơ mộng, tuổi thanh xuân của mình ở trước mắt tôi; tôi có thể bước tới cái sự vật xa lạ kia mà mình tìm kiếm. Giờ thì tôi không thể bước một bước chân mà không đụng tới một cái cột mốc”.

Một tương lai có giới hạn, một quá khứ cứng đờ, đấy là trạng thái người già phải trải qua. Trong nhiều trường hợp, trạng thái ấy làm tê liệt hoạt động của họ. Mọi dự định của họ được thực hiện hoặc bị bỏ rơi; cuộc đời họ đã tự khép kín lại; không hề có gì đòi hỏi họ: họ không có việc gì phải làm nữa. Tình hình ấy xảy tới đối với Michel Leiris sau thành công của tác phẩm Những nét gạch xóa (Biffures): “Tôi cảm thấy đời mình đã đạt tới một điểm đỉnh khủng khiếp. Đối với mình, sự kết thúc cuộc đời ấy, có phần giống như những ngày cuối cùng tôi sống ở Florence. Trong Những cái sợi con (Fibrilles), ông viết: “Tôi còn một vài công việc vặt phải làm trong thời gian phải sống tiếp, cũng giống như một vài chỗ vặt vãnh phải đi xem ở thủ đô miền Toscan mà chúng tôi đã đến thăm viếng đi thăm viếng lại. Cũng trong cuốn sách ấy, ông giải thích vì sao tương lai mình trở nên trơ trọi đến thế: “Khi người ta không hình dung hiện tượng ẩn lánh do cái chết hay cảnh già lão gây nên như một định mệnh, mà như một tai họa sẵn sàng giáng xuống người anh, thì tình hình xảy tới là người ta thậm chí không muốn tiến hành gì nữa hết − và đó là trường hợp của tôi -: người ta đánh giá chút ít thời gian còn lại không một chút quan hệ nào với thời gian những thời kỳ người ta không thể nghĩ rằng một công việc có thể không có thời hạn cần thiết để tự do phát triển, và tình hình ấy dập tắt hết mọi đà phấn chấn. Cũng giống như vậy, nếu cũng có thói quen lâu dài về tình hình ấy, thì người ta khó có thể biết được hàng ngày rằng ban đêm − từ nay bị sự mệt mỏi và giấc ngủ giày vò − sẽ không phải là thời kỳ được mở ra một cách vô tận trong đó một con người không hề có gì làm mình suy yếu, có thể yêu thương và phí sức một cách không tính toán. Phải chăng tôi sáng suốt hơn, dễ bị tổn thương hơn một người khác hay tôi quan tâm hơn tới bản thân con người mình, nhưng tôi cảm thấy người có cuộc sống chuyển từ cái vô hạn sang cái hữu hạn như vậy, sống trong một thứ không khí ngạt thở... Là những nguồn tận cùng, nghệ thuật và thơ ca đến với người ta tựa một phương sách để nới rộng vòng vây. Nhưng không còn ham muốn gì nữa, tới mức cho đó chỉ là một phương tiện thay thế để bổ khuyết tình trạng thiếu thốn đáng buồn của tuổi già, thì phải chăng đó là điều đáng xót thương?

Thực ra, trong trường hợp này, dự định sáng tác có những cội rễ sâu xa tới mức nó cưỡng lại cơn khủng hoảng này; thậm chí nỗi kinh hoàng mang tới cho Leiris những chủ đề mới và ông viết Những cái sợi con. Nhưng có khi vì lý do sức khỏe hay vì những khó khăn ngoại lai, sự chán nản của người già trở nên vĩnh viễn: hoặc họ không thấy có việc gì phải làm nữa hoặc họ không muốn làm những công việc mà họ nghĩ là không có đủ thời gian để hoàn thành mỹ mãn.

Tuy nhiên, cũng có những trường hợp những đòi hỏi dứt khoát của quá khứ vẫn giữ nguyên sức mạnh của chúng: công việc ấy phải được thực hiện, sự nghiệp ấy phải được hoàn thành, những quyền lợi ấy phải được bảo vệ. Lúc ấy, người già tiến hành một cuộc đấu tranh trong say mê và lo lắng chống lại chiếc đồng hồ không để cho mình một phút nghỉ ngơi. Lúc 70 tuổi, Berenson viết: “Lúc gần già, mất hết mọi ý thức về sự nhàn rỗi, là kinh nghiệm đau xót nhất của tôi”. Người ta lại càng xót xa hơn khi không thể đạt tới những mục đích tiếp tục khẩn nài mình. Chúng ta từng thấy Papini buồn bã ra sao khi không hoàn thành được cuốn sách trong đời ông, cuốn Lời phán xét cuối cùng.

Dự kiến của chúng ta có thể nhằm những mục đích nằm phía bên kia cái chết của mình; chúng ta biết phần lớn người ta hết sức coi trọng những điều khoản di chúc và việc thực hiện những nguyện vọng cuối cùng của họ. Trong các xã hội cổ xưa, khi lịch sử tiến triển chậm chạp, người ta không chỉ sắp đặt tương lai riêng của mình, mà còn cả tương lai của thế giới và hy vọng sản phẩm lao động của mình vẫn tồn tại. Lúc đó, một ông già tám mươi thích thú xây dựng, và thậm chí trồng trọt. Khi phần lớn các hoạt động, nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương mại, tài chính, mang tính chất gia đình và nằm trong một xã hội ổn định về kinh tế, thì ông bố có thể hy vọng các con trai sẽ tiếp tục nhiệm vụ của ông và đến lượt họ, họ lại giao phó nhiệm vụ ấy cho con cái họ. Và như vậy, người ấy tránh không “đụng tới cái cột mốc”: lãnh địa, hãng buôn trong đó người ấy từng biến mình thành khách thể, sẽ vĩnh viễn tồn tại. Người ấy sẽ trường tồn, không uổng công vô ích.

Ngày nay, người già không còn có thể hy vọng vào thứ thời gian vĩnh hằng ấy nữa; động tác của Lịch sử đã được đẩy nhanh lên. Ngày mai, Lịch sử sẽ phá hủy những gì người ta xây dựng nên ngày hôm qua. Những gốc cây người già trồng sẽ bị đốn. Hầu như khắp nơi, tế bào gia đình đã nổ tung. Những xí nghiệp nhỏ bị độc quyền nuốt gọn, hoặc bị tan rã. Người con trai không làm lại giống như ông bố, và bố sẽ theo con. Bố mất đi, ruộng đồng sẽ bị bỏ hoang phế, tài sản thương mại sẽ bị bán đi, công việc kinh doanh sẽ được thanh toán. Những công việc họ đã hoàn thành và vốn là ý nghĩa cuộc đời họ, cũng bị uy hiếp như chính bản thân họ. Nếu thương yêu con cái một cách bao dung, nếu tán thành con đường đi của chúng, thì họ có thể suy nghĩ một cách mãn nguyện là sự nghiệp của mình được chúng nối tiếp. Nhưng trường hợp này là hiếm hoi do cái hố thường ngăn cách các thế hệ. Thông thường, ông bố không nhận ra mình ở người con. Cõi hư vô xâm chiếm ông hoàn toàn.

Không hề cung cấp cho người già một phương sách chống đỡ số phận sinh học của họ bằng cách bảo đảm cho họ một tương lai sau khi qua đời, xã hội ngày nay “quẳng” họ, lúc sinh thời, vào một quá khứ đã từng vượt qua. Sự chuyển động nhanh của Lịch sử đảo lộn một cách sâu sắc mối quan hệ của người già với các hoạt động của họ. Ngày trước, người ta hình dung một kho báu được tích tụ ở họ qua năm tháng là: kinh nghiệm. Cũng như các tinh thể đọng lại lâu ngày trên cành, sự khéo léo và đạo xử thế vốn không có trong sách vở, dần dà đọng lại từng ít một trong cơ thể và trí óc con người. Triết học Hêghen đề xướng một cách chứng minh hợp lý ý tưởng này: mỗi thời điểm trôi qua sẽ được bao bọc trong thời điểm hiện tại thời điểm này chuẩn bị một cách tất yếu một tương lai còn hoàn mãn hơn, vì ngay cả những sự thất bại cuối cùng cũng được thu nhặt lại. Là giai đoạn cuối cùng của một bước tiến thường xuyên, tuổi già có thể là thời điểm hoàn thiện cao nhất của cuộc sống. Nhưng thực ra cuộc sống không diễn ra như vậy. Đường biểu diễn của nó thường xuyên bị bẻ gãy vì các dự định của chúng ta biến thành một hiện thực trơ ì trong thực tiễn. Nó được tổng cộng lại vào mỗi một lúc nhưng công việc tổng kết không bao giờ hoàn thành. “Hành vi của con người vừa tạo nên tất cả vừa tàn phá tất cả[32]. Vì vậy, bước chân chúng ta không phải là một bước tiến vững chắc, mà thực ra là cái động tác loạng choạng Montaigne đã từng nói tới. Sainte-Beuve thì nhận xét: “Có chỗ người ta cứng rắn lại, có chỗ người ta thối ruỗng đi, nhưng không bao giờ người ta chín muồi hết”. Tuổi già không phải là “tổng số” cuộc sống chúng ta. Thời gian của cùng một động tác vừa cung cấp cho chúng ta, vừa tước đoạt của chúng ta thế giới. Chúng ta học tập và chúng ta quên lãng, chúng ta làm mình phong phú thêm lên và chúng ta tự hủy hoại mình.

Mauriac viết khi ông 80 tuổi: “Người già không thấy mình sút kém đi, cũng không thấy mình phong phú lên, mà chỉ thấy mình vẫn trước sau như một. Chớ nói chuyện với họ về những thu hoạch của cuộc đời: chút ít những gì tích tụ ở chúng ta qua bao nhiêu năm tháng, đó là điều không thể tin được. Các sự kiện đều bị lẫn lộn hay lãng quên. Còn tư tưởng thì thế nào? Năm chục năm đọc sách ư? Chúng còn để lại được gì?”

Khái niệm kinh nghiệm có giá trị khi nó muốn nói tới một quá trình luyện tập tích cực. Một số ngành nghệ thuật, một số nghề nghiệp khó khăn tới mức phải cả một cuộc đời trọn vẹn mới chế ngự nổi. Chúng ta biết là người lao động chân tay khắc phục được những nhược điểm về thể chất qua kinh nghiệm cho phép họ tổ chức phạm vi hoạt động. Về mặt trí tuệ, Herriot cho rằng “ văn hóa, là cái gì còn lại khi người ta đã quên đi hết tất cả”, và quả vậy, có một cái gì đó còn lại: một khả năng học tập lại điều mình đã biết, những phương pháp làm việc, những phản ứng lại sự nhầm lẫn, những “cái lan can”. Trong nhiều lĩnh vực: triết học, tư tưởng, chính trị, người già có những cái nhìn tổng hợp mà thanh niên không thể có được. Phải quan sát, trong sự giống nhau và trong sự khác nhau của chúng, rất nhiều sự kiện, mới có thể đánh giá được tầm quan trọng hay cái vô nghĩa của một trường hợp riêng biệt, biến cái ngoại lệ thành quy tắc hay xem quy tắc là cái ngoại lệ, đặt chi tiết trong sự phụ thuộc vào cái tổng thể, bỏ qua giai thoại để rút ra ý tưởng. Có một thứ kinh nghiệm chỉ thuộc về người già: đó là kinh nghiệm của chính bản thân tuổi già. Thanh niên chỉ có những khái niệm mơ hồ và sai lầm về tuổi già. Phải sống lâu mới có thể có một khái niệm đúng đắn về thân phận con người, có một cái nhìn khái quát về quá trình diễn ra các sự vật: chỉ có lúc ấy mới có thể “dự kiến hiện tại”, vốn là nhiệm vụ của nhà chính trị. Vì vậy, trong quá trình Lịch sử, người ta thường giao phó những trách nhiệm to lớn cho người cao tuổi.

Tuy nhiên, chỉ có ở những xã hội cổ xưa hay chí ít cũng ổn định, tuổi tác mới có thể tạo nên một sự thẩm định. Trong lòng một thế giới bất động, người già nếu chú tâm tiến bước, thì ở trạng thái tiên tiến hơn những người xuất phát phía sau ông. Tình hình không như vậy trong thế giới chuyển động ngày nay. Tương lai của cá nhân nằm trong tương lai của xã hội, và hai mặt tương lai này không phù hợp với nhau: sự chênh lệch này diễn ra bất lợi cho người già tất yếu rơi vào thế lạc hậu so với thời đại mình. Muốn tiến lên phía trước, người già phải luôn luôn thoát khỏi một quá khứ ngày càng cầm tù mình một cách chặt chẽ hơn: bước đi của họ chậm chạp. Tuy nhiên, nhân loại không nguyên khối (monolithique); đối diện với quá khứ đè nặng lên các thế hệ cũ, các thế hệ mới được tự do, họ nắm lấy ngọn đuốc cho tới khi bị sức nặng của thực tiễn-trơ ì đè bẹp, đến lượt họ bị lớp trẻ vượt qua. Cá nhân không thể chạy theo cuộc chạy đua trong đó dự kiến hồi sinh lại một cách vô tận trong vẻ tươi mát của nó. Cá nhân tụt lại phía sau. Trong lòng sự đổi thay, người đó vẫn y nguyên và bắt buộc phải tự hủy hoại.

Trong lĩnh vực nhận thức, cá nhân tất yếu bị tụt hậu. Tôi thấy rõ điều ấy trong chính trường hợp của mình: tôi học tập được nhiều từ tuổi 20, nhưng mỗi năm, tôi càng trở nên dốt nát thêm một cách tương đối vì phát minh ngày càng nhiều, khoa học ngày càng phong phú, và mặc dù tôi cố gắng để cập nhật, chí ít cũng trong một vài lĩnh vực, số lượng sự vật xa lạ đối với mình vẫn ngày một thêm nhiều.

Muốn hiểu được chính xác hơn quá trình bị loại thải này, thì cần loại bỏ những cái khái quát và xem xét những hoạt động khác nhau trong tính đặc thù của chúng. Nhưng trước hết, chúng ta cần chú ý là người già bị tụt hậu trong lúc muốn can thiệp vào quá trình chuyển biến của xã hội: với tư cách người tiêu thụ, họ lợi dụng tiến bộ kỹ thuật mà không khó chịu vì nó; thậm chí hăm hở đón nhận nó. Về nguyên tắc, Tolstoï ghét cái mới; nhưng máy hát và điện ảnh làm ông say mê; ông nghĩ tới chuyện viết kịch bản. Ông chứng kiến những cuộc đua ôtô và mong ước trông thấy máy bay. Ở tuổi 65, Andersen hoan hỉ về tốc độ giao thông: người ta vượt qua Thụy Điển trong hai mươi bốn tiếng, còn ngày trước thì phải mất một tuần lễ: “Chúng ta, người già, chúng ta phải chịu những điều bất tiện tự nhiên ở một thời kỳ quá độ giữa hai thế hệ; nhưng như thế rất thú vị”. 70 tuổi, Wells say mê mọi phát mình hiện đại, và đặc biệt là điện ảnh. Trong xã Plodemet được Morin nghiên cứu, có những người già tàn tật, ốm đau, suy sút, bị bỏ rơi, cho rằng cùng lắm, họ chỉ có thể trông coi nhà như một con chó. Một số người khác, tuy mạnh khỏe, khép kín mình trong quá khứ: họ không biết đọc, biết viết, khước từ máy nước sạch, gaz, điện. Một người trong số họ bảo: Để làm gì? Những cái đó không hợp với tuổi chúng tôi”. Nhưng phần lớn bị choáng ngợp trước thế giới hiện đại: Một ông phó mộc già bảo: “Chúng ta sẽ trông thấy hết tất cả, từ chiếc xe đạp tới vệ tinh”. Họ nhớ lại sự kinh ngạc của mình trước những chiếc xe hơi đầu tiên, những chiếc máy bay đầu tiên; việc đun nấu bằng madut, vô tuyến truyền hình khiến họ thán phục. Trước mắt họ, quá khứ là một thời kỳ man rợ: “Cách đây một trăm năm, a! Đúng thế, thực sự là một xứ sở những kẻ man rợ. Giờ đây, người ta văn minh, tất thảy mọi người ít nhất cũng biết đọc, biết viết. Trước kia, là sự khốn cùng; giờ đây, người ta sung sướng.” Họ thán phục khi thấy thanh niên dùng máy móc và rađa để đánh cá. Một cách chủ quan, họ kiêu hãnh thấy thế giới tiên triển một cách khách quan. Chừng nào quyền lợi, quá khứ, hoạt động của họ không bị xem xét lại, thì không một sự đối kháng nào tách họ ra khỏi toàn thể nhân loại: họ tự nhận ra mình một cách vui vẻ trong đó. Quá trình chuyển biến của họ là một cảnh tượng tốt đẹp họ chiêm ngưỡng từ xa và không cảm thấy có gì đáng ngờ vực.

Ở Plodemet, có một mâu thuẫn nổi bật giữa thái độ những người rất già ăn không ngồi rồi và thái độ những người từ 50 đến 60 tuổi có làm việc. Những người sau này xung đột với thời đại vì thời đại làm thiệt hại đến quyền lợi kinh tế và ý thức hệ của họ. Họ phản đối việc hiện đại hóa nông nghiệp, vì nó đòi hỏi một sự luyện tập khiến họ bực bội; họ gắn bó với những sự cổ hủ từng tạo nên cuộc sống của mình; họ không muốn rời bỏ những ưu thế về kinh nghiệm của mình và chịu thua kém những người trẻ tuổi, có khả năng điều khiển máy móc mới hơn họ. Nhiều người khăng khăng khước từ; thế là những người con trai đi làm việc ở thành phố và những ông bố cảm thấy bị phản bội. Một bác nông dân 55 tuổi nói: “Có biết bao bố mẹ già bị con cái bỏ rơi! Dựa vào toàn bộ cuộc đời mình để thu xếp một điều gì đấy, thế và không còn một ai để cầm lại ngọn đuốc[33]”.

Trong một số báo Nước Pháp − Buổi chiều tháng mười 1968, tôi ghi lại sự kiện sau đây: Dominique kể: “Có một phát súng nổ ngoài sân: bố chồng tôi vừa giết chết Wolf, con chó săn của chúng tôi. Jean, chồng tôi, mở cửa. Bố anh xuất hiện, một quả lựu đạn trên tay Jean lao vào ông, và hai người đánh nhau. Lựu đạn rơi xuống đất và nổ”. Albert Rouzet, 65 tuổi, nông dân ở Sinay (Bờ biển − Vàng), bị chứng suy nhược thần kinh, quyết định tiêu diệt toàn thể gia đình, bắt đầu từ người con trai là Jean, 25 tuổi, bị ông quở trách đã quản lý trang trại theo phương pháp hiện đại. Ông bảo: “Ở thời tôi, người ta thức dậy từ rạng sáng để chuẩn bị công việc trong ngày và không cần tiêu hết tiền bạc mua máy móc để làm đất”. Cả hai bố con đều bị giết chết vì lựu đạn nổ.

Tuy nhiên, trong trường hợp nông dân, xã hội cho phép một sự lựa chọn giữa lòng trung thành với quá khứ và sự chấp nhận tiến bộ; nhưng có những trường hợp khác, người thợ thủ công già, người chủ hiệu già bị quá trình phát triển của công nghiệp hay của thương mại bóp nghẹt vô phương cứu chữa. Vào cuối thế kỷ XIX, sự xuất hiện những cửa hiệu lớn làm phá sản nhiều tiểu thương. Zola kể chuyện họ trong Hạnh phúc các Bà; mô tả sự phản kháng và niềm thất vọng của thế hệ cũ chống lại tương lai tước đoạt mình. Baudu, một lão trượng có quyền uy, gương mặt vàng võ, mái tóc bạc trắng, là chủ cửa hiệu Dạ Elbeuf, mở từ một trăm năm, trần bụi bặm tủ kính sâu, đối diện với những thứ rực rỡ của một cửa hiệu lớn: trong một tủ kính chói lọi, quầy hàng bán dạ như thể chế giễu ông. Khi cô cháu gái, vừa tới Paris, trông thấy ông, ông đang đứng trước cửa, hai mắt đỏ ngầu, đôi môi mím chặt, phẫn nộ nhìn ngắm quầy hàng Hạnh phúc các Bà. Còn trong cửa hiệu của ông theo lối cổ − những quầy hàng bằng gỗ sồi nhẵn thín vì lâu ngày, những cái giá nhiều ngăn với những nẹp sắt nặng nề, những bọc hàng tối tăm chất tận trần nhà -, hầu như không còn khách hàng tới nữa. Giận dữ, oán hờn giày xé tâm can Bandu. “Ôi! Lạy Chúa! Ôi! Lạy Chúa!” − ông ta vừa rên rỉ vừa nhìn cái cửa hiệu cô gái cháu nhận tới làm việc. Ông phẫn nộ và tiên đoán sự phá sản của cửa hiệu mình; một cửa hiệu hàng mốt mới không nên bán bất kỳ thứ gì: đó là một “cửa hàng bách hóa” (“bazar”). “Người bán hàng tạp hóa lại đi bán quần áo bằng da lông thú, thì quá kỳ cục!” Ông không thể chấp nhận sự đảo lộn của mọi truyền thông ông từng chứng kiến. Ông bồn chồn. Xưa kia, cửa hiệu ông đông khách nhất khu phố, và ông lấy làm kiêu hãnh. Thế mà giờ đây, cũng như mọi cửa hiệu lân cận, nó ngắc ngoải: “Đó là cánh chết dần, chết mòn, không gây chấn động, công việc làm ăn liên tục bị chậm lại, khách hàng lần lượt mất dần”. Hiệu Hạnh phúc các Bà phát đạt, Bandu buộc phải thừa nhận điều đó: “Họ thành công, kệ họ! Còn mình, mình phản đối, chỉ có thế thôi”. Để ứng phó với các khoản nợ đến kỳ hạn, ông bán khu nhà vườn đi. Bị phá sản, ông không ngớt ta thán về thời đại mới: mọi cái đều đổ vỡ, gia đình không còn nữa. Đồng thời, bị sỉ nhục, cảm thấy mình thua cuộc: “Ý thức được sự thất bại của mình, ông không còn niềm tin vững chãi ngày trước của vị trưởng lão được tôn kính”. Rốt cuộc, người ta dành cho ông một chỗ làm việc trong hiệu Hạnh phúc các Bà nhưng ông từ chối và khép mình lại trong nỗi niềm thất vọng của mình.

Ở đây chúng ta nhận ra mối quan hệ giữa thời gian sinh học và thời gian xã hội. Giá còn trẻ hơn, ắt hẳn ông mong ước và có thể tự cải tạo mình. Nhưng cái ngắn ngủi của tương lai và sức nặng của quá khứ bịt kín hết mọi lối thoát. Cái hiện thực mà trong đó ông biến mình thành khách thể, là công việc buôn bán của mình; công việc này bị phá sản, ông không còn là gì nữa hết: chỉ là một người chết hưởng án treo. Cho tới cùng, nhắm mắt đối với phần còn lại của thế giới, ông khăng khăng duy trì con người mà mình vốn là con người ấy bằng những sự chối từ, và bằng kỷ niệm của mình. Ngày nay, những tấn kịch tương tự xảy ra khi những cửa hiệu lớn thâm nhập vào những thành phố nhỏ và làm phá sản những cửa hiệu nhỏ. Ở các nước tư bản chủ nghĩa, sự tập trung càng làm tăng thêm hiện tượng này.

Có nhiều hoạt động mà sự chuyển động của thời gian không làm mất tư cách của chúng đối với tư cách hoạt động; nhưng nó ảnh hưởng tới cá nhân có những hoạt động ấy. Chúng ta thấy đến một lúc nào đó, công nhân, người làm công, cán bộ, viên chức phải về nghỉ hưu. Xã hội đón nhận một cách nước đôi quá trình già lão của thầy thuốc, luật sư, của tất cả những người làm nghề tự do. Đặc biệt đáng chú ý là đối với thầy thuốc. Trong một thời kỳ, thời gian làm tăng thêm giá trị của họ; người ta cho là thời gian mang lại kinh nghiệm cho họ; người ta thích một người có một qua khứ nghề nghiệp lâu dài hơn là một người mới vào nghề. Về sau, hình ảnh này bị chao đảo. Người ta nghĩ rằng người thầy thuốc già đã mòn mỏi, đã suy sút về mặt sinh học, và vì vậy, đã mất đi nhiều năng lực. Và nhất là không cập nhật nữa; người ta giả định là họ không nắm được những phát minh mới. Người ta không hướng về họ nữa, phòng khám của họ vắng dần khách. Hầu như trong mọi lĩnh vực, dù chưa nghỉ hưu và còn thích ứng với nhiệm vụ, người già cũng rơi vào tình trạng nhàn rỗi do ảnh hưởng của một định kiến bất lợi.

Trong những nghề nghiệp đòi hỏi nhiều năng lực thể chất, quá trình suy yếu về sinh học mang tính chất quyết định. Lúc còn trẻ, người vận động viên thể thao bị cấm thi đấu; vả thường chuyển đổi vị trí trong chính ngành mình: nhà vô địch trượt tuyết trở thành huấn luyện viên của một đoàn, võ sĩ quyền anh chuyên nghiệp trở thành ông bầu: và cũng thường chuyển sang một ngành hoàn toàn khác: Carpentier mở một quầy bar, Killy bán xe hơi thể thao, Marielle Goisscher quay một bộ phim. Trong cuộc đời họ, có một sự rạn nứt họ từng dự kiến; tuy vậy, nhiều người trong số họ tìm kiếm lại công việc một cách khó khăn và lấy làm bực tức. Một sự đoạn tuyệt tương tự cũng xảy ra trong đời các nghệ sĩ nhảy múa, ca hát: người thì không còn dẻo dai nữa, người thì bị khản giọng. Nhiều người bắt đầu giảng dạy môn nghệ thuật mình không thực hành nữa; vì vậy, họ vẫn ở trong thế giới vốn là thế giới của mình, và trong lúc chịu một sự tước đoạt, họ vẫn giữ được một thế siêu nghiệm nhờ tiến bộ của các môn đệ. Có những người khác, vì bắt buộc hay vì sự lựa chọn, hoàn toàn rút lui. Các diễn viên thì phải tính đến sự đổi thay gương mặt và giọng nói của mình. Một vài người thì thích phủ nhận những sự thay đổi ấy: tôi từng thấy De Max ở tuổi 80 trong vai chàng Néron trẻ tuổi. Nếu đó là những “con quái vật thiêng liêng”, thì công chúng ngợi ca sự ngoan cố ấy: người ta hoan hô Sarah Bernhardt 80 tuổi trình diễn vở Athalie với một cẳng chân bằng gỗ. Rất thông thường diễn viên thay đổi vai, nhưng vai người già không nhiều trên sân khấu, và càng hiếm hoi hơn trong điện ảnh. Trên sân khấu, tuy văn bản là quan trọng, nhưng trí nhớ có thể thiếu sót. Cả ở đây nữa, người ta tìm cách chuyển đổi mà không đi quá xa quá khứ của mình; nhưng lối ra bị giới hạn: phần lớn nghệ sĩ già buộc phải nghỉ hưu và chịu nghèo đói. May mắn hơn là những người hát rong, những nghệ sĩ quán rượu: họ không bị người ta đòi hỏi kỹ xảo và có thể biểu diễn theo khả năng của mình. Lúc đó, bản thân tuổi tác có thể tạo nên một sự cuốn hút: 80 tuổi, Maurice Chevalier trình bày một buổi độc tấu được hoan nghênh, chủ yếu vì ông 80 tuổi. Tuy vậy, cần có sức khỏe tốt và có thể giữ vững trong nhiều năm lòng mến mộ của một công chúng háo hức cái mới. Những nghề nghiệp mà hiện tượng suy sụt vì già nua được khắc phục bình thường hơn cả, mặc dù vai trò quan trọng của cơ thể, là nghề nghiệp các nhạc công: nghệ sĩ pianô, viôlông, viôlôngxen. Có khi ngoài tuổi 80, họ vẫn giữ nguyên tài năng và vẫn nổi tiếng: điều đó giả định họ không bị bệnh tật làm tổn hại tới kỳ tài, và họ không ngừng trình diễn. Nếu về sinh học, họ cưỡng lại được thời gian, thì hiện tượng già nua về mặt xã hội không tác động tới họ, vì người ta chỉ đòi hỏi họ sự tự sánh kịp với chính bản thân họ. Vả lại, cũng có thể ở những năm tháng cuối đời, họ vượt lên trên bản thân mình, nhờ ngày càng thấu hiểu sâu xa hơn những tác phẩm họ trình diễn.

Những người lao động trí óc ít chịu ảnh hưởng hơn những người khác về sự suy sút về sinh lý học. Trong quan hệ với xã hội, một số người được hưởng một thế độc lập riêng biệt: đó là những nhà sáng tạo. Họ không đông, nhưng vị trí được ưu đãi khiến họ trở thành những người phát hiện (révélateur): một người cao tuổi có những khả năng thực tiễn gì khi có cơ may tối đa? Trong các lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật, có quan hệ thế nào giữa tuổi tác và khả năng sáng tạo, và hiểu thế nào mối quan hệ ấy?

Rất hiếm trường hợp một nhà khoa học phát minh trong tuổi già? Euler có những công trình toán học quan trọng ở tuổi 71 − 72. Galilée lúc 72 tuổi hoàn chỉnh tập Đối thoại về những ngành khoa học mới, công trình có giá trị nhất của ông; 74 tuổi, ông viết cuốn Diễn từ và chứng minh toán học. Từ năm 67 đến 81 tuổi, Buffon biên soạn bảy tập cuối cùng của bộ Lịch sử tự nhiên, công trình ưu việt nhất của ông. Giữa tuổi 78 và 80, Franklin sáng chế kính hai tròng và nghiên cứu hiện tượng ngộ độc vì chì. Laplace hoàn thành cuốn Cơ học thiên thể. Cho tới tuổi 80 và cả sau đó nữa, Herschel tiếp tục gửi những thông báo quan trọng tới Hội Hoàng gia. Michelson 77 tuổi khi công bố bản báo cáo về cuộc thử nghiệm về tốc độ ánh sáng ông từng làm với Morlay. Gauss và Pavlov tiếp tục và làm phong phú trong tuổi già những công trình bắt đầu từ thời kỳ thanh niên. Nhưng đấy là những ngoại lệ. Trong cuốn Tuổi tác và sự hoàn thiện, trong đó ông tìm cách chứng minh một mối quan hệ giữa tuổi tác và những thành tựu của con người, và dựa vào công trình nghiên cứu về Lịch sử tóm tắt của hóa học của giáo sư Hildic Lehman[34] chỉ ra rằng trong hóa học, những phát minh quan trọng nhất do những người tuổi từ 25 đến 30 thực hiện; những phát minh phong phú nhất là của những người từ 30 đến 35; trong số 993 công trình, chỉ có 3 là của những người trên 70 tuổi, về vật lý, lứa tuổi tối ưu là từ 30 đến 34; về thiên văn học, từ 40 đến 44. Lehamn nhận xét rằng Edison có công trình khoa học suốt đời, nhưng chủ yếu ở tuổi 35. Là người sống tới 103 tuổi và vẫn làm việc trong tuổi già, Chevreul chủ yếu nổi tiếng về các phát minh về mỡ động vật lúc 37 tuổi.

Những phát minh về toán học ở tuổi già thường rất hiếm. Nhưng có một ngoại lệ nổi bật. Năm 67, Elie Cardan công bố một báo cáo khoa học tuyệt đối mới so với công trình ngày trước của ông và nổi bật trong lịch sử toán học. Ông giải quyết những bài toán ông đặt ra cho chính bản thân mình lúc 28 tuổi và những nhà toán học lỗi lạc nhất đã từng không có lời giải. Người ta có kể một vài trường hợp khác thuộc loại này, nhưng rất hiếm hoi. Hiện tượng nhà toán học cao tuổi không còn khả năng sáng tạo, phổ biến tới mức nhóm Bourbaki không tiếp nhận một hội viên nào trên 50 tuổi.

Quá trình già lão của nhà khoa học không thuộc phạm vi sinh học. Ở đây không có vấn đề làm việc quá sức, lạm dụng thần kinh, mệt mỏi về óc não; một số người, sức khỏe vẫn rất tốt cho tới cuối đời. Vậy do đâu cho tới lúc vượt qua một lứa tuổi nhất định, họ không còn phát minh được gì nữa hết?

Để giải đáp câu hỏi này, trước hết, cần hiểu một người lựa chọn điều gì khi quyết định phụng sự khoa học. Đối tượng nghiên cứu của họ, là cái phổ quát với tư cách được nắm bắt qua những biểu tượng và những khái niệm trừu tượng. Điều đó đòi hỏi họ đưa cái phổ quát vào trong con người mình. Họ rời bỏ tính chủ quan của mình để tư duy theo một hệ thống hợp lý có giá trị đối với mọi người. Dù có làm việc riêng rẽ, họ cũng không cô đơn: họ tham gia một công trình tập thể, công trình này cố tìm cách thống nhất trong lúc tiến theo những con đường khác nhau. Vả lại, ngày nay, họ thường ở trong một êkíp trong đó mỗi người cảm thấy mình giống như những người khác. Nhà khoa học không phải là một kẻ phiêu lưu; họ tiếp thu di sản của những người đi trước, những con đường họ dấn thân vào, phần nào đã được khai phá, và những nhà nghiên cứu khác kế bước theo họ; ở đây, họ vấp phải những trở lực giống nhau và có thể đồng thời, ở nhiều chỗ, họ tìm ra cách khắc phục chúng: phát minh của cá nhân được tập thể khoa học chuẩn bị và kêu gọi. Dĩ nhiên, dù phải phục tùng tới đâu đối tượng nghiên cứu của mình, nhà nghiên cứu, hầu như bất chấp bản thân mình, vẫn là một chủ thể đặc biệt: họ có cách nhìn sự vật của mình, họ tưởng tượng và quyết định. Vì vậy, chúng ta hiểu vì sao thỉnh thoảng, họ vượt ra ngoài tập thể và có một ý nghĩ độc đáo. Nhưng sự lựa chọn cái phổ quát khiến cho những tia sáng ấy chỉ là hiếm hoi và ngắn ngủi. Chúng ta hiểu là chúng thường xuất hiện ở tuổi trẻ hay vào đầu tuổi trưởng thành: lúc ấy, nhà khoa học chế ngự toàn bộ những tri thức tạo thành chuyên ngành của mình; họ nắm bắt chúng với một ánh mắt mới phát hiện những kẽ hở và những mâu thuẫn; họ dám tìm cách khắc phục vì có cả cuộc đời trước mắt để sửa chữa sai lầm, để phát triển những chân lý mình linh cảm. Sau nữa, cần một công trình đồ sộ để rút ra những hệ quả phát minh trở lại mang tính tập thể và không nhất thiết người phát minh sẽ là người có khả năng nhất để đưa công trình tới đích tốt đẹp nhất. Thông thường, họ là con người của thời điểm ấy, của quan niệm ấy, trong lúc quá trình phát triển của khoa học đòi hỏi một sự đoạn tuyệt mới[35].

Một nhà toán học lớn 55 tuổi cho tôi biết là ông đọc các công trình toán học dễ dàng hơn và bổ ích hơn so với thời thanh niên; khả năng nắm hiểu, kinh nghiệm và năng lực tổng hợp của ông đã phong phú thêm lên. Nhưng tính hiếu kỳ của ông có phần nhụt đi. Ở tuổi 25, là nạn nhân của thứ ảo ảnh của tuổi thanh xuân thổi phồng một cách vô tận tương lai, ông dự kiến hiểu biết hết tất cả trong tất cả các ngành toán học. Giờ đây, ông đành bỏ không đọc những công trình không trực tiếp liên quan tới chuyên ngành của mình và không biết tới nhiều thứ. Ông giải thích với tôi là trong toán học ngày nay, chuyên môn hóa sâu tới mức giữa các nhánh khác nhau có một sự ngăn cách tới mức ông theo dõi việc bảo vệ một luận án sinh học dễ dàng hơn giáo trình của một đồng nghiệp về một lĩnh vực toán học xa lạ đối với ông. Ông nghĩ là một nhà nghiên cứu không bị tách khỏi hoạt động nghiên cứu thì duy trì được trong một thời kỳ khá dài khả năng làm những công việc phát minh; nhưng ông lúng túng trước những trở lực về nhận thức luận mà lớp trẻ không biết tới. Ngày nay, không thể có một Évariste Galois: muốn chế ngự những của cải của tòa lâu đài toán học hiện đại, phải ở tuổi từ 25 đến 30. Đấy là lớp tuổi thuận lợi nhất cho phát minh, sáng tạo. Về sau, người ta thường bị ức chế. Khi biết rằng không một ai có thể chứng minh cái đúng đắn hay cái sai lầm của một định lý nhất định, và bản thân từng nỗ lực một cách vô ích, thì người ta cho là nếu khăng khăng theo con đường ấy là mất toi thì giờ và người ta quyết định bỏ rơi. Galois đã vấp phải trường hợp ấy cách đây mười một năm. Vả lại, một nhà toán học Nga đã bảo ông là ông ấy đã giải quyết xong vấn đề. Ông lại vẫn lao vào công việc: khi đã biết là có thể tìm ra, thì không thể đặt vấn đề bỏ qua nữa. Và ông đã tìm ra; và tìm ra rất nhanh, bằng cách đối chiếu một cách đơn giản hai định lý mà ông nắm được hoàn toàn. Ông bảo tôi là trường hợp này rất thường xảy ra. Về điểm này, thanh niên rất có lợi thế. Họ thường không biết rằng nhiều người khác đã vỡ đầu về vấn đề khiến họ quan tâm; họ đề cập tới nó một cách tin tưởng; và họ có đủ thì giờ trước mắt, họ không tìm cách tiết kiệm sức lực.

Chủ yếu − theo lời người đối thoại với tôi − quá khứ đè nặng lên nhà khoa học cao tuổi, dưới dạng những thói quen tinh thần và những mối quan tâm về ý thức hệ. Ngày nay, toán học đổi mới theo một tốc độ chóng mặt và sự đổi thay liên quan tới toàn bộ bộ máy. Vấn đề đặt ra là mỗi lần phải học tập một ngôn ngữ triệt để khác. Dĩ nhiên, sở dĩ người ta thích nó hơn ngôn ngữ cũ là vì nó thích hợp hơn, nhanh hơn, và nó tạo thuận lợi cho sự tìm tòi. Ai không quyết định áp dụng nó thì bắt buộc phải diễn tả những chân lý mới bằng những từ ngữ họ vốn quen dùng: cái đó trì hoãn bước tiến của họ một cách khủng khiếp. Có khi một vị giáo sư 40 tuổi không hiểu một bản thuyết trình về chính các lý thuyết của ông, do một nhà toán học trẻ 25 tuổi trình bày với những người bạn cùng một lứa tuổi, bằng thứ ngôn ngữ chung của họ và bậc đàn anh không hiểu. Bậc đàn anh này không bao giờ có thể hy vọng vượt lên trước những người nắm được công cụ thích hợp nhất. Tuy nhiên, học tiếng Do thái hay tiếng Hán vào một lứa tuổi nào đó, là điều khó khăn, là dễ nản: nhiều nhà khoa học trên đường già lão tỏ ra chán ngán. Nhà toán học có một động tác thụt lùi so với chính bản thân tư duy của mình. Người đối thoại bảo tôi: “Nếu có trực giác về một định lý mới, thì tôi nhận ra rằng nó buộc tôi phải xét lại tất cả những gì cho tới lúc bây giờ tôi cho là được thừa nhận nên tôi do dự”. Ông còn báo tôi: “Trong lúc già đi, người ta trở nên tự do hơn và cũng ít tự do hơn. Người ta tự do hơn đối với người khác: người ta không sợ làm người khác kinh ngạc, không sợ bỏ ngoài tai một vài thiên kiến, không sợ phủ nhận những ý tưởng sẽ được công nhận. Nhưng người ta ít tự do hơn đối với bản thân mình”. Ông có một cuốn toán học biên soạn năm ngoái hiện đang in. Từ ấy, ông viết một bài báo khiến cuốn sách trở thành lạc hậu: ông mặc kệ, nhưng cảm thấy khó chịu tự mình cải chính mình. Và giờ đây, bản thân bài báo ấy lại bị phủ nhận bởi một công trình mới hơn ông vừa hoàn thành. Tiến bộ toán học không phải là một bước tiến lên phía trước một cách tĩnh lặng. Đó là cả một loạt những sự phủ nhận kế tiếp nhau kéo theo những sự chỉnh lý liên tục. Phải có nhiều niềm say mê, nhiều cơ hội mới có thể làm đảo lộn hoàn toàn những kiến thức đã được chấp nhận: những người ít tuổi có điều kiện hơn những người khác.

Chúng ta thấy trong trường hợp riêng biệt này, những điều tôi đã trình bày về hoạt động của người cao tuổi nói chung được khẳng định: sức nặng của năm tháng làm chậm lại hay thậm chí làm tê liệt bước tiến của người già, trong lúc những thế hệ mới thoát khỏi cái thực tiễn trơ ì và tiến lên phía trước.

Chúng ta có thể miêu tả chính xác hơn những gì kìm hãm nhà khoa học cao tuổi. Trước hết, họ có những mối quan tâm về mặt ý thức hệ. Công trình của họ gặp tai họa trên đời vì nó tồn tại cho những người khác, những người vượt qua nó dưới ánh sáng những dự kiến của bản thân mình. Tác giả công trình ra sức bảo vệ nó; chống lại những lý thuyết và những hệ thống có nguy cơ làm nó trở nên lạc hậu. Họ rất muốn chỉnh lý nó, làm nó phong phú thêm, nhưng phủ nhận nó thì không, mà sự phủ nhận này, vào một giai đoạn nào đó, có thể cần thiết cho sự tiến bộ. Đối với họ, nó chứa đựng những đòi hỏi bất động mà họ buộc phải tuân thủ, khiến họ có nguy cơ bị lôi cuốn vào những con đường không có lối thoát. Một vài nhà nghiên cứu gắn bó với mối quan tâm của họ về ý thức hệ tới mức đi tới chỗ xuyên tạc kết quả những cuộc thử nghiệm mâu thuẫn với luận điểm của mình. Darwin có ý thức về tai họa này vì ông tự đặt cho mình quy tắc ghi lại ngay tức thời những sự kiện và tư tưởng trái ngược với học thuyết của mình: “Vì, qua thực nghiệm, tôi biết những tư tưởng và sự kiện thuộc loại này biến mất khỏi ký ức dễ dàng hơn những tư tưởng và sự kiện thuận lợi cho chúng ta hơn”. Nhưng người ta bảo lúc về già, ông không chịu nghe đọc một bài viết nào trái với quan điểm của mình. Và Auguste Comte cũng giống như vậy. Một thái độ khăng khăng như vậy khiến cho người ta không thể xem xét lại công trình dưới ánh sáng những nhận thức mới, sao cho nhận ra và tìm cách chỉnh lý những chỗ nhầm lẫn. Trường hợp Levy-Bruhl là một ngoại lệ: trong các cuốn sổ tay, viết trong những năm 1938-1939, ông phủ nhận tất cả các quan niệm cũ của mình về tâm lý tiền-lôgic (mentalité prélogique), ông từng cho là mình quan sát thấy ở những dân tộc nguyên thuỷ. Tuy nhiên, ông không phát hiện ra gì mới hết.

Dù vô tư, nhà khoa học vẫn vấp phải những sức phản kháng nội tâm. Họ có thói quen về tinh thần khiến họ khăng khăng giữ những phương pháp lạc hậu. Hoạt động chuyên ngành, từng đem lại cho họ những thành tựu, không cho phép họ cập nhật những công trình song hành với công trình của mình, tuy sự nhận thức những công trình ấy có thể là cần thiết để cho họ sáng tạo. Những người sáng suốt nhất thì có ý thức về những thiếu sót này. Ít lâu sau khi nhận giải Nobel, giáo sư Kastler nghĩ tới chuyện trở lại ngồi giữa đám sinh viên để theo những giáo trình về lý thuyết lượng tử. Cuối cùng và nhất là, một số quan niệm trở nên quen thuộc đối với nhà khoa học cao tuổi tới mức họ cho đó là những sự thật hiển nhiên và vì vậy, không nghĩ tới chuyện đặt chúng trở lại thành vấn đề: thế nhưng cần phải loại bỏ chúng mới có thể tiến lên được. Trong số những “trở lực nhận thức luận” Bachelard nói tới, ông cho tuổi tác là một trong những trở lực nghiêm trọng nhất.

Để bảo vệ những quan niệm lạc hậu của mình, nhà khoa học cao tuổi thường không ngần ngại cản trở bước tiến của khoa học: uy tín của họ tạo cho họ khả năng ấy. Bachelard nói: “Những nhà khoa học lớn có ích trong nửa đầu cuộc đời họ, có hại trong nửa sau”. Arthur Clarke điểm lại một số lớn phát minh mà các nhà khoa học từng tuyên bố là không thể có được, không phải do thiếu những tri thức cần thiết, mà là do tình trạng thiếu trí tưởng tượng và sự táo bạo cần thiết mà ông cho nguyên nhân là tuổi tác, vì theo ông, một nhà khoa học, hễ 40 tuổi là đã già. Trước đây tám chục năm, ý nghĩ ánh sáng điện có thể sử dụng để thắp sáng trong gia đình, bị tất cả các chuyên gia phản đối. Tuy vậy, lúc 31 tuổi, Edison tiến hành việc thực hiện một ngọn đèn nóng sáng (lampe à incandescence); nhưng về sau, cũng tỏ ra lạc hậu khi ông phản đối việc người ta đề xướng dòng điện xoay chiều. Newcomb, nhà thiên văn học Mỹ nổi tiếng, chứng minh trong một chuyên luận nổi tiếng là những đồ vật nặng hơn không khí không thể bay được. Khi hai anh em Wright bay được, Newcomb tuyên bố không khí cầu của họ không thể chở quá một người, vì vậy, không thể có một ứng dụng thực tiễn nào. Một nhà thiên văn học khác, W. H. Biekering, cũng bảo vệ một quan điểm như vậy. Lúc bấy giờ, người ta đã biết các nguyên lý khoa hàng không; nhưng họ không chịu rút ra những hệ quả. Năm 1926, giáo sư Bickerlow khẳng định, có bằng chứng kèm theo, là không bao giờ có thể phóng một vật lên mặt trăng: ông không hình dung nguồn năng lượng nào khác ngoài nitroglicerin và trong các phép tính của mình, ông giả định rằng chất đốt phải gắn liền với vật phóng ra. J. M. Campbell, nhà thiên văn học Canada, năm 1938, chứng minh rằng cần có một triệu tấn chất đốt mới có thể tách lên khỏi sức hút của trái đất một trọng lượng một hay hai livrơ: từ đó, ông rút ra kết luận giống như Bickerlow. Trong các phép tính của mình, ông giả định tên lửa phải có tốc độ phi thường trong lúc gia tốc sẽ chậm chạp tới mức chất đốt bị tiêu hết ở độ cao nhỏ bé. Rutherford mất năm 1937 ở tuổi 66, ông cho rằng không bao giờ có thể lấy năng lượng chứa đựng trong vật chất. Năm năm sau, phản ứng dây chuyền đầu tiên được thực hiện ở Chicago. Khi Pontecorvo báo tin có thể quan sát bên trong các vì sao bằng những hạt xuyên sâu (particules pénétrantes), tức là các nơtrin, ông bị các nhà vật lý thiên văn cười vào mũi; nhưng ít lâu sau ông thành công trong các công trình thí nghiệm. Clarke kết luận: “Người biết nhiều sự vật nhất về một vấn đề nhất định không nhất thiết phải là người tiên đoán chính xác nhất tương lai trong lĩnh vực ấy”. Và ông lên án các nhà khoa học cao tuổi ấy còn gay gắt hơn cả Bachelard: “Các nhà khoa học trên năm mươi tuổi không còn có thể làm gì khác ngoài việc dự các đại hội và bằng mọi giá phải được đưa ra khỏi các labô”.

Bản thuyết trình của Clarke không hoàn toàn mỹ mãn. Ông buộc tội những người có giá trị rất khác nhau, ông không nghiên cứu vì sao họ phản kháng mà chỉ cho rằng họ có thiên kiến là điều tất yếu. “Một đầu óc hoàn toàn rộng mở sẽ là một đầu óc trống rỗng”. Nhưng ông nhấn mạnh một sự kiện quan trọng nhận thức, thay vì phục vụ công việc dự kiến, có thể gây trở ngại đối với nó. Chẳng hạn, lúc 35 tuổi, Auguste Comte khẳng định không bao giờ có thể biết được cấu tạo của mặt trời. Tôi cũng xin kể bản tuyên bố năm 1835 của Viện hàn lâm Y học Lyon về những chuyến du lịch bằng tàu hoả: Viện này tiên đoán cơ thể con người không thể chịu nổi tốc độ đến chóng mặt của tàu: “Động tác rung chuyển sẽ làm nảy sinh những bệnh thần kinh... Còn sự kế tiếp thoăn thoắt các hình ảnh sẽ làm viêm võng mạc. Bụi và khói sẽ gây viêm phế quản và dính màng phổi. Cuối cùng, nỗi lo sợ tai nạn thường xuyên xảy tới làm hành khách ở trong tình trạng luôn luôn báo động và sẽ là hội chứng viêm nhiễm màng óc. Đối với phụ nữ mang thai, mọi cuộc hành trình bằng xe lửa sẽ tất yếu dẫn tới sảy thai với mọi hậu quả của nó”.

Thậm chí những bộ óc lớn, khi vượt quá một lớp tuổi nhất định, cũng có khó khăn trong việc đồng hành với thời đại. Năm 1934, lúc 55 tuổi, bình luận vụ tự sát của người bạn là nhà vật lý Ehrenfest, Einstein cho nguyên nhân tự sát là những sự xung đột nội tâm mà mọi nhà khoa học thực sự trung thực đều phải chịu khi quá tuổi 50. Ehrenfest hiểu rõ những vấn đề mà ông không thể giải quyết một cách xây dựng: “Trong những năm gần đây − Einstein nói − tình hình trở nên nghiêm trọng do sự phát triển sôi sục của vật lý lý thuyết. Học và dạy những điều mình không thể hoàn toàn chấp nhận trong con tim mình, bao giờ cũng là một công việc khó khăn. Thêm vào đó là cái khó ngày một gia tăng trong việc thích ứng với những luồng tư tưởng mới, cái khó mà người trên tuổi 50 luôn luôn phải chịu đựng”.

Bản thân Einstein cũng từng phải đối phó với cái khó ấy và trường hợp của ông rất đáng xem xét. Ông không bị ràng buộc vào những vấn đề ý thức hệ. Ông không bao giờ tìm cách thắng cuộc và ít quan tâm tới chuyện nổi danh. Tấm lòng thiết tha của ông đối với chân lý, tuyệt đối trong sáng. Chỉ có điều là quan điểm khoa học cắm sâu trong ông tới mức ông không nghĩ tới chuyện từ bỏ nó, bất kỳ với giá nào: khoa học phải cung cấp một hình ảnh hài hòa và hợp lý về thế giới. Điều nghịch lý trong sự nghiệp của ông, là thuyết tương đối có ảnh hưởng lớn tới lý thuyết lượng tử; nhưng từ tuổi 45, ông không ưa lý thuyết này. Nhà vật lý học Ba Lan Infeld, người cộng tác viên cũ của ông, viết: “Thật hài hước là vai trò của Einstein trong cuộc đại cách mạng khi ông bênh vực nó, vì về sau, ông quay lưng lại cuộc cách mạng ấy mà ông từng góp phần tạo lập nên. Thời gian càng trôi qua, ông càng lánh xa thế hệ trẻ các nhà khoa học mà phần lớn tiếp tục theo đuổi các công trình nghiên cứu về lý thuyết lượng tử”.

Là người thường được Einstein tâm sự về những “nỗi day dứt toán học” của mình, Antonia Vallentin khẳng định đây không phải là “vụ ly hôn giữa một thế hệ mới có ý thức về sự táo bạo về mặt tư tưởng của mình, với một ông già, vẫn còn lại tàn dư của quá khứ, như một tảng đá giữa một con đường đang chạy dài. Tấn bi kịch của ông, đúng ra là của một con người, mặc dù tuổi tác, vẫn khăng khăng theo đuổi một con đường ngày một thêm hoang vắng, trong lúc hầu như tất cả bạn bè, tất cả những người trẻ tuổi xung quanh ông, khẳng định con đường ấy không đưa tới đâu cả và ông đã dấn vào một ngõ cụt”.

Ông không tin chắc là mình có lý. Tháng ba 1949, 70 tuổi, ông viết cho Solovine: “Chắc hẳn người ta nghĩ là tôi nhìn sự nghiệp đời mình với một niềm thỏa mãn tĩnh lặng. Nhưng nhìn gần, sự việc diễn ra hoàn toàn khác. Không hề có một khái niệm nào tôi tin chắc là nó bền vững và tôi không cho là thông thường mình đi đúng đường. Người đương thời cho tôi vừa là một kẻ dị giáo vừa là một tay phản động có thể nói là tiếp tục sống sót sau chính bản thân mình. Dĩ nhiên, đấy là một vấn đề thời thượng và cái nhìn thiển cận, nhưng cái ý thức bất cập bắt nguồn từ nội tâm”.

Tuy vậy, ông không thể sửa đổi lập trường của mình. Theo ông, một lý thuyết chỉ có giá trị khi nó “hoàn hảo một cách nội tại”; những sự “khẳng định ngoại lai”, dù có nhiều, cũng không đủ. Lý thuyết trường đơn nguyên (théorie des champs unitaires), mà ông tìm cách xác định trong ba mươi năm, phải đáp ứng những đòi hỏi ấy. Lý thuyết các hạt cơ bản (particules élémentaires) không thỏa mãn những yêu cầu ấy. Ông hiểu ngay lập tức lý thuyết lượng tử của Niels Bohr. Và ông tuyên bố: “Có thể bản thân tôi đạt tới một cái gì tương tự”. Nhưng ông nói thêm ngay sau đó: “Nhưng nếu tất cả những cái đó là chân lý, thì điều đó có nghĩa là sự cáo chung của vật lý học”. Ông không muốn công nhận là khoa học vật lý có thể có một gương mặt không hài hòa. Về sau, những định đề của Bohr không còn tỏ ra là nghịch lý nữa; chúng được bao bọc trong một lý thuyết đại cương mới dung hòa quan điểm hạt (point de vue corpursculaire) và quan điểm sóng (point probabilités) nhờ khái niệm sóng xác suất (onde de de me ondulatoire). Einstein bác bỏ khái niệm này, mặc dù toàn bộ cấu trúc ấy được xây dựng từ chính hệ thống của ông. Ông không phải là người bằng lòng với những chân lý cũ; nhưng vì những tiêu chí mà ông không hình dung có thể bỏ rơi, nên ông không cho những quan niệm mới là xác thực.

Ông không bao giờ sẵn sàng kiểm nghiệm lý thuyết trường đơn nguyên của mình chừng nào còn khó có thể biểu thị nó ra bằng toán học. Mặt khác, những sự phản ứng của ông không cho phép ông tham gia những bước tiến của vật lý lượng tử. Hoàn toàn thoát khỏi chủ nghĩa lấy mình làm trung tâm (égocentrisme), ông không coi sự thất bại, cảnh cô đơn của mình là một tấn bi kịch chủ quan. Nhưng về khách quan, người ta hầu như hoàn toàn nhất trí cho rằng ông đánh mất ba chục năm cuối đời vào những công trình nghiên cứu vô bổ. Kouznetsov, người viết tiểu sử của ông, nhận xét là một số quan niệm của Einstein trong những năm 40, ngày nay đã đạt tới độ chín muồi của chúng, trong lĩnh vục vật lý lượng tử theo thuyết tương đối. Ông kết luận là công trình phê phán của Einstein “chỉ ra những giới hạn của cơ học lượng tử mà phía bên kia những giới hạn ấy hình thành những lý thuyết mang tính cách mạng hơn”. Vì khoa học tiến lên trong lúc tự phủ nhận mình để vượt lên trên mình, nên những người chậm trễ bao giờ về sau cũng có thể được coi là những người tiên phong. Nhưng sự thật là vào cuối đời, Einstein đã cản trở bước tiến của khoa học hơn là phục vụ khoa học.

Sự lựa chọn của nhà triết học là tuyệt đối khác sự lựa chọn của nhà khoa học. Trong lúc nhà khoa học miêu tả vũ trụ từ bề ngoài, thì nhà triết học cho là chính con người làm nên khoa học: họ muốn phản ánh mối quan hệ giữa vũ trụ và con người được đặt ra với tư cách chủ thể. Nhà triết học vừa ủng hộ vừa phản đối khoa học: chấp nhận khoa học chừng nào nó là một sản phẩm của con người, nhưng không chấp nhận nó là sự phản ánh của một hiện thực tồn tại tự thân. Khoa học không đặt vấn đề người mà qua người đó và vì người đó khoa học tồn tại, tức là con người. Còn nhà triết học, là người cho rằng con người được đặt thành vấn đề trong thực thể mình, là người băn khoăn về thân phận con người xét một cách tổng thể. Nhưng bản thân nhà triết học là một con người, là toàn thể con người: điều mà nhà triết học muốn nói, là chính bản thân người đó, trong tính phổ quát của mình. Khi Descartes nói: “Tôi tư duy...”, chính là Con người phổ quát tư duy trong ông. Vì vậy, ông không cần tới một ai hết để nói và không “nợ nần” ai hết. Có nền khoa học và cũng có các nền triết học. Và dĩ nhiên, không có một nền triết học nào được thiết lập từ con số không; nhà triết học chịu những ảnh hưởng, gặp những vấn đề do những người khác đặt ra. Nhưng mỗi hệ thống chỉ có thể được phê phán từ bên trong, chứ không thể bằng cách dựa vào những dữ kiện bên ngoài. Người ta có thể phát hiện rạ những mâu thuẫn, thiếu sót, bất cập của nó, chứ không thể đối lập với nó những sự kiện do những người khác xây dựng nên. Quả vậy, ngay từ đầu, có cái mà Bergson gọi là một “trực giác triết học”, mà người ta cũng có thể xác định là một kinh nghiệm bản thể luận, điểm xuất phát của một thế giới quan.

Trực giác ấy là một sự hiển nhiên sâu xa không thể phủ nhận. Đối chiếu với những nền triết học mới, nhà triết học có thể chấp nhận một số phương diện của chúng và đi tới chỗ đặt ra cho mình những vấn đề mới; nhưng vẫn không bỏ rơi điểm xuất phát của mình. Nếu có thêm, có bớt, có sửa chữa, thì bao giờ cũng theo một viễn cảnh của chính mình, mà đối với viễn cảnh này, mọi viễn cảnh khác đều xa lạ tới mức người khác không bao giờ có thể vượt xa họ, đánh giá thấp họ, nói trái ngược họ.

Thông thường, tư duy họ phong phú lên theo tuổi tác. Họ có trực giác độc đáo trong tuổi thanh xuân hay trong tuổi trưởng thành, trừ trường hợp Kant ngoài 50 tuổi. Muốn nắm bắt được những mối quan hệ của trực giác này, họ cần có thời gian vì họ không nhằm cái gì khác là nắm bắt được những mối quan hệ của con người − với tư cách chủ thể − với toàn bộ thế giới. Đó là một chương trình không bao giờ khô cạn. Một khi một cấu trúc đã hoàn thành, nhà triết học lùi lại một bước để có thể phê phán nó, và đi tới chỗ đặt cho mình những vấn đề mới, tìm ra những giải pháp khác. Đã từng có một trường hợp bước tiến bị chính tính chất của công trình ngăn chặn lại: đó là trường hợp Hegel mà hệ thống tự khép kín lại khi ông vào khoảng tuổi 60. Ông tự đặt mình vào phần cuối lịch sử, đinh ninh đã phản ánh triệt để giống đời. Sự nghiệp hoàn thành không cho phép một quá trình phát triển mới và sự phủ nhận chỉ có thể xảy ra từ bên ngoài, ở tất cả những người khác, hệ thống vẫn mở và, dù tuổi già không phải là lớp tuổi phong phú nhất đi nữa, vào thời điểm ấy, họ vẫn làm cho nó phong phú thêm lên. Tôi chỉ xin kể hai trường hợp: của Platon và của Kant.

Mọi người đều nhất trí nghĩ rằng mặc dù những đoạn văn đẹp đẽ, độc đáo về thời gian và trí nhớ, tác phẩm Pháp luật do Platon viết lúc 80 tuổi, vẫn đánh dấu một bước thụt lùi so với toàn bộ sự nghiệp của ông: nó là một “hiện tượng quay trở lại”, “một hoạt động làm nghèo đi”, một “sự từ bỏ”. Hình như kinh nghiệm khiến ông bi quan, ông thừa nhận: “Không phải toàn thể giống loài chúng ta là hoàn toàn không có giá trị”. Nhưng ông lại cũng viết: “Phần những điều ác lấn át phần những điều thiện”, và những điều thiện quan trọng nhất “như bị một số phận rủi ro làm hoen ố”. Ông rầu rĩ tới mức tuyên bố con người chỉ là một con rối trong tay thánh thần và ma quỷ. Trong những điều kiện ấy, vấn đề đặt ra, không phải là tìm kiếm cho xã hội một hệ thống chính trị hoàn hảo, mà chỉ là hệ thống càng ít xấu càng tốt. Để cai trị con người, Platon không còn tin vào lý trí, giáo dục, nhận thức chân lý nữa. Cần áp đặt luật lệ đối với họ và thuyết phục họ, bằng bất cứ phương tiện nào, tuân thủ những luật lệ ấy. Trong tác phẩm Nền Cộng hòa, Platon chấp nhận khái niệm sự dối trá bổ ích, nhưng chỉ dành cho nó ít vị trí; còn chủ nghĩa thực dụng hoàn toàn thắng lợi trong Pháp luật. Đó là một công trình giáo huấn, trong đó ba người đối thoại là những ông già − còn trong những cuộc đối thoại trước, bao giờ ít nhất cũng có một thanh niên. Phong cách tác phẩm thì nặng nề? Thận trọng, bối rối, tư duy Platon đã bị xơ cứng. Ông không còn bộc lộ nỗi khát khao chân lý, nguồn cảm hứng những công trình trước kia của ông. Giai đoạn tận cùng này của tuổi già của ông là một sự sa sút về mặt tinh thần.

Tuy nhiên, chính từ khoảng 62 tuổi, ông viết những tác phẩm sâu xa nhất và mang dấu ấn cá nhân rõ nét nhất. Ông phải có thời gian để thoát khỏi ảnh hưởng của Socrate và của những người đi trước, để hiểu tất cả hệ quả của những quan niệm của chính bản thân mình. 62 tuổi, xảy ra một cuộc khủng hoảng trong quá trình chuyển biến của ông. Ông có bước thụt lùi so với sự nghiệp của mình; ông phát hiện ra lý thuyết về tư tưởng của ông làm nảy sinh những sự phản bác nào, và để giải đáp, ông đặt lại vấn đề từ cái cơ bản trong cuốn Théétète và cuốn Parménide; học thuyết của ông không ngừng được đổi mới và phong phú thêm lên qua các tác phẩm Người Ngụy biện, Nhà Chính trị, Timée, Críton, Philèbe. Chính trong Philèbe viết lúc 74 tuổi, ông giải đáp câu hỏi đặt ra trong Théétète về nhầm lẫn và hiểu biết: “Hiểu biết, là bắt chước, trong tâm hồn mình, những mối quan hệ tồn tại trong thực thể”. Chính trong tác phẩm này, chúng ta tìm thấy bản thuyết trình rộng lớn nhất về phép biện chứng của ông. Ngoài cuốn Pháp luật, các công trình Platon viết trong tuổi già thể hiện một bước tiến liên tục[36].

Kant công bố năm 57 tuổi cuốn Phê phán lý trí thuần tuý. Ông viết cuốn Phê phán sự phán đoán lúc 66 tuổi và càng già hơn khi biên soạn cuốn Tôn giáo trong giới hạn của lý trí đơn thuần. Hai cuốn này lý giải một số điểm chủ yếu trong hệ thống của ông với một chiều sâu hoàn toàn mới mẻ. Chúng làm phong phú thêm và đổi mới sự nghiệp trước kia của ông. Ông viết các tác phẩm di cảo cho tới khi năng lực trí tuệ sa sút. Theo Lachìeze-Rey, chúng làm công việc hoàn thành nền triết học của ông. Những tác phẩm đầu tay của ông đặt một số vấn đề mà ông chỉ có thể giải quyết được lúc cuối đời, trong tác phẩm Uebergang. Vấn đề chủ yếu là vấn đề này: Phương thức tồn tại của tinh thần đối với chính bản thân nó là phương thức nào, với tư cách là một sự có mặt mang tính chất tạo lập? Trước kia, ông lướng vướng vì vị trí ông dành cho chủ nghĩa hiện thực tâm lý học; ông do dự trong việc áp dụng nghiêm ngặt phương pháp siêu nghiệm. Trong lúc về già, chẳng những ông không bị xơ cứng, mà còn đủ lòng tin vào bản thân mình để chiến thắng những sức phản kháng trong con người và thoát khỏi thiên kiến cũ. Ông đưa những cái hiện thực giả (pseudo-realités) về tâm lý trở về những thời điểm đơn thuần trong việc cấu tạo thế giới và cấu tạo cái tôi. Tác phẩm Uebergang đưa hệ thống nhất quán với bản thân ông. Cuối cùng, ý thức tìm thấy trong đó tính độc lập và thừa nhận hiện thực của nó. Sự việc biến mất để nhường chỗ cho hoạt động.

Dĩ nhiên, nếu có thể làm phong phú chính hệ thống của mình cho tới tận tuổi già, thì nhà triết học không thể thoát ra khỏi hệ thống ấy để tạo lập một hệ thống triệt để mới. Kant từng linh cảm Fichte, nhưng chúng ta không thể hình dung là ông phát hiện ra phép biện chứng của Hégel. Cũng như nhà khoa học này, ông có phần gắn liền với những quan niệm trước kia của mình, là trong lúc tìm cách duy trì chúng: ông khó có thể chấp nhận để chúng mất giá trị. Và bản thân ông cũng có những “thói quen tinh thần”: cách tư duy của ông đối với ông là tự nhiên tới mức ông thấy nó là tất yếu, có những sự tiền giả định cắm rễ sâu ở ông tới mức ông không phân biệt chúng với chân lý.

Nhà văn già đi ra sao? Họ hết sức khác nhau, theo đuổi những mục đích hết sức khác nhau, tới mức khó có thể trả lời câu hỏi ấy. Một số nhà văn vẫn là những người sáng tạo ở một lớp tuổi rất cao: Sophocle viết vở kịch Oedipe ở Colone lúc 89 tuổi. Voltaire có những tác phẩm có giá trị nhất trong hai chục năm cuối đời. Những tập cuối cùng của hai tác phẩm Ký ức ở thế giới bên kia và Cuộc đời Rancé, Chateaubriand sáng tác trong tuổi già. Goethe sáng tác những bài thơ đẹp nhất trong hai nhăm năm cuối đời. Thơ ca và chân lý và Faust Tập hai ra đời trong thời kỳ này. Hugo lúc già có lý khi không cảm thấy thấp kém hơn quá khứ của mình. “Tôi diễn tả tư tưởng của mình bằng văn xuôi và bằng thơ đã nửa thế kỷ nay, nhưng tôi cảm thấy mình chỉ mới nói một phần nghìn những gì ở trong người mình”. Ông còn viết một tác phẩm đồ sộ từ năm 64 tuổi. Yeats vượt lên chính bản thân ông vào lúc cuối đời.

Đó là những ngoại lệ. Nói chung tuổi già không thuận lợi cho sáng tác văn học. Ở Corneille, ở Tolstoï, ở rất nhiều người khác, có một mâu thuẫn rất rõ rệt giữa sức sáng tác những năm ở tuổi trưởng thành và những năm cuối cùng. Vì thói quen, và để kiếm sống, để che giấu sự suy sút của mình, nhiều người già tiếp tục sáng tác. Nhưng phần lớn xác nhận lời nói của Berenson: “Những gì người ta viết sau tuổi 60 không thể có giá trị hơn thứ nước trà chế đi chế lại mãi”. Chúng ta thử tìm hiểu xem vì sao. Nhà văn tìm kiếm cái gì? đạt tới cái đó với những điều kiện nào?

Triết học coi con người với tư cách một khái niệm, muốn biết toàn bộ quan hệ của con người với vũ trụ. Nhà văn cũng nhằm cái phổ quát, nhưng từ cái riêng biệt của nó. Họ không có tham vọng cung cấp một tri thức, mà thông báo cái không thể biết được là ý nghĩa tồn tại của thực thể trên thế giới; truyền đạt cái đó qua một cái phổ quát đặc biệt (uni-versel singulier), tức là tác phẩm của mình. Cái phổ quát chỉ có thể riêng biệt hóa, tác phẩm chỉ có khuôn khổ nếu sự hiện diện của tác giả được thể hiện ra trong đó qua phong cách, sắc thái, nghệ thuật mang dấu ấn của họ. Nếu không, thì chỉ là một tư liệu cung cấp hiện thực trong tính khách quan phi ngã (objectivité inpersonnelle) của nó, trên bình diện nhận thức bề ngoài, chứ không phải với tư cách được nội hiện (intériorisé) bởi một chủ thể. Nhưng kinh nghiệm sống của tôi có thể trở thành kinh nghiệm của một người khác như thế nào? Chỉ bằng một cách duy nhất là: qua vai trò của trí tưởng tượng. Người đọc một tư liệu tìm hiểu một trong những bộ phận của vũ trụ của mình trong lúc không rời khỏi vũ trụ ấy; vẫn ở nguyên vị trí của mình trên thế giới, ở một chỗ nào đấy, ở một lúc nào đấy trong cuộc sống của mình. Còn độc giả một tác phẩm văn học thì bước vào một thế giới khác, đắm mình vào một chủ thể khác bản thân mình. Điều đó có nghĩa là họ phủ định hiện thực để dấn thân vào cái tưởng tượng. Họ chỉ có thể làm được như vậy khi tác phẩm đưa ra một thế giới tưởng tượng. Truyền đạt kinh nghiệm sống của mình, không có nghĩa là ghi nhận lên trang giấy thứ ngôn ngữ thể hiện sẵn từ trước kinh nghiệm ấy: vốn sống (le vécu) không thể nói ra thành công thức, mà nhà văn phải từ cái mờ ảo của những gì không nói ra, nêu lên những điều được xác định và dễ hiểu. Qua đó, nhà văn tạo nên một khách thể không diễn tả một hiện thực nào và tồn tại theo phương thức cái tưởng tượng; bản thân nhà văn tự đặt cho mình một câu trúc giả tạo: Sartre muốn nói tới thao tác này khi tuyên bố trong cuốn Chuột và người rằng mọi nhà văn đều bị một con “ma cà rồng” ám ảnh.

Dĩ nhiên, không nên giả định là lúc đầu nhà văn muốn tìm cách truyền đạt và lúc đó vận dụng đến trí tưởng tượng. Chính sự lựa chọn một cách độc đáo cái tưởng tượng, quyết định thiên hướng của họ; sự lựa chọn này có những động cơ khác nhau tùy theo từng người, nhưng nó luôn luôn xuất hiện ở cội nguồn một tác phẩm văn học. Tác phẩm này là quá trình vật chất hóa − bằng những ký hiệu vạch lên trên giấy − cái thế giới phi hiện thực mà chủ thể tạo lập cho mình bằng những trò chơi, những phút mơ mộng: thế giới phi-hiện thực này chỉ có thể vững chãi và cho phép truyền đạt một kinh nghiệm khi nó phản chiếu hiện thực theo một tầm vóc khác.

