LỜI KHUYÊN THANH NIÊN

Tác giả: Paul Noël
Lược dịch: Nguyễn Hiến Lê
Nhà xuất bản: Thanh Tân

Thực hiện ebook (20/05/‘15): Goldfish

Tạo lại (01/01/‘16): QuocSan.

THAY LỜI TỰA

Thân ái gởi các bạn trẻ,

Mấy năm nay, ai cũng nhận rằng tinh thần của học sinh mỗi ngày mỗi xuống. Tôi không nói là hết thảy các bạn đều như vậy, vì tôi đã thấy những em mới mười hai mười ba tuổi nhà nghèo, hoặc mồ côi cha mẹ, sống nhờ bà con, hễ ở trường về là phải bỏ sách vở đó, làm hết mọi việc lặt vặt trong nhà, từ giữ em tới nấu cơm, quét dọn, giặt giũ, sau bữa cơm tối mới được rảnh vài giờ để học bài, vậy mà năm nào cũng lên lớp và đậu tú tài, vào được đại học; tôi đã thấy những sinh viên đi phát báo để kiếm thêm tiền chi tiêu, vừa học vừa lưu tâm tới thời cuộc, thắc mắc, đau đớn là không phải vì cảnh nghèo khổ của mình mà vì không biết phải làm gì để cứu vãn tình thế quốc gia.

Tôi phục những bạn đó, họ hơn chúng tôi hồi ba bốn chục năm về trước; họ khổ hơn chúng tôi mà can đảm hơn, tháo vát hơn, có nhiệt huyết hơn chúng tôi. Tôi đã có đủ kinh nghiệm để thấy rằng cái hoạ thường biến thành cái phúc. Nỗi khổ sở, đau đớn kịch liệt của bản thân, của gia đình hay của dân tộc thường kích thích tất cả những khả năng tiềm tàng của ta, biến đổi hẳn con người của ta, làm cho ta cương cường hơn, tài giỏi hơn, mà cũng nhân từ hơn, đoàn kết hơn, có nhận xét xác đáng về đời, về người hơn.

Nhưng xét chung thì hạng người thắng nổi nghịch cảnh vẫn hiếm mà đa số bạn trẻ ngày nay chán nản, mất tin tưởng, hoặc đua đòi hưởng lạc càng nhiều càng tốt, càng sớm càng tốt; hoặc buông xuôi mà mỉa mai đời, kết án mọi thứ giá trị, mạt sát mọi sự gắng sức.

Đó chính là cái mối đáng cho chúng ta lo nhất vì chiến tranh tàn khốc kinh khủng này thế nào rồi cũng chấm dứt, nó không thể diệt được dân tộc chúng ta, một dân tộc mà thế giới đều nhận rằng có nguồn sinh lực mạnh nhất ở Đông Nam Á; nhưng một khi hoà bình trở lại rồi mà đa số thanh niên đều mất tin tưởng, mất cái chí gắng sức, tự cải tiến thì tương lai của Việt Nam ta mới ra sao?

Tuổi các bạn vào khoảng 14-15 tới 20-21. Các bạn chưa thực sự dự bị bước vào đời, nhưng nhiều lúc đã muốn được tự do, muốn tìm lấy một hướng đi, một nhân sinh quan cho đời mình, đã nhận thấy rằng chính mình mới chịu trách nhiệm về đời mình, phải tự tạo một tương lai cho đời mình. Các bạn đã bắt đầu nghi ngờ những lời khuyên của người thân trong gia đình, mà các bạn cho là nghiêm khắc quá, bó buộc quá, không hiểu được tâm trạng của các bạn. Các bạn cũng ít khi tin lời giáo sư mà giáo sư cũng ít vị có thì giờ để nghe lời tâm sự của các bạn, hướng dẫn các bạn. Vì vậy các bạn cần đọc sách.

Sách có cái lợi là trình bày vấn đề một cách minh bạch đầy đủ, nhiều khi lại hấp dẫn nữa, vì người viết bao giờ cũng đem hết cả tâm trí tài năng của mình vào công việc lập ngôn. Bạn lại được tự do, vui thì đọc, không thì thôi. Sau cùng không một tác giả nào có thể làm cho ta phật ý, bị thương tổn về lòng tự ái cả, điều mà những người thân nhất của chúng ta cũng có khi khó tránh cho chúng ta được.

Nhưng sách cũng có điểm bất tiện là không viết riêng cho một người nào, mà mỗi người lại là một thế giới riêng biệt, thành thử có những vấn đề chúng ta thắc mắc thì sách lại không bàn tới. Vì vậy các bạn cần phải đọc nhiều sách, trong mỗi cuốn học được vài ba điều, gom góp lần lần mà tự tạo lấy một lối sống, một nhân sinh quan, một triết lý cho riêng mình.

Hôm nay tôi xin giới thiệu với các bạn cuốn Lời khuyên thành niên (Fais ton chemin[1]) của bác sĩ Paul Noël. Tôi lựa nó không phải vì nó thâm thuý mà vì nó bình dị, thực tế, hợp với các bạn, giải quyết được nhiều vấn đề, nhiều nỗi khó khăn trong cái tuổi còn đi học của các bạn.

Các bạn sẽ thấy tác giả rất thành thực, đứng vào địa vị một người “anh cả” nhiều kinh nghiệm, chịu suy tư mà dắt dẫn các bạn – trong năm vấn đề dưới đây:

Tìm hiểu cơ thể của các bạn.

Tìm hiểu đời sống tình cảm – Cách cư xử với mọi người

Luyện trí óc – Cách học hành, đọc sách, tiêu khiển.

Nâng cao tâm hồn.

Lựa một nghề thích hợp với các bạn.

Lời khuyên của tác giả không có gì là xa vời. Có thể rằng một số bạn trẻ hoài bão những lý tưởng cao thượng còn cho nó là tầm thường nữa và như vậy càng đáng quí; nhưng cả những bạn đó, đọc kỹ cuốn này cũng sẽ hiểu rõ mình hơn, nhận định được khả năng cùng trách nhiệm của mình để tổ chức cuộc đời cho hữu hiệu hơn. Còn đối với những bạn đã gần mất tin tưởng, vì hoàn cảnh nước ta trong hai chục năm nay thì tôi chắc rằng sách rất có ích lợi: các bạn ấy chỉ cần chịu khó áp dụng ít lời khuyên của tác giả là sẽ tìm lại được cái vui của mọi cuộc đời lành mạnh, lạc quan, có qui củ, cái vui của những học sinh được gia đình, thầy học, bạn bè quí mến, hơn nữa, được tự hài lòng về chính mình, hãnh diện rằng sau này mình có thể làm vẻ vang cho nhà và cho nước, và ngay từ bây giờ, những người biết mình đã đặt nhiều hi vọng vào mình rồi.

Tôi chưa được đọc một đoạn văn nào tả nỗi vui đó, nỗi vui của một học sinh chỉ nhờ sự gắng sức của mình mà kết quả tấn bộ rõ rệt, vượt lần lần từng bực trong sự xếp hạng và nhất là trong sự yêu mến của thầy và các bạn: mỗi buổi sáng, cắp sách tới trường, ta thấy không khí trong trẻo hơn, thơm thơ hơn, chim ríu rít hơn, cây cỏ xanh tốt hơn; ta thấy con đường đã vạch sẵn, tương lai rực rỡ, tưởng chừng như có thể ôm cả vũ trụ trong cánh tay được. Những lúc vui đó để lại ấn tượng sâu nhất trong đời ta, và tôi chúc cho các bạn đều được hưởng nó.

Chiến tranh này đương tới lúc quyết liệt mà tới lúc quyết liệt là sắp tới lúc chấm dứt, ai nấy cũng đều chán cảnh xáo trộn do chiến tranh gây nên trong mấy năm nay. Người ta đã nghĩ tới cách lập lại trật tự, kỷ luật trong học đường. Sau học đường rồi thì tới xã hội. Phải có sự thay đổi. Có thể rằng đương có sự biến chuyến rồi đấy. Tôi mừng rằng cuốn này ra đúng lúc để thúc đẩy cho sự biến chuyền đó mau được thực hiện.

Cũng như mấy cuốn khác trong loại này, tôi dịch thoát và sửa đổi, bỏ bớt ít đoạn cho hợp với hoàn cảnh nước ta.

Góc chú thích ở cuối trang đều của tôi.

Sàigòn ngày 27-10-1966[2]

NGUYỄN-HIẾN-LÊ

LỜI MỞ ĐẦU

Cần tự biết mình

Này em, em làm sao vậy, ít lâu nay em thay đổi hẳn, không còn là một thiếu nhi hiền lành và nhu mì nữa.

Em ít sợ người lớn hơn trước. Em hơi bướng bỉnh, hay phản kháng.

Trong lớp, em hay vo tròn giấy để liệng vào bạn, lúc nào cũng chỉ nghĩ chuyện chế diễu người khác. Óc tưởng tượng, ý nghĩ không lấy gì làm đẹp về thầy giáo và những bạn học siêng năng, chuyên cần hơn em.

Em thấy các giáo sư bớt đáng kính trọng và em đặt nhiều biệt hiệu cho các vị ấy. Em cho rằng họ có nhiều thói xấu hơn là đức tốt và em gần như muốn coi họ ngang hàng với mình. Trong giờ học, thấy một giáo sự nào ăn bận lôi thôi, em trố mắt ra ngó, thích thú lắm rồi tưởng tượng lối sống kỳ cục của giáo sư đó khi ở nhà.

Tới cả song thân của em, em cũng không tha. Tự nhiên, như do một bản năng, em thấy muốn chí trích, phê phán cha mẹ, soát xem lời xác định của các người có đúng không? Không còn coi các người như thần tượng nữa, may lắm là còn một chút kính nể, chứ không đến nỗi cãi lại sa sả. Em cho rằng cha mẹ nghiêm khắc quá, thích làm trái ý con cái và thường khi chấp nhất, một mực chống lại những dự định của em, chẳng hề xét phải trái. Em thấy cái nhu cầu mơ hồ muốn thoát ly gia đình, được tự do làm gì tuỳ ý.

Nếu em có chị hay em gái thì em thấy họ khó thương lắm. “Ô, cái thứ con gái ấy mà!”. Thấp kém làm sao bằng con trai được, chỉ để mình sai vặt, hoặc để giúp má chạy việc này việc nọ, may vá, làm việc nhà là tốt. Thương làm sao được: tỏ tình cảm với họ thì xấu hổ chết đi! Nói vậy chứ trong thâm tâm, em cũng mơ hồ có chút lòng mến họ. Em chọc tức họ, chỉ trích họ, em phán đoán họ một cách nghiêm khắc, tự cho rằng mình không thể lầm được. Đúng, em đã thay đổi hắn rồi, không như trước nữa!

Em ngán học. Học gì mà chọc hoài học huỷ! Còn phải học hành, gắng sức biết là mấy năm nữa đây? Vài thằng bạn đã thôi học, lại kiếm được chút tiền, được sống ra vẻ tự do: từ sáu giờ chiều là được thảnh thơi, khỏi bị ám ảnh về cái nỗi trả bài, học thi, thi lục cá nguyệt, thi trung học; còn mình thì cứ bị bó buộc hoài. Nghĩ tới kỳ thi Tú Tài mà sợ, rồi thấy tương lai ảm đạm quá. Có lúc em ước ao cuộc đời dễ dàng, thích thú của các “bồ” đó.

Cơ thể em biến đổi và gây cho em nhiều nỗi ngạc nhiên mà thường khi chính mẫu thân em cũng không ngờ. Còn phụ thân em thì lúc nào cũng bận việc mà lại ít nói. Trừ vài câu hỏi về sự học hành, số điểm trong lớp, các trò thể thao của em, còn thì sự tiếp xúc trong gia đình chỉ là mấy cuộc đàm thoại vô vị trong bữa cơm hoặc những lúc đi chơi.

Tóm lại là em cô độc, rất cô độc. Như một con vật nhỏ hung hăng, em thấy tràn trề sinh lực. Em cho sinh lực đó là một cái gì tự nhiên, không hề nhận rõ được mà em cũng không thấy cần phải tìm hiểu nó. Em “đâm bổ” vào một khoảng trống có vẻ như vô biên. Không có cái gì thắng bớt hoạt động, hy vọng cùng mơ ước của em lại…

Tuy nhiên, có vài sự nghi ngờ làm rối loạn cái sinh lực phi thường đó. Em có tham vọng nhưng đã vài lần nếm mùi thất bại: em bứt rứt vì bị những điếm xấu ở trong lớp và bị rầy. Bảy năm đằng đẵng ở Trung học! Phải biết bao là kiên nhẫn. Mà chính đức kiên nhẫn lại không phải là đức tính nỗi bật của một thanh niên ở tuổi em. Làm sao thố lộ những nỗi lo lắng đó với cha mẹ, thầy giáo hoặc bạn bè? Em nhút nhát, e lệ, muốn nói rồi lại thôi. Làm sao bây giờ? Hỏi ý kiến ai bây giờ để cho khỏi mất thể diện, khỏi có cái vẻ tự hạ mình? Lựa những sách nào bây giờ để biết cách xây dựng đời sống của mình cho hoàn hảo hơn?

Hết thảy chúng ta đều cần có một sự quân bình trong tâm hồn, một nhân sinh quan, một triết lý (tiếng này không phải là cao xa quá đâu ngay cả đối với em, vì người nào có một quan niệm về đời sống, một lối sống, tức là có một triết lý rồi) để hướng dẫn hành động của ta một cách có qui củ, hợp lý chứ không hỗn loạn. Muốn vậy em nên nhớ lời khuyên dưới đây mà người Hy Lạp thời xưa đã khắc ở đền Delphes:

“Phải tự biết mình”

Biết cá tính, thể chất của mình thì em có thể tăng phần may ở trên đời, tăng trách nhiệm hành động, tăng khả năng chú ý. Em có thể giảm bớt tật xấu, chưa biết chừng, sửa được nó nữa.

Em cần dùng tất cả sự chú ý để phát triển, kích thích những đức tốt của em, đặc biệt là đức cương quyết, có nghị lực, nó diệt được tánh uế oải, làm biếng mà kích động sự thông minh, lòng cao vọng, đức kiên nhẫn của em. Này em, em nên tự tin. Đời của em tuỳ thuộc nơi em, nơi một mình em thôi. Không có lý gì mà em không thấy trong lòng em cái tia sáng và niềm tin nó ủ ắp trong tâm hồn mỗi người.

Cần tự giáo dục lấy mình

Sự tu thân đó cần thiết để bây giờ học hành tấn tới hơn và sau này, thành công hơn trên trường đời. Em có nhiều năng lực tinh thần mà cần biết cách chế ngự, hướng dẫn nó thì mới có kết quả tốt trong sự học, trong các trò thể thao và cả trong sự tiêu khiển nữa.

Thể thao cần thiết cho sự phát triển của em. Thân thể có khoẻ mạnh thì tinh thần mới được quân bình. Chúng ta sẽ trở lại vấn đề đó trong chương về thể thao và về sự tổ chức công việc.

Tâm linh gồm nhiều năng lực (trí tuệ, tình cảm, ý chí) có liên quan với nhau ít nhiều, và do đó, có thể bị một biến cố ở ngoài làm cho kích động lên hoặc nhụt bớt đi, mà như vậy hoàn toàn có hại cho sự sâu sắc vì cơ hồ như mọi thớ thịt, thớ gân, mọi dây thần kinh cũng bị kích thích một lúc. Nếu bị kích thích quá mà tới nổi giận, thì ta sẽ mất khôn, không làm chủ được ngôn ngữ, cử động và hành vi của ta nữa. Một lời vô ý lỡ phát ra, một lời phản đối vụng về có thế làm cho người khác có một phán đoán không tốt về mình; đọc quá vội vàng đề một bài toán thì cách giải có thế sai; không suy nghĩ kỹ mà đã vội viết thì có thể bàn ra ngoài đề bài luận văn. Những thí dụ đó cho em thấy rằng cần phải thận trọng, giữ mình, hãm bớt những phản ứng của mình nếu em thuộc vào dạng đa huyết chất[3].

Vậy em có bổn phận tận lực đào tạo lấy mình để có thể tự chủ được mà chế ngự những xu hướng bẩm sinh của em. Một em bé thu thập, ghi nhận mọi ấn tượng mà không có thành kiến, không phán đoán, lựa chọn gì cả. Điều ấy tự nhiên. Những ấn tượng đó tiếp nối nhau theo cái nhịp điệu gia tốc của đời sống tuồi thơ, cho nên em bé tấn bộ rất mau. Khả năng ghi nhận của em bé thực lớn lao. Tất cả những ấn tượng mới mẻ điều ghi vào trong óc nơn nớt, tươi tắn của em ấy. Thật dễ thương, thật linh hoạt, nhưng cũng thật là lộn xộn!

Những bộ lạc dã man cũng giống như các em bé. Họ sống bình dị. Đời sống của họ tương đối ít thay đổi mà những quyền lợi của họ cơ hồ như nhau cả. Họ không biết sự hăng hái làm việc, sự suốt đời ganh đua để dự bị đời sống và để mưu sinh. Đừng tìm cách sửa tánh họ làm gì, vô ích.

Cứ để cho họ tự nhiên thu nhận mọi ấn tượng, ưa cái hào nhoáng bề ngoài, nhảy những điệu vũ giật gân, tìm những cái vui xuất thần tập thể và giữ những thần bí giáo của họ.

Nhưng còn chính em, em phải tiến trên con đường ganh đua mà. Ngay từ bây giờ em đã phải chiến đấu để tiền, để giữ hạng của em trong lớp, để khỏi bị bạn vượt. Đời sống thực giống một môn thể thao.

Hạng khí chất nào[4] cũng có nhiều danh nhân, nhưng tuyệt nhiẻn không có danh nhân nào mà lại thiếu nghị lực.

Phải luôn luôn tập sửa tật xấu, cải thiệt đức tốt của mình, tóm lại là hoàn thiện cá tính của mình. Dù khả năng của em có kém tới mức nào đi nữa, em cũng vẫn có thể tiến lên được một địa vị vẻ vang trong xã hội, vào hạng trên trung bình. Một kẻ thất bại thì mười lần có tới chín lần là tại không biết tự chủ, tự đào luyện mình.

Tôi muốn giúp em trong sự dự bị vào đời, để cho em sau này thành một người đáng gọi là người, một người che chở, bảo vệ được gia đình, một người mà từ vợ con tới chủ sở hay khách hàng, một cơ quan hay đoàn thể có thể tin cậy được.

Dân tộc Anh có tinh thần thể thao, siêng năng, kỷ luật, dùng danh từ đẹp đẽ này: self made man (người tự gây dựng cho mình) để trỏ những người tay trắng làm nên.

Danh từ đó mà khắc lên đền Delphes, chắc cũng xứng.

Tìm chân lý

Từ thời nào tới giờ, loài người vẫn tự đặt nhiều câu hỏi, là vì có những điều chúng ta không biết và làm cho chúng ta băn khoăn, thắc mắc.

Tinh thần phải chế ngự vật chất. Do đó mà xuất hiện một môn học căn bản: môn Tâm lý với nhiều ngành của nó.

Môn Tâm lý (học về tâm thần) giúp ta tìm hiểu cái Bản ngã

Môn Luân lý giúp ta tìm hiểu cái Thiện

Môn Thẩm mỹ giúp ta tìm hiểu cái Mỹ

Môn Siêu hình giúp ta tìm hiểu cái Chân

Môn Luận lý (nghệ thuật suy luận) giúp ta tìm hiểu cái Chính Xác

Có lẽ em chưa hề tự đặt câu hỏi đó. Nhưng, hồi còn thơ ấu, chắc em đã có lần ngạc nhiên và thất vọng khi nghe ngôn ngữ của người lớn.

Một trong những sự ngạc nhiên đầu tiên của tôi là khi nghe người ta gọi thứ rượu màu vàng là rượu trắng. Đến khi người ta bảo thứ rượu trắng đó có thể uống “khô”[5] được thì tôi hoá ra sững sờ. Một ngạc nhiên khác nữa: trước thế chiến 1914-1918, vào cái thời sung sướng mà giá trị đồng quan còn vững, không lên xuống thất thường, phụ thân tôi có bảo hiểm nhân mạng. Trong trí tôi lúc đó, tôi cho rằng như vậy cứ đóng tiền cho hãng bảo hiểm là có thể bất từ hoặc nếu không bất tử cũng kéo dài được đời sống. Tôi tự nhủ: “Khoái quá nhỉ! Sau này mình cũng bảo hiểm về đời sống và khỏi chết”. Vì khi còn nhỏ, ai mà không sợ đau ốm và chết?

Ít lâu sau tôi lại vỡ mộng một lần nữa khi tôi hiểu rằng đối với người lớn, bảo hiểm nhân mạng có nghĩa là dự phòng để cho mình có chết sớm thì vợ con có được một sồ tiền, khỏi phải túng bấn.

Vậy thì ra người ta đâu có quyền lực gì nhiều như tôi tưởng, mà cái chết đối với tôi lại càng kinh khủng hơn nữa.

Vậy hết thảy chúng ra phải tập sự vào đời, mà các bậc cha mẹ không ngờ được trong đầu óc của con cái lại có những thắc mắc như thế.

Mọi việc hoá ra quan trọng hơn từ khi em tới tuổi dậy thì, cái tuổi nó xác định lý trí của em. Tuổi đó, trí óc em minh mẫn, em đã biết suy nghĩ một chút lại có chút kinh nghiệm, thành thử tinh thần em có một chút khí thế đặc biệt: em có những ý kiến riêng và em cho rằng một vài ý kiến của em nhất định là đúng rồi, không còn phải xét lại nữa.

Nhưng rồi thình lình xuất hiện những sự bất đồng quan niệm đầu tiên giữa em và các người xung quanh.

Về những điều mà em tưởng là thiện, chân, mỹ, chính xác thì ý kiến của cha mẹ và bạn bè lại khác ít nhiều. Ngay như chân lý, cũng mỗi người hiểu mỗi khác, mà đáng lẽ ra, nó phải có tính cách phổ biến, duy nhất cho mọi người chứ. Có biết bao nhiêu là tôn giáo, mà mỗi tín đồ đều chỉ tin ở tôn giáo mình, cho nó là hơn cả. Thời Pháp bị quân Đức chiếm đóng, từ 1940 đến 1944, phá những đường xe lửa, những công trình kiến trúc, thiết bị của Pháp mà ích lợi cho Đức chẳng hạn xưởng máy, đường điện thoại… thì là một hành vi anh hùng. Nhiều thanh niên vô bưng, dùng những mưu mẹo cướp bóc can đản để sống. Rồi tới lúc Giải phóng, chỉ hôm trước hôm sau, đời sống trở lại bình thường, những hành vi mà trong lúc chiến tranh coi là anh hùng thì tới thời bình thành một tội nặng.

Trong đời sống hằng ngày, quan niệm về Thiện và Ác thường đem ra bàn cãi, gây nhiều cuộc tranh biện, mà đáng lý ra, quan niệm đó phải là một quan niệm căn bản và quyết định rồi chứ. Luật pháp và phong tục thay đổi tuỳ ứng xử.

Vậy đời sống rắc rối nhiều chứ không giản dị như hồi đầu em tưởng. Trong cuộc chuyện trò với bạn bè hoặc với một người đáng tin mà em ngưỡng mộ, nếu người đó phản đối em thì trong lòng em sẽ thấy xúc động dữ đội làm sao! Làm cách nào chịu nổi sự xúc động đó mà không ngờ vực về chính mình?

Có phương thuốc nào để trừ nỗi thất vọng đó, sự xung đột về tư tưởng, ý kiến đó? Muốn vậy, em phải tự vấn tâm.

Trước hết em phải thẳng thắn xét lại quan niệm của em. Em tự hỏi: Mình có thực là ngay thẳng không? Nhất là có vô tư không? Biết nhìn nhận một sự lầm lẫn là phát hiện được cá tính của mình.

Rồi so sánh hai quan điểm: “Mình có xét kỹ ý kiến của đối phương không? Mình có xét tới khí chất, tính tình của bạn mình không, có kể tới hoàn cảnh, sự giáo dục của bạn không?” Vì phải nhận rằng ý non nớt của em chưa có căn bản vững vàng, chỉ do những điều em học được, nghe được ở chung quanh mà có, nhất là học được, học được trong gia đình.

Những trường quốc xã Đức đưa ra cái ý căn bản trâng tráo này: “Mình chỉ biết những gì người ta dạy cho mình thôi”, nghĩa là cái gì nhà trường dạy thì phải tin, không được nghĩ khác. Thực là một trói buộc ghê gớm, diệt cả tự do tư tưởng, ngôn ngữ, sáng tác. Không biện luận thì làm sao ánh sáng phát ra được?

Không ai nắm độc quyền kiến thức và không ai có thể bắt em chấp nhận một điều nào… Mỗi người tuỳ trí minh mẫn của mình mà tiến tới sự thật, kẻ tới gần nó, người còn cách xa. Mọi người đều góp sức tìm kiếm nó.

Vậy em đừng nên băn khoăn khi thấy mình bất đồng ý kiến với người khác và thấy những điều kiện sinh hoạt không điều nhau đã đánh dấu tư tưởng của mỗi người. Em phải đợi tới khi óc già giặn hơn một chút sẽ nhận rõ được những ảnh hưởng khác nhau đó.

Em luôn luôn nên gắng sức tự đặt vào địa vị người khác để tìm hiểu.

Trong đời, chỉ có chính mình mới làm mờ ám tâm thần mình thôi và nhờ thiện ý và thiện chí, luôn luôn người ta tìm ra được một lý lẽ để hoà thuận, vui vẻ với nhau. Như vậy là đã tiến được một bước rồi đấy.

Vậy sự tìm chân lý cũng giống như một con đường trên đó có em tiến. Em phải biết rõ cơ thể em. Nó như một “bộ máy” người ta điều chỉnh cho thích hợp với sự vận hành. Sau cùng em phải hoà thuận với người chung quanh, đoán trước những trở ngại cần phải vượt. Đôi khi em phải đi vòng quanh trở ngại đấy; nhưng đừng bao giờ quên cái hướng con đường nó đưa em tới bằng cấp tú tài trước hết rồi sau tới một nghề nghiệp. Trên con đường đó, trở ngại là những năm trung học, những năm học nghề, những bài thi ở lớp, những kỳ thi và những bài thi tú tài. Nếu em thấy mục đích có vẻ xa quá, thì em nên nhớ rằng thời gian qua mau lắm, ngoảnh đi ngoảnh lại đã tới đích rồi đấy, không phải lâu gì đâu.

Ngay từ bây giờ em phải sửa soạn con đường thích hợp nhất với khí chất, tư cách và khả năng của em.

PHẦN I.
LUYỆN BẮP THỊT và RÈN TƯ CÁCH

Thể chất

Bẩm sinh em đã có một thể chất nào rồi nghĩa là cơ thể em đã được tạo ra theo một hình thức riêng: từ bộ xương, bắp thịt, tới ngũ tạng, tới lớp mỡ, lớp da bọc ở ngoài, tất cả những cái đó đều làm cho thân thể em có những nét riêng. Em như kiểu mẫu riêng: từ bộ máy, tới cái khung, cái thùng xe đều đặc biệt.

Em biết rằng thân thể em gồm vô số viên gạch nhỏ, tức những tế bào của xương, của bắp thịt, của gân… nó dựng nên một cái sườn. Sườn này cử động được nhờ bắp thịt mà bắp thịt do những dây thần kinh chỉ huy sau khi nhận được thần kinh khí (influx nerveux), một thứ điện phát ra từ óc.

Óc, như một trung tâm điện thoại, luôn luôn liên lạc với ngũ tạng (nó truyền tới óc những cảm giác ở trong) và tới ngũ quan (nó truyền tới óc những cảm giác ở ngoài). Những cảm giác đó, dễ chịu hoặc khó chịu, biến đổi một cách kỳ diệu thành tư tưởng. Người ta vẫn chưa biết sự biến đổi đó xảy ra ở đâu, trên con đường của các dây thần kinh, và chưa ai giảng được hiện tượng này chẳng hạn: do cách nào ta nhìn một bức hoạ mà màu sắc và nét vẽ đẹp đẽ của nó in vào võng mạc (rétine) trong mắt ta, kích thích dây thần kinh của thị quan rồi biến thành một mỹ cảm được.

Tất cả những tế bào đó đều làm việc và cả thức ăn để sống. Bộ tiêu hoá có nhiệm vụ tiêu hoá các chất bổ, bộ tuần hoàn (do những hồng huyết cầu mà công dụng y như chiếc xà lan) chở những chất bổ đã tiêu hoá lại mỗi tế bào, rồi khi trở về, dọn dẹp, đem theo những chất dơ của mỗi tế bào. Những chất dơ đó có ba tình trạng: khí thể, dịch thể và cố thể. Nếu là khí thể thì bài tiết ra ngoài bằng phổi; nếu là dịch thể thì bài tiết bằng thận và lỗ chân lông; nếu là cố thể thì bài tiết bằng ruột.

Những công việc đó cớ hồ giản dị mà kỳ thực rất phức tạp. Mỗi tế bào là một cái xưởng vật lý hoá tạo sức nóng, tức nhiệt độ của cơ thể ta; nhiệt độ này nếu lên quá cái mức bình thường (37° buổi sáng, 37°5 buổi tối) thì ta phát nhiệt, bị sốt.

Bây giờ tôi xét tới phần mới mẻ nhất và lý thú nhất trong môn sinh lý học. Có cả một hệ thống thần kinh và hạch để kiểm soát điều hoà công việc nhiên thiêu (combustion) trong cơ thể, tức công việc biến đổi không khí, thức ăn, thành sức nóng. Các hạch nội tiết luôn tiết các chất kích thích tố (hormone) vào dòng máu. Những kích thích tố này làm cho mỗi bộ phận trong cơ thể, đặc biệt là bộ óc, hoạt động tăng lên hoặc giảm đi.

Do đó sự nhiên thiêu có thể mạnh nhiều hay ít, nhiều thì em hoá ra lanh lợi, hoạt động, vui vẻ, chú ý, hăng hái; ít thì em hoá ra chậm chạp, làm biếng, buồn rầu, đãng trí, lãnh đạm. Vậy tinh tình em thay đổi tuỳ những kích thích tố của em.

Ai cũng nhận thấy rằng đôi khi một cái hạch hoạt động không điều hoà làm thay đổi hẳn tính tình của ta đi. Điều đó hiện rõ trong ngôn ngữ bình dân. Các em nghe thấy người ta dùng tiếng bilieux[6] để trỏ một người hay gắt, dễ nổi giận, bi quan vì một người đau gan hầu như luôn luôn có tính quạu quọ. Molière, dưới nhan đề kịch Le Missanthrope (Chàng yếm thế), dùng thêm phó đề này nữa: L’atrabilaire amoureux (Chàng ưa sầu mê gái), mà chữ atrabilaire cũng do chữ bile mà ra.

Hạch giáp trạng (thyroide) ở trước họng cũng gọi là hạch của thanh xuân, làm tăng sự nhiên thiêu, kích thích thần kinh và bắp thịt, có thể làm cho ta hoá ra run rẩy, tim ta đập nhanh lên, mỡ trong người lần lần tiêu hết, ta gầy ốm, xuống cân, có thể nguy tới tánh mạng. Trái lại nếu hạch đó suy nhược, hoạt động yếu thì ta hoá ra mập, tim ta đập chậm lại mà sức thông minh của ta kém đi. Nhiều em học chậm, trì độn chỉ vì hạch đó suy nhược, mỗi ngày phải chích cho chúng vài phần trăm gam nước rút ở hạch đó ra là sự học của chúng có kết quả liền.

Hạch tùng quả (hypophyse)[7] ở dưới sọ cũng là một hạch nội tiết rất quan trọng. Nếu nó hoạt động không điều hoà sự phát triển của trẻ bị ngăn trỡ. Trẻ không lớn được, thể chất và tinh thần còn hoài là con nít, thấy chuyện gì cũng cười một cách ngốc nghếch. Mặc dầu hơn bạn bè tới hai ba tuổi mà học vẫn kém. Ít khi người ta săn sóc chúng kịp thời và chúng phải thôi học chữ để xoay qua học nghề.

Tôi có dụng ý kể hai trường hợp suy nhược về hạch nội tiết tố đó vì nó thường xảy ra và em có thể gặp dịp nhận xét ở chung quanh em. Em sẽ hiểu rằng những bạn bè chậm phát triển, xấu số đó không phải là luôn luôn thiếu khả năng, cho nên chúng ta nên thương và giúp đỡ họ.

Còn nhiều hạch nội tiết nữa: hạch sinh dục (mà tôi sẽ xét trong chương tuổi dậy thì), tuỵ tạng, tỳ tạng, hung tuyến (thymus)[8] ở sau mỏ ác hạch thận, vân vân… mà tôi không muốn tả vì ra ngoài phạm vi cuốn này. Chúng ta chỉ nên nhớ rằng chúng đều có một tác động quan trọng tới cơ thể. Chúng điều chỉnh sự phát triển về thể chất và tinh thần của em, đồng thời làm cho các cơ quan khác hoạt động điều hoà. Chúng liên đới lẫn nhau, làm cho những phát tiết của nhau được quân hoà, bình thường. Nhờ hệ thống thần kinh mà có sự chỉnh đốn, phối trí đó.

Hệ thống thần kinh chia làm hai khu vực:

Hệ thống trung khu (système nerveux central), hệ thống cảm giác-vận động, do dây thần kinh mà tác động tới ngũ quan và bắp thịt. Nó chỉ huy sinh hoạt tiếp ngoại (vie de relation) của ta làm cho thích ứng với thế giới ở ngoài và nhờ nó mà ta cử động được. Nó liên lạc với tư tưởng, ý chí của ta và ta chỉ huy sự hoạt động của nó.

Hệ thống giao cảm (système nerveux sympathique) không tuỳ thuộc ý chí của ta. Nó gồm nhiều hạch (ganglion) nằm dài theo xương sống và nhiều dây thần kinh rất nhỏ và rất chia nhánh (liên lạc với hệ thống trung khu). Nó có tác động với bộ tuần hoàn, ngũ tạng và các hạch nội tiết.

Hệ thống giao cảm lại chia làm hai bộ phận: chân giao cảm (orthosympathique)[9] hoặc đại giao cảm (grand sympathique) và phản giao cảm[10] (parasympathique) hoặc bất định giao cảm (vague). Hai bộ phận đó hoặc hãm lại hoặc kích thích hoạt động của một cơ quan nào đó.

Chân giao cảm kích động bộ phận tuần hoàn, còn phản giao cảm hãm bớt nó lại. Ngược lại, phản giao cảm kích động bộ tiêu hoá, làm bộ tiêu hoá thắt lại; còn chân giao cảm làm bộ tiêu hoá nở ra, hoạt động chậm lại. Dưới đây là một bảng rất sơ lược, kê những sự biến đổi đó trong cơ thể. Đọc kỹ nó, có lẽ em hiểu được một vài chứng khó ở mà em đã mắc.

Có thể em thấy trong bảng đó vài triệu chứng của em, chẳng hạn nhiều mồ hôi, nước da tái mét, đau ruột. Thường khi cả hai bộ phận chân giao cảm và phản giao cảm đều hoạt động không điều hoà. Gặp trường hợp đó phải nhờ y sĩ trị cho.

Vì hệ thống giao cảm điều chỉnh sự sinh hoạt của em (dinh dưỡng, tiêu hoá). Lúc nào nó cũng can thiệp vào sự hoạt động của cơ thể, chỉnh lý sự vận động của tim, làm cho mạch máu nở ra hoặc trùng lại, làm cho bao tử và ruột thả ra, bóp lại, tiết ra nhiều hay ít những chất cần cho sự tiêu hoá, làm cho thận hoạt động để bài tiết các chất dơ.

Vì nó liên lạc với hệ thống trung khu mà hệ thống này tác động tới ngũ quan, thành thử nó cũng gián tiếp điều khiển những phản ứng thuộc về cảm xúc của em. Vì vậy mà coi diễn kịch, em lúc thì khóc, lúc thì cười tới chảy nước mắt; mà nghe một buổi hoà nhạc, em cảm động.

Sau cùng, do tác động của nó tới các hạch nội tiết, nó điều hoà những sự thay đổi về dịch trấp trong máu mà gây những phản ửng về tinh thần: em hoá ra lạc quan hay bi quan, tình tình vui vẻ hoặc rầu rĩ.

Vậy muốn làm việc có kết quả, cần có một sự bình quân, thăng bằng của hệ thống giao cảm; mà muốn có sự bình quân đó, thì đời sống phải có qui củ, không làm việc quá sức, không có những kích thích vô ích. Vì hệ thống giao cảm rất dễ bị vài thức ăn kích thích như cà phê đậm, trà đen, rượu không pha; những cảm xúc do thị giác và thính giác gây nên cũng có tác động mạnh tới nó. Đừng nên xem những phim giật gân, kích thích quá mà nên lựa những phim bổ ích cho kiến thức và tâm hồn. Đừng nghe những chương trình phát thanh ồn ào quá, nhất là trong nhà đừng nên mở máy thâu thanh suốt ngày, như vậy làm sao chú ý tới bài vở được. Tránh được những sự mệt nhọc vô ích cho cơ thể và trí óc thì có lợi lớn cho bộ phận giao cảm của em.

Nếu như vậy rồi mà sự học hành của em không tấn tới thì tôi khuyên em nên nhờ y sĩ quen coi mạch cho, hoặc nhờ ông ta giới thiệu cho một y sĩ chuyên môn về hạch nội tiết.

Khí chất và tư cách

Chúng ta bẩm sinh, mỗi người có một khí chất riêng, nó tuỳ thuộc phần lớn các hạch và hệ thống giao cảm của ta. Khí chất cũng nhu một phát động cơ có một năng lực nào đó. Nó biểu hiện ra sớm và nhìn một em bé người ta biết được nó nhanh nhẹn hay chậm chạp, dễ thương hay dễ quạu, nhu mì hay cương quyết. Khí chất là cái mà người ta gọi là “bản tính” của trẻ.

Tới tuổi dậy thì, khí chất thay đổi nhiều. Cơ thể của em qua một thời kỳ khủng hoảng và hoạt động bất thường. Thầy giáo và cha mẹ không nên vội xét trẻ một cách quyết định trong quãng đời đó của trẻ. Chính em cũng đã nhận thấy ít nhiều những sự dao động đó và không hiểu được tại sao mình có những lúc tính tình bất thường như vậy. Nhưng chân thể của khí chất em thì không thay đổi được, nó là một bộ phận trong toàn thể bàn ngã của em.

Một yếu tố thứ nhì nữa cũng đặc biệt của em, sẽ giúp em thích nghi với hoàn cảnh chung quanh, yếu tố đó là tư cách của em, nó tuỳ thuộc ý chí của em. Bây giờ ở trung học, sau này ở ngoài đời, nó là một cái đòn bẩy, một sức mạnh. Khí chất và tư cách liên quan chặt chẽ với nhau. Em tưởng tượng rằng khí chất là một nguồn năng lực cần có tư cách để kiểu chính, biến đổi nó cho có hiệu quả hơn. Nếu khí chất em là một phát động cơ thì tư cách làm nhiệm vụ tài xế điều khiển động cơ, hãm lại hoặc tăng tốc lực của động cơ cho hợp lúc.

Tóm lại, khí chất của em phát biểu thái độ, động tác tự nhiên hoặc sinh lý của em, còn tư cách kiểm soát xúc động của nó.

Vì em có những xu hướng tốt và xấu cho nên em cần phát triển những đức tốt và chống lại những tật xấu. Tư cách của em có thể cải thiện được.

Tư cách[11] đã hơi biểu lộ ngay từ hồi nhỏ, khi em bắt đầu nói và phát biểu ý muốn. Sau này, nó có thêm được nhiều yếu tố khác nữa do thói quen tập được trong khi sống với người chung quanh. Rồi hồi bảy tám tuổi, trẻ có thể tự chủ được một chút. Em nhớ lại xem, lần đầu tiên em rán giữ vẻ thản nhiên khi bị chích thuốc, hoặc rán không la hét khi để người ta băng bó vết thương, nghe lời thầy mắng mà không cãi lại. Em sẽ nhận thấy rằng người ta có thể tự tạo cho mình một tư cách “hậu thiên” (nghĩa là do tập quán mà có), nó có thể chế ngự được ít nhiều cái bản năng “tiên thiên” bẩm sinh do di truyền.

Người nào cũng có thể dùng nghị lực mà thay đổi tư cách của mình. Tất nhiên, muốn thành công, phải kiên nhẫn, có nghị lực và luôn luôn có ý muốn tự tu tỉnh, cải tiến.

Ôi! Vui biết mấy ngày ta tự thắng mình lần đầu. Tự chủ được mình, em thấy có một cảm giác làm cho em vững bụng, cảm giác có sự quân bình trong thâm tâm em. Sự bình tĩnh trong tâm hồn đó làm tăng lên thập bội lòng tự tin của em về đời mình, về tương lai. Tôi khuyên em cứ tiếp tục như vậy hoài, đừng bao giờ ngừng.

Đời người giống một cuộc đua có rất nhiều người tranh giải ở lằn mức khởi hành; em phải khéo lái xe của em, tư cách của em phải biết điều khiển khí chất của em để có thể tận dụng năng lực của nó, như trong các chương sau tôi sẽ rán chỉ dẫn cho em.

Loài người có nhiều khí chất khác nhau, nên nhiều nhà đã tìm cách phân loại tuỳ theo xu hướng của chúng. Có nhiều lý thuyết lắm, tôi sẽ giản dị hoá đi. Tôi cho rằng lối phân loại hồi xưa mà Kant đã chép lại trong cuốn Nhân loại học của ông, dễ hiểu cho em hơn cả.

Vậy tôi sẽ lần lượt xét các khí chất sau đây:

Đa huyết

Ưu sầu

Giận

Lãnh đạm

Nhưng ngay bây giờ tôi cần dặn trước em rằng không có một khí chất nào trong bốn loại đó mà thuần nhất đâu. Tôi chắc rằng em có thể tự nhận ra mình ở trong loại nào, có thể tìm ra được cái xu hướng chủ yếu trong khí chất của em, rồi tự quyết định tư cách nên ra sao để phát triển những đức và giảm nhẹ những tật của khí chất bẩm sinh.

Đa huyết

Khí chất đa huyết là khí chất của tuổi thơ. Về thể chất, nó phát hiện bằng những dấu hiệu này: hoạt động, có khi là náo động nữa một cách dễ dàng và không ngừng. Trẻ em thường quá dồi dào sức lực. Về tinh thần có những biểu hiện: lanh lợi, luôn luôn để ý tới mọi vật (nhưng không chịu suy xét kỹ một vật, đi sâu một vấn đề nào cả), nhiệt thành một cách tự nhiên, khẳng khái, hào hiệp tới mức phất phát.

Nếu em có khí chất đa huyết thì sự học hỏi của em có nhiều lợi vì em tò mò chú ý tới nhiều vấn đề khác nhau, như vậy có thể có hại cho sự uyên thâm. Những cảm giác nhỏ nhặt cũng có thể kích thích em được; điều đó rất có lợi. Những phản ứng của em thường kỳ dị và trái ngược nhau. Em tiến từ cực đoan này tới cực đoan khác, như một em bé mới khóc đó đã cười được rồi. Còn nhỏ mà nếu khóc xong mà không cười, nếu không có cái khả năng dễ quên của một khí chất đa huyết, nếu cứ nhớ hoài những kỷ niệm buồn, những nỗi nhục nhã, bất công, thì là điều đáng lo chứ không đáng mừng.

Em không giận lâu, oán dai và đó là một đức quí của em. Em lanh lợi, vui tính, được nhiều người thương. Khi bàn cãi về một dự định, các bạn của em còn do dự, cân nhắc lợi hại thì em đã bừng bừng lên, quyết định liền, đề nghị một đường lối hoạt động, giảng giải cách làm, thuyết phục bạn để rán lôi cuốn họ. Không còn ngờ gì hết: khi bắt đầu hoạt động thì khí chất đa huyết có lợi cho em; nhờ nó em có sáng kiến.

Nhưng rồi tiếp theo đó thì không có lợi nữa. Mới có những cảm giác đầu tiên, em đã tức thì phản ứng lại liền, do đó mà thiếu sự kiểm soát, thiếu sự nhất trí, thận trọng trong cách hoạt động. Em suy nghĩ ít quá. Em không nhìn thấy cái đại thể của vấn đề, không biết nắm được nó, vì những phần tử trong cảm xúc của em làm tản mạn sự chú ý và cảm tính của em.

Mà trong mọi việc, mọi hành động, phải xét đến mục đích, đến chung cục; công việc cần thiết đó, hạng người khí chất đa huyết khó mà dự bị, dự liệu được. Tổ chức một cuộc hội họp tại nhà, dự tính một cuộc du lịch, sáng lập một hội thể thao cho trường, sửa soạn một kỳ thi, đối với thiếu niên hăng hái như em, có gì là khó đâu. Nhưng tới lúc chót, em mới sực nhận ra rằng thiếu dĩa chén, cái loa phóng thanh hư rồi, rằng em không biết tổ chức một buổi tranh đua thể thao, rằng kỳ thi đã tới mà chương trình còn nhiều chỗ chưa thuộc.

Người đa huyết lớn lên vẫn như một em nhỏ, dễ thương, nhưng không tin cậy được. Vì thiếu cá tính rõ rệt, nên ít được người khác chú ý tới. Nói quá, nhiều quá đi, nên bị người khác cho là hạng phổi bò, vui tính, hoặc một chàng hề, không được ai coi trọng. Cho đóng vai phụ “trang trí” mà xã hội nào cũng cần dùng thì được. Vai đó rực rỡ và nhất thời, nhưng chỉ là phụ thuộc.

Làm sao sửa được những tật đó?

Dù em chẳng tự sửa thì đời sống cũng sẽ thu hẹp khu vực tìm hiểu của em, không cho em để ý tới mọi vật được; trước hết em phải học, rồi phải tập một nghề nó bắt em chú ý nhiều hay ít, mất thì giờ nhiều hay ít; có những nghề đơn điệu, buồn tẻ, không thể nào khác được.

Ngay từ bây giờ em sắp biến chuyển. Tới tuổi thanh niên, em sẽ quen lựa những cảm xúc của em. Có nhiều cái hồi nhỏ làm em say mê rồi đây sẽ làm em lãnh đạm.

Trái lại, cái gì em thích em sẽ hăng hái để cả nhiệt tâm vào. Sự dao động bất tuyệt trong thâm tâm em kích thích óc tưởng tượng, phát triển tánh ngông của em, mà óc tưởng tượng và tánh ngông đó chính là cái lợi cho việc sáng tác nghệ thuật hoặc giản dị hơn, cho sự tìm tòi ý tưởng.

Có khí chất đa huyết là có khiếu về nghệ thuật, em có xu hướng lựa một ngành nghệ thuật.

Nhưng tánh hồn nhiên, mẫn cảm, lanh lợi của em bắt em phải hãm bớt lại những tình cảm quá mạnh, đặc biệt là trong lúc phật ý. Người mau quên là người sung sướng đấy, nhưng cũng cần biết chống lại cái tánh hung hăng, tính bẩm sinh dễ lo buồn, tính dễ có những tình cảm lộn xộn nó làm cho em mất bình tĩnh. Nếu em không thể tự chủ ngay lúc đó được thì đi qua phòng khác ngay đi, hoặc đi ra khỏi nhà đi; nếu là kỳ thi thì rán nghiến răng lại, mà nín thinh. Nếu để phát cơn giận ra thì em phải hối hận một cử chỉ khinh suất, mà lúc đó đã quá trễ. Em rán kiên nhẫn ít nhất là “trong khoảng một đêm” đi, như Victor Hugo đã nói.

Thực tế, có một mối nguy hiểm cần phải tránh: đừng lang thang. Ở trung học, lối sống đó không có lợi đâu – mà sau này cũng vậy!

Đừng quá tin cái khả năng hăm hở nhiệt thành của em, cũng đừng tin những quyết định làm việc tràn trề trong lòng em. Rán điều chỉnh tánh ngông và óc tưởng tượng của em, được vậy sẽ có lợi cho em, như trong môn luận văn. Nhưng đừng quên đọc kỹ đầu bài đấy nhé.

Tóm lại:

Em có một sức sản xuất quá mạnh mẽ dồi dào mà em cần phải ngăn nó lại.

Em cần hãm đà của em trong những khúc quẹo trên đường. Sức mạnh đó là bảo vật trời cho mà nhiều kẻ không có, ghen tị với em đấy. Trên đời này, người nào mà chẳng có một lúc mong mỏi được thành một nghệ sĩ.

Ưu sầu

Cá tính đặc biệt của hạng này là rầu rĩ, có xu hướng quá bi quan, thành thử cảm tưởng và cảm xúc nhuốm màu ảm đạm.

Nhất định là em không vui. Em thấy cần phải buồn và điêu này mới ngược đời, khi buồn em cảm thấy gần như sung sướng. Do đó, trong đám đông em ít nói. Luôn luôn suy tư, hướng về nội tâm. Em sống cô liêu.

Ngồi trong góc phòng hay sau cửa sổ, em thích suy nghĩ hàng giờ về những vấn đề nhân sinh, về mục đích của đời người, về những điều khó hiểu, khó giải quyết này: hạnh phúc, hoà bình, sinh tử…

Nên nhớ rằng tánh rầu rĩ không do một biến cố đặc biệt nào cả. Em lo phiền mà không hiểu rõ tại sao. Verlaine đã tả nỗi buồn vô cớ trong mấy vần thơ bất hủ này[12]:

Il pleure sans raison
Dans ce coeur qui s’écoeure.
Quoi! Nulle trahison?
Ce deuil est sans raison.
C’est bien la pire peine
De ne savoir pourquoi
Sans amour et sans haine
Mon coeur a tant de peine!

Vô cớ lệ rơi
Trong lòng tơi bời
Nào ai phụ đâu?
Vô cớ rầu rầu.
Còn gì khổ bằng
Không biết tại sao
Chẳng yêu chẳng hận
Lòng đầy khổ đau.

Khí chất đó nhất định là có nhiều đức quí.

Em là một thanh niên nghiêm trang, quá nghiêm trang đối với tuổi của em. Em suy nghĩ nhiều quá. Do đó mà em già giặn hơn các bạn. Hoạt động của em không tản mác như hoạt động của một người khí chất đa huyết. Em sâu sắc hơn. Em biết trình bày nguyên do và biện giải cho một ý kiến.

Em mê đọc sách. Em mê tình cảm. Em tưởng chừng sẽ làm được nhiều bài luận văn rất hay, nhất là khi gặp một đầu đề phân tích một tư tưởng hoặc tinh thần một thời đại! Những tác giả mà em thích đều sống ở thế kỷ XIX[13]. Đối với em, phong trào lãng mạn trong văn học là một sự phát hiện kỳ dị. Em làm quen ngay với Lamartine và Musset. Lần lần, Victor Hugo xuất hiện ra với em, em cảm thấy tất cả sức mạnh của tình cảm ông ta. Thời đó, có lẽ người ta không chết vì thất tình đâu, nhưng trong sách, người ta cho người yêu chết một cách sao mà cảm động thế! Một thứ bệnh đa sầu đến tột bực mà người ta gọi là “bệnh của thế kỷ”, đúng quá.

Em như có vẻ như khó vui được, đôi khi em có thái độ thản nhiên. Em không thích suy nghĩ, do đó mà hay mơ mộng. Em không nổi nóng, không vồn vã, và không ai ngờ được rằng phía sau cái bề ngoài bình thản đó, sao mà em có nhiều nhiệt tình đến thế.

Em tốt bụng và rất đa cảm. Em yêu loài vật, không chịu được sự bất công, mà hỡi ơi! Đâu đâu em cũng gặp sự bất công nó làm cho em chán đời, chán loài người. Tính thận trọng, yếm thế của em thường chỉ có những nguyên nhân đó.

Em có tấm lòng chung thuỷ. Không dễ gì tâm sự với ai đâu, hạng thanh niên “rừng rú” như em. Nhưng một khi đã yêu ai rồi thì tình của em đằm thắm và không thay đổi. Em ít bạn thân, nhưng đều là những bạn tốt.

Tuy nhiên em có nhiều tật phải sửa. Cái xu hướng bi kịch hoá mọi chuyện làm cho em quá coi trọng những tiểu tiết trong đời sống hằng ngày. Một chút gì cũng làm cho em phật ý. Cha mẹ, thầy học hoặc bạn bè có một lời nhận xét nào mỉa mai hoặc nghiêm khắc về em là đủ làm cho em lầm lầm lì lì, “chui vào trong cái vỏ” của em rồi. Em nghiêm khắc xét những người đó và đôi khi nuôi lòng oán hờn nữa vì đã động chạm tới em! Bẩm tính ít nói, em hay hờn dỗi, thói đó khả ố lắm. Em thấy có một sợi dây gì đứt ở trong lòng, mất sự liên lạc giữa người khác với em. Phải vài ngày sau em mới lấy lại được sự thăng bằng trong tâm hồn mà không còn ẩn ý nữa. Tôi đã biết nhiều người hờn dỗi tới tám ngày mới nguôi. Người chung quanh vốn không có ác ý, thấy vậy, phỏng có vui gì không?

Vả lại cái thói đi sâu vào mọi chi tiết đó, thói chi li “chẻ sợi tóc ra làm tư” đó làm em mất thì giờ, mất sáng kiến đi. Em hoá ra do dự, hoài nghi hết thảy.

Sau cùng tánh âu sầu của em có thể làm cho em nhìn đời dưới một khía cạnh quá bi quan, bất lợi. Vì nỗi buồn vốn có tính cách thụ động, nên em không hăng hái làm một việc gì cả. Em miễn cưỡng làm bài, em đãng trí, ít giúp đỡ người khác, thường khi sống ở trong gia đình mà như một người khách.

Tánh thụ động đó có hại cho sức khoẻ của em. Em ru rú trong nhà, mất cái thú gắng sức, có vẻ khinh bỉ những bạn đá banh, chạy nhảy hoặc leo trèo. Em cho sự phát tiết cái sinh lực dồi dào của tuổi trẻ là một cực hình, một sự lao động mệt sức rất đỗi vô ích.

Thực tiễn

Tôi khuyên em tập gắng sức, có sáng kiến. Đừng ngó vào nội tâm mình mà nên ngó nhiều ở chung quanh. Rán vui vẻ, giao du hơn lên. Đừng cho bạn bè cái cảm tưởng rằng em hờn họ vì cái vẻ siêng năng, trầm tỉnh, kín đáo của em.

Hễ quá suy nghĩ về mình thì người ta hoá ra ích kỷ và lãnh đạm với những cái chung quanh. Mà tuổi trẻ thì nóng tính và độc ác, cho nên người ta dễ bị bạn bè trong lớp tẩy chay lắm. Em dễ bị hơn những trẻ khác vì tính em âu sầu, ủ rũ, lại thích sự yên tĩnh, cô liêu. Mà muốn một mình đương đầu với bạn bè trong lớp và sau này với người đời thì phải can trường, có thế lực.

Em nên hoạt động một chút, dự vào đời sống trong lớp đi, chưa trễ đâu. Đừng sống cách biệt hẳn bạn bè, tránh cái nguy hại đó đi, nó đương rình em đấy.

Giận dữ

Người có khí chất giận dữ là người có ý chí cương quyết. Nhưng hoạt động không hào hiệp, lộn xộn như người đa huyết. Có suy nghĩ, tính toán trước, có kiểm soát nữa để đạt tới một mục đích. Nếu có ý chí mà lại thông minh, khôn khéo để tránh cực đoan thì là đáng mừng.

Bất kỳ trong việc gì em cũng chịu khó một cách chính xác. Em có khả năng tập trung tư tưởng ít thấy trong số bạn cùng tuổi, em lại có sức làm việc và chú ý, đó là điểm tốt cho sự học của em. Sau này, em dễ thi đậu. Người ta khen em: “Nó biết nó muốn cái gì”. Bạn bè khi tiếp xúc với em, thấy vui vẻ hăng hái lên. Họ như bị em quyến rũ. Em đa cảm, phải, nhưng không để lộ ra. Tôi không bảo rằng em biết cách giấu tình cảm của em đâu, em còn nhỏ quá, chua “làm chủ” tình cảm của em được. Nhưng em hơi biết chống lại nó. Em lờ mờ đoán rằng nó có ảnh hướng xấu tới nghị lực và sự làm việc của em.

Có thể rằng một chút vớ vẩn êm đềm làm chậm trễ sự học của em và em mong tới nghĩ hè để hưởng cảnh nhàn tản thú vị. Không phải là em có thể tự ý làm cho tình cảm, mơ mộng của em thành hình, linh động lên được, nhưng hễ công việc, bài vở của em xong rồi là em không nghĩ tới nó nữa. Và cái nhiệt tâm mà em cố nén được đó khi phát ra lại càng nồng nàn, mãnh liệt hơn: vì em biết sống mãnh liệt cũng như biết làm việc hăng hái.

Cái nhiệt tâm bất tuyệt nó phát từ lòng em ra đó tỏ rằng em có một bản chất phong phú và nhiều đức đầy hứa hẹn, có lẽ là những đức của một nhà lãnh đạo.

Đối với người khác em cũng cương quyết, người ta cho em là độc tài. Nhưng em gây được lòng tin. Bạn bè sẵn lòng nghe em. Em có uy thế đối với họ. Ngay từ bây giờ đức chỉ huy của em hiện rõ, và bạn bè em sẽ nhờ em đại diện lên thưa với giáo sư về một bài làm hay để xin một điều gì đó. Mọi điều đều tuỳ động cơ nó thúc đẩy em. Khí chất của em sẽ giúp em nhiều lắm để bênh vực một lẽ phải, một điều thiện. Tự tin, có quyền uy, biết quyết đoán, kiên nhẫn, can đảm (một hình thức cao của ý chí), những cái đó là những khí giới tốt nhất của em. Khi chiến đấu em là một địch thủ đáng ngại cho đối phương. Tất cả các danh nhân đều phải cương quyết một cách dữ tợn để thắng được vô số trở ngại trên con đường tiến lên của họ.

Nhưng khí chất đó có những bất lợi nào không?

Nếu những động cơ thúc đẩy ý chí của em là xấu xa, bậy bạ, thì khổ cho em đấy. Không một khí chất nào có thế tự mình hại mình bằng khí chất giận dữ.

Mặc dầu em hăng hái làm việc và có lòng tốt, em có thể dễ bị ghét lắm vì cái thói hung hăng của em. Tôi biết em thành thực, tưởng rằng mình có lý; em thuyết phục người khác rồi em quạu quọ, tệ hơn nữa, em nổi cơn lên. Người nào mến em sẽ bỏ qua cho em, nếu không mến em thì sẽ xa lánh em… và em mang cái tiếng đáng ghét là độc tài, tàn bạo.

Sau những cơn lôi đình đó, khó mà lấy lại được tình hoà hảo trước kia. Em nhìn chung quanh thấy ai cũng có vẻ như khó chịu. Không có gì làm cho ta chưng hửng bằng sự chê bai lặng lẽ của những con người lễ độ. Lúc đó, em cũng núp sau sự làm thinh, nhưng cái lối làm thinh của em khác. Em ra vẻ vênh váo, chẳng cần ai cả.

Và em giữ hoài được thái độ đó một cách dễ dàng. Thực tình, em quả là “nan du”.

Làm sao sửa được thói “ngựa tơ bất kham” đó, cái thói do thiếu kinh nghiệm ở đời. Và có thể tha thứ ở tuổi trẻ đó?

Trước hết, phải dùng nghị lực để tự chủ được mình. Dù em có lý hay không, thì đùng đùng nổi giận vẫn là không nên. Con người văn minh thì không bao giờ dùng bạo động để thuyết phục người khác.

Em nên bớt hăng đi, nếu cần, nói ít đi. Lợi dụng những lúc nghỉ ngơi để kiếm tài liệu và kiểm soát xem mình có lầm không? Tuổi nào cũng có thể sửa tính được, không bao giờ quá trễ đâu, Victor Hugo hồi 62 tuổi còn chép trong nhật ký: “Tối qua tôi đã nổi giận. Mỗi năm, xảy ra một hai lần như vậy, nhiều quá, tôi quyết định tự hôm nay không bao giờ còn nổi giận nữa”. Lời hối hận của danh nhân đó thực cảm động và đáng cho chúng ta suy nghĩ.

Một tật thứ nhì nữa đương rình em: tật bướng bỉnh. Trong trường hợp trên, em chỉ cần nén được một xúc động; trong trường hợp này, em phải tránh đừng cố chấp, khăng khăng giữ thái độ, chủ trương của mình. Để dẹp cơn giận, em chỉ cần gắng sức tức thì và quyết liệt trong một lúc; nhưng để trừ tánh bướng bỉnh, ngoan cố, em phải gắng sức lâu một cách bền bỉ, chín chắn. Người ta khó tha thứ cho em nếu em tỏ ra ngoan cố. Người ta bảo rằng em không muốn nghe điều phải. Ý chí của em đưa vào cái chiều bậy, cái chiều tiêu cực rồi. Điều đó không thể tha thứ được vì đã gọi là ý chí thì phải có đắn đo trước, phải lý luận, suy nghĩ trước khi làm.

Ai cũng có thể lầm lỡ, cho nên lầm lỡ là điều không đáng trách. Nếu đã chót lầm thì phải sửa lỗi và thú lỗi. Chỉ những kẻ ngu xuẩn mới không bao giờ lầm lẫn[14]. Nếu em dẹp được lòng tự ái, thắng được thói kiêu căng của mình thì em càng được thầy và bạn yêu mến hơn.

Em sẽ kinh nghiệm và thấy rằng bọn lừa gạt dễ bị lột mặt nạ và người ta sẽ bắt họ trở về địa vị xứng đáng của họ, nghĩa là ở phía sau.

Và bây giờ chúng ta xét tới tật thứ ba của em phải đề phòng: thói hay phản đối, một thói chung của loài người.

Vì “muốn” tự bênh vực mình, lần lần em thành cái thói, hễ nghe người đối thoại nói gì là tự nhiên nhảy lên phán đối liền, chẳng cần suy nghĩ. Với một ác ý rõ rệt, em quyết liệt đứng về phía phán đối. Cái tinh thần hay phản đối đó không có lợi ích gì cả, nó làm ngăn cản sự phát triển của trí khôn. Nhưng đừng nên lầm nó với tinh thần phê phán vì tinh thần này đặt cơ sở trên sự thực do nhận xét sự kiện và tìm liên quan giữa các ý. Tinh thần phê phán là một đức tốt kích thích trí khôn của ta và giúp ta có óc sáng chế, phát minh.

Nhờ sự giáo dục và sự học hỏi, em sẽ luyện được tinh thần phê phán, mà cá tính của em được vững mạnh hơn.

Kết luận

Em nên tự chủ hơn một chút, nên mềm mỏng hơn một chút trong sự giao thiệp với bạn bè, nên suy nghĩ, biện biệt hơn một chút trước khi tranh biện để khỏi tiến vào một ngõ bí, không có lối ra. Khi nào do dự, em nên hỏi ý kiến cha mẹ, giáo sư. Em có một khí chất nhiệt tình, một kho chí lực dồi dào như những người có một huyết thống tốt. Thà có dư chí lực còn hơn là thiếu, nhưng em đừng nên quên thận trọng… để THÀNH CÔNG.

Lãnh đạm

Khi bạn bè tranh biện ở chung quanh em, hăng hái vì một dự định gì đó, thì em tự hỏi như vậy có bõ công không? Không phải là em hoàn toàn thản nhiên với vấn đề đó đâu, em cũng nghe đấy, cũng “ghi nhận” đấy, nhưng em ngạc nhiên rằng sao bạn bè có thể hăng say như vậy được.

Chỉ thầm nghĩ vậy thôi chứ em không để lộ phản ứng của em ra. Nhưng vẻ lãnh đạm, thờ ơ không sao hiểu nổi, nó gần như thói lười biếng đó, bạn bè của em nhận thấy rõ lắm. Em chậm chạp, không bắt tay vào việc liền đâu. Có lẽ là do sự dinh dưỡng, các tế bào – các tế bào trong óc – không nhận được đủ dưỡng khí, kích thích tố, thành thử em suy nghĩ chậm chạp lắm. Vẻ bình tĩnh bề ngoài của em, vẻ bình tĩnh “thụ động” đó (em không cần gắng sức cũng bình tĩnh được), có thể tới cái mức nguy hiểm là biến thành nọa tính.

Em không có vẻ bảnh bao vì lưng gù, chân khệnh khạng, tay đút túi quần. Bức hoạ của tôi có lẽ hơi đậm nét quá. Em là một thanh niên mệt mỏi, ngại cử động và không bao giờ làm gương cho nguời khác về hoạt động. Tính lãnh đạm của em làm cho các bạn bực mình trong các trò chơi. Họ nổi quạu, muôn la rầy em, đôi khi muốn đá cho em một cái nữa để em chịu nhúc nhích lên. Nhưng không phải là em thiếu thông minh cùng nghị lực. Có điều là cả hai cái đó không hiện rõ ra và bẩm sinh em thấy ngán theo đà, ngán hoạt động. Phải suy nghĩ lâu rồi em mới quyết định được: cân nhắc lợi hại, dự tính tất cả những việc có thể xảy ra, nhất là xét kỹ xem có hợp lúc, hợp cảnh không để khỏi thất bại.

Khí chất đó có hai đức đáng quí: có mực độ và bình tĩnh. Tuổi trẻ hiếm có những đức ấy, cho nên bạn bè chú ý tới em liền, khen em là bình tĩnh, biết phán đoán. Không! Không bao giờ em nóng nảy. Em nói ít, giọng nhỏ nhẹ. Khi cả nhóm đưa ý kiến rồi, nguời ta hỏi ý kiến em. Người ta thích coi trọng ý kiến của em. “Sao, bạn nghĩ sao?” – Dù sao người ta cũng nhận em là đứng đắn.

Ăn nói có ý thức là một sức mạnh trong cuộc sống. Nói nhiều quá chỉ có hại: dễ để lộ chân tướng của mình ra, như vậy là một nhược điểm. Tôi tuyệt đối không ca tụng tính giấu giếm, nhất là thói giả dối, giả nhân giả nghĩa; nhưng em có nhiều cơ hội nhận rằng sự làm thinh quí như vàng.

Tật xấu của em: Trong việc học hành, tánh của em không có lợi cho em đâu. Phải siêng học ngay từ bây giờ, sửa soạn kỹ cho các kỳ thi sau này đi. Phải tận lực chống lại tánh thờ ơ nó có thể biến thành nọa lực. Đáng lo là em có nhiều cơ hội để bỏ bê sự học. Em thích chơi (chơi mà không chịu mệt sức lắm), em thích thơ thẩn trên đường khi ở trường về. Em phải hoạt động lên, tập gắng sức đi và tỏ ra có tinh thần tự phát ngay từ bây giờ. Không ai đợi lên tới lớp đệ nhất[15] mới dự bị để thi tú tài, mà phải dự bị từ những lớp đầu ban Trung học để có thể nhìn bao quát mỗi môn. Những qui tắc về ngữ pháp, những định lý về Toán đều phải thuộc nằm lòng như một nhân viên điện tín thuộc mẫu tự Morse. Nếu bỏ phí thì giờ thì sau này khó mà bắt lại được. Coi chừng tánh bình thản của em đấy đừng vội vững bụng mà lầm. Không chịu gắng sức học như tôi mới khuyên thì phải có một phép mầu em mới thì đậu tú tài đuợc. Không đậu tú tài thì tuơng lai sẽ tầm thường. Đa số những nhân viên phụ thuộc đều ở hạng người lãnh đạm.

Em ít nói cho nên cũng có ít bạn. Nên giao du nhiều hơn để người ta biết em hơn. Ở tuổi em, nếu làm thinh hoài thì người khác cũng không vui vẻ nói chuyện, em phải mở lòng trước đi…

Thực tế

Em phải gắng sức, dự vào cuộc chuyện trò với bạn bè, đề nghị, đưa ý kiến hoặc ý muốn của mình. Đừng lúc nào cũng cũng tỏ vẻ hoài nghi bất tuyệt đó làm cho cha mẹ chưng hửng. Đừng đóng “vai phụ” trên sân khấu như người ta thường nói.
Nếu em xin giáo sư mách bảo, giảng giải cho một điều nào đó thì giáo sư sẽ vui vì thấy em không thờ ơ với môn học nữa. Nếu em cứ trơ trơ ra thì làm sao người ta hiểu em được.

Chịu gắng sức thắng bản chất của em đi, phần thưởng sẽ tới liền: người khác sẽ xét em đúng với giá trị của em; sẽ cho em là ít nói, nhưng nghiêm trang, đầy thiện ý và có thể hoạt động cương quyết và đều đều như mọi người khác.

Lớn lên em sẽ gặt được nhiều kết quả bõ công gắng sức của em. Tánh lãnh đạm của em sẽ thành một sức mạnh. Tính bình tĩnh, thận trọng, chịu suy nghĩ của em có thể gây trạng thái an ổn cho người khác và em có thể được giao phó những chức vụ cần có người đáng tin cậy.

Sự phát triển

Từ hồi sơ sanh, em đã phát triển theo những luật chung và người ta có thể phân biệt bốn giai đoạn. Tôi xét qua về hai giai đoạn đầu: Tuổi thiếu nhi (cơ thể phát triển mau cho tới khi răng sữa mọc đủ, tức vào khoảng sáu tuổi): trí óc bắt đầu nảy nở, thấy cái gì hỏi: “tại sao vậy?”. Giai đoạn kế đó là giai đoạn thiếu niên mà chắc em còn nhớ được rõ ràng, đáng cho chúng ta chú ý hơn: tới tuổi này em đi học. Em phải luyện trí ở trong lớp. Đời sống ở trường cho em cơ hội tiếp xúc với bạn bè, tiêm nhiễm những thói của nhau. Em chưa dai sức, bắp thịt chưa nở. Ngực còn lép, hẹp, chân tay khẳng khiu. Khoảng mười tuổi em phải học thi lên trung học, phải ăn vội vàng để có thì giờ học bài, làm bài. Mãi xẩm tối em mới về tới nhà, lao lực, nước da xanh xao. Vì vậy mà ở trường người ta khám sức khoẻ kỹ lưỡng cho em, xem em có bệnh không, có những dáng điệu nào có hại không: em ngồi học lâu quá, bắp thịt và nhất là xương sống của em chưa cứng, nên dễ có tật gù lưng, lệch vai…

Người ta cũng theo dõi, coi chừng sự phát triển trí tuệ của em, bằng cách bảo em làm hằng loạt trắc nghiệm[16]. Nếu em học dở thì người ta tìm hiểu xem em chậm trễ tới mức nào. Người ta đã có thể đưa ra vài nhận xét sư phạm đầu tiên về tương lai của em rồi. Trong tất cả giai đoạn này, sự phát triển về cơ thể của em hơi chậm lại một chút.

Chúng ta đặc biệt chú ý tới giai đoạn thứ ba, gia đoạn thanh xuân, vì cuốn này viết về tuổi đó. Giai đoạn này vào khoảng từ mười hai tới hai mươi tuổi, bắt đầu bằng một thời kỳ biến chuyển mạnh mẽ về thể chất và tinh thần. Thời kỳ đó tức là tuổi dậy thì.

Cơ thể em phát triển mau, cao lên rồi to bề ngang ra, tiếp theo đó là sự phát triển của các bắp thịt. Nhưng khổ người của em tương đối còn thon. Tới tuổi đó, các em gái, ngực bắt đầu nở, xương hông và vai đều lớn ra. Lớp mỡ tăng nhiều hơn con trai, cho nên cùng tuổi, mà con gái thường nặng cân hơn con trai.

Sự phát triển tiến theo từng đợt kích phát và qua hai giai đoạn: mới đầu tăng bề cao, rồi sau tăng sức nặng. Tăng bề cao vì xương lớn lên, dài ra, bắt đầu là xương chân (nhổ giò) rồi mới tới nửa mình ở trên. Sức nặng tăng lên phần lớn là nhờ bắp thịt rồi mới tới mỡ.

Từ mười sáu tuổi trở đi, sự phát triển đó chậm lại, tới hăm mốt, hăm hai tuổi thì ngừng; xương quai xanh (clavicule) là xương phát triển sau hơn cả, tới tuổi đó nó mới phát triển xong.

Tuổi dậy thì

Có lẽ đã nhờ đọc sách mà em biết rằng con người có hai bản năng căn bản: bản năng tự vệ và bản năng truyền chủng. Trong số biết bao chân lý mà em tìm hiểu, có chân lý về sinh hoạt. Nhờ học môn Vạn vật mà em biết về sự sinh hoạt của cây cỏ rồi. Bây giờ em nên biết thêm ít điều có tính cách y học về cơ thể và cá nhân của em.

Em nên nhớ rằng tới tuổi hôn phối, con người có thể sản sinh được trong những điều kiện bình thường về sự phát triển thân thể. Trước khi tới tuổi đó, em phải qua một giai đoạn dự bị, tức tuổi dậy thì, nó chấm dứt tuổi thơ của em.

Đầu giai đoạn đó, bộ phận sinh dục của em thay đổi: lông mọc lên ở chỗ kín, ở nách, râu mép cũng lún phún ít sợi nhỏ và em thường bị người lớn chế giễu. Cuống họng lớn ra, em “vỡ tiếng”, giọng ồ ồ như “vịt đực”. Ngoại thận của em tiết ra một thứ nước trắng đục, tức tinh khí. Thỉnh thoảng em mộng tinh hoặc dị tinh. Biết như vậy thì em đừng nên lo lắng hoặc tự cho là có tội lỗi. Sự đó bình thường, tự nhiên vì nó tỏ rằng các hạch nội tiết bắt đầu hoạt động. Nhờ nó hoạt động, cơ thể mới biến đổi như kể trên.

Em chỉ cần biết rằng con gái cũng trải qua những giai đoạn như em. Tuổi dậy thì của họ bắt đầu từ khi có kinh nguyệt. Noãn sào của họ phát triển và mỗi tháng sinh ra một tiểu noãn. Ngực họ nở, người cao vồng lên.

Con gái dậy thì sớm hơn con trai, nhất là tại những xứ nóng. Vì vậy mà xét chung, họ sớm già dặn về tinh thần hơn con trai. Tôi nói điều này, em đừng buồn nhé, tuổi bằng nhau thì con gái thường “tế nhị” hơn em, em còn hơi vụng về, ngốc nghếch.

Về tinh thần, em chịu nhiều ảnh hưởng khác nhau. Tính tình em thay đổi do ảnh hưởng của cảm giác và những ý mới. Em dễ đổi tính, không thể chơi những trò của bọn nhỏ tuổi hơn. Nhưng vẫn chưa biết thích những tiêu khiển của người lớn.

Đêm ngủ, em trằn trọc hơn. Em suy nghĩ, mơ mộng tới những cái chẳng liên quan gì tới công việc học hành của em cả. Em hoá ra xanh xao, ăn cũng kém. Khi có ai hỏi em: “Làm sao vậy? Có đau ốm gì không?”, em bực mình, quay mặt đi, trả lời cộc lốc: “Chẳng làm sao cả”… Nhưng, quả thực là em có “làm sao”, có cái gì đấy. Em tự nhiên cảm thấy rằng có cái gì thay đổi trong người em mà không giải được tại sao. Em lại thấy người khác khó hiểu em được. Những người chung quanh em, ít lịch duyệt, không chịu tìm hiểu em, nói một cách quyết đoán: “Cái tuổi nó vậy”.

Tôi nghĩ rằng người lớn có bổn phận chỉ bảo, khuyên giải em. Dưới đây tôi sẽ nhận bổn phận đó

Giới tính giáo dục

Sự thay đổi thái độ đối với thiếu nữ là nét nổi bật nhất của cuối tuổi dậy thì. Lúc đó em bắt đầu chú ý tới họ, lại mơ hồ muốn giao du với một thiếu nữ hợp nhãn em nhất. Qua rồi, cái thời mà em vật lộn với họ, đuổi nhau ồn ào ngoài phố, xô đẩy họ, có khi nắm tóc họ mà kéo mà giật ngửa. Bây giờ em thấy e lệ, thân mật, dịu dàng mà hơi lo ngại. Làm sao em có thể giảng cho cha mẹ hiểu được tâm trạng rắc rối đó? Các cụ quá già! Tội nghiệp em không? Không ai hiểu em cả. Nhưng đừng tưởng rằng người lớn không nhận thấy những biến đổi trong người em đâu. Vì họ đã trải qua cái tuổi của em rồi mà.

Vì em thuộc vào một thế hệ khác, lại vì em phải tôn kính cha mẹ, cho nên em tưởng rằng có một hàng rào không sao vượt nổi giữa song thân em và em. Nhưng làm sao cha mẹ hoặc thầy giáo có thể thấy rằng em muốn tỏ tâm sự, nếu chính em, em cứ lầm lì, không giúp cho các người gợi chuyện?

Trái lại, em thấy gần bạn bè hơn nhiều. Em đã biết được nhiều điều trái ngược nhau trong lúc đọc sách hoặc trong lúc chuyện trò với người chung quanh, trong lúc nghe chuyện “ngồi lê” của người ở, nhất là những chị sen làm đỏm làm dáng mà nhiều bậc cha mẹ vô ý vô tứ nuôi trong nhà.

Nên nói thẳng với em, chỉ cho em hiểu sự bí mật của đời sống, nghĩa là sự sinh dục.

Loài vật và cây cỏ đều theo một luật chung. Chắc em đã thấy luật đó ở loài gia súc. Nếu em ở nhà quê thì thấy sớm lắm.

Cái tình cảm còn mơ hồ mà em thấy phát hiện trong lòng, rồi đây mỗi lúc một rõ thêm, do bản năng truyền chủng.

Ở loài vật, bản năng đó chỉ xuất hiện từng kỳ, mỗi năm vài kỳ tuỳ loài.

Ở loài người, nó có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào. Nhưng con người khác loài vật ở chỗ có thể dùng ý chí, dùng những đức của tâm hồn mà chế ngự nó được. Ái tình không phải là nhục dục, nó hoà đồng với lòng kính mến người yêu. Em chẳng thấy có một tình âu yếm và che chở các thiếu nữ, vì họ yếu ớt hơn em đấy ư? Có bao giờ em tỏ ra vũ phu với một thiếu nữ mành mai, yếu ớt không? Như vậy là có lòng mến và trọng phái yếu rồi đấy.

Do một sự trái ngược kỳ dị, em tự thấy e lệ, ngượng nghịu, vụng về trong lời ăn tiếng nói và trong cử chỉ. Em bỗng thấy đời vui tươi, mà không hiểu do đâu. Em để ý tới một thiếu nữ nào đó, nhưng không biết ngỏ lời với cô ta ra sao: làm sao tỏ lòng quí mến của em với cô ta được, làm sao mời cô ta đi dạo cảnh một mình với em được. Không thể thú với cô ta rằng: em thích được gặp cô ta lắm. Ngượng chết đi. Có một sức gì bí mật gợi một thứ tình mơ hồ đôi khi nồng nàn mà đau khổ. Em muốn nắm tay cô ta, thèm kề vai cô ta lắm. Kể ra, những mơ mộng đó cũng không sao, nếu nó không gây những sự đãng trí có hại cho sự học hành, sự dự bị thi tú tài.

Làm sao có thể giúp em qua sự hoang mang, đôi khi đau khổ đó được?

Nhưng tại sao em không thưa thẳng với phụ thân em? Người đã từng trải những sầu não của tuổi trẻ và đâu đã quên được. Mặc dầu bận việc, người vẫn gần gũi em hơn là em tưởng. Thấy em giải bày tâm sự, chắc người ta cảm động nữa. Người biết em hơn ai hết, làm việc là vì em và chỉ mong em thành công. Tôi cũng có thể nói chắc với em rằng có gia đình, có con cái rồi, người ta mới hiểu tấm lòng của cha. Từ khi tôi có con, tôi mới thấy rõ hơn bao giờ hết cái công của cha tôi, và lòng biết ơn của tôi mới thực sự nồng nàn. Nhớ lại tuổi trẻ, tôi thấy cha tôi lo đủ thứ cho tôi với tấm lòng hy sinh cảm động biết bao. Bây giờ em cho rằng cha mẹ nuôi con là điều tự nhiên. Nhưng em có ngờ được không, trong tiếng “tự nhiên” đó chứa biết bao nỗi lo lắng, cực nhọc và tình thương?

Vậy em nên giải bày tâm sự với phụ thân em đi. Tôi chắc chắn rằng người sẽ kiếm được những lời cần thiết để giảng giải cho lần lần những điều em cần biết.

Đối với mẫu thân em, phải tế nhị hơn một chút. Nhưng em là máu mủ của người, mà người lại có kinh nghiệm, thì lời khuyên của người tất được em coi trọng.

Có thể rằng em thấy ngượng ngùng, không dám thưa với song thân em chăng? Em thấy dễ chịu hơn nếu được nói với một người ngoài chăng?

Thì có sẵn viên y sĩ của gia đình em đấy, người đã săn sóc sức khoẻ cho em cả chục năm nay, vị “linh mục” của thể xác em đấy, mà đức quí nhất là kín tiếng, giữ “bí mật nhà nghề”. Không tin nhau thì không khuyên bảo nhau được, mà không có bí mật thì làm sao được gọi là tâm sự. Em nên biết rằng những điều em tâm sự trong phòng mạch không bao giờ tiết lộ ra ngoài cả. Nếu em tới coi mạch một mình thì những bí mật của em, ngay đến song thân em cũng sẽ không biết.

Có lẽ viên y sĩ gia đình em đã đỡ đẻ khi em ra đời nữa, ông biết em từ hồi nhỏ vì vậy mà yêu em, có cảm tình đặc biệt với em.

Ông biết rõ tính tình của em vì đã trị bệnh cho em. Trong cơn đau, người ta để lộ bản tính của một lối, tuỳ khí chất. Người thì cắn răng chịu đựng, kẻ thì rên rỉ, người thì bình tĩnh, kẻ thì lo lắng, người thì can đảm, kẻ thì nhút nhát, người thì cam chịu, kẻ thì phản kháng…

Tỏ tâm sự với viên y sĩ gia đình, em sẽ luôn luôn được ông hiểu biết, âu yếm và chỉ bảo cho em một cách đứng đắn về vấn đề tình dục.

Tôi do kinh nghiệm mà khuyên em như vậy. Nhiều bạn trẻ lại kiếm tôi mà lúng túng, ngượng nghịu. Tôi đã khéo khuyến khích, dẫn dụ cho họ vào đề. Giảng cho họ vài điều về sinh lý, đưa cho họ coi vài hình vẽ về cơ thể (khác hẳn những hình trên một số báo kém đứng đắn), thế là họ hiểu mà hãm bớt, làm dịu bớt sức tưởng tượng của họ lại.

Chỉ bày tỏ sự thực cũng đủ diệt nhiều cái hoang đường. Chỉ giảng qua loa về một bệnh hoa liễu cũng đủ làm cho những bạn trẻ cơ thể phát “nguội lạnh” đi, mà như vậy có lợi rất lớn cho cơ thể và tinh thần của họ.

Chỉ có mỗi một cách để trình bày sự thực, và nghề y sĩ có cái danh dự biết thận trọng, không làm em quá xúc động, biết làm tan sự dao động hỗn loạn, nó có thể ám ảnh tâm hồn em, biết giảng cho em hiểu rằng: tình nam nữ là tự nhiên, nhưng điều kiện cần thiết cho một hạnh phúc lâu bền là kính mến lẫn nhau.

Vệ sinh

Vệ sinh cho ta những điều kiện cần thiết để giữ gìn sức khoẻ. Dù bác sĩ Knock (một nhân vật trong hài kịch Knock[17] của Jules Romain), một y sĩ không tận tâm mà có phần ham lợi, trịnh trọng tuyên bố ra sao mặc dầu, sự mạnh khoẻ nghĩa là cơ thể hoạt động điều hoà, vẫn là một sự thực. Em tràn trề sinh lực, em thấy nó cuồn cuộn trong mạch máu, bừng bừng trong da thịt em; em như một con ngựa con chỉ muốn chạy nhảy trong cánh đồng chứ không muốn bị giam hãm trong lớp học hay trong phòng học.

Vệ sinh trước hết là sạch sẽ. Tôi không bắt em đóng cái vai một công tử bảnh bao, ngào ngạt dầu thơm, ngày nào cũng chà mình bằng eau de Cologne và đúng kỳ lại mỹ viện để người ta sửa móng tay cho. Nhưng phải giữ cho thân thể được sạch sẽ, ít nhất là mỗi ngày lau mình hai lần, đặc biệt là buổi tối, cho hết mồ hôi, bụi bặm và những cái dơ dáy khác. Rửa mặt thì nhớ lau cỗ và tai. Phải rửa tay nhiều lẫn mỗi ngày, sau khi rờ mó vật gì dơ. Nên tập cái thói tốt rửa tay trước mỗi bữa cơm, và nhớ rửa kỹ móng tay, đừng để nó đóng đen bụi bặm. Người ta nhìn bàn tay của em có sạch sẽ hay không để xét đoán về em, mà em lại thường có tật luôn luôn đút tay vào túi quần, ổ chứa đủ các thứ dơ.

Sau mỗi bữa cơm phải chà răng, đó là điều sơ đẳng tránh cho em bệnh sâu răng do những thức ăn dính trong kẽ răng gây ra. Đừng dùng bột đánh răng mà dùng thuốc (pâte) để khỏi hại men răng. Buổi tối sau khi rửa mặt, chà răng xong đừng ăn kẹo, ăn xốc-cô-la nữa để khỏi hư răng, hôi miệng. Vì ta luôn luôn nuốt nước miếng nên những vi trùng có độc trong miệng theo nước miếng mà vô thực quản, thường gây nhiều bệnh đau bao tử, đau ruột, như bệnh sưng ruột dư, một bệnh khá nguy hiểm. Sáng dậy mà hôi miệng thì là thiếu vệ sinh về miệng hoặc có bệnh ở bộ tiêu hoá.

Chân có nhiều mạch mồ hôi, nên dễ đổ mồ hôi. Ít nhất phải rửa chân mỗi ngày một lần. Phải đều đều cắt móng chân để nó khỏi đâm vào giầy, bị giầy ép lại mà rồi đâm vào thịt.

Mỗi ngày nên tắm một lần[18]. Phải gội đầu khi tắm cho hết gầu, nếu không nó lại bít lỗ chân tóc, tóc không tốt được. Tắm xong mà lại thay quần áo nữa thì em sẽ thấy khoẻ người lên, khoan khoái, nhẹ nhàng, muốn huýt gió hoặc ca hát. Khi tắm, nhớ lấy khăn bông chà thân thể cho mạnh.

Mồ hôi đổ ra có thể làm cho những chỗ kẹt (như nách chẳng hạn) ngứa ngáy. Thoa phấn hoạt thạch (poude de tale) thì sẽ hết ngứa và da sẽ hết đỏ.

Điểm thứ nhì: giấc ngủ. Ít nhất em phải ngủ và nghỉ ngơi chín giờ mỗi ngày. Nằm xuống mà chưa ngủ ngay được thì cũng không sao, miễn là duỗi tay chân ra để nghỉ ngơi. Phải ngủ thẳng giấc mà không mộng mị. Ngủ không say thì có thể là quá lao lực hoặc thần kinh quá kích động, hoặc tiêu hoá không tốt. Phòng ngủ phải thoáng khí, trừ mùa đông hoặc trong cơn mưa, bão, cửa sổ nên mở hé. Sáng dậy phải thấy dễ dàng, nhẹ nhàng. Nếu buổi sáng mà thấy mệt hơn buổi tối thì có lẽ là do thức đêm quá, hoặc cơ thể không được khoẻ mạnh, thường là do gan yếu. Trong trường hợp này, phải đi y sĩ khám bệnh.

Lên giường nằm rồi thì đừng đọc sách lâu quá, đèn đặt ở trên đầu phải đủ sáng. Nếu như vậy rồi mà thấy nhậm mắt thì thôi đừng đọc nữa, sẽ hại cho mắt, và coi chừng, có lẽ phải đeo kiếng đây. Tại sao vậy? Tại em đương ở cái tuổi phát triển, phải điều tiết thị lực (accommodation) quá lâu thì thuỷ tinh thể (cristallin) ở trong mắt phải co lại, bắp thịt của mắt ứ máu, mắt đỏ lên và chảy nước. Muốn cho khỏi nhậm mắt, có phương thuốc giản dị này: lấy một chiếc khăn mùi xoa, gấp lại, nhúng vào một chút nước cam cúc (camomille) hoặc nước bằng-toan (eau boriquée) pha loãng, âm ấm rồi đắp lên mắt trong vài phút. Thỉnh thoảng nên nghỉ đọc mà nhìn ra xa hoặc trong một chỗ tối trong phòng.

Cũng phải săn sóc tới thức ăn. Phải thèm ăn. Tuổi của em, vì cơ thể đương phát triển nên cần ăn nhiều hơn người lớn. Xét chung thì nên ăn cá thịt cá lẫn rau, nhưng nên ăn nhiều rau và trái cây hơn các thức khác. Tôi biết rằng rau sà-lách và nhiều thứ rau đắng hương vị không ngon bằng thịt hoặc giò chả, nhưng nhiều sinh tố, nhiều muối khoáng chất hơn (sels mineraux), làm cho ruột vận động điều hoà hơn.

Theo nguyên tắc, em có thể ăn đủ mọi thức nhưng đừng nên ăn nhiều mỡ chín, những thức ăn lên men (phó mát, rau khô), gia vị và dấm: cá nhiều mỡ cũng nên ăn vừa vừa thôi. Dễ biết lắm: nếu thức ăn khó tiêu hoá thì sinh ra ợ hơi, nặng bụng. Có cần nhắc em rằng phải ăn chầm chậm, nhai cho kỹ không? Bộ tiêu hoá như một cái xưởng chế tạo theo lối dây chuyền; giai đoạn đầu ở miệng, răng nhai thức ăn, nước miếng tiết ra thấm nhuần thức ăn, biến nó thành một chất sền sệt như hồ. Đừng bỏ qua giai đoạn nghiền nát đó vì trong bao tử không có răng để nhai nữa đâu. Bao tử chỉ nhồi thôi, công việc tiêu hoá của nó có tính cách hoá học. Nếu thức ăn cứng quá, không nhai kỹ thì vị dịch (suc gastrique) mất nhiều thì giờ mới tiêu hoá nó được. Như vậy, thức ăn phải ở lâu trong bao tử, sinh ra ợ hơi, ợ chua vào buổi chiều hoặc đầu buổi tối.

Em bảo: “Nhưng nhiều khi tôi bận, phải ăn vội”. Nếu vậy thì em nên ăn ít đi, ăn một món thôi, rồi bữa sau, thảnh thơi hơn, sẽ ăn bù. Trong quãng đời vội vàng mà em sắp phải qua, em nên coi chừng đấy, đừng làm khổ cái bao tử của em tại các khách sạn, trại ăn, nhất là trong những năm ở Đại học.

Thức uống cũng đáng cho tôi bàn tới. Người lớn có thế uống một chút rượu được, miễn là phải pha loãng. Nó kích thích bộ thần kinh, ăn thấy ngon hơn, làm việc tay chân hoặc tinh thần sẽ dễ dàng hơn. Người ta bảo rượu có tính chất bồi bổ; nhưng em không nên dùng nó. Rượu táo (cidre) và rượu bia (la-ve) có ít chất rượu (từ 3 đến 6%, còn rượu vang chứa từ 8 đến 13%), cho nên dễ uống và có thể uống một ly mỗi bữa. Tuyệt nhiên đừng uống những rượu khai vị và những rượu mạnh dù là rượu không cay, vì nó chứa từ 18 đến 50% chất rượu, hại gan, hại óc mà sự phản ứng của óc hoá chậm chạp đi.

Bữa điểm tâm, hoặc lúc ở trường về, uống một li cà phê sữa hoặc trà lợt thì không hại gì cả. Nó kích thích khả năng tinh thần, giúp em thức khuya để học thi. Nhưng nếu dùng nhiều quá mà thấy hồi hộp, chân tay run rẩy, mất ngủ thì phải ngưng lại[19]. Cà phê và trà có những tính chất giống nhau, làm cho tim và tinh thần vượng lên.

Xốc-cô-la (chocolat), gồm chất ca cao, đường và chất théobromine tựa như chất cà phê, là một thức ăn đủ chất bổ. Hương vị nó lại thơm ngon, nên nhiều trẻ tham ăn mà sinh ra đầy bụng. Có lẽ em còn nhớ hồi nhỏ có lần ăn nhiều quá đến nôn mửa, may mà được ông nội săn sóc cho. Em lại nên nhớ rằng ăn nó nhiều thì hoá bón và tới bữa, ăn bớt ngon miệng.

Còn những thứ nước suối, chỉ nên uống trong khoảng giữa những bữa ăn này và bữa ăn sau, nhất là khi nó có kiềm chất, có chứa bicarbonate de soude. Sau này em sẽ biết rằng vị dịch cũng có chất át xít (2% HCL để tiêu hoá thịt). Một thứ nước uống có kiềm chất, vô bao tử, tạo ra những carbonate, ngăn chặn những phản ứng bình thường trong bao tử mà có hại cho sự tiêu hoá.

Xét chung thì trong bữa ăn đừng nên uống nhiều quá. Uống nhiều thì bao tử phồng lên, thòng xuống, khó bóp lại được để nhồi thức ăn. Nước lại làm cho vị dịch, tuỵ dịch (suc pancréatique) và trường dịch (sucs intestinaux) loãng ra, thành thử sự tiêu hoá sẽ chậm lại.

Tốt hơn hết là em chỉ nên uống nước lạnh. Dù người ta nói sao mặc dầu, nó vẫn là thứ giải khát tự nhiên hơn hết. Đừng nên thêm nhiều nước đá quá, nhất là khi em mới chạy nhảy đùa giỡn, mồ hôi nhễ nhại. Các bà mẹ, do bản năng, sợ cho con cái uống nước đá; các bà có lý và những chuyện “đau phổi”, “nóng lạnh” không phải là những huyền thoại do óc bình dân tưởng tượng ra đâu.

Bây giờ tôi nói tới thuốc lá. Nói thẳng ra, thì đừng hút là tốt hơn cả. Có lẽ em đã bị một đứa bạn rủ rê, và thử vài điếu của “Ba” để cùng nhau hút lên trong một chỗ vắng, dưới gầm cầu hoặc trong cầu tiêu. Em muốn tập sự để có thể kẹp điếu thuốc giữa hai ngón tay một cách phong độ, rồi vắt vẻo ung dung phà khói, ra vẻ một tài tử xi nê hoặc các ông lớn trong xã hội.

Em sẽ thấy rằng khói thuốc lá làm cay mắt, có hại cho các niêm dịch trong phổi và bao tử (nhất là nếu em bắt đầu bằng một điếu xì gà). Hồi thanh niên tôi thường theo ba tôi đi săn, và buổi tối, ghé qua những quán trọ, tôi khó chịu vì các ông hút ống điếu, họ nhổ bậy xuống đất, ở dưới chân họ. Khói thuốc làm ráo cố, và bắt họ phải uống. Thế là rượu và thuốc lá đi đôi với nhau và khốn thay, bổ túc lẫn nhau.

Nhưng còn cái hại này lớn hơn nữa. Cây thuốc lá cũng như nhiều cây khác, (cà phê, trà…) chứa một chất kiềm (alcaloide) nó làm cho những tiểu huyết quản thu nhỏ lại, đặc biệt là những huyết quản ở da, ở tim, óc, ruột. Tôi không bao giờ quên được một thí nghiệm trong những buổi thực tập về y học thực nghiệm: lấy một phần trăm gam chất yên thảo tinh (nicotine), nghĩa là số lượng yên thảo tinh trong một điếu thuốc vấn, chích vào mạch máu ở tai một con thỏ, sự công phạt của thuốc hiện ra liền: da thỏ đương hồng hào bỗng biến ra trắng bệch như sáp. Em hút một điếu thuốc thì cơ thể em biến đổi cũng gần như vậy mặt em tái mét đi, em thấy khó chịu, quặn trong ruột. Người nào mới bắt đầu hút mà hút hết một điếu xì gà hoặc một cối thuốc thì sự công phạt còn mạnh hơn nữa[20].

Điều đó dễ hiểu: các huyết quản co lại, máu chạy chậm, tim và ruột phải phản ứng mà hoá ra giật giật, máu đưa lên óc ít đi mà ký tính hoá ra suy nhược. Riêng về thuốc vấn, vì phải dùng giấy vấn, khi hút, giấy cháy mà sinh ra chất ốc-xýt các bon có độc, gây ra chứng choáng váng, nhức đầu.

Đủ hại lớn như vậy đó!

Em bảo thuốc lá được các dân tộc bán khai rất ưa, như bọn Da đỏ châu Mỹ mà em thấy trên hình vẽ; họ ngậm những ống điếu bự và chiến đấu rất anh dũng. Em lại ra vẻ đắc thắng, đưa ra chứng cớ rằng nhiều người hút thuốc suốt đời mà chẳng sao cả, vẫn thọ.

Tôi sẽ đáp: những nguời đó hoặc có khả năng quen với thuốc, hoặc sống giữa trời và tuy hút mà không nuốt khói, không hít vào đầy phổi nên thấy ít hại. Người ta đưa những nguời lao phổi về sống ở nhà quê hoặc trên núi là có lý do. Không khí ở thành thị hiện nay có nhiều hơi độc, nhất là gần các nhà ga, các xưởng máy. Dù giữ ý tới đâu, ta cũng phải hút một thứ không khí tù hãm khi đi xe buýt, ngồi coi hát hoặc đứng trong sân, dưới hầm, phía sau các cửa hàng, như vậy thì còn chuốc thêm cái hại của khói thuốc làm gì nữa.

Nhưng nếu em đã lỡ có thói quen hút rồi thì cũng nên biết cách hút sao cho đỡ hại. Thỉnh thoảng đốt một điếu thì không sao, và hút sau bữa cơm thì hơn cả, vì lúc đó nó gây cho ta một cảm giác khoan khoái. Ít nhất phải giữ gìn cuống họng và phổi, nếu khứu giác đã thoả mãn rồi. Hút điều độ thôi, đừng hoá nghiện thì mới huởng được cái khoái hút thuốc.

Sau cùng, trước khi qua giai đoạn dưới, tôi xin kể hai thí dụ thực tế:

Các phi công trên đường hàng không quan trọng cứ sáu tháng phải khám lại sức khoẻ một cách rất kỹ, xem tim có tốt không, huyết áp có bình thường không, phản ứng có mau không, sức chịu đựng của cơ thể có mạnh không khi phi cơ gia tăng tốc lực, và khi phi cơ lên cao mà áp lực của không khí giảm đi. Người ta nhận thấy ngay ảnh hưởng tai hại của thuốc lá tới những cơ năng đó, đặc biệt là tới tim, và những phản ứng luôn luôn hoá ra chậm chạp. Các phi công đó, vì gánh nặng gia đình, sợ bị mất việc đành phải bỏ hút hoặc hút điều độ hơn, sống một đời kiểu mẫu để cơ thể sống lâu, tới tuổi về hưu được. Trái lại, các phi công quân sự, vì không biết sống chết lúc nào, sống bừa bãi hơn nhiều.

Trong môn thế thao, bớt hút hoặc nhịn hút cũng cần thiết cho việc luyện tập có kết quả tốt. Những lực sĩ phải tranh giải không được hút thuốc. Khi chiếm giải rồi, họ thèm trở về đời sống ăn chơi, phóng đãng: du lịch, hội họp, rượu chè, tiệc tùng và thôi, thế là hết chiếm giải được nữa. Nhiều nhà quán quân đã chua xót học được bài học đó. Đặc biệt là lịch sử quyền thuật, một môn cần có những phản ứng cực lẹ, chứa nhiều thí dụ đáng buồn về hậu quả tai hại của một cuộc đời phóng túng.

Thể thao

Một chút lịch sử

Mới cách đây khoảng vài chục năm[21], trong các trường Trung học và trong giới trí thức, người ta còn khinh những nhà thể thao. Bọn học sinh “giỏi thể dục” thường bị coi là bọn làm biếng.

Nhưng ở Hi Lạp thời cổ, người ta đã nghĩ rằng nếu không luyện tập cơ thể thì sự cải thiện con người vẫn chưa hoàn hảo. Nước Hi Lạp cổ đó gồm khoảng hai chục xứ có luật lệ, phong tục riêng, họp nhau thành một nước cộng hoà tự do. Những xứ đó xâu xé nhau hằng mấy thế kỷ, chia làm hai phe, phe thành Athènes, đô thị của trí tuệ, và phe thành Sparte, đô thị của sức mạnh. Họ thích thú thấy hai phe chống đối nhau.

Rồi một biến cố lạ lùng xảy ra tháng bảy năm 884 trước tây lịch. Ở cánh đồng Olympie người ta tổ chức những hội vận động thể thao công cộng đầu tiên. Tương truyền rằng Héraklès là có người có sáng kiến đặt ra những hội đó. Cứ bốn năm có một kỳ vào hồi trăng non trước hạ chí. Trong ngày hội các xứ đều mặc nhiên hưu chiến, để cho các người Hi Lạp nhận được sự thống nhất của họ mà hoà mục với nhau. Nhờ các môn thể thao mà có sự hưu chiến thiêng liêng đó. Trong khi hưu chiến họ quên mọi hiềm khích, thù hằn, mà hăng hái và thẳng thắn cùng dự một cuộc tranh đua có tính cách nghệ thuật và thể thao. Những người tranh giải phải thề trước bàn thờ Zeus. Các vận động thể thao kéo dài một tuần lễ và dân chúng từ mọi nơi kéo lại coi. Ngày cuối cùng là ngày phát giải thưởng. Thực là một cuộc biểu dương hoà bình mà các lực sĩ ganh nhau về can đảm và sức lực chỉ để được cái vinh dự nhận một cành cảm lãm[22] (olivier). Những con ngựa thắng trận cũng được thưởng một bó lúa mạch chín vàng. Rồi khi chúng chết, người ta dựng cho chúng một kim tự tháp làm kỷ niệm.

Chiếc vòng tết bằng cành lá cảm lãm, phần thường cao nhã của sự khéo léo và sức mạnh, được coi trọng như một chiếc vương miện, có khi còn hơn nữa. Nó làm vẻ vang chẳng những cho người đeo, mà cho cả gia đình, quê hương thắng cuộc; người ta tổ chức những buổi hội và quốc gia cấp dưỡng cho người đó khi tới chết.

Những vận động hội đó được người Hi lạp coi trọng tới nỗi họ lấy ngày mở hội làm đầu năm.

Thời cổ, giáo dục có mục đích rèn luyện tâm hồn, cải thiện con người, cải thiện công dân cả về ba phương diện thể, trí, đức. Ở gia đình, ở trường, ở sân vận động người ta đều nhắm mục đích đó.

Hồi mười tám tuổi được vào trường tráng niên, thanh niên Hi Lạp tuyên thệ bảo vệ cộng đồng, “để lại cho đời sau một tổ quốc lớn hơn, mạnh hơn hồi mình tiếp nhận được”.

Hai mươi tuổi thì họ thành “công dân”, có quyền được bầu cử, được độc lập, như thanh niên trưởng thành (hai mươi mốt tuổi) ngày nay. Đối với thanh niên Hi Lạp, được làm công dân, có nghĩa là được phụng sự; được cái vinh dự phụng sự quốc gia, mà không làm tròn nhiệm vụ phụng sự thì bị tước quyền, có khi bị xử tử nữa. Muốn thực hiện lý tưởng đó, họ phát triển và vận dụng những khả năng thể chất và tinh thần của họ nhờ môn “thể dục” mà Platon gọi là “môn cải thiện tâm hồn và thân thể”.

Người Hi Lạp sùng bái cái đẹp, điều đó em đã biết. Em thử ngắm những bức tượng họ điêu khắc mà xem: nét mặt và đường cong của thân thể đẹp lạ lùng.

Hầu hết các người Hi Lạp đều có chung một quan niệm lý tưởng về cái đẹp, trừ vài tiểu tiết: ở thành Athènes, cái đẹp có vẻ tinh thần hơn, ở thành Sparte nó có vẻ thể chất hơn, ở Delphes nó có tính cách tôn giáo hơn, ở Corinthe nó phù phiếm hơn (Corinthe là nơi cứ cách một năm có một hội vận động tựa như Olympie, nhưng để tế hải thần). Dù là tinh thần hay thế chất, tôn giáo hay phù phiếm, thành thị nào cũng có chung một lý tưởng hùng tráng, gồm đủ những đức về thể chất lẫn tinh thần.

Sự giáo dục đó đã tạo nên những con người can đảm phi thường. Lòng em có phấn khởi lên như tôi không, khi đọc những vũ công oanh liệt trong các trận Thermopyles, Marathon, Salamine? Em có rung động lên không khi đọc truyện Léonidas, vị quốc vương vô uý của Sparte, lẵng lặng nghe sứ giả Ba Tư lại dụ ông và ba trăm quân lính của ông đầu hàng, nếu không thì sẽ bị một đám mây đoản thương đâm cho chết hết, rồi trả lời bọn sứ giả đó như vầy: “Càng tốt, chúng tôi sẽ được chiến đấu dưới bóng rợp”? Nhờ đức can đảm mà người Hi Lạp lần nào cũng chống cự được với kẻ thù, về số đông, có thể đè bẹp mình được. Mười ngàn quân Athènes mà thắng được hai trăm ngàn quân Ba Tư, và người lính báo tiệp ở Marathon, vui mừng quá, chạy một hơi như bay về Athènes, tới nơi vừa thốt ra được tiếng “Đại thắng” thì lăn ra chết vì đứt hơi.

Văn chương Hi Lạp đề cao sự dung hoà thể chất và tinh thần, dung hoà sức mạnh và mưu trí, nét đẹp và sự thanh tú. Những đoản thi ca tụng thắng trận của Pindare, thi hào trữ tình nỗi danh nhất của Hi Lạp, đã biểu dương những lực sĩ giật giải các hội vận động: Olympique, Néméen, lsthmique, Pythique (ở Delphes). Tác phẩm đó còn truyền lại được đầy đủ tới ngày nay, có một giá trị lớn về phương diện tài liệu.

Nó giúp chúng ta hiểu được sự quan trọng của các hội vận động trong đời sống Hi Lạp và giá trị của sự thắng giải đó, như trong mấy câu thơ này:

Không có sự thắng lợi nào cao cả hơn sự thắng lợi ở Olympie
Cũng như không có nguyên tố nào quý hơn nước[23]
Cũng như không có bảo vật nào quý hơn vàng.
Cũng như không có gì chói lọi và nóng hơn ánh sáng mặt trời.

Tôi không nhắc tới hai bộ trường ca Iliade và Odysée đầy những vũ công oanh liệt của các chiến sĩ và lực sĩ, mà tôi cũng không kể tới những công trình điêu khắc về thể thao, như tượng các lực sĩ ném dĩa và nhiều kỳ công khác do lòng tôn sùng cái đẹp tạo thành.

Tới thời La Mã, các cuộc vận động biến chất mà thành những cuộc chém giết trong đấu trường. Tinh thần tài tử vừa trong sạch vừa thắng thắn mất đi, và các lực sĩ hoá ra một bọn nhà nghề. Các cuộc vận động không còn lý tưởng đẹp nữa và năm 394 sau tây lịch, hoàng đế La Mã Théodore ra lệnh dẹp bỏ.

Các nhà Hi ngữ học cổ điển, thường có thành kiến không tốt về thể thao, cho nó là một thứ giải trí hạ cấp có hại cho sự học, vậy mà ngay trong giới đó cũng có người ca tụng thể dục, thì chẳng phải là một điều lạ lùng ư?

Sau khi các hội vận động ở Hi Lạp và La Mã đã bị dẹp được mười lăm thế kỷ, một người Pháp, nam tước De Coubertin mới canh tân nó năm 1896 và nước Hi Lạp tự lãnh cái vinh dự tổ chức cuộc thế vận đầu tiên: từ đó đến nay, người ta đã tiến được một bước dài. Một người chăn cừu Hi Lạp, tên là Louys, thắng cuộc đua chạy đường dài[24]. Thực không có vinh dự nào đáng hãnh diện hơn cho quốc gia dũng cảm đó nữa; cũng không có sự thừa nhận nào về phương diện lịch sử và tình cảm mà lại đẹp đẻ hơn nữa.

Ngày nay, cứ bốn năm lại tổ chức một cuộc thế vận, trừ khi có thế chiến. Nó khêu lên cái tinh thần thể thao trên thế giới, như nam tước De Coubertin mong muốn. Thể thao đã có được một địa vị trong trường Trung học và len lỏi cả vào các môn thi Tú Tài nữa.

Do đâu mà thể thao thời này lại phát triển như vậy? Tôi cho rằng đó là hậu quả tự nhiên của sự biến chuyển chung về phong tục và về đời sống dao động, náo nhiệt của chúng ta. Chúng ta càng ngày càng cần xả hơi, nghỉ ngơi, hít không khí trong sạch ở giữa trời. Chúng ta chạy theo đồng hồ, trong công việc, luôn luôn vội vàng và chậm trễ. Thời đại này đúng là “thời đại của tốc lực và quạu quọ”.

Chính em, em cũng đã kinh nghiệm rồi đấy, vì mới ở trường về nhà đã phải lo học bài, làm bài để hôm sau trả. Người ta dạy cho em vô số kiến thức cần thiết ít nhiều cho sự luyện tâm luyện trí của em. Càng ngày người ta càng lấn vào thời giờ và sự tự do của em.

Tội nghiệp cho bộ óc bị xua đuổi, đánh đập của em[25]. Tôi khuyên em tập thể thao là muốn cho em được thở, chạy, bơi, chơi giỡn, vui sống một lúc mà khỏi gắng sức. Riêng tôi, tôi đã tập nhiều thể thao trong tỉnh nhỏ của tôi và một phần lớn nhờ vậy tôi đã được hưởng những cái vui của tuổi thanh xuân. Hơn nữa, lối giải trí lành mạnh đó đã giúp tôi gặp được nhiều tình thân bất diệt giữa bạn bè, đặc biệt là gặp được nhà tôi, một người cũng thích không khí trong sạch và mê tự do như tôi. Vì thể thao giải phóng thể chất và tinh thần của ta. Lần này thì thể chất được chú ý tới hơn là tinh thần.

Trong lớp thân thể em nghỉ ngơi, tinh thần em làm việc; trên sân vận động, trái lại thân thể em làm việc mà tinh thần em nghỉ ngơi.

Làm sao dung hoà được sự bó buộc của việc học với sự nghỉ ngơi của thể thao? Tôi nói nghỉ ngơi, vì cái tuổi của em, tập thể thao không phải là vì em ham nó hoặc muốn hưởng cái vui thuần tuý của sự gắng sức. Em tập vì mục đích phát triển cơ thể và bồi bổ sức khoẻ. Vậy không nên tập cho tới nỗi lao lực.

Xin các bậc phụ huynh đừng ngại. Còn ở trung học thì thanh niên chỉ có mỗi một mục tiêu: thi đậu tú tài, đó là bực thang đầu tiên cần thiết để sau này vượt khỏi đám đông. Mà muốn đậu tú tài thì cần phải gắng sức lâu dài. Sự gắng sức ở trong phòng, ở một chỗ kín, thiếu không khí đó, dễ có hại cho cơ thể, cho nên thỉnh thoảng phải hít đầy phổi không khí trong sạch. Tất cả lý do tập thể thao là ở đó.

Áp dụng chương trình thể thao đó cách nào?

Trái hẳn với điều người ta thường tin: sự nghỉ ngơi không bảo tồn sức khoẻ đâu. Hễ không vận động trong một thời gian khá lâu thì bắp thịt tóp lại, các khớp xương cứng lên. Chẳng tin em cứ nhận xét các người gẫy xương chân hay tay mà phải bó thạch cao thì biết. Đó là ý nghĩa của cổ ngữ này: “cơ năng tạo ra cơ quan”.

Sự luyện tập thân thể cần thiết cho sự phát triển các cơ quan và cho sức khoẻ. Khi ta co một bắp thịt lại (nghĩa là khi ta vận động), sự tuần hoàn trong bắp thịt đó được kích thích, máu trong tĩnh mạch cuốn đi những chất dơ và số át-xít các bon quá dư trong tế bào; mà máu trong động mạch chứa nhiều dưỡng khí và chất bổ hơn (đặc biệt là chất đường, có công dụng đối với cơ thể như công dụng của than đốt máy), làm tăng năng suất của bắp thịt và cơ quan lên. Sự tuần hoàn được kích động lại ảnh hưởng gián tiếp tới sự hô hấp và sự dinh dưỡng, đồng thời làm cho sức khoẻ của ta tăng lên.

Bắp thịt vừa lớn vừa mạnh thêm. Ta thở nhiều hơn và sức chứa của phổi tăng lên. Ngực nở rộng, dùng cái máy phế lượng (spiromètre – đo sức chứa của phổi) hoặc chỉ cần đo vòng ngực cũng thấy ngay.

Sự tuần hoàn được kích động, nên tim đập mạnh hơn. Tim sẽ hơi lớn lên, nhưng có hại gì cho sức khoẻ cả.

Ăn thấy ngon miệng hơn. Em cần ăn nhiều để cho khỏi tốn sức va để bắp thịt dễ nảy nở.

Mồ hôi cũng tiết ra nhiều hơn và làm cho sự bài tiết các chất độc tăng lên một cách tự nhiên. Sự phát hãn đó tốt hơn, mạnh hơn những cách phát hãn nhân tạo trong các phòng phát hãn. Tất nhiên, nó không tốt hơn cách phát hãn “sauna” của các lực sĩ Phần Lan: cách này không dùng hơi nước nóng mà dùng không khí nóng và khô; người ta vẩy nước vào những viên đá cuội đốt nóng tới trăm độ, do đó dưỡng khí trong nước tự thoát ra, ta hít vào, rất bổ cho cơ thể. Cách đó tuyệt hảo, nhưng tôi không muốn tả kỹ ở đây vì nó ngoài phạm vi cuốn này. Nhưng em cũng nên biết rằng ở Pháp người ta dùng cách đó lần đầu tiên năm 1946 ở sân vận động Ba Lê, năm 1947 ở Rousses trong khi tập dượt cho đội trượt tuyết của Pháp.

Nhờ tập thể thao, thân thể ta chống cự mạnh hơn với sự thay đổi của thời tiết: mưa, gió.

Luôn luôn nó làm cho tinh thần được nghỉ ngơi; tâm hồn ta bình tĩnh, dịu xuống, ta thấy khoan khoái trong người, thấy một sự mệt nhọc lành mạnh, thích thú.

Tập xong, ta tắm hoặc chà thân thể bằng chiếc khăn lông thắm nước, và ta có cảm giác khoẻ khoắn, như được hưởng một phần thưởng sau khi gắng sức vậy.

Tôi nghĩ chương trình thể thao của em nên thay đổi tuỳ nơi em ở là một châu thành lớn hay một tỉnh nhỏ.

Trong một châu thành lớn, vì sân vận động ở xa, nên các hội thể thao mất nhiều thì giờ di chuyển. Nhưng trong các trường Trung học lớn thường lập những hội riêng cho học sinh, tổ chức rất khéo. Tuy có các cuộc thi tranh giải, nhưng người ta vẫn trọng thì giờ của các em. Như vậy em sống chung với các đội viên tranh giải trong một không khí rất phấn khởi; cùng đương học như nhau, cùng một chí hướng, cùng một viễn vọng.

Nếu em vào một hội của tư nhân, em có thể bị cám dỗ về đời sống, mà em cho là vui hơn, của những bạn đồng đội đã có công ăn việc làm, kiếm được ít tiền và có vẻ được tự do hơn, cứ chiều chiều tan sở rồi là muốn làm gì thì làm. Chắc chắn những bạn đó không khuyên em về nhà sớm để cặm cụi một mình học bài và làm bài đâu. Chính họ có lẽ cũng đã bỏ học, thấy nó bó buộc quá, vì họ hoặc là làm biếng, hoặc là thiếu cao vọng; nhiều khi lỗi tại cha mẹ họ không săn sóc họ.

Hồi trẻ tôi cũng có lần ước ao cuộc đời của những bạn bỏ học sớm mà phá ngang. Rồi sau tôi gặp lại họ trong tiệc tất niên cựu học sinh. Họ chua xót tâm sự với tôi, ân hận nhưng đã trễ rồi, và trong lời ân hận có pha chút oán trách cha mẹ không khuyến khích, bắt họ tiếp tục học.

Cái hại của thể thao trong học đường là học sinh nam thắng rực rỡ trong các hội tranh giải. Những lời khuyến khích của khán giả, những lời khen trong các bài tường thuật trên báo, làm phình mũi thanh niên. Chơi thể thao, được sắp hạng, được tuyển, hy vọng một ngày kia thành một nhà quán quân quốc tế, tha hồ đi du lịch nước này nước khác, tới đâu cũng được tiếp rước long trọng, làm sao chống được cái mộng đó mà không bỏ học cho được, để rồi sau này, đành mở một quán rượu hoặc coi một cửa hàng bán đồ thể thao.

Vì thể thao không phải là nghề làm giàu được đâu. Đành rằng không có nghề nào đáng khinh, nhưng chuyện xảy ra thường ngày mà tôi kể lại cho em thấy[26] cũng đủ cho em thấy rằng cái nghề thể thao mau tàn lắm, trong hầu hết các môn, tới ba mươi lăm tuổi người ta đã hoá “lão” rồi, làm trong bất kỳ nghề nào khác tuổi đó mới là tuổi người ta bắt đầu có nhiều khả năng nhất.

Nếu em ở một tỉnh nhỏ thì tôi khuyên em nên vào hội thể thao của tỉnh. Sân vận động thường gần, đi một chút là tới. Hội viên đủ các giai tầng trong tỉnh, tất nhiên thanh niên chiến số đông. Tinh thần của hội và tinh thần địa phương tạo nên một không khí thân mật. Em có cảm tưởng như “ở nhà mình”. Nhân tiện đây tôi cho em hay rằng những cuộc di chuyển thương tâm, nó làm mất tinh thần thân ái và địa phương của một đội ở thành thị đi. Tôi được cái may cùng với các bạn học dự vào một đội tuyển danh dự để tranh giải. Chúng tôi kết thân với các bạn khác trong đội: công chức, thợ thủ công, tư chức và nhà may… Mối tình bạn bè trong tuổi thanh xuân đó rất bền bỉ, ra trường rồi, có gia đình rồi, mà tình vẫn còn nguyên vẹn. Mỗi lần gặp lại nhau, chúng tôi đều cảm động. Khi về thăm tỉnh của tôi, bạn bè đều niềm nở đón tiếp, tưởng như mới cách biệt nhau hôm trước. Rồi chúng tôi ôn lại chuyện cũ: lần đó đá hụt vào lưới đối phương, lần khác thua một keo; kể lại những nỗi vui cộng đồng hưởng được, những hư hỏng tránh được nhờ môn thể thao, chúng tôi xa lánh được những quán cà phê, những bạn khiêu vũ mắt thâm quầng, da nhợt nhạt, và bỏ được thói ve vãn nhăng nhít.

Trong một tỉnh nhỏ, sự cám dỗ ít hơn trong những tỉnh lớn, cho nên thể thao là môn tiêu khiển rất lành mạnh mà ai cũng thấy cần. Em cũng vậy, em thấy cái nhu cầu khẩn thiết phải chạy nhảy, đùa giỡn trên bãi cỏ như một một con ngựa con vậy.

Nên lựa môn thể thao nào?

Vấn đề này quan trọng vì trước hết em cần phải phát triển một cách đầy đủ nhất những khả năng thể chất và tinh thần của em. Thường thường nếu bẩm sinh có chút tài khéo léo nào đó thì dễ tập một môn nào đó hơn.

Những môn thể thao đồng đội, ngoài sức mạnh ra, cần thêm một tinh thần kỷ luật trong động tác. Em là một người trong đội, nghĩa là một phần tử trong toàn thể. Luôn luôn em phải nhớ rằng mình chỉ được dùng sức mạnh, tài khéo léo của mình cho toàn đội thôi. Quy tắc là lúc nào cũng sẵn sàng giúp đỡ người bên cạnh mình. Điều đó hơi khó theo đấy vì em đương ở cái tuổi thích chủ nghĩa cá nhân. Em phải tập tự chủ, nén những nỗi bất bình, quạo quọ, đừng cằn nhằn về lỗi lầm của bạn, tự nhiên quên mình đi mà chuyền cho một bạn nào ở vào cái thế lợi nhất, dù như vậy bạn sẽ được cái danh dự chọc thủng lưới đối phương.

Sân vận động thực là một trường học rất tốt để rèn nghị lực, tự đào luyện mình, mà được lợi thêm về tình bạn bè; có đủ những yếu tố đó tức nghị lực và tinh thần đồng đội thì một đội banh mới cố kết và mạnh được.

Những môn thể thao cá nhân ít cần có tinh thần đồng đội; trái lại cần một tinh thần chuyên chú nhiều hơn vì người chơi phải chịu trách nhiệm hoàn toàn thuộc về mình. Vì vậy mà ta thấy nhiều lực sĩ bỗng nhiên thắng một cách rực rỡ hoặc bỗng nhiên thảm hại, nhất là trong những môn cần gắng sức bền bỉ như môn chạy đua. Trong môn quần vợt chẳng hạn, cũng có những tình thế đảo ngược, mới thắng rồi thua, sắp thua rồi thắng.

Môn thể thao lý tưởng là môn chơi đồng đội và cần vận dụng cả tay lẫn chân. Vậy tôi không do dự gì cả, khuyên em nên chơi bóng rổ, môn vô lê (volley – đánh trái banh trở lại trước khi nó chạm đất)[27] và môn hanball[28]. Khi tay chân cử động thì tự nhiên ngực cũng nở ra vì cánh tay dính liền với ngực, phổi nở ra và hít nhiều không khí hơn, do đó số dưỡng khí vô cơ thể tăng lên mà tạo thêm nhiều sinh lực. Như vậy hết những bộ ngực lép như một cái hộp cá móp méo; mà những bắp thịt hình nan quạt ở ngực sẽ vòng lên, trông rõ mồn một như một như trên ngực các lực sĩ.

Lại thêm, khi liệng trái banh, em đưa tay, bả vai ra phía sau để lấy đà, thế là hai vai của em vì ngồi ở bàn học lâu quá, thu lại, khom lại, sẽ duỗi ra, mà lưng em hết gù, em khỏi bị cha mẹ, thấy giáo nhắc nhở: “Đứng ngay người lên”.

Môn rugby (có người gọi là banh thuẫn, dùng trái banh tròn và dài, hơi nhọn ở hai đầu) cũng là môn luyện đủ các bắp thịt, nhưng tàn bạo quá, vì vừa chạy vừa xô đẩy nhau, đâm bổ vào nhau, u đầu, sưng trán, đau lưng, nhức nhối có khi suốt tuần mới hết, như vậy không có lợi gì cho sự học. Em đừng cãi tôi, dù em ở miền Nam đi nữa[29], và chắc em cũng phải nhận rằng môn đó không thích hợp với bạn gái chứ? Trước thế chiến vừa rồi, người ta phải ngưng những cuộc đua tranh giải Rugby giữa Pháp và Anh trong mấy năm vì cầu thủ Pháp có lối chơi tàn bạo quá.

Tôi cũng ghi thêm những môn này nữa khá thịnh ở Pháp: hockey, pelote, basque, cricket của Anh và basse-ball của Mỹ[30]. Nhưng chúng ta nên nhận rằng trong những nôn đó, hai cánh tay không được vận động một cách cân đối thành thử sự phát triển thân thể không được điều hoà.

Sau cùng, chúng ta nên xét tới môn đá banh, môn thể thao chúa ở Pháp và ở khắp thế giới, lan tràn cả trong hang cùng ngõ hẻm, ai chơi cũng được, và chỉ cần một trái banh, một khoảng trống với hai cặp sách đặt lên đất thay cho hai cột gôn và một chút tưởng tượng để định cái thanh ngang của khung gôn.

Môn đó rất hợp với bản năng con người. Chúng ta hồi nhỏ xíu, ai mà không đập banh? Và ai trông thấy banh mà không tự nhiên muốn đá, chẳng kể gì đôi giày mới tinh? Em đã được hưởng cái vui ở trong đội banh của phố, của khu, chỉ có một trái banh chẳng cần hợp lệ do một bạn rộng rãi bỏ tiền ra mua? Vậy mà có lợi cho cơ thể ta lắm đấy: xông tới, nghỉ ngơi, chạy nhảy, chuyền banh, giả đò “xút vô lưới”, vui đáo để là vui, một thú vui tập thể và lành mạnh. Đá banh là một môn vừa vừa hữu ích vừa phấn khởi đối với các em, vì em sống một đời “kiều dưỡng”[31] quá. Xô đẩy, chen lấn nhau, một cách thẳng thắn. Sự tranh đấu để giật banh đó kích thích lòng can đảm, phát triển sức mạnh của em, và gieo trong tâm hồn em cái hùng tráng của nam nhi, cần cho đời em sau này. Người nào bình thường và khoẻ mạnh cũng có thể chơi môn đó được. Nó luyện cho em, cũng như cho người thợ, người lính, những đức: mạnh mẽ, nhanh nhẹn, dẻo dai.

Cũng như hầu hết các môn thể thao khác, nó chơi mỗi tuần một kỳ, thành thử nó rất thích hợp cho sự học hành của em. Môn đó mệt nhọc, nên mùa hè người ta không chơi, mà mùa hè chính là mùa thi cử, như vậy rất tiện lợi. Sau cùng nó là môn thể thao giữa trời và chơi trong mùa lạnh, nên em được hít nhiều không khí trong sạch trong một mùa ngày ngắn, ít nắng và ít tia tử ngoại (ultra violet)[32].

Bây giờ chúng ta xét tới các môn thể thao cá nhân.

Trước hết là môn:

Điền kinh

Nó gồm chạy bộ ba này: chạy, nhảy và ném, những vận động căn bản của em. Không có gì tự nhiên bằng ba cử động đó. Cho nên người ta bảo điền kinh là môn thể thao thuần tuý nhất, lời đó đúng.

Nó vừa luyện sức khoẻ vừa làm cho cử động của em thêm đẹp.

Em còn nhỏ, không nên nghĩ tới chuyện tranh giải, trừ phi em bẩm sinh có một thể chất mạnh: lớn con, bắp thịt dài, ngực nở. Trong các Thế vận hội, càng ngày người ta càng thấy hạng người có thể chất khổng lồ giật nhiều giải quán quân. Ý chí và nghị lực càng phải thua những cặp giò, những cánh tay dài lêu khêu những cái này không khác gì những đòn bẩy của sức lực. Những học sinh giật giải cũng luôn luôn to lớn trên mức trung bình. Nhưng còn em, không được trời phú cho một cơ thể lực sĩ, em có thể không cần phải lao lực mà làm cho bắp thịt nở nang ra, khớp xương mềm mại lên, ngực nở, tim mạnh, và đạt những kết quả khả quan trung bình. Chịu tập thì ai cũng có thể chạy một hơi vài cây số mà không đến nỗi đứt hơi, té xỉu.

Tuy nhiên, tôi cũng khuyên những bạn vào tuổi em mấy điều dưới đây.

Những cuộc thi chạy nhanh không có hại cho sức khoẻ vì không phải gắng sức lâu.

Em nên tránh những cuộc đua trung độ (chạy từ 400 đến 1.500 thước) và cuộc đua trường độ (đường trường) để khỏi quá mệt sức. Nhưng chạy chầm chậm qua đồng, qua rừng hay trên đường. Nhất là khi có bạn đạp xe máy chạy theo, thì không có hại gì cả và em sẽ nhận thấy rằng biết tập đều đều một cách có qui củ có thể làm tăng sức dẻo dai chịu đựng của em một cách lạ lùng, em không mau thấm mệt, thở hổn hển như trước nữa.

Về môn nhảy, có lẽ em nên tránh lối nhảy liên tiếp ba cái một (triple saut) vì nó có thể làm trẹo mắt cá, còn thì tôi không ngăn cản gì em hết.

Về môn nén, em nên tập ném tay này rồi tay khác, càng sớm càng tốt, để cho hai tay phát triển đều nhau. Chịu khó phân tích kỹ những cử động của cánh tay vụng về nhất[33] thì kết quả sẽ mau thấy.

Ném dĩa, ném tạ là những cử động điều hoà, đặc biệt có ích cho sự phát triển vai và phía dưới lưng. Tiếc rằng trong các môn tranh giải quốc tế lực sĩ chỉ ném có một tay (tay nào thuận nhất); trong các cuộc đua thể dục và trong các lớp huấn luyện quân sự, người ta bắt phải ném cả hai tay, như vậy hợp lý và có lợi hơn.

Thể dục

Thể dục cũng là một loại thể thao cần dùng khí cụ để điều hoà các cử động, luyện cơ thể cho mạnh và mềm mại, nhưng bắt cánh tay và vai làm việc nhiều hơn. Những bắp thịt ở ngực và lưng phải cử động, kéo vai ra sau, làm cho ngực nở, bụng thon. Những bắp thịt bụng thắt lại, vừa giúp cho sự hô hấp vừa làm cho thân hình mềm mại.

Vì thiếu phòng và thiếu khí cụ nên môn thể dục ít được phổ biến. Vả lại cần phải luyện tập siêng năng và đều đều thành ra ít người theo được; tôi cho rằng học sinh vào tuổi mười lăm mười sáu chưa nên theo môn đó[34].

Bơi lội

Em nên tập môn này cũng như tập đi bộ, tập đi xe đạp. Ngày xưa, trong nền giáo dục có môn đánh đàn piano, này nay trong giáo dục phải có môn bơi lội.

Một sắc lệnh ban hành ngày 24.6.1879 bắt buộc các trường và trong quân đội dạy môn bơi lội. Nhưng sự bắt buộc chỉ có trên giấy tờ. Không thiếu gì kẻ không biết lội. Mùa hè nào, báo hằng ngày cũng đăng kín tin chết trôi. Hầu hết nạn nhân đều là những người không biết lội, cũng không biết giữ thân thể cho khỏi chìm được vài phút.

Em phải tập lội vì ba lẽ:

Lội là môn thể thao có tính cách nhân đạo.
Khi đắm thuyền, nó có thể cứu em được, em có thể cứu người khác được. Ai mà chẳng có lúc ngồi trên thuyền, đi trên tàu, cho nên phải biết lội.

Lội là môn thể thao hợp vệ sinh.
Nó sạch sẽ (nếu nước sạch), nó làm cho những cử động của em hoá dễ dàng, mềm mại; khi mà ở hồ tắm lên, vào phòng bận lại quần áo, em thấy dễ chịu làm sao. Khi tới hồ tắm, em mệt mỏi, trán nhơm nhớp mồ hôi, áo lót dính vào da. Rồi khi ở hồ tắm lên, em vui vẻ, muốn ca hát, cười, huýt gió. Thật là một phép màu. Được nước rửa sạch thân thể, kích thích tuần hoàn, em thấy tươi tỉnh lại.

Lội là môn thể thao có tính cách giáo dục.

Bắp thịt nào cũng phải cử động. Em phải thở nhiều hơn và nhờ đó ngực nở, sức chứa của phổi tăng lên. Ở dưới nước, em như chơi vơi, thân thể nhẹ đi, nhưng em phải thắng sức cản của nước để lội tới. Lại thêm các cử động phải phối hợp với nhau. Thở phải ăn nhịp với cử động tay chân; mà tất cả các cử động cũng phải hoàn toàn hoà hợp với nhau. Lần lần em tự tin hơn mỗi khi xuống nước. Em tập nhận đầu xuống nước, mở mắt ra ở dưới nước, rồi tập lặn để mò một vật.

Về phương diện thực tế, chẳng những em nên biết lội, mà còn nên biết nổi trên mặt nước ít nhất một giờ. Em lội dọc theo bờ sông hay bờ biển, lâu thì quen không khó gì cả.

Em lại nên tập lội bằng một tay, một chân, tập lội ngửa, hít không khí đầy phổi, rồi đập tay đập chân nhè nhẹ để nghỉ ngơi. Sau cùng em phải tập đâm bổ xuống nước, mình thẳng, chân duỗi. Như vậy chưa lội mà đã vượt được năm sáu thước, rất có lợi khi lội đua hoặc khi vớt một người sắp chết đuối.

Vậy, có chút nghị lực và chịu tập em sẽ lội giỏi, vừa vui vẻ, khoẻ mạnh và biết đâu chừng chẳng cứu được mạng của chính em nữa.

Trượt tuyết[35]

Theo tôi, trượt tuyết và bơi lội là những môn thể thao ích lợi nhất, lành mạnh nhất. Nó là môn thể thao ở trên núi mà không khí trên núi rất tốt cho sức khoẻ. Vì những lẽ dưới đây:

Không khí trong sạch. Buổi chiều có đứng trên ngọn đồi em mới thấy cánh đồng, nhất là thành thị, phủ đầy một lớp đầy hơi, khói từ các nhà máy, xe hơi tuôn ra, mà nhận được sự trong sạch của không khí khi lên cao.

Sự nhiên thiêu trong cơ thể tăng lên, cơ thể cần nhiều hydrate de carbone (đường, bột). Em lúc nào cũng thấy đói, ăn mạnh như hổ. Trên núi, máu em thay đổi: số hồng huyết cầu và chất sắt tăng lên, do đó máu giữ được nhiều dưỡng khí (oxy) hơn. Những mạch máu ở da cũng nở ra; máu tới da nhiều hơn, do đó mà mặt em hồng hào.

Không khí khô rao; khô tới nỗi quần áo giữa trời chỉ phơi một lát là khô. Ở Thuỵ Sĩ người ta làm món thịt bò khô bằng cách đó, và thịt bò khô miền Grisons là một món đặc biệt nổi tiếng.

Không khí ẩm thấp làm cho vi trùng sinh sản mau, vì vậy mùa mưa, nhiều người bị bệnh về cơ quan hô hấp.

Không khí lạnh, có tính cách phòng thủ (aseptique) nhưng rất dễ chịu nhờ sự phản chiếu của tia nắng. Tia nắng dọi xuống tuyết, màu trắng của tuyết không giữ sức nóng, phản chiếu lại; do đó tuyết không tan; và cũng do đó có những nơi trên núi mà nhiệt độ giữa trời nắng có thể lên tới bốn chục độ, như ở Alpe d’Huez, cao 1.860 mét. Nhưng chỉ cần đặt một tờ giấy, một miếng vải đen trên mặt tuyết là tuyết tan liền, vì màu đen giữ sức nóng mặt trời.

Lên cao không khí loãng đi. Lớp không khí mỏng đi, tia nắng của mặt trời dễ dọi qua. Thân thể của em do đó nhận được nhiều tia tử ngoại (ultra violet) hơn. Chỉ trong một tuần là da em sạm lại bằng ở biển trọn một tháng. Áp lực của không khí giảm xuống, ta thấy nhẹ nhàng, phơi phới, nếu em khoẻ mạnh và không lên cao quá 2.000 mét. Coi bảng dưới đây, em sẽ thấy càng lên cao, áp lực và nhiệt độ của không khí giảm ra sao:

Herzog và Lachenal đã leo núi Annapurna (8.078 mét) mà không phải dùng bình dưỡng khí thật là sự lạ lùng trong một không khí loãng như vậy. Trên đỉnh núi Everest cao 8.882 mét, Hillary và Tensing chỉ cởi bỏ mặt nạ dưỡng khí khoảng mười phút để chụp vài tấm hình rồi lại phải đeo mặt nạ lại liền.

Trở về môn trượt tuyết. Giá trị về phương diện thể thao của nó cũng ngang với lợi ích về sức khoẻ. Nó phát triển cái khiếu về thăng bằng, làm tăng sự mềm mại của cơ thể, lòng can đảm và sự mẫn nhuệ của các phản ứng. Bắp thịt nào cũng phải vận động, vì cánh tay cũng phải vận dụng hai cây gậy không khác gì những quả tạ nhỏ.

Môn thể thao đó đã được tổ chức hoàn hảo. Ở đâu cũng có những trường trượt tuyết, và các buổi học xen với các cuộc leo núi, du lãm hợp với sức của học sinh. Những trường đó do các giảng tập viên điều khiển; họ rất khả ái, hầu hết là những người sinh trưởng trong miền, những sơn nhân thẳng thắn và giản dị, nhiều lương tri, bao giờ cũng sẵn sàng giúp ta, vui vẻ, kiên nhẫn lập lại hoài những lời chỉ bảo và đôi khi lại xen vô vài lời dí dỏm.

Nhưng còn tai nạn? Chúng ta nhận thấy rằng có nhiều kẻ khinh suất chưa biết một chút kỹ thuật sơ đẳng mà đã cả gan trượt tuyết. Họ muốn phi trên một con đường dốc, rồi té, trẹo gân, gẫy tay, là đáng lắm.

Mấy ông ở thành thị, lao lực quá, thần kinh bị kích thích quá, lại không được luyện tập, lên tới núi là muốn trượt tuyết cho thật nhiều trong mươi mười lăm ngày. Mới hôm trước hôm sau, chẳng dự bị gì cả mà đã muốn sống một lối sống thể thao cường liệt thì làm sao mà không nguy hiểm. Tai nạn thường xảy ra vào cuối ngày, vì lúc đó người ta mệt mỏi, khó làm chủ được bắp thịt của mình. Trong các môn điền kinh, cũng có hiện tượng như vậy. Buổi chiều, các lực sĩ chạy không còn đều, mềm mai, đẹp đẽ như buổi sáng. Họ hoá ra rời rạc.

Phải tập tành kỹ lúc đầu, theo một kỹ thuật đúng, bàn trượt song song với nhau, một chân luôn luôn đưa ra trước, nhún gối; có chút kinh nghiệm và được người dìu dắt từng bước thì sẽ ít khi gặp tai nạn.

Quần vợt

Môn này đẹp, rất thú vị mà lại… nhã nhặn. Ngôn ngữ cũng nhã nhặn hơn môn đá banh. Người chơi bắt buộc phải có một chút lễ độ. Em sẽ tập chào hỏi bạn chơi nhất là khi gặp các phụ nữ.

Hội Quần vợt của Pháp (Fédération Française de Lawn Tennis: F.F.L.T) đã gắng sức giúp bạn trẻ. Thanh niên được mọi sự dễ dãi: có những lớp học chung, những cuộc đua riêng cho thiếu niên, thanh niên, nguyệt liễm được giảm, vân vân…

Môn quần vợt mỗi người một lan rộng trong các tỉnh nhỏ và các bãi biển nhỏ. Trong các vụ nghỉ mà được đi dự các cuộc tranh giải vừa tài, vừa sức mình thì thú biết mấy!

Nhưng đừng ham giật giải để được sắp hạng cao đấy nhé, kẻo mà có hại cho việc học rồi mà thi rớt đấy. Tôi khuyên em nên coi nó là một trò tiêu khiển thôi, học lấy ít nguyên tắc buổi đầu, rồi luyện tập với bạn học, mất thì giờ lắm vì phải hội họp luôn luôn.

Đừng bảo: “Tôi sẽ mang sách theo để học”. Không thể học được đâu vì có nhiều cái quyến rũ em lắm: bên cạnh sân quần vợt bao giờ cũng có chỗ chơi bóng bàn – môn này là em ruột của quần vợt – rồi lại có những bàn bài cào, ấy là không kể không khí náo nhiệt trong các cuộc tranh giải nó làm cho em không sao tập trung tư tưởng vào học bài được. Nhưng trong vụ nghỉ hè, em có thể dự nhiều cuộc tranh giải, vì lúc đó em sẽ có đủ thì giờ để lấy lại sức. Mặc dầu vậy, đừng nên ham quá mà lao lực. Tôi biết rằng thanh niên sinh lực dồi dào vô cùng, em có thể dự hai cuộc đá banh trong một ngày, có thể chơi liên tiếp mấy giờ trên sân quần vợt, tới khi có người lại đuổi ra mới chịu về, vì môn quần vợt dễ mê lắm. Nhưng đương tuổi lớn, phải chơi có điều độ, chứ đừng suốt ngày “lăn trên sân” như mấy chàng ăn không ngồi rồi mà chúng ta thường gặp trong các câu lạc bộ. Một là em sẽ mất thì giờ, hai là gần bọn thanh niên mới ít tuổi đầu mà đã muốn ra vẻ bảnh bao, hợp thời, em chỉ dễ hư thân mất nết thôi.

Chơi một ván rồi, em lo về nhà học bài đi. Đừng đem sách lại sân quần vợt. Chơi có giờ, học có giờ, như vậy thì quần vợt mới đáng cho ta hoan hô.

Đi xe đạp

Sau môn lội, trượt tuyết và môn quần vợt, môn xe đạp cũng làm cho đời em tuyệt thú. Chắc không bao giờ em quên được chiếc xe đạp đầu tiên của em và công em săn sóc lau chùi nó. Nhưng xe đạp để đi thì rất tiện mà để luyện tập cơ thể thì tôi e rằng không tốt đối với cơ thể còn non nớt của em. Khi đạp, lưng phải khòm, vai nhô ra phía trước, ngực hóp lại, những cử động, dáng bộ đó không phải để luyện tập thân thể. Muốn cho trẻ từ mười ba tới mười lăm tuổi ngực được nở nang thì không nên cho tập môn xe đạp. Mà nếu cho em một chiếc xe kiểu Hoà Lan (yên rộng và thấp, tay lái thẳng và cao), ngồi cho khỏi khòm lưng thì em lại chê là xe đàn bà, không thèm dùng.

Nhưng sống ở thế kỷ tốc độ, thế kỷ XX này thì thôi cũng được, em cứ lấy chiếc xe “cuốc” mà đạp, nhưng rán leo lên một cái dốc – dù xe có gắn thêm phụ tùng để leo dốc – hoặc đừng đạp ngược gió hàng mấy cây số để đến nỗi kiệt sức đấy nhé. Phải điều độ để khỏi lao lực và bị cảm hàn (đạp xe, dễ đổ mồ hôi lắm, em nên nhớ). Em nên đạp xe đi học hoặc dạo mát trong cảnh thiên nhiên, chứ đừng có cao vọng giật giải đua vòng quanh nước. Rồi ít năm nữa thi đậu, em sẽ được thưởng chiếc vélosolex hay chiếc scooter.

Kiếm thuật

Môn thể thao cổ và quí phái này thịnh hành từ thời Trung cổ; và dưới triều Louis XIII, mặc dầu có lệnh cấm của Richelieu đã thường gây nhiều cuộc đấu kiếm.

Nó là môn thể thao ở trong phòng, rất mệt, không chơi lâu được, nhưng để luyện mắt cho nhanh, phản ứng cho lẹ thì không gì bằng nó. Mà nó cũng cần nhiều đức quan trọng. Tôi xin chép lại dưới đây định nghĩa của kiếm thuật sư Lacaze: “Kiếm thuật dạy ta đức ngay thẳng, cương quyết, tự chủ, trọng kỷ luật, và có lễ độ”. Nếu có dịp, em có thể tự tập vài đường gươm cùn (fleuret) rồi lớn lên hãy dùng kiếm hoặc gươm cong (sabre).

Chèo thuyền

Môn thể thao này rất đẹp, luyện đủ các bắp thịt. Em còn nhỏ, còn trẻ quá, đợi lớn lên hãy chơi. Bây giờ, các em chơi chỉ có thể ngồi cầm lái, hò cho người khác chèo mà thôi. Chèo thuyền cần có cánh tay dài, để đẩy một cái, thuyền đi xa được.

Môn đó chơi giữa trời, rất lành mạnh, bổ ích. Nó làm cho bụng thót lại, ngực ưỡn ra, vai và cánh tay kéo về phía sau, vì vậy trong các phòng thể dục, ở các ôn tuyền (station thermale)[36] người ta cho các công tư chức, các nhà kinh doanh lao lực, gù lưng tập môn đó.

Cần nhất có một dòng nước, có thuyền, nhiều dụng cụ, tốn tiền lắm, cho nên ít người chơi được. Nghèo thì chèo một chiếc xuồng nhẹ (canoe) và môn này ngày càng lan tràn, nhất là trong vụ nghỉ hè. Nhưng cũng hơi nguy hiểm. Cần có người lớn đi theo coi chừng cho em.

Quyền thuật

Tôi chỉ xét qua môn thể thao này mà lạ lùng thay, có người gọi là một “nghệ thuật cao thượng”. Cao thượng, cái thuật đấm túi bụi vào mặt, vào bao tử, gan của địch thủ để địch thủ té xỉu đất ư? Nghệ thuật ở chỗ nào? Mà cao thượng ở chỗ nào cái trò nó hấp dẫn quần chúng bu lại coi mà hăng tiết lên ấy? Tôi nghĩ rằng, cùng lắm chỉ có thể cho các thuật tự vệ đó là một môn đấm và tránh những quả đấm.

Chơi môn đó, em dễ bị động óc và động mạch máu, óc có thể xuất huyết, mắt có thể long võng mạc (rétine).

Liên đoàn quyền thuật thấy rõ những nguy hiểm mà môn đó năm 1950 đã cấm những người bị “nốc ao” không được chơi trong một thời gian là ba tháng đối với hạng tài tử và một tháng đối với hạng nhà nghề. Hơn nữa, người nào bị một cú của địch thủ mà “đo ván” thì phải nằm ở ván tám giây để tránh cái “nguy hiểm” (nguyên văn) bị đấm nữa khi chưa đủ tỉnh táo lại.

Nếu chẳng may mà có những cuộc tranh giải học sinh về quyền thuật thì tôi khuyên em đừng dự; nên lựa môn vật, nhất là môn nhu đạo (judo), môn này có một thuật tự vệ tế nhị hơn mà không kém công hiệu.

Sự liệt kê ở trên nhất định là thiếu sót, còn nhiều môn thể thao đáng được kể nữa, nhưng tôi nghĩ chỉ nên giới thiệu với em những môn quen thuộc nhất mà em có thể luyện tập được trong khi còn đi học.

Hướng đạo

Trong một cuốn sách viết cho học sinh, không thể bỏ qua tổ chức thanh niên này. Nó luyện cho em nhiều đức quí về tinh thần, đến nỗi có thể sắp nó vào chương trình đời sống tinh thần được. Nó dạy cho thanh niên cải thiện tâm hồn, buộc thanh niên mỗi ngày ít nhất phải làm một việc thiện. Có hảo ý cũng là tốt đấy, nhưng làm được việc thiện thì càng tốt hơn. Tổ chức hướng đạo là cả một chương trình đào tạo thanh niên.

Chúng ta nên biết qua về phong trào đó, hiện nay đã được trăm bốn chục ngàn thanh niên Pháp và Liên hiệp quốc gia nhập, từ trẻ em tới người lớn.

Trước hết tôi xin nhắc lại một chút lịch sử:

Người sáng lập phong trào hướng đạo là một vị tướng trong kỵ binh Anh, huân tước Baden Powell (1857-1941), con trai thứ sáu của một giáo sư ở Đại học đường Oxford. Năm mười chín tuổi, ông đầu quân vào một đội khinh kỵ binh và ông phụng sự ở Ấn Độ trong già nửa đời quân nhân của ông. Đưa qua Nam Phi, năm 1900, thời chiến tranh Transvaal, ông chống giữ châu thành Mafeking khi châu thành bị bao vây, và khéo léo dùng thanh niên trong việc đưa thư; họ giúp ông được nhiều việc.

Chính B.P (hướng đạo sinh gọi tắt ông như vậy) hồi trẻ cũng đã hưởng tất cả những buổi nhàn, vui chơi trong rừng. Ông thích thơ thẩn, trốn núp, leo trèo, nhận những vết chân của người và của vật, đặt bẫy để bắt thỏ. Ông hiểu thấu lòng thanh niên, có uy tín đối với họ, và ông nẩy ra ý sáng lập một phong trào cho thanh niên, cả trai lẫn gái.

Cuốn sách Người hướng đạo của ông xuất bản năm 1907, năm đó ông cắm trại lần đầu tiên với một nhóm thanh niên. Ông đặt nguyên tắc: Sống trong khung cảnh thiên nhiên, phát triển những khả năng hướng đạo của các bạn trẻ. Kỷ luật đặc biệt có tính cách tinh thần và dựng trên tinh thần danh dự và nghị lực. B.P giải ngũ năm 1910 và sáng lập những nhóm sói con rồi sói lớn. Phong trào vượt biên giới rất mau và lan tràn tới châu Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ.

Đoàn Hướng đạo Pháp xuất hiện năm 1910 và đoàn Hướng đạo thống nhất (Tin lành) xuất hiện năm sau.

Hoạt động của hướng đạo đều lành mạnh và kích thích. Tại khu ngoại ô cây cỏ xanh tốt của tôi, tôi thường gặp những hướng đạo sinh ở Paris sáng chủ nhật lặng lẽ tiến về phía rừng từng nhóm một. Đôi khi tôi săn sóc cho một vài em bị những vết thương nhẹ.

Luôn luôn họ tới phòng mạch của tôi một lúc ba bốn người, cử chỉ, ngôn ngữ lễ độ và khả ái, rất ân cần với bạn bị thương. Tôi nhận thấy họ có tinh thần đoàn kết, âu yếm nhau. Họ hỏi tôi có phải chở bạn về nhà ngay không và họ sẵn sàng hy sinh một ngày chủ nhật để chở bạn về nhà dù vết thương của bạn chẳng có gì đáng ngại cả.

Ngoài tình bạn êm đềm đó ra, tổ chức hướng đạo đó còn tặng em một thứ mà em cần nhất: đời sống ở giữa trời.

Đồng thời em sẽ tập tìm hiểu thiên nhiên. Trong các thành thị, thời này không còn là cái thời mà các cụ già dắt cháu nội ngoại đi chơi, chỉ cho chúng biết tên loài chim, cây cỏ nữa. Vô hướng đạo, sẽ được sống những cảnh hoàng hôn tĩnh mịch, những cảnh đêm bí mật, những buổi bình minh chim kêu ríu rít. Mặt trời mọc là một cảnh rất đẹp mà dân thành thị chúng ta đã mất cái thói quen ngắm rồi.

Em lại biết thêm nhiều điều bổ ích về khí tượng học, biết nhận được hướng của gió, tính sơ được tốc độ gió, nhìn hình của mây, độ cao của nó, nhìn quầng chung quanh mặt trời, mặt trăng, nhận xét những biến động có thiên khí mà đoán được sẽ có mưa, bão, có sương mù, băng giá, tuyết hay không.

Em sẽ biết tìm hướng, biết đọc một bản đồ và vẽ một lược đồ địa thế.

Cũng như tổ tiên thời xưa, em sẽ tập ra dấu bằng những phương pháp tự nhiên: dùng khói, lửa, tấm gương, thanh âm, vị trí cánh tay.

Em tập nhận xét, độ phỏng chừng một quãng đường dài ngắn ra sao, nhận được những đặc tính của một nơi nào.

Tay em sẽ khéo léo lên, em sẽ biết cất một cái chòi, một cái cầu khỉ, dựng một cái lò để làm bếp (vợ em sau này chắc phải phục em).

Về thể dục, phương pháp của hướng đạo sẽ rất tự nhiên, chỉ cần bốn cử động căn bản: chạy, nhảy, leo và xách.

Em sẽ học được ít điều cần thiết về cách cứu thương, nó sẽ có lợi cho em khi đi cắm trại mà cả trong đời sống hằng ngày nữa.

Tất cả đời sống tự nhiên ở giữa trời đó phải tuân theo vài đức tinh thần. Mọi hoạt động phải hợp với tinh thần hiệp sĩ “Phụng sự, luôn luôn sẵn sàng”, đó là chăm ngôn của hướng đạo.

Mỗi ngày làm một việc thiện, sống giản dị, lễ độ, trung thực, can đảm, kiên nhẫn, có ý thức về danh dự trong mọi hành động, tuân theo một kỷ luật được mọi hội viên công nhận và chính mình đã tự ý chấp nhận, chứ không bó buộc phải theo.

Đời sống ở trại theo một số lễ nghi, những đêm thức chung quanh lửa, cảnh thiên nhiên đẹp đẽ, những cái đó thực hợp với một lý tưởng như trên.

Chương trình đó, tổ chức hướng đạo đem ra thực hành. Đó là cái cao thượng và danh dự của tổ chức.

Tiếc thay, em ít khi được rảnh, nhất là trong những năm thi. Em sẽ đi cắm trại nhiều hay ít tuỳ sức khoẻ, sự học hành và nhu cầu nghỉ ngơi của em về thể chất và tinh thần.

Cái đó, em phải tự định lấy[37].

PHẦN II.
LÒNG EM và CÁCH CƯ XỬ VỚI NGƯỜI KHÁC

Đời sống tình cảm của em

Tuổi này em đã có nhiều hưng phấn, xung đột trong lòng rồi. Đời sống tình cảm của em có thể biểu hiện ra một cách mạnh mẽ, đôi khi quá độ nữa. Tuổi trẻ khó mà đè nén tình cảm của mình, lại càng khó mà giấu kín nó. Bao nhiêu cảm xúc ở nội tâm em thể hiện ra ngoài mặt cả. Em dễ đỏ mặt lắm, chưa khéo léo trong nghệ thuật che đậy một nỗi vui, một niềm thất vọng, một sự bất bình.

Từ tuổi dậy thì, cá tính của em đã rõ rệt hơn. Em đã có ý kiến riêng và những sự bất đồng ý kiến với cha mẹ đã tập cho em biết thận trọng, giữ ý. Em không muốn kể lể những nỗi đau lặt vặt của mình với song thân nữa. Thật đáng tiếc cho em vì em đương tìm đường đi thì hỏi ý kiến cha mẹ là điều có lợi cho em chứ.

Trong một ngày em gặp nhiều “xúc động”: lo học bài thi, lo trả bài, lo thi, nóng nảy đợi biết kết quả thi, nghe những lời khuyên có tính cách như mệnh lệnh của giáo sư, nghe những lời trách móc mỗi ngày mỗi nhiều của cha mẹ, tất cả những cái đó luôn luôn làm cho nội tâm em phải giao động, mất an tĩnh. Phải “nuốt hận” mà không được phản kháng, không được phản ứng lại một cách không thích hợp nó chỉ có hại lớn cho em. Trong thâm tâm, em muốn được bạn bè, giáo sư, cha mẹ yêu mến, nếu không được vậy thì em rầu rĩ. Chắc chắn là những xúc động đó làm cho em dao động, thảng thốt.

Những xôn xao nội tâm đó do đâu mà có?

Thích ứng

Luôn luôn em phải thích ứng với những cái xung quanh, với lối sống bó buộc của học sinh, với xã hội của em nó thường chống chọi với em vì không cho em làm những điều mà em muốn. Em còn nhỏ, trí óc em còn mới mẻ. Mỗi ngày óc em ghi những cảm giác rất tươi tắn. Khả năng cảm xúc mẫn tiệp của em làm cho em vui, cho em khỏi phải chịu thêm những lo lắng buồn rầu về gia đình, và trong gia đình em có một không khí vui vẻ đoàn kết. Phải lập lại trật tự trong cái mớ cảm xúc hỗn độn đủ loại đó sao cho hợp với đời sống học sinh của em.

Lúc này em đương học những điều căn bản trong các ngành chính của hoạt động nhân loại (ngôn ngữ, khoa học, nghệ thuật, thể thao). Em đã bắt đầu ngờ rằng sau này văn hóa còn phức tạp lắm. Chương trình học quá nặng làm cho em sợ, mất tự tin. Tội nghiệp cho em, em như một con vật người ta lôi kéo tới… kỳ thi tú tài[38].

Nhưng nếu em đã lờ mờ đoán được sự phát triển đời sống tinh thần và con đường học vấn của em, thì mặt khác em lại hoang mang trước những tâm trạng rắc rối của em mà em không tìm được manh mối.

Có ngày em vui, có ngày em lại buồn, tại sao vậy? Chẳng hạn làm sao phân tích được thiện cảm hay ác cảm của em đối với những người lại gần em? Mà những thiện cảm hay ác cảm đó chẳng liên quan chút gì tới đặc tính hay địa vị xã hội của họ cả. Trong những tình giao du, “cảm giác đầu tiên” của em bao giờ cũng mạnh hơn cả. Tôi khuyên em ngay rằng nên coi chừng, đừng để cho nó thành ra tối hậu, quyết định đấy. Em cũng như người đứng trước mặt em, có thể hôm nay thế này, ngày mai thế khác, hôm nay vui vẻ, ngày mai quạu quọ. Vậy thì đừng vội xét đoán, đừng quá tin ở những cảm xúc đầu tiên, và nên đợi mấy ngày sau hoặc vài tuần sau kiểm điểm lại lời phán đoán của mình xem sai hay đúng. Nếu không vậy thì tính tình em sẽ thất thường lắm.

Còn như những cảm xúc của lòng thì tôi khuyên em nên bình tĩnh hơn. Nếu em thấy thích thì cũng đừng nóng nảy quá. Hưởng cái vui, được, nhưng đừng hướng cả cuộc đời mình vào đó. Cũng đừng quá bi thảm hoá cái đau khổ. Xúc động đầu tiên, sự phản kháng đầu tiên qua rồi, em nên kiên nhẫn đợi ngày hôm sau. Vui hay khổ đều như cái quả lắc đồng hồ, thời gian càng trôi qua thì nó càng giảm nếu không có cái gì kích thích thêm nó nữa. Trong đời em sau này, em sẽ kinh nghiệm về điểm đó, và kinh nghiệm có thể là hoạ mà cũng có thể là phúc.

Những tiêu khiển của em không nên có hại cho cảm tính của em. Không nên quá mê những tiêu khiển có hại cho sự học, như bắt bóng[39], thể thao, thơ thẩn dao chơi, đeo đuổi những mảnh tình vụn. Tim thường ru ngủ óc: em có thể hoá ra thờ ơ, biếng nhác; vả lại rồi em sẽ thấy rằng cái vui thích diệt cái vui thích, vui thích hoài thì hoá quen mà đâm ra chán.

Em cũng không nên quá rầu rĩ vì một thất bại hoặc một thất vọng. Khi đã tìm ra được nguyên nhân và nhược điểm của cái đau khổ thì em sẽ thấy đau khổ không có gì lớn lao lắm. Chỉ cần chút nghị lực là thắng được sự thất vọng mà bắt tay lại vào việc, lần sau làm được một bài luận hay hơn (sự thất bại phải kích thích em); còn như nếu sự thất vọng về tình bạn bè hoặc tình yêu thì em nên cương quyết không “lãng phí” tình cảm của mình nữa, không gặp ai cũng vồn vã nữa. Trong trường hợp này, thái độ rụt rè của người e lệ lại là hợp lý và hạng người đó ít bị thất vọng.

Chỉ có em là có thể làm chủ lòng em và tự tạo cho mình được sự bình tĩnh, an ổn trong tâm hồn thôi; phải kiên nhẫn và gắng sức nhiều đấy. Sự già giặn của trí óc; nó sẽ tránh cho em khỏi bị những đợt “sóng cảm xúc” nhồi lên nhồi xuống trong đời sống hiện đại khích động này.

Kết luận thực tế: nghe một bản kịch, coi một tuồng hát bóng hoặc đọc một tiểu thuyết, em đừng để cho lòng em “rung động” quá độ. Đừng lấy một câu trên báo chí, một câu hoặc lời một đào hát nổi danh làm khẩu hiệu.

Đời sống chân thật ở trong thâm tâm em chứ không phải ở chung quanh em.

Em phải biết dựng khuôn đời em sao cho đúng với chân lý và hợp với bản thân em, như có một khuynh hướng sẵn. Mỗi tấm lòng có một khuynh hướng. Rán dùng khuynh hướng đó để bắt nó tuân theo hoạt động của em mà thành công trong việc học.

Nên mềm mỏng để đừng làm mất lòng những người không đồng ý với em.

Tuân lời cha mẹ cha mẹ và giáo sư không nhất định là diệt những xu hướng của em đâu, dù rằng những xu hướng đó lúc này không thực hiện được.

Mới thất bại một lần thì không nên bỏ học; mà mới gặp một ngày xui xẻo cũng không nên tỏ vẻ giận dữ hoặc thái độ phản kháng.

Bạn bè

Muốn dự bị cho em thi tú tài, trường học bắt em phải sống một đời TẬP THỂ. Tiếng tập thể là tiếng rất mới và làm cho cá nhân của em khó chịu. Em muốn học một mình trong phòng riêng chứ không muốn sống chung với người khác. Mà trong một lớp ba bốn chục học sinh, em thành ra một phần tử của nhóm, tôi không nói của một khối vì chưa phải là một khối.

Giữa các bạn học với nhau, cũng có những trò chơi, những cách đùa giỡn, khôi hài như nhau; ngoài ra không có gì để họ đặc biệt thân thiết với nhau. Tôi không kể những dị biệt về giáo dục, về địa vị xã hội, về ý kiến. Ngay đến tính tình, khí chất mỗi em cũng khác nhau, nhất là khi những tính tình, khí chất đó còn ở trạng thái nguyên bản, gần như “rừng rú” nữa[40]. Các em có thể tàn nhẫn với bạn yếu ớt, nhút nhát, vào hùa nhau mà ăn hiếp họ, chơi khăm họ! Ngay đến trò “giỏi môn phản dịch”[41] cũng không được tha tội, nó giỏi quá đến nỗi các em phải tỏ cho nó thấy rằng nó có chỗ kém; với lại, luôn luôn đứng đầu lớp thì chỉ tổ làm cho bạn khó chịu, nhất là khi có những ngôn ngữ, cử chỉ kiêu căng, tự cho mình là con phượng hoàng trong đàn gà. Ở cái tuổi đó, các em chưa biết cái tế nhị của sự mỉa mai. Nếu chính em là trò “giỏi môn phản dịch” thì em nên nhã nhặn với bạn bè nhé. Cách hay nhất để san phẳng sự cách biệt về trình độ học vấn, vẫn là lòng thân mật và tính tình giản dị. Một bạn em vinh hãnh một cách ngây thơ vì nhà giàu, có xe hơi đưa đón, hoặc được lái chiếc vélosolex, nếu không phải là một chiếc scooter bóng loáng, choá mắt thiên hạ. Tôi nghĩ đạp một chiếc xe đạp cũng được rồi mà lại có vẻ khiêm tốn, thể thao hơn. Để cho con vinh hãnh, khoe khoang như vậy, có lẽ lỗi tại cha mẹ: chúng còn nhỏ mà đã tập cho chúng thói quen sung sướng, xa xỉ. Những trẻ đó trong túi thường có một số tiền tiêu vặt quá dư, chúng học hành thường theo lối tài tử, trông cậy ở gia sản của cha mẹ. Hạng “con nhà quyền quí” đó không đáng cho em noi gương. Nếu em ở trong hạng đó thì em chỉ nên mừng rằng được sung sướng, có nhiều phương tiện vật chất để học, nhưng nên nhã nhặn, khiêm tốn, đừng khoe khoang tiền nong, đừng nhắc tới những cái xa xỉ, những cuộc du lịch tốn tiền. Đừng vô tình làm buồn lòng những bạn nghèo hơn em, họ đã nghèo khổ rồi, nghe em khoe khoang cảnh giàu có, họ có thể thấy chua xót hơn, thấy mình càng nghèo khổ hơn nữa. Lúc này là lúc nên thân mật với họ đấy.

Sau cùng còn một hạng học sinh nữa mà em nên bắt chước, là hạng táy máy việc vì cũng làm (brricoleur)[42]. Chúng ta sống ở thế kỷ máy móc và kỷ thuật. Chỉ trông đám thanh niên bu quanh một chiếc xe kiểu “xì po” (sport – thể thao), hoặc một chiếc xe hơi chết máy, cũng đủ thấy thời này người ta thích máy móc ra sao. Những bạn táy máy đó nghĩ tới mọi thứ trừ bài làm của họ. Trong túi họ thôi thì đủ thứ: dao, kéo, đanh ghim mà găm trên bàn học, chìa khoá, một khúc dây xích, một mảnh gương, kể sao cho hết! Tôi còn nhớ một bạn học lớp đệ tam của tôi, đầu giờ học bày trên bàn tất cả kho đồ vụn vặt cũ kỹ của anh ta rồi ngồi tẩn mẩn, hí hoáy khắc, vặn đinh ốc, cắt gọt trong khi giáo sư giảng về ngữ pháp La tinh hoặc chứng minh một định lý hình học. Tôi thú thật khoái con dao bỏ túi, hoàn thiện, ba mươi sáu lưỡi của anh lắm, y như một người đàn bà đẹp thích món trang sức vậy. Và từ hồi đó, tôi cũng bắt đầu tập cho khéo tay, nhưng buổi tối tôi vẫn gắng học bài và trong lớp vẫn chăm chú nghe giáo sư giảng, cho nên tôi vẫn thuộc bài. Thời ấy trường học chưa hướng dẫn học sinh trong sự lựa nghề, nên anh bạn tôi sau khi rớt, không được hướng về một nghề tay chân.

Tình thanh khí giữa bạn học phát hiện rất sớm. Có vài bạn mới gặp lần đầu em đã có thiện cảm ngay mà không hiểu tại sao. Nó như vậy đó. Em thích thái độ của họ, thích cái vui tính (mà không phải là không nghiêm trang), thích lòng ân cần, hay giúp đỡ của họ. Những bạn dễ tính nhất thường được săn đón nhất – tất nhiên có chút vị lợi trong đó. Tính dễ thương của họ quyến rũ em. Đôi khi cũng vì họ có nét mặt khả ái, giọng nói trong trẻo, tiếng cười truyền cảm. Như vậy càng tốt, nhưng bề ngoài không phải là cốt yếu đấy nhé. Có khi bề ngoài bảnh trai lại có hại cho chính họ. Họ quên họ đi, chỉ tìm cái vui được người khác ngắm nghía mình, khen mình, làm quen với mình.

Những thanh niên đẹp trai đó ít khi học giỏi và hình như lúc nào cũng thích được người khác ngưỡng mộ.

Nhiều thanh niên không được trời cưng về phương diện đó, rán tìm cách bù phần kém cỏi về bề ngoài của mình bằng một lối sống nội tâm phong phú: hăng hái làm việc, luyện đức can đảm, kiên nhẫn và lâu dần những đức này cũng hiện ra, được người khác cảm phục.

Vậy em nhớ đừng vội coi thường một bạn học mà em cho là chẳng có gì đặc sắc chỉ vì bạn đó giữ ý, ít nói. Mười lần thì có tới chín lần chắc chắn rằng bạn học đó sẽ là người bạn quí nhất của em đấy. Mỗi ngày em mỗi hiểu bạn đó thêm lên và em sẽ rất ngạc nhiên nhận thấy, tuỳ trường hợp, bạn của mình tỏ ra bình tĩnh, thông minh, có tấm lòng tốt đáng cho em tin cậy. Tôi cầu chúc em gặp được một người bạn như vậy để bày tỏ, so sánh quan điểm, ý kiến, hy vọng, thị hiếu và dự định của nhau.

Phải tránh xa những kẻ bép xép, hay nói, gặp cái gì cũng nói, có khi chẳng nhân cái gì cả mà cũng nói, nói luôn miệng, “nói dóc” nữa như có ý làm cho của lớp phải phục mình về những cái không liên quan tới sự học: nói chuyện chơi bời, chuyện trai gái, tán tỉnh, khoe khoang. Đừng để cho họ làm choá mắt em, cái “lớp sơn” đó không bền đâu. Chính tôi hồi trẻ cũng đã “phục lăn” những thí sinh trước kỳ thi tỏ một vẻ lạc quan dị thường, tự tin một cách ghê gớm, và buồn cho mình sao mà lo lắng quá đỗi, không tự nén được, như muốn nghẹn họng, chỉ sợ thi rớt.

Em ở vào hạng trên trung bình, em không quá tự tin, nhận thức được những chỗ kém cỏi của mình – Socrate đã nói: “Tôi biết rằng tôi chẳng biết gì cả” – em không muốn loè ai, không vênh vênh váo váo, tỏ ra mình hơn bạn, em đã có thể lấy làm vinh dự rằng có được vài bạn tốt; chính em mới là có lý chứ không phải bọn hay nói và khoe khoang kia. Nhóm của em sẽ mau thành lập mà chẳng cần ồn ào tỏ tình thân ái với nhau. Sẽ có một lúc bạn bè hỏi ý kiến em, xích lại gần em và nhóm của em.

Vậy tóm lại bí quyết của em ở đâu?

Giản dị, chính trực, sẵn lòng giúp đỡ bạn bè, đó là những đức căn bản mà em phải luôn luôn cương quyết giữ cho được. Đừng tìm cách chế ngự bạn, đừng tỏ thái độ độc tài. Người ta sẽ “lật nhào” em ngay đấy.

Trong các cuộc tranh biện, và hiếp đáp của bạn bè, em nên nhớ lại ba đức tính đó. Phải có một ý thức vững vàng không gì lay chuyển nổi, về sự công bình để khỏi “tru với loài chó sói”. Bênh vực một bạn yếu ớt bị chỉ trích, tấn công một cách bất công, em sẽ gây được tình thân của bạn ấy và nhận được một phần thưởng xứng đáng. Những kẻ khác cũng sẽ quí em hơn.

Ở trường học cũng như ở ngoài đời, luôn luôn có luật tự nhiên ưu thắng liệt bại, kẻ giỏi vẫn vượt lên trên.

Nhưng trong sự ganh đua đó, em nên nhớ phương châm này:

Phải là một người bạn tốt trước hết.

Cha mẹ

Em còn nhỏ, khó mà hiểu được lòng của cha mẹ. Ngày em lập gia đình, sống chung với người yêu và xa cách những người đã nuôi nấng, dạy dỗ, nâng niu, che chở em, em mới bắt đầu hiểu nghĩa hai tiếng “song thân”. Rồi tới khi đứa con đầu lòng của em ra đời, hai tiếng đó mới có thêm nhiều ý nghĩa. Lúc đó em cũng thành “cha” và bỗng nhiên em nhận thức được cái công khó nhọc, cái tinh thần trách nhiệm nặng nề của cha mẹ trong hai mươi lăm hoặc ba chục năm nuôi năng em. Lúc đó em sẽ sáng suốt, băn khoăn về lòng hy sinh, âu yếm vô biên của cha mẹ để nuôi em, dạy dỗ em, cho em ăn học đàng hoàng. Thật là một cái phước lớn cho em mà em chưa nhận được đúng giá trị của nó.

Không có bậc cha mẹ nào mà không xứng đáng là cha mẹ, không bậc cha mẹ nào mà không thiệt tâm dùng hết khả năng, phương tiện, có khi chịu thiếu thốn nữa, để cho con cái “nên người” và hơn mình.

Khi người ta còn trẻ, người ta sống trong tương lai, làm việc cho tương lai.

Tới lúc đứng tuổi, đã có một đời sống vinh dự, nhưng nhớ lại những mơ mộng, ước vọng buổi thiếu thời, thấy không thực hiện hết, mà cũng không có hy vọng gì thực hiện được nữa, người ta mới trút hết hy vọng đó vào tương lai của đàn con. Em đừng bao giờ quên điều đó nhé. Trong bọn chúng ta, ai là người chẳng có lúc nuôi cái cao vọng thành một vĩ nhân, một giáo sư nổi tiếng, một đại kỹ nghệ gia, một nghệ sĩ lừng danh thế giới; nhưng rồi cái mộng đó thực hiện không được, và chuyển qua bầy trẻ đầy hứa hẹn. Và cha mẹ nào cũng gắng cho con cái học hành để có một cái bàn nhún mà nhảy vọt lên được.

Chắc em biết nhiều bạn học dở, đổi trường hoài. Cha mẹ họ rầu rĩ về điều đó lắm.

Họ vẫn không bỏ cái ý muốn con họ phải tiến lên, hơn họ, và tốn kém mấy cũng chịu, vẫn nhất định cho con họ tiếp tục học.

Vậy sự thực là gì: Song thân em luôn luôn gắng sức vì em.

Về đời sống vất chất, em có thể nhận thấy điều đó một cách dễ dàng. Cứ tính sơ những phí tổn cho em ăn học so với tiền công một thanh niên mới học nghề xong, em sẽ thấy nếu không cho em ăn học thì song thân em sẽ được sống một đời phong lưu hơn ra sao. Mà đó chỉ là khía cạnh vật chất của vấn đề.

Mà em, em nghĩ về các người ra sao?

Em còn non dại, em cho rằng đấng sinh thành của em luôn luôn tỏ vẻ độc đoán, chỉ những khuyên với bảo rồi rầy với la. Đã có quyền ra lệnh – quyền đó có vẻ như bất công – rồi lại dùng sức mạnh bắt cái tuổi trẻ hung găng của em phải tuân lệnh nữa. Dù các người không lạm dụng cái quyền đó thì em cũng đã bực mình rồi. Một chút gì cũng phải “xin phép”, đi chơi với bạn, đi tập thể thao, muốn mua một vật gì hơi quan trọng một chút (vì tôi chắc rằng song thân của em mỗi tháng cho em một số tiền tiêu vặt) cũng phải xin phép!

Em chịu nhận rằng nếu em học hành tấn tới thì cha mẹ em cũng bớt nghiêm khắc một chút.

Trong vụ nghỉ hè, tình trạng dễ chịu hơn, kỷ luật được nới lỏng. Tất nhiên phải cho em nghỉ ngơi, đùa giỡn. Tuỳ phương tiện và trình độ tinh thần của gia đình, em được tiêu khiển theo cách này hay cách khác và có vô số trò tiêu khiển để em lựa chọn.

Nhưng quả thực là hai thế hệ khác hẳn nhau.

Song thân em hồi xưa được giáo dục theo một lối khác thời nay. Thời xưa phong tục nghiêm khắc hơn, ngồi ăn trẻ không được nói hoặc chỉ được nói rất ít. Các cụ coi chừng con cái kỹ hơn. Rồi phong tục thay đổi nhiều và mau, nhất là sau hai thế chiến. Em thấy cha mẹ lo lắng vì tiêu pha tốn kém quá – cái gì cũng bạc ngàn cả – và em cho rằng các cụ chi li, nhưng em biết có biết đâu hồi xưa chỉ tốn có vài chục vài trăm cũng du lịch được một cách thú vị. Vậy thì các cụ không chịu cho em nhảy “be-bop” ở trong nhà, có gì là khó hiểu đâu? Mỗi thời mỗi khác mà. Em không tưởng tượng được rằng chưa đầy hai chục năm trước, một chiếc xe hơi giá rẻ hơn một chiếc xe đạp ngày nay[43]. Song thân em đã sống cái thời trước, và đó không phải là một lý do để chê các người là “cổ hủ”.

Em nên biết rằng các cụ hơn em một thế hệ thì có nhiều kinh nghiệm hơn em, mà không có một quan niệm nào về nhân sinh, một tập tục cấp tiến, tiền phong nào có thể thay được kinh nghiệm. Kinh nghiệm đó vừa cần thiết vừa bất diệt; không có gì có thể thay thế nó được trong lòng một học sinh trung học có ý muốn coi cha mẹ là “tầm thường”, là “lạc hậu”.

Tôi khuyên em đọc những hàng dưới đây rồi suy nghĩ về cái triết lý nhẹ nhàng của nó:

Con nghĩ về cha ra sao?

6 tuổi: Ba của mình cái gì cũng biết.
10 tuổi: Ba của mình hiểu biết nhiều.
15 tuổi: Mình cũng hiểu biết nhiều bằng ba.
20 tuổi: Nhất định là Ba hiểu biết chẳng được bao nhiêu.
30 tuổi: Dù sao, mình cũng có thể hỏi ý kiến Ba được.
40 tuổi: Vậy mà Ba cũng biết được ít nhiều đấy chứ.
50 tuổi: Cái gì Ba cũng biết.
60 tuổi: Anh! Nếu Ba còn sống để mình hỏi ý kiến nhỉ!

Phụ thân em, mà em gọi là “cụ Bô”, vậy mà gần em hơn là em tưởng ấy. Một triết gia đã nói: “việc gì cũng phải xét đến cứu cánh”. Lời đó, rất đúng trong các lời khuyên của cha mẹ.

Trong trường hợp thứ nhất: em học hành tấn tới.

Nếu sự học hành và hạnh kiểm của em trong lớp đáng khen thì các cụ vui lòng lắm, không đòi hỏi gì em nhiều nữa đâu miễn là em sạch sẽ, đứng đắn, đoan trang, lễ độ, và chú ý tới công việc. Như vậy có khó khăn gì, phải không em?

Có thể em cho rằng thân phụ em bất công, không có tinh thần thể thao, nghiêm khắc quá, cấm em đi chơi buổi tối, chẳng hạn đi coi hát hoặc dự một buổi họp của hội thể thao, tóm lại muốn hãm bớt sự bay nhảy, vùng vẫy của em. Em muốn nghĩ xấu về người hoặc cau mặt tỏ vẻ bất bình, nhưng nên kiên nhẫn, có thiện ý một chút thì lợi cho em hơn. Chống cự lại với người làm cho người nổi giận, có ích gì không? Người mưu hạnh phúc cho em, mong điều tốt cho em, rất yêu mến em thì tại sao lại làm cho em rầu lòng.

Em thích lầm lì, làm thinh chăng, hay muốn gây chăng? Em vốn đã ít nói rồi. Em e lệ, ngại bày tỏ tâm sự mà thân phụ em lại có vẻ như lúc nào cũng bận việc. Làm tăng sự khó chịu, làm giảm tình yêu, tình thân của cha mẹ, có phải là vụng về không? Có lợi gì cho em không?

Phải biết đợi lúc thuận tiện mà nói. Có hôm thân phụ em vui vẻ, dễ gợi chuyện hơn. Lúc đó, em sẽ thẳng thắn giảng giải những ý muốn của em mà người đã cấm đoán. Rồi người sẽ giảng cho em nghe những lý do của người. Dù sao, em cũng nên tin chắc rằng nếu người không đồng ý với em đi nữa mà thấy em trình bày nỗi lòng với người, hỏi ý kiến người thì người vẫn vui lòng hả dạ.

Cha mẹ bao giờ cũng sung sướng được con cái trò chuyện với mình và buồn rằng chúng ít khi tỏ lòng với mình lắm. Còn em, em có nhiều khi lại quấy rầy người vì đòi cái nay, muốn cái nọ, rồi oán trách, phản kháng người không?

Trường hợp thứ hai: sự học của em không có kết quả khả quan.

Điểm trong lớp của em hơi kém, chưa được vào hạng trung bình. Nếu em học đều đều, nếu sau bữa ăn tối em làm bài ngay, thì không có lý gì phụ thân em không nhận thấy sự gắng sức của em. Người sẽ săn sóc về sức khoẻ cho em, có dịp nghỉ dù là ngắn, cũng cho em ra biển hoặc lên núi để lấy lại sức. Người sẽ hỏi ý kiến vài giáo sư xem em kém về những môn nào và nếu cần, sẽ cho em học thêm với một giáo sư nào. Có lẽ cần khám sức khoẻ cho em nữa. Sau cùng nếu rõ ràng là em không đủ thiên tư để theo một chương trình thì một trung tâm hướng nghiệp có thể hướng em về một nghề hợp với khả năng tinh thần hoặc sự khéo tay của em.

Trường hợp thứ ba: em không chịu học.

Nếu rõ ràng là tại em làm biếng, không có nghị lực mà kết quả kém lắm thì em chỉ nên tự trách mình thôi. Làm sao người ta có thể mến em được nếu em không làm gì để đáp lại lòng mến đó, không làm gì để xứng đáng với lòng mến đó. Tôi xin em phải hoạt động lên, đừng bí xị như vậy. Đời sống sau này của em phần lớn được quyết định ở những lớp trung học đấy. Nếu em không chịu gắng sức thì học thêm giờ hoặc đổi trường có ích lợi gì đâu? Nếu em không đổi tính đi, siêng năng lên thì song thân sẽ chán nản về em. Em không thể tự bào chữa rằng tại cha mẹ không học hành, không biết gì về sự học cả, không biết chỉ dẫn em, nên em mới không có kết quả. Dù có vậy chăng nữa thì lỗi cũng tại em.

Mẫu thân em là người chăm lo tới sự học của em nhất. Người ngọt ngào, ân cần, tận tâm lo cho em từng chút để em được vui vẻ, khoẻ mạnh; nhưng em, em có thường làm cho người đau lòng vì một lời nói xẵng hoặc một cử chỉ như nhún vai, bĩu môi không? Tình thương của mẹ khác tình thương của cha. Em ở trong da thịt của người mà ra, và đối với người, em là một phần trong toàn thể của người đằng đẳng chín tháng, bây giờ đây và cả sau này nữa, em luôn luôn là “em bé” của người. Ít nhất em cũng phải rán hiểu điều hiển nhiên đó. Vậy thì em đừng nên cằn nhằn, càu nhàu khi nghe người nhắc em hoài rằng “đội nón đi, mặc thêm áo vào, coi chừng bị lạnh đấy con”; em nên nghĩ tới tất cả công việc người làm cho em: nhíp lại cái áo, đơm lại cái nút, may mặc, giặt giũ cho. Phải ngoan ngoãn, đừng tỏ vẻ bực mình với người.

Có điều gì khó nói với cha thì không thể bằng nhờ mẹ. Đàn bà thường khéo xoa dịu những tự ái của chồng, của con, biết vo tròn cho hết cạnh góc. Có sự hy sinh nào mà người mẹ từ chối bao giờ? Chẳng hạn tôi còn cảm động mỗi khi nhớ rằng mẫu thân tôi đã tập học tiếng Hi Lạp để săn sóc sự học của tôi.

Không như cha, mẹ lúc nào cũng ở nhà, cho nên giữa mẹ và con, tình thân mật đậm đà hơn. Vậy thì có việc gì em cũng nên thưa với mẫu thân em trước đã.

Đừng thấy mẫu thân em tốt bụng và dễ cảm động mà sinh ra nhờn. Chỉ có điên mới có thái độ như vậy, mới không ưa ngọt mà ưa xẵng, chịu những cơn thịnh nộ của cha. Tất cả những danh nhân đều kính trọng mẹ một cách rất cảm động. Nên đôi khi em thấy khó chịu về sự săn sóc, che chở quá ân cần của mẫu thân em thì em có thiếu gì cách trả lời ngọt ngào và lễ độ để bày tỏ quan điểm của em. Đối với bất kỳ người đàn bà nào cũng phải có thái độ che chở và nhã nhặn huống hồ là đối với bậc sinh thành ra ta.

Tôi đã nghe nhiều bà mẹ khoan hồng quá, dịu dàng quá phàn nàn rằng con cái đã chẳng hiểu mình mà lại còn hỗn xược; bọn thanh niên muốn thoát ly gia đình đó, cho rằng những lời dặn dò của mẹ có vẻ nhu nhược, quá đa cảm, nhưng sự thực chỉ là tình âu yếm và lo lắng cho con. Tôi chắc rằng em không ở trong bọn trẻ đó.

Em phải hết sức ân cần với mẫu thân em. Em có thể giúp người được nhiều việc như dọn bàn, xách nước, đi một việc gấp, vân vân…; không có gì là mất thể diện đâu. Tự ý làm giúp, đừng đợi sai bảo, như vậy càng tỏ rằng em quí mến, biết ơn người mà càng làm cho người vui vẻ.

Ngày nhớ ơn mẹ[44], em có cơ hội độc nhất để tỏ lòng hiếu và lòng biết ơn đối với người. Em tặng người một vật gì chính em tạo ra: một bức hoạ, một bài thơ, một đoản văn. Em tin chắc rằng người sẽ cẩn trọng giữ gìn nó, thỉnh thoảng mở hộc tủ ra coi, đọc đi đọc lại, ngắm nghía suy nghĩ.

Nội trú

Nếu em phải ở nội trú thì tôi đoán rằng song thân em mắc việc cả, không đủ thì giờ để săn sóc em.

Đời sống ngày nay bận rộn lắm, khó khăn nữa. Trong vài giới, tiền lương của người chồng không đủ tiêu; người vợ vừa săn sóc việc nhà vừa phải kiếm thêm việc làm để có thêm tiền. Tình trạng đó đáng thương và không làm vẻ vang gì cho thế kỷ của chúng ta.

Cũng có nhiều lý do khác nữa: nhà ở xa trường, em học hành không tấn tới, hoặc ở nhà em hay giao du với những bọn xấu. Trong những trường hợp đó, song thân em cho em vô nội trú là phải.

Sau cùng có thể rằng song thân em vì bất hoà với nhau nên phải “đẩy” em vào một nội trú nào đó. Trong trường hợp này, nếu không do lỗi của em, thì cuộc sống chung với bạn học, xa cái không khí sầu thảm trong gia đình lại là điều tốt cho em đấy. Nhưng đừng xét đoán song thân em nhé. Em có biết gì nhiều về chuyện hai người đâu, có biết nguyên do những xích mích giữa hai người đâu. Em nên coi nội trú là chỗ náo mình, chỗ tốt nhất để em yên ổn dự bị các kỳ thi. Thi đậu thì em sẽ được lên đại học và bắt đầu được tự do hơn.

Giáo sư

Các vị ấy cũng đã học như em và học giỏi, hồi xưa nếu không đứng đầu thì chắc cũng đã siêng năng, chuyên cần.

Đặc biệt là các giáo sư thạc sĩ, đã trải qua một kỳ thi nhập học rất khó vì sự ganh đua rất gay go, thí sinh nào cũng có một trình độ rất cao.

Giáo sư của em đã lựa một nghề mà các vị ấy thích. Hiểu rõ ràng thiên chức thiêng liêng của mình, là phải làm phát khởi tấm lòng và bộ óc non nớt của em, các vị ấy đã rán làm tròn thiên chức, có khi tận tuỵ quá lương tâm nghề nghiệp, ra ngoài chương trình nữa.

Muốn giúp em, dự bị cho em nên người, nên giáo sư em không cố ý tạo cho em một cá tính nhân tạo mà chỉ nghĩ cách truyền cho em một trình đô văn hóa, một tinh thần chính trực, đồng thời vẫn tôn trọng những xu hướng thiên bẩm của em. Đúng như một nhà mô phạm danh tiếng đã nói: “Giáo dục không tạo nên con người, nó giúp con người tự tạo lấy mình”. Có yêu nghề thì mới dạy học được. Tôi thường nghe người ta trách rằng giáo sư được nghĩ nhiều quá, một năm chỉ dạy bảy tám tháng. Người ta cố ý quên rằng nghề đó, thần kinh luôn luôn bị kích thích vì học sinh nghịch ngợm, rất hay đãng trí, khó làm cho họ ngồi yên mà nghe mình được.

Người ta lại không nghĩ tới những giờ soạn bài, chấm bài, có khi phải thức khuya, rất mệt sức, mệt nhất là trong mùa thi; người ta cũng quên cái trách nhiệm lớn lao của nhà giáo nữa.

Khu vực tác động của giáo dục rất mênh mông vì nó gồm cả trí dục lẫn đức dục. Mà dạy dỗ là việc rất khó vì phải nhận xét, hiểu biết, dắt dẫn trẻ; muốn vậy phải già tâm lý, giàu kiên nhẫn, thì giữa thầy và trò mới có nhiều thiện cảm. Trong tuổi dậy thì, em đâu có dễ thụ cảm; trái lại em hay ương ngạnh, cái tuổi đó như vậy, chứ không phải là em cố ý. Em đãng trí, bướng bỉnh, hay đùa giỡn; phải làm sao thắng được tất cả những trở ngại đó.

Đó là về phần giáo sư.

Về phần học sinh, em nên yên tâm, giáo sư em hiểu rõ em lắm. Đừng làm ra vẻ khôn hơn thầy, những trò nghịch ngợm của em, thầy dạy của em đã trải qua cả, dù hồi xưa ông là một học sinh rất siêng năng. Trong lớp, mới đầu ông tỏ vẻ dễ dãi, khoan dung với em. Em phải lễ độ để khỏi phụ tấm lòng đó. Phải tuân lệnh, kính trọng thầy, như vậy không có gì làm thương tổn lòng tự ái của em.

Tất nhiên, em quí giáo sư này hơn giáo sư khác. Ở tuổi em, vị nào làm cho em yêu môn học thì em quí vị đó. Một phần do tư cách, một phần do cách giảng của giáo sư nữa. Nếu giáo sư có tài hoạt bát, tiêm vào em một lòng tin, nhiệt tình của người… thì ra khỏi lớp, em như bị mê hoặc, thấy được thấm nhuần những lời mới nghe. Vài giáo sư như có nhân điện toả ra làm cho học sinh phải tôn sùng.

Lại có những vị yêu nghề tới nỗi bỏ hết thì giờ rãnh để dắt trò đi chơi cho chúng mở mang kiến thức, hoặc tập cho chúng diễn kịch, đóng trò. Tôi có một ông bạn, giáo sư văn chương, sửa lại bài cho học sinh đăng vô tờ báo của lớp học.

Học hành siêng năng đều đều, tỏ vẻ lễ độ, ngoan ngoãn là một cách trả ơn thầy. Giáo sư không khi nào ghét bỏ em đâu trừ khi em thiếu thiện ý hẳn hoi và tái phạm nhiều lần. Người yêu thanh niên, nếu không đã không lựa nghề ấy.

Tôi để ý nghe một tiếng chuông khác nữa: em cho rằng vài thầy nghiêm khắc quá, dữ dằn quá.

Nhưng chính em, em cũng chẳng vừa gì, lặp đi lặp lại của ba mươi sáu lần, em vẫn chưa chịu nghe, năn nỉ em đừng nói chuyện, khuyến khích em chú ý hơn một chút em cũng vẫn trơ trơ. Ngày nào cũng phải nhắc lại bấy nhiêu điều, em thử nghĩ coi, không mệt, không chán sao được. Dù em nghĩ sao thì nghĩ, giáo sư nào cũng có ý thức về sự công bình. Không vị nào thích phạt học trò đâu, em nên tin chắc như vậy.

Vậy em nên rán hiểu rằng cái tuổi em là tuổi tàn phẫn[45]. Nếu em thấy cao hứng, muốn cười, thì rán cười thầm, đừng làm cho giáo sư phải bực mình, nổi giận và thất giọng rằng em quả là “nan hoá”.

Tôi không trách em đâu. Em còn trẻ và vui tính. Tôi chỉ nhắc em nên nhận rằng sự nghiêm khắc của vài giáo sư không phải là vô cớ.

Trong các cuộc họp giữ giáo sư và phụ huynh học sinh, người ta dễ nhận ra rằng những giáo sư mang tiếng là dữ, thực ra không dữ như em nói đâu.

Các giáo sư đúng kỳ hạn, họp với nhau để nhận xét về mỗi em. Các vị ấy kiểm điểm ý kiến của mình, đem so sánh với ý kiến bạn đồng sự rồi tuỳ tính tình, sự gắng sức, khả năng của em mà nhận xét, phán đoán một cách khoan hồng hay nghiêm khắc, dù khoan hồng hay nghiêm khắc thì cũng vì nghĩ đến tương lai của em.

Còn về những tật xấu hoặc sở thích riêng của mỗi vị thì em nghĩ coi, ai mà chẳng có, em có tránh được không? Tật của em làm cho người khác cười, chế giễu, mà trái lại, những tật nhỏ của giáo sư làm cho em tưởng tượng, phóng đại rồi cười giỡn cả trong giờ học. Sau này, khi mà ký tình của em đã giảm, có lẽ em không nhớ tên thầy nữa, nhưng chẳng bao giờ quên được những biệt hiệu em đặt cho thầy. Trong các buổi hội họp cựu học sinh, nhớ lại những biệt hiệu ấy, em mới thấy lòng em mến thầy cũ hơn xưa.

Gặp lại thầy cũ, em hồi tưởng cả cái thời trẻ sung sướng. Các cụ đã già một chút rồi, thân mật hơn, không cách biệt em nữa, và lòng em dâng lên một niềm tri ân mà em không dám thú với các cụ.

Xử thế

Trong đời em sẽ gặp những người thờ ơ với em. Chỉ biết họ qua loa, em không có bổn phận giao thiệp với họ thường như giao thiệp với thầy và bạn. Họ chỉ là những người quen biết hoặc là bạn bè của song thân em, lớn tuổi hơn em. Vì không thân mật nên họ không biết rõ em.

Cảm tưởng của họ về em tuỳ thuộc cử chỉ, y phục, ngôn ngữ, thái độ của em trước hết. Nếu có thể chào một tiếng rồi lẫn đi, thì em thích nhất. Nhưng nhiều khi không thể như vậy được. Các ông bà ấy hỏi thăm về sự học, về công việc của em hoặc về một vấn đề phổ thông nào đó. Và em phải trả lời, phải có một thái độ, tỏ một chút thận trọng nữa. Như vậy em phải bắt đầu tập phép xử thế, tập tự chế ngự được mình, không bĩu môi mỉa mai, lớn tiếng hoặc cười đùa. Một thanh niên lanh lợi và ranh mãnh mà tự chủ được là điều khó đấy. Nhưng em nên nhớ rằng người khác có cảm tưởng tốt về mình là điều có lợi cho mình.

Vậy em cũng nên nghe vài lời khuyên dưới đây của tôi về sự lễ phép và nhã nhặn.

Phải giữ gìn lời nói. Cách gia thiệp ở đời, khi có ai hỏi em hoặc yêu cầu em đưa ý kiến thì em nên nói. Nói nhiều quá, tâm sự ngay với người mà mình chưa biết thì không lợi gì đâu. Nhưng như vậy không có nghĩa là phải quá e lệ, rụt rè.

Mới gặp một người lớn, do bản năng, em vọt nhận xét, phán đoán người đó ngay. Phải coi chừng đấy, nếu người đó có vẻ lãnh đạm, khó thương thì không luôn luôn do lỗi của họ đâu. Nhận xét bề ngoài thì thường sai; em nên giữ một thái độ đứng đắn, nhã nhặn, sau này khỏi ân hận. Nhất là trong các cuộc thăm viếng, hội họp nếu em gặp những cô ế chồng đã quá tuổi xuân, những ông già có tính kỳ cục thì em chỉ muốn châm biếm họ, nhưng em đừng nên như vậy, đừng làm mất lòng người ta.

Trên đời, chúng ta có thể phải nhờ cậy tới mọi người, và nên giữ tình hoà hảo để đi lại với nhau.

Em đừng mỉm cười. Tôi không bảo em phải cúi rạp xuống, chà đạp lòng tự ái của em đâu. Thời nào cũng vậy, tuổi già đáng được kính trọng.

Các dân tộc thời cổ, đặc biệt dân tộc Hi Lạp, cũng như các dân tộc mà người ta gọi là bán khai, chẳng hạn dân Da đỏ ở châu Mỹ, có tục họp hội đồng Bô lão để quyết định quan trọng. Người ta tôn trọng kinh nghiệm của bô lão. Mà kinh nghiệm không phải một vài năm mà có được. Phải mất mười, mười hai năm rồi mới thành một người làm vườn giỏi, một người thợ khéo, một thợ thủ công đáng tin cậy, một kỹ sư có tài. Những sự thành công phi thường là chuyện hiếm trong lịch sử nhân loại, là những lệ ngoại càng chứng minh cho qui tắc ở trên; như Jeanne d’Arc giải phóng nước Pháp, bị thiêu hồi mười chín tuổi, Alexandre le Grand, vua Hi Lạp, nhà chinh phục nổi danh thời cổ, mất hồi ba mươi hai tuổi, nhạc sĩ Mozart mất hồi ba mươi lăm tuổi.

Lễ phép đối với người lớn, cả với những anh bạn ở lớp trên, không phải là việc khó. Bây giờ em nhỏ hơn họ, phải kính trọng họ, sau này em lớn lên lại được người nhỏ hơn kính trọng lại, và lúc đó em có thể thỉnh thoảng làm bộ đàn anh bảo: “thời trước”, hoặc “khi tôi còn trẻ”.

Lễ phép là ở tấm lòng. Em sẽ nhường chỗ tốt nhất, em chào trước và đợi mọi người ngồi rồi mới ngồi. Khi bắt tay ai, nên có thói quen nhìn vào mặt người đó. Không có gì là khó chịu bằng bắt tay một người, tay thì chìa ra mà mắt thì nhìn đi nơi khác. Đã vô lễ mà lại gần như có vẻ thờ ơ, khinh bỉ nữa.

Đối với bạn bè, thân mật thì thân mật, nhưng ngôn ngữ phải nhã nhặn, đừng có cái giọng du côn du kề, đừng dùng những tiếng của bọn anh chị, điếm đàng. Các em đã quen dùng tiếng lóng, nên ít ít thôi. Chẳng hạn nói “học tủ”, “học gạo” thì được… Nói cho rõ ràng từng tiếng, chẳng hạn “nghe không?” thì đừng nói “ngheo” hoặc “nghen”; và cũng đừng trong mỗi câu dùng cả chục tiếng “bồ”, “nghe này”… Dùng quen những tiếng đó rồi có khi trước mặt cha mẹ hoặc khách khứa cũng thốt ra thì tai hại vô cùng! Giữ gìn lời ăn tiếng nói, và nói cho đúng ngữ pháp, đừng xen bậy những tiếng ngoại quốc. Tập được thói quen đó thì sau này sẽ lợi cho em lắm.

Đối với phụ nữ và thiếu nữ, em phải đặc biệt lễ độ và nhã nhặn, nhất là em đương ở cái thời hung hăng của tráng niên. Em đã là con người hơi văn minh, đủ hiểu rằng sức mạnh không phải là một cái quyền. Mình là đàn ông, mạnh khoẻ hơn đàn bà thì phải dùng sức mạnh để giúp đỡ, bảo vệ họ.

Lời khuyên cuối cùng. Em nên ngả đầu chào họ và đợi họ đưa tay trước rồi mới bắt tay họ[46]. Hồi xưa tôi có một người bạn giỏi môn quần vợt, được phái phụ nữ trong Hội của tình vui vẻ tiếp đón. Một hôm anh tới giữa lúc các bà các cô đương hội họp. Ai cũng chìa tay ra cho anh ta bắt, trừ một bà, chỉ ngả đầu chào thôi, hai tay vẫn chấp lại, cầm cái xắc. Anh bạn tôi theo thói quen, đưa tay ra trước, không thấy bà kia chìa tay, đâm ngượng rồi nắm đại tay bà ấy, lắc một cách vũ phu, tới nỗi bà ấy phải bực mình, rút tay lại. Anh chàng tiu nghỉu, thẹn đỏ mặt.

Nếu song thân em có tinh thần phóng khoáng, cho em mời một người bạn thư từ[47] ngoại quốc về nhà chơi, hoặc cho phép em qua thăm gia đình, xứ sở người đó thì em nên nhớ giữ thể diện cho nước mình. Người ta thường có thói qui nạp bậy, thấy một hoạt động, cử chỉ nào đó cho là cái tục, cái tật chung của họ. Nghe họ nói sai tiếng của mình, thì cười ha hả, đùa cợt. Chúng ta không có ác ý đâu nhưng như vậy cũng làm cho họ thất vọng, không ưa mình.

Chúng ta nên nêu gương người Anh, kiên nhẫn, thản nhiên, không khi nào chế giễu cái giọng Anh sai bét của chúng ta.

Tuỳ thái độ của em mà các bạn ngoại quốc có thiện cảm hay ác cảm với dân tộc ta. Đi ra nước ngoài, em nên tự coi mình đóng vai sứ thần, giữ thanh danh cho quốc gia. Phải tỏ ra nghiêm trang, lễ độ và tôn trọng tục lệ của người.

Nếu đi chung với một đám đông thì trên tàu, trong xe lửa, đừng la hét như một tụi man rợ, như nhiều lần tôi đã nhận thấy. Chúng ta có thiếu gì bài hát hay. Sao không hợp ca để làm vui các bạn đồng hành ngoại quốc. Tôi còn nhớ khi qua Thuỵ Sĩ du lịch trên mặt hồ, trên đường xá, các bạn Thuỵ Sĩ đã hát nhiều khúc và để lại cho tôi nhiều kỷ niệm êm đềm.

* Vậy châm ngôn của em: phải vui vẻ, tế nhị, nhã nhặn và dễ thương.

Chọn bạn

Trong lớp, em thấy dễ có cảm tình với bạn này hơn bạn khác. Trong tập thể nào cũng vậy, tình cảm vẫn giữ một vai trò quan trọng, hễ đồng thanh thì tương ứng, đồng khí thì tương cầu, do đó mới xuất hiện từng nhóm. Em gặp những bạn cùng thích những môn học, những trò tiêu khiển như em, cùng có tư tưởng, ý kiến như em. Nếu trong số bạn đó lại có một người hiểu em hơn, dễ thương hơn, sẵn lòng giúp đỡ em hơn những bạn khác, một người mà em có thể tin cậy, tỏ bày tâm sự với em, thì thật là em được hưởng một đặc ân đấy. Em được trời ban cho một tình tri kỷ, vui buồn có thể san sẻ cả cho bạn.

Dù có thiện ý tới mấy, song thân em cũng không thể hiểu rõ những lo lắng, ham thích của em bằng bạn em được. Vì bạn cùng lứa tuổi với em. Không có sự cách biệt giữa hai thế hệ nó làm cho em thấy mình nhỏ bé, thấp kém khi đứng trước cha mẹ, thầy học hoặc những người lớn khác.

Nhiều bạn của em có tấm lòng cởi mở lắm. Họ được lòng mọi người, nhóm nào cũng vui vẻ tiếp đón họ. Nhưng khả năng thích nghi lạ lùng đó chưa đủ tạo nên tình thân, vì tình thân có tính cách tương ái và biệt ái, nghĩa là thân thì yêu lẫn nhau mà quí người mình yêu hơn những người khác. Bạn bè thì nhiều, nhưng bạn thân thì hiếm, có thể đếm trên đầu ngón tay.

Tôi nói thân thiện với nhau là một tình cảm. Tình cảm thì không lý luận, nhưng nó đằm thắm nên cần phải lựa chọn… Một thi sĩ đã nói: “Ta không lựa được cha mẹ, nhưng ta lựa được bạn thân”. Không có cái gì là ái tình sét đánh. Quen nhau lâu rồi lần lần quí nhau hơn. Cần nhất là đồng chí hướng, đồng quan niệm. Có tuyển lựa như vậy thì mới vững tâm tin cậy nhau, tình mới bền và tiến gần tới một lý tưởng hoàn thiện. Tình cảm đó thật đẹp đẽ và hiếm, nó cần có lý trí trong sự lựa chọn; còn ái tình thì có tính cách say đắm, nó chế ngự ý chí và lý trí của con người. Người ta chẳng bảo rằng ái tình mù quáng đấy ư?

Tôi có thể khuyên em điều gì đây về việc lựa bạn? Em nên rán kiếm một bạn đứng đắn, siêng học, làm xong bài rồi mới đi chơi. Trong khi em đương học, đừng để cho bạn tới rủ rê, quyến rũ. Nếu bạn có cao vọng thì càng tốt, trong sự giao du, khả năng của em được kích thích. Các em sẽ học bài chung với nhau trong sự vui vẻ.

Ít khi các em chơi thân được với bạn bè lớp trên. Ở cái tuổi đó, chỉ hơn kém nhau vài năm cũng là cách biệt quá rồi, và những mối tình như vậy thường có tính cách đơn độc, không hổ tương, khó mà yêu lẫn nhau, hiểu lẫn nhau được, trừ phi người ít tuổi có một tinh thần già dặn dị thường.

Phải lánh xa bạn pha trò, tán dóc, rất dễ thương, cái gì cũng đem ra cười cợt được, từ bài vở tới những điểm xấu của họ, và chỉ thích vui chơi, thể thao quá độ, mỗi tuần coi hát bóng hai lần, toàn đọc tạp chí “xi nê”, thích những hình ảnh loè loẹt về màn ảnh, về đời sống của các đào hát bóng. Vô phòng của họ, em đừng choá mắt về những vỏ bao thuốc lá, những hình đào kép dán, treo đầy tường như trong buồng một gánh hát. Thứ tiêu khiển đó nguy hiểm lắm, quyến rũ em như hồ ly tinh, và làm em quên cái mục đích là bằng cấp tú tài đi. Cứ xét hình những thiếu nữ “hấp dẫn” treo trên tường đó, em cũng đoán được tính tình của “chủ nhân” rồi.

Tôi nghĩ em không có lợi gì mà giao du thân mật với một bạn khoe khoang “làm tàn”, túi đầy những hình gợi cảm hoặc những tạp chí động tình, kể cho em nghe những cuộc chinh phục trái tim hầu hết là tưởng tượng. Nghe họ, em chỉ sinh xao xuyến trong lòng. Em chưa tới cái tuổi đó, đừng để đầu óc vơ vẫn về những truyện bịa của họ. Họ kể cho em nghe để làm ra vẻ “bảnh”, “trải đời” đây. Nhưng những “chàng Sở” đó có cưới được vợ đứng đắn, đàng hoàng đâu, cái tài “tán” của họ có giúp họ được gì đâu. Dung nhan mỹ miều đâu đủ là một cái đức… bền bỉ, còn cần cái hạnh nữa chứ.

Khi thực yêu ai thì người ta kín đáo. Em bây giờ còn nhỏ quá để nghĩ tới việc lựa bạn trăm năm. Lên Đại học, em sẽ nhận thấy rằng những sinh viên lập gia đình sớm quá bận bịu, lo lắng về đủ thứ: việc nhà cửa, chuyện tình cảm, óc không còn thảnh thơi để học hành nữa.

Sau cùng, em cũng nên giữ gìn, đừng vội thân với những bạn học kém mà lại mê gái, khoe khoang tiền bạc: tiền túi để tiêu vặt, những cuộc du lịch tốn tiền, những tiêu khiển xa xỉ. Chơi bời như vậy thì còn học hành gì được nữa. Vả lại mình nghèo mà chơi với bọn con phú gia đó thì thế nào lòng tự ái của mình cũng bị thương tổn. Phải tế nhị lắm mới giữ được sự bình đẳng, sự quí mến lẫn nhau trong tình thân. Đó là vấn đề tình cảm và giáo dục.

Tôi không muốn bàn thêm về những bạn bè ở ngoài học đường, chẳng hạn tình cờ gặp gỡ trong các cuộc tranh giải thể thao vụ nghỉ hè. Những tình đó ít khi thắm thiết và bền bỉ vì lâu lâu mới gặp lại nhau một lần.

Đối với một thiếu nữ

Nếu đọc những hàng dưới đây mà em bỉu môi cho rằng chương này vô ích mà không hứng thú thì tôi chắc trong vài năm nữa em sẽ thay đổi ý kiến. Em sẽ ngạc nhiên nhận thấy rằng sau khi cơ thể thay đổi, về tình cảm, em không còn như trước nữa. Tụi thiếu nữ, mà trước kia em khinh thị, gọi là “tụi con gái” đó, bây giờ em thấy bớt liến thoắng, bớt éo le, bớt thiển cận.

Một nét trang điểm, một nụ cười, một vẻ nhìn, một mẫu chuyện của họ sẽ gây cho em một cảm giác thích thú, vui mừng mà từ trước em chưa từng thấy trong sự giao du với bạn trai. Em chưa chịu nhận sự xao xuyến trong lòng em đâu. Khi đông đủ bạn bè, em vẫn chịu còn tỏ vẻ khó thương lắm, vẫn cười cợt ranh mãnh, mỉa mai cay độc.

Vậy mà trường nữ trung học vẫn thu hút em mà em không chống lại nổi. Tới giờ học hoặc giờ tan học, các em tập hợp nhau ở gần trường đó.

Có điều này ngạc nhiên nữa, em bây giờ chú ý tới quần áo, đầu tóc hơn. Em đã bắt đầu lờ mờ nhận thấy rằng chiếc cà vạt thắt khéo làm tôn con người lên. Không còn lối ăn vận lôi thôi, đầu tóc bù xù như trước. Phải gây một ấn tượng tốt cho người khác chứ. Trên bàn trong phòng rửa mặt của em đã xuất hiện một ve sáp xức tóc. Trong túi em lại có một chiếc lược nhỏ. Em chịu khó chà răng hơn, răng em trắng như ngà, càng tôn thêm vẻ bảnh bao của em. Nhưng làm sao qua mắt người được; ít lâu nay người đã nhận thấy em tấn tới về cách trang điểm. Và sự thay đổi đó cứ tiếp tục. Em soi gương, nhận xét kỹ da mặt em; có nếp nhăn này, đôi khi lại có những cái mụn xấu xí nữa. Em để ý rằng không ai bận bộ đồ màu dương mà mà lại xỏ đôi vớ màu lá cây. Trời chưa lạnh mà em đã đeo bao tay. Trong phòng riêng, em tự ngắm nghía trong gương mỗi ngày một nhiều. Ở ngoài phố, đi qua một cửa hàng có tấm gương thì ít khi em không liếc mắt ngó hình mình trong đó.

Thế là em đã săn sóc tới con người của em rồi đấy. Một nỗi băn khoăn hiện ở trong lòng em. Đọc lịch sử và văn chương, em đã biết đời nhiều người đàn ông và đàn bà. Thiếu gì truyện cho em thấy ảnh hưởng của đàn bà tới đời các nghệ sĩ, văn sĩ, vua chúa. Và bây giờ em tự thấy như bị hút về phía đó. Em lờ mờ đoán rằng em chịu một ảnh hưởng như vậy.

Sao mà em e lệ quá đỗi, như ríu chân, cóng tay lại thế này! Hết lòng tự tin hồi trước rồi, vì cô liêu không phải là một hình thức của hạnh phúc. Do một luật thiên nhiên, nam nữ muốn tiến lại gần nhau. Nhưng làm sao “vô đề” được bây giờ? Biết mở đầu ra sao khi người ta chả biết chút gì về thiếu nữ mà mình muốn bắt chuyện? Nếu em may mắn có một người em gái (hoặc chị) thì nhờ lời giới thiệu của em, sự tiếp xúc sẽ dễ dàng, mà thiếu nữ em muốn làm quen cũng dễ có thành kiến tốt về em. Nhưng cả trong trường hợp đó em cũng e lệ, rụt rè. Tỏ bày tâm sự với em gái thì còn gì uy thế nữa. Với lại chung quanh có nhiều người quá mà em chỉ muốn giữ kín nỗi lòng. Phải kể lể những do dự đầu tiên, những vụng về đầu tiên, có lẽ cả những thất vọng đầu tiên của mình cho người khác nghe, em thấy ngượng nghịu làm sao ấy.

Sự xao xuyến trong lòng đó ám ảnh em, làm em khổ não.

Nhưng tự nó, không có gì là quan trọng cả. Em đương qua một giai đoạn bình thường trong đời người, giai đoạn mà người con trai bắt đầu cảm thấy cái đẹp, cái dịu dàng của con gái và muốn gần gũi họ.

Thiếu nữ ngày nay tân tiến hơn ngày xưa. Không còn là một cô em ngây thơ ở một tu viện ra, trong đó người ta chỉ dạy cách đi đứng, ăn nói và những nghệ thuật tiêu khiển như âm nhạc, hội hoạ. Phong tục đã thay đổi nhờ vô tuyến truyền thanh, có văn hóa tới một mức nào đó miễn là đừng quá để khỏi hại cho nữ tính của họ.

Trong tuổi thanh niên, em cần phân biệt một thiếu nữ nền nếp với một thiếu nữ khêu gợi, đẹp nhưng hư hỏng. Có nhiều hạng.

Hạng thiếu nữ ve vãn, chim chuột. Em không thể tin hạng này được đâu. Em không thể hiểu được họ nghĩ gì. Họ thay đổi như chong chóng. Có lúc họ dạn dĩ, khiêu khích em làm cho em tràn trề hy vọng; rồi đột ngột mỉa mai, khinh suất, nông nổi, cười giỡn, nói năng đầu Ngô mình Sở, không sao hiểu được lòng họ. Họ thay đổi như vậy chỉ để làm cho em mê mẫn, phục lòng họ; lúc thì họ có vẻ liều lĩnh như cá đã cắn câu, lúc thì họ làm bộ nghiêm trang, “xin đừng đụng tới, gái này chẳng phải như ai”.

Hạng thiếu nữ đó làm cho em chưng hửng, họ không có chút gì chung thuỷ, tình cảm bất định đùa giỡn với tính rụt rè và những cử chỉ ân cần của em. Họ chỉ muốn sai bảo, nhờ cậy em thôi. Nếu em yêu họ thì sẽ phải khổ với họ, chỉ những hy vọng hão rồi mỏi mắt chờ (phụ nữ có một cái nghệ thuật bắt đàn ông phải chờ đợi, mong mỏi), sau cùng là thất vọng.

Em sẽ thành một món đồ chơi trong tay họ, em đứng vào “sổ” bọn người ngưỡng mộ và “tòng” họ, làm tay sai cho họ. Mà trong cái sổ đó, em chẳng có địa vị gì đâu, cũng “vô danh tiểu tốt” như những kể khác.

Rồi tới hạng thiếu nữ đa tình, ham mê nhục dục. Họ muốn gần gũi em, nắm tay em, làm cho em mê mẫn tâm hồn. Họ không khó tính chút nào và chẳng cần ve vãn họ nhiều. Họ như những con thú rừng, tiết ra hơi thở man rợ dâm đãng. Tránh xa họ ra, nếu không em sẽ không cảm thấy được cái thanh nhã của một mối tình êm đềm nữa, những cái tế nhị, ân cần, nó làm cho tình cảm đáng quí.

Bước vào con đường tình ái thì chỉ mong chờ được thấy mặt nhau, óc bị ám ảnh hoài về những cuộc gặp gỡ, có hại cho sự học. Kết quả về học hành sút đi, tính tình quạu quọ bất bình với chính bản thân em, ân hận rằng mê gái mà có những hậu quả tai hại. Chỉ có mỗi một cách đề phòng: tránh xa bọn thiếu nữ mà tình xuân sớm phát đó. Họ dễ tính quá: ai lại gần họ cũng được.

Tất cả cuộc đời và tâm trạng của em đều tuỳ thuộc người thiếu nữ đầu tiên mà em gặp. Tôi mong rằng thiếu nữ đó sẽ vui vẻ, thẳng thắn, cởi mở, làm cho em có một thái độ trân trọng, vừa kính, vừa mến, không muốn làm cho nàng phật ý, không muốn bất nhã với nàng. Em coi nàng như em gái em vậy. Như vậy không phải là không thân mật. Cứ thẳng thắn chuyện trò với nhau, trao đổi ý kiến với nhau, tìm hiểu thị hiếu và quan niệm về nhân sinh của nhau.

Cái vui của sự đàm đạo, một chút lễ độ không kiểu cách sẽ làm cho em bớt thô kịch. Gây được thiện cảm ngay từ lúc đầu, cũng chưa đủ. Phải cố giữ được thiện cảm đó bằng những cử chỉ nhã nhặn, một ngôn ngữ đàng hoàng. Chắc em đã từng nhận thấy có những thiếu nữ đẹp mà mở miệng ra nói là làm cho người ta thấy ghét liền vì ngôn ngữ thô tục.

Có cái đẹp thân thể lại phải có cái đẹp tâm hồn nữa thì mới khỏi làm cho người khác thất vọng. Điều đó đúng với thiếu nữ, mà đối với em lại càng đùng hơn nữa. Xét chung, đàn ông không đẹp bằng đàn bà, vì vậy càng cần có cái đẹp về tâm hồn để bù vào chỗ thua kém đó.

Đàn bà làm cho đàn ông thanh nhã hơn. Ngay ở tuổi em cũng vậy. Có cái gì mà em không chịu hy sinh mối tình đầu tiên của em, dù mối tình đó chỉ là thoáng qua? Vậy thì em nên cẩn thận, phải chịu khó lựa chọn. Cái đẹp bề ngoài có lợi gì đâu nếu chỉ nói với nhau vài câu cũng xung đột nhau rồi, nếu không gợi được những cái gì đẹp đẽ, cao cả trong lòng nhau? Vì những cái đẹp nhất trong tâm hồn ta chứ không phải ở bề ngoài. Bề ngoài của con người chỉ như cái hộp, cái vỏ mà thôi. Phải là người nhẹ dạ, dễ tính lắm mới yêu một người đàn bà chỉ vì sắc đẹp của họ; tôi đã nói với em rằng sắc đẹp mau tàn lắm, không chịu được sự thử thách của thời gian.

Vậy thái độ của em ra sao?

Tôi khuyên em nên luôn luôn giản dị và tự nhiên. Tuổi tráng niên của em có cái đẹp của nó. Người ta ưa các sức mạnh của em, một sức mạnh đã được thể thao điều khiển. Em không có những cử chỉ dịu dàng, mềm mại, nhu nhược như con gái; em lại vụng về như một con gấu con nữa, nhưng em rán giữ lễ độ và tỏ vẻ ân cần. Như vậy em sẽ được thiện cảm của phái yếu.

Cách cư xử đối với các thiếu nữ.

* Tôi khuyên em nên coi họ như những người bạn quần vợt trong một cuộc đấu mà mỗi bên có hai người, một trai một gái. Quyền lợi như nhau, nhưng em nên tự ý đứng về phía nguy nan nhất.

Trong môn quần vợt, phía đó là phía trái trên sân. Không nên đặt thiếu nữ trên bệ, rồi đứng dưới ngưỡng mộ; chỉ cần khoan dung với họ và nghiêm khắc với mình. Rán làm cho họ tính nhiệm em, kích thích những khả năng đáng quí của họ, nhận chân vẻ đẹp và thanh nhã của họ, và dùng sức mạnh của em để hợp tác với họ, cùng nhau gắng sức để thành công.

Như vậy em không phải bỏ thiên tính của em mà thiếu nữ đó mang ơn em đã ân cần giúp đỡ, che chở họ.

PHẦN III.
LUYỆN TRÍ ÓC và NÂNG CAO GIÁM THỨC

Kế hoạch

Em và các bạn em cần định một kế hoạch.

Cuốn này là một loại “sách chỉ nam” cho học sinh Trung học, giúp em sống một đời đúng đắn để tăng năng suất, có nhiều kết quả trong việc học và sau này lựa được một nghề tốt. Nhưng muốn vậy, trước hết em cần có một hướng tốt đã. Nếu em siêng năng và vui học, nếu em đã có chủ trương, đã lựa bạn nào ở trung học đệ nhất cấp, đã định sau này sẽ chọn ngành nào, để đạt được địa vị ra sao trong xã hội, thì mọi sự được hoàn hảo rồi.

Học sinh thường thắc mắc về điểm này: học không có kết quả, thi rớt hoài. Ta nên nhớ: một học sinh thi rớt ít khi là một thanh niên ngu xuẩn. Người ta chê họ dở, sự thực họ chỉ là không được hướng dẫn đúng đường. Có nhiều loại thông minh, mà hai loại chính là: thông minh kỹ thuật và thông minh cổ điển, nói đúng hơn là khẩu tài.

Hai loại đó ngược nhau. Các kỹ thuật gia ít có khẩu tài. Họ khéo dùng cử chỉ, hành động để làm cho người khác hiểu họ. Các trung tâm hướng nghiệp nhận thấy rằng một thanh niên làm hỏng những trắc nghiệm về khẩu tài thì thường làm được đúng những trắc nghiệm về kỹ thuật. Những học sinh đó, nếu được hướng về sở trường của họ sẽ giải được các mặc cảm tự ti (mặc cảm thua kém bạn về môn cổ điển), mà phát triển và lấy lại được lòng tự tin, khôi phục lại được bản tính của họ.

Vài học sinh “đại lãn” học hành kém cỏi nhưng có một óc thông minh thực tế, sau này khéo xoay sở trong đời, có thể thành công được trong những ngành thương mại, kinh doanh cần giỏi đoán thới cơ và có sáng kiến hơn là cần học cao.

Thiên hạ ngày nay đều đổ xô vào khoảng một chục nghề, thành thử phải tranh nhau rất chật vật. Nhưng có cả ngàn cách để kiếm ăn. Hỏi han cách nào, tìm tài liệu ở đâu để kiếm hướng đi?

Sự lựa nghề tuỳ thuộc em trước hết, nhưng em cũng phải hỏi ý kiến cha mẹ, thầy dạy và một trung tâm hướng nghiệp. Tuy nhiên, phải coi chừng đấy, đừng tin một cách tuyệt đối vào các trắc nghiệm[48], nó chỉ có nghĩa rằng một ngày một giờ nào đó, trong một tình trạng thể chất và tinh thần nào đó, em đã cho những nhà chuyên môn hướng nghiệp biết được ít điều về tính tình, thị hiếu, khả năng của em để họ có thể hướng dẫn em, chứ tuyệt nhiên họ không dám quyết định đời sống cho em. Nhờ trắc nghiệm mà em biết sự thông minh, nhưng không ai có thể đoán chắc sau này tinh thần em sẽ phát triển ra sao, mà vội sắp em vào hạng nào đó.

Ngoài những trắc nghiệm đó ra, lại phải xét thái độ của em ở trong lớp, trong gia đình. Phải biết cái hoàn cảnh học đường của em ra sao, mới nhận định được đúng sự thất bại của em trong việc học; phải theo dõi sự học của em, nhận xét những lỗi lầm của em xem khuyết điểm ở đâu (đãng trí không hiểu bài, thiếu hẳn hoặc thiếu một phần những kiến thức căn bản về mỗi môn); vậy lời phê phán của giáo sư rất quan trọng, không thể không xét được.

Tôi không thể đi sâu vào chi tiết, và tôi chỉ khuyên em nên lại hỏi phòng Thống kê và tài liệu về trường học và nghề nghiệp ở Đại học[49]. Ở đó người ta xét thiếu nhi và thanh niên. Trắc nghiệm mất một ngày, và làm trong một lớp học. Trắc nghiệm khó hay dễ tuỳ tuổi và trình độ học của mỗi em. Trong khi trắc nghiệm có người giám thị, trắc nghiệm xong chính người đó cho điểm. Hồ sơ gồm nhiều tờ ghi những câu trả lời của em, của song thân, của giáo sư em và ghi kết quả mỗi trắc nghiệm. Các nhà chuyên môn của trung tâm hướng nghiệp xét kỹ hồ sơ rồi kết luận, nghĩa là đưa ra những lời khuyên tâm lý rồi gởi cho song thân em để các người hướng dẫn em trong việc học (trung học và đại học), trong việc lựa nghề.

Bộ Giáo dục chia sự giáo dục ra từng chặng cho em từ mười một đến mười sáu tuổi, là để có thể hướng dẫn và hướng dẫn lại một học sinh trong tuổi học[50].

Không còn những bức tường quá ngăn cách các ban nữa. Người ta đã tạo ra các ban mới, không hạn tuổi quá nghiêm khắc nữa, thành thử không có kết quả ở ban này thì có thể xin qua ban khác. Học hết trung học phổ thông, em có thể thi vô ban kỹ thuật.

Thanh niên nào cũng có thể hướng tới sự chuyên nghiệp được. Mười sáu tuổi, em có thể có một chứng chỉ khả năng nghề nghiệp (chứng chỉ đủ khả năng làm thợ); học thêm ba năm nữa, mười chín tuổi, em có một trình độ cán sự. Rồi từ hai mươi tuổi trở lên em có thể thành một kỹ sư, một giáo sư, một luật sư, hai mươi lăm tuổi, thành một y sĩ.

Những ban học đó có thể dễ hoặc khó, nhưng cốt yếu là phải quán thông, tiếp tục, hợp với thị hiếu, tài năng và những phương diện tinh thần cũng như vật chất của em.

Nhưng trong bất kỳ ngành nào, cơ sở vẫn là một số tri thức phổ thông.

Tổ chức sự làm việc[51]

Làm việc có phương pháp thì đỡ tốn thì giờ và đỡ mệt. Vậy em phải tổ chức việc học của em sao cho có lợi nhất. Chương trình làm việc của em tuỳ theo chương trình học và khoá biểu của em. Cũng tuỳ theo ký tính và khả năng chú ý của em nữa.

Đầu năm, nhận xét kỹ sự phân phối các giờ học, em nhận thấy ngay rằng có vài ngày bài vở nhiều quá và em tiếc mấy tháng hè nhàn nhã, vô tư lự. Ngay từ bây giờ, em nên dùng những ngày rãnh, ít bài vở để làm trước, học trước những bài trong các ngày bận: luận văn, toán, học thuộc lòng… Ngược lại, những ngày bận, em nên rút bớt thì giờ tiêu khiển đi: nghe đài phát thanh, nhìn vô tuyến truyền hình, nhất là những cuộc hội họp nó làm cho em không được nghĩ ngơi, thiếu cả thì giờ ngủ nữa.

Còn về chương trình học thì ai cũng nhận rằng nó nặng quá. Từ mấy năm nay đã có khuynh hướng muốn làm cho giáo dục bớt phần trừu tượng lý thuyết. Người ta tập cho học sinh nhận xét, dắt họ đi chơi mà học ngay ở ngoài đời, để gợi óc tò mò và gợi hứng cho họ. Người ta làm các cuộc thí nghiệm trong lớp, dắt họ đi chơi các viện tàng cổ, các xưởng máy, các nơi có di tích lịch sử để giúp họ dễ nhớ môn học. Người ta không ngoan cố bắt các học sinh kém thiên tư phải học chữ nữa. Mới vô trung học, người ta đã bắt em làm vài trắc nghiệm để hướng dẫn em vào ban cổ học, hay sinh ngữ hay khoa học. Người ta tuỳ khả năng và kết quả của em mà cho theo con đường tắt hay con đường dài[52].

Vì người ta đã nhận thấy rằng học sinh không thích học hoặc làm biếng, phần lớn là do người lớn không biết khả năng của họ, không biết hướng dẫn họ theo một môn học hợp với khả năng đó. Một học sinh dở, thất bại thì không luôn luôn lỗi tại nó. Giáo sư chẳng những phải xét kết quả của học sinh mà còn phải lưu ý tới sự gắng sức, thiện chí và tính tình của chúng nữa.

Tôi không nói tới việc học ở trong lớp. Nó đã được tổ chức rồi. Giáo sư theo dõi công việc của em, sửa chữa cho em, giám thị em.

Nhưng còn bài làm ở nhà, em phải làm lấy, tổ chức lấy. Dù song thân em thỉnh thoảng giúp đỡ em đi nữa thì chính em cũng phải lập lấy chương trình, ngày nào, giờ nào làm hay học bài nào, theo thứ tự nào. Ở trong lớp em cũng siêng năng, chú ý thì về nhà công việc càng dễ dàng. Đó là một chân lý quan trọng bậc nhất. Tôi khuyên em ít điều có thể giúp em có nhiều kết quả.

Em có một khả năng chú ý và tập trung tư tưởng nào đó, nó hạn chế thời giờ đọc sách và học bài của em. Khả năng đó thay đổi tuỳ từng người. Có người học như chơi, đọc qua một lượt là nhớ. Có người phải đọc đi đọc lại nhiều lần, chú ý vào mới nhớ được. Có người học liên tiếp ba giờ, có kẻ học hết một giờ rồi phải nghỉ ngơi, tiêu khiển. Người thì phải thật tĩnh mịch mới học được, kẻ thì dù bên cạnh có ai truyện trò, mở máy thu thanh, cũng vẫn học được.

Có nghị lực và chịu tập thì em có thể tăng khả năng làm việc lên được. Đừng để gần bàn học những vật có thể làm cho em đãng trí: hình chụp trong dịp nghỉ hè, sách có hình (sắp nó vào tủ), thư từ, bưu thiếp, báo chí. Khép cửa phòng lại, nếu cần khép cả cửa sổ nữa để bớt nghe tiếng động trong nhà và ngoài đường. Xong xuôi rồi thì ngồi vào bàn viết. Luôn luôn em nên bắt đầu bằng một môn quan trọng: quốc văn, sinh ngữ, cổ ngữ, khoa học. Đừng phí thì giờ vẻ một bản đồ thật đẹp rồi đem đi khoe khoang với song thân rằng đã siêng học hành, công việc đó không có lợi. Trái lại, nhân lúc óc còn minh mẫn mà học những môn cần thuộc lòng: định lý toán học, mẹo ngữ pháp, dụng ngữ. Đi thi, có những môn hệ số cao và rớt hay đậu phần lớn do những môn quan trọng đó. Học xong các bài đó rồi hãy vẽ, trong khi vẽ óc được nghỉ ngơi.

Nhưng nếu, sau một giờ học, óc em không thể chú ý được nữa, tới nỗi phải đọc lại một câu nhiều lần mới hiểu nghĩa thì thôi, nên ngừng đi. Đừng cố nữa, chỉ sinh bực mình mà thất vọng vô ích. Em nên đứng dậy, mở cửa sổ, hít không khí đầy phổi, đi đi lại lại trong phòng hoặc nằm dài trên giường một lát. Cứ mỗi giờ, nghỉ năm mười phút. Cũng đừng ngoan cố giải cho được một bài toán hoặc tìm cho hiểu nghĩa một câu La tinh mà mất thì giờ quí báu vô ích. Bỏ nó đó, để cho tiềm thức làm việc, em nên nhớ nó làm việc cả ban đêm đấy. Rồi lúc khác sẽ mở ra làm lại, tìm tòi tiếp.

Đương học môn này mà qua môn khác cũng là một cách xả hơi, cho óc nghỉ ngơi. Phải biết luân phiên, thay đổi các ngăn. Vì người ta có thể cho rằng óc chia ra từng ngăn cho mỗi khả năng. Một thiên tài là người mà một khả năng nào đó phát triển quá mức, làm hại cho các khả năng khác. Tất cả các thiên tài đều có nhược điểm, óc có những “ngăn” nhỏ quá, nghĩa là có những khả năng bị một khả năng quá lớn bóp nghẹt.

Lúc nào thuận tiện nhất cho việc học? Sáng sớm hay đêm khuya? Cái đó tuỳ hệ giao cảm của em, như phần thứ nhất tôi đã nói. Mà chính em, em cũng đã nhận thấy học lúc nào hợp với em hơn.

Tôi nghĩ rằng tuổi em còn nhỏ, mùa đông không nên dậy sớm quá, trong một phòng lạnh lẽo, mà bụng lại đói. Tôi cũng chắc rằng mẫu thân em không pha cà phê cho em từ lúc sáu giờ sáng đâu. Bảy giờ dậy cũng là vừa[53]; dậy rồi thì nằm ở giường ôn lại bài học đêm trước, nhất là những bài học thuộc lòng. Ôn lại như vậy sau một đêm, thì em sẽ nhớ kỹ hơn. Buổi tối đứng thức quá mười một giờ. Từ chín giờ tối, nên nằm ở giường mà học bài, cho thân thể được nghỉ ngơi. Tối thứ tư và tối thứ bảy em có thể thức khuya được[54] vì hôm sau có thể dậy trễ.

Trong mùa thi lục cá nguyệt và thí lấy bằng cấp, phải biết nhịn coi hát và đi chơi, để khỏi có hại cho sự tập trung tư tưởng. Ngoài những vụ nghỉ ra, em phải sống trong không khí siêng năng, cần mẫn. Quen tiêu khiển, chơi bời thì khi ngồi vào bàn học thấy ngại lắm, không hăng hái nữa. Phải tập gắng sức, tập sống từ bây giờ; em nên tin chắc rằng một sự gắng sức sáng suốt bao giờ cũng có kết quả tốt. Tôi đã biết nhiều bạn học chịu hy sinh tất cả các cuộc đi chơi, đi coi hát luôn trong sáu tháng để dự bị một kỳ thi khó, kỳ thi vô nội trú của sinh viên y khoa. Vài bạn trẻ của tôi từ chối tất cả các lời mời mọc hôi họp vài ngày trước khi thi một môn quan trọng. Họ siêng năng, tự chủ được như vậy, sau này nhất định là đi xa vì có đủ nghị lực và tư cách.

Buổi chiều thứ năm và chủ nhật cần nghỉ ngơi, tập thể thao, đi chơi, đừng tự giam hãm trong phòng. Vì nói thực ra, đời sống của em không được tự nhiên mấy. Già nửa đời sống ở trong bốn bức tường. Mùa đông, mỗi ngày chỉ có chín giờ có mặt trời, em chỉ ra được ngoài trời có vài lúc ngắn. Cây cỏ mà bắt sống như vậy thì chắc sẽ mau tàn, mau chết. Vậy mà chiều thứ năm và chiều chủ nhật, em cũng muốn ở trong phòng học hoặc một rạp chiếu bóng, không được hưởng những tia tử ngoại tuyến cần thiết cho sức khoẻ của em ư?

Những này đó, em có thể học cả buổi sáng và buổi tối, một giờ sau bữa cơm. Em sẽ thấy rằng mấy giờ nghỉ ngơi trong buổi chiều làm cho ký tính của em tươi tắn hơn, khả năng tập trung tư tưởng mẫn tiệp hơn. Em thấy tỉnh táo, khoẻ khoắn; tai không ù, đầu không nhức, trí óc không mụ đi nữa.

Còn trong các vụ nghỉ lâu? Nếu nghỉ hẳn, không cho trí óc làm việc một chút nào cả, thì thật là điên. Mỗi sáng nên học một chút cho khỏi mất thói quen. Óc con người “sét” (rỉ) mau lắm. Những người phải tạm thời thôi học để đi quân dịch đều chua xót nhận thấy điều đó. Cũng như những chiếc xe hơi cho vô ga-ra lâu quá: bình điện hết điện, dầu nhớt đặc lại, đọng lại, máy phải lau chùi lại rồi mới chạy được. Em sẽ nhân dịp đó đọc những sách bà con bạn bè đã tặng em. Em sẽ hưởng được biết bao nhiêu cái thú đọc sách, được vuốt ve những bìa da, những trang giấy mịn nó chứa những kho vàng của tinh thần!

Sau cùng, em cần theo một tiết điệu nào đó trong việc học cho những giờ học và những giờ nghỉ được phân bố điều hoà trong suốt năm học. Đã có nhiều thanh niên lại xin tôi khám bệnh: họ có thiện chí, lại hăng hái học hành, thức đêm thức hôm mà vẫn không theo kịp chương trình. Đầu năm, kết quả vào hạng trung bình nếu không phải là tốt. Rồi bỗng nhiên, điểm sụt, lùi chỗ. Cha mẹ lo lắng, tưởng là do suy nhược khắp cơ thể, mà người ta đổ cho tại thiếu màu hoặc hạch nội tiết hoạt động không điều hoà: sự thực chỉ là mệt mỏi về thể chất và tinh thần do thiếu phương pháp làm việc. Biết bao thanh niên ngoan cố thức khuya ràn làm cho kỳ được một bài toán mà họ đọc đi đọc lại đề cả chục lần. Khi người ta đương ở cái tuổi cơ thể phát triển mà thức khuya để học thì không thể có kết quả tốt được. Phải giữ gìn sức khoẻ. Em nên nhớ rằng chương trình trung học không bắt học sinh phải thức tới hai giờ khuya, cũng không bắt họ học trọn ngày thứ năm và ngày chủ nhật. Có lẽ chỉ trong cái tháng trước kỳ thi Tú tài em mới phải cắm cổ học như vậy. Mà cũng chưa chắc như vậy là tốt nữa!

Sau cùng, cách công hiệu nhất để tránh lao lực, mệt mỏi, quạo quọ (phải, quạu quọ là dấu hiệu của sự mệt mỏi, nó gây ra chứng mất ngủ; nó chứng tỏ rằng ta không làm chủ được những phản ứng thần kinh của ta) là làm việc đều đều từ đầu niên học.

Thuật ký ức

Ta có thể luyện cho thân thể tăng lên (chạy mau hơn, nhảy cao hơn…), có thể luyện cho tay khéo léo hơn thì cũng có thể luyện ký tính tới một mức nào đó. Thuật đó gọi là thuật ký ức.

Ta có thể phân biệt bốn giai đoạn trong các động tác của óc khi nó phải nhớ một vật, một sự gì tri giác, ghi nhận, giữ gìn, gợi lại.

Em biết rằng chúng ta tiếp xúc với mọi vật ở chung quanh, với vũ trụ bằng ngũ quan: thị, thính, xúc, vị, khứu. Tuỳ ngũ quan thính[55] hay không mà ta nhận được cảm giác một cách dễ dàng hay không, và ta giữ được những cảm giác đó bằng ký tình; mỗi ngũ quan có ký tính của nó: thị ký, thính ký, xúc ký, vị ký, khứu ký.

Thị ký (nhớ bằng mắt), thứ ký tính quan trọng nhất, sẽ giúp em nhiều khi cần nhớ các vật, các hình ảnh. Nếu nó phát triển rất mạnh thì là em có khiếu nhận xét.

Thính ký (nhớ bằng tai) không đích xác bằng thị ký, vì nó thoáng qua; nhưng nó làm cho thị ký mạnh thêm lên, như trong khi em nghe giảng, em học bài lớn tiếng hoặc giảng lại bài cho bạn.

Xúc ký (nhớ bằng rờ) và khứu ký (nhớ bằng ngửi) chỉ là phụ nhưng cũng có chút ích lợi trong các môn khoa học.

Còn vị ký (nhớ bằng nếm) không có ích gì trong sự học của em cả; em dùng nó để hưởng một món ăn mà mẫu thân em sẽ thưởng cho em khi em học hành có kết quả.

Vậy ký tính mới đầu là tri giác, rồi là ghi nhận. Ta thích cái gì thì dễ ghi nhận (nhớ) cái đó. Em chẳng thấy có những bạn bài học thì không nhớ mà nhớ tên tuổi, đời sống, tới những thành công của một đào hát bóng hoặc một quán quân thể thao đấy ư? Họ chỉ cần đọc qua một lượt là nhớ ngay kết quả những cuộc tranh giải túc cầu, hoặc nhớ được các nhà quán quân thể thao trong nước và trên thế giới đã giật được những kỷ lục tối cao nào; họ còn kể vanh vách được những thời gian kỷ lục đó mà chỉ sai một phần mười giây thôi. Người ta dắt những thanh niên đó lại cho tôi khám bệnh vì ngờ rằng ký tính họ kém nên học hành không tấn tới. Nhưng ký tính họ đâu có kém, tốt nữa là khác; họ không chịu học đó thôi, mà không chịu học vì không thích môn học.

Vậy phải rán học, có nghị lực, rồi phải học một cách thông minh. Tôi không nói là như Jean Jacques Rousseau rằng: “học sinh nên học cái gì họ hiểu”. Khoa sư phạm rán dùng nhiều bài thực hành để học sinh dễ chú ý tới, ghi lại và nhớ lâu. Môn nào em không thích lắm thì có thể em sẽ dễ quên. Và dù có nhiều thiện chí, gắng sức nhiều lần để học bài, nhớ các quy tắc, các ngày tháng, mà rồi kết cục cũng như nước đổ đầu vịt.

Có thuật ký ức nào giúp em trừ được nhược điểm đó không?

Em nên suy nghĩ, tìm một cái khung, một cách phân loại dựa trên những ý chính hoặc những biến cố quan trọng. Đọc xong một bài, em tóm tắt lại, làm một cái dàn bài gồm những chữ quan trọng nêu lên những bông tiêu. Em gạch dưới những điều khó nhớ. Rán tìm những liên quan giữa các phần tử. Rán kết hợp các ý đó, nối chúng lại với nhau bằng những con số hoặc những mẫu tự a, b, c… Dùng cách so sánh, đối chiếu hoặc diễn dịch để lý luận.

Sau cùng em nên nhớ rằng đọc thuộc lòng tức là kiểm soát xem mình nhớ chưa, nó có cái lợi dùng cả hai ký tính: thị và thính.

Học đi học lại nhiều lần là cách công hiệu nhất để giữ gìn cho khỏi quên. Ai cũng nhận thấy thời gian làm cho ta mau quên lắm. Vậy phải coi lại thường các bài cũ. Học ôn lại nhiều lần thì ta nắm chắc được vấn đề và sắp đặt kỹ nó trong óc của ta. Như vậy ta có một cái sườn ký ức (nghĩa là nhớ được những nét chính) và ta sẽ nhớ lâu, nhớ đúng.

Cái sườn đó chính là khởi điểm của việc gợi lại ký ức. Nó như một cái cửa song mắt cáo, những chi tiết trong môn sẽ tự sắp nó vào, dính vào từng mắt cáo một.

Có vài cách tiện lợi để nhớ một câu về văn học, sử học hay khoa học.

Cách thứ nhất là đặt thành vè.

Em đã nhận thấy rằng thơ dễ nhớ hơn văn xuôi nhờ có vần, có điệu. Nhiều tác giả đã đặt các định thức toán, các mẹo La tinh thành vè.

Chẳng hạn bề dài của vòng tròn:

La circonférence est fière
d’être égale à deux Pi-R[56]

Diện tích của hình tròn:

Le cercle est tout heureux
d’être égale à Pi-R deux[57].

Cách thứ nhì là ghép tiếng. Các nhà mô phạm thường chê cách này, và họ có lý. Tuy nhiên tôi cũng chỉ qua cách thức ra sao. Chẳng hạn em phải nhớ nhan đề chín bi kịch của Racine, theo thứ tự dưới đây: Andromaque, Britannicus, Bérénice, Bajazet, Mithridate, Iphigénie, Phèdre, Esther, Athalie[58], thì em sẽ dùng những âm đầu của mỗi nhan đề mà ghép lại thành:

Anbribe, Bamitri, Phedestha[59].

Cách thứ ba là dùng những mẫu tự đầu của mỗi tên phải nhớ để tạo một tiếng khác cho thành một câu có ý nghĩa. Cách này các sinh viên y khoa thường dùng.

Chẳng hạn, phải nhớ theo thứ tự mười hai cặp gân ở óc dưới đây[60]:

Cách thứ tư là dùng những tiếng chìa khoá (mot clé) để đừng lộn, hai tiếng trái nhau. Tỉ dụ: người ta thường lầm babord với tribord, không biết tiếng nào chỉ phía trái một chiếc tàu. Muốn khỏi lầm nên nhớ batterie: trong tiếng này âm ba ở bên trái; do đó ta nhớ rằng bâbord ở bên trái chiếc tàu. Tiếng batterie goi là mot-clé[61].

Nhờ bốn cách trên, em có thể tự tạo ra nhiều tiếng, nhiều câu văn xuôi, nhiều câu thơ giúp trí nhớ. Mỗi người tạo theo tinh thần của mình, như vậy nhớ lâu hơn là dùng lối của người khác. Những tiếng, câu tạo ra như vậy càng bất ngờ, kì dị, tức cười thì càng in sâu vào óc ta.

Vậy tôi nhấn vào điểm này: thuật ký ức phải là thuật riêng của mỗi người, mỗi người phải tạo lấy cách của mình.

Tóm tắt:

Biết tổ chức việc học thì rất có lợi. Đỡ tốn thì giờ và đỡ mệt sức.

Em nên học đều đều trong suốt niên học, (gần tới kỳ thi phải gắng sức hơn nữa).

Phải chú ý ở trong lớp, như vậy luyện được thính ký.

Ghi chép vắn tắt lời giảng trong lớp rồi về tới nhà, bổ túc thêm liền.

Học lần đầu thì học cho thật kỹ, để sau khỏi phải học lại mà chỉ cần ôn lại thôi.

Sắp đặt công việc, xen các bài học với nhau một cách hợp lý tuỳ bài quan trọng, nhiều hay ít, cần học gấp hay không.

Tuỳ khả năng, thiên tư của em mà phỏng định số giờ học cần thiết cho mỗi môn.

Khi nào óc đã mệt mỏi, khó chú ý thì nghỉ vài phút.

Trước ngày thi, không nên thức khuya, làm việc quá sức để óc minh mẫn khi làm bài thi.

Chiều thứ năm và chiều chủ nhật phải nghỉ ngơi mà chạy nhảy, dạo mát ở giữa trời.

Mỗi đêm ngủ ít nhất là tám giờ để lấy lại sức khoẻ về thể chất và sự sáng suốt về tinh thần.

Kiến thức phổ thông

“Kiến thức là cái gì còn lại khi người ta đã quên hết cả rồi”.

Lời đó, mới đọc tưởng ngược đời, chính là lời của một học giả, giáo sư kiêm văn sĩ, nhạc sĩ, hành chánh gia, chính trị gia, đã chịu nỗi khổ nhục của kẻ bị đày ải[62], lời của ông Herriot mà chúng ta ngưỡng mộ sức làm việc, sự thành công trong nhiều ngành hoạt động quan trọng. Chính ông, ít năm sau, khuyên học sinh phải tận lực học. Ông bảo: “Lao lực ư? Cái đó không có”. Câu đó thực nhiều ý nghĩa. Nhưng tôi không bắt em phải gắng sức tới mức ấy đâu.

Có một trình độ văn hóa trung bình là có thể đọc được một cuốn sách đứng đắn, viết một bức thư mà không mắc lỗi, nói mà không sai ngữ pháp, trong việc giao thiệp, có một thái độ ung dung không ngượng nghịu vì thiếu kiến thức, có thể đàm đạo về một đầu đề phổ thông: văn học, nghệ thuật, chính trị. Một ông cử hoặc một nhà bác học không nhất định là đã có kiến thức. Họ thường không biết gì về những vấn đề ở ngoài khu vực chuyên môn của họ.

Vậy có kiến thức phổ thông không có nghĩa là phải có ký tính đặc biệt, chắc chắn. Người có kiến thức phổ thông thì gặp bất kỳ vấn đề gì cũng biết phải tìm tài liệu ở đâu (trong cuốn nào, ở chương nào, trang nào), để giải quyết nó. Nếu là một vấn đề ra ngoài sự hiểu biết của em (tôi biết, em lúc này hiểu biết kha khá rồi đấy, nhưng không nên vì vậy mà bỏ mất cái đức khiêm tốn, thận trọng), thì số kiến thức căn bản em đã học được ở trường sẽ giúp em dễ tra khảo trong các thư tịch rồi tìm tới nguồn gốc để đọc, như vậy trong bất kỳ khu vực nào. Có lẽ đó là ý nghĩa những tiếng “Cái gì còn lại khi người ta quên hết cả rồi”.

Tóm lại, có kiến thức phổ thông là dễ dàng xoay xở trong sự tìm tòi, hiểu biết, phần lớn nhờ những điều đã học được.

Thực ra thì kiến thức của em còn sơ lược lắm, nhưng em đã biết được cái đại quan về nhiều môn rồi.

Nhờ học các tử ngữ và sinh ngữ, em có thể có một ý niệm về các dân tộc thời cổ và các người ngoại quốc, về phong tục, nhân sinh quan, nghệ thuật của họ. Môn sử địa mà người ta coi thường, cũng quan trọng không kém vì nó bổ túc những bài về ngôn ngữ học. Khoa học dạy em về kỹ thuật cùng những tấn bộ của nó, giúp em hiểu được những phát minh sau này. Sự tìm hiểu đời sống chung quanh rất có ích về thực tế: em sẽ hiểu được sự điều hành một cơ quan, một nhà máy, một trại ruộng. Các cuộc đi thăm tàng cổ viện, đền chùa, nhà thờ, tức những nơi chứa rất nhiều tác phẩm người, sẽ giúp em hiểu đời sống của danh nhân, nghệ sĩ: họ hăng hai làm việc để sáng tác, hữu hình hoá tư tưởng của họ ra sao. Sau cùng, vài tri thức căn bản về âm nhạc, hội hoạ, nặn hình – những môn mà em không ưa nếu em không có thiên tư – sẽ giúp em làm quen với mỹ thuật.

Cái vốn văn hóa đó cũng khả quan đấy chứ và nó mở cho em một khu vực hoạt động mênh mông sau này tha hồ khám phá. Nếu em tỏ chút thiện chí trong việc học hành thì em sẽ thấy thoả mãn trong lòng, và chẳng bao lâu tâm hồn em sẽ phong phú, thanh tao hơn. Đồng thời em lại tập rung động, chia sẻ những cảm xúc chung của mọi người. Đó là ích lợi của sự thông minh: mở mang khu vực nhận xét, tiến vô những con đường mòn chưa đi tới, tìm hiểu những cái ở chung quanh, những cái nó giúp em có một tương lai tốt đẹp hơn: tốt đẹp về vật chất, có địa vị, có danh vọng; mà nhất là tốt đẹp về tinh thần: tâm hồn em cao thượng hơn lên, xúc cảm mẫn tiệp hơn để hưởng được những cái vui tế nhị của đời sống nội tâm. Vì chân hạnh phúc ở nội tâm chứ không phải ở ngoại giới.

Những môn học ở Trung học mở cho em một chân trời. Không cần phải học thuộc lòng, không phải trả bài như cái mày, không phải coi các bài thi là một cực hình: môn sử ký là một chuỗi dày đặc những lộn xộn những diện tích cùng con số.

Học tức là hiểu. Khi đã hiểu được những ý chính thì những chi tiết dễ kiếm lắm. Em bảo: “Nhưng ông mới chỉ cho tôi thuật ký ức, vậy thì chỉ hiểu đâu đã đủ, cần phải nhớ nữa chứ”. Đành vậy, cần phải nhớ một số bông tiêu, nhưng xét chung, cũng chẳng có bao nhiêu. Cái học phổ thông chính là để luyện óc của ta cho hiểu được sự vật. Những điều người ta dạy em ở Trung học là cái căn bản của kiến thức phổ thông và tú tài là kỳ thi đầu tiên về kiến thức phổ thông[63]. Nhiều ban Đại học cho rằng trình độ phổ thông đó chưa đủ, cho nên đã thêm vào chương trình một năm dự bị (Văn khoa), một năm P.C.B[64] (Y khoa), một hay hai năm chuẩn bị đặc biệt (các trường lớn)[65], vân vân…

Kiến thức phổ thông vượt ra khỏi sự giáo dục ở trường. Nó thường được nhờ sự giáo dục ở nhà mà dễ phát triển. Nếu song thân em có một địa vị tầm thường thì điều đó lại càng làm vẻ vang cho các người, vì các người chịu hy sinh cho em để em được học hành. Em sẽ học được các người đức liêm khiết, ngay thẳng trong lương tri, siêng năng làm việc. Lương tri là cái đức ở chung mọi người, và tôi không chắc rằng giới thượng lưu đã có công cải thiện nó. Khi ta thấy những cái lố lăng đua đòi đúng mốt, thì ta có thể ngờ cái lương tri ở bọn thượng lưu lắm.

Ngay thời này, một cụ già hoặc một bà lão vẫn có thể dạy khôn cho ta nhiều lắm, tài khôn của các cụ vẫn còn đầy những vật quí.

Nếu em may mắn được sinh vào một gia đình giàu có thì em có bổn phận giúp đỡ một bạn nghèo nhưng giàu lòng tốt và tinh thần cao thượng. Bạn nghèo đó sẽ giúp lại em được nhiều, ít nhất cũng cho em thấy rằng em tốt số hơn bạn, và do đó, nên tự cho mình là sung sướng. Rồi lại thêm, tiếp xúc với bạn nghèo, em nhận ra rằng sự giàu có, đầy đủ tiện nghi không cần thiết cho đời sống tới như vậy. Em được hưởng những cái đó thì càng tốt. Nhưng trước hết phải có tính nhân đạo, phải có tình đoàn kết với người khác. Như Maurice Herzog đã nói: “Con người phải cảm thấy rằng trái đất là nhà của mình”[66]. Bạn em cũng như vậy. Cơ thể của hai người như nhau, cũng có bấy nhiêu bộ phận. Da thịt cũng gồm những tế bào đó, những chất đó. Như anh em của nhau vậy, và phải sống như anh em với nhau, không có sự cách biệt, làm sao có thể hiểu được nếu em không biết những nỗi lo lắng, những nhu cầu, những quyền lợi của bạn?

Những vấn đề nhân đạo và xã hội đó, sau này ra đời, em phải giải quyết trong xưởng, trong sở, trong hãng, trong số khách hàng… Tình bạn hữu hồi nhỏ có cái hay là san phẳng những cách biệt về giai cấp. Người ta học chung với nhau, du lãm chung với nhau, chơi cùng đoàn với nhau, lại nhà thăm nhau. Người ta hiểu đời sống của nhau, có nhiều kỷ niệm chung. Nhờ vậy mà sau này em hiểu con người hơn. Ngay từ bây giờ em đã nhận thấy những dị biệt về điều kiện chính trị và xã hội, em đã có một chút ý niệm về xã hội học rồi, mà đó cũng là một phần trong kiến thức phổ thông của em.

Sau cùng, nếu song thân của em đã được ăn học nhiều, nên bạn bè của người cũng để ý tới em (không ai để ý tới hạng làm biếng), mà em không biết dùng cái “bàn nhún” đó để nhảy vọt lên, không biết hưởng những cái tiện lợi trong sự học hành mà người khác không có đó thì em đáng tội lắm, không thể tha thứ được. Lời khuyên của cha mẹ thích đáng nhất mà lại không vị lợi, nếu em không nghe thì em còn nghe ai?

Vậy em nên tự cho là sung sướng được sống trong một không khí tinh thần gia đình có lợi cho sự già dặn của trí óc em. Sau này tiếp xúc với những người có trí thức, em sẽ già dặn hơn nữa. Tôi mong rằng, ra khỏi trường Trung học, em vẫn còn giữ được sự tò mò tìm hiểu.

Cuối mỗi niên học, tôi thích thú đọc những bài luận hay nhất trong kỳ thi Tú tài và kỳ thi chung cho toàn quốc[67]. Lần nào tôi cũng ngạc nhiên rằng trong có mấy trang giấy mà những thí sinh đó trình bày được biết bao kiến thức và sự hiểu biết về đời sống. Thật là những hứa hẹn đẹp đẽ về tương lai, nó chứng tỏ rằng sự dạy dỗ ở trường có giá trị lắm.

Vậy em nên hấp thu cái kiến thức phổ thông bằng sự học hỏi và bằng kinh nghiệm để sau này có thể bàn tới những vấn đề nhân loại một cách thông minh. Tinh thần của em phải có thể toả ra về mọi hướng, cách càng nhiều thì trình độ văn hóa càng cao. Em nên có cái cao vọng ấy.

Kiến thức phổ thông học ở đâu?

Trước hết là ở trường làng hoặc trường tiểu học. Ở đó, em tập đọc, viết, đếm, vẽ, hát, đồng thời cũng học vài điều sơ lược về ngữ pháp, sử, địa, vạn vật học. Trẻ bình thường nào cũng vô học được. Nó như một thứ trắc nghiệm. Hễ điểm cao hơn mức trung bình là có năng khiếu.

Trường Trung học cho ta một trình độ văn hóa trung bình. Người ta có thể chê rằng chương trình, sách giáo khoa cùng lối dạy chú trọng tới sự luyện ký tính hơn lý trí, và sự già giặn về trí óc. Mọi việc dạy dỗ đều nhắm vào kỳ thi cuối cùng, kỳ thi Tú tài gồm nhiều ban: văn chương, khoa học, toán, kỹ thuật.

Sau khi có bằng Trung học đệ nhất cấp, học sinh có thể lựa cho ban theo thiên tư của mình. Vài trường Trung học đương thí nghiệm và đương có vài cải cách, mà mục đích là sửa soạn cho thanh niên vào đời, tuỳ theo khả năng của mỗi em. Người ta chia ra làm nhiều chặng, cuối mỗi chặng có một bài thi để có thể hướng dẫn học sinh càng sớm càng tốt, không mất thì giờ cho họ, mà không hại cho tương lai của họ về phương diện vật chất.

Đại học và các trường lớn có đủ phương tiện cho sinh viên học. Cũng phải thi lấy bằng cấp. Người ta chú trọng tới sự học chuyên môn, còn kiến thức phổ thông thì mỗi sinh viên tự trau giồi lấy tuỳ óc tò mò hiểu biết của mình.

Nhiều trường tư được chính phủ công nhận[68], chẳng hạn trường điện, trường canh nông, trường vẽ thực hành…; em có thể vô học những trường đó được. Trường đào tạo những nhà chuyên môn, không dạy những kiến thức phổ thông. Muốn thi vô cũng cần có kiến thức phổ thông kha khá. Kỳ thi ra cũng là nỗi ám ảnh nhiều học sinh. Điều đó dễ hiểu. Phải đậu cao mới kiếm việc trong các ngành kỹ nghệ được.

Sau cùng có nhiều nơi để ta trau giồi kiến thức phổ thông một cách tuỳ ý, tức các viện tàng cổ, rạp hát, phòng hoà nhạc, phòng diễn thuyết… Trong các vụ nghĩ, “học” ở những nơi đó thật là thú vị mà phong phú. Dưới đây ta sẽ bàn tới.

Đọc sách

Hồi mười bốn mười lăm tuổi, có lần tôi về nghĩ chơi vài ngày ở nhà một ông bác tôi. Ông rất tốt, nhiều lương tri, bình tĩnh mà khoan dung, nhưng không quá nuông chiều con cháu. Thật là một ông bác lý tưởng cho học sinh. Một hôm tôi say mê đọc một cuốn sách. Được một lúc ông hỏi tôi: “Này cháu, vậy chớ bao giờ cháu mới suy nghĩ?”. Chắc tôi đã hơi ngạc nhiên nhìn ông, cho nên ông mới giảng giải cho tôi rằng không nên đọc “ngấu nghiến” một cuốn sách.

Có những đoạn tả cảnh đáng cho ta ngừng lại rồi tưởng tượng cảnh tác giả đã vẽ. Có những ý cần suy nghĩ. Dù là một cuốn viết cho thanh niên thì cũng có vô số tư tưởng hữu ích cho họ[69]. Phải chú ý một chút để hiểu, phê bình, tiêu hoá. Thà đọc ít mà đọc kỹ. Ông bác tôi thực có lý. Hồi ký đó làm cho tôi nhớ lại câu này của Pesguy: “Dạy cho học sinh biết cách đọc sách, đó là cứu cánh duy nhất và chân chính của một nền giáo dục hiểu đúng nghĩa của nó”.

Emile Faguet viết: “Nghệ thuật đọc sách là nghệ thuật suy tư nhờ chút dắt dẫn của tác giả”. Đọc sách là lợi khí quan trọng nhất của trí tuệ.

Nhưng có nhiều thứ sách báo. Có thứ tiểu thuyết cổ điển và tiểu thuyết ba xu, có thứ báo đứng đắn và thứ báo loè loẹt; có thứ tạp chí văn học và có thứ tạp chí truỵ lạc; có những sách tế nhị, có những sách thô tục vân vân… Và ngay trong một loại sách, cũng thường có bao nhiêu sự cách biệt.

Xét chung, gia đình nào cũng có một tủ sách và thanh niên bao giờ cũng đọc những sách đó trước. Nhiều bạn trẻ chỉ đọc ít lâu là hết sách trong nhà, rồi mượn sách của bạn hoặc đi qua một tiệm sách thấy nhan đề hấp dẫn mà mua.

Đọc sách cũng phải kỹ lưỡng như làm mọi công việc khác. Em nên lựa những cuốn mà người lớn khuyên em đọc. Mỗi lớp có một tủ sách riêng, nhỏ, do giáo sư chỉ dẫn, lựa cho. Không ai có đủ tư cách hơn ông để khuyên bảo các em trong công việc đó. Và như vậy em có dịp tốt để nhặt đây một chút kia một chút và tri thức có lợi cho trình độ văn hóa phổ thông của em. Lại còn cha mẹ, họ hàng, bạn bè nữa cũng vui lòng giúp đỡ em. Trong những dịp Tết, hoặc nhân em thi đậu, được lên lớp, những người đó có thể tặng em một món quà thì sao em không xin được tặng một cuốn sách nào đó. Em nên tự tạo tiếng tăm là người chơi sách. Nếu có thể được, em nên lựa những cuốn sách đóng bìa dày, dù gáy chỉ bằng vải cũng được. Những cuốn sách đó giữ được suốt đời. Sách khâu mà bìa mỏng chỉ đọc một lần cũng đã muốn hư rồi, nhất là khi em không ngồi ở bàn, mà nằm trên giường, ngồi trên bãi biển, trong xe lửa mà đọc.

Phần chính trong tủ sách của em gồm những tác phẩm cổ điển. Em nên cho đóng bìa cứng, thỉnh thoảng mở ra tra khảo, tìm kiếm, và em sẽ thấy thích vì một cuốn đóng đẹp cũng như một bảo vật đựng trong hộp. Người ta nâng niu nó, do đó mà dễ tĩnh tâm suy tư.

Tự điển phải chiếm một chỗ danh dự trong tủ sách. Ông nội tôi làm giáo viên, thường mở tự điển ra coi “để tiêu khiển, mà cũng vì tự điển là loại sách bổ ích nhất” như người nói. Bác sĩ Bombard, nhà hàng hải anh hùng, đem theo một cuốn tự điển khi ông vượt Đại Tây Dương trong một hải trình là sáu mươi ba ngày trên một chiếc ca-nô bằng cao su bơm hơi. Một cuốn tự điển tinh nghĩa (dictionnaire des synonymes)[70] giúp các em hiểu được những tế nhị của ngôn ngữ và tránh được những điệp tự trong bài toán.

Những tác phẩm về khoa học (vô tuyến truyền thanh, vô tuyến truyền hình, xe hơi, phi cơ…) thì nên lựa những cuốn mới ra. Tôi khuyên em bắt đầu đọc những cuốn phổ thông, lời bình dị nhưng tinh xác. Đừng như người mới học đàn piano, chưa biết thế nào là âm giai mà đã đòi chơi ngay một khúc điệu.

Những sách để tiêu khiển được em thích nhất và chiếm số lượng lớn nhất trong tủ sách của em. Nó đủ loại mà lại thú vị. Chúng ta thử liệt kê sơ sơ nào: tiểu sử danh nhân, quân nhân (Leclerc, Guynemer), nhà thám hiểm (Paul Emile Victor, Charcot, Nansen), nhà bác học (Pasteur, Curie), nghệ sĩ (Raphel, Michel Ange, Rodin)[71]; tiểu thuyết phiêu lưu, tiểu thuyết lịch sử, truyện truyền kỳ, truyện dự tưởng (Jules Verne[72], Armandy, Wella). Những cuốn sách đó gợi cho em thú ham du lịch, gây cho em lòng muốn noi gương danh nhân, tập can đảm, tự chủ và có ý thức về cái Mỹ, cái Thiện.

Tôi không khuyên em đọc truyện trinh thám, truyện gián điệp, và truyện mạo hiểm của bọn cướp. Những cuốn đó làm hư hỏng tinh thần đạo đức của em đi và cho em sống trong một thế giới hư ảo. Em mê nó rồi không chú ý vào việc học nữa, kết quả sẽ kém. Có một thời gian người ta thích loại tiểu thuyết cao bồi[73]. Chỉ trong ba tháng tôi ngấu nghiến cả trăm truyện. Kết quả trong thấy: điểm xấu trong học phiếu. Phụ thân tôi cương quyết ngăn cản liền, hỏi tôi: “Tiểu thuyết của con đâu?”. Tôi ngập ngừng đưa người coi những cuốn của tôi và cả những cuốn mượn của bạn. Tức thì người đem đốt hết ráo. Hôm sau người hứa với tôi nếu được điểm tốt thì người sẽ cho tôi một cuốn của Karl May, tác giả thời đó rất được hoan nghênh ở Alsace-Lorraine. Một năm sau, tôi làm chủ được trọn bộ bốn mươi bảy cuốn của tác giả đó.

Cách đọc sách

Đọc cẩn thận, chậm chạm, một cây viết chì và một mảnh giấy ở bên cạnh. Đáng dấu bằng viết chì, nhè nhẹ thôi để có thể gôm, khi gặp một tiếng mới, một tiếng ngoại quốc hoặc một danh từ mỹ thuật, một ngữ điệu đẹp (để em luyện văn), một từ ngữ khéo lựa tả được đúng một tình cảm mà chính em đã có nhưng không diễn được hay như vậy. Sự tận mỹ của bút pháp là đặc điểm của các văn hào. Nếu cần em làm một cái thẻ[74] ghi số trang sách em đọc rồi chép lại những điều cần nhớ.

Nếu em có thể một mình trong phòng, tâm hồn thảnh thơi đọc sách ở bàn viết, bên cạnh cuốn tự điển thì tôi khuyên em nên có một cuốn sổ tay, bìa dày, có mục lục, để ghi vào đó tất cả những điều cần nhớ, sau khi đã sắp theo từng mục. Em chép thêm vào tất cả những suy tư của em trong khi đọc sách và có thể cả những cảm tưởng hằng ngày nữa. Cuốn sổ đó sẽ là bạn thân của em. Thỉnh thoảng em vui thích mở ra đọc. Nó giúp em dễ nhớ, nhớ lâu, nhắc lại cho em những cảm xúc của một thời. Sau này đọc lại, em sẽ thấy có sự tiến triển của tâm hồn em. Đó cũng là một cách để tự hiểu biết mình.

Một cái hộc để thẻ có thể thay cuốn sổ tay. Thẻ có lợi là một tờ rời, mỗi tờ (hoặc nhiều tờ) chép về một vấn đề, như vậy em có thể vì lẽ này hay lẽ khác huỷ bỏ đi hoặc thay vào một tờ khác[75]. Chúng ta ai cũng có lúc muốn huỷ một số giấy má riêng của mình. Có những nỗi lòng sâu kín quá, không muốn cho người khác thấy, đã chép rồi lại muốn huỷ đi; cả những chỗ ghi chú trong khi đọc sách cũng vậy. Vì viết là tự để “lộ chân tướng” của mình ra.

Hay là em nên viết nhật ký, khác hẳn việc ghi sổ tay hoặc trên thẻ. Trong nhật ký em có thể chép những điều thầm kín hơn: thị hiếu, hy vọng, thất vọng, tư tưởng bất thần xuất hiện trong đời sống hoặc trong khi đọc sách. Nội một việc chép lại những nỗi lòng, tư tưởng đó, em cũng thấy nhẹ lòng rồi, em sẽ bớt thắc mắc mà ngủ ngon hơn.

Nhưng dù những trang đó song thân em vô tình trong thấy mà đọc tới thì cũng đã làm sao đâu? Các người cũng trải qua cái tuổi của em, đọc nhật ký của em với tất cả cảm động và âu yếm em hơn chứ?

Sách mượn của người khác thì đừng nên ghi chép gì vào trong đó. Mà sách đưa cho người khác mượn thì cũng không nên ghi chép những cảm tưởng của mình vào. Có lẽ em định cho một bạn gái mượn một cuốn ghi chép như vậy chăng? Đó là một thủ đoạn để tiếp tục cuộc chuyện trò và gợi thêm nhiều cuộc chuyện trò khác nữa và cũng để tỏ cái giá trị của mình đây. Chúng ta đều muốn có vẻ “khác người”. Ở tuổi em, cái tuổi muốn san xẻ cảm xúc, thì ý muốn đó cũng rất tự nhiên.

Không phải đọc sách nào cũng phải theo một lối. Cần phải phân biệt. Thơ không đọc như văn xuôi; mà đọc một vở kịch cần tưởng tượng nhiều hơn là đọc một truyện trinh thám hoặc leo núi. Đọc có thấy thích thì mới chú ý và nhớ được nhiều.

Đừng bao giờ đọc hai cuốn cùng một lúc; đừng bắt chước cô chị một người bạn nọ của em, ngốn ngấu ba cuốn cùng một lúc: một cuốn trong phòng học, một cuốn nữa trong phòng ngủ và cuốn thứ ba trong phòng… rửa mặt.

Phải đọc lại những cuốn hay. Lúc đó em mới thấy ích lợi của cuốn sổ tay. Sách cũng như hình ảnh, coi lại lần thứ nhì mới hiểu kỹ. Khi đọc lại, đã biết qua cái đại cương rồi, em sẽ tìm ra được nhiều chi tiết mới, em hiểu thấu tư tưởng của tác giả hơn. Đọc lần thứ nhì nhất định là bổ ích, thích thú hơn.

Sách là bạn thân của ta. Đừng bao giờ cho mượn một cuốn có giá trị. Cho mượn sách thì khi sách trở về, nội cái việc đem đi đem lại cũng đã làm cho sách nhàu nát một chút rồi. Nhất là ở cái tuổi em, người ta không mấy cẩn thận: cứ coi mấy ngón tay của em thì đủ rõ. Sách của mình thì bao giờ mình đọc cũng kỹ hơn; sách mượn chỉ đọc thoáng một lần thôi. Sau cùng ít ai chịu ghi tên người mượn sách của mình, rồi vài tháng sau, sắp lại tủ sách: “Ủa! cuốn này cho ai mượn mà không nhớ?”. Do tật đó mà tôi mất trên chục cuốn có giá trị và tôi ngán ngẩm thương hại những người tốt bụng, nhưng vô tình và không có thứ tự, quên không trả sách lại cho tôi. Ngay cả những người có thiện chí mà cũng có lúc quên trả sách. Mà luôn luôn là mất những cuốn hay; những cuốn ấy được nhiều người nói tới, thành thử họ tò mò muốn đọc rồi rồi lại mượn của mình.

Em rán ngay từ bây giờ theo dõi trào lưu văn học đi. Hầu hết các nhật báo mỗi tuần một lần đều có trang văn học. Song thân em có lẽ cũng đọc một tuần báo văn học đầy đủ tin tức hơn. Nhìn qua cái tít, em đủ thấy ngay có mục nào, những cuốn sách mới ra nào hợp với tuổi em, hoặc có những biến cố quan tọng nào mà em cần biết. Gần lễ Giáng Sinh, những trang văn học đó dặc biệt có lợi cho em[76].

Đọc tức là học. Cũng là tiêu khiển một cách thông minh. Sau cùng, làm chủ những cuốn sách mà em thích, tự tạo lần lần một thư viện, đó là cái hãnh diện đầu tiên của một học sinh cần mẫn.

Mỹ thuật

Con người bẩm sinh đã có cái ý thức về cái đẹp. Ngay từ thời thượng cổ, loài người đã gắng dùng cái ý thức đó vào sự chế tạo và đánh dấu đồ dùng riêng của mình. Mới đầu là đánh dấu quyền sở hữu, rồi sau thêm cái vui của sự tô điểm. Người thợ tiểu công nghệ dùng những nét chấm, nét ngang, nét dọc, dùng hình thể rồi dùng màu sắc để trang hoàng một đồ dùng, một cái bình, một khí giới cho thật ngoạn mục. Tại khắp nơi trên thế giới, người ta đều gặp những khuynh hướng mỹ thuật đó. Tôi nói hồi xưa những khuynh hướng đó có tính tiểu công nghệ, và về phương diện đó, tiểu công nghệ đi trước nghệ thuật thuần tuý, nghệ thuật đích thực. Thời thượng cổ cũng như thời nay, trước hết phải có một trình độ kỹ thuật kha khá đã (tiểu công nghệ), nếu không thì chưa thể tạo được những công trình nghệ thuật.

Định nghĩa cái đẹp ra sao? Chúng ta nhớ lại câu này của Kant: “Đẹp là cái gì hiểu được ngay, không cần phải suy nghĩ”; lời đó của đại triết gia Đức, theo tôi, có lẽ không đúng hẳn. Kant cho rằng cái đẹp phải được xây dựng, sắp đặt một cách điều hoà, và gợi được cái thích thú, cái thán thưởng tự nhiên, tự phát. Chúng ta phải nhận rằng trước những danh tác nghệ thuật hiện đại, ít khi ta thấy những cảm giác thích thú tự phát đó.

Ở đâu cũng đầy những cái xấu. Điều đó dễ hiểu. Cái xấu lại dùng một cách thô tục (tình cảm đê hèn, chuyện tục tĩu, khoe khoang bề ngoài, màu sắc loè loẹt, đường nét, hình dáng lố lăng) để người ta chú ý tới nó. Còn cái đẹp thì gợi những tình cảm cao thượng của ta. Muốn thưởng thức cái đẹp của một nghệ phẩm, phải tới tận nơi để ngắm. Điều đó không có gì khó hiểu nếu em được ở một châu thành có những kiến trúc có giá trị, mà ở Pháp có nhiều châu thành như vậy. Và nếu em ở một nơi quê mùa thì em có thể xin phép song thân được được theo người trong các cuộc du lịch hoặc được nhập bọn với bạn học trong các cuộc du lãm.

Em có thể thưởng thức ngay được: những nghệ thuật như hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc, và ở trình độ thấp hơn, âm nhạc; những nghệ thuật đó bổ túc một cách thích thú những bài học văn chương và sử ký của em. Trong những thời thịnh vượng, nghệ thuật dễ phát triển. Một câu tục ngữ cổ bảo rằng phải biết tạo được những phương tiện sinh hoạt cần thiết đã, rồi mới có thể mơ mộng và hưởng cái thú của những hoạt động nghệ thuật. Lời đó có lý.

Thời loạn tạo nên một nghệ thuật hỗn độn. Sau mỗi chiến tranh, nhiều kẻ làm chợ đem mà giàu lớn, của cải chuyển từ giới này qua giới khác, hầu hết nghệ sĩ cũng như kẻ thưởng thức nghệ phẩm đều thiếu văn hóa, do đó mà nghệ thuật hoá ra lệch đường. Phải sống đã, và thương mại lấn nghệ thuật. Các nghệ sĩ bắt buộc phải nhờ những người làm trung gian: người buôn tranh, bầu gánh hát và bọn làm áp phe, bọn tổ chức các cuộc triển lãm. Lại thêm, môn kiến trúc cần những số vốn rất lớn để xây cất những công trình mỹ thuật.

Ngày xưa, có những vị mạnh thường quân bảo hộ văn nghệ, giúp các nghệ sĩ sống yên ổn để sáng tác. Các vị Giáo hoàng, Vua chúa, các vị chức sắc nhỏ hơn thời đó đã nhiều mà lại cực giàu nhờ sự làm việc của thân dân; nhân công lại rẻ.

Bây giờ, của cải san sẻ rồi, không ai có thể nuôi trong lâu đài của mình một nhạc sĩ, một hoạ sĩ hoặc một kiến trúc sư. Không còn nhà tài tử sáng suốt nữa, chỉ có một tập thể vô danh, và tập thể có giá trị hay không là nhờ cá tính của viên giám đốc. Nghệ sĩ chân chính phải bán nghệ phẩm để sống và muốn có khách hàng thì phải nhờ các nhà trung gian. Hạng người này tự tạo giá trị thương mại của nghệ phẩm, một giá trị có thể là thực sự hoặc giả định[77]; giá trị thương mại đó đã tạo ra rồi thì phải tìm mọi cách giữ nó, nếu nó bị chìm thì phải đội nó lên bằng quảng cáo, bằng cách tung ra một mốt mới. Vài hiện trạng thác loạn của nghệ thuật hồi gần đây không có nguyên do nào khác.

Em nên coi chừng đừng theo ý kiến chung của mọi người, đừng theo thói chuộng mốt. Thỉnh thoảng em hít lại cái không khí của điện Louvre, viện tàng cổ Rodin, một cuộc triển lãm nghệ thuật Ý, một buổi hoà nhạc Beethoven hoặc Chopin. Vì nghệ thuật phải gần với thiên nhiên, không thể bỏ cái đẹp của thiên nhiên được. Chính Picasso cũng đã tự phản mình khi ông ta tuyên bố rằng đã “nghĩ cái gì thì vẻ ngay cái đó để làm vui lòng các nhà phê bình tranh và vui lòng khách hàng”, “nhờ vậy mới giàu được”; lời phê bình đó đăng trong tờ Figaro Littéraire ngày 14 tháng 6 năm 1952.

Không có gì thú bằng theo dõi sự phát sinh và tiến triển của nghệ thuật trong lịch sử nhân loại. Ở đâu đâu những nét chính cũng giống nhau. Mới đầu một dân tộc còn nhỏ, siêng năng, thấy cần phải phát triển. Dân tộc đó hoá ra trọng thể thao, sống đời khắc khổ, thượng võ, hiếu chiến. Rồi thắng trận, chiếm được đất mới, do đó sung túc hơn, ham vui sống, thích nghệ thuật. Tới lúc này, đức thượng võ suy giảm, người ta hoá ra làm biếng, ham khoái lạc êm đềm. Người ta bắt bọn nô lệ và bọn dân thuộc địa làm việc để cung phụng người ta. Cái lý tưởng, cái tinh thần đoàn kết thời đầu nhường chỗ cho những tham vọng cá nhân, những cuộc tranh luận, rồi tới sự bất hoà và cách mạng nội bộ.

Những kẻ bại trận trước kia bây giờ vùng dậy, một dân tộc láng giềng có ưu thế bắt đầu tấn công, thắng trận, xâm chiếm, rồi lại mắc phải những lầm lẫn của kẻ bại, lại ham đời sống dễ dàng, sung sướng, sinh biếng nhác mà suy vong. Sau những cuộc thịnh suy, thay bậc đổi ngôi đó cái gì còn lại là nghệ thuật. Kẻ thắng trận sung sướng vì đời sống phong lưu, cuống cuồng lên muốn hưởng nghệ thuật, nên tìm tòi nghệ thuật trong cái di sản của kẻ bại, trọng dụng các nghệ sĩ của họ, đặc ân ban cho bọn này một địa vị cao (chẳng hạn như François đệ Nhất ban cho Léonard de Vinci).

Dân tộc Hi Lạp nhỏ mà can đảm, đã chiếm được một địa vị danh dự trong khu vực nghệ thuật. La Mã thắng được Hi Lạp mà chịu ảnh hưởng văn minh Hi Lạp hơn tất cả các dân tộc khác; họ thờ ngay những thần của Hi Lạp, chỉ thay đổi tên thôi. Tới thời Trung cổ, phong trào Phục Hưng có thể coi là phong trào toàn thể châu Âu ngưỡng mộ Homère và thế kỷ Périclès[78].

Vậy mỗi dân tộc, tuỳ theo thiên tài của mình, đã góp sức vào sự phát triển của nghệ thuật mà người ta có thể so sánh với một con sông có nhiều nhánh: sự góp sức đó lúc thì nhiệt liệt nhưng không đều như suối đổ trên núi, lúc thì chậm chậm nhưng tiếp tục đều đều như một dòng sông ở đồng bằng.

Phương tiện truyền bá kỳ diệu nhất là chữ viết, nét vẽ, đục, chạm, khắc, tô màu. Ngay đến âm nhạc, trừu tượng và thoảng qua như vậy mà cũng có thể cụ thể hoá bằng chữ viết. Các nghệ thuật bề ngoài thiên hình vạn trạng mà rốt cuộc luôn luôn là công việc của bàn tay. Bàn tay viết, gẫy đờn, vẽ, đục.

Mỗi người có một lối cảm giác riêng, nó tuỳ thuộc cảm thụ tính của ta đối với ánh sáng, thanh âm hoặc xúc giác. Do bản năng, một em nhỏ vẽ, gọt đẽo hoặc nhấn một phím đàn. Nếu em thấy thích một trong những cách phô diễn đó thì nên luyện thiên tư của em. Về môn vẽ và âm nhạc, ở trường, ngay từ những lớp dưới, người ta đã chỉ qua cho em vài điều căn bản rồi, cho nên em dễ có phương tiện để luyện tài. Môn điêu khắc không được trường dạy, nhưng chắc em đã được người thân cho những hộp bột để nhồi, và em có thể tập nặn để phát biểu tài năng nếu em có tài.

Nếu em thấy có khiếu về nghệ thuật thì trong lúc rảnh em có thể luyện nó một cách thông minh. Vui biết mấy! Bây giờ em còn nhỏ, chưa nên hướng về nghệ thuật vội. Con đường đó đông nghẹt mà kiếm không được nhiều tiền; nên có thêm một nghề khác. Kỳ thi vào trường Mỹ thuật nào cũng đòi hỏi ở thí sinh một trình độ văn hóa phổ thông. Vậy em nên học hết chương trình Trung học đi đã; tôi nhắc lại, chương trình đó là nền tảng cho tất cả mọi ngành đấy. Lịch sử mỹ thuật liên quan mật thiết với thần trường hại học và lịch sử văn học[79].

Không cần phải là nghệ sĩ, không cần có thiên tư, cũng có thể yêu một nghệ thuật, thấy một cảm xúc mạnh trước một công trình nghệ thuật. Chỉ nhìn cách phô diễn cũng thấy thích, cũng có thể thán thưởng, chứ không cần hiểu. Theo tôi, âm nhạc là nghệ thuật mà hạng người dễ thưởng thức nhất. Ngày nào chúng ta cũng thấy đám đông tụ tập trên vỉa hè để nghe một đội nhạc có tài trong một quán rượu. Nghệ thuật đó rất bình dân, không bắt ta chú ý đặc biệt. Đúng là nó chế ngự ta, nó làm cho “phong tục thuần hoá” và thấy những người chất phác trầm lặng nghe nhạc, không lần nào tôi không cảm động. Tôi khuyên em nên vô một ban nhạc của thanh niên, đóng góp không tốn kém bao nhiêu mà được nghe nhiều buổi hoà nhạc rất thú. Có lẽ em đã sung sướng có được vài dĩa hát hay.

Về hội hoạ và điêu khắc, thì cửa các tàng cổ viện luôn luôn mở rộng để đón em. Em đã biết qua về môn điêu khắc cổ rồi. Em đã biết rằng các hoạ sĩ và các nhà điêu khắc thời Trung cổ đã diễn những đề tài tôn giáo truyền thống một cách càng ngày càng phóng túng để rồi lần lần chuyên chú tới những trạng thái của người, của vật, của thiên nhiên. Nghệ thuật thuộc về tân giáo lần lần biến đổi thành nghệ thuật tả chân (chân dung và xã hội) và tự nhiên (cảnh vật). Được nhìn những bức hoạ và những pho tượng hoặc thấy chụp ở trong sách, là một việc luôn luôn có ích. Như vậy em có cớ để xin đi thăm một tàng cổ viện. Không cần thơ thẩn ở đâu đó cũng ghi được vào trong ký ức hình ảnh của vài danh tác. Tôi muốn rằng em biết lựa chọn để nhớ cho kỹ. Phải coi vài tượng tuyệt đẹp để thấy thời cổ Hi Lạp sống lại; phải coi bức hoạ Thánh Mẫu của Raphaël để cảm được tất cả lòng nhiệt tâm tín ngưỡng của hoạ sĩ đó khi cầm cọ mà điểm từng nét; phải coi một bàn tay hoặc một nhóm người do Rodin điêu khắc mới hiểu được một nghệ sĩ có thể làm cho đá hoá sinh động, ấm áp làm sao.

Em có thể nhận rằng hôi hoạ cũng như thơ, âm nhạc, kiến trúc, có những luật bố trí. Phải điều hoà, cân xứng, mực thước, trong các bộ phận và trong các chuẩn tuyến (ligne directrice) và tỉ lệ phải dùng với con số vàng (nombre d’or) cũng gọi là tỉ lệ vàng[80].

Các hoạ sĩ danh tiếng đã được trời phú cho cái ý thức về cân xứng, tiết diện. Một bức hoạ gồm nhiều màu sắc và hình thể, phần ở ánh sáng, phần trong bóng tối. Những yếu tố đó sắp đặc theo các hình trong môn hình học. Léonard de Vinci đã tìm ra được hình tam giác, rồi Raphaël theo ông: đầu các Thánh Mẫu ở trên đỉnh hình tam giác, chân của Thánh Mẫu hoặc của em bé Ki Tô tạo thành một góc ở đáy hình tam giác. Thời sau, Titien tìm ra được hình bầu dục và Rembrandt, tìm ra hình tròn, cho trung tâm của hình sáng rực lên.

Về môn kiến trúc, một nghệ sĩ nghĩ ra bản đồ, rồi nhờ vô số người khác hợp tác để xây dựng theo bản đồ đó mà thành một ngôi nhà thờ, đền Đế Thiên, một lâu đài, một cung điện, một hồ nước. Nó là môn điêu khắc tập thể và nó phản ánh sự thần bí của một tôn giáo, lòng ái quốc của một dân tộc, hoặc hào quang của một vĩ nhân. Biết bao công phu, biết bao kiên nhẫn! Có khi mất mấy thế kỷ để hoàn thành một kỳ quan kiến trúc như nóc tròn giáo đường Saint Pierre ở La Mã hoặc những lâu đài ở núi Saint Michel. Nhờ vài điều học ở trường em có thể nhận ra được các kiểu kiến trúc và biết đâu chừng em chẳng thấy mình cũng có khiếu về môn đó.

Sau cùng tôi trích một đoạn trong một trang rất hay của André Rouseaux để em thấy nghệ thuật là một phương tiện truyền đạt kỳ diệu: “Lịch sử chỉ đào xới những vật không có sinh khí. Sinh khí ở trong một nguyện vọng hiện lên ở một khoé mắt, mà nghệ sĩ đã khắc lại được ở trên đá; hoặc ở trong một tiếng kêu phát ra từ thâm tâm mà nghệ sĩ đã ghi lại được ở trên phiến đất sét. Dân tộc Sumérien[81] sống cách chúng ta cả năm ngàn năm, nhưng ta giữ được những bài thơ và những công trình điêu khắc của họ. Thế là họ sống lại, cơ hồ như gần ta…”.

Tóm lại, tất cả cái gì liên quan tới nghệ thuật đều làm cho những môn học của em tươi đẹp lên và giúp em hiểu được mọi tri thức. Ta có thể so sánh chúng với những tấm ren (đăng ten) nó trang hoàng lịch sử và văn học. Những cái em trông thấy, nghe thấy, rờ mó, và nhớ được sẽ giúp em trong các bài luận. Trong kỳ thi Tú tài, giám khảo rất ưa những bài luận được ký ức của thí sinh điểm xuyết, những ký ức đó tỏ rằng thí sinh đọc nhiều, biết thưởng thức cái đẹp. Đó là cơ hội tốt cho em tỏ trình độ tri thức phổ thông cùng tinh thần già giặn của mình.

Kịch

Tôi không bao giờ quên được lần đầu tiên tôi đi coi diễn kịch. Hồi đó tôi mới mười hai tuổi, và từ lúc vén màn cho tới lúc hạ màn, tôi thích thú lạ lùng. Nhất là bị kích thích mạnh: ba tiếng chuông báo hiệu, ánh đèn trong rạp tắt dần và khán giả cũng lần lần im lặng, đèn ở trước sân khấu bật lên, chiếu vào phía trước màn một ánh sáng huyền ảo, báo trước rằng một tiên cảnh sắp hiện. Bây giờ mà ánh đèn sân khấu đó vẫn làm cho tôi cảm động, nó có vẻ mở một hội tưng bừng mà tôi muốn nhìn, muốn nghe; tôi cảm thấy nó làm nóng rực hai má và trí óc tôi.

Nếu em may mắn sống ở Paris hay một tỉnh lớn thì rạp hát gần như kề ở cửa. Em nên xin phép song thân lại xem có kịch nào ở trong chương trình học của em hoặc em đã học rồi không. Nếu em siêng học thì chắc chắn song thân em cho phép em đi xem diễn những kịch cổ điển. Em như sẽ được dự những buổi “thực tập” về môn Pháp văn. Em đỡ phải gắng sức mà nhớ được nhiều. Ở đâu, ngày thứ năm cũng có những buổi diễn ban ngày cho học sinh. Em vừa được nghỉ ngơi tiêu khiển, vừa được học thêm. Tôi khuyên em nên cùng đi với song thân hoặc với bạn bè để sau mỗi màn hoặc sau mỗi buổi diễn, cùng phê bình với nhau. Óc phê bình của em sẽ nảy nở, em sẽ phán đoán một hành động bi hoặc hài mà khi đọc trên sách em khó hiểu được. Vì có một nghệ thuật đọc một vở kịch và đồng thời tưởng tượng cách diễn nó trên sân khấu.

Tôi nhớ có lần bỏ ra trên hai tháng để nghiên cứu kịch Le Cid, mổ xẻ xong, bàn cải hoài về ý nghĩa nhiều câu thơ. Biết bao đầu đề luận văn có thể rút ở trong kịch đó ra được. Tôi đăm chán ngáy kịch căn bản đó của Corneille. Lúc đó tôi còn trẻ và sự xung đột bất tuyệt giữa danh dự và tình cảm trong kịch làm tôi bực mình quá đỗi. Sau này, lên Đại học rồi tôi mới được xem diễn kịch đó. Kịch đưa lên sân khấu, bỗng nhiên sáng tỏ trong một toàn thể điều hoà.

Nghe diễn kịch em có thể cải thiện giọng trả bài học thuộc lòng của em. Em nghe đào kép ngâm và em phân biệt được từng tiếng trong mỗi đoạn dài. Nghe họ pháp âm đúng và rõ, thật là một cái thú. Em nên bắt chước họ; dù không được đúng thì cũng là tấn bộ. Em cũng có thể bắt chước nét mặt, điệu bộ của họ, nó làm cho vở kịch sinh động lên. Em để ý tới lối dàn cảnh, các vai trò xuất hiện rồi rút lui vào hậu trường ra sao. Tóm lại, em như hoà đồng với các đào kép. Biết đâu chừng em chẳng thấy có khuynh hướng soạn kịch hoặc đóng kịch.

Mỗi văn sĩ có ngôn ngữ riêng của mình: Corneille và Racine có giọng cao nhã, Molière có giọng mỉa mai, Musset có giọng khoái hoạt, Hugo có giọng đại ngôn.

Cảnh trí và ánh sáng trên sân khấu cũng giúp nhiều cho vở kịch. Nhưng bản văn mới là quan trọng nhất. Vở kịch như là mối cảm thông, liên lạc giữa soạn giả và khán giả. Trong một thời gian rất lâu, các kịch của Corneille, Racine, Molière, Shakespeare đều diễn trên sân khấu không trang trí gì cả. Bản văn tự nó đủ cho khán giả hiểu, cảm được rồi.

Ca kịch, từ đầu tới cuối có nhạc với những giọng điệu khoa đại ít nhiều, theo tôi, không hợp với tuổi của em, vì khó hiểu. Những ca kịch Rigoletto, La Traviata của Ý hoặc Faust của Đức du dương hơn và có thể dễ hiểu với em hơn là những ca kịch hùng tráng, sang sảng tiếng đồng của Wagner. Tôi không có ý chê Wagner đâu, ông là một thiên tài. Chính ông viết nhạc cho ca kịch của ông và viết vở Le vaisseau fantôme trong hồi ông nghèo khổ nhất. Ca kịch Pháp mới đầu chịu ảnh hưởng của Ý, sau bị Wagner chi phối cho tới khi được Debussy giải phóng.

Hỷ ca kịch vừa hát vừa nói, nghe rất vui. Tôi khuyên em hãy bắt đầu nghe những kịch Carmen, L’Arlésienne, đều rất dễ hiểu.

Tiếu ca kịch có đối thoại nói, nhạc êm đềm, đầu đề vui; nó là một thứ hài kịch phổ vào nhạc và cho em biết điệu nhạc múa tròn ở Vienne, điệu dân gian châu Âu và những khúc điệu nhịp nhàng của nhiều nước. Khi diễn, sân khấu rực rỡ ánh đèn, màu sắc loè lẹt, điệu bộ vui vẻ (…).

Bây giờ tôi xét tới hài kịch hiện đại. Mỗi mùa ở Paris người ta diễn trung bình trăm rưỡi vở trong năm chục rạp. Được khoảng vài chục vở hay và vài ba vở rất hay. Hầu hết là những vở có luận đề. Cần phải suy nghĩ chứ không thể chấp nhận ngay quan điểm của soạn giả. Động tác và sự diễn biến của động tác lôi cuốn ta, ta bị nó mê hoặc đến nỗi như mình là người trong cuộc và thấy bất bình nếu thái độ của các vai kịch không hợp với nhân sinh quan của chúng ta. Đào kép đóng vai trò rất khéo đến nỗi làm cho ta say mê. Họ đóng như thật vậy (…). Xưa họ phải theo những ước lệ truyền thống về cách đọc, cách ngâm, cách xuất hiện trên sân khấu. Nhưng ngày nay cách diễn tự nhiên hơn. Như vậy là nhờ sáng kiến của một tiểu tư chức, Antoine. Ông ta bỏ hết các ước lệ để cho hài kịch giống với hằng ngày. Ông ta đích thân đi chất đồ đạc trong phòng ăn của mình lên một chiếc xe rồi kéo nó lại sân khấu. Sống khó khăn, cực khổ, có hồi ông ăn bữa sáng mà lo bữa tối. Con người kiên nhẫn đó, chẳng được ai nâng đỡ cả mà tự tạo cho mình một cái danh gắn liền với lịch sử kịch hiện đại.

Em nên nhớ châm ngôn này: “Lòng tin có thể dời được núi”, nếu một ngày nào đó vì muốn nghe theo tiếng gọi của thiên tư, em phải gặp những nỗi khó khăn cơ hồ không thể vượt nổi. Ông Antoine cũng đã bị những người đương thời bài xích, nhất là trong giới trí thức, vì hầu hết các nhà phê bình đều không ưa những người có óc canh tân.

Xem các hý khúc và kịch truyền kỳ như Comte de Monte-Cristo, Les Trois Mousquetaires và nhiều kịch khác nữa, em sẽ được sống trong một không khí thời cổ, thấy những lối ăn mặc, cư xử, nói năng, trang hoàng của cổ nhân và nhớ lại những biến cố đã qua. Vừa tiêu khiển và vừa hiểu thêm được nhiều đoạn trong sử. Còn gì thú bằng nữa!

Hát bóng

Hát bóng kích thích óc tưởng tượng em rất mạnh. Ngồi coi trong phòng tối, thị quan và thính quan của em hưng phấn lên, em chăm chú nhìn và nghe, cho nên khi bước ra khỏi rạp em có cảm tưởng mới từ biệt một thế giới khác, như tỉnh một cơn mộng. Nhưng sự náo nhiệt của đường phố kéo em lại về thực trạng ngay.

Nếu em mê những truyện mạo hiểm thì em sẽ được thoả thích: phim trinh thám cao bồi cưỡi ngựa như điên như khùng, những thanh niên hung dữ, những kép trẻ dễ thương mới đầu luôn gặp tai nạn, rồi rốt cuộc luôn luôn thắng trở ngại, và toàn truyện phảng phất cái hương thơm của một thiếu nữ trẻ, đẹp, dù ở giữa cảnh rừng núi mà cũng ăn bận rất sang trọng!

Nhưng tôi muốn em coi một phim nghĩa hiệp hơn, chẳng hạn phim Fanfan la Tulipe, trong đó có nhiều hành động hiệp sĩ, táo bạo, những lời tài tình ý nhị mà nhã nhặn, bổ ích cho trí tuệ và cho cả tâm hồn.

Phim sản xuất mỗi ngày mỗi nhiều, nhưng tai hai là những phim hay thì lại hiếm. Nghệ thuật hát bóng khó đạt được trình độ cao của những nghệ thuật khác. Phải có nhiều ý hay, truyện hay mà những cái đó không dễ gì sản xuất được. Nhiều phim tầm thường và ngây thơ. Mà nghệ thuật hát bóng đâu có bị bó buộc như kịch, phải diễn trên một sân khấu nhỏ bé giữa những cảnh trí giả tạo. Trên màn ảnh không cần theo luật tam đồng (règle des trois unités): đồng sự, đồng thời, đồng sở. Hát bóng là ma thuật của hình ảnh, có những phương tiện vô biên để diễn một việc, một hoạt động, một tư tưởng. Chỉ trong nháy mắt, nó vượt tất cả các khoảng xa cách, cho thấy từ những nét nhỏ trên mặt cho tới những phong cảnh có thực. Chúng ta thích thú ngắm những cảnh trí hùng vĩ trên khắp địa cầu: rừng núi, cánh đồng, hải đảo cô quạnh giữa đại dương, ốc đảo trong sa mạc, miền bắc cực, nam cực y như được du lịch tại chỗ. Kỹ thuật hát bóng cho phép dùng tất cả những mánh khoé như biến hình, làm nhoà đi, in chồng lên vân vân… Nó dùng kính thiên văn và kính hiển vi để cho ta thấy cái lớn vô biên và cái nhỏ vô cùng của vũ trụ. Hiện nay đã có phim màu, phim nổi. Thường thường có nhạc đệm để điều hoà cảm xúc của ta. Vậy phim diễn được một hoạt động theo một nhịp liên tiếp. Không cần tạm nghỉ giữa hai lớp như trong nhiều vở kịch. Dù bản văn (truyện phim) tầm thường thì nó cũng có vẻ sống động.

Vì thiếu những truyện phim hay, người ta đã phải tìm hứng trong văn học (tiểu thuyết bán chạy), trong lịch sử (đời tiểu thuyết hoá các danh nhân), và trong khoa học (phim tài liệu mà hầu hết là những kỳ công nho nhỏ). Em sẽ nhớ hoài vài tuyệt tác như: L’Expédition au Groenland (của Paul Emile Victor), L’Annapurna (của Marchel Ichac), và trong một loại khác, Le château de Combourg truyện viết theo một bản văn của Chateaubriand, rồi do nghệ sĩ đại tài Pierre Fresnay đóng vai chính. Walt Disney, thi sĩ của màn bạc, đã sản xuất được một loại phim nhan đề là: “Đời sống đây”, như: La Vallée des Castors, Les oiseau aquatiques, Les désert vivant; ông còn sản xuất phim Blanche neige phỏng theo những truyện thần tiên, và một phim kinh dị, Fantasia, dùng màu sắc và hình vẽ mà diễn vài khúc nhạc, cổ điển và hiện đại. Những phim trong loại đó chứng tỏ rằng hát bóng có một giá trị nghệ thuật cao.

Tuy nhiên, nghệ thuật thứ bảy có nhiều ích lợi mà cũng có vài chỗ hại cho những em dự bị thi Tú tài.

Thử nghĩ coi, tả cuộc đời của bọn phạm tội và bọn gái nhẹ dạ bằng những hình ảnh rất rõ, lớn, quá đầy đủ chi tiết, như vậy phỏng có ích lợi gì không?

Có nhiều xen[82] gian lận, ăn cắp, giết nhau trong những phim mạo hiểm đó, dù truyện xảy ra trong một sòng bạc ở miền Viễn Tây, hoặc trong một tiệm hút ở Trung Hoa, hoặc một khu trộm cướp, đĩ điếm trong một châu thành lớn nào đó. Nhân vật trong phim hoạt động luôn luôn để làm giàu cho mau và diệt một kẻ cản trở công việc của mình. Phơi bày những cái xấu xa như vậy, đầu óc em không bị tiêm nhiễm thì cũng bị kích thích một cách vô ích và tiềm thức của em cũng bị vẩn đục.

Trong nhiều xứ, người ta cấm trẻ em dưới một tuổi nào đó không được coi hát bóng. Theo tôi, cách đó khôn và nên áp dụng ở Pháp; tất nhiên là không cấm những phim chiếu riêng cho thanh niên. Mà trừ những phim hoạt hoạ ra, tôi không nhớ có một phim nào có thể không do dự cho các em trai và gái từ mười tới mười bốn tuổi coi được không.

Vô tuyến truyền thanh và vô tuyến truyền hình

Từ ba chục năm nay, vô tuyến truyền thanh đã phát triển lạ lùng. Nó xâm nhập mọi gia đình, nó thành một thứ cần thiết hằng ngày như một đồ đạt trong nhà, chỉ khác là đồ đạc câm chứ không ồn ào như nó.

Nếu máy thu thanh ở nhà em mở suốt ngày thì đáng phàn nàn cho em lắm. Thật tai hại cho em đấy, em sẽ đãng trí hoài và không suy nghĩ gì được nữa. Nhưng nếu chỉ mở máy hợp lúc để bắt tin tức (mỗi ngày một lần là đủ lắm rồi), nghe một bài diễn văn, một bài mở mang kiến thức, một vở kịch, một cuộc hoà nhạc, hoặc một bài tường thuật thể thao, thì lại là có ích. Nhưng phải biết lựa bài thì vô tuyến truyền thanh mới đạt được mục đích của nó: truyền bá tới mỗi nhà những cảnh lạ trò vui mà vì lẽ này hay lẽ khác mà ta không thể mục kích được, dự được.

Trong nhà, thì giờ rãnh đó cũng quan trọng như đối với phụ thân em. Em cần tập trung tư tưởng để soạn bài trong những kỳ thi lên lớp hoặc thi Tú tài. Nếu nhà mở máy thu thanh thì thế nào em cũng đãng trí mà nếu quen làm bài trong cái không khí có nhạc êm[83] thì vô phòng thi em đâu còn cái không khí đó nữa để vui trí và gợi hứng. Vô tuyến truyền thanh chế ngự tư tưởng của em; nó tuông như sóng vào phần ý thức hoặc tiềm thức của em. Em không còn làm chủ trí óc của em nữa.

Em bảo rằng em mở máy thu thanh chứ không nghe. Nếu vậy thì sao không tắt nó đi.

Vô tuyến truyền hình còn xâm chiếm em mạnh hơn. Nó bắt tai em nghe mà lại bắt cả mắt em ngó nữa. Không thể làm một công việc gì đứng đắn cả. Nguy hại cho sự học của em biết bao! Buổi tối làm sao có thể học hành gì được nếu gia đình quây quần nhau trước mày vô tuyến truyền hình. Học đi đã rồi tới hè sẽ bù lại, tha hồ nhìn và nghe. Đừng nhăn nhăn nhó nhó, vui vẻ lên phòng của em và nên nhớ rằng muốn thi Tú tài cần phải kiên nhẫn (bảy năm lận!) và có đậu nó rồi thì mới được lên Đại học, học một nghề mà em đã lựa. Leo lên được bậc thang Tú tài rồi thì đời sống sinh viên sẽ vui vẻ, em sẽ được tự do hơn.

Tôi biết rằng thanh nhiên thích hưởng ngay cái hiện tại và bắt em hy sinh những cái vui vô tuyến truyền thanh và vô tuyến truyền hình, em cho là bất công. Biết bao thanh niên thiếu nghị lực, không rời được cái máy ra, khi nghe cha mẹ nhắc đi ngủ sớm hoặc làm bài, học bài, thì mặt rầu rĩ, chưng hửng.

Tôi mong rằng nếu em học hành siêng năng thì những buổi tối thứ tư hay tối thứ bảy, song thân em cho em nghe chương trình các đài được, vì hôm sau nghỉ, em có thể dậy trễ một chút. Đặc biệt khi nào những một bài rất bổ ích, chẳng hạn: những tài liệu ở dưới biển của hạm trưởng Cousteau, những kịch có trong chương trình học của em, những cuộc phỏng vấn cùng nhà văn hoặc các nhà khoa học thì dù không nhằm những tối thứ tư và thứ bảy, em cũng có thể nghe được. Còn những bài khác thì đợi tới kỳ nghỉ hè, vì tôi vẫn tin rằng hai thứ tiêu khiển trong gia đình đó, nhất là vô tuyến truyền hình, có hại cho sự học của em.

Du lịch

Ai cũng nhận rằng du lịch làm mở mang trí thức của thanh niên. Em cần phải đi đây đi đó, trong thấy cái này cái khác, đừng ru rú trong nhà. Không gì thú bằng nghe chuyện một người đã đi du lịch nhiều.

Khốn nỗi, chỉ trong những vụ nghĩ lâu em mới được rãnh. Mà cũng phải nghĩ đến sức khoẻ của em đã. Em cần thay đổi không khí, ra bờ biển, về đồng quê, lên núi. Nghỉ ngơi, không khí trong sạch, nước và ánh sáng, đó là bốn y dược thiên nhiên mà trong tám tháng dài đằng đẵng, em chịu thiếu thốn vì mắc học.

Nếu gia đình em có phương tiện thì trong vụ hè, song thân em sẽ đưa em đi nghỉ mát. Như vậy rất tốt vì quanh năm chỉ có lúc đó là người có thể sống thân mật hơn với em. Ở bãi biển hoặc ở nơi khác phụ thân em sẽ dạy cho em những trò chơi hồi trẻ của người và do đó mà cha con gần gũi với nhau hơn. Người sẽ dự những buổi tập lội, tập chèo thuyền, tập câu, tập đánh quần vợt, trượt tuyết… của em. Người vì bận làm ăn mà em vì bận học, nên khi ở nhà ít trò chuyện với nhau; bây giờ những cách biệt đó không còn nữa: tình cha con mà thân mật như tình bạn bè. Người không có cái vẻ bận rộn vì nghề nghiệp nữa, không bận như ở thành thị nữa, vui vẻ, thảnh thơi, tự nhiên hơn. Cha con nói chuyện với nhau, dù có nói về việc học thì cũng chỉ là bàn tính về tương lai, không có gì làm cho em ngại cả và tình thêm cởi mở.

Nếu không thể ra bãi biển hoặc lên núi thì em có thể về quê. Về quê không thú bằng ra biển hoặc lên núi nhưng được ở lâu hơn. Ở nhà quê, ăn uống không có giờ nhất định, người ta không ưa tính ồn ào của thanh niên, cho trẻ đi ngủ sớm. Nhưng em được biết rõ thêm họ hàng, thân thích, không phán đoán sai lầm về một bà cô ương ngạnh, một ông cậu nghiêm khắc hoặc một bà nội độc ác nữa. Tình gia tộc thêm thân. Người gần gũi nhau, âu yếm nhau. Như vậy hơn là cả đời mới chỉ gặp nhau trong những đám cưới, đám ma.

Có khi do tình thế bắt buộc, song thân em phải cho em theo một đoàn học sinh giỏi đi nghỉ mát. Hiện nay, hầu hết những đoàn này đã tổ chức đàng hoàng, có người dìu dắt, giám thị. Nếu đoàn tới đóng ở một miền mát mẻ, khí hậu tốt thì có lợi cho em lắm. Vì sống chung, em tập có tinh thần kỷ luật. Người ta dạy cho em nhiều thói tốt: dọn lấy giường, quét lấy phòng, đánh lấy giày dép. Khi về nhà, mẫu thân em thấy em làm được những việc lặt vặt đó, sẽ mừng lắm.

Còn trường hợp cuối cùng này nữa, thú vị nhất là đi ngoại quốc. Ở trường, người ta đã cho em tiếp xúc bằng thư từ với một bạn ngoại quốc. Song thân em đọc những thư các em trao đổi với nhau cũng biết qua sự giao du đó có tốt không. Rồi một hôm em nhận được thư mời qua du lịch nước bạn, ở trong gia đình bạn. Tôi đã nói trong trường hợp đó em là đại diện của nước mình và phải tỏ ra xứng đáng với nhiệm vụ đó.

Tôi thí dụ rằng em qua bên Anh. Trước khi đi, em rán tìm hiểu về những phong tục bên đó. Chẳng hạn em có thể đọc cuốn: “Conseils a un jeune français partant pour L’Angleterre“[84] (Lời khuyên một thanh niên Pháp qua Anh) của André Maurois. Đã biết nói một chút tiếng Anh, em sẽ không gặp nhiều khó khăn lắm khi trau giồi ngôn ngữ đó. Nhờ những sách học soạn rất công phu, em đã biết những điều quan trọng về việc hành chính ở một châu thành, về công việc trong một trại ruộng, về đời sống trong một gia đình ở Anh, đời sống một học sinh Anh. Nhưng khổ nhất là làm sao nói cho đúng giọng đây. Ở trường, giáo sư cũng đã khéo dạy mà tai em cũng tinh, nhưng em vẫn nói chưa đúng giọng và tôi chắc rằng chỉ ở bên Anh độ vài ba tuần là em tấn tới về sự hiểu biết nước Anh cùng Anh ngữ. Đồng thời em được kết giao với vài bạn tốt. Nhờ nói chuyện, số dụng ngữ của em tăng tiến mau. Thật là một dịp may đấy.

Em lại có cơ hội đầu tiên được tập sống một mình, thắng lòng nhớ nhà, tự xoay xở lấy trong gia đình lạ, một gia đình uống trà mỗi ngày ít nhất là bốn lần. Phải giải quyết những khó khăn đó, tư cách của em sẽ được tôi luyện. Em sẽ thành một thanh niên đứng đắn như người lớn, biết phán đoán, so sánh hai quan niệm về nhân sinh quan, hai lối sống. Em sẽ thán phục tinh thần kỷ luật của người Anh, lòng yêu những bãi cỏ xanh và lòng mê thể thao của họ. Ngược lại, em vẫn thích những tiêu khiển, những món ăn và tinh thần cởi mở của mình hơn.

Trở về nhà, em giữ được bao nhiêu kỷ niệm và kinh nghiệm, tinh thần em già giặn thêm. Em cảm động được đặt chân lên tổ quốc, sung sướng được nghe ngôn ngữ của đồng bào. Sống trở lại trong không khí của gia đình, lúc đó em mới hiểu tất cả ý nghĩ của danh từ Tổ quốc mà trước kia em chỉ đọc lướt qua thôi.

Đời sống công cộng

Chắc em đã có thói quen thỉnh thoảng liếc mắt đọc qua tờ nhật báo của song thân. Tiếp xúc với đời sống công cộng như vậy, em biết được nhiều điều kỳ dị và trái ngược nhau. Chẳng hạn em nhận thấy rằng người trong nước không luôn luôn không đồng ý với nhau, cùng kỷ niệm một anh hùng dân tộc mà nhóm này làm lễ ở đây, nhóm nọ làm lễ ở kia.

Tại nước nào cũng có sự bất đồng ý kiến như vậy giữa quốc dân. Họ chia rẽ nhau nhiều hay ít khi giải thích những biến cố về kinh tế, xã hội của xứ sở.

Nhân loại luôn luôn tìm hạnh phúc. Nhiều trào lưu tư tưởng chia rẽ loài người. Học thuyết chủ nghĩa nào cũng tin rằng đã tìm được lý tưởng hạnh phúc đó và đề nghị những phương diện khác nhau để đạt được nó. Chủ nghĩa nào cũng tin đã tiến gần tới sát mục đích, hơn nữa, đã nắm chắc được nó rồi, tự phụ ôi là tự phụ! Chủ nghĩa nào cũng hy vọng qui tụ được một số người tán thành đông nhất để bắt người ta phải theo mình, để cầm quyền mà thực hiện tất cả những hứa hẹn đẹp đẽ về tương lai tươi sáng hơn.

Những người có thiện chí mà khó hiểu nhau, khó đồng ý với nhau như vậy ư?

Bất kỳ trong giai cấp nào, em cũng sẽ gặp những người tốt, ngay thẳng, đại lượng. Em nên luyện những đức đó để đừng dựng thêm hàng rào cách biệt em với những đồng bào xấu số hơn em.

Đừng xét ai theo ý kiến của họ. Nếu ta có thể tìm hiểu đời sống mỗi người, thấu được hoàn cảnh của họ, biết được nền giáo dục, những nỗi lo lắng, khó khăn của họ thì chúng ta sẽ thông cảm nhau hơn. Và nhiều bất đồng ý kiến cũng sẽ san phẳng được.

Một bên kín đáo, bớt vị lợi đi một chút; một bên bớt ganh ghét đi – thì những sự giao thiệp nhân loại sẽ vượt được mọi trở ngại.

Làm việc bốn chục giờ một tuần thì đủ sống, nhưng muốn tiến lên, muốn vượt lên khỏi hàng ngũ, địa vị của mình thì làm việc bấy nhiêu chưa đủ, còn thiếu nhiều lắm.

Hết thảy chúng ta sống trên trái đất này mà có khác gì cùng đi trên một chuyến tàu biển, cùng thực hành một cuộc viễn du, cuộc viễn du từ cảnh sinh tới cảnh tử?

PHẦN IV.
NÂNG CAO TÂM HỒN

Chữ La tinh Spiritus[85] có nhiều nghĩa. Chúng ta chỉ cần ghi lại ở đây nghĩa thứ nhất là không khí, hơi thở, và hiểu rộng ra, sinh khí: cái vật vô hình, hư linh nó làm cơ thể, tình cảm, trí óc ta có hồn, nó tạo nên cái thuần nhất, cái cá tính của ta, mà tất cả cảm giác cùng tư tưởng của ta hướng về đó.

Ở tuổi em, đời sống tinh thần thể hiện dưới ba hình thức rất dễ nhận được: lương tâm, tôn giáo và thờ phụng người khuất.

Lương tâm

Tôi nghĩ trong cuốn sách này nói về vì đời sống tinh thần của em đã khởi phát trong lễ thụ phép[86] và những lễ nghi tôn giáo đã để một ấn tượng sâu vào tâm hồn em từ hồi mười một mười hai tuổi.

Trong đời sống hàng ngày lương tâm em đã nhiều lần thắc mắc. Đã nhiều lần em muốn làm một việc rồi thôi, vì ngần ngại, không yên lòng. Có một cái gì trong thâm tâm phán xét hành vi của em, cơ hồ như tán thành hoặc bài xích vài ý tưởng, hành động nào của em. Em có một quan niệm thực sự về cái thiện, cái ác, ngoài những điều người ta dạy bảo em. Người ta dạy em những điều căn bản của một tôn giáo nó luôn luôn nhắc em không được nói dối, không được gian lận, không được ăn cắp, không được giết người. Tất nhiên những điều đó đúng rồi. Nhưng phải nói thực, không một chút tự đắc, không nói một tiếng thô tục, chống với sự lười biếng, thái độ đó đôi khi đòi hỏi quá sức của em và tiếng nói của lương tâm có lúc quá yếu ớt, không đủ sức khiển trách em.

Dù tốt hay xấu, dù mạnh hay yếu thì lương tâm của em cũng có thực. Mà sở dĩ có lương tâm là nhờ có Thượng Đế[87]. Mọi tôn giáo đều dạy rằng có. Quan niệm về Thượng Đế phát hiện một cách thô sơ ở tất cả các dân tộc bán khai. Dù em có vô học thì em cũng cảm thấy rằng có Thượng Đế.

Các tôn giáo

Sức mạnh của thiên nhiên, của nước, lửa, không khí… đã làm cho con người hoảng sợ, xúc động mạnh. Tôn giáo nào cũng tìm và tin một hạnh phúc, một sự an lạc ở một thế giới khác. Trừ ít tiểu tiết, cách cầu nguyện, lễ nghi và sự thờ phụng người khuất trong các tôn giáo đều đại thể như nhau. Vì đời người đau khổ, vì cảnh sinh lão bệnh tử mà loài người càng hy vọng ở một nơi đời sống sung sướng hơn. Khi tin có một thế giới khác nào đó, thì người ta không quá sợ chết nữa, coi cái chết chỉ là qua một thế giới sung sương hơn, nhưng muốn khi chết được qua thế giới đó thì phải biết dự bị (nghĩa là làm điều thiện) trong lúc sống. Tôn giáo nào cũng có một cảnh thiên đường khác hẳn cái vòm trời xanh xanh mà hồi nhỏ chúng ta ngắm nghía, nửa tò mò, nửa kinh sợ.

Chúng ta thử lật qua lịch sử các tôn giáo.

Nhờ Thánh Kinh, em đã biết rõ Do Thái giáo rồi, nên tôi không nhắc lại nữa.

Ở Trung Hoa, trước Tây lịch lâu lắm, người ta thờ một vị chúa tể vũ trụ, một vị thần làm chủ các thần như Tổ thần, Thần Nông…

Ở Ấn Độ người ta thờ thần Brahma, vị thần tối cao tạo ra thế giới, sau hợp với thần Vichnou sáng tạo và Civa phá hoại, thành ba ngôi. Đạo Phật do đức Phật sáng lập, từ Bà La Môn mà ra, mượn của đạo này nhiều giáo lý, cả thuyết luân hồi và niết bàn.

Khổng giáo là một triết lý hiền minh chứ không phải là một tôn giáo, và dạy người Trung Hoa đúng những truyền thống của gia đình và quốc gia[88].

Babylon cũng thờ thần, các thần Baals (Anou, Beel, Ea, tức thần mặt trời, thần đất, thần nước), các thần tinh tú (Samash: mặt trời, Sin: mặt trăng, Isthar: kim tinh, vân vân…) và các thần đất tốt (dignitaire du sol fertile), thần lửa, thần gió.

Ba Tư có một tôn giáo tiến hoá hơn, gần như báo hiệu cho đạo Ki Tô. Thượng Đế sinh ra muôn loài, lãnh đạo các vị Thần bất tử, phải chiến đấu với một thứ quỉ Satan (chúa tể một bọn quỉ và phù thuỷ) để muôn loài trong vũ trụ khỏi bị bọn quỉ chi phối. Suốt đời, con người bị cái thiện và cái ác lôi kéo. Thuyết đối kháng lạ lùng đó trong bản thể con người cơ hồ để giảng những do dự, thắc mắc của ý chí khi phải quyết định con đường nên theo. Tôn giáo còn đi xa hơn nữa. Nó tiên đoán rằng sau một chu kỳ là mười hai ngàn năm, Thượng Đế sẽ thắng Satan. Sự thắng trận đó được vạn vật hoan hô. Giáo lý đó mở đường cho Do Thái giáo hay đã chịu ảnh hưởng của Do Thái giáo? Xét các kinh và các truyền thuyết, ta chưa thể đáp được câu hỏi đó. Nhưng cũng xin ghi lại đây những hình thức sơ phác đó của những tôn giáo hiện đại, những quan niệm về tự do ý chí, về cõi Thiên đường sau khi chết và mạt nhật thẩm phán (jugement dernier).

Ai Cập thờ cả súc vật nữa, như thần Osiris Râ, Apis, Mnévis.

Hi Lạp đã tạo ra môn thần thoại học: một cặp thần làm chúa tể và chỉ huy một bọn thần thuộc quyền. Nhưng họ lại tin có những bán thần, như Héraclès, và một vị thần vô danh mà họ thờ ở châu thành Athènes.

Dân tộc La Mã thờ tất cả các vị thần Hi Lạp, sau đổi tên Hi Lạp thành tên La Mã, và thần thoại học của họ có nhiều điểm giống với thần thoại học Scandinavie (Thuỵ Điển và Na Uy), mà thần thoại học này ảnh hưởng thần thoại học Đức, Odin Wotan, một vị thần tối cao, làm chủ các vị thần, tượng trưng sức mạnh thiên nhiên, và cả những thần ác nữa.

Đời thượng cổ, tôn giáo nào cũng tin rằng sấm sét, sóng biển, gió rừng đều do những vị thần tạo nên cả. Thần thánh lẫn lộn với sức mạnh của thiên nhiên.

Tới khi La Mã suy vi, Đạo Do Thái mở một kỷ nguyên mới, thu hút tất cả những tôn giáo cổ đó, và dạy người ta tin ở một đấng tối cao và độc nhất, tượng trưng cho tất cả những khuynh hướng sâu kín và bí mật của linh hồn. Chỉ có Thượng Đế là sinh ra mọi vật.

Quan niệm đó không trái ngược với tấn bộ của khoa học vì khoa học chỉ giảng được hậu quả chứ không giảng được nguyên thuỷ của những hiện tượng trong vũ trụ và trong cơ thể ta. Nhiều nhà bác học danh tiếng vẫn theo đạo, chẳng hạn: Lavoisier, Ampère, Claude Bernard, Pasteur, Branly, vân vân…[89]

Thờ phụng người đã khuất

Trong tất cả những biểu hiện tâm linh, sự thờ phụng người khuất có tính cách cụ thể và khai tâm trí nhất. Nó liên quan trực tiếp với ta. Không dân tộc nào chối bỏ nó. Cả những người không có tín ngưỡng cũng thực hành nó.

Tổ tiên ta tuy đã khuất mà còn sống trong tâm hồn chúng ta; chúng ta nhớ tiếc các cụ. Có những tiếng nói trong tâm linh mà chúng ta tuân theo: tiếng nói của tổ tiên. Chúng ta tiến theo con đường mà cha mẹ đã vạch cho ta, chúng ta có bổn phận phải thực hiện những ý muốn của những người thân đã khuất. Ngoài những lý lẽ thực tế đó, chúng ta lại còn những cảm xúc cao của hơn, bất vị lợi hơn, chẳng hạn như lòng yêu người thân đã mất. Tổ tiên ta vẫn còn sống trong tâm hồn của chúng ta cũng như các vĩ nhân vẫn còn sống trong lòng dân tộc. Các cụ vẫn tiếp tục làm gương cho chúng ta soi.

Sự thờ phụng tổ tiên là một bổn phận thiêng liêng, nhưng tôi không nghĩ rằng người vợ goá phải chết theo chồng như ở Ấn Độ, mới là thuỷ chung với chồng! Tôi cho lối chung thuỷ của bà Lazare Hoche còn cảm động hơn: bà ở goá sáu mươi hai năm, xứng đáng để giữ cái danh lớn của chồng. Cho nên trong nhà thờ Notre Dame ở Verseilles, khi xây cái lăng kỷ niệm, chứa trái tim của vị đại tướng Pháp mất hồi năm hai mươi chín tuổi đó, người ta có khắc thêm mấy chữ cảm động này: “và để ghi cái đức của bà”. Tình và tâm hồn của bà quả là bền bỉ, mạnh mẻ! Không có một chút biến đổi trong một thời gian dài như vậy! Trước mối tình đó ta phải cuối đầu, thán phục – và ước ao được cái hạnh phúc lớn lao như bà vì hạnh phúc của bà phải ra sao mới giúp bà sống trong cảnh goá bụa lâu dài như vậy được!

Em nên tự vấn lương tâm và thử tưởng tượng xem nếu một người thân mất thì em sẽ thiệt thòi biết bao. Lâu lâu cũng nên nghĩ tới điều đó để càng yêu mến gấp bội những người thân ở chung quanh ta. Ta nên quý mến những người thân khi các người còn sống, như vậy hơn là để tới khi các người đã khuất rồi, đi thăm mộ, mới tỏ lòng tương tiếc. Tôi chúc em còn lâu mới phải khóc người một người thân.

Những người giữ việc thờ phụng

Họ chiếm một chỗ riêng trong lòng em. Thiên chức cao cả của họ đáng cho họ được kính trọng.

Trong một nước tự do thì tất cả các tôn giáo hành đạo bên cạnh nhau trong sự hoà hảo (…)[90].

Chung quanh em có người đã chỉ trích tôn giáo. Vài kẻ nặng lời trách nhà tu hành, chẳng hạn trách rằng không siêng năng làm lễ bằng tín đồ. Lý do thường chỉ có tính cách cá nhân, nhưng dù lý do có vững nữa thì cũng phải nhận rằng những nhà tu hành đó đại biểu cho một tín ngưỡng. Nếu họ giải thích sai hoặc không áp dụng đúng giáo lý, thì cũng có chỗ đáng tha thứ vì họ cũng là con người như chúng ta. Và điều đó không làm cho giáo lý hoặc tín ngưỡng của họ mất giá trị.

Những ý tưởng đẹp nhất: tự do, công bằng, nhân ái có phải thời nào cũng được những người xứng đáng phụng sự đâu. Như vậy không phải là một cái cớ để ta bài xích những ý tưởng đó. Lấy một thí dụ phàm tục: một người lái xe tắc xi gây tai nạn chẳng hạn, việc đó có đủ cho ta kết luận rằng các người lái xe tắc xi đều lái ẩu không? (…).

Tinh thần khoan dung

Chiến tranh tôn giáo, chế độ tôn giáo pháp đình thời Trung cổ, vài chương về lịch sử các Giáo hoàng đã làm cho các em thắc mắc khi em gấp sách giáo lý lại và mở lịch sử ra đọc. Em thấy rằng giai cấp tăng lữ, một quyền uy tinh thần, đôi khi lạc lối, muốn thành một quyền uy thế tục, đứng ngang hàng với các quốc gia châu Âu.

Dù em đọc lịch sử những cuộc huynh đệ tương tàn đáng tởm đó với một trạng thái tinh thần ra sao, thì em luôn luôn cũng nên nhớ rằng cái nguyên lý sống tinh thần tôn giáo không chịu trách nhiệm về những sự lầm lẫn của những kẻ không biết phụng sự nó, của những kẻ có ảo giác, đã lạnh lùng nhân danh tôn giáo, gây cuộc tàn sát giữa đồng bào trong nước hoặc giữa các dân tộc trên thế giới.

Không bao giờ người ta có thể thuyết phục được bằng khí giới (phải dùng khí giới tức là thú nhận rằng sự kém cỏi về tinh thần của mình rồi) mà chỉ thuyết phục được bằng gương tốt. Và người ta chua chát nhận thấy rằng các vị đầu mục lại cuồng tín khi mà sách dạy họ trước hết phải: Tốt bụng, Đại lương, Khoan dung.

Tôi muốn tiêm cho em đức đại lượng và khoan dung đó. Bạn học của em không phải cũng theo một tôn giáo (…). Họ sinh ta trong tôn giáo này hay tôn giáo khác. Họ tin giáo lý của họ cũng như tin ở đấng tối cao như em, chỉ có tên của đấng tối cao đó là khác. Nếu như vậy mà em thấy bực mình đến hoá ra bất công một cách hiển nhiên thì tôi khuyên em nên suy nghĩ về lời cao nhã này của Pasteur trong bài diễn văn ở Hàn Lâm Viện Pháp:

“Quan niệm về Thượng Đế là hình thức của quan niệm về cái vô cùng. Chừng nào mà sự bí mật về cái vô cùng đó còn đè nặng lên tư tưởng con người thì loài người còn dựng đền thờ để thờ cái vô cùng, dù các vị thần mang tên Brahma, Jéhovah, Allah hay Jésus thì cũng như nhau cả. Và trên sân, trên sàn lát đá của những đền đó, các ông sẽ thấy những con người quì mọp xuống, cúi lại, trầm tư về cái vô cùng… Sung sướng thay người nào có trong lòng một Thượng Đế, một lý tưởng cao đẹp và biết tuân theo lý tưởng ấy: lý tưởng về nghệ thuật, về khoa học, về tổ quốc, về các đức trong Phúc Âm…”

PHẦN V.
HI VỌNG Ở TƯƠNG LAI

Thiên chức của em

Thiên chức là một tiếng gọi trong thâm tâm, không cưỡng lại nổi, nó kéo em về một ngành hoạt động nhất định nào đó, nó thúc đẩy em làm chức vụ đó một cách hăng hái không vị lợi, hơn hẳn cái lương tâm nghề nghiệp.

Có thể rằng vài ngành dạy ở trường đã quyến rũ em: ngay ngành dạy học có lẽ đã hấp dẫn em. Phải chăng những cuộc tiêu khiển về mỹ thuật và văn chương gây cho em một thích thú mạnh mẽ? Hoặc tôn giáo với những cuộc lễ tráng lệ đã gợi cho em một cảm xúc thần bí nó làm cho em vui vẻ thênh thênh?

Nếu vậy thì tôi cần phải khuyên em ngay: “Hãy khoan đã”. Thủng thẳng, không có gì gấp. Trước hết, lấy bằng cấp Tú tài đã. Trong những lúc rảnh, không có cái gì cấm em tìm khu vực em thích để mà tiêu khiển. Nhưng trừ phi là một bậc thiên tài thì không ai lại vội “chuyên môn” ngay từ hồi mười ba, mười bốn tuổi.

Em nên mừng rằng đã có những nhiệt tâm đó. Nó chỉ hướng đi cho em. Em nên hỏi ý kiến song thân, giáo sư hoặc vị mục sư của em[91].

Có thể rằng thấy một mục đích đẹp đẽ, ta bị hấp dẫn mà có khuynh hướng[92] về ngành đưa tới mục đích đó; nhưng khuynh hướng không phải luôn luôn hợp với thiên tự một nghề riêng nào đó của ta đâu. Chẳng hạn Démonsthène, nhà đại hùng biện Hi Lạp thời xưa, đã đọc những bài diễn văn bất hủ Philippique để công kích Philippe de Maédoine, vốn không có tài ăn nói, phải ngậm sỏi tập nói trước tiếng sóng biển để thắng được những tật phát âm của ông.

Gọi là “nghề” hay “nghiệp” thì có cái vẻ chương chướng, vì chữ thiên chức có tính cách tâm linh, và mới đầu chỉ dùng vào đời sống tôn giáo. Đời sống tôn giáo bắt ta phải hoàn toàn vong kỷ, miệt thị những thú vui về vật chất: tiền bạc, tiện nghi, xa xỉ. Tôi thiếu hẳn tư cách để nói về đời sống tôn giáo mặc dầu sau lễ ban thánh thể đầu tiên của tôi và sau khi nghe những bài thuyết giáo tu dưỡng của một vị tư tế đức độ cao khiết, mặt đầy vẻ hiền từ, đại lượng, tôi đã có ý muốn làm chức tư tế. Dự định đó ám ảnh tôi từ hồi mười một đến mười ba tuổi. Buổi lễ nào, nhất là những buổi lễ long trọng, cũng làm cho tôi rất cảm động. Tôi thích bài lãnh thánh thể, trở về quỳ ở ghế của tôi, úp tay vào mặt mà cầu nguyện với tất cả tấm lòng ngây thơ của một em bé. Tâm hồn tôi lúc đó tưng bừng như mở hội. Tôi kể lại những cảm giác đó với má tôi; người có vẻ cảm động và bảo tôi phải suy nghĩ kỹ đã. Tôi đâu có nghĩ ra như vậy. Đời sống thần bí đâu có cần lý luận.

Kế đó là đời sống Trung học, việc học âm nhạc, và tập thể thao mà ba tôi hăng hái khuyến khích, đã mở cho tôi những chân trời mới. Tôi nhận ngay ra rằng tôi không có khuynh hướng tôn giáo, vì trong nhiều hoạt động khác của tôi cũng thấy vui bằng trong hoạt động tôn giáo.

Tôi kết luận rằng phải chống lại những cái quyến rũ, vui thú của đời sống hàng ngày, phải biết qua những hoạt động có tính cách nghệ thuật hoặc thông phàm, và thấy rằng hễ không có hoạt động nào thay thế được một hoạt động này mới thực tế là thiên chức của mình.

Những thiên chức thế tục không độc chiếm ta như những thiên chức tôn giáo, nhưng bao giờ cũng có tính cách bất vị lợi. Nó thiêng liêng, nhưng đặt cơ sở trên một tình liên đới giữa nhân loại. Nếu em còn thích danh vọng, tiền tài thì không gọi là có một thiên chức được. Lấy ví dụ một giáo viên nếu có đủ phương tiện có thể leo lần lên chức giáo sư đại học. Nếu ông ta để hết cả tâm tư vào việc dạy trẻ, khải phát tâm trí của chúng để chúng dự bị vào đời thì dù chỉ làm một giáo viên ông cũng gần như có thiên chức rồi đấy. Một giáo viên đúng với danh từ đó, làm sao có thể thản nhiên trước những em bé yếu ớt, ngây thơ như vậy mà không thấy cần phải giúp chúng phát triển, hiểu đời và thành người? Mà những việc này ra ngoài hẳn chương trình nhà trường. Một thí dụ nữa là trường hợp các nghệ sĩ hoặc thợ thủ công làm việc vì “yêu nghệ thuật”. Họ phải chịu thiếu thốn biết bao, bỏ hết cả thì giờ để kiên nhẫn thực hiện được những nghệ phẩm hoặc những công trình cảm động mà chỉ mong rằng tiến được tới gần mức hoàn hảo sẽ là phần thưởng duy nhất của mình! Nhiều nhà có hùng tâm làm lụng suốt đời (Bernard Palissy đốt cả đồ đạc trong nhà để giữ nhiệt độ trong lò mà men đồ gốm mới nổi được) để rốt cuộc chết trong cảnh khổ cực. Đã nói tới thiên chức thì không còn cái luật nổ lực tối thiểu[93] nữa.

Đừng lầm thiên chức với ý muốn làm một việc mình thích do tánh lười biếng hoặc nhu nhược bẩm sinh.

Thiên chức đòi hỏi sự cần mẫn nhất là đức kiên nhẫn. Có một trắc nghiệm cho em biết ngay khuynh hướng của em có mạnh hay không: trắc nghiệm đó là những nỗi khó khăn đầu tiên mà em phải thắng. Nếu những khó khăn đó kích thích em thì khuynh hướng của em mạnh đấy.

Bây giờ, em cần phải biết rõ em yêu thích và có khả năng về những môn nào. Cần chọn một ban sau rồi một ngành. Có cả một tràng cho em lựa: văn chương và khoa học, kỹ thuật và nghệ thuật, hoặc hỗn hợp nhiều môn. Y khoa, luật, khoa học, nghệ thuật, thương mại, hành chánh… Em đã có thể lựa về đại cương để dự bị cho những năm sau.

Em có thể dùng những lúc rảnh vào những công việc mà em thích. Những công việc đó như thứ đá thử vàng, nó cho em biết giá trị khuynh hướng của em. Em có mê man bỏ hết cả thì giờ rảnh vào những tiêu khiển đó không? Nếu nó chưa chiếm hết tâm trí em thì chưa gọi nó là thiên chức được, và nếu em thực có một thiên chức thì song thân em tất khuyến khích, thúc đẩy em đeo đuổi nó.

Tôi biết rằng nhiều danh nhân hồi nhỏ dở, thi rớt Tú tài mà sau họ nổi danh được khắp thế giới. Tôi có thể kể tên nhiều nghệ sĩ nổi danh, hoạ sĩ hoặc diễn viên, văn sĩ hoặc nhạc sĩ. Nhiều “ngôi sao” trong số các nhà đó đương sống hoặc đã sống một đời “bốc đồng”, lang bạt cho ra vẻ khác người. Những người đó hồi trẻ tính tình thất thường, không thể thích ứng với kỷ luật học đường và bây giờ vẫn còn giữ một tâm hồn khoác lác, phường chèo; không thể bảo họ là có một thiên chức được.

Nếu em thấy như có thiên tư về một nghề nào đó thì em nên tự xét thị hiếu của mình (thú vui vật chất), nhu cầu về tiền bạc (tuổi nào người ta cũng có tánh tiêu hoang), và nghị lực để kiên nhẫn đeo đuổi nghề đó mặc dầu gặp những trở ngại về gia đình, xã hội. Em nên hỏi ý kiến người khác. Như vậy em sẽ không hối hận, mặc dầu thấy ngay rằng thường thường khuynh hướng của ta không hợp với kế hoạch của ta.

Phải có một lòng tin không gì lay chuyển nổi, một trạng thái quân bình về tâm hồn và nhiều nghị lực mới chống nổi sự tấn công và đem thắng lợi lại cho cái tiếng gọi trong thâm tâm ta, tức thiên chức.

Lựa nghề

Blaise Pascal nói: “Lựa nghề tức là lựa đời mình”.

Nếu em không có một thiên chức thì ít nhất em cũng thấy thích môn học này hơn môn học khác, tiêu khiển này hơn tiêu khiển khác. Chúng ta chỉ làm được kỹ và khéo việc gì mà ta vui vẻ đem cả giám thức ra để làm. Kết quả sự học của em tuỳ thuộc thiên tư và sự thích thú của em về mỗi môn. Cái đó có thể chỉ dẫn cho em về tương lai của em.

Nếu em ít thiên tư về một môn nào đó mà chịu gắng sức thì thường cũng bù được sự kém cỏi đó và có được một điểm trung bình. Cần có một chút nghị lực và nếu có nghị lực thì không có lý gì em không tấn tới ít nhiều trong những môn mà em thích.

Trong đời, có phải lúc nào cũng được làm theo những việc mình thích đâu.

Em nên nghĩ tới những bậc đàn anh của em trong hai thế chiến trước, đương tuổi thanh xuân phải bỏ học, bốn năm sau mới được giải ngũ. Có hại cho sự học của họ tới mức nào! Bị động viên hồi mười tám hay hai mươi tuổi, họ phải trải qua cảnh chiến tranh ghê gớm, mất một thời gian quí báu. Khi trở về gia đình, những nhu cầu về đời sống đã bắt họ phải lựa một nghề khác, đâu có được theo ý muốn của họ. Họ phải thích ứng với hoàn cảnh. Rồi vài người cũng yêu được nghề mới của mình, thường là một chức vụ phụ thuộc. Lần lần họ thích cái khía cạnh nhân bản của công việc, thích sự siêng năng trong công việc và nhìn công việc dưới cạnh góc lý tưởng. Mới đầu, cơ hồ như là một cuộc hôn nhân vì lý, chứ không vì tình, một sự bất đắc dĩ để sống.

Tôi kể trường hợp đó để khuyên em học tất cả các môn trong chương trình, những môn không thích cũng phải học kỹ như những môn khác. Tới khi thi Tú tài, môn nọ bù môn kia, em sẽ có hy vọng được điểm trung bình.

Ở tuổi em mà do dự về sự chọn nghề thì cũng là chuyện thường, nhưng người ta có thể làm ngạc nhiên rằng nhiều cậu tú chưa quyết định được về tương lai mà ghi tên vào hai ba ban Đại học. Thái độ đó tỏ rằng họ thiếu đức tin, nhưng nếu sau khi tiếp xúc với hai hoạt động có vẻ quyến rũ ngang nhau, họ biết nghiêng hẳn về một phía, thì không có gì đáng trách cả.

Thế nào em cũng được biết rõ về một nghề rồi: nghề của phụ thân em. Có những gia đình đời đời làm y sĩ, phán quan, quân nhân, kỹ sư… Đời sống trong gia đình cho em biết em có thể thong thả ăn học tới mức nào, gia cảnh phong lưu nhiều hay ít, lối sống của phụ thân em ra sao, sự làm lụng khó nhọc cùng trách nhiệm của người ra sao. Về những điểm đó, em không thể lầm được; em “ngâm mình trong cái không khí”, biết được tương lai em sẽ ra sao rồi. Sau cùng những bạn bè trong nghề của phụ thân em cũng có thể giúp em được trong bước đầu.

Em lại muốn biết nhiều trường hợp khác thì có thể hỏi ý kiến của những bạn thân đủ tư cách[94]. Em nên biết những gắng sức, lo lắng, những thắng lợi của những người đã thành công ấy. Như vậy đỡ cho em biết bao thì giờ, biết bao khó nhọc vô ích để quyết định lựa đường đi mà tiến tới đích! Không có gì quý bằng lời khuyên của một người trong nghề và những cuốn hướng nghiệp tốt nhất cũng không thay được lời chỉ dẫn sáng suốt của những người nhiều kinh nghiệm. Vậy em cứ vững tâm hỏi ý kiến họ. Trừ những kẻ quá đổi kiêu căng, còn thì họ sẽ cảm động và vinh hạnh tiếp em, đem tất cả tâm hồn và lương tâm ra giảng cho em những cái vinh nhục, lợi hại trong nghề họ. Em có thể được nghe nhiều lời chỉ dẫn của họ.

Em có thể lại hỏi các trung tâm hướng nghiệp và đọc các sách hướng nghiệp. Tôi nghĩ trừ phi em đã quyết tâm thôi học để lựa một nghề; còn đương học thì hỏi han, tìm hiểu như vậy chưa lợi gì mấy. Nhưng nếu em muốn thì em nên kiếm những cuốn hướng dẫn tả kỹ nghề em muốn lựa, chương trình thi vô ra sao, nhất là “không khí” của hoạt động của em.

Nhiều nghề bấp bênh lắm, nhất là những ngành nghề nghệ thuật, tương lai không chắc chắn chút nào khi chưa được nổi danh. Tỉ số những người sống đàng hoàng bằng những nghề đó rất nhỏ nhoi. Văn chương, hội hoạ, âm nhạc đâu có nuôi sống người phụng sự nó. Nếu em cảm thấy bị nghệ thuật lôi cuốn, không sao chống lại nổi thì tôi khuyên em hãy học lấy một cái nghề để sinh nhai chắc chắn đã; giáo dục hoặc hành chánh. Muốn làm một việc mình thích là điều chính đáng, nhưng trước hết phải lo đời sống vật chất đã, nó có yên ổn rồi mới giữ được sự độc lập của mình. Mà rốt cuộc thì đậu Tú tài vẫn là cách chắc chắn nhất để đạt được điều ấy. Rồi sau này, nếu em gặp may