Sự Trung Thực Của Xác Chết

———★———

Tác giả

Hajime Nishio

Người dịch

Như Nữ

Đơn vị phát hành

ThaihaBooks

Nhà xuất bản

Thế Giới

Der Tod ist dic uns abgekehrte, von uns unbeschiencne. Seite des Lebens. |
— Rainer Maria Rilke —
| Chết là phần bóng tối của sự sống vốn vẫn quay lưng về phía chúng ta.

Mở đầu

Bí ẩn xoay quanh thi thể của một người phụ nữ

Khi nghe đến hai chữ “pháp y”, mọi người sẽ liên tưởng đến điều gì?

Có lẽ nhiều người sẽ mường tượng tới những hình ảnh giống như trong các bộ phim nổi tiếng trên truyền hình, kể về những người chuyên giải phẫu thi thể của nạn nhân bị giết hại trong các vụ án và cùng với cảnh sát hình sự truy tìm chân tướng sự thật.

Thế nhưng, trên thực tế, chúng tôi không truy tìm chân tướng các vụ án hình sự mà truy tìm “chân tướng cái chết”, hay nói cách khác là đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “vì sao người này lại chết?”. Trong cuốn sách này, tôi sẽ lần lượt đưa ra những giải thích cho vấn đề ấy. Cho nên, có một điều chắc chắn rằng pháp y không phải là nghề chỉ giới hạn quanh cái chết của những người bị sát hại trong một vụ án hình sự nào đó.

Ba năm trước, một người phụ nữ tầm 40 tuổi ở vùng Kansai được phát hiện đã tử vong ở nhà và được đưa đến Phòng Pháp y của chúng tôi.

Nhà của nạn nhân, hiện trường phát hiện thi thể, là căn phòng ở tầng hai của một khu nhà ở xã hội. Người phụ nữ không nghề nghiệp ấy đang sống với mẹ mình và không có tiền sử bị bệnh. Sáng hôm đó, cô ấy vẫn bình thường như mọi khi, thế nhưng sau khi người mẹ ra ngoài và quay trở về thì phát hiện con mình đã nằm lạnh ngắt trong nhà. Cửa vẫn khóa và không hề có dấu vết của kẻ thứ ba đột nhập vào.

Cảnh sát đã tiến hành điều tra nhưng không tìm thấy dấu vết căn nhà bị xáo trộn hay từng có xô xát bên trong. Mặc dù phía cảnh sát đưa ra kết luận “không thuộc vụ án hình sự”, thế nhưng nguyên nhân tử vong của người phụ nữ này vẫn chưa được làm sáng tỏ và chúng tôi được yêu cầu giải phẫu thi thể của cô.

Thi thể của người phụ nữ được đưa đến. Mặc dù trong báo cáo là khoảng 40 tuổi nhưng trông cô ấy lại khá già nua. Mái tóc luộm thuộm đã ngả màu hoa râm, cả người thoạt nhìn trông khá “gầy”, không, đúng hơn là khá “tiều tụy”.

Tiến vào phòng giải phẫu, chúng tôi bắt đầu quan sát hiện trạng bên ngoài thi thể như mọi lần.

Bước đầu chúng tôi xác nhận được rằng bên trái đầu, mé ngoài vai trái và phần hông trái của thi thể đều có các vết bầm tím. Đặc biệt vết bầm tím ở phần hông trái rất lớn nên đây không thể là vết tích do ngã ở trong nhà.

“Trong nhà có thứ gì đập mạnh được như thế này sao….

Vừa sắp xếp lại hàng loạt những nghi vấn trong đầu, chúng tôi vừa bắt tay vào giải phẫu.

Lúc đặt dao phẫu thuật mở ổ bụng của người phụ nữ, tôi với đồng nghiệp đã phải quay sang nhìn nhau. Phần xương chậu dưới khoang bụng bị xuất huyết rất nhiều. Thêm vào đó, khi mở lồng ngực của thi thể, điều bất ngờ là hai bên phổi của nạn nhân đã trắng xóa.

Có lẽ mọi người từng nhìn thấy hình ảnh các cơ quan nội tạng trong cơ thể qua các loại sách báo và đều biết rằng vốn dĩ các cơ quan nội tạng như phổi, tim, gan đều có màu đỏ. Màu đỏ ấy là màu của huyết dịch đang tuần hoàn bên trong các cơ quan đó. Thế nhưng hai lá phổi của người phụ nữ này lại chuyển thành màu trắng xóa chứng tỏ huyết dịch chảy trong đầy đã mất hết.

Theo như báo cáo hiện trường bên phía cảnh sát, trong nhà của nạn nhân không tìm thấy dấu vết chảy máu. Tuy nhiên, người phụ nữ này lại bị xuất huyết nội nghiêm trọng. Bằng chứng chính là máu đã chảy ra khắp vùng xương chậu.

Tiếp tục tiến hành kiểm tra kỹ lưỡng vùng xương chậu, chúng tôi phát hiện ra dấu vết gãy xương ở đây. Chính từ chỗ gãy xương này đã dẫn đến tình trạng xuất huyết và lan rộng ra các cơ quan, cơ thịt xung quanh.

“Sốc mất máu do gãy xương chậu”. Đây là kết luận tạm thời về nguyên nhân tử vong của người phụ nữ này.

Tuy nhiên, dù đã tìm ra được nguyên nhân tử vong nhưng chúng tôi vẫn chưa biết tại sao người phụ nữ ấy lại rơi vào tình trạng xuất huyết nghiêm trọng tới mức “chết vì sốc mất máu” như vậy.

Nếu kết luận nhanh thì người phụ nữ này đã gặp tai nạn giao thông.

Mé ngoài đầu gối phải của người phụ nữ này có một vết bầm không rõ ràng. Khi phát hiện ra vết bầm này, chúng tôi mới sáng tỏ được mọi chuyện.

Trên thân thể người phụ nữ ấy, từ phần đầu, vai tới hông đều có những vết tím bầm rất rõ ràng, thế nhưng ban đầu chúng tôi vẫn chưa phát hiện được lý do vì sao tất cả đều nằm ở bên trái thân thể. Trong khi đó, bên phải thân thể của nạn nhân lại chỉ có một vết bầm không rõ ràng ở đầu gối. Đây chính là một chi tiết quan trọng.

Có lẽ người phụ nữ này trong lúc đang đi bộ đã bị một chiếc xe đi ở phía bên phải đụng trúng. Vết bầm ở đầu gối phải của cô ấy là vết thương do phần cản trước ô tô va vào. Thời điểm người phụ nữ bị hất văng sang bên trái, nửa người bên trái của cô ấy đã đập mạnh xuống đường và dẫn đến gãy xương chậu. “Sốc mất máu do gãy xương chậu xuất phát từ va chạm phần hông bên trái”. Đây mới chính là nguyên nhân tử vong cuối cùng của người phụ nữ này.

Thế nhưng, dù đã sáng tỏ được như vậy thì bí ẩn vẫn chưa hoàn toàn được giải đáp hết. Tại sao bị tai nạn giao thông mà người phụ nữ ấy lại tử vong ở nhà mình, trên tầng hai của khu nhà ở xã hội được?

Sau khi nhận kết quả giải phẫu, phía cảnh sát tiếp tục điều tra và ngay lập tức, vụ tai nạn giao thông liên quan đến sự việc này đã được làm sáng tỏ. Đây không phải là một vụ gây tai nạn bỏ trốn, mà tài xế gây tai nạn đã nghiêm chỉnh tự trình báo với cảnh sát. Ngay sau khi xảy ra tai nạn, tài xế đã đề nghị đưa người phụ nữ tới bệnh viện, thế nhưng bản thân người phụ nữ lại từ chối. Thay vào đó, cô ấy yêu cầu được “đưa về nhà”, và thế là người tài xế kia đã đưa cô về tới tận khu nhà ở xã hội.

Người tài xế sau đó đã ở dưới bãi đỗ xe nhìn theo người phụ nữ cho tới khi cô ấy lên đến tận phòng. Có vẻ như vì cơn đau do gãy xương chậu nên một mình người phụ nữ đi lại khá khó khăn. Thế nhưng tại sao cô ấy lại từ chối được đưa tới bệnh viện chứ.

Nghe nói ngày hôm đó sau khi người mẹ đi ra ngoài, cô ấy đã tới siêu thị gần nhà để mua rượu. Và trên đường về thì gặp tai nạn như đã nói.

Thực tế, người phụ nữ đó là một người rất thích uống rượu nên đã bị người mẹ nghiêm khắc cấm cản. Chính vì vậy, rất có thể người phụ nữ lo sợ nếu tới bệnh viện thì cô sẽ bị lộ tẩy việc đi mua rượu.

Trong trường hợp gãy xương chậu, tình trạng xuất huyết sẽ xảy ra từ từ. Và có lẽ thời điểm được đưa về đến nhà, người phụ nữ chắc hẳn vẫn còn tỉnh táo, chỉ đến khi cơ thể liên tục bị xuất huyết thì ý thức của cô ấy mới mất dần và cuối cùng là mất mạng.

Sau này, tôi được nghe kể lại rằng vì chứng nghiện rượu của mình mà vài năm trước cô ấy đã ly hôn. Vậy là vì rượu mà cuộc đời của cô đã đổ vỡ, những hai lần…

Nhắc tới ngành pháp y, người ta thường cho rằng đó là “một ngành chẳng có gì thú vị cả”. Quả thực, trong công việc của các bác sĩ pháp y, đôi khi chúng tôi phải đối diện với những thi thể trong tình trạng “không được bình thường” ví dụ như người bị hại, tự sát hay chết trong cô độc…

Chúng tôi không chữa trị bệnh tật như các bác sĩ lâm sàng, cũng không được bệnh nhân hay người nhà bệnh nhân cảm ơn. Ngay cả trong giới y học, chúng tôi cũng tự xác định bản thân là những người đứng trong bóng tối.

Thế nhưng, chính vì là những tồn tại trong bóng tối như vậy nên chúng tôi mới nhìn được những điều mà người khác không thấy được.

Hơn 20 năm nay, mỗi ngày tôi đều lặng lẽ, nghiêm cẩn thực hiện các cuộc giải phẫu thi thể. Mỗi lần tôi lại được đối diện với những đau đớn, khổ sở không nói lên lời của những con người đã và đang sống trên đất nước này. Và hiện tại, thông qua cuốn sách này, tôi muốn truyền tải tới quý độc giả những gì “khác biệt” mà tôi đã được chứng kiến từ những thi thể ấy.

Trong cuốn sách này, tôi sẽ kể những câu chuyện chân thực dựa trên trải nghiệm của chính bản thân. Tuy nhiên, vốn dĩ các bác sĩ pháp y chúng tôi đều nhận ủy thác của cảnh sát để giải phẫu nên về cơ bản, chúng tôi đều không thể công bố những nội dung liên quan đến việc giải phẫu này. Ngoài ra, rất có thể thông tin về người bị giải phẫu lộ ra ngoài sẽ gây bất lợi tới người nhà của họ. Chính vì vậy, tôi chỉ có thể giới thiệu tới mọi người một phần sự thực và dưới những hình thức khác nhau trong phạm vi cho phép, như tuổi tác người đó, thao tác thực hiện…

Đồng thời, những cuộc giải phẫu được giới thiệu trong cuốn sách này đều được tiến hành trong Phòng Pháp y mà tôi trực thuộc và những nội dung tham khảo nói trong sách cũng đều từ đó mà ra. Tùy theo từng địa phương mà tình hình giải phẫu có thể khác nhau, hy vọng mọi người có thể hiểu được điều này.

Chương 1 Chết vì nghèo đói

Kết cục của cái lạnh khó vượt qua

Đó là một ngày tháng 2 lạnh giá cực điểm của một năm nọ, trước hôm đó còn có một trận tuyết rơi. Như mọi ngày cảnh sát chuyển thi thể tới Phòng Pháp y chúng tôi từ buổi sáng.

Người chết là đàn ông, đoán chừng 50 tuổi. Người ta phát hiện ông ta chết trong tình trạng nằm sấp ngay trước phòng vệ sinh trong nhà.

Phía cảnh sát đã tiến hành điều tra nhưng do không xác định được nguyên nhân tử vong nên đã nhờ chúng tôi giải phẫu.

Thay xong trang phục làm việc, tôi mở cửa tiến vào phòng giải phẫu thì đã thấy người của bên cảnh sát và nhân viên kỹ thuật của Phòng Pháp y đang bắt đầu chuẩn bị.

Phòng giải phẫu không có cửa sổ; bốn bức tường đều ốp gạch men trắng toát. Bàn giải phẫu làm bằng kim loại láng bóng, không một chút hoen gỉ, phản xạ chút ánh sáng trầm ở giữa căn phòng. Thi thể của người đàn ông đang đặt trên đó.

Trước mặt tôi khi ấy là một cái xác không còn mạch đập…

Với tôi, đó chính là “khung cảnh ngày thường” mà tôi vẫn nhìn thấy gần như suốt 20 năm qua.

Trước tiên, khi mở cửa bước vào phòng, tôi sẽ từ xa quan sát thi thể trên bàn giải phẫu. Ở vị trí này nhìn vào cũng đã xác định được các vấn đề như thi thể có bộ phận nào chịu tổn thương không, tình trạng ứ máu trên mặt ra sao. Bởi một khi đã bắt đầu đi vào giải phẫu, tôi chỉ tập trung vào một bộ phận của thi thể ngay trước mắt mình, vậy nên rất dễ có nguy cơ phá hỏng các ấn tượng tổng thể ban đầu hay bỏ sót chi tiết hoặc gây ra các hiểu nhầm nào đó.

Sau khi nhìn tổng quát một lượt, tôi mới chuyển từ quan sát cẩn thận bề mặt (bên ngoài) thi thể sang giải phẫu chi tiết. Trong ngành pháp y, có không ít trường hợp bên ngoài thi thể cung cấp các thông tin như vết thương, màu sắc, vị trí, kích cỡ, số lượng của những dấu hiệu bất thường… Những thông tin ấy sẽ trở thành gợi ý quan trọng để xác định nguyên nhân tử vong cuối cùng. Nếu có vết thương do dao kiếm gây ra thì độ khớp giữa kích cỡ miệng và độ sâu của vết thương với hung khí đó đôi khi còn là yếu tố quyết định để truy bắt hung thủ.

Ngày hôm đó, sau khi tiến vào phòng giải phẫu, tôi cũng ngay lập tức lưu giữ lại những “dấu hiệu” bên ngoài thi thể. Tôi nhận thấy tại các khớp lớn như ở khuỷu tay hay đầu gối có nhiều vết lốm đốm màu đỏ kỳ lạ. Vừa thấy thế, trong đầu tôi đã hiện lên hai chữ “chết cóng”.

Thế nhưng, lúc này tôi vẫn chưa thể đưa ra “chẩn đoán” được.

Sau khi kiểm tra một lượt tình trạng bên ngoài thi thể, tôi cầm dao mổ lên và tiến hành giải phẫu. Tôi cẩn thận cắt mở tổ chức dưới da (kết cấu bên dưới lớp chân bì. Kết cấu này được cấu tạo chủ yếu từ các mô mỡ, có mạch máu và dầy thần kinh chạy qua) và lần lượt đi vào nội tạng theo trình tự đã định để kiểm tra các cơ quan như não, phổi, tim, dạ dày, gan, đường ruột…

Trong trường hợp của người đàn ông này, “điểm bất thường” bên trong cơ thể chính là màu sắc khác nhau rõ rệt của máu chảy ra từ hai bên tim. Máu ở phía bên trái có màu đỏ tươi rõ ràng hơn.

Đây cũng là đặc trưng rõ rệt nhất có thể nhìn thấy ở các thi thể chết cóng.

Có một vấn đề hơi liên quan tới chuyên môn một chút. Máu có màu đỏ sở dĩ do một chất protein tên là hemoglobin có trong hồng cầu kết hợp với oxy tạo thành. Càng kết hợp được với nhiều oxy thì máu càng có màu đỏ tươi, càng ít oxy thì máu càng thiên về màu đỏ đen.

Oxy trong không khí theo đường hô hấp được đưa vào phổi, từ đây oxy được kết hợp với hemoglobin trong máu và đi vào bên trái của tim (tâm nhĩ trái), sau đó oxy lại theo tuần hoàn máu từ tâm thất trái, theo động mạch mà được vận chuyển tới toàn thân. Máu sau khi vận chuyển oxy tới toàn thân lại theo tĩnh mạch trở về phần bên phải của tim (tâm nhĩ phải). Vậy nên vốn dĩ, máu ở phần bên trái của tim có nồng độ oxy cao hơn so với máu ở phần bên phải, do đó chắc chắn sẽ có màu đỏ hơn. Chỉ là dưới mắt thường của con người, ta không thể nhận thấy rõ ràng sự khác biệt về màu sắc ấy.

Thế nhưng, nếu nói về mức độ kết hợp của hemoglobin và oxy thì thực tế, hemoglobin có một tính chất hóa học là nhiệt độ càng giảm thì mức độ kết hợp với oxy càng cao. Trước khi bị chết cóng, con người sẽ hít một lượng không khí có nhiệt độ thấp đi vào phổi nên mức độ kết hợp giữa hemoglobin và oxy trong máu cao hơn bình thường.

Kết quả là sự khác biệt màu sắc của máu ở hai bên tim sẽ rõ ràng hơn, dễ dàng nhận thấy bằng mắt thường hơn.

Sau khi giải phẫu, chẩn đoán nguyên nhân tử vong của người đàn ông này là “chết cóng”.

Người chết cóng ngay trong khu phố

Thông thường, nói đến chết cóng là người ta sẽ nghĩ ngay đến hình ảnh những người bị vùi mình trong núi tuyết, hết thức ăn, giá lạnh bủa vây, thân thể không cử động được và cứ thế đi dần đến cái chết… Cho tới nay, nhiều nhà leo núi mạo hiểm đã rơi vào tình trạng như vậy và phải đánh đổi cả tính mạng của mình.

Nhưng đây chỉ là một người đàn ông bình thường, sao ông ta lại có thể chết cóng trong căn hộ của mình ngay giữa khu phố được chứ?

Thực ra bước chân vào ngành pháp y này tôi mới thực sự biết rằng, dù trong điều kiện sinh hoạt bình thường ở thành phố thì chết cóng cũng không phải là một kiểu chết hiếm hoi gì.

Bằng chứng chính là trong số khoảng 300 thi thể được chuyển tới Phòng Pháp y của chúng tôi mỗi năm thì có khoảng 10 thi thể là do chết cóng. Trong số đó, thỉnh thoảng tôi cũng thấy vài trường hợp người chết có tình trạng dinh dưỡng kém, cơ thể khá gầy gò.

Người đàn ông này vài năm trước đã bị công ty giảm biên chế. Người vợ cũng đã bỏ đi, một mình người đàn ông thất nghiệp ấy tiếp tục sống cô độc và dần dần không trả nổi tiền nhà. Nhờ có chủ nhà thông báo rằng ông đã nợ tiền nhà nhiều tháng và không liên lạc được nên người ta mới phát hiện ra thi thể ông. Thời điểm tử vong, trong nhà người đàn ông này không có gas, không có điện nước, cũng gần như không còn chút đồ ăn hay tiền lẻ nào.

Theo thông tin bên phía cảnh sát, người chết không có vấn đề đặc biệt nào về thân thể hay tiền sử bệnh. Ngoài ra, khu nhà đó nói riêng và cả vùng nói chung cũng không giá lạnh tới mức có tuyết đọng dày. Nhiều người cũng cho rằng dù có là mùa đông giá lạnh thì chỉ cần quấn nhiều quần áo và chui vào trong chăn thì chắc chắn không thể bị chết cóng như vậy được.

Tuy nhiên, cho dù có ở trong nhà đi chăng nữa, chỉ cần hội tụ đủ các yếu tố bất lợi thì chúng ta vẫn có thể bị chết cóng. Thân nhiệt của con người luôn dao động ở mức 37 độ C, tuy nhiên nếu vì lý do nào đó mà thân nhiệt hạ xuống mức 28 độ C (đôi khi không cần phải hạ tới mức này) thì sẽ xảy ra chứng loạn nhịp tim và đi đến tử vong.

Trường hợp nhiệt độ môi trường xung quanh thấp hơn thân nhiệt, cơ thể sẽ phải tiêu tốn năng lượng để sinh nhiệt, duy trì nhiệt độ cần thiết nhằm đảm bảo sự sống. Tuy nhiên, nếu cơ thể không được hấp thụ đầy đủ các chất dinh dưỡng để bổ sung năng lượng thì quá trình sinh nhiệt sẽ không được đảm bảo, lượng nhiệt tản ra không đủ, do đó nhiệt độ cơ thể nhanh chóng giảm xuống. Trong thực tế, dạ dày và đường ruột của người đàn ông ấy lại trống rỗng tới mức sạch sẽ. Ta có thể suy đoán được rằng có lẽ ông ta đã không được ăn uống đầy đủ trong một thời gian dài.

Bản thân tôi đã được chứng kiến khá nhiều “cái chết nghèo đói” giống như trường hợp người đàn ông ấy. Do thiếu thốn nên họ không thể mua thức ăn, thể lực và sức đề kháng bị hao mòn dần. Khi đó, cho dù có mặc thật nhiều áo, có quấn mình trong cả lớp chăn thì họ cũng bị cóng mà chết.

Có một điều đặc biệt là các thi thể chết cóng thường ở trạng thái đã cởi bớt quần áo. Ngay cả người đàn ông tôi đề cập ở trên cũng được phát hiện trong trạng thái đang mặc đồ lót dù là giữa mùa đông.

Theo pháp y, hiện tượng này được gọi là “hành vi cởi đồ kỳ lạ”. Bằng một cách nào đó mà ngay trước khi chết cóng, con người lại cảm thấy “nóng bức”. Ngay cả những người bị chết cóng do bị chôn vùi trong núi tuyết cũng được phát hiện trong tình trạng cởi bỏ hết quần áo ấm, chỉ giữ lại lớp áo mỏng trên người. Bộ phim điện ảnh Mount Hakkoda* cũng từng tái hiện lại một cảnh tương tự như vậy. Người ta cho rằng não bộ là trung khu điều tiết thân nhiệt cho toàn bộ cơ thể, thế nhưng trong quá trình đi tới chết cóng, dường như não bộ của con người lại xảy ra những hiện tượng dị thường nào đó.

Hiện tượng kiểm soát thân nhiệt kỳ lạ như vậy còn được gọi là “nghịch lý cởi đồ”. Rõ ràng là môi trường bên ngoài đã lạnh tới mức không chịu được nhưng vì một lý do nào đó, cơ thể lúc ấy lại cảm thấy nóng bức khó chịu. Chính vì vậy nên con người mới tự mình vứt bỏ nốt lớp phòng hộ ít ỏi cuối cùng của bản thân và gia tăng quá trình hạ thân nhiệt.

Trước đây, tôi cũng từng giải phẫu một thi thể chết cóng được phát hiện dưới sàn nhà. Nghe nói vì để trốn những người đòi nợ mà người đó đã nín thở, giấu mình trong một không gian vô cùng nhỏ hẹp. Trong vùng không gian tối tăm, rét mướt đó, thân thể họ cứ thế từ từ lạnh ngắt.

Bên trong một căn hộ giữa thành phố, một người đàn ông ôm cái bụng đói cứ thế chết đi mà không ai biết - đây chính là hiện trạng thực tế tại Nhật Bản ngày nay.

Người hưởng trợ cấp xã hội và cái chết

Ở Nhật Bản hiện nay, bất cứ ai cũng có thể cảm nhận một cách chân thực sự đảo lộn của cuộc sống chỉ vì một vài biến cố như cơ thể suy yếu hay cắt giảm biên chế.

Phòng Pháp y chúng tôi cũng phải tiếp nhận khá nhiều thi thể được cho là rơi vào cảnh nghèo khổ từ những vấp ngã nhỏ như vậy. Giống như người đàn ông chết cóng ở trên, những trường hợp chết trong tình trạng không tiền, bụng trống rỗng, nhiều ngày không được tắm rửa cũng không còn là điều hiếm gặp.

Trong vài năm trở lại đây, khi ghi chép tình trạng của các thi thể được chuyển đến, tôi lại nhận ra một vấn đề khá nhức nhối rằng ngày càng có nhiều trường hợp khi sinh thời sống hoàn toàn nhờ vào “trợ cấp xã hội”.

Theo Điều tra đối tượng hưởng trợ cấp xã hội do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi công bố tháng 4 năm 2016 , tỷ lệ hưởng trợ cấp xã hội ở Nhật là 1,71% (bao gồm cả những người đã dừng trợ cấp). Tức là Nhật Bản đang trong tình trạng cứ 100 người thì có gần 2 người hưởng trợ cấp xã hội.

Phòng Pháp y trường Đại học Y Hyogo nơi tôi công tác nằm ở thành phố Amagasaki, tỉnh Hyogo. Tỷ lệ nhận trợ cấp xã hội ở đây cao gấp 2 lần trung bình cả nước. Nhìn vào tỷ lệ nhận trợ cấp xã hội ở các thành phố lớn có dân số hơn 200 nghìn người, do đơn vị hỗ trợ người nghèo tự lập cuộc sống công bố trong Tư liệu hội kiến thị trưởng định kỳ tháng 8 năm 2015 sẽ thấy, tỷ lệ nhận trợ cấp xã hội ở thành phố Amagasaki là 4,07%, chỉ đứng sau thành phố Hakodate với 4,64% và thành phố Higashi Osaka với 4,09% (Tính tới thời điểm tháng 4 năm 2015). Tức là ở đây, cứ 100 người sẽ có khoảng 4 người đang nhận trợ cấp xã hội.

Ở Phòng Pháp y chúng tôi, từ tháng 1 tới tháng 8 năm 2016 tổng cộng đã tiến hành giải phẫu cho 117 trường hợp, trong đó có 25 trường hợp vốn là người nhận trợ cấp xã hội, chiếm khoảng 21,4% tổng số các ca giải phẫu (số liệu chưa công bố/đang được tiến hành điều tra). Hay nói cách khác, trong 5 người chúng tôi tiến hành giải phẫu có 1 người nhận trợ cấp xã hội khi còn sống. Phải nói thêm rằng tổng con số tôi đưa ra bao gồm cả những người không rõ xuất thân, không nắm bắt được các tình trạng như có nhận trợ cấp hay không nên tỷ lệ thực tế có khả năng còn cao hơn nữa.

Ít nhất, theo điều tra giới hạn trong Phòng Pháp y chúng tôi, nếu tỷ lệ người nhận trợ cấp xã hội trên cả nước là 1,71% thì tỷ lệ này trong số các thi thể đã được chúng tôi giải phẫu lại lên tới hơn 20%. Tình trạng số người chết vì nghèo đói chiếm một tỷ lệ quá cao như vậy phải chăng là điều không bình thường?

Nói thực thì bản thân tôi cũng không ý thức gì về mối liên quan giữa các thi thể mình giải phẫu với vấn đề trợ cấp xã hội tới vậy. Mỗi ngày, người ta lại chuyển tới cho chúng tôi đủ loại thi thể với vô vàn trạng thái khác nhau từ tuổi tác, giới tính cho tới tình trạng sinh hoạt lúc còn sống. Một trong những vai trò lớn nhất của giải phẫu pháp y là tìm ra nguyên nhân tử vong của các thi thể và chúng tôi cũng không ý thức đến những vấn đề xã hội của các nạn nhân khi còn sống.

Chỉ là nếu suy nghĩ kỹ càng thì mỗi ngày, chúng tôi đều đứng trước bàn giải phẫu và đối diện với những con người không được đón nhận một “cái chết thanh thản”, không được trút hơi thở cuối cùng trong sự tiễn đưa của gia đình. Nói theo chuyên môn thì những thi thể ấy được đưa tới phòng pháp y trên danh nghĩa là những thi thể đã đón nhận sự “tử vong bất thường” hay một cái chết không thể khẳng định rõ ràng là “chết bệnh”. Một điều nực cười nữa là vấn đề “dị trạng = trạng thái bất thường” lại là điều hết sức bình thường trong giới pháp y. Vậy nên, cho tới thời gian gần đây, tôi mới bắt đầu nghĩ rằng phải chăng chúng tôi vẫn luôn qua loa với nhiều vấn đề, đôi khi là các vấn đề kinh tế mà họ đang vướng phải.

Ngoài ra, trong số những trường hợp nhận trợ cấp xã hội, có tới 84% (cứ 25 người lại có 21 người) từng sống độc thân, nhiều trường hợp do suốt thời gian dài không liên lạc được khiến người phụ trách hay chính quyền địa phương đến tìm và phát hiện họ đã chết ở nhà riêng.

Từ trước tới nay một bộ phận quần chúng vẫn luôn mạnh mẽ phê phán những người nhận trợ cấp xã hội là “lười lao động, sống ăn chơi” thế nhưng dưới góc độ quan sát trên bàn giải phẫu, tôi lại thấy mọi chuyện dường như không phải như vậy. Chắc chắn trong xã hội này vẫn còn những con người đói khát tới mức chết trong cô độc và không thể cầu cứu bất cứ ai.

Chứng nghiện rượu và cái chết

Khi giải phẫu những thi thể của người nhận trợ cấp xã hội, tôi cũng thường gặp phải những dấu hiệu ở người nghiện rượu.

Với thói quen uống nhiều rượu mỗi ngày trong thời gian dài, con người thường gặp phải các vấn đề như xơ gan hay suy gan và dẫn đến tử vong.

Vào một ngày đầu đông của tháng Mười một, thời tiết rất dễ chịu, thi thể một người đàn ông được đưa đến chỗ chúng tôi và phía cảnh sát báo rằng người này có tiền sử nghiện rượu. Có vẻ như ông ấy đã dùng gần hết số tiền trợ cấp vào những chai rượu. Cuối cùng, ông ta được người của chính quyền địa phương phát hiện trong tình trạng thổ huyết và chết cô độc trong căn hộ của mình.

Khi mở ổ bụng, chúng tôi phát hiện trong dạ dày của người đàn ông đó không phải là thức ăn mà là khoảng 1 lít máu. Nguyên nhân tử vong trực tiếp chính là “sốc mất máu”. Mạch máu (tĩnh mạch) chạy trong thực quản bị vỡ, gây ra tình trạng xuất huyết. Tại địa điểm phát hiện thi thể cũng có dấu hiệu thổ huyết, đây được cho là do xuất huyết trong thời gian dài.

Thông thường, nếu chỉ uống rượu thì không thể làm vỡ mạch máu được. Vấn đề của người đàn ông này chính là uống quá nhiều rượu dẫn đến xơ gan. Xơ gan là bệnh khi nồng độ cồn trong máu vượt qua khả năng xử lý của cơ thể và được đưa tới gan, kết quả là gây tổn hại cơ năng gan mạn tính, khiến các tế bào gan bị phá hủy, suy giảm ngày càng trầm trọng và chuyển thành xơ hóa. Cuối cùng, gan ngày càng cứng hơn, chức năng của gan cũng suy giảm nhanh chóng.

Người đàn ông này cũng rơi vào tình trạng gan quá cứng khiến máu không thể lưu thông. Gan là cơ quan đặc thù với cơ chế hấp thụ chất dinh dưỡng, nó để cho máu chứa chất dinh dưỡng hấp thụ được từ hệ tiêu hóa chảy qua. Khi máu không có chỗ để đi, nó phải kiếm các đường vòng khác như chảy ngược vào tĩnh mạch bên dưới niêm mạc thực quản. Theo đó, mạch máu ở thực quản trở nên căng cứng gây ra tình trạng giãn tĩnh mạch và chỉ cần bị một thứ gì đó tác động là có thể bị vỡ bất cứ lúc nào. Đây chính là nguyên nhân gây ra tình trạng xuất huyết và dẫn đến cái chết.

Lúc vào phòng giải phẫu và xác nhận tình trạng bên ngoài thi thể, tôi nhận thấy xung quanh rốn của người đàn ông này có các vết lằn lồi lõm như thân giun. Đây cũng là minh chứng cho việc tĩnh mạch dưới vùng da gần rốn của anh ta đã bị giãn.

Bình thường, thời điểm cơ năng gan bị tổn hại, cơ thể chắc chắn sẽ xảy ra các thay đổi bất thường như phát sốt hay khó chịu… Tình trạng xơ gan càng phát triển thì cơ thể lại càng thấy nặng nề, mệt mỏi. Chắc chắn khi còn sống, thể trạng của người đàn ông này cũng tệ tới mức không thể sinh hoạt được.

Đáng lẽ thời điểm này, người đàn ông ấy phải được điều trị tại bệnh viện, và chắc chắn cơ thể anh ta cũng phát ra quá thừa tín hiệu cảnh báo nguy hiểm cho bản thân.

Người đàn ông ấy sống nhờ trợ cấp xã hội nên cũng là đối tượng được hưởng hỗ trợ y tế và trên nguyên tắc sẽ được miễn phí thăm khám hay điều trị. Chỉ là ngay cả việc tiếp nhận điều trị ở bệnh viện anh ta cũng lười. Đây có lẽ chính là điều đáng sợ của chứng nghiện rượu.

Cái chết đáng lẽ đã không xây ra

Trong những năm gần đây, những người thuộc tầng lớp nghèo khổ, mặc dù không phải nhận trợ cấp xã hội nhưng cũng chỉ có thể duy trì được cuộc sống trong bối cảnh chi phí mỗi ngày một gia tăng. Những người thường xuyên phải chạy ăn từng bữa như vậy thì cho dù thể trạng có suy giảm cũng sẽ chần chừ không muốn đi bệnh viện. Kết quả là tới khi đi khám mới biết bệnh tình đã chuyển biến xấu và ảnh hưởng tới cả tính mạng… Tôi cũng từng được nghe những câu chuyện buồn như vậy.

Làm trong ngành pháp y này, tôi đã gặp nhiều trường hợp chỉ vì không được đi bệnh viện mà chết.

Một ngày nọ, một người đàn ông khoảng 50 tuổi đột nhiên không đến nơi làm việc nữa. Bình thường mọi người xung quanh cũng hay bàn tán “Sức khỏe anh ấy gần đây không tốt” nên các đồng nghiệp khá lo lắng. Họ tìm đến nhà thăm hỏi thì phát hiện ra ông ấy đã nằm bất động trong phòng khách và chết từ bao giờ.

Theo điều tra từ phía cảnh sát, trường hợp tử vong của người đàn ông này là không rõ nguyên nhân. Thi thể của ông ta ngay lập tức được đưa đi giám định pháp y.

Khi giải phẫu thi thể người đàn ông ấy, chúng tôi đã phát hiện một khối u lớn ở đại tràng.

Đại tràng chủ yếu là nơi hấp thụ lại nước vào cơ thể và giả sử có bị cắt toàn bộ thì con người vẫn có thể sống được (Chỉ có điều phân cũng sẽ ở thể lỏng như nước tiểu).

Thế nhưng, người đàn ông ấy lại hoàn toàn để mặc không chữa trị khối u đó khiến nó phát triển mạnh tới mức gây tắc nghẽn bên trong. Khi bên trong đại tràng bị tắc kín bởi khối u, các chất bài tiết không thể tống ra ngoài mà bị tích tụ lại nơi đây. Khi giải phẫu thi thể, chúng tôi còn phát hiện phần ruột non bên trên đại tràng đã sưng phù do chứa đầy các khối vật chất không thể chuyển xuống đại tràng. Có thể dễ dàng tưởng tượng được khi còn sống, thể trạng của người đàn ông này cũng cực kỳ yếu ớt.

Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sự tử vong của người đàn ông đó là “tắc ruột”, một chuyện không thể xảy ra nếu trước đó ông ta được chữa trị. Nếu như người đàn ông đó làm phẫu thuật đại tràng sớm hơn thì chắc chắn sẽ không rơi vào tình trạng tắc ruột như vậy và vẫn có thể sinh hoạt bình thường mà không bị trở ngại gì.

Vì khi đường ruột sưng lên, chắc chắn sẽ xuất hiện các triệu chứng dữ dội như nôn mửa và chính bản thân anh ta cũng cảm nhận được mình nên đi bệnh viện. Thế nhưng, theo điều tra của phía cảnh sát, người đàn ông này lại chẳng có vẻ gì là đã đến bệnh viện cả.

Có lẽ anh ta không chịu tiếp nhận thăm khám chỉ vì một lý do đơn giản là “ghét đi bệnh viện”. Ngoài ra, còn có những người dù muốn đi bệnh viện khám cũng không có tiền để đi, cuối cùng là chết vì không thể chịu đựng được những vấn đề sức khỏe của bản thân.

Bệnh nếu không chữa thì sẽ chết

Nói tới nghèo đói, có một căn bệnh mà người trong ngành pháp y như tôi khá chú ý. Đó là bệnh tiểu đường.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới - WHO, số người mắc bệnh tiểu đường trên thế giới đã tăng từ 180 triệu người năm 1980 lên 422 triệu người năm 2014, tức là gấp khoảng 2,3 lần. Đồng thời cũng có số liệu chỉ ra rằng 3/4 số người mắc bệnh tiểu đường tập trung ở các nước có thu nhập trung bình, thấp (Theo Alats về đái tháo đường ấn bản lần thứ 7 của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế - IDP). Trong vài năm gần đây, thế giới cũng dần quan tâm nhiều hơn tới mối liên hệ giữa nghèo đói và bệnh tiểu đường.

Trước kia, bệnh tiểu đường được coi là “bệnh của giới nhà giàu” khi cho rằng chỉ những người thường xuyên được ăn đồ ngon, bổ thì hay bị bệnh. Thế nhưng, hiện tại cùng với sự phổ biến của các loại đồ ăn nhanh, đồ ăn vặt như mì ly, bánh kẹo… mà ngày nay, Nhật Bản cũng bắt đầu nhận thức đây là “căn bệnh của tầng lớp thu nhập thấp”.

Bệnh tiểu đường là tình trạng chỉ số đường huyết tăng cao. Chỉ số đường huyết tăng cao do việc tiết hoóc-môn làm hạ đường huyết là insulin một cách bất thường. Bệnh này một khi đã xảy ra thì người bệnh sẽ phải sống chung với nó trong suốt thời gian dài và một vài trường hợp người bệnh còn phải tiêm insulin thường xuyên nhằm hạn chế hấp thu glucose và giới hạn lượng calo mỗi ngày.

Về việc tiêm insulin này, tùy theo nội dung điều trị và thuốc được kê mà chi phí điều trị sẽ dao động khác nhau, nhưng mặt bằng chung người bệnh sẽ phải chi trả hơn 10 nghìn yên mỗi tháng (nếu là người nhận trợ cấp xã hội sẽ thuộc đối tượng được hỗ trợ điều trị y tế). Tuy nhiên, đó là mức giá trong trường hợp bạn tham gia bảo hiểm y tế, và sẽ là một khoản tiền không hề nhỏ đối với những ai không đủ điều kiện kinh tế để chi trả phí bảo hiểm.

Cái khó của việc điều trị bệnh tiểu đường là giai đoạn đầu, người bệnh thường khó nhận ra được các triệu chứng của nó nên dù có được thăm khám thì cũng không ít người để mặc vấn đề của bản thân.

Kết quả là kéo dài tình trạng đường huyết tăng cao quá mức sẽ gây tổn hại tới mạch máu hay hệ thần kinh, gây ra các biến chứng như “bệnh thần kinh tiểu đường”, “bệnh võng mạc tiểu đường” hay “bệnh thận tiểu đường”… Đồng thời do tình trạng xơ cứng động mạch phát triển mà người bệnh còn có thể mắc phải chứng nhồi máu cơ tim. Từ đây, con người phải sống với lo lắng khi cái chết có thể ập đến bất cứ lúc nào.

Trước kia, tôi đã từng giải phẫu thi thể của một người đàn ông thất nghiệp khoảng 50 tuổi, mặc dù không mắc bệnh tiểu đường nhưng lại từng ăn mì ăn liền suốt 10 năm liên tục. Khi đó, những bất cập trong chế độ ăn uống ấy đều hiện ra rõ ràng dưới góc nhìn pháp y.

Nguyên nhân dẫn đến tử vong của người đàn ông đó là suy gan. Khi giải phẫu thi thể của ông ta, chúng tôi nhận ra ông ta mắc chứng gan nhiễm mỡ với hai lá gan có màu vàng trắng. Đúng hơn, người đàn ông này bị suy gan do tình trạng gan nhiễm mỡ.

Hỏi thêm thông tin về người đàn ông này, chúng tôi được biết ông ta không có công việc ổn định và luôn trong tình trạng sống lay lắt nhờ những việc làm thêm theo ngày. Phải làm sao để có thể lấp đầy bụng với số tiền ít ỏi… Có lẽ, lựa chọn cuối cùng chính là mì ăn liền. Như vậy, rõ ràng là cơ thể ông ấy không đủ cân bằng dinh dưỡng.

Làm trong ngành Pháp y này, tôi thực sự cảm thấy đau đớn khi chế độ ăn uống của con người hiện đại ngày nay đang liên hệ trực tiếp với vấn đề thu nhập của cá nhân. Ở những bệnh nhân tiểu đường, suy gan… chế độ ăn uống đều lưu lại dấu vết rõ ràng trong thân thể họ.

Cái chết của người sống ngoài đường

Phòng Pháp y chúng tôi cũng từng nhận được thi thể của những người sống ngoài đường hay còn gọi là những người vô gia cư. Khu vực tiếp nhận giải phẫu pháp y của chúng tôi vốn có một con sông tương đối lớn chảy qua, và hầu hết những thi thể người vô gia cư được chuyển tới chỗ chúng tôi đều là những người sống ở bãi đất ven con sông đó.

Xét từ góc độ pháp y, có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới cái chết của họ, và cho tới nay cũng chưa có một cuộc điều tra nào để xem liệu có căn bệnh đặc thù gì đó ở những người vô gia cư hay không.

Chỉ là, theo những kinh nghiệm từ trước tới nay, tôi nhận thấy họ đều là những người “sống một mình”. Ít nhất thì thời điểm chết đi, trong căn lều bạt xanh của họ cũng chẳng có dấu hiệu gì là có người sống chung cả.

Chính vì sống một mình nên cho dù những người vô gia cư ấy có chết cũng không được phát hiện ngay lập tức. Đa phần đều phải trải qua vài tuần hay vài tháng sau người ta mới phát hiện ra thi thể của họ. Khi ấy, có những thi thể do tiếp xúc không khí bên ngoài lầu ngày nên bắt đầu phân hủy hay đau đớn hơn là có thể bị chó hoang gặm nham nhở nữa. Đôi khi, thi thể của họ còn bị kiến, gián đục khoét hay nếu là mùa hè thì thậm chí bị cả giòi tấn công. Đặc biệt là vào mùa hè, nếu phơi bên ngoài một tháng, thi thể đó có thể bị lũ giòi do đàn ruồi đẻ trứng sinh ra ăn sạch, chỉ còn lộ xương trắng.

Với những thi thể đã phân hủy hay chỉ còn xương trắng, do các cơ quan nội tạng bên trong đã không còn hay không nguyên vẹn nên việc giải phẫu tìm nguyên nhân tử vong cũng vô cùng khó khăn. Thế nhưng, nhiều trường hợp chỉ từ những mẩu xương, răng, móng còn sót lại, chúng tôi vẫn có thể xác định các vấn đề như giới tính, chiều cao hay có bị gãy xương hay không.

Phần tiếp theo đây có lẽ sẽ hơi chuyên môn một chút, thế nhưng tôi muốn đề cập tới, đó là về các loại giải phẫu (giải phẫu pháp y) tại Phòng Pháp y. Hiện nay, việc giải phẫu pháp y được chia thành bốn nhóm lớn như sau.

1. Giải phẫu tư pháp: Giải phẫu hay khám nghiệm tử thi trong vụ án hình sự hay có nghi ngờ liên quan đến vụ án hình sự để điều tra và truy bắt tội phạm. Hoạt động này tiến hành dựa trên Luật tố tụng hình sự. Việc giải phẫu mang tính bắt buộc và không cần người thân thích của người chết chấp thuận.

2. Giải phẫu điều tra: Giải phẫu tử thi với các thi thể không rõ danh tính hay không có tính hình sự với mục đích không bỏ sót tội phạm. Hoạt động này tiến hành dựa trên Luật điều tra nguyên nhân tử vong và danh tính. Về cơ bản, việc giải phẫu tử thi này không cần người thân thích của người chết chấp thuận.

3. Giải phẫu giám định: Giải phẫu tử thi với các thi thể không có tính hình sự tại khu vực có cơ quan giám định pháp y (một vài khu vực được chỉ định ở Nhật Bản như 23 quận ở Tokyo, Osaka, Kobe) với mục đích làm sáng tỏ nguyên nhân tử vong. Hoạt động này được thực hiện bởi cơ quan giám định (do không được thực hiện tại Phòng Pháp y của trường đại học nên trong cuốn sách này cũng sẽ không đề cập tới nhóm này). Việc giải phẫu được thực hiện dựa trên Luật bảo quản và giải phẫu tử thi và về cơ bản không cần người thân thích của người chết chấp thuận.

4. Giải phẫu chấp thuận: Giải phẫu tử thi các thi thể không mang tính hình sự tại các khu vực không có hệ thống giám định pháp y, cần có sự chấp thuận của người thân thích của người chết nhằm mục đích làm sáng tỏ nguyên nhân tử vong. Hoạt động này do Phòng Pháp y của các trường đại học trên toàn quốc đảm nhiệm. Việc giải phẫu được thực hiện dựa trên Luật bảo quản và giải phẫu tử thi.

Nói một cách đơn giản, việc giải phẫu được tiến hành ở Phòng Pháp y nếu nghi ngờ có yếu tố hình sự sẽ gọi là “giải phẫu tư pháp” nếu không có tính hình sự và phải có sự chấp thuận của gia đình người chết thì là “giải phẫu chấp thuận” nếu không có tính hình sự, danh tính bất minh thì là “giải phẫu điều tra”.

Năm 2013, Luật điều tra nguyên nhân tử vong và danh tính tử thi do cảnh sát xử lý (Luật điều tra nguyên nhân tử vong và danh tính) được ban hành. Từ đó, một loại giải phẫu mới là giải phẫu điều tra (hay còn gọi là giải phẫu theo luật mới) được hình thành, cũng từ đó, việc giải phẫu thi thể của những người vô gia cư không rõ xuất thân, danh tính, giới hạn trong phạm vi không có nghi ngờ yếu tố hình sự tại khu vực tiếp nhận giải phẫu của chúng tôi phần nhiều đều là giải phẫu điều tra.

Tôi đặc biệt không thể chịu đựng được khi thấy những người vô gia cư vì một lý do nào đó mà mất công việc, nhà ở hay thậm chí mất cả gia đình, ngay cả nguyên nhân tử vong còn chưa được làm rõ đã bị đưa đi hỏa táng. Tại sao họ lại chết, liệu có khả năng họ bị cuốn vào một vụ án nào đó không… Tôi tự thấy cần phải tiến hành giải phẫu để tìm ra lời giải đáp cho những vấn đề này.

Lần tắm cuối cùng

Có thể một vài người đã biết, trên đời này còn có một nghề gọi là thang quán sự*. Đây là người sẽ đưa thi hài người mất đi tắm rửa để thanh tẩy thể xác trước khi làm lễ khâm liệm. Ngoài việc tắm gội, thanh tẩy cho di hài, tùy vào trường hợp mà những người này còn hồi phục những chỗ bị tổn thương như hóa trang, trang điểm vết thương hay những chỗ hư thối rồi mới bắt đầu khâm liệm. Những người làm công việc này là những người vô cùng đáng kính trọng.

Các bác sĩ pháp y chúng tôi sau khi giải phẫu cũng sẽ trả lại các bộ phận về với nguyên trạng, khâu lại vùng da đã cắt mở và cố gắng đưa thi thể về trạng thái ban đầu. Thi thể sau đó sẽ được chuyển cho người của công ty tang lễ để khâm liệm.

Trong quá trình giải phẫu, hầu như tất cả các cơ quan trong cơ thể đều phải lấy ra ngoài để kiểm tra nên trong quá trình ấy, chúng tôi sẽ phải xử lý một lượng máu khá lớn. Thông thường, chúng tôi đều sẽ chú ý cẩn thận để máu hay các chất dịch không chảy ra ngoài thi thể hay dính vào bàn giải phẫu. Nhưng dù sao cũng không thể tránh tuyệt đối được chuyện đó. Nhiều trường hợp khi được chuyển tới phòng giải phẫu, bên ngoài thi thể đã dính đầy máu hay đất cát ở hiện trường.

Chính vì vậy, thời điểm hoàn tất giải phẫu, chúng tôi sẽ dùng thuốc tẩy, miếng bọt biển và tẩy rửa sạch sẽ toàn thân cho thi thể. Các thao tác tẩy rửa đó của chúng tôi không thể gọi là hoàn toàn giống như với các bước trong lễ mộc dục được, thế nhưng, cá nhân tôi vẫn luôn gọi đó là “lần tắm gội cuối cùng”.

Trong số các thi thể chúng tôi tiếp nhận, cũng có những thi thể mà có lẽ khi còn sống, họ từng sống độc thân, không nghề nghiệp, thậm chí suốt một thời gian dài còn không được tắm rửa. Râu tóc, móng chân móng tay của họ cứ để mặc cho dài ra, da thì ngả màu vì ghét bẩn.

Những thi thể như vậy, chỉ cần dùng miếng bọt biển với thuốc tẩy kỳ cọ là sẽ trở nên trắng sạch. Ngay cả với tóc tai của họ nữa, tồi cũng sẽ tự lẩm nhẩm “Vì là lần tắm gội cuối cùng mà” rồi chẳng ngần ngại lấy thêm bọt vào lòng bàn tay và gội đầu cho họ. Khi ấy, cho dù là thi thể nào cũng sẽ sạch sẽ, tươm tất, cứ như là một người khác vậy (hay ít nhất là tôi thấy như thế).

Trước khi qua đời, có lẽ vì lý do kinh tế mà ngay cả tắm rửa họ cũng không làm nổi. Tôi cũng chẳng thể biết được những sự tình của mỗi người, thế nhưng, cho dù là ai, trong lần cuối cùng này, tôi cũng muốn được tiễn họ trong dáng vẻ đẹp đẽ nhất.

Cái chết của trẻ sơ sinh

Trước kia, trên truyền hình từng thông báo rằng đã phát hiện thi thể của một trẻ sơ sinh trong một tủ gửi đồ khóa bằng tiền xu* ở gần ga đường sắt Sannomiya. Nghe nói người qua đường do ngửi thấy mùi hôi bất thường nên đã báo cảnh sát, sau đó cảnh sát phát hiện trong ấy có thi thể một em bé sơ sinh đã chết được một khoảng thời gian rồi. Tủ gửi đồ đó nằm ở một khu phố tấp nập ngay sát phía bắc của nhà ga Sannomiya, nơi tôi thường hay tới vào ngày nghỉ.

Ở Nhật Bản, việc “sinh thai lưu có chủ đích” (thông thường là phá thai có chủ đích) do mang thai ngoài ý muốn hay mặc dù muốn có con nhưng vì lý do kinh tế nên không thể giữ lại cũng không còn là chuyện gì hiếm lạ. Thông thường, việc sinh thai lưu có chủ đích sẽ được y tế can thiệp tại các khoa sản và tuần theo Luật hảo vệ bà mẹ và trẻ em.

Thực tế, đôi khi cũng có thi thể trẻ sơ sinh được chuyển tới chỗ chúng tôi. Và dù thật buồn khi phải nói ra điều này nhưng thực sự cũng có những trường hợp thi thể các bé sơ sinh được phát hiện trong nhà vệ sinh của các siêu thị hay trong các tủ gửi đồ gần nhà ga, giống như vụ gần nhà ga Sannomiya này. Đa phần các trường hợp ấy đều do nghèo khó, thế nhưng người ta vẫn chuyển những thi thể ấy đến chỗ chúng tôi và ủy thác giải phẫu để xác định lý do vì sao những sinh mệnh nhỏ bé ấy lại ra đi.

Khi giải phẫu thi thể trẻ sơ sinh, một điều quan trọng là cần chẩn đoán xem đứa trẻ ấy thời điểm được sinh ra có còn sống hay không. Nếu thời điểm đứa bé chết ngay khi rời khỏi cơ thể người mẹ thì được coi là “thai lưu”. Ngành pháp y gọi việc sinh một em bé còn sống là “sinh thai sống”, trái ngược với “sinh thai lưu”. Việc phán đoán đâu là “sinh thai lưu” đâu là “sinh thai sống” được giao cho chúng tôi.

Nếu em bé vẫn còn sống khi được sinh ra (sinh thai sống), người mẹ sẽ bị truy cứu vì việc chối bỏ trách nhiệm bảo hộ, chăm sóc con cái mặc dù người ta sẽ xem xét đến từng hoàn cảnh. Bởi trong trường hợp người đó biết rõ nếu để mặc như vậy thì đứa bé sẽ chết thì có thể xem xét đến cả khả năng giết người.

Khi giải phẫu thi thể em bé sơ sinh, chúng tôi trước hết sẽ lấy phổi ra, thả vào một cốc thủy tinh becher đã đựng sẵn nước. Nếu là sinh thai sống, thời điểm ra khỏi cơ thể mẹ, em bé sẽ hô hấp và trong phổi có không khí khiến phổi nổi trên mặt nước. Có thể bạn sẽ thấy khá ngạc nhiên khi thấy cách này có gì đó quen quen, nhưng phương pháp được gọi là “thí nghiệm nổi” này đã và đang được vận dụng trong ngành pháp y từ rất lâu.

Từng có một thi thể trẻ sơ sinh chuyển tới chỗ chúng tôi vào một ngày đầu mùa hạ được phát hiện trong bồn cầu tại một siêu thị. Sau khi lấy lá phổi của em bé ra và thả vào cốc nước, lá phổi ấy đã nổi lên. Vậy tức là thời điểm đến với thế giới này, em bé ấy chắc chắn còn sống.

Các thi thể trẻ sơ sinh khi được phát hiện đều không có giấy khai sinh hay sổ tay mẹ và bé* bên cạnh.

Sau khi kết thúc giải phẫu, chúng tôi nhất định phải viết “Biên bản khám nghiệm tử thi” cho thi thể. Về chi tiết của biên bản này, tôi sẽ đề cập trong Chương 5, đó là tài liệu ghi lại tên tuổi; ngày tháng năm sinh, địa điểm tử vong, nguyên nhân tử vong, loại tử vong của người đã mất.

Tương tự như vậy, khi hoàn thành giải phẫu thi thể trẻ sơ sinh, chúng tôi cũng sẽ viết “Giấy xác nhận thai lưu” hay “Biên bản khám nghiệm tử thi” như bình thường. Trong quá trình giải phẫu, nếu xác nhận đó là thai lưu thì chúng tôi sẽ viết giấy xác nhận thai lưu, trường hợp xác nhận được là thai sống thì chúng tôi sẽ viết biên bản khám nghiệm tử thi. Cột danh tính hầu như chỉ có thể viết là “không rõ”.

Tính đến nay, tôi đã viết không biết bao nhiêu biên bản khám nghiệm tử thi, lúc nào tôi cũng viết danh tính người đã mất trước tiên. Có lẽ cái tên chính là nơi gửi gắm những kỳ vọng của bố mẹ là “mong muốn nuôi con thành người”. Vậy nên, mỗi khi chứng kiến những đứa trẻ còn chưa được đặt tên đã phải rời khỏi thế gian, tôi lại thấy ngực mình đau nhói.

Mối quan hệ giữa tỷ lệ thốt nghiệp và tỷ lệ tự tử

Trong các phần trên, tôi đã kể về rất nhiều trường hợp cái chết bắt nguồn từ nghèo đói.

Hai chữ “nghèo đói” này lại trực tiếp liên quan tới vấn đề công việc. Khi bị bệnh, bị cắt giảm biên chế hay phá sản, thất nghiệp, mất đi nguồn thu nhập, con người sẽ đối mặt trực diện với nghèo đói (cho dù họ có nhận được trợ cấp xã hội thì bản chất của vấn đề vẫn không thay đổi).

Theo dữ liệu công bố của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi, trong số những người tự sát năm 2015, những “người không có việc làm” gồm những người thất nghiệp hay hết tuổi lao động chiếm 59,6%. Trong đó, “vấn đề kinh tế, sinh hoạt” đứng vị trí thứ 2 trong số các động cơ tự sát. (Vị trí thứ nhất là “vấn đề sức khỏe”, so sánh giữa nam và nữ, nam giới có tỷ lệ tự sát cao hơn, đặc biệt liên quan tới những vụ tự sát của nhóm đàn ông trong độ tuổi tráng niên, lý do kinh tế lại chiếm một phần lớn. Theo Tạp chí kinh tế thần kinh học, số 111 năm 2009).

Nói đến tình trạng tự sát, nếu chỉ nhìn vào các con số ta có thể thấy trong những năm gần đây tình trạng tự sát trong xã hội đang có xu hướng giảm nhẹ, thế nhưng mỗi năm vẫn có hơn 20.000 người tự kết thúc sinh mệnh bản thân, tương đương với một ngày có hơn 50 người chết vì tự sát.

Tại các khu vực có chuyên viên giám định pháp y như Kyoto, thi thể trong các vụ tự sát đa phần đều được chuyển tới cho cơ quan giám định, còn Phòng Pháp y ở các trường đại học dường như không mấy khi nhận được từ phía cảnh sát những thi thể trong tình trạng biết rõ là chết vì tự tử (ví dụ như vẫn còn lưu lại di thư…).

Ở tỉnh Hyogo, chỉ thành phố Kobe là có hệ thống giám định nên thi thể các vụ tự sát ở ngoài khu vực này khi có bằng chứng rõ ràng hầu như đều không tiến hành giải phẫu. Thế nhưng, vẫn có những trường hợp không để lại di thư, không xác định được chắc chắn là tự sát nên thi thể sẽ được chuyển tới Phòng Pháp y.

Theo điều tra của Phòng Pháp y chúng tôi, các trường hợp tự sát chiếm 8,9% trong tổng số các trường hợp phải giải phẫu thi thể (193 trong 2179 trường hợp). Về phương thức tự sát, treo cổ chiếm tỷ lệ cao nhất với 32,1% (62 trường hợp), tiếp đến là nhảy từ trên cao xuống chiếm 15,5% (30 trường hợp).

Đa phần là sau vài ngày được phát hiện, thi thể mới được giải phẫu nên thông tin tìm hiểu được về tình trạng người đã mất lúc sinh thời cũng gặp hạn chế. Chính vì vậy, có một thực tế là nếu chỉ dựa vào giải phẫu tử thi thì rất khó có thể xác định được có phải là tự sát hay không.

Ví dụ, cho dù phương thức tự sát của người Nhật đa phần đều là treo cổ, thế nhưng liệu người đó có thực sự tự sát không, hay bị ai đó sát hại bằng cách treo cổ. Chuyện đó khó lòng chỉ dựa vào giải phẫu và khẳng định được.

Ngoài ra, các trường hợp tự tử trong nước cũng rất khó phán đoán. Cho dù có giải phẫu một thi thể nổi trên mặt biển và biết nguyên nhân dẫn đến tử vong là “đuối nước” thì nhiều trường hợp cũng không thể chắc chắn được là người đó tự lao mình xuống biển hay bị trượt chân ngã hoặc là bị ai đó xô xuống. Trong những trường hợp như vậy, chúng ta còn cần phải dựa vào các điều tra của cảnh sát sau đó.

Tuy nhiên, cũng có những trường hợp trong quá trình giải phẫu, chúng tôi sẽ phát hiện ra các vết thương do hung thủ sử dụng các vật nặng tấn công gây nên hay dấu hiệu nạn nhân bị chuốc thuốc mê, hoặc cũng có thể là dấu vết ngụy tạo thành một vụ treo cổ tự tử. Việc điều tra xem nguyên do như thế nào mà đi đến cái chết chính là công việc của pháp y.

Tính mạng con người trị giá 5 triệu yên?

Vào một chiều nọ, thi thể một người đàn ông khoảng hơn 30 tuổi được chuyển tới chỗ chúng tôi. Trên ngực trái của người đó có nhiều dấu vết bị đâm, và chúng tôi được yêu cầu giải phẫu tư pháp cho một vụ án mạng chưa rõ kẻ tình nghi.

Trên ngực trái nạn nhân còn lưu lại tổng cộng 5 chỗ có dấu vết bị đâm. Mỗi vết đâm dài khoảng 3-4cm, thoạt nhìn thì đây là vết thương do dao sắc. Những vết đâm ấy đều tập trung trong một phạm vi hẹp ở ngực trái, ngoài ra, trên người nạn nhân không còn vết thương nào đáng chú ý khác.

Thời điểm nhìn thấy thi thể ấy, tôi đã thầm thở phào.

“Đây có lẽ là một vụ tự sát cũng nên.”

Khi đó, tôi đã nghĩ như vậy.

Trên ngực trái của nạn nhân tổng cộng có 5 vết dao đâm với độ lớn tương tự nhau, và tất cả đều hướng thẳng tới tim. Nếu như đây không phải là một vụ tự sát mà là một vụ ám sát do kẻ nào đó gây ra thì sẽ rất khó giải thích vì sao cả 5 vết thương liên tục chỉ có ở ngực trái và còn xếp đều nhau. Bởi trong trường hợp tấn công, ắt hẳn xảy ra tranh chấp giữa thủ phạm và nạn nhân nên vết đâm chắc chắn sẽ không thể trật tự được như thế.

Chỉ trừ là nếu nạn nhân bị chuốc thuốc hay rượu và thủ phạm nhân lúc nạn nhân bất tỉnh mà đâm thì câu chuyện lại rẽ sang một hướng khác. Mới bước đầu quan sát bên ngoài thi thể nền chúng tôi không thể hoàn toàn phủ định khả năng nạn nhân bị sát hại. Điều quan trọng là chúng tôi phải thu thập chứng cứ khách quan còn lưu lại trên thi thể. Trong quá trình tác nghiệp, chúng tôi sẽ phải vừa cẩn thận để tránh suy luận sai, vừa phải thận trọng tiến hành giải phẫu.

Khi cắt mở lồng ngực trái nơi có vết dao đâm, thi thể nạn nhân hiện rõ những vết thương do dao gây ra. 5 vết dao đâm ấy có độ sâu khác nhau, có vết khá nông chỉ đến được tầng hạ bì, có vết lại dừng lại ngay trước tim.

Chỉ có duy nhất 1 vết đâm được đến tận tim. Đây chính là vết thương chí mạng.

Trong trường hợp tự sát, về cơ bản chỉ có vết thương chí mạng. Khi đã có vết thương chí mạng ấy rồi, nạn nhân rất khó có thể tự làm mình bị thương hơn nữa. Trong trường hợp có tới 5 vết dao đâm như người đàn ông này, ngoài vết thương chí mạng, còn lại hầu như đều chưa tới được tim hay dù có tới được nhưng cũng chỉ tạo ra thương tổn nhỏ cho bản thân.

Trong trường hợp đây là một vụ án mạng, chắc hẳn nạn nhân sẽ phải có nhiều vết thương tới tim, hay trên ngón tay nạn nhân phải lưu lại các “vết thương phòng vệ” trong lúc tranh chấp với hung thủ.

Nguyên nhân dẫn tới cái chết của người đàn ông này là “chết do mất máu” bởi một nhát dao đâm vào tận tim. Tôi xác định đây là một vụ “tự sát” bằng dao.

Sau khi giải phẫu xong, trong lòng tôi lại có chút gì đó nhẹ nhõm. Hy vọng các bạn đừng hiểu nhầm, thâm tâm tôi vẫn rất thương tiếc trước sự ra đi của người đàn ông này, đó là điều không thay đổi, thế nhưng, khi xác định được sự thật là không có chuyện một gã sát nhân nào đó hiện đang nhởn nhơ ở ngoài, tôi lại cảm thấy yên tâm hơn đôi chút. Giờ đây, tôi cũng dần cảm thấy bác sĩ pháp y quả là một ngành kỳ quặc.

Theo phía cảnh sát cho hay, có lẽ người đàn ông đó do nợ nần túng quẫn quá nên đã tự kết liễu bản thân. Nhà máy nơi anh ta làm việc bị đóng cửa, anh ta rơi vào cảnh thất nghiệp và có khoản nợ lên đến 5 triệu yên.

Chuyện người tự sát ôm một khoản nợ lớn cũng thường xảy ra, và theo những báo cáo từ phía cảnh sát, khoản nợ của những người như vậy thường trên dưới 5 triệu. Ít nhất theo cảm nhận của tôi, một món nợ 5 triệu yên dường như đã tạo thành gánh nặng quá lớn khiến người ta cảm thấy không thể sống nổi. Ngược lại, có lẽ nếu có 5 triệu yên thì con người cũng không phải chọn lựa cái chết.

Tính mạng con người trị giá 5 triệu yên - suy nghĩ ấy cứ không ngừng hiện lên trong đầu tôi.

“Chết vì nghèo đói”. Cho dù chỉ gói gọn trong một câu ngắn như vậy nhưng thực tế lại có rất nhiều kiểu chết khác nhau. Có người vì nghèo đói mà mắc bệnh chết, có người lại lựa chọn tự giết chết chính mình.

Đây chính là bộ mặt đời thường của xã hội Nhật Bản hiện đại, là chuyện có thể xảy ra với bắt cứ ai.

Chương 2 Chết trong cô độc

Sự đáng sợ của sốc nhiệt

Mỗi ngày, Phòng Pháp y chúng tôi tiếp nhận đủ loại thi thể được đưa đến, trong số đó cũng có không ít thi thể đã quá lâu mới được phát hiện. Đối diện với bàn giải phẫu nơi có những bộ hài cốt cô độc của những người chết tại nhà và bị bỏ đói hơn một tháng hay những người chết trong núi ở vùng quê đến vài năm đã là chuyện thường ngày của chúng tôi.

Thậm chí tình trạng này còn ngày một tăng lên trong thời gian gần đây. Có lẽ là vì ngày càng có nhiều người sống độc thân hơn.

Cũng tại Phòng Pháp y chúng tôi, số ca giải phẫu trong năm đã tăng gấp 2 lần so với khoảng 10 năm trước. Năm 2015, chúng tôi đã giải phẫu tổng cộng 320 thi thể, trong số đó, 46% trường hợp, tức gần một nửa là người độc thân (số liệu chưa công bố). Và tôi chắc rằng nếu khảo sát số liệu trên toàn quốc thì tổng số ca thực hiện giải phẫu pháp y cũng đang tăng lên như vậy. Một trong những nguyên nhân khiến ta có thể nói được như thế là vì ngày càng có nhiều thi thể dị trạng, tức là không xác định được trạng thái tại thời điểm tử vong. Và tình trạng này chỉ thường xảy ra với những người sống một mình.

Theo Tóm tắt điều tra sinh hoạt cơ bản của người dân năm 2015 do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi công bố, số hộ gia đình độc thân, hay nói cách khác số người sống một mình trên toàn Nhật Bản có 13 triệu 517 nghìn hộ, chiếm tới 26,8% tổng số hộ gia đình trên toàn quốc. So với 20 năm trước, số hộ gia đình độc thân đã tăng hơn 4 triệu 300 nghìn hộ, tương đương 4,2%.

Trong đó, số hộ gia đình độc thân là người cao tuổi (hơn 65 tuổi) cũng tăng lên nhanh: nếu năm 1995 có 2 triệu 199 nghìn hộ thì đến năm 2015, con số này đã tăng lên 6 triệu 243 nghìn hộ, tăng khoảng 4 triệu 40 nghìn hộ.

Cùng với việc gia tăng số người cao tuổi sống độc thân, có một vấn đề đang dấy lên sự quan tâm của xã hội trong 10 năm trở lại đây là các biện pháp chống sốc nhiệt vào mùa hè. Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi, vào thời điểm tháng 7, tháng 8 năm 2016, số bệnh nhân phải nhập viện do sốc nhiệt trên toàn quốc là 776 người. Trong đó có 473 người, chiếm hơn 60%, tổng số bệnh nhân là người trên 61 tuổi. Năm 2005, số người chết vì sốc nhiệt là 328 người, thì đến năm 2015, con số này tăng lên khoảng 3 lần là 968 người, và đến năm nắng nóng kỷ lục 2010, có tới 1.731 người chết vì sốc nhiệt (Theo thống kê biến động dân số Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi).

Trong bối cảnh này, ngoài vấn đề biến đổi khí hậu có lẽ còn có yếu tố “gia tăng số người sống độc thân”.

Thực tế, sốc nhiệt không chỉ xảy ra ở bên ngoài trời mà còn ngay ở trong nhà. Và oái oăm hơn nữa là không ít trường hợp xảy ra vào buổi đêm khi con người đang ngủ.

Nếu một người bị sốc nhiệt và ngất ở ngoài vào ban ngày, có thể những người xung quanh sẽ phát hiện và gọi cấp cứu. Thế nhưng, nếu họ bị sốc nhiệt khi đang ngủ một mình thì… Khi bị sốc nhiệt, cơ thể sẽ bị mất nước và muối, nhiệt độ bị giữ lại trong cơ thể không tản được ra ngoài. Nếu sốc nhiệt ở mức độ nhẹ, bạn có thể chỉ bị hoa mắt, chóng mặt, nhưng nếu nặng, bạn có thể xuất hiện tình trạng co giật, đau đầu, buồn nôn nghiêm trọng. Nếu ý thức không tỉnh táo, bạn thậm chí còn chẳng thể cầu cứu được nữa.

Thực tế, theo kết quả điều tra được thực hiện tại 23 quận ở Tokyo do Viện Pháp y Tokyo tiến hành cho thấy, trong số những người chết vì sốc nhiệt có hơn 30% số người năm 2014 và hơn 20% số người năm 2015 chết vào buổi tối. Trong đó, khoảng 90% trường hợp là chết trong phòng ở và hầu hết là các nạn nhân đều không sử dụng điều hòa. Những người cao tuổi thường có tính tiết kiệm hoặc vì sở thích nên dù có điều hòa thì nhiều người cũng không thường xuyên sử dụng. Chính bởi vậy mà thời gian gần đây, người ta bắt đầu sử dụng cụm từ “sốc nhiệt ban đêm” để kêu gọi sự chú ý của mọi người tới tình trạng này, đặc biệt là chứng sốc nhiệt xảy ra khi con người đang ngủ.

Sốc nhiệt tới mức tan chảy cả cơ thịt

Trong số các thi thể được chuyển tới chỗ chúng tôi rốt cuộc có khoảng bao nhiêu người chết vì chứng sốc nhiệt này? Thực tế, chúng tôi cũng không biết được con số chính xác.

Trong trường hợp là người sống một mình, không ít thi thể nhiều tuần lễ sau mới được phát hiện. Nói cách khác, trong nhiều trường hợp, khi chúng tôi đối diện với họ trên bàn giải phẫu, thì thi thể của họ đã đang trong quá trình phân hủy và hầu như chẳng còn cách nào để có thể tìm hiểu xem liệu có phải họ chết vì sốc nhiệt hay không.

Nếu được phát hiện khi còn đang sống (và tất nhiên trong trường hợp đó, họ sẽ được đưa tới bệnh viện chứ không phải phòng giải phẫu pháp y), các bác sĩ chắc chắn có thể xác định được thân nhiệt cao bất thường và dễ dàng chẩn đoán được là họ bị sốc nhiệt. Nếu thân nhiệt của bệnh nhân lên tới 41 độ C, với một người ít kinh nghiệm lâm sàng như tôi chỉ có thể chẩn đoán là ngộ độc cấp tính hoặc sốc nhiệt mà thôi.

Chỉ là, nếu người đó đã chết, cơ thể họ cũng không còn sinh nhiệt nữa, thân nhiệt của người chết sẽ giảm dần xuống tới khi bằng với nhiệt độ môi trường cho dù trước khi chết người đó có bị sốc nhiệt hay không. Nói cách khác, nếu nhiệt độ môi trường ngoài là 30 độ C, thân nhiệt của thi thể cũng sẽ giảm dần xuống mức 30 độ C. Tới khi tiến hành giải phẫu, nếu thân nhiệt của thi thể đã giảm tới mức tương đương với nhiệt độ môi trường ngoài thì rất khó để xác định nguyên nhân tử vong có phải là sốc nhiệt hay không, và nhiều trường hợp chỉ có thể kết luận nguyên nhân tử vong là “Không xác định”.

Đó là một ngày tháng 8 nắng oi bức từ nhiều năm trước, thi thể một người phụ nữ khoảng 70 tuổi được cho là chết vào ban đêm được đưa đến chỗ chúng tôi.

Khi người quen của bà sống gần đấy lâu lâu tới thăm đã phát hiện bà ấy nằm lặng lẽ trên giường từ lúc nào. Khi được phát hiện người phụ nữ này đã chết được khoảng 3 ngày và đương nhiên thân nhiệt của thi thể đã hạ xuống bằng với nhiệt độ môi trường bên ngoài. Trên thi thể không có vết thương ngoài nào đặc biệt, qua giải phẫu thì thấy các cơ quan nội tạng bên trong thoạt nhìn cũng không có gì bất thường. Do không tìm được nguyên nhân tử vong nên trong biên bản khám nghiệm tử thi, phần nguyên nhân tử vong phải để là “Không xác định”.

Khi tiến hành quan sát chi tiết tình trạng các cơ quan nội tạng của người phụ nữ đã chết ấy trong lần kiểm tra bằng kính hiển vi sau giải phẫu, chúng tôi đã quan sát được các dấu hiệu chứng tỏ một phần tế bào cơ của người này đang bị tan chảy (biến tính).

Đa phần các tế bào trong cơ thể người đều đảm bảo cơ năng bình thường nhờ duy trì trạng thái thân nhiệt ổn định ở mức 37 độ C, tuy nhiên khi thân nhiệt tăng lên quá cao, các tế bào ấy sẽ xảy ra dị trạng. Một trong các dị trạng chính là các tế bào cơ xương tạo nên cơ thịt sẽ bị tan chảy và bị giết chết bởi nhiệt độ cao, các thành phần bên trong các tế bào cơ sẽ chảy vào máu. Người ta gọi hiện tượng này là “tiêu cơ vân” và trong pháp y, hiện tượng này được coi là một “gợi ý” ít ỏi để chẩn đoán chứng sốc nhiệt nặng.

Ngoài ra, “cơ vân” mà tôi đề cập đến ở đây chính là đang nói tới các cơ thịt thông thường như cơ xương ở tay, chân.

Tôi cũng không rõ có thể coi đây là điều vạn hạnh trong bất hạnh hay không, tuy nhiên nhờ có gợi ý ít ỏi này mà nguyên nhân tử vong trong biên bản khám nghiệm tử thi của người phụ nữ ấy đã được sửa từ “Không xác định” thành “Sốc nhiệt”.

Chết vì sống độc thân

Không riêng gì trường hợp chết vì sốc nhiệt, cứ mỗi lần giải phẫu các thi thể của người sống độc thân, tôi lại nghĩ “Giá như họ đừng sống độc thân thì…”

Có một lần khi tôi đang giải phẫu thi thể của một người đàn ông khoảng 60 tuổi thì xảy ra một chuyện:

Đó là vào tháng Chạp, người ta phát hiện người một đàn ông nằm chết trên sàn ở nhà riêng. Ngôi nhà của người này không thấy có dấu vết bị đột nhập, hay phòng ốc cũng không có dấu hiệu bị lật tung bừa bãi. Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn được giao thực hiện giải phẫu chấp thuận do không tìm được nguyên nhân tử vong.

Người đàn ông đó được xác định là không có tiền sử bị bệnh, các cơ quan bên trong cơ thể cũng không có dấu hiệu bị bệnh nhưng tim lại có những dấu hiệu đặc trưng như đã đề cập chi tiết ở Chương 1 (màu sắc máu hai bên trái và phải của tim khác nhau) nên nguyên nhân trực tiếp gây tử vong được cho là “chết cóng”. Thế nhưng, sau khi hỏi thêm thông tin chúng tôi mới biết người đàn ông đó chẳng có vẻ gì là thiếu thốn kinh tế, nhà riêng của ông ta còn lắp điều hòa. Nếu vậy, tại sao ông ấy lại có thể chết cóng tại nhà được chứ. Khi đó, tôi vẫn không tìm ra được lý do cho chuyện này.

Chúng tôi tiếp tục giải phẫu dù chưa tìm ra được rõ nguyên nhân của vấn đề, tới khi cắt mở hộp sọ của thi thể, tôi mới hiểu được nguyên nhân tại sao.

Não ông ta bị xuất huyết.

Xuất huyết não dễ xảy ra ở người cao huyết áp, và chúng ta cũng đã phát hiện ra những vùng não dễ xảy ra xuất huyết nhất. Đó là nhân vỏ hến, vùng này bị xuất huyết với phạm vi cỡ quả bóng bàn.

Xuất huyết não xảy ra do các mạch máu trong não bị phá vỡ, tuy nhiên, trong trường hợp của người đàn ông này, mức độ xuất huyết còn nhẹ nên bình thường không thể dẫn đến tử vong. Nếu khi ấy có ai đó ở bên cạnh ông ta, họ chắc chắn sẽ phát hiện ra tình trạng bất thường và gọi xe cấp cứu. Và nếu được tiếp nhận điều trị tại bệnh viện, ông ta đã không đến mức phải chết.

Chỉ là người đàn ông này lại sống độc thân. Có lẽ do xuất huyết não nên ông ta không di chuyển được. Khi bản thân không thể tự gọi xe cấp cứu và gục ngã trên sàn nhà, ông ta đã chết cóng vì cái lạnh dưới sàn.

Con người khi chết sẽ trở thành “màu xanh”

“Chết vì sống độc thân” điều này đã khiến tôi phải trăn trở về hai chữ “cô độc”. Nếu được hỏi “cái chết cô độc” là gì thì tôi sẽ nghĩ ngay đến “tình trạng sống một mình và chết cũng chẳng ai biết”.

Tất nhiên, tôi hoàn toàn không nghĩ sống độc thân là cô độc.

Sống như thế nào là chuyện riêng mỗi người. Có những người thoải mái, thích thú khi sống một mình, lại có những người chỉ cần đi ra ngoài là có đủ bạn bè từ bạn công việc cho tới những người chung sở thích. Và chắc chắn vẫn có những người không sống với con cháu nhưng họ cũng cảm thấy vui vẻ khi thỉnh thoảng mới gặp gỡ người nhà.

Chỉ là nếu bạn sống một mình, rất có thể khi bản thân xảy ra chuyện gì đó sẽ chẳng có ai tới giúp đỡ kịp. Bình thường chỉ cần gọi điện thông báo tình hình cho gia đình và bạn bè hay gọi xe cấp cứu là được, thế nhưng cũng không tránh khỏi những tình huống nguy hiểm bất ngờ khiến bạn chẳng kịp gọi một cuộc điện thoại.

Nhiều trường hợp khi tình trạng cơ thể chuyển xấu nhanh và cứ thế chết đi, phải mất một thời gian rất lâu thì thi thể họ mới được phát hiện ra. Và tất nhiên để càng lâu thì thi thể càng bị phân hủy.

Mọi người đã bao giờ tưởng tượng thân thể chúng ta phân hủy trông sẽ như thế nào chưa?

Nếu bạn không làm các công việc liên quan tới ngành y, dịch vụ mai táng hay điều tra hình sự, chắc chắn bạn sẽ chẳng có mấy cơ hội tiếp xúc với di hài người chết. Hầu như, thời điểm người thân hay bạn bè mất, chúng ta đều chỉ đối diện với người quá cố trên giường bệnh hay trong quan tài đã được xếp đầy đá khô ở dưới đáy. Hay nói cách khác, mọi người chỉ có thể tiếp xúc với các thi thể đang ở gần với trạng thái sinh thời.

Con người cũng là một loài sinh vật sống, ngay sau khi chết, thể xác chúng ta bắt đầu thối rữa. “Phân hủy” là một thuật ngữ y học được sử dụng để chỉ trạng thái các tế bào phân rã và thối rữa do tác động của các vi sinh vật hoạt động mạnh mẽ sau khi chết.

Không có nhiều người biết rằng con người sau khi chết đi, bên ngoài cơ thể sẽ dần dần chuyển thành “màu xanh”. Khi thân thể con người bắt đầu phân hủy, trước tiên phần da bên phải dưới bụng sẽ chuyển thành màu xanh (hãy hình dung ra màu “xanh rêu”). Vào mùa hè, chỉ cần 1, 2 ngày sau khi chết là thi thể con người bắt đầu chuyển màu, lan hết ra vùng bụng, sau đó lên đến ngực, đi xuống chân và dần dần lan rộng ra cả phía trên và phía dưới cơ thể. Sau khoảng một tuần, cơ bản toàn bộ thi thể đều được phủ hoàn toàn bằng một màu xanh.

Phần phía dưới, bên phải của bụng là phần đường ruột phình to nhất. Vốn dĩ cả đường ruột sẽ trương phình lên, nhưng khu vực này lại là nơi đường ruột phình to với đường kính lớn nhất gọi là van hồi - manh tràng (nơi nối giữa ruột non và ruột già).

Có lẽ đây cũng là nơi gần với thành bụng nhất nên những thay đổi bên trong đường ruột sẽ dễ biểu hiện ra bên ngoài thân thể hơn.

“Mùi” cái chết là không thể xóa sạch

Không phải thi thể nào bị bỏ mặc trong một khoảng thời gian cũng có hiện tượng đổi màu do phân hủy như thế này. Tùy vào điều kiện môi trường xung quanh thi thể sau khi chết mà có trường hợp thi thể còn chuyển thành xác ướp.

Ví dụ, khi một người chết vào giữa đông, nếu thi thể của người đó bị bỏ lại trong một căn phòng thông gió tốt, dưới điều kiện hanh khô, thì nó sẽ chuyển thành xác ướp thay vì bị phân hủy. Nguyên nhân là bởi khi nước trong cơ thể bị rút đi một mức độ nào đó, quá trình phân hủy sẽ không diễn ra nữa. Ngoài ra, “xác ướp” cũng là một thuật ngữ y học được công nhận rõ ràng.

Trong khi đó, trường hợp người chết vào mùa hè, thông thường thi thể chỉ cần trải qua một tháng sẽ hóa thành xương trắng. Nguyên nhân là mùa hè thì rất nhiều ruồi. Cho dù là ở ngoài thiên nhiên hay ở trong nhà thì thi thể cũng đều bị chúng tìm đến và đẻ trứng.

Từng có một thi thể được phát hiện chết trong phòng và được đưa đến chỗ chúng tôi. Khi đó, thi thể đã phân hủy khá nhiều, nhiều chỗ còn lộ cả xương.

Trong thân thể cũng lúc nhúc đầy giòi bọ, thậm chí cơ quan nội tạng như não bộ hầu như đã bị ăn sạch. Khi hỏi thêm thông tin, chúng tôi mới được biết một người sống gần đó cảm thấy lạ khi thấy cửa sổ nhà này lại đen ngòm và đã báo cảnh sát. Những con ruồi ở đấy đã sinh sản với tốc độ chóng mặt. Trứng ruồi đẻ trên thi thể người chết ấy nhanh chóng nở thành giòi, rồi lại lột xác thành ruồi và cả căn phòng chẳng mấy chốc chỉ toàn là ruồi là ruồi.

Cũng có những loài sâu bọ thích những thi thể biến thành xác ướp (sẽ đề cập trong Chương 3) nên khó có thể nói là toàn bộ trường hợp đều như vậy nhưng nhìn chung, nếu bị bỏ quên vào mùa đông thì sẽ khó xảy ra quá trình phân hủy và nhiều trường hợp những thi thể được chuyển đến chỗ chúng tôi đều ở trong tình trạng rất “đẹp”. Ngược lại, nếu là vào mùa hè, rất hiếm có thi thể nào lại không có giòi bọ bám lên cả.

Mặc dù đã quen với nghề này, nhưng tôi chưa bao giờ thoải mái với chuyện giải phẫu thi thể đã bị phân hủy. Không chỉ là vấn đề thị giác mà chúng tôi cũng rất để ý đến “mùi” của thi thể nữa.

Và thực tế, khi phải xử lý những thi thể đang trong quá trình phân hủy như vậy, các thành phần trong thứ mùi đó sẽ ám vào da, vào tóc chúng tôi và mãi chẳng thể gột sạch được. Cho dù có quấn kín trong nhiều lớp áo phẫu thuật đi chăng nữa thì thứ mùi đó cũng vẫn tìm được lối len lỏi vào người và bám chặt lấy chúng tôi.

Có một lần, tôi thử dùng thuốc khử mùi bán ngoài chợ để xịt lên người hòng tẩy hết mùi hôi ấy, thế nhưng nó không những không hiệu quả mà còn trộn lẫn với mùi tử thi đang bám trên người, hôi thối không thể chịu được. Ngày hôm đó, tôi đành chịu thua và lên tàu điện đi về nhà, thế nhưng khi ngồi xuống ghế thì những người ngồi ở các ghế bên cạnh cứ lần lượt đứng dậy hết. Cho tới bây giờ tôi vẫn còn nhớ rõ khuôn mặt của một người phụ nữ trẻ khi cô ấy vừa nhăn mày vừa tránh xa khỏi tôi. Từ đó về sau, tôi chẳng bao giờ áp dụng những phương pháp khử mùi tệ hại như vậy nữa.

Chết vì bị bắt nạt

Không phải ai sống độc thân cũng đều “cô độc”. Nhưng ngược lại, có người cho dù sống cùng gia đình hay trong cộng đồng, trường học, công ty thì vẫn không tránh khỏi cảm giác cô độc, lạc lõng. Hay nếu sự cô độc ấy là ý muốn của bản thân, là tự bản thân tạo ra nó, thì đó có lẽ cũng chính là cách sống của chính bạn.

Chỉ là, nếu bạn muốn bước vào nhóm nào đó mà không thể thì mọi chuyện sẽ ra sao? Khi chuyện đó xảy ra ngay trong trường học hay công ty, đặc biệt là cộng đồng nơi bản thân bạn thuộc về thì chắc hẳn sẽ có không ít người cảm thấy tổn thương. Và “bắt nạt” cũng được cho là một trong những vấn đề như vậy.

Theo kết quả của Điều tra liên quan đến hành vị, ứng xử có vấn đề của trẻ em, học sinh năm 2015, do Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ thực hiện tới cuối tháng 3 năm 2016 với đối tượng là các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, đại học, cao đẳng, trường hỗ trợ đặc biệt trên toàn quốc, “số vụ được công nhận là bắt nạt học đường” lên đến 224.540 vụ, con số kỷ lục từ trước tới nay. So với cùng thời điểm năm trước, số vụ bắt nạt học đường trong năm này đã tăng tới 36.468 vụ. Mặc dù vậy, con số này mới chỉ là các vụ “được công nhận” từ phía nhà trường, và chúng ta hoàn toàn có thể tưởng tượng trong thực tế còn rất nhiều vụ bắt nạt học đường nữa đã và đang xảy ra.

Trước kia, tôi đã từng giải phẫu cho một thi thể nam sinh học cấp hai được cho là đã nhảy lầu tự tử do không chịu nổi việc bị bắt nạt.

Khi ấy, thi thể của cậu bé được phát hiện ngay sau khi cậu ấy chết nên những thông tin chúng tôi nhận được tại thời điểm tiến hành giải phẫu vẫn còn rất hạn chế. Cậu nam sinh này không để lại bức di thư nào, cũng không thể hoàn toàn phủ nhận khả năng cậu bé bị ai đó xô ngã nên chúng tôi được ủy thác tiến hành giải phẫu tư pháp để phục vụ cho một “vụ án giết người không rõ kẻ tình nghi”.

Kết quả giải phẫu cho thấy nguyên nhân dẫn tới tử vong là “sốc mất máu do gãy nhiều xương sườn”. Quá trình giải phẫu không tìm thấy dấu vết nạn nhân bị chuốc uống các loại thuốc như thuốc ngủ cũng không có dấu vết xô xát với người khác trước khi sự việc xảy ra.

Sau giải phẫu, chúng tôi cũng biết được rằng cậu bé ấy đã bị bắt nạt khá nghiêm trọng tại trường. Trường học là nơi tập trung rất nhiều người, có lẽ chính vì vậy khi bị mọi người xung quanh cô lập, cậu bé lại càng cảm thấy cô độc hơn.

Ngoài ra, khi có ngoại lực tác động mạnh lên thân thể như nhảy từ trên cao xuống hoặc đâm vào xe ô tô, những tổn thương bên ngoài của di thể thường rất nghiêm trọng. Không ít trường hợp còn xảy ra gãy xương nghiêm trọng trên diện rộng như xương hộp sọ tại phần đầu, xương sườn ở lồng ngực hay xương chậu ở vùng hông…

Mặc dù số lượng vết thương và mức độ vết thương của những thi thể như vậy thường khá lớn nhưng không vì thế mà trình tự hay phương thức giải phẫu của chúng tôi thay đổi. Tuy nhiên, nếu bên ngoài thi thể, các tổ chức dưới da, xương hay cơ quan nội tạng có vết thương, chúng tôi sẽ phải ghi chép hoặc chụp ảnh tất cả các vết thương ấy. Chính vì vậy, so với việc giải phẫu thi thể ít vết thương, các trường hợp như vậy tốn nhiều thời gian hơn hẳn.

Đôi khi, chúng tôi sẽ phát hiện ra nhiều tổn thương là nguyên nhân dẫn tới tử vong như “vỡ hộp sọ”, “vỡ tim”, “gãy nhiều xương sườn”… Với những trường hợp như vậy, rất khó kết luận vết thương nào mới là nguyên nhân thực sự dẫn đến tử vong.

Thế nhưng cũng không thể nói vì nguyên nhân nào cũng có thể là nguyên nhân tử vong mà chúng tôi có thể ghi bất cứ nguyên nhân nào vào biên bản khám nghiệm tử thi cũng được.

Ví dụ, có người bị một ô tô tải lớn trên đường cao tốc chèn qua khiến não bộ và tim đều bị vỡ nát. Thời điểm giải phẫu, nếu tim của người đó bị lệch lên phía cổ hay đầu so với vị trí bình thường, vậy có khả năng người đó bị chèn từ phía chân đi lên khiến các cơ quan trong cơ thể bị chèn ép đến biến dạng. Theo suy nghĩ thông thường, tim ở vị trí bên dưới, gần chân hơn nên sẽ bị vỡ trước não bộ, do đó nguyên nhân tử vong không phải là “vỡ hộp sọ” mà là “vỡ tim”.

Cái chết cô độc và cái chết liên quan tới rượu

Trong những năm gần đây, tôi thường được nghe tới cụm từ “cái chết cô độc”. Những người sống độc thân không có ai xung quanh để ý chăm sóc, vì những căn bệnh đột phát hay những chứng bệnh mạn tính mà cứ thế lặng lẽ ra đi. Cụm từ “cái chết cô độc” chính là để chỉ tình trạng đáng buồn này trong xã hội hiện nay.

Trong thảm họa động đất và sóng thần ở Tohoku năm 2011, ngay cả ở những khu nhà tị nạn ở ba tỉnh Iwate, Miyagi và Fukushima, những khu vực chịu thiệt hại nặng nề trong trận thảm họa này, những “cái chết cô độc” cũng trở thành vấn đề lớn. Tính đến năm 2015, số người chết trong cô độc đã lên đến 188 người, và 5 năm sau thảm họa ấy, con số này đều gia tăng theo từng năm. Kyodo News, hãng thông tấn tiến hành điều tra này, do không hiểu rõ ràng định nghĩa về cái chết cô độc nên đã hỏi cơ quan cảnh sát của ba tỉnh trên về “số người sống một mình trong các khu nhà tạm và được phát hiện trong tình trạng tử vong” (cảnh sát của ba tỉnh vẫn chưa xác định được trong số này có bao gồm cả những người tự sát hay không nhưng riêng cảnh sát tỉnh Iwate đã “loại trừ số vụ tự sát với số liệu năm 2015”).

Vấn đề cái chết cô độc của những nạn nhân trong các thảm họa như vậy cũng từng rất được chú ý tại các khu nhà công phục hồi sau thảm họa động đất lớn Hanshin - Awaji xảy ra năm 1995. Do sự gia tăng số người cao tuổi sống độc thân cùng với tình trạng thăm hỏi người thân, hàng xóm bị gián đoạn do tình hình môi trường, khí hậu thay đổi bất thường nên nhiều người không có ai để nương nhờ, chăm sóc.

Rất nhiều lần tôi nghe được những ý kiến như giá khi đó có người thân họ hàng của họ tới sống cùng hay cơ sở vật chất cho phép hàng xóm có thể để mắt tới nhau thì biết đâu họ đã chẳng ra đi trong cô độc như vầy.

Tôi vẫn luôn có cảm giác phần đông những cái chết cô độc như vậy đều có liên quan đến đồ uống có cồn, hay nói cách khác là việc uống rượu của họ.

Trong thực tế, tại Phòng Pháp y chúng tôi, gần 30% số tử thi được giải phẫu ở đây có cồn trong máu.

Trong đó, những người chết lúc sinh thời thường xuyên uống rượu quá mức, hay nói cách khác là có chứng nghiện rượu hầu hết đều là nam giới và lại là người sống độc thân. Chính vì sống độc thân nên họ mới bị nghiện rượu hay chính vì nghiện rượu họ mới sống độc thân? Từ số lượng người đông đảo như vậy tôi cho rằng giữa hai yếu tố này sẽ phải tồn tại mối quan hệ nhân quả nào đó. Nhìn vào hoàn cảnh của họ ta thấy nhiều người vì để trốn chạy khỏi áp lực thất nghiệp phá sản, vay nợ, hay áp lực từ các mối quan hệ nơi làm việc, bạn bè hay gia đình mà tìm đến rượu.

Tôi vẫn còn nhớ một trường hợp giải phẫu người nghiện rượu. Đó là một người đàn ông khoảng 50 tuổi, bị công ty giảm biên chế vào khoảng năm 45 tuổi. Nghe nói, ông này suốt một thời gian dài không liên lạc với gia đình cũng không có bạn bè thân thiết. Từ lúc nghỉ việc, ông ta chỉ chìm trong men rượu và trong khoảng nửa năm trước khi chết, ông ta hầu như chẳng ăn uống gì ngoài chất cồn.

Cảnh sát đã tiến hành điều tra và phát hiện trong nhà người đàn ông này hầu như không còn đồ ăn, thay vào đó là hàng núi lon bia và chai shochu rỗng nằm ngổn ngang khắp nhà.

Mạch máu của những người chỉ sống với cồn như người đàn ông này ngược lại đều rất đẹp. Thông thường, do xơ cứng động mạch theo độ tuổi mà nhiều trường hợp hầu như không còn nhìn thấy mạch máu nữa. Thế nhưng, có lẽ với những người hầu như không hấp thụ các chất dinh dưỡng nào khác ngoài cồn, ví dụ như chất béo… thì khó bị xơ cứng động mạch hơn.

Khi nghiện rượu, thay vì hấp thụ các chất protein, chất béo từ các bữa ăn thông thường, con người lại chỉ hấp thu chất cồn và lấy được năng lượng ở mức thấp nhất. Chính vì không có các bữa ăn giàu chất béo nên những người này cũng hầu như không có mỡ nội tạng. Hầu hết những người nghiện rượu mà tôi từng giải phẫu đều rất gầy, gần như không có ai có được lớp mỡ dưới da dày tới 3,4cm cả. Nếu chỉ nhìn vào các cơ quan bên trong, ta lại có thể thấy những người này chẳng có các yếu tố gây ra các bệnh như nhồi máu cơ tim, thậm chí ta còn cảm thấy các cơ quan được giữ trong trạng thái rất tốt.

Thể Ketone* cướp đi tính mạng con người

Người đàn ông khoảng 50 tuổi ấy được đưa tới chỗ chúng tôi. Ông ta nằm trên bàn giải phẫu cũng trong tình trạng gầy gò và hầu như không có mỡ nội tạng. Mặc dù hơi kỳ lạ, thế nhưng bản thân tôi thực sự đã được kiểm nghiệm câu nói chỉ cần có cồn, con người vẫn có thể sống được (đương nhiên không có nghĩa là sống khỏe mạnh).

Vậy tại sao người đàn ông này lại chết?

Trong trường hợp chỉ hấp thụ một chất duy nhất là cồn, chỉ cần một lần bị cảm lạnh, tất cả các cơ thịt của người đó sẽ rơi vào tình trạng nguy hiểm. Nguyên nhân của tình trạng này là do “thể Ketone”, một hợp chất có tính axit.

Người bình thường khi thiếu dinh dưỡng (đường glucose), cơ thể sẽ đốt cháy chất béo và chuyển hóa thành năng lượng hoạt động. Khi đó, trong cơ thể sẽ hình thành các thể Ketone trở thành nguồn năng lượng cho toàn cơ thể thay thế cho đường glucose. Như nhiều người đã biết đến “phương pháp giảm cân Keto”, tức là giảm lượng hấp thụ carbohydrate tối đa, thì cho dù là người khỏe mạnh bình thường, chỉ cần nhịn ăn hai ngày, chắc chắn trong máu hay nước tiểu sẽ có thể Ketone.

Thể Ketone là một chất mang tính axit nên khi nồng độ chất này trong máu tăng, tính axit của máu sẽ tăng cao. Cơ thể người khỏe mạnh có thể điều tiết độ pH (chỉ số thể hiện tính axit hay tính kiềm) của máu ở phổi, chỉ cần vô thức hô hấp nhanh là có thể tích cực đào thải cacbon dioxit ra ngoài cơ thể và tăng tính kiềm trong máu. Đồng thời, thận cũng sẽ hoạt động để bài tiết lượng axit dư thừa ra ngoài theo đường nước tiểu để điều tiết máu trong cơ thể nghiêng về tính kiềm.

Với trường hợp của người nghiện rượu, chỉ cần một trận cảm lạnh cũng có thể cắt đứt nguồn dinh dưỡng duy nhất của họ, làm thể Ketone trong máu tăng đột biến và việc điều tiết độ pH của máu không tiến hành kịp thời. Khi ấy, để đảm bảo các hoạt động của cơ thể diễn ra bình thường, chỉ số pH của máu chỉ có thể tiến hành điều tiết trong phạm vi rất nhỏ. Và khi thể Ketone trong máu tăng lên quá cao, độ axit trong máu sẽ vượt khỏi phạm vi điều tiết bình thường khiến cơ thể không còn duy trì được các cơ năng cơ bản.

Người đàn ông khoảng 50 tuổi ở trên sau khi được tiến hành kiểm tra máu sau giải phẫu cũng đã cho kết quả chỉ số thể Ketone tăng bất thường. Trong khi đó, nồng độ cồn trong máu của người đàn ông nghiện rượu này lại khá thấp nên anh ta cũng được xác định là không phải chết vì ngộ độc cồn cấp tính.

Thông thường, nguyên nhân tử vong do rượu thường được biết đến là ngộ độc cồn cấp tính. Đương nhiên, ngay cả những người nghiện rượu, nếu uống tới mức vượt quá nồng độ chí mạng ấy cũng có khả năng chết vì ngộ độc cồn cấp tính.

Tuy nhiên, trong số những thi thể được đưa tới chỗ chúng tôi, số người chết vì uống quá nhiều rượu khiến nồng độ cồn trong máu gia tăng đột biến và bị ngộ độc cồn cấp tính lại ít đến đáng kinh ngạc.

Nguyên nhân tử vong trực tiếp do cồn thực ra lại khá hiếm, hầu hết đều là các trường hợp chết do các nguyên nhân liên quan gián tiếp đến cồn giống như người đàn ông trên, mặc dù nồng độ cồn trong máu khá thấp nhưng thể Ketone lại tăng đột biến, hay chết đuối do trượt chân trong lúc đang loạng choạng vì say rượu, hoặc cũng có thể là do bị ô tô đâm trong khi đang nằm vạ vật bên lề đường khi tan tiệc liên hoan cuối năm, hoặc chết vì ngã từ sân ga xuống đường ray sau khi say rượu… Chúng tôi hay gọi những cái chết có nguyên nhân gián tiếp từ rượu như vậy là “cái chết liên quan đến rượu”.

Xét theo khía cạnh này, tôi lại cảm thấy có lẽ đó cũng là những “cái chết liên quan” vốn có thể phòng tránh được nếu họ có người uống rượu cùng hay có người đưa về nhà.

Pháp y và bệnh tâm thần

Như những gì tôi đã trình bày trong các phần trên, tình trạng “chết cô độc” thường xảy ra với những người sống một mình, người cao tuổi, người thất nghiệp hay người nghiện. Nếu đặt trong khía cạnh ngành pháp y, sự gia tăng những cái chết này đã góp phần gia tăng số vụ giải phẫu những thi thể dị thường.

Trong những năm gần đây, tôi lại chú ý đến một điều. Đó là 28%, gần 1/3 số thi thể được giải phẫu tại Phòng Pháp y của chúng tôi mắc bệnh tâm thần. (404 ca trong tổng số 1.442 ca. Thời gian từ năm 2009 đến năm 2015/ số liệu chưa công bố). Ít nhất thì tình trạng mỗi năm gia tăng số thi thể của những người mắc bệnh tâm thần được đưa đến Phòng Pháp y chúng tôi là sự thực rất rõ ràng.

Khi giải phẫu các thi thể của người mắc bệnh tâm thần, rất nhiều trường hợp chúng tôi đều không tìm ra nguyên nhân nào khiến người đó tử vong. Kết quả là không ít trường hợp dù đã giải phẫu nhưng vẫn buộc phải ghi là “Nguyên nhân tử vong không xác định”. Ngoài ra cho tới nay, chúng ta vẫn chưa thể xác định được chắc chắn những nguyên nhân tử vong đặc thù có vẻ liên hệ tới bệnh tâm thần. Thế nhưng, với những bệnh nhân tâm thần này, càng đến bệnh viện điều trị thường xuyên, họ càng rơi vào tình trạng sử dụng thuốc trường kỳ. Trong số các loại thuốc được kê cho các bệnh nhân tâm thần, có nhiều loại được ghi trong hướng dẫn sử dụng là có tác dụng phụ gây “rối loạn nhịp tim” vậy nên chúng ta cũng không thể khẳng định là không trường hợp nào tử vong vì tác dụng phụ này.

Tuy nhiên, phải đo điện tâm đồ mới có thể biết được người đó có rối loạn nhịp tim hay không. Tất nhiên, khi đã đến chỗ chúng tôi rồi thì đương nhiên màn hình điện tâm đồ của họ chỉ hiển thị một đường ngang không hề dao động. Cho dù có giải phẫu tử thi cũng vô cùng khó chẩn đoán trái tim đã ngừng đập ấy có phải bị rối loạn nhịp tim hay không.

Trước kia, trường đại học của chúng tôi đã từng nghiên cứu bệnh chứng của những người được chẩn đoán là tự sát trong số những người đã được giải phẫu tử thi tại trường. Kết quả cho thấy trong số những thi thể được xác định là tự sát đó, có 17,1% trường hợp (33 trong 193 trường hợp) có tiền sử mắc bệnh tâm thần. Với những trường hợp tự sát mà không phải người mắc bệnh tâm thần, đa số phương pháp tự sát của họ đều khá nhẹ nhàng như treo cổ, trong khi đó, với những người mắc bệnh tâm thần, họ thường chọn những phương pháp cực đoan hơn là dùng thuốc độc (30,3% số người mắc bệnh tâm thần/ 5,6% số người tự sát).

Về uống thuốc độc tự tử, nhiều trường hợp sử dụng các loại thuốc đã được kê tại bệnh viện và họ chọn uống thuốc quá liều để chết. Mặc dù không nắm được tình hình bệnh trạng của những người này, thế nhưng tôi vẫn cho rằng để phòng tránh tình trạng uống thuốc tự tử của những người mắc bệnh tâm thần, trong trường hợp kê đơn cho bệnh nhân sử dụng thuốc trong thời gian dài bất thường, các bác sĩ cần chú ý việc bệnh nhân có bỏ thuốc hay không.

Bản thân những bác sĩ khoa tâm thần có lẽ cũng nên định kỳ liên lạc với các bệnh nhân dù cho bỗng một ngày nào đó họ không còn tới bệnh viện nữa.

Bởi những câu chuyện như bệnh nhân vẫn đến khám ở khoa thần kinh của mình đột nhiên qua đời, thi thể đã được đưa đi giải phẫu mà bác sĩ chịu trách nhiệm còn chưa biết đã trở thành chuyện không còn hiếm gặp nữa.

Khoảng cách giữa bệnh tâm thần và án mạng

Còn một điều khác mà tôi vẫn để ý trong thời gian gần đây chính là mối quan hệ giữa người mắc bệnh tâm thần và các vụ án mạng.

Trong số những ca giải phẫu của chúng tôi, số trường hợp qua đời không phải vì bệnh tật hay tai nạn mà do bị sát hại chiếm khoảng 5% (81 trong tổng số 1.548 trường hợp). Trong số các nạn nhân của những vụ “sát hại” như vậy, cứ 4 người lại có 1 người (chiếm 23,5%) từng mắc các bệnh tâm thần như trầm cảm, chứng tâm thần phân liệt, các bệnh về nhận thức… Thêm vào đó, trong các vụ án mạng có nạn nhân là bệnh nhân tâm thần, hơn 80% thủ phạm (16 trong tổng số 19 trường hợp) lại là người thân của nạn nhân như người trong gia đình.

Từ con số này ta có thể thấy không chỉ bản thân người mắc bệnh tâm thần mà ngay cả môi trường sinh hoạt của gia đình đó cũng rất lạc lõng giữa xã hội này. Và phải chăng nhiều gia đình không chỉ gặp các vấn đề về kinh tế khi chữa trị bệnh cho người thân mà còn ôm nỗi đau đớn mà chẳng dám trao đổi, giao tiếp với những gia đình xung quanh và trong sự cô độc ấy, họ đã gây ra các vụ án mạng như vậy. Ở đây có lẽ cũng có cả vấn đề về cái nhìn phiến diện hay hiểu lầm của xã hội đối với những người mắc bệnh tâm thần và gia đình của họ.

Tháng 7 năm 2016, tại tỉnh Kanagawa đã xảy ra một vụ án thương tâm. Một người đàn ông khoảng 20 tuổi đã cầm dao đột nhập vào “Tsukui Yamayuri Garden”, một cơ sở chăm sóc người khuyết tật về trí tuệ ở thành phố Sagamihara của tỉnh này, khiến 19 người thiệt mạng và 27 người khác bị thương.

Những vụ án mạng khiến nhiều người vô tội bị sát hại như vậy tuyệt đối không được phép xảy ra.

Hung thủ vốn từng là nhân viên của cơ sở này, từng có lịch sử nhập viện bắt buộc do nghi ngờ mắc bệnh tâm thần. Không cần phải có các quá trình chăm sóc sức khỏe bắt buộc sau khi ra viện, anh ta cũng được ra viện với điều kiện là sống chung với bố mẹ. Thế nhưng người đàn ông này khi đó lại sống một mình. Vụ giết người hàng loạt này đã chỉ ra rất nhiều vấn đề xoay quanh việc nhập viện bắt buộc thời bấy giờ.

Y học tâm thần hiện nay đang dần thay đổi từ việc cô lập bệnh nhân tại các khu điều trị riêng biệt sang khuyến khích xã hội tiếp nhận và cùng chung tay chăm sóc họ. Cả xã hội cùng chăm sóc những người gặp các vấn đề về tâm thần tuyệt đối không phải là điều sai lầm. Tôi cũng cho rằng phải chăng phần đông những người đang chiến đấu với bệnh tật của bản thân và gia đình họ không đáng bị phân biệt hay chịu đựng những cái nhìn phiến diện chỉ bởi những vụ giết người do những người cực đoan sống một mình gây ra.

Chương 3 Chết vì tuổi già

Thi thể của người già đang dần phân hủy

Đó là một năm nắng nóng gay gắt, chỉ cần đi bộ một chút từ nhà ra ga tàu gần nhất cũng khiến cả người mướt mải mồ hôi. Tôi bắt chuyến tàu tuyến Hanshin, và khi đang trên đường hướng tới Đại học Y Hyogo, điện thoại của tôi báo có tin nhắn. Đó là tin nhắn ủy thác giải phẫu của đại diện phía cảnh sát. Do không phát hiện được nguyên nhân tử vong của một cụ già đã qua đời trong nhà nên họ muốn nhờ chúng tôi giải phẫu tử thi.

Trùng hợp là chiều hôm đấy tôi không có dự định gì nên đã trả lời lại rằng có thể giải phẫu từ 1 giờ chiều. Thời điểm tôi trả lời tin nhắn ấy cũng vừa lúc tàu điện tiến vào nhà ga Mukogawa nơi tôi muốn xuống.

Mặc dù vẫn còn khá sớm nhưng bên ngoài trời đã nắng như đổ lửa. Vừa đi được khoảng 5 phút tôi vừa vu vơ nghĩ có khi nào cụ già đó chết vì sốc nhiệt không nhỉ.

Đến buổi chiều, thi thể của cụ già được chuyển đến, chúng tôi lại hỏi viên cảnh sát phụ trách những câu hỏi như thường lệ.

Trong phần ghi chép giải phẫu, chúng tôi sẽ phải ghi lại các thông tin như tên tuổi, ngày tháng năm sinh của người được giải phẫu, ngày giờ, địa điểm phát hiện tử vong, thời gian xác nhận còn sống gần nhất, ngoài ra còn một số thông tin khác như có người sống chung hay có tiền sử bị bệnh nào không… Bác sĩ pháp y trực thuộc mỗi khu vực sẽ có phương thức ghi chép thông tin khác nhau tuy nhiên những thông tin cần lưu trữ cơ bản thì đều giống nhau. Chỉ là dựa theo những kinh nghiệm từ trước tới nay, Phòng Pháp y chúng tôi đã thêm vào một vài mục khác như “Có uống rượu không?”, “Có thường xuyên đến điều trị ở Khoa Tâm thần không?”, “Có các chứng bệnh về tri nhận không?”, “Độc thân hay sống với người nhà?” “Có nhận trợ cấp xã hội hay không?”… Mỗi lần giải phẫu, chúng tôi đều sẽ xác nhận những thông tin này với viên cảnh sát phụ trách và ghi chép lại.

Người chết là một cụ ông khoảng trên 70 tuổi, không có con cái và sống cùng với vợ. Nghe nói ngày thường ông không mấy khi uống rượu, cũng không có thông tin nào xác nhận ông đi khám tại Khoa Tâm thần. Thêm vào đó, do đang mùa nóng nên tôi cũng đã hỏi xem trong phòng của ông có máy lạnh không và được biết là cả phòng khách lẫn phòng ngủ đều có lắp.

Nhìn đến thi thể trên bàn giải phẫu, quá trình phân hủy của thi thể đã diễn ra được một thời gian. Điều này khiến tôi suy nghĩ có khả năng ông ấy đã chết được khoảng một tuần. Thế nhưng, bên ngoài thi thể lại không có vết thương nào, vậy nên tôi cũng phải tính đến khả năng ông cụ chết vì sốc nhiệt. Có lẽ do tính tiết kiệm đặc trưng của người già nên ông cụ không hay mở máy lạnh trong phòng cũng nên.

Bắt tay vào giải phẫu, tôi phát hiện ra các cơ quan nội tạng bên trong thi thể đang diễn ra quá trình phân hủy mạnh. Các cơ quan đã mềm nhũn, các bộ phận như tụy đã bắt đầu chảy rữa, trong khi đó những nơi như phổi hay tim lại không xác nhận được sự thay đổi đặc biệt nào.

“Thi thể đã trải qua một khoảng thời gian khá dài sau khi chết, quá trình phân hủy đang diễn ra… điều này có thể gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân tử vong”.

Trong lúc đủ loại suy nghĩ đang nhảy múa trong đầu tôi thì bác sĩ cùng tiến hành giải phẫu với tôi lên tiếng:

“Bác sĩ Nishio, tôi đã mở hộp sọ của thi thể.”

Bên trong hộp sọ, não bộ gần như đã chảy hết, không còn giữ được nguyên hình dáng ban đầu. Thế nhưng, trong số các tổ chức não bộ màu xám tro đã bị chảy đến nhão nhoét ấy, chúng tôi vẫn nhìn rõ có các khối máu tụ lớn màu đỏ. Tụ máu, hay nói cách khác là dấu vết xuất huyết vẫn còn lưu lại ở đây. Cụ ông này do bị “xuất huyết não” mà ngất đi và cứ thế qua đời tại nhà mình.

Người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi và cái chết

Vậy tại sao cụ ông ấy mặc dù đang sống cùng với vợ mà lại không hề được đưa tới bệnh viện cho tới tận khi thi thể đã phân hủy tới mức này?

Về vấn đề này tôi cũng nhanh chóng tìm ra được lời giải. Thực ra, viên cảnh sát phụ trách giám sát trước khi tiến hành giải phẫu đã cho biết người chết “có tiền sử gia đình bị bệnh tâm thần”. Tiền sử gia đình bị bệnh tâm thần ý chỉ trong gia đình họ có người bị mắc bệnh tâm thần nào đó. Vợ của cụ ông này cũng đã hơn 70 tuổi và mắc các chứng bệnh sa sút trí tuệ (các bệnh về sa sút trí tuệ cũng được tính vào các chứng bệnh tâm thần).

Mặc dù hai vợ chồng ông cụ sống chung với nhau nhưng thi thể cụ ông bị bỏ mặc hơn một tuần sau khi chết cũng là vì chứng bệnh sa sút trí tuệ của cụ bà. Và người phát hiện ra thi thể của cụ ông là một hộ lý đã đến thăm gia đình họ vào một ngày của tuần thứ hai sau khi cụ ông qua đời. Từ sau khi đến thăm hai người vào giữa tháng Tám, người hộ lý lúc này mới quay lại vào cuối tháng và phát hiện cụ ông đã qua đời từ lâu.

Nghe nói khi đó, cụ bà vẫn bình thản xem tivi ở bên cạnh. Có lẽ cụ bà còn chưa biết chồng mình đã qua đời và vẫn tiếp tục sống cùng một thi thể. Và cũng có lẽ cụ bà vẫn luôn cho rằng cụ ông chỉ đang ngủ mà thôi.

Trong những năm gần đây, các bản tin, thông báo thỉnh thoảng lại đề cập đến vấn đề “người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi”. Trong số những độc giả đang đọc cuốn sách này, có lẽ cũng có người đang bầu bạn với người già hoặc đang chăm sóc cha mẹ lớn tuổi.

Theo báo cáo của Cục thống kê Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản, tính đến ngày 15/9/2016, số người trên 65 tuổi trên cả nước là 34,61 triệu người, tương đương 27,3% dân số Nhật. Cũng theo điều tra của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi, đến năm 2025, số người cao tuổi của Nhật có thể lên đến hơn 36,57 triệu người, tức là ngày mà hơn 30% dân số Nhật Bản đều là người cao tuổi cũng không còn xa nữa. Ở Chương 2, tôi cũng từng đề cập qua vấn đề gia tăng người cao tuổi sống một mình, và cùng với sự gia tăng người cao tuổi sống một mình do hình thái gia đình hạt nhân*, việc người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi cũng đang trở thành một trong những vấn đề xã hội lớn hiện nay.

Theo Điều tra sinh hoạt cơ bản của người dân (năm 2013) do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi tiến hành trên quy mô lớn ba năm một lần, số gia đình có “người cần được chăm sóc” và “người chăm sóc” trên 65 tuổi đã chiếm đến 51,2%. Vậy tức là hơn một nửa gia đình có người cao tuổi cần được chăm sóc đều rơi vào tình trạng người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi.

Tuổi thọ trung bình của người dân Nhật Bản đang tăng lên theo từng năm. Tính đến năm 2015, tuổi thọ trung bình của người Nhật là 80,79 tuổi đối với nam và 87,05 tuổi đối với nữ. Theo Sách trắng xã hội dân số già (xuất bản năm 2014) của Nội các, dự tính tới năm 2060, tuổi thọ trung bình của phụ nữ có thể vượt qua mốc 90 tuổi, đạt khoảng 90,93 tuổi.

Trong khi đó, tuổi thọ khỏe mạnh trung bình, nói cách khác là quãng thời gian con người sinh hoạt bình thường không cần chăm sóc là 70,42 tuổi ở nam và 73,62 tuổi ở nữ (tính tại thời điểm năm 2010 theo điều tra của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi). Như vậy khoảng cách giữa tuổi thọ khỏe mạnh trung bình này với tuổi thọ trung bình là 10 năm ở nam giới và khoảng 13 năm ở nữ giới.

Từ đây ta thấy với tình trạng người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi, không hiếm các trường hợp “người chăm sóc” đã trong độ tuổi 70, 80. Tất nhiên, đến một lúc nào đó chính bản thân những người chăm sóc lại trở thành “người cần được chăm sóc” hay đôi khi người chăm sóc còn qua đời trước cả người cần được chăm sóc.

Có những trường hợp người cần được chăm sóc mắc các chứng sa sút trí tuệ nặng, gây khó khăn trong việc nắm bắt tình hình hay phải nằm hệt giường vì các bệnh như nhồi máu não nên khi người chăm sóc bất ngờ phát bệnh như bệnh tim, thì người kia cũng chẳng thể liên lạc cho ai được. Và mặc dù rất khó tin nhưng thậm chí còn có trường hợp có người còn sống mãi với một bộ xương khô.

Đồng thời, nếu người cần chăm sóc không có phương tiện để tìm kiếm sự giúp đỡ và bị bỏ mặc trong tình trạng như vậy, tự bản thân họ không thể lo liệu được chuyện ăn uống hay thuốc thang và sau này cũng ra đi theo người chăm sóc của mình. Những câu chuyện bi thương ấy thực tế lại đang xảy ra khắp nơi trên đất nước Nhật Bản này.

Với trường hợp hai ông bà ở trên, thật may mắn là bà cụ vẫn còn sống. Bản thân tôi cũng nhiều lần gặp trường hợp phát hiện thi thể của cả hai vợ chồng. Với người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi, cái chết của người chăm sóc sẽ trực tiếp dẫn đến cái chết của người được chăm sóc.

Tai nạn chết người xảy ra trong bồn tắm với người cao tuổi đang chăm sóc người cao tuổi

Một cụ ông khoảng 80 tuổi được phát hiện đã qua đời tại nhà. Cụ ông ấy khi ấy đang chăm sóc người vợ khoảng 70 tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ, hay nói cách khác, là một người cao tuổi đang chăm sóc người cao tuổi. Mặc dù đã già nhưng ông cụ vẫn chăm sóc vợ mình rất tận tâm, những người hàng xóm quanh đó thỉnh thoảng còn nhìn thấy hai ông bà rất thân thiết với nhau dù đang ở tuổi xế chiều.

Thời điểm thi thể của cụ ông được đưa tới chỗ chúng tôi là vào một ngày đầu mùa hạ.

Nghe nói ông ấy đã trút hơi thở cuối cùng trong bồn tắm tại căn hộ của hai người. Từ hiện trường nơi phát hiện thi thể, nguyên nhân tử vong ban đầu được xác định là “chết đuối”.

Chỉ là khi nghe báo cáo từ phía cảnh sát, tôi mới biết có một việc ngoài sức tưởng tượng đã xảy ra.

Mặc dù đã hỏi cụ bà được cứu ra ngoài tại sao lại xảy ra chuyện này nhưng cảnh sát cũng không thu được thông tin gì. Không biết vì lý do gì mà cụ bà không ra khỏi bồn tắm được và cụ ông đã bị trượt chân ngã vào bồn tắm khi đang cố giúp bà ra ngoài. Càng trùng hợp hơn là cụ ông lại ngã trong tư thế đỡ bên dưới cụ bà, như vậy cụ bà không khác nào một tảng đá nặng lên khiến ông cứ thế chết đuối dưới nước.

Sau này, nhận được thông báo của người họ hàng do không liên lạc được với hai ông bà nên cảnh sát đã tìm tới. Điều đáng kinh ngạc là thời điểm phát hiện, cụ bà vẫn đang trong tình trạng ngồi trên người cụ ông như cũ. Đây thực sự là một câu chuyện rất đáng buồn, mặc dù vậy kết quả cuối cùng là nhờ có cụ ông mà cụ bà đã không bị đuối nước.

Với người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi, bản thân người chăm sóc phải chiến đấu với chính thể lực của bản thân đang dần suy yếu theo năm tháng. Họ cần phải có một sức mạnh vượt ngoài sức tưởng tượng để có thể kiểm soát thân thể mình.

Thêm vào đó, tai nạn này còn khiến chúng ta nhận ra tình trạng đáng thương của những người cao tuổi chăm sóc lẫn nhau.

Có lẽ phòng tắm trong gia đình hai ông bà ấy là một nơi quá chật hẹp và dễ trượt ngã để ông có thể ôm người vợ không đứng lên được của mình.

Một cụ ông khoảng 80 tuổi lại phải giúp người vợ mắc chứng sa sút trí tuệ của mình đi tắm, một tình trạng không thể nào xảy ra được trong thời đại ba thế hệ cùng sống trong một gia đình như trước kia nhưng giờ lại đang dần trở thành chuyện thường ngày trong xã hội ngày nay. Kết cục của việc chăm sóc tận tâm cho người bạn già đã đi cùng mình suốt bao năm tháng lại là một “tai nạn chết người”.

Tôi cũng không khỏi nghĩ đến cụ bà còn lại trong gia đình ấy. Cụ ông ấy đã chăm sóc cho bà, thậm chí còn chết vì bà. Thế nhưng hẳn là bà cũng chẳng thể nhận thức được điều đó nữa. Cho dù có xem biên bản khám nghiệm tử thi do tôi viết thì cũng không hiểu liệu bà có biết đó là giấy gì hay không.

Mặc dù là công việc của mình, nhưng mỗi khi nghe những câu chuyện buồn đằng sau những thi thể ấy, tôi lại không khỏi dấy lên một nỗi thương tâm day dứt trong lòng.

Chứng sa sút trí tuệ và cái chết

Số người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ ở Nhật tính đến năm 2012 là 4,62 triệu người trên cả nước. Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi, đến năm 2025, con số này ước tính đạt khoảng 7 triệu người và tương lai có khả năng cứ 5 người cao tuổi sẽ có một người sa sút trí tuệ.

Ngay cả tại Phòng Pháp y chúng tôi, số lần giải phẫu các thi thể từng mắc các chứng sa sút trí tuệ lúc sinh thời cũng tăng theo từng năm. Trong thời gian từ năm 2009 đến năm 2015, chúng tôi đã giải phẫu tổng cộng 1.442 ca, trong đó số thi thể được xác nhận mắc các chứng sa sút trí tuệ lúc sinh thời là 68 trường hợp, chiếm khoảng 4,7%. Thêm vào đó, trong khoảng thời gian này, tỷ lệ giải phẫu những người từng mắc các chứng sa sút trí tuệ có xu hướng gia tăng nhanh chóng.

Phần lớn những người mắc các chứng sa sút trí tuệ qua đời tại các cơ sở chăm sóc hay bệnh viện và những trường hợp được đưa tới chỗ chúng tôi đều là những ca hiếm gặp. Thông thường, nếu người cao tuổi không qua đời trong những hoàn cảnh bất ngờ như tại nhà hay trên đường… thì đa phần đều là “chết bệnh”. Nguyên nhân chết bệnh của người mắc các chứng sa sút trí tuệ thường là “viêm phổi”.

Tuy nhiên, trong số các trường hợp giải phẫu thi thể người mắc các chứng sa sút trí tuệ của chúng tôi, số trường hợp được kết luận “chết bệnh” chỉ chiếm 20%.

Vậy trong các trường hợp còn lại; họ đã chết vì nguyên nhân gì?

Đa phần trong số họ đều “chết đuối”; “chết cóng” hay “chết do tai nạn giao thông”. Khi chứng sa sút trí tuệ ngày càng tăng mạnh; người cao tuổi dễ rơi vào các trường hợp đi ra ngoài và quên đường về; hay lang thang trên đường và bị cuốn vào những vụ tai nạn bất ngờ. Kết quả, những người qua đời vì tai nạn trong khi đang đi lang thang hay đang mất tích như “chết đuối”, “chết cóng”; “ngã chết”, “chết vì tai nạn giao thông” chiếm tới 30% tổng số trường hợp giải phẫu thi thể người mắc các chứng sa sút trí tuệ.

Có một lần, người ta còn phát hiện thi thể của một người đàn ông “chết cóng” ngay cạnh con sông trong địa phận tiếp nhận giải phẫu của chúng tôi. Khi đó, trên người đàn ông này không phát hiện vật dụng cá nhân hay giấy tờ chứng minh nào cả, phía cảnh sát ủy nhiệm cho chúng tôi thực hiện giải phẫu tư pháp cho một vụ án giết người chưa xác định được kẻ tình nghi.

Khi chúng tôi tiến hành giải phẫu, đương nhiên phía cảnh sát cũng sẽ tiến hành điều tra thân phận của thi thể đó. Với trường hợp của người đàn ông này, do người nhà có đăng thông báo tìm kiếm người thân nên rất nhanh chóng, thân phận của ông ta đã được xác định. Đó là một ông lão khoảng 80 tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ, sống ở gần đó. Nơi phát hiện tử vong cũng nằm trong phạm vi đi bộ quen thuộc của ông.

Có lẽ ông ấy chỉ đột nhiên đi ra ngoài và rồi giữa chừng không biết mình đang ở đâu nữa nên dù đang là giữa mùa đông nhưng ông ấy lại chẳng mặc bất cứ quần áo chống lạnh nào, kể cả áo khoác.

Trời thì lạnh, bản thân chẳng biết đang ở đâu, có lẽ đến bản thân mình là ai ông ấy cũng không nhớ nên cứ thế mang theo tâm trạng bất an ấy và đi lạc.

Khi giải phẫu thi thể những người mắc các chứng sa sút trí tuệ, ngoài phần nguyên nhân cái chết, tôi sẽ thêm một mục trong biên bản là khoảng cách từ nhà tới nơi phát hiện tử vong.

Khi ghi chép những thông tin này, tôi nhận ra rằng đa phần địa điểm tử vong đều nằm trong phạm vi đi bộ thường ngày, có lẽ cách nhà họ chưa tới 5km. Ngay cả cụ ông này cũng vậy, bờ sông nơi phát hiện thi thể ông ấy cách nhà ông chỉ có 2km. Thế nhưng, chỉ với một khoảng cách như vậy, ông ấy cũng không thể quay về nhà mình được. Đôi khi cũng có trường hợp phát hiện thi thể cách nhà của họ tới 30km. Mặc dù không rõ người đó đã di chuyển bằng cách nào, nhưng rất có thể bị lạc lên đường cao tốc và bị xe tải đâm phải dẫn đến tử vong.

Những năm gần đây, vẫn luôn có bản tin nói về các vụ tai nạn của những người lang thang như vậy.

Năm 2007 từng có một vụ kiện “Gây tai nạn giao thông của người mắc chứng sa sút trí tuệ với công ty JR Tokai”. Cụ thể là, trong vụ tai nạn tàu điện đâm chết một cụ ông (91 tuổi tại thời điểm đó) mắc chứng sa sút trí tuệ đang đi lang thang ở tỉnh Aichi, công ty đường sắt JR Tokai đã đệ đơn kiện gia đình người chết phải bồi thường thiệt hại với số tiền khoảng 7,2 triệu yên. Theo phán quyết tại phiên tòa phúc thẩm tháng 3/2016, quyết định xét xử cấp hai* của Tòa án tối cao Nagoya đã bác bỏ trách nhiệm của gia đình người mất với thiệt hại của công ty JR Tokai, hay nói cách khác vụ kiện của JR Tokai bị thua ngược.

Thời điểm đó, người bị công ty JR Tokai yêu cầu bồi thường thiệt hại chính là “người chăm sóc”, là người vợ sống cùng ông ấy và người con trai trưởng tại thành phố Yokohama. Bản thân người vợ khi ấy cũng đã 85 tuổi và bà cũng được nhận định là “người cần được chăm sóc bậc 1” tức là một trường hợp người cao tuổi chăm sóc người cao tuổi. Đối với người vợ cao tuổi và người con trai sống xa nhà, tòa án tối cao đã ra phán quyết “gia đình nạn nhân không có trách nhiệm giám sát”.

Một người vợ 85 tuổi phải tìm kiếm người chồng 91 tuổi bị mắc chứng sa sút trí tuệ và không biết nhà mình ở đâu là một việc khó khăn đến nhường nào. Dẫu phạm vi chỉ có vài kilomet đi chăng nữa thì gia đình họ cũng khó nắm rõ được phạm vi hoạt động của ông ấy.

Người con trai trưởng của ông cụ sau này đã nói rằng:

“Tôi cho rằng cha tôi có ý thức về mục đích khi đi ra ngoài. Những từ như ‘lang thang’ vẫn được sử dụng trong hàng loạt các công bố, báo cáo đang khiến mọi người nghĩ sai.” (Theo Asahi Shimbun Digital ngày 12/6/2016).

Dường như ông cụ ấy ra khỏi nhà và định đi đến hợp tác xã nông nghiệp nơi ông từng làm việc khi xưa hay trở về nơi ông ấy đã sinh ra. Ông ấy không phải đi lang thang không mục đích, mà nơi ông ấy hướng đến là những nơi gắn bó sâu sắc trong cuộc đời của ông.

Hành động đi ra ngoài của những người mắc các chứng sa sút trí tuệ vốn chỉ được mọi người quy kết bằng một từ “đi lang thang” có lẽ thật ra chính là hành động mang ý chí mạnh mẽ của chính bản thân họ.

Suy nghĩ của người mắc chứng sa sút trí tuệ

Mới gần đây, có một thi thể của một người phụ nữ ngoài 60 tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ được đưa tới chỗ chúng tôi.

Người phụ nữ ấy khi đang đi bộ trên núi gần nhà đã không nhớ được đường về và mất tích sau khi gọi điện về nhà. Khoảng một tuần sau đó, người ta đã phát hiện thi thể của bà cạnh một con suối cạn sâu trong núi.

Xương cổ của bà bị gãy, có lẽ là do bị ngã từ đâu đó trên núi xuống. Đồng thời, trên người bà còn có dấu vết chứng tỏ bị chết cóng, có thể sau khi bị gãy xương, bà vẫn còn sống được một khoảng thời gian nữa, nhưng do không có cách nào xoay xở tình hình nên bà ấy cứ thế nằm ở đó, từ từ lạnh cóng cho tới chết.

Như những gì mà người nhà nạn nhân trong vụ kiện “Gây tai nạn giao thông của người mắc chứng sa sút trí tuệ với công ty JR Tokai” đã nói, đứng từ góc độ của người khác thì có lẽ người phụ nữ này cũng chỉ là đi loanh quanh không có mục đích. Thế nhưng, với chính bản thân người đó, có lẽ bà ấy cũng nghĩ sau khi đi bộ thì sẽ về nhà. “Muốn về nhà” - cho dù có muốn như vậy đi chăng nữa nhưng người phụ nữ ấy cũng chẳng thể biết được bản thân đang ở đâu, nên đi theo hướng nào. Đó chính là sự đáng sợ của căn bệnh sa sút trí tuệ.

Như tôi đã đề cập ở trên, thông thường nguyên nhân tử vong của người mắc các chứng sa sút trí tuệ đều là “chết bệnh” và phần lớn trong các nguyên nhân “chết bệnh” đó là bệnh “viêm phổi”. Vậy tại sao người mắc các chứng sa sút trí tuệ lại bị viêm phổi. Đó là bởi khi bị sa sút trí tuệ, não bộ của người bệnh bị teo lại và cuối cùng người bệnh chỉ có thể nằm liệt giường. Khi đã nằm liệt giường, dù có dùng biện pháp gì thì thức ăn cũng rất dễ theo khí quản đi vào phổi. Kết quả dẫn đến bệnh viêm phổi và đi đến tử vong. Ngược lại với tình huống này là việc người bệnh vẫn còn có thể hoạt động được, hay nói cách khác, cho dù có các bệnh chứng của chứng sa sút trí tuệ nhưng các chức năng vận động của người bệnh vẫn được đảm bảo.

Thời điểm não bộ bắt đầu bị teo do chứng sa sút trí tuệ, đầu tiên, những cơ năng để duy trì sinh hoạt bình thường sẽ bị mất dần. Ví dụ như những thay đổi trong cảm xúc của người bệnh diễn ra rất kịch liệt, khả năng học tập bị suy giảm hay tình trạng quên quên nhớ nhớ trầm trọng. Nếu tình trạng teo não còn tiếp tục xảy ra, trung khu vận động chân tay cũng bị teo nhỏ lại và tùy trường hợp người bệnh sẽ nằm liệt giường. Thời điểm này, bệnh nhân cũng khó có thể cử động theo ý muốn của mình.

Như vậy, trước khi tình trạng đó xảy ra, họ sẽ muốn đối xử với những suy nghĩ, mong muốn còn sót lại của bản thân như thế nào. Đây có lẽ chính là một vấn đề lớn đối với các gia đình có người mắc chứng sa sút trí tuệ.

Sự già nua sinh ra trên cơ thể con người

Khi giải phẫu thi thể của người cao tuổi, chỉ bằng mắt thường tôi cũng có thể nhận rõ được “thân xác già nua” là thế nào. Tất nhiên, tùy theo mỗi người mà tình trạng già nua sẽ khác nhau, nhưng theo năm tháng, cơ thể con người tất yếu sẽ già đi.

Khi giải phẫu, chúng tôi nhất định sẽ mở động mạch chủ của thi thể. Động mạch chủ chính là động mạch xuất phát từ tâm thất trái của tim, đi đến khoang ngực, khoang bụng, xuống tới tận chân, từ vùng bụng dưới lại chia thành hai hướng đi xuống hai chân trái phải. Chúng tôi sẽ mở động mạch chủ hình ống đó ra và quan sát tình trạng bên trong động mạch. Càng lớn tuổi, trong động mạch chủ của con người lại càng có nhiều các dấu vết bị xơ cứng cục bộ (các khối chai phình) hay dấu vết bị vôi hóa. Trường hợp nặng khi dùng kéo cắt động mạch chủ còn có thể nghe thấy tiếng xoẹt xoẹt.

Để kiểm tra độ đàn hồi của động mạch chủ, tôi sẽ cầm một đoạn bằng hai tay rồi kéo ra một chút. Động mạch chủ của người trẻ tuổi co giãn tốt, nhưng động mạch bị xơ cứng do tuổi cao thì hầu như không co giãn.

Ngoài ra, một vấn đề khác có thể nhận thấy khi chụp X quang phần bụng là các đốt sống lưng (xương sống) có các gai xương. Đây chính là bệnh gai cột sống. Đốt sống của người trẻ tuổi gần như có hình tứ giác và không nhìn thấy gai xương.

Tiếp đến, phần não bộ cũng sẽ già đi. Để lấy được não bộ của con người ra kiểm tra, sau khi rạch lớp da đầu, chúng tôi sẽ dùng cưa điện chuyên dụng trong y tế để cắt vỏ hộp sọ và mở phần trên đỉnh đầu (vòm sọ). Có lẽ nhiều người cho rằng chỉ cần mở vòm sọ là có thể nhìn thấy ngay não bộ bên trong, nhưng thực ra, bên ngoài não bộ còn được bao phủ bởi một lớp màng cứng màu trắng (màng cứng). Nếu dùng dao mổ rạch lớp màng cứng này, dao mổ sẽ như bị lớp màng bám vào và lúc này bạn mới bắt đầu nhìn thấy phần ngoài của não bộ.

Phần ngoài não bộ có cấu tạo gấp nếp được gọi là các hồi não. Giữa các hồi não là các khe, rãnh ăn sâu vào trong.

Não bộ của người mắc chứng sa sút trí tuệ có đặc trưng là các hồi não nhỏ nên các khe não rất lớn. Vốn dĩ bản thân não bộ của họ đã bị teo nhỏ nên khi mở vòm sọ ra, ta thấy có một khoảng trống giữa hộp sọ với mặt ngoài của não bộ. Từ sau khi sinh, não của con người sẽ nặng dần theo độ tuổi, tuy nhiên, khi tuổi ngày càng cao, các tế bào thần kinh và trọng lượng não bộ ngày càng giảm. Não bộ của người mắc chứng sa sút trí tuệ tuy có nhiều trường hợp khác nhau nhưng vẫn nhẹ hơn người bình thường.

Quá trình thi thể phân hủy, hóa xương trắng hay hóa xác ướp

Tại Phòng Pháp y của chúng tôi cũng tiếp nhận khá nhiều thi thể không rõ thân phận. Trong đó có không ít trường hợp thi thể phải trải qua khoảng thời gian dài không ai phát hiện nên đã phân hủy, hóa xương trắng hay hóa thành xác ướp.

Người ta cũng cho rằng phải chăng trong số các thi thể ấy có bao gồm một lượng lớn thi thể của những người mắc chứng sa sút trí tuệ khi còn sống.

Theo báo cáo Tình trạng mất tích trong năm 2015 do Cục An ninh cuộc sống trực thuộc Cơ quan cảnh sát Quốc gia công bố, trong năm này cảnh sát đã xử lý đơn trình báo mất tích về 82.035 trường hợp người mất tích. Trong đó, số người hơn 70 tuổi mất tích chiếm 20,3%. Trong những năm gần đây, trong khi tổng số người mất tích trong năm duy trì trong khoảng hơn 80 nghìn người thì số người cao tuổi mất tích từ sau năm 2013 lại tăng lên theo từng năm.

Thêm vào đó, khi xét về nguyên nhân mất tích, các nguyên nhân liên quan đến bệnh tật có 18.935 người (tương đương 22,4%) chiếm tỷ lệ lớn nhất; cũng trong nhóm nguyên nhân này, số người mất tích có mắc chứng sa sút trí tuệ hay bị nghi là có mắc chứng này lại lên đến 12.208 người (tương đương 14,9%) và kể từ sau năm 2012 khi bắt đầu thống kê, các con số này cũng dần tăng lên.

Tất nhiên, các con số trên chỉ là con số những người mất tích được trình báo, và khi tỷ lệ người sống độc thân ngày một gia tăng trong những năm gần đây, số người mất tích không được trình báo cũng khá nhiều. Dù là trường hợp nào thì ít nhất, mỗi năm đều có hơn 10.000 người cao tuổi sa sút trí tuệ bị mất tích.

Những người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ thường nhân cơ hội người thân không để ý để ra khỏi nhà. Nếu ở các khu vực xung quanh, có thể họ sẽ được người quen, hàng xóm chăm sóc, giúp đỡ, nhưng nếu rơi vào trường hợp của bà cụ đi lạc vào núi bên trên thì… Nếu họ đi lang thang trong núi và cạn kiệt sức lực, rất có thể sau này họ sẽ được phát hiện khi chỉ còn là một thi thể đã hóa xương trắng hay đã biến thành xác ướp.

Cho dù là ở nơi nào, sau khoảng một tuần từ lúc chết, quá trình phân hủy sẽ diễn ra mạnh. Và nếu là ở bên ngoài môi trường, vào thời điểm độ ẩm cao, các tổn hại do côn trùng hay động vật cũng sẽ nghiêm trọng hơn nên chỉ sau một tháng, thi thể sẽ hóa thành xương trắng.

Thi thể đang bị phân hủy, hóa thành xương trắng hay hóa thành xác ướp trước tiên sẽ được cảnh sát tính đến khả năng là vụ án hình sự và phần lớn sẽ được chuyển đến chỗ chúng tôi. Tuy nhiên, với thi thể chỉ còn da bọc xương, cho dù có tiến hành giải phẫu cũng khó có thể xác định được nguyên nhân tử vong.

Mặc dù vậy, trên những thi thể như thế vẫn còn ẩn giấu rất nhiều gợi ý bất ngờ khác. Ví dụ từ hình dáng của xương có thể suy đoán được giới tính hay độ tuổi của nạn nhân, hay từ các xương dài (xương chi trên dưới) có thể dự đoán chiều cao của người đó.

Thời gian gần đây cũng có nhiều trường hợp thu thập được ADN từ xương hay móng của nạn nhân và xác định được thân phận của thi thể.

Vốn dĩ, việc thu thập ADN lý tưởng nhất là lấy từ bạch cầu trong máu người. Bởi các hồng cầu không có nhân hay các huyết tương là thành phần chính trong máu đều không thích hợp để phân tách ADN. Tuy nhiên, với những trường hợp như thi thể không còn đọng máu do chết đã lâu, người ta có thể phân tích vật dụng cá nhân mà người đó từng sử dụng như bàn chải đánh răng, mắt kính hay lót giày để giám định ADN và kết hợp với ADN có trong các tế bào da hay mồ hôi nơi tiếp xúc với các vật dụng ấy để xác định thân phận người đó.

Nếu vào khoảng 15, 16 năm trước, việc giám định ADN chỉ có thể thực hiện tại các trường đại học có các trang thiết bị tương đối phức tạp thì nay, ngay cả Viện nghiên cứu khoa học của cảnh sát cũng có thể thực hiện một cách tương đối dễ dàng. Vậy nên, hiện tại trong khi chúng tôi tiến hành giải phẫu thi thể thì phía cảnh sát cũng sẽ tiến hành điều tra thân phận thi thể và Viện nghiên cứu khoa học sẽ làm giám định ADN.

Côn trùng ăn thi thể đã hóa xác ướp

Bạn có biết chuyện gì sẽ xảy ra khi giải phẫu một thi thể đã chết rất lâu rồi không?

Khi còn làm việc tại Phòng Pháp y của một trường đại học khác, chúng tôi từng tiếp nhận một thi thể đã hóa xác ướp. Thi thể quắt queo, đen sạm và khó có thể tưởng tượng được người đó trước kia trông như thế nào.

Từ các đặc điểm như khung xương hay chiều cao thi thể, chúng tôi suy đoán đây hẳn phải là một người đàn ông và có vẻ người này đã chết được khoảng 3 tháng.

Thi thể của người này được phát hiện trong một căn hộ không người ở.

Khi tôi dùng dao mổ rạch vào thi thể, ngay lập tức hàng ngàn con bọ cánh cứng ăn thịt Katsuobushi* chất đầy trong ổ bụng thi thể tràn ra ngoài. Mặc dù đây là một cái tên khá lạ, thế nhưng theo như Từ điển tranh về bọ cánh cứng của Nhật (l), bọ Katsuobushi này có cái tên như vậy là vì nó thường ăn cá bào Katsuobushi. Loài bọ cánh cứng ăn thịt này có nhiều loại khác nhau, thức ăn của chúng là protein động vật từ các thực phẩm khô hay chất xơ có trong da, lông hay các sản phẩm da… Thi thể người chết khô quắt vì vậy đã biến thành món đồ ăn yêu thích của loài bọ này.

Đối với thi thể đã hóa xác ướp, khi mở ổ bụng thi thể, các cơ quan nội tạng bên trong đều biến mất, thay vào đó, lồng ngực hay ổ bụng của thi thể sẽ nhét đầy các loài bọ ăn thịt này. Với thi thể của người đàn ông kia, các cơ quan nội tạng bên trong cũng đã bị chúng ăn sạch.

Những thi thể đã phân hủy nghiêm trọng, hóa xương trắng hay hóa xác ướp đều rất khó xác định nguyên nhân tử vong. Nguyên nhân là bởi chúng đã mất gần hết cơ quan nội tạng, nơi lưu giữ lại những “ký hiệu” giúp ích cho việc xác định nguyên nhân tử vong.

Trường hợp người đàn ông đó cũng như vậy. Trong lúc đang giải phẫu, đột nhiên một bác sĩ đang rạch mở vùng da đầu của thi thể lại lên tiếng.

“Có dấu hiệu xuất huyết!”

Bên dưới vùng da đầu nơi đã bong tróc hết tóc lại phát hiện ra một vết như vết nám có màu nâu đỏ. Thông thường, bên dưới lớp da đầu sẽ có màu trắng, thế nhưng thi thể người đàn ông này gần như đã biến thành xác ướp nên nơi đó hẳn sẽ phải chuyển thành màu đen sạm. Và trên một phần da đầu ấy lại có dính một ít máu khô màu nâu đỏ.

Trước tiên, chúng tôi đặt ra nghi vấn là lúc còn sống, người đàn ông này đã đụng đầu vào đâu đó. Thế nhưng, xương sọ của thi thể lại không có dấu vết bị gãy nên cũng không thể xác định rõ liệu đây có phải là xuất huyết do vết thương ngoài hay không. Một khả năng khác là người này bị xuất huyết não, tuy nhiên trong phần não đã chuyển thành dịch sệt của thi thể lại không thấy có các khối máu tụ.

Cuối cùng, quyết định chúng tôi đưa ra là “Không rõ nguyên nhân tử vong”. Dấu hiệu xuất huyết đó mặc dù có thể là do vết thương ngoài gây nên nhưng không thể trở thành nguyên nhân tử vong được.

Mặc dù không xác định được nguyên nhân tử vong của thi thể nhưng việc giải phẫu để phát hiện ra các “dấu hiệu” còn lưu lại trên thi thể vẫn rất quan trọng. Và thực tế, ngay cả với trường hợp này, dấu vết xuất huyết ở vùng đầu mà chúng tôi ghi trong biên bản khám nghiệm cũng đã trở thành đầu mối quan trọng giúp cảnh sát làm sáng tỏ vụ việc.

Thi thể người bị bạo hành

Một thời gian sau ngày giải phẫu, chúng tôi nhận được báo cáo của cảnh sát về thi thể hóa xác ướp đó.

Sau khi điều tra những người ở khu vực xung quanh, cảnh sát đã lần theo dấu vết và phát hiện được một người từng làm chung trong một công trường với nạn nhân vài tháng trước khi phát hiện ra thi thể. Theo lời kể của người đó, khoảng 2 tuần sau khi bắt đầu công việc, ở công trường bắt đầu có tin đồn mỗi ngày người đàn ông đó đều có thêm những vết bầm tím rất lớn. Những vết bầm như vậy không thể nào là vết thương do làm việc được. Thế rồi những vết bầm này thậm chí còn xuất hiện cả trên mặt anh ta, nghiêm trọng tới mức không thể ngó lơ.

Nhưng đúng lúc đó, người đàn ông ấy lại bất ngờ biến mất mà không liên lạc gì với công ty.

Thực tế, chính những “vết bầm” ấy là nguyên nhân dẫn đến cái chết của anh ta.

Con người tuyệt đối không nên xem nhẹ các vết bầm. Theo cách nói của y học thì các vết bầm này chính là tình trạng “xuất huyết dưới da” và các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trường hợp vết bầm có diện tích khoảng 20-30% diện tích bề mặt cơ thể có khả năng dẫn tới “suy thận cấp tính”. Chuyện này liên quan một chút đến vấn đề chuyên môn nhưng khi cơ thịt chịu tổn thương từ bên ngoài, “myoglobin (protein sắc tố có trong cơ thịt)” - có khả năng gây nhiễm độc thận có trong các cơ thịt chảy ra ngoài gây suy thận. Hay nói cách khác, khi cơ thịt chịu tổn thương trên diện rộng do đánh đập, hợp chất myoglobin có trong cơ thịt sẽ chảy vào trong máu và sau vài tuần sẽ gây ra bệnh suy thận cấp tính, từ đó có khả năng dẫn tới tử vong.

Thêm vào đó, người đàn ông này được cho là phải chịu bạo hành mỗi ngày trong suốt hai tuần. Như vậy, có thể ông ta đã qua đời chưa đến vài ngày sau khi nghỉ làm đột ngột.

Trong trường hợp này, thay cho những vết bầm tím gần như đã biến mất cùng với quá trình hóa xác ướp, chính dấu vết xuất huyết dưới lớp da đầu được tìm thấy trong quá trình giải phẫu đã trở thành bằng chứng chứng minh anh ta bị bạo hành.

Thời gian sau đó, cảnh sát cũng phát hiện một kẻ tình nghi là người quen của nạn nhân. Nạn nhân này đã mượn tiền của anh ta nhưng do không trả được nợ mà bị bạo hành nghiêm trọng.

Có một ngày, người đàn ông kia không chỉ đánh đập vào tay, bụng mà còn dùng chai bia đập nhiều lần vào đầu của nạn nhân. Và suốt thời gian hai tuần được cho là bị bạo hành liên tục, nạn nhân cứ thế kiệt sức và qua đời. Chắc hẳn ngay trước khi chết, nạn nhân vốn phải chịu đựng những sự đánh đập kịch liệt đã rơi vào tình trạng suy thận cấp tính, cơ thể suy kiệt và bí tiểu.

Người đàn ông đó đã bị bắt giữ và bị phạt tù vì tội gây thương tích dẫn tới chết người.

Trong vụ án này, chúng tôi đã không thể xác định được nguyên nhân tử vong của nạn nhân thông qua giải phẫu. Thế nhưng những thông tin chúng tôi thu thập được trong quá trình ấy đã trở thành những bằng chứng giúp ích không nhỏ cho quá trình điều tra của cảnh sát.

Cho dù giải phẫu thi thể trong bất cứ tình trạng nào, chúng tôi đều sẽ nỗ lực hết sức mình. Chỉ là, thực sự càng để lâu lại càng khó có thể làm sáng tỏ hoàn toàn sự việc.

Cái chết trong viện dưỡng lão

Trong những năm gần đây, ngày càng có nhiều người cao tuổi do già yếu hay bệnh tật mà khó có thể tự mình đảm bảo sinh hoạt hay chỉ có thể nhờ vào sự chăm sóc trong gia đình đã bắt đầu tìm đến các cơ sở chăm sóc là “viện dưỡng lão”.

Hiện nay trong số các cơ sở bảo hiểm chăm sóc người cao tuổi trên khắp nước Nhật, có đến 7.551 cơ sở là “chăm sóc phúc lợi cho người già”, 4.189 cơ sở là “chăm sóc sức khỏe người già” và 1.423 cơ sở là “y tế điều dưỡng” (Theo Điều tra về các cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc, điều dưỡng năm 2015 của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản).

Những cơ sở có nhiều người cao tuổi như các viện dưỡng lão này đều là nơi ở của con người đang rất gần với cái chết. Đương nhiên, phần lớn những người cao tuổi ở đây đều là chết bệnh, tuy nhiên đôi khi cũng có người chết vì tai nạn hay vụ án bất ngờ và thi thể của họ được đưa tới chỗ chúng tôi. Ở đây, có người thì chết vì nghẹn đồ ăn trong lúc đang được nhân viên giúp ăn cơm; có người chết đuối trong bồn tắm khi đang được nhân viên giúp đi tắm; có người khi đang định ngồi dậy nhờ sử dụng các chức năng của chiếc giường điều khiển bằng điện tử nhưng trong quá trình đó cổ của họ lại bị vướng vào khoảng trống giữa giường và giá đỡ đặt nằm ngang dẫn đến nghẹt thở.

Với những sự cố như vậy, đôi khi cảnh sát sẽ cần điều tra trách nhiệm quản lý của cơ sở chăm sóc để xác định xem đây là sự cố ngẫu nhiên không thể phòng tránh hay là một tai nạn do sự bất cẩn của điều dưỡng viên. Và nhờ xác định nguyên nhân tử vong khi làm giám định, cảnh sát sẽ xác định tính chất vụ án của những sự việc này.

Việc có giải phẫu thi thể của những người qua đời tại các cơ sở chăm sóc hay không còn cần cân nhắc tới nguyện vọng, ý kiến của gia đình người đã mất và phía cảnh sát sẽ dựa theo đó để quyết định. Nếu gia đình người đã mất cảm thấy không tin tưởng vào thái độ của cơ sở chăm sóc hay những thông tin họ đưa ra không đủ sức thuyết phục, phía cảnh sát cũng sẽ tiến hành điều tra kỹ lưỡng hơn.

Từng có một tai nạn xảy ra trong một cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Đó là một cụ bà khoảng 80 tuổi. Trong khi điều dưỡng viên đang ôm bà lên và định giúp bà ngâm bồn tắm thì do sai sót, điều dưỡng viên đã để bà cụ ngã xuống sàn.

Nguyên nhân tử vong được xác định là “suy hô hấp cấp do gãy đốt sống cổ”. Xương cổ của bà cụ đã bị gãy trong lúc ngã xuống khiến bà cụ không thở được và qua đời. Bên trong các đốt sống cổ có tủy sống là phần thần kinh trung ương lớn chạy từ não xuống. Khi đốt sống cổ bị gãy sẽ gây ảnh hưởng tới hoạt động của tủy sống bên trong. Tùy vào vị trí gãy xương mà cơ thể có thể không điều khiển được cơ hoành dẫn đến tình trạng suy hô hấp cấp.

Dẫu sao thì việc xác định tai nạn này là do sự bất cẩn của điều dưỡng viên hay do ngẫu nhiên xảy ra không thuộc phạm vi giải quyết của tôi. Chúng tôi chỉ báo cáo kết quả những sự việc một cách khách quan để phục vụ cho cảnh sát điều tra.

“Xã hội già nhất thế giới” - Nhật Bản được mệnh danh như vậy, và thực tế đến năm 2016, nước Nhật đã đứng vị trí số 1 thế giới về tỷ lệ già hóa (tỷ lệ người trên 65 tuổi so với tổng dân số). Sống khỏe mạnh và trường thọ là một điều tuyệt vời. Thế nhưng, song song với đó là những nỗi bất hạnh mới cũng đang hình thành trong xã hội này.

Tôi chỉ hy vọng rằng những người cao tuổi có thể nhẹ nhàng đón nhận khoảng thời gian cuối cùng của đời mình.

Chương 4 Sự khác biệt sau khi chết

Con người sau khi chết sẽ thế nào?

Giả dụ bây giờ bạn đã chết.

Liệu bạn đã bao giờ thử tưởng tượng sau khi chết, thân thể bạn sẽ thay đổi ra sao chưa?

“Chết” cũng là lúc “trái tim ngừng đập”. Khi đó, đương nhiên máu sẽ ngừng chảy đến khắp toàn thân. Dòng máu không còn được tuần hoàn đó dưới tác động của trọng lực sẽ theo mạch máu chảy về vùng thấp của thân thể.

Ví dụ, nếu bạn chết trong trạng thái nằm ngửa, máu sẽ tập trung đọng lại ở phía sau lưng. Bạn có thể tưởng tượng nó giống như một vết bầm lớn ẩn dưới da không thể nhận biết được bằng mắt. Khoảng một tiếng sau khi chết, màu sắc của khối máu tụ này có thể nhận biết rõ ràng khi nhìn từ ngoài da. Đây chính là “hồ máu tử thi”.

Khoảng 4, 5 tiếng sau khi chết, máu sẽ thấm ra ngoài mạch máu khiến sắc đỏ của máu chìm xuống các tế bào dưới biểu bì như các mô mỡ nơi các hồ máu tử thi xuất hiện khiến sắc tố trên da được cố định. Khoảng 8-12 tiếng sau khi chết, sắc đỏ sẽ hoàn toàn chìm xuống các tế bào dưới biểu bì và màu sắc đã được cố định sẽ không thể thay đổi được nữa.

Khi giải phẫu thi thể, chúng tôi sẽ dùng “ngón tay” để xác định xem màu của hồ máu tử thi đã được cố định tại điểm đó hay chưa.

Nếu là mới chết, khi dùng ngón tay ấn xuống, màu sắc của hồ máu tử thi tại khu vực đó sẽ biến mất. Đó là do máu trong các mạch máu ấy vẫn chảy được nên khi dùng ngón tay ấn xuống sẽ tạo áp lực khiến máu tại khu vực đó di chuyển. Tuy nhiên, nếu sắc đỏ trong máu chìm xuống các tế bào bên ngoài mạch máu, cho dù có dùng tay ấn xuống thì màu sắc của hồ máu tử thi cũng không mất đi. Sau nhiều năm công tác, chỉ cần dùng ngón tay ấn vào hồ máu tử thi và quan sát sự thay đổi màu sắc là tôi có thể phán đoán đoán được đại khái thời gian tử vong của người đó.

Ví dụ trường hợp trên thi thể xuất hiện hồ máu tử thi ở cả phía sau lưng lẫn phía ngực. Ta biết rằng hồ máu tử thi không thể chảy ngược trọng lực để xuất hiện ở phía trên được nên chứng tỏ người này đã chết được vài giờ rồi, các sắc tố bắt đầu chìm xuống các tế bào dưới biểu bì bên ngoài mạch máu và vẫn còn khả năng di chuyển. Thi thể chắc chắn đã bị lật lại.

Giả sử đây là một vụ án giết người, vậy có thể giữa chừng, thi thể đã bị thủ phạm lật lại. Đây chính là những thông tin mà chỉ có thủ phạm mới biết được. Nếu lời khai của hung thủ là đã thay đổi tư thế thi thể nạn nhân một lần khoảng 5-7 tiếng sau khi nạn nhân chết thì đây sẽ trở thành một chứng cứ quan trọng trong vụ án.

Tình trạng xuất hiện hồ máu tử thi ở cả hai phía của thân thể như vậy chúng tôi gọi là “hồ máu tử thi hai mặt”.

Đây chính là chi tiết quan trọng chứng tỏ có những thay đổi tại thời điểm người đó tử vong hay tại thời điểm phát hiện thi thể, ví dụ tại thời điểm tử vong, người đó trong tình trạng nằm úp sấp, nhưng sau khi chết khoảng 5-7 tiếng, vì một nguyên nhân nào đó mà thi thể lại chuyển thành nằm ngửa. Cũng có khi gia đình phát hiện người thân mất trong tình trạng nằm sấp tại nhà nên đã lật người để thi thể nằm ngửa đúng vào khoảng thời gian đó nên xuất hiện hồ máu tử thi cả ở phía bụng lẫn lưng. Xuất hiện hồ máu tử thi hai mặt cũng là trường hợp có thể xác định khá chính xác thời gian tử vong của người đó.

Ngoài ra, dựa vào màu sắc của hồ máu tử thi cũng có thể suy đoán được nguyên nhân dẫn đến tử vong.

Trong những trường hợp như “ngộ độc xyanua” hay “ngộ độc cacbon monoxit”, màu sắc của máu có đặc trưng là đỏ tươi hơn bình thường nên màu sắc của hồ máu tử thi sẽ thiên về màu đỏ. Trong khi đó, với những trường hợp “ngộ độc hydro sunfua” thường xuất hiện rất nhiều trong các thi thể người tự sát vào khoảng 10 năm về trước thì màu sắc của hồ máu tử thi lại gần với màu xanh lục. Màu sắc của hồ máu tử thi, hay thực chất là màu sắc của máu, sẽ thay đổi tùy vào việc huyết sắc tố hemoglobin có trong hồng cầu đã kết hợp với hợp chất hóa học nào. Hemoglobin kết hợp với cacbon monoxit hay xyanua sẽ tạo thành màu đỏ tươi, kết hợp với sunfua cho ra màu gần với màu xanh lục.

Như vậy, hồ máu tử thi vốn rất quan trọng trong việc xác định nguyên nhân tử vong. Tuy nhiên, tôi cũng đã gặp khó khăn trong nhiều lần xác định như thế này. Đó là khi tôi giải phẫu thi thể của những người xăm hình toàn thân hay thi thể của những du học sinh người da đen.

Với xăm hình, đặc biệt là xăm hình truyền thống Nhật Bản, hồ máu tử thi rất dễ lẫn với hình xăm nên khó có thể xác định được hồ máu nằm ở đâu, có màu sắc như thế nào. Còn với thi thể của những du học sinh người da đen, do ẩn dưới một lớp da sẫm màu nên nếu chỉ nhìn qua thì khó có thể xác định có xuất hiện hồ máu tử thi hay không. Những điều như vậy cũng không được đề cập trong những tài liệu về pháp y mà tôi đã đọc từ trước tới nay. Qua đây tôi hy vọng các bạn hiểu được tầm quan trọng của việc thực hành.

Trong chương này tôi sẽ tập trung đề cập tới những vấn đề “sau khi chết”. Tất nhiên, trong đó cũng sẽ tồn tại những “khác biệt” mà tôi sẽ dần giải thích thêm.

Xác định thời gian tử vong

Một trong những thay đổi tiêu biểu của thi thể sau khi chết chính là “co cứng tử thi”.

Con người sau khi chết, các khớp thường khó cử động do sự biến đổi hóa học xảy ra trong cơ thịt. Đương nhiên, việc cử động các cơ khớp ở đây không phải là bản thân người chết mà là các bác sĩ giải phẫu pháp y chúng tôi. Mặc dù cơ thể đã chết nhưng quá trình co cứng này thông thường sẽ diễn ra dần dần với tất cả các khớp trong cơ thể, từ trên xuống dưới, từ cằm, cổ, vai, khuỷu tay, cổ tay, ngón tay, hông, đầu gối, cổ chân, ngón chân. Sau khoảng nửa ngày, tất cả các khớp trên cơ thể đều sẽ căng cứng lại. Một người 80kg như tôi dù dùng hết sức để duỗi khớp khuỷu tay của thi thể nhưng cũng chẳng thể xê xích được gì.

Với pháp y, việc ghi chép lại thông tin chi tiết về tình trạng co cứng của các khớp, xem tình trạng co cứng tử thi đã xảy ra tới phần nào có thể giúp xác định thời gian tử vong một cách tương đối. Khi tử thi xuất hiện tình trạng co cứng mạnh tới khớp khuỷu tay nhưng các khớp ngón tay lại chưa hoàn toàn co cứng, vẫn có thể co duỗi được một phần thì ta có thể dự đoán là người đó mới chết khoảng 6 tiếng hoặc chưa tới nửa ngày…

Khi tử thi hoàn toàn co cứng, tức là khoảng một ngày sau khi chết, thi thể sẽ bắt đầu mềm trở lại (trạng thái “thư giãn”). Khoảng 3,4 ngày sau khi chết, thi thể lại trở về trạng thái mềm nhũn.

Tuy nhiên, sự thay đổi trạng thái ấy là do những phản ứng hóa học trong các cơ thịt gây ra nên người có nhiều cơ thịt sẽ diễn ra sự co cứng mạnh. Ngược lại, người cao tuổi ít các cơ thịt lại tương đối mềm. Ngoài ra, nếu người chết vào thời điểm mùa hè, nhiệt độ cao sẽ khiến các phản ứng hóa học xảy ra nhanh hơn nên tình trạng co cứng cũng xuất hiện sớm hơn, còn trường hợp chết vào mùa đông sẽ ngược lại. Nếu người đó đột tử trong lúc đang vận động, các cơ bắp trong tình trạng đang hoạt động nên cũng nhanh chóng xảy ra phản ứng co cứng.

Nói cách khác, tình trạng co cứng tử thi bị chi phối rất lớn bởi thể chất từng người cũng như môi trường xung quanh. Vậy nên việc xác định thời gian tử vong dựa vào tình trạng co cứng tử thi cũng chỉ có thể dừng lại ở mức “tương đối”.

Mặt khác, so với hồ máu tử thi hay co cứng tử thi thì sự thay đổi thân nhiệt sau khi chết lại ít bị các yếu tố tác động nên xác định sớm sự thay đổi thân nhiệt sẽ giúp ích nhất cho việc xác định thời gian tử vong.

Như đã đề cập đến trong Chương 2, sau khi chết, cơ thể sẽ ngừng sinh nhiệt nên nhiệt độ cơ thể của tử thi sẽ hạ dần xuống mức bằng với nhiệt độ môi trường ngoài. Ví dụ, nhiệt độ bên ngoài là 22 độ C, nếu nhiệt độ trực tràng của thi thể là 23 độ C tức là thi thể này gần như đã giảm nhiệt hoàn toàn.

Tất nhiên, tốc độ giảm thân nhiệt cũng phụ thuộc vào môi trường đặt thi thể hay các yếu tố thân thể của từng người, tuy nhiên nếu theo điều kiện tiêu chuẩn, thông thường cứ cách một tiếng thì thi thể sẽ giảm xuống 1 độ C. Mặc dù cũng cần cân nhắc đến vấn đề thay đổi nhiệt độ theo từng mùa nhưng về cơ bản trước khi thi thể hạ nhiệt hoàn toàn ta có thể xác định được tương đối thời điểm tử vong.

“Hồ máu tử thi”, “co cứng tử thi” và “mát lạnh tử thi” trong pháp y được gọi là các “hiện tượng biến đổi tử thi giai đoạn đầu”, những hiện tượng này đều xuất hiện trên thi thể trong khoảng thời gian tương đối sớm sau khi tử vong và đóng vai trò quan trọng trong công tác điều tra.

Từng có trường hợp một người lặng lẽ ra đi trong căn phòng của mình. Phía sau lưng người đó xuất hiện hồ máu tử thi, khi dùng ngón tay ấn vào, hồ máu hầu như không di chuyển. Nhiệt độ phòng khi đó là 15 độ C trong khi nhiệt độ trực tràng của thi thể lại là 25 độ C. Tình trạng co cứng đang diễn ra mạnh và lan đến khớp ngón tay. Từ những hiện tượng biến đổi tử thi giai đoạn đầu này, chúng ta có thể suy đoán người này chết trong tư thế nằm ngửa và đã chết được khoảng nửa ngày.

Trong khi đó, những hiện tượng “nhìn là biết” như “phân hủy”, “hóa xác ướp”, “hóa xương trắng” đã được đề cập trong Chương 2, Chương 3 lại được gọi là các “hiện biến đổi tử thi giai đoạn sau”. Những hiện tượng này cần phải nắm bắt chặt chẽ nhiều yếu tố bên ngoài khác như nhiệt độ, độ ẩm, thông gió… nên người giám định chỉ có thể nhìn trực tiếp tình trạng tổn thương của thi thể và phán đoán dựa vào những kinh nghiệm lầu năm của bản thân. Do đó, không gì có thể quan trọng hơn việc phát hiện sớm thi thể sau khi chết. Bởi nếu được phát hiện trong tình trạng đang diễn ra các hiện tượng biến đổi tử thi giai đoạn đầu thì sẽ dễ dàng xác định được nguyên nhân tử vong cũng như thời gian tử vong của thi thể.

Việc phải đối diện, xử lý những thay đổi trên thân thể con người sau khi chết và nỗ lực tìm kiếm nguyên nhân tử vong chính là “nghiệp vụ hằng ngày” của những người làm ngành pháp y chúng tôi.

Thực trạng “giải phẫu pháp y” của Nhật Bản

Nếu gói gọn trong một câu thì những thi thể được giải phẫu tại các Phòng Pháp y chính là thuộc loại “thi thể dị trạng”. Đó là những thi thể dị thường, chết do những nguyên nhân ngoài nguyên nhân “chết bệnh” như bác sĩ vẫn kết luận ngay sau khi họ trút hơi thở cuối cùng hay thi thể không xác định được nguyên nhân, trạng thái tử vong. Ví dụ, cho dù một người chết trong bệnh viện nhưng nếu được kết luận là tử vong bất thường, tùy theo từng trường hợp mà bác sĩ sẽ phải làm báo cáo tử vong bất thường cho trường hợp ấy. Cảnh sát sau khi nhận được thông báo trước hết sẽ tiến hành kiểm tra thi thể hay nói cách khác là giám định tình trạng tử thi và quyết định có giải phẫu hay không.

Ở Nhật, ví dụ trong năm 2013, cảnh sát đã nhận được trình báo về việc phát hiện 169.047 thi thể dị trạng (loại trừ những trường hợp chết do liên quan đến tai nạn giao thông hay chết trong thảm họa động đất, sóng thần Tohoku). Trong đó, 514 thi thể thuộc về “thi thể hình sự” đã được xác nhận là tử vong do bị sát hại và 20.339 trường hợp thuộc về “thi thể đáng ngờ” do có “nghi vấn” liên quan đến án mạng hình sự (theo thống kê của Cơ quan cảnh sát Quốc gia). Với những trường hợp có tính hình sự hay có nghi ngờ liên quan đến vụ án hình sự, trong trường hợp phía cảnh sát cần khám nghiệm tử thi, cảnh sát sẽ gửi thư yêu cầu “giải phẫu tư pháp” tới Phòng Pháp y của trường đại học.

Ngành pháp y thường được cho là chỉ xử lý những trường hợp giải phẫu tư pháp như vậy, tuy nhiên, thực tế trong số những thi thể chúng tôi tiếp nhận lại không có nhiều thi thể bị nghi ngờ liên quan đến vụ án hình sự ngay từ lúc phát hiện. Cụ thể, các báo cáo cũng chỉ ra rằng những thi thể được trình báo với cảnh sát trong năm 2013 hầu hết đều là thi thể thuộc nhóm không rõ nguyên nhân tử vong, thân phận và “không mang tính hình sự”. Có 148.194 trường hợp như vậy.

Với những thi thể ấy, khi được xác định cần giải phẫu, phía cảnh sát sẽ gửi yêu cầu “giải phẫu điều tra” hay “giải phẫu chấp thuận” tới Phòng Pháp y của các trường đại học của các khu vực thụ lý. Tại một số khu vực (23 quận ở Tokyo, Osaka, Kobe) việc giải phẫu tử thi còn được tiến hành với vai trò là “giải phẫu giám định pháp y” do cơ quan “giám định pháp y” thực hiện.

Có lẽ vì hiện nay, cụm từ “bác sĩ giám định pháp y” thường hay xuất hiện trên tivi, phim ảnh nên nhiều người thường nhầm lẫn những người này với những người hoạt động tại Phòng Pháp y của các trường đại học, tuy nhiên về nguyên tắc, cơ quan giám định pháp y không tiến hành giải phẫu các thi thể nghi ngờ mang tính hình sự. Đây là cơ quan được thành lập với mục đích nâng cao ý thức “sức khỏe cộng đồng” thông qua việc thực hiện giải phẫu và làm sáng tỏ nguyên nhân tử vong của các thi thể được nghi ngờ là chết do các bệnh truyền nhiễm, trúng độc hay do thiên tai hoặc các thi thể dị trạng không có tính hình sự.

Thực tế, các trường đại học vẫn có thể tiến hành giải phẫu ngoài phòng pháp y. Trong phần này, tôi muốn giới thiệu tới các bạn về phân loại giải phẫu được thực hiện ở các trường đại học. Giải phẫu ở các trường đại học được chia thành ba loại như dưới đây.

1. Giải phẫu thống kê: phục vụ cho học tập môn giải phẫu học của sinh viên do Tổ bộ môn Giải phẫu học tiến hành.

2. Giải phẫu bệnh lý: để chứng nhận chẩn đoán, điều tra tác dụng điều trị của những người đã mất tại bệnh viện do Tổ bộ môn Bệnh lý học tiến hành.

3. Giải phẫu pháp y: nhằm điều tra tội phạm hay tìm hiểu nguyên nhân tử vong do Phòng Pháp y tiến hành.

Trong ba loại trên, chúng tôi vẫn thường thực hiện loại 3, giải phẫu pháp y.

Đối với hơn 160 nghìn thi thể được trình báo mỗi năm, cảnh sát sẽ dựa theo tình hình cụ thể để yêu cầu thực hiện một trong bốn loại giải phẫu pháp y là “giải phẫu tư pháp”, “giải phẫu điều tra”, “giải phẫu giám định”, “giải phẫu chấp thuận”, từ đó cố gắng tìm ra nguyên nhân tử vong cho từng trường hợp. Tuy nhiên, tỷ lệ giải phẫu này không thể nói là đủ để đáp ứng tình hình hiện nay.

Theo Cơ quan cảnh sát Quốc gia, số thi thể được phía cảnh sát tiếp thu xử lý năm 2015 là 162.881 thi thể. Trong đó, số thi thể được giải phẫu tư pháp là 8.424 thi thể, giải phẫu điều tra là 2.395 thi thể và giải phẫu chấp thuận cùng giải phẫu giám định là 9.302 thi thể, tổng cộng mới có 20.121. Như vậy, tỷ lệ thi thể được giải phẫu chỉ chiếm 12,4%. So với tỷ lệ giải phẫu 11,7% của năm trước cho thấy tỷ lệ thi thể được giải phẫu có tăng lên đôi chút nhưng vẫn còn khá thấp nếu so với các nước phát triển khác.

Mặc dù không xảy ra trong khu vực tiếp nhận giải phẫu của trường đại học chúng tôi, nhưng trước kia ở khu vực Kansai từng xảy ra trường hợp bỏ sót tội phạm giết người liên quan đến tiền bảo hiểm.

Thời điểm phát hiện, thi thể của nạn nhân đã không được giải phẫu mà mãi sau này, nhờ công tác điều tra người ta mới phát giác là một vụ án giết người. Số trường hợp “bỏ sót tội phạm” như vậy theo những số liệu thống kê của Cơ quan cảnh sát Quốc gia là 45 trường hợp từ sau năm 1998. Trong đó có 41 trường hợp thi thể nạn nhân không được giải phẫu mà chỉ dựa vào giám định tình trạng tử thi hay điều tra hiện trường để đưa ra phán đoán sai lầm về nguyên nhân tử vong hay tính chất hình sự của vụ án (ngoài ra, có 12 trường hợp nếu sau đó có tiến hành điều tra xác nhận tiền bảo hiểm cũng có khả năng phát giác ra vụ án hình sự giết người). Xét đến số vụ án bỏ sót tội phạm mà Cơ quan cảnh sát Quốc gia chưa thống kê được nhiều đến mức nào, nếu cân nhắc đến tỷ lệ giải phẫu tử thi chỉ chiếm 12% như trên, có lẽ mọi người sẽ phải lạnh sống lưng nếu nói không có “vụ án bị che giấu” nào cả.

Trong những năm gần đây, số ca giải phẫu pháp y đang tăng nhanh ở bất cứ phòng pháp y nào của Nhật. Và như tôi đã đề cập nhiều lần trong các phần trước, nguyên nhân của tình trạng này được cho là có liên hệ lớn tới vấn đề gia tăng các thi thể dị trạng tại thời điểm tử vong do sự gia tăng số người sống một mình trong xã hội. Trong thực tế, ngay tại Phòng Pháp y chúng tôi, số ca giải phẫu pháp y trong năm đã tăng gấp hai lần so với 10 năm trước, cụ thể ngay trong năm 2015 chúng tôi đã giải phẫu 320 thi thể, hay nói cách khác gần như là ngày nào chúng tôi cũng tiến hành giải phẫu tử thi.

“Chênh lệch” về tỷ lệ giải phẫu

Mặc dù vậy, cho dù yêu cầu giải phẫu có tăng lên thì số bác sĩ đạt chứng nhận tiến hành giải phẫu pháp y lại không tăng thêm. Trên cả nước hiện tại có khoảng 80 phòng pháp y và các bác sĩ đạt chứng nhận chuyên ngành pháp y đang làm việc tại các phòng pháp y này vào khoảng 150 người. Con số này thực không khác gì với số lượng cá thể ước tính của loài “mèo Iriomote”, loài động vật quý hiếm cấp quốc gia và đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Nghe nói, nếu so sánh với bác sĩ chuyên khoa về tim mạch hay tiêu hóa thì tỷ lệ chỉ có 1 phần 100.

Chính từ tình trạng thiếu nhân lực như vậy mà không ít tỉnh thành chỉ có một trường đại học đảm nhiệm việc giải phẫu và trong trường cũng chỉ có một bác sĩ giải phẫu phụ trách công việc. Kết quả là tỷ lệ giải phẫu ở Nhật Bản không thể tăng lên.

Thực tế, mặc dù số ca giải phẫu thi thể có tăng lên nhưng tùy theo tình hình của từng tỉnh thành mà tỷ lệ giải phẫu lại có “chênh lệch” khá lớn.

Năm 2015, trong khi tỉnh Kanagawa có tỷ lệ giải phẫu cao nhất đạt 39,2% thì tỉnh Hiroshima với tỷ lệ thấp nhất chỉ có 1,5% (Theo điều tra của Cơ quan cảnh sát Qụốc gia). Tỉnh Hyogo nơi trường đại học chúng tôi trực thuộc có tỷ lệ giải phẫu 33,4% đứng ngay sau tỉnh Kanagawa, tuy nhiên tỷ lệ này có được phần nhiều do tỉnh có hai trường đại học tiếp nhận giải phẫu và một cơ quan giám định pháp y của thành phó Kobe, tiến hành rất nhiều ca giải phẫu mỗi ngày.

Nói cách khác, dù nhìn nhận được vấn đề tỷ lệ giải phẫu thấp nhưng thực tế, nếu không tăng được số trường đại học tiếp nhận giải phẫu hay số bác sĩ pháp y thì đây vẫn là vấn đề hạn chế về lao động.

Trong thực tế, lượng sinh viên trong các khoa y có hứng thú với pháp y lại nhiều hơn sức tưởng tượng.

Tại nhiều khoa y của các trường như trường đại học chúng tôi, các sinh viên vào thời điểm nhất định đều có cơ hội học thêm các bộ môn cơ bản khác ngoài các bộ môn lâm sàng. Khi nhận đơn đăng ký môn học, chúng tôi đều nhận được khá nhiều đơn đăng ký có nguyện vọng học pháp y.

Ở nơi tôi công tác, việc phân vào các lớp học sẽ được quyết định theo thành tích, vậy nên những sinh viên theo học pháp y đều có thành tích rất tốt. Tuy nhiên, hầu hết các sinh viên sau khi tốt nghiệp lại không đi theo con đường pháp y nữa. Đa phần mọi người thường cho rằng nội dung của bộ môn pháp y dễ nắm bắt hơn các bộ môn y học cơ bản khác, đồng thời họ cũng mang tâm trạng muốn được một lần xem giải phẫu pháp y là như thế nào khi đến với môn học này, thế nhưng cuối cùng họ vẫn lựa chọn làm bác sĩ lâm sàng. Tôi đương nhiên cũng không có bất cứ phàn nàn gì với nguyện vọng cá nhân của từng người, tuy nhiên tôi vẫn luôn đau đáu với hiện trạng không thể truyền tải được những ý nghĩa xã hội của pháp y học tới các sinh viên y khoa ngày nay.

Có lẽ rằng giải phẫu pháp y sẽ thay đổi trong tương lai, thế nhưng tôi tin là nó sẽ không bị đào thải như một thứ không còn cần thiết cho xã hội. Bởi với những vụ án mang tính hình sự hay những trường hợp tìm hiểu nguyên nhân cái chết, tình trạng vết thương của những thi thể dị trạng, nếu không có những phán đoán của các chuyên gia có am hiểu và kiến thức về pháp y thì xã hội mà chúng ta đang sống này không thể nào vận hành tốt được. Cũng bởi lẽ đó, việc bồi dưỡng những y bác sĩ trẻ có đam mê với pháp y đang là vấn đề cấp thiết hiện nay.

Thi thể được ủy thác theo yêu cầu của cảnh sát

Ngày hôm đó, chúng tôi được cảnh sát yêu cầu giải phẫu thi thể một phụ nữ khoảng 30 tuổi. Đây là ủy thác yêu cầu giải phẫu chấp thuận nên chúng tôi cũng cảm thấy thoải mái hơn một chút. Khác với giải phẫu tư pháp, giải phẫu chấp thuận đều là các thi thể không bị nghi ngờ tính hình sự, chỉ cần chú trọng tới vấn đề tìm hiểu nguyên nhân tử vong. Thêm vào đó, giải phẫu chấp thuận là giải phẫu được sự chấp thuận của gia đình người đã mất nên những thông tin liên quan như thân thế nạn nhân đều đã được xác định phần nào.

Người phụ nữ ấy qua đời 2 tuần sau khi tổ chức lễ cưới, tức là không lâu sau tuần trăng mật của cô. Người này đã đột tử tại nhà sau khi quay về từ chuyến du lịch 1 ngày.

Theo lời kể của người chồng, cô ấy không xuất hiện tình trạng gì khác lạ. Buổi sáng hôm đó, sau khi tỉnh giấc, anh ta đã thấy vợ mình nằm bất động ở ngoài hành lang.

Người phụ nữ này nghe nói từng có tiền sử bệnh cao huyết áp. Thế nhưng người ta vẫn chưa tìm được nguyên nhân tại sao cô ấy lại không chết trong phòng ngủ mà lại chết ở ngoài hành lang… Từ chuyện có tiền sử mắc bệnh cao huyết áp, phía cảnh sát cũng có suy đoán phải chăng người phụ nữ này chết vì phát tác bệnh nào đó; vậy nên theo sự chấp thuận của người chồng; phía cảnh sát đã gửi yêu cầu giải phẫu thi thể người phụ nữ này.

Lúc bước vào phòng giải phẫu, nhìn thấy thi thể người phụ nữ trên bàn, tôi cảm giác có điều gì đó là lạ mặc dù tôi không thể diễn tả được thành lời.

Sau đầu thi thể có một vết bầm nhỏ, ngoài ra không ghi nhận được các vết thương đặc biệt khác. Điều đáng chú ý ở đây chính là hai vết xước nhỏ ở giữa gáy.

Tôi nhìn lại gương mặt người phụ nữ một lần nữa.

Là vậy sao…

Giờ thì tôi đã hiểu cảm giác là lạ ban đầu là gì. Đó là gương mặt người phụ nữ này đỏ ửng khác thường. Phần đầu và phần mặt của thi thể có máu đọng, hay chắc chắn là bị sung huyết. Khi kiểm tra kết mạc (phần bên trong mi mắt) tôi cũng nhận thấy có các chấm đỏ ở đó. Các chấm này gọi là chấm xuất huyết, là tình trạng xuất huyết thành các đốm hay xuất hiện trên da hay niêm mạc của những người chết đột tử như treo cổ…

Tiếp tục, tôi rạch mở lớp da từ cổ xuống ngực, đi xuống bụng và kiểm tra các cơ quan dưới biểu bì, xác nhận phía trước các cơ ở hai bên cổ cũng có các chấm xuất huyết cỡ hạt đậu đỏ.

Tại thời điểm này, tôi ngừng việc giải phẫu, bởi tôi xác định không thể tiếp tục làm giải phẫu chấp thuận trong trường hợp này. Tôi trao đổi với cảnh sát tham gia giám sát về việc thực hiện thủ tục yêu cầu giải phẫu tư pháp.

Khi thực hiện giải phẫu tư pháp, chúng tôi cần có giấy phép thẩm định hay còn gọi là lệnh giải phẫu do tòa án cấp. Tờ lệnh này cũng tương tự với lệnh khám xét dùng khi cảnh sát cần khám nhà, một cảnh hay xuất hiện trong các bộ phim hình sự. Trong trường hợp xác định có tính hình sự, cụ thể là trong trường hợp này, thi thể người chết chính là một loại “chứng cứ” nên chúng tôi cần giấy phép để giải phẫu chứng cứ này. Đồng thời chúng tôi cũng cần có giấy ủy thác thẩm định từ phía cảnh sát. Nội dung của giấy tờ này là yêu cầu chúng tôi tiến hành điều tra các yếu tố khác ngoài nguyên nhân tử vong hay thời gian sau tử vong như ước tính độ tuổi, có uống thuốc độc hay không…

Nói tóm lại, tại thời điểm xác nhận các chấm xuất huyết cỡ hạt đậu đỏ phía trước các cơ ở cổ, tôi đã xác định “đây là vụ án giết người” hay “ít nhất đây cũng là trường hợp cần phải nghi ngờ điều đó”. Nếu vậy, mọi chuyện sẽ không hợp lý nếu tôi tiếp tục tạo ra các vết thương trên thi thể mà không có giấy phép của tòa án. Bởi lẽ thi thể này chính là bằng chứng của một vụ giết người.

Người chồng xuống tay với vợ

Trước hết, tôi xin nói trước kết quả của vụ án này. Người phụ nữ ấy đã bị bóp cổ và chết vì ngạt thở.

Tạo áp lực lên vùng cổ là phương pháp giết người phổ biến nhất ở Nhật Bản. Chính vì thế, khi học pháp y, chúng tôi đều được học rất chi tiết về các đặc trưng trên thi thể người chết vì ngạt thở do tạo áp lực lên vùng cổ. Và trên thi thể người phụ nữ này cũng để lại những đặc trưng như thế.

Gương mặt xung huyết, niêm mạc nhiều chấm xuất huyết, tổ chức dưới biểu bì ở vùng cổ bị xuất huyết… Nếu chỉ có gương mặt ửng đỏ và niêm mạc xuất hiện chấm xung huyết thì khó có thể kết luận liệu người đó có chết do bị tạo áp lực lên vùng cổ hay không do vẫn còn nhiều bệnh khác gây đột tử dẫn đến các dấu hiệu tương tự. Tuy nhiên, với trường hợp của người phụ nữ này, do xác định được cả dấu vết xuất huyết ở các tổ chức dưới biểu bì vùng cổ, thậm chí là ở cả vùng gốc lưỡi vốn là dấu vết từ việc tạo áp lực lên cổ nên tôi chỉ đưa đến một kết luận này.

Thông thường, cho dù một người có ý định tự bóp cổ để tự sát thì giữa chừng do mất đi ý thức mà không thể duy trì áp lực đó nên trên thực tế cách làm này không có khả năng xảy ra. Tiếp đến, ở sau gáy của người phụ nữ ấy có hai vết xước, hai vết xước này được suy đoán là vết thương do ngón tay hoặc móng tay tạo thành khi hung thủ dùng tay bóp cổ nạn nhân. Với trường hợp này, không thể nghi ngờ khi xác định đây là vụ án giết người hoặc ít nhất cũng là nghi ngờ có yếu tố giết người.

Vậy rốt cuộc ai lại có thể ra tay sát hại một người phụ nữ vừa mới kết hôn được chứ. Sau khi tiến hành điều tra, thật khó tin, hung thủ lại được xác định chính là người chồng, người đã đồng ý làm giải phẫu thi thể nạn nhân ban đầu. Nghe nói tối hôm đó vì một vài chuyện vụn vặt mà hai vợ chồng cãi nhau và trong lúc nóng giận, anh ta đã bóp cổ vợ mình.

Cảnh sát cũng không tìm được dấu vết của kẻ đột nhập từ bên ngoài vào và cũng chẳng thể ngờ được là thực sự người chồng đã tự tay giết chết người vợ vừa mới cưới của mình nên đã phán đoán đây là trường hợp chết bất đắc kỳ tử khi gia đình còn đang mặn nồng hạnh phúc. Do đó, họ mới đưa ra yêu cầu giải phẫu chấp thuận.

Tuy nhiên, nếu người chồng nạn nhân không chấp thuận giải phẫu, vậy có lẽ thi thể người vợ sẽ bị đem đi hỏa táng, được xử lý thành cái chết bất ngờ hoặc cũng có thể là chết bệnh. Và ta phải thực hiện loại giải phẫu nào mới điều tra được những điều đó. Đôi khi, tùy vào phán đoán của cảnh sát mà cũng có thể đưa đến những kết quả rất khác nhau.

Phương pháp giết người phổ biến nhất

Theo điều tra từ năm 2003 đến năm 2012 tại Phòng Pháp y chúng tôi, phương pháp giết người phổ biến nhất chính là “tạo áp lực lên cổ”. Ngay cả trong các vụ tự sát thì một phần ba trường hợp đều tự sát bằng “treo cổ”. Có thể thấy trong những “cái chết” cố ý ở Nhật, rất nhiều người vẫn nghĩ đến việc “tạo áp lực lên vùng cổ” trước tiên.

Theo pháp y, các phương pháp tạo áp lực lên vùng cổ dẫn đến cái chết được chia thành ba loại như dưới đây.

1. Thắt cổ: phương pháp lợi dụng trọng lượng của chính bản thân, treo cổ trên một sợi dây cố định.

2. Siết cổ: phương pháp giết người sử dụng các hung khí như sợi dây (các vật dài) để siết cổ nạn nhân.

3. Bóp cổ: phương pháp giết người dùng bàn tay để tạo áp lực lên cổ.

Thắt cổ thường được sử dụng để tự sát và trong trường hợp này, pháp y sẽ gọi cái chết đó là “chết vì thắt cổ” thay vì “treo cổ” như bình thường.

Trong khi đó, siết cổ hay bóp cổ hầu như đều là các phương pháp để sát hại người khác. Việc sử dụng các phương pháp này để giết người lần lượt được gọi là “siết cổ giết người”, “bóp cổ giết người” và như vụ án trên, người phụ nữ cũng bị bóp cổ tới chết.

Dù là thắt cổ, siết cổ hay bóp cổ thì đều để lại những dấu vết tạo áp lực lên vùng cổ của thi thể. Nếu dùng dây siết, vùng da ở cổ sẽ hằn lại rất rõ vết siết của dây thừng, nếu dùng tay bóp cổ, có trường hợp sẽ còn nguyên vết hằn đỏ hình ngón tay trên cổ. Và những dấu vết một khi đã tạo thành ấy dù trải qua thời gian vẫn sẽ được giữ nguyên trên thi thể. Chính những dấu vết này sẽ chỉ rõ cho chúng ta biết “hung khí” sát hại nạn nhân.

Đến đây, tôi có một câu hỏi muốn gửi tới các bạn đọc: Con người tại sao lại chết khi bị tạo áp lực lên cổ?

“Vì khi đó con người không thở được và bị ngạt”.

Câu trả lời này là chính xác.

Tuy nhiên, so với ngạt thở thì việc máu không lên được trên não lại gây tác động lớn hơn cả.

Não bộ là cơ quan rất yếu ớt nếu thiếu oxy. Chỉ cần vài phút không có oxy, các tế bào thần kinh sẽ chết. Và phương tiện vận chuyển oxy lên não bộ chính là các mạch máu “động mạch” từ tim hướng lên não. Nếu đặt thử ngón tay lên hai bên trái và phải của cổ, bạn có thể cảm nhận được nhịp đập thịch thịch vang lên đều đặn. Hai bên cổ đều có một động mạch lớn đi qua, và khi bị tạo áp lực, việc vận chuyển máu trong hai động mạch này sẽ bị tắc nghẽn dù không hoàn toàn. Chính vì vậy oxy không được vận chuyển lên não và dẫn đến tử vong.

Ngoài ra, thi thể của người chết do bị tạo áp lực đè ép lên cổ thường có phần mặt xung đỏ. Thời điểm cổ bị đè ép, lưu thông máu dễ bị đình chỉ trong tĩnh mạch hơn là trong động mạch. Thành động mạch khá dày trong khi thành tĩnh mạch lại tương đối mỏng. Chỉ cần tạo áp lực, tĩnh mạch ngay lập tức sẽ bị ép xuống khiến lưu thông máu bên trong bị ngừng trệ. Nếu muốn lưu thông trong động mạch ở hai bên cổ hoàn toàn ngừng lại ta sẽ cần một sức khá lớn. Chính vì thế, khi dùng sức đè ép lên cổ, lưu thông máu trong động mạch mặc dù không bình thường nhưng vẫn được đảm bảo. Tuy nhiên, cùng một lực như vậy lại gần như có thể làm ngừng trệ hoàn toàn lưu thông trong tĩnh mạch.

Khi đó, cơ thể rơi vào trạng thái lưu thông máu từ tim lên não bộ mặc dù ít nhưng vẫn được duy trì trong khi chiều lưu thông từ não bộ về tim lại bị chặn đứng hoàn toàn. Vì lẽ đó, máu bị ứ đọng ở phần não bộ khiến đầu của nạn nhân xảy ra tình trạng đỏ ửng.

Với các thi thể chết ngạt do bị tạo áp lực lên cổ, chúng tôi nhất định phải xác nhận hai dấu hiệu đặc biệt dễ nhận thấy ở “miệng” và “hậu môn” của thi thể.

Trước hết là với miệng. Khi tạo áp lực lên cổ, phần gốc lưỡi sẽ bị chèn ép mạnh nên nhiều trường hợp đầu lưỡi sẽ bị đẩy ra ngoài hàm răng. Khi giải phẫu, có lẽ bất cứ phòng pháp y nào cũng sẽ ghi chép lại về vị trí giữa đầu lưỡi và hàm răng. Trong trường hợp đầu lưỡi thò ra ngoài hàm răng, tùy theo tình trạng khi phát hiện thi thể mà phải tính đến trường hợp chết do tạo áp lực lên vùng cổ. Ngoài trường hợp này, trường hợp chết cháy hay chết bệnh do các bệnh như viêm phổi cũng dẫn đến các tình trạng tương tự như trên.

Ngoài ra, trong một vài trường hợp chết ngạt do tạo áp lực lên cổ còn có hiện tượng đại tiểu tiện hay đại tiện mất tự chủ. Hiện tượng này được cho là trong quá trình tạo áp lực lên cổ sẽ xảy ra hiện tượng co giật ở các cơ, đồng thời thần kinh giao cảm của cơ thể cũng bị kích thích khiến huyết áp tăng lên. Nhiều trường hợp phía cảnh sát sẽ cởi y phục của thi thể để giám định tình trạng tử thi trước nên khi được chuyển đến phòng giải phẫu, thi thể ở trạng thái ở trần. Do đó phía pháp y cũng cần nghe những thông tin của cảnh sát có mặt tại hiện trường phát hiện thi thể để biết có hiện tượng tiểu tiện hay đại tiện mất tự chủ hay không.

“Chênh lệch” trong điều tra chất độc

Có lẽ nhiều độc giả vẫn còn nhớ đến “Vụ án giết người hàng loạt bằng xyanua” được truyền thông đưa tin rộng rãi năm 2014. Đây là vụ án về những cái chết đáng ngờ liên tiếp xảy ra do một loại chất độc là xyanua được tiến hành điều tra dưới sự hợp tác của cảnh sát 4 tỉnh thành là Osaka, Kyoto, Hyogo và Nara, cuối cùng, một người phụ nữ sống ở Kyoto đã bị bắt giữ.

Người phụ nữ ấy bị bắt giữ do bị nghi ngờ đã dùng xyanua để đầu độc và sát hại những người đàn ông độc thân cao tuổi quen biết thông qua trung tâm mai mối hôn nhân. Vụ án này đã thu hút sự chú ý của đông đảo công chúng bởi thủ đoạn của hung thủ là lợi dụng nỗi cô độc của những người đàn ông cao tuổi cô đơn vì ly dị hay mất bạn đời.

Vụ án này lần đầu được phát giác vào năm 2013. Kết quả của cuộc giải phẫu tư pháp thi thể một người đàn ông 75 tuổi sống tại Kyoto chết tại nhà đã phát hiện trong máu và dạ dày của nạn nhân có chứa một chất độc cực mạnh là xyanua với liều lượng vượt ngưỡng gây tử vong.

Quá trình điều tra sau đó đã phát hiện ra rằng có nhiều người đàn ông cao tuổi khác liên quan đến người vợ nạn nhân sống ở các khu vực như Osaka hay Hyogo cũng đều nhận phải những cái chết đáng ngờ. Truyền thông đưa tin cho biết, ít nhất cũng phải có khoảng 8 người như vậy. Thêm vào đó, hai trong số những người này đều là nam giới sống ở tỉnh Hyogo, địa phương tôi chịu trách nhiệm giải phẫu.

Thời điểm nghe được tin tức này, tôi thấy chột dạ. Bản thân tôi cho tới lúc đó không hề nhớ rằng mình đã ghi vào mục nguyên nhân tử vong của một biên bản khám nghiệm tử thi nào là “Ngộ độc xyanua”. Khi đó, tôi đã nghĩ rằng phải chăng dù có giải phẫu thi thể của những người đàn ông chết đáng ngờ như vậy tôi cũng không nhận ra được vấn đề ngộ độc xyanua, do đó dẫn đến những phán đoán sai lầm.

Ngày hôm sau, tôi đến trường đại học và vội vàng lật lại những ghi chép giải phẫu tôi đã làm, thế nhưng lại không thấy bất cứ một ghi chép nào về việc đã giải phẫu thi thể người bị hại trong một vụ án nào đó. Hay nói cách khác, hai người bị hại trong phạm vi khu vực tiếp nhận giải phẫu của tôi ngay từ đầu đã không được phía cảnh sát yêu cầu giải phẫu pháp y.

Có lẽ dựa vào tình trạng qua đời tại thời điểm phát hiện thi thể, phía cảnh sát đã xác định không có tính chất hình sự và xử lý thành trường hợp “chết bệnh”. Và khi đó, những bằng chứng về chất độc xyanua nếu vẫn còn lưu lại bên trong thi thể thì cũng biến mất do hỏa táng.

“Nếu nạn nhân đầu tiên (năm 1994) được giải phẫu và được xác định là ngộ độc xyanua thì có lẽ sẽ không xuất hiện những nạn nhân sau này nữa.”

Suy nghĩ ấy chợt hiện lên trong đầu tôi. Thế nhưng sau đó tôi cũng đã nghĩ lại, nếu thi thể ấy được đưa đến chỗ tôi, liệu rằng tôi có thể nhận ra là người đó bị ngộ độc xyanua hay không?

Trong giải phẫu pháp y, có khá nhiều trường hợp được kiểm tra chất độc. Cụ thể, ở trường hợp giải phẫu tư pháp thường sẽ có một mục là “nồng độ độc dược” trong danh sách các mục được ủy thác điều tra từ phía cảnh sát.

Trong các trường hợp chết do trúng độc hay do tác dụng phụ của thuốc, ví dụ như trên thi thể người “chết do ngộ độc phốt pho hữu cơ” sẽ có đặc điểm là đồng tử thu nhỏ (co đồng tử), tuy nhiên thông thường rất ít khi phát hiện được các đặc trưng giải phẫu với các trường hợp trúng độc. Không thể xác định được người chết do uống thuốc độc hay không nếu chỉ dựa vào vẻ ngoài hay quan sát các cơ quan nội tạng. Nếu không làm các phân tích máu, nước tiểu và phát hiện độc tố thì rất khó để có thể kết luận một người chết do trúng độc.

Kết quả phân tích của các trường hợp tử vong do trúng độc cho biết nồng độ tử vong của nhiều loại độc dược trong máu. Nếu thời điểm tiến hành giải phẫu có chích máu làm phân tích thì có thể điều tra được trong người nạn nhân có loại thuốc độc gì, với nồng độ là bao nhiêu. Và thông qua việc so sánh nồng độ ấy với nồng độ tử vong, ta có thể xác định loại thuốc độc này có liên quan đến nguyên nhân tử vong của nạn nhân hay không.

Mặc dù vậy, việc đưa ra kết luận “trúng độc xyanua” lại vô cùng khó. Thông thường, việc kiểm tra chất độc để phát hiện có xyanua trong thi thể nạn nhân là loại kiểm tra cực kỳ đặc thù và chỉ được tiến hành khi có nghi ngờ rõ ràng. Nghe nói cho đến giữa thời Showa*, người dân vẫn có thể dễ dàng lấy được hợp chất xyanua dùng cho công nghiệp nên đầy được coi là một phương pháp tự sát phổ biến thời đó. Tuy nhiên, đến thời hiện đại ngày nay, xyanua hầu như không còn được dùng để tự sát nữa, bản thân tôi trước kia cũng chưa một lần giải phẫu thi thể chết vì trúng độc xyanua. Thực trạng hiện nay chính là nếu không có nghi ngờ và điều tra “đặc biệt” thì không thể xác định được trúng độc xyanua.

Thông thường, trong trường hợp có nghi ngờ về trúng độc, chúng tôi sẽ tiến hành kiểm tra máu, nước tiểu và những thứ còn lại trong dạ dày của thi thể. Trong thời gian gần đây, người ta thường dùng một thiết bị gọi là khối phổ kế*, đây là một thiết bị chuyên dụng có giá hơn 10 triệu yên, để phân tích máu, nước tiểu…, xác định xem thi thể chứa các thành phần gì với hàm lượng, nồng độ bao nhiêu. Tùy theo loại độc dược mà có trường hợp không cần dùng đến khối phổ kế mà sẽ sử dụng hệ thống sắc ký khí (thiết bị phân tích được dùng để xác định chủng loại hay nồng độ của các hợp chất hóa học dễ bay hơi) để phân tích.

Ở Nhật Bản, khối phổ kế thường được dùng để phân tích thành phần các loại thuốc như thuốc kích thích, thuốc an thần… Tuy nhiên, do có giá thành cao nên không phải phòng pháp y nào cũng được đầu tư thiết bị này.

Tại Phòng pháp y chúng tôi, thiết bị này cũng chỉ mới được trang bị từ vài năm trước. Hiện tại, chúng tôi đều sử dụng thiết bị này để tiến hành kiểm tra chất độc với tất cả trường hợp giải phẫu tư pháp, tuy nhiên, với các loại giải phẫu khác, vì lý do chi phí hay chuyên viên phân tích nên không thể tiến hành với tất cả trường hợp.

Với trường hợp ở Kyoto, có lẽ khi ấy các chuyên viên ở đó đã phát hiện “thứ gì đó” khiến họ nghi ngờ tới chất độc xyanua này. Ví dụ, thông thường bên trong dạ dày chắc chắn sẽ có tính axit do axit dạ dày tiết ra, tuy nhiên hợp chất xyanua trong dung dịch nước lại cho tính kiềm mạnh. Chính vì vậy, trong những thứ như dịch nôn của nạn nhân sẽ cho tính kiềm mạnh. Ngoài ra, các huyết sắc tố hemoglobin trong máu của nạn nhân sẽ kết hợp rất chặt chẽ với các nhóm xyano trong hợp chất xyanua khiến máu của người bị trúng độc có màu đỏ tươi tương tự với trường hợp chết cóng. Và các bác sĩ cũng có thể sẽ bỏ sót những “khả năng” như vậy.

Dù khả năng trúng độc xyanua có thể bị bỏ qua đi chăng nữa nhưng nếu tiến hành giải phẫu tử thi, nhiều trường đại học tiếp nhận giải phẫu vẫn sẽ lưu giữ mẫu máu của thi thể lấy được trong quá trình giải phẫu.

“Theo thông tin nhận được từ cơ quan điều tra cho biết, đã phát hiện phản ứng xyanua từ dịch trong dạ dày của người đàn ông đã tử vong trong thời gian xác định quan hệ với nghi phạm X (68 tuổi). Nghi phạm này hiện đã bị tạm giam do bị tình nghi là hung thủ giết người trong vụ án giết người hàng loạt bằng chất độc xyanua. Khoang miệng và thực quản của nạn nhân không có hiện tượng phân hủy do xyanua. Người đàn ông này được cho là đã ngã quỵ sau vài phút lái xe máy và có khả năng cao đã uống viên con nhộng có chứa xyanua. Cảnh sát Osaka hiện đang nghiêng về giả thuyết người đàn ông này đã uống xyanua vài phút trước khi ngã.

Cũng theo cơ quan điều tra, một người đàn ông thất nghiệp tên là Y (71 tuổi) từng xác định có quan hệ với nghi phạm, sống ở thành phố Kaizuka, Osaka vào chiều ngày 9/3/2013 đã đột ngột ngã quỵ khi đang lái xe máy trong thành phố Izumisano, Osaka, và đã qua đời tại bệnh viện. Từ mẫu máu được lưu trữ tại trường đại học nơi tiếp nhận giải phẫu pháp y đã phát hiện có lượng xyanua gấp đôi liều lượng gây tử vong. Trong dịch dạ dày của nạn nhân cũng phát hiện có xyanua”. (Theo báo Mainichi Shimbun, số ngày 31/1/2015.)

Người đàn ông nghi bị người phụ nữ kia sát hại năm 2012 đã được đưa đi giải phẫu và được kết luận là ‘chết bệnh do tim ngừng đập đột ngột”. Tuy nhiên, từ những kết quả điều tra trong vụ án ở Kyoto, phía cảnh sát đã lật lại hồ sơ, tái kiểm tra mẫu máu được lưu giữ tại trường đại học tiếp nhận giải phẫu và kết quả cho thấy trong máu của nạn nhân có chứa chất độc xyanua với liều lượng gấp đôi liều lượng gây tử vong. Chỉ cần lưu giữ được mẫu máu thì vẫn có khả năng tiếp tục điều tra dù đã trải qua thời gian dài sau khi giải phẫu thi thể.

Tuy nhiên, với những thi thể không được giải phẫu như hai trường hợp trong khu vực tiếp nhận giải phẫu của tôi, do không lưu lại được cả mẫu máu nên không thể làm

Sự khác biệt sau khi chết kiểm tra chất độc và xác định nạn nhân tử vong do trúng độc xyanua.

Cuối cùng, người phụ nữ đó chỉ bị khởi tố với cáo buộc sát hại bốn người đàn ông, còn với bốn người còn lại, phía cảnh sát đi đến kết luận “Về nguyên nhân đã được cho là chết bệnh trước đó, chúng tôi đã điều tra lại các ghi chép tại thời điểm đó nhưng không có đủ bằng chứng chứng tỏ người chết bị trúng độc” (Theo báo Yomuiri Online số ngày 6/11/2015). Theo đó, cảnh sát không đủ bằng chứng để khởi tố kẻ tình nghi với tội danh sát hại bốn người đàn ông còn lại và kết thúc điều tra.

Cũng vào tháng 11 năm 2015, tất cả các tờ báo đều đăng tải tin tức rằng sau vụ án giết người hàng loạt bằng xyanua xảy ra tại Kyoto, Osaka này, Cơ quan cảnh sát Quốc gia đã ra chỉ thị từ năm 2016, hầu hết các thi thể được cảnh sát tiếp nhận xử lý đều phải tiến hành kiểm tra chất độc. Hiện tại, các cơ quan cảnh sát trên toàn quốc đã được triển khai bộ dụng cụ xét nghiệm để tiến hành kiểm tra thành phần độc tố như xyanua trong mẫu máu thu được trên các thi thể.

Những trường hợp “đầu tiên” như vậy bao giờ cũng là những trường hợp khó khăn nhất. Nhưng chúng sẽ trở thành trường hợp tham khảo chung cho các trường hợp sau này, và đôi khi, ngay cả hệ thống giải phẫu cũng sẽ thay đổi theo.

Những điều nhận ra được từ hỗn hợp trong dạ dày

Tôi cũng muốn giới thiệu qua với các bạn về công tác kiểm tra những thứ trong dạ dày khi giải phẫu pháp y.

Nếu bạn cảm thấy “bụng dạ khó chịu” và đi đến bệnh viện, thông thường, các bác sĩ sẽ kiểm tra niêm mạc dạ dày bằng phương pháp nội soi để xem bạn có bị viêm loét hay ung thư dạ dày hay không.

Các bác sĩ pháp y chúng tôi cũng sẽ kiểm tra lớp niêm mạc dạ dày này. Tôi từng có kinh nghiệm giải phẫu cho thi thể chết vì xuất huyết niêm mạc dạ dày cấp tính sau khi uống thuốc giảm đau. Khi đó, các mạch máu trên niêm mạc đã xuất hiện tình trạng xuất huyết. Ngoài ra, các thi thể chết cóng cũng vậy. Tình trạng xuất huyết này trông không khác gì “vân báo” và là đặc trưng gần như không tìm thấy ở thi thể nào khác ngoài thi thể chết cóng. Cũng có trường hợp, việc kiểm tra, quan sát niêm mạc dạ dày như vậy giúp ích cho việc phán đoán nguyên nhân tử vong của thi thể.

Tuy nhiên, đối tượng mà chúng tôi chú ý hơn cả lại không phải là niêm mạc dạ dày mà là những thứ được đưa vào dạ dày hay nói cách khác là hỗn hợp các chất trong dạ dày. Người này đã đưa vào cơ thể những gì, liều lượng ra sao, nếu là đồ ăn thì là đồ ăn như thế nào, đang được tiêu hóa ở mức độ ra sao. Dựa vào việc điều tra những yếu tố này chúng tôi có thể xác định người này tử vong cách thời gian ăn bữa ăn cuối cùng là bao lâu.

Nói đến mức độ tiêu hóa thức ăn trong dạ dày thì hạt gạo là thứ dễ nhận biết nhất. Ít nhất thì ở một mức độ nhất định, các biên bản giải phẫu đều ít nhiều đề cập đến phần cơm đang được tiêu hóa như thế nào.

Trong quá trình giải phẫu, chúng tôi sẽ không cắt rời dạ dày với tá tràng, tụy mà sẽ lôi tất cả ra khỏi cơ thể, đặt trên bàn giải phẫu, dùng kéo cắt một đoạn dạ dày và chụp ảnh lại. Tiếp đến, chúng tôi sẽ lấy hỗn hợp trong dạ dày vào một dụng cụ như một chiếc muôi kim loại và chuyển vào cốc becher để đo dung tích. Thông thường, hỗn hợp này đạt khoảng 700ml là khá nhiều.

Với người uống thuốc liều lượng lớn để tự tử, có trường hợp sẽ phát hiện nhiều viên nén vẫn còn trong dạ dày của thi thể. Tùy từng loại thuốc sẽ dẫn đến các tình trạng khác nhau, nhưng thông thường, nhiều loại thuốc được kê cho người bệnh nếu không uống với liều lượng tương đối lớn sẽ không dẫn đến tình trạng ngộ độc. Cũng từng có trường hợp trong dạ dày thi thể phát hiện còn hơn 100 viên thuốc dạng nén hay các loại bột trắng chất thành một đống lớn cỡ nắm tay. Phân tích hỗn hợp có trong dạ dày giúp xác định các thông tin như người chết trước đó đã uống loại thuốc gì, loại thuốc đó có phải là nguyên nhân dẫn đến tử vong hay không và người này làm sao có được loại thuốc đó…

Trước kia, tôi từng gặp trường hợp trong dạ dày của thi thể có cả vỏ thuốc PTP rỗng (lớp bọc thuốc viên làm bằng nhôm và nhựa). Tôi nhớ trường hợp này là thi thể của một người đàn ông cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ và đã uống cả thuốc lẫn vỉ thuốc.

Nếu vỉ thuốc PTP này cứ thế được đào thải ra ngoài cơ thể thì chuyện nhầm lẫn chỉ kết thúc ở đây. Tuy nhiên, trong khoang ngực của thi thể lại xuất hiện “áp xe”. Áp xe hay nói cách khác chính là ổ tụ mủ. Có vẻ như phần góc cạnh nào đó của vỏ thuốc đã đâm vào niêm mạc thực quản. Do đó, trong quá trình ăn uống, có thể những co bóp đã tác động khiến đầu cạnh này rạch một lỗ hổng trên niêm mạc thực quản.

Phía trong thực quản (phía có niêm mạc) được nối liền với khoang miệng. Hay nói cách khác, thực quản có một đầu có thể thông ra với bên ngoài cơ thể và thực sự nơi đây tràn ngập các vi khuẩn. Mặt khác, phía bên ngoài của thực quản lại là khoang ngực nơi chứa các cơ quan khác như tim, phổi. Lồng ngực vốn dĩ là một khoảng không vô khuẩn, tuy nhiên nếu thực quản bị hổng một lỗ vì một lý do nào đó, các vi khuẩn có thể tràn vào khoảng không này.

Với trường hợp của người đàn ông trên, ông ấy đã mắc một bệnh truyền nhiễm nặng dẫn đến tử vong. Rất có khả năng vỏ thuốc PTP tìm thấy trong quá trình giải phẫu đã làm tổn thương niêm mạc thực quản và khiến vi khuẩn xâm nhập được vào khoang ngực của ông ấy. Chỉ là để một ổ áp xe có thể phát triển nặng tới mức gây mất mạng cũng cần phải có quá trình diễn ra đến vài ngày. Cũng có thể từ trước đó, người đàn ông này đã uống cả vỏ thuốc và khiến niêm mạc thực quản bị tổn thương từ lâu nên chúng tôi không thể kết luận chắc chắn được.

Mặc dù dạ dày cũng là một cơ quan nội tạng nhưng nơi đây lại ẩn giấu rất nhiều “ký hiệu” như vậy. Công việc của chúng tôi chính là giải đáp từng ký hiệu ấy để tìm ra nguyên nhân tử vong của những thi thể này.

Chương 5 Trước bàn giải phẫu

Trường hợp đầu tiên

Đến hiện tại, tôi đã có thể bình thản ở một mức độ nào đó khi đứng đối diện với các thi thể trên bàn giải phẫu. Thế nhưng, lúc mới bắt đầu công việc này, kiến thức phải ghi nhớ lại chất đầy như núi, mỗi ngày tôi đều phải không ngừng giải phẫu, không ngừng học tập. Và cho tới khi tôi đạt được trình độ đem những tri thức được ghi trong sách giáo khoa ngấm vào bản thân và trở thành “điều hiển nhiên”, tôi cần phải có một quá trình kinh nghiệm nhất định.

Trong chương này, tôi sẽ tạm thời tách khỏi vấn đề “khác biệt” và đề cập tới những chuyện thường ngày trong pháp y. Tôi muốn chia sẻ với các bạn suy nghĩ của chúng tôi, những người đã và đang thực hiện công việc đặc thù này mỗi ngày. Bởi tôi cho rằng việc hiểu những suy nghĩ này cũng sẽ giúp bạn biết rõ hơn về “cái chết và sự khác biệt” mà tôi muốn nói đến trong cuốn sách này.

Như tôi đã đề cập trong các phần trên, phòng pháp y chúng tôi không giống như các bệnh viện thông thường, sẽ không đột nhiên có bệnh nhân cấp cứu được chuyển đến. Thời điểm nhận được liên lạc từ phía cảnh sát, chúng tôi cũng sẽ biết được đại khái thông tin ở một mức độ nào đó về người chuẩn bị được đưa đến chỗ chúng tôi. Chính vì vậy, thời còn trẻ, trước khi bước vào phòng giải phẫu, tôi vẫn thường lục lại các sách giáo khoa hay sách chuyên ngành để xác nhận lại những đặc trưng của những nguyên nhân tử vong có thể xảy ra.

Ấy thế nhưng, vẫn có trường hợp hiếm hoi mà cho đến tận lúc này tôi mới gặp một lần.

Đó là chuyện xảy ra khi tôi mới bắt đầu nghề giải phẫu và chưa có kinh nghiệm gì. Thi thể được chuyển đến ngày hôm đó là của một phụ nữ khoảng hơn 20 tuổi, đột tử ngay sau khi sinh tại khoa sản. Bác sĩ khoa sản phụ trách khi ấy mặc dù đã viết giấy chứng tử với nguyên nhân tử vong là “chết bệnh” nhưng gia đình nạn nhân lại nghi ngờ bệnh viện tắc trách trong quá trình trợ sản nên đã yêu cầu giải phẫu chấp thuận.

Bác sĩ giải phẫu chính là thầy giáo cũng là cấp trên của tôi khi đó, còn tôi khi ấy chỉ quan sát quá trình giải phẫu với vai trò là phụ tá. Do trước khi tiến hành giải phẫu, chúng tôi được cung cấp các thông tin như “đột tử”, “ngay sau sinh” nên tôi đã lật đi lật lại các sách liên quan đến khoa sản, thế nhưng, đây là lần đầu tiên tôi gặp trường hợp tử vong có liên quan đến sinh con nên tôi cực kỳ căng thẳng, không biết nên suy xét nguyên nhân tử vong theo hướng nào, nên tìm hiểu điều gì, có điều gì phải lưu ý hay không…

Nguyên nhân tử vong mà bác sĩ khoa sản đưa ra là “thuyên tắc ối”. Đây là một tình trạng nguy hiểm hiếm gặp, xảy ra khi nước ối trong tử cung vì một lý do nào đó mà lọt vào hệ tuần hoàn máu của người mẹ và các thành phần trong nước ối làm bít tắc các cơ quan nội tạng như phổi.

“Thuyên tắc” là chỉ các dị vật gây tắc nghẽn lưu thông máu trong huyết quản, và thuyên tắc ối là chỉ các mảnh tổ chức thai nhi như lông, tóc, tế bào da, phân… có trong nước ối gây bít tắc huyết quản của người mẹ. Tình trạng này hiếm khi xảy ra trong quá trình sinh hay ngay sau sinh, trường hợp xấu có thể dẫn đến các tình trạng nguy kịch như ngừng hô hấp hay ngừng tim.

Kết quả giải phẫu cuối cùng cho thấy nguyên nhân tử vong của người phụ nữ này đúng như chẩn đoán ban đầu của bác sĩ khoa sản là “thuyên tắc ối”. Khi dùng kính hiển vi kiểm tra các cơ quan nội tạng như phổi thực sự đã xác nhận có lông, tóc và tế bào da của thai nhi làm bít tắc các mạch máu nhỏ trong các cơ quan cơ thể mẹ. Đây cũng chính là nguyên nhân khiến người phụ nữ ấy tử vong. Điều đáng thương tâm chính là người mẹ đã dùng cả sinh mạng mình để đứa con được chào đời.

Không chỉ bản thân tôi mà ngay cả thầy giáo đồng thời là cấp trên tôi cũng lần đầu tiên gặp phải trường hợp này. Những thi thể được chuyển tới cho pháp y mặc dù đều gọi chung là “thi thể dị trạng” thế nhưng nguyên nhân tử vong thực sự của mỗi thi thể lại rất khác nhau.

Vụ án chết người hàng loạt do ngộ độc dịch truyền tại Bệnh viện Oguchi

Cho tới hiện tại, cảm giác lo lắng, hồi hộp khi tiến vào phòng giải phẫu khi ấy của tôi gần như đã không còn nữa. Bởi trong quá trình phải đối diện với hàng trăm, hàng nghìn thi thể suốt những năm qua, tôi hầu như đều đã kinh qua hết các trường hợp. Thế nhưng, chỉ riêng cảm giác căng thẳng kiểu “có lẽ đầy sẽ là thi thể ngoài sức tưởng tượng của mình” là vẫn còn tồn tại đâu đó trong lòng mà chẳng thể mất đi.

Tháng 9 năm 2016, tại Bệnh viện Oguchi thuộc thành phố Yokohama, tỉnh Kanagawa đã xảy ra một vụ án hai bệnh nhân cao tuổi của bệnh viện bị sát hại. Hung thủ đã trộn lẫn dị vật vào dịch truyền của họ.

Dị vật đó là một loại chất hoạt động bề mặt được sử dụng trong các loại dung dịch tiêu độc y tế như “germitol* ” hay nói cách khác là thành phần có trong xà phòng. Chất này được cho là nguyên nhân dẫn đến tử vong ở các bệnh nhân.

Nếu trong quá khứ chưa từng có trường hợp nào như thế để mà tham khảo thì sẽ rất khó xác định người chết có phải vì ngộ độc các loại thuốc mà họ đã được kê hay không. Phía điều tra sẽ cần những thiết bị phân tích chuyên dụng để phân tích mẫu máu của người đã mất; xác định xem nồng độ các loại thuốc ấy trong máu nạn nhân là bao nhiêu, đã đạt đến mức gây tử vong như trong các báo cáo trước kia hay chưa và đó có phải là nguyên nhân dẫn đến tử vong hay không. Cho dù trước đó đã từng có người chết vì các loại thuốc kê đơn nhưng nếu không biết rõ nồng độ thuốc thực sự cũng không thể dễ dàng đi đến kết luận được.

Ngay cả với trường hợp của Bệnh viện Oguchi cũng không có gì là lạ nếu người ta thực sự bỏ sót nguyên nhân tử vong là “chết do ngộ độc germitol”. Thực tế truyền thông cũng đưa tin rằng mặc dù hai bệnh nhân cao tuổi được cho là chết vì bị truyền germitol nhưng trong khoảng thời gian tháng 7 đến tháng 9 năm đó, trước hai người này còn có 48 bệnh nhân khác cũng đã qua đời tại đây.

Người ta không thể xác định được trong 48 người đó có bao nhiêu người “chết bệnh” và bao nhiêu người “chết do ngộ độc germitol”. Chỉ là dù trường hợp nào nếu giấy chứng tử của họ đã được chấp thuận và thi thể của họ đã được hỏa táng thì huyết dịch của họ cũng không còn tồn tại. Chính vì không đo được nồng độ độc tố trong máu nên không thể chứng minh được là cái chết của họ có liên quan tới việc bị kê germitol hay không.

Khi một người qua đời, người nhà của họ sẽ được cấp một “giấy chứng tử” để trình lên chính quyền địa phương và làm thủ tục xóa hộ khẩu của người đã mất, đồng thời cũng nhận được giấy phép chấp thuận việc hỏa táng hay thổ táng di thể. Loại giấy chứng tử này chỉ có thể do bác sĩ, hoặc nha sĩ cấp (nha sĩ không thể cấp biên bản khám nghiệm tử thi).

Thực tế trong vụ án này có một điểm cần phải suy nghĩ.

Tầng 4 của Bệnh viện Oguchi nơi có nhiều người bệnh qua đời cũng là nơi tiến hành những chăm sóc y tế cuối đời cho các bệnh nhân. Người cao tuổi thường có khả năng cao dễ phát các bệnh như nhồi máu cơ tim, xuất huyết não nên mặc dù liên tục có nhiều người đột nhiên qua đời một cách kỳ lạ nhưng những người liên quan vẫn có thể chấp nhận được chuyện đó. Thêm nữa, địa điểm ở đây lại là bệnh viện nên khó ai có thể tưởng tượng đến khả năng có người cố ý trộn lẫn thuốc độc vào thuốc cho bệnh nhân với mục đích giết người.

Tính đến thời điểm tháng 1 năm 2017, người ta vẫn chưa tìm ra được hung thủ của vụ án. Giả sử với các công tác điều tra của cảnh sát sau này, hung thủ bị bắt giữ và lấy được lời khai là có bao nhiêu người trong số 48 người kia đã chết vì bị truyền thuốc độc thì cũng rất khó xác định lượng thuốc được truyền vào cơ thể ảnh hưởng đến nguyên nhân tử vong của người đó tới mức nào, bởi lẽ hiện giờ không thể giải phẫu thi thể của họ được nữa.

Đứng trên lập trường của một bác sĩ pháp y, tôi hiện đã, đang và vẫn sẽ tiếp tục theo sát diễn biến của vụ án này.

Ý nghĩa của “cái chết không rõ nguyên nhân”

Như đã từng đề cập trong các phần trên, sau khi kết thúc giải phẫu, chúng tôi sẽ cấp biên bản khám nghiệm tử thi cho phía cảnh sát. Điểm khác biệt giữa giấy chứng tử và biên bản khám nghiệm tử thi là giấy chứng tử được cấp trong trường hợp bác sĩ tại bệnh viện hay dịch vụ chăm sóc y tế tại nhà xác định rõ tình trạng “chết bệnh” của bệnh nhân, trong khi đó, biên bản khám nghiệm tử thi được cấp trong trường hợp có nghi ngờ về khả năng người chết với các lý do khác ngoài bệnh tật như “chết đột ngột” hay “chết vì các lý do bên ngoài (bao gồm cả tai nạn giao thông)”.

Cả hai loại giấy tờ này đều là giấy tờ cần thiết để làm thủ tục xóa hộ khẩu và nhận được giấy phép hỏa táng hay thổ táng người đã mất. Đôi khi cũng có trường hợp người chết đã được cấp giấy chứng tử xác định “chết bệnh” và thi thể ngay lập tức được đưa đi hỏa táng dẫn đến làm mất các chứng cớ phạm tội của hung thủ như trong vụ án giết người hàng loạt bằng xyanua hay vụ án chết người hàng loạt do ngộ độc dịch truyền.

Đây đều là những giấy tờ quan trọng đối với những người theo ngành y nên mỗi năm, tôi đều rất chú ý hướng dẫn cách viết các loại giấy tờ này cho các sinh viên của mình.

Liệu rằng trong số các bạn độc giả, có bao nhiêu người đã từng xem qua biên bản khám nghiệm tử thi (giấy chứng tử cũng tương tự như vậy). Nội dung của loại giấy tờ này ngoài tên, giới tính, ngày tháng năm sinh của người mất còn có thêm các mục như dưới đây:

- Thời gian tử vong.

- Địa điểm tử vong (bệnh viện, phòng khám, cơ sở chăm sóc người cao tuổi, nhà hộ sinh, viện dưỡng lão, nhà riêng, các địa điểm khác).

- Nguyên nhân tử vong (nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp những phát hiện chính trong quá trình giải phẫu).

- Phân loại nguyên nhân tử vong (chết bệnh và chết tự nhiên, tai nạn giao thông, ngã chết, chết đuối, ngạt khói hay thương tích do hỏa hoạn, chết ngạt, ngộ độc, tự sát, bị giết, các trường hợp khác và các nguyên nhân bên ngoài, chết không rõ nguyên nhân).

- Ghi chú cho nguyên nhân bên ngoài (thời gian, địa điểm phát sinh thương tổn).

Trong số các mục này, có những mục tôi cho rằng “tuyệt đối không được sai lầm” là “nguyên nhân tử vong” và “phân loại nguyên nhân tử vong”. Có những trường hợp dù nghiêm túc, cẩn thận giải phẫu đến đâu cũng có những nguyên nhân ta không thể nào phát hiện ra được. Trong trường hợp ấy, thay vì ghi lại những thông tin không thể xác thực dẫn đến các phán đoán sai lầm về sau, tôi cho rằng nên ghi là “Chết không rõ nguyên nhân”.

Dựa theo kết quả giải phẫu của chúng tôi mà sự việc được nhận định là tai nạn có khả năng chuyển thành vụ án giết người. Theo đó, bản thân người đã mất hay gia đình người đã mất sẽ bị ảnh hưởng rất lớn từ bên thứ ba. Chính vì vậy, tôi luôn cho rằng so với việc ghi thông tin “chính xác” thì ý thức ghi thông tin “không sai lầm” lại quan trọng hơn rất nhiều.

Suy nghĩ gửi gắm trong biên bản khám nghiệm tử thi

Mặt khác, biên bản khám nghiệm tử thi cũng bao hàm nhiều tầng ý nghĩa dựa vào “cách viết” với sự thận trọng của những người làm pháp y như chúng tôi.

Từng có một người phụ nữ khoảng 40 tuổi, sau khi kết thúc ca làm đêm của mình đã đạp xe về nhà, trên đường về, cô ấy bị một chiếc xe vượt đèn đỏ và đang phóng nhanh qua ngã tư đụng phải dẫn đến tử vong.

Với trường hợp người tử vong do tai nạn giao thông, không phải tất cả đều trở thành đối tượng giải phẫu. Chỉ trong những trường hợp như vụ án gây tai nạn bỏ trốn, trường hợp nghi ngờ nạn nhân bị nhiều phương tiện giao thông chèn phải, trường hợp tự mình gây tai nạn nhưng không phân rõ tử vong do phát bệnh như xuất huyết não, nhồi máu cơ tim hay tử vong do các vết thương ngoài do tai nạn thì cảnh sát mới yêu cầu giải phẫu.

Trong trường hợp của người phụ nữ này do người gây tai nạn đã bỏ xe chạy trốn, hay nói cách khác là vụ án gây tai nạn bỏ trốn nên thi thể của người phụ nữ được đưa đi giải phẫu. Thông thường, vụ án gây tai nạn bỏ trốn như vậy sẽ tiến hành giải phẫu tư pháp cho “vụ án nghi ngờ vi phạm luật giao thông, gây tai nạn giao thông gây chết người với nghi phạm chưa xác định”.

Thi thể do gặp tai nạn giao thông thường có khá nhiều vết thương và tốn khá nhiều thời gian để giải phẫu. Thi thể người phụ nữ này cũng có nhiều vết thương khắp nơi, riêng xương sườn đã có gần 20 chỗ gãy. Thêm vào đó, các cơ quan bên trong lồng ngực như phổi bị tổn thương nặng, máu tụ gần 500ml.

Nguyên nhân tử vong của trường hợp này là “mất máu do gãy nhiều xương sườn dẫn đến tử vong”.

Trong phần “Nguyên nhân tử vong” của biên bản khám nghiệm tử thi có bốn mục. Mục đầu tiên là “Nguyên nhân tử vong trực tiếp”. Ý nghĩa theo đúng mặt chữ, đây là phần ghi nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tử vong. Bên dưới là phần nguyên nhân dẫn đến nguyên nhân tử vong trực tiếp, tiếp theo nữa là nguyên nhân dẫn đến nguyên nhân ấy, cứ như vậy lần lượt là thông tin của các nguyên nhân tiếp theo.

Với trường hợp của người phụ nữ này, nguyên nhân tử vong trực tiếp là “chết do mất máu”, nguyên nhân dẫn đến mất máu là “gãy nhiều xương sườn”. Nguyên nhân dãn đến “gãy nhiều xương sườn” là “va đập vùng ngực” và nguyên nhân của tình trạng này là “va chạm xe cộ”. Khi tôi ghi hết các thông tin này, Sư phụ của tôi khi đó đã viết tiếp vào phần “va chạm xe cộ” như sau:

“Va chạm với xe ô tô phóng ẩu”.

Tôi giật mình.

Cho dù là tai nạn giao thông nhưng cũng có rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Có những tai nạn xảy ra trong tích tắc không thể nào tránh được thì cũng có những tai nạn “tương tự như vụ án giết người” xảy ra do sự bất cẩn hay cẩu thả của người lái xe. Người phụ nữ đã qua đời ấy đã tuân thủ luật giao thông, qua đường khi đèn xanh. Làm việc tới tận đêm khuya, chắc hẳn cô ấy đã rất mệt mỏi. Có lẽ khi đó cô đang chầm chậm đạp xe, hướng về nhà với tâm trạng “cuối cùng cũng sắp được đi ngủ rồi.”

Xe ô tô gây tai nạn kia rõ ràng đã vượt đèn đỏ, thậm chí cũng không thả chậm tốc độ khi đi qua ngã tư. Lái xe sau khi gây tai nạn cũng không giúp đỡ mà còn bỏ xe chạy trốn.

Nếu như đây là trường hợp cả hai bên đều không thể tránh được thì có lẽ có thể gọi là “tai nạn”.

Ví dụ trong mục “Phân loại nguyên nhân tử vong” của biên bản khám nghiệm tử thi dù có quy về thành “tai nạn giao thông” thì chúng tôi vẫn muốn lưu lại sự thực rằng người phụ nữ ấy không có lỗi. Sư phụ của tôi khi ấy bằng dòng chữ “Va chạm với xe ô tô phóng ẩu” này dù chỉ là một câu đơn giản nhưng cũng đã bao hàm cả suy nghĩ đến nỗi đau khôn cùng của gia đình người đã mất.

Tương tự như vậy trong những biên bản khám nghiệm tử thi cũng chứa đựng cả những lời nhắn của chúng tôi tới phía cảnh sát. Ví dụ, cùng là trường hợp tử vong do “ngộ độc cacbon monoxit” nhưng tùy theo phân loại nguyên nhân tử vong là “tự sát” hay “các trường hợp khác và các nguyên nhân bên ngoài” mà tính chất của sự việc lại hoàn toàn khác nhau. Nguyên nhân tử vong “các trường hợp khác và các nguyên nhân bên ngoài” thường được chọn khi không thể xác định rõ trong nhóm nguyên nhân tử vong bên ngoài này là tự sát, bị giết hại hay tai nạn ngoài ý muốn. Mặc dù không thể xác định chắc chắn trong quá trình giải phẫu nhưng chúng tôi vẫn có thể lưu ý những điểm đáng ngờ như vậy cho các công tác điều tra tiếp theo.

Giả sử nếu chúng tôi ghi vào mục “Phân loại nguyên nhân tử vong” là “chết bệnh” hay “tự sát” thì hầu hết các trường hợp sẽ được kết luận là “không mang tính hình sự” và kết thúc điều tra. Trong khi đó, nếu chúng tôi ghi là “các trường hợp khác và các nguyên nhân bên ngoài” hoặc “không rõ nguyên nhân tử vong” (trường hợp không xác định được là chết bệnh hay chết do các nguyên nhân ngoài) cũng có nghĩa là chúng tôi muốn gửi tới cảnh sát thông điệp “chỉ với kết quả giải phẫu thì không thể xác định được là tự sát hay chết bệnh nên cần tiếp tục điều tra kỹ lưỡng hơn”.

Các cơ quan cảnh sát hiện tại mỗi ngày đều phải xử lý đủ loại vụ án khác nhau nên vô cùng bận rộn. Thế nhưng càng như vậy, họ lại càng cần phải tập trung hết sức với mỗi một người bị hại. Chúng tôi, những người làm pháp y luôn hy vọng gửi tới họ nguyện vọng này thông qua biên bản khám nghiệm tử thi.

Ngoài ra, cũng có trường hợp chúng tôi sẽ trao đổi trực tiếp với người nhà nạn nhân về biên bản khám nghiệm tử thi. Bởi đây là giấy tờ cần có để làm thủ tục nhận tiền bảo hiểm nên đôi khi phía gia đình người đã mất cũng sẽ yêu cầu chúng tôi trực tiếp cấp biên bản khám nghiệm tử thi cho họ.

Khi đó, về mặt nguyên tắc, chúng tôi chỉ có thể cấp biên bản khám nghiệm tử thi cho người đến tiếp nhận di thể hoặc người được ủy quyền tiếp nhận di thể.

Tuy nhiên, việc này đôi khi cũng gây ra những rắc rối không ngờ.

Có một lần, phía gia đình người đã mất có liên lạc với chúng tôi là “không cấp biên bản khám nghiệm tử thi cho một người phụ nữ”. Người phụ nữ này là người vợ không được công nhận về mặt pháp lý của người đã mất và có lẽ là người thụ hưởng tiền bảo hiểm nhân thọ. Thực tế, có không ít trường hợp nảy sinh mâu thuẫn trong gia đình người đã mất xoay quanh vấn đề tiền bảo hiểm nhân thọ này.

Ngoài ra, từng có trường hợp tôi giải phẫu thi thể một người đàn ông, cấp trên trong công ty mà anh ta làm việc cũng từng trực tiếp đến phòng pháp y chúng tôi để lấy biên bản khám nghiệm tử thi.

Sau ngày giải phẫu một thời gian, một người tự xưng là cấp trên của người đàn ông này đến tận trường đại học và yêu cầu cấp biên bản khám nghiệm tử thi của anh ta. Khi đó, tôi đã lấy lý do không phải là người thân trong gia đình người đã mất để từ chối cấp giấy và sau này mới ngỡ ngàng khi biết người xưng là cấp trên ấy đã bị bắt vì tội giết người. Nghe nói người đàn ông đã mất đó để tên người thụ hưởng tiền bảo hiểm nhân thọ là người trong công ty. Lúc nghe được chuyện này từ phía cảnh sát, tôi đã cảm thấy hú hồn và “thật may vì không phán đoán sai lầm”.

Một ngày thường nhật của bác sĩ pháp y

Nơi làm việc của tôi là “phòng giải phẫu”. Có lẽ ngoài bác sĩ pháp y ra không còn nghề nào lại có nơi làm việc như vậy cả.

Bàn giải phẫu được đặt ở giữa phòng chính là nơi đặt thi thể để chúng tôi giải phẫu. Giải phẫu không phải chỉ cần dùng chữ viết để lưu lại thông tin trong biên bản khám nghiệm mà còn có cả ảnh chụp bằng máy kỹ thuật số để lưu lại hình ảnh thi thể trên bàn giải phẫu.

Trong trường hợp giải phẫu tư pháp, tùy theo từng trường hợp mà kết quả giải phẫu còn được dùng làm tài liệu xét xử nên việc lưu giữ hình ảnh như vậy là điều không thể thiếu. Nếu bên ngoài thi thể còn lưu lại vết thương, vết bầm hay trong quá trình giải phẫu có những phát hiện quan trọng thì chúng tôi đều phải lưu lại bằng hình ảnh.

Bàn giải phẫu trong phòng pháp y đầu tiên tôi làm việc được làm bằng đá cẩm thạch. Nó được cắt ra từ một phiến đá nguyên nên chắc chắn rất đắt tiền.

Trong quá trình chụp ảnh lưu tư liệu giải phẫu, bàn giải phẫu làm từ đá cẩm thạch như vậy lại rất tuyệt vời. Điều này hơi khó giải thích nhưng thực sự ảnh chụp lên nhìn rất đẹp. Bàn giải phẫu tại nơi tôi đang làm việc hiện nay lại làm từ thép không gỉ, có thể điều chỉnh độ cao một cách đơn giản, việc lau rửa sau khi giải phẫu cũng rất dễ dàng nên nếu nói về việc sử dụng thì tôi chắc chắn nghiêng về bàn giải phẫu này hơn. Tuy nhiên chỉ riêng phần chụp ảnh thì bàn giải phẫu này không thể nào so được với bàn giải phẫu làm từ đá cẩm thạch. Bởi thép không gỉ kiểu gì cũng sẽ phản quang ánh đèn flash.

Nhắc đến bàn giải phẫu làm từ đá cẩm thạch, tôi lại nhớ tới một kỷ niệm không thể quên.

Hồi đó, tôi còn là người mới trong phòng pháp y nên chuyện gì cũng không rõ. Có một ngày, đột nhiên Sư phụ bảo tôi rằng: “Nishio, cậu leo lên bàn giải phẫu và nhảy 2, 3 cái cho tôi”. Có vẻ như bàn giải phẫu ấy đã bị sử dụng liên tục trong nhiều năm nên phần trụ kim loại đỡ mặt bàn giải phẫu đã bị hoen gỉ một phần. Chỉ cần chỗ đó bị gãy xuống thì chúng tôi sẽ được nhập một bàn giải phẫu mới.

Tất nhiên dù là mệnh lệnh của Sư phụ thì tôi cũng không thể làm chuyện này được. Thế nhưng, nhờ một sự kiện mà chúng tôi cũng nhanh chóng được đổi bàn giải phẫu mới.

Vào dịp Tết một năm nọ, người ta phát hiện ra thi thể của bốn người tại hiện trường một vụ hỏa hoạn. Với thi thể được phát hiện tại hiện trường hỏa hoạn, về nguyên tắc, ngoại trừ trường hợp biết rõ tình trạng của nạn nhân ngay tại thời điểm phát sinh hỏa hoạn, tất cả đều sẽ phải giải phẫu tư pháp. Nếu chỉ nhìn bên ngoài thi thể thì rất khó xác định được nạn nhân vẫn còn sống tại thời điểm xảy ra hỏa hoạn hay không.

Ngày hôm đó, chúng tôi phải giải phẫu liên tục bốn thi thể. Tại thời điểm giải phẫu tôi còn không để ý đến, thế nhưng sau đó phần mông của tôi lại cứ đau âm ỉ không thôi, thậm chí vài ngày sau, mỗi khi thức dậy vào buổi sáng tôi còn bị đau hông rất nghiêm trọng. Tôi đến khoa chỉnh hình trong trường để chụp chiếu và bác sĩ kiểm tra cho tôi nói rằng “Chỗ đau của cậu có đĩa đệm bị lòi ra rồi”.

Cứ thế, tôi đã bị thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng.

Bản thân tôi cũng biết lý do tại sao. Thực ra tôi khá cao. Tôi không thể điều chỉnh được độ cao của bàn giải phẫu làm bằng đá cẩm thạch lâu đời kia và phải liên tục giải phẫu trong thời gian dài với tư thế cúi người. Trong quá trình giải phẫu lại phải nâng hạ thi thể nên phần hông bị vắt kiệt sức mỗi ngày đã kháng nghị kịch hệt như vậy. Chỉ là lần đó, cũng có thể coi là trong họa có phúc. Chuyện này đã trở thành vấn đề của hội đồng nhà trường và bàn giải phẫu bằng đá cẩm thạch kia đã ngay lập tức được chuyển thành bàn giải phẫu mới bằng thép không gỉ, có thể điều chỉnh độ cao.

Cơ quan nội tạng dù thiếu cũng không dẫn đến tử vong

Sau khi lấy các cơ quan nội tạng ra ngoài bàn giải phẫu, chúng tôi sẽ cắt mở chúng ra và quan sát tỉ mỉ tình trạng các cơ quan. Với giải phẫu pháp y, về nguyên tắc, chúng tôi sẽ phải cắt mở hộp sọ, lồng ngực, ổ bụng của thi thể, lấy hết nội tạng bên trong và kiểm tra kỹ lưỡng toàn bộ không sót chút gì. Có lẽ số lần chúng tôi “nắm trong tay” các cơ quan nội tạng như não, tim, phổi còn nhiều hơn so với bác sĩ phẫu thuật.

Chính vì mỗi ngày đều được tiếp xúc với các cơ quan nội tạng ấy nên tôi mới cảm nhận sâu sắc được rằng con người chúng ta còn sống được chính là nhờ có các cơ quan nội tạng đang đảm nhiệm tốt vai trò của mình.

Ví dụ, nếu lấy não bộ ra khởi đầu, con người chắc chắn sẽ chết. Ngay cả trái tim cũng vậy, nếu không được thay tim nhân tạo, một khi đã lấy trái tim ra ngoài, con người chắc chắn phải chết. Nói cách khác, tôi thực sự hiểu rất rõ rằng những cơ quan nội tạng như não bộ, trái tim đóng vai trò quan trọng như thế nào với “sự sống” của con người.

Mặt khác, cũng có những cơ quan nội tạng dù có bị lấy ra khỏi cơ thể sống thì con người cũng không chết. Ví dụ như lá lách. Đây là cơ quan lớn gần bằng nắm tay, nằm ở phía bên trái gần lưng. Lá lách được coi là cơ quan hủy bỏ các tế bào hồng cầu già nhưng giả sử nếu bị phẫu thuật cắt mất lá lách thì con người cũng sẽ không chết. Ngoài ra, ngay cả thực quản, dạ dày hay đại tràng, trong trường hợp phải cắt bỏ một phần hay toàn bộ vì u bướu hay ung thư… thì về cơ bản, con người vẫn không chết. Tất nhiên, điều này cũng sẽ mang đến cho con người những vấn đề không mấy dễ chịu.

Thận với phổi đều có hai nửa trái phải nên nếu bị mất đi một bên con người vẫn có thể tiếp tục sống. Điều này cũng tương tự với cơ quan chịu trách nhiệm tiết ra các hoóc-môn ở phía trên thận gọi là tuyến thượng thận. Tuy nhiên, với những cơ quan không được nhiều người biết tới nhưng lại đóng những vai trò quan trọng như tuyến giáp với vai trò phân bổ hoóc-môn trong máu, điều tiết quá trình trao đổi chất, tuyến tụy tiết hoóc-môn insulin làm giảm đường huyết, một khi bị cắt bỏ nếu không có các biện pháp bổ sung hoóc-môn kịp thời thì con người sẽ rất khó để duy trì sự sống.

Trong số những thi thể được chuyển tới chỗ chúng tôi, có không ít thi thể chết trong nghèo đói.

Có lẽ cuộc sống của họ cũng rất khó khăn khi phòng ở bị cắt điện, cắt nước hay thiếu thốn lương thực, thực phẩm. Nếu chỉ nhìn bên ngoài như người ngợm bẩn thỉu, gầy gò ốm yếu, ta cũng có thể hiểu được điều kiện sống của họ không hề thoải mái chút nào. Thế nhưng, khi giải phẫu mở lồng ngực, ổ bụng của những thi thể đó, những cơ quan nội tạng trước mặt tôi lại cực kỳ đẹp đẽ, đến mức tôi không thể tin được là những cơ quan này đã phải hoạt động suốt mấy chục năm.

Trong khi đó, thi thể của những người có vẻ được ăn sung mặc sướng, bề ngoài bóng bẩy xinh đẹp, da dẻ láng mịn nhưng nội tạng bên trong đa phần đều đã bị tích mỡ nội tạng. Có nhiều trường hợp bên ngoài đường ruột hay thận, thậm chí là bên ngoài dạ dày hay cả tim của họ cũng bị bao bọc bởi một lớp mỡ vàng dính chặt. Có những trường hợp khiến tôi cảm giác như với lớp mỡ dày như vậy, người này khi còn sống có bị nhồi máu cơ tim cũng không có gì là lạ cả.

Khủng hoảng lây nhiễm bệnh lao

Việc lấy hết các cơ quan nội tạng ra khỏi thi thể để giải phẫu có hai mục đích. Ngoài chuyện “kiểm tra tất cả các khả năng”, nó còn nhằm thu thập những thông tin “hầu như không thể có được lúc sinh thời” của thi thể. Thậm chí, điểm này cũng có thể áp dụng với các bệnh truyền nhiễm. So với các ngành nghề giải phẫu khác, giải phẫu pháp y với những thông tin không được biết trước như vậy được cho là có nguy cơ cao bị lây nhiễm những vi khuẩn, vi rút mang bệnh từ thi thể người chết.

Mỗi năm đều có một lượng khá lớn thi thể người chưa xác định được danh tính được chuyển đến (trong năm 2015, số thi thể chưa xác định được danh tính chiếm khoảng 10% tổng số thi thể giải phẫu tại Khoa Y, trường Đại học Hyogo) nên không hiếm trường hợp chúng tôi phải giải phẫu trong tình trạng không xác định được liệu người đó có mang mầm bệnh nào hay không.

Trong số các căn bệnh như vậy, đáng sợ nhất chính là “bệnh lao”.

Vi khuẩn lao có thể lây nhiễm qua không khí nên chúng tôi cần đặc biệt cẩn thận. Đối tượng giải phẫu đều là những người “không còn thở nữa”, thế nhưng trong quá trình lấy phổi ra, cắt mở kiểm tra phổi, vi khuẩn lao có thể phát tán vào không khí và nếu chúng tôi hít phải luồng không khí đó, chúng tôi sẽ bị nhiễm bệnh.

Từng có nhiều báo cáo về tình trạng các bác sĩ pháp y hay các nhân viên cảnh sát liên quan bị lây nhiễm bệnh lao. Nguồn lây bệnh chính là thi thể giải phẫu bị nhiẽm bệnh, thế nhưng hiển nhiên là trong quá trình giải phẫu, các bác sĩ pháp y lại không hề có được những thông tin ấy. Thời gian gần đây, các phòng pháp y cũng đã bắt đầu được trang bị thiết bị chụp CT và thông qua việc chụp CT trước khi giải phẫu, chúng tôi có thể xác định phần nào vấn đề này. Tuy nhiên, tôi không cho rằng phương pháp này có thể giúp chúng tôi xác định được tất cả các trường hợp.

Tại phòng giải phẫu của trường đại học chúng tôi có dán tờ giấy ghi dòng chữ thật to “Tiều tụy - Nghi ngờ nhiễm bệnh lao! ” tại những khu vực dễ thấy nhất. Hai chữ “tiều tụy” này được viết bằng chữ Hán “Luy sấu” (羸瘦) dùng để chỉ những người cực kỳ gầy gò, ốm yếu có thể trọng thấp hơn 20% so với tiêu chuẩn. Với những thi thể “tiều tụy” như vậy, trước tiên chúng ta cần phải nghi ngờ người đó bị lao. Chờ đến khi giải phẫu mở lồng ngực hay ổ bụng mới chú ý thì đã quá muộn nên bác sĩ giải phẫu phải cực kỳ thận trọng. Tại Phòng Pháp y chúng tôi, tất cả các nhân viên bước vào phòng giải phẫu đều phải đeo khẩu trang chuyên dùng trong các bệnh viện và chuyên khoa lao để phòng tránh các bệnh truyền nhiễm.

Nhắc đến bệnh lao, có lẽ mọi người sẽ liên tưởng đến “căn bệnh từ xa xưa”, thế nhưng tính trong năm 2015, số người chết vì bệnh lao tại Nhật đã lên đến 1.955 người, số “ca nhiễm mới” cũng trong năm này là 18.280 người, những con số tuyệt đối không hề nhỏ (Theo Kết quả thống kê báo cáo hàng năm về bệnh lao - Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản). Mặc dù những con số này có giảm nhẹ so với năm trước, nhưng tỷ lệ mắc bệnh lao tại Nhật hiện tại là 14,4/100 nghìn người, trong khi tại các nước lây nhiễm bệnh lao thấp trong nhóm các nước phát triển lại chỉ dưới 10 người, như vậy bệnh lao vẫn là một trong số những căn bệnh cần được chú ý cao tại Nhật Bản.

Tuy nhiên, không phải cứ bị nhiễm lao là chắc chắn sẽ phát bệnh. Ví dụ, hiện tại đã có những loại thuốc khá đặc hiệu nên dù có phát triển thành bệnh lao, chỉ cần người bệnh quản lý chặt chẽ tình trạng sức khỏe của bản thân thì sẽ không đến mức phải mất mạng.

Ngoài lây nhiễm bệnh lao, chúng tôi cũng cần chú ý đến việc lây nhiễm các vi-rút trong máu. Giải phẫu pháp y không phải là giải phẫu một vài bộ phận như các loại phẫu thuật trong chữa bệnh lâm sàng. Bởi đây là những hoạt động hết sức nguyên thủy khi phải mổ xẻ các bộ phận toàn thân hay phải lôi các cơ quan nội tạng ra ngoài để cắt mổ và đương nhiên lượng máu chúng tôi phải xử lý cũng rất nhiều.

Từng có một thi thể đàn ông gầy gò được đưa đến chỗ chúng tôi. Kiểm tra bên ngoài thi thể cho thấy hậu môn đã bị mở rộng. Trong quá trình giải phẫu lại phát hiện bên trong thực quản có một thứ như mốc trắng đang phát triển. Trước khi tìm hiểu nguyên nhân tử vong, chúng tôi tiến hành kiểm tra nguyên nhân của tình trạng này.

“Hậu môn mở liệu có phải do quan hệ đồng tính? Ngoài ra, những thứ như mốc trắng trong thực quản liệu có phải là do nhiễm nấm candida hay không?”

Từ suy đoán này, chúng tôi nghi ngờ “liệu người này đã nhiễm vi-rút AIDS hay không”. Khi đã tính tới khả năng này, chúng tôi lại tiến hành giải phẫu cẩn thận hơn so với bình thường.

Kết thúc giải phẫu, chúng tôi gửi mẫu xét nghiệm tới phòng vi sinh của trường đại học để kiểm tra AIDS và kết quả thực sự đã phát hiện vi-rút AIDS. Bản thân chúng tôi đều thực hiện các biện pháp phòng chống lây nhiễm như găng tay, khẩu trang y tế khi tiến hành phẫu thuật, thế nhưng như vậy cũng không thể đảm bảo chắc chắn chúng tôi không bị lây nhiễm bệnh gì. Chỉ là vi-rút AIDS có khả năng lây nhiễm khá thấp nếu chỉ ở mức độ truyền từ máu người bệnh sang da người thường. Hoặc dù có chọc nhầm kim tiêm từng sử dụng để lấy máu người bệnh đi chăng nữa thì tỷ lệ lây nhiễm của vi-rút AIDS hay vi-rút viêm phổi cũng không cao đến vậy. Nếu cần lưu ý tới tỷ lệ lây nhiễm thì bệnh lao vẫn là mối đe dọa lớn với những người làm ngành giải phẫu chúng tôi.

Tôi không hề muốn nói rằng “những người trong ngành pháp y đang đánh đổi cả tính mạng vì những người đã chết”. Chúng tôi, vì công việc của mình mà đang phải đối mặt với các thi thể mỗi ngày. Và việc phòng tránh lây nhiễm từ các thi thể ấy cũng phải là một phần trong công việc của pháp y. Tôi chỉ hy vọng rằng những ai đang có hứng thú với pháp y, những chuyên viên trẻ tuổi đang hoạt động trong lĩnh vực này sẽ biết về những nguy cơ tiềm ẩn và hết sức lưu ý.

Từ bàn giải phẫu, chúng tôi được chứng kiến những mảnh đời phải kết thúc dưới dạng những thi thể dị trạng.

Chẳng ai trong chúng ta có thể biết cái chết như vậy là hạnh phúc hay bất hạnh. Chỉ có chúng tôi, những bác sĩ pháp y trong Phòng Pháp y này là những người đang đưa tiễn họ, những con người phải đón nhận “cái chết dị trạng” ấy đi nốt đoạn đường cuối cùng. Có lẽ đây chỉ là câu nói cảm tính của riêng tôi, thế nhưng có thể nói chúng tôi là những người “thăm viếng cuối cùng” trước khi tiễn họ sang thế giới bên kia. Họ liệu có còn để lại những di ngôn, những tâm tưởng cuối cùng nào cho thế giới này. Và cũng có lẽ công việc của chúng tôi là vừa đối diện với những thi thể trên bàn giải phẫu, vừa lắng nghe những lời trăn trối cuối cùng ấy của họ.

Chương 6 Thi thể trong vụ án mạng

Cái chết của vị võ sĩ trẻ

“Cái chết bất ngờ của vị võ sĩ, khởi tố huấn luyện viên trưởng võ quán Tokitsukaze”

Tháng 9 năm 2007, hàng loạt bài báo của Nhật đều xuất hiện những tiêu đề như vậy.

Tháng 6 năm ấy, Tokitaizan, võ sĩ của phòng tập sumo Tokitsukaze - beya khi ấy mới 17 tuổi đã đột tử ngay trên sàn tập trong tình trạng tim phổi ngừng hoạt động đột ngột. Tại bệnh viện, võ sĩ này được chuyển tới cấp cứu và được kết luận là “suy tim cấp”. Cảnh sát tỉnh Aichi ban đầu xác định đây là trường hợp “chết bệnh” do “tim thiếu máu cục bộ (tên gọi chung cho các chứng bệnh xảy ra khi tim thiếu máu vì các lý do như xơ cứng động mạch)” và không có yếu tố tội phạm.

Khi thi thể cậu được đưa về quê ở Niigata, chứng kiến tử trạng của con trai, bố mẹ cậu vô cùng hoài nghi. Bởi trên cơ thể võ sĩ Tokitaizan khi đó vẫn còn vô số vết bầm tím tới mức một người nghiệp dư cũng cảm thấy “không bình thường”. Có lẽ còn có cả gãy xương nữa.

Nhận được yêu cầu khẩn thiết từ bố mẹ của Tokitaizan, Phòng Pháp y của Đại học Niigata đã tiến hành giải phẫu chấp thuận với thi thể cậu. Kết quả cho thấy nguyên nhân tử vong không phải là “chết bệnh” mà là “hội chứng vùi lấp”* do các hành vi bạo hành nghiêm trọng. Theo các quá trình điều tra sau đó, thầy của Tokitaizan, huấn luyện viên trưởng của Tokitsukaze cùng ba đệ tử khác bị bắt giữ vì nghi ngờ gây thương tích và gây thương tích dẫn đến tử vong. Với “hội chứng vùi lấp” này, myoglobin hay kali trong các tế bào cơ chịu tổn thương do bị đánh đập sẽ tràn vào máu, dẫn đến tử vong.

Trong vụ án này, do sơ xuất trong khâu điều tra của cảnh sát thời gian đầu đã dẫn đến kết quả bỏ sót tội phạm. Nếu bố mẹ của nạn nhân không yêu cầu được giải phẫu lại thi thể thì có lẽ sự thực này sẽ bị chôn vùi vĩnh viễn.

Nghề chỉ truyền đạt “sự thật về cái chết”

Vốn dĩ chỉ cần bên ngoài thi thể có những vết bầm lớn cũng đủ để trở thành nguyên nhân tử vong. Như đã đề cập trong Chương 3, khi diện tích xuất huyết dưới da chiếm 20-30% diện tích bề mặt cơ thể, các myoglobin chứa độc tố đối với thận từ các khu vực cơ thịt bị tổn thương tràn vào máu dẫn đến tình trạng “suy thận cấp” và dẫn đến tử vong.

Ngay cả trong thảm họa động đất lớn Hanshin - Awaji xảy ra năm 1995 cũng có rất nhiều người đã chết vì nguyên nhân này. Với những người bị vùi lấp dưới đống đổ nát, cơ thịt của họ bị va đập, đè ép trong thời gian dài tạo nên những vết thương trầm trọng. Và mặc dù sau này họ đã được đội tìm kiếm phát hiện và cứu thoát nhưng do các cơ bị vùi lấp, chèn ép dưới một áp lực mạnh gây nên tổn thương nặng đó chính là nguyên nhân dẫn tới suy thận cấp sau này.

Trong vụ án ở võ quán Tokitsukaze - beya này, thi thể nạn nhân ban đầu được bệnh viện kết luận là “chết bệnh” và cảnh sát sau đó cũng đi đến kết luận này. Trong khi, rõ ràng phía cảnh sát nên yêu cầu làm giải phẫu tư pháp.

Cùng là người trong ngành nên tôi hiểu rõ các bác sĩ phải chịu áp lực trách nhiệm rất lớn. Các quy định cũng nêu rõ thời điểm “giám định” thi thể (bước đầu kiểm tra thi thể và xác định tai nạn chết người theo góc độ y học), nếu xác định có vấn đề bất thường, bác sĩ chịu trách nhiệm phải trình báo lên đơn vị cảnh sát điều tra có thẩm quyền. Ngay cả với tình trạng của võ sĩ Tokitaizan, chắc chắn các bác sĩ khi ấy ít nhất cũng nắm được tình hình bất thường “không thể hoàn toàn kết luận” là “bệnh chết” và không thể ngay lập tức cấp giấy chứng tử được.

Hiện tại, trong các giờ hướng dẫn viết giấy chứng tử cho sinh viên, tôi đều nhắc lại vụ án này làm ví dụ minh họa. Với vai trò là một bác sĩ, nếu nghi ngờ nguyên nhân tử vong là nguyên nhân bên ngoài, chúng tôi tuyệt đối không được viết giấy chứng tử. Và cho dù phía cảnh sát trước đó đã định hướng là “chết bệnh” thì chúng tôi cũng có quyền phủ định ý kiến đó.

Bởi phía cảnh sát cũng không thể tự mình kết luận nên mới tìm kiếm những giải thích về mặt y học và nhờ những “chuyên gia” là chúng tôi để giải phẫu tử thi. Pháp y và cảnh sát nên hỗ trợ lẫn nhau với vai trò là hai tổ chức ở vị trí ngang hàng và chúng tôi luôn phải truyền đạt và chỉ truyền đạt “sự thực” nhìn thấy từ góc độ y học.

Theo quan điểm tôi, dù là giấy chứng tử hay biên bản khám nghiệm tử thi cũng cần được cấp dưới tên cá nhân của bác sĩ chịu trách nhiệm. Liệu chúng tôi có thể mang theo chính nghĩa và trách nhiệm của một bác sĩ pháp y để không nói dối, không xấu hổ và trần thuật đúng “sự thực về cái chết” hay không. Đó là điều tuyệt đối không thể sai phạm.

Là một bác sĩ pháp y, tôi cũng từng tiến hành giải phẫu thi thể liên quan đến những vụ án chấn động xã hội. Theo những quy định về pháp luật, tôi không thể đề cập đến những nội dung cụ thể về các vụ án hay những thông tin trong quá trình giải phẫu. Tuy nhiên, tôi vẫn sẽ truyền tải tới các bạn những câu chuyện, thông tin đơn giản nhất về “thi thể trong vụ án mạng” để mọi người có thể lý giải rốt cuộc pháp y là vì điều gì. Và để truyền tải những điều đó, tiếp theo đây tôi sẽ đề cập đến việc giải phẫu liên quan đến các “vụ án”.

Tại sao các trường đại học lại được giải phẫu tư pháp

Cảnh sát và bác sĩ tư pháp tuyệt đối không được có mối liên hệ khăng khít. Là một bác sĩ pháp y, đây là điều mà tôi khắc ghi sâu trong đầu mình.

Ở Nhật Bản, hầu hết các giải phẫu tư pháp đều thực hiện tại Phòng Pháp y của các trường đại học.

Đương nhiên, trường đại học vốn là cơ quan giáo dục, đào tạo và nghiên cứu, đây là tổ chức hoàn toàn khác biệt với cảnh sát, tổ chức thực hiện điều tra tội phạm.

Tôi cho rằng “cơ chế phân công nghiệp vụ” này mang một ý nghĩa to lớn.

Ví dụ như trong một vụ án giết người, cảnh sát sẽ tiến hành điều tra về tình trạng của nạn nhân trước khi tử vong hay những vấn đề xung quanh. Họ cũng là những người sẽ lắng nghe, dò hỏi câu chuyện của gia đình nạn nhân, những người liên quan và xác định xem điều gì là sự thực, có che giấu, nói dối hay có điều gì đáng ngờ hay không.

Tuy nhiên, trong vụ án của võ sĩ Tokitaizan, cảnh sát lại tin tưởng vào lời khai của huấn luyện viên trưởng khi nói là cậu “đột nhiên ngã quỵ trên sàn tập” và không yêu cầu tiến hành giải phẫu tư pháp.

Ở đây, tôi hoàn toàn không có ý “nghi ngờ cảnh sát”, tuy nhiên trong quá khứ cũng từng có các trường hợp phía cảnh sát không nhìn nhận rõ được tính xác thực trong lời khai của đối tượng điều tra hay bị cuốn theo tình hình tại thời điểm phát hiện tử vong dẫn đến các phán đoán sai lầm. Ngoài ra, chúng ta cũng không thể hoàn toàn loại trừ những trường hợp cảnh sát tin chắc với phán đoán ban đầu khi phát giác sự việc, sau đó chỉ trình lên tòa án những kết quả điều tra “định hướng” theo phán đoán ban đầu ấy. Cảnh sát cũng là một tổ chức tập hợp nhiều con người. Và nếu để tổ chức này thực hiện, hoàn thiện tất cả mọi việc thì rất khó tránh được những “sai lầm do những nguyên nhân hoàn cảnh hay cảm tính” như vậy.

Trong hoàn cảnh ấy, bác sĩ pháp y lại đứng ở vị trí trung lập. Công việc của chúng tôi là “điều tra những nội dung được phía cảnh sát ủy thác và báo cáo lại kết quả” chúng tôi chỉ cần tìm hiểu “sự thực” còn lưu lại trên thi thể ngay trước mắt mình là được.

Theo đó, việc giải phẫu pháp y không được thực hiện ở cơ quan cảnh sát mà thực hiện tại trường đại học mới có thể đảm bảo được tính trung lập này.

Nếu xem các bộ phim truyền hình nói về bác sĩ pháp y, có lẽ bạn sẽ thấy những tình tiết như bác sĩ pháp y cùng với cảnh sát tiến hành điều tra tội phạm. Thế nhưng hiện thực lại tuyệt đối không thể có điều đó.

Đứng từ góc độ trung lập của pháp y học, tôi cho rằng việc thân thiết hơn mức cần thiết với phía cảnh sát là điều không thích hợp. Ngay cả về mặt cá nhân, mối quan hệ giữa tôi với cảnh sát cũng không hề tốt đẹp. Thời điểm ôn thi lại vào đại học, tôi từng bị cảnh sát chặn lại và nhắc nhở khi cùng bạn chở hai người trên xe đạp. Ngoài lần đó ra, tính đến nay tôi cũng từng có hai lần đi xe đạp và bị cảnh sát gọi lại kiểm tra giấy tờ. Nhìn thấy cảnh sát, tôi luôn phản xạ một cách có điều kiện là chạy trốn theo hướng ngược lại nên có thể vì thế mà trông tôi khá đáng ngờ cũng nên.

Đồng thời, các bác sĩ pháp y chúng tôi cũng có ý thức giữ khoảng cách với truyền thông. Trong thực tế, mỗi khi có những vụ án được đài báo đưa tin, chúng tôi cũng sẽ nhận được điện thoại từ các cơ quan truyền thông. Việc ở khu vực nào, do trường đại học nào đảm nhiệm tiếp nhận giải phẫu thì chỉ cần tra một chút là ra nên về việc này chúng tôi cũng không cần phải giấu giếm.

Tuy nhiên, trong trường hợp giải phẫu tư pháp, chúng tôi đều nhận được giấy phép từ phía tòa án và ủy thác từ phía cảnh sát. Vậy nên kết quả giải phẫu đương nhiên chỉ có thể báo cáo lại cho phía cảnh sát. Ví dụ, có rất nhiều trường hợp trong quá trình giải phẫu đã thu được những thông tin mà chỉ có bản thân hung thủ mới biết được (như độ lớn của hung khí hay số lượng vết thương…). Nếu những thông tin này bị truyền thông đưa tin trước, kẻ bị tình nghi có thể nghe được những thông tin ấy và có khả năng ảnh hưởng tới độ chính xác trong quá trình lấy lời khai.

Vì những lẽ đó, chúng tôi tuyệt đối không được cung cấp cho truyền thông những thông tin gây cản trở quá trình điều tra phá án, thậm chí ngay cả với gia đình nạn nhân cũng không được biết chi tiết về kết quả giải phẫu.

Bản thân tôi vẫn luôn tự nhắc nhở mình rằng “giải phẫu tư pháp là nhiệm vụ thực hiện vì công bằng xã hội”.

Thi thể không bị thối rữa dù đã trải qua nhiều năm sau khi chết

Chứng kiến nhiều “thi thể trong các vụ án mạng” tôi dần cảm nhận được một điều, khi giết một ai đó, hung thủ kiểu gì cũng muốn “che giấu” thi thể nạn nhân. Có thể là đốt xác, hoặc ném xác xuống biển… Họ muốn tránh đi ánh mắt của người đời và che giấu thi thể bằng mọi giá.

Thi thể được đưa tới trước mắt tôi hôm đó là một thi thể đặc biệt. Rõ ràng thi thể ấy đã phải trải qua nhiều năm rồi, ấy vậy mà vẫn giữ được trạng thái đẹp đẽ như thể mới chết được một tuần.

Toàn thân thi thể trắng toát. Theo thuật ngữ pháp y, tình trạng này gọi là “sáp mỡ tử thi”. Trong điều kiện nhiệt độ thấp và thiếu khí, lớp mỡ dưới da sẽ xảy ra phản ứng hóa học và tạo thành một lớp như lớp sáp. Không chỉ thi thể bị chôn vùi trong đất, thi thể trong nước, ví dụ như bị chìm lâu dưới đáy đập nước, đáy sông cũng có thể xảy ra tình trạng sáp mỡ tử thi này.

Sáp mỡ tử thi không phải là thay đổi do phân hủy, hay nói cách khác là thay đổi do vi khuẩn. Chính vì vậy, thi thể sẽ không bị phân hủy mà vẫn còn giữ được trạng thái nguyên vẹn. Mặc dù không thường gặp nhưng thực tế vẫn có những trường hợp như những thi thể được cho là bị chìm dưới đáy sông Yodo khoảng nửa năm, gần như bên ngoài đều hình thành sáp mỡ tử thi màu trắng toát. Khi toàn bộ bên ngoài thi thể đều hình thành sáp mỡ tử thi, thi thể thoạt nhìn giống như một tượng sáp trắng. Chỉ là mặc dù gọi là “tượng sáp” nhưng đường nét thân thể vẫn còn được giữ nguyên, cơ thể cũng to lớn không khác gì lúc sinh thời. Một tượng sáp lớn trắng toát đặt trước mặt mình như vậy tuyệt đối không phải là cảm giác dễ chịu gì.

Cũng giống với thi thể hóa xác ướp, thi thể hóa sáp này cũng là một trường hợp của thi thể vĩnh cửu, một khi đã hình thành trạng thái này thì nó sẽ được duy trì trong tình trạng bán kiên cố. Điều này cũng giống với việc các xác ướp Ai Cập vẫn được giữ vẹn nguyên dù đã trải qua hàng nghìn năm. Tình trạng sáp mỡ tử thi bắt đầu từ bên ngoài thi thể, theo thời gian, các tổ chức dưới da hay các cơ thịt cũng dần chuyển sang màu trắng. Do tình trạng xuất hiện trong điều kiện nhiệt độ thấp, thiếu khí nên bên ngoài thi thể bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh. Có thi thể khá mềm, đàn hồi nhưng cũng có thi thể cương cứng.

Với thi thể bên trên, sau khi bị sát hại, thi thể đã bị chôn sâu dưới đất ruộng nhiều năm. Chính vì vậy, thi thể xuất hiện tình trạng sáp mỡ tử thi và hầu như không có dấu hiệu phân hủy do tác động của vi khuẩn. Sự phân hủy của thi thể bị chi phối bởi các điều kiện môi trường xung quanh, đặc biệt là nhiệt độ và độ ẩm. Thời tiết cực kỳ hanh khô, nhiệt độ tăng cao hay giảm sâu đều sẽ làm chậm tốc độ phân hủy của thi thể.

Trong pháp y, có một định luật khá nổi tiếng liên quan đến tốc độ phân hủy của thi thể là “Định luật Casper”. Theo định luật này, nếu tốc độ phân hủy của thi thể trên mặt đất là một thì tốc độ phân hủy của thi thể trong nước là 1/2 và thi thể bị chôn trong đất là 1/8.

Tất nhiên, mặc dù cùng là bị chôn trong đất nhưng nếu độ sâu của hố chôn chỉ vài chục phân thì tốc độ này hầu như không thay đổi so với thi thể trên mặt đất. Tuy nhiên, thi thể trong ví dụ trên bị chôn sâu dưới đất tới 2-3 mét.

Đào một hố sâu như vậy với độ rộng đủ để nhét một người trưởng thành chắc chắn là một việc hết sức tốn công sức và thời gian. Chỉ là kết quả của việc ấy lại tạo nên một “môi trường bảo quản” hoàn hảo với đủ các yếu tố như nhiệt độ thấp, gần như không có thay đổi nhiệt độ, thêm vào đó lại ít tiếp xúc với không khí. Vì thi thể không bị phân hủy nên các “chứng cứ” cũng được bảo tồn nguyên vẹn. Phạm vi, độ lớn các vết thương tích do hung thủ gây ra vẫn còn lưu lại rất rõ ràng, nguyên nhân tử vong theo đó cũng được xác định khá chính xác. Hung thủ ban đầu định che giấu thi thể nạn nhân, cuối cùng lại trở thành bảo lưu chứng cứ phạm tội của chính mình.

Trong các vụ án mạng đặc biệt được truyền thông đưa tin, thông thường đều có những đặc trưng nhất định trong thủ đoạn gây án nên nhiều trường hợp nguyên nhân tử vong của nạn nhân đều thể hiện rất rõ ràng. Khi ấy, việc giải phẫu tử thi cũng nhấn mạnh ý nghĩa xây dựng tư liệu căn bản phục vụ cho việc xét xử sau này hơn là xác định nguyên nhân tử vong. Khi đó, trong quá trình giải phẫu, chúng tôi sẽ tập trung hơn vào việc xác định chính xác các thông tin như chiều dài, độ sâu hay phương hướng của vết thương.

Cái chết trong các vụ hỏa hoạn chưa chắc đã là “chết cháy”

Những thi thể bị sát hại sau đó bị hỏa thiêu cũng lại là những trường hợp rất khó giải phẫu.

Trong trường hợp thi thể được phát hiện ngay tại hiện trường vụ cháy, ví dụ ngay cả khi thi thể ấy gần như đã bị thiêu cháy xém thì tất cả đều phải tiến hành giải phẫu tư pháp. Nguyên nhân là bởi không phải cứ phát hiện thi thể tại hiện trường hỏa hoạn là có thể chắc chắn nguyên nhân tử vong là “chết cháy”.

Ví dụ một người hút thuốc ngủ quên dẫn đến hỏa hoạn và thi thể nạn nhân bị thiêu cháy xém được phát hiện ngay tại hiện trường vụ cháy ấy. Khi đó, chủ nhà, người được cho là hút thuốc ngủ quên cũng có thể qua đời vì “nhồi máu cơ tim” trước khi hỏa hoạn xảy ra. Hoặc cũng có thể bị ai đó chuốc thuốc và chết vì “ngộ độc thuốc” trước khi bị phóng hỏa thiêu xác.

Trong những trường hợp như vậy, nguyên nhân tử vong của nạn nhân không phải là “chết cháy” mà là “nhồi máu cơ tim” hoặc “ngộ độc thuốc”.

Khi giải phẫu những thi thể được phát hiện tại hiện trường vụ cháy như vậy, điều chúng tôi phải chú ý chính là bên trong khí quản của người chết. Bên trong khí quản của người chết cháy thường có ám muội đen.

Tại các giờ học trong trường đại học, tôi cũng hay cho sinh viên xem ảnh chụp bên trong khí quản của người chết cháy mà không giải thích gì thêm. Đôi khi các sinh viên cũng sẽ hỏi lại rằng “đây có phải là khí quản của người hút thuốc lá không ạ?”, thế nhưng nếu chỉ hút thuốc lá thì bên trong khí quản không thể đen đến vậy được.

Trước khi hỏa hoạn xảy ra, nếu người đó còn sống chắc chắn sẽ hô hấp. Khi hô hấp, nạn nhân sẽ hít phải khói trong đám cháy khiến khí quản bị đen kịt như vậy. Ngược lại, nếu người này đã chết trước khi xảy ra hỏa hoạn, nạn nhân không thể hô hấp được nữa nên không hít phải khói và bên trong khí quản vẫn sạch sẽ như bình thường.

Đứng ở lập trường của một người trong ngành pháp y, thực ra tôi lại thấy hứng thú với những thi thể cần phải đi tìm hiểu nguyên nhân tử vong hơn là các thi thể đã xác định rõ ngay từ đầu. Những thi thể được giải phẫu chấp thuận, mặc dù không mang tính hình sự nhưng không rõ nguyên nhân tử vong thường khiến tôi đặt ra các câu hỏi mang tính y học rằng “tại sao người này lại chết?”. Giải phẫu những thi thể không đáng chú ý như trong những vụ án hình sự, hầu như không có các vết thương bên ngoài, nguyên nhân tử vong cũng không rõ ràng mặc dù khó khăn hơn nhưng lại khơi gợi hứng thú về mặt y học hơn hẳn các trường hợp khác. Ngoài ra, giải phẫu các thi thể này cũng cần phải tiến hành nhiều bước kiểm tra, công sức và chi phí để xác định được nguyên nhân tử vong.

Bản thân tôi liên quan tới ngành pháp y vì công việc, thế nhưng thực sự có lẽ sầu trong tôi cũng có hứng thú với “sự sống và cái chết của con người”. Chính vì vậy mà tôi đã và đang tiếp tục công việc này hơn 20 năm rồi.

Thi thể bị nấu cà ri

Như đã nói ở trên, khi giải phẫu các thi thể được phát hiện tại hiện trường hỏa hoạn, chúng tôi thường chú ý tới “muội đen bên trong khí quản” của thi thể. Chúng tôi gọi đó là “phản ứng sự sống”.

Muội đen bám trong thành khí quản chính là bằng chứng chứng tỏ người đó “còn sống” tại thời điểm phát sinh vụ cháy. Hay nói cách khác, phản ứng sự sống để chỉ những tổn thương hay hiện tượng không thể xuất hiện nếu người đó không còn sống.

Nếu dùng dao phẫu thuật rạch một đường trên da người, đương nhiên chỗ bị rạch sẽ chảy máu. Thế nhưng khi dùng dao rạch mở lớp da của thi thể, vết rạch ấy lại không chảy máu. Lúc đi bộ, nếu chân bạn đụng phải thứ gì đó sẽ để lại vết bầm, trong khi đó, dù có dùng chai thủy tinh đập vào chân người đã chết cũng không xuất hiện các vết bầm như vậy. Tử thi sẽ không có các phản ứng giống như người còn sống hay có thể nói, đôi khi “không có phản ứng sự sống” cũng là bằng chứng chứng tỏ người này “đã chết”.

Ngoài ra, nếu bị dao làm bếp đâm vào ngực, nạn nhân sẽ mất máu quá nhiều dẫn đến tử vong. Vùng da, kết mạc hay các cơ quan nội tạng bị mất máu sẽ dần chuyển thành màu trắng nhợt, và chúng tôi gọi sự thay đổi màu sắc ấy là “tái nhợt”. “Kết mạc, cơ quan nội tạng tái nhợt” cũng có thể gọi là một phản ứng sự sống. Bởi với người đã chết, dù có đâm thẳng vào tim thì thi thể cũng không xuất huyết nên máu từ các cơ quan không chảy ra ngoài, từ đó màu sắc cơ quan cũng không thay đổi. Các cơ quan đổi màu dần sang màu trắng nhợt chứng tỏ tại thời điểm ấy máu trong mạch máu đã bị chảy hết, hay nói cách khác, tim vẫn còn đập, máu vẫn tuần hoàn và tình trạng xuất huyết đã xảy ra liên tục.

Ngược lại, trong những trường hợp như các vụ án giết người phân thây, dù có dùng dao rạch vào lớp da của các bộ phận tay chân được tìm thấy thì cũng không xuất hiện tình trạng chảy máu. Thi thể đã bị phân thây thành từng khúc sau khi chết, lớp da sẽ không chảy máu nên trong trường hợp chỉ tìm thấy cánh tay, chân hay thân thể thì lớp da của từng phần sẽ “không có phản ứng sự sống”.

Trước kia, tôi từng gặp một vụ án mạng cực kỳ chấn động. Trong tủ lạnh tại nhà của hung thủ phát hiện ra món “cà ri” được nấu từ thi thể của nạn nhân. Có lẽ, để xóa mùi xác phân hủy, hung thủ đã chặt nhỏ thi thể và ném vào nồi cà ri. Từ trong món cà ri ấy đã phát hiện các mẩu xương của nhiều bộ phận cơ thể khác nhau. Lúc đó, đương nhiên các bộ phận ấy cũng không còn phản ứng sự sống nữa và cũng không có khả năng xác định được nguyên nhân tử vong.

Khi để thi thể trong phòng một thời gian, thi thể sẽ phân hủy và sinh ra mùi đặc trưng. Để xóa đi mùi phân hủy ấy, hung thủ cũng có thể ném thi thể vào tủ lạnh để làm chậm quá trình phân hủy hay đựng trong chai, lọ kín chống nước… Và không ít trường hợp hung thủ đã chặt nhỏ thi thể nạn nhân để thực hiện “hành vi che giấu”.

Tuy nhiên, phân thây nạn nhân là việc tốn nhiều sức lực hơn tưởng tượng rất nhiều. Tôi đã từng giải phẫu thi thể bị cắt rời ra thành từng bộ phận như thân người, cổ, vai, hông… Và nghe thực khó tin nhưng một người cao tuổi không có kiến thức về y học đã có thể thực hiện việc cắt rời đầu, chi trên, chi dưới ra khỏi thân thể, chưa kể là hắn lại làm một mình và chỉ trong khoảng 1 tiếng đồng hồ. Các vết cắt còn được thực hiện rất “ngọt” nên trong một thoáng, tôi còn nghi ngờ phải chăng vụ này còn liên quan tới cả người trong ngành y tế.

Một điểm nữa là giải phẫu hầu như không xác định được danh tính của thi thể đã bị phân thây. Trong các trường hợp như vậy, việc thu thập được các thông tin hữu ích để nhận dạng như tuổi tác, giới tính, chiều cao cũng là một nhiệm vụ quan trọng của chúng tôi.

Ví dụ, về giới tính, có thể dễ dàng tìm ra khác biệt giới tính dựa vào đặc trưng của xương sọ hay xương chậu. Dựa vào độ lớn hay hình dạng của các xương này mà chúng tôi có thể xác định được giới tính của nạn nhân ở một mức độ nào đó. Đương nhiên nếu xác định được ADN thì cũng có thể xác định được giới tính. Về chiều cao, có nhiều công thức xác định chiều cao cơ thể từ độ dài của xương chi. Nhờ đó, nếu chỉ còn lại bộ xương trắng, chúng tôi cũng xác định được chiều cao.

Ngoài ra, về độ tuổi, bộ phận được gọi là “đường khớp sọ” - ranh giới xương sọ - là một gợi ý để xác định độ tuổi. Xương sọ được tạo thành từ nhiều phần xương liên kết với nhau. Dựa vào việc kiểm tra các khớp sọ ấy đang ở mức độ nào (đã liền khớp chưa) có thể suy đoán được độ tuổi của thi thể. Thêm vào đó, tình trạng mài mòn của răng hay tình trạng của xương chậu cũng là những gợi ý quan trọng khác.

Các bác sĩ pháp y chúng tôi sẽ sử dụng tất cả các phương pháp có thể như phản ứng sự sống, phương pháp suy đoán tuổi tác, giới tính, chiều cao… để thu thập tối đa những thông tin liên quan đến thi thể.

Những nỗ lực ấy ít nhất sẽ góp phần đem lại công bằng cho xã hội, nhưng cũng phải nói thực là nhiều khi chúng tôi cũng không rõ những kết quả khám nghiệm ấy giúp ích cho công tác điều tra của cảnh sát đến mức nào. Sau khi báo cáo kết quả khám nghiệm cho cảnh sát, chúng tôi cũng có thể đến dự các phiên tòa xét xử với vai trò là nhân chứng, tuy nhiên hầu hết trong các trường hợp, nhiệm vụ của chúng tôi kết thúc khi đã báo cáo kết quả cho phía cảnh sát.

Chết do ngộ độc cafein

Án mạng đối với bản thân nạn nhân có thể nói là một tai họa bất ngờ ập xuống. Mỗi lần đối diện với những thi thể trong những thảm trạng khác nhau, chúng tôi không khỏi tránh được những suy nghĩ lan man rằng, dường như trong những ngày bình yên phẳng lặng này vẫn luôn hiện hữu những cạm bẫy không ngờ đang chờ đợi con mồi ngã xuống.

Trong số đó phải kể đến một tình trạng mà gần đây tôi rất để ý, đó là “chết do ngộ độc cafein”.

Nghe đến cụm từ chết do ngộ độc cafein này, có lẽ sẽ nhiều người ngạc nhiên. Cafein là chất có nhiều trong các loại đồ uống như trà hay cà phê. Cũng không hiếm người có thể uống tới 5 cốc cà phê mỗi ngày. Thực tế, khi tiến hành phân tích thành phần độc tố trong máu của thi thể, tôi phát hiện ra rằng trong máu của nhiều người đều có chứa một lượng nhỏ cafein.

Cafein sau khi được hấp thụ vào cơ thể thông qua đường tiêu hóa sẽ được phân giải ở gan nên con người không rơi vào tình trạng ngộ độc. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây các loại đồ uống chứa cafein gọi chung là “thức uống tăng lực” bắt đầu được bày bán khá nhiều như ở các cửa hàng tiện lợi hay cũng có thể dễ dàng đặt mua trên mạng các bột hay viên nén chứa cafein nhập từ nước ngoài về, dẫn đến nhiều trường hợp con người có thể hấp thụ lượng lớn cafein chỉ trong một lần sử dụng. Và thực tế cũng có những trường hợp ngộ độc cafein như vụ án dưới đây.

Trong vụ người đàn ông ở Kyushu chết do ngộ độc khi uống một lượng lớn nước giải khát có chứa cafein gọi là “thức uống tăng lực” trường Đại học Fukuoka (thành phố Fukuoka) đã công bố kết quả giải phẫu tử thi và cho biết, nồng độ Cafein trong máu người đàn ông này đạt đến ngưỡng tử vong. Trong dạ dày của người đàn ông này cũng phát hiện các viên nén cafein. Trong cuộc họp báo với báo chí, người phụ trách giải phẫu thi thể, Giáo sư Shinichi Kubo (Khoa Pháp y) của trường đại học này cho biết “hấp thụ một lượng lớn cafein trong thời gian ngắn là việc hết sức nguy hiểm”.

Cũng theo trường Đại học Fukuoka, người đàn ông này khoảng hơn 20 tuổi, mỗi ngày đều làm việc tại cây xăng từ đêm khuya tới sáng sớm nên từ hơn một năm trước đã bắt đầu uống các loại thức uống tăng lực chứa khoảng 150mg cafein mỗi ngày để duy trì tỉnh táo. Theo như lời kể của gia đình, khoảng một tuần trước khi chết; người đàn ông này xuất hiện các vấn đề về sức khỏe, thậm chí còn có tình trạng nôn ói. Đến một ngày nọ, khoảng 11 giờ trưa, người đàn ông này nôn rất nhiều sau đó thiếp đi, đến khoảng 4 giờ chiều, gia đình phát hiện anh ta đã mất ý thức và được xác nhận là đã tử vong.

Kết quả giải phẫu cho biết lượng cafein trong 1ml máu của người đàn ông này lên đến 182pg, đạt đến nồng độ gây tử vong (79-567pg). Ngoài ra, trong dạ dày của anh ta cũng có phát hiện chất bột của viên nén cafein và được kết luận là “chết do ngộ độc.” (Theo báo Mainichi Shinbun phát hành ngày 21/12/2015).

Tất nhiên việc uống một lượng cà phê thích hợp vào một khoảng thời gian thích hợp để xua tan cơn buồn ngủ là hoàn toàn không có vấn đề gì. Tuy nhiên nếu hấp thụ một lượng lớn cafein trong một lúc có thể khiến lượng cafein trong cơ thể đạt đến ngưỡng gây tử vong. Ngay cả các loại thức uống tăng lực, tùy theo cách uống mà cũng có những nguy hiểm tương tự.

Ngay cả tại Phòng Pháp y chúng tôi cũng từng gặp phải trường hợp tử vong do trúng độc cafein. Người tử vong là đàn ông, khoảng 50 tuổi, vẫn đang làm việc nhưng phải thường xuyên vào viện để điều trị bệnh tiểu đường và hội chứng ngưng thở khi ngủ. Nghe nói từ khoảng 10 năm trước, ông ta đã thường xuyên sử dụng các loại viên uống bổ sung có chứa cafein của nước ngoài. Người này lại có thói quen dùng cả thức uống tăng lực và viên uống chứa cafein vào đêm khuya nên lượng cafein trong cơ thể được cho là đã vượt ngưỡng gây ngộ độc.

Ngoài ra, nói đến ngộ độc, có một trường hợp tôi không thể quên được. Đó là trường hợp tử vong do ngộ độc nấm. Người tử vong cũng là một người đàn ông khoảng 50 tuổi, ông này khi đó đi hái nấm cùng bạn trên núi. Sau đó, ông ta dùng nấm hái được để ăn lẩu và ngộ độc rồi qua đời. Trong lúc đang ăn lẩu, tình trạng của người này chuyển biến xấu. Trước khi chết, nghe nói ông còn kêu lên “Chắc hái nhầm nấm mất rồi”. Ông ấy đã hái nhầm phải nấm độc.

Những năm gần đây, tình trạng ngộ độc liên quan tới các loại dược phẩm vi phạm pháp luật như các loại chất kích thích, các loại thức uống nguy hiểm đang trở thành vấn đề được xã hội quan tâm, nhưng đồng thời cũng có nhiều trường hợp chết do ngộ độc từ những thứ gần gũi với đời sống của chúng ta.

Thi thể chết vì bị súng bắn

Phương pháp giết người thường thấy tại Nhật là dùng tay hoặc dây để siết cổ, hoặc dùng các loại như dao kéo để đâm… và rất ít trường hợp có sử dụng súng. Cho tới bây giờ, tôi cũng mới chỉ gặp 5 trường hợp như vậy.

Những vết thương do súng tạo thành gọi là vết đạn bắn. Trường hợp tử vong do đạn bắn, viên đạn bắn ra từ súng sẽ găm vào cơ thể nạn nhân, gây tổn thương các cơ quan hay huyết quản và đây chính là nguyên nhân tử vong.

Năng lượng vận động của vật thể hay nói cách khác là lực sinh ra từ va chạm với vật thể khác được tính theo công thức: “Động năng (K) = 1/2 x khối lượng (M) x bình phương vận tốc (V). Viên đạn là một thứ rất nhỏ nhưng lại bay với vận tốc rất cao nên sẽ sinh ra động năng cực lớn. Một viên đạn đâm xuyên cơ thể sẽ phá hoại các cơ quan nội tạng, đồng thời nhiệt lượng do nó tỏa ra cũng gây tổn thương các tế bào, tổ chức xung quanh.

Bề ngoài thi thể bị bắn thông thường sẽ có hai dấu vết, một là vết đạn đi vào cơ thể và một là vết đạn đi ra ngoài cơ thể. Có lẽ mọi người thường nghĩ hai vết này sẽ cùng nằm trên một đường thẳng.

Tuy nhiên, viên đạn sau khi tiến vào cơ thể chưa chắc đã đi thẳng tiếp được. Nếu viên đạn giữa chừng đụng phải phần xương cứng, hướng bay của nó sẽ bị thay đổi. Ngoài ra, cũng có trường hợp trên thi thể chỉ có vết đạn đi vào mà không có vết đạn đi ra. Trong trường hợp ấy, viên đạn vẫn còn ở đâu đó bên trong người nạn nhân.

Hình dáng vết đạn đi vào cơ thể thường là một lỗ tròn nhỏ tương tự với hình dáng viên đạn, trong khi vết đạn đi ra ngoài cơ thể lại thường là hình tròn méo hướng từ trong phá ra. Với vết đạn bắn ở vùng đầu, thông thường bên dưới vết đạn đi ra thường có xương gãy do viên đạn phá từ bên trong ra.

Ngoài ra, khi viên đạn được bắn ra, phần thuốc súng và nhiệt lượng cũng đồng thời được bắn theo nên tùy theo khoảng cách với miệng súng mà xung quanh vết đạn đi vào còn có thể có vết bỏng do thuốc súng hay nhiệt lượng gây nên.

Từng có thi thể của người được cho là có liên hệ với các băng đảng bạo lực được đưa tới chỗ chúng tôi. Sau khi kết thúc giải phẫu, bước ra ngoài, như mọi lần, tôi lại thấy cảnh có mấy người đàn ông mặc vest thắt cà vạt đen như đám đàn em trong các băng đảng xếp hàng đứng đợi và không nói một lời. Dưới áp lực khủng khiếp ấy, tôi vờ như để quên đồ rồi quay lại phòng giải phẫu, sau đó theo cửa sau đi sang tòa nhà bên cạnh. Còn trên thi thể người đã mất ấy lưu lại vết thương do đạn bắn như thế nào thì tôi đã quên mất rồi…

“Thi thể trong các vụ án mạng” và “sự khác biệt”

Ngay cả “thi thể trong các vụ án mạng” cũng tồn tại vấn đề “sự khác biệt”.

Phòng Pháp y chúng tôi tiếp nhận giải phẫu thi thể trong khu vực 6 thành phố, 1 thị trấn vùng Hanshin nằm trong địa phận tỉnh Hyogo. Nếu nói theo khu vực quản lý của cảnh sát, Phòng Pháp y chúng tôi sẽ tiếp nhận ủy thác giải phẫu trong phạm vi khu vực quản lý của 9 sở cảnh sát. Trong khu vực tiếp nhận giải phẫu của chúng tôi cũng có những khu vực tập trung nhiều người thuộc tầng lớp giàu có nổi tiếng cả nước nhưng đồng thời cũng có những khu vực được biết tới là không mang hơi thở của trung tâm thành phố.

Trong năm 2015, tổng số thi thể giải phẫu trong cả năm của chúng tôi là 320 thi thể. Trong đó, số thi thể giải phẫu theo yêu cầu từ Sở Cảnh sát Ashiya chỉ có 11, trong khi số thi thể giải phẫu theo yêu cầu từ Sở Cảnh sát Amagasaki lại lên đến 138. Dựa theo kết quả điều tra dân số quốc gia, dân số của thành phố Ashiya là 95.440 người và dân số của thành phố Amagasaki là 452.571 người. Nếu so sánh tỷ lệ giải phẫu trong 1.000 dân thì ở thành phố Ashiya chỉ có 0,12 thi thể trong khi ở thành phố Amagasaki là 0,30 thi thể. So sánh hai tỷ lệ này ta thấy trong năm 2015, người dân ở Amagasaki “dễ bị giải phẫu” gần gấp ba lần so với người dân ở Ashiya.

Các thống kê cho thấy tỷ lệ thất nghiệp và kinh tế suy thoái (tình hình thu nhập thấp của người dân) có mối liên hệ lớn tới tỷ lệ tội phạm (Theo điều tra của Giáo sư Fumio Otake thuộc Sở Nghiên cứu kinh tế xã hội Đại học Osaka). Cũng theo thống kê này, về tình hình “thay đổi tỷ lệ thất nghiệp, tỷ lệ tội phạm, tỷ lệ tự sát” được rút ra từ Điều tra nguồn lực lao động, Thống kê biến động dân số và Sách trắng về tội phạm cho thấy tỷ lệ tội phạm có liên hệ mạnh mẽ với tỷ lệ thất nghiệp hơn tỷ lệ tự sát.

Ngoài ra, các nghiên cứu tại Mỹ cũng chỉ ra rằng, có mối tương quan lớn giữa tỷ lệ thất nghiệp với tỷ lệ phát sinh các vụ án giết người. Tại khu vực chịu trách nhiệm của chúng tôi, thành phố có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất chính là thành phố Amagasaki với khoảng 7,5%, trong khi đó tỷ lệ này tại thành phố Ashiya là 5,6% (Theo Điều tra Dân số Quốc gia năm 2015). Nếu so sánh tỷ lệ vụ án giết người trong phạm vi dân số 100 nghìn người (theo điều tra của Phòng Pháp y, Đại học Y Hyogo từ năm 2003 đến năm 2016), tỷ lệ này ở thành phố Amagasaki cao hơn ba lần so với ở thành phố Ashiya.

Ít nhất, theo những số liệu thống kê của chúng tôi cho thấy chênh lệch trong tình hình kinh tế cá nhân ảnh hưởng không nhỏ tới tỷ lệ phát sinh án mạng tại các khu vực. Có thể thấy, phía sau vấn đề “thi thể trong các vụ án mạng” này cũng có một phần liên quan đến “chênh lệch” trong xã hội hiện đại.

Giết người rồi tự sát - người ông lo lắng cho tương lai của cháu mình

Với những thi thể đã được xác định rõ ràng là “bị sát hại” về cơ bản tất cả đều sẽ được đưa đến các Phòng Pháp y để giải phẫu tư pháp. Như tôi đã đề cập trong các phần trên, trong trường hợp xác định rõ có yếu tố hình sự, cho dù đã rõ ràng nguyên nhân tử vong thì thi thể vẫn sẽ phải làm giải phẫu tư pháp.

Khi điều tra lại những trường hợp đã được giải phẫu tại Phòng Pháp y chúng tôi (từ năm 2003 đến năm 2012), có 81 thi thể được xác định rõ ràng là bị sát hại, chỉ chiếm 5,2% trong tổng số thi thể được giải phẫu.

Các phương pháp giết người phổ biến ở Nhật thường là siết cổ (tạo áp lực lên vùng cổ), đâm (tổn thương bằng vật nhọn) hay đập bằng vật cứng (tổn thương bằng vật cứng).

Ngoài ra, tại Phòng Pháp y chúng tôi, số trường hợp hung thủ là người thân trong gia đình có mối quan hệ trong vòng ba đời với nạn nhân chiếm hơn một nửa với tỷ lệ 55,6% (45 trong 81 trường hợp). Kết quả điều tra về mối quan hệ giữa hung thủ và nạn nhân theo từng phương pháp giết người phổ biến ở trên cho thấy với thủ đoạn tạo áp lực lên vùng cổ, hung thủ là “người nhà” của nạn nhân chiếm 83,9%, trường hợp tổn thương bằng vật nhọn tỷ lệ là 27,3%. Với trường hợp tổn thương bằng vật cứng, tỷ lệ hung thủ là người nhà của nạn nhân và hung thủ không là người nhà của nạn nhân tương đương nhau.

Trường hợp sát hại người thân trong gia đình, phương pháp đầu tiên được lựa chọn là tạo áp lực lên vùng cổ… Tôi có thể hiểu được phần nào tâm trạng ấy. Chính vì yêu thương nên mới sinh ra chán ghét hay thậm chí là ý định giết người. Khi đó, với chút lương tâm cuối cùng, có lẽ bản thân hung thủ cũng vô thức mà kháng cự việc sử dụng những hung khí nào đó để tổn thương thân thể nạn nhân.

Trong số những vụ sát hại người thân, có một vụ mà tôi khó có thể quên được.

Đó là chuyện của nhiều năm trước, có một người đàn ông đã siết cổ giết chết cô cháu gái nhỏ còn chưa đến tuổi vào lớp một của mình và sau đó cũng tự mình thắt cổ tự tử. Cô bé bị giết là cháu ngoại của hung thủ, vụ án xảy ra khi cô bé về quê trong một kỳ nghỉ dài.

Thực ra cô bé nạn nhân ấy mắc bệnh nan y không thể khỏi được, và vì lo lắng cho tương lai của cháu mình, hung thủ, tức ông ngoại cô bé, đã tự mình xuống tay. Nghe nói trong bức di thư cuối cùng, hung thủ đã viết “Ta sẽ dẫn con bé đi cùng”.

Vụ án được xác định có yếu tố hình sự nên thi thể hai người được đưa đến chỗ chúng tôi để làm giải phẫu tư pháp.

Phòng giải phẫu của chúng tôi có một phòng ngoài để thay đồ trước khi vào thực hiện công việc. Thông thường, người nhà của người đã mất không được phép vào khu vực này, thế nhưng riêng vụ án lần đấy, được sự cho phép của phía cảnh sát, chúng tôi đã mời mẹ của nạn nhân vào chờ ở phòng ngoài. Bởi chúng tôi khi ấy đều đã bị cảm động trước nỗi niềm của một người mẹ: “Trước khi mọi người dùng dao mổ chạm vào thi thể nó, tôi muốn nhìn mặt con gái lần cuối.”

Cho tới tận bây giờ, bên tai tôi dường như vẫn còn nghe được tiếng khóc nghẹn ngào của người mẹ khi đó. Cùng một ngày mất đi cha đẻ và con gái yêu của mình, thêm vào đó chính người cha của mình lại là hung thủ cướp đi mạng sống của con gái, đó chắc chắn là một sự đau đớn không thể nào tưởng tượng nổi.

Sắc đỏ đượm buồn

Thông thường, Phòng Pháp y chúng tôi chỉ lặng lẽ thực hiện “công việc” của mình.

Thế nhưng, khi người bị hại là trẻ con hay người trẻ tuổi, dù thế nào trong lòng tôi vẫn sẽ thấy dao động.

Những lúc như vậy, tôi chỉ muốn kết thúc việc giải phẫu thật nhanh. Là một vụ án mạng, thế nên sẽ phải có người dùng dao mổ rạch mở, giải phẫu thi thể nạn nhân nằm trên bàn giải phẫu ấy. Thế nhưng, dù có giải phẫu cũng không thay đổi được kết quả là đứa trẻ đã chết. Trong mớ cảm xúc hỗn độn, mâu thuẫn ấy, đâu đó trong tôi chỉ muốn nhanh chóng gửi trả thi thể về với gia đình nạn nhân.

Trước kia, từng có một vụ giết người hàng loạt và nạn nhân là những em bé tiểu học. Ngày xảy ra vụ án, tôi đang ngồi ăn cơm trưa và được nghe về vụ án trên bản tin thời sự của NHK. Đương nhiên, thi thể của những đứa trẻ bị hại ấy sẽ phải làm giải phẫu tư pháp. Vừa phải chịu đựng nỗi đau đớn như xé lòng khi chứng kiến nỗi mất mát, tuyệt vọng của gia đình nạn nhân, lại vừa phải giữ vững tỉnh táo để giải phẫu liên tục thi thể của những đứa trẻ bị dao đâm chết, những áp lực đè nặng lên các bác sĩ pháp y khi ấy đáng sợ đến đến nhường nào.

Khi giải phẫu thi thể, về cơ bản chúng tôi phải lấy hết cơ quan nội tạng ra ngoài. Và ngay cả trong trường hợp đã biết rõ nguyên nhân tử vong thì công tác ấy vẫn không thay đổi. Đó là bởi đây là bước quan trọng cần thiết trong pháp y.

Mặc dù biết như vậy nhưng… phải cắt mở các cơ quan nội tạng của những đứa trẻ ngây thơ vô tội, lúc đó thật khó để có thể giữ bình tĩnh.

Trong quá khứ, tôi cũng từng có một lần duy nhất run tay trước bàn giải phẫu. Nạn nhân khi ấy là một cô bé đáng yêu có lẽ chỉ mới vào tiểu học. Cô bé ấy bị một người lạ mặt dùng dao đâm chết và được đưa tới chỗ chúng tôi.

Mới đầu, thoạt nhìn thi thể nạn nhân được đặt nằm trên bàn giải phẫu, tôi thấy cô bé mặc một bộ đồ màu đỏ. Tôi đã nghĩ: “Ồ, ai lại mặc cho bộ đồ đẹp thế này.” Thế nhưng, khi tiến lại gần tôi mới thấy rõ, đó không phải là màu sắc của bộ trang phục mà là bộ quần áo màu trắng ban đầu đã bị nhuốm máu đỏ của nạn nhân.

Khi ấy, hung thủ đã bị bắt và cũng thú nhận về tội giết người. Việc giải phẫu vốn dĩ vẫn diễn ra rất lặng lẽ, thế nhưng thời điểm mở hộp sọ của nạn nhân, tôi vẫn không thể kiềm được mà tự hỏi “liệu có cần phải tổn thương thân thể đứa trẻ này thêm nữa hay không.”

Thế nhưng, công việc của chúng tôi vẫn là tìm ra những khả năng nhỏ bé nhất để xác định nguyên nhân tử vong. Dù là cắt mở trái tim, mở ổ bụng hay mở hộp sọ cũng đều có ý nghĩa riêng của chúng.

Vậy nên, đến cuối cùng tôi vẫn đè nén cảm xúc của bản thân và lại một lần nữa nắm chặt dao mổ.

Đó là điều duy nhất mà chúng tôi có thể làm cho các nạn nhân.

Chương 7 Thi thể hạnh phúc

Chết tự nhiên vì ung thư

Muốn một cái chết nhẹ nhàng là nguyện vọng tha thiết nhất của mỗi con người. Có lẽ sẽ chẳng có ai lại mong muốn một “cái chết dị trạng” như những trường hợp mà tôi đã đề cập trong cuốn sách này.

Chỉ là mỗi ngày đều tiếp xúc với những người chết theo muôn hình vạn trạng, cảm nhận về một “cái chết hạnh phúc” trong tôi dường như hơi khác với mọi người.

Cho dù sống một mình rồi lặng lẽ chết đi nhưng biết đâu với chính bản thân người đó, âu cũng là một cái kết cho cuộc đời không còn gì nuối tiếc. Hoặc giả một người qua đời trong bệnh viện, được nhiều người chăm nom, túc trực nhưng bản thân người đó có cảm thấy hạnh phúc hay không lại là một vấn đề khác.

Trước đây, tôi từng có cơ hội đi tu nghiệp bác sĩ nội khoa tại một bệnh viện ở Trung Quốc. Ở bệnh viện đó có một nữ bệnh nhân cao tuổi, mặc dù được chẩn đoán là “ung thư dạ dày” nhưng bà vẫn cương quyết từ chối điều trị.

Bà cụ khoảng 80 tuổi ấy sống một mình, bình thản tại một miền quê hẻo lánh. Bà không có người thân chăm nom, muốn đến được bệnh viện trên trấn cũng phải đi một tiếng đồng hồ.

Mặc cho bác sĩ điều trị nhiều lần khuyên bảo “Bà hãy cắt bỏ khối u này đi. Nếu cắt bây giờ thì bệnh tình của bà còn chữa trị được”, nhưng bà cụ ấy lại vẫn chỉ lắc đầu từ chối. Dẫu sao trước mắt bác sĩ vẫn là một bệnh nhân chỉ cần chịu điều trị sẽ chữa khỏi được bệnh, vậy nên các bác sĩ cũng không thể bỏ mặc bà. Cuối cùng, các bác sĩ nói rằng “ít nhất bà phải đến đây thăm khám mỗi năm một lần” và theo dõi quá trình phát triển bệnh tật của bà.

Vì không tiến hành điều trị nên đương nhiên bệnh ung thư dạ dày của bà cứ thế phát triển mạnh. Thế nhưng, thay vì lựa chọn phẫu thuật, bà cụ lại vẫn sống với nếp sống từ trước tới nay của mình.

Đứng trên góc độ pháp y, chuyện đối diện với tử thần vì “bỏ mặc bệnh ung thư” hay để bệnh ung thư phát triển tự nhiên mà không áp dụng các biện pháp điều trị cũng không phải là điều hiếm hoi gì, thế nhưng có lẽ dưới góc độ của y học lâm sàng lại hiếm khi chứng kiến trường hợp như vậy. Trong thời gian tu nghiệp của tôi, bà cụ ấy đã phải nhập viện do cơ thể không còn duy trì được nữa. Và một thời gian sau đó, tôi lại kết thúc thời gian tu nghiệp của mình và về nước nên cũng không rõ bà cụ sau này đã đón nhận giây phút cuối cùng của mình ra sao. Thế nhưng, chuyện đó khiến tôi phải chiêm nghiệm về cách đón nhận cái chết tự nhiên của con người ngay khi tôi còn rất trẻ như thế. Nhưng với một người mới bước những bước đầu tiên trên con đường y học như tôi thì những chiêm nghiệm ấy lại vô cùng quan trọng.

Khảo sát “cái chết hạnh phúc”

Như đã đề cập trong các phần trước, làm trong ngành pháp y này chúng tôi đều phải đối diện với rất nhiều thi thể chết liên quan đến rượu.

Tôi cũng từng giải phẫu thi thể người chết vì uống rượu rồi sảy chân ngã xuống cống thoát nước bên đường và chết đuối. Có lẽ khi ấy, người đó đã uống say và đang loạng choạng bước về nhà. Và người đó đã chết đuối trong cống thoát nước với mực nước cao chỉ khoảng 10cm

“Mực nước như thế thì chết đuối kiểu gì được.”

Đúng, có lẽ mọi người sẽ nghĩ như vậy. Thế nhưng, khi đã say rượu, con người dù có nằm vật bên vệ đường vẫn có thể ngủ được. Vậy nên dù chỉ có chút xíu nước như vậy họ vẫn có thể bị chết đuối.

Tương tự như vậy, cũng có người uống say để rồi chết ở đoạn đường đang thi công. Có lẽ người này bị vấp phải thứ gì đó, đầu chúi về phía rào chắn cấm đường khiến cổ bị kẹt giữa các đoạn dây chắn và cứ thế ngạt thở mà chết. Nhiều khi những cái chết đột ngột như vậy lại bị chi phối bởi những yếu tố hết sức ngẫu nhiên, trùng hợp, tới mức chúng ta chỉ có thể cảm thán rằng phải chăng là do số phận?

Phần đông những tai nạn xảy ra do uống rượu là ngã chết ở ga tàu. Những tai nạn như vậy dễ xảy ra vào tối thứ Sáu. Trước kỳ nghỉ cuối tuần, sau khi kết thúc một bữa nhậu thoải mái với đồng nghiệp hay bạn bè, họ mang theo tâm trạng thoải mái vui vẻ đi về nhà để rồi trên đường về lại trượt ngã trên sân ga, đụng đầu vào đâu đó hoặc bị tàu điện đâm chết… Những trường hợp như vậy thực tế lại xảy ra rất nhiều.

Ngoài ra, cũng có người uống say rồi ngủ ngay dưới gốc cây giữa trời đông giá rét và chết cóng, lại có người bị ngã ngửa khiến sau đầu bị va đập mạnh mà chết, hay có người nằm ngủ bên vệ đường và bị xe đâm chết.

Theo thông tin từ phía cảnh sát, có những người vỡ xương sọ chết ngay tại chỗ nhưng cũng có những người đi một quãng đường dài rồi mới chết. Đi bộ trong tình trạng bị vỡ xương sọ vốn dĩ là không thể xảy ra, con người khó có thể bước đi trong cơn đau kịch liệt như vậy, thế nhưng có lẽ cồn đã làm tê liệt những cơn đau.

Tôi đương nhiên sẽ đối diện với những thi thể ấy trên bàn giải phẫu, và những lúc đó, một phần trong tôi rất muốn thở dài và nói “chỉ cần không uống rượu là anh sẽ không phải chết thế này rồi…” mặt khác, dù có vẻ hơi vô tâm nhưng tôi cũng lại nghĩ “thế này có lẽ cũng coi là chết trong hạnh phúc đi”.

Có lẽ đa phần trong số họ đều uống rượu đến thỏa thích, sau đó mang theo sự thoải mái, phê pha ấy và ra đi mà chẳng biết gì nữa. Với gia đình họ, đây có thể là nỗi đau quá lớn, thế nhưng nếu nhìn dưới góc độ của chính họ liệu mọi chuyện sẽ ra sao? Dưới góc độ ấy, tôi cảm thấy có lẽ cách chết này thực ra cũng không tồi tệ như mọi người vẫn nghĩ.

Tất nhiên, nếu được hỏi “Anh có muốn như thế không?”, tôi vẫn không nghĩ bản thân sẽ muốn một cái chết như vậy. Tuy nhiên, con người đều sẽ phải chết. Dù là chết sau một thời gian dài chống chọi với bệnh tật hay chết đột ngột do một cơn nhồi máu cơ tim, tất cả đều là chết. Thậm chí làm trong ngành pháp y, chúng tôi còn phải đối diện với cái chết của những đứa bé bị cuốn vào những vụ sát hại hay cái chết của cha mẹ con cái trong những vụ giết người rồi tự tử.

Hạnh phúc và bất hạnh trong cái chết - tôi vẫn thường bất giác nghĩ về điều này dưới góc độ của một bác sĩ, và dưới góc độ của một con người.

Giải phẫu pháp y là “dịch vụ công dân” cuối đời

Mình sẽ đón nhận giây phút cuối cùng của cuộc đời ở nơi đâu? Ngoài “cái chết hạnh phúc” thì có lẽ đây cũng là một chủ đề lớn khiến mọi người quan tâm.

Tất nhiên, nếu được chết một cách nhẹ nhàng, thanh thản bên người thân, gia đình tại khu phố sinh sống quen thuộc bấy lâu thì không còn điều gì mĩ mãn hơn nữa. Tuy nhiên, trong thời đại ngày càng có nhiều gia đình hạt nhân như ngày nay, có lẽ những người mong mỏi có được cái chết như vậy lại chỉ là số ít. Kết quả là các thành phố lớn hay các thành phố vệ tinh có đầy đủ cơ sở thiết bị hạ tầng giao thông hay các dịch vụ chăm sóc sức khỏe trở thành nơi tập trung nhiều người cao tuổi. Và sự thực rất đỗi bình thường là có không ít “chênh lệch” trong “dịch vụ công dân” tại các địa phương cho người dần an hưởng tuổi già.

Bản thân tôi vẫn luôn nghĩ giải phẫu tư pháp phải chăng cũng nằm trong những cái gọi là “dịch vụ công dân” ấy.

Như đã từng đề cập trong Chương 4, tỷ lệ thực hiện giải phẫu pháp y theo công bố của Cơ quan cảnh sát Quốc gia có sự chênh lệch lớn giữa các tỉnh thành. Năm 2015, tỉnh Kanagawa có tỷ lệ giải phẫu pháp y cao nhất với 39,2%, tiếp sau là tỉnh Hyogo với 33,4%, tỉnh Okinawa là 30,8% và Tokyo là 18,2%. Trong khi đó, các khu vực có tỷ lệ giải phẫu pháp y thấp có thể kể đến tỉnh Gunma với 3,8%, tỉnh Shizuoka với 3,3%, tỉnh Gifu với 2,7% và thấp nhất là tỉnh Hiroshima với 1,5%. Khoảng 40% thi thể dị trạng được phát hiện ở Kanagawa được giải phẫu trong khi hơn 98% trường hợp ở Hiroshima sẽ bị bỏ qua công tác này.

Cùng là “thi thể dị trạng” nhưng tùy vào khu vực sinh sống của người đó hay khu vực phát hiện thi thể mà cách xử lý với thi thể cũng khác nhau rất lớn.

Tôi hiện tại đang đảm nhiệm việc giải phẫu pháp y cho một bộ phận khu vực thuộc tỉnh Hyogo và loại giải phẫu mà chúng tôi thực hiện cũng có khác biệt lớn với khu vực Osaka bên cạnh. Hầu hết các trường hợp giải phẫu được thực hiện ở phòng pháp y của Osaka đều là giải phẫu tư pháp phục vụ cho điều tra tội phạm trong khi tỷ lệ ấy ở phòng pháp y của chúng tôi chỉ chiếm khoảng một phần tư tổng số trường hợp giải phẫu. Các trường hợp giải phẫu còn lại đều là giải phẫu chấp thuận đã được xác định là không có yếu tố tội phạm hay giải phẫu điều tra với mục đích điều tra thân phận, danh tính của người đã mất.

Với hai khu vực địa lý hành chính tiếp giáp nhau như Osaka và Hyogo, tôi không cho rằng số người chết có yếu tố phạm tội lại chênh lệch đến vậy. Nguyên nhân của sự chênh lệch này là do sự khác biệt trong những phán đoán của cảnh sát tại từng khu vực khi giám định thi thể. Họ có thể nghi ngờ yếu tố hình sự ngay từ đầu và tiến hành giải phẫu tư pháp hay có thể chắc chắn không có yếu tố đáng ngờ và tiến hành giải phẫu chấp thuận.

Nơi công tác trước kia của tôi là tại Đại học Osaka, vậy nên tôi cũng từng có giai đoạn hầu như chỉ thực hiện giải phẫu tư pháp. Sau đó, khi chuyển công tác tới Đại học Y Hyogo hiện tại, tôi lại thấy bất ngờ khi các trường hợp giải phẫu chấp thuận lại nhiều tới vậy.

Dù chỉ nói ngắn gọn trong một từ là giải phẫu nhưng thực tế các quá trình xử lý, kiểm tra đối với một thi thể lại tiêu tốn khá nhiều tiển của cho các việc như các biện pháp phòng tránh nhiễm trùng hay kiểm tra độc tố… Và mặc dù các khoản chi cần thiết cho các phương pháp giải phẫu hay các loại kiểm tra đều như nhau nhưng giữa giải phẫu tư pháp và giải phẫu chấp thuận lại có chênh lệch khá lớn về mức phí.

Ở tỉnh Hyogo, chi phí trả cho giải phẫu chấp thuận rẻ hơn rất nhiều so với giải phẫu tư pháp. Trong trường hợp giải phẫu chấp thuận, do không có yếu tố hình sự nên có thể một số khoản không cần phải tốn quá nhiều tiền. Tuy nhiên như đã nói ở trên, trong khi các loại giải phẫu tư pháp có thể xác định rõ ràng nguyên nhân tử vong trước khi tiến hành giải phẫu, như bị dao đâm vào ngực, những thi thể không có vết thương bên ngoài trong giải phẫu chắp thuận lại cần làm nhiều kiểm tra hơn và tốn nhiều chi phí hơn để xác định nguyên nhân tử vong. Và thực tế là chúng tôi không thể thực hiện đủ các loại kiểm tra chỉ với nguồn ngân sách hạn hẹp.

Hiện thực về “khác biệt trong giải phẫu”

Một thời gian sau khi chuyến công tác tới Đại học Y Hyogo, tôi có đề xuất với cảnh sát quản lý khu vực là “Nếu lượng giải phẫu chấp thuận nhiều thế này thì không thể làm đủ được các loại kiểm tra và sẽ ảnh hưởng tới chất lượng giải phẫu. Với các trường hợp có dấu hiệu đáng ngờ, hy vọng các vị tăng cường tối đa yêu cầu giải phẫu tư pháp.” Từ đó về sau, phía cảnh sát hầu như không còn đề xuất giải phẫu chấp thuận nữa. Và kết quả là chúng tôi gần như chỉ làm giải phẫu tư pháp.

Có lẽ mỗi năm, phía cảnh sát đều dựa vào thành tích thực tế của năm trước để quyết toán ngân sách cho giải phẫu pháp y. Nếu là giải phẫu tư pháp, chi phí sẽ do ngân sách quốc gia chi trả, là giải phẫu chấp thuận thì sẽ do ngân sách của địa phương chi trả. Và tôi cũng có thể đoán được là phía cảnh sát cũng không dễ dàng khi để số vụ giải phẫu tư pháp trong năm ấy tăng đột biến.

Và rồi, sự kiện này lại mang đến những ảnh hưởng không ngờ. Thậm chí nó còn khiến một vị “bác sĩ quân y” cùng đảm nhiệm một khu vực với tôi phải vò đầu bứt tai.

Tùy theo từng tỉnh thành sẽ có những cơ chế, hệ thống tổ chức khác nhau, nhưng cơ bản bác sĩ quân y là bác sĩ được ủy thác từ Sở Cảnh sát, thực hiện các nghiệp vụ cảnh sát cần phải có giấy phép bác sĩ (như lấy máu của kẻ bị tình nghi hay kiểm tra sức khỏe cho người bị giam giữ). Về cơ bản, việc giám định ban đầu các thi thể dị trạng cũng là nghiệp vụ được ủy thác cho các bác sĩ quân y này.

Do tôi không làm giải phẫu chấp thuận nên vị bác sĩ quân y đó chỉ dựa vào những dấu hiệu bên ngoài và những thông tin nắm được tại thời điểm đó (có tiền sử bị bệnh hay không và các tình hình liên quan) để viết giấy chứng tử. Và nếu chẩn đoán sai lầm, vị bác sĩ ấy sẽ phải chịu trách nhiệm.

“Rõ ràng các bác sĩ trước kia vẫn làm các giải phẫu chấp thuận, sao bác sĩ lần này lại không chịu thế.”

Suốt một thời gian dài sau đó, câu nói ấy như vẫn còn văng vẳng bên tai tôi. Tôi tuyệt đối không có ý từ chối giải phẫu, thế nhưng kết quả cuối cùng lại thành tôi đã chủ quan bỏ qua tình hình của địa phương.

Cũng chính từ kinh nghiệm lần đó mà tôi mới nhận ra được sự thật hoàn toàn khác là tùy vào việc “chết ở đâu” mà con người ta có thể được giải phẫu hay không và nếu làm giải phẫu thì theo loại nào.

Thêm vào đó, cho dù cùng là giải phẫu tư pháp đi chăng nữa nhưng tùy vào phòng pháp y của các trường đại học mà nội dung giải phẫu cũng khác nhau. Giải phẫu tư pháp nên làm gì, kiểm tra thứ gì, điều tra vấn đề gì… tất cả đều được giao phó hết cho người được ủy thác hay nói cách khác là cá nhân bác sĩ pháp y chịu trách nhiệm giải phẫu. Hiểu biết, kiến thức thường thức và kinh nghiệm của bác sĩ pháp y sẽ ảnh hưởng lớn tới nội dung giải phẫu. Ngoài ra, đội ngũ giáo viên biên chế trong các phòng pháp y của các trường cũng có giới hạn dẫn đến những chênh lệch về mức độ nội dung thực hiện kiểm tra.

Bản thân những người làm pháp y vẫn luôn nỗ lực để không tạo ra chênh lệch trong chất lượng giải phẫu giữa các khu vực hay giữa các bác sĩ pháp y với nhau. Tuy nhiên, sự thực là dù cho cùng trên một đất nước Nhật Bản này nhưng “dịch vụ giải phẫu” được áp dụng với người đã mất vẫn có những “chênh lệch” tùy vào địa phương người đó qua đời.

Người đã chết vẫn cống hiến cho “người còn sống”

Suốt 20 năm từ ngày vào làm ở Phòng Pháp y, mặc dù tối ngày đều thực hiện giải phẫu tử thi nhưng tôi vẫn không ngừng tiến hành nghiên cứu dựa trên những dữ liệu, những kiến thức thu được trong quá trình công tác và thường xuyên phát biểu tại các hội thảo nghiên cứu khoa học hay viết thành tiểu luận nghiên cứu.

Sau khi tốt nghiệp cao học tại Đại học Y Kagawa (nay là Khoa Y, Đại học Kagawa) tôi đã đi du học ở Mỹ một thời gian. Cuộc sống của những nhà nghiên cứu ở Mỹ vô cùng khó khăn. Trong vòng 4,5 năm sau khi lấy được bằng Tiến sĩ, nếu không được đứng lớp, tương lai của người đó sẽ rất u ám. Chuyện đột nhiên có một ngày, hộp thư ở phòng nghiên cứu của bạn xuất hiện một “trát đỏ” thông báo “Từ sang năm anh/chị không được tuyển dụng nữa” là chuyện xảy ra như cơm bữa. Tôi cũng thấy nhiều nhà nghiên cứu vẫn đang phải nuôi gia đình nhưng rất có thể đột nhiên hôm sau đã mất việc. Những người còn trụ lại được chính là “đội ngũ giảng viên” những người mà tôi theo học trong thời gian du học.

Vốn dĩ trên đời này có rất nhiều việc phải làm ngay lập tức. Ví dụ như bác sĩ lâm sàng; nếu có bệnh nhân đến sẽ được yêu cầu khám bệnh và đưa ra phương án chữa trị hợp lý. Thế nhưng, việc nghiên cứu của chúng tôi có lẽ sẽ có ích vào một lúc nào đó chứ không cần thiết ngay lúc này. Mặc dù vậy, tôi vẫn cảm thấy khi đã lựa chọn nghề nghiệp này, được nhận lương cho công việc ấy, tôi phải cho ra những thành quả xứng đáng.

Đề tài nghiên cứu lớn nhất tính đến thời điểm này của tôi chính là “đột tử”.

Đúng như tên gọi, đột tử là chỉ những người vốn rất khỏe mạnh, không hề có dấu hiệu gì đột nhiên lại qua đời vì một nguyên nhân bất ngờ nào đó. Phòng Pháp y chúng tôi cho tới nay cũng đã tiếp nhận không biết bao nhiêu trường hợp chết đột ngột như vậy.

Một nam sinh trung học cơ sở đột nhiên qua đời trong giờ giáo dục thể chất.

Một nữ sinh đại học chết trên giường ngủ cho dù ngày hôm trước vẫn không có chút dấu hiệu gì.

Dù là trường hợp nào thì cũng không thể kết luận được nguyên nhân tử vong là thế này, thế kia chỉ bằng công tác giải phẫu.

Thế nhưng, sau khi nghiền cứu tìm hiểu về gen di truyền của “bệnh nhân mắc chứng loạn nhịp tim di truyền” có thể phát bệnh loạn nhịp tim rất nặng vào những thời điểm như khi đang vận động, từ đó dẫn đến đột tử, tôi phát hiện ra có sự bất thường trong gen di truyền của nam sinh đã qua đời đó. Và nguyên nhân tử vong của cậu nam sinh đó được cho là chứng loạn nhịp tim nặng. Với giải phẫu, tôi không thể nào làm rõ được nguyên nhân tử vong của cậu bé ấy, nhưng nhờ tiến hành nghiên cứu sau đó mà tôi đã xác định được điều này.

Thêm vào đó, nghiên cứu này không đơn thuần chỉ thỏa mãn mục đích cơ bản của giải phẫu là xác định nguyên nhân tử vong. Nói cách khác, những bất thường được tìm thấy trong gen di truyền của cậu nam sinh ấy với một xác suất nhất định nào đó cũng sẽ tồn tại trong gen di truyền của những người có liên hệ huyết thống. Nếu gia đình cậu nam sinh ấy cũng có người xuất hiện những bất thường tương tự trong gen di truyền thì họ có khả năng cũng xảy ra tình trạng đột tử, và nếu áp dụng những phương pháp trị liệu thích hợp, ta có thể phòng tránh nó.

Tương tự như vậy còn có thể kể đến bệnh lao. Như đã từng đề cập trong Chương 5, bệnh lao là một trong số những bệnh truyền nhiễm chúng tôi phải đặc biệt chú ý khi giải phẫu tử thi.

Với người chết vì bệnh lao, thông thường do vấn đề kinh tế nên tình trạng dinh dưỡng của người đó không được đảm bảo và hệ miễn dịch của cơ thể suy giảm. Thậm chí có những người khi còn sống mặc dù bệnh chuyển biến xấu, sức khỏe suy giảm, ho trở nặng, có đờm… nhưng vẫn không chịu đến bệnh viện điều trị.

Những người như vậy nếu qua đời ở nhà, thông qua quá trình giải phẫu xác định chắc chắn nguyên nhân tử vong là bệnh lao thì ta có thể giúp phòng tránh lây nhiễm cho người thân hay những người tiếp xúc gần khác. Nếu kết quả giải phẫu chứng tỏ đúng là bệnh lao, theo quy định, chúng tôi sẽ phải khai báo với cơ quan y tế để người thân hay những người tiếp xúc gần với người đã mất được kiểm tra có bị lây nhiễm hay không, từ đó giúp phòng tránh được bệnh lao trước khi bệnh lây lan rộng trong cộng đồng.

Vận dụng những thông tin có được từ người chết vào y học lâm sàng thì con người ta sau khi qua đời vẫn còn có thể cống hiến cho xã hội. Theo cách này, pháp y lại càng có ý nghĩa khi tham gia tích cực vào “chăm sóc y tế cho người sống”.

Những điều pháp y có thể làm đối với “người sống”

Đó là chuyện xảy ra vào hạ tuần tháng Mười hai một năm nọ. Một gia đình bốn người gồm bố mẹ và hai con tự tử trong xe ô tô bằng than tổ ong và thi thể của họ được đưa tới chỗ chúng tôi.

Bề ngoài thi thể của bốn người đều có màu hồng nhuận nên bước đầu có thể suy đoán do đã hít phải quá nhiều khí cacbon monoxit sinh ra trong quá trình đốt cháy nhiên liệu. Trong ngày hôm đó, chúng tôi đã liên tục giải phẫu thi thể cả bốn người. Trong trường hợp có nhiều thi thể, chúng tôi cũng có thể chia thành hai ngày để giải phẫu, tuy nhiên nếu làm như vậy cảnh sát sẽ phải bố trí để những thi thể chưa được giải phẫu ở nơi khác như sở cảnh sát, và có thể khiến gia đình họ bị chia cắt. Cân nhắc đến vấn đề tang lễ sau này, tôi cảm thấy vẫn nên gửi trả thi thể người đã mất về với gia đình trong cùng một ngày sẽ tốt hơn.

Và không thể nói vì số lượng thi thể tăng mà chúng tôi có thể thay đổi trình tự các bước hay nội dung giải phẫu được.

Dẫu sao trước đó, tôi cũng đã có suy đoán bước đầu nguyên nhân tử vong là “ngộ độc khí cacbon monoxit” nên quá trình giải phẫu cũng không quá khó khăn. Kiểm tra nồng độ Carboxyhemoglobin* trong máu cho thấy nồng độ này của bốn người đều rất cao. Tôi còn nhớ khi đó kiểm tra độ bão hòa của cacbon monoxit trong hemoglobin tăng đến hơn 80%.

Mặc dù đúng như dự đoán ban đầu, bốn người này đều chết vì ngộ độc khí cacbon monoxit nhưng chúng tôi vẫn cần phải làm giải phẫu.

Nếu hai người phụ huynh cho con uống thuốc ngủ trước khi đốt than, vậy nguyên nhân tử vong của hai đứa trẻ có thể không phải là ngộ độc khí cacbon monoxit mà là ngộ độc thuốc. Thông thường khi nghe sự việc trên, hầu hết mọi người sẽ cho rằng cả bốn người ấy đều tử vong gần như tại cùng thời điểm. Tuy nhiên để đảm bảo chắc chắn, chúng tôi vẫn cần phải xác định lại các trạng thái tử vong có thể kiểm tra được trong quá trình giải phẫu (độ hạ thân nhiệt, co cứng tử thi, hồ máu tử thi…) có giống nhau hay không.

Và cho dù trước đó đã được dự đoán là một vụ tự sát tập thể nhưng chỉ với dữ kiện cả bốn thi thể được phát hiện trong xe ô tô thì chưa đủ để kết luận họ tử vong cùng lúc. Rất có thể xảy ra trường hợp có các yếu tố của một vụ án khác bị che giấu. Nhiệm vụ của pháp y là làm sáng tỏ “chân tướng của cái chết” do đó nếu không thực hiện đầy đủ theo đúng các quy trình, việc giải phẫu sẽ không còn ý nghĩa nữa.

Sau này người ta đã phát hiện ra trong điện thoại của người mẹ còn lưu lại một mẩu ghi chú xem là di thư. Trong đó có ghi lại rằng hai vợ chồng họ vẫn luôn trăn trở, phiền muộn khi thấy con trai thứ của mình bị giày vò vì chứng viêm da dị ứng tới mức họ muốn tự sát.

Trước khi tự sát, chiếc xe chở cả nhà họ đã ghé qua một cửa hàng tiện lợi. Ở đây, hai vợ chồng đã mua than tổ ong để thực hiện vụ án giết người tự sát này. Khi đó, camera chống trộm của cửa hàng vẫn còn ghi lại được nụ cười vô tư hồn nhiên của hai đứa trẻ. Rốt cuộc ý định tự sát của hai vợ chồng họ khi ấy lớn đến mức nào chứ?

Thời điểm giải phẫu thi thể cả nhà họ, tôi chỉ cảm thấy bất lực khi bản thân chẳng thể làm gì, đồng thời cũng vô cùng mong mỏi các bác sĩ da liễu, miễn dịch đẩy mạnh quá trình nghiên cứu để nhanh chóng cứu rỗi cuộc đời của những người bị giày vò vì bệnh dị ứng này.

Chính vì làm trong ngành pháp y nên chúng tôi nhiều khi phải đối diện những “sự thực”.

Cùng là theo ngành y nhưng bác sĩ pháp y lại không thể trực tiếp cứu chữa sinh mệnh con người. Thế nhưng, tôi vẫn luôn cảm thấy mình cần phải thu ngắn khoảng cách với các bác sĩ lâm sàng và cùng chia sẻ những thực trạng đang xảy ra trong ngành pháp y hiện nay.

Nhìn thế giới bằng đôi mắt của “người chết”

Mặc dù ít ai biết đến nhưng thực tế làm trong ngành pháp y đôi khi chúng tôi cũng sẽ đối diện với những “đối tượng còn sống”. Tiêu biểu trong số đó là “chẩn đoán ngược đãi” đối với trẻ em.

Những đứa trẻ bị ngược đãi thường được các nhân viên phúc lợi thuộc các trung tâm bảo vệ trẻ em chăm sóc. Sau khi được đưa tới bệnh viện, những đứa trẻ ấy sẽ được đưa tới chỗ chúng tôi để xác nhận xem có dấu vết đánh đập hay gãy xương còn lưu lại trên thân thể hay không. Từ những em bé còn chưa biết nói rõ ràng tới những cô cậu bé trong tuổi dậy thì cứng đầu không chịu nói thành lời, chúng tôi đều sẽ thay những đứa trẻ ấy nói lên những thương tích, đau đớn mà chúng phải chịu, xem thân thể chúng có bao nhiêu vết thương, những vết thương ấy có chảy máu hay không…

Thực tế, tôi không gặp phải nhiều trường hợp trẻ em là đối tượng bị ngược đãi, bạo hành. Nhưng trong số những trường hợp tôi đã gặp phải, có những đứa trẻ trên người còn lưu lại vô vàn dấu vết bị tàn thuốc lá dí vào hay bị dao rạch chi chít trên lưng. Hầu hết những đứa trẻ này đều rất gầy gò khiến tôi có cảm giác chúng không được ăn uống đầy đủ.

Chúng khiến tôi một lần nữa phải suy nghĩ lại rằng công việc của bản thân là phải đối diện với “sinh mệnh” của cả người sống và người chết.

Xã hội hiện đại ngày nay dường như đang ngày càng tạo khoảng cách giữa sinh mệnh của bản thân chúng ta với những người không có quan hệ trực tiếp. Con người trong xã hội Nhật Bản trước kia có mối quan hệ hàng xóm láng giềng rất mật thiết, hàng xóm xung quanh qua đời cũng tựa như mình mất đi người thân và việc tiễn đưa người đã mất tới tận nơi an nghỉ cũng chẳng phải là chuyện lạ lẫm gì. Ở thời đại ấy, con người thực sự đã cảm nhận được sự gần gũi giữa người với người trong vấn đề sinh và tử này.

Từ xưa tới nay, đa phần người Nhật đều qua đời ở bệnh viện. Bệnh viện một mặt là nơi con người được tiếp nhận những chăm sóc y tế tiên tiến, hiện đại, mặt khác đây cũng là nơi bị cách ly với thế giới bên ngoài. Chính vì vậy, những cơ hội để chúng ta được trải nghiệm về sinh, lão, bệnh và tử của con người cũng ngày càng bị giới hạn.

Có lẽ cách nói của tôi chưa thực sự hợp lý nhưng khi con người đối diện với cái chết, ở một khía cạnh nào đó, cũng đang dần bị nhiễm bẩn. Nằm liệt trên giường, không thể tắm gội, ho khạc ra đờm, không tự chủ được đại tiểu tiện… “Chết dần” chính là quá trình như vậy.

Tôi không thể không nghĩ rằng phải chăng con người hiện đại ngày nay đang muốn lùi thật xa khỏi cái “hiện thực không muốn đối diện” ấy. Phải chăng, một loại bệnh sạch sẽ nào ấy đã tạo ra tình trạng này, khiến con người muốn loại bỏ những cá nhân được cho là đã không còn mang lại lợi ích xã hội, những cá nhân có vẻ sẽ khiến người ta cảm thấy bị thua thiệt một thứ gì đó nếu còn tiếp tục dính líu, liên quan đến họ. Và những người đứng ở thế yếu sẽ càng cảm thấy cô độc trong xã hội này.

Công việc này cho phép tôi ở một góc độ nào đó, được nhìn nhận thế giới từ góc độ của “người chết”. Với tôi, “sống” không phải là điều hiển nhiên, ngược lại, những ngày thường nhật của tôi lại là đối diện với những người nằm trên bàn giải phẫu.

Ngoại trừ các trường hợp tự sát, con người đều không thể tự chọn lựa cách chết cho mình. Chẳng ai muốn bất ngờ bị một chiếc ô bay vèo từ đâu găm vào đầu để rồi mất mạng cả. Thế nhưng không thể vì thế mà chúng ta có thể lẩn trốn cái chết.

Dù bạn có sống nghiêm chỉnh, thành thật ra sao, bạn vẫn có thể bị mắc bệnh ung thư hoặc bất ngờ bị một người lạ mặt đâm chết. Nếu chỉ nói đến chuyện “không thể tự chọn lựa” thì có lẽ cái chết vẫn rất cồng bằng với trăm vạn người trên thế gian này.

Quan điểm về sinh tử của tôi rất đơn giản. Tôi muốn kết thúc sinh mệnh mà chẳng phải cất công “đi chùa cầu an” hay phải “ý thức về cái chết” của bản thân như làm một cuốn sách về sự kết thúc… Thay vào đó, tôi chỉ muốn sống hết mình cho tới tận giây phút cuối cùng. Mặc dù không có ý định chấp nhất với “sự sống” nhưng tôi vẫn luôn chú trọng việc sống hết mình với những hiện thực ngay trước mắt.

Vì có “chết” mới có “sống”

Những năm gần đây, Hội Hô hấp Nhật Bản đang bắt đầu lắng nghe nguyện vọng của chính bản thân người bệnh hay người nhà bệnh nhân về điều trị viêm phổi cho người cao tuổi. Khi phải nằm liệt giường, khí quản rất dễ bị đọng nước bọt dẫn đến viêm phổi, khiến bản thân người bệnh vô cùng khổ sở. Trong trường hợp khó có thể điều trị phục hồi, việc có thực hiện trị liệu duy trì sự sống như đặt

ống thở hay không sẽ phụ thuộc vào suy nghĩ và nguyện vọng của các bên.

Bản thân các bác sĩ cũng bị vướng mắc ở tâm lý cho rằng “cái chết của bệnh nhân = thất bại của bản thân” nên thường có xu hướng muốn thực hiện tất cả các biện pháp có thể cho tới tận phút cuối cùng. Tuy nhiên, hiện nay đang dần có ý kiến cho rằng liệu bản thân người bệnh có thực sự mong muốn được làm như thế hay không, có cần thiết phải can thiệp y tế đến mức đó hay không…

Trước kia, tôi từng xem một chương trình về phản ứng của các bác sĩ đối với bệnh nhân đang cận kề cái chết ở một bệnh viện Công giáo. Tại bệnh viện này, mọi người sẽ chăm sóc bệnh nhân dựa theo những giáo lý của Kitô giáo, tức là họ cầu nguyện, cùng bệnh nhân bình thản tận hưởng những khoảng thời gian còn lại. Tôi không phải là tín đồ Kitô giáo, tuy nhiên biểu hiện của họ lại khiến tôi suy nghĩ phải chăng cách đối diện với “cái chết” vốn dĩ là phải như vậy.

Ở đây, “chết” không đơn giản là vấn đề của bản thân một người mà còn là vấn đề của gia đình người đó.

Tôi vốn không có nhiều cơ hội được tiếp xúc với gia đình của các thi thể đưa đến giải phẫu. Với giải phẫu tư pháp, do có các thông tin liên quan đến điều tra vụ án nên tôi càng khó có thể gặp được gia đình người chết.

Tuy nhiên, với giải phẫu chấp thuận, khi không thể tìm ra được nguyên nhân tử vong, các bác sĩ pháp y chúng tôi sẽ trực tiếp giải thích cho người nhà người đã mất.

Ban đầu, do phía cảnh sát thông báo “không tìm được nguyên nhân tử vong nên cần làm giải phẫu tử thi” nên gia đình người đã mất mới chấp thuận làm giải phẫu, thế nhưng nếu chỉ đưa cho họ một biên bản khám nghiệm tử thi được ghi là “Không rõ nguyên nhân tử vong” thì hiển nhiên họ có quyền nghĩ rằng điều này không thể chấp nhận được. Mặc dù không xác định được nguyên nhân tử vong nhưng chúng tôi vẫn có thể xác định được các thông tin liên quan khác. Và đôi khi việc phủ nhận những khả năng đáng ngờ như trong đầu thi thể không có xuất huyết, cũng không phải chết ngạt do bị nghẹn thứ gì ở họng… cũng là một cách “cứu rỗi” gia đình họ.

Đặc biệt, trong trường hợp người qua đời là trẻ em hay em bé sơ sinh, có nhiều ông bố bà mẹ sẽ tự ôm trách nhiệm vào mình như “chỉ vì sự bất cẩn của tôi”… Thế nhưng trong thực tế dù bố mẹ có chăm nom trông giữ con cẩn thận đến thế nào thì cũng có vồ vàn trường hợp không thể tránh khỏi. Và khi nói chuyện với họ, tôi cũng thường nhận được những câu hỏi như liệu có phải khi ấy nếu được sơ cứu mọi chuyện sẽ khác, nếu đến được bệnh viện có phải con tôi sẽ được cứu, hay lúc chết con tôi có đau đớn không?… “Chuyện này không phải lỗi của anh chị. Em bé chết đột ngột nên chắc chắn không phải chịu đau đớn gì cả”, “Không phải do sữa tràn vào khí quản. Cũng không phải do gia đình cho bé bú sai cách khiến bé bị chết ngạt”… Tôi cảm thấy những lời giải thích ấy có lẽ sẽ làm vơi bớt phần nào gánh nặng trong lòng họ.

Tôi từng giải phẫu thi thể một đứa trẻ khi ấy mới có 8 tháng tuổi. Thực lòng, mặc dù đã giải phẫu nhưng tôi cũng không rõ nguyên nhân tử vong là gì.

Sau khi giải phẫu, tôi đã trực tiếp giải thích tình trạng của bé cho người mẹ. Do không xác định được nguyên nhân tử vong nên bà mẹ chỉ biết khóc và không ngừng kêu “Tại sao lại như vậy”. Dù đã giải phẫu nhưng vẫn luôn có những điều chúng tôi không thể tìm ra. Nhìn thấy phản ứng của bà mẹ khi ấy, tôi cũng chỉ có thể đưa địa chỉ liên lạc cho bà ấy và bảo “Sau này nếu gia đình có thắc mắc gì xin hãy hên hệ với chúng tôi”.

Thế rồi khoảng ba năm sau đó, người mẹ ấy vô tình đọc được một trường hợp trẻ sơ sinh qua đời giống với trường hợp con mình ở trên báo và đã viết thư cho tôi hỏi rằng “Phải chăng con của tôi cũng chết vì nguyên nhân như vậy?” Có lẽ vì không xác định được nguyên nhân tử vong nên trong lòng người mẹ ấy vẫn không dứt khỏi cái chết của con mình.

Vì có “chết” nên mới có “sống”.

Cho đến sau này, tôi vẫn sẽ luôn làm như vậy, vừa đối diện với các thi thể trên bàn giải phẫu, vừa suy nghĩ về ý nghĩa của sự sống và cái chết.

Lời kết

Cái chết trong sự khác biệt

Thời gian gần đây, tôi thường hay được nghe những từ như “khác biệt”, “chênh lệch”.

Trước đây, tôi cũng từng xem một chương trình tranh luận nói về chủ đề “Khác biệt về sức khỏe” của đài NHK (Chúng ta sau này #Khác biệt về sức khỏe - NHK special phát sóng ngày 19/9/2016).Ý thức về sức khỏe cũng như những chăm sóc y tế mỗi người đang nhận được có liên hệ trực tiếp với nghề nghiệp và thu nhập hiện tại của từng người và cũng từ đó mà sinh ra những khác biệt. Người lao động thời vụ có nguy cơ mắc tiểu đường và các biến chứng tiểu đường cao hơn gấp 1,5 lần so với các nhân viên chính thức.

Ngay cả trong cuốn sách này, tôi cũng dùng từ “khác biệt” là một trong các từ khóa và đề cập tới những ví dụ giải phẫu thực tế kết hợp với suy nghĩ của bản thân để nói về thực trạng những con người bị coi “kẻ yếu” trong xã hội như nghèo đói, cô độc, già nua.

Thú thực, ban đầu tôi đã rất băn khoăn với hai từ khác biệt này. Bởi hơn 20 năm làm trong ngành pháp y, tôi chưa từng cảm nhận được sự khác biệt giữa những thi thể mà tôi đã giải phẫu.

Chỉ là khi được gợi ý và nhìn lại những trường hợp giải phẫu trong quá khứ, tôi mới nhận ra những thi thể mà tôi giải phẫu từ trước tới nay đều đang ở thế yếu trong xã hội này.

Khoảng 50% thi thể được giải phẫu tại Phòng Pháp y chúng tôi là thi thể của người sống cô độc, 20% là thi thể của người nhận trợ cấp xã hội và gần 10% là thi thể của những người tự sát. Ngoài ra, khoảng 30% trong tổng số trường hợp từng là người mắc các vấn đề về tâm thần và hơn 5% trong số đó là người bị sa sút trí tuệ.

Thêm vào đó, thi thể của những người không xác định được danh tính cũng chiếm khoảng 10% tổng số.

Chỉ cần nhìn vào những con số này chúng ta cũng thấy rõ những cái chết gọi là “cái chết dị trạng” ấy đang là mặt tối của xã hội Nhật Bản ngày nay. Có lẽ trong công việc hằng ngày, tôi đã quá chú tâm vào sứ mệnh “khám phá nguyên nhân tử vong” mà quên đi tình trạng xã hội của những thi thể ấy. Và thực ra cái chết dị trạng cùng những khác biệt lại ở rất gần nhau.

Ban đầu, tôi vốn không định hướng làm một bác sĩ pháp y. Thời sinh viên tôi có hứng thú với nghiên cứu nên sau khi tốt nghiệp Khoa Y, trường Đại học Y Kagawa ở Shikoku, tôi học tiếp lên cao học và nghiên cứu về y học cơ sở. Ở lớp y học cơ sở, thông thường chúng tôi không đến các bệnh viện để trực tiếp thăm khám bệnh nhân mà chỉ làm các nghiên cứu về các vấn đề như nguyên nhân gây bệnh. Sau khi lấy được bằng tiến sĩ, tôi lại đi du học ở Mỹ. Thời điểm đó, tôi dự định trở thành một nhà nghiên cứu, chuyên tâm vững bước trên con đường học thức hàn lâm.

Thế nhưng, sau khi về nước, cuộc đời tôi lại có một bước ngoặt to lớn.

Thầy giáo dạy đại học của tôi đã giới thiệu tôi với một vị giáo sư môn giải phẫu học ở một trường đại học y gần nhà. Khi tôi đến gặp, vị giáo sư ấy đã nói “Ở phòng pháp y còn trống một vị trí đấy” rồi gọi số nội bộ cho một vị giáo sư S mà sau này chính là Sư phụ của tôi.

“Cậu này đang cần tìm việc.”

Đến giờ tôi vẫn còn nhớ vẻ ngớ người của giáo sư S khi đột nhiên bị nói một câu như vậy. Chuyện này hẳn cũng là điều đương nhiên. Và sau đấy cho dù có được hỏi thêm một câu “Anh thấy thế nào” thì giáo sư S cũng chẳng trả lời ngay được.

Thực ra, lúc đó cả tôi cũng thấy bối rối. Tất nhiên, tôi biết ở trường đại học cũng có môn học gọi là “Pháp y” nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ đến sẽ có một ngày mình đi theo con đường này.

Từ đó tới nay cũng đã hơn 20 năm…

Đến giờ, tôi đã có thể cảm thấy mình thật may mắn.

Vài năm trước, tôi từng thử nghiệm giảng dạy môn pháp y cho sinh viên của nhiều trường đại học trong thành phố Nishinomiya, thành phố có cơ sở của Đại học Y Hyogo. Sinh viên tham gia khóa học này chủ yếu là sinh viên khoa văn và hầu như không có kiến thức liên quan đến y học. Thế nhưng, khi bắt đầu bài giảng với những ví dụ thực tế trong ngành Pháp y, tôi lại thấy những sinh viên đang lim dim buồn ngủ ấy ngầng đầu dậy và chăm chú lắng nghe. Tôi cũng chỉ kể những chuyện hết sức bình thường đối với mình, thế nhưng phản ứng của những sinh viên khi đó lại vô cùng mới mẻ.

“Có lẽ trên thế giới này vẫn còn rất nhiều người mang theo những hứng thú mơ hồ về Pháp y, về cái chết vốn sẽ đến với bất kỳ ai. Liệu rằng tôi có thể thông qua bàn giải phẫu để đem những nhận thức, chiêm nghiệm của bản thân truyền đạt tới những người bình thường khác…”

Thời điểm cân nhắc vấn đề xuất bản sách cũng là lúc tôi bắt đầu có những suy nghĩ như vậy.

Trong cuốn sách này, tôi vẫn luôn nhất quán chiêm nghiệm về “sự sống” bắt đầu từ “cái chết”. Với những độc giả mới chỉ nhìn qua được một phần của “cái chết”, điều mà không ai trong chúng ta có thể tránh khỏi, liệu các bạn có cảm tưởng gì về nó. Hy vọng rằng thông qua cuốn sách này, ít nhất mỗi người đều có thể suy nghĩ, cân nhắc xem bản thân nên làm gì để có thể sống tốt hơn.

Hoạt động trong ngành pháp y, tôi đã chứng kiến cái chết của những con người xấu số. Chúng ta không thể lựa chọn cách chết cho chính mình. Chính vì vậy, tôi vẫn luôn mong mỗi người có thể dành hết tinh thần tập trung cho “sự sống” của bản thân ngay tại thời điểm này thay vì chỉ lo về “cái chết”. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới biên tập Miki Chigira và Yuichi Tezuka của công ty Futabasha đã giúp đỡ rất nhiều cho một người chưa từng viết sách là tôi, để cuốn sách này có thể được xuất bản đến với mọi người.

Tháng 2 năm 2017
Hajime Nishio
- Chủ nhiệm Phòng Pháp y Đại học Y Hyogo

• Mount Hakkoda (八甲田山): Bộ phim của Nhật Bản xuất năm 1977, đạo diễn Shiro Moritani.

• Người làm lễ mộc dục cho người đã mất.

• Coin locker: Tủ giữ đồ tự phục vụ, cần bỏ xu vào để khóa. Khi đến lấy trả thêm tiền để mở tủ lấy đổ.

• Sổ tay ghi lại những thông tin sức khỏe cần thiết của mẹ và bé trong thời kỳ mang thai, sau sinh và khi nuôi con tới 6 tháng tuổi. Các mẹ sẽ được nhận khi thông báo với chính quyền địa phương.

• Thể Ketone là những chất được tạo ra bằng cách biến đổi chất béo trong cơ thể và được sử dụng làm nguồn năng lượng.

• Gia đình hạt nhân là hình thái gia đình gồm hai thế hệ: bố mẹ và con cái.

• Nhật Bản áp dụng chế độ ba cấp xét xử.

• Bọ Dermestid.

• Thời kỳ Chiêu Hòa (1926 -1989).

• Thiết bị dùng để đo đạc tỷ lệ khối lượng trên điện tích của ion. Khối phổ kế sẽ cho ra phổ khối lượng của một mẫu để tìm ra thành phần của nó. Khối phổ kế có thể ion hóa mẫu và tách các ion của nó với các khối lượng khác nhau và lưu lại thông tin dựa vào việc đo đạc cường độ dòng ion.

• Một loại dung dịch tiêu độc dùng trong y tế của Nhật có thành phần là Benzalkonium Chloride.

• Crush syndrome: Tình trạng thương tích hay gặp trong chiến tranh, trong các tai nạn sạt lở đất, sập nhà làm cho một phần cơ thể bị đè ép, vùi lấp trong thời gian từ hai giờ trở lên.

• Hợp chất do khí CO kết hợp với hemoglobin trong máu tạo thành, cản trở quá trình vận chuyển khí oxy trong máu.