Vì vậy, sáng tác là một hoạt động phức tạp: là ưa thích cái tưởng tượng và muốn truyền đạt trong cùng một động tác; trong hai sự lựa chọn này, xuất hiện những khuynh hướng rất khác nhau và thoạt nhìn trái ngược nhau. Muốn thay thế một thế giới nhất định bằng một vũ trụ tưởng tượng, thì phải phủ nhận thế giới nhất định kia: người nào đắm chìm trong đó như con cá trong nước và cho rằng mọi cái tự nhiên mà có, thì không thể sáng tác. Nhưng dự định giao tiếp giả định mình quan tâm tới người khác, dù trong quan hệ của nhà văn với nhân loại, có phảng phất oán hờn, khinh miệt đi nữa, họ vẫn muốn được nhân loại thừa nhận; nếu không, thì bản thân dự định tố cáo nhân loại sẽ bị thất bại và trở nên vô nghĩa; qua hành vi sáng tác, họ thừa nhận giá trị của nhân loại rõ hơn so với những lời tuyên bố bằng miệng. Nỗi thất vọng tuyệt đối, lòng hận thù triệt để đối với mọi thứ và mọi người chỉ có thể bằng lòng với sự im lặng.

Vì vậy, dự định sáng tác bao hàm một sự căng thẳng giữa thái độ phủ nhận thế giới của con người và một lời kêu gọi nhất định đối với con người. Nhà văn vừa chống lại vừa đi với con người. Đó là thái độ khó khăn: nó bao hàm những niềm say mê dữ dội, và muốn được duy trì lâu dài, nó đòi hỏi sức lực.

Tuổi già làm giảm sút sức lực, dập tắt những niềm say mê. Hiện tượng dục năng mất đi kéo theo − như chúng ta đã thấy − sự mất đi một ham muốn nhất định về sinh học; vì mệt mỏi, người già thường không nghĩ chuyện quan tâm tới người khác. Sợi dây căng thẳng nảy sinh từ việc dung hòa hai dự định, nếu không mâu thuẫn nhau thì chí ít cũng khác nhau, được chùng ra. 64 tuổi, Rousseau buồn bã cảm thấy năng lực sáng tạo sa sút. Kể lại trong những giấc mơ một buổi dạo chơi, ông viết: “Khắp nơi, trên cánh đồng còn xanh và tươi tốt nhưng ít nhiều đã rụng lá và đã hầu như hoang vắng, là hình ảnh cô đơn và báo hiệu mùa đông. Một sự lẫn lộn giữa những cảm giác êm đềm và những cảm giác buồn bã chẳng khác nào tuổi tác và thân phận mình, khiến tôi không thể không liên hệ tới mình. Vào lúc xế bóng một cuộc đời thơ ngây và bất hạnh, tôi thấy tâm hồn mình tràn đầy những tình cảm bền vững, và tinh thần mình còn ít nhiều tươi mát nhưng đã có phần ưu tư...”. Và cũng vào thời kỳ này, ông viết thêm: “Trí tưởng tượng của tôi đã kém nhạy cảm không còn “bốc lửa” như xưa khi ngắm nhìn một vật làm nó rung động, tôi ít say sưa hơn trong ảo ảnh của những giấc mơ; từ nay, chúng mang lại tưởng nhớ hơn là sáng tạo; mọi năng lực của tôi nguội dần; tinh thần cuộc sống tắt dần từng bước; tâm hồn “cất cánh” một cách khó khăn khỏi cái vỏ bọc già cỗi của nó...”.

Gide nhận xét một cách luyến tiếc vào buổi cuối đời: “Tôi rơi trở lại vào những đề tài đã lặp đi lặp lại mãi và không còn rút ra được gì có ích nữa”. Và lúc 81 tuổi, trong tác phẩm Như thế đấy, ông viết: “Tôi đã nói ít nhiều đúng tất cả những gì tôi nghĩ là mình cần nói, và tôi sợ mình lại lặp lại mình”.

Cái nguy cơ lặp lại mình, có phần bắt nguồn từ chỗ nhà văn quan tâm tới vấn đề ý thức hệ. Họ đã từng bênh vực một số giá trị, phê phán một vài tư tưởng, tỏ rõ một lập trường; giờ đây, không thể nghĩ chuyện phủ nhận chúng. Không phải là nhà văn không thể tự đổi mới trong lúc vẫn trung thành với quá khứ của mình. Có thể họ ưa thích tự do hơn quyền lợi. Tình hình đã xảy ra đối với tôi. Công chúng của tôi đòi hỏi ở tôi tinh thần lạc quan trước mọi thứ khác, đặc biệt là khi liên quan tới thân phận phụ nữ; phần cuối cuốn Sức mạnh sự vật và những truyện ngắn cuối cùng của tôi phủ nhận sự mong chờ ấy và tôi đã bị trách cứ kịch liệt. Nhưng tôi không chịu bám vào một hình ảnh cứng nhắc về bản thân mình.

Dầu sao, và như tất cả chúng ta đều biết, dù là Flaubert, Dostoïevski, Proust hay Kafka, người ta bao giờ cũng chỉ viết những “cuốn sách của mình”. Điều tất yếu là chúng mang dấu ấn chúng ta vì văn học thể hiện nhà văn trong tính đặc thù của họ. Bao giờ họ cũng ở đấy, và trọn vẹn, trong các tác phẩm khác nhau, như cuộc sống đã làm nên họ. Sự vật đổi thay, chúng ta đổi thay, nhưng không để mất hình tích của mình. Cội rễ chúng ta, quá khứ chúng ta, trụ cột chúng ta trên đời vẫn bất di bất dịch: chính ở đấy được xác định những mục đích chờ đợi chúng ta trong tương lai, những việc phải làm, những điều cần nói. Người ta không thể tự bịa ra các dự định một cách độc đoán: chúng phải được ghi nhận vào quá khứ chúng ta với tư cách những đòi hỏi. Đó là điều Camus chỉ ra trong lời tựa Mặt trái và mặt phải: “Như vậy, mỗi người nghệ sĩ giữ ở tận tâm khảm mình một cái nguồn duy nhất bồi bổ những điều mình làm, mỗi điều mình nói. Khi nguồn bị cạn, người ta thấy tác phẩm ngắn dần, rạn nứt dần. Đó là những mảnh đất bạc màu của nghệ thuật mà dòng nước vô hình không còn tưới tắm nữa…

Dĩ nhiên, tác phẩm không phát triển một cách máy móc cũng như một cách hữu cơ từ một cái hầm chứa đựng nó tiềm tàng; nó kết hợp động tác của cuộc sống qua những giai đoạn làm nó phong phú, hay chệch hướng, giật lùi. Nhưng có thể nói nó được chương trình hóa bởi buổi ấu thơ của chúng ta: chính lúc ấy, cá nhân tự tạo mình thành cái mà chủ yếu mình mãi mãi là cái đó; chính lúc đó, cá nhân định hướng những việc mình sẽ làm. Từ lúc còn trẻ thơ, Disraeli đã có ý định về sau làm bộ trưởng; Sartre từ nhỏ đã quyết định làm nhà văn. Cuộc đời họ đã hướng theo và đã thực hiện dự định ấy. Những người tuy mãi về sau mới sáng tác văn học nhưng không phải vì vậy mà không phụ thuộc chặt chẽ vào những năm tháng đầu tiên của mình. Chúng ta thấy rõ điều đó trong các tác phẩm của Rousseau: những năm tháng ấy sống động trong con người chúng đã nhào nặn nên. Ở tuổi 20, Rimbaud cho là mình không còn gì để nói nữa, còn Voltaire 80 tuổi vẫn nói không biết mệt mỏi. Dẫu sao tác phẩm cũng có phạm vi giới hạn của nó. Người cao tuổi có ý thức về điều đó, và thông thường − như trong trường hợp Gide − cái đó làm họ nản chí, không theo đuổi sự nghiệp sáng tác nữa trong thời gian vẫn còn có thể sử dụng được.

Thái độ im lặng của một số nhà văn cao tuổi còn có một lý do khác. Thiên hướng của họ − như Sartre đã chứng minh trong trường hợp Genet và Flaubert − do những mâu thuẫn trong đời tạo nên; họ thấy không thể sống nổi, họ vùng vẫy trong một ngõ cụt. Sáng tác là lối thoát duy nhất: họ chọn cái tưởng tượng để ghi nhận vào trong đó sự dung hòa những thế đối lập giằng xé mình. Trong tuổi già, họ thực hiện sự dung hòa ấy. Vả lại, cuộc sống cứ phải sống, được chăng hay chớ, và qua đó, tỏ ra khả năng của mình.

Loại hình văn học ít thích hợp nhất với người già là tiểu thuyết. Trong lĩnh vực này cũng có những ngoại lệ. Dofoe đã viết tất cả những cuốn tiểu thuyết của ông, Henri James viết một số trong những cuốn tiểu thuyết tốt nhất, sau tuổi 60. Cervantes 68 tuổi khi viết phần hai Don Quichotte. Hugo viết hai cuốn tiểu thuyết trong tuổi già. Ngày nay, John Cowper Powys viết tất cả những cuốn tiểu thuyết lớn của ông ở tuổi sau 60. Albert Cohen vừa mới xuất bản ở tuổi 63 cuốn sách hay nhất của ông, cuốn Người đẹp của Chúa. Nhưng nhìn chung, các nhà văn lớn tuổi hướng về thơ ca, tiểu luận hơn là tiểu thuyết. Thomas Hardy, nhà tiểu thuyết dồi dào cho tới 60 tuổi, sau đó chỉ làm thơ. Colette khi về già chỉ còn viết hồi ký. Không bao giờ Martin du Gard thực hiện được cuốn tiểu thuyết thai nghén sau Gia đình Thibault, tuy ông đã ghi chép trong nhiều năm. Vì sao vậy?

Mauriac có đề xuất một câu giải đáp. Trong cuốn Nhật ký riêng, ông viết: “Thời gian trôi qua, tương lai vật chất rút ngắn, khi tác phẩm đã hoàn thành và bản thảo đã được trao, khi cuộc phiêu lưu của con người kết thúc, thì các nhân vật tiểu thuyết không còn tìm thấy ở chúng ta không gian để vận động nữa: chúng bị nhốt vào giữa cái khối bị đông cứng lại và không thể đụng tới tức là quá khứ chúng ta − trong đó từ nay không còn gì thâm nhập được nữa − và cái chết tương đối gần, từ nay hiện diện. Ông cũng viết: Kết thúc tuổi thanh xuân, khi gần tới bước ngoặt cuối cùng, tiếng xao động của chúng ta không còn che lấp tiếng vỗ bập bềnh hàng ngày của đời sống chính trị, và tất cả ở chúng ta trở thành im lặng và cô đơn. Lúc đó, chúng ta cho việc đọc tiểu thuyết làm mình khó chịu và nên chọn Lịch sử không thể tưởng tượng nổi (Histoire inimaginable) thay vì những câu chuyện tưởng tượng đẹp đẽ (belles histoires imaginées). Và năm 1962, ông lại viết tiếp: “Sự thật là khi đã tới chương cuối cùng trong lịch sử của chính mình, thì chúng ta thấy tất cả những gì được bịa ra đều vô nghĩa”. Chỉ có những vật được sáng tạo ra bằng máu, bằng thịt là tồn tại ở ta trong cái giới hạn bất định giữa cái tận cùng và cái hư vô mà người ta mệnh danh là tuổi già.”.

Thật vậy, tôi nghĩ là nếu cái đà chúng ta tới tương lai bị bẻ gẫy, thì chúng ta khó có thể tái lập nó ở một nhân vật tưởng tượng: ở nhân vật ấy cũng như ở chúng ta, cuộc phiêu lưu của con người không còn đủ làm chúng ta mê say. Còn về quan hệ giữa nhà tiểu thuyết và quá khứ, thì tôi nghĩ khác. Tác phẩm tôi viết tùy thuộc vừa vào nguồn xa xăm của nó vừa vào thời điểm hiện tại. Hư cấu, hơn bất kỳ loại hình nào khác, đòi hỏi cái hiện thời phải bị nát vụn, nhường chỗ cho một thế giới phi-hiện thực: thế giới này chỉ có sức sống và màu sắc nếu cắm rễ trong những ảo ảnh rất xưa. Sự kiện, thời sự có thể cung cấp cho nhà tiểu thuyết một điểm tựa, một điểm xuất phát: họ phải vượt qua chúng và chỉ có thể vượt qua một cách may mắn bằng cách khai thác chỗ sâu kín nhất của chính mình. Nhưng lúc đó, họ gặp lại những chủ đề cũ, những nỗi ám ảnh cũ và có nguy cơ lặp đi lặp lại. Trái lại, hồi ký, tự thuật, tiểu luận tái hiện hay khẳng định lại những kinh nghiệm mà tính đa dạng làm phong phú thêm nhà văn. Bao giờ người ta nói cũng là họ; họ ít có nguy cơ lặp đi lặp lại mình khi họ nói về những cái mới, có ít nguy cơ lặp đi lặp lại mình hơn so với khi họ thể hiện, do một cái cớ mới, thái độ cơ bản và bao giờ cũng giống như bao giờ đối với thế giới[37].

Vận may của một nhà văn lớn tuổi là có từ đầu những dự kiến có cội rễ cắm chặt tới mức mãi mãi giữ được vẻ độc đáo của ông, và rộng lớn tới mức chúng vẫn mở rộng cho tới lúc ông qua đời. Nếu không ngừng duy trì với thế giới những mối quan hệ sống động, thì nhà văn cũng không ngừng tiếp nhận được của thế giới những lời kêu gọi, những lời khẩn cầu. Voltaire, Hugo nằm trong số những người hạnh phúc ấy, trong lúc những người khác lặp lại chuyện cũ hay lặng im.

***

Các nhạc sĩ ít tâm sự về cách làm việc của họ. Điều người ta có thể nhận biết là thông thường sự nghiệp của họ tiến triển theo năm tháng. Một số tỏ ra xuất sắc, như Mozart và Pergolèse: giá còn tiếp tục sống thì liệu họ có trở nên vĩ đại hơn không hay lại tự lặp lại mình? Có điều chắc chắn là những tác phẩm hay nhất của Bach là trong thời kỳ tuổi già, và Beethoven vượt lên trên bản thân mình với các tác phẩm bộ tứ cuối cùng của ông. Thỉnh thoảng người nhạc sĩ sáng tác những tác phẩm đẹp nhất của mình vào một lớp tuổi rất cao. Trong lúc vẫn là bản thân mình, Stravinsky lúc già đã biết thích ứng với những hình thức mới: âm nhạc với các tác phẩm của ông lúc tuổi già mang tính chất độc đáo so với các tác phẩm ở thời kỳ trưởng thành và giá trị không kém. Tôi tự lý giải cho mình những hiện tượng thăng hoa ấy bằng tính nghiêm ngặt của những sự ràng buộc người nhạc sĩ chịu tuân thủ: họ phải trải qua một quá trình tập luyện lâu dài mới có được cái tài nghệ mang tới sự độc đáo; tình hình này lại càng khó khăn vì âm nhạc là một lĩnh vực trong đó các ảnh hưởng có tác dụng hết sức mạnh mẽ: nhà soạn nhạc ngờ vực hồi ức một cách chính đáng. Trong lúc công việc của nhà văn là mang lại một giá trị phổ quát cho kinh nghiệm sống của mình, thì tính chất đặc biệt của người nhạc sĩ lúc đầu bị tiêu diệt bởi tính phổ quát của kỹ thuật mình sử dụng và của trường âm thanh vốn là điểm xuất phát để sáng tạo; lúc đầu, họ chỉ thể hiện một cách dè dặt. Họ phải rất tin tưởng vào mình, tức là phải có phía sau mình một sự nghiệp, mới dám, chẳng những sáng tạo trong phạm vi những quy tắc được áp đặt mà còn dám vượt qua chúng trong một chừng mực nhất định: chẳng hạn, Monteverdi sáng tạo những hợp âm bị những người đương thời gọi là “hợp âm ma quái”- và Beethoven không lùi bước trước những sự nghịch tai” (dissonnance) khiến lớp công chúng trung bình phẫn nộ. Đối với người nhạc sĩ, quá trình già lão là bước tiến tới một sự tự do mà nhà văn có từ thời trẻ hay chí ít từ tuổi trưởng thành, vì lẽ hệ thống; các quy tắc phải tôn trọng ít nghiêm ngặt hơn.

Các họa sĩ không phải chịu những quy tắc chặt chẽ như giới nhạc sĩ; nhưng bản thân họ cũng cần có thời gian để vượt qua những khó khăn của nghề nghiệp, và thông thường họ làm nên các tuyệt tác vào thời kỳ cuối đời. Chính vào thời kỳ này, Giovanni Bellini tự tìm thấy mình − sau khi Antonio de Messine, người mở cho hội họa Italia những con đường mới, đến Venise − Bellini vẽ giữa tuổi 75 và 86, những bức tranh có giá trị nhất của ông: trong đó là những bức thánh Zacharie và chân dung nổi tiếng của thống lĩnh Leredano. Khi Durer gặp ông ở Venise, vào tuổi 80, ông là họa sĩ nổi tiếng nhất của thành phố. Lúc tuổi rất cao, Titien vẽ những bức tranh đẹp nhất của ông, Rembrandt chưa đến tuổi 60 khi vẽ những bức tranh cuối cùng những tuyệt phẩm của ông; nhưng Franz Hals 85 tuổi khi đạt tới tuyệt đỉnh nghệ thuật của mình với bức các Nữ nhiếp chính. Guardi vào tuổi 76, vẽ Lạch biển màu xám và Vụ hỏa hoạn S.Marcuole, những bức tranh có cảm hứng sâu sắc nhất, kỳ lạ nhất của ông, trong đó chủ nghĩa ấn tượng được linh cảm một cách huy hoàng nhất. Corot 80 tuổi khi vẽ những bức tranh hoàn mỹ nhất của ông, đặc biệt là bức Bên trong nhà thờ lớn ở Sens. Ingres vẽ bức Con suối ở tuổi 76, Monnet, Renoir, Cézanne, Bernard vượt lên trên bản thân mình trong những năm cuối đời.

Giới họa sĩ ít bị lướng vướng bởi sức nặng của quá khứ, bởi sự ngắn ngủi của tương lai hơn so với các nhà khoa học; sự nghiệp của họ do nhiều bức tranh tạo nên; mỗi một lần, họ lại đứng trước tấm vải còn trinh nguyên; công việc của họ là một chuỗi kế tiếp những sự bắt đầu. Và bức tranh đòi hỏi ít thời gian hơn so với việc xây dựng một lý thuyết khoa học: khi họ bắt tay vào vẽ, hầu như họ đá chắc chắn hoàn thành bức tranh. So sánh với các nhà văn, họ may mắn hơn nhiều: họ không tự nuôi mình bằng chính chất liệu của mình. Họ sống trong hiện tại, chứ không phải trong sự kéo dài quá khứ. Thế giới cung cấp cho họ một cách vô tận màu sắc, ánh sáng, hình dạng. Dĩ nhiên, bản thân họ cũng chỉ xây dựng sự nghiệp của mình, nhưng nó ở trạng thái mở một cách vô tận. Vào thời kỳ cuối đời, mọi nhà sáng tạo đều bớt rụt rè trước công luận, nhưng đều tự tin hơn. Quan niệm được người ta ngợi khen bất luận họ làm gì, có thể dẫn họ tới chỗ dễ dãi và làm nhụt ý thức phê phán của họ; nhưng nếu vẫn đòi hỏi cao ở bản thân mình, thì sẽ là một thuận lợi lớn cho họ khi chỉ dựa vào các tiêu chí của mình không thôi mà không quan tâm tới việc làm người ta vui lòng hay không. Duy chỉ có điều là nhà văn ít lợi dụng sự tự do này vì thường họ không còn có gì phải nói nữa: người họa sĩ thì bao giờ cũng có cái gì đó để vẽ và có thể hưởng cái quyền tối thượng ấy mà nếu không có thì họ sẽ không có tài. Cũng như người nhạc sĩ, nhà họa sĩ mới vào nghề chịu ảnh hưởng sâu sắc của thời đại: họ trông thấy thế giới qua tranh của những thế hệ đi trước; học trông nhìn qua chính đôi mắt mình, là cả một công việc lâu dài. Chẳng hạn, lúc đầu, Bonnard bắt chước Gauguin và dành một vị trí quan trọng cho đề tài được xử lý. Từ bức Quán cà phê của bé Poucet ông vẽ lúc 61 tuổi, đề tài có xu hướng mất đi để nhường chỗ cho màu sắc. Lúc 66 tuổi ông viết: “Tôi những tưởng khi còn trẻ, thì đồ vật, thế giới bên ngoài làm người ta phấn chấn: lúc ấy, người ta “hăng máu”, về sau, thì nội tâm, nhu cầu thể hiện cảm xúc thúc đẩy người họa sĩ chọn điểm xuất phát này hay điểm xuất phát kia, đề tài này hay hình thức nọ”. Tranh của ông là những bức thu ngắn (raccourci) ngày càng táo bạo, ông không chú ý tới phối cảnh, kiên quyết xa rời quan điểm ước lệ về sự vật tìm cách thể hiện sức sóng và sức nóng của chúng. Do vậy, những bức tranh cuối cùng của ông có một sức trẻ kỳ lạ.

Tuổi già của Goya không phải chỉ là một sự vươn tới một sự hoàn thiện ngày một trọn vẹn hơn, mà còn là một quá trình đổi mới không ngừng, ông 66 tuổi năm 1810 khi đứng trước ách chiếm đóng của Pháp và những hệ quả đẫm máu của nó, ông bắt đầu khắc 85 bức tranh về những tai họa chiến tranh, ông từng chứng kiến cuộc khởi nghĩa 1808 và hăng hái quyên góp để trang bị cho quân du kích. Nhưng ông không khước từ việc vẽ chân dung những quan chức chủ yếu của Pháp; cùng với hai họa sĩ khác, ông chủ trì công việc lựa chọn những bức tranh có giá trị nhất để gửi sang Paris. Năm 1814, khi đất nước được giải phóng, ông được Ủy ban thanh trừng miễn tội một cách chính đáng. Nhưng ông vẽ cho Ferdinand VII một bức chân dung lớn. Cũng trong năm ấy − lúc 70 tuổi − ông vẽ những bức tranh bi thảm và tuyệt diệu của mình, bức Cuộc Xung kích của các tân binh và bức Những loạt đạn. Ông cũng vẽ Người Khổng lồ và một bức tự họa rất đẹp trong đó ông thể hiện mình dưới những nét của một người ở tuổi 50. Năm 1815, ông khắc loạt bức tranh tập hợp lại dưới tên gọi Cuộc đấu bò (tauromachie). Ông vẽ theo đơn đặt hàng một số chân dung nhân vật quan chức hay bè bạn, tất cả đều là những công trình khá đẹp. Năm 1818, sau khi vẽ bức Hội đồng hành chính Philippin, ông quyết định kết thúc sự nghiệp quân chức và cả sự nghiệp họa sĩ của giới thượng lưu. Từ ấy, ông không nhận đơn đặt hàng nữa và chỉ làm việc cho bản thân mình: ông cần được hoàn toàn tự do để tiếp tục sự nghiệp, ông mua một ngôi nhà biệt lập, mà người trong vùng gọi là “nhà người điếc”, vì từ nhiều năm, ông không còn nghe được nữa. Ông góa vợ năm 1812. Để làm công việc nhà, ông mời tới một người bà con xa, bà Leocadia, bà này mang theo đứa con gái nhỏ là Rosarito lên 3. Ông bắt đầu treo khắp tường những “bức tranh đạn” nổi tiếng, trong đó ông thả sức cho trí tưởng tượng của mình, không chút quan tâm tới công luận[38]. Sao Thổ ăn ngấu nghiến một đứa bé, Những Mụ phù thủy ở Cánh đồng cỏ nuôi dê, Con chó bị cát vùi, tất cả những bức tranh này đều gây sửng sốt vì cách cấu tạo mới và vì nguồn cảm hứng âu sầu phong phú của chúng. Đồng thời, ông khắc một loạt tranh, Những Cái tản mạn bao gồm bức Những Giấc mơ và bức Những Câu tục ngữ, trong đó ông thể hiện thắng lợi của sự ngu ngốc bằng những nét bút dữ dội.

Luôn luôn muốn đổi mới, năm 1819, ông đưa vào Tây Ban Nha kỹ thuật in litô, phát minh ra ở Leipzig năm 1796. Bản in litô đầu tiên của ông thể hiện một bà già kéo sợi. Về sau, ông làm nhiều bản in litô khác.

Ông 77 tuổi khi nạn khủng bố trắng lan tràn khắp Tây Ban Nha. Lúc đầu, ông trốn tránh, rồi lưu vong sang Bordeaux. Morantin, bạn ông, viết: “Goya tới nơi già nua, điếc lác, yếu đuối, không biết lấy một tiếng Pháp, không có lấy một người hầu... Nhưng rất thỏa mãn và rất muốn trông thấy thiên hạ”. Ông đi một chuyến du lịch tới Paris rồi trở lại định cư ở Bordeaux. Lúc ấy, mắt ông không còn trông thấy rõ nữa. Để làm việc, ông phải chồng nhiều cặp kính lên nhau và dùng lúp. Tuy vậy, ông vẫn làm được một loạt bản litô tuyệt vời, Những con bò mộng ở Bordeaux, và những bản khác nhan đề Tình yêu, Đánh ghen, Khúc ca Andalousie. Ông vẽ loài vật, những người hành khất, các cửa hiệu, đám đông. Bé gái Rosario, lúc này lên 10, và được ông rất yêu thương, muốn vẽ những bức tiểu họa; thế là, mặc dù mắt kém, ông cùng vẽ với bé. 81 tuổi, một năm trước khi qua đời, ông vẽ một chân dung nữ tu sĩ và một chân dung nam tu sĩ mà bố cục khiến người ta liên tưởng tới Cézanne.

Những năm cuối đời, ông thường vẽ theo đề tài tuổi già. Trong bức Cho tới khi hết đỏng đảnh, ông trở lại vấn đề vốn được văn học hai thế kỷ XVI và XVII khai thác rất nhiều: người đàn già bà ngỡ mình còn nhan sắc. Ông vẽ một bà già khủng khiếp vừa đội mũ vừa thích thú ngắm mình trong gương. Phía sau bà ta, có những thanh niên cười thầm. Năm 1817, ông lại lấy chủ đề ấy trong tranh Các Bà già: hai người đàn bà xấu xí ngắm vuốt trong gương; phía sau họ, là thần Thời gian với hai cái cánh to tướng, tay cầm một cây chổi. Bức Nữ tu sĩ dòng Célestine, thể hiện rất rõ rệt sự gắn bó của ông với truyền thống văn học Tây Ban Nha: một thiếu nữ để rất hở vai và với gương mặt nhục cảm đứng trên bancông; phía sau ẩn hiện nhân vật vú già − mối lái (duègne-entremetteuse) rất quen thuộc: một mụ già khủng khiếp, mũi khoằm, vẻ đồng lõa và gian trá lần chuỗi tràng hạt giữa những ngón tay có móng dài và cong vuốt. Goya cũng vẽ trong bức Những ngày dạ hội, nhiều mụ phù thuỷ. 80 tuổi ông vẽ một ông già, râu tóc bạc phơ, tựa trên hai chiếc gậy lời thuyết minh là “Tôi học mãi”. Goya tự giễu mình và chế giễu lòng khao khát cái mới của ông.

Baudelaire kinh ngạc trước vẻ trẻ trung của tuổi già Goya. Ông viết: “Vào thời kỳ cuối sự nghiệp, đôi mắt Goya yếu đi tới mức − theo lời người ta nói − người ta phải gọt bút chì cho ông. Thế nhưng vào cùng thời kỳ ấy, ông làm những bản litô lớn rất quan trọng, những tấm rất đẹp, những bức tiểu họa rộng lớn − một bằng chứng mới thể hiện cái quy luật đặc biệt chỉ đạo số mệnh những nghệ sĩ vĩ đại và khiến cho trong lúc cuộc sống tự điều khiển mình ngược chiều với trí tuệ, những gì họ mất đi ở phía này thì họ được ở phía kia, và do vậy, họ ngày càng trở nên tươi trẻ và táo bạo cho tới tận bên mồ, với một sức thanh xuân ngày một thêm vững chãi”.

Về những điều vừa nói tới trên đây về tuổi già nói chung, chúng ta có những ví dụ cụ thể đối với các nhà trí thức và các nghệ sĩ: họ có ý thức về cái ngắn ngủi của tương lai mình và tính đặc biệt không thể vượt qua của Lịch sử họ bị nhốt chặt trong đó. Hai yếu tố giao thoa với nhau để xác định hoàn cảnh của họ: biên độ của dự định khởi nguyên của họ và sức nặng kìm hãm nhiều hay ít của quá khứ. Chúng ta đã thấy là đối với các nhà khoa học, tuổi già kéo theo hầu như tất yếu hiện tượng xơ cứng và sự nghèo nàn trong sáng tạo. Trái lại, các nghệ sĩ thường có cảm giác công trình của họ chưa hoàn thành và họ vẫn còn có thể làm cho nó phong phú thêm; nhưng có thể lúc ấy, họ thiếu thời gian để hoàn thành, và họ lao lực một cách vô ích: mặc dù hết sức miệt mài, Michel-Ange vẫn không được mắt thấy mái vòm ở Saint-Pierre. Thông thường, một thế cân bằng được thiết lập: còn có những việc phải làm trong lúc chưa mất hết thời gian. Thậm chí còn có thể có những bước tiến. Nhưng vào thời kỳ này của cuộc đời, chúng làm người ta thất vọng; người ta tiến lên, đúng thế, nhưng bằng cách giẫm chân tại chỗ. Trong trường hợp tốt nhất, người già cũng không vượt quá nhiều, cái điểm mình đã đạt tới. Có những người phải làm những sự “vặn vẹo” vô ích để thoát ra khỏi “lớp da” của mình: họ chỉ có thể tự biếm họa mình, chứ không thể tự đổi mới. Thực ra, tác phẩm chỉ có thể trở nên phong phú khi thống nhất với bản thân nó và với tương lai của nó.

Quan niệm này có thể làm người ta nản lòng nhất là nếu sự sa sút về sinh lý học, bệnh tật và tình trạng dễ mệt mỏi khiến công việc trở nên vất vả. Nhưng một số người già say mê một cách dũng cảm để tiếp tục cuộc đấu tranh. Lòng dũng cảm không phải chỉ ở trong mối quan hệ của người ta với một cơ thể bất kham − như ở Renoir, Papini, Michel-Ange, mà còn là tìm thấy niềm vui ở những bước tiến mà chẳng bao lâu nữa, cái chết sẽ làm gián đoạn, ở chỗ tiếp tục, muốn vượt qua bản thân mình trong lúc biết và chấp nhận cuộc sống hữu hạn của mình, ở đây, sự khẳng định bền vững giá trị của nghệ thuật, của tư tưởng kích thích sự ngợi khen. Nhất là khi thái độ phủ nhận của các thế hệ mới đụng tới không chỉ nhà khoa học không thôi mà cả người nghệ sĩ, người văn sĩ. Bonnard đau khổ vì sự “nghiệt ngã” của tuổi thanh xuân: nó xa lìa sự nghiệp của ông trong lúc vẫn làm phong phú thêm sự nghiệp ấy.

Điều khó khăn nhất, vào cuối một cuộc đời sáng tạo, là nội hiện mối ngờ vực ấy. Có những người trẻ có thể đầy sự phủ nhận ấy tới mức tuyệt vọng, tới mức tự sát: Van Gogh, Nocolas de Stael. Nói chung, một người trẻ tuổi, dù bất mãn với bản thân mình, vẫn đặt hy vọng vào tương lai mở ra phía trước. Còn đối với người già, thì mọi việc đâu đã vào đây. Nếu phát hiện trong công trình của mình có những chỗ yếu kém, họ xót xa biết mình không thể sửa đổi nó một cách căn bản. Thỉnh thoảng Monet triệt để ngờ vực giá trị các bức tranh của mình và lấy làm đau lòng. Dù có hài lòng với công việc của mình, người già vẫn cảm thấy nó có thể gặp bước hiểm nghèo trong phán xét của người khác, và đặc biệt là trong phán xét của hậu thế.

Hậu thế có thể xuất hiện như một sự cầu viện chống cái chết: một lời hứa hẹn sống còn. Sự nghiệp sẽ sống với các thế hệ tương lai, có thể có cơ may tồn tại vĩnh viễn với các thế hệ ấy. Vào thời đại Ronsard, Corneille, quan niệm này có tác dụng an ủi; họ nghĩ chế độ quân chủ sẽ trường tồn, nền văn minh cũng như con người không thay đổi: niềm vinh quang của họ do họ vun đắp như thế nào thì vang dội như thế ấy từ thế kỷ này sang thế kỷ khác. Ngày nay, chúng ta không còn những ảo ảnh như thế nữa. Chúng ta biết xã hội hiện nay đang chuyển biến mạnh mẽ: nó sẽ đi tới hình thái nào: chủ nghĩa xã hội, chế độ kỹ trị (techocratie) hay chế độ man rợ? Chúng ta không rõ. Nhưng chắc chắn là những người trong tương lai sẽ khác chúng ta. (Vì vậy, trong cuốn Những người bị giam ở Antôna, Franz hình dung họ dưới dạng những con cua). Nếu giả định thông điệp của chúng ta đến được với họ, chúng ta cũng không thể dự kiến họ giải mã nó qua những ô chữ nào. Dẫu sao, một bức tranh, một cuốn tiểu thuyết cũng không thể cùng có một ý nghĩa giống nhau đối với những người đương thời và đối với những thế kỷ sau: đọc, nhìn trong hiện tại hay qua bề dày của quá khứ, là chuyện hoàn toàn khác nhau.

Thậm chí dù có dựa vào tương lai gần, tác phẩm cũng vẫn phải chịu những nguy cơ, và người ta càng tin tưởng vào giá trị của tương lai thì những nguy cơ ấy càng đáng sợ. Và trước hết là nguy cơ bị loại bỏ do những hoàn cảnh ngoại lai: đó là số phận Freud lo ngại cho tâm phân học. Nghĩ tới chuyện tác phẩm có thể bị xuyên tạc cũng không kém xót xa. Newton biết lý thuyết của ông về lực hút sẽ bị biến dạng và xơ cứng; nhiều lần ông tìm cách cảnh báo những sự biến dạng ấy nhưng vô hiệu. Nietzsche rất lo sợ những cách lý giải sai lầm: và quả thật, ông không thể chấp nhận lối lý giải của bọn phát xít về khái niệm siêu nhân (surhome). Đối với một kẻ khoe khoang, tương lai công trình của họ không quan trọng bằng tương lai của sự nổi tiếng. Nếu cho là mình bị ngộ nhận, thì họ sẵn sàng cầu viện tới những người mai sau: Edmond de Goncourt tự hào cho là họ thích ông ta hơn Zola. Ngược lại, Bernard Shaw, nổi tiếng lúc sinh thời, đinh ninh là − do một thứ quy luật hai tay (loi de bascule) mà Hardy, Meredith và nhiều người khác từng là nạn nhân − các thế hệ mai sau sẽ không công nhận giá trị của ông. Dẫu sao thì bị lãng quên, bị hiểu nhầm, bị dìm, hay được ngợi khen − sẽ không có mặt ai hết khi số phận của ông sau lúc qua đời được quyết định: chỉ có sự không hiểu biết này là chắc chắn và theo tôi, nó khiến mọi giả thuyết khác đều phù phiếm.

Để kết thúc công việc nghiên cứu này về mối quan hệ của người già với hoạt động của họ nhằm làm biến đổi thế giới, tôi sẽ xem xét tuổi già của một vài nhà chính trị. Nhà chính trị không lựa chọn lĩnh vực trừu tượng của nhà khoa học hay nhà triết học, và cũng không lựa chọn thế giới của sự tưởng tượng. Họ bám chặt hiện thực; họ muốn tác động tới con người để hướng lịch sử của thời đại tới một số mục đích nhất định. Họ có thể coi công việc này là một sự nghiệp: chẳng hạn, đối với Disraeli, người từng mong ước, từ lúc nhỏ, trở thành bộ trưởng; lúc đầu chính trị xuất hiện dưới dạng một hình thức trên đường đi tìm kiếm một nội dung; mục đích nhằm tới, trước hết là việc thực thi một quyền lực, bất luận nó như thế nào và ảnh hưởng của nó. Trong những trường hợp khác, là một sự cam kết do quá trình diễn biến các sự kiện kích thích − đối với người được đào tạo bằng một cách nào đó: họ cảm thấy mình được vẫy gọi, được yêu cầu. Nói chung, hai thái độ này giao thoa với nhau. Kẻ kiếm chác (cariériste) chọn lựa vì một số mục đích nhất định và từ nay bị chúng ràng buộc như đối với Disraeli. Người nào bị một sứ mệnh cụ thể đòi hỏi, người ấy sẽ tìm kiếm quyền lực để thực thi nó. Dẫu sao, nhà chính trị cũng phụ thuộc người khác một cách chặt chẽ hơn nhà trí thức và người nghệ sĩ. Những người này cần được thừa nhận qua những công trình mà vật liệu không phải là bản thân con người. Còn nhà chính trị thì lấy chính con người làm vật liệu: nếu nhà chính trị phục vụ họ, thì bằng cách lợi dụng họ; thành công hay thất bại của nhà chính trị nằm trong tay họ và người đó không thể dự kiến được phần lớn những sự phản ứng của họ. Trước khi xem xét những hệ quả gì có thể đến với nhà chính trị trong tuổi già, cần xét xem mối quan hệ nói chung giữa con người trên con đường già lão với Lịch sử.

Lịch sử có hai gương mặt. Nó không can thiệp tới những xã hội cổ xưa. Ở thời Trung đại, nó hình như mang tính chất thảm họa; sự giải thoát đến từ một thế giới khác, ở thế kỷ Ánh sáng, Lịch sử chan chứa hy vọng. Ngày nay, Lịch sử chứa đựng hứa hẹn, nhưng cũng cả nguy cơ: sự phá hủy hoàn toàn hay bộ phận hành tinh chúng ta vì bom đạn. Tôi thấy có những người hình dung khả năng này mà không bối rối: khi người ta đã chết rồi, thì những gì xảy ra sau đấy có gì là quan trọng? và thậm chí − theo lời một số người − chẳng có gì phải luyến tiếc nếu người ta biết trái đất cùng tan biến với chúng ta.

Nhưng ý nghĩ này gây kinh hoàng đối với những người khác trong đó có tôi. Vì cũng như mọi người không thể quan niệm cái vô tận, tôi không chấp nhận sự tận cùng. Tôi muốn cuộc phiêu lưu này, trong đó có đời mình, kéo dài vô tận. Tôi yêu tuổi trẻ; tôi ước mong giống loài chúng ta được nối tiếp trong tuổi thanh xuân và sẽ trải qua những thời kỳ tốt đẹp hơn. Nếu thiếu niềm hy vọng này, thì tuổi già mà từng bước tôi đang bước tới, sẽ hoàn toàn không thể chịu đựng nổi.

Thỉnh thoảng những sự thay đổi lớn về chính trị và xã hội làm biến đổi cuộc đời người già. Từ sau khi ngục Bastille bị chiếm đóng, Kant bỏ cuộc đi dạo bất di bất dịch hàng ngày để đến trước xe thư mang tới cho ông những tin tức của nước Pháp: ông từng luôn luôn tin vào một bước tiến dẫn tới sự phát triển của xã hội và của con người, và ông nghĩ Cách mạng khẳng định những dự kiến của mình. Hiếm có một cơ may như vậy, vì một cách tuần tự, những sự thất bại là tuyệt đối, còn những sự thành tựu thì mỏng manh. Thường thất vọng trong hy vọng, chúng ta không bao giờ có hạnh phúc hoàn toàn. Nhà vật lý Plarck nói: “Chân lý không bao giờ thắng: kẻ thù của nó, cuối cùng chết hết”. Cá nhân tôi phải chịu đựng cuộc chiến tranh Angiêri một cách kinh hoàng: nền độc lập đã phải trả giá quá đắt nên tôi không thể đón nhận nó trong hoan hỷ. Mirabeau cho rằng: “Con đường dẫn tới cái thiện còn tồi tệ hơn cái ác”. Trẻ trung, với trước mắt một sự vĩnh hằng hão huyền; về sau, người ta nhảy bằng một bước nhảy vọt tới đích con đường; về sau người ta không còn đủ đà để vượt qua cái được gọi là “những chi tiêu lặt vặt (faux frais) của Lịch sử” và người ta cho là chúng đắt một cách kinh khủng. Còn những hiện tượng thoái lùi, thì lúc đó, chúng hầu như mang tính chất vĩnh viễn. Những người trẻ tuổi hy vọng thấy xuất hiện một ngày mai khác: bước thụt lùi có lẽ dẫn tới một bước nhảy vọt về phía trước. Còn người già, dù có tin tưởng vào tương lai một cách dài hơi, cũng không mong chứng kiến hiện tượng quay trở lại ấy. Lòng tin của họ không bảo vệ chống lại những niềm hy vọng hiện tại. Đôi khi, nó bỏ rơi họ và họ cho là những biến cố không thể vượt qua, phủ nhận toàn bộ cuộc đời họ. Một trong những nỗi buồn của Casanova, là thấy thế giới cũ mình sống trong đó bị cách mạng Pháp đánh đổ. Từ trong lâu đài ở Bohême, nơi ông bị giam giữ, ông lên án Mirabeau là “nhà văn bỉ ổi”.

Một ví dụ nổi bật về loại thất vọng này là trường hợp Anatole France. Là người xã hội chủ nghĩa theo cách Jaurès, nghĩa là theo chủ nghĩa nhân văn và theo chủ nghĩa lạc quan, ông hình dung một thế giới tốt đẹp hơn và công bằng hơn sẽ xuất hiện sớm và không có bạo lực. Năm 1913 − lúc ông 69 tuổi − ông nghĩ là “tất cả các dân tộc trên thế giới sẽ bước tới hòa bình”. Ông bảo “giai cấp vô sản của các dân tộc sẽ chẳng bao lâu nữa sẽ đoàn kết lại”, ông tin chắc ở tất cả các nước, giai cấp vô sản đều yêu chuộng hòa bình và sẵn sàng chống chiến tranh, ông cũng nghĩ là chủ nghĩa tư bản không tất yếu đưa tới chiến tranh. Từ một cuộc du lịch ở Đức trở về, ông khẳng định: “Chắc chắn là Đức không muốn chiến tranh”. Trong một diễn từ đọc tháng tư 1914, ông báo tin sự đoàn kết sắp tới của một châu Âu hòa giải với nhau”, ông tin tưởng vào lý trí con người; giết chóc, phá hoại là tai hại đối với tất cả mọi người: nhân loại có đủ lý trí để biết cái gì có ích cho mình. Tháng tám 1914, ông như từ trên mây rơi xuống và hoang mang tới mức tháng mười, nghĩ tới chuyện tự sát. Ông viết cho một người bạn: “Không thể chịu đựng nổi cuộc sống nữa, và trong trạng thái mệt lả đi không thể rời khỏi nơi đây, tôi cầu khẩn anh kiếm cho tôi một liều thuốc độc”. Ông công bố một số văn bản − mà về sau ông hối hận − trong đó, bị thời cuộc lôi cuốn, ông lên án chủ nghĩa quân phiệt Đức; nhưng sau đấy, ông im lặng cho tới ngày đình chiến. Qua thư tín, người ta được biết ông từ bỏ những ảo tưởng duy tâm và cải lương của mình. Từ nay, không còn có thể tin là quần chúng có khả năng ngăn chặn chiến tranh, ông thường tỏ ra hoàn toàn thất vọng. Tháng chạp 1915, ông viết: “Tôi không thể chịu đựng nổi cuộc sống và chỉ khao khát cõi hư vô”. Và tháng sáu 1916, viết tiếp: “Lý trí rời bỏ tôi. Điều giết chết tôi, là sự ngu ngốc hơn là sự tàn bạo của con người”. Rồi đến tháng chạp 1916: “Sự ngu ngốc của con người thật là vô tận”, ông phẫn nộ là người ta không ngăn chặn chiến tranh, ông kết luận một bức thư dài, đầy phẫn nộ và châm biếm như sau: “Chúng ta không vội vã. Chiến tranh chỉ làm nước Pháp mỗi ngày mất đi 10.000 người”. Tháng mười một 1917, ông viết: “Nỗi buồn và nỗi lo của tôi không còn giới hạn nữa”. Ông bênh vực những người bị Clémenceau kết án, một cách kín đáo đối với Caillaux, một cách quyết liệt đối với Rappoport. Ông viết tiếp: “Tôi đã sống quá đi một tuổi, và thậm chí quá đi 70 tuổi. Thậm chí tôi cũng không cầu mong chấm dứt những nỗi kinh hoàng đang làm khổ châu Âu. Tôi không tin và cũng không muốn gì nữa hết, tôi chỉ mong ước một cõi hư vô vĩnh hằng”.

Cách mạng Nga làm ông xúc động mạnh mẽ. Ông viết: “Bước quyết định đầu tiên tới một tương lai tốt đẹp hơn sẽ là việc áp dụng các học thuyết của Karl Marx. Chủ nghĩa hòa bình đã bị vượt qua”. Chiến tranh chỉ cho ông thấy sự cần thiết của bạo lực, nhưng ông không dễ dàng chấp nhận quan niệm này: “Tôi rất sợ sự kết thúc cuộc chiến tranh này không kết thúc kỷ nguyên bạo lực. Muốn đảm bảo giải trừ quân bị trên toàn thế giới, cần cuộc nổi dậy của các dân tộc...” Ngày 3 tháng mười 1918, ông viết: “Trái với điều người ta nghĩ về người già, trái tim tôi trở nên mềm yếu hơn trước kia và cuộc sống đối với tôi trở nên một nhục hình vĩnh viễn”.

Hiệp định đình chiến được ký kết, ông phấp phỏng hy vọng “chiến tranh sẽ làm nảy sinh cách mạng thế giới” và ông khẳng định tấm lòng khâm phục của mình đối với các Xô viết. Năm 1919, những cuộc đình công và phong trào công nhân khuyến khích ông tin chủ nghĩa xã hội sẽ sớm xuất hiện. Ông lại công khai xông vào cuộc đấu tranh, ông gửi một bản hiệu triệu tới các cử tri: “Chúng ta chỉ chấm dứt cuộc đấu tranh giai cấp bằng sự tiêu diệt giai cấp... Tất cả mọi thứ xô đẩy chúng ta tới chủ nghĩa xã hội”, ông không ghi tên vào đảng Xã hội và đảng Cộng sản, nhưng có bạn bè trong cả hai đảng. Năm 1922, trên tờ Nhân đạo, ông đăng bài Chào các Xô viết, “bài tiểu luận đầu tiên của một chính quyền cai trị do dân và vì dân”. Cùng với Barbusse, ông tham gia nhóm Ánh sáng. Nhưng trong thư tín và chuyện trò, ông tỏ ra rất bi quan. Ông nghi ngờ số phận của mình sau khi qua đời. Năm 1921, trong cuốn Cuộc đời nở hoa, ông dự đoán tương lai một cách buồn bã. “Hậu thế của chúng ta sẽ không hơn hậu thế của những nhà văn cuối cùng của thời Latinh cổ đại”. Ông nghĩ là châu Âu và nền văn mình của nó sẽ tiêu vong: “Những thế lực tội ác thống trị thế giới”. “Châu Âu chìm đắm trong sự man rợ”. Chủ nghĩa xã hội mà ông vẫn còn muốn tin tưởng, hoàn toàn không còn là chủ nghĩa xã hội ông từng mơ ước. Theo lời kêu gọi của Gorki, ông phản đối vụ án các nhà xã hội chủ nghĩa cách mạng tổ chức ở Matxcơva. Ông không thể phủ nhận những giá trị nhân văn ông từng trải qua: lòng khoan dung, nền tự do tư sản. Cách suy nghĩ cũng như phong cách của ông đã lạc hậu. Ông tìm cách đi theo trào lưu của Lịch sử nhưng vẫn là người của một thời đại khác. Các bài viết của ông không mảy may có hiệu quả. Năm 1923, ông bị báo Nhân đạo công kích dữ dội: ông bị trách cứ về tính tự kỳ (dilettantisme), thói vô chính phủ, chủ nghĩa hoài nghi, ông cũng bị khai trừ ra khỏi nhóm Ánh sáng. Trên thực tế, mặc dù ông nỗ lực để thích nghi với thời đại mới, cuộc chiến tranh 14 đã hoàn toàn dập tắt ở ông những niềm hy vọng vào một thế giới hợp lý và hạnh phúc.

Sự thất bại của Wells năm 1940 còn triệt để hơn. Lúc 70 tuổi, ông vẫn còn hết sức trẻ trung và lúc đầu thích nghi rất tốt với thời đại. Ông đi Mỹ và gặp Roosevelt: ông mơ ước một sự dịch lại gần nhau giữa Đông và Tây. Ông nhận ra mình đã thất bại: “Tôi thất bại trong một công việc quá rộng lớn đối với mình”. Khi nổ ra cuộc Đại chiến thứ hai, ông bị choáng váng tới mức đổ bệnh. Nói về thế giới 1942, ông viết: “Cảnh tượng ấy rốt cuộc làm tôi suy sụp hoàn toàn”, ông tự nhủ “mình đã hết phương cứu chữa” và tuyên bố: “Tác giả không còn gì để nói nữa và sẽ không bao giờ còn gì để nói nữa”. Ông sống cho tới năm 1946 trong nỗi kinh hoàng và một cách vô vọng; Niềm tin của ông vào con người bị dập tắt. Toàn bộ công việc của ông mọi cuộc chiến đấu trước kia của ông, thậm chí ý nghĩa cuộc sống của ông trước kia vốn dựa vào niềm tin vào đồng bào của mình: nay niềm tin này mất đi ông không còn một phương cứu chữa nào nữa; ông chỉ còn có việc buông trôi, ước mong cõi hư vô, muốn chết.

Một nỗi thất vọng như vậy có thể dẫn tới tự sát. Từng sống ngoài lề đời sống chính trị, trong một xã hội những người được ưu đãi, Virgina Woolf bị sửng sốt đến rụng rời khi nghe tin tuyên chiến và những vụ ném bom xuống Luân Đôn: 58 tuổi, bà không thể sống sau khi vũ trụ của mình tan vỡ[39]. Huống hồ, khi cảm thấy bị tình thế đe dọa, thì người già càng nghĩ đối với mình, thế là không còn gì nữa, cuộc đấu tranh sẽ trở nên vô ích, và tốt hơn hết là chấm dứt hết thảy, ở Pháp, chủ yếu những người Do Thái cao tuổi tự sát khi đất nước bị chiếm đóng.

Nếu chính mình đã góp phần gây nên những sự kiện mình phàn nàn thì người già bị ảnh hưởng nhiều hơn người trẻ; thay vì luyến tiếc một cách vô ích, người trẻ tìm cách xóa bỏ những sự kiện ấy; còn người già thì không còn đủ thời gian trước mắt để tính chuyện loại trừ chúng; đó chính là tai họa khiến những năm cuối cùng của Einstein trở nên đen tối. Ông rất có ý thức về trách nhiệm của nhà khoa học đối với các ứng dụng của khoa học. Ông lo lắng về những hệ quả có thể xảy ra đối với việc giải phóng năng lượng nguyên tử, được thực hiện từ các phát minh của ông. Trước ngày chiến tranh, ông nói: “Làm lùi lại nguy cơ ấy, đã trở nên vấn đề cấp bách nhất của thời đại chúng ta”. Năm 1939, lo sợ nước Đức sản xuất bom urani, hai nhà vật lý Wigner và Szillard thuyết phục Einstein viết thư cảnh báo Roosevelt về hiểm họa ấy. Ông làm theo, và yêu cầu duy trì một sự tiếp xúc thường xuyên giữa chính phủ và các nhà vật lý nghiên cứu những sự phản ứng dây chuyền; cần cung cấp urani cho Mỹ và thúc đẩy công việc thí nghiệm. Lời khuyên được thực hiện. Rất sớm, Einstein lo lắng về những hệ quả của nó. Từ 1940, ông đã nói tới bức thư trên đây như nói tới những sự kiện khốn khổ nhất trong đời ông. Khi nghe tin về những dự định tiêu diệt các thành phố Nhật Bản bằng bom nguyên tử, ông gửi một giác thư cho Rossevelt: ông này chưa kịp bóc thư thì đã chết. Einstein không nghĩ là chỉ riêng một người nào có thể bằng sức mạnh của một mình mình có ảnh hưởng nghiêm trọng tới Lịch sử. Và sáng kiến năm 1939 của ông được xác nhận: lúc ấy hình như có thể ra đời một quả bom urani của Đức. Vì vậy, ông không chỉ hối hận: ông đau đớn cảm nhận mâu thuẫn giữa sự phong phú của sáng tạo khoa học và công dụng phá hoại của việc ứng dụng những sự sáng tạo ấy

Giá còn trẻ hơn, chắc hẳn ông sẽ dấn thân đến cùng cho một cuộc đấu tranh vì hòa bình; ông sẽ cố sức làm mất tác dụng của phát minh bom nguyên tử bằng cách này hay cách khác; nhưng thời gian ngắn ngủi còn lại trước mắt không cho phép ông hy vọng tìm ra phương cứu chữa.

Dù Lịch sử có diễn ra không có tai họa, vẫn có một lý do nào khác khiến người già không mãn nguyện: như chúng ta từng thấy đối với Anatole France, người già chỉ có thể hòa hợp một cách khó khăn với sự vận động của Lịch sử. Vả lại, nói chung, họ không muốn điều đó: họ bị những mối quan tâm về ý thức hệ ngăn giữ lại. Những câu đã nói hay viết ra, nhân vật đã xây dựng tạo nên một “con người ngoài bản thân họ”, gắn bó với họ. Một vị giáo sư già lẫn lộn mình làm một với bản giáo trình đồ sộ lặp đi lặp lại hàng năm, với những chức tước và vinh dự rút ra từ đó: những cuộc cải cách làm ông khó chịu, chẳng những vì ông không thể thay thế giáo trình của mình bằng một cuộc đối thoại, mà còn vì nếu như vậy − theo ông nghĩ − ông sẽ mất hết tất cả những gì tạo nên lý do tồn tại của mình. Cũng như công việc nghề nghiệp, hoạt động chính trị của người già bị ảnh hưởng của sức nặng quá khứ. Họ thường không thể hiểu một thời đại quá cách xa buổi thiếu thời của mình. Họ thiếu những công cụ tinh thần cần thiết. Họ do cuộc sống của mình tạo nên. Trước những trạng huống bất ngờ, họ không tìm ra câu giải đáp chính xác. Ân hận đã khăng khăng năm 1940 trong một thứ chủ nghĩa hòa bình mù quáng, Guéhenno, tuy còn trẻ, viết: “Trong thâm tâm những người ở lớp tuổi tôi có vô số những kỷ niệm làm người ta tê liệt”. Ông không nhận ra rằng mấy từ “chiến tranh” và “hòa bình” không có nghĩa giống nhau năm 1914 và năm 1940: có những kinh nghiệm mà bài học của chúng đã lạc hậu, có những nguyên tắc trừu tượng cần xem xét lại một khi hoàn cảnh thay đổi. Cũng như Guéhenno, Alain đã từng là nạn nhân của những ký ức của mình khi thiên về sự hợp tác; ông bị mối quan tâm về ý thức hệ kìm giữ, tức là thứ chủ nghĩa hòa bình mà ông từng bênh vực suốt đời. Bertrand Russell cũng phạm một sai lầm giống như vậy vì một lý do tương tự; ông đặt sự nghiệp mình từng luôn luôn phục vụ lên trên hiện thực trước mắt: nhân danh chủ nghĩa hòa bình, ông chủ trương nước Anh không chống lại chủ nghĩa phát xít.

Trường hợp Jeannette Vermeersch rất có ý nghĩa. Trải qua tất cả những biến cố xảy ra từ khi bà còn trẻ tuổi cho tới mùa thu 1968, đường lối của bà không hề thay đổi. Trung thành vô điều kiện với Liên Xô, theo đường lối của Staline một cách bướng bỉnh, tìm cách kìm hãm ở Pháp, phong trào “phi − Staline hóa” sau khi Staline qua đời, bà càng ngày càng xa rời một thế giới đang chuyển động. Trong lúc đảng cộng sản thay đổi đường lối, bà vẫn bám lấy lập trường cũ của mình. Vào thời kỳ cuộc khủng hoảng của Tiệp Khắc bà vội vã tán thành những nhà lãnh đạo xô viết, gần như cùng lớp tuổi với bà, bà quen biết riêng, và bà cho là hiện thân của chủ nghĩa cộng sản. Bà bị cô lập ngay trong lòng đảng mình; không một ai trong Ủy an trung ương ủng hộ bà một cách công khai và bà phải từ chức. Thái độ cứng quếu này khiến bà trở nên lỗi thời cũng còn được giải thích bởi ý thức hệ: bà không chịu xem xét lại người theo đường lối Staline mà chính bản thân mình là người đó, và đường lối của Thorez từng được bà cộng tác một cách chặt chẽ. Thái độ không chịu tự phủ nhận mình ấy, chúng ta bắt gặp hầu hết ở người già, và chúng ta hiểu vì sao. Như Hégel từng nói, vì mọi chân lý đã rõ ràng, người ta có thể coi những sai lầm ngày trước như thuộc một giai đoạn tất yếu, nhưng người ta chỉ quyết định nếu hy vọng khai thác chân lý mới ấy, theo dõi quá trình phát triển của nó và lợi dụng nó. Khi tương lai bị ngáng trở, nó không phải là tất yếu nhưng thông thường, người ta khăng khăng dựa vào quá khứ và không thay đổi quan niệm của mình về quá khứ ấy.

Chúng ta đã nhận xét hiện tượng ấy trong khi nghiên cứu các xã hội lịch sử: bất luận họ thuộc chế độ, đảng phái nào người già cũng đứng về phía những người thủ cựu. Họ khó thoát khỏi quá khứ từng nhào nặn nên họ: họ nhìn thời cuộc qua quá khứ và hiểu lầm thời cuộc. Họ không có đủ phương tiện và thì giờ để thích ứng với cái mới; và chính bản thân quyền lợi ràng buộc họ. Họ cố gắng giữ nguyên trạng. Cách mạng là do những người trẻ tuổi làm nên: khi về già, những người này chỉ tiếp tục lãnh đạo cách mạng nếu cách mạng đã được thể chế hóa; và lại họ thường mang vai trò đại diện hơn là hoạt động. Các nhà chính trị thường thấy tuổi già của mình giảm dần uy tín. Họ đã từng đại diện một thời điểm của Lịch sử; nay Lịch sử thay đổi và đòi hỏi những người mới. Trong tác phẩm Louis XVI và 20 triệu người Pháp, Pierre Goubert nhận xét: “Ông để lại một hình ảnh tuyệt vời về nền quân chủ, nhưng là một hình ảnh nhăn nheo, nếu không phải là lỗi thời, lúc ông qua đời. Cũng như nhiều nhà vua khác, và cũng như hầu hết những người khác, ông trở nên xơ cứng, trì trệ trong quá trình già lão”. Vả lại, Louis XIV cảm thấy thời đại ấy không còn phải là thời đại của mình và vận may đã rời bỏ mình. Chúng ta biết ông đã nói gì với thống chế Villeroy sau khi Romilly thất trận: “Ở tuổi chúng ta, đâu còn hạnh phúc nữa, thưa ông thống chế”. Là một nhà vua độc đoán, ông vẫn giữ ngai vàng. Còn một ông bộ trưởng hết thời thì không thể có vận may như ông. Lịch sử để lại nhiều sự sụp đổ ầm ĩ. Và vì nói chung, nhà chính trị có nhiều tham vọng nên khó lòng cam chịu sự thất bại của mình. Nỗi âu sầu của Chateaubriand trong tuổi già bắt nguồn chủ yếu từ chỗ thấy mình bị đặt ra ngoài cuộc trên lĩnh vực quốc gia, thấy thế là hết. Tôi thấy nghiên cứu kỹ tuổi già của một số nhà chính trị, là điều thú vị; bao giờ đó cũng là một cuộc phiêu lưu phức tạp liên quan tới quá khứ và trạng thái sinh học của cá nhân, ảnh hưởng của các biến cố, những mục đích trái ngược của lịch sử. Tôi xin nêu ba ví dụ trong đó yếu tố này hay yếu tố kia trong phạm vi ba yếu tố ấy chiếm ưu thế.

Qua Clémenceau, chúng ta sẽ thấy là một con người suốt đời vẫn giữ nguyên đường lối chính trị của mình thời trẻ tuổi, bị hiện tại vượt qua, khi người ấy trung thành với quá khứ. Người ta vẫn thường nói: cần phải đổi mới để giữ nguyên vẹn vẫn là mình, vẫn gắn bó với một hình thái dân chủ nhất định, Clémenceau chuyển từ cực tả sang phía phản động, mặc dù phái này không ưa gì ông do tiền sử của ông. Giá trị, tính cách của ông, và do người ta cần tới ông, tất cả đã đưa ông lên tuyệt đỉnh vinh quang. Nhưng ngay lập tức, ông bị rơi vào thế bất lực vì đời sống chính trị mới của nước Pháp không còn có chỗ cho ông.

Được chọn để tiến hành chiến tranh vì ông đã tiên đoán nó và tuyên bố là người ta đã chuẩn bị nó, Churchill đã không nỗ lực tới mức cần thiết để gây niềm tin cho nước Anh khi được sống trở lại trong hòa bình. Vả lại, ông không thể làm như vậy: ông đã không chuyển biến theo thời đại và không nắm chắc những vấn đề mới được đặt ra. Nhưng điều làm cho tuổi già ông âu sầu, chủ yếu là tình trạng suy sụt không thể tránh khỏi về sinh lý học mà ông chống lại một cách điên cuồng nhưng dần dà làm ông suy sụp hoàn toàn.

Vốn có sức khỏe tuyệt vời cho tới lúc qua đời, Gandhi tiến hành sự nghiệp của cả cuộc đời ông cho tới thắng lợi: nền độc lập của Ấn Độ. Nhưng những phương tiện ông sử dụng để đạt tới mục đích ấy dẫn tới những hệ quả phủ nhận những nguyên tắc của suốt cả cuộc đời ông, tới mức ông kết thúc sự nghiệp trong nỗi niềm thất vọng.

Được nuôi dưỡng trong sự sùng bái Cách mạng Pháp bởi ông bố cuồng nhiệt tán dương chế độ cộng hòa và lập nên nền Đế chế, Clémenceau, ở tuổi thanh niên, nhiệt tâm tán thưởng quan điểm của bố. Học nghề y ở Paris, ông kết thân với một nhóm thanh niên theo chủ nghĩa thực chứng và vô thần; năm 1862, ở tuổi 21, ông bị tù ở Mazas vì trong một bài báo, khuyến khích công nhân tập hợp ngày 14 tháng bảy ở quảng trường ngục Bastille và kỷ niệm ngày lịch sử vẻ vang này. Ra tù, ông chịu ảnh hưởng của Blanqui. Bốn năm sống ở Mỹ củng cố lòng ngưỡng mộ của ông đối với nền dân chủ. Năm 1869, ông kết hôn (không theo lễ tôn giáo) với một cô gái Mỹ, và khi trở về Pháp, năm 1870, dấn thân vào hoạt động chính trị. Ông được cử làm quận trưởng lâm thời quận XVIII, và ngày 8 tháng hai 1871, làm đại biểu Quốc hội của thành phố Paris Tại Đại hội Bordeaux ngày 1 tháng ba năm 1871, cùng với Victor Hugo và một vài người khác, ông bỏ phiếu chống hiệp ước trao xứ Alsace − Lorraine cho Đức: sự đầu hàng của Chính phủ làm ông phẫn nộ. Trở về Paris ông tìm cách đóng vai trò hòa giải giữa Chính phú và Công xã, nhưng không có kết quả. Ông từ chức vì Quốc hội, chịu ảnh hưởng của Thiers, không chịu bỏ phiếu tán thành một đạo luật chuẩn bị cuộc bầu cử đại biểu thành phố. Thiers tuyên bố: “Paris phải chịu khuất phục trước đã”. Clémenceau nghĩ là muốn thi hành một nền dân chủ thực sự, Pháp phải dựa vào nhân dân. Năm 1874, khi tiến hành bầu cử đại biểu thành phố, ông trúng cử, và năm 1875, trở thành chủ tịch Hội đồng thành phố rồi được bầu làm đại biểu Quốc hội của quận XVIII.

Từ đó bắt đầu đối với ông một sự nghiệp nghị sĩ quan trọng với tư cách đại biểu cánh tả, thậm chí, cực tả. Ông đòi hỏi ân xá cho những người tham gia Công xã, nhưng mãi tới năm 1879, lệnh ân xá mới được thi hành một phần. Từ 1881, chính đảng ông tham gia mang tên “Xã hội chủ nghĩa cấp tiến”, mà ông là một trong những thành viên xuất sắc nhất và có uy tín nhất. Tại Quốc hội, trong các bài viết, ông đấu tranh cho việc thế tục hóa (sécularisation) nền Cộng hòa, cho tính phi tôn giáo (laicité) của nền giáo dục, cho tự do ngôn luận, quyền hội họp, một chương trình giáo dục quốc gia và cải cách kinh tế. Chính đảng của ông có một cương lĩnh xã hội được coi là rất tiến bộ: đòi hỏi những biện pháp bảo hộ lao động, thừa nhận tư cách pháp nhân cho các nghiệp đoàn và cải thiện điều kiện cuộc sống công nhân.

Tài hùng biện của ông làm địch thủ sợ hãi. Ông chống lại chủ nghĩa thực dân của Jules Ferry; đánh đổ Freycinet, Gambetta, Jules Ferry. Là thủ lĩnh không thể chối cãi của cánh cực tả, ông được người ta gọi là “người đánh đổ các nội các”. Ông góp phần đánh đổ phong trào Boulanger (le boulangisme). Để trả thù, Déroulède tìm cách làm ông liên luỵ tới vụ Panama. Ông tự bảo vệ mình một cách xuất sắc và trút khỏi mọi điều ngờ vực. Thậm chí, ghế đại biểu Quốc hội của ông vẫn nguyên vẹn.

52 tuổi, ông bước vào sự nghiệp hóa báo chí. Ông không chỉ quan tâm tới hoạt động chính trị: ông gặp gỡ các nhà văn, các họa sĩ; say sưa ủng hộ chủ nghĩa ấn tượng và Rodin. Mặt khác, Jaurès cho rằng trong các bài báo của ông, “tư tưởng xã hội chủ nghĩa được khẳng định ngày một rõ nét hơn”. Ông giữ một vai trò trọng yếu trong việc xét lại vụ án Dreyfus.

Được bầu làm thượng nghị sĩ năm 1893, ông ủng hộ Combes chống lại phái theo chủ nghĩa giáo đoàn (congrégationniste) và bảo vệ đạo luật phân lập; tuy nhiên, ông đòi hỏi giáo dục tự do. Chủ trương một “chủ nghĩa xã hội tiệm tiến”, hoạt động của ông bắt đầu chống lại hoạt động của các nhà xã hội chủ nghĩa đòi hỏi trưng dụng tài sản của giai cấp tư sản, xã hội hóa triệt để công cụ sản xuất và mậu dịch. Còn ông thì từ chối đấu tranh giai cấp và mong muốn cải cách theo con đường pháp luật.

Tuy nhiên, trung thành với tinh thần Cách mạng 1848, năm 1882, trong phong trào đình công của thợ mỏ, ông bênh vực quyền đình công chống lại các công ty mỏ.

Mười hai năm sau, khi được bổ nhiệm làm bộ trưởng Nội vụ, lập trường của ông lung lay. Không phải vì ông đã thay đổi, mà vì tình thế đã đổi thay. Xã hội dân chủ vẫn như xưa trong lúc giai cấp vô sản đông lên nhiều và nỗi khổ của họ tăng thêm. Kết quả là một tình hình xã hội căng thẳng đòi hỏi những giải pháp cực đoan. Clémenceau muốn trước hết duy trì nền trật tự cộng hòa, tức là nền trật tự tư sản. Đình công nổ ra ở Lens và biến thành bạo động: ông cử quân lính tới bắn vào công nhân, ông tự mệnh danh bản thân mình là: “Viên cảnh sát thứ nhất của nước Pháp”. Những người xã hội chủ nghĩa tấn công ông dữ dội: giữa họ và phe cấp tiến, sự đoạn tuyệt từ nay là hoàn toàn vĩnh viễn.

Clémenceau 65 tuổi khi trở thành thủ tướng năm 1906: quả là ông trở thành thủ lĩnh đảng Cấp tiến chiếm đa số trong Quốc hội và giờ đây chống lại các lực lượng tiến bộ. Phong trào nghiệp đoàn công nhân đã mang tính chất cách mạng. Khắp nơi nổ ra những vụ xung đột dữ dội, và Clémenceau tìm cách đàn áp gây nên những vụ đàn áp đẫm máu. Năm 1908, ở Villeneuve-Saint-Georges, theo một nguồn tin chính thức, có bốn công nhân bị giết và bốn mươi bị thương. Ông kiên quyết phản đối việc thành lập các nghiệp đoàn viên chức. Những người xã hội chủ nghĩa và đặc biệt là Jaurès chống lại ông kịch liệt.

Ông trao cho Lyautey toàn quyền chiếm đóng hậu phương của Casablanca. Nhưng tuy quan tâm tới quốc phòng và cử Foch làm hiệu trưởng Trường chiến tranh, phái hữu vẫn trách ông ít quan tâm tới phương diện ấy. Sau khi xảy ra vụ nổ tàu Iéna, Delcassé tố cáo những thiếu sót to lớn của Hải quân. Nội các bị đánh đổ và Briand lập nội các mới.

Trong giai đoạn lịch sử này của ông, Clémenceau thể hiện rõ điều tôi vừa nói trên đây: người già nào khăng khăng giữ lập trường cũ của mình thì trở nên tụt hậu so với thời cuộc. “Chủ nghĩa xã hội” của Clémenceau trở nên lạc hậu tới mức biến thành một đường lối phản động.

Ông tuyên bố rất hài lòng tìm thấy lại sự tự do của mình và đi diễn thuyết về nền dân chủ ở Nam Mỹ. Ông tuyên bố: “Tới là người lính của chế độ dân chủ”. Trở về Pháp, năm 1913, ông sáng lập một tờ báo lấy tên Người tự do, trong đó hầu như hàng ngày có bài của ông. Ông có cảm giác chiến tranh gần tới nơi, và trong lúc mong nó không xảy tới, ông chống chủ nghĩa hòa bình, ông vận động cho đạo luật đưa thời hạn nghĩa vụ quân sự lên ba năm.

Khi nổ ra chiến tranh ông phê phán cách lãnh đạo chiến tranh, dữ dội tới mức tờ báo bị đình bản. Nó xuất hiện trở lại với tên gọi Con người hoan hỷ. Năm 1914, Viviani mời ông tham gia nội các; ông từ chối. Đinh ninh một mình mình có thể cứu nước Pháp, ông muốn hoặc làm thủ tướng hoặc không làm gì hết. Từ tháng giêng 1915, ông giữ một vai trò quan trọng lúc làm chủ tịch Ủy ban quân sự và ngoại giao của Thượng viện. Mặc dù tuổi 75, ông thường ra mặt trận và đến các chiến hào; ông ngủ một đêm ở đồn lũy Duanmont. Ông phê phán kịch liệt tổ chức thảm hại của ngành Quân y. Trong Nhật ký, ông cũng kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa thất bại. Và ông thuyết phục Mỹ viện trợ cho Pháp. Sau những cuộc nổi loạn ngày 15 tháng năm 1917, ông đọc một diễn từ phê phán dữ dội bộ trưởng Nội vụ Malvy.

Tinh thần yêu nước và nghị lực khiến ông được mến mộ rộng rãi trong cả nước. Nhưng trong chính giới, ông gây nên khắp nơi những nỗi oán thù. Poincaré ghét ông, trách con người 77 tuổi này “kiêu ngạo vô tận, tính khí hay thay đổi, nông nổi”, nhưng vẫn quyết định mời ông lập chính phủ. Clémenceau có phần bị điếc, nhưng vẫn giữ trí tuệ sáng suốt và toàn bộ sức sống. Ông nắm quyền trong hai mươi sáu tháng, làm việc từ 6 giờ sáng đến 10 giờ đêm. Xung quanh ông có một êkip mới. Tình hình lúc bấy giờ rất khó khăn. Để cứu nguy ông tuyển lựa những lớp mới, cho thông qua ngân sách, đấu tranh không khoan nhượng chống chủ nghĩa thất bại. Ông bị những người xã hội chủ nghĩa công kích dữ dội. Ông buộc quân đội Đồng minh chấp nhận sự thống nhất chỉ huy và ủng hộ Foch lúc ấy chỉ huy tất cả các quân đội. Nhưng khi quân Đức bắt đầu rút lui, ông được chào đón nồng nhiệt trong các vùng được giải phóng. Mordacq ghi nhận: “Không phải là sự nhiệt, tình, mà là sự cuồng nhiệt thực sự. Tôi hết sức vất vả mới bảo vệ được ông khỏi chết ngạt”. Từng bị công kích kịch liệt trong thời kỳ làm thủ tướng, Clémenceau cho là mình đã được trả thù một cách thích đáng. Ông nói: “Quả là phải có con tim vững chải mới có thể chịu đựng những cảm xúc như thế này. Chúng an ủi tôi sau biết bao cay đắng”. Poincaré, Pétam, một số nhà chính trị và quân sự khác muốn truy đuổi quân đội Đức tới tận Berlin. Clémenceau ủng hộ Foch khi ông này quyết định ký hiệp định đình chiến. Foch tuyên bố: “Không một ai có quyền kéo dài thêm cảnh đổ máu”. Đấy không phải là lý do duy nhất quyết định thái độ của ông. Sau khi mục đích chủ yếu của chiến tranh đã đạt được, công luận đòi hỏi đình chiến; sẽ là nguy hiểm nếu “đùa với tinh thần của quân đội và của cả nước”[40]. Mặt khác, nếu chiến tranh còn tiếp diễn, thì vai trò quân đội Mỹ ngày càng trở nên quan trọng và hòa bình sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào Mỹ. Cuối cùng, cũng như những nhà lãnh đạo Đồng minh, Foch sợ chiến tranh kéo dài sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự truyền bá chủ nghĩa bônsêvich ở Đức.

Khi tuyên bố việc ký hiệp định đình chiến, Clémenceau được cả hai Viện hoan hô. Một đám đông tụ tập trước bộ Chiến tranh yêu cầu ông ra đứng ở ban công văn phòng và hoan hô ông: ông khóc vì xúc động. Tuy nhiên, tối hôm ấy, niềm vui của ông tan biến. Các con ông đưa ông tới chứng kiến quần chúng hân hoan trên quảng trường Nhà hát nhạc kịch, ông lặng lẽ ngắm nhìn đám đông. Người con gái hỏi ông: Bố có thấy hạnh phúc không? − Bố không thể nói điều đó với con vì bố không hạnh phúc. Tất cả những cái đó sẽ chẳng để làm gì hết”. Người ta gọi ông là Cha đẻ của Chiến thắng, người ta dựng tượng ông; nhưng ông lo lắng cho tương lai. Ông nói: “Giờ đây, phải tranh thủ được hòa bình và có lẽ cái đó sẽ khó hơn”. Rồi nói thêm: “Nếu quan tâm tới vinh quang, thì giờ đây, bố phải chết!” Ông rất mệt mỏi; dạ dày ông suy yếu, hai tay ông bị chứng mày đay; ông khó ngủ.

Ông đi du lịch sang Anh và được hoan hô. Ở Strasbuorg những lời hoan hô khiến ông rơi lệ. Sau mấy ngay nghỉ ngắn ngủi ở Vandée, quê hương ông, ông khai mạc Hội nghị hòa bình và làm việc cật lực. Ngày 9 tháng hai 1919, một thanh niên vô chính phủ 23 tuổi, tên là Cottin, bắn vào ông mười viên đạn súng ngắn[41]. Ông bị trúng một viên nhưng không bị trọng thương.

Nhưng cuộc thương lượng với Wilson diễn ra khó khăn. Ông bênh vực quyền lợi nước Pháp; về nguyên tắc, Đức nhận bồi thường cho Pháp; quân đội Pháp chiếm đóng tả ngạn sông Rhin trong mười lăm năm, và Pháp còn được một quyền lợi khác nữa. Nhưng Foch trách cứ ông nhân nhượng quá nhiều và phái hữu bắt đầu gọi ông là “Người đánh mất Chiến thắng”. Trong nước, nổ ra nhiều cuộc đình công; khắp nơi, xuất hiện những yêu sách. Ông ra lệnh một cuộc đàn áp không thương tiếc: cảnh sát giải tán bằng bạo lực một cuộc biểu tình của những người vợ góa binh sĩ tử trận. Ngày 1 tháng năm, công nhân tổ chức thành một đoàn người bị các lực lượng cảnh sát, lưỡi lê sáng loáng, tấn công: có người chết và người bị thương. Thậm chí cảnh sát tấn công một đoàn người bị tàn phế nặng với một sự man rợ không thể tưởng tượng nổi. Clémenceau cho áp dụng đạo luật tám tiếng đối với công nhân, nhưng đã mất hết mọi sự mến mộ của họ. Ngày 28 tháng sáu, hiệp ước Versailles được ký kết: khi ông đi ra cùng với Wilson, cả hai suýt bị chết ngạt giữa đám đông hoan hỷ. Nhưng ông không hài lòng với nền hòa bình này: theo ông, nước Pháp chưa có được những sự bảo đảm cần thiết. Bản hiệp ước bị nhiều nhà chính trị Pháp công kích dữ dội. Cambon cho là “cả một kho thuốc súng”.

Toàn bộ phái tả chống lại ông, trách cứ ông về “tinh thần yêu nước hẹp hòi và mang tính chất phục thù”. Giới tri thức bực tức về tinh thần dân tộc của ông. Những người Pháp trung lưu lên án ông đã không bảo vệ quyền lợi của nước Pháp. Ông mất một phần quan trọng ảnh hưởng, muốn nghỉ hưu, nhưng vẫn đọc mấy bài diễn từ. Một số nghị sĩ muốn cải cách Hiến pháp; ông bảo vệ Hiến pháp chống lại họ. Ông chủ trương thống nhất dân tộc và tấn công một cách cuồng tín chủ nghĩa bônsêvich, khiến các giới cực tả nổi giận, và năm ngày trước bầu cử, nổ ra cuộc tổng đình công của công nhân ngành in báo Paris.

Khối dân tộc, tức phái hữu, thắng trong bầu cử: đó là “Nghị viện chân trời xanh” (“Chambre bleu horizon”) mà đa số gồm những đối thủ công khai của các chính đảng cánh tả. Clémenceau không vui vẻ đón nhận kết quả ấy. Pierre Miquel ghi nhận: “Clémenceau không có lối thoát[42]. Nghị viện màu xanh đường chân trời mở đầu với sự thất vọng của phái Clémenceau cánh tả”.

Ngày 8 tháng mười một, trong kỳ họp thứ nhất của Nghị viện mới, ông xúc động đón tiếp các ứng cử viên đắc cử của Alsace và của Lorraine. Ông được hoan hô. Nhưng ông không muốn tái ứng cử vào Thượng viện. Ông 80 tuổi và mệt mỏi. Bạn hữu muốn ông ứng cử chức tổng thống. Ông phản đối: “Họ muốn mình chết hay sao!” Từ một cuộc du lịch ở Luân Đôn trở về, có lẽ do ảnh hưởng của Lloyd Goorge, ông nhận ứng cử, nhưng không nhiệt tình, tới mức các địch thủ lên án ông khinh miệt Nghị viện. Là người công khai chống Giáo hội, ông phản đối việc nước Pháp nối lại quan hệ với Tòa thánh: tất cả những người Thiên chúa giáo đều phản đối ông; họ liên minh với những người xã hội chủ nghĩa. Foch, Briand, Poincaré tổ chức chiến dịch chống lại ông. Cuộc họp trù bị ngày hôm trước bầu cử, dành đa số phiếu cho Deschanel. Ngày hôm sau, ông không có mặt và tuyên bố nếu người ta cứ bỏ mặc và nếu ông được đa số phiếu, ông sẽ nhận chức vụ. Buổi tối hôm ấy, ông nói ở Barrés: “Tôi còn có thể có ích. Nhưng đối với tôi, như thế hay hơn. Tôi đã 80 tuổi. Người ta không biết điều đó. Nhưng tôi tôi biết, và đôi khi một cách xót xa”. Ngày hôm sau, Deschanel trúng cử.

Không phải ông chấp nhận “phải nghỉ hưu” không xót xa. Lòng kiêu hãnh của ông bị tổn thương một cách sâu sắc. Ông về nghỉ ở Vandeé, trong một ngôi nhà nhỏ, hẻo lánh ở bãi biển, và từ ấy, không đọc những gì người ta viết về ông, dù là ngợi ca hay chỉ trích. Sức khỏe của ông thật kỳ lạ. Ông đi thăm Ai Cập và tiến hành một cuộc du lịch cực kỳ mệt mỏi ở Ấn Độ; nhưng khi trở về, tuyên bố: “Tôi cảm thấy trẻ trung hơn bao giờ hết”. Alfred Capus viết: “Có thể nói trong quá trình già lão, ông tích lũy thêm cuộc sống thay vì tiêu phí nó”. Nhưng tình hình chính trị làm ông đau lòng. Ở Corse ở Sartène, ông phàn nàn trong một diễn từ là hiệp ước Versailles không được thi hành trọn vẹn. Ông đau đớn vì sự rút lui của Mỹ, vì vấn đề bồi thường chiến tranh, vì những sự nhân nhượng đối với Đức, vì việc trở lại nắm quyền của Briand mà ông oán giận, vì cái mà ông gọi là sự suy sụp tinh thần của nước Pháp, ông sáng lập một tờ báo, tờ Tiếng vang dân tộc (L’Écho national) mà ông giao trách nhiệm giám đốc cho Tardieu: đó là một sự thất bại.

Một tờ báo Mỹ hỏi ý kiến ông về vai trò của Mỹ trong chiến tranh và trong hòa bình, ông quyết định, với tư cách cá nhân, đi phát biểu quan điểm của mình ở Mỹ. Ông xuất phát ngày 11 tháng mười một. Ông được đón tiếp nồng nhiệt. Mặc dù đã 81 tuổi, trong ba tuần lễ, ông đăng đàn ba chục lần, cố sức “thức tỉnh người Mỹ”. Công chúng rất đông và hoan hô ông; nhưng cuộc du lịch của ông không có một ảnh hưởng chính trị nào. Ít lâu sau, miền Ruhr bị chiếm đóng, khiến sự đối kháng giữa Mỹ và Pháp lên đến cực độ.

Trở về Pháp, mặc dù những lời mời mọc, ông không trở lại Nghị viện; nhưng ông buồn bã theo dõi quá trình diễn ra các biến cố. Ngày 26 tháng tư 1922, ông viết: “Càng ngày tình hình càng trở nên nghiêm trọng ở Gênes, nơi người ta để cho Lloyd George cai quản một cách tàn bạo. Đoạn tuyệt hay phục tùng, cũng là sự sụp đổ tận gốc... Tôi đau đớn quá sức”. Và ông viết tiếp: “Bị chính phủ và cả báo chí phản bội, đó là số phận của nhân dân ta”. Ông trách cứ những sự nhân nhượng của Briand. Khi Poincaré thay thế Briand vào tháng giêng 1922 và cho chiếm đóng miền Ruhr, ông cho là biện pháp này được thi hành quá muộn và không còn tác dụng gì nữa. Ông cho là nó quá nguy hiểm một cách vô ích. Ông viết thư cho một người bạn: “Tôi thấy Poincaré của anh như một đứa trẻ chơi với những cây củi cháy rực giữa những thùng thuốc súng”.

Ông tự an ủi mình trong những buổi dạo chơi trên bờ biển, trồng những gốc hồng, tiếp khách. Ông viết cuốn Démosthène. Ông viết thư cho một người bạn: “Tôi đã 82 tuổi, như thế là nói đủ rồi. Cơ thể không đến nỗi nào. Cái đầu khá tốt. Trái tim cũng vậy”. Và viết thêm: “Tôi không đòi hỏi gì hết, và không thể bị lên án là ích kỷ, tôi sẽ chết, tương đối sung sướng giữa sự xung đột gay gắt của những số mệnh trái ngược nhau”, ông cũng viết: “Nhờ cái đó[43] tôi đã trải qua một cách tuyệt vời bốn năm trời mà nhẽ ra, tôi chỉ có biết khóc... Thật là kỳ lạ − có phải thế không − là phần cuối cuộc đời tôi lại mâu thuẫn đến như vậy với quá khứ của mình, với tính cách của mình. Được như thế là nhờ tôi làm việc. Nó làm tôi khuây khỏa, nó nuôi dưỡng tôi. Tôi không còn bị cả cái tổ kiến ấy làm xúc động nữa”.

Sự thực ông bị những cơn mệt mỏi và suy sụt. Nỗi âu sầu của ông lộ rõ trong thư từ và diễn từ. Tiếp theo sau Poincaré là Caten phái Tả tìm cách dịch gần nước Đức Clémenceau phẫn nộ. Ông gặp Caillaux và Malvy, được phục chức và làm bộ trưởng trở lại. Braind ký hiệp ước Locarno và được ca ngợi như một tông đồ mới của hòa bình. Đối với Clémenceau, đó là cả một loạt điều lăng nhục không thể chịu nổi. Khi thành lập, vào năm 1926, một nội các Đoàn kết dân tộc trong đó có Briand và Ponicaré hai kẻ thù lớn nhất của ông, sự phẫn nộ của Clémenceau lên tới cực điểm; ông đoạn tuyệt với Tardieu khi ông này nhận lời tham gia nội các. Ông viết một bức thư đầy phẫn nộ cho tổng thống Coolidge, người đòi Pháp phải trả nợ. Ông tiên đoán tai họa: “Trong năm năm, trong mười năm, khi họ muốn, người Đức sẽ vào đất nước chúng ta”. Vả lại, điều ấy là đúng, ông cũng nói: “Thời kỳ chúng ta đang sống là một sự sỉ nhục”. Khi René Benjamin tới thăm ông tại nhà, ông nói: “Nước Pháp thế kỷ XX, cái sự vật phù du tội nghiệp ấy, thế là hết, tôi không còn dính dáng tới nữa... Một con người xứng đáng với cái tên gọi ấy sẽ chết vì tởm lợm những tên lùn cai trị chúng ta...” Ông tiên đoán một tương lai ảm đạm: “Các anh sẽ nếm trải một sự suy sụp và sẽ không lâu nữa đâu, Briand với nước Đức sẽ mang tới cho các anh tình hình ấy thôi...” Ông mất hết mọi niềm say mê, mọi niềm tin tưởng: “Hy vọng hả? Không thể được! Tôi không tin điều đó nữa, tôi, người không còn tin điều từng làm tôi say mê là: nền dân chủ”.

Sức khỏe Clémenceau có phần sút kém: “Mình ân hận hầu như vẫn khỏe mạnh; chỉ có nỗi đau duy nhất là không còn đôi chân nữa”. Nhưng ông bảo là công việc mang lại cho ông “niềm vui của thanh niên”. Ông viết một cuốn sách về Monet. Lòng tự ái bị tổn thương vì tập Hồi ký công bố ba tuần sau khi Foch qua đời, vào tháng tư 1929, trong đó Foch cáo giác ông, ông phản ứng lại bằng cách viết cuốn Cái vinh và cái nhục của một chiến thắng. Những sự phê phán trên đây làm ông buồn bã: “Chủ yếu tôi giận ông ta đã không để cho tôi kết thúc những ngày cuối cùng của mình trong niềm kiêu hãnh khiêm nhường của một sự im lặng tôi đã đặt vào trong đó niềm vui sâu lắng của mình”. Nhưng ông thỏa mãn quay lại với quá khứ: “Tôi đã từng có tất cả... Tất cả những gì một con người có thể có được... Tôi đã từng sống những giờ phút đẹp đẽ nhất của một con người có thể sống trên đời này! Cho tới khi thực hiện đình chiến, những đứa con đẻ của tôi!”. Ông giữ nguyên một sức sống kỳ lạ cho tới cùng. Chỉ cho tới tối hôm trước ngày qua đời, ông mới thầm thì: “Tôi già rồi. Tôi bấu víu lấy cuộc sống với những chiếc móng tay mềm yếu.”

Tuổi già mạnh khỏe của Clémenceau là một sự tương phản kỳ lạ với tuổi già của Churchill, mặc dù giữa hai người có những nét tương đồng nổi bật. Lên nắm quyền năm 1940, ở tuổi 66, Churchill, vào lúc chiến thắng cũng được coi là cứu tinh của đất nước ông và được hết sức mến mộ. Nhưng ông cũng phải rời khỏi chính quyền ngay sau chiến tranh. Chỉ có điều là số phận sinh học của ông hoàn toàn khác với Clémenceau.

Năm 1940, Churchill được ca ngợi là một con người được giao thiên mệnh: cả nước yêu cầu ông phải được trao quyền bính. Ông từng có một quá khứ lâu dài làm nghị sĩ và bộ trưởng. Chính phần lớn do ông đứng đầu Hải quân năm 1911 mà hải Quân Anh nổi tiếng hùng mạnh. Năm 1930, khi thất bại đảng Bảo thủ kéo theo sự sụp đổ của nội các Baldwin, Churchill mất chức bộ trưởng Tài chính. Ông bị gạt ra khỏi chính quyền mười năm liền. Nhưng ông đọc những bài diễn từ rất được chú ý. Ông sớm hiểu tính nghiêm trọng của tai họa phát xít, và năm 1936, đọc diễn từ trước Ủy ban đối ngoại của đảng Bảo thủ, ông kêu gọi Hội Quốc liên chống lại nước Đức. Báo chí truyền đi rộng rãi ý kiến của ông. Ông phát động một chiến dịch tái binh bị và về sau, phê phán mọi sự nhượng bộ Hitler. Ông bị lên án là hiếu chiến; nhưng khi nổ ra chiến tranh ông xuất hiện như một nhà tiên tri mà người ta đã phạm tội không nghe theo lời. Các bức tường ở Luân Đôn dán đầy những tờ áp phích đòi hỏi: “Winston lên cầm quyền!” Chamberlain cử ông lãnh đạo Hải quân. Sau khi quân Đức vào Bỉ, ngày 10 tháng năm 1940, Chamberlain từ chức và Churchill cầm đầu một chính phủ liên hiệp, ông đọc một bài diễn từ nổi tiếng: “Tôi chỉ có những nỗi vất vả, máu, mồ hôi và nước mắt để cống hiến”. Lúc ấy, ông 66 tuổi.

Trong những năm chiến tranh, ông làm nhiệm vụ của ba người. Ông dậy lúc 8 giờ, làm việc cho tới bữa ăn trưa, ngủ một tiếng rồi lại làm việc tới 2 hay 3 giờ sáng. Từ tháng chạp 1942, cơ thể không tuân theo ông nữa: ông bị ốm ở Carthage và từ ấy hoàn toàn không còn là con người ngày trước nữa. Bác sĩ Jacques Moran, thầy thuốc của ông, ghi lại từng ngày một cuộc chiến đấu thống thiết của ông chống lại sự suy sụt của cơ thể và sự ngu xuẩn. Ngày 22 tháng chín 1944 − lúc 70 tuổi, ông nói: “Về tinh thần thì mọi cái đều ổn. Nhưng tôi cảm thấy rất mệt mỏi. Tôi có cảm giác rất rõ rệt là đã hoàn thành sự nghiệp của mình. Tôi phải mang tới một thông điệp, nhưng tôi không có nó nữa. Từ nay, tôi chỉ nói: mặc cho những kẻ xã hội chủ nghĩa đáng nguyền rủa ấy”, ông viết cho tướng Scobie: “Chúng ta phải giữ Athènes, ông sẽ có thành tích lớn làm được điều ấy, nếu có thể được, không đổ máu, và nếu cần thì đổ máu”. Bình luận những chỉ thị này năm 1953, ông nói là lúc ấy, ông nghĩ tới những lời Balfour nói với các nhà chức trách Anh ở Ailen: “Đừng ngần ngại nổ súng”. Ông nói thêm: “Ký ức về một thời xa xăm ám ảnh đầu óc tôi”. Có thể ông viện dẫn sự hồi tưởng ấy với tư cách một lời cáo lỗi; nhưng thực ra, ông không còn thích ứng với hoàn cảnh như xưa nữa. Ở Yalta, không phải lỗi tại ông khi phải nhượng bộ Staline nhiều: ông bảo vệ quan điểm của mình một cách khéo léo và kiên quyết. Nhưng sức khỏe ông càng ngày càng sút kém. Ông trở nên lắm lời và dài dòng tới mức làm các thành viên nội các không chịu nổi. Ông luôn luôn bị thu hút vào ý kiến riêng của mình tới mức không quan tâm tới ý kiến người khác, và không còn có thể nắm bắt được một ý kiến xa lạ nào nữa. Và ông mất đi một phần ý thức thực tế. Bị phỉnh phờ bởi những lời hoan hô nồng nhiệt trên đường phố Luân Đôn và ở Hạ viện, ông nghĩ thắng lợi của đảng Bảo thủ sẽ được bảo đảm trong cuộc vận động tổng tuyển cử lập pháp. Nhưng ông không lo xây dựng một cương lĩnh vững chãi. Ông chỉ nêu lên những tai họa mà một nội các thuộc đảng Lao động có thể gây nên. Thái độ đả kích những người từng được ông cộng tác trong suốt thời kỳ chiến tranh, làm người ta lo lắng. Người ta băn khoăn không biết tính thích luận chiến của ông, có ích trong thời chiến, có hại cho hòa bình không. Cơ quan trung ương đảng không hoạt động từ 1940, không còn tiếp xúc với quần chúng. Trái lại, đảng Lao động có một cương lĩnh hấp dẫn: dịch vụ xã hội, việc làm cho mọi người, sinh hoạt rẻ, quốc hữu hóa một số ngành công nghiệp.

Đảng Lao động thu hút được thắng lợi áp đảo và Churchill phải từ chức; ông hết sức xót xa. Về sau ông viết: “Tôi bị đoàn tuyển cử Anh gạt ra ngoài và sau này sẽ không còn tham gia gì nữa công việc lãnh đạo đất nước”. Ông không còn chịu nổi cảnh “thất nghiệp” và đắm chìm vào nỗi âu sầu. Khi có người gợi ý đi tổ chức những buổi nói chuyện, ông đáp: “Tôi không muốn được trưng bày như một con bò mộng dự thi mà uy tín chỉ còn nhờ vào những thành tích của quá khứ”. Ông vẫn ở trong Nghị viện nhưng một thời gian không hoạt động chính trị nữa. Rút lui về nông thôn, ông vẽ tranh và bắt đầu viết Hồi ký. Sau đó ông lãnh đạo phái đối lập và trở lại làm việc cần mẫn ở Hạ viện; ông công kích các biện pháp kinh tế và nhất là đường lối phi − thực dân hóa của chính phủ. Thái độ hăng say của ông làm những người ở đảng Bảo thủ khó chịu: họ muốn ông rút lui. Năm 1949, ông bị cơn cấp phát và bị điếc. Trí nhớ sút kém, bước đi khó khăn. Ông nói: “Tôi kiệt sức rồi”. Ông buồn bã thấy mất đi những tập quán cũ. Sau khi đồng livrơ mất giá, Quốc hội bị giải tán và trong tuyển cử, đảng Lao động mất 95 ghế. Attlee vẫn ở lại làm thủ tướng nhưng Churchill nghĩ đến chuyện phục thù và đọc những bản tham luận nổi tiếng ở Hạ viện. Năm 1951, vụ Iran và những cuộc đình công lại khiến Quốc hội phải giải tán: đảng Bảo thủ giành thắng lợi và Churchill trở lại làm thủ tướng. Nhưng sức làm việc sút kém hẳn: năm, sáu tiếng là mức tối đa và ông giao phần lớn công việc cho các bộ trưởng. Luôn luôn cảm thấy mệt mỏi, biết huyết áp quá cao, thường ngủ gật, ông sợ trở nên lẩm cẩm. Ông than phiền: “Về trí óc, tôi không còn là tôi ngày trước nữa. Từ nay, phải làm một bài diễn từ, là cả một gánh nặng và một nỗi lo âu. Jacques, hãy nói cho tôi biết sự thật: tôi sẽ mất dần hết năng lực không?” Nhưng mặc dù những lời khuyên của thầy thuốc, mặc dù những nỗi khó chịu và những cơn cấp phát, ông vẫn không muốn rời bỏ quyền lực. Nữ hoàng ban cho ông cấp tước Nịt (ordre de la Jarretieère). Nhưng ngày 25 tháng sau 1953, cuối một buổi tiệc tối chính thức, ông bị ngã vật: cũng như năm 1949, cơn cấp phát do một động mạch bị co thắt, ông bình phục vào tháng mười và đọc trước đại hội hàng năm của đảng Bảo thủ một bài diễn từ năm mươi hai phút được hoan nghênh nhiệt liệt. Nhưng tại Hạ viện, ngày 5 tháng tư 1954, bản tham luận thật thảm hại: bàn về vấn đề bom H, ông biến nó thành một cuộc tranh cãi đảng phái. Người ta hét to: “Từ chức! Về hưu!” Ngày hôm sau, ông nói, vẻ luyến tiếc: “Khi già, người ta sống nhiều với quá khứ!” Nhưng ông vẫn không rời bỏ quyền lực. Tuy vậy, trải qua những bước thăng trầm, ông nhận ra tình trạng của mình: “Than ôi! Mình đã trở nên ngớ ngẩn đến thế! Người ta không còn làm được gì nữa cho mình hay sao?” Rồi lấy làm kinh ngạc: “Jacques, trở nên già nua là một việc kỳ lạ phải không?” Khi Moran hỏi ông có những dấu hiệu gì, ông trả lời: “Tất cả”. Ông khăng khăng ở lại cầm quyền, nhưng càng ngày càng mất bớt năng lực. Ông phải dùng thuốc ngủ. Mắt thường đẫm lệ. Sinh nhật lần thứ 80 của ông là cả một sự tôn sùng. Tối hôm ấy, ngắm bức chân dung mình được tặng, ông hỏi Eden: “Đó là hình ảnh một người nhẽ ra đã nghỉ hưu. Ông có đồng ý là không giống tôi không?” Thế nhưng, giới trẻ trong đảng Bảo thủ muốn ông nghỉ. Ông có những sự nhầm lẫn kỳ cục[44]. Trí tuệ hoàn toàn suy sụp. Ông thường ngủ trong các buổi họp Nội các. Cuối cùng, năm 1955, ông quyết định từ chức. Ông ăn uống nhiều, nhưng hút thuốc ít hơn trước. Ông thường có ánh mắt lờ đờ, ngồi im lặng từng lúc lâu, đờ đẫn. Ông hỏi: “Tôi điên mất rồi phải không?” Năm 1956, ông bị cơn xung huyết. Ông trở nên điếc hoàn toàn, vô cảm trầm mặc. Ông thường ra bờ biển Côte d’Azur, đọc sách và vẽ chút ít. Ông được bầu lại làm hạ nghị sĩ năm 1959 và đến Paris để de Gaule trao tặng huân chương Giải phóng. Ông tỏ ra rất già và mệt mỏi. Cuối cùng, ông sống, suy tàn, hoàn toàn mất trí nhớ trong năm năm.

Gandhi không bao giờ bị cơ thể phản bội. Sức lực của ông còn kỳ lạ hơn của Clémenceau. Ông đã thành công trong sự nghiệp ông đeo đuổi suốt đời − sự nghiệp giải phóng Ấn Độ khỏi đế quốc Anh − Nhưng thắng lợi của ông quay trở lại chống ông một cách tàn bạo.

Quyết tâm đánh đuổi người Anh khỏi Ấn Độ, năm 1919, ông khởi đầu sự kiện Satyagrana, tức là sự không tuân theo đạo luật Rowlatt nghiêm ngặt người Anh muốn áp đặt. Ông kêu gọi đường lối bất hợp tác. Năm 1920 được cử làm chủ tịch Liên minh vì nền độc lập của Ấn Độ, ông tổ chức nhiều cuộc du lịch tuyên truyền, để phổ biến việc thực hiện sự chống đối nhưng không dùng bạo lực. Ông chủ trương phục hồi thủ công nghiệp nhằm tẩy chay sản phẩm Anh. Ông làm cho đời sống kinh tế bị tê liệt. Đồng thời, ông hoạt động bên trong xã hội Ấn Độ, tìm cách từ bỏ thiên kiến đối với tầng lớp Tiện dân (les Intouchables) Ấn Độ. Ông muốn duy trì tình hữu nghị giữa người Ấn giáo và người Hồi giáo. Họ từng sống thân thuận với nhau từ lâu. Nhưng ở thế kỷ XX, ở các thành phố xuất hiện những sự căng thẳng nghiêm trọng giữa các tầng lớp trung lưu thuộc hai cộng đồng này: họ tranh giành nhau vị trí và ảnh hưởng. Năm 1924, Gandhi nhịn ăn một thời kỳ dài nhằm hòa giải hai bên: trong ba tuần lễ nhịn ăn, ông ở nhà một người rất sùng đạo, ông tạo cho phong trào ông lãnh đạo một tính chất tôn giáo sâu sắc. Nehru viết: “Tôi đâm lo trước tình hình tôn giáo ngày càng lấn lướt đường lối chính trị của chúng ta, dù là phía người Ấn giáo hay người Hồi giáo. Tôi không thích tình hình ấy tí nào”. Ông nói thêm là ông rất khó làm cho Gandhi thay đổi thái độ, ít nhất cũng về một vài điều: “Ông ấy kiên quyết và khăng khăng giữ chặt một số quan điểm tới mức tất cả những cái khác, ông đều cho là không quan trọng... Ông cho rằng khi dùng phương tiện tốt, thì ắt mục đích cũng phải tốt”.

70 tuổi, Gandhi lại càng tin chắc như vậy. Có một sức khỏe tuyệt vời, không mảy may chịu ảnh hưởng của nhiều buổi nhịn ăn rất nghiệt ngã, chịu đựng những buổi đi bộ dài, nắng nóng, thiếu thốn, và được mọi người tôn kính, ông mong sống tới 125 tuổi. Nhưng trong lúc ông ngưỡng vọng một chủ nghĩa dân tộc thống nhất, thì Yinnah, lãnh tụ Hồi giáo lại muốn chia cắt Ấn Độ và thành lập một Quốc gia Hồi giáo. Sau Đại chiến I, khi người Anh chịu rút lui và khuyến khích việc thành lập một chính phủ lâm thời, thì người Hồi giáo không chịu tham gia: họ đòi hỏi những tỉnh mà đa số nhân dân là người Hồi giáo. Thế là xảy ra những vụ tàn sát khủng khiếp: ở Calcutta, mỗi bên có hàng nghìn người chết; ở Bihar, có 1.000 người Hồi giáo bị sát hại. 77 tuổi, Gandhi đến vùng Noaklabi, nơi những người Hồi giáo tị nạn. Ông đến thăm 49 làng, khuyến cáo không dùng bạo lực, và thường trọ ở nhà những người Hồi giáo. Những cuộc tàn sát mới xảy ra liên tiếp ở Pángiap, ở Delhi. Hôm sinh nhật 78 tuổi, Gandhi tuyên bố: “Trái tim tôi chỉ còn có kinh hoàng. Tôi không còn mảy may muốn sống lâu nữa”. Ông cũng nói: “Tôi không đồng tình với điều những người bạn thân thiết của mình hiện đang làm”. Và còn: “Trong nước Ấn Độ như tình hình diễn ra hiện nay, không có chỗ đứng cho tôi... Tôi không mảy may muốn sống nếu Ấn Độ chìm ngập trong bạo lực”. Ông chỉ còn nhận được những lá thư hận thù: của người Ấn giáo vì ông trách cứ những sự bạo lực của họ; của người Hồi giáo vì ông phàn đối sự chia rẽ của họ. Tin chắc chỉ có phân chia đất nước mới tránh được nội chiến, cuối cùng, đảng Quốc đại bỏ phiếu tán thành việc phân chia Ấn Độ, ngày 14 tháng sáu 1947. Gandhi hết sức “thất vọng”. Sự phân chia, theo ông, là một “tấn thảm kịch tinh thần”. Ngày mà ông từng mong chờ suốt cả cuộc đời, ngày tuyên bố độc lập − 15 tháng tám 1947 − ông từ chối không dự lễ. Người Ấn Độ đã phản bội những nguyên tắc bất bạo động mà ông cho là còn quan trọng hơn cả nền độc lập. Ông nói: “Nếu thượng đế yêu thương tôi, thì xin Người chỉ cho tôi sống một chốc lát thôi trên trái đất này”. Ông đến thăm các trại tị nạn, đọc diễn từ trước công chúng, làm tất cả để hòa giải hai cộng đồng, nhưng vô ích. Người Ấn giáo bị tàn sát ở Pakistan; người Hồi giáo, ở Ấn Độ; và người Xic, ở cả hai nước. Gandhi tự hỏi: “Phải chăng có điều gì không ổn ở ta? Là người luôn luôn tìm cách sống hài hòa, ông nhận xét: “Mình không còn giữ được thế cân bằng nữa”. Nền độc lập từng biết bao mong đợi chỉ mang lại thất vọng cho ông. Và ông chết một cách oan nghiệt: ông bị một người Ấn Độ cho ông là một tên phản bội ám sát.

Trách nhiệm của Gandhi thật rõ ràng: Nerhu từng linh cảm một cách kinh hoàng tai họa sẽ xảy ra vì những sự cuồng tín tôn giáo do Gandhi nhen nhóm lên. Đưa vào quan niệm bất bạo động, ông không thể thấy thứ bạo lực nào âm ỉ trong lòng hai cộng đồng Ấn giáo và Hồi giáo. Ông thiên về nguyên tắc hơn hiện thực, về phương tiện hơn mục đích; và kết quả đã trái ngược với sự nghiệp cả cuộc đời ông. Ít có số phận nào bi thảm hơn đối với một người khi thấy hoạt động của mình hoàn toàn thất bại đúng vào lúc nó được hoàn thành.

Không phải ngẫu nhiên mà cuộc đời của cả ba người trên đây thất bại trong tuổi già. Nhà chính trị sinh ra để tạo nên Lịch sử và để bị Lịch sử giết chết. Họ là hiện thân của một thời điểm Lịch sử mà dù làm gì thì làm, họ cũng không còn có thể thoát ra khỏi nó. Dù họ có thích ứng với trào lưu của sự vật, họ vẫn là con người của một chiến thuật nhất định, một phương pháp nhất định, một mệnh lệnh nhất định, đối với công chúng. Clémenceau là con người của chiến tranh: ngay sau chiến tranh, thời cuộc đã đào thải ông. Cũng giống như vậy, Churchill bị coi là không còn hợp thời mỗi khi chiến thắng đã được gặt hái. Gandhi đã đưa Ấn Độ tới độc lập; nhưng nền độc lập tạo nên một tình huống đòi hỏi sự phủ nhận mọi nguyên tắc của ông. Có những người già mù quáng và tìm cách không biết rằng các biến cố đã phủ nhận họ, nhưng chính vì thế, họ càng bị lỗi thời hơn.

Vì bị người ta loại khỏi quyền lực để thực thi một đường lối mới khác đường lối của họ, những nhà chính trị già bị phế truất phê phán hiện tại và tiên đoán tương lai không có gì tốt đẹp; dẫu sao thì một hành động không phải là một sự nghiệp: nó chỉ có thể tồn tại bằng ký ức, chứ không thể trường tồn một cách vật chất. Vượt qua những diễn biến ngẫu nhiên của Lịch sử, điều mà một con người hành động có thể để lại cho hậu thế, chỉ là ký ức về những gì người ấy đã làm và về gương mặt người ấy. Phần lớn cho điều đó cực kỳ quan trọng. Bị rời khỏi chức vụ − và đôi khi ngay cả trong lúc đang làm chức vụ − họ viết những tập hồi ký bao giờ cũng là những lời tán dương bản thân mình, những lời công kích địch thủ và những giá trị lịch sử thường phải bàn cãi. Họ biện hộ cho sự nghiệp của mình đối với những thế hệ mai sau chống lại thời kỳ hiện tại mà họ cho là đã không thật sự công bằng với họ.

***

Chúng ta thấy, hầu như trong mọi lĩnh vực, trừ một vài ngoại lệ rất hiếm hoi − quan hệ giữa người già với thời kỳ họ sống trong đó, đã thay đổi sâu sắc. Điều đó thể hiện qua từ ngữ kỳ lạ: “Thời tôi”. Thời kỳ mà người ta cho là của mình, là thời kỳ họ hình dung và thực hành công việc của mình; rồi đến một lúc, mà vì những lý do khác nhau như chúng ta đã thấy trên đây, những công việc đã khép lại phía sau họ. Thời đại thuộc về những người trẻ tuổi hơn thể hiện mình trong đó bằng các hoạt động của họ, và làm nó sống động bằng các dự định của họ. Còn người già, không sản xuất nữa, trở nên vô hiệu, thì tự xuất hiện đối với bản thân mình như một người sống thừa. Cũng vì lý do ấy mà người già sẵn sàng quay về quá khứ: đó là thời kỳ thuộc về họ, trong đó họ tự coi mình là một cá nhân trọn vẹn, một con người sống.

Thời kỳ của họ, cũng là thời kỳ của những người cùng lớp tuổi họ. Ngày nay, người ta ít chết hơn ngày trước. Ngày trước, một người đàn ông 50 tuổi, nói chung, thường chứng kiến cái chết của bố mẹ, chú bác, nhiều anh và chị, chắc hẳn cả người vợ nữa và vài bốn đứa con. Cuộc sống là một chuỗi tang tóc, và người sống già buộc phải sống cô đơn. Ngày nay, ở tuổi 50, nhiều người chỉ mới mất ông bà. Nhưng nếu sống tới 70, 80, người ta chứng kiến cái chết của phần lớn người đương thời, và rơi vào cảnh cô đơn ở một thế kỷ toàn những người trẻ tuổi. Ngay ở tuổi tôi, quan hệ giữa tôi và các thế hệ khác cũng thay đổi; chỉ còn lại một thế hệ già hơn tôi, thế hệ này cực kỳ thưa thớt và bị cái chết rình rập. Thế hệ tôi, xưa kia đông đúc, nay đã thưa thớt đi nhiều. Thế hệ đại diện trước mắt tôi cho lớp trẻ, gồm những người trưởng thành, làm cha và thậm chí làm ông, yên vị trong cuộc sống. Nếu muốn có những quan điểm thật sự mới mẻ về một vấn đề, tôi phải hỏi thế hệ dưới mình. Vài ba năm nữa, tôi sẽ đạt tới cái mà bà de Sévigné gọi là “bậc trên trong gia đình chúng ta”. Từ ấy, người ta bị cô đơn và buồn bã đe dọa. Năm 1702, 82 tuổi, Ninon de Lenclos rầu rĩ nhật xét rằng những người sống lâu có cái đặc ân sống một mình trong một thế giới mới[45]. Từ ngôi lâu đài buồn bã ông sống biệt cư, Casanova viết: “Cái tai họa lớn nhất của một con người là sống sau khi tất cả bạn bè đã mất”. Cụ già rất cao tuổi mà trong tác phẩm Cuộc đời bố tôi, Rétif nói tới một cách cung kính, nói với một người đối thoại trẻ tuổi: “Con ơi, con chớ thèm khát số phận cũng như tuổi già của ta. Cách đây bốn chục năm, ta đã mất người bạn thân cuối cùng ở thời thơ ấu, và ta như một người xa lạ giữa tổ quốc và gia đình mình. Không còn một ai tự cho mình là người giống ta, bạn ta. Sống quá lâu quả là một tai họa”. Ông cụ bảo không có một chút cảm tình nào đối với những đứa cháu chắt và về phía chúng, chúng cũng không biết tới cụ.

Người già không phải chỉ chứng kiến cái chết của những người cùng thế hệ; thông thường, một vũ trụ khác thay thế cho vũ trụ của họ. Chúng ta đã thấy một vài người già đón nhận sự thay đổi ấy một cách thích thú và thậm chí kiêu hãnh nữa; nhưng chỉ trong chừng mực nó không phủ nhận quá khứ của họ. Nếu nó đặt lại thành vấn đề tất cả những gì họ đã làm, đã tin tưởng, đã yêu mến, thì họ cảm thấy như bị lưu đày.

Chính một trong những phương diện của tuổi già đã khiến Balzac ngạc nhiên và được ông miêu tả thành công: người già vượt qua thời đại mình và cả bản thân mình. Chẳng hạn, đại tá Chabert, mà người ta tưởng đã chết ở Eylau, và sau nhiều năm đi lang thang đã trở về Paris, được người ta thừa nhận, tìm thấy vợ và tài sản. Bản thân dáng dấp cơ thể chỉ rõ trạng thái ông ta: “Người lính già khô đét, gầy gò. Vầng trán cố tình che lấp dưới bộ tóc giả khiến ông có vẻ bí mật. Cặp mắt ông như bị một thứ vẩy cá mờ đục che khuất... Gương mặt xanh xao, tái nhợt, dẹt tựa lưỡi dao... Như mặt người chết. Tác dụng kỳ lạ, tuy tự nhiên này, làm nổi bật, do tương phản đột ngột, những nếp nhăn sâu trên gương mặt trông thảm hại tựa xác chết. Cuối cùng, thân hình cứng đờ không cử động, ánh mắt lạnh lẽo gắn liền với nét trang nhã âu sầu”. Bà vợ, tái giá và giàu có, không chịu trả lại cho Chabert số tiền của ông mà bà ta đang nắm giữ. Ông không đủ sức để lo chuyện tố tụng: “Ông rơi vào thứ bệnh mà y học không có tên gọi... Một chứng bệnh mà có lẽ nên gọi là nỗi chán đời vì bất hạnh”. Với thái độ độ lượng, ông quyết định tự coi như mình đã chết về mặt pháp luật. Nhưng hành vi của bà vợ khiến ông ghê tởm tới mức nghĩ chuyện tự sát. Ông bỏ đi trở thành một người lang thang và tự đặt cho mình cái tên gọi Hyacinthe.

Cũng còn phải kể tới ông già kỳ lạ và đáng ngại Balzac miêu tả trong phần đầu Sarrasine: “Một sinh vật không tên trong ngôn ngữ loài người, một hình thức không có chất liệu bên trong, một thực tế không có sự sống hay một sự sống không có hành động... Ông ta bận một chiếc quần cụt lụa đen, phấp phới xung quanh cặp đùi trơ xương tạo nên những nếp nhăn như một cánh buồm bị xẹp. Một nhà giải phẫu ắt phải đột nhiên nhận ra những triệu chứng của một chứng gầy còm khủng khiếp khi trông thấy những cẳng chân nhỏ xíu nâng đỡ cái thân hình kỳ lạ kia. Người ta cho là hai khúc xương bắt chéo hình chữ thập trên nấm mồ. Người khách lạ bận một chiếc gilê trắng, thêu kim tuyến, theo kiểu cổ. Giữa ngực, một viên kim cương vô giá lấp lánh như ánh mặt trời. Sự xa hoa lỗi thời ấy càng làm nổi bật gương mặt kỳ lạ của nhân vật kỳ cục này. Khung cảnh thật xứng với bức chân dung. Gương mặt đen nhẻm sần sùi; cằm lẹm, hai má hõm sâu; cặp mắt chỉ còn lại hai cái hốc mắt vàng đục. Những chiếc xương hàm, nhô lên vì một sự gầy còm không thể miêu tả nổi, tạo thành những cái hốc mỗi bên má. Năm tháng đã dán chặt lên xương lớp da vàng và mỏng của gương mặt, tạo nên khắp nơi vô số những nếp nhăn... Sâu và dính liền vào nhau tựa những trang giấy trong một quyển sách... Nhưng cái góp phần tạo nên một sự sắp xếp nhân tạo cho cái bóng ma xuất hiện trước mắt chúng ta là màu đỏ và màu trắng chói lọi trên người... Chiếc sọ dừa ra dáng xác chết được che khuất dưới một mớ tóc giả màu hung với vô số lọn tóc xoăn quăn”. Con người ấy xưa kia vốn là ca sĩ bị thiến hoạn nổi tiếng Zambinelle, trang phục theo nữ giới, ca hát ở các sân khấu La Mã. Với nhan sắc khuynh thành, hắn đã từng làm tan nát biết bao trái tim; có những người đàn ông đã tự sát vì hắn. Một người trong số họ, nhà điêu khắc Sarrasine, đã tiên đoán cho hắn cái số phận nghiệt ngã này: “Để cho mi sống, phải chăng là buộc mi phải chịu một cái gì tồi tệ hơn cái chết?”.

Tolstoï miêu tả một cách tài tình một con người thế kỷ XVIII sống cô đơn trong thế kỷ XIX. Để mô tả nhân vật này, ông dựa theo những điều người ta kể cho ông nghe về người ông ngoại là Nicolas Volkonski; ông cụ từng hành hạ người con gái là mẹ tác giả, và bà mẹ này có một bà quản gia là cô Henissienne. Vì vậy bức chân dung này có giá trị một tư liệu. Vị hoàng thân bận áo thêu và tóc xức phấn: khi ông xuất hiện, người ta tưởng mình sống ở một thời đại khác Sức khỏe ông tốt, hai hàm răng chắc. Ông không còn một ảnh hưởng thực sự nào, nhưng vẫn được kính trọng. Giữ gìn trật tự tới mức kỳ quặc, luôn luôn giữ một nghi thức bất di bất dịch, thái độ cứng quếu cầu kỳ của ông làm những người xung quanh khiếp hãi. Ông vẫn giữ nguyên các hoạt động, và thậm chí bỏ vào đấy rất nhiều thì giờ; nhưng những hoạt động có cái gì đó ra vẻ lỗi thời; ông xây dựng, ông trồng trọt, ông ru rú trong labô để nghiên cứu, theo kiểu những người say mê khoa học thế kỷ XVIII. Trung thành với tập tục cũ và khăng khăng với những thiên kiến thời đại mình, ông chế giễu các nhà quân sự theo trường phái mới và không coi trọng Bonaparte. Một buổi sáng, vừa bận quần áo, ông bảo ông con trai trình bày chiến dịch sắp tới, nhưng không nghe. Ông hoàn toàn nắm được tình hình chính trị và quân sự; nhưng hình dung thế giới đương thời với vẻ khinh khỉnh và châm biếm. Tiếng cười của ông “lạnh lùng, khô khốc và khó chịu”. Ông là một bạo chúa trong gia đình; khủng bố ba con gái là Marie, ức hiếp bà và không chịu sống xa nhà. Vì ông mà bà con gái này không kết hôn. Ông phẫn nộ vì ông muốn con trai tục huyền với Natacha và tiếp nàng lạnh nhạt tới mức nàng bỏ nhà ra đi uất ức. Về già, ông vẫn mạnh khỏe, chỉ rụng mất một chiếc răng, nhưng trở nên khó chịu và ngờ vực đối với các sự kiện trên đời này. Rồi ông có phần bị ốm và lên án và con gái cố tình làm ông bực mình. Andre bênh bà chị gái; ông cụ lúc đầu khó chịu, rồi phát khùng lên: “Đi khỏi đây! Đừng bao giờ đặt chân tới đây nữa”. Lý trí của ông sút kém dần. Ông để cho cô Bourienne, cô quản gia người Pháp, tán tỉnh. Tính nết ông thất thường, ông ngồi lỳ tám ngày trong buồng làm việc, rồi quay lại xây dựng, trồng trọt. Ông hờn dỗi với cô Bourienne, và với cả bà con gái nữa. Ông giả đò không biết tới chiến tranh. Luôn luôn bận rộn, ông ít ngủ và đêm nào cũng thay đổi buồng ngủ. Trong lúc quân dịch đã ở trên sông Dniepr, ông vẫn khẳng định chúng không thể vượt qua Niémen. Càng ngày ông càng không đếm xỉa tới thực tế. Ông con trai gửi cho ông một lá thư báo động, ông cho là nó báo tin quân Pháp bại trận. Nhưng rồi ông đọc lại thư, và bỗng nhiên hiểu ra mối hiểm họa, ông ra lệnh cho bà con gái ra đi; ông nổi cơn thịnh nộ vì bà này không chịu rời xa ông, mặc dù thâm tâm ông rất lấy làm sung sướng. Khi quân Pháp đến, ông bận bộ quân phục đẹp nhất, ngực đeo tất cả các thứ huân chương để đi gặp viên tổng tư lệnh. Nhưng dọc đường bị một cơn cấp phát và trong ba tuần lễ, bị liệt nửa người bên phải. Ông đau đớn, không nói được. Lúc đó, ông cảm động trước tấm lòng tận tụy của bà con gái, vuốt tóc bà và thì thầm: “Cảm ơn con về tất cả”, ông đòi gặp ông con trai và nhớ lại là ông ta đang tại ngũ. Ông nói nhỏ: “Nước Nga đã mất, họ đã đánh mất nước Nga”, ông muốn bằng cái từ họ tỏ ra hận thù một thời kỳ mà ông không thừa nhận là thời kỳ của mình. Ông khóc nức nở. Rồi ông lấy lại bình tĩnh và một lát sau thì qua đời, để lại trên giường một cái xác nhỏ bé, co quắp.

Một người già sống mãi: đối với những người khác, đó là một người chết “chịu án treo”. Nhưng người đó có tự bản thân cho mình là như thế không? Họ cảm thấy ngày tận số của mình đã đến gần như thế nào?

Bối cảnh xã hội có ảnh hưởng tới mối quan hệ giữa người già và cái chết, ở một vài xã hội, toàn thể nhân dân chịu cái chết một cách thờ ơ do nỗi khốn cùng về sinh lý học hay vì hoàn cảnh khiến người ta chán sống: trong những trường hợp ấy, cái chết không đặt thành vấn đề cho một ai hết. Trong những xã hội khác, trong tuổi già, có một nghi thức xung quanh cái chết khiến nó có giá trị tới mức người ta muốn chết − mặc dù một vài người muốn thoát khỏi cái chết. Cái chết không có gương mặt giống nhau giữa những xã hội truyền thống − trong đó ông bố mong mỏi hậu duệ nối tiếp sự nghiệp của mình − và các xã hội công nghiệp ngày nay. Tuy nhiên, trong cái chết, có một yếu tố vượt qua lịch sử: trong lúc phá hủy cơ thể chúng ta, nó tiêu diệt thực thể chúng ta trên thế giới[46]. Từ thời cổ đại đến ngày nay, có những hằng số trong những bằng chứng mô tả thái độ người già trước cái chết.

Thái độ ấy thay đổi theo tuổi tác. Sự biểu lộ ra cái chết làm trẻ em hoảng loạn. Thanh niên không chịu nổi ý nghĩ về cái chết, tuy có khả năng đương đầu với nó một cách tự do hơn những người khác. Họ chống lại nếu bị người ta tước đoạt mất cuộc sống. Nhưng thông thường, họ không ngần ngại liều mình với cái chết, gây nên cái chết. Tình yêu của họ đối với cuộc sống được xây dựng trên cơ sở một sự hào hiệp có thể dẫn tới chỗ hy sinh nó. Người trưởng thành thì thận trọng hơn. Họ gắn bó với những quyền lợi, và trải qua những quyền lợi này, họ không chịu chấp nhận cái chết: gia đình, tài sản sự nghiệp của họ sẽ ra sao? Họ thường không nghĩ tới sự chấm dứt cuộc đời mình vì bị thu hút vào các hoạt động, nhưng họ muốn mạo hiểm và họ chăm chú tới sức khỏe.

Đối với người già, cái chết không còn là một số phận khái quát và trừu tượng: nó là một biến cố gần gũi và mang tính chất cá nhân. Edmond de Goncourt viết trong Nhật ký ngày 17 tháng tám 1889: “Đúng thế, cái ý nghĩ nhân nhượng vĩnh viễn cho cuộc sống, cái ảo ảnh phần lớn người ta sống trong đó và tôi cũng từng sống trong đó cho tới hôm nay, giờ đây, tôi không còn cái ảo ảnh ấy nữa”. Mọi người già đều biết chẳng bao lâu nữa mình sẽ chết. Nhưng trong trường hợp này, biết là thế nào? Chúng ta hãy chú ý tới hình thức phủ định trong câu vẫn của Goncourt: ông không nghĩ mình là bất tử nữa. Nhưng người ta nghĩ mình khả tử là thế nào?

Cái chết thuộc cái phạm trù trong đó chúng ta sắp xếp tuổi già và được Sartre gọi là những “cái không thể thực hiện nổi”; cái cho nó (pour-soi) không thể đạt tới nó và cũng không thể vươn về phía nó; nó là giới hạn tận cùng bên ngoài các khả năng của tôi, chứ không phải là khả năng đích thực của tôi. Tôi sẽ là người chết đối với những người khác chứ không phải đối với tôi; chính cái người khác chết trong thực thể tôi. Tôi biết là mình chết − cũng như biết là mình già − trong lúc có quan điểm những người khác về tôi. Vì vậy, sự biết này là khái quát, trừu tượng, được đặt ra trong tính khách quan bên ngoài. “Khả năng chết” của tôi không trở thành đối tượng của một kinh nghiệm thiết thân nào. Tôi không phải không biết tới nó; tôi chú ý tới nó một cách thực tiễn trong các dự kiến, các quyết định của mình, trong chừng mực tôi tự coi mình như một người khác; nhưng tôi không cảm thấy nó. Tôi có thể thử tiếp cận nó bằng những ảo ảnh, hình dung xác chết của mình và buổi lễ tang. Tôi có thể có giấc mơ về sự vắng mặt của mình; nhưng cũng vẫn chính là tôi có giấc mơ ấy. Cái chết của mình ám ảnh tôi trong lòng những dự kiến của mình như thể mặt trái tất yếu của chúng; nhưng tôi không bao giờ thực hiện nó; không thực hiện số phận khả tử của mình.

Cũng giống như cái không thể thực hiện được kia, tuổi già có thể diễn ra bằng nhiều cách; mối quan hệ của nó với cái không thể thực hiện kia, không được định sẵn trước. Mỗi người lựa chọn nó tùy theo hoàn cảnh và những sự lựa chọn trước kia của mình nói chung. Một người già cảm thấy mình còn rất trẻ cũng phản kháng trước cái chết đang đến gần chẳng khác nào một người tuổi bốn mươi bị một căn bệnh nan y. Người ấy không thay đổi; sức sống và mối quan tâm của họ đối với thế giới vẫn nguyên vẹn; nhưng một “bản án” từ bên ngoài cho họ biết cơ may sống còn chỉ còn lại khoảng chục năm! Là người không thể chịu nổi người ta cho là mình già, mặc dù ông âu sầu, cô đơn và suy sút, Casanova vẫn thiết tha tương lai đến kỳ lạ. Lúc 70 tuổi, ông viết: “Ôi cái chết! Cái chết tàn bạo! Cái chết là một con quái vật xua đuổi ra khỏi sân khấu lớn một khán giả chăm chú trước một vở kịch họ hết sức quan tâm chưa kết thúc. Chỉ một lý do ấy không thôi cũng đủ làm cho người ta thù ghét cái chết”. Cũng ở tuổi 70, trước cuộc chiến tranh 1940, Wells so sánh mình với một đứa trẻ vừa được người ta cho những đồ chơi đẹp nhưng lại bắt đi ngủ: “Tôi không mảy may muốn thu xếp đồ chơi của mình lại. Tôi hận thù cái ý nghĩ bỏ đi”. Dù có ý thức về tuổi tác của mình, người ta vẫn hận thù cái chết chừng nào người ta đang theo đuổi một sự nghiệp vì nó sẽ tàn phá sự nghiệp này: chẳng hạn như Renoir, người không bao giờ muốn thôi vẽ và muốn tiến lên.

Có thể trải qua năm tháng, sự ghê tởm này giảm bớt. Lúc đã suy tàn về thể chất và tinh thần, Swift viết cho Bolingbroke: “Lúc ở tuổi ông, tôi thường hay nghĩ tới cái chết; nhưng hiện nay, sau một chục năm, ý nghĩ ấy không bao giờ rời bỏ tôi và làm tôi ít khiếp sợ hơn. Từ đó, tôi kết luận Tạo hóa làm giảm bớt những nỗi sợ hãi nhưng đồng thời cũng cả sức lực chúng ta”. Con người bi quan này tỏ ra một tinh thần lạc quan kỳ lạ khi ông giả định một thế cân bằng như thể trời cho giữa trạng thái sinh lý học và những nỗi lo âu của chúng ta. Cần tìm kiếm một cách giải thích khác cho sự kiện mới thoạt nhìn thì có vẻ nghịch lý này; thông thường, cái chết càng tới gần thì càng làm người ta bớt lo sợ. Freud giả định[47] rằng năm tháng càng tích lũy thì nhịp đập của cái chết càng lấn át ý nghĩ muốn sống. Nhưng phần lớn các nhà tâm phân học rời bỏ quan niệm này. Freud không giải thích mối quan hệ giữa tuổi tác và nhịp đập của cái chết. Vậy do đâu mà thái độ thờ ơ với cái chết ngày một tăng thêm theo thời gian?

Thực ra, ý nghĩ cho rằng cái chết đến gần là một ý nghĩ sai lầm. Nó không gần mà cũng chẳng xa: một định mệnh tất yếu ngoại lai đè nặng lên người sống ở mọi lứa tuổi; thời điểm nó xảy ra không được xác định ở đâu hết. Người già biết mình “Chẳng bao lâu nữa” mình sẽ tắt thở: cái định mệnh ấy hiện diện ở tuổi 70 cũng như ở tuổi 80, và từ ngữ “chẳng bao lâu nữa” ở tuổi 80 cũng mơ hồ như ở tuổi 70. Nói tới một mối quan hệ với cái chết là không chính xác: sự thật là người già − cũng như mọi người khác − chỉ có quan hệ với cuộc sống. Vấn đề được đặt ra, là nguyện vọng sống lâu của người ta. Có một ngữ đoạn nói đúng điều nó muốn nói: “Chấm dứt cuộc sống”. Mong muốn hay chấp nhận cái chết có nghĩa một cách tích cực là: mong muốn chấp nhận việc chấm dứt cuộc sống. Sẽ là bình thường nếu sự suy sụt vì tuổi tác càng tăng thì cuộc sống càng trở nên khó chịu.

Muốn tin chắc điều đó, chỉ cần nhắc tới những nỗi đau và thương tật mà sự suy sụt về tuổi già kéo theo. Trước hết − như Freud đã thừa nhận − là nỗi đau về cơ thể: chính nỗi đau này, chứ không phải “nhịp đập của cái chết” khiến ông muốn từ bỏ cuộc đời. Đó là nguyện vọng của tất cả những ai bị cơ thể hành hạ. Mặt khác, sống quá lâu, tức là sống sau khi những người mình yêu thương đã chết. Ích kỷ về cơ bản hay là nạn nhân của những dự kiến của mình, có những người già, như Tolstoï, vun đắp tính vô cảm và dễ dàng lợi dụng những nỗi tang tóc. Đối với những người khác, tình yêu thương sâu nặng hơn, tang tóc khiến họ không còn muốn sống trên đời. Sau khi Juliette qua đời, Victor Hugo bắt đầu muốn chết. Sau khi bà vợ mất, Verdi không muốn sống nữa.

Khi thế giới thay đổi hay khiến người ta thấy không thể chịu đựng nổi cuộc sống nữa, người trẻ tuổi vẫn có hy vọng một sự đổi thay; người già thì không, và chỉ mong muốn cái chết, như Anatole France, Wells, Gandhi. Hoặc người già không còn có thể hy vọng vượt lên trên chính hoàn cảnh của mình vì quá nặng nề đối với họ. Goncourt viết trong Nhật ký ngày 3 tháng tư 1894: “Trong tình trạng thường xuyên đau đớn, với những cơn cấp phát xảy ra hàng tuần, và với tình trạng không thành công của những ý đồ văn học gần đây của mình, và với những thành tựu áp đảo của những người tôi thấy không một chút tài năng nào và còn nữa, lạy Chúa, với ít nhiều lòng ngờ vực đối với chiều sâu của những tình bạn sâu lắng nhất, cái chết, đối với tôi, tỏ ra ít đen tối hơn cách đây mấy năm”.

Điều đặc biệt là dù không vấp phải một bất hạnh bất thường nào, thông thường, người già cũng thường không còn thấy lẽ sống nữa. Sở dĩ cái chết làm người ta lo sợ, là vì nó là mặt trái tất yếu của những dự định của chúng ta: khi người ta thôi không hành động nữa, không xây dựng sự nghiệp nữa, thì không còn có gì để nó có thể phá hủy được nữa. Để lý giải vì sao một số người già chấp nhận cái chết, người ta viện cớ hiện tượng mệt mỏi, hao mòn; nhưng nếu con người chỉ sống lay lắt là được, thì có thể bằng lòng với cuộc sống chậm rãi ấy. Duy có điều là đối với họ, sống, tức là vượt lên trên mình. Sự suy sút về sinh học kéo theo sự bất lực vượt lên bản thân mình, say mê cuộc đời; nó giết chết các dự định, và chính qua đó, khiến cho cái chết có thể chấp nhận được.

Thậm chí, dù người già vẫn giữ được sức lực, sức khỏe và dù xã hội không tàn bạo chấm dứt hoạt động của họ, thì, như chúng ta đã thấy, các nguyện vọng, dự định của họ cũng suy sút vì cuộc đời có hạn của họ. Chương trình được xây dựng trong buổi thơ ấu chỉ cho phép chúng ta làm, biết và yêu mến một sự vật bị hạn chế; khi chương trình ấy đã hoàn mãn, khi chúng ta đã sức cùng, lực tận, thì cái chết chẳng có gì đáng quan tâm, và thậm chí có thể là điều tốt lành: nó giải thoát người ta khỏi mọi ưu tư. Gide không thể chịu nổi cuối đời, ông chỉ thế lặp lại mình, làm đi làm lại những chuyện cũ. Ông biết mình chẳng có gì để nói, để khám phá nữa. Ngày 7 tháng chín 1946, ông viết: Tôi cho là mình thành thực khi nói rằng cái chết không làm tôi khiếp hãi nhiều”. Và 80 tuổi, trong cuốn Như thế đấy, ông viết: “Trạng thái mất hết hứng thú vật chất và tinh thần của tôi đã tới mức không còn biết rõ cái gì giữ mình lại trên đời, nếu không phải là thói quen sinh sống. Tôi hoàn toàn sẵn sàng chết”. Ở tuổi 80, Churchill nói: “Chết đối với tôi, chẳng có gì quan trọng. Tất cả những gì cần thấy tôi đều đã thấy”. Nếu xem xét theo nghĩa đen, thì câu nói có vẻ ngốc nghếch: thế giới ngày mai, ông đâu đã thấy. Chúng ta dễ hiểu Casanova hơn khi ông phàn nàn bị trục xuất trước khi buổi diễn trên sân khấu chưa kết thúc. Nhưng thực ra, chính Churchill nói có lý: ánh mắt cũ kỹ của ông đã lướt lên cái thế giới mới ấy; ông có thể nắm bắt nó theo những viễn cảnh vốn bao giờ cũng từng là những viễn cảnh của ông; ông chỉ có thể hiểu những gì ông có khả năng đồng hóa với cái ông từng thấy, còn những thứ khác, thì không.

Vì một lý do có khác chút ít, khái niệm cái chết lâu làm tôi ít lo âu hơn trước: nó là hiện tượng vắng mặt trên đời, và tôi không thể chịu đựng nổi hiện tượng vắng mặt ấy. Nhưng đã có biết bao sự vắng mặt xảy ra đối với tôi! Quá khứ của tôi đã vắng bóng, và cũng vắng bóng những người bạn quá cố, những người bạn không con tin tức, và cũng xa vắng biết bao nơi chốn trên trái đất tôi sẽ không còn bao giờ đặt chân trở lại. Khi sự vắng mặt nuốt gọn hết tất cả, thì sẽ chẳng có gì khác bao nhiêu.

Có những người già bị giày vò bởi ý nghĩ cái chết. Người ta có kể với tôi về một ông già 91 tuổi, giàu có, năng động, nổi tiếng, kết hôn với một thiếu phụ; mỗi buổi tối, khi đi ngủ, cụ bị một nỗi lo sợ kinh khủng giày vò. Cụ băn khoăn không biết bà vợ sẽ ra sao sau khi cụ mất. Cụ biết rõ là trẻ, đẹp, giàu có bà ta sẽ xót thương cụ nhưng tương lai của bà được đảm bảo. Cụ lo sợ là lo sợ cho bản thân mình. Nhưng các thầy thuốc tâm thần khẳng định cái chết chỉ ám ảnh người già nếu trong quá khứ họ đã từng sợ hãi cái chết một cách bệnh hoạn. Những sự kiện lâm sàng chỉ ra rằng cũng như những chứng loạn thần kinh khác, hiện tượng bị cái chết ám ảnh có cội rễ từ buổi thơ ấu và thiếu niên[48]. Nó thường gắn liền với những ý nghĩ tội phạm: nếu là một tín đồ, người ta hình một cách kinh hoàng sẽ bị quẳng vào địa ngục.

Theo những bằng chứng tôi thu thập được, nỗi sợ hãi cái chết, thông thường không phải là mặt trái của một tấm lòng thiết tha yêu cuộc sống; mà trái lại. Viết về tuổi ấu thơ của mình, Startre viết: “Cái chết cám dỗ tôi vì tôi không yêu cuộc sống”. Và không nên nghĩ rằng những ai − như Lamartine − kêu gọi cái chết một cách ầm ĩ, là thực sự muốn chết: không ngừng nói tới cái chết, họ chỉ tỏ ra là cái chết ám ảnh họ mà thôi.

Trong một cuộc điều tra, người ta hỏi những người ở trong một cư xá: họ có nghĩ tới cái chết không? và nghĩ tới như thế nào? Sau đây là những câu trả lời: “Sẽ có ngày phải chết thôi mà”, “có nghĩ tới cái chết, và nghĩ tới luôn”, “khi tôi không thở được nữa thì chết sẽ là một sự giải thoát”, “khi trong đầu óc có những ý nghĩ đen tối, thì tôi nghĩ tới cái chết”; “chết, hơn là đau khổ”; “người ta sống là để mà chết'“ “có người nghĩ tới cái chết; nhưng cái đó không làm tôi khó chịu”; “tôi không nghĩ tới cái đó. Người ta ở đây để nhường chỗ cho những người khác”; “tôi đã mua cho mình một nấm mồ”; “người ta biết là người ta phải chết”; “tôi thường hay nghĩ tới cái đó. Nó sẽ là một sự giải thoát đối với tôi”; “tôi không nghĩ tới cái đó. Người ta thấy luôn luôn có người chết”; “đó là cuộc sống. Cái chết là sự nối tiếp cuộc sống. Người ta nghĩ tới nó khi u sầu”; “không nên biết khi nào thì mình sẽ chết”; “sẽ có một ngày phải chết”; “tôi nghĩ tới cái chết từ khi ở đây. Lúc ở thành phố, tôi ít nghĩ tới hơn. Tôi không muốn kéo dài, không muốn đau khổ”; “tôi thường nghĩ tới cái chết”; “dù giàu hay nghèo, ai rồi cũng phải chết. Cuộc đời là như thế”; “cái chết làm người ta lo nghĩ. Có những khi người ta chết còn trẻ hơn tôi”; “ai rồi cũng phải chết thôi”. Những câu trả lời này thành thực tới mức nào? Người ta có thể nói dối vì e lệ, để che giấu nỗi lo âu đối với bản thân mình, để tỏ ra có bản lĩnh. Nhưng sự đồng nhất của chúng là có ý nghĩa. Hình như người ta thích cái chết hơn là sự đau khổ. Người ta nhắc tới cái chết khi u sầu: hình như không phải cái chết gây nên u sầu, mà chính cái chết tự bộc lộ ra trong cái phi lý đầy vẻ uy hiếp của nó khi hiện tại tỏ ra đen tối. Nó không phải là một đối tượng lo âu. Người ta lo âu về những hiện thực được xác định rõ rệt và thoát ra khỏi chúng ta: sức khỏe, tiền bạc, tương lai gần. Cái chết thuộc một loại khác. Do nó là một cái không thể hiện thực hóa, nó xuất hiện như một viễn cảnh mơ hồ và không được xác định. Tính tất yếu của nó được nắm bắt từ bên ngoài. “Giàu hay nghèo, ai rồi cũng phải chết”.

“Không nên biết khi nào thì mình chết”: câu trả lời này thật có ý nghĩa. Nếu thời hạn được xác định và xảy ra tức thời, chứ không phải mất hút trong một tương lai mơ hồ, thì ắt hẳn thái độ của người già sẽ không giống nhau. Trong Alceste, Euripide nhận xét rằng người già than phiền về cuộc sống và cho là muốn chết; nhưng khi “đến chân tường'' thì lẩn tránh. Ông bố của Admète khăng khăng từ chối, không chịu xuống địa ngục thay chân con. Lúc già, Tolstoï bảo đối với ông, chết chẳng sao, nhưng Sonia bực mình vì những sự săn sóc của ông đối với sức khỏe. Trong Những giấc mơ, Rousseau viết: “Mọi người già đều thiết tha với cuộc sống hơn trẻ em và ít chịu muốn chết hơn trẻ em. Ấy là vì sau khi mọi công việc đã được làm cho chính cuộc sống ấy, cuối cùng, họ thấy họ đã phí công vô ích”. Rousseau nghĩ là nên hưởng thụ hiện tại cứ không nên hy sinh nó cho một tương lai bị chìm đắm trong cái hư vô. Sự thực, không phải vì bực bội đã làm việc một cách vô ích mà người ta kinh hãi cái chết. Và không phải mọi người đều có thái độ ấy. Nhưng sự thực là nhiều người già bám chặt lấy cuộc sống, thậm chí ngay sau khi đã mất hết mọi lẽ sống. Trong Một cái chết rất êm đềm, tôi miêu tả cách mẹ tôi bám chặt lấy cuộc sống cho tới hơi thở cuối cùng. Lúc ấy, chính điều kiện sinh học của chủ thể − cái người ta gọi bằng một từ mơ hồ là sức sống − quyết định thái độ người ta phản kháng hay thuận tình. Cũng ngoan đạo như bà ngoại tôi, nhưng mẹ tôi sợ hãi cái chết một cách khủng khiếp trong lúc bà tôi thoải mái rời bỏ thế giới này. Nhiều người già biết thế nào là cái sợ, biết sợ, tức là thể hiện trong cơ thể mình thái độ khước từ cái chết. Điều thường làm bớt đau đớn cái chết của người già, là bệnh tật đã làm họ kiệt sức và cũng cả ở chỗ họ không biết việc gì xảy tới cho mình.

Tuy nhiên, cũng có những người chết sáng suốt và bình tĩnh: khi mọi ham muốn sống bị dập tắt về cơ thể và tinh thần, thì người già mong muốn một giấc ngủ vĩnh hằng hơn là đấu tranh hay nỗi phiền muộn hàng ngày. Bằng chứng chỉ ra rằng trong tuổi già, cái chết không xuất hiện như tai họa tồi tệ nhất, là ở chỗ nhiều người già quyết định “chấm dứt cuộc sống”. Trong những điều kiện xã hội ngày nay dành cho phần lớn họ, sống dai dẳng mãi là một thử thách vô bổ và chúng ta hiểu rằng nhiều người muốn rút ngắn cuộc sống ấy.

CHƯƠNG BẢY
TUỔI GIÀ VÀ CUỘC SỐNG THƯỜNG NHẬT

Bị giảm sút, bị nghèo đi và chịu cảnh lưu đày trong thời đại mình, nhưng người già vẫn là con người mình vốn là con người ấy ngày trước. Họ có thể trước sau bằng lòng với hoàn cảnh ấy như thế nào? Nó dành cho họ những cơ may nào? Họ chống chọi lại nó ra sao? Họ có thể thích ứng với nó không, và bằng cái giá nào?

Vì mọi sự thẩm định (qualification) đều là một sự hạn định (limitation), nên phải chăng có thể giả định rằng trong lúc tự phủ định phẩm chất mình, cá nhân được lợi về mặt mở rộng ra về tầm nhìn đối với thế giới? Họ được miễn lao động, không còn bị ràng buộc căng thẳng với tương lai: và phải chăng lúc ấy, họ được hưởng một tình thế cho phép họ nghỉ ngơi trong hiện tại? 80 tuổi, Claudel viết trong Nhật ký: “Hôm qua, người này thở dài! Ngày mai, người nọ lại thở dài! Nhưng phải sống tới già mới có thể hiểu cái nghĩa rạng rỡ, tuyệt đối, không thể phủ nhận, không thể thay thế của cái từ này: từ ngày nay!” Một số người cho là lúc ấy, chỉ riêng việc được sống không thôi cũng đã cảm thấy là một hạnh phúc. Jouhandeau viết: “Chưa bao giờ tôi cảm thấy mình gắn liền với thế giới bởi một sợi dây mong manh hơn, như thể mỗi lúc nó sắp đứt tung, nên tôi thấy còn sống là niềm hạnh phúc tột cùng”. Và ông nói thêm: “Sống lâu, là một điều thật kỳ lạ. Người ta không thiết gì nữa hết, nhưng lại nhạy cảm hơn với tất cả”. Mauriac[49] cũng nói tương tự như vậy: “Tôi không thấy mình tách khỏi cái gì hết, khỏi người nào hết. Nhưng từ nay, được sống không thôi cũng đủ làm tôi bận rộn rồi. Cái dòng máu còn dồn lên bàn tay tôi đặt trên đầu gối, tôi cảm thấy phập phồng trong người mình, ngọn triều dâng lên và hạ xuống mà không phải vĩnh hằng ấy, cái thế giới gần chấm dứt ấy đòi hỏi một sự chú ý ở mọi khoảnh khắc, những khoảnh khắc cuối cùng trước khoảnh khắc cuối cùng: tuổi già, là như thế đấy”. Ông cũng nói: “Tôi muốn không nghĩ tới gì hết, nhưng nghĩ là mình tồn tại và mình đang ở đây”.

Vì vậy, hơn tuổi thanh xuân nhiều, tuổi già là thời kỳ “người ta gặt những gì mình đã gieo” − theo lời Fontenelle -, hay là “mùa sử dụng, chứ không còn là mùa cày cấy” − theo lời d’Aubigné. Không phải thế. Như chúng ta thấy, xã hội ngày nay chỉ tạo nhàn rỗi cho người già trong lúc tước đoạt của họ những phương tiện vật chất để hưởng thụ chúng. Những người thoát khỏi khốn cùng và khó khăn phải giữ gìn một cơ thể trở nên yếu ớt, dễ mệt mỏi, thường là tàn phế hay chịu đựng đau đớn. Những thú vui tức thời đều bị ngăn cấm hay đến với họ một cách dè xẻn: tình yêu, tiệc tùng, rượu, thuốc lá, thể thao, đi bộ. Chỉ những người được ưu đãi mới có thể bù đắp một phần những thiệt thòi ấy: chẳng hạn, dạo chơi bằng xe hơi thay vì đi bộ.

Ngay đối với những người này, người ta cũng không tin chắc là sự hưởng thụ trước mắt làm họ sung sướng. Nhiều nhà văn cao tuổi than phiền cuộc sống cằn cỗi của mình. Chateaubriand nói: “Thời gian đã lấy mất bàn tay của tôi vào trong tay nó. Không còn có gì để hái lượm nữa trong những ngày tàn úa này”. Theo ông, sức nặng của quá khứ khiến cho hiện tại tối tăm. Ông viết: “Khi đã trông thấy thác Niagara, thì không còn thác nước nào khác nữa. Ký ức tôi đem đối lập những cuộc du lịch này với những cuộc du lịch khác của tôi, đối lập những ngọn núi này với những ngọn núi khác, và cuộc sống của tôi phá hủy chính cuộc sống bản thân mình”. Tuy chưa thật sự già, Stendhal vẫn than phiền trong Những buổi dạo chơi ở La Mã: “Than ôi! Mọi ngành khoa học đều có một điểm giống tuổi già, mà triệu chứng tồi tệ nhất là khoa học về cuộc sống ngăn cản người ta say mê, làm những việc cuồng dại chẳng vì cái gì hết. Sau khi đã biết Italia, đã tìm thấy ở Naples dòng nước Léthé, tôi những muốn quên hết tất cả, rồi lại bắt đầu đi du lịch và sống qua ngày tháng như vậy”. Schopenhauer cũng nói lên một quan điểm tương tự: “Tuổi già chỉ nhận thức một nửa cuộc sống... Một cách khó nhận thấy, trí tuệ mòn mỏi vì thói quen lâu ngày của những nhận thức giống nhau tới mức càng ngày mọi cái rốt cuộc lướt qua nó mà không để lại ấn tượng gì hết”.

Jouhandeau cũng cảm nhận sự chìm đắm của hiện tại trong một quá khứ quá quen thuộc: “Người ta càng già, thì mọi cái càng có dáng dấp của ký ức, thậm chí cả hiện tại cũng vậy. Người ta tự cho bản thân mình như là đã thuộc về quá khứ”. Sự mòn mỏi ấy của thế giới và nỗi buồn của người ta vì cái đó, không ai miêu tả xác đáng hơn Andersen trong một bức thư ông viết khi 69 tuổi: “Nếu tôi bước vào vườn, giữa những bụi hồng, thì chúng (và cả những con ốc sên trên cành chúng) có gì để nói với tôi ngoài những điều chúng chưa từng nói bao giờ? Nếu nhìn những chiếc lá súng rộng lớn, tôi nhớ lại là Thornbeline đã kết thúc cuộc du lịch của ông ta. Nếu tôi nghe tiếng gió thôi, thì nó đã nói với tôi về Valdemar Daae và không biết câu chuyện gì hay hơn. Trong rừng, dưới gốc cây sồi già, tôi nhớ là từ lâu, nó đã kể cho tôi giấc mơ cuối cùng của nó. Như thế, tôi không còn cảm giác mới nữa, và thật là buồn”.

Giải thích thế nào sự im lặng ấy của sự vật? Chateaubriand tự mâu thuẫn với mình khi cho rằng ký ức có thể xóa mờ nhận thức hiện tại của chúng ta, sau lúc ông đã gợi lên một cách đúng đắn “niềm sa mạc của quá khứ”. Những nhận thức hiện tại mang một tính hiển nhiên và một cường độ cao hơn nhiều. Theo một nghĩa nào đấy, nguyện vọng của Stendhal trở thành hiện thực: chúng ta uống nước sông Léthé. Tôi gặp lại La Mã mỗi năm với một niềm vui giống nhau, sự hiện diện của nó lấn át mọi hình ảnh tôi từng giữ về nó; và cả những cảm giác cũ được tái hiện một cách mơ hồ trong khoảnh khắc cũng làm nó phong phú thêm lên, đẹp thêm lên.

Ký ức không thể làm biến chất kinh nghiệm hiện tại của chúng ta; mà chính cái ý thức quên hết mọi thứ làm nó mất giá trị: chúng ta cũng sẽ quên nó. Lúc còn trẻ, người ta không hình dung là mình sẽ nhớ lại tất cả, và nhớ mãi mãi; nhưng người ta thoát ra ngoài thời gian vì có cả một tương lai vô tận. Khoảnh khắc làm tôi đứt hơi khi tôi tưởng nắm bắt được cái vĩnh hằng qua nó; mãi mãi nó không thể bị xóa mờ. Từ khi tương lai của tôi bị ngăn trở, khoảnh khắc không còn vĩnh hằng nữa, không còn cho tôi cái tuyệt đối nữa: chúng sẽ tan biến hoàn toàn, hay sẽ trở thành than bụi bị chôn vùi xuống mồ cùng với tôi. Trong những buổi đi bộ dài và thất thường, Rousseau hoan hỉ về những giấc mơ lang bang của mình; quay trở về nhà bà de Warens, vào lúc không còn yêu bà nữa, tính chính xác của mục đích làm tan vỡ tưởng tượng của ông, sự mê say cũng biến mất: “Tôi ở đâu thì nay vẫn ở đấy, tôi đi đâu thì nay vẫn đi tới đấy, không bao giờ đi xa hơn”. Tâm trạng khô cằn này là tâm trạng của nhiều người trong chúng ta, khi đã qua tuổi 60: chúng ta biết quá rõ mình sẽ đi tới đâu. Ngày 10 tháng năm 1925, Freud viết cho Lou: “Sự thay đổi có thể không nổi bật, mọi thứ vẫn thú vị như xưa, các phẩm chất cũng không biến đổi nhiều, nhưng hình như thiếu đi một chút âm hưởng; không phải là nhạc sĩ, tôi thấy sự khác nhau vẫn giống nhau dù người ta có nhấn hay không nhấn âm nền”. Vaillant miêu tả don Cesare ở tuổi 70 vẫn có cuộc sống như xưa, nhưng “những lời ông nói vang lên trong một thế giới không còn tiếng vang”. Hai sự so sánh ấy giống nhau đến mức đáng kinh ngạc. Khi người ta còn trẻ, thế giới chan chứa ý nghĩa và tràn đầy hứa hẹn, một sự kiện nhỏ nhất cũng gợi lên vô số âm vang, về sau, trong một vũ trụ thu hẹp theo tương lai ngắn ngủi của chúng ta, âm vang bị tắt ngấm.

Những giá trị, những mục đích chúng ta bắt gặp ngoài bản thân mình là kết quả công sức đầu tư của mình. Chính sự thiếu vắng lòng say mê, chính sự trơ ì của chúng ta tạo nên cái trống rỗng xung quanh mình. Hoa hồng, hoa súng của Andersen im lặng vì ham muốn sáng tác đã rời bỏ ông.

Người già cũng như người trẻ không thể thỏa mãn với trạng thái bất động mà Mauriac mơ ước khi ông cho rằng “sống” là đủ để khiến ông bận rộn; bản thân ông chứng minh điều ngược lại: ông chưa bao giờ viết nhiều như trong những năm cuối cùng này. Không muốn gì hết, không làm gì hết, tức là tự đày đọa mình vào cảnh vô cảm thảm hại mà biết bao người nghỉ hưu rơi vào trong đó. Điều bất hạnh, là ở chỗ khó tìm thấy lại lý do hành động, khi những hoạt động cũ bị cấm đoán đối với mình. Ít có người mà sự nghỉ ngơi cho phép phát triển một thiên hướng bất đắc dĩ hay tạo nên những khả năng bất ngờ. Có hai ví dụ thuộc loại này nổi tiếng ở Mỹ. Lilian P. Martin rời bỏ trường Đại học Stanford để trở thành “cố vấn chính” về tuổi già. 65 tuổi, bà tập sử dụng một chiếc máy chữ; 77 tuổi, tập lái xe hơi; 83 tuổi, đi thuyền ngược Amazone. 99 tuổi, cùng với bốn nữ trợ lý 60 tuổi, cụ tiến hành khai khẩn một trang trại hai nhăm hecta. Người phụ nữ già người ta gọi là Ma Moses, không thích ứng với công việc tay chân lúc 75 tuổi, bắt đầu vẽ các bức tiểu họa. 100 tuổi, cụ hoàn thành tác phẩm nổi tiếng nhất của mình, bức Tối Nôen. Cụ qua đời ở New York lúc 101 tuổi.

Những trường hợp trên đây là ngoại lệ. Chúng ta đã thấy là ngay bên trong phạm vi hoạt động thường ngày của mình, cũng khó có thể vạch cho mình những con đường hoàn toàn mới lạ. Vì vậy, muốn tự tạo cho mình những niềm hứng thú, những mối quan tâm một cách độc đoán, là chuyện ảo tưởng. Stendhal nhận xét: “Chỉ có những thú vui người ta được thưởng thức trước 30 tuổi là có thể làm người ta thích thú mãi mãi”. Là người dành nhiều thì giờ cho hội họa, Churchill vẫn than phiền: “Thật khó tự tạo ra những mối quan tâm mới vào thời kỳ cuối đời”.

Chính vì lý do ấy, tuổi tác khiến người ta không còn thích thú học tập nữa. Rất hiếm có trường hợp người ta muốn biết để biết, trong chốc lát, như Socrate: bao giờ người ta cũng tìm cách để biết theo một viễn cảnh nhất định. Nếu không thì để làm gì? Sự thiếu vắng dự kiến giết chết nguyện vọng hiểu biết. Lúc đã cao tuổi, Saint-Evremont viết: “Thực ra, tôi tìm kiếm trong sách vở những gì làm mình thích thú hơn là những gì bày dạy mình. Càng có ít thì giờ để thực hiện các sự việc, tôi càng ít tìm cách học hỏi ở chúng”. Rousseau có một nhận xét tương tự trong Những giấc mơ: “Bị giữ lại trong phạm vi chật hẹp những tri thức cũ của mình, tôi không được may mắn như Solon là có thể học hỏi thêm mỗi ngày trong tuổi già; và thậm chí tôi phải tránh thái độ kiêu ngạo nguy hiểm là muốn học hỏi những gì mà từ nay mình không còn có thể biết nữa”. Một trong những nét nổi bật ở người già, là trạng thái không còn thèm muốn gì về trí tuệ nữa, tới mức lúc 82 tuổi, Andre Siegfried nói: “Tuổi già chỉ là buổi suy tàn của lòng hiếu kỳ”. Stuart Mill nói với chúng ta như sau về thân phụ ông: “Cụ cho đời người là một chuyện buồn bã khi cái tươi mát của tuổi thanh xuân và của cả lòng hiếu kỳ đã tàn úa”, dĩ nhiên, ông liên kết tuổi thanh xuân với lòng hiếu kỳ.

Trong Nhật ký riêng, Mauriac thường xuyên nói tới thái độ thờ ơ của mình trước những cuốn sách mới, những đĩa hát mới, nhất là trong tập hai. Ông ngạc nhiên về “mối quan tâm kỳ lạ đối với thông tin và văn hóa” của Gide lúc tuổi đã cao. Nhưng ngay ở cả Gide người ta cũng nhận thấy một thái độ ngày càng thờ ơ, trong Nhật ký, ông ghi ngày 30 tháng bảy 1941: “Cuối đời. Hành vi uể oải cuối cùng; những hiện tượng nhắc lại quá khứ, những lời thừa lặp. Mình muốn một sự phục hồi bất ngờ và không biết có thể phát hiện ra cái gì”. 80 tuổi, trong Như thế đấy, ông viết: “Tôi chưa hề cảm thấy năng lực trí tuệ sút kém, nhưng sử dụng chúng để phục vụ cái gì?”

Trạng thái không còn lòng hiếu kỳ, thái độ thờ ơ ở người già được trạng thái sinh học củng cố. Chú ý tới thế giới làm họ mệt mỏi. Thậm chí những giá trị từng làm cho cuộc sống của họ có ý nghĩa, họ cũng thường không còn sức lực để khẳng định chúng nữa. Chẳng hạn, khi Proust gặp ông de Charlus lần cuối cùng, con người đường bệ thuở trước này, nay không còn cái vẻ kiêu ngạo quý tộc nữa. Gặp bà de Sainte Euverte trước kia vốn bị ông miệt thị, ông chào hỏi như thế bà ta là một nữ hoàng. “Tất cả thói học đòi làm sang trước kia của mình, ông ta đột nhiên tiêu diệt nó với một thái độ rụt rè cẩn trọng, với vẻ nhiệt tình ra dáng sợ hãi khi bỏ mũ ra”. Theo Proust, ông ta có cử chỉ như vậy, chắc hẳn là “một thứ thái độ mềm mỏng về thể chất, dửng dưng đối với hiện thực cuộc sống của những con người đã bước gần tới cõi chết”.

Thái độ thờ ơ về trí tuệ và tình cảm của người già có thể khiến người ta hoàn toàn trơ ì. Lúc già, Swift, cảm thấy không còn có gì liên quan tới mình nữa hết: “Tôi tỉnh dậy trong một trạng thái thờ ơ đối với tất cả những gì có thể xảy ra trên thế giới và trong phạm vi chật hẹp của mình tới mức... Chắc hẳn tôi sẽ nằm lỳ trên giường suốt ngày, nếu sự nghiêm trang và nỗi sợ hãi bệnh tật không xua đuổi mình ra khỏi giường”.

Những người mà tuổi già gặp may mắn nhất là những người có nhiều mối quan tâm. Sự chuyển đổi, đối với họ, dễ dàng hơn đối với những người khác. Khi không còn cầm quyền nữa, Clémenceau viết văn. Nếu có hoạt động chính trị, một nhà khoa học ắt hẳn tìm cách làm việc khi hoạt động chính trị giảm bớt. Ngay cả trong trường hợp này nữa, người ta cũng khó có thể rời bỏ những gì vốn là trung tâm những mối quan tâm của mình. Đối với phần đông chúng ta, xuất hiện một cái vòng luẩn quẩn: tình trạng không hoạt động làm nguội lạnh lòng hiếu kỳ và say mê, và thái độ thờ ơ khiến chúng ta thấy không còn lý do gì để hành động nữa. Cái chết len lỏi vào trong ta và trong sự vật.

Có một niềm đam mê hình như dành sẵn cho người già là: tham vọng. Không còn có ảnh hưởng đối với thế giới nữa và, vì vậy, không còn biết mình là ai nữa, họ muốn tỏ vẻ “ta đây”. Họ không còn hình ảnh về mình nữa: họ cố sức tìm thấy lại nó ở ngoài bản thân mình. Họ thèm muốn huân chương, danh vọng, chức tước, cây kiếm viện sĩ Hàn lâm. Sức sống tàn lụi, họ không còn biết sự phong phú của những ham muốn đích thực, những niềm say mê nhằm một đối tượng hiện thực: họ đành tìm kiếm ảo ảnh. Ví dụ nổi bật nhất là trường hợp Pétain, người mà từ 1925, de Gaulle cho là ẩn chứa “hai hiện tượng đều mạnh mẽ nhưng mâu thuẫn nhau: sự thờ ơ của tuổi già đối với mọi thứ và tham vọng của tuổi già đối với mọi thứ'. Thực ra, hai nét ấy hoàn toàn không mâu thuẫn lẫn nhau, trái lại, giải thích cho nhau; chính vì không thiết tha tới gì hết một cách cụ thể, nên người già muốn có tất cả một cách trừu tượng, tức là bất cứ cái gì; muốn có tất cả, bằng cái cách vô vọng như thế, cũng tức là không muốn gì hết. Người ta tìm thấy ở những người còn rất trẻ hiện tượng nhập nhằng ấy. Antigone d’Anouilh nói: “Tôi muốn tất cả, và ngay tức thì”. Sở dĩ như vậy là vì cô ta chỉ có hai bàn tay trắng. Tôi nhớ lúc 18 tuổi, tôi viết một cách thiết tha trong Nhật ký: “Tôi sẽ nói hết. Tôi muốn nói hết”. Trong lúc đó, tôi chẳng có gì để nói cả. Khi trong lòng không có mối quan tâm nào, chút hiếu kỳ nào và chút yêu thương nào, thì người ta sẵn sàng có tham vọng vô nghĩa và thói kiêu ngạo, hệ lụy của nó.

Lúc còn trẻ, Pétain tỏ ra rất độc lập về đầu óc; chống lại học thuyết tấn công bằng mọi giá đang rất thịnh hành, ông chủ trương trong các bài giảng học thuyết phản công; ông đòi hỏi nước Pháp phải có pháo binh hạng nặng, nên bị bộ Chiến tranh ghét bỏ. Quá trình thăng tiến của ông vì vậy bị ảnh hưởng. “Tôi đã là trung uý lâu năm, đại úy lâu năm, đại tá lâu năm, tôi đã từng ở lâu năm trong tất cả các cấp bậc” − ông nói như vậy một cách chua chát −. Thái độ lạnh lùng, cứng rắn tự mãn của ông làm người xung quanh kinh ngạc. Fayolle, vốn là bạn ông, tháng mười một 1914, ghi nhận là Pétain “không ngần ngại cách chức những người kém cỏi và đem bắn những kẻ đào ngũ...” Tháng giêng 1915, khi Pétain cho trói và ném vào hầm quân địch hai mươi lăm người lính tự bắn mình bị thương bàn tay, Fayolle viết tiếp: “Cá tính, nghị lực! Cá tính kết thúc tại đâu và từ đâu bắt đầu sự tàn bạo, sự man rợ?” Đại tá Bouvard nhận xét là khi thăm viếng binh sĩ bị thương, Pétain vẫn điềm tĩnh, kín đáo, như thể thờ ơ”. Galliéni thì nói: “Con người ấy tựa một tảng băng”. Những cuộc đàn áp đẫm máu ông ra lệnh trong chiến tranh chứng minh điều đó. Tuy nhiên, ông phản đối việc vung phí con người. Người ta cho ông là người chiến thắng ở Verdun. Ông đạt tới chức trách cao quý nhất trong quân đội: chức trách Thống chế Pháp.

Fayolle nhận xét về Pétain: “Ông ta tự phụ”; một sĩ quan dưới quyền bảo: “Ông ta thích tự phụ”. Tính khoe khoang của ông tăng lên theo tuổi tác. Là chủ tịch Hội đồng chiến tranh tối cao, tổng thanh tra quân đội, ông không thừa nhận niềm vinh quang Foch đã giành được: năm 1930, trong một bài diễn từ ở Học viện quân sự, ông phê phán Foch đã ký hiệp định đình chiến. Không bao giờ ông tha thứ cho de Gaulle, người đã một mình ký tên vào năm 1938, vào cuốn sách Nước Pháp và quân đội Pháp mà ông đã có ý định từ mười lăm năm về trước nhưng chưa viết lấy một dòng.

Từ 1914, ông bị ám ảnh bởi nỗi lo sợ mất trí nhớ. Và quả vậy, chẳng bao lâu sau, trí nhớ ông sút kém. Tướng Laure nhận xét: “Trí nhớ ông thống chế kém đi. Đối với những sự kiện cũ, ông nhớ nguyên vẹn. Còn đối với những sự kiện mới, ông không tiếp thu được nữa hay tiếp thu kém”. Chắc hẳn vì “sự thờ ơ” của tuổi già” mà ông không chú ý tới hiện tại. Sức khỏe của ông tuyệt vời; đại tá Bouvard cho đó là “thái độ thờ ơ, vốn tạo nên những tuổi già tốt đẹp nhất”. Và thái độ ích kỷ của ông làm mọi người xung quanh kinh ngạc. De Gaulle viết: “Thống chế giờ đây là người có trái tim khô cằn. Ông không độ lượng và cũng không kiên quyết nữa”. Pétain hết sức coi trọng tất cả những gì dính dáng tới mình, nhưng thờ ơ với những biến cố lớn không trực tiếp đụng tới mình.

Năm 1938, ông không nghĩ chuyện cầm quyền. Ông bực mình về chiến dịch của Gustave Hervé: “Người chúng ta cần là Pétain”. Khi Jacquinot bảo ông: “Ông sẽ trở thành thủ tướng” ông đáp: “Tôi chỉ có thể làm việc mỗi ngày ba, bốn tiếng”. Nhưng theo de Gaulle, tham vọng của ông không giảm sút. “Không có gì và cũng không có ai còn có thể ngăn nổi ông Thống chế trên con đường tham vọng của ông trong cảnh già lão. Và thói kiêu ngạo của ông không bờ bến. Ông không còn chế ngự những con quỷ trong lòng mình”. Ông nhận đi làm đại sứ ở Tây Ban Nha bên cạnh Franco. De Gaulle lại nói: “Ông ta chấp nhận chức đại sứ. Chừng nào còn bị tham vọng chế ngự thì ông ta chấp nhận bất cứ cái gì. Thật khủng khiếp và thảm hại. Ông ta không còn có thể đảm nhận trách nhiệm được nữa”. Ở Tây Ban Nha, ông càng ngày càng mất trí nhớ. Một người thuộc hạ của ông nói: “Mỗi ngày có hai hay ba tiếng đồng hồ của Pétain”.

Thái độ thờ ơ của Pétain đối với hiện tại, trong lúc một mực chú ý tới quá khứ, giải thích một số sự kiện mà từ “lẩm cẩm” không đủ phản ánh. Trở về Paris và được cử làm Quốc vụ khanh tháng sáu 1940, hầu như không bao giờ ông mở miệng. Nhưng một hôm, theo lời kể của Laurent-Eynac, khi được hỏi ông giải thích thế nào sự thất bại của Pháp, ông đáp: “Có lẽ chúng ta từ bỏ quá nhanh những người nuôi bồ câu đưa thư và những con bồ câu ấy”. Dĩ nhiên, ông nhớ lại vai trò quan trọng của chim bồ câu đưa thư trong công cuộc bảo vệ thành Vaux. Tham vọng trong tuổi già giải thích vì sao ông đã ký hiệp định đình chiến. Nhưng ông cũng đinh ninh hiệp định đình chiến do Foch ký ngày 11 tháng mười một 1918 là một sai lầm lớn khiến Pháp hoàn toàn bại trận: ông đã khóc khi Foch ký hiệp định ấy với Đức. Ông hình dung hiệp định đình chiến 1940 cũng đưa nước Đức tới một tai họa tương tự. Một trong những người thân của ông ghi nhận: “Hiệp định trước ám ảnh ông”.

Ông luôn luôn nói tới tổ quốc, tới vận mệnh nước Pháp, tới hạnh phúc của người Pháp; nhưng Weygand nhận xét khi ông ta ký hiệp định đình chiến − mà người ta nhớ lại những điều khoản nặng nề − người ta nhận thấy trên gương mặt ông một sự mãn nguyện xảo trá: chính ông là người được người ta đến tìm để cứu tổ quốc. Ông tưởng trả thù được một cách vẻ vang những người trước kia bóp nghẹt sự nghiệp của ông, và những người về sau muốn chia sẻ niềm vinh quang của ông. Những năm tiếp theo, ông say sưa với những lời phỉnh nịnh, hoan hô, những cái bề ngoài của quyền lực, tới mức tuyên bố một cách vui vẻ: “Tôi có nhiều quyền lực hơn Louis XIV”, trong lúc ông nằm trong tay người Đức trực tiếp cai trị một nửa đất nước. Ít lâu sau, ông nói với bá tước de Paris: “Tôi đổi mới truyền thống vương quyền. Tôi đi thăm các tỉnh. Người ta tặng tôi quà. Như dưới thời vương quyền”. Hai năm sau ngày đình chiến, bà Thống chế nói với gia đình Massis: “Giá ông bà biết từ hai năm nay, ông ấy sung sướng biết chừng nào!”.

Bonhomme, sĩ quan tùy tùng của ông, nhận xét: “Tính vô cảm vì già lão của ông tăng thêm. Năm tháng càng trôi qua, tai họa càng đến với ông”. Khi ông cho thi hành những biện pháp đầu tiên chống người Do Thái, tướng Mordacq bảo ông: “Thưa ngài Thống chế, ngài làm nhục bộ quân phục của mình”. − Tôi đ... Cần − ông đáp, trong khi ở miệng ông, chỉ có từ “danh dự”.

Cũng như nhiều người rất già, có khi ông có những dấu hiệu xúc động bề ngoài, nhưng thái độ thì không hề biểu lộ. Du Moulin de La Barthète, chánh văn phòng của ông, kể chuyện “Tôi thấy cái ông già rầu rĩ, vô sỉ và tàn ác ấy khóc như một đứa trẻ khi được tin sự tuẫn đạo của những người bị bắn ở Chateaubriand”. Có lúc, ông hiểu mình tự làm mình mất danh dự, và bảo sẽ tự nộp mình làm phạm nhân. Nhưng ngày hôm sau, lại dễ dàng từ bỏ ý định ấy. Ông nhỏ một vài giọt nước mắt về số phận của người Alsace − Lorraine; nhưng khi Robert Schumann đến nói về họ, thì ông cắt ngang: “Những câu chuyện ấy làm cho công việc tiếp tế và tình hình của nước Pháp phức tạp lên”.

Ông thường giả vờ điếc, tránh các cuộc đối thoại. Ông có thể hiểu − ít nhất cũng trong mấy tiếng mỗi ngày − người ta nói gì với mình. Nhưng giữa trí tuệ và ý chí, mối liên hệ không còn nữa. Bonhomme nói: “Cái đai truyền đã bị đứt”. Và còn nói thêm: “Ông ta trở thành một con quỷ ích kỷ: ấy là tuổi tác”.

Những năm cuối cùng của Pétain không có mấy ý nghĩa: ở một mức suy sút nhất định về tinh thần, thậm chí về thái độ thờ ơ, người ta cũng không còn có thể nói tới, còn về tham vọng, thì hoàn cảnh không còn sẵn sàng nữa. Nhưng trong những năm ở Vichy, người ta phát hiện ra, qua một cái kính phóng đại, sự kinh hoàng và khốn cùng của thứ tham vọng “vẩn vơ” nhiều người già mắc phải. Họ tìm cách không làm gì hết; mối quan tâm duy nhất của họ là nhân vật mà họ lẫn lộn mình làm một với nhân vật ấy, và họ sẵn sàng hy sinh cho nhân vật ấy bất cứ cái gì, ám chỉ cả những giá trị họ giả vờ tán dương. Mâu thuẫn thật lộ liễu ở Pétain, công cụ đê tiện của quân Đức nhưng cứ tưởng mình có chủ quyền; chỉ có mấy từ danh dự và tổ quốc ở cửa miệng, ông tự sỉ nhục mình và phản bội đất nước. Chỉ khăng khăng biết mình, không chịu nghe tiếng nói người khác, thái độ tự phụ và tính ích kỷ của ông ta khiến con người đầy tham vọng ấy trở nên nguy hiểm nếu hoàn cảnh dành cho ít nhiều quyền lực.

Nói chung, người già không có phương sách chống lại cái trống rỗng trong cuộc sống. Trừ khi cơ thể suy nhược chỉ còn mong muốn nghỉ ngơi, vị trí của họ trên đời khiến họ phiền muộn. Schopenhauer cho rằng họ không biết tới phiền muộn vì đối với họ, thời gian trôi quá nhanh. Tuy nhiên, ông nhắc lại câu nói của Aristote: “Cuộc sống luôn luôn chuyển động”. Chính bản thân ông khẳng định “hoạt động là cần thiết cho hạnh phúc”. Ông cũng nói: “Một cuộc sống hoàn toàn không hoạt động trở nên không thể chịu đựng nổi rất sớm, vì nó làm nảy sinh nỗi phiền muộn khủng khiếp nhất”.

Quả vậy, nếu cuộc sống không vươn tới mục đích, thì nó quỵ xuống, trơ ì và gây nên cảnh “buồn nôn” mà Sartre đã miêu tả. Thanh niên thường cảm thấy cảnh ấy: họ chưa có ảnh hưởng đối với thế giới, họ phải chấp nhận sự hiện hữu trần trụi của mình; đối với họ, cũng như đối với người già, thế giới lặng im; theo một vòng tròn hình như không thể thoát khỏi, sự im lặng ấy làm tê liệt hy vọng của họ. Tôi đã từng hết sức âu sầu trong hai ba năm đầu tuổi thanh xuân của mình vì, vừa ra khỏi thế giới trẻ thơ, tôi chưa bước vào thế giới người lớn, tôi không được gia nhập vào gì hết. Tuy nhiên, về phương diện này, có một sự khác biệt lớn giữa thanh niên và người già; thanh niên không thờ ơ với thế giới; họ có những dự định mơ hồ, những ham muốn cụ thể: họ âu sầu vì bị xã hội, cha mẹ, hoàn cảnh ngăn cản đà phấn chấn. Hễ vòng áp bức giãn ra, một lối thoát hé mở, một cuộc gặp gỡ, một sự kiện thuận lợi xuất hiện, là vòng vây bị thủ tiêu, và họ tìm thấy lại óc hiếu kỳ, yêu trở lại cuộc sống. Còn người già thì sầu não vì hoàn cảnh hay thái độ thờ ơ của họ tách họ ra khỏi các dự định của mình và trí tò mò bị dập tắt. Chúng ta đã thấy trong các nhà cứu tế, và cả ở ngoài nữa, một cái vực thẳm choáng ngợp hình thành như thế nào: phiền muộn trở nên sâu xa tới mức nó tiêu diệt mọi khả năng và thậm chí mọi nguyện vọng thoát ra khỏi.

Nếu bỏ mặc thời gian, thì người già không còn có thể có gì rút mình ra khỏi nỗi âu sầu. Nhưng dù có chăm chú tới những gì xung quanh mình, thì hoàn cảnh không có mục đích vẫn làm cuộc sống của họ tối tăm. Ngày 19 tháng chín 1941, Gide viết: “Khi tâm hồn không còn mục đích, hoàn toàn chịu cảnh rỗi rãi, thì người ta buồn bã”. Về sau, trong Như thế đấy, ông miêu tả, dưới cái tên gọi “chán ăn” (anorexie), tình trạng mọi ham muốn trong ông bị dập tắt: “Tôi không còn tò mò muốn biết cuộc đời có thể mang tới cho mình những gì nữa... Tôi đã no đủ ngày tháng và không còn biết dùng thì giờ còn lại trên trái đất này để làm gì nữa. Chứng chán ăn, bộ mặt vô cảm một cách gớm ghiếc của u sầu”. Thỉnh thoảng ông có cảm giác không tính mình vào trong số người sống nữa. Ngày 10 tháng mười một 1942, ông viết: “Trong một cảnh bài trí mới, nhưng vẫn một hồi ấy, một vở kịch ấy tiếp diễn. Đã từ lâu, tôi không còn tồn tại nữa. Chỉ có điều là tôi chiếm chỗ của một người nào đó mà người ta tưởng nhầm là tôi”.

Mấy từ “cảnh bài trí”, “vở kịch” thể hiện một cảm giác phi hiện thực hóa (déréalisation), mà ông nhấn mạnh hơn trong đoạn văn sau đây của Như thế đấy. “Hôm qua, tôi bất chợt thấy mình đang tự hỏi mình hết sức nghiêm túc là quả thật tôi có còn sống không. Toàn bộ thế giới vẫn ở kia và tôi nhận ra nó hết sức rõ ràng! Nhưng có phải quả là chính tôi nhận ra nó không?... Tất cả mọi thứ đều tồn tại và tiếp tục tồn tại không cần có sự giúp đỡ của tôi. Thế giới hoàn toàn không cần tới tôi. Và tôi vắng mặt trong một thời gian khá dài”, ở đây, ông miêu tả một kinh nghiệm phi − nhân cách hóa (dépersonnalisation) tương tự kinh nghiệm người ta quan sát thấy ở một vài bệnh nhân tâm thần: không còn có gì khiến họ quan tâm hay đòi hỏi họ, họ không còn có dự định nữa; thế giới đối với họ như một cảnh bài trí bằng cactông và bản thân họ là những người chết đang sống (mort vivant).

Còn những người già đang tiếp tục làm việc, thì thường làm việc trên một cái nền không có hứng thú vì họ có ý thức về giới hạn của mình. Người ta thấy một vài nghệ sĩ vượt lên trên bản thân họ trong thời cuối đời: bức tranh Đức bà đau khổ cuối cùng của Michel-Ange là bức đẹp nhất. Nhưng dù như thế đi nữa, họ vẫn biết bao giờ cũng chỉ làm công trình của mình. Tình trạng đơn điệu đáng chán ấy làm nảy sinh ở họ một câu hỏi “để làm gì?” chán ngán. Người ta đọc thấy câu hỏi này trên bức chân dung tự họa cuối cùng của Rembrandt. Trong lúc tiếp tục khắc tượng, Michel-Ange lúc già nhìn tác phẩm của ông với những con mắt thất vọng. Ông gọi các bức tượng của mình là những “con rối”.

Verdi soạn không hoan hỉ những vở nhạc kịch cuối cùng của ông, tuy là những vở thành công nhất. “Mùi hương buồn bã phảng phất trong lòng sau mọi thành tựu, là điều những nhà sáng tạo đặc biệt nhạy cảm trong tuổi già. Họ không “bắt gặp lại thực thể của mình” và từ nay, họ biết sẽ không bắt gặp lại nó nữa bất luận thành tựu của họ ra sao.

Không còn phụ thuộc vào mục đích, không còn đứng trước những đòi hỏi, tình hình ấy khiến người già ưu phiền; ở đây, có một sự bù trừ mà một số người rất coi trọng: họ không còn phải cố gắng nữa, họ được phép lười nhác. Chúng ta còn nhớ Fontenelle và Emerson, lúc về già, lấy làm thú vị là tuổi già cho phép họ xuống thấp hơn bản thân mình. Saint-Évremond nói trong lúc già lão: “Sự biếng nhác không phải không có cái thứ êm đềm”. Theo Jouhandeau, tuổi già là “những kỳ nghỉ hè lớn thực sự sau khi các giác quan, trái tim, khối óc, tức là cuộc sống, đã làm việc quá sức”. Tuổi già mang tới một sự nhàn rỗi tuyệt đối. Người ta không còn phải chịu căng thẳng cho một sự thành đạt nào nữa... Người ta được nghỉ ngơi thoải mái biết chừng nào! “Niềm ưu đãi của tuổi già là ở chỗ: nó không có gì để được hay để mất nữa”. Người già ít khi có mặc cảm tội lỗi: tuổi tác được dùng làm cái cớ cáo lỗi và ngoại phạm (alibi); thủ tiêu sự đua tranh về nghề nghiệp. Và cả sự đua tranh về dục tình: tình trạng bất lực, lãnh cảm được biện minh. Mọi sự bất cập đều trở nên bình thường: sự lơ đãng, tình trạng thiếu khả năng.

Chỉ có điều là lòng khoan dung họ được hưởng phải trả giá đắt: người ta tha thứ về chi tiết những sự kém cỏi của họ vì cho là họ vĩnh viễn kém cỏi; họ không còn gì để mất nữa vì đã mất hết tất cả rồi. Họ được giải thoát khỏi mọi mặc cảm phạm tội: cái bù trừ là ở chỗ phần lớn họ đã từng có một cảm giác suy sút xót xa. Người lớn coi họ như trẻ em, như đồ vật. Sự thật là vị trí của họ bị suy sút về cả sinh học, kinh tế lẫn xã hội. Trong tất cả các điều tra họ trải qua, đều bộc lộ thái độ chán ghét đối với chính bản thân mình, và đời sống kinh tế càng thấp thì thái độ ấy càng nặng nề và có thể kéo theo những sự suy sút lâu dài.

Ballanche viết: “Cái làm tôi bực mình, không phải là cái chết, mà là sự suy sút. Tôi cảm thấy rõ tình hình ấy ở bà Récamier, ở ông de Chateaubriand, nghĩa là tôi cảm thấy cái cảm giác buồn bã ấy thể hiện rõ ở họ biết chừng nào”. Một người sau khi đã có một quyền hành nào đấy, khó lòng có thể nhẫn nhục để nó mất đi. Churchill đã từng khăng khăng bám lấy quyền lực; Pétain thích một quyền lực giả vờ hơn là danh dự. 58 tuổi, Virginia Woolf, ngày 29 tháng chạp 1940, ghi Nhật ký: “Tôi ghét sự khắc nghiệt của tuổi già. Tôi cảm thấy nó đến gần. Tôi xót xa”.

Sự bất bình có thể đẩy lên tới độ phản kháng, chẳng hạn như ở Ionesco: “Làm sao tôi có thể chấp nhận tình hình này? Làm sao có thể chịu nổi cuộc sống khi ngày tháng đè nặng lên chúng ta như một chốn địa ngục? Không sao có thể chấp nhận nổi. Phải vùng dậy thôi”.

Và ở cả Leiris: “Trong thâm tâm tôi, có một cái gì đó bị phá hủy và tôi không thể hy vọng xây dựng lại: cái tuổi già vốn luôn luôn làm tôi khiếp hãi, rốt cuộc lại trở thành hiện thực, và cuộc khủng hoảng, đi qua nhanh cũng như khi ập tới chiếm đoạt mình, sẽ là cuộc chiến đấu danh dự của tôi chống lại nó, mỗi ngày tôi mỗi thấy rõ điều ấy”.

Cuộc chiến đấu chỉ là vô bổ; rốt cuộc, người ta đành phải chấp nhận, tuy không phải là không luyến tiếc. Phần lớn người già chìm đắm trong cảnh âu sầu. Aristote đã từng nhận xét: “Họ không còn biết cười nữa”. Bác sĩ Baumgartner ghi nhận: “Một trong những đặc điểm thường trực nhất và rõ rệt nhất trên bình diện tâm thần của con người trên con đường già lão, chắc hẳn là hiện tượng mất đi sự vui vẻ”. Sau tuổi 60, Casanova viết trong một bức thư: “Về tập Hồi ký của mình, tôi nghĩ là sẽ để nguyên nó đây, vì từ tuổi 50, tôi chỉ có thể nói tới cái buồn, và cái đó làm tôi buồn bã”. Ballanche viết: “Bà Récamier tiếp tục thấy hoàn cảnh buồn bã, ông de Chateaubriand cũng buồn bã. Và Ampère cũng vậy... Nỗi buồn xâm chiếm tôi”.

Trong Nhật ký của Edmond de Goncourt, tuy ông ít nói tới bản thân mình, nhưng vẫn toát lên một nỗi buồn sâu sắc. Ngày 17 tháng sáu 1890, ông viết: “Sức nặng của tuổi già, cảm giác về những thương tật, giữa lúc bạn bè xa vắng, khiến tâm hồn tôi âu sầu”.

Trong những năm cuối đời, trong Nhật ký, và nhất là trong thư từ, Gide cố làm ra vui vẻ. Nhưng ngày 1 tháng bảy 1919, từ Saint-Paul-de-Vence, ông tâm sự với Martin du Gard: “Mình vừa trải qua mấy ngày sầu não khủng khiếp, do một cái gì đó mình không rõ ở con tim đang yếu đi, do bầu không khí khó thở (đối với mình) ở những nơi này, do nỗi cô đơn của mình (Pierre và Claude đi vắng ba hôm bằng ôtô), do vô công rồi nghề”.

Ngày 15 tháng sáu 1950, từ Sorente, ông viết: “Mặc dù Catherine và Jean Lambert có mặt, mặc dù trời rất đẹp, cuộc du lịch tuyệt vời, tình hình sức khỏe hầu như hoàn hảo, mình vẫn vừa trải qua mấy ngày liền buồn bã nhất trong đời mình. Mình chưa ra khỏi hầm ngầm, nhưng ít nhất cũng đã hé thấy ngày giải phóng”.

Ngày 11 tháng bảy 1950: “Than ôi! Ăn không còn ngon miệng nữa, với những gì khác nữa và tính hiếu kỳ. Tôi không biết từ đâu, từ phương trời nào, mình có thể mong chờ niềm vui đích thực, sâu xa và bền vững nào”.

Một thiếu phụ viết thư cho tôi khi nói về thân phụ nàng: “70 tuổi ông chỉ đau những nỗi đau không đáng kể, phần lớn là bệnh tưởng. Ông buồn, càng ngày càng buồn nhiều. Ông đọc sách một cách buồn bã, như chỉ lướt qua, ông nghe chúng tôi nói một cách buồn bã, ông cười một cách buồn bã. Hôm nọ, ông huýt sáo miệng trong phòng ngủ và dừng lại đột ngột. Chắc hẳn, ông tự hỏi: Để làm gì?”.

Nỗi buồn của người già không phải do một biến cố hay những hoàn cảnh đặc biệt gây nên: nó lẫn lộn làm một với nỗi u sầu giày vò họ, với cảm giác xót xa và tủi nhục thấy mình vô tích sự, thấy mình cô đơn trong lòng một thế giới thờ ơ đối với mình.

Sự suy sút vì tuổi già không chỉ khó chịu đựng một cách tự thân, mà còn khiến người già gặp nguy hiểm trên đường đời. Như chúng ta thấy, người già sống leo lắt bên bờ vực bệnh tật, bờ vực cảnh khốn cùng. Họ có một cảm giác bất an khủng khiếp mà cảnh bất lực càng làm thêm nặng nề.

Những ai sống bị động đều phải chịu cảnh u sầu. Người phụ nữ không hoạt động không thể thoát khỏi cảnh ấy. Và người già cũng vậy; họ âm thầm chịu đựng những mối hiểm họa mà họ không có cách khắc phục. Dù không có một mối đe dọa nào, họ vẫn lo sợ khi biết mình “bị tước vũ khí”: sự yên ổn họ vốn được hưởng nay tỏ ra bấp bênh; tương lai nặng trĩu những nguy cơ đáng sợ, vì họ không còn làm chủ nó nữa. Mối tai họa ập xuống đầu họ, là ở chỗ họ chuyển đột ngột từ trạng thái người trưởng thành có trách nhiệm sang trạng thái một đối tượng phụ thuộc. Sự phụ thuộc này, khiến họ phó mặc cho người khác muốn làm gì thì làm, và họ cảm nhận sự phụ thuộc ấy, ngay trong những lúc nó vắng bóng.

Khi bà ngoại tôi bằng lòng tới ở với bố mẹ tôi vì già yếu, có phần bị bại liệt, cụ trở nên ngờ vực, ít nhiều xảo trá. Cụ cho sự có mặt của mình làm phiền bố tôi. Cụ không thiếu thốn một thứ gì hết; nhưng cụ giấu vào tủ và những chỗ cất giấu khác những mẩu bánh mỳ, bánh quy mà cụ nhấm nháp một cách giấu lén.

Người già luôn luôn cảnh giác kể cả khi hết sức an toàn vì không tin cậy người lớn: trạng thái phụ thuộc khiến họ ngờ vực. Họ biết là con cái, bè bạn, cháu chắt giúp họ sống − về mặt tài chính, hay bằng cách chăm sóc họ, hay nuôi dưỡng họ − có thể khước từ, hay hạn chế những sự giúp đỡ ấy; có thể bỏ rơi họ hay muốn làm gì họ thì làm: buộc họ phải thay đổi chỗ ở, chẳng hạn, là một trong những nỗi lo sợ của họ. Họ biết tính giả dối của người lớn. Họ sợ người ta giúp đỡ họ nhân danh một thứ đạo lý ước lệ không bao hàm tôn trọng hay yêu thương; họ nghĩ là chỉ được đối xử theo những đòi hỏi của dư luận. Những nỗi bất hạnh người già lo sợ − bệnh tật, bại liệt, đời sống đắt đỏ − càng thêm đáng sợ khi chúng có thể kéo theo những sự thay đổi bất lợi trong cách xử sự của người khác. Chẳng những không hy vọng sự sa sút tự nhiên tất yếu của mình được hành vi của người thân kìm hãm hay bù đắp, mà họ còn nghi ngờ những người này thúc đẩy nó: chẳng hạn, nếu họ trở nên tàn tật, thì bị người thân đưa vào dưỡng đường.

Những người có vợ, có chồng không phải bớt lo lắng hơn những người khác; trái lại. Những nỗi lo âu của người này bắt gặp hay nuôi dưỡng lo âu của người kia: mỗi người lo lắng, bồn chồn đến hai phần, phần cho người bạn đời, phần cho bản thân mình.

Người già tìm cách bảo vệ mình chống lại cảnh huống khách quan mong manh của mình, chống lại nỗi lo âu sâu kín của mình. Phải lý giải phần lớn thái độ của họ như những sự bảo vệ mình − ít nhất cũng một phần lớn −. Có một thái độ chung cho hầu hết người già: họ tự ẩn náu mình trong những thói quen. O W. Holmes nhận xét: “Có một dấu hiệu của tuổi tác khiến tôi chú ý hơn mọi dấu hiệu thực tế là: sự hình thành thói quen”. Sự kiện ấy là không thể nghi ngờ. Nhưng cái từ “thói quen” có hơn một nghĩa, và cần phân biệt thói quen này với thói quen khác.

Thói quen là quá khứ với tư cách không phải nó được hình dung mà là do chúng ta trải qua quá khứ ấy dưới dạng những thái độ và hành vi; nó là tập hợp những sự lắp đặt và tự động cho phép chúng ta đi, nói, viết v.v.. Đối với một tuổi già bình thường, chúng không suy yếu đi, và thậm chí vai trò của chúng gia tăng vì phục vụ một nếp cũ. Nếp cũ chịu tác dụng của một nguyên tắc tiết kiệm, và ở mọi lứa tuổi, những người bận rộn đều dành phần cho nó. Bàn bạc những điều không mấy quan trọng là mất thì giờ vô ích. Người ta sử dụng mãi mãi một thời khóa biểu nhất định, một cách sử dụng không gian nhất định, một người bán hàng nhất định, một quán ăn nhất định. Nhưng khi còn trẻ, các quy tắc thường lỏng lẻo, người ta dành chỗ cho ngẫu hứng, cho đổi thay thất thường, cho những sự lựa chọn mới. Người già đón nhận cái mới một cách sợ hãi; việc lựa chọn làm họ lo lắng; mặc cảm tự ti của họ được thể hiện ra bằng những thái độ do dự, nghi ngờ. Dựa trên những mệnh lệnh đã từng được thử thách, là thuận tiện hơn. Thói quen giúp người ta tránh được những sự thích ứng gay go; chúng cung cấp câu giải đáp trước khi người ta phải tự đặt cho mình câu hỏi. Trong quá trình già lão, người ta tuân thủ chúng một cách nghiêm ngặt hơn ngày trước. Kant vốn luôn luôn tự đặt cho mình một kỷ luật nghiêm khắc, nhưng khi về già, ông sùng bái nó, coi nó là thiêng liêng. Tolstoï lúc già tổ chức hết sức chặt chẽ ngày giờ của mình. Một cách nghịch lý thói quen cần thiết đối với những người nhàn rỗi hơn là đối với những người hoạt động: nếu không muốn đắm chìm trong cảnh tù hãm èo uột của ngày tháng, những người này phải có một thời khóa biểu chặt chẽ. Cuộc sống lúc ấy đối với họ hầu như mang tính chất một nhu cầu. Người già thoát khỏi cảnh nhàn rỗi quá mức đến nản lòng bằng cách đặt cho mình những nhiệm vụ, những đòi hỏi thể hiện ra dưới dạng những nghĩa vụ; như thế, họ tránh được, không phải tự đặt cho mình câu hỏi đáng sợ: làm gì? Lúc nào họ cũng có việc để làm. Tôi còn nhớ ông nội tôi đã sắp đặt công việc ra sao: đọc báo, kiểm tra những gốc hồng, ăn cơm, ngủ trưa, dạo chơi, theo một trật tự bất di bất dịch.

Đời sống tâm thần càng suy sút bao nhiêu thì vai trò của thói quen, dưới hai hình thức tự động và nếp cũ càng cần thiết đối với người già bấy nhiêu. Nó có thể cùng với những thứ khác bổ khuyết những thiếu sót của trí nhớ. Người ta[50] đã miêu tả chi tiết trường hợp một phụ nữ hầu như đã hoàn toàn mất trí nhớ nhưng lại xử sự một cách thích hợp. Bà không nhận ra người ta, nhưng lại có ý thức về tầng lớp xã hội của họ và có thái độ ứng xử khác nhau đối với nữ y tá, thầy thuốc, người nội trợ, những người khách trọ khác. Bà biết mình đã mất trí nhớ và bực tức nếu người ta muốn bà gợi lại ký ức, nhưng phán đoán của bà vẫn sáng suốt, bà có thể phân tích, bà sẵn sàng vui đùa... Bà sống trong một hiện tại vĩnh viễn, không có quá khứ lẫn tương lai.

Những sự lắp ghép và nếp cũ chỉ có thể hoạt động nếu thế giới bên ngoài được sắp đặt chính xác và không đặt ra một vấn đề nào: mỗi cái phải ở đúng chỗ của nó, mỗi sự kiện phải xảy ra vào đúng giờ của nó. Chính có phần vì vậy mà một tí mất trật tự cũng làm người già bực tức một cách tưởng chừng bệnh hoạn. Và như vậy cũng vì cái bình phong nghi thức và tục lệ người già ẩn phía sau đó đảm bảo cho họ một mức an toàn tối thiểu: nếu người khác vi phạm một trong những quy tắc ấy, thì không biết họ sẽ nổi giận tới đâu. Những thói quen tự vệ cũng ít nhiều mang tính chất gây gổ: buộc phải tôn trọng những thói quen ấy trong hoàn cảnh bất lực người già phải chịu, là cách thức duy nhất để áp đặt ý chí của họ. Chẳng hạn, trong Chiến tranh và Hòa bình, ông hoàng thân già Bolkonski luôn luôn có những thói quen cứng rắn để biểu thị quyền uy của mình. Tình hình cũng như vậy đối với Gothe, lúc 81 tuổi, sau khi người con trai qua đời: ông nắm lại công việc quản lý gia đình, cho tới lúc bấy giờ khá lộn xộn; ông lập lại xung quanh mình một thứ trật tự tỉ mỉ. Ông để chìa khóa tủ dưới gối trong lúc ngủ, và mỗi sáng, tự tay cân lấy bánh mỳ ăn trong ngày.

Chúng ta thấy người già có nhiều lý do để giữ nguyên thói quen; nhưng cũng có thói quen tiếp thụ thói quen, nên dẫn tới hiện tượng khăng khăng giữ chặt những thói kỳ quặc vô nghĩa. Buổi chiều nào cũng chơi bài trong một tiệm cà phê nào đấy, với một vài người bạn nào đấy, lúc đầu là một thói quen bình thường nhưng về sau, việc lặp đi lặp lại mãi thì trở nên có ý nghĩa. Sở dĩ người chơi bài giận dỗi hay chưng hửng khi bàn chơi bị chiếm, là vì đã tạo cho mình một đòi hỏi cứng đờ, ngăn cản họ thích ứng với tình thế. Những thói quen kỳ quặc như vậy tạo nên những tình thế không thể thực hiện được: người ta từ chối, không đi du lịch ở nước ngoài vì ở đấy không có loại thức ăn đã quen dùng. Nếu để cho những thói quen ấy lôi cuốn, thì người già trở nên xơ cứng và tự gây thiệt hại cho mình.

Trái lại, nếu gắn liền với cuộc sống, thì thói quen làm cho cuộc sống thêm phong phú: thói quen trở nên có một chút thi vị. Nếu một nghi thức nào đấy − như nghi thức uống trà của người Anh chẳng hạn − lặp lại đúng nghi thức mình đã tuân thủ ngày hôm trước và sẽ tuân thủ ngày hôm sau, thì thời khắc hiện tại là một quá khứ được phục hồi, một tương lai được tiên đoán, mình cùng sống một lúc với quá khứ, hiện tại và tương lai theo phương thức cái cho-ta (pour-soi); đạt tới cái khuôn khổ thực thể ấy mà con người tìm kiếm − tất nhiên theo lối ảo ảnh, vì sự tổng hợp không được thực sự thực hiện. Qua thói quen, hình thành một quá trình kết tinh tương tự quá trình Stendhal miêu tả về tình yêu: một đối tượng, một tài sản, một hoạt động nào đấy tiếp thu được khả năng biểu thị với chúng ta toàn bộ thế giới. Trong Tồn tại và Hư vô, Sartre kể lại đã vất vả ra sao, vào một lúc nào đó trong đời, khi quyết định không hút thuốc lá nữa: “Có-thể-bị-cái-tôi-hút-thuốc-bắt-gặp: đó là tính chất cụ thể bao trùm một cách phổ quát lên sự vật. Tôi có cảm giác sắp tước đoạt tính chất ấy của chúng, và giữa tình trạng nghèo đói đi một cách phổ quát này, thì người ta bớt đáng sống đi chút ít”. Hơn bất kỳ một ai khác, người già coi trọng thói quen: lẫn lộn làm một quá khứ, hiện tại và tương lai, thói quen dứt ra khỏi thời gian vốn là kẻ thù của họ, tạo cho họ cái vĩnh hằng mà họ không còn gặp trong khoảnh khắc nữa.

Vì thói quen tạo cho thế giới một tính chất nhất định, cho sự trôi qua của thời gian một thứ quyến rũ nhất định, nên ở mọi lứa tuổi, người ta như mất đi một cái gì đó khi từ bỏ một thói quen. Nhưng khi còn trẻ, người ta không tự đánh mất mình vì đặt con người mình trong tương lai, trong việc thực hiện các dự định của mình. Còn người già sợ đổi thay, vì sợ không biết thích nghi với nó, họ không thấy đó là một cách mở ra một hướng cho tương lai, mà chỉ cho đó là một sự đoạn tuyệt với quá khứ. Vì không làm gì hết, họ đồng nhất hóa mình với khung cảnh và nhịp điệu cuộc sống của mình trước kia: thoát ra khỏi chúng tức là tự đoạn tuyệt với bản thân con người mình. Flaubert viết cho Caroline: “Về già, thói quen trở nên độc đoán mà con không thể có khái niệm đâu, con gái tội nghiệp của bố ạ. Tất cả những gì trôi qua, tất cả những gì rời bỏ chúng ta đều không thể đổi thay, và người ta cảm thấy cái chết đang tiến về phía mình”.

Vì vậy, thói quen bảo đảm cho người già một thứ an toàn về mặt bản thể luận (sécurité ontologique). Qua thói quen, họ biết mình là ai. Nó bảo vệ họ chống lại những nỗi lo âu mơ hồ, bảo đảm với họ là ngày mai sẽ lặp lại ngày hôm nay. Duy chỉ có điều là cái cơ cấu mà họ đem đối lập với cái võ đoán của người khác và với những điều nguy hiểm mà cái võ đoán ấy gây nên trên đời, chính bản thân cơ cấu ấy cũng có thể gặp tai họa trên đời vì nó phụ thuộc vào nguyện vọng những người khác. Vì nó bảo vệ người già chống lại nỗi lo sợ, nên thói quen trở thành đối tượng mà mọi nỗi lo sợ tập trung vào đấy: nghĩ tới việc phải bỏ thói quen, người già cảm thấy “cái chết đang tiến tới phía mình”.

Và quả vậy, nếu tai họa ấy xảy ra, thì thường nó khiến người ta không thể chịu nổi. Bà tôi chịu đến ở với bố mẹ tôi vì cụ đã có ý định ấy từ lâu. Nhưng một người già thay đổi chỗ ở đột ngột, dù có đến ở với con cái, cũng mất phương hướng, thường thất vọng: cứ hai người “mất gốc rễ” ấy, thì một người chết ngay trong năm. Hai vợ chồng già chết cách nhau vài tiếng hay vài ngày cũng không phải là ngoại lệ: khó có thể phân biệt giữa gắn bó tình cảm và thói quen.

Giữ chặt thói quen, bao hàm cả việc người ta gắn bó với những cái sở hữu của mình; có thể nói những gì thuộc về mình là những thói quen cố định. Có một mảnh vườn, tức là có thể mỗi buổi chiều tiếp tục buổi dạo chơi của mình. Quyền sở hữu cũng bảo đảm một sự an toàn về bản thể luận: người sở hữu là lý do tồn tại của những vật mình sở hữu. Đồ vật của tôi là chính bản thân tôi. “Toàn bộ các thứ tôi sở hữu phản ánh toàn bộ con người tôi[51]”. Người có quyền sở hữu có một mối quan hệ thần diệu với vật sở hữu của mình. Người già không bằng lòng người ta sử dụng, thậm chí đụng tới, đồ đạc của họ. Tiền bạc là một thứ bảo đảm cho tương lai; nó bảo vệ người già chống lại cái bấp bênh của hoàn cảnh; lời giải thích theo thuyết duy lý ấy là không đủ: không thiếu trường hợp một người già chín mươi chết trong cảnh nghèo khổ với một số tiền bạc giấu dưới chăn đệm. Tiền bạc là đồng nghĩa với quyền lực, là một lực lượng sáng tạo: người già tự đồng nhất hóa với nó một cách thần diệu. Họ cảm thấy một sự mãn nguyện khi nhìn ngắm, sờ mó thứ của cải mà trong đó họ tự nhận ra mình. Và họ cũng tìm thấy trong đó sự bảo vệ vô cùng cần thiết đối với họ. Quyền sở hữu là một thứ bảo vệ chống lại kẻ khác[52]”. Thông qua những gì tôi có, tôi trở thành một khách thể có thể đồng hóa với con người mình đối với người khác, và vì vậy, người khác không thể quyết định tôi là ai. Chống lại những kẻ muốn cho người già chỉ là một khách thể, người già tự bảo đảm hình tích mình nhờ tài sản của mình.

Nhưng cả ở đây nữa, hệ thống phòng thủ của họ cũng gặp tai họa trên đời: người khác có thể lấy cắp, cưỡng đoạt tiền bạc của họ. Thói hà tiện trở thành một thói quen kỳ quặc, nó diễn ra dưới những dạng loạn thần kinh vì của cải người già tìm kiếm trong đó một chỗ ẩn náu chống lại lo âu, trở thành đối tượng lo âu của họ. Đồng thời là một phương tiện phòng thủ, tiền bạc thường cũng là một hình thức gây gổ đối với người khác. Người già trả thù con cái bằng cách khước từ không giúp đỡ chúng về tài chính, hoặc buộc chúng sống khổ cực nếu còn tùy thuộc vào họ: đó là dạng quyền lực duy nhất họ còn giữ và họ lấy làm thích thú một cách ác ý khi buộc chúng phải cảm thấy quyền lực ấy.

Vì lo âu, người già có những biện pháp khái quát và triệt để chống lại những sự tấn công của thế giới bên ngoài. Họ không thể thủ tiêu thế giới ấy, nhưng có thể giảm bớt quan hệ của mình với nó. Đối với nhiều người già, sự ngờ vực kéo theo việc đoạn tuyệt giao tiếp. Về mặt tinh thần, họ khó có thể tiếp thu tư tưởng mới. Nhưng họ cũng sẵn sàng tự khép kín mình lại: mọi sự can thiệp của người khác đều hàm chứa một mối đe dọa. Lời nói là một thứ cạm bẫy. Họ nghĩ là người ta muốn thao túng mình. Họ không muốn nghe. Đó là lý do nhiều người già giả điếc; lời nói lướt qua họ chừng nào họ chẳng có lợi ích gì để đón nhận chúng; ngược lại, họ đâm ra có khả năng một cách kỳ diệu trong việc nắm bắt được chúng[53]. Chẳng những điếc, mà họ còn trở nên câm, chí ít cũng đối với một số vấn đề. Đặc biệt, đối với các nguồn kinh tế của mình, thì họ xảo trá, hay làm ra vẻ bí mật. Càng ít biết về họ, người ta càng ít có thể can thiệp vào công việc của họ.

Họ còn thường tự khép kín mình lại một cách triệt để hơn; họ tự vệ chẳng những bằng thái độ bề ngoài, mà còn cả bằng tình cảm nội tâm. Theo lời nhà lão khoa Mỹ, Cummings, họ “tự giải ước” (se désengager) cho mình, nghĩa là cắt đứt quan hệ tình cảm với người khác. Càng dễ bị thương tổn về tâm thần, họ càng cảm thấy cần cắt đứt quan hệ ấy. Chúng ta không hiểu chính xác vì sao như vậy, vì không hiểu rõ tuổi già ảnh hưởng ra sao tới hệ thần kinh, nhưng sự thật là hệ thần kinh thực vật của họ không ổn định, và về mặt này, họ giống trẻ em. Tính khí họ hay đổi đột ngột, cảm xúc họ thể hiện ra ngoài quá mức, họ dễ dàng rơi lệ. Từ 73 tuổi, Goethe rơi nước mắt vì một câu trả lời có hay “không”. Tolstoï lúc già khóc rất nhiều: khi nghe nhạc, khi được hoan hô, khi Sonia ốm, khi bà tận tụy chăm sóc ông. Churchill trong tuổi già thường hay khóc. Dostoïevski khoác cho ông hoàng Sokolski tính xúc cảm trẻ thơ ấy; gương mặt chuyển động của ông này “chuyển từ một thái độ trang nghiêm cực kỳ, sang một niềm vui tươi quá mức”; chỉ vì một chuyện không đâu, ông cũng khóc tức tưởi. Trong Những con quỷ, Trophimovitch, lúc 53 tuổi, đã hoàn toàn là một ông già: hay ngờ vực, lo lắng, ông chia tay người quả phụ giàu có nuôi sống mình, vì trung thành với quan điểm của ông và mặt đầm đìa nước mắt. Giữa một cuộc hội thảo, ông run bần bật và khóc nức nở khi bảo vệ ý kiến của mình.

Những sự phản ứng này làm kiệt sức và có thể kéo theo những hệ quả có hại: nếu xót thương một ai đó, thì phải giúp đỡ họ, mất thì giờ, tốn kém về tiền bạc vì họ. Để tiết kiệm sức lực và đề phòng chống tai họa, người già tự khép kín mình lại. Điều dáng chú ý là Tolstoï tỏ ra rất cứng rắn về tình cảm khi mất những người con. Ông bắt đầu tỏ ra cứng rắn vào khoảng 58 tuổi. Ông mất cậu con trai lên bốn, và tuyên bố giá như ngày trước, thì ông đau buồn, nhưng hiện nay, ông cho cái chết của một đứa con là điều “hợp lý và tốt” vì Chúa muốn thế và cái chết đưa con gần lại Chúa. Ông 67 tuổi khi Vanitchka mà hình như ông rất yêu thương, mất lúc lên 7. Ông rụng rời. Nhưng một ngày sau lễ an táng, ông tuyên bố đấy là một sự kiện biểu lộ “lòng khoan dung” của Chúa, vì nó khiến ông dịch lại gần Chúa. Ông lại bắt tay ngay vào làm việc và khẳng định trong thư từ: “Không có chuyện chết; cháu không chết vì chúng tôi yêu nó”. Macha, người con gái yêu quý của ông, mất năm 1906, ở tuổi 35. Ông cầm tay con trong cơn hấp hối. Nhưng ông viết trong Nhật ký: “Đó là một sự kiện mang tính chất xác thịt, và vì vậy, không quan trọng”. Ông không vào nghĩa trang, ông trở về phòng làm việc và viết: “Người ta vừa đưa nó đi, để chôn cất. Nhờ Chúa, tôi vẫn giữ được tinh thần”. Tiếp theo sau việc thể hiện những xúc cảm, là một sự thiếu vắng tính nhạy cảm. Đó là một nét người ta cũng bắt gặp ở Goethe trong tuổi già và ở nhiều người cao tuổi.

Tolstoï, Goethe vốn luôn luôn lấy mình làm trung tâm. Tuổi già ít mang tính chất khô cằn ở những người có những tình cảm nồng hậu ở tuổi trung thành. Họ vẫn hiện hữu đối với người khác; nhưng trong phạm vi nào, với những điều kiện nào? Khó có thể có một câu giải đáp khái quát cho câu hỏi này. Chỉ có thể nêu lên vài ba nhận xét.

Mối quan hệ giữa những người già với nhau là nhập nhằng. Họ thích nhau khi cùng có những kỷ niệm và một tâm lý chung. Một số người già − Clémenceau, chẳng hạn − thích vun đắp những mối tình bạn xưa nhất. Nhưng đối với nhau, họ cũng là những tấm gương họ không muốn soi mình trong đó: những dấu hiệu già lão họ tìm thấy trong đó làm họ bực mình. Trong những thời kỳ cuối cùng của mối tình bạn lâu dài của họ, Gide than phiền về “vị phu nhân nhỏ nhắn” ít chịu nghe mình và thường nói trái ý mình. Thỉnh thoảng, giữa những người rất cao tuổi, xảy ra một sự đua tranh ngờ nghệch: người này khó chịu sao người kia cũng sống lâu như mình. Tôi có biết một ông già sốt ruột chờ đợi cái chết của những người kình địch cuối cùng của mình: người ấy mong muốn một mình mình giữ được và kể lại một số kỷ niệm. Nhưng thái độ phổ biến nhất giữa những người già với nhau là thái độ thờ ơ, nhất là đối với nam giới. Các bà già có nhiều mối quan tâm chung hơn và, vì vậy, có nhiều sự đồng lõa và nhiều chuyện để bàn cãi với nhau hơn.

Đối với nhiều cặp vợ chồng già, hai vợ chồng tuy cùng sống dưới một mái nhà, nhưng hoàn toàn cách biệt nhau. Đối với những cặp khác − như chúng ta đã thấy -, quan hệ giữa họ với nhau mang tính chất băn khoăn, yêu sách và ghen tuông: tuy cần thiết đối với nhau, nhưng họ không giúp nhau để sống. Một số ít thông cảm nhau thực sự.

Sự cân bằng về tình cảm của người già, chủ yếu phụ thuộc vào quan hệ của họ với con cái. Những mối quan hệ này thường là khó khăn. Thông thường, người già có thái độ yêu sách hay ngờ vực đối với con trai; họ thấy chúng chịu đựng một cách sốt ruột quyền uy mình vẫn giữ hay cái gánh nặng mình gây nên. Thông thường, con gái yêu mến và ca ngợi bố: Antigone, Cordélia minh họa mối quan hệ ấy. Nhưng thỉnh thoảng, khi con gái lấy chồng, ông bố cảm thấy bị bỏ rơi, tỏ ra giận dữ. Về phía mình, người con gái cũng thường có thái độ thường tình của người lớn: thái độ trịch thượng và sốt ruột. Tình thương của người mẹ đối với con trai là ít nhập nhằng hơn hết; nếu anh ta vẫn độc thân, thì là một nguồn hạnh phúc đối với bà trong tuổi già. Nếu anh ta lấy vợ, bà cũng cảm thấy bị bỏ rơi, bực tức, ganh ghét đối với con dâu. Đối với con gái, người mẹ tìm kiếm một sự đồng nhất. Nhưng không phải bao giờ người con gái cũng khắc phục được mối giận hờn kinh điển của tuổi thành niên; họ muốn được giải phóng khỏi mẹ bằng cách cách ly[54]; bà mẹ già đau buồn và giận con. Còn về các mối quan hệ giữa bố mẹ với vợ hay chồng của con cái, thì rất đa dạng. Sự hiềm thù giữa mẹ chồng và nàng dâu mang tính kinh điển. Tuy nhiên, một thiếu phụ thiếu tình thương yêu của mẹ có thể chuyển tình cảm con cái − bố mẹ sang mẹ chồng, và người đàn bà lớn tuổi có thể tìm thấy ở nàng dâu tình yêu thương bà không thể làm nảy sinh ở chính con gái mình: lúc ấy, quan hệ giữa họ với nhau trở nên rất tích cực và nồng hậu. Trường hợp này xảy ra khá nhiều, do quan hệ giữa mẹ và con gái hay thất bại. Có thể xảy ra những hiện tượng chuyển dịch tương tự trong quan hệ giữa nàng dâu với bố chồng, giữa chàng rể với mẹ vợ, nhưng hiếm hơn nhiều. Một tình yêu thương thực sự giữa chàng rể với bố vợ lại càng hiếm hơn. Tất cả những nhận xét này chỉ mang tính chất ước lượng. Phần lớn những mối quan hệ giữa hai thế hệ phụ thuộc vào mức độ tương hợp giữa hai cá nhân.

Những tình cảm nồng hậu nhất và tốt đẹp nhất của người già là đối với các cháu. Không phải bao giờ chúng cũng đơn giản ngay từ đầu. Thông thường, khi cháu đã lên mười, và ông, bà đã già, cuộc sống làm ông, làm bà làm họ thỏa mãn. Họ có thể yêu thương trẻ em với tấm lòng độ lượng, vì không có trách nhiệm và quyền đối với chúng; họ không còn cái nhiệm vụ bạc bẽo phải nuôi dưỡng, phải từ chối đòi hỏi của chúng, phải hy sinh hiện tại cho tương lai. Vì vậy, đứa trẻ thường tỏ lòng yêu thương họ, tìm thấy ở họ một sự cầu viện chống lại cái nghiêm khắc của bố mẹ. Khi trở thành thanh niên, trở thành người lớn, không có gì trong những chuyện ngày trước đè nặng lên quan hệ giữa các cháu và ông bà. Ông, bà tìm thấy trong tình thương yêu của cháu một thứ phục thù chống lại thế hệ trung gian; tiếp xúc với vẻ tươi trẻ của chúng, họ cảm thấy như trẻ ra. Ngoài mọi quan hệ gia đình, tình bạn của thanh niên là quý giá đối với người già: nó khiến họ có cảm giác thời kỳ họ hiện đang sống vẫn là thời kỳ của họ, nó làm sống lại tuổi thanh xuân của chính họ, đưa họ vào cái vô tận của tương lai: đó là cách phòng thủ tốt nhất chống lại nỗi sầu muộn đe dọa tuổi già. Tiếc rằng hiếm có những mối quan hệ như vậy, vì người già và người trẻ thuộc hai thế giới ít có giao tiếp với nhau.

Nói chung, những mối quan hệ với con, với cháu giữ trong đời sống phụ nữ một vị trí quan trọng hơn trong đời sống đàn ông. Phụ nữ vốn quen sống cho người khác và qua người khác. Cao tuổi, họ vẫn hiện hữu đối với người khác, khi vui sướng cũng như trong hoạn nạn.

Nói chung, dù vẫn có lòng thương yêu gia đình và bè bạn, người cao tuổi vẫn giữ khoảng cách đối với họ. Sự thờ ơ ngày càng xâm chiếm họ tạo thuận lợi cho thói lấy mình làm trung tâm, và đồng thời, họ cũng cố tình vun đắp thói quen ấy. Đó là một sự phòng thủ và một sự phục thù: vì người ta không ứng xử với họ như nhẽ ra người ta phải ứng xử, và vì chỉ có thể trông cậy vào mình, nên người già hoàn toàn dành công sức cho con người mình. Khi một người bạn than phiền về thái độ im lặng của ông, Roger Martin du Gard, 70 tuổi, trả lời qua bức thư rất có ý nghĩa sau đây: “Quả là tôi già đi, hoạt động của tôi giảm bớt, và tôi ngày càng ẩn lánh thiên hạ. Hiện tôi khó có thể quan tâm tới những cái khác ngoài số phận của chính mình, và sự chú ý của tôi chỉ thu hẹp vào một vài mối lo nghĩ riêng, trong đó công việc[55] dành vị trí lớn nhất. Như vậy không có nghĩa là tôi phản bội bạn hữu; nhưng sức sống của những tình bạn ấy suy sụp đi, cũng như bản thân sức sống. Tôi chóng mệt mỏi mỗi tối, tôi cảm thấy kiệt sức, tôi cần ngủ nhiều và được yên ổn, ngày giờ của tôi đều ngắn và thậm chí không thấy mùa xuân làm cho ngày tháng dài thêm. Tôi bắt buộc phải tránh dàn trải, tự khép kín mình lại, tập trung vào hai cái vũ trụ không thể liên lạc với nhau một cách kỳ lạ nhưng giờ đây nặng nợ đối với tôi: cái vũ trụ quá khứ bao la và khô cằn trong đó tôi để trôi giạt một phần thời gian của mình; và cái vũ trụ hiện tại có giới hạn, bị thu hẹp lại theo tầm vóc của mình... Tôi thiết lập cho mình một căn nhà nghỉ mát nhỏ trong cánh rừng ồn ào của thế giới”.

Cuộc sống ẩn dật ấy có khi mang tới cảnh thanh bình. Tình hình là như vậy đối với Rousseau. Lúc đầu, ông chịu đựng một cách khó khăn sức nặng của năm tháng. Trong lúc giải thích trong Những giấc mơ vì sao vẫn muốn tiếp tục tin ở Thượng đế, ông vẽ lên một bức tranh ảm đạm về tình trạng của mình: “Giờ đây, khi trái tim đau buồn, tâm hồn sầu não, trí tưởng tượng hoảng sợ, đầu óc rối bời bởi biết bao cảnh khốn cùng bao vây mình, khi mọi năng lực đều suy yếu đi vì tuổi già, thì tôi lại thích thú tự tước bỏ mọi nguồn lực mình từng vun đắp cho mình hay sao?” Ít lâu sau, ông bắt đầu chịu nhẫn nhục: “Chỉ còn lại riêng mình với mình, quả là tôi tự nuôi mình bằng chính chất liệu của mình, nhưng nó không khô cạn đi và tôi tự đủ cho bản thân mình, mặc dù có thể nói là tôi tự gậm nhấm mình trong sự vô vọng, mặc dù trí tưởng tượng bị khô cằn và những ý tưởng bị tắt ngấm của mình không còn cung cấp thức ăn cho trái tim tôi nữa. Tâm hồn tôi bị cơ thể bóp nghẹt, ngày càng suy sụp và, dưới sức nặng của những cái khối nặng nề ấy không còn đủ sức lực để thoát ra khỏi vỏ bọc như ngày xưa nữa”. Nhưng trong hai năm cuối cùng, bầu trời của ông hừng sáng: “Tôi tìm thấy sự thanh thản, sự bình yên, thậm chí cả hạnh phúc vì mỗi ngày trong đời mình nhắc tại với tôi một cách thích thú ngày hôm trước và vì tôi không mong ước gì khác cho ngày hôm sau”. Rồi sau đó viết thêm: “Bị ép từ mọi phía, tôi ở trong thế thăng bằng, vì trong lúc không bám vào gì nữa hết, tôi chỉ dựa vào một mình mình”.

Từng chịu chứng hoang tưởng bị truy hại (délire de persécution), Rousseau đâm chán nản: ông không còn quan tâm tới những âm mưu chống lại mình.

Thông thường, thái độ tự khép mình lại không đủ tự vệ người già chống lại người khác: tính dễ xúc cảm của người già tập trung trong giới hạn vũ trụ hạn hẹp của họ, nhưng không bị tiêu diệt. Họ vẫn có thể bị thương tổn trong cơ thể, trong thói quen, trong tài sản. Những mối đe dọa và nỗi lo âu vẫn tồn tại.

Sự suy sút và lòng ngờ vực làm nảy sinh ở người già, chẳng những thái độ thờ ơ đối với người khác, mà cả hận thù. Cũng như hoàn cảnh của phụ nữ khiến họ dễ oán hờn, hoàn cảnh của người già kéo theo thái độ yêu sách. Người già tự cảm thấy mình là nạn nhân của số phận, của xã hội, của người thân; cho rằng người ta gây thiệt hại và vẫn tiếp tục gây thiệt hại cho mình. Họ có thể giận dữ có khi gần như cuồng điên. Một nữ phóng viên viết thư cho tôi về một người cô 80 tuổi: Ý nghĩ mình già khiến bà dần dà điên cuồng lên về bất hạnh và lo âu. Nỗi đau của bà trở nên không thể chịu nổi tới mức tôi không dám trở lại thăm bà nữa. Dẫu sao, bà cũng chẳng thiết người ta tới thăm. Chúng tôi tới chưa được mười phút đã bị bà đuổi, lấy cớ bà muốn đi nằm. Bà không muốn ra phố mua bán nữa, vì được người ta khen dáng dấp nhanh nhẹn và sức khỏe tuyệt vời (đúng như thế)... Tất cả đều là vô nghĩa, thô kệch, đáng giận trước nỗi bất hạnh to lớn của bà. Bà không làm gì nữa hết. Không bận quần áo nữa, không cởi quần áo nữa. Bà đi lang thang suốt ngày như một con thú bị săn đuổi, rên rỉ, kéo theo một nỗi đau... Không hề làm bà đau ở đâu hết. Và bà bắt đầu không nhận biết chúng tôi, không nhớ lại quá khứ của bà nữa; và như vậy, không phải vì óc não bà mềm yếu đi, mà chỉ vì bà không muốn. Tất cả những gì không phải là nỗi bất hạnh của bà đều là một sự hài hước không thể chịu nổi. Bà là một phụ nữ rất thông minh, rất hoạt bát, có một niềm vui và một tính buồn cười bất tận”.

Thông thường, thái độ giận hờn của người già không bộc lộ ra công khai và dữ dội như vậy: nó âm ỉ trong lòng. Họ cảm thấy bị loại trừ ra khỏi thời đại mình, họ sống thừa hơn là sống thật. Họ thấy tất cả những gì họ mong ước, tin tưởng, yêu thương đều bị đặt lại vấn đề, thậm chí bị từ chối, họ phản kháng tình hình bị suy thoái triệt để ấy.

Chủ thể càng giữ một vị trí cao, có quyền lực hay uy tín thì sự sụp đổ càng đau thương. Nếu còn chút ít quyền uy, trong gia đình chẳng hạn, thì người già lạm dụng nó: đấy là một sự bù trừ và một sự phục thù. Chẳng hạn, hoàng thân già Bolkonski trở thành một bạo chúa trong gia đình. Chẳng hạn, nhân vật của Tanizaki có một niềm vui thích ác ý khi từ chối không cho con gái tiền: rơi vào trạng thái bị phụ thuộc vào mặt cơ thể, ông ta trả thù bằng cách chỉ cho người ta thấy rằng người thân phải phụ thuộc mình về mặt kinh tế. Một người vốn luôn luôn rầu rĩ thì trong những năm cuối thường tỏ ra rất khó chịu. Chateaubriand đã cố tình có thái độ ấy với bà Récamier.

Wagner không cam chịu cảnh già, cảm thấy nó như một điều nhục nhã. Ông trút bực tức lên Cosima, trách móc bà về tình yêu thương, chăm sóc Litz, ông bố già của bà; ông có những cơn giận dữ khiến bà phải phát khóc.

Tuy nhiên, chủ yếu gây nên giận dữ hay oán hờn cho người già là những thế hệ đang lớn lên, vì họ cảm thấy bị chúng tước đoạt; thích tiên đoán cho chúng một tương lai đầy tai ương. Năm 1828, nói với Eckermann về nhân loại, Goethe bảo: “Tôi thấy đã đến thời kỳ Chúa không còn tìm thấy niềm vui ở nhân loại, và Chúa sẽ lại phải một lần nữa thủ tiêu hết tất cả để tạo lập một vũ trụ được hồi xuân”. Ông cho nền văn học đương thời của Pháp là một nền “văn học của sự thất vọng”. Sau 1830, ông tiên đoán một kỷ nguyên man rợ, và thậm chí năm 1931, ít lâu trước khi qua đời, viết: “Một học thuyết mơ hồ, mở đầu cho một sự náo động mơ hồ, đang chỉ đạo thế giới”.

Saint-Évremond đã nói tới khuynh hướng của người già khép kín mình lại đối với thời đại và cho tình trạng dốt nát của mình là một ưu thế. “Hình như vì sống lâu, họ không còn biết cách sống giữa loài người nữa... Họ cho mọi việc họ làm đều là chuyện đức độ; cho tất cả những gì họ không thể làm, đều là tội lỗi... Từ đó nẩy sinh tình trạng họ cho mình có cái quyền tối thượng kiểm duyệt hết mọi thứ”. Alain nhận xét: “Rõ ràng là người già ca tụng tuổi thanh xuân của mình và phê phán mọi thứ xung quanh mình”.

Chính vì thế mà, khép mình vào quá khứ, Edmond de Goncourt oán giận thời đại mình: “Không còn có gì trong báo chí nữa”. Ngày 7 tháng tư 1895, ông ghi Nhật ký: “Ôi! Cái thời đại này! − một sự điên rồ trong cảm hứng, Mallarmé, Villiers de l’Isle-Adam, những con người vĩ đại thời thanh niên! Và ngày 31 tháng ba 1896, ông viết tiếp: “Khía cạnh cổ lỗ, ra chiều mô phạm, giáo huấn của những tờ tạp chí trẻ và cảm hứng phi lý, cuồng tín của những nền văn học nước ngoài!”.

Vào đầu Đại chiến 1, Rodin − mà một cơn cấp phát nhẹ vừa gây ảnh hưởng tới sức khỏe − nói với Judith Claudel: “Chúng ta đang ở trong một thời kỳ hoàn toàn suy đồi; chiến tranh đánh dấu trạng thái tinh thần hiện tại; đây là thời kỳ man rợ; sự dốt nát thống trị và những người phục chế, giết chết nền điêu khắc... Châu Âu đã cáo chung... Nó sẽ trở thành như châu Á”.

Những định kiến ấy có thể làm người ta bực mình Nhưng phải thông cảm với chúng. Bị bỏ quên, bị các thế hệ mới không tôn trọng, người già không thừa nhận những người đánh giá mình, trong hiện tại, và cho tới tận cả trong tương lai.

Ức hiếp, truy hại người khác, tiên đoán những tai họa; những thứ ấy chỉ thuộc về một thiểu số có uy tín nhất định. Phần lớn người ta không có một quyền uy nào. Chính họ là những người bị ức hiếp, bị truy hại, bị nhạo báng. Dù có ứng xử đúng đắn đối với họ, người ta cũng xem họ là khách thể, chứ không phải là chủ thể. Người ta không hỏi ý kiến họ, không đếm xỉa tới những gì họ nói. Họ cảm thấy có nguy hiểm trong những ánh mắt đặt lên người họ. Bác sĩ Johnson nói với Boswel: “Người ta có xu hướng sai lầm là giả định người già không còn có thể sử dựng trọn vẹn năng lực của họ nữa. Nếu một thanh niên lúc rời chỗ họp không còn nhớ nổi mình bỏ quên chiếc mũ, thì việc đó chẳng sao và chỉ khiến người ta cười. Nhưng nếu một người già cũng đãng trí như vậy, thì người ta nhún vai và bảo: “Ông ấy mất trí rồi”.

Trong Nhật ký riêng, Mauriac viết: “Vào bước ngoặt cuối cùng này của tuổi tác, điều làm chúng ta ít phiền muộn nhất, không phải ở chỗ họ chờ đợi cái tồi tệ nhất về phía chúng ta... Nếu bàn tay bạn run run khi đặt một tách cà phê lên bàn, thì cái run rẩy ấy được người ta ghi nhận. Cho tới cả những lời ngợi khen vẻ mặt vui tươi của chúng ta cũng đè nặng lên chúng ta. Người ta kêu lên vì kinh ngạc trước dáng dấp trẻ trung của một người già trong lúc không một ai có ý nghĩ muốn thuyết phục một người gù là lưng người đó thẳng chứ không phải như trong thực tế”.

Người già biết mình không thể đo lường được những điểm yếu của mình: họ có thể rất lẩm cẩm hay chí ít cũng giảm sút trí nhớ mà không nhận ra. Họ lý giải có khi đúng, có khi sai những ánh mắt, những nụ cười, những lời nói của những người xung quanh. Họ kêu toáng lên khi chưa bị người ta đụng tới; giận dỗi chẳng vì một cái gì hết. Và quả vậy, trong một hoàn cảnh nhất định nào đó, có lẽ họ không có một lý do nào để nổi nóng; nhưng họ thường xuyên bất bình, mọi thứ đều làm họ tổn thương, kể cả những nỗ lực của người ta để tránh không đụng tới họ.

Thế giới người lớn không còn là thế giới của họ: họ phủ nhận các mệnh lệnh, thậm chí cả đạo lý của nó. Họ không tự áp đặt cho mình một nỗ lực nào nữa. Họ cho rằng “mọi cái đều có thể được phép”. Nghĩ sao, họ nói vậy, kể cả những lời nhận xét khó chịu, những lời thô bạo. Họ không còn kiểm soát những sự xung động của mình nữa, không phải vì không kiểm soát nổi, mà vì thấy chẳng có lý do gì để phải kiểm soát. Năm 1930, Paul Courbon làm một bản thuyết trình chi tiết thuộc loại này. Người trong cuộc là một bà già 72 tuổi, từng có một cuộc sống giàu có và hào hoa. Bà ở góa lúc 60 tuổi với một cô con gái phải nhốt kín vì bị điên sớm. Cô đơn và thất vọng, tính tình bà thay đổi. Bà hành động, nói năng không suy nghĩ, mặc cho về sau phải hối hận. Bà tỏ ra cay nghiệt và biển lận với đầy tớ tới mức họ phải bỏ đi; bà thuê những người khác được vài tháng, rồi lại những người khác nữa chỉ ở được vài tuần. Về sau, khi một cô ở đến xin việc bà tuyên bố ngay là không hợp: bà nghi cô ta thông đồng với những người gác cổng bị bà ta khinh ghét. Bà tố cáo họ hỗn láo, làm ăn không tử thế, cố tình làm thất lạc thư tín của bà, tới mức cho gửi thư từ, bưu phẩm về những người gác cổng của ngôi nhà bên cạnh. Bà cãi lộn với tất cả những người giao hàng: cho là giá hàng quá cao, chất lượng kém. Với người thân và bạn bè, bà tỏ ra khẩn nài và gây gổ. Bà tới nhà họ bất kỳ giờ nào, nói nhiều hay ngủ gà ngủ gật, rồi ra đi đột ngột, hay chần chừ mãi. Bà giận nhau với nhiều người trong số họ vì những lời nhận xét khó chịu đối với họ. Bà cũng bất hòa với người quản lý ngôi nhà và bà chạy theo ra tận ngoài đường phố để yêu sách này nọ. Bà luôn luôn đưa đơn khiếu nại ở sở Cảnh sát. Bà tỏ ra đê tiện với các thầy thuốc của mình và thầy thuốc của con gái. Trong nhà thương điên nhốt con bà, người ta e sợ bà: bà cãi nhau với các cô nữ y tá; để khỏi vào nhà vệ sinh, bà đi tiểu vào lò sưởi âm và đổ lỗi cho con mèo. Bà thường xuyên cãi cọ với láng giềng. Nhưng có một bà bạn có ảnh hưởng đối với bà và trước mặt bà bạn này, bà ta xử sự đúng đắn. Trong ba năm liền, bà ăn cơm cùng với bà bạn trong cùng một quán ăn và tỏ ra hoàn toàn bình thường. Dần dà, trí nhớ bà giảm sút; nhưng vẫn có thể suy nghĩ, chẳng những đối với bà bạn kia, mà cả trong lúc quản lý rất tốt tài sản.

Có những trường hợp thái độ không thích ứng của người già không bao hàm tính ý đồ, mà là do tình trạng suy sút về tâm thần gây nên: chẳng hạn, chứng nói lảm nhảm và tính lẩm cẩm, hết sức đặc trưng cho sự già lão. Người già quay về quá khứ, không có tác động tới tương lai và luôn luôn lo nghĩ: họ tái hiện một cách vô tận những kỷ niệm giống nhau, nói đi nói lại những mối lo nghĩ giống nhau; họ rơi vào trạng thái giẫm chân tại chỗ do trí nhớ bị sút kém và do không có khả năng tiếp thu cái mới. Nhưng thông thường, những hành vi lệch lạc của họ được ít nhiều bỏ qua. Bác sĩ Louis Kuplan, nhà lão khoa ở San Francisco, đưa ra khái niệm “tội phạm ở tuổi già”, theo ông, cũng giống như trường họp tội phạm ở tuổi trẻ, nó do cảm giác mình bị loại trừ gây nên, nó không thể hiện ra bằng bạo lực, mà bằng những “hành vi phản xã hội”. Bác sĩ Kuplan có xu hướng coi người già như một chủng loại người ta miêu tả từ bên ngoài giống như cách làm của các nhà côn trùng học. Ông không nhớ rằng chính con người sáng tạo ra hành vi từ hoàn cảnh của họ. Nhiều thái độ của họ mang tính chất phản kháng: chính hoàn cảnh của họ kêu gọi sự phản kháng. Một nét nổi bật ở những người trong nhà thương điên − nhất là nam giới − là sự dơ bẩn. Nhưng sao? Người ta đã coi họ là đồ bỏ đi, sao họ còn phải tuân thủ quy tắc vệ sinh, quy tắc cuộc sống tử tế? Đối với người thân, hận thù khiến họ có những hành vi có thể tỏ ra là vì bệnh thần kinh và thực ra là thái độ gây gổ hay tự vệ. Một ông già đi nằm và không chịu dậy nữa vì lấy cớ đau khớp; nhưng thực ra, do một vụ bất hòa với con cái. Một ông già khác bị con không cho tham dự công việc, bèn bỏ ra đi dạo, trần truồng, ngoài vườn; qua sự trần truồng này, ông muốn tượng trưng cho sự tước đoạt người ta bắt ông phải chịu − giống như vua Lear cởi bỏ quần áo −. Bỏ ăn, không chịu ra ngoài, không chịu tắm rửa, làm những điều bất lịch sự, thường là những cách yêu sách. Hiện tượng bất bình thường người ta thường gặp ở người già; thói đi lang thang, cũng vậy. Vì ở nhà không có một vai trò theo ý muốn, người già bỏ đi lang thang suốt ngày, không báo cho gia đình biết: họ không biết mình tìm kiếm cái gì, nhưng tạo cho mình cảm giác đi tìm kiếm. Bằng cách ấy, họ chỉ cho người thân thấy họ không cần đến những người ấy và họ thích thú nghĩ mình gây nên cho những người này những mối lo lắng.

Có một cảnh miêu tả rất đáng chú ý về tuổi già của nữ giới trong Gia đình Golovleov của Saltykov-Chtchédrine; tấn bi kịch của Arina Pétrovna, chính là tấn bi kịch mà vua Lear và ông già Fouan trong Đất, bi kịch thường là của nam giới; tấn bi kịch của sự tước đoạt. Với cảm hứng bắt nguồn từ một hay nhiều mô hình có thực − bắt gặp trong gia đình mình − nhà tiểu thuyết Nga miêu tả hết sức sống động và sâu sắc thái độ phản ứng của nữ nhân vật của ông.

Là chủ đất, cay nghiệt với người khác và đối với cá bản thân mình, biển lận đến cùng cực, Arina Petrovna, từ lúc còn trẻ, chỉ sống để mở mang cơ nghiệp. Bà ta đã thành công, bằng chính những giọt mồ hôi của mình, chịu đựng những nỗi vất vả và thiếu thốn to lớn. Hoang mang trước tình hình nông nô được giải phóng, không còn biết tổ chức cuộc sống ra sao nữa, bà đem chia tài sản cho con cháu; hai người con trai của bà và hai đứa cháu gái, con của một người con gái đã qua đời, tuy tuổi tác chưa làm sức khỏe bà suy sụt. Xun xoe, xảo trá, Judas, người con trai cả hầu như tước đoạt hết của cải của bà. Bà rời bỏ Golovlev − mà giờ đây Judas là chủ nhân − để đến ở với Paul, người con trai thứ hai, một kẻ nghiện rượu, với một cuộc sống thảm hại. Hắn ngả bệnh nặng và hấp hối. Thế là Arina Pétrovna − cho tới lúc bấy giờ không có gì có thể khuất phục − không còn biết xoay xở ra sao, vì bà vốn ghét người con trai cả, rơi vào cảnh tuyệt vọng: “Cuối cùng bà ngồi khóc... Một nỗi tuyệt vọng xót xa và trọn vẹn kèm theo một thái độ bướng bỉnh bất lực. Và tuổi già, thương tật, cảnh cô đơn, tất cả như cầu viện cái chết làm lối thoát êm đềm duy nhất; nhưng đồng thời... Những kỷ niệm về quá khứ kích thích bà, gắn bó bà với trần thế... Một nỗi kinh hoàng khủng khiếp xâm chiếm toàn bộ cơ thể bà... Suốt đời, nhân danh gia đình, bà chịu thiếu thốn, đau khổ, và đột nhiên bà nhận thấy mình không có gia đình! Chúng ta đã thấy sự sáng suốt đau buồn nay, thường là phần người già phải hứng chịu và thông thường, nó vừa khiến họ mong muốn cái chết, vừa buộc chặt họ vào cuộc sống, vì − theo lời Rousseau − họ không chịu đựng nổi ý nghĩ cho rằng cuộc sống đã là vô ích và “họ đã phí công một cách vô tích sự”.

Sau khi Paul chết, và không muốn dính dáng gì tới Judas, Arina Pétrovna sử dụng số vốn ít ỏi còn lại phục hồi trang trại Pógórienca của hai cô cháu ngoại và đến ở với hai cô cháu mồ côi này. Không còn mục đích nào trong cuộc sống nữa, sức nặng của tuổi tác bỗng làm bà đau khổ: “Chưa bao giờ Arina Pétrovna nghĩ là có ngày mình sẽ là một cái miệng ăn vô ích; thế nhưng cái ngày ấy lại đến một cách nham hiểm đúng vào lúc lần đầu tiên, bà thấy rõ sức lực tinh thần và cơ thể của mình bị suy sụt. Những khoảnh khắc này bao giờ cũng tới một cách đột ngột; tuy có thể bị ảnh hưởng từ lâu, nhưng người ta vẫn trụ nổi, rồi bỗng nhiên, đòn cuối cùng đến bất ngờ... Chính cái đòn này trong chốc lát biến một con người còn kiên cường thành một kẻ suy sụp, vô phương cứu chữa”. Bà ta không gặp phải khó khăn lớn trong công việc quản lý ruộng đất; nhưng không còn hứng thú chăm sóc chúng nữa, và sức lực bà kém sút dần.

Hai cô cháu gái muốn bỏ đi. Họ hết sức kinh ngạc khi thấy người bà chấp nhận yêu cầu của mình không chút giận dữ. Trước hết, vì thể lực sút kém, nên tính độc đoán cũng giảm bớt; nhưng cũng vì − như đôi khi vẫn xảy ra − tuổi già thất vọng mở rộng tầm suy nghĩ của bà: “Không phải chỉ có riêng sự yếu đoán vì tuổi già tác động tới sự biến đổi này, mà cả sự hiểu biết một cái gì đó tốt đẹp hơn và công bằng hơn. Những đòn cuối cùng của số phận không phải chỉ làm bà đau đớn không thôi; chúng còn soi sáng, trong “đường chân trời tinh thần” của bà, một vài ngóc ngách cho tới lúc bấy giờ, rõ ràng tư tưởng của bà chưa bao giờ thâm nhập”. Sau khi hiểu được, dưới ánh sáng của một hiện tại thảm thương, tính chất chính đáng của một vài nguyện vọng, bà không còn đủ sức chống lại chúng nữa và để hai cô gái ra đi.

Nhưng giờ đây, xung quanh bà là một cảnh trống rỗng không sao chịu đựng nổi. Bà cảm thấy “bỗng nhiên mình được hưởng một quyền tự do vô tận, vô tận tới mức bà chỉ thấy trước mắt mình một khoảng trống rỗng”. Bà cho bịt kín lại nhiều căn buồng, chỉ để lại hai phòng, cho người ở thôi việc, trừ hai bà già. “Cái cảm giác trống rỗng chẳng bao lâu thâm nhập vào tận hai căn phòng, nơi bà đinh ninh mình có thể chống chọi lại cái trống vắng ấy. Một nỗi cô đơn vô phương cứu chữa và một cảnh nhàn rỗi buồn bã, đó là kẻ thù bà phải đối mặt... Chẳng bao lâu, theo sau chúng, là sự phá hoại về cơ thể và tinh thần, một sự phá hoại tàn bạo, nhất là vì cuộc sống vô công rồi nghề khó có sức chống đỡ... Bà từng làm phiền, làm mệt mọi người, và giờ đây, chính bà chán ngấy tất cả mọi người, mọi việc”. Vốn xưa kia hết sức năng động, giờ đây, bà rơi vào cảnh nhàn rỗi đến não nề, “dần dà làm suy sụp ý chí và đưa tới những thiên hướng mà chỉ vài tháng trước, dù có nằm mơ, Arina Pétrovna cũng không thể tưởng tượng nổi. Người phụ nữ cường tráng và thận trọng ấy mà không một ai nghĩ tới chuyện gọi là một bà già, từ nay, là một sự tàn tạ không có quá khứ, cũng không có tương lai, mà chỉ có giây phút trước mắt phải sống”. Bà ngủ gà ngủ gật hầu như suốt ngày. “Rồi bà giật nảy mình, thức dậy và, một lúc lâu, không có một ý nghĩ cụ thể nào cả, đăm đăm nhìn ra chốn xa xăm... Phần tốt đẹp nhất trong con người bà sống ở những nơi trống vắng ấy”. Bà ngẫm nhìn chúng mà không nghĩ tới gì hết, và lại chìm đắm vào cái uể oải của tuổi già lão. Thỉnh thoảng có những ký ức đến với bà, nhưng “không liên tục, từng mảnh một”. Một vài ký ức làm se lòng bà và bà rơi lệ; sau đó, bà kinh ngạc tự hỏi mình vì sao mình khóc. “Bà sống như thể không có phần dự riêng của mình vào cuộc sống”.

Đêm tối là cả một nỗi đày đọa. Trong ngôi nhà cũ kỹ, hẻo lánh này, bà sợ hết tất cả: sợ không khí im lặng, sợ cảnh tối tăm, sợ tiếng động, ánh sáng và bóng tối. Sáu giờ sáng bà ngủ dậy, rã rời. Bà ăn ít và không ngon miệng. Bà không chịu được lạnh. “Bà càng yếu thì nguyện vọng muốn sống càng mạnh. Hay nói đúng hơn... Nguyện vọng muốn hưởng thụ những cảnh êm đềm, kết hợp với sự vắng bóng hoàn toàn cái ý nghĩ muốn chết. Ngày trước, bà sợ cái chết; giờ đây; hình như bà hoàn toàn quên cái chết. Bà ước mong tất cả những gì bà từng khước từ... Thói lắm mồm, lối lấy lòng một cách vụ lợi, thói phàm ăn, phát triển ở bà với một sự nhanh chóng kỳ lạ”. Bà mơ ước những món ăn ngon trước kia bà từng ăn ở Golovlev, nghĩ tới những tiện nghi trong nhà: “Cuộc sống ở đấy thật đẹp đẽ”. Dần dà bà không còn sức giận hờn con trai nữa. ”Quá trình chuyển từ thái độ độc đoán, bực dọc sang phục tùng, nịnh bợ chỉ còn là vấn đề thời gian... Judas... Đột nhiên không còn đáng ghét nữa”. Những sự xúc phạm này tự bản thân chúng rơi vào quên lãng và Arina Pétrovna bước những bước đầu tiên để hòa giải. Bà hỏi xin con trai các sản phẩm ở Golovlev − nấm, cá, gia cầm − và anh ta mời bà tới ăn những thứ đó ở nhà mình, Arina Pétrovna nhận lời và thường tới ăn ngon và ngủ yên trong đêm. Bà tỏ ra rất dễ thương với người vợ kế của Judas: ba người cùng nhau chơi bài. Cuối cùng, bà ở lại sống ở nhà người con trai vốn bị bà hết sức ghét bỏ ấy và chết ở đấy.

Chúng ta thấy cần triệt để loại bỏ một thiên kiến: thiên kiến cho rằng tuổi già mang lại sự yên tĩnh. Từ thời Cổ đại, người lớn cố gắng có quan niệm lạc quan chủ nghĩa về cuộc sống con người; quy cho những lớp tuổi không phải lớp tuổi của mình những phẩm chất lớp tuổi này không có; sự thơ ngây cho trẻ em, sự thanh thản cho người già. Họ muốn cho phần cuối của cuộc đời con người giải quyết hết mọi sự xung đột giằng xé nó. Vả lại, đó là một ảo ảnh thuận tiện: mặc dù mọi sự đau khổ mà họ biết là người già phải gánh chịu, nó cho phép người ta nghĩ là người già sung sướng, và bỏ mặc người già cho số phận của họ. Thực ra, người già luôn luôn phải lo âu; điều tra của Rorschach cho phép phát hiện nó ở mọi người già, thậm chí ở cả những người cho là không biết tới nó và cho là mình mãn nguyện với cuộc sống. Căn cứ vào phát hiện của Rorschach, năm 1956, ở Mỹ, người ta thiết lập một chân dung điển hình của người già: ''Người già hay nghi kỵ, hay lo lắng... Họ biểu thị một đời sống nội tâm hướng ngã (introvertie), với những màu sắc hư ảo, không thực... Họ tỏ ra khó khăn trong quan hệ với người khác; ít có nhu cầu tình cảm... Cứng đờ, máy móc, bất lực về trí tuệ.” Chúng ta bắt gặp tất cả những nét này ở người già, và thấy chúng xuất hiện như là nhưng câu giải đáp cho những nỗi khó khăn của họ.

Bác sĩ Reverzy, người đã từng chăm sóc nhiều người già, viết trong Lời tựa cuốn Căn phòng lớn của Jacoba Van Velde: Chỉ có các nhà tiểu thuyết, giỏi hay tồi là cho rằng tuổi già có hạnh phúc. Chỉ có một số tuổi già: số phận của người ốm liệt giường trong bệnh viện và số phận của vị phu nhân trên chiếc ghế bành bắt gặp nhau... Nhưng những con người hóa đá đen một nửa này lại giống nhau một cách kỳ lạ những người lớn và những đứa trẻ mà họ vốn là những người lớn ấy, những đứa trẻ ấy... Và thông thường, họ không có giá trị gì hơn. Lòng muốn sống chưa bị dập tắt ở họ. Dục vọng, đam mê, tính khí thất thường vẫn tồn tại. Ở tất cả những người tôi gặp, kinh nghiệm tuổi tác không mang tới cho một người nào sự khôn ngoan hay lòng thanh thản của những bậc ông bà thánh thiện trong sách vở”.

Thực ra, số phận bà mệnh phụ được ưu đãi hơn số phận những người trong nhà thương điên. Điều Reverzy muốn nói là chính cả bà ấy cũng phải lo lắng và sợ hãi. Tác giả nói có lý; nhưng điều tôi không đồng tình, là cách miêu tả quá nghiệt ngã của ông. Vì sao người già phải có giá trị hơn người lớn hay đứa trẻ mà họ vốn là người lớn ấy, đứa trẻ ấy trước kia? Vẫn là con người khi đã bị người ta tước hết tất cả: sức khỏe, trí nhớ, nguồn lực vật chất, uy tín, quyền lực, đã là khó. Cuộc dấu tranh của người già cho những cái đó có những mặt thảm hại hay vô nghĩa: những thói kỳ cục, tính biển lận, thái độ xảo trá có thể làm cho người ta bực tức hay mỉm cười; nhưng thực ra, cuộc đấu tranh là thống thiết. Đó là việc khước từ, không chịu chìm đắm xuống dưới cái nhân văn, trở thành côn trùng, vật dụng bất động người lớn muốn dồn họ vào. Muốn giữ một chút nhân phẩm tối thiểu trong cảnh cùng quẫn, đã là có cái gì đó anh hùng.

***

Một con người sút kém, đấu tranh để vẫn là một con người, một số người già không chấp nhận lối định nghĩa ấy. Jouhandeau khẳng định: “Tuy không còn nhạy cảm với những buổi biểu diễn sân khấu và những buổi hòa nhạc như thanh niên nữa, nhưng người già không vì vậy mà không quan sát những đường chân trời ít khác thường hơn, không nhận ra những sắc thái ít kỳ thú hơn”. Ngày 25 tháng giêng 1931, Gide ghi Nhật ký −. “Tôi hết sức khinh miệt cái thứ khôn ngoan người ta chỉ đạt tới bằng sự lạnh lùng hay chán nản”.

Tuy nhiên, giả thuyết tôi nêu lên ở phần đầu chương này không đáng bác bỏ hoàn toàn: có khi kèm theo sự sa sút của người già là một quá trình làm phong phú thêm và một sự giải phóng. Bernard Show, người rất sợ cái chết và thói lẩm cẩm giữa tuổi 50 và 60, tuyên bố là sau 60 tuổi, bắt đầu “tuổi thơ thứ hai của ông”: ông có một cảm giác tự do, phiêu lưu, vô trách nhiệm êm đềm. Giono cũng nói theo hướng ấy trong một cuộc trả lời phỏng vấn lúc 70 tuổi. Ít lâu trước khi qua đời, Paulhan nói: “Tuổi già thật thú vị: người ta có vô số những tình cảm trước kia cứ tưởng chỉ có trong sách vở”[56].

John Cowper thì ca ngợi tuổi già. Theo ông, lúc ấy, cá nhân tha hồ thực thi “thứ hoạt động thụ động để cơ thể con người hòa làm một với cái Bất động”. Hạnh phúc của tuổi già, là dịch lại gần với cái Bất động. Người ta ngày càng trở nên cô đơn; cái Bất động là cô đơn: “Giữa một người già sưởi nắng mặt trời và một hòn đá cuội được mặt trời sưởi ấm, có một mối quan hệ qua lại khôn tả”. Con người cuối cùng thoát khỏi nhiệm vụ của mình có thể hưởng thú vui trong sự chiêm nghiệm. Powys kể lại lúc nhỏ, ông bắt gặp ông nội ngồi trên tràng kỷ, bất động, nhìn ánh sáng và bóng tối chiều hôm: “Johnny, − người ông bảo − cháu hãy nhớ là ở tuổi ông, ông không thể làm gì khác”. Powys nghĩ là ông cụ phải tạ lỗi là sai lầm. Người già có quyền không hoạt động: cuối cùng, không còn nghĩa vụ! Cuối cùng được yên ổn! Người già rơi ra ngoài vòng pháp luật. Cũng như trẻ con, người già phi đạo đức (amoral) và cái phi-đạo đức ấy mang tới “một thế cân bằng kỳ diệu, một thứ ánh sáng nội tâm”.

Sự thực là Powys đã trải qua tuổi già như qua một thời kỳ phát triển. Ông chưa bao giờ cảm thấy thoải mái trong thời kỳ người lớn; bận rộn những công việc − lên lớp, hội thảo − nặng nề, mất hết những thú vui ông cho là có giá trị: sự trầm ngâm, mơ mộng. Thái độ của ông thường tỏ ra kỳ quặc, ngay đối với cả bạn bè. Theo tuổi tác, những thái độ khác thường ấy trở nên bình thường. Ông có thể hưởng thú vui “không hành động”. Thực ra, từ thời giờ nhàn rỗi của ông, ra đời nhiều cuốn sách đẹp đòi hỏi phải làm việc nhiều. Ông là một trong số những người hiếm hoi mà lúc nghỉ hưu thực hiện được một thiên hướng bị dồn nén cho tới lúc bấy giờ.

Trường hợp của ông là ngoại lệ. Nhưng quả là nói chung, tuổi già có một vài ưu thế. Bị ném ra ngoài lề nhân loại, tức là thoát khỏi những sự ràng buộc, những sự ganh ghét vốn là phần loài người phải gánh chịu; phần lớn người già không được hưởng cơ may ấy, nhưng nó được dành cho một số người và những người này không bỏ qua cơ hội ấy.

Khi mất quy chế xã hội của mình theo nghề nghiệp, cá nhân cảm thấy một cách đau đớn mình không còn là gì nữa hết. Họ bị suy sụp: hoặc, nếu là một người may mắn, thì tìm cách xuất đầu lộ diện: họ khát khao chức vụ, vai trò, tước hàm, vinh dự. Những người điều tra hỏi một nhóm người già, ở những tuổi khác nhau, trong cuộc sống, cái gì đối với họ có giá trị hơn hết. Những người tuổi từ 60 đến 70 nói tới tình thương yêu với người thân, và công việc; những người tuổi 80 trả lời một cách thô bạo: “An”, điều này thực ra cũng đúng với phần lớn những người khác. Những người ở trong khu Victoria Plaza, thỏa mãn với những điều kiện sống ở đây, tuyên bố: “Rốt cuộc! Tôi có thể là bản thân mình! Tôi thôi tuyên bố: “Rốt cuộc! Tôi có thể là bản thân mình! Tôi thôi không còn là vợ Một ai đó, người làm công của Một ai đó: tôi là tôi”. Họ không còn tự xác định mình theo chức năng xã hội của mình nữa: họ cảm thấy mình là những cá nhân, được phép quyết định hành vi của mình, không còn theo những mệnh lệnh nữa, mà là theo sở thích của mình. Họ cũng nói: “Rốt cuộc, tôi có thể làm tất cả những gì tôi muốn làm!” Những người ở trong Cư xá Mặt trời mà tôi đã có dịp nói tới, không có một hoạt động văn hóa nào và cũng không có một hoạt động nào mà người ta gọi là mang tính chất xây dựng: như vậy là vì − theo lời một nhà quan sát từng chăm sóc họ từ khi thành lập cộng đồng − họ không cảm thấy bắt buộc phải có những hoạt động ấy nữa. Trước kia, thì áp lực xã hội cưỡng ép họ; lúc ấy, họ giả vờ quan tâm tới chúng; nay thì họ thật sự chính là bản thân họ rồi.

Đối với phụ nữ nói riêng, tuổi già là một sự giải thoát: suốt cả đời phục tùng chồng, tận tụy với con, cuối cùng, họ có thể quan tâm tới bản thân mình. Sự phản kháng của một bà già chống lại những sự ràng buộc và cấm kỵ từng ức hiếp bà cho tới lúc bấy giờ, đó là chủ đề của Brecht trong Một bà già thiếu phẩm cách đã được dựng thành phim. Nhân vật, một bà góa 72 tuổi, cầm nhà đi giữa sự phẫn nộ của gia đình, và lao vào mọi thú vui bà thèm khát: dạo chơi bằng xe ngựa, uống vang đỏ, xem chiếu bóng, đi ngủ muộn, dậy trưa. Bà không còn tôn trọng những điều cấm kỵ của xã hội nữa: giao du với một người thợ giày ở tầng lớp thấp hơn tầng lớp của bà. Lý tưởng về phẩm giá bị áp đặt cho tới lúc bấy giờ, giờ đây, bà ta giẫm xuống dưới chân.

Tự do khiến người ta e sợ, nên đôi khi, bị người ta chối từ. Sau khi Gide nhận giải Nobel, Sartre bảo ông: “Thôi! Giờ đây, ông không còn gì để được, để mất nữa: ông tha hồ tự do hành động, nói năng theo ý muốn. − Ồ tự do, tự do...” − Gide đáp, giọng ngờ vực − Và không phải trong những năm cuối đời, ông mới viết những cuốn sách khiêu khích nhất. Nhưng có những người khác, lúc về già, thoát ra khỏi mối quan tâm đối với dư luận. Chẳng hạn. Mauriac viết trong Lôc-nôt ngày 28 tháng bảy 1953: “Đây là cái lợi của tuổi già lão: người ta đã được biết đến, được bộc lộ từ lâu, nên ý kiến dù sai, dù đúng, vẫn y nguyên, không làm thay đổi gì hết trong đầu óc người ta”. Thời trẻ, ông không hề làm gì di lụy đến bản thân một cách công khai. Cuộc xâm lược Ethiopie của bọn phát xít, cuộc nội chiến ở Tây Ban Nha chỉ khiến ông thốt lên “một tiếng kêu nhỏ” − theo chính lời ông nói − Thời kỳ đất nước bị chiếm đóng, ông viết quyển Cuốn Vở đen. Sau đó, ông “ngủ lại”. Sau giải Nobel − ông nhận vào ngày xảy ra những vụ tàn sát ở Casablanca -, tôi − theo lời ông viết − “được thức tỉnh khỏi trạng thái uể oải, quyết tâm chịu liên lụy một lần nữa, và sau vụ tàn sát ở Casablanca, tấn thảm kịch ở Marôc khiến tôi tiếp xúc trở lại với những người Thiên chúa giáo trẻ tuổi: tôi lại trở thành anh chàng Mauriac trong Đường cày năm 1904, chàng Mauriac của người Basque và của cuộc chiến tranh Tây Ban Nha: tờ Nước Pháp Magrep (France-Maghreb) ra đời. Ở một đoạn khác khi trở lại thời kỳ này, ông viết: “Từ nay, tôi nhập cuộc”. Ông phản đối, trong các bài báo những cuộc tra tấn ở Angiêri và dự các cuộc biểu tình. Năm 1958, do khâm phục de Gaulle và có thể do mệt mỏi, ông thôi không tham gia đấu tranh nữa.

Tự do và táo bạo trong các bài viết, Voltaire sống thận trọng, thường như hai mặt. Chỉ về già ông mới tích cực tham gia đấu tranh chống tàn bạo và bất công. 66 tuổi khi nghe phong thanh vụ Calas, ông làm hết sức mình để nắm được tình hình. Ông đi đó đây để gặp những người có thể cung cấp tin tức, ông hỏi những người trong gia đình. Sau khi nắm chắc sự việc, ông hành động với những người quen thuộc. Năm 1762, ở tuổi 68, ông công bố một văn bản làm xôn xao dư luận và cuối cùng buộc tòa án hủy án. Ông chịu mọi phí tổn của thủ tục tố tụng. Ba năm sau, ông đứng về phía hai vợ chồng Sirven, bị tố cáo ném con gái xuống giếng vì con gái muốn cải giáo; nhưng thực ra, cô gái bị điên và đây là một vụ tự sát. Hai vợ chồng bỏ trốn, để lại toàn bộ tài sản và bị hành hình theo kiểu hình nộm (exécuté en effigie). Volgaire đấu tranh cho tới tận 1771 để phục quyền cho họ. Sau khi kỵ sĩ de la Barre bị hành quyết, năm 1766, ông trải qua những ngày bị khủng bố và ẩn trốn ở Clèves. Nhưng ông chiến thắng, ông can thiệp vào nhiều vụ khác. Trong vụ Montbailli, hai vợ chồng bị tố cáo giết cha; người chồng bị hành quyết; người vợ mang thai được tạm thời hoãn thi hành án, và trong thời kỳ bà bị giam, Voltaire đã chứng minh được là họ vô tội.

Ở một số người già, có một cái gì đó bất khả khuất phục và thậm chí anh hùng: với thái độ thờ ơ, họ có thể hy sinh một cuộc đời họ không thiết tha nữa. Malherbes 72 tuổi năm 1792 khi ông bênh vực Louis XVI: “Trong vụ án, không có gì ngăn nổi ông nói “nhà Vua”, và (khi nói với Louis XVI), xưng hô “Hoàng thượng” − cái gì khiến ông táo bạo như vậy? − một đại biểu hội nghị Quốc ước (conventionnel) hỏi ông −. Sự khinh miệt cuộc sống[57]”. Bị bắt vào tháng mười 1793, ông không chịu tự bênh vực cho mình và bình tĩnh bước tới máy chém, sau khi cẩn thận lên giây chiếc đồng hồ quả quýt. Tuy không tới mức hy sinh thân mình nhưng có những người khác sẵn sàng hy sinh thanh danh, sự nghiệp. Chẳng hạn, bác sĩ Spock, thầy thuốc nhi khoa Hoa kỳ nổi tiếng, khi bị tố cáo là đấu tranh chống lại cuộc chiến tranh ở Việt Nam, đã tuyên bố năm 1968 − lúc ông 80 tuổi: “Ở tuổi tôi, vì sao tôi lại không dám biểu tình bên cạnh Stokely Carmichael?”

Đối với những người suốt đời từng biết mạo hiểm, thì trong những năm cuối đời, sự táo bạo của họ có thể chói lọi một cách đặc biệt. Russell vốn luôn luôn “cứng cổ” và dũng cảm, nhưng chưa bao giờ tỏ ra “cứng cổ” và dũng cảm như năm 1961, lúc 89 tuổi; là thành viên Ủy ban chống vũ khí hạt nhân, ông kêu gọi quần chúng tham gia một cuộc biểu tình không dùng bạo lực, và mặc dù cảnh sát ngăn cấm, ông ngồi xuống đất giữa những người khác: vì tên, tuổi ông, hành vi của ông có một tiếng vang khiến ông không thể được miễn trừng phạt, và quả thật, ông bị bảy ngày tù giam. Hội nghị bầu giáo hoàng đã quan niệm sai lầm về tuổi già khi chọn hồng y giáo chủ Roncalli làm giáo hoàng, nghĩ rằng ông vô hại. Ông này đã làm tất cả những gì ông cho là phải làm, không để bất kỳ cái gì hăm dọa mình. Chức giáo hoàng tạo cho ông vô số khả năng và ông khai thác chúng. Ba tháng sau khi được bầu, dưới danh hiệu Jean XXIII, ông tiến hành cải cách Giáo hội, trong lúc không hỏi ý kiến ai hết, tiêu diệt hết sức mạnh mẽ mọi sự đối lập, và triệu tập một cuộc hội nghị giám mục mà phần lớn các công việc đều do ông gợi ý; tuy bị gián đoạn, những công việc này bắt đầu gây nên một sự đảo lộn ngày một trở nên nghiêm trọng. Một ông già cơ thể mảnh khảnh nhưng sôi sục một niềm đam mê táo bạo như vậy, quá là một cảnh tượng làm người ta xúc động. Tám mươi tuổi, Émile Kahn, chủ tịch Hội Nhân quyền, hầu như đứng không vững khi ra làm chứng trong vụ án Ben Saddok. Trong lúc đọc một bức thư của người con trai tố cáo những vụ hành hạ các chiến sĩ Mặt trận Dân tộc giải phóng ở Angiêri, ông tố cáo chính phủ và quân đội với một thái độ dữ dội mà nhiều nhân chứng trẻ hơn có thể phải ao ước.

Trên bình diện trí tuệ, tuổi già cũng có thể mang tính chất giải phóng: nó giải thoát khỏi ảo ảnh. Kèm theo sự sáng suốt tuổi già mang lại, là một hiện tượng tỉnh mộng thường khá chua xót. Trong tuổi trẻ thơ và thanh niên, cuộc sống diễn ra như một sự tăng tiến; trong những trường hợp thuận lợi − khi người ta tiến triển trong nghề nghiệp, khi việc giáo dục con cái mang tới những niềm vui, khi mức sống được nâng lên, khi tri thức phong phú thêm − ý nghĩ tăng tiến vẫn tiếp tục ở lứa tuổi trưởng thành. Bỗng nhiên, người ta nhận ra mình không còn đi tới đâu nữa, trừ phi tới... Nấm mồ. Người ta đã leo lên tận đỉnh, và đó là điểm xuất phát của một trận té ngã. Yeats nói: “Cuộc sống là một sự chuẩn bị lâu dài cho một cái gì đó chẳng tới bao giờ”. Có một lúc người ta biết mình không còn chuẩn bị cho gì nữa hết, và người ta hiểu mình đã mắc lừa trong lúc tưởng mình bước tới một cái đích. Một sự phát hiện như vậy khiến người ta không còn muốn sống nữa. Schopenhauer tuyên bố: “Không còn những ảo ảnh làm cho cuộc đời thú vị và kích thích người ta hoạt động nữa”. Lúc già, Tolstoï viết một cách chua chát hơn: “Người ta chỉ có thể sống khi say sưa cuộc sống; hễ niềm say mê tan biến, là người ta nhận thấy mọi thứ chỉ là gian trá, một sự gian trá, ngu ngốc”.

Thật vậy, nếu tất thảy đều là hư ảo hay gian trá, thì chỉ còn chờ chết. Nhưng thừa nhận cuộc sống không hàm chứa bản thân tính mục đích của nó, không có nghĩa là nó không thể tự tạo cho mình những mục đích. Có những hoạt động phục vụ con người, và giữa con người với con người, có những mối quan hệ trong đó họ đến với nhau trong chân lý. Những hoạt động những mối quan hệ không bị tha hóa, huyền thoại hóa này sẽ tồn tại một khi quét sạch ảo ảnh. Người ta có thể tiếp tục mong mỏi giao tiếp với người khác bằng sáng tác, kể cả khi những hình ảnh về sự nổi tiếng buổi thanh xuân đã tan biến. Theo một nghịch lý kỳ lạ, thông thường chính vào lúc nghi ngờ sự nghiệp của mình vì tuổi tác, người già đưa sự nghiệp ấy lên tuyệt đỉnh của sự hoàn thiện. Tình hình là như vậy đối với Rembrandt, Michel-Ange, Verdi, Monet. Có khi có thể chính bản thân những nỗi ngờ vực ấy góp phần làm cho sự nghiệp thêm phong phú. Cũng có khi đó là một sự trùng hợp: tuổi tác mang tới sự tự chủ và tự do trong lúc vẫn thiên về sự phủ nhận. Hành động, trong lúc xác định rõ hành động của mình, là đạt tới sự đích thực; sự đích thực khó đạt tới hơn là sự dối trá, nhưng một khi đã đạt được, người ta chỉ có thể mừng rỡ. Đó là điều có giá trị nhất mà tuổi tác mang lại, nó quét sạch mọi sự tôn sùng và ảo ảnh.

Các bạn có thể không đồng tình với tôi và cho rằng những sự tôn sùng và ảo ảnh ấy, người ta có thể loại trừ sớm hơn. Nhưng như tôi, chẳng hạn, từ lâu, tôi đã chấp nhận quan niệm cho rằng đối với con người, việc tìm kiếm cái thực thể là phí công vô ích: không bao giờ cái cho-nó (pour-soi) được thực hiện như cái tự-nó (en-soi). Nhưng, nếu như dự kiến không phải là biết, thì biết cũng không phải là cảm nhận. Mọi chân lý phải trở thành sự thật. Chân lý về cuộc sống con người chỉ được thể hiện khi kết thúc quá trình tiến triển của chính chúng ta.

Quyền tự do, sự sáng suốt chẳng giúp ích được bao nhiêu nếu không một mục đích nào đòi hỏi chúng ta nữa: chúng có giá trị lớn nếu chúng ta còn ôm ấp những dự kiến. Còn hơn cả sức khỏe, cơ may lớn nhất đối với người già, là ở chỗ họ cho cuộc đời này còn bao hàm những mục đích. Năng động, hữu ích, họ thoát khỏi âu sầu và suy sụt. Thời gian họ sống vẫn là của họ, và những thái độ phòng thủ hay tấn công thường đặc trưng cho tuổi già, không đặt ra đối với họ. Tuổi già của họ có thể nói là trôi qua lặng lẽ. Điều đó giả định là trong tuổi già, người đó xông vào những hoạt động thách thức thời gian. Trong xã hội bóc lột của chúng ta, khả năng ấy bị loại trừ đối với tuyệt đại đa số người ta.

***

Trên kia, tôi đã nói là bệnh thần kinh xảy ra ở người già nhiều hơn so với mọi nhóm tuổi khác[58]. Nhưng cho tới cuối thế kỷ XIX, chúng rất được ít biết tới, người ta đều thâu tóm chúng vào một loại hình duy nhất: sự sa sút trí tuệ ở tuổi già. Wille, thầy thuốc Thụy Sĩ, là người mở ra một kỷ nguyên mới vào năm 1873: theo sau công trình nghiên cứu của ông về vấn đề này có nhiều công trình khác. Năm 1895, họp ở Bordeaux một đại hội về chứng loạn tâm thần của người già. Từ ấy, có nhiều công trình về chứng loạn thần kinh và loạn tâm thần. Nhưng vì tuổi già là một “hiện tượng bất bình thường một cách bình thường” (anomalie normale), nên thường khó có thể vạch ranh giới giữa hiện tượng rối loạn tâm thần thường gắn liền với hiện tượng lão hóa, và những trường hợp rối loạn mang tính chất bệnh lý. Một số hiện tượng thay đổi tính khí và hành vi tưởng chừng do hoàn cảnh gây ra, nhưng thực ra là những tiên triệu của bệnh tật; một số những sự thay đổi khác tưởng chừng do rối loạn thần kinh thì lại do hoàn cảnh gây nên. Dẫu sao thì cũng có nhiều trường hợp thực sự mang tính chất bệnh lý. Mọi người già đều yếu đuối về thể chất; họ bị thua thiệt về mặt xã hội, kéo theo những hệ quả về trạng thái tinh thần, hoặc trực tiếp, hoặc do quá trình suy thoái của cơ thể gây nên; hoàn cảnh sống, điều kiện giới tính của họ thuận lợi cho sự phát triển các chứng loạn thần kinh và loạn tâm thần.

Một người trở thành một bệnh nhân loạn thần kinh khi “không thể tìm thấy trong việc đồng nhất hóa bản thân nhân vật mình đóng, những mối quan hệ tốt với người khác và một thế cân bằng nội tâm mỹ mãn[59]”. Lúc đó, người ấy có những triệu chứng mà thực ra là thái độ chống lại một tình thế không thể chịu nổi. Nhiều thầy thuốc tâm thần nhấn mạnh tình trạng “sút kém của sự đồng nhất hóa” này thường chế ngự nhân cách người bị rối loạn thần kinh. Thế và một trong những khó khăn lớn của người già, chính là việc giữ được ý thức về hình tích (identite) của mình. Chỉ riêng sự kiện biết mình già cũng có thể biến đổi họ thành một người khác mà họ không thể nhận thức được cuộc sống cho bản thân mình. Mặt khác, họ không còn vai trò xã hội, không còn tự xác định được mình bằng bất kỳ cái gì nữa hết, không còn biết mình là ai nữa. Khi không khắc phục nổi “cơn khủng hoảng đồng nhất hóa” − thường xảy ra − thì người già rơi vào tình trạng hoang mang.

Một số thầy thuốc lão khoa − trong đó có bác sĩ Blajan-Marcus và bác sĩ Pequignot − cho rằng chứng loạn thần kinh ở người già bao giờ cũng có cội nguồn trong tuổi ấu thơ và tuổi thanh niên. Chứng loạn thần kinh không tác động tới toàn bộ nhân cách của chủ thể. Người ta nói tới chứng loạn thâm thần khi nhân cách bị tổn thương một cách tổng quát và mang một cấu trúc mới. Chứng loạn tâm thần phổ biến nhất ở người già là trạng thái u sầu vì suy sụt (mélancolie d’involution). Nó chủ yếu đụng tới phụ nữ, và rất đặc trưng cho sự già lão vì người bị bệnh, trong đời sống tinh thần trước kia không có một tai biến bệnh lý nào. Chúng ta dễ hiểu vì sao tuổi già là lớp tuổi dễ bị mắc bệnh này nếu xem xét thế nào là hiện tượng u sầu một cách khái quát.

Đó là một “trạng thái suy sụt dữ dội, với một cảm giác đau đớn về tinh thần và được đặc trưng bởi hiện tượng các chức năng tâm lý và vận động tâm thần (fonctions psychomotrices) bị ức chế”. Freud so sánh u sầu với tang tóc. Tuy không mất một ai hết, nhưng người u sầu có thái độ như thể mất một thứ gì đó; họ than phiền bị để mất cái tôi của họ; họ bảo: tôi không là gì hết, tôi không đi được tới đâu hết. Minkowski và những người khác nữa cho rằng sự mất mát ấy kéo theo một cảm giác bị giảm giá xót xa, và do đó, người ta đi tới chỗ co mình lại vào quá khứ. Minkowski còn cho rằng u sầu là một “căn bệnh của thời đại”. Tương lai bị ngăn chặn, người ta không còn có đà vươn tới nữa và chỉ thấy trong đó một viễn cảnh chết chóc. Hiện tại, người đó chỉ thấy bất lực, cảm thấy mình sống trong hư vô, hết sức buồn bã. Có người cho đó là “một thảo nguyên mênh mông, không bắt đầu và cũng không kết thúc, và không có gì đến làm mất đi cảnh đơn điệu”. “Người ta hóa đá” giữa một vũ trụ bị tàn phá, trong đó không còn có gì đụng tới mình, khiến mình quan tâm. Người ta thôi không sống nữa. Cái hư vô của hiện tại khiến người ta trở thành nô lệ con người mình trong quá khứ: họ đành chịu cái định mệnh ấy. Họ lo âu vì phải chịu gánh nặng của quá khứ: họ lo cho tươmg lai vì những gì mình đã làm trước kia. Họ không thể can thiệp để loại trừ những hệ quả của chúng. Họ đành chịu cảnh thụ động.

Lối miêu tả con người u sầu này phù hợp với phần lớn người già: cái tôi bị đánh mất, bị đánh giá thấp, tương lai bị ngáng trở, sầu não, bất lực. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi thấy người già thường u sầu.

Tuy nhiên, không phải tất cả mọi người già đều u sầu, và muốn cá nhân này hay cá nhân nọ trở nên u sầu, thì phải có những hoàn cảnh đặc biệt. Nỗi u sầu vì suy sụt thường bắt đầu lộ ra trong trường hợp xúc cảm: tang tóc, chia ly, chuyển dịch; hay xảy tới trong một hoàn cảnh mà cảnh già lão khiến cuộc sống khó khăn. Những dấu hiệu tiên báo là u sầu, chán ngán, suy nhược, bệnh tưởng, hối hận, cảm giác phạm tội tình dục.

Người bệnh có những triệu chứng giống những người u sầu trẻ tuổi hơn. Chứng rối loạn tâm thần có thể mang nhiều dạng khác nhau: đơn giản, sững sờ, lo âu hay hoang tưởng. Trong tất cả những trường hợp ấy, thêm vào những nét này, là một nét tôi vừa miêu tả trên đây: là cảm giác phạm tội. Theo Freud, người bệnh tìm thấy lại tính hung hăng chống lại cái tôi mà họ không nắm bắt được. Tôi có nói là thông thường, một cảm giác như vậy chỉ ít được gặp ở người già; nhưng cần phải thấy rõ ở đây nó mang hình thức nào: chủ thể, trong hiện tại, không tự tố cáo mình một thiếu sót hay lỗi lầm mà người đó có thể phải chịu trách nhiệm. Tội lỗi của họ đã xảy ra, do một định mệnh thuộc về quá khứ mà họ bất lực đối với nó. Đó là một sự tàn bạo của số phận.

Trong dạng u sầu “sững sờ” (mélancolie “stuporeuse”), người bệnh im lìm, không nói. Nếu nói đúng theo nghĩa đen thì họ không sống nữa. Sự tê liệt này thường xảy ra ở người già: khi đã có một thái độ, thì họ giữ nó vì không biết cách sửa đổi; nếu thoát khỏi sự xơ cứng ấy, ít nhất họ cũng cầm tù mình một cách chặt chẽ trong những thói quen; họ khước từ cái mới nhỏ nhặt nhất, mọi cứ chỉ của họ đều rập khuôn, họ lặp đi lặp lại chúng một cách vô tận. Đôi khi họ hoàn toàn im lặng; đôi khi bất giác phát ra những từ hoàn toàn vô nghĩa. Họ không còn một hoạt động nào nữa hết. Theo các nhà tâm phân học, hiện tượng thoái lùi ấy có thể có ý đồ; nó thể hiện một dục vọng không tự giác. Nhưng phần lớn các nhà tâm phân học cho hiện tượng thoái lùi là bị động hơn chủ động; nó phụ thuộc vào những cơ cấu bệnh học tâm thần (structures psychopathologiques) được xác định một cách hữu cơ. Những rối loạn thiếu hụt của quá trình già lão dẫn tới hiện tượng tự đánh giá thấp mình mà chủ thể phản ứng lại bằng cách ngừng sống.

Thay vì một sự chối từ thụ động, thái độ tự vệ của một số người u sầu là một sự náo động lo lắng. Người bệnh bị xáo động vế tinh thần, phát triển những ý nghĩ bi quan, trở đi trở lại những đề tài phủ định: thế giới không tồn tại nữa; bản thân họ cũng không còn nữa. Thông thường, sự lo âu này mang hình thức bệnh tưởng: hơn một nửa số người bệnh tưởng được điều trị trong bệnh viện, tuổi trên 60 và phần lớn là phụ nữ. Họ lo lắng về cơ thể hay về một phần cơ thể mà họ nghĩ là nhiễm bệnh. Một số sống trong trạng thái thường xuyên hoảng sợ, thể hiện qua rối loạn hô hấp, buồn nôn hay ỉa chảy. Trạng thái bồn chồn có khi lên tới cực điểm: người bệnh lăn lóc trên đất và la hét. Nỗi u sầu ở người già thỉnh thoảng thể hiện dưới những dạng dữ dội: lên cơn sốt, bỏ ăn hay không hấp thụ được thức ăn nữa, và tình trạng mất dinh dưỡng này có thể dẫn tới cái chết.

Tất cả những người bị chứng u sầu đều có ý muốn chết. Vì cái chết là viễn cảnh duy nhất cho tương lai nên họ mong muốn nó đến càng sớm càng tốt. Nhiều người không cưỡng lại nổi ý muốn tự sát.

Người ta quan sát thấy ở người u sầu những rối loạn về cơ thể: rối loạn tiêu hóa, tim − mạch, thần kinh thực vật. Ở những người có thể đưa vào các điều tra, người ta không nhận thấy có suy sút rõ rệt về tinh thần; nhưng vì trạng thái bồn chồn hay phủ định (négativisme), rất khó có thể tính toán khả năng trí tuệ của họ.

Người ta gặp nhiều người u sầu trong các nhà dưỡng lão: họ bị ứng xử như những đồ vật và trong thực tiễn bị cắt đứt với thế giới; họ có cảm giác dữ dội về cái hư vô của mình.

Đôi khi cơn bệnh chỉ kéo dài sáu, bảy tháng; nhưng phần lớn thời gian, bệnh tái phát. Và thỉnh thoảng “chứng u sầu” trở nên xấu thêm. Tình trạng lo âu hay hoang tưởng trở thành vĩnh viễn. Hoặc xảy ra hiện tượng sa sút về trí tuệ, gắn liền với hiện tượng chấm dứt cuộc sống tâm thần.

Trạng thái hưng cảm (état maniaque), tạo nên sự chống đỡ đối với hiện tượng suy sụt vì u sầu, hiếm thấy ở người già. Trái lại, người ta bắt gặp ở người già khá nhiều trường hợp rối loạn tâm thần hoang tưởng mạn tính. Paranoia (paranoia) phát triển khi các mối quan hệ hiện thực giữa cái tôi với thế giới bị rối loạn. Khi thì cái tôi phát triển tới mức thu hút toàn bộ hiện thực, trong lúc thế giới trở nên mềm dẻo và không còn một sức cưỡng lại nào nữa. Trái lại, khi thì cái tôi co lại, bị thế giới đè bẹp, chủ thể trải qua “hoang tưởng nhỏ bé lại” (délire de petitesse), cảm thấy mình phạm tội và không đáng sống. Đôi khi hoang tưởng là một thứ trung gian giữa hai thái cực này: cái tôi vẫn là, như trong trường hợp thứ nhất, trung tâm của vũ trụ trong chừng mực vũ trụ tố cáo và trừng phạt nó một cách quá đáng về những lỗi lầm nó có thể phạm phải: đó là hoang tưởng bị truy hại (délire de persécution). Ở người già, quan hệ giữa cái tôi − mà ít nhiều họ đã đánh mất − với một thế giới không còn chịu ảnh hưởng của họ nữa, bị rối loạn một cách nghiêm trọng. Paranoia sẵn sàng chờ đón họ.

Krapelin miêu tả một trường hợp hoang tưởng bị thiệt hại vì lão suy (délire de préjudice sénile) mà ông cho là phát triển chủ yếu ở phụ nữ. Đó là hoang tưởng bị truy hại, phát sinh từ trạng thái nghi kỵ và bực dọc thường gặp ở nhiều người già. Người bệnh than phiền về những thiệt thòi họ phải chịu vì sức khỏe: họ có những cơn khó chịu do ăn uống; họ lên án những người giao hàng hay nghĩ là bị người thân đầu độc. Cũng như một số người bị chứng ictêri, họ than phiền “não bị khô”, “bộ xương bị loãng”. Họ cũng nghĩ là bị tước đoạt tài sản: bị người ta lấy trộm đồ đạc, phá ổ khóa, di chuyển đồ gỗ; phát hiện trong phòng ngủ dấu chân, dấu tay. Họ nghi ngờ người bạn đời lừa dối mình, ở họ, ý nghĩ hoang tưởng không thể tổ chức thành hệ thống, chúng không ổn định nên không dẫn tới tình trạng điên loạn. Nhưng trạng thái của họ bao hàm sự suy yếu năng lực phán đoán và khả năng rất dễ cáu gắt.

Trên nền một cơ cấu giảm suy paranoia (constitution hypoparanoiaque) − tính nhạy cảm, nghi kỵ, bướng bỉnh, ghen tuông, kiêu ngạo, dễ cáu kỉnh − người già phát triển những ý nghĩ hoang tưởng, tuy không thể tạo thành hệ thống và không dẫn tới điên loạn, nhưng tách họ ra khỏi hiện thực. Thông thường đi theo những ý tưởng ấy là những hiện tượng rối loạn ảo giác (trouble hallucinatoire). Chúng thường xuất hiện ở phụ nữ và dễ xảy ra vì thính giác và thị giác sút kém. Thỉnh thoáng chủ thể bị chứng hoang tưởng tự đại (mégalomanie): tưởng tượng mình có những năng lực kỳ lạ, nghĩ là thanh niên âm mưu với nhau để ngăn cản không cho họ thể hiện ra những năng lực ấy. Nhưng thông thường nhất, là trạng thái hoang tường bị truy hại với nhiều lối lý giải. Những chủ đề chủ yếu là những chủ đề do Krapelin chỉ ra: chủ thể cảm thấy bị tổn thương về sức khỏe, về tài sản; bị lòng ghen tuông giày vò. Thông thường, quãng tuổi 70 − 80 chủ thể thay đổi khí chất và tính tình. Trí nhớ, khả năng chú ý, óc phán đoán suy giảm. Họ trở thành ghét người, càu nhàu, nghi kỵ.

Bệnh tâm thần của người già mà người ta vốn biết từ lâu − tới mức dưới cái tên gọi ấy, người ta gộp vào tất cả những thứ bệnh khác − là hiện tượng sa sút trí tuệ bị già lão. Những năm gần đây, nó tăng lên nhiều do số người già ngày một nhiều. Nó xảy ra chủ yếu đối với phụ nữ. Về mặt xã hội, nó trở nên rất quan trọng và đặt ra những vấn đề khó khăn do sự tan vỡ gia đình kéo theo việc nhập viện của người bệnh. Điều kiện sống có ảnh hưởng lớn đối với sự xuất hiện và phát triển hiện tượng sa sút trí tuệ vì chúng kìm hãm hay, trái lại, thúc đẩy quá trình thu teo của cơ thể. Về sinh lý học, não của người sa sút trí tuệ vì già lão bị teo đi, trọng lượng giảm nhiều. Người ta cũng quan sát thấy quá trình thu theo của các nơrôn, những sự thương tổn gian bào (lésions intercellulaires).

Về mặt tâm thần, hiện tượng sa sút trí tuệ có thể xuất hiện theo nhiều cách. Thông thường, lúc đầu hiện tượng xảy ra âm ỉ; trí nhớ sút kém dần và có hiện tượng sa sút trí tuệ ngày một thêm nghiêm trọng. Trong những trường hợp khác, bệnh bắt đầu bằng một giai đoạn kịch phát; trạng thái bồn chồn, lầm lẫn về tâm thần, những ý nghĩ hoang tưởng thuộc loại chúng tôi vừa miêu tả trên đây. Hoặc người bệnh biểu lộ một hội chứng suy sụt.

Về sau, người ta quan sát thấy một sự rối loạn trong hành vi xã hội; người bệnh có những hoạt động lộn xộn, ngông cuồng, những hành vi phi lý có thể nguy hiểm: không đóng bình gaz, ném vào bất kỳ đâu một que diêm cháy dở. Tuy nhiên, ở một vài lĩnh vực, một tập hợp hành vi tự động có thể giúp người đó tỏ ra bị thương tổn hơn, chứ không phải như tỏ ra bề ngoài. Có những người ngủ gà ngủ gật suốt ngày. Những người khác thì ăn vô độ. Phần lớn khó ngủ và bồn chồn.

Một nét chung cho tất cả mọi người, là mất dần trí nhớ, xảy ra chứng quên về trước (amnésie rétrograde), gần giống như hiện tượng Ribot miêu tả: chủ thể không còn chú ý tới hiện tại, và các kỷ niệm bị phá hủy trong lúc đi từ cái bất định đến cái ổn định, từ cái lộn xộn đến cái có tổ chức, từ cái mới đến cái cũ. Sự thiếu vắng thái độ chăm chú và sự lãng quên dẫn tới hiện tượng mất phương hướng về thời gian, không gian: chủ thể không biết mình sống ở đâu, vào lúc nào. Hiện tượng này thường dẫn tới những buổi đi lang thang do quên lãng[60], vì người bệnh không thể biết mình hiện ở đâu và, do vậy, không nắm được đường đi của mình. Người bệnh rơi vào tình trạng không nắm được thời gian mình hiện đang sống, mà Minkowski nhấn mạnh. Vì không có một quá khứ, họ chỉ sống trong hiện tại, nhưng là một hiện tại mà họ nắm bắt trong một tính khái quát phi − thời gian; không bao giờ họ thấy có cái gì mới hết. Một nữ bệnh nhân nói với một thấy thuốc gặp lần thứ hai: “Tôi biết ông từ rất lâu, tôi nhận ra ông ngay lập tức”. Người bệnh sẵn sàng ngay lập tức tổ chức hiện tại theo mô hình một quá khứ chưa từng bao giờ tồn tại. Một nữ bệnh nhân khác tiếp đón bác sĩ đến khám bệnh cho trong căn buồng ở nhà dưỡng lão, bằng cách nói với ông bằng một giọng rất lịch sự: “Tôi lấy làm buồn: giá được biết ông tới thăm, tôi đã chuẩn bị một bữa ăn trưa”, như thể bà ta có thói quen mời ông dùng bữa. Vì không có kỷ niệm đích thực, người bệnh bịa ra một tiền sự trực tiếp đối với hiện tại, một tiền sự không có một chút hiện thực nào. Có thể nói là đứng trước tình hình trống rỗng của ký ức, họ cần khẳng định tính liên tục của thời gian; họ “vừa mới” làm điều này, điều nọ; con trai họ “vừa mới” đến thăm họ; bác sĩ “vừa mới” nói với họ v.v..

Chứng quên liên quan tới ngôn ngữ: người bệnh lúc đầu quên tên riêng, rồi những từ trừu tượng, rồi đến những từ cụ thể. Cũng như trong nhiều trường hợp chứng mất ngôn ngữ (aphasie), các hoạt động thực tiễn đều bị nhiễu loạn. Sự chú ý bị suy yếu, tri giác trở nên mơ hồ, kéo theo những nhận biết nhầm lẫn. Trong cuộc sống cá nhân, chủ thể thiếu óc phán đoán, có những phản ứng nhầm lẫn hay không được kiểm soát. Nhưng có thể có những suy nghĩ thỏa đáng về người khác và về thế giới nói chung.

Những rối loạn về tính nết là quan trọng, người bệnh cáu giận, đả kích. Họ giữ chặt của cải, nói lẩn thẩn, nhắc đi nhắc lại những lời than phiền hàng tiếng đồng hồ. Nói chung, họ không nhận biết tình trạng của mình. Tuy nhiên, một vài người bệnh thỉnh thoảng có ý thức về cái đó: lúc ấy, họ buồn và khóc.

Tình trạng càng xấu đi, thì người bệnh càng có những phản ứng không thích hợp. Họ nhượng bộ mọi sự xung động của mình, và đặc biệt là trên lĩnh vực tình dục. Dục vọng không còn được kiểm soát, dẫn tới những hành vi thuộc phạm vi pháp y. Tuy nhiên, về phương diện sinh lý học, sức khỏe của họ vẫn có thể khá tốt.

Quá trình diễn biến có thể kéo dài vài tháng hay vài năm; có thể bị ngắt quãng bởi những giai đoạn tương tự những hiện tượng buổi đầu: bồn chồn, lẫn lộn, hoang tưởng. Nó dẫn tới sự sa sút trí tuệ và hiện tượng hao mòn (cachexie) kéo theo cái chết.

Hiện tượng sa sút trí tuệ đích thực thường gắn liền với một cơn vật ngập máu (ictus apoplectique) gây nên những tổn thất nghiêm trọng. Nó cũng có thể bắt đầu bằng trạng thái suy sụt hay lẫn lộn. Những hiện tượng rối loạn về trí nhớ xảy ra nghiêm trọng: chứng quên (amnésie), chứng loạn trí nhớ (dysmnésie), những sự nhầm lẫn thô bạo mà đôi khi người bệnh nhận thức ra. Khả năng chú ý suy giảm; liên hội ý tưởng nghèo nàn, trí tưởng tượng cằn cỗi, đời sống tinh thần rất hạn chế và đơn điệu. Một nét nổi bật là hiện tượng không kiềm chế được cảm xúc: người bệnh cười, khóc một cách đột ngột. Nếu căn cứ vào các điều tra thì thấy sự suy giảm về trí tuệ của họ không đến mức trầm trọng như người ta thường nghĩ: trí tuệ của họ bị mờ đi và không sử dụng được, chứ không phải bị tàn phá.

Cần nói thêm là một số rối loạn cơ thể bắt gặp ngoài hiện tượng già lão cũng có thể xảy ra ở người già. Có những trường hợp bị liệt toàn thân xuất hiện sau tuổi 60 do bệnh giang mai gây nên. Nhiễm độc não, bệnh phù, khối u trong não có thể kéo theo hoang tưởng và ảo giác: đôi khi có thể điều trị khỏi bệnh. Một số bệnh tâm thần, phụ thuộc, không phải vào não, mà vào những cơ quan khác, đặc biệt là hệ thần kinh và các tuyến nội tiết.

Chứng loạn thần kinh thường được chữa khỏi bằng phương pháp điều trị dựa vào tâm phân học. Người già sẵn sàng chịu điều trị và thích đắm mình vào quá khứ. Họ ít cưỡng lại kỷ niệm hơn so với người trẻ. Thậm chí những sự kiện đau buồn, họ cũng chấp nhận dễ dàng hơn: họ chấp nhận hiện thực mà cho tới lúc bấy giờ người ta lẩn tránh. Nhiều hiện tượng rối loạn được điều trị có hiệu quả bằng cách sử dụng thuốc hóa chất.

Ngày nay, người ta nghĩ rằng có thể tránh phần lớn những sự rối loạn ấy nếu đời sống xã hội của người già bớt cực khổ. Bastide[61] viết: “Chúng ta có thể tự hỏi trạng thái lão suy (sénilité) có phải là một hệ quả của quá trình già lão (sénescence) hay là một sản phẩm nhân tạo của xã hội loại bỏ người già”. Ông viện dẫn bác sĩ Repond: “Thậm chí người ta có cơ sở để tự hỏi có cần phải xét lại hoàn toàn cái khái niệm trạng thái lão suy xưa nay không − và những hiện tượng gọi là lão suy ấy có phải là kết quả của những yếu tố xã hội − tâm lý không, những yếu tố này nhanh chóng trở nên trầm trọng vì người bệnh bị đưa vào những tổ chức được trang bị và lãnh đạo không thích đáng, cũng như bị nhốt trong những bệnh viện tâm thần, nơi người bệnh bị phó mặc cho bản thân họ không có những yếu tố kích thích cần thiết về tâm lý bị tước đoạt mọi hứng thú cuộc sống và chỉ còn chờ một sự kết thúc mà người ta mong mỏi đến sớm. Thậm chí chúng ta có thể nói rằng biểu đồ lâm sàng về hiên tượng lão suy có thể là một giả tượng (artefact), thông thường do tình trạng thiếu chăm sóc, thiếu nỗ lực đề phòng và hồi phục gây nên”.

CHƯƠNG TÁM
MẤY VÍ DỤ VỀ TUỔI GIÀ

Khi không phải là nạn nhân của những điều kiện kinh tế và sinh lý học khiến họ rơi vào trạng thái kẻ bần tiện, thì người già, trải qua những sự tổn thương của quá trình già lão, vẫn là con người trước kia: tuổi già phụ thuộc phần lớn vào sự trưởng thành của họ. Thái độ cởi mở của Voltaire mang lại cho ông một tuổi già tươi đẹp, mặc dù bị thương tật, trong lúc Chateaubriand dành cho mình những ngày cuối cùng bi thảm. Tuy cả hai đều bị đọa đày trong thịt da, nhưng Swift chán đời, còn Witman thì say mê cuộc sống, và họ có những sự phản ứng rất khác nhau: những nỗi giận hờn của người thứ nhất làm tăng thêm những nỗi đau đớn của ông, còn chủ nghĩa lạc quan của người thứ hai giúp ông vượt qua thử thách. Tuy nhiên không thể có công bằng tức thời. Bệnh tật, hoàn cảnh xã hội có thể làm hại phần cuối của cuộc đời tích cực và khoan dung. Những sự lựa chọn trước kia và những biến cố hiện nay giao thoa với nhau để mang tới cho mỗi tuổi già một gương mặt. Chúng ta sẽ xem xét vấn đề này trong lúc nghiên cứu một vài trường hợp cá nhân.

Rất ít khi, nhưng vẫn có trường hợp tuổi già được xem là sự hoàn thiện một cuộc đời. Đó là trường hợp − như chúng ta đã thấy − của Cornaro, của Fontenelle, những người đã chuẩn bị tuổi già trong suốt cuộc đời thận trọng và mực thước của họ. Đó là trường hợp, sáng chói hơn, của Victor Hugo, lúc còn trẻ đã dành cho người già một vị trí danh dự trong sự nghiệp sáng tác của ông. Tấm gương của ông khiến người ta suy nghĩ là dù tự giác hay không, người ta vẫn chuẩn bị vào đầu cuộc đời một tuổi già nào đó; những sự tình cờ đặc biệt là những biến cố sinh học, có thể làm biến chất tuổi già; nhưng trong phạm vi phụ thuộc vào mình, cá nhân đã xác định tuổi già ấy bằng lối sống của mình. Chúng ta thấy là lòng hận thù con người từng gợi cho Swift ý nghĩ đen tối miêu tả bọn Struddburg, đã khiến bản thân ông trong những năm cuối đời trở thành một thứ Struddburg. Qua các nhân vật Booz, Eviradnus, Jean Valjean, Hugo vẽ lên gương mặt vị lão trượng mà ông mơ ước trở thành: và quả là ông đã trở thành vị lão trượng ấy.

Lúc 14 tuổi, ông viết: “Tôi muốn trở thành Chateaubriand hay là không gì cả”. Thực ra, ông mơ ước niềm vinh quang của Napoléon. Là nhà thơ, người có thiên nhãn, nhà tiên tri, ông những muốn là vị giáo hoàng của thế giới tinh thần và chờ đợi tuổi tác mang lại cho mình quyền lực ấy: ông ứng xử sao cho niềm hy vọng không bị phủ định. Năm 1848, Lamartine tự đày đọa mình với một tuổi già khủng khiếp. Còn Hugo thì cứu vớt tuổi già của mình năm 1852 khi bị lưu đày. Ông trở thành biểu tượng vẻ vang mà ông từng mơ ước.

Chúng ta thấy lúc về già, đời sống tình dục của ông vẫn tích cực; cho tới 1878, sức khỏe ông vẫn tuyệt vời. Năm 1873, Goncourt cảm thấy lúng túng khi thấy ông đầu trần, tràn đầy sức sống, bên cạnh người con trai là Francois-Victor, xanh mướt trên chiếc tràng kỷ. Ông kiêu hãnh vẫn có thể leo bốn bực thang một. Flaubert ghi nhận năm 1877: “Ông già ấy trẻ, đẹp hơn bao giờ hết”. Một người quen thân trong những năm cuối đời ông thì bảo: “Đôi mắt xếch của ông phát ra xung quanh như một thứ pháo hoa vui tươi”. Sức làm việc của ông không suy giảm.

Ngày 7 tháng giêng 1889, ông viết trong một bức thư: “Ồ! Tôi biết rõ là mình không già đi, mà trái lại, lớn thêm lên; và chính vì thế, tôi cảm thấy cái chết đến gần. Tâm hồn được thử thách biết chừng nào! Cơ thể tôi suy yếu, nhưng tư duy tôi phát triển; trong tuổi già của tôi, có một sự nảy nở. Năm 1866, ông xuất bản Những người lao động biển cả được đón nhận nhiệt liệt. Ông sáng tác Thằng cười. Một sự kiện hoàn toàn ngoại lệ là: tuổi tác không làm khô cạn trí tưởng tượng lãng mạn của ông. Ông trở lại viết kịch với vở Torquemada. Chiến tranh bùng nổ. Ông sang Bruxelles và xin cấp thị thực đến Paris: theo lời ông, ông muốn tham gia đội dân vệ. Các giấy tờ bí mật cho thấy ông có tham vọng cao hơn: ông mong đợi nền cộng hòa giao cho ông toàn quyền, vì từ chốn lưu đày, ông vẫn là linh hồn của phái đối lập. Ông quyết định chấp nhận công việc, và hễ nước Pháp được cứu thoát là rút lui. Khi ông về tới Paris, chính phủ lâm thời đã được thành lập mà ông không được mời tham dự. Nhưng một đám đông đón và hoan hô ông ở ga. Từ một ban công, rồi từ cỗ xe ngựa mui gập, ông phải nói chuyện với họ đến bốn lần. Ông nói: “Các bạn trả cho tôi hai chục năm lưu đày bằng một giờ”. Rất nhiều người đến gặp ông. Thất vọng bị những người cộng hòa bỏ rơi, ông vẫn tìm cách hành động. Ông viết một lời kêu gọi người Đức, nhưng không được đáp ứng và một lời kêu gọi người Paris: “Hỡi đồng bào, tất cả hãy cầm súng!” Người ta đọc Trừng phạt trên các sân khấu và tiền vé thu được dùng mua ba khẩu đại bác. Được bầu làm đại biểu quốc hội của Paris, ông không nhận giúp đỡ bè bạn trong công xá lật đổ chính phủ lâm thời: đối mặt với kẻ thù, ông cho cuộc phiêu lưu ấy quá nguy hiểm. Nhưng Quốc hội chỉ làm ông ghê tởm. Ông ghi lại: “Tôi sẽ đi Bordeoux với ý nghĩ chiến thắng cảnh lưu đày”. Ông lãnh đạo phái tả trong Quốc hội. Ông không chịu ký bản “hiệp ước xấu xa” do Thiers đề nghị. Ông bênh vực Garibaldi mà người ta muốn phế bỏ kết quả bầu cử; người ta không cho ông nói: ông từ chức.

Vợ ông qua đời năm 1868. Ở Bordeaux, Charles, con trai ông, mất vì chứng ngập máu và ông đưa linh cữu của con về Paris, rồi đi giải quyết công việc thừa kế ở Bruxelles. Những cảnh bạo lực của Công xá làm ông bất bình, nhưng trong bài thơ Không trả thù, ông yêu cầu chính phủ Versailles không trừng phạt. Những vụ bắn giết khiến ông phẫn nộ: 6000 tù binh bị sát hại, đổi lấy 64 con tin. Ông báo tin là sẽ cho những người bị phát vãng cư trú. Chính phủ Bỉ trục xuất ông. Ông đến Lucxembourg. Từ đó, ông tiếp tục phản đối những hành vi trả thù. Ông sáng tác Năm khủng khiếp, Năm chín ba, làm những bài thơ cho tập truyện vừa Giai thoại các thế kỷ. Trở về Paris, ông được đón tiếp khá lạnh nhạt. Theo lời ông yêu cầu Thiers, Rochefort không bị phát vãng. Ông thất bại trong cuộc bầu cử tháng giêng 1872: người ta trách cứ ông về những bài biện hộ cho các chiến sĩ Công xã Paris. Ông đến Gueruescy, tiếp tục viết những tác phẩm bỏ dở và bắt đầu cuốn Sân khấu tự do. Ông cũng làm những bài thơ in trong Bốn hướng gió của trí óc, Toàn bộ thi tứ, Bó cuối cùng. Ông trở về Paris năm 1873; tháng chạp năm ấy, Francois-Victor, con trai ông, qua đời. Ông làm những bài thơ đẹp nhất trong thơ ca của ông: một bộ phận thơ tươi trẻ một cách lạ thường nhưng vẫn mang dấu ấn của tuổi tác.

Hugo thích đọc những tác phẩm cuối cùng của mình cho bạn hữu nghe. “Thưa các bạn, tôi năm nay 74 và tôi bắt đầu sự nghiệp của mình”. Ông đọc Hơi thở của người cha. Ông tiếp nhiều bạn bè hoạt động chính trị mong muốn ông trở lại hoạt động xã hội. Ông được bầu làm thượng nghị sĩ. Ông yêu cầu bỏ phiếu ân xá cho các chiến sĩ Công xã Paris: phái tả hoan hô ông; nghị viện bị giải tán với 149 phiếu thuận trên 130 phiếu chống, nhưng trong cuộc bầu cử, những người Cộng hòa được 326 ghế và Mac-Mahon từ chức. Một thắng lợi không thể bàn cãi của Hugo.

Năm 1877, ông xuất bản Nghệ thuật làm ông, một tác phẩm tôn vinh tuổi thơ và cả bản thân ông. Ông là một người cha độc đoán đối với các con trai và đối với Adèle, người con gái − vừa bị giam giữ −. Nhưng ông yêu thương chân thành những đứa cháu: hết sức chăm sóc chúng, buồn bã vì phải xa cách chúng, viết cho chúng những bức thư dài. Ông thích lối đối ngẫu, ra sức khai thác sự tương phản ngoạn mục giữa hai gương mặt của mình: gương mặt người khổng lồ khủng khiếp khiến những nhà quyền quý phải run sợ, và gương mặt người ông nội nhu nhược.

Năm 1877, ông còn viết Lịch sử một tội ác, nhưng năm 1878, sau một cơn cấp phát, ông phải dừng lại; những sưu tập các môn đệ của ông cho xuất bản đã bao gồm những câu thơ cũ. Bà Alphonse Daudet viết: “Bắt đầu từ năm ấy, sức khỏe rồi tinh thần ông già đẹp lão xuống dần từng bước”.

Ngay sau ngày 28 tháng sáu, gia đình đưa ông về Guernesey, và một chứng nhân kể lại buổi tối, trong xalông đỏ, ông có những lúc ủ rũ khủng khiếp; ông áp trán vào hai bàn tay tựa trên hòm lò sưởi và đứng im lặng một lúc lâu. Bị hành hạ vì ghen tuông, Juliette dằn vặt ông, tới lúc một tối tháng tám, ông phát khóc. Ông luôn luôn tiết kiệm, đồng thời rất hào hiệp. Dần dà, ông trở thành hà tiện. Bị mê hoặc bởi những số tiền rất lớn kiếm ra được lúc bấy giờ, ông phải để Juliette nài nỉ mới cấp cho bà những khoản trợ cấp ít ỏi bà cần. Nhưng ông vẫn còn những niềm hạnh phúc mới. Sinh nhật lần thứ 79 của ông được tổ chức như một ngày quốc lễ: 600.000 người diễu hành dưới cửa sổ và người ta dựng cho ông một bức khải hoàn môn. Ít lâu sau, đại lộ Eylau mang tên gọi đại lộ Victor-Hugo và lại có một cuộc diễu hành mới chào mừng ngày 14 tháng bảy. Thậm chí giai cấp tư sản cũng theo ông: rốt cuộc, người ta ân xá cho các chiến sĩ Công xã Paris. Mấy ngày sau lễ sinh nhật, khi ông tới thượng viện, toàn thể cử tọa đứng dậy, hoan hô. Ông rơi nước mắt vì sung sướng. Ông không bị day dứt vì những mối oán hận tuổi thơ như Andersen, cũng không bị giằng xé bởi những mâu thuẫn không thể vượt qua nổi như Tolstoï, mà hoàn toàn hòa hợp với chính bản thân ông. Sự tán dương ấy, sự gặp gỡ ấy giữa một tuổi già hùng hậu với niềm vinh quang, ông từng mong muốn ngay từ đầu; toàn bộ cuộc đời ông đều hướng về nó: nó hoàn toàn ưu ái ông.

Ông chứng kiến Juliette qua đời; ông xúc động sâu sắc và bắt đầu muốn chết: “Tôi sẽ ra sao cho tới khi chết?”

Và: “Cuộc đời tôi trải qua biết bao tang tóc tới mức nó không còn ngày lễ nữa”.

Thể chất ông bị suy yếu. Gần như bị điếc, lặng lẽ, ánh mắt sợ sệt, ông hoàn toàn nghỉ việc. 12 giờ trưa, ông mới dậy và chỉ có cuộc sống như cỏ cây. Camille Saint-Saens viết: “Than ôi! Không có gì ngăn giữ nổi thời gian, và bộ óc sáng suốt đẹp đẽ ấy bắt đầu có những dấu hiệu lầm lạc”. Tuy nhiên ông bình tĩnh hình dung sự ra đi của mình. Cháu nội ông kể lại: “Ông nói với chúng tôi về cái chết mà ông cảm thấy đến gần với một thái độ bình thản, tỉnh táo tới mức không bao giờ gây cho chúng tôi một quan niệm khủng khiếp về cái chết”.

Cuộc đời ông tràn trề vinh quang. Một hôm, ông nói: “Đã đến lúc tôi phải làm vơi bớt thế giới”. Ông tin vào sự bất tử. Từ 1860, ông đã từng viết: “Tôi tin ở thượng đế, tôi tin ở linh hồn”. Chết, là gặp thượng đế, tức là một cái bản thân khác, và ông hình dung cuộc gặp mặt ấy với một sự hiếu kỳ vui vẻ. Ông nói với một bà bạn: “Tôi già rồi, tôi sắp chết. Tôi sẽ gặp Chúa. Gặp Chúa! Nói chuyện với Người! Sự kiện quan trọng biết nhường nào! Tôi sẽ nói gì với Người? Tôi thường nghĩ tới điều đó. Tôi chuẩn bị cho điều đó”. Ông không tự hỏi Chúa sẽ nói gì với mình. Ông mất lúc 83 tuổi, không chịu nhận sự có mặt của linh mục.

***

Thật là một hạnh phúc lớn cho một người cao tuổi được tiếp tục công việc cho tới lúc chết. Nhưng có thể là với tuổi tác, người ta ít coi trọng công việc hơn, và vì vậy, ít có niềm vui lớn hơn. Tôi xin kể hai trường hợp giữ được cho đến cùng năng lực sáng tạo nhưng lại chết buồn bã: Michel-Ange và Verdi.

Có thể nói Michel-Ange bị ốm yếu bẩm sinh. Với tuổi tác và lo nghĩ, sức khỏe ông bị suy sụp. Tuổi già cùa ông là một cuộc đấu tranh liên tục chống lại con người và chống lại một cơ thể bị những nỗi phiền muộn làm cho kiệt sức. Khi Paul III được bầu làm giáo hoàng, ông đã làm việc từ ba mươi năm cho lăng mộ của Jules II với một dự án vĩ đại: một khu lăng mộ mênh mông trong đó ông đã dựng hay phác thảo sáu bức tượng, nhưng do thái độ thiếu nhiệt tình của Jules II và hậu duệ, nên ông không thể hoàn thành khu mộ. Paul III yêu cầu ông tập trung sức lực khắc họa trên một bức tường của giáo đường Sixtine Lời phán xét cuối cùng. Ông phải nhượng bộ. Ông ăn ít, ngủ ít và có hiện tượng đãng trí: năm 1540 hay 1541, ông bị ngã từ giàn giáo và bị thương nặng ở cẳng chân. Lúc ấy, ông 65 tuổi. Sau đó, giáo hoàng Paul III yêu cầu ông vẽ các bức bích họa ở tiểu giáo đường Pauline; ông than phiền công việc quá vất vả: ông bảo bích họa không thích hợp với tuổi già. Ông gặp nhiều khó khăn về tiền bạc: những người thừa kế của Jules II lên án ông đã tiêu phí hết cả một gia tài trong khi xây lăng mộ và đòi bồi thường. Giáo hoàng bảo ông không phải quan tâm tới chuyện ấy và dành sức lực cho bức bích họa. Michel-Angel đáp: “Nhưng người ta vẽ với cái đầu, chứ không phải với đôi bàn tay... Ai không có riêng tư tưởng của mình thì tự làm nhục mình, vì vậy, chừng nào còn phải quan tâm tới chuyện ấy, thì tôi không thể làm cái gì tốt được”. Ông cảm thấy già nua, ốm yếu, ông sợ chết. Nhưng trong đời sống khó khăn, ông được những mối tình bạn vững chãi nâng đỡ. Tôi đã nói tới Cavalieri mà ông quen biết lúc 57 tuổi và có tình yêu − có thuần khiết hay không, thì không rõ -, người hết lòng tận tụy với ông cho tới hơi thở cuối cùng của ông. Ông rất yêu thương người học trò là Urbino, người cùng ông làm các bức bích họa ở tiểu giáo đường Pauline và là một chỗ dựa vững chắc của ông trong tuổi già. Ông có nhiều môn đệ và bạn hữu khác. Nhưng chủ yếu ông rất gắn bó về tinh thần với Vittoria Colonna mà ông quen biết khi ông 63 tuổi và bà 46 tuổi. Bà xấu gái và ông coi bà là một “người bạn lớn”. Ông đánh giá cao những lời nhận xét của bà về nghệ thuật. Trong đàm thoại, trong thư từ, họ bàn về một đề tài cả hai đều thiết tha quan tâm: cải cách Giáo hội. Ông đau buồn sâu sắc khi bà mất: “Bà yêu quý tôi nhiều, và tôi yêu quý bà cũng không kém”.

Năm 1544, ông ốm nặng tới mức người ta tưởng ông không qua khỏi: ông cảm ơn Riccio, người thầy thuốc đã “cứu ông thoát chết”. Năm 1545, ông phải vĩnh viễn từ bỏ ý nghĩ thực hiện khu lăng mộ của Jules II như ông từng mơ ước: người ta đưa nó vào một góc ở Saint − Pierre − aux − Liens, nơi chỉ có bức tượng Moise mang dấu ấn thiên tài của ông. Vừa tiếp tục những bức bích họa do giáo hoàng đặt hàng, ông vừa phụ trách các công sự ở La Mã, lo xây dựng lâu đài Farnèse, vẽ đồ án quảng trường và các lâu đài trên đồi Capitole. Năm 1548, ông tạc bức tượng bán thân Brutus. Năm 1549, khi tiểu giáo đường Pauline hoàn thành, ông nghỉ hội họa, tập trung công sức cho điêu khắc và kiến trúc.

Năm 1555, sau hai nhăm năm cùng làm việc với ông trong tình bạn thắm thiết, Urbino qua đời. Lúc ấy, ông chỉ muốn chết. Suốt đời, cái chết luôn ám ảnh ông. Lúc còn rất trẻ, trong thư từ và thơ ca, ông nói tới “cái chết gần tới của mình”, than phiền mình “chẳng những già nua mà còn ở trong số những người chết”. Trong thơ, ông miêu tả mình cảm thấy lớp da khô cứng lại ra sao. Trong quá trình già lão, ông tìm cách chiến thắng nỗi khiếp hoảng của mình và cho cái chết là một sự giải thoát mở cánh cửa thiên đường cho linh hồn. Khi mất Urbino, từ tận đáy lòng, ông ước ao được chết. Ông cảm thấy mất đi, chẳng những một người bạn thân thiết, mà còn một chỗ dựa trở nên cần thiết đối với ông vì tuổi tác. Ông viết thư cho một người bạn: “Lúc sống, anh ấy là cuộc đời tôi; chết đi, anh ấy dạy tôi cách chết, không phải với nỗi luyến tiếc, mà là với lòng mong muốn chết”.

Vào cùng thời kỳ này, ông viết thư cho Vasari: “Tôi không còn hứng thú gì nữa hết, trừ phi muốn chết”. Ông tự miêu tả mình:

“Nghèo đói, già nua, buộc phải phục vụ người khác,

Tôi là một con người bỏ đi nếu không biết chết sớm”.

Ông sống thêm được sáu năm và phần cuối đời ông rất buồn bã. Ông đau khổ cảm thấy mình già nua, ốm yếu. Ông viết: “Tôi bị ngày tháng và tấm gương soi phản bội”. Ông viết thư cho Vasari, than phiền tuổi tác không cho phép mình kiểm tra công việc ở Saint − Pierre một cách sít sao. Năm 1558, trong thư gửi Ammannanti, ông than phiền về tuổi già, mắt kém:

“Tôi già rồi, mù lòa và điếc lác, không còn hòa hợp với bàn tay và thân mình nữa”. Ông nghe kém, hai tai bị ù.

Nhưng điều làm ông buồn phiền trong tuổi già, chủ yếu là sự thay đổi thái độ của ông đối với nghệ thuật. Ông vốn luôn luôn là người sùng đạo và nghĩ sự biện minh duy nhất của nghệ thuật là phục vụ Chúa; nhưng ông cũng cho say mê trong hội họa và điêu khắc, chính là thực sự phục vụ Chúa. Theo ông, chính bản thân Chúa dìu dắt người nghệ sĩ có thiện chí; và bắt chước những cái đẹp của Tạo hóa bằng tranh, bằng tượng là tỏ lòng tôn kính Chúa. Niềm tin từng nâng đỡ ông suốt đời này, cuối cùng bị lung lay. Năm 1538, khi nghe nói giai cấp quý tộc Bồ Đào Nha cho hội họa không có giá trị gì hết, ông đáp: “Họ có lý”. Năm 1554, một trong những bản xonê của ông chứng minh ông chỉ còn coi nghệ thuật là một công việc phù phiếm, khiến ông không quan tâm tới hạnh phúc của mình:

“Giờ đây, từ niềm đam mê cuồng dại

Khiến tôi coi nghệ thuật là thần tượng, là chúa thượng

Tôi đã biết sai lầm biết dường nào

Và ham muốn nó là nguồn tai họa cho con người biết bao”.

Trong một bản xonê khác, ông viết:

Những sự phù phiếm của thế giới

Đã tước mất của tôi

Thời gian để chiêm ngưỡng Thượng đế”.

Gửi những bản xonê này cho Vasari, ông viết: “Lúc nào đến tuổi 80, anh sẽ hiểu những điều tôi cảm nhận”.

Ông gọi những bức tượng của ông là “những con rối của mình”. Ông nghĩ mình đã sai lầm phụng sự nghệ thuật thay vì hoàn toàn hy sinh cho Chúa. Ông đã sai lầm khi nghĩ làm một sứ mệnh của Chúa: thực ra ông chỉ làm phương hại đến hạnh phúc bản thân.

Nhưng ông vẫn tiếp tục làm việc. Công việc xây dựng Saint − Pierre vẫn tiến triển; nhưng ông không thể làm cho quan niệm tổng hợp cũng như dự án về mặt tiền của mình chiến thắng. Chỉ có riêng mái vòm bát úp là đúng theo dự án của ông. Bị bệnh thống phong hành hạ, đêm ông không ngủ được. Ông đi vẩn vơ trong xưởng làm việc và nặn tượng, gọt dũa đá cẩm thạch với một sức lực thanh niên. Ông tạc bức tượng Đức bà đau khổ (Pietà) thành công nhất của mình. Thỉnh thoảng, trong đêm khuya, ông cưỡi ngựa dạo chơi trên những đường phố hoang vắng của La Mã để lãng quên những nỗi đau đớn. Ông cảm thấy suy yếu đi về mặt trí tuệ. Ông viết thư cho Vasari: “Trí nhớ và đầu óc đã ra đi để chờ đón tôi ở nơi khác”. Trong thơ, ý nghĩ cái chết trở đi trở lại. Năm 1561, ông bị một cơn động kinh; bị suy sụt một thời kỳ dài và có phần khác thường. Nhưng nghị lực của ông tỏ ra bất khả chiến thắng. Năm 1563, cộng tác viên chủ yếu của ông, người được ông cử điều khiển công việc ở Saint − Pierre, bị kẻ thù của ông đâm bằng dao găm, và chúng tố cáo Gaeta, một trong những người giúp việc tốt nhất của ông phạm tội ăn trộm, khiến Gaeta phải vào tù. Ông can thiệp với giáo hoàng, và Gaeta được tha. Ông cử Gaeta điều khiển công việc. Hội đồng quản trị thay thế Gaeta bằng một người tên là Nanni, kẻ muốn làm thầy. Michel-Ange chống lại và giành lại vị trí cho Gaeta. Lúc ấy, ông 88 tuổi. Ít lâu sau, bị cảm lạnh trong một buổi đi dạo ban đêm, ông qua đời, vật vã trong đau đớn, trong lúc chưa hoàn thành mái vòm ở Saint − Pierre.

Cái nghịch lý trong tuổi già của ông, là ở chỗ đinh ninh “nghệ thuật và cái chết không hòa hợp với nhau” − một quan niệm ông thường nhắc tới trong các bản xonê-, mong muốn làm hết sức mình vì hạnh phúc bản thân, vì cầu nguyện, vì Chúa, luôn luôn than phiền về những nỗi vất vả, day dứt, những sai lầm về tinh thần mình phải trả giá cho những “sự việc thần thánh” mình đã làm, nhưng ông vẫn tiếp tục sáng tác, đấu tranh cho sự nghiệp ông xây dựng; thư từ, thơ ca của ông u sầu, thất vọng: tuy vậy, chính vào lúc này, với mái vòm úp ở Saint-Pierre, với tượng Đức bà đau khổ ở Rondanini, ông đạt tới điểm đỉnh vinh quang.

Tuy với sức khỏe tuyệt vời, Verdi không vui lòng chấp nhận tuổi già. Tuổi ông 68 khi người ta khánh thành hết sức long trọng bức tượng của ông ở Milan; ông rất không vui lòng: “Như thế có nghĩa là tôi đã già (than ôi! Đúng là vậy), là tôi là một tay kỳ cựu đối với những người tàn phế... Tôi đã phàn nàn và vẫn tiếp tục phàn nàn về buổi lễ này”. Trước đó ít lâu, ông viết lại và chỉnh lý một trong những tác phẩm ngày trước, vở kịch Simon Boccanegra, được trình diễn rất thành công. Ông bắt tay vào sáng tác vở Don Carlos và, ở tuổi 71, tự thân chỉ đạo những buổi diễn tập. Tuy vở kịch được đón nhận nhiệt liệt, nhưng ông không chút vui mừng: “Chúng ta là những nghệ sĩ tội nghiệp bị nhiều người đố kỵ, là nô lệ của một công chúng thông thường dốt nát (đó là cái tai hại nhỏ nhất), tính nết thất thường và bất công”. Lừng danh trên toàn thế giới, ông là một thứ thần tượng quốc gia ở Italia: mỗi lần xuất hiện ở nhà hát, ở một buổi hòa nhạc hay cả ở trên đường phố, ông đều được hoan hô. Nhưng ông cảm thấy sâu sắc sự vỡ mộng thường xảy tới đối với nhiều nghệ sĩ vào thời kỳ cuối đời. Sau khi Boito, bạn ông, trao cho ông kịch bản Othello, Faccio, giám đốc nhà hát Scala, giục ông sáng tác phần nhạc cho vở kịch. Ông đáp: “Thế là theo ông, tôi thực sự phải hoàn thành vở Othello này? Nhưng cho ai? cho ai? đối với tôi, cái đó là vô nghĩa. Đối với công chúng càng vô nghĩa hơn”. Ông sống nhiều ở nông thôn, với bà vợ được ông yêu quý, chăm sóc ruộng đất và trang trại: ông xây dựng ở đấy một bệnh viện. Ông đi du lịch, tham quan những cuộc triển lãm; sống một cuộc sống bề ngoài có vẻ thú vị. Nhưng ông âm ỉ một nỗi buồn lớn: “Cuộc sống nảy sinh, biến đi, thông thường một cách vô ích; người ta tới lứa tuổi bệnh tật và thương tật, rồi sau đó... Amen”. Ông thường nói một cách công phẫn: “Lao động kiệt sức và chết!”. Carcana, một trong những người bạn tốt nhất của ông, qua đời. Trong một bức thư, ông viết: “Đến tuổi chúng ta, mỗi ngày, một cái lỗ trống được đào ra xung quanh ta!” Trong một bức thư khác, hôm sinh nhật lần thứ 72, ông viết: “Hôm nay là ngày khủng khiếp: tôi 72 tuổi. Tuổi tác trôi qua nhanh biết chừng nào, mặc dù tất cả những biến cố buồn hay vui, mặc dù mọi sự lao lực, mọi sự vất vả. Ở tuổi chúng ta, chúng ta cảm thấy cần dựa vào một ai đó. Trước đây mấy năm, tôi cảm thấy mình tự túc được, không cần đến một ai hết. Thật là tự phụ! Tôi bắt đầu hiểu mình đã... Rất già”. Càng ngày ông càng hay than phiền vì cảm thấy mệt mỏi cả về thể chất lẫn tinh thần, và cáu giận Tạo hóa lấy mất sức lực. Một bà bạn thân khác của ông cũng qua đời.

Tuy nhiên, trong những năm 1884-1885 − 72 và 73 tuổi − ông lo công việc viết nhạc cho vở Othello. Ông kiệt sức, nhưng thỏa mãn với tác phẩm của mình khi trao bản tổng phổ cho Faccio. Bản thân ông cho tập diễn vở nhạc kịch. Các nhân vật danh tiếng từ khắp thế giới tới dự buổi trình diễn đầu tiên. Người ta hoan hô ông và trong cả nước Italia, vở nhạc kịch Othello thu được thắng lợi giòn giã. Tuy nhiên, tác phẩm khiến người ta bối rối vì cái mới lạ của nó.

Năm 1888, nhân kỷ niệm lần thứ năm tác phẩm đầu tay, người ta tổ chức lễ sinh nhật lần thứ năm mươi của ông. Nghi lễ và những bức điện của những tên tuổi lừng danh tới tấp gửi tới, tất cả những biểu hiện của niềm vinh quang lớn lao ấy, ông đón nhận chúng một cách rầu rĩ: đối với ông, đó chỉ là một sự xao động vô ích. Bù lại, ông muốn làm một cái gì đó hữu ích và thành lập một ngôi nhà nghỉ cho các nhạc sĩ. Ông bỏ nhiều thì giờ cho công việc này. Từ lâu, ông muốn sáng tác một vở hí kịch (opéra-bouffe). Năm 1898, ông bất đầu viết Falstaff, nhưng không dành được nhiều công sức. Những người bạn tốt nhất còn lại, Prioli và Muzio, cũng lần lượt qua đời. Fascio trở thành lẩm cẩm. Những cái chết này làm ông “mất thăng bằng” − theo lời ông nói vào mùa đông 1890 −. Ông quá mệt mỏi nên không sáng tác nổi. Tuy nhiên, vở nhạc kịch được hoàn thành năm 1893, và tháng giêng, ông chỉ huy những buổi diễn tập, từ sáu đến tám tiếng mỗi ngày. Lúc ấy, tuổi ông đã 80, và hiện tượng cân bằng của ông về thể chất và tinh thần khiến các thầy thuốc kinh ngạc. Lombroso viết: “Hiện tượng bất bình thường to lớn, đặc biệt tới mức có thể làm đảo lộn ý nghĩ của những người đã có công trình nghiên cứu về vấn đề này”. Corrado Ricci mô tả ông với lòng ca ngợi: “Một mái tóc hòa nhập với một chòm râu bạc trắng, tạo nên một vầng hào quang. Cao lớn, dong dỏng, tư thế thẳng tắp, khi ông cất bước, người ta đều quay đầu lại; sôi động trong cách nói năng và nhớ lại các tên tuổi, các ngày tháng; sáng suốt khi trình bày các quan niệm về Nghệ thuật”.

Vở Falstaff thành công ở Milan, ở Rome, người ta hoan hô tác giả. Ở Paris, vở bi kịch cũng được hoan hô nhiệt liệt. Nhưng sức khỏe ông yếu dần; thỉnh thoảng bị một cơn cấp phát nhẹ. Ông sáng tác những khúc nhạc nhưng không chịu nổi bệnh tật. “Tôi già, rất già rồi, tôi chóng mệt mỏi”. “Tuy không thật ốm đau, nhưng tôi có hàng nghìn điều phiền não. Chân cẳng hầu như không chống đỡ nổi tôi và hầu như tôi không cất bước được nữa. Mắt kém dần, tôi không đọc sách được lâu nữa. Tóm lại, hàng nghìn thứ tội nạn”. Vợ ông qua đời, ông hết sức đau buồn: “Tôi còn một mình. Buồn, buồn, rất buồn”.

Các tác phẩm của ông rất được hoan nghênh ở Paris, rồi ở Turin. Nhưng nỗi buồn của ông vẫn dai dẳng. Năm 1901, ông viết: “Tuy các thầy thuốc bảo tôi không có bệnh nhưng tôi cảm thấy mọi thứ đều làm tôi mệt mỏi. Tôi không đọc được, không viết được nữa. Tôi ít nhìn thấy, càng ít cảm nhận hơn, và nhất là đôi chân không đỡ tôi nữa. Tôi không sống, mà là khắc khoải... Tôi không còn có gì để làm trên cõi đời này nữa”. Ít lâu sau, ông từ giã nó, vì chứng liệt nửa người.

***

Có khi cuộc sống người trưởng thành kéo dài liên tục, vì vậy, có thể nói tuổi già trôi qua lặng lẽ. Nhưng muốn được như vậy, nó phải diễn ra trong những hoàn cảnh thuận lợi. Và cuộc sống ngày trước cũng tạo cho người già một tập hợp những mối quan tâm tinh thần và tình cảm chống chọi lại sức mạnh của năm tháng. Một tấm gương đẹp đẽ là tấm gương Lou Andreas-Salomé, người phụ nữ xuất sắc được Nietzsche, Rike và nhiều người khác quý mến, và về sau trở thành người học trò và người bạn của Freud. Từ lúc còn trẻ, bà đã giữ được cuộc sống độc lập cho mình; bà làm việc nhiều, viết những cuốn tiểu thuyết bình thường, bà không đánh giá quá cao nhưng thu được thắng lợi rực rỡ. Hiếu kỳ, năng động, có ý chí, bà yêu say mê cuộc sống và − mãi đến tuổi 35 − khi phát hiện ra bản năng giới tính, bà dành cho nó một vị trí rất quan trọng trong cuộc sống cũng như trong thế giới quan của mình. Trong tác phẩm Die Erotik, bà nghiên cứu quan hệ giữa giới tính và nghệ thuật. Năm 1911, bà phát hiện ra Freud, người khẳng định về mặt khoa học các trực giác của mình: bà chuyên tâm vào tâm phân học. Lúc quá lục tuần, bà làm nghề thầy thuốc liệu pháp tâm lý (psychothérapeute) và thu được những kết quả tuyệt vời làm bà rất đỗi vui mừng. Bà có viết chút ít, nhất là về các vấn đề tâm phân học. Chồng bà – chẳng mấy quan trọng đối với bà − mất năm 1920, và trong mấy năm, gặp nhiều khó khăn về tài chính. Bà sống ở Đức, trong một ngôi nhà có vườn rộng do một người đầy tớ gái già quản lý. Công việc, tình bạn của Freud − trao đổi nhiều thư từ với bà − và của Anna Freud choán hết cuộc sống của bà. Bà không đồng tình với Freud về một điểm quan trọng. Coi trọng tình yêu xác thịt, bà không thể không cho bản năng giới tính là một hành vi tuyệt diệu và phấn chấn của con người, trong lúc Freud có một quan điểm tuyệt đối bi quan về con người và về đời sống tình dục của con người. Nhưng sự bất đồng này không làm hại tới tình bạn của họ. 70 tuổi, bà viết Lòng tri ân của tôi đối với Freud, trong đó bà công khai tỏ lòng kính trọng nhà khoa học và con người; tuy vậy, bà phê phán quan niệm của ông về quá trình sáng tạo. Trong suốt đời bà, đấy là vấn đề bà quan tâm nhiều nhất. Freud nhiệt liệt ca ngợi công việc này: “Đó là một công trình tổng hợp thực sự, cho phép hy vọng cả cái chùm dây thần kinh, cơ bắp và động mạch, kết quả của biến đổi cơ thể nhờ con dao mổ phân tích, có thể được tái tạo lại thành một cơ thể sống”. Bà tự hào về lời khen ngợi này. Bà viết: “Các công trình tâm phân học làm tôi sung sướng tới mức, dù có là tỉ phú, tôi cũng không từ bỏ chúng”.

Trong những năm cuối cùng, niềm hạnh phúc này bị đe dọa nghiêm trọng. Chế độ phát xít thắng lợi: bà là người Do Thái, và bà chị gái khủng khiếp của Nietzsche căm ghét bà. Bà sống một cuộc sống kín đáo tới mức không bị quấy rầy. Cơ thể bà yếu dần. Bà bị bệnh tiểu đường và ung thư vú, phải cắt bỏ. Ở bệnh viện về, bà mới báo cho bạn bè biết, và sau khi độn ngực, bà vừa cười vừa nói: “Rốt cuộc, Nietzsche có lý. Giờ đây, quả là tôi có một bộ ngực giả''. Mấy ngày trước khi qua đời, bà thầm thì với một giọng kinh ngạc: “Suốt đời, tôi chỉ có làm việc. Và xét cho cùng, vì sao?” Những người bạn mới không thay thế những người bạn bà đã mất, vì bà cũng nói: “Nếu để tư tưởng mình lang thang, thì tôi không tìm thấy một ai hết. Dẫu sao, tốt hơn hết là cái chết”. Bà mất trong một giấc ngủ, ngày 5 tháng sáu 1937. Không phải mọi cái đều dễ dàng trong tuổi già của bà. Qua thư từ trao đổi giữa bà và Freud, người ta thấy thỉnh thoảng bà cảm thấy nỗi đau hình hài “đến tuyệt vọng”. Nhưng bà không thất vọng. Bà cho cuộc đời nhiều, nên cuộc đời không thể không trả lại nhiều cho bà.

Tuy nhiên, không nên tin rằng một quá khứ công bằng nội tại, một cuộc sống phong phú và dũng cảm bao giờ cũng được đền đáp bằng một “tuổi già đẹp đẽ”. Bệnh tật, hoàn cảnh chính trị và xã hội có thể làm cho những ngày cuối cùng của tuổi già trở nên đen tối. Tình hình đối với Freud là như vậy. Cuộc sống của ông là một chuỗi liên tục đáng chú ý: trong lúc vượt qua quá khứ của mình, ông vẫn duy trì nó. Là người đổi mới táo bạo và người làm việc không biết mệt mỏi, trong lúc làm cho thời đại mình khiếp sợ ông vẫn áp đặt được các quan niệm của ông; là người đàn ông kiên nghị và táo bạo, người chồng, người cha biết thương yêu và được thương yêu, nhẽ ra ông phải có một tuổi già phong phú và thanh thản. Thực ra tuy tuổi già không thể đánh bại ông − năm 1938, khi bọn phát xít đến khám xét nhà, chỉ cần ông xuất hiện và nhìn bọn chúng là chúng khiếp sợ − nhưng nó là một thử thách nặng nề, do tình trạng sức khỏe, do sự leo thang của chế độ phát xít, do những nỗi lo sợ cho tương lai của tâm phân học, do không còn năng lực sáng tạo.

Năm 1922, 66 tuổi, ông bị những cơn rối loạn về tim. Ông viết: “Ngày 13 tháng ba năm nay, tôi đột ngột bước vào tuổi già thực sự. Từ ấy, ý nghĩ chết chóc không rời khỏi tôi”. Năm sau, ông bị phẫu thuật vòm miệng lần thứ nhất: nghi mình bị ung thư, ông yêu cầu thầy thuốc tạo cho ông một cách chết tử tế nếu phải chịu những nỗi đau đớn kéo dài. Ông chịu đựng một cách vất vả những nỗi đau ông phải trải qua. Ông viết thư cho Lou Andreas-Salomé: “Tôi hoàn toàn tán thành ý kiến của chị về nỗi tuyệt vọng của chúng ta trước những nỗi đau hình hài đặc biệt nặng nề; cũng như chị, tôi thấy những nỗi đau ấy làm người ta tuyệt vọng, và nếu có thể quy trách nhiệm cho cá nhân một người nào đó, thì thật là bỉ ổi”. Một tháng sau, một đứa cháu nội lên bốn, được ông cực kỳ yêu thương, bị chết[62]. Đấy là lần duy nhất trong đời ông, người ta thấy ông khóc, ông viết thư cho bạn bè: “Tôi nghĩ không bao giờ mình lại âu sầu đến thế...Tôi làm việc bất đắc dĩ; trong thâm tâm, mọi cái đối với tôi đều vô nghĩa”, ông tâm sự với những người bạn khác là ông đã hoàn toàn mất hết niềm vui sống. Cùng năm ấy, Ủy ban lãnh đạo các công trình tâm phân học ở Áo vốn được ông rất coi trọng, có nguy cơ tan rã. Ông viết: “Ủy ban tâm phân học nhẽ ra phải sống sau tôi nhưng không còn nữa. Phải chăng tôi sẽ sống lâu hơn cả Hiệp hội tâm phân học quốc tế? Phải chăng hy vọng tâm phân học sẽ tồn tại lâu hơn tôi? Nhưng tình hình ấy làm cho phần cuối cuộc đời tôi đen tối”. Ông than phiền tình trạng cằn cỗi của mình: “Tôi không còn ý tưởng mới nữa. Tôi không viết lấy nổi một dòng”.

Ông ý thức một cách buồn bã mối nguy cơ đè nặng lên mình. Ngày 4 tháng năm 1924, ông viết thư cho Abraham “Cứ cho là đang trên đường bình phục, tôi vẫn tin một cách bi quan là đời mình sắp tàn. Tôi lại cảm thấy cần nghỉ ngơi và đâm thù ghét việc giao dịch với con người”. Ngày 13 tháng năm 1924, ông viết thư cho Lou: “Tôi đã chịu đủ mọi hiện thực khủng khiếp, nhưng điều tôi khó có thể chịu đựng là những tình huống có thể xảy ra; tôi không thể nghĩ mình có thể sống nổi với một sự uy hiếp thường xuyên... Toàn bộ năng lực làm việc còn lại của tôi, là sáu tiếng cho tâm phân học... Người ta phải khước từ biết bao nhiêu điều? Và trái lại, người ta tràn ngập vinh dự vì những cái mà người ta không phải giơ tay lên một ngón tay nhỏ”.

Vốn là người sống say mê, giờ đây, ông không còn nhạy cảm với người và vật như xưa nữa. Ngày 10 tháng năm 1925, ông viết thư cho Lou: “Một cái vỏ bọc vô cảm hình thành từ từ quanh tôi; tôi nhận thấy điều ấy mà không buồn phiền. Đó là một sự chuyển biến tự nhiên, một cách trở nên vô cơ. Tôi nghĩ người ta gọi cái đó là “sự dửng dưng đặc biệt của tuổi già”. Chắc hẳn đấy là mối quan hệ với một bước ngoặt quyết định trong mối quan hệ giữa hai sự xung đột mà tôi đã giả định sự tồn tại... Ngoài cái đó ra, cuộc sống của tôi vẫn còn có thể chịu đựng được... Thậm chí tôi nghĩ đã tìm được một cái gì đó căn bản cho công việc của chúng ta; nhưng tôi vẫn còn giữ nó cho mình ít lâu nữa”. Chủ yếu vì gia đình mà ông buộc mình phải sống, nhưng ngày 11 tháng mười, 1925, ông viết thư cho Pfister: “Tôi mệt mỏi như tình hình thường xảy ra sau một cuộc đời cần mẫn, và tôi tin mình xứng đáng một cách trung thực được nghỉ ngơi. Những yếu tố hữu cơ từng gắn bó với nhau rất lâu dài, nay có khuynh hướng tách rời nhau. Ai muốn buộc chúng phải gắn bó lâu hơn nữa?”

Trong số các môn đệ, người có công trình được ông đánh giá cao hơn cả và được ông trông chờ làm cho tâm phân học tiến triển, là Abraham; nhưng Abraham qua đời vào tháng chạp 1925. Freud viết thư cho Joans: “Lòng tin cậy tuyệt đối anh ấy gây cho mình, khiến tôi − cũng như tất cả chúng ta − có cảm giác an toàn. Chúng ta phải tiếp tục làm việc và nương tựa lẫn nhau... Sự nghiệp phải được tiếp tục; so với nó, tất cả chúng ta đều chẳng mấy quan trọng”. Ông lo lắng về những trở lực tâm phân học vấp phải: “Thiên hạ đã ít nhiều tỏ lòng tôn trọng công trình của tôi, nhưng cho tới nay, công việc phân tích mới chỉ được các nhà phân tích chấp nhận”.

Ông viết tiểu luận, và bắt đầu viết tự thuật. Nhưng ông lại phải chịu một cuộc phẫu thuật mới cực kỳ nghiêm trọng: người ta phải cắt bớt một phần vòm miệng, một mảnh hàm, thay chúng bằng một bộ phận giả to tướng làm ông đau đớn tới mức thỉnh thoảng ông buộc phải lấy ra; nó khiến tai ông điếc mất một nửa, lướng vướng khi ăn, khi nói. Ông chỉ bằng lòng để cho Anna, con gái ông, chăm sóc. Ngoài ra, ông bị rối loạn tim. “Số lượng các chứng rối loạn về cơ thể khiến tôi tự hỏi còn có thể tiếp tục công việc chuyên môn trong bao lâu nữa, đặc biệt là từ khi từ bỏ cái thói quen êm đềm hút thuốc lá, sự chú ý về trí tuệ của tôi bị sút kém. Tất cả những thứ đó trút một bóng tối đáng sợ xuống tương lai gần gũi”.

Ủy ban tâm phân học rốt cuộc đã sống sót để tổ chức sinh nhật lần thứ 70 của ông. Nhưng Ferenczi, người học trò và người bạn tốt nhất, bắt đầu xa lánh ông. Tại đại hội Ennsbuick, xảy ra những cuộc tranh cãi. Ông vẫn rất đau đớn; cần thay thế bộ phận giả ở hàm và vòm miệng. Ông bắt đầu viết cuốn Tương lai một nền văn minh. Nhưng vì đau đớn, ông làm việc khó khăn. Ngày 1 tháng giêng 1929, ông viết thư cho Jones: “Với tuổi tác, tôi không còn dễ dàng tìm ra ý tưởng như xưa nữa”. Ông không coi trọng những gì ông viết ra nữa. Về cuốn sách cuối cùng của ông, ông viết cho Lou, ngày 28 tháng bảy 1929: “ Tôi thấy cuốn sách ấy là hoàn toàn vô ích, khi tôi so sánh nó với những công trình trước kia của tôi vốn bao giờ cũng đáp ứng một nhu cầu nội tâm. Nhưng tôi biết làm gì khác? Không thể hút thuốc và chơi bài suốt ngày. Tôi không còn có thể đi bộ lâu và phần lớn những điều người ta đọc không còn làm tôi thích thú nữa”. Ba năm sau, khi trao đổi thư từ với Einstein về hòa bình, ông đánh giá phần đóng góp của mình với thái độ không khoan nhượng: ông hạ thấp đòi hỏi đối với công việc của mình cũng như − theo lời ông − đối với cái bộ phận ở hàm giả và vòm miệng. Năm ấy, ông phải phẫu thuật năm lần.

Năm 1933, khi Hitler lên nắm quyền, Viereck, anh em họ của de Kronprinz, công khai tán thành một bức thư trong đó de Kronprinz phủ nhận những sự tàn sát chủng tộc. Freud gửi ông ta một lá thư phẫn nộ: “Tôi chỉ nói với ông là tôi lấy làm tiếc ông đã hạ mình xuống ủng hộ những điều dối trá thảm hại như những điều chứa đựng trong bức thư của lão hoàng thân, anh họ của ông... Tôi rất lấy làm tiếc”. Tương lai thật đáng sợ: “Tôi không còn cảm thấy lo lắng nhiều cho tương lai tâm phân học. Nó được đảm bảo và nằm trong những bàn tay đáng tin cậy. Nhưng tương lai của các con tôi, các cháu tôi thì có nguy cơ. Và sự bất lực của bản thân tôi thì thật thảm hại!” Mặc dù lo âu và day dứt, năm 1934, ông bắt đầu viết cuốn sách về Moise và đạo độc thần. Nhưng ông nghi ngờ chính bản thân mình. Ngày 2 tháng năm 1935, ông viết thư cho Zweig: “Từ khi không còn được hút thuốc thỏa thích, tôi không còn muốn viết nữa... Hay có lẽ cái cớ này giúp tôi ngụy trang tuổi già cằn cỗi của mình”. Và ngày 16 tháng năm, ông viết thư cho Lou: “Tôi không biết mình còn có thể sáng tác được gì nữa không: tôi không tin điều đó, nhưng chừng nào còn phải quan tâm tới sức khỏe thì tôi không có cơ hội để làm gì nữa”. Và ngày 6 tháng giêng 1936, ông viết cho Wittkowski: “Năng lực sáng tác của tôi khô cạn rồi. Quả là đã quá muộn nên nó không thể quay trở lại nữa”.

Tình trạng bất lực về trí tuệ, những nỗi đau đớn và cuộc đấu tranh chống lại một cơ thể suy tàn khiến càng ngày càng khó chịu: “Giá chỉ có một mình – ông tâm sự với Jones − thì tôi đã kết thúc cuộc đời từ lâu rồi”. Ông muốn chết: Tôi nghĩ mình đã phát hiện ra rằng nguyện vọng được nghỉ ngơi vĩnh hằng không phải là một cái gì cơ bản và nguyên lai: nó biểu thị yêu cầu thoát khỏi cái cảm giác không thích ứng với tuổi tác, đặc biệt là trong những chi tiết nhỏ nhặt của cuộc sống”.

Tháng sáu 1935, nhân dịp kỷ niệm 69 năm ngày sinh của Thomas Mann, ông viết thư cho ông này, nói rằng ông không chúc ông ta sống quá lâu: “Theo kinh nghiệm bản thân, tôi nghĩ nên mong sao cho một số phận khoan dung giới hạn cuộc sống chúng ta vào một thời hạn thích hợp”. Và ngày 18 tháng năm 1936, viết cho Stefan Zweig: “Tuy tôi đặc biệt có hạnh phúc trong gia đình... Nhưng tôi vẫn không thể làm quen với những nỗi khốn cùng của tuổi già, và tôi luyến tiếc khi hình dung sự qua đi của cái hư vô”. Ngày 6 tháng chạp 1936, ông viết thư cho Marie Bonaparte, than phiền là ông day dứt “giữa nguyện vọng nghỉ ngơi và nỗi sợ hãi những nỗi đau biết trước là phải xa lìa tất cả những gì mình còn gắn bó”. Vào đầu năm 1937, ông được phép hút thuốc chút ít, và ông còn có phần bớt đau đớn, tiếp tục làm việc chút ít, hoàn thành tập Moise II. Điều ông lo lắng nhất là không biết tâm phân học có tồn tại sau này hay không. Ngày 17 tháng mười 1937, ông viết thư cho Zweig: “Sự nghiệp của tôi ở phía sau tôi, như chính bản thân ông đã bảo tôi. Không một ai có thể biết trước hậu duệ sẽ phán xét mình ra sao. Bản thân tôi cũng không thật tin chắc... Tương lai gần nhất cũng có vẻ tăm tối đối với tâm phân học của tôi. Dẫu sao, trong những tuần hay những tháng tôi còn sống, không có gì vui vẻ còn có thể đến với tôi”. Năm 1933, ông tin vào tương lai của tâm phân học; nhưng từ ấy chế độ phát xít thắng thế; năm 1933, sách của Freud bị đốt công khai ở Berlin; năm 1934, tâm phân học bị hoàn toàn thanh toán ở Đức. Về phần riêng mình, Freud nghĩ không còn có cái gì mới có thể mang tới nữa. Cuốn Moise, tiếp theo Vật tổ và Cấm kỵ viết năm chục năm về trước, nay ông cho chỉ là chuyện nhảm nhí. Ông viết về bản thân mình: “Một người già thì không còn tư tưởng mới nữa”. Ông cũng nói: “Tôi không tán thành quan điểm của Bernard Shaw, người đương thời với tôi, cho rằng con người chỉ có thể làm điều tốt nếu được phép sống ba trăm năm. Kéo dài cuộc sống chẳng để làm gì hết, trừ phi điều kiện cuộc sống được hoàn toàn thay đổi”. Ông lại nói tới “sự suy tàn của năng lực sáng tạo do tuổi già gây nên”.

Năm 1897, khi hiểu lý thuyết của mình về chứng ictêri là sai lầm, ông viết thư cho Fliess: “Giữa chúng ta với nhau, tôi có thể nói là tôi chiến thắng, chứ không phải chiến bại”. Sau vụ Anschluss, ông sang Anh. Luân Đôn đón tiếp ông nồng nhiệt và ông hiểu được mức độ trứ danh của mình. Nhưng một cuộc phẫu thuật mới, đau đớn hơn tất cả những lần trước, khiến ông khổ sở. Ông lo sợ cho những người chị, em gái ở lại Áo[63]. Ông nghi ngờ đối với tương lai sự nghiệp của mình. Năm cuối cùng của ông rất đen tối. Ông vẫn giữ nguyên vẹn trí óc, tính cách vẫn bất khả chiến thắng: vì lòng yêu thương đối với vợ và nhất là đối với con gái là Anna, ông không cho phép mình tự sát, tỏ rõ một tinh thần dũng cảm và vị tha lớn lao. Ông mất năm 1939. Ông trải qua ba mươi lần phẫu thuật tính từ 1923.

***

Chateaubriand căm giận tuổi già của mình. Ông nói: “Tuổi già là một cảnh đắm tàu”. Từ tuổi 30, ông đã sợ tuổi già. Lúc còn trẻ, ông từng than vãn: “Khốn khổ cho tôi, không thể già nhưng vẫn cứ già mãi”. Trong những năm cuối đời, ông không khác bao nhiêu con người ông vốn trước kia. Ông luôn luôn giao thoa giữa một tham vọng say mê và thái độ khinh miệt của cải trên đời. Ông than phiền hễ đụng tới đâu là biến đổi mọi thứ thành tro tàn tới đấy. Hễ dục vọng được thỏa mãn là ông chán chường. Dù đam mê hay thất vọng, bao giờ ông cũng tìm cách biểu dương cái tôi của mình. Tuổi già của ông phù hợp với sơ đồ ấy nhưng màu sắc sẫm hơn.

Ông căm giận sâu sắc dòng họ Bourbon đã tỏ ra vô ơn đối với mình. Là Quốc vụ khanh năm 1816, ông bị huyền chức vì công kích đạo dụ ngày 5 tháng chín trong cuốn Vương quyền theo Hiến chương. Trong các bài báo trên tờ Người Bảo thủ, ông đấu tranh gay gắt chống Decazes, làm ông này bị đổ. Là thủ lĩnh chính thức của “phái quân chủ cực đoan”, ông được chính phủ cử làm đại sứ ở Berlin. Năm 1821, ông lại có tên trong danh sách Quốc vụ khanh và được cử làm đại sứ ở Luân Đôn. Được bổ nhiệm làm đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Đại hội Vérone − khiến ông hết sức hoan hỉ -, lúc trở về, ông trở thành bộ trưởng Ngoại giao. Nhưng Louis XVIII và Villèle ghét ông. Thay vì ủng hộ ở Viện nguyên lão một dự án luật do Villèle đệ trình về chuyển đổi chứng khoán, ông giữ im lặng và dự luật bị bác bỏ. Người ta cho là ông muốn đánh đổ Villèle, và Louis XVIII trục xuất ông. Muốn đẩy ông đi xa, người ta cử ông đi làm đại sứ ở La Mã. Lòng đầy hận thù, ông nghĩ chế độ quân chủ bị sụp đổ là vì không nghe theo những lời khuyên của ông. Năm 1830, ông lại làm bộ trưởng; ông không chịu tuyên thệ với Louis-Philippe: “Chẳng may tôi không phải là một con người của hiện tại, tôi không muốn đầu hàng trước của cải”. Ông từ bỏ chức vụ và phụ cấp nguyên lão nghị viện, từ chức Quốc vụ khanh. Ông tỏ ra kiêu hãnh về sự rút lui lẫy lừng này. Ông viết: “Tôi vốn là con người của chế độ Trùng hưng có thể hiện diện (Restauration possible), chế độ Trùng hưng với đủ mọi thứ tự do. Còn cái chế độ Trùng hưng này coi tôi là kẻ thù; nó đã bị thủ tiêu: tôi phải chịu số phận của nó”.

Ông 62 tuổi. Từ lâu, ông nghĩ một người già phải từ bỏ đam mê và thú vui. Năm 1822, 54 tuổi, ông đã viết: “Chúng ta đừng nên ở trên trần thế này; chúng ta hãy ra đi trước khi chưa chứng kiến sự trốn thoát của bè bạn và những năm tháng mà nhà thơ cho là duy nhất xứng đáng với cuộc sống... Cái khiến người ta hoan hỉ ở lứa tuổi những mối quan hệ, thì ở lớp tuổi bị bỏ rơi, trở thành một nguồn đau khổ và luyến tiếc. Người ta không còn mong chờ những ngày tháng tươi vui quay lại trái đất; người ta sợ chúng thì đúng hơn... Những sự quyến rũ như vậy, mình còn cảm nhận chúng, nhưng chúng không còn dành cho mình nữa... Trông thấy tất cả những gì hồi sinh, tất cả những gì là hạnh phúc khiến mình đau đớn nhớ lại những niềm vui thú đã qua”.

Năm 1823, ông làm bài thơ Délie tặng người phụ nữ ông yêu và yêu ông:

“Ta cảm thấy tình yêu nhưng không thể khơi gợi nó

Vinh quang than ôi! Chỉ làm trẻ lại một cái tên”.

Ông nghĩ mình đã quá nhiều tuổi nên không một người phụ nữ nào có thể yêu mình vì chính bản thân mình. 62 tuổi, được một cô gái 16 yêu, ông khước từ nàng: “Không bao giờ tôi xấu hổ đến thế: tôi thấy gợi lên một thứ gắn bó ở tuổi tôi là một sự nhạo báng thật sự; càng kiêu hãnh về hiện tượng kỳ cục ấy, tôi càng bị sỉ nhục, thực sự cho đó là một sự nhạo báng”. Ông tự giải thích cho mình sự khước từ ấy trong những trang sách được mệnh danh là Tình yêu và tuổi già.

Ông không rút lui khỏi đời sống chính trị. Ông nghĩ mình phải giữ một vai trò quan trọng: đem ngòi bút phục vụ phái chính thống, ông hy vọng lật đổ Louis-Philippe. Ông viết “hồi ký” và những “bức thư ngỏ”. Ông liên kết với nữ công tước de Berry, nên bị bắt và bị giam; ít lâu sau, được miễn tố và phóng thích. Trong tập Hồi ký về việc bà công tước bị bắt giam, ông tuyên bố: “Thưa bà, con trai bà là nhà vua của tôi”. Ông bị truy tố trước tòa một hôm sau ngày bà công tước công khai tuyên bố đã bí mật kết hôn ở Italia. Ông được miễn tội. Bà công tước khẩn cầu ông đi Praha biện hộ cho bà với hoàng gia lưu vong: bà muốn giữ tước công chúa Pháp và tên họ của mình. Chateaubriand nhận sứ mệnh và biện hộ thành công để bà giữ nguyên tước vị. Sau đó, ông đến Venise gặp bà công tước. Một lần nữa, bà cử ông đến Praha: bà mong muốn Charles X công khai tuyên bố tuổi trưởng thành của con trai bà. Chateaubriand chấp nhận. Đối với cựu vương, ông có những tình cảm nhập nhằng: con người ông ta làm ông động lòng, nhưng vị quân vương xúc phạm ông.

Ông tỏ một thái độ khinh miệt triệt để đối với thời đại. Ông ghi nhận: “Con người và sự vật đều nhỏ nhen trong những năm 1831-1832”. Hơn bao giờ hết, ông cho là mình thất vọng. Ông viết thư cho bà bạn là Hortense Allart: “Quyền lực và tình yêu, tôi thờ ơ với tất cả, tất cả quấy rầy tôi... Tôi đã trông thấy một thế kỷ vĩ đại hơn, và những tên lùn ngày nay lội bì bõm trong văn học và trong chính trường không làm gì tôi hết”. Tháng sáu 1834, ông viết thư cho một người bạn: “Tôi vẫn như ông từng thấy tôi, không niềm tin, không hy vọng, và ở thời buổi này, tôi khó có thể giữ một chút lòng nhân ái. Xã hội sẽ tiêu vong và sẽ không tái sinh”. Năm ấy, ông xuất bản tập tiểu luận, Tương lai của thế giới, tiên đoán sự sụp đổ của nền văn minh.

Sự thất bại của phái chính thống đã rõ ràng, nhưng ông vẫn tiếp tục chống lại Louis-Philippe. Thái độ ấy của ông tranh thủ được tình cảm của tất cả các chính đảng đối lập: chính thống, cộng hòa, theo chính thể Bonaparte. Đặc biệt là ông rất gắn bó với Armand Carrel. Ông đến thăm ông ta ở Sainte-Pélagie; đưa tang ông ta. Nhưng nhiều những liên minh chưa hợp đã tan. Ông bênh vực quyền tự do ngôn luận, năm 1835, trong một bức thư gửi tới tờ Nhật báo; nhưng đạo luật cấm không được công kích vương quyền vẫn được thông qua. Cùng năm ấy, ông bị thất bại về văn học: vở bi kịch Moise của ông được trình diễn và đón nhận với những tràng cười; trước sau, nó được đưa lên sân khấu năm lần.

Về thể chất, ông đã suy yếu nhiều. Năm 1834, Lamennais viết: “Đã mười năm, tôi không gặp ông ấy. Tôi thấy ông thay đổi và già đi một cách kỳ lạ”. Ông cảm thấy mình lạc vào một thế giới không phải là của mình nữa. Ông viết một cách xót xa: “Người già ngày trước ít khổ sở hơn; xa lạ với tuổi trẻ, nhưng không xa lạ đối với xã hội. Giờ đây, một người kéo dài tuổi già trong thiên hạ thì chứng kiến cái chết chẳng những của những con người, mà cả của những quan niệm: nguyên tắc, tập tục, biến cố, niềm vui, nỗi khổ, tình cảm, không có gì giống như những gì họ đã từng biết. Họ thuộc một chủng tộc khác loài người họ đang cùng chung sống”. Không có người già nào nói thẳng ra như ông lòng thù hận đối với tuổi trẻ. Trong phần hai cuốn Tình yêu và tuổi già, ông để cho nhân vật René nói trong lúc già lão: “Quang cảnh hạnh phúc của những thế hệ mới lớn lên quanh tôi khiến tôi ghen ghét hết sức nanh nọc; giá có thể tiêu diệt họ, tôi đã tiêu diệt trong hận thù và thất vọng”. Bị mù quáng vì hận thù, trong một bức thư viết năm 1834, ông tuyên bố nền văn học đã hoàn toàn chết ở Pháp.

Ông khước từ khoản trợ cấp nguyên lão nghị viện do Charles X tặng và rơi vào tình trạng túng thiếu khủng khiếp. Năm 1836, ông quyết định bán trước cuốn Hồi ký di cáo cho một hội buôn hùn vốn. Từ đó, ông sống phong lưu trong ngôi nhà ở phố Le Bac, gần nhà bà Récamier. Đã từ lâu ông không còn tình yêu đối với bà nữa. Bà từng yêu ông say đắm − tuy rất có thể không phải là tình nhân của ông[64]. Giữa họ với nhau có một tình bạn rất thắm thiết. Ông có cuộc sống rất mực thước: ngủ dậy lúc sáu giờ, ăn sáng với vợ, làm việc suốt cả buổi sáng với các thư ký. Buổi chiều, đến nhà bà Récamier. Cuộc đời tình cảm của ông không vui. Giữa bà de Chateaubriand với ông, sự bất hòa có khi đi tới chỗ hận thù. Từ 1835, bà Récamier thường hay ốm đau; bà bị chứng đau dây thần kinh, nên hoàn toàn không sử dụng được ngôn ngữ. Chateaubriand thì không giao thiệp rộng rãi. Thỉnh thoảng Juliette mời bạn hữu tới. Từ 1834, ông đọc cho họ nghe những đoạn trong Hồi ký di cảo. Nhưng ông hầu như không nhận một lời mời mọc nào. Ông nói: “Tôi không còn phụ thuộc thế giới này nữa”. Cái cảm giác lưu đày này rất sâu nặng ở ông: “Còn tôi, một khán giả ngồi trong một căn phòng trống rỗng, các dãy ghế không người, ánh sáng tắt ngấm, tôi là người duy nhất của thời đại mình, trước bức màn đã hạ xuống, trong im lặng và bóng tối”. Ông vốn luôn luôn ưu sầu: nay càng ưu sầu hơn. Năm 1836, ông viết: “Người nào kéo dài sự nghiệp của mình cũng sẽ thấy ngày giờ của mình trở nên lạnh dần. Ngày hôm sau sẽ không còn tìm thấy mối quan tâm của ngày hôm trước”. Thậm chí ông cũng không còn mơ ước nữa: “Không còn tương lai, nên tôi không còn những giấc mơ nữa”. Loménie viết về Chateaubriand: “Con người tội nghiệp ấy âu sầu một cách khủng khiếp; không còn có gì làm ông xúc động; cũng không còn có gì làm ông giải khuây nữa; ông không còn ưa thích gì nữa hết; đối với ông, thế giới ngày càng xa lạ”. Trong “Lời tựa di chúc” viết cho tập Hồi ký, ông gợi lên nỗi u sầu của những giờ phút cuối cùng và cô quạnh không một ai muốn, và người ta không biết dùng để làm gì. Cuối cuộc đời là một lớp tuổi xót xa; không hề có gì làm người ta vui thích vì người ta không xứng đáng với gì hết; không có lợi ích gì cho ai, và là gánh nặng cho mọi người, ở gần nơi trú ẩn cuối cùng, người ta chỉ cần bước một bước là bắt gặp. Ước mơ làm gì trên một bãi biển hoang vắng? Người ta nhìn thấy những bóng dáng dễ thương nào trong tương lai?

Ông phải bán tập Hồi ký đi, không phải là không luyến tiếc: nó được xuất bản ngay sau lúc ông qua đời, mặc dù trước đó, ông dự kiến chỉ năm chục năm sau, người ta mới công bố. Ông buồn bã nói: “Tôi đã cầm cố ngôi mộ của mình”. Tuy nhiên, trước đó, ông làm việc cật lực cho tác phẩm. Từ 1830, ông muốn viết thêm cho hoàn chỉnh, muốn biến nó thành bản “sử thi” của thời đại mình, ông viết lại lần thứ nhất và đóng khung nó giữa một lời tựa di chúc đề ngày 1 tháng chạp 1833 và một kết luận về Tương lai của thế giới. Năm 1836, ông bắt đầu viết phần hai. Năm 1837, ông đến ở Chantilly để viết Đại hội Vérone, xuất bản năm 1838. Đó là một bản biện hộ cho chế độ Trùng hưng, nhưng được điểm xuyết những lời phê phán nghiêm khắc; ông tự ca ngợi mình trong đó: chính ông là người phát động năm 1823 cuộc chiến tranh Tây Ban Nha và ông lấy việc đó làm kiêu hãnh. Ông phê phán nước Pháp “nằm ngủ” trong hòa bình; ông khuyến khích Pháp gây với Anh một cuộc chiến tranh mà ông cho là sẽ dễ dàng “nếu người ta không hốt hoảng lên vì một vài sự hy sinh cần thiết”. Tài năng của ông vẫn nguyên vẹn: chưa bao giờ ông kể chuyện hay hơn lúc này. Nhưng cuốn sách làm mọi người bất bình: cả những người Cộng hòa lẫn và nhất là những người theo phái chính thống; những lời phê phán của ông khiến hoàng gia tức giận và coi ông từ nay là một kẻ thù.

Thái độ thờ ơ thù hận của Chateaubriand đối với thế kỷ của ông ngày càng nặng nề theo năm tháng. Ông viết thư cho Vinet: “Tôi không tin gì nữa hết, dù là văn học, chính trị, danh vọng hay tình thương yêu của con người. Tất cả đối với tôi đều là những ảo tưởng vô bổ nhất, thảm hại nhất”. Ông luôn luôn than phiền, kêu la về những nỗi day dứt của quá khứ; thường xuyên liên hệ tới cái chết sắp xảy đến, tới ngôi mộ của mình. Ông là người bị tai họa đeo đuổi và chẳng bao lâu sẽ tắc thở, trái tim tan nát. Ông nhắc đi nhắc lại. Không biết mệt mỏi thái độ chán ngấy đối với hiện tại và tương lai.

Năm 1841, ông lại nhắc tới cái hư vô của tương lai: “Năm tháng chẳng khác nào dãy núi Alpes: vừa vượt qua những ngọn thứ nhất đã sừng sững những ngọn khác. Và than ôi! Những ngọn núi cao nhất và cuối cùng nhất lại hoang vu, cằn cỗi nhất”.

Cũng như nhiều người già, ông dễ rơi lệ. Viết thư cho bà công tước de Berry, ông nói đã “tiêu phí nước mắt một cách điên dại”; đến cạnh Charles X, mắt ông ướt lệ vì xúc động. Người thợ cắt tóc cho ông nói: “Chuyện chẳng ra gì cũng làm ông khóc”. Để chống lại tính hay xúc cảm ấy, ông tự khép mình trong một cái vỏ bọc vô cảm; trái tim ông bao giờ cũng cứng rắn; ông trở thành một con quỷ ích kỷ. Ông tỏ ra đáng ghét đối với bà Récamier. Năm 1841, bà nói với Louménie: “Ông de Chateaubriand rất cao thượng, rất tự ái, rất tinh tế: sẵn sàng chịu mọi hy sinh cho những người ông yêu mến. Nhưng về tính nhạy cảm thực sự, thì không có lấy một mảy may hình bóng. Ông ấy làm tôi đau khổ nhiều”.

Ông hoàn thành tập Hồi ký năm 1841, tuy ông tiếp tục đọc lại cho tới khi qua đời. Năm 1843, ông bắt đầu sáng tác Cuộc đời Raneé. Càng ngày ông càng sống khép kín. Ông viết thư, chủ yếu cho phụ nữ. Nhưng không đọc gì nữa hết. Ballanche ghi nhận: “Không phải vì mắt kém mà ông không đọc sách, mà chính vì ông chán ghét đọc”. Ngoài xã hội, ông lầm lì và hay càu nhàu. Sức khỏe ông rất kém: từ 1840, bị chứng thấp khớp và những cơn ho hành hạ. Tất cả những bức chân dung của ông do đương thời để lại từ thời kỳ ấy đều rầu rĩ. Ballanche lo lắng về sức khỏe của ông: “Ông de Chateaubriand suy sụp đến đáng sợ... Tuổi già thực sự đã đến”.

Nhưng ông vẫn còn có thể đi Luân Đôn để gặp công tước de Bordeaux. Đó là một trong những niềm vui lớn nhất trong tuổi già của ông. Ông công tước biểu lộ với ông những tình cảm nồng hậu nhất: ông ta đến ngồi ở mép giường ông, đi dạo chơi một mình với ông bằng xe ngựa. Chateaubriand tỏ ra “hoan hỉ và tràn đầy hy vọng”, nhưng biểu thị niềm hạnh phúc của mình bằng những giọt lệ.

Năm 1844, một cú sốc làm ông choáng váng: Emile Giradin mua bản quyền cuốn Hồi ký di cảo: ông ta đã mua quyền xuất bản tác phẩm theo kiểu đăng tải trên tờ Báo chí trước khi in toàn bộ. Hợp đồng ký năm 1836 không ghi khả năng ấy nhưng cũng không một điều khoản nào ngăn cấm việc ấy. Ông thốt lên một tiếng kêu phẫn nộ trong một Lời tựa không được công bố: “Không tôn trọng nguyện vọng tuyệt đối của tôi, không kiêng nể danh tiếng của tôi, người ta đem tư tưởng của tôi ra bán lẻ”. Ông bị tổn thương với tư cách nhà văn, và trong phẩm giá con người. Ông đọc lại bản thảo, bỏ bớt những đoạn ông cho là không kín đáo trong viễn cảnh mới này. Mãi đến năm 1847, tác phẩm mới thật sự hoàn chỉnh.

Năm 1845, Chateaubriand còn đủ sức đi Venise để gặp công tước de Bordeaux lần thứ hai. Nhưng ở đấy ông ngày càng tỏ ra im lặng và âu sầu hơn. Năm 1846, Manuel kinh ngạc về dáng vẻ của ông: “Ông ấy già, rất già và như thể xấu hổ vì thế, lụ khụ tới mức như thể tuổi già làm biến đổi con người”. Ông cường điệu tật điếc, hàng giờ ngồi im lặng, không đụng đậy trên chiếc ghế bành, như thể bị bại liệt.

Vợ ông qua đời năm 1847. Bà Récamier thì bị mù. Người ta đưa Chateaubriand đến đầu giường bà và hai người im lặng nắm tay nhau. Ông chỉ còn có ý thức lờ mờ về các biến cố. Ông mất một ngày sau những sự kiện tháng sáu 1848.

Trường hợp Lamartine mang một tính chất điển hình và cực đoan. Tôi đã có nói − và chúng ta đã thấy − là chuyện may, chuyện rủi khiến cho khái niệm công bằng nhãn tiền chỉ là ảo ảnh. Tuy nhiên, trong tuổi già, ông phải trả giá đắt những lỗi lầm thời thanh niên và thời trưởng thành.

Lúc trẻ, ông thích tiền bạc, sự xa hoa, thú ăn chơi thượng lưu, danh vọng. Danh vọng của nhà thơ không đủ cho ông. Tham vọng của ông là trở thành một nhà chính trị vĩ đại. Tự yêu mình, tự phụ, khoe khoang, ông chơi kiểu hào phóng và phá tán nhiều của cải thừa kế. Sau một lần thất bại, ông được bầu vào Viện hàn lâm văn học. Uy tín văn học của ông lúc ấy rất lớn. Là người theo phái chính thống một cách nồng nhiệt, vừa đủ đến tuổi cần thiết tối thiểu, ông vận động để vào Quốc hội: ông bị đánh bại lần đầu và sau đó trúng cử. Không màng ở phái tả hay phái giữa, ông muốn ở “trên trần”: ở trên các đảng phái. Là bạn của Lamenais − tuy Lamenais không theo đường lối ngoắt ngoéo của ông -, Lamartine ao ước “giảm bớt” bất công xã hội. Ông phát hiện ra sự tồn tại của giai cấp vô sản. Nhưng ông sợ giai cấp này và khuyên đừng đụng chạm tới nó: “Anh sẽ bắt gặp ở đây suốt đời sự mù quáng, vô nghĩa, ganh ghét một cách tàn bạo mọi ưu thế về xã hội, sự hèn nhát và độc ác’’. Là chủ đất say mê gắn bó với của cải, trước hết, ông mong muốn duy trì trật tự; nhưng chống lại việc phát triển chủ nghĩa tư bản và thế giới kinh doanh. Ông công kích giới ngân hàng, tình trạng tập trung công nghiệp, tập đoàn tài chính, khiến ông có nhiều kẻ thù trong những tầng lớp giàu có. Mọi người đều chê trách tính cách không kiên định của ông. Được phái chính thống bầu lên, năm 1834, ông bảo vệ quyền tự do, rồi sau đó, ủng hộ những đạo luật bảo thủ.

Tức giận phái bảo thủ từng làm ông thất bại nhiều lần − ông không được bầu làm chủ tịch Nghị viện -, năm 1843, ông đoạn tuyệt với chế độ quân chủ tư sản và đứng vào phe đối lập. Hết lòng tự ca ngợi mình, cho là mình biết hết mọi thứ, ông ngày càng cho là mình sinh ra cho một sự nghiệp chính trị vĩ đại. Ông quyết định làm người tuyên cáo (héraut) của chế độ dân chủ. Một người bạn bảo ông: “Anh nên nghĩ là anh quá yêu mến sự xa hoa, đàn ngựa và thú chơi cờ bạc. Và hãy sợ là quá yêu mến sự nổi danh”. Quả đó là niềm say mê cuối cùng của ông. Năm 1848, ông nghĩ là cơ hội của mình đã tới. Phe đối lập thắng thế. Dân chúng đòi hỏi nền Cộng hòa. Ông tự cho mình là người bênh vực nó. Nhưng thực ra ông sợ những sự đảo lộn xã hội sâu sắc; ông bênh vực nền Cộng hòa chỉ vì cho nó là hình thức bảo thủ nhất của xã hội; quả vậy, nó bao hàm chế độ phổ thông đầu phiếu tạo một “lối thoát”, một “con đường bốc hơi” cho “ngọn núi lửa của nhân dân”. Vì năm 1848, nông dân thắng mạnh giai cấp vô sản, và chắc hẳn sẽ bỏ phiếu cho phái bảo thủ, nên chính bản thân nhân dân sẽ chống lại “bọn đỏ”. Thành lập chế độ Cộng hòa, mục đích của Lamartine là cứu vãn nền trật tự. Và chính trò chơi hai mặt này mang lại cho ông thắng lợi tháng hai. Những người cộng hòa cho ông là người lập nên nền Cộng hòa; những người khác thì cho ông là người kiềm chế nó. Vì vậy, năm 58 tuổi, ông được coi là “vị cứu tinh của đất nước”.

Ngày 27 tháng hai, ông viết thư cho cô cháu gái: “Những người chính thống, những người Thiên chúa giáo, những người cộng hòa đều liên minh với chú như với một chính đảng duy nhất”. Ngày 23 tháng tư, ông được bầu trong mười tỉnh với 10 triệu lá phiếu. Ông viết: “Tôi là một hiện tượng thực sự kỳ diệu trước mắt mình. Tôi không xuất hiện ở đâu mà không khuấy lên một không khí yêu thương cuồng nhiệt”. Nhưng tình trạng nhập nhằng làm chỗ dựa cho sự nhất trí ấy, tất yếu phải tiêu tan: người ta nhận thấy ông không liên kết ở mình phe hữu cũng như phe tả, không đại diện cho phe nào hết và chỉ là con số không.

Trước tiên, phe hữu cảm thấy mình bị phản bội. Họ muốn một mình ông cầm quyền, và đặt dưới quyền ông những người của họ để quét sạch những người cộng hòa và phát động ngay lập tức nội chiến. Nhưng ông không muốn chôn vùi quá sớm như vậy sự nghiệp mà ông lấy làm kiêu hãnh. Ông từ chối vai trò nhà thanh toán, và thành công trong việc cử một hội đồng hành pháp gồm năm thành viên. Từ ấy, ông bị thù ghét; chỉ được bầu vào hội đồng ở vị trí thứ tư, trước Ledru-Rollin, được coi là một người cực đoan và được ông nâng đỡ. Báo chí phái tả và các xalông phẫn nộ chống lại ông. Ong bị lên án là đã gây nên những sự kiện ngày 15 tháng năm, khi 150000 người Paris do các Câu lạc bộ triệu tập, xâm nhập Quốc hội. Ngày 21 tháng năm, trên quảng trường lớn ở Paris, ông không được tổ chức Vệ quốc (garde nationale) hoan hô. Tuy nhiên, toàn bộ đường lối chính trị của ông chuẩn bị cho vụ tàn sát bị toàn thể dân chúng căm ghét. Ông cử Cavaignac làm bộ trưởng Chiến tranh và để cho ông ta chiếm giữ những quyền hành hết sức to lớn. Khi hiểu được là máu sẽ đổ, ông muốn huy động rất nhiều lực lượng quân sự để ngăn chặn phong trào nổi dậy, nhưng không thành công. Ngày 24 tháng sáu ông từ chức cùng với toàn thể hội đồng hành pháp. Cavaignac cho bắn vào công nhân, và trong mấy tháng thi hành một chế độ độc tài thực sự: lực lượng Vệ quốc tham gia vụ tàn sát. Lamartine viết thư cho cô cháu gái Valentine: “Chú không còn lấy một sợi tóc màu hung nào nữa hết, tất cả đều đã bạc trắng tựa mùa đông”.

Nhưng ông còn đọc một bài diễn từ được hoan nghênh, đòi hỏi tổng thống phải được bầu bằng phổ thông đầu phiếu; nhưng chỉ thu được 17910 phiếu. Trong lúc Cavaignac được một triệu rưỡi phiếu và Bonaparte, năm triệu rưỡi phiếu. Louis Blance viết: “Ông đi ngủ, đinh ninh có nước Pháp ở đầu giường mình; ông ngủ trong sự say mê bản thân mình; mơ màng chế độ độc tài; nhưng lúc tỉnh dậy, chỉ thấy có một mình mình”. Toàn bộ tuổi già của ông mang dấu ấn bi thảm của những biến cố này; ông sẽ không bao giờ hồi phục lại nữa. Ông phát tán hết hai hay ba triệu phrăng thừa kế, của hồi môn của vợ, năm hay sáu triệu tiền nhuận bút. Cuối năm 1843, ông đã nợ một triệu hai trăm nghìn phrăng, và nợ nần tăng lên vì những vụ đầu cơ thất bại. Ông bắt đầu viết một cách cuồng nhiệt để thanh toán với các chú nợ: bà vợ không thể chép kịp sáng tác phẩm của ông. Những tờ báo ông sáng lập đều bị quét sạch vì biến cố ngày 2 tháng Chạp và ông lại mất thêm tiền bạc. Ông rời bỏ khu nhà sang trọng ở phố Đại học để đến ở một ngôi nhà khiêm tốn hơn; nhưng vẫn giữ lại bốn căn hộ, vô số đầy tớ và đàn ngựa; gilê và giày, ông mua hàng tá. Thừa phát lại và chủ nợ hối thúc ông. Ông tưởng mình có tài kinh doanh, không chịu nghe một lời khuyên can nào; kết quả: làm ăn thất bại, vỡ nợ liên tiếp. Năm 65 tuổi, ông viết: “Tôi ở trong tình trạng lộn xộn hơn bao giờ hết, mệt mỏi vì đấu tranh và cuộc sống: hy vọng và thất vọng còn tồi tệ hơn thất bại không thôi. Hiện tình thế tôi là như vậy”. Ông lấy trộm sách lịch sử để soạn Cuộc đời các vĩ nhân. Người ta cho ông là tay viết thuê; nói tới tình trạng “tuổi già ông mất hết uy tín”; người ta nguyền rủa ông trên báo chương, chế giễu ông. Nhưng ông vẫn giữ một niềm kiêu ngạo ngây thơ, cho là mình phải thu được thành tựu, còn thất bại chỉ là một sự trả thù của số phận, và thế giới và Thượng đế chỉ quan tâm tới ông. Ông soạn một Giáo trình văn học bắt đầu xuất bản năm 1856. Ông van xin trợ cấp trong một lời tựa: “Giống như bóng ma Macbeth, năm tháng đặt bàn tay chúng lên đôi vai tôi, lấy ngón tay chỉ cho tôi, không phải là những vương miện, mà là một nấm mồ; và cầu mong Thượng đế cho tôi nằm vào đấy”. Ký ức về các biến cố 1848 ám ảnh ông: “Sung sướng thay những người chết theo sự nghiệp, trong những cuộc cách mạng họ tham gia! Cái chết là khổ hình của họ, đúng thế, nhưng cũng là nơi trú ngụ của họ. Còn cái nhục hình phải sống, anh có tính tới nó không vì cái gì không?”.

Tên tuổi ông vẫn còn chút uy tín vì, năm 1857, các bạn của Flaubert mong muốn ông can thiệp để bênh vực Bà Bovary. Ông càng ngày càng cảm thấy bị cuộc sống đè nặng. “Cuộc sống là một cái cột nhục hình (pilori), nếu không phải là một đoạn đầu đài (échafaud). Một cơn hấp hối về tinh thần trong hai mươi năm hay một nhát rìu trong giây phút, cái nào hơn cái nào?” Ông thôi không làm thơ nữa; nhưng biên soạn tập thơ nổi tiếng, Cây nho và ngôi nhà, trong đó, một ông già, cô đơn giữa một thế giới quên lãng mình, gợi lại những kỷ niệm:

“Ôi tâm hồn ta! Biết bao gánh nặng đè lên người,

Trên chiếc giường cũ kỹ, tháng ngày chất chứa u sầu...”

Vốn xưa kia là một “công tử bột”, giờ đây ông đi dạo chơi trong một bộ quần áo sờn, lấm chấm tàn thuốc. Ông yêu cầu mở một cuộc quyên góp quốc gia giúp ông. Nhưng ông xấu hổ tới mức phải thốt lên: “Tôi chỉ muốn chết thôi”. Và còn nói thêm: “Tôi bị sỉ nhục về nỗi bất hạnh của mình tới mức không còn dám đến thăm một người bạn vì sợ gặp phải một kẻ thù”. Có thể nói ông không còn bạn bè nữa. Ở Viện hàn lâm văn học, người ta tránh chuyện trò với ông, ông ngồi trong một góc quen thuộc. Trong một trong nhiều bản tuyên ngôn bênh vực sự nghiệp của mình, ông viết một cách xót xa: “Cái tội của tôi là đã phục vụ và làm mất lòng tất cả các đảng phái trong lúc ngăn cản họ tha hồ chém giết lẫn nhau trong những ngày vô chính phủ”. Ông dù có ra nhiều bản tuyên ngôn cũng vô ích, cuộc lạc quyên không thu được kết quả. Ông buộc phải cho đốn cây trong trang trại để bán cho có tiền sống, nhưng không chịu bán đất. Tòa thị chính Paris nhượng cho ông một ngôi nhà khá đẹp ở cửa ô thành phố, nhưng ông không vì vậy mà bớt thất vọng. Vợ ông bảo: “Ông ấy có những cơn thất vọng làm tôi không thể chịu nổi”.

Ông luôn luôn nhắc lại quá khứ hoạt động chính trị cho rằng nhà chính khách cao hơn nhà thơ, thậm chí ân hận là đã viết văn. Năm 1860, ông đành phải bán ngôi nhà Milly. Ngay lập tức, các chủ nợ ào tới: trong mười bảy ngày, có tới bốn trăm người lũ lượt kéo tới. Hôm bán nhà, ông bước vào phòng cô cháu gái Valentine, một nắm dây thường xuân trong tay, và nức nở: “Milly chỉ còn lại có thế này thôi”. Ít lâu sau, ông nói với một người bạn: “Bạn ơi, bạn có muốn trông thấy con người bất hạnh nhất không? Hãy nhìn tôi đây!”

Bà vợ mất năm 1863, ông bí mật kết hôn với Valentine. Năm 1867, ông bắt đầu lẩn thẩn. Ngày 1 tháng năm, ông bị một cơn cấp phát. Càng ngày càng khép kín mình lại, ông trở nên hầu như người câm. Một buổi tối, thay vì lên đi ngủ, ông ngồi trên một bậc thang: “Để làm gì? ngủ mà làm gì? lại bắt đầu nhiệm vụ chăng? Cứ để tôi ở đây!” Năm 1868, ở nông thôn, ông thường bỏ trốn sau bữa ăn tối và người ta tìm thấy ông trên các cánh đồng. Ông mất năm ấy.

CHƯƠNG CHÍN
KẾT LUẬN

Tuổi già không phải là một kết cục tất yếu của cuộc sống con người. Thậm chí, không giống như cơ thể, nó không đại diện cho cái mà Sartre gọi là “sự tất yếu của tính ngẫu nhiên của chúng ta”. Nhiều loài vật chết − giống như con phù du − sau khi sinh sản mà không trải qua một giai đoạn thoái hóa. Tuy nhiên, có một chân lý thực nghiệm và phổ quát là bắt đầu từ một số năm nhất định, cơ thể con người chịu một hiện tượng suy sụt. Quá trình ấy không thể nào tránh khỏi. Sau một thời gian nhất định, nó kéo theo một sự giảm sút hoạt động của cá nhân: rất thường xảy ra là hiện tượng giảm sút năng lực trí tuệ và thay đổi thái độ đối với thế giới.

Tuổi già đôi khi được đề cao vì những lý do chính trị hay xã hội. Một số người − chẳng hạn phụ nữ ở nước Trung Hoa cổ đại − có thể tìm thấy trong tuổi già một chỗ ẩn náu chống lại cái khắc nghiệt của cuộc sống người trưởng thành. Nhưng tuyệt đại đa số người ta đón nhận tuổi già trong sầu não hay phản kháng. Nó khiến người ta kinh sợ, có khi hơn cả cái chết: cuộc sống tan rã từ mảng này đến mảng khác, tựa một chiếc áo đan cũ kỹ, chỉ dễ lại trong tay người già những mẩu len vô hình dạng. Và tồi tệ hơn nữa, sự thờ ơ từng xâm chiếm họ phủ nhận mọi niềm tin và hoạt động của họ: chẳng hạn, như khi ông de Charlus, chỉ bằng một cái chào, phá hủy sự kiêu hãnh quý tộc vốn có của mình, hay khi Arina Pétrovna giải hòa với người con trai vốn bị bà ghét bỏ. Làm việc cật lực để làm gì nếu người ta thấy theo lối nói của Rousseau − là phí công vô ích, nếu người ta cho những kết quả thu được không mảy may có giá trị? Thái độ ghét bỏ của Michel-Ange đối với các “con rối” của ông thật xót xa; nếu theo chân ông trong phần cuối cuộc đời, chúng ta sẽ cùng ông cảm nhận tính chất hão huyền của những nỗ lực của ông. Nhưng sau khi ông mất, những giờ phút chán nản này vẫn không thể làm gì nổi chống lại cái vĩ đại trong sự nghiệp của ông. Không phải tất cả mọi người già đều chịu “thúc thủ”. Trái lại, nhiều người tỏ ra “bướng bỉnh”. Nhưng như vậy, thông thường họ trở thành bức biếm họa của chính bản thân mình. Họ đeo đuổi ý muốn của mình bằng một thứ sức mạnh trơ ì, phi lý, hay thậm chí chống lại mới lý lẽ. Họ bắt đầu muốn nhằm một mục đích. Giờ đây, họ muốn, vì trước kia đã từng muốn. Nói chung, đối với họ, những thói quen và sự xơ cứng thay thế cho sáng tạo. Không phải không có phần chân lý trong câu nói này của Faguet[65]: “Tuổi già là một tấn hài kịch thường xuyên do một con người đóng để gây ảo ảnh cho người khác và cho bản thân mình; nó mang tính hài, chủ yếu vì người đó đóng vụng”.

Đạo lý khuyên người ta chấp nhận những tai họa mà khoa học và kỹ thuật không thể tiêu diệt được: đau đớn, bệnh tật, tuổi già. Theo đạo lý này, dũng cảm chịu đựng cái trạng thái làm chúng ta giảm sút ấy, là một cách để nâng cao mình lên. Không có những dự kiến nào khác, người già có thể dấn thân vào dự kiến này. Nhưng như thế chỉ là một cách chơi chữ mà thôi. Các dự kiến chỉ liên quan tới hoạt động của chúng ta. Còn chịu đựng tuổi tác không phải là một hoạt động. Lớn lên, trưởng thành, già lão, chết: thời gian trôi qua là một tất yếu.

Muốn cho tuổi già không phải là một sự nhại lại vô nghĩa kiếp sống trước kia của chúng ta, chỉ có một giải pháp duy nhất là tiếp tục theo đuổi những mục đích mang lại cho cuộc sống một ý nghĩa: tận tâm với con người, với tập thể, với sự nghiệp, hoạt động xã hội hay chính trị, trí lực, hay sáng tạo. Trái ngược với lời khuyên của các nhà đạo đức học, người ta nên ước mong sao cho trong tuổi già vẫn giữ được những niềm say mê mạnh mẽ khiến chúng ta không phải quay lại chính bản thân mình. Cuộc sống vẫn có giá trị chừng nào chúng ta coi trọng cuộc sống người khác, qua tình yêu, tình bạn, sự phẫn nộ, lòng trắc ẩn. Như vậy vẫn tồn tại lý do hành động hay phát ngôn. Người ta thường được khuyên “chuẩn bị” tuổi già. Nhưng nếu vấn đề chỉ là để dành tiền bạc, chọn nơi nghỉ hưu, sắp xếp những trò giải trí, thì lúc lâm cuộc, người ta chẳng tiến bước được gì hết. Tốt hơn là không nên quá nghĩ tới những thứ đó, mà nên sống một cuộc sống có động cơ rõ ràng, để tiếp tục sống, dù mọi ảo ảnh có tiêu tan và nhiệt tình sống có bị nguội lạnh chăng nữa.

Nhưng những khả năng này chỉ được dành cho một nhúm người được ưu đãi: chính trong tuổi già, cái hố ngăn cách được đào sâu hơn hết giữa những người này và tuyệt đại đa số loài người. Đối chiếu họ với nhau, chúng ta có thể giải đáp câu hỏi đặt ra ở đầu cuốn sách này: Có gì là tất yếu, trong sự suy tàn của con người? Xã hội chịu trách nhiệm về tình hình ấy tới đâu?

Chúng ta đã thấy là lớp tuổi bắt đầu sự suy yếu vì già lão bao giờ cũng phụ thuộc vào giai cấp xã hội. Ngày nay, một người thợ mỏ 50 tuổi là người “bỏ đi” (home fini) trong lúc, trong số những người được ưu đãi, nhiều người vẫn tráng kiện ở tuổi 80. Bắt đầu sớm, sự suy tàn của người lao động cũng nhanh hơn nhiều. Trong những năm “sống sót”, hình hài tàn tạ của họ làm mồi cho bệnh tật. Trong lúc đó, một người già may mắn giữ gìn được sức khỏe có thể giữ gần như nguyên vẹn sức khỏe ấy cho tới lúc qua đời.

Già nua, những người bị bóc lột nếu không rơi vào cảnh khốn cùng thì chí ít cũng rất nghèo đói, nhà cửa tồi tàn, trong cảnh cô đơn, khiến họ có cảm giác suy sụp và lo âu một cách phổ biến. Họ rơi vào một trạng thái đần độn ảnh hưởng tới cơ thể; thậm chí những bệnh tâm thần họ phải chịu, phần lớn cũng là sản phẩm của chế độ.

Dù có giữ được sức khỏe và sự sáng suốt, người nghỉ hưu cũng không vì vậy mà không phải là con mồi của cái tai họa khủng khiếp là nỗi ưu buồn. Ngay cả người lao động tay chân cũng không biết làm gì để giết chết thời gian. Tình trạng nhàn rỗi buồn bã dẫn tới một trạng thái vô cảm phương hại tới tất cả những gì còn lại của thế cân bằng về thể chất và tinh thần.

Sự thiệt hại người nghỉ hưu từng phải chịu đựng trong quá trình cuộc sống còn triệt để hơn. Sở dĩ thất vọng vì cái vô nghĩa của cuộc đời mình hiện tại, là vì bao giờ ý nghĩa cuộc sống của họ cũng đã từng bị đánh cắp. Khi thoát khỏi những sự cưỡng bức của nghề nghiệp, họ chỉ còn thấy xung quanh mình một bãi sa mạc; họ đã không hề có cơ hội dấn thân vào những dự kiến có khả năng đem lại mục đích, giá trị, lẽ sống cho đời.

Đấy chính là tội ác của xã hội chúng ta. “Chính sách về tuổi già” của nó thật đáng phẫn nộ. Nhưng còn đáng phẫn nộ hơn là cách ứng xử phần lớn con người ta phải chịu ở tuổi thanh niên và tuổi trưởng thành. Xã hội tạo sẵn cuộc sống thiếu thốn và khốn khổ vốn là phần dành cho họ trong tuổi già. Chính vì lỗi của xã hội mà tình trạng suy sụt vì già lão bắt đầu sớm, nhanh chóng, gây đau đớn về hình hài, khủng khiếp về tinh thần: họ đến với tình trạng ấy, hai bàn tay trắng. Khi không còn sức lực nữa, những con người bị bóc lột, chịu thiệt thòi, tất yếu phải trở thành những “đồ bỏ đi”, những “thứ phế thải”.

Vì vậy, mọi phương thuốc người ta đề xuất để cứu vãn cảnh khốn quẫn của người già đều vô nghĩa: không một phương thuốc nào có thể sửa chữa nổi sự phá hoại có hệ thống mà con người từng phải chịu đựng suốt đời. Dù có chăm sóc họ, cũng không thể trả lại sức khỏe cho họ. Dù có xây cho họ những căn nhà tử tế, cũng không thể tạo ra cho họ nền văn hóa, những mối quan tâm, những trách nhiệm có khả năng đem lại cho cuộc đời họ một ý nghĩa. Tôi không nói là hoàn toàn không thể cải thiện cuộc sống của họ lúc này; nhưng cái đó không mang lại một giải pháp nào cho vấn đề đích thực của tuổi già: muốn một con người, trong tuổi già, vẫn là một con người, thì xã hội phải như thế nào?

Câu trả lời đơn giản thôi: người đó bao giờ cũng phải được ứng xử với tư cách là một con người. Quy định số phận cho các thành viên không còn hoạt động, xã hội tự lột mặt nạ mình: nó vốn luôn luôn coi họ như là những vật dụng. Xã hội thú nhận là đối với nó, chỉ có lợi nhuận là có ý nghĩa và “chủ nghĩa nhân văn” của nó chỉ hoàn toàn là mặt ngoài. Ở thế kỷ XIX, giai cấp thống trị công khai đồng hóa giai cấp vô sản với sự man rợ. Những cuộc đấu tranh của công nhân đưa được giai cấp vô sản hội nhập với nhân loại. Nhưng chỉ với tư cách người sản xuất ra của cải. Còn đối với người lao động già lão, xã hội làm ngơ như đối với một loài xa lạ.

Đấy là lý do vì sao người ta chôn vùi vấn đề này vào một sự im lặng có tính toán. Tuổi già tố cáo sự thất bại của toàn bộ nền văn minh của chúng ta. Nếu muốn cuộc sống người già có thể chấp nhận được, thì phải làm lại hoàn toàn con người, xây dựng lại tất cả những mối quan hệ giữa con người với con người. Không nên để một con người đến phần cuối cuộc đời mình, cô đơn, và hai bàn tay trắng. Nếu nền văn hóa không phải là một nguồn tri thức bất động, được tiếp thu một lần vĩnh viễn rồi bị bỏ quên, nếu nó mang tính chất thực tiễn và sống động, nếu qua nó, con người đối với môi trường xung quanh có một ảnh hưởng được hình thành và đổi mới qua thời gian, thì ở mọi lứa tuổi, con người có thể là một công dân năng động, hữu ích. Nếu không bị “nguyên tử hóa” từ nhỏ, khép kín và tách rời khỏi những nguyên tử khác, nếu tham gia một cuộc sống tập thể, thường nhật và cơ bản như chính bản thân cuộc sống của mình, thì con người không bao giờ phải nếm trải “cảnh lưu đày”. Không ở đâu, ở một thời kỳ nào, những điều kiện như vậy được thực hiện. Dù có dịch lại những điều kiện ấy gần hơn chút ít so với các nước tư bản chủ nghĩa, các nước xã hội chủ nghĩa vẫn còn cách xa chúng nhiều lắm.

Trong xã hội lý tưởng tôi vừa gợi lên, có thể có ước mơ không có tuổi già − nếu có thể nói như vậy −. Như tình hình xảy ra trong một vài trường hợp được ưu đãi, con người, bị tuổi tác làm cho suy yếu đi một cách bí ẩn, chứ không phải bị giảm sút một cách rõ rệt, sẽ có ngày bị một bệnh tật không thể cưỡng nổi; và bị chết mà không trải qua thoái hóa. Lúc đó, tuổi già có thể thực sự phù hợp với cái định nghĩa của một vài nhà tư tưởng tư sản: một thời điểm của cuộc sống khác tuổi thanh xuân và tuổi trưởng thành, nhưng có thể cân bằng riêng của mình và vẫn để cho con người một phạm vi khả năng rộng lớn.

Nhưng đấy là một viễn cảnh xa vời. Xã hội chỉ quan tâm tới cá nhân trong chừng mực cá nhân làm lợi cho nó. Thanh niên biết điều đó. Nỗi lo âu của họ lúc tiếp cận đời sống xã hội cũng chẳng khác nào nỗi kinh hoàng của người già lúc bị gạt ra ngoài đời sống xã hội ấy. Giữa lúc ấy, nếp cũ ngụy trang các vấn đề ấy đi. Thanh niên sợ hãi cái bộ máy sắp sửa ngoạm lấy mình, đôi khi tìm cách chống đỡ một cách quyết liệt; còn người già, bị xã hội ruồng bỏ, kiệt sức, trần trụi, chỉ còn lại đôi mắt để khóc. Giữa hai lớp tuổi ấy, cái bộ máy nghiền nát con người kia vẫn quay; và con người vẫn để cho nó nghiền nát vì họ thậm chí không hình dung nổi là có thể thoát ra khỏi. Khi hiểu được thế nào là cuộc sống của người già, người ta sẽ không thể chỉ bằng lòng đòi hỏi một “chính sách về người già” khoan dung hơn, đòi hỏi cải thiện trợ cấp, nơi tổ chức những trò giải trí tử tế, xây dựng nhà ở hợp vệ sinh. Toàn bộ hệ thống phải đưa vào cuộc và đòi hỏi phải triệt để: thay đổi cuộc sống.

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC I
NHỮNG NGƯỜI THỌ TRĂM TUỔI

Cần nói một đôi lời về một lớp người già rất đặc biệt: những người thọ một trăm tuổi. Năm 1959, ở Pháp, có khoảng 600-700 cụ, phần lớn sống ở Bretagne. Số đông các cụ không sống quá 102 tuổi. Từ 1920 đến 1942, không có đám tang nào của các cụ ngoài 104 tuổi. Trong số các cụ sống trăm tuổi, các cụ bà nhiều hơn các cụ ông: bác sĩ Delore, người lãnh đạo cuộc điều tra 1959, cho rằng tỷ lệ này lớn hơn 4/5. Trong số 27 cụ, ông đếm được 24 cụ bà. Những cụ bà này làm những nghề rất khác nhau. Nghỉ hoạt động đã từ ba mươi năm đến bốn mươi năm, họ sống ở nông thôn với con hay cháu. Một số cụ ở dưỡng đường hay nhà nghỉ. Chồng họ qua đời trước đây từ hai mươi đến bốn mươi năm. Tình hình kinh tế của họ rất tầm thường. Tất cả đều gầy: không một cụ nào vượt quá 60 ký. Họ thèm ăn, nhưng ăn ít. Nhiều người trong số các cụ lực lưỡng; các cụ ông cũng vậy: có một cụ, trên 99 tuổi, vẫn chơi bi-a. Một số cụ bà hơi run, tai nặng, mắt kém, nhưng không điếc, không loà. Các cụ ngủ ngon; chăm đọc sách, thêu đan, và có đi dạo chút đỉnh. Các cụ sáng suốt, trí nhớ tốt, tính tình độc lập, bình đẳng và thậm chí vui vẻ, có ý thức hài hước và thích quan hệ xã hội. Độc đoán, các cụ ứng xử với con cháu ở tuổi 70 như với thanh niên. Thỉnh thoảng, các cụ than phiền về thế hệ mới, nhưng quan tâm tới thời đại mình, nắm được tình hình thời cuộc. Di truyền hình như là một trong những yếu tố tuổi thọ của họ. Họ không có một tiền sử bệnh lý nào và không bị một chứng bệnh mãn tính nào. Hình như họ không sợ chết. Cách ứng xử của họ nói chung rất khác cách ứng xử của những người già ít tuổi hơn. Phải chăng họ sống lâu vì có một sức khỏe đặc biệt về thể chất và tinh thần? Hay sự thỏa mãn được sống thọ khiến họ được thanh thản? Cuộc điều tra không giải đáp câu hỏi này.

Bác sĩ Grave E. Bird giới thiệu với Hội tâm lý học phương Đông một công trình nghiên cứu trong hai năm về 400 cụ già tuổi trên một trăm. Kết luận của ông thống nhất với kết luận của bác sĩ Delore: “Phần lớn những người trong nhóm này xây dựng cho tương lai những kế hoạch cụ thể, quan tâm tới công việc công, thể hiện những mối nhiệt tình trẻ trung, có những ý thích riêng, có tinh thần hài hước sâu sắc, ăn ngon miệng, và có một sức đề kháng đặc biệt. Với một sức khỏe tinh thần nói chung tuyệt vời, họ sống lạc quan và không mảy may biểu lộ thái độ sợ chết”.

Các cụ ông trăm tuổi được nghiên cứu ở Mỹ cũng gây một cảm tưởng tương tự: các cụ sống tích cực và hạnh phúc. Visher quan sát hai cụ ông trên trăm tuổi năng động, sung sướng và có vẻ khỏe mạnh. Nhưng cuộc phẫu thuật phát hiện họ có nhiều bộ phận có bệnh.

Năm 1963, báo chí Cuba có một trang viết về mấy cụ ông sống trên trăm tuổi. Trong số những cụ này, có một người vốn là nô lệ Da đen đặc biệt đáng chú ý, các ký ức của cụ được một nhà dân tộc học ghi âm. Đối chiếu lịch sử, người ta thấy quả cụ 104 tuổi đúng như lời cụ nói. Trí nhớ tuyệt vời – tuy có hơi lộn xộn đối với một vài thời kỳ − khiến cụ hồi tưởng lại toàn bộ cuộc đời. Tóc cụ bạc trắng, sức khỏe cụ tốt; tuy lúc đầu có phần hay nghi kỵ, nhưng về sau, cụ rất vui vẻ đón nhận những câu hỏi của người đối thoại và trả lời theo lối ứng khấu. Cụ giữ nguyên vẹn năng lực trí tuệ[66].

Nhiều người tự xưng trăm tuổi bắt gặp trong những vùng xa xôi hẻo lánh, chắc hẳn không phải thế: không có giấy khai sinh, họ có thể quy cho mình một cách thành thực một lứa tuổi lông bông. Nhưng những người thực sự vượt qua 100 tuổi hầu như bao giờ cũng là những cá nhân đặc biệt.

PHỤ LỤC II[67]
R.E.BURGER: AI QUAN TÂM TỚI NGƯỜI GIÀ

Cứ khoảng mười người Mỹ thì có một người trên 65 tuổi, và tỷ lệ này tăng lên hàng năm. Hai phần ba số người Mỹ này bị một bệnh mãn tính − huyết áp cao, viêm khớp, tiểu đường hay chứng khác... Nhưng chỉ có 30.000 tổ chức, với những tính chất khác nhau lo việc chăm sóc họ, và số giường chỉ cho phép phục vụ một trên năm mươi người. Vả lại, phần lớn người già không đáp ứng được những điều kiện do các đạo luật về Y tế đòi hỏi. Thu nhập hàng năm bình quân của một người độc thân trên 65 tuổi là 1.055 đôla, và 30% − độc thân hay có gia đình − sống trong nghèo khổ. Vì vậy, đối với những sự chăm sóc dù rất hạn chế, gia đình họ cũng phải có khả năng chi trả số tiền tương đương một khoản tiền công một tháng.

Vấn đề tài chính do các tổ chức cho người già đặt ra, phản ánh một vấn đề cơ bản hơn. Vị trí của người già ở Mỹ ra sao? Phần lớn người Mỹ thừa nhận giả thuyết cho rằng người già cảm thấy dễ chịu hơn nhiều khi họ sống với nhau. Chúng tôi thiên về ý nghĩ rằng nhu cầu về y tế của họ là đặc biệt, và họ được điều trị có hiệu quả hơn nếu được tập hợp lại với nhau: quyền lợi và tính nhạy cảm của họ sẽ được bảo vệ khi họ ở cùng những người cùng lớp tuổi, và họ sẽ có hạnh phúc hơn và sống lâu hơn khi cách xa những sức ép của thế giới, của lớp trẻ và sự cạnh tranh. Tất cả những giả thuyết ấy đều sai lầm về cơ bản, nhưng có thể dễ dàng hiểu những sức ép nào dẫn chúng ta đến những giả thuyết ấy. Chúng ta vốn không thể bắt tay vào vấn đề trọng yếu người cao tuổi, vấn đề tái thích ứng (réadaptation). Nguyên tắc làm nền tảng cho mọi sự thích ứng (duy trì hoạt động của người bệnh) tuyệt đối không thể thực hiện được vì phương pháp tuyển lựa và đài thọ của các cơ sở chăm sóc người già thuộc phạm vi Bảo hiểm xã hội. Những người già nằm liệt trên giường bệnh được nhận những khoản phụ cấp cao hơn của Bảo hiểm xã hội; nhưng hiếm khi họ trở về nhà.

Công cuộc công nghiệp hóa nhanh chóng ở Mỹ cũng tước mất của người già những trách nhiệm và chức năng mà họ có được trong một xã hội nông nghiệp. Trở thành phi-sản xuất, họ nhanh chóng cảm thấy mình nhanh chóng là những kẻ không ai muốn dung nạp. Và như vậy là có hai sức ép nhằm tách họ ra khỏi xã hội, vì về phía mình, những người trẻ tuổi cho xu hướng ấy là thỏa đáng về mặt tâm lý học.

Những sức ép tâm lý này, vốn nhằm đào sâu thêm cái hố ngăn cách giữa người già và người trẻ − được củng cố thêm một cách nghịch lý bởi một trào lưu đến từ một nguồn khác. Cái phép mầu làm cho tuổi già có thể chịu đựng được đối với nhiều người Mỹ cũng khiến lớp tuổi này dễ thất vọng hơn. Y học hiện đại đã đưa tuổi thọ trung bình của người Mỹ từ 49 tuổi năm 1900 lên gần 70 ngày nay. Thế nhưng, ở tuổi 65, một người có thể hy vọng sống thêm mười bốn năm nữa − so với mười ba năm năm 1900. Chúng ta đã kéo dài tuổi thọ nói chung, và do vậy, lập nên một nhóm người già lớn hơn, nhưng chúng ta không kéo dài tuổi thọ của người già. Và tệ hại hơn là chúng ta không làm gì hết để khắc phục cái trống rỗng và sự phụ thuộc trong đời sống của họ. Thay vì cái đó, chúng ta đặt lên đôi vai họ và gia đình họ cái gánh nặng những sự chăm sóc thuốc men họ cần tới.

“Giải pháp” Hoa Kỳ (nursing homes, nhà ở cho người già, nhà nghỉ, làng hưu trí) đặt ra vấn đề sau đây: tách người già ra khỏi xã hội, có quả là tốt hơn cho họ không? Chúng ta né tránh vấn đề đáng sợ là vấn đề chăm sóc về y tế người già đòi hỏi trong lúc đơn thuần tách người bệnh ra khỏi tầm mắt của công chúng.

Trong khoảng 30.000 cơ sở chăm sóc dài hạn người già, quá một nửa không có tham vọng đáp ứng những điều kiện cần thiết. Trong phần lớn các Bang, luật pháp đòi hỏi sự có mặt, tám tiếng mỗi ngày, của một nữ y tá có bằng hoặc đã trải qua một thời kỳ thực tập trình độ nghiệp vụ. Nhưng trình độ các nữ y tá trải qua thực tập không ngang tầm với những vấn đề tâm lý học hay y học về người già được chăm sóc ở đấy.

Một vấn đề đáng quan tâm khác là chính bản thân sức khỏe người già bị uy hiếp do cách làm ở các nhà nghỉ. Theo các nhà lão khoa, một trong những cách điều trị nguy hiểm nhất đối với người già không loạn tâm thần là tình trạng vô công rồi nghề bắt buộc. Người bệnh bị giữ ở giường nhiều hơn mức cần thiết. Và người ta cũng dễ chăm sóc họ hơn khi họ nằm; nguy cơ té ngã được loại trừ. Nhưng tình trạng bị giữ lại trên giường chỉ là tai họa đầu tiên người ta gây cho sức khỏe người già. Trong những cơ sở ở loại thông thường, vì thiếu nhân viên, người ta không giúp cho người già trở mình đều đặn để tránh những vết loét hoại tử là những vết thương mở đau đớn và khó chữa khỏi. Và cũng thường xảy ra tình trạng cho thuốc thiếu suy xét, dẫn tới những vấn đề y học không có cơ sở giải quyết − chí ít cũng đối với bộ phận nhân viên không lành nghề. Công chúng không rõ tác hại khi người ta tước mất của người già thú vui nho nhỏ hay những hoạt động vốn tạo nên cuộc sống và đem lại một mục đích cho cuộc sống. Vấn đề thực phẩm, chẳng hạn, là một vấn đề thường xuyên trong những cơ sở loại thấp. Ngay ở những Bang có nhà dưỡng lão tốt nhất, bữa ăn hàng ngày của một người bệnh, trung bình mỗi ngày là 94 xu − và đó chính là con số bản thân các cơ sở đưa ra để hưởng tối đa mức trợ cấp của Bang. Người già không có cảm giác có một mục đích trong cuộc sống, và cũng không phải làm bất cứ công việc gì hết; Người ta ít chú ý tới đời sống riêng của người bệnh, và đó là một trong nhưng lời than phiền khách quan thường được nghe nhiều nhất.

Sai lầm nghiêm trọng nhất có lẽ là tình trạng thiếu tôn trọng đối với cá nhân người bệnh. Tình trạng này đôi khi xảy ra một cách cố ý. Cái hợp đồng “chăm sóc suốt đời” (lifecare) - rất quen thuộc với mọi người − chỉ là một thứ giấy bảo hiểm, do người bệnh hay gia đình trả trước trọn gói, và đảm bảo cho họ một chỗ nằm chừng nào họ còn sống. Nhưng dù họ sống hay chết, tiền cũng đã nằm trong tay những người hoàn toàn được lợi nếu người bệnh chết sớm. Thế là, bằng cách làm cho người bệnh mất niềm vui sống với những sự hắt hủi, xúc phạm hàng ngày, một nơi dưỡng lão rất có thể giết chết một người già. Thậm chí khi những hợp đồng “chăm sóc suốt đời” chỉ là một thứ “đánh cuộc” hợp lý giữa hai bên đi nữa, thì tình cảm xót xa của một người già khi thấy mình là thừa, không thể không có những hệ quả.

Mặc dù nhiều bài viết trên báo, mặc dù những bằng chứng phong phú trong một số kỳ họp của Quốc hội Mỹ, và những câu chuyện vô tận của các nữ y tá, của người bệnh và gia đình họ, thái độ công khai của ngành “công nghiệp dưỡng đường”, trước hết là phủ nhận, cho rằng không hề có vấn đề, và sau nữa, là cho rằng mọi tài liệu xác nhận những sai lầm trên đây chỉ là một lối gây rối về mặt hành chính.

Vì vậy, cần nghiên cứu các vấn đề xã hội và y học do các cơ sở chăm sóc, nuôi dưỡng người già đặt ra, chứ không phải chỉ điều tra về những hành vi đáng nghi ngờ của chúng về mặt tiền bạc. Người ta hy vọng các nhà làm luật và các tổ chức liên bang xem xét những giải pháp rõ ràng có thể thay thế những tổ chức chăm sóc người già. Trong một lĩnh vực tương tự, lĩnh vực những người bị tật nguyền về mặt tâm thần, việc “phi-tổ chức hóa” (“désinstitutionnalisation”) đã bắt đầu. Ở Anh, ba phần tư làng Bôttông gồm những người suy sút về tâm thần, khiến họ ở trong một mức độ cách ly mà bệnh tật của họ đòi hỏi, nhưng dẫu sao cũng thoát khỏi không khí bệnh viện và tình trạng bị giam hãm về mặt tâm lý trong tổ chức điều dưỡng. Trong những cuộc hội thảo gần đây tại Mỹ, các chuyên gia về lĩnh vực này yêu cầu chấm dứt các khoản “trợ cấp’ của Nhà nước đối với các tổ chức chuyên biệt cho mọi người bệnh, vì cái đó làm hại cho việc nghiên cứu mọi hình thức chăm sóc khác.

Còn về các giải pháp thay thế, thì có thể hình dung hai đường hướng hành động: cần nhân mạnh nhiều hơn khả năng tái thích ứng của người già, và cần ứng xử với họ như những con người, chứ không phải như những bệnh nhân. Muốn đường hướng này thành công rộng rãi, thì quá trình tái thích ứng (về mặt xã hội, tâm lý và thể chất) cần được coi cũng có lợi như những sự chăm sóc về thuốc men.

Có thể xem xét việc phụ cấp cho gia đình, đối với những quá trình điều trị cụ thể, dưới sự kiểm soát của y tế, và cũng có thể chăm sóc thuốc men tại nhà, khi người già không có thân nhân ở độ tuổi trưởng thành bên cạnh. Những dịch vụ tương tự được bảo đảm trong một số quận, huyện ở thành phố bởi những nhóm người từ tâm. Hiện nay, hơn hai mươi triệu người già ở Mỹ cần được chăm sóc một cách công bằng, với lòng nhân ái và sự kính trọng; và nhu cầu cơ bản này không thể cứ tiếp tục không được thỏa mãn.

Charles Boucher, giám đốc Vụ dịch vụ y tế thuộc bộ Y tế Anh, tuyên bố: “Triết lý của chúng tôi là ở chỗ người già muốn ở nhà họ, giữa những tài sản và kỷ niệm của họ. Dù ở trong một căn nhà lớn hay bé, có tiện nghi hay không, điều đó không quan trọng. Chúng tôi nghĩ chính đó là nơi họ phải ở... Là nơi họ cảm thấy an toàn và tin tưởng. Có khi người ta thích thú nghĩ đó là vấn đề những tổ chức chuyên môn hóa; nhưng tôi lại nghĩ giải pháp ấy chẳng khác nào biến những chiếc xe hơi cũ thành sắt vụn”.

(Bản dịch của Françoise Olivier).

PHỤ LỤC III
CUỘC SỐNG NHỮNG NGƯỜI LAO ĐỘNG GIÀ
Ở CÁC NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Người làm công chịu một phần đóng góp − nhỏ hơn phần đóng góp của chủ − trong các nước tư bản. Nhưng ở Liên Xô (cũ) và các nước dân chủ nhân dân, Bảo hiểm xã hội hoàn toàn do các tổ chức Nhà nước và xã hội đài thọ, trừ ở Hungari, người lao động có chịu một phần đóng góp. Kinh tế của những nước này được kế hoạch hóa, nên chính sách về tuổi già của họ, nằm trong toàn bộ kế hoạch nói chung và không gặp cản trở vì tác động của những quyền lợi riêng biệt. Nhẽ ra số phận người già ở các nước ấy phải được bố trí tốt hơn so với ở các nước tư bản chủ nghĩa. Nhưng tiếc rằng hình như không phải bao giờ cũng như vậy.

Những nguồn thông tin của tôi là đa dạng. Đôi khi là những bản báo cáo chính thức. Đôi khi là những thông tin do tư nhân cung cấp. Khó có thể đánh giá một cách chính xác trong cả hai trường hợp này. Vì vậy tôi chỉ nêu lên với tính chất giới thiệu, không bảo đảm hoàn toàn chính xác.

***

Ở Liên Xô theo những nguồn chính thức, tình hình là như sau đây. Người ta tính có 20 triệu người trên 60 tuổi: xấp xỉ 10% dân số. Quyền Bảo hiểm xã hội, ghi trong Hiến pháp 1936, vốn được thừa nhận từ ngày thành lập chế độ xô viết. Việc áp dụng được từng bước mở rộng và cụ thể hóa. Cho tới năm 1964, thành viên nông trường tập thể không được hưởng: họ được bảo hiểm bằng quỹ tương tế. Năm 1964, một pháp chế xã hội đặc biệt được thiết lập riêng cho họ. Xã viên hợp tác xã, nghệ sĩ, người ở, cũng được hưởng một chế độ riêng biệt. Tất cả những người làm công ăn lương được hưởng một chế độ chung. Đàn ông 60 tuổi được hưởng trợ cấp nếu có 25 năm hoạt động ăn lương, đàn bà thì 55 tuổi, với 20 năm. Đối với những công việc nặng nhọc, chế độ nghỉ hưu được ấn định đối với nam giới 50 tuổi có 20 năm hoạt động ăn lương, đối với phụ nữ 45 tuổi có 15 năm. Vượt quá ít nhất 10 năm đối với số năm lao động bắt buộc thì được tăng thêm phụ cấp. Ngân sách trợ cấp của Nhà nước, 2,9 tỷ rúp năm 1955 được nâng lên theo một đạo luật năm 1956; năm 1965 là 10,5 tỷ rúp.

Tiền công càng thấp, thì hệ số được áp dụng để tính trợ cấp càng cao; cho tới mức lương tháng là 35 rúp người lĩnh trợ cấp được hưởng 100%; trên 100 rúp thì chỉ hưởng một nửa. Trợ cấp tối đa được quy định là 120 rúp. Những người được hưởng trợ cấp có quyền làm việc cho tới mức tiền công tháng 100 rúp; công việc của họ do các ủy ban của Bảo hiểm xã hội kiểm soát; khoảng 2% người nghỉ hưu làm việc (kể cả các thành viên nông trường tập thể).

Theo truyền thống, kể cả ở thành phố, bố mẹ già ở với con cái. Người ta khuyến khích giải pháp này ở tất cả các nước xã hội chủ nghĩa do tình hình khủng hoảng nhà ở. Phụ nữ làm việc ở đây theo một tỷ lệ rất lớn. Họ được nghỉ hưu sớm hơn đàn ông để cho những người bà được hưởng trợ cấp thay thế bà mẹ ở nhà. Tôi đã nêu lên những điều bất lợi của công thức này. Một người bà mà đảm nhận nhiệm cụ của người mẹ thì ít được tiền thưởng thêm, và chỉ là một người thay thế, quyền lực không vững chắc. Những đứa trẻ có thể bị tách ra, chẳng hạn khi cặp vợ chồng trẻ đến một nơi xa người bà không thể đi theo. Nhưng ít nhất, người già không phải sống những ngày cuối đời trong cảnh cô đơn.

Vả lại, ở Liên Xô, họ cũng có thể sống riêng. Những năm gần đây, một số đông người già ở các tầng dưới những khu nhà đặc biệt. Có nhiều ngôi nhà nghỉ hưu nói chung nằm ở những khu vực ngoại thành. Ở phần lớn những ngôi nhà này, chỉ có tiện nghi ở mức vừa phải, nhưng có nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi giải trí. Người già ít bị gia đình và xã hội bỏ rơi hơn so với chúng ta.

Sự hội nhập của công dân vào đời sống chính trị và xã hội chặt chẽ hơn nhiều, và người già không cảm thấy bị loại trừ ra ngoài cộng đồng; họ vẫn tiếp tục hoạt động, hoặc trong đảng, hoặc trong khu phố, trong nhà, v.v..

Mức sống: trong cả nước, nói chung, thấp hơn ở Pháp. Nhưng lương hưu không cách xa lương tại chức nhiều như chúng ta. Người nghỉ hưu có cuộc sống tử tế hơn những người Pháp khó khăn về kinh tế.

Bức tranh trên đây có thể có phần hơi quá lạc quan. Không nên quên rằng ở Liên Xô − và ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa − tiền lương chính thức chỉ chiếm 60% nguồn thu nhập thực tế của người lao động. Lương hưu của họ được tính trên cơ sở số tiền ấy. Muốn biết đích thực cuộc sống của người nghỉ hưu, cần biết người già còn có thể có nguồn “lao động đen” và những “thủ đoạn” cho phép cân bằng ngân sách của họ hay không Nếu không, thì mức sống của họ bị tụt một cách đáng kể.

***

Tôi nhận được từ Hungari bản báo cáo dưới đây:

Cũng như khắp mọi nơi trên thế giới, ở Hungari, tuổi già kéo theo những vấn đề đụng tới xã hội nói chung, đồng thời tới mỗi cá nhân trong cuộc. Cái chuỗi những vấn đề của tuổi già bao gồm, một mặt, những yếu tố chung gắn liền với tác động của tuổi tác, và mặt khác, những yếu tố tùy thuộc một cách đặc trưng vào hình thái xã hội. Vì vậy, loại yếu tố thứ hai này thay đổi tùy theo mỗi nước. Những nét đặc trưng của Hungari tạo nên bức tranh dưới đây.

Trong hai mươi lăm năm qua, biểu đồ dân số cho thấy cư dân già đi. Tình hình này là kết quả của sự gặp gỡ giữa tăng dân số và kéo dài tuổi thọ trung bình.

Người ta biết rằng sau mức tăng tỷ lệ sinh đẻ vào đầu những năm 1950, thập kỷ tiếp theo sau đấy đã trải qua một bước thụt lùi rõ rệt; năm 1954, kỷ lục về tỷ lệ sinh đẻ đạt tới 23%, nhưng năm 1962, tỷ lệ này hạ xuống còn 12,9%.. Và tuy trong ba năm gần đây, xu hướng giảm dần này đã được thay thế bằng một đường biểu diễn đi lên − để năm 1968 đạt tới tỷ lệ 15%.-, nhưng quá trình lâu dài trước kia vẫn làm cho cư dân già đi một cách tương đối.

Đồng thời, theo cả ý nghĩa tuyệt đối đi nữa, cư dân của Hungari cũng già đi: hiện tượng này, một phần quan trọng là kết quả của những biện pháp xã hội, kinh tế, y học và văn hóa nói chung thi hành trong hai mươi lăm năm qua mà tác dụng là kéo dài tuổi thọ trung bình. Thật vậy, năm 1941, dự kiến tuổi thọ lúc sơ sinh, ở Hungari, là 54,9 tuổi đối với nam giới và 58,2 tuổi đối với nữ giới; hiện nay, người ta dự kiến 67 tuổi đối với nam giới và 71,8 tuổi đối với nữ giới. Như vậy, từ sau Đại chiến II, số lượng và tỷ lệ người già 60 tuổi trở lên đã tăng một cách đáng kể. Năm 1941, ở nước này, có 997.400 người trên 60 tuổi, tức 10,7% dân số; năm 1949, tăng lên thành 1.073.000 và 11,6%; năm 1960, là 1.372.700 và 13,8%; năm 1968, những con số mới nhất là 1.685.000 người trên 70 tuổi chiếm 16,4% dân số.

Phù hợp với quá trình già đi này của cư dân Hungari, nhóm nghiên cứu dân số của cơ quan Thống kê trung ương dự kiến năm 1975, tỷ lệ số người từ 60 tuổi trở lên sẽ là 18,5%. Và dù tỷ lệ sinh đẻ vẫn tăng theo mũi tên chăng nữa, thì quá trình cư dân già đi ấy vẫn tiếp diễn vì, từ thế hệ này sang thế hệ khác, tuổi thọ trung bình chắc hẳn vẫn còn kéo dài. Chẳng hạn, ngày nay, bình quân khả năng tuổi thọ của đàn ông và đàn bà cao tuổi diễn ra như sau:

Tuổi hiện nay (Năm) | Khả năng tuổi thọ đàn ông (Năm) | Khả năng tuổi thọ đàn bà (Năm)
60 | + 15,88 | + 18,33
70 | + 9,75 | + 10,99
80 | + 5,27 | + 5,76

Ở Hungari cũng vậy, ba vấn đề chủ yếu của người già là phương tiện sinh sống, bệnh tật và nỗi cô đơn. Nhà nước xã hội chủ nghĩa góp một phần quan trọng vào việc giảm bớt những vấn đề ấy, một mặt, nhờ hệ thống trợ cấp xã hội, và mặt khác, thông qua chính sách xã hội nói chung. Về phương diện này, cần nêu lên tầm quan trọng của những đổi thay và tiến bộ đã diễn ra so với tình hình cách đây hai mươi lăm năm về trước. Nói một cách khái quát hơn, quá trình biến đổi các nguyên tắc đã xảy ra triệt để. Chẳng hạn, trước kia, căn cứ vào những sự khác biệt về số lượng và chất lượng trong phần trợ cấp cho các loại người lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội tiến hành những sự phân biệt đối xử. Còn chế độ pháp chế mới, được thiết lập trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, đã tổ chức một chế độ Bảo hiểm xã hội nhất quán. Trong thực tiễn, những sự đổi thay và tiến bộ này được thể hiện ở chỗ, một mặt, số người được hưởng trợ cấp xã hội không ngừng tăng lên, cuối cùng bao gồm cả nông dân vốn trước ngày Giải phóng 1945, không hề được hưởng một khoản trợ cấp xã hội nào, và mặt khác, nền kinh tế trong nước càng được củng cố thì tầm quan trọng của trợ cấp ngày càng tăng lên một cách liên tục và đáng kể.

Ngày nay, 97% nhân dân Hungari được hưởng bảo hiểm xã hội. Nhưng con số thống kê 97% này đòi hỏi phải giải thích về hai mặt. Một là, về phương diện quá trình tiến triển: từ 31% năm 1938, tăng lên thành 47% năm 1950, rồi 85% năm 1960, tỷ lệ những người hưởng trợ cấp không ngừng tăng lên. Hai là, về phương diện số 3% vắng mặt theo con số thống kê những người được hưởng trợ cấp: chủ yếu đây là những người già trước kia làm những nghề tự do, và vì vậy, không quan tâm tới việc bảo hiểm chế độ nghỉ hưu; tuy hiện nay, họ cũng không có trợ cấp, nhưng nếu đau ốm và nếu họ cần, thì vẫn được hưởng một số trợ cấp xã hội, được chăm sóc, được cấp thuốc và nằm viện không mất tiền. Như vậy, ở Hungari, tuổi già nằm trong viễn cảnh bảo hiểm của xã hội xã hội chủ nghĩa.

Còn phương tiện sinh sống, thì đối với đại đa số (ba phần tư) người già, chúng được bảo đảm bởi đạo luật mang tên luật thuần nhất về trợ cấp và chế độ hưu trí. Gần một phần tư những người già tuy không hưởng những khoản tiền này, nhưng vẫn được Nhà nước cứu trợ đều đặn, trừ phi hoàn cảnh vật chất của gia đình cho phép nuôi dưỡng họ. Về lớp người già này, phải nói thêm là số người được hưởng trợ cấp đều đặn của Nhà nước lên tới 150.000, và cả những người do gia đình nuôi dưỡng cũng được hưởng trợ cấp của Bảo hiểm xã hội về thuốc men và viện phí.

Sở dĩ luật trợ cấp và chế độ hưu trí được gọi là thuần nhất, là vì nó bảo đảm quyền lợi bình đẳng và đồng nhất cho mọi người lao động. Thật vậy, trước ngày Giải phóng, chế độ hưu trí được xây dựng với những sự phân biệt đối xử theo các lớp và giai cấp xã hội, dành đặc quyền đặc lợi cho lớp người này hay lớp người khác, gây nên những sự bất bình. Đạo luật thuần nhất đầu tiên về trợ cấp và chế độ hưu trí của nước Hungari xã hội chủ nghĩa ra đời ngày 1 tháng giêng 1952; đạo luật thứ hai (triển khai đạo luật thứ nhất) được ban hành ngày 1 tháng 10 năm 1954; còn đạo luật thứ ba − từng nhiều lần sửa đổi và mở rộng phạm vi quyền lợi của những đạo luật trước − thì tồn tại từ ngày 1 tháng giêng 1959.

Sau đây là những nét chủ yếu của hệ thống trợ cấp và chế độ hưu trí ấy: nó liên quan tới công nhân cũng như viên chức, người lao động trí óc, thành viên hợp tác xã nông nghiệp và thủ công nghiệp, kể cả thợ thủ công riêng lẻ, tức là mọi tầng lớp xã hội; nó cũng mở rộng phạm vi cho thành viên các gia đình của những người được bảo hiểm và người có quyền, bảo hiểm cho cả tuổi già và hoàn cảnh tàn phế; nó liên quan đặc biệt hơn tới người già, nhưng trong trường hợp một người có quyền được hưởng chế độ hưu trí qua đời, thì nó bảo đảm các khoản tiền cho người vợ goá, cho bố mẹ hay ông bà trước kia do người ấy nuôi dưỡng.

Hiện nay, tuổi nghỉ hưu của người làm công ăn lương được quy định là 55 cho phụ nữ, 60 cho nam giới; trong hợp tác xã nông nghiệp, là 60 cho phụ nữ và 65 cho nam giới. Còn đối với đàn ông làm việc hai mươi lăm năm, và đàn bà làm việc hai mươi năm trong những công việc có hại cho sức khỏe, thì tuổi hưởng trợ cấp tuổi già được tính sớm đi năm năm. Vả lại, luật trợ cấp và nghỉ hưu bắt nguồn từ một bản liệt kê chi tiết những công việc độc hại ấy; nó xác định những sự khác nhau giữa các loại công việc, chẳng hạn dành một quyền lợi đặc biệt cho những người đã làm việc mười lăm năm ở những vị trí mà áp suất khí quyển vượt quá đơn vị.

Tiền lương hưu được xác định bởi số năm làm việc và mức trung bình các khoản lương đã được hưởng. Muốn được hưởng lương hưu trọn vẹn, thì năm 1969, phải có quá trình làm việc hai mươi bốn năm; từ 1970, thời gian làm việc phải là hai mươi lăm năm; còn những người được xác nhận có ít nhất 10 năm làm việc thì hưởng lương hưu trí bộ phận. Cách tính tiền lương toàn phần hay bộ phận dựa trên hai yếu tố cấu thành: lương hưu gốc và lương hưu bổ sung; lương hưu gốc gồm 50% bình quân các khoản lương đã được hưởng, còn phần bổ sung thì tính theo số năm làm việc từ ngày 1 tháng giêng 1929, mỗi một năm tương đương 1% lương gốc.

Có thể mình họa chế độ trợ cấp và lương hưu ở Hungari trong thập kỷ vừa qua bằng bảng kê số người được hưởng và gánh nặng ngân sách dưới đây:

Chuyên ngành | Số người hưởng trợ cấp và lương hưu (tính theo số nghìn) | Gánh nặng ngân sách (tính theo số triệu phôrinh)
1959 | 632 | 3.722
1960 | 636 | 4.427
1961 | 796 | 5.08
1962 | 912 | 5.737
1963 | 983 | 6.421
1964 | 1.046 | 6.992
1965 | 1.101 | 7.712
1966 | 1.156 | 8.711
1967 | 1.213 | 9.514
1968 | 1.269 | 10.339
1969 | 1.319 | -

Tuy chế độ trợ cấp và hưu trí của Hungari thuộc những chế độ tiên tiến nhất trên thế giới, nhưng vẫn có những vấn đề cần được giải quyết. Chẳng hạn có những sự khác biệt quan trọng giữa lương hưu được quy định ngày trước và lương hưu mới được quy định gần đây, mặc dù lương hưu cũ đã được nâng lên nhiều lần. Cũng giống như vậy, có những sự chênh lệch giữa các mức lương hưu tính theo cùng một chế độ, nhưng vào những thời kỳ khác nhau; thật vậy, do tiền lương danh nghĩa được nâng lên đều đặn, nên lương hưu được tính toán hiện nay có mức cao hơn lương hưu được tính trước kia.

Các nhà chức trách quan tâm tới những vấn đề này và nhiều vấn đề khác nữa. Chẳng hạn, gần đây, trong những cuộc hội đàm giữa chính phủ và Hội đồng trung ương các nghiệp đoàn, vấn đề đưa ra thảo luận và giá cả tăng lên năm 1969 và những năm trước đã làm giảm giá trị thực tế lương hưu; − tuy trong một phạm vi không lớn lắm -; vì vậy, ông tổng thư ký Hội đồng trung ương các nghiệp đoàn yêu cầu chính phủ có những biện pháp bảo vệ sức mua của những người hưu trí. Những đạo luật mới, các biện pháp của nhà chức trách, và gần đây, sáng kiến của các doanh nghiệp chú ý nhiều tới quyền lợi và nhu cầu của người già. Chẳng hạn, đạo luật mới ban bố về hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp minh định không một ai bị loại bỏ khỏi số thành viên của hợp tác xã vì lý do tuổi già hay bất lực trong lao động; hơn nữa, người già và người tàn phế vẫn được hưởng quyền lợi đất đai của gia đình mà không tính đến lao động theo nguyên tắc phải làm cho hợp tác xã.

Mới đây, bộ trưởng Y tế ban hành những điều khoản tăng trợ cấp xã hội đều đặn và cải tiến chế độ trợ cấp vật chất cho thương binh. Công nhân già, cũng như giáo viên, chẳng hạn, có thể tiếp tục làm việc, dù đã nghỉ hưu, tại chỗ làm việc cũ, hoặc trong những trung tâm việc làm của xã hội do các hội đồng địa phương thiết lập; được giao những công việc dễ dàng, thời gian lao động của họ dĩ nhiên được giảm bớt, và những hoạt động này cho phép họ kiếm được nói chung 500 phorinh mỗi tháng − và 800, trong một số công việc để thêm vào mức lương hưu thấp, ở Debrecen (phía đông Hungari), Xí nghiệp Medicor (cung cấp thiết bị y tế và phẫu thuật có tín nhiệm cao cho toàn thế giới), năm nay, có chia tiền lãi cho cả những người lao động cũ nay đã nghỉ hưu. Ở xã Kocs (phía tây Hungari), hợp tác xã nông nghiệp cày bằng máy, không lấy tiền, ruộng đất gia đình cho các xã viên cũ và chuyên chở, cũng không lấy tiền, nông sản về nhà cho họ.

Một vấn đề khác của tuổi già là bệnh tật; đảm bảo hoạt động phòng bệnh và chăm sóc người ốm là cơ quan Y tế Hungari mà giá trị khoa học của đội ngũ thầy thuốc được biết đến ở cả nước ngoài. Ở Hungari mỗi người đều có thể hưởng trợ cấp y tế của Bảo hiểm xã hội, hoặc với tư cách người có quyền, hoặc với tư cách người nhà của một người được bảo hiểm, hoặc nếu không, thì trong trường hợp tuổi già có khó khăn; trợ cấp này bao gồm chăm sóc thuốc men không mất tiền, nằm viện và phẫu thuật; người bệnh chỉ phải đóng góp một phần rất nhỏ về vật chất, và được cấp thuốc men cũng như bông băng, hàm răng giả, xe đẩy, dụng cụ thính giác.

Hiện nay, − và chính xác hơn là theo các cứ liệu của năm 1969 -, ở Hungari, có 21865 thầy thuốc, tức là 21,3 cho 10000 người dân; có 3529 khu vực y tế, và cứ 2895 người dân thì có một thầy thuốc ở quận bảo đảm những buổi khám không chuyên sâu. Số giường bệnh viện, nhà điều dưỡng, và cơ sở liệu pháp ngâm tắm (établissement balnéothérapique) lên tới 82465, tức 80,3 cho 10000 người dân; cứ 100 giường bệnh viện, thì có 10 thầy thuốc, 36 nữ y tá và hộ lý. Cũng cần nói thêm là đặc biệt đối với người già, từ 1952, công cuộc phát hiện ung thư được tổ chức trong cả nước; nhờ mạng lưới này, năm 1988, 60 trạm chữa trị ung thư tiến hành 510000 lượt khám phòng bệnh. Đồng thời người già giữ một phần quan trọng trong việc tiêu thụ thuốc bệnh, năm 1968 có giá trị 3488 triệu phôrinh.

Cuối cùng, cần nói tới việc chăm sóc thuốc men thuộc phạm vi lão khoa; thật vậy, không thể quên công trình của các nhà lão khoa, trong một thời gian ngắn, đã thu được những kết quả quan trọng trong các công trình nghiên cứu về trạng thái tuổi già, về những chứng bệnh đặc biệt của người già và về những cách cứu chữa. Nhóm thầy thuốc chuyên gia trẻ của ngành lão khoa hoạt động dưới sự bảo trợ của Ủy ban Lão khoa thuộc Viện Hàn lâm khoa học của Hungari; hoạt động của nhóm được dự kiến dưới danh nghĩa “Những cơ sở sinh học của quá trình già lão và ảnh hưởng xã hội của chúng”, trong kế hoạch quốc gia các công trình nghiên cứu dài hạn; gần đây, một Viện nghiên cứu lão khoa bắt đầu hoạt động ở Budapest. Với nhãn hiệu “Gerovit”, một loại thuốc do Hungari sản xuất − có tác dụng kích thích sự trao đổi chất cơ sở (métabolisme basal), thúc đẩy lưu thông huyết và giàu vitamin − đã được đánh giá cao ở nhiều nước ngoài.

Còn vấn đề thứ ba, vấn đề tình trạng cô đơn của người già, thì được minh họa bằng những cứ liệu thống kê sau đây: hơn một phần ba số người già sống trong môi trường gia đình; 33,9% sống có vợ, có chồng, 7,9% với người bạn đời và một (hay nhiều) con, 5,5% với người bạn đời, một (hay nhiều) con, và một (hay nhiều) con của con, 7,5% với một con, 11,8% với một con và gia đình người con này, 1% với cháu trai (hay cháu gái) 6% với những thân nhân khác, 2% với những người quen biết khác. Tuy nhiên, cứ bốn người trên 60 tuổi thì có một sống một mình và không thể thực tế dựa vào sự trợ giúp của một gia đình. Phần lớn những người sống cô đơn này vì chưa hề có con, còn những khác (số ít), do sự phụ bạc hay ích kỷ của con cái. Một số ít người nghỉ hưu chịu sống cô đơn vì con cái di cư ra nước ngoài. Vì vậy, có thể ước lượng có 400000 người già sõng tuyệt đối cô đơn, do đó, xã hội có nghĩa vụ làm giảm bớt nỗi cô đơn của họ.

Xã hội cố gắng một cách thực tế giải quyết tình trạng này. Hiện trong nước có 242 nhà nghỉ hưu nuôi dưỡng 25520 người già, dưới sự quản lý của Nhà nước, của các hội đồng địa phương hay của Giáo hội. Người già ở trong đó chỉ đóng một phần ba chi phí thực sự về tiền nhà, tiền ăn và các khoản khác nhưng các nhà chức trách dự kiến tăng phần đóng góp này, dĩ nhiên chỉ đối với trường hợp những người già tương đối khá giả. Thật vậy, trước kia, người ta vào nhà dưỡng lão, chỉ vì phương tiện sinh sống thiếu thốn, còn hiện nay, nguyên nhân hàng đầu chủ yếu là cảnh cô đơn và tình trạng nhiều người già không tự lo liệu lấy được công việc nội trợ.

Phần lớn những cơ sở này ở ngang tầm nhiệm vụ của chúng, do chất lượng nhà ở, bữa ăn và những sự chăm sóc; có thể kể làm ví dụ: Nhà người Già ở Xgiơgiet (thành phố phía nam Hungari), Cư xá những người Kỳ cựu của Phong trào công nhân ở Budapest và Nhà Nghỉ hưu của các diễn viên hài kịch già ở Lêaniphaluy (trên bờ Đanube), Cư xá của Tân giáo. Ở những nơi này, đều có thư viện, truyền hình, truyền thanh phòng ngoài và phòng chơi. Nhưng tiếc rằng số chỗ trong những nhà này chưa đủ để đáp ứng mọi yêu cầu; hiện nay, gần 6000 người già chờ khả năng người ta có thể thu xếp chỗ ở.

Cái mà người ta gọi là “hợp đồng trọn đời” (“contrat viager”) cũng nhằm giảm bớt chút ít nỗi cô đơn và vấn đề phương tiện sinh hoạt của một số người. Nói chung, đây là những người già có ngôi nhà rộng ký hợp đồng với những cặp vợ chồng trẻ thiếu chỗ ở. Theo hợp đồng này, những người trẻ tuổi cam kết chăm sóc người (hay những người) chủ nhà, và đổi lại, được sử dụng một phần ngôi nhà và được bảo đảm được ở vĩnh viễn sau khi người (hay những người) chủ nhà thực quyền qua đời. Nhằm bảo đảm quyền lợi của người già và tránh những sự lừa gạt vừa qua, chính phủ Hungari ủy quyền cho các hội đồng địa phương kiểm tra tình hình thực tế trước khi hợp đồng được ký kết và, sau đó, giám sát việc tôn trọng triệt để hợp đồng.

Tuy vậy, dù là ở một nước xã hội chủ nghĩa, giải quyết tình trạng cô đơn của người già không phải là công việc dễ dàng. Quả vậy, có những người già tự ý sống một mình, vì những lý do tình cảm hay vật chất. Sau một cuộc hôn nhân chỉ để lại những kỷ niệm tốt đẹp, nhiều người già không thể có ý nghĩ một cuộc chung sống mới; vả lại, họ thường gắn bó với nhà cửa và hoàn cảnh vật chất thuận lợi của mình. 40% người Hungari nghỉ hưu sống ở tỉnh lẻ trong nhà riêng và người ta nhận thấy trong số 68,9% những ngôi nhà này hệ số ăn ở tốt hơn phần còn lại trong nước nói chung; vì những lợi thế này, họ có xu hướng lựa chọn cảnh cô đơn.

Trong hoàn cảnh ấy Nhà nước và xã hội cố gắng nâng đỡ người già. Ở nhiều nơi, các tổ chức địa phương của Mặt trận nhân dân yêu nước hay của Hội đồng quốc gia Phụ nữ Hungari xây dựng những trung tâm hay câu lạc bộ để người già có thể đến sinh hoạt: hiện có 250 cơ sở trong đó 7000 ông già, bà già được hưởng những khoản trợ cấp. Hiện nay, người ta cung thiết lập một mạng lưới những nữ phụ tá xã hội đều đặn đến chăm sóc người già. Phải nói thêm là người già được mua vé ưu đãi ở các rạp chiếu bóng và sân vận động để dự những buổi chiếu hay những buổi thi đấu tùy ý họ lựa chọn; và họ cũng được hưởng những thẻ giao thông ưu đãi trên tàu điện hay xe buýt của thành phố tỉnh lẻ và thủ đô.

***

Ở Rumani, trước Đại chiến II, không có một chế độ Bảo hiểm xã hội nào. Về hệ thống được thiết lập sau chiến tranh, tôi có nhận được của một thầy thuốc ở Bucaret tư liệu sau đây mà tôi xin chuyển tới bạn đọc nhưng không dám bảo đảm hoàn toàn.

Vấn đề này cần được xem xét dưới hai phương diện hoàn toàn trái ngược nhau: l- những người hưởng “trợ cấp xã hội”, tức là những người không thực sự được hưởng quyền trợ cấp, vì không làm việc trong một tổ chức của Nhà nước trong một số năm nhất định; 2- những người được Nhà nước trợ cấp.

Loại thứ nhất:

a/ Khả năng vật chất để sinh sống bị giảm xuống mức tối thiểu. Họ được nhận một khoản “phụ cấp tuổi già” hàng tháng khoảng 300 lei (90 phờrăng). Dĩ nhiên số tiền này là không đáng kể (tương đương với giá một đôi giày). Tuy nhiên, những người có khả năng làm được thì được giao một số công việc: tất nhiên là những công việc phụ thuộc và lương thấp. Và khi đã có việc làm thì không được nhận “phụ cấp tuổi già” nữa. Nhưng công việc này có thể đạt tới số năm cần thiết (25 năm) để hưởng trợ cấp nếu làm việc trong một tổ chức của Nhà nước; nhưng đó là trường hợp đặc biệt, vì một người già ít khi còn có thể hy vọng làm việc hai mươi lăm năm sau lớp tuổi hợp pháp để nghỉ hưu. Nếu được cấp, khoản trợ cấp nói trên được tính theo mức lương được nhận cuối cùng.

Loại được hưởng trợ cấp “xã hội” này bao gồm những người không thể chứng minh được hoạt động của người làm công ăn lương trước ngày 23 tháng tám 1944, cụ thể là: những nhà buôn lớn và nhỏ, những thầy thuốc có phòng khám riêng và không làm việc trong các bệnh viện công, những thợ thủ công nhỏ có xưởng thợ riêng, v.v..

Tất cả những loại trên đây, bị coi là có những hoạt động bóc lột buộc phải có một cuộc sống đặc biệt thiếu thốn về vật chất cũng như về xã hội.

Loại thứ hai:

b/ Trợ cấp ở môi trường nông thôn. Trước đây ba năm sau khi nhận thấy chính sách tập thể hóa thành công Nhà nước quyết định phụ cấp cho những người nông dân, hoặc do bệnh tật, hoặc do không có khả năng lao động, hoặc do tuổi tác, không thể đảm bảo thu nhập bằng lao động. Tất cả những người này từ nay được nhận một khoản trợ cấp hàng tháng 40 lei (12 phrăng); nhưng một chiếc bánh mỳ giá 2 hay 3 lei (tùy theo chất lượng bột), và một lít dầu ăn, 12 lei.

Những người nông dân đã được trợ cấp thì không được hưởng chế độ chăm sóc thuốc men và chế độ nằm viện không mất tiền. (Những loại người được trợ cấp khác được hưởng thuốc men không mất tiền, với điều kiện lương hưu không vượt quá 550 lei mỗi tháng).

Vì việc làm được dành ưu tiên cho thanh niên, nên người già không hề được bảo đảm giữ nguyên những công việc họ có thể tìm được sau tuổi nghỉ hưu. Vả lại, tình hình này cũng xảy tới đối với những người vốn có công việc từ trước, khi họ đến tuổi nghỉ hưu: từ lúc này, dù trạng thái thể chất và tâm lý vẫn cho phép tiếp tục hoạt động, họ vẫn bị loại, khi một thanh niên cũng được đánh giá là có thể đảm nhận những công việc tương tự. Quy tắc này được áp dụng không phân biệt là công nhân, trí thức hay thậm chí, nhà khoa học.

Trái lại, người già tham gia đời sống xã hội là một hiện tượng rất phổ biến. Các đảng viên tiếp tục hoạt động trong các tổ chức của Đảng và có thể được sử dụng trong một số nhiệm vụ tuyên truyền cũng như một số công việc kiểm tra (thanh tra các cơ sở bệnh viện, thực phẩm công cộng, v.v...)

Những người không ở trong Đảng cũng có thể được sử dụng vào một số hoạt động mang tính chất xã hội.

Một số lớp người già có thể được đưa vào “Trung tâm Người già” trong đó, họ được hưởng chế độ ăn, ở và trợ cấp y tế. Điều kiện tham gia tùy thuộc vào hoàn cảnh gia đình và tình hình sức khỏe (ưu tiên dành cho những người bị tật nguyền). Việc lựa chọn, cực kỳ chặt chẽ, là do tình hình thiếu giường nằm; thông thường, lý do thuộc phạm vi chính trị. Tệ thiên vị hoành hành. Mặt khác, những người già được đưa vào Viện Lão khoa dưới sự lãnh đạo của nữ bác sĩ Aslan rất nổi tiếng, cũng thuộc một lớp người ưu tú.

Nếu được xem xét dưới góc độ đạo đức học, thì vấn đề người già càng tế nhị hơn. Những bài học về cách mạng xã hội, những khẩu hiệu đấu tranh và hành động của một xã hội đang trên đường hình thành (“những cái gì cũ phải biến đi, những cái gì mới phải giành lấy vị trí của mình”) đã có những ảnh hưởng quan trọng tới mối quan hệ giữa các thế hệ. Do vậy, người già bị xem xét với thái độ ngờ vực và thường bị đánh giá là không còn lợi ích cho cuộc cách mạng đang diễn ra trong nước.

Những người được hưởng trợ cấp của Nhà nước.

Sau hai mươi lăm năm hoạt động trong một tổ chức Nhà nước, khi nghỉ hưu, những người này ở trong một hoàn cảnh tốt hơn rõ rệt: lương hưu suýt soát mức lương cuối cùng ngày trước.

Tuy nhiên, lớp người được ưu đãi nhất là các cán bộ chính trị: cơ quan an ninh và cả quân nhân nữa, chẳng hạn. Họ được nghỉ hưu sớm hơn những người khác (tuổi quy định cho mọi đối tượng: 60 đối với nam, 55 đối với nữ); nhưng vừa lĩnh lương hưu (rất cao), họ vừa có thể đảm nhận những công việc mới và lĩnh vừa lương mới vừa lương hưu cũ.

***

Ở Tiệp Khắc, dân cư già đi. Trước đây ba mươi năm chỉ có 10% dân số tuổi trên 60; ngày nay, là 17%. Tuy nhiên, số dân ở tuổi lao động giảm sút vì thời hạn học tập kéo dài. Tuổi hưu quy định là 60 cho nam giới và đòi hỏi hai mươi lăm năm lao động; nếu số năm nhiều hơn, thì lương hưu được tăng thêm. Nó chiếm 50% lương hưu trong năm hay mười năm sau cùng; 75%, nếu người lao động đã làm việc 35 năm. Đối với phụ nữ, tuổi nghỉ hưu là 57, nếu không có con; 55 nếu có nuôi một con, 53, nếu nuôi hai con, 52 nếu nuôi ba con hay nhiều hơn. Thợ mỏ, hoa tiêu, những người làm nghề nguy hiểm có thể xin nghỉ hưu ở tuổi 55. Bất luận làm nghề gì, người ta đều có thể kéo dài hoạt động chừng nào còn có khả năng, nhưng chỉ được hưởng một nửa lương hưu (cộng với tiền lương tại chức). Vì nhân công chuyên nghiệp thiếu, Nhà nước khuyến khích một số người lao động kéo dài tuổi nghỉ hưu. Trong số các nhà trí thức, các cán bộ, nhiều người chỉ lành nghề ở tuổi 50 vì họ tiếp tục học tập ở độ tuổi chín chắn: sau đó, họ có thể rất có ích. Cơ may của lớp người già này, là ở chỗ xã hội cần tới họ.

Tình hình có khác đối với người lao động tay chân không lành nghề: năng lực thể chất của họ giảm sút sau 50 tuổi, và nếu nghỉ hưu muộn, cơ số tiền lương sẽ bị giảm sút. Vì công việc không làm họ say mê và khiến họ mệt mỏi, nên họ muốn nghỉ ngơi. Nhất là phụ nữ: ở tuổi 55, họ sung sướng được ở nhà, giúp đỡ con cái, chăm sóc các cháu. Trong số những người làm nghề tự do, nhiều người, sau khi nghỉ hưu, làm những công việc họ ưa thích và có thể có nhiều ý nghĩa: họ vào cơ quan Nhà nước, đề xuất các kế hoạch, phát biểu các ý kiến.

Lương hưu được nâng thêm 8% theo đạo luật 1964 sửa đổi luật 1956 vốn đã sửa đổi luật 1948: việc nâng mức lương này vẫn bất cập vì đời sống đắt đỏ. Trước đây năm năm[68], có những cuộc tranh luận về đời sống người già: người già phàn nàn không được người ta thừa nhận một quyền lợi nào, trong lúc từng có quyền lợi trong những năm công tác. Phản ứng của họ đối với chế độ hưu trí cũng gần giống như ở Pháp: tình trạng nghỉ việc đè nặng lên họ; họ cảm thấy vô ích; họ quanh quẩn ở những nơi làm việc ngày trước và nhìn những người khác làm việc. Thông thường, và nhất là nếu có những khó khăn riêng tư, họ nhuốm bệnh và chết. Hoặc họ tự sát: số lượng những vụ tự sát tăng theo tuổi tác.

Trong bệnh viện, 70% người già nằm viện không có người chăm sóc. Khi khỏi bệnh, gia đình không tới đón về. Tuy Tiệp Khắc có số lượng giường bệnh cao nhất châu Âu, nhưng vẫn cực kỳ không đủ.

Vấn đề nhà ở được đặt ra cho mọi người một cách thảm kịch; các cặp vợ chồng trẻ ở nhà bố mẹ, và đôi khi, vợ hay chồng ở với gia đình mình. Thông thường ba thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà, và hệ quả không mấy tốt đẹp.

Các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, y tế, nội trợ, không tốt. Khi người già bị ốm đau, tàn phế, và bị con cái bận làm việc bỏ rơi, thì không có ai chăm sóc.

Tình trạng này − mà người lớn chấp nhận − chính tầng lớp trẻ cho là đáng phẫn nộ. Từ tháng giêng 1968 − ngày mở ra “con đường mới” − họ phản đối khắp cả nước và tạo nên một không khí quan tâm sôi nổi đối với tuổi già. Các tổ chức địa phương, cho tới lúc bấy giờ không được chú ý, bắt đầu phát triển. Người ta quan tâm nhiều hơn tới người già. Người ta tổ chức những nhà ăn, nơi người già có thể dùng bữa. Có những câu lạc bộ tổ chức các trò giải trí cho họ. Nhà hát, rạp chiếu bóng tổ chức những buổi diễn, buổi chiếu với giá vé thấp. Nhờ sự phản kháng của giới trẻ xã hội nhận thức về tính chất nghiêm trọng của vấn đề và tìm cách giải quyết nó.

***

Đáng chú ý là trường hợp Nam Tư, vì từ một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, chuyển từ 1960 sang một vị trí ngày một lớn hơn cho lợi nhuận: đời sống người già chịu ảnh hưởng tình hình ấy.

Xã hội Nam Tư nhận thức sâu sắc về những vấn đề của tuổi già; thảo luận nhiều về những vấn đề ấy và có những biện pháp bảo vệ tuổi già. Cho tới ngày 1 tháng giêng 1965, điều kiện để hưởng lương hưu trọn vẹn, đối với nam giới, là 55 tuổi đời và 35 năm làm việc, đối với phụ nữ là 50 năm tuổi đời và 30 năm làm việc, về nguyên tắc, theo luật, họ được hưởng 7291 tiền lương trung bình (nhưng ở Xlovêni, họ chỉ lĩnh 62%). Đối với quân du kích, thời gian trải qua chiến tranh được tính gấp đôi khi tính số năm công tác. Những người chiến đấu từ 1941 được hưởng lương hưu bằng mức lương cuối cùng. Bảng lương hưu không rộng, vì bảng tiền lương − chính thức được công bố − rất hạn hẹp: mức lương cao nhất chỉ gấp ba lần rưỡi mức lương thấp nhất. Chủ trương của nhà nước, là đảm bảo một đời sống tử tế cho người già, dù cho ngân sách cần thiết có thể vượt quá khả năng. Ngân sách chịu những gánh rất nặng; do số người sức khỏe bị ảnh hưởng nặng nề của chiến tranh, trong cả nước, có 1 triệu người hưởng lương hưu trên số 4 triệu người làm công ăn lương. Người lao động đóng góp cùng với Nhà nước. Tiền không bỏ vào những quỹ đặc biệt, mà được dùng để đầu tư: nhà máy, công trình xây dựng, v.v.

Từ 1960, gắn liền với nền kinh tế thế giới, kinh tế Nam Tư điều chỉnh giá cả theo giá cả các nước tư bản chủ nghĩa; tìm cách hướng năng suất theo năng suất của thị trường thế giới; vì vậy, có xu hướng giảm những chi phí “vô ích”, đặc biệt là những chi phí cho việc nuôi dưỡng những người không hoạt động. Tuổi nghỉ hưu được nâng lên: đối với nam giới là 60 (với 40 năm công tác), và phụ nữ là 55 (với 35 năm công tác). Về nguyên tắc, lương hưu được nâng lên bằng 85% mức lương tại chức. Trên thực tế, ở Xlôvêni, lương hưu bị hạ xuống còn 59%.

Về điểm này, diễn ra một cuộc đấu tranh giữa các thế hệ. Người già cho rằng họ đã bỏ công sức để tạo nên sự thịnh vượng ngày nay của đất nước; họ đòi hỏi phải được thừa hưởng sự thịnh vượng ấy. Đó là một món nợ người ta mắc đối với họ. Họ cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn đối với mọi người, trừ đối với riêng họ, là một điều bất công. Họ đòi hỏi một sự hội nhập, không phải chỉ riêng về vật chất, mà cả về chính trị nữa. Họ được đại diện trong cơ quan hành pháp thi hành pháp luật; nhưng cũng muốn được đại diện trong các tổ chức chính trị làm ra các đạo luật; muốn tham gia Nghị viện địa phương phụ trách ngân sách địa phương và các vấn đề xã hội cùng những vấn đề khác. Họ có cơ quan riêng của mình: Ủy ban quản lý người tàn tật và người hưởng trợ cấp. Tất cả họ đều là thành viên nghiệp đoàn một cách tập thể. Trong số phương tiện đấu tranh của họ, phải kể đến các tờ báo. Ở Xlôvêni, tờ nguyệt san Upokojence bán ra nhiều hơn bất kỳ tờ nguyệt san nào khác tới 110.000 số.

Vấn đề tuổi già được đặt ra rất khác nhau tùy theo các nước cộng hòa. Ở các nước cộng hòa nông nghiệp, nền văn minh trưởng lão được duy trì; nam giới thống trị nữ giới, người già thống trị tầng lớp thanh niên. Người ta sùng bái thực sự tuổi già. Các thế hệ khác nhau cũng sống chung dưới một mái nhà. Ở Xlôvêni và ở Crôaxi, được đặt ra vấn để nhà ở. Ở Xlôvêni, có 42 ngôi nhà với 3.000 chỗ, cho người già. Và có 300 trung tâm vui chơi, về phương diện này, tình hình ở Belgrade thật tồi tệ. Một bài báo ngày 14 tháng tư 1968 nhấn mạnh chỉ có 500 chỗ cho người già trong nhà dưỡng lão. “Sống già ở Belgrade thật khó khăn. Người ta xây nhiều căn hộ một hay hai buồng; nhưng người già khó có thể được ở. Nói chung, không có chỗ cho họ...”

Trên đại thể, người ta cho cuộc sống của người già tuy mỹ mãn về vật chất, nhưng không tốt đẹp về mặt tâm lý và tinh thần. Nhiều người sức khỏe kém, từng phải chịu đựng chiến tranh, tù đày, trại tập trung. Vấn đề những người du kích ngày trước, đặc biệt không được giải quyết tốt.

Trong số họ, có 50.000 cựu sĩ quan, 8091 trong số họ sống ở nông thôn và vì tham gia kháng chiến, họ không có hoàn cảnh học văn hóa hay học nghề: vì vậy, không có tay nghề. Họ từng được sử dụng trong bộ máy hành chính, nhưng giờ đây, một thế hệ lành nghề hơn nhiều thay thế họ, và người ta không cần tới họ nữa. Họ bực tức và đòi hỏi. Tôi được nghe kể về một sĩ quan về hưu lúc 42 tuổi, bà vợ làm việc trong một hiệu sách và ông ta lo công việc gia đình. Người ta cũng có kể với tôi về một ông đại tá 48 tuổi, vốn là du kích từ 1941 (trong số này, 9 người trên 10 đã bị giết) và có bốn con; ông ta gác cổng trong một nhà máy mà giám đốc là một tay bảo hoàng cũ: ông bắt buộc phải kính cẩn chào hắn. Những người thuộc lớp này trở thành kẻ thù của chủ nghĩa xã hội. Thậm chí trong những trường hợp không tới mức cực đoan như vậy, cũng vẫn là một sự tước đoạt: Đảng là tất cả, cá nhân là không gì hết. Nhiều người không chịu tuân theo kỷ luật của Đáng: họ không còn là gì nữa hết. Họ mất hết mọi lẽ sống.

PHỤ LỤC IV
VÀI CỨ LIỆU THỐNG KÊ VỀ
BẢN NĂNG GIỚI TÍNH CỦA NGƯỜI GIÀ

Theo báo cáo Kinsey, cực điểm tính dục (acmé sexuelle) của nam giới ở vào khoảng tuổi 16. Thời trai trẻ, số lượng trung bình những lần giao hợp là ba một tuần đối với người độc thân, bốn đến tám đối với người có vợ. Mức bình quân hạ xuống còn 1,8 lúc 50 tuổi đối với cả hai nhóm; còn 1,3 lúc 60 tuổi và 0,9 lúc 70. Kinsey nghiên cứu trường hợp 87 người đàn ông Da trắng, và 39 đàn ông Da đen, trên 60 tuổi. Tần số bình quân xuất tinh (éjaculation) là một lần mỗi tuần ở tuổi 65, 0,3 lần ở tuổi 75 và dưới 0,1 lần ở tuổi 80. Ở tuổi 60, 6% hoàn toàn không hoạt động; ở tuổi 70 là 30%; và đường biểu diễn đồ thị tiếp tục đi xuống. Nhưng có trường hợp đặc biệt. Một người Da trắng 70 tuổi, trung bình mỗi tuần xuất tinh một lần. Một người Da đen 88 tuổi, mỗi tuần chung chăn chung gối bốn lần với bà vợ 90 tuổi. Ở tuổi 70, một phần tư người Da trắng trở nên bất lực; ở tuổi 75, là hơn một nửa. Từ tuổi 71 đến 86, một số người thực hiện thủ dâm và người ta quan sát thấy những trường hợp xuất tinh ban đêm ở tuổi từ 76 đến 80.

Có những cuộc điều tra khác, phạm vi hẹp hơn, tiếp theo cuộc điều tra của Kinsey. Năm 1959, tờ họa báo Bản năng giới tính (Sexology) hỏi 6.000 người. 800 người, đều trên 65 tuổi đã trả lời. 70% đàn ông có vợ có cuộc sống tình dục đều đặn: trung bình, mỗi tháng bốn lần giao hợp. Ngay trong nhóm 104 người tuổi từ 75 đến 92, một nửa tuyên bố là xuất tinh một cách bình thường; 6 người cho biết là có quan hệ tình dục hơn tám lần mỗi tháng. Một phần tư có thói thủ dâm, hoặc từ lâu, hoặc từ tuổi 60. Một số lớn, dù đã quá tuổi 75, vẫn xuất tinh buổi sáng.

Năm 1960, hai bác sĩ G. Newman và C.R. Nichols hỏi 250 người Da trắng và Da đen, thuộc cả hai giới ở Caroline Bắc, tuổi từ 60 đến 93. Công cuộc nghiên cứu kéo dài bảy năm. 149 người có gia đình và cùng sống với người bạn đời. Số lần quan hệ tình dục là từ hai tháng một lần đến mỗi tuần ba lần. Sau tuổi 75, số lần giảm đi rõ rệt. Người Da đen hoạt động tình dục nhiều hơn người Da trắng, nam giới nhiều hơn phụ nữ, những người có mức sống trung bình hay thấp, nhiều hơn những người ở tầng lớp khá giả. (Có lẽ điều đó giải thích sự khác biệt về ứng xử giữa người Da trắng và người Da đen, vì người Da đen thuộc những giới có mức sống khó khăn nhất). Đối với những người cuộc sống tình dục vốn rất phong phú, thì nó kéo dài; đối với những người khác thì không. Còn về 101 người độc thân hay góa bụa, chỉ có 7 người có hoạt động tình dục. Phụ nữ hoạt động yếu, chắc hẳn vì người chồng già hơn họ.

Năm 1961, ở Philađenphia, bác sĩ Freeman nghiên cứu 74 người đàn ông, tuổi bình quân 71.75% vẫn có ham muốn tình ái, nhưng chỉ có 55% được thỏa mãn. Số lần xuất tinh là từ ba lần mỗi tuần đến hai tháng một lần; ít nhất có 42% nói là ham muốn của họ giảm sút lúc 60 tuổi; 25%, từ đó trở nên bất lực. Ở tuổi 80, 22% thú nhận vẫn có ham muốn, nhưng chỉ 17% có quan hệ tình dục, 36% có những giấc mơ tình ái 25% có phản ứng đối với các yếu tố kích thích thị giác.

Trong một công trình nghiên cứu ở Pháp năm 1963 bác sĩ Destrem nêu lên những ý kiến quan sát bổ sung. Theo ông, từ 60 đến 70 tuổi, hành vi của người già cũng giống của người trưởng thành. Nó phụ thuộc nhiều vào năng lực ngày trước. Người lao động chân tay có nhiều ham muốn tình dục hơn người lao động trí óc. Người độc thân và người góa vợ lâu ngày không có hành vi giống như người già có vợ. Đối với những người này, thói quen, và sự tồn tại những yêu cầu tình ái duy trì sinh hoạt tình dục. Còn tình trạng bị góa bụa sớm thường kéo theo sự bất lực. Tần số giao hợp là khoảng mỗi tuần một lần ở tuổi 60, mười lăm ngày một lần ở tuổi 70. Thói thủ dâm − khá phổ biến − cũng theo nhịp độ như hoạt động giao hợp bình thường. Từ tuổi 70 đến 80, đàn ông có vợ vẫn tiếp tục hoạt động tình dục, nhưng chậm rãi. Những người góa bụa chịu cảnh dục vọng bị dồn nén, một số thực hiện thủ dâm.

NHÀ XUẤT BẢN PHỤ NỮ

39 Hàng Chuối − Hà Nội.

ĐT: 9.717979 − 9.717980 − 9.710717 − 9.716727 − 9.712832

Chi nhánh:

16 Alexandre De Rhodes − Q. I − TP Hồ Chí Minh. ĐT:8.294459

Chịu trách nhiệm xuất bản:

TRẦN THU HƯƠNG

Chịu trách nhiệm bản thảo:

MAI QUỲNH GIAO

Biên tập:

NGÂN TÂM

Bìa và trình bày:

TRẦN ĐẠI THẮNG

Sửa bản in:

MY TRANG

Mã số: N(522).920.97/PN. 98

In 3.000c, khổ 13 x 19cm. Tại số 2 Phạm Ngũ Lão, XN in 15 SỐ XB: 2/920/CXB − QLXB, ký ngày 23/10/1997. Xếp chữ điện tử tại Nhà Xuất bản Giao thông. In xong và nộp lưu chiểu quý II/1998.

THỰC HIỆN EBOOK

Các thành viên của TVE-4U:

• tinhthuvi

• thanhbinhtran

• namnguyen3190

• Trúc Quỳnh Đặng

• Lan Giao

• hathao

• anhquynhvule

• minhtn177

• bichhauu

• Stitch92

• Mạc Vấn

• quandeptrai

• pinoko

• kimtrongnew

• nhat1395

• Giang (hoatam) bên dự án 1000

Ebook được thực hiện với mục đích phi thương mại để phổ biến những đầu sách hay tới cộng đồng.

CHÚ THÍCH

[1] Caisse nationale des Restraites ouvrières (Quỹ quốc gia Lương hưu công nhân).

[2] Lúc còn trẻ, Diderot thể hiện một ý nghĩ tương tự trong Giấc mơ của D’Alembert: “Nếu từ tuổi thanh xuân anh chuyển sang trạng thái suy tàn, dù chỉ trong chốc lát, thì anh bị ném vào thế giới này như vào buổi đầu tiên khi anh ra đời! và anh sẽ không còn có thể là anh nữa đối với người khác, cũng như đối với chính bản thân anh... Làm sao anh có thể biết con người kia, cúi gập trên một chiếc gậy, đôi mắt mờ đục, lê từng bước một, thờ ơ với bản thân mình trong nội tâm còn hơn cả ở ngoại hình, cũng chính là con người ngày hôm trước cất bước hết sức nhanh nhẹn, mang vác khá nặng, có thể có những suy ngẫm hết sức sâu xa, những sự tập luyện hết sức dẻo dai và hết sức dữ đội?”.

[3] Người đàn bà lỗi lạc này được Niétzche, Rilke và nhiều người khác yêu mến. Là học trò và bạn của Freud, ông này đánh giá cao phần đóng góp của bà vào tâm phân học.

[4] Trong Tồn tại và Hư vô.

[5] Phụ nữ nhận biết kỳ mãn kinh về mặt cơ thể; nhưng hiện tượng này xảy ra trước tuổi già nhiều.

[6] Trong một số trường hợp bệnh lý, sự phủ nhận có thể tới mức làm thoái hóa tri giác và ký ức. Chẳng hạn như trường hợp Noémie do giáo sư Delay nêu lên. 64 tuổi, bà nói một cách tin tưởng: “Tôi là một bé gái, tôi lên 8”, hay “lên 10”, hay thỉnh thoảng “lên 16”. Người ta phản bác: “Nhưng tóc bà bạc. − Nhưng có người tóc bạc sớm”. Bà tin là mình sống lại tuổi ấu thơ và thấy những cảnh tượng của quá khứ như hiện diện trước mắt mình. Đấy là hiện tượng nhớ ngắt đoạn (ecmnésie).

[7] Đề tài nên thơ “Gửi một bà già đẹp lão”, thường được khai thác qua nhiều thế kỷ và ở nhiều nước, là đề tài về một người đàn bà đẹp trước kia, nay thôi không còn đẹp nữa khi về già. Tôi chỉ biết có một trường hợp ngoại lệ là: bài Thơ ca ngợi một bà già xinh đẹp của Maynard.

[8] Có khi không thể có một sự lựa chọn nào hết. Chủ thể chịu một cơn cấp phát hay một sự phá hủy tiệm tiến về thể chất dẫn tới sự suy sụt. Tình hình Rodin lúc 77 tuổi là như vậy. Từ 67 tuổi, sức khỏe ông bắt đầu sút kém, có những lúc lả đi. Một cơn cấp phát đầu tiên, lúc 72 tuổi, khiến ông âu sầu, cáu gắt và sút kém về tâm thần. Sau lần cấp phát thứ hai ông trở nên lẩm cẩm: ông không còn biết hiện mình ở đâu không còn nhận ra Rose Beuret, người bạn đời thân thiết. Những ca như vậy thuộc phạm vi lão khoa và không hề cho chúng ta hay biết gì về phương diện kinh nghiệm nội tâm.

[9] Bác sĩ Longueville, thầy thuốc Nhóm nghiên cứu lứa tuổi thứ ba chơi thể thao, kể chuyện một ông già bơi lội 63 tuổi, từ ván lấy đà cao 3m, nhảy 0 lần mặc dù bị chứng rung tâm nhĩ (fibrillation auriculaire) và phi đại mạch trái (hypertrophie vasculairegauche); một người nhảy dù 60 tuổi bị xơ cứng mạch vành − sclérose coronarienne), một người đua xe đạp 85 tuổi mỗi ngày đạp 30km mặc bị di chứng nhồi máu cơ tim, v.v.

[10] Là nhà đạo đức học, theo thuyết duy linh, thuyết truyền thống, ông tin vào Thượng đế và bà de Chastenay cho rằng “ở ông, mọi thứ đều là tâm hồn”. Nhưng ông vẫn tổ chức một lễ cưới bạc, trở thành bộ trưởng Giáo dục, giàu có và được thưởng huân chương khi qua đời. Ông cũng từng nói: “Buổi chiều của cuộc đời mang theo nó cây đèn của mình”

[11] Từ vựng phân tâm học, J. Laplanche và J.B.Pontalis.

[12] Tồn tại và Hư vô.

[13] Chủ yếu nam giới để duy trì năng lực cương cứng, sử dụng những viên “thuốc dẻo ngọt” (électuaire), những cách điều trị hocmôn. Ngày nay, có những phụ nữ theo những cách điều trị để trì hoãn kỳ mãn kinh. Nhưng khi kỳ mãn kinh xảy ra, tuy muốn giữ vẻ trẻ trung, họ vẫn không muốn duy trì “cường lực” dục tình.

[14] Chúng ta đã biết là Saint − Évremond đưa ra một quan niệm ngược lại: càng ít tự yêu mình thì người ta càng có xu hướng yêu đương. Nhưng ông nói tới tình yêu thuần khiết.

[15] Tháng chạp 1968, trước Đại hội XXII Hiệp hội Y học Mỹ, bác sĩ Runciman báo cáo kết quả cuộc điều tra của ông về 200 người, tuổi từ 40 đến 89. Ông kết luận là chính những “trở lực về tâm lý” làm ngừng lại hoạt động tình dục của người già. Họ − nhất là phụ nữ − là nạn nhân của những điều cấm kỵ và ức chế thuộc phạm vi một nền đạo lý hiểu theo chế độ nữ hoàng Victoria.

[16] Xem phụ lục 4, tr.390.

[17] Dân ca Xcôtlen sưu tầm ở thế kỷ XVIII.

[18] Không có gì an ủi được cô ta. Cô đến thăm bạn bè của Hugo để nói về ông. Cô rình rập những buổi ông ra phố để trông thấy ông từ xa. Sau khi Juliette qua đời, cô tìm cách nối lại, nhưng bạn bè của Hugo giấu thư đi.

[19] Bà muốn làm theo Anna Kerénine.

[20] “Từ đó, ký ức gợi lại thực thể mà chúng ta vốn là thực thể ấy với một sự trọn vẹn về thực thể tạo cho nó một thứ chất thơ. Nỗi khổ đau trong con người chúng ta, trong lúc tự định vị trong quá khứ, vẫn không ngừng thể hiện ý nghĩa của một cái cho-nó, nhưng nó tồn tại trong chính bản thân nó với sự xác định lặng lẽ một nỗi đau của người khác, một nỗi đau im lìm (Sartre, Tồn tại và Hư vô).

[21] Sự tan rã của ký ức.

[22] Quỷ sứ (Le Tentateur).

[23] Có một sự tương đồng giữa giai thoại này và Những chiếc Ghế của Ionisco.

[24] Trong những năm cuối đời, ông tin vào một Thượng đế được quan niệm một cách đen tối, và Job là một chủ đề thỉnh thoảng ông dùng làm chỗ dựa. Nhưng ông hết sức tránh xa đạo Thiên Chúa.

[25] Sartre, Phê phán lý trí biện chứng.

[26] Sartre, Phê phán lý trí biện chứng.

[27] Về hiện tượng giãn nở này của thời gian trong du lịch, nhà dân tộc học Georges Condominas viết trong tác phẩm Cái ngoại lai xảy ra hàng ngày: “Cần biết rằng một ngày trên đường trường hiện lên trong ký ức chiếm một “không gian” rộng lớn hơn nhiều một ngày ở nhà mình. Nhất là khi đến một đất nước hoàn toàn xa lạ... Những giờ phút để thu nhận, để thấm nhuần không biết mệt mỏi ấy cái thế giới mới, vượt qua lối tính đếm thời gian một cách tự nhiên. Các sự kiện gây ấn tượng đối với ký ức mạnh mẽ tới mức ký ức tái hiện lại chúng gần giống như kiểu một cuộn phim quay chậm. Thời gian tái hiện là một sự phóng đại thời gian hiện thực”.

[28] Nhật ký từng mảnh một.

[29] Nhật ký từng mảnh một.

[30] Tồn tại và Hư vô.

[31] Thư gửi bà Récamier.

[32] Sartre, Phê phán lý trí biện chứng.

[33] Tôi đã nói tới cuộc xung đột này trong chương bàn về “Vấn đề xã hội”.

[34] Trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, phương pháp thống kê của Lehman là sai lầm. Trong khoa học, số lượng và giá trị của những công trình phát minh dễ đánh giá hơn.

[35] Hầu hết những trường hợp ngoại lệ tôi nêu lên đều thuộc một thời kỳ nhà khoa học làm việc riêng rẽ; một số những phát minh muộn mằn này mang một tính chất hầu như thủ công nghiệp.

[36] Một số nhà nghiên cứu lịch sử triết học cho thời kỳ trưởng thành mang tính chất năng động và sáng tạo hơn, chẳng hạn Yon Brès, trong Triết học Platon. Nhưng ngay cả những người này cũng thừa nhận vị trí quan trọng của các tác phẩm viết trong tuổi già.

[37] Bản thân Mauriac khẳng định những điều tôi nói ở đây qua chính trường hợp của ông. Ông đã tự đổi mới − ít nhất tới một lúc nào đấy − khi ông viết các lôc-nốt. Trái lại cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông hình như là một bản sao chép lại những cuốn ông sáng tác ở tuổi trưởng thành.

[38] Một người hâm mộ, nam tước Erlanger, mua lại ngôi nhà, gỡ các bức tranh và trao tặng bảo tàng Prado.

[39] Trước đó, bà đã bị những cơn suy sụp và đã nghĩ tới chuyện tự sát.

[40] Tardieu, Hòa bình.

[41] Người ta không bao giờ biết rõ nội tình vụ việc này. Cottin bị án tử hình, được ân xá và về sau được tha. Hình như hắn là một kẻ cuồng tưởng (illuminé).

[42] Người viết tiểu sử Poincaré.

[43] Nhờ công việc viết lách.

[44] Ông từng nói một cách ngớ ngẩn: “Năm 1945, trong lúc hàng nghìn quân Đức đầu hàng, tôi gửi một bức điện cho thống chế Montgomery yêu cầu dự trữ vũ khí: có thể phải trao trả chúng lại cho binh sĩ Đức trong trường hợp quân Nga tiến sâu hơn”. Buộc phải giải thích, ông rất lúng túng.

[45] Chúng ta còn nhớ là khi miêu tả người Struddburg, Swif đã linh cảm cảnh lưu đày này.

[46] Thậm chí dù người ta có hy vọng sống lại trong một thế giới khác, cái chết vẫn dứt chúng ta ra khỏi thế giới này.

[47] Năm 1920, khi công viết cuốn Vượt qua nguyên tắc hứng thú. Lúc ấy, ông nghĩ là mọi sinh vật đều có khuynh hướng căn bản là quay trở về trạng thái vô cơ. Ông nhắc đi nhắc lại khẳng định này cho tới cuối đời. Nhưng một số thư từ của ông chỉ ra rằng, thỉnh thoảng, ông nghi ngờ luận đề này.

[48] Theo nhà tâm phân học Mỹ Martin Grotijhan, những nỗi lo sợ thiến hoạn ở người già phải được phân tích trước nỗi lo sợ cái chết; thông thường, nỗi lo sợ cái chết che lấp nỗi lo sợ thiến hoạn vốn làm sống lại nỗi lo sợ thiến hoạn thời thơ ấu, và cách gay gắt tới mức nó kéo theo ý định muốn chết.

[49] Nhật ký riêng.

[50] Paul Courbon, Tạp chí Tâm lý học, 1921.

[51] Sartre, Tồn tại và Hư vô.

[52] Sartre, Tồn tại và Hư vô.

[53] Chúng ta đã có một ví dụ ở Pétain.

[54] Chẳng hạn như bà de Grignan với bà de Sévigné.

[55] Ông tập trung, tuy không mấy tin tưởng, vào một cuốn tiểu thuyết dài, bắt đầu từ nhiều năm và cuối cũng bỏ dở.

[56] Churchill cũng nói tuổi già là một kinh nghiệm kỳ lạ, nhưng nói điều đó trong lúc hoang mang.

[57] Michelet, Lịch sử Cách mạng Pháp.

[58] Tôi xin nhắc lại là ở Mỹ, trên 100.000 người cùng một nhóm tuổi, số người bị bệnh tâm thần là 2,3 dưới 15 tuổi; 76,4 từ 25 đến 34 tuổi; 93 từ 35 đến 54 tuổi; 236,1 ở người già.

[59] Ey, Sách giáo khoa về tâm thần học.

[60] Chớ lẫn lộn với trường hợp người già cố tình bỏ nhà đi và lang thang trong lúc không mất khái niệm không gian và thời gian.

[61] Xã hội học và bệnh tâm thần.

[62] Ba năm sau, Sophie, con gái ông, mẹ đứa bé, qua đời.

[63] Cả ba người này đều bị chết trong phòng hơi ngạt.

[64] Hình như bà không chung chăn chung gối với một người đàn ông nào, vì những lý do sinh lý học.

[65] Ông viết một tiểu luận nhỏ, cuồng nhiệt chống tuổi già: Mười Điều giới luật đối với tuổi già (Lex Dix Commandements de la vieillesse).

[66] Những người nô lệ ở Cuba, tác giả: Miguel Barnet Nxb. Gallimard.

[67] Bài viết trong Tạp chí ngày thứ bảy 25/1/1969.
Cùng với Richard Garwin, Robert E. Burgeer là tác giả của bài Họ sẽ tới đâu để chết (Where they go to die).

[68] Viết vào tháng mười một 1968.

CHÚ THÍCH

[1] Do Francois Garrigue viện dẫn. Những tin tức mới nhất về Andat, 12 tháng mười 1968.

[2] Những buổi lễ tổ chức trong một xã hội ngày cá nhân lên tuổi 60 hay 80 không mang tính chất một lễ thụ pháp.

[3] Tổng chưởng lý Mornet mở đầu bản cáo trạng chống Pétain bằng cách nhắc lại rằng công lý hoàn toàn không tính đến tuổi tác. Từ mấy năm nay, những cuộc “điều tra về nhân thân” trước vụ án có thể nhấn mạnh lứa tuổi của bị cáo: nhưng là một đặc điểm giữa những đặc điểm khác.

[4] Vừa ra đời một xuất bản phẩm dành cho người có tuổi; nó đóng khung trong việc cung cấp thông tin và những lời khuyên thiết thực.

[5] Huống hồ hình tích ấy lại được bảo đảm ở những người nghĩ mình có một linh hồn bất tử.

[6] Lời của Racan.

[7] Theo Hippocrate, cá nhân đạt tới điểm đỉnh ấy vào tuổi 56. Aristote thì cho rằng cơ thể hoàn mỹ lúc 35 tuổi, và tâm hồn vào tuổi 50. Theo Dante, người ta bắt đầu già vào tuổi 45. Thông thường xã hội công nghiệp ngày nay cho người lao động nghỉ hưu vào tuổi 65. Tôi gọi những người ở tuổi 65 trở lên là những người già; những người cao tuổi. Đối với những người khác, tôi căn cứ vào người già, tôi minh định số năm của họ.

[8] Ông tán thành quan điểm của Terence thời cổ đại.

[9] Trong đó có Démocrite và Epicure.

[10] Sự đồng nhất hóa này là hoàn toàn sai lầm; cơ thể không bị hao mòn đi, trái lại được bảo dưỡng trong hoạt động; hễ thôi hoạt động, là cơ thể bị suy giảm.

[11] Lý thuyết các thể dịch bị loại bỏ, nhưng vẫn tồn tại trên bình diện huyền thoại. Trong một cuộc hội thảo nổi tiếng, Faraday so sánh tuổi già và cái chết với ngọn lửa một cây nến chập chờn và tắt. Cho đến nay, hình ảnh ấy vẫn sống động.

[12] Nhà lão khoa học người Mỹ Birren chỉ ra rằng công trình nghiên cứu về tuổi già có thể “làm người ta khó chịu”. Tuy nhiên - ông nói - ngày nay khoa học vượt lên trên.

[13] Mc Cay chứng minh rằng những con chuột mà quá trình tăng trưởng bị chậm lại lúc còn nhỏ vì “thiếu nhiệt năng về lương thực” sống lâu hơn nhiều những con được nuôi dưỡng một cách bình thường. Một trong những con chuột suy dinh dưỡng sống gần gấp đôi tuổi trung bình của những con vật đối chứng.

[14] Dĩ nhiên, tai nạn và sai lệch đủ loại có thể làm ngừng cuộc sống trước khi chương trình chưa hoàn mãn, nhất là ở con người: về con người, sẽ là trừu tượng nếu nghiên cứu riêng rẽ số phận sinh học của họ, vì con người không bao giờ sống ở trạng thái tự nhiên và vì xã hội họ sống trong đó chỉ đạo quá trình phát triển của họ.

[15] Đặc biệt là bởi Masters và Johnson, năm 1966: Phản ứng tình dục.

[16] Sản phẩm của các tuyến nội tiết.

[17] Proust nhận xét: “Bản thân thời gian có thể được tính đếm nhanh hay chậm tùy theo một số người”.

[18] Sự tồn tại thứ bệnh này gợi lên sự có mặt của một tác nhân làm già đi xa lạ nhưng thật sự rõ rệt. Phải chăng nếu phát hiện ra được, người ta có thể ngăn chặn, hoặc chí ít, làm chậm lại một cách đáng kể, ảnh hưởng của nó?

[19] Tôi sẽ nghiên cứu trường hợp này ở phần sau, khi xem xét cuộc sống của người già nói chung.

[20] Evans Pritchard phản bác cách lý giải của Frazer. Theo ông, quốc gia được chia thành hai miền, miền Nam và miền Bắc; ở mỗi miền, có một dòng vua và nhà vua được chọn lần lượt ở mỗi miền. Vua là hiện thân của ông tổ tập hợp quyền lợi của những bộ phận xưa kia của quốc gia. Trái lại, trong khái niệm giết vua, biểu lộ sự phân chia xã hội. Nó có nghĩa là nếu một tai họa xảy tới cho đất nước, người ta cho là vì quyền lực nhà vua giảm sút và người ta khuyến khích một ông hoàng thuộc dòng kia nổi dậy chống lại ông ta. Thực tế, những cuộc nổi dậy xảy ra khi xuất hiện một tai họa, và nhà vua chết bất đắc kỳ tử.

[21] Dân tộc Dinka, khoảng 900.000 người, sống ở phía nam Soudan.

[22] Mơ ước một thời đại hoàng kim trong đó loài người thoát khỏi cái chết, người Bambara già định cuộc sống là một sự quay trở lại vĩnh hằng từ tuổi già đến tuổi thơ. Người già trèo lên một thân cây linh thiêng và tự rạch động mạch, rồi trở xuống đất, trong người hết cả máu. Thanh niên vặt lông và đánh đập họ, họ bất tỉnh nhân sự và trở thành những đứa trẻ lên bảy.

[23] Ranh giới giữa ma thuật và tôn giáo có phần không vững chãi. Cả hai đều cho là mình chế ngự được các lực lượng thiên nhiên. Theo Mauss, tôn giáo bao giờ cũng chỉ sử dụng chúng vì lợi ích của tập thể; ma thuật thường có một khuôn khổ xã hội nhưng cũng có thể làm xoay chuyển các quyền lực tự nhiên có lợi cho cá nhân có thể nắm bắt chúng. Theo Lévi - Strauss, tôn giáo nhân bản hóa (humanisation) các quy luật tự nhiên, còn ma thuật tự nhiên hóa (naturalisation) hành vi con người. Mọi ma thuật đều bao hàm một chút xíu tôn giáo.

[24] Trong một công trình tổng hợp xuất bản năm 1945 - Vai trò người có tuổi ở xã hội nguyên thủy - Simmons chỉ ra rằng trên 39 bộ tộc được nghiên cứu về điểm này, thái độ không chăm sóc và bỏ mặc người già, thông thường xảy ra ở 18 bộ tộc, chẳng những ở các bộ tộc du canh du cư mà cả ở những bộ tộc định cư.

[25] Người ta rất ít biết cuộc sống hiện tại của người nguyên thủy ở Sibérie.

[26] Theo R. Gessain.

[27] Những bài ký nói về tập tục này đều có trước 1900.

[28] Đó là tên ngọn núi, nơi người ta bỏ lại người già: ngọn núi thông.

[29] Theo lời kể của Dumezil trong Huyền thoại và anh hùng ca.

[30] Tôi miêu tả họ ở thì hiện tại, nhưng ngày nay, họ không còn nữa. Những ý kiến nhận xét này có từ cuối thế kỷ trước.

[31] Thu lượm lương thực đã bao hàm một trình độ văn minh khá cao. Lúc đó, cộng đồng có thể đặt cho mình những mục đích khác ngoài mục đích sống còn.

[32] Giết chết cả hai hay một trong hai đứa trẻ sinh đôi là một tập tục phổ biến. Cái bất bình thường làm người ta khiếp hãi.

[33] Săn bắt, hái lượm đòi hỏi phải thường xuyên chuyển dịch, khiến người ta bỏ rơi họ, khi họ trở thành một gánh nặng cồng kềnh.

[34] Chúng ta tìm thấy nét này ở nhiều xã hội.

[35] Để trừng phạt những thanh niên làm việc với người Da trắng, người già không bày dạy cho họ, khiến nhiều truyền thống bị mai một đi.

[36] Họ bán cho người Da trắng các sản phẩm thủ công, mua lại các đồ vật chế tạo bằng công nghiệp, v.v...

[37] Ở đây, ma thuật thể hiện tính chất tập thể đã từng được Mauss thừa nhận. Người ta không nghi ngờ là cá nhân chiếm đoạt nó cho lợi ích riêng của mình.

[38] Lễ thụ pháp này không phải là một “nghi thức chuyển giai đoạn” giống như lễ thụ pháp tất cả các thiếu niên phải trải qua trong một xã hội. Nó là một sự giáo dục dành cho tầng lớp tinh hoa này. Phải trải qua một giai đoạn nhất định trong cuộc sống mới được tham dự và trở thành thành viên của hội đồng tối cao. Nó không đánh dấu việc thay đổi tuổi với tư cách ấy.

[39] Chắc hẳn ngày nay đã lên tới một triệu người.

[40] Trừ phi khi một người già đã “sống cạn kiệt cuộc sống của mình” trong xã hội người Navanjo.

[41] Simmons hình như muốn nói ngược lại, nhưng thực tế không phải. Ông muốn chứng minh rằng khi một quy chế đã được xác lập, một số người già lợi dụng nó để có lợi cho mình một cách thành công hơn những người khác: họ cố sức làm việc, tìm cách làm cho mình hữu ích, v.v... Nhưng bản thân quy chế bao giờ cũng do toàn thể cộng đồng lập nên.

[42] Dĩ nhiên, với tư cách cá nhân, có những phụ nữ, những người già đã đóng những vai trò tích cực.

[43] Sách Daniel, ch. XIII.

[44] Tình tiết này bị bỏ trong Kinh thánh Tin lành. Chắc hẳn vì tín đồ Tin lành cực kỳ tôn kính người già.

[45] Chắc hẳn vụ sát hại này tượng trưng cho việc chuyển từ xã hội mẫu hệ sang xã hội phụ quyền.

[46] Ông từng ca ngợi sắc đẹp của Néouboudè, con gái một thân hào, mà ông muốn được kết hôn; nhưng bị ông bố phản đối.

[47] Từ này có nghĩa: người yêu Cléon.

[48] Từ này có nghĩa: người ghét Cléon.

[49] Đây là điều kỳ lạ, vì đối với người Cổ đại, mùa thu là mùa phong túc: Pomifer autommus.

[50] Lucien thuộc về thế giới Cổ đại. Là người hoài nghi, hài hước, phi tôn giáo, ông một mực chế giễu đạo Cơ đốc.

[51] Do thuộc cả thị tộc của bố lẫn thị tộc nhà chồng, bà ta có thể phó thác cho cả hai. Khi nhận của hồi môn của bố, bà ta hoàn toàn độc lập về kinh tế. Có mặt ở gia đình, điều khiển công việc lao động của nô lệ, bà ta giữ một vai trò quan trọng trong công cuộc giáo dục con cái.

[52] Chính lão nói: “Tôi là người, và không có gì dính dáng đến con người là xa lạ đối với tôi”; nhưng chính lão muốn thọc mũi vào công việc của người hàng xóm khiến lão tò mò.

[53] Cuộc cải cách này nhằm phân phối ruộng đất trong nội bộ giới dân sự La Mã.

[54] Cuộc cải cách này nhằm phân phối ruộng đất cho người Italia bằng cách công nhận cho họ quyền công dân thành phố (droit de cité).

[55] Caecilius, tác giả hài kịch, mất năm 166 trước CN, viết: “Ôi tuổi già, khi không mang theo mi một tai họa nào khác, thì ngày mi đến chỉ là một sự thiếu sót”.

[56] Cho tới khi liên lụy tới vụ mưu phản của Pison, ông bị xử tử hình.

[57] Ông lấy lại của Hippocrate một đề tài sau đó được khai thác một cách vô tận cho tới ngày nay.

[58] Victor Hugo từng lấy cảm hứng từ những câu thơ này. Đề tài ấy xuất hiện một cách bột phát trong văn thơ của nhiều nhà văn.

[59] Chúng ta đã bắt gặp đề tài này ở các nhà thơ Hy Lạp.

[60] Trong Ion, có một người nô lệ già; nhưng ông đã nuôi dưỡng nữ nhân vật là Créuse và được nàng coi như cha đẻ. Ông là hiện thân của một sự nối tiếp của gia đình. Ông là người tâm tình, vị cố vấn, người thực hiện các ý đồ của Créuse. Ông không có đời sống riêng, nhưng có vị trí quan trọng do tầm quan trọng của nàng công chúa mà ông hết lòng tận tụy phục vụ.

[61] Sinh ở Cactagiơ năm 560, mất năm 636.

[62] Thủ cấp của bá tước.

[63] Lúc 96 tuổi, ông từ chối ngôi vua đế chế Đông La Mã và mất năm 97 tuổi với chức thống lĩnh.

[64] Ông ta 76 tuổi và bị chém đầu.

[65] Theo chỗ tôi biết, Masaccio vẽ hình Chúa ở Florence; trên trần nhà thờ Sixtine, Michel - Ange vẽ Chúa vừa với một bộ râu trắng vừa với những cơ bắp lực sĩ, vì Chúa là đấng Tạo hóa toàn năng. Những họa sĩ khác như Titien, le Tintoret, Filippino Lippi ở La Mã, Cranach cũng vẽ Chúa trong Vườn Thượng uyển (Le Jardin d’Eden): đó là một ông già rậm râu, còn tráng kiện. Raphael vẽ Chúa đến với Moise trong bụi cây quả lửa (buisson-ardent). Cosimo và Rosselli và hai ba người khác vẽ ông trong đám mây.

[66] Điều thú vị cần nêu lên là ở phương Đông, Thích Ca, người cứu nhân loại, trải qua tất cả các lớp tuổi của cuộc đời và đạt tới tuyệt đỉnh hoàn mỹ ở lớp tuổi cuối cùng: ông tịch lúc 80 tuổi. Ở phương Tây, Chúa cứu thế đạt tới mức hoàn mỹ khoảng 30 - 33 tuổi, khi Chúa thoát tục. Chúng ta cũng thấy là trong huyền thoại thời Cổ đại, các vị thần ngày trước cũng bị truất quyền bởi các con trai, những người đang ở độ tuổi tráng niên.

[67] Trong Sách khải huyền, 24 ông già bận áo dài trắng đầu đội vương miện vàng vây quanh chúa Giêxu. Người ta nghĩ rằng họ tương ứng với 24 cung Hoàng đạo mà Babylon thể hiện bằng những ông già vì chủ trì 24 giờ trong ngày, họ tượng trưng cho thời gian. Những bản viết tay có minh họa của Sách khải huyền là nguồn cảm hứng cho những nhà điêu khắc thường tạc tượng những ông già này. Người ta cho họ là những vị cố vấn uyên thâm.

[68] Có khi người ta phân biệt bảy lớp tuổi; có khi bốn.

[69] Bộ sưu tập lộn xộn của Lambert, linh mục ở Saint-Omer.

[70] Về sau, được La Fontaine sử dụng trong tập Truyện ngắn hoang tưởng của ông.

[71] Người ta thường nhắc tới gương mặt này vào thế kỷ XVI. Nó là nguồn cảm hứng cho một vở bi kịch của Rotrou; một cuốn sách nổi tiếng của Marmontel, cùng vô số truyền thuyết và sự đối chiếu. Và cũng cả nhiều bức tranh nữa.

[72] Ở Đức, người ta tổ chức một “trò chơi về kẻ Phản Chúa” viết về những Cuộc đời của kẻ Phản Chúa. Có những nhà thuyết giáo tiên đoán sự ra đời của người này: nó là nguồn cảm hứng cho những bức tranh tường của Signorelli ở Oocviêtô.

[73] Đó là đề tài của A! những ngày hạnh phúc (Ah! les beaux jours) của Beckett, nhưng theo một viễn cảnh hoàn toàn khác.

[74] Ruzzante là bạn của nhà quý tộc patrixi Cornaro: chắc hẳn không phải ngẫu nhiên mà ông chế giễu một kẻ mới phất lên giàu có.

[75] Trong Những cảnh thảm kịch (Les Tragiques), ông viết câu thơ nổi tiếng:

“Một bông hồng mùa thu ngọt ngào hơn một bông khác”

chứng tỏ đối với ông, tuổi thanh xuân có một giá trị tuyệt vời.

[76] Các văn bản kèm theo các bức tranh này khẳng định điều đó. Trong một bức (vào đầu thế kỷ XVII), tiêu đề Bậc thang Lớn của thế giới, viết ở trên cùng, được đóng khung giữa hai cactut trên đó viết:

Ôi! bậc thang này là một con đường có nhiều người qua lại; lúc nào Định mệnh những con người cũng dạo chơi.

Đối với kẻ ác, cuộc sống là một con dốc đưa xuống Vực thẳm... Và đối với người tốt là con đường đi lên thiên đường.

Hai thiên thần nhỏ đứng cạnh một bà già hấp hối.

[77] Một thế kỷ sau, cảnh tượng ấy xuất hiện trong một bức tranh của Van Dyck.

[78] Sự độc ác càng nổi rõ vì bức chân dung được vẽ không phải theo một gương mặt người sống, mà là sau khi người mẫu đã chết.

[79] Trừ ở Villon, Montaigne, và một vài người khác, rất hiếm hoi.

[80] Viết để ủng hộ lớp trẻ chống lại người lớn ở mọi lứa tuổi.

[81] Viết vào khoảng 1599.

[82] Trong Shakespeare, người đương thời với chúng ta.

[83] Tuy nhiên, Ninon de Lenclos có người tình cho tới 55 tuổi (chứ không phải 80 như truyền thuyết đã nêu). Công tước de Bouillon 66 tuổi khi sinh con trai là Turenne vào năm 1611. Ông de Senneterre 80 tuổi khi kết hôn năm 1654; thống chế d’Estrées 96 tuổi khi lấy vợ năm 1663, và cả hai đều lấy vợ trẻ. Năm 70 tuổi, bà de Maintenon phàn nàn với cha xưng tội là vẫn thường phải chăn gối với nhà vua già.

[84] Chúng ta biết đạo Thiên Chúa Tây Ban Nha thích thú miêu tả cuộc sống con người dưới những sắc thái gớm guốc ra sao; và bắt gặp lại ở Quevedo nguồn cảm hứng giống như trong một số bức tranh miêu tả những xác chết thối rữa.

[85] Chúng ta nhận thấy là từ thời Cổ đại tới thế kỷ XVI và XVII, hình ảnh sáo mòn vẫn tồn tại: hơi thở người già, nhất là đàn bà già, hôi thối. Nó không phù hợp với hiện thực, nhất là vì những người trong cuộc đều thuộc tầng lớp khá giả. Đấy chỉ là một hiện tượng nhại lại đơn thuần về mặt tu từ.

[86] Vào cùng thời kỳ này, Racine sáng tác Mithridate. Nhà vua già muốn buộc phải kết hôn với mình một phụ nữ ông ta yêu nhưng không yêu ông. Nhưng tác giả miêu tả ông ta ít với tư cách người già hơn là với tư cách kẻ độc tài, và cũng không hề nói cho chúng ta biết tình cảm của thế kỷ này đối với vấn đề chúng ta xem xét ở đây.

[87] Lúc ông 49 tuổi.

[88] Chúng ta sẽ bàn về ý tưởng này ở phần sau.

[89] Từ này mãi đến 1652 mới xuất hiện, nhưng sự việc thì đã ra đời với đạo “luật người nghèo”.

[90] Có nghĩa là: “Người nắm được tương lai”.

[91] Những người giàu có.

[92] Nhưng không phải vì vậy mà trẻ em không còn bị bóc lột trong nhà máy và trên công trường.

[93] Michelet kể lại: “Tại Đại hội Phong trào thống nhất quốc gia ở Rouen, trong đó có các đoàn vệ binh của 60 thành phố, người ta đi tận đến thị trấn Andelya để mời một ông kỵ sĩ già 85 tuổi tới chủ trì Đại hội. Tại Saint-Andéol vinh dự tuyên thệ thay cho cả một dân tộc được trao cho hai cụ già 93 và 94 tuổi... Ở khắp nơi, là một ông già, đứng đầu nhân dân, ngồi ở vị trí thứ nhất, nhìn bao quát cả đám đông”.

[94] Trong tập Tiểu luận về sân khấu nghiêm túc.

[95] Tuy ông ta láu lỉnh và khó bị lừa bịp hơn nhiều, khiến cho tình tiết càng thú vị hơn.

[96] Hoàn cảnh là như vậy của người nô lệ già trong Ion của Euripide.

[97] Ninon de Lenclos nhận xét trong một bức thư về tình trạng cô đơn này của tuổi già ở một thế kỷ không còn là thế kỷ của mình nữa. Chủ đề sẽ được sử dụng lại, đặc biệt là với Chateaubriand.

[98] Công trình nghiên cứu lịch sử của Labreille về Montrichard.

[99] Từ điển giao tiếp, Bài “Việc mai táng”.

[100] Ở Maine-et-Loire, một nông dân tên là Guyomard giết bà mẹ vợ sau khi bà ta cho hết tài sản và được trả mỗi năm 20 phrăng và 12 đấu lúa mạch. (Tờ Le Constitutionnel, 12/2/1855).

Ở Gensac, gần Libourne, một người đàn ông 60 tuổi giết chết bà mẹ 80 bằng hai nhát dao đâm vào cổ để khỏi phải nộp khoản niên kim (La Presse, 22/3/1855).

Ở La Ferté-sous-Jouarre, một đêm trên con đường tắt, một nông dân dùng gậy đánh chết bố vợ, người mà hắn phải nộp 800 phrăng niên kim trọn đời. Một cô gái nghe tiếng kêu đã tố cáo hắn và hắn phải nhận tội (La Presse, 29/7/1855).

Ở gần Nemours, một nông dân tên là Pierre Besson hạ sát bố vì một vài khoản di chúc có lợi cho người em trai hơn.

Tôi xin kể thêm một trường hợp gây chấn động năm 1886. Ở Luneau, vùng Loir-et-Cher, hai vợ chồng nhà Thomas thiêu sống bà mẹ của mụ Thomas.

[101] Đặc biệt là Legouis, trong Tạp chí văn học so sánh. Sự khác biệt quan trọng là ông già Fouan không tượng trưng cho thân phận con người.

[102] Chúng ta thấy rằng dưới những hình thức khác nhau, quan hệ giữa ông bà và các cháu rất quan trọng ở các dân tộc nguyên thủy.

[103] Lamennaia đánh giá một cách rầu rĩ cuộc sống con người nói chung. Lúc 36 tuổi, ông trải qua một thời kỳ suy sụt. Cũng có thể ông là mối căm hờn dai dẳng đối với một số người già: ông là con người hay oán giận.

[104] Người phụ nữ Nga, cải theo đạo Thiên Chúa này, sống ở Paris. Montelembert, Lacordaire, Dupanloup thường đến xalông bà. Cuối đời, bà sống rất vất vả: tang tóc, đau đớn khủng khiếp về thế xác, Falloux thu thập vào một thứ chuyên luận những ghi chép của bà về tuổi già.

[105] Trong một tập ghi chép mùa thu 1969, Mauriac nói tới đời sống gian khổ của nông dân già: “Tôi nhớ lại người tá điền già ở một trong những trang trại của chúng tôi, bị con cái bắt làm việc cho tới lúc kiệt sức, và khi ông không làm sao có thể lao động được nữa thì bị con cái ca cẩm là không làm mà ăn; ông đành phải rên rỉ, cam chịu và chờ chết”.

[106] Jules Grévy về nghỉ ở tuổi 80, năm 1887; René Coty từ chức ở tuổi 77, năm 1958; Paul Doumer bị ám sát lúc 75 tuổi, năm 1932; Fallieres kết thúc nhiệm kỳ lúc 72 tuổi, năm 1913. Mac-Mahon rời chức Tổng thống lúc 71 tuổi, năm 1879.

[107] Viết năm 1968.

[108] Trong Tất cả những người ngã xuống (Tous ceux qui tonbent). Những dấu chấm lửng đều là của tác giả, trong nguyên bản.

[109] Ở các bộ tộc nguyên thủy, người già thường có chức năng trung gian và trọng tài này.

[110] Chúng ta cũng bắt gặp tính hai mặt này ở một số bộ tộc nguyên thủy.

[111] Sartre, Phê phán lý tính biện chứng.

[112] Vật tồ và cấm ky. Moise và đạo một thần.

[113] Tham khảo tình thương của Violette Leduc đối với người bà là Fideline trong La Bâtarde (Đứa con hoang). Tôi sẽ bàn nhiều hơn về quan hệ giữa cháu và ông, bà.

[114] Theo một cuộc điều tra về sau, có 2 triệu đàn ông và 3.300.000 đàn bà trên 65 tuổi.

[115] 1 K.s = 0,96 phrăng.

[116] Tức là số tiền không do Bảo hiểm xã hội trả.

[117] Chỉ được trợ cấp nếu nhà không bao gồm cả nội thất, và tiền thuê dưới 200 phrăng.

[118] Nếu một người bệnh nặng cần được chăm sóc thường xuyên thì cơ quan có trách nhiệm trả một khoản trợ cấp cho người chăm sóc người bệnh - người chăm sóc có thể là người nhà hay một người khác - Người này là “người thứ ba” đối với cặp đôi gồm bệnh nhân và tổ chức trợ cấp cho bệnh nhân ấy.

[119] Người ta có thể nghỉ hưu sớm nếu không còn khả năng lao động.

[120] Cuộc điều tra của Annie Coudray.

[121] Buổi phát “Già lão dưới ánh mặt trời”.

[122] Làng, xã ở Pháp. Sự biến đổi của Plodmet.

[123] Chúng ta thấy rõ là thể lệ này bất công và phi lý. Với tiền thuê nhà là 190 phrăng, người già thuê nhà có thể được trợ cấp 95 phrăng. Người đó chỉ có 95 phrăng để già. (Đối với khoản tiền thuê 200 phrăng, họ phải trả 200 phrăng.)

[124] Caisse nationale des Retraitas ouvrières (Quỹ quốc gia Lương hưu công nhân).

[125] Xem báo Nước Pháp buổi chiều, số tháng 11/1968.

[126] Ngoài các giấy tờ của cơ quan hành chính.

[127] Trong một bài phóng sự trên tờ Nước Pháp buổi chiều, tháng tư 1968, Madeleine Franck viết: “Những căn phòng gớm guốc này đang trên đường tiêu vong. Chỉ còn lại vài bốn căn ở Salpêtrière. Và ở bệnh viện - dưỡng đường Bicêtre, ông Musière, giám đốc, trước đây 18 tháng, đã bỏ được 500 trong số 1.300 cái mà ông gọi là những chiếc “giường - rác ghét” của mình.

[128] 25 phrăng mỗi tháng.

[129] Một đĩa thịt lợn với chuối xanh của Simone và André Schwartz-Bart - cũng bàn về vấn đề này - có ít giá trị tư liệu hơn nhiều.

[130] Có nhiều người mù và điếc. Có một phụ nữ mù và điếc, sống hoàn toàn khép kín. Có một bệnh xá. Nhưng khi có trường hợp nghiêm trọng, thì người bệnh được đưa đến bệnh viện.

[131] Theo một cuộc điều tra năm 1955 của Tréanton, trong số 264 người, 47% nghỉ việc vì lý do sức khỏe, 22% bị sa thải, chỉ có 4% tự nguyện nghỉ hưu. (một số người không trả lời).

[132] Trong cuốn Những lạc thú cửa biển, Dénuzière kể chuyện một ông trưởng ga sau khi nghỉ hưu, hàng ngày ra đứng trên ke, âu sầu nhìn những đoàn tàu chạy qua, và sáu tháng sau thì qua đời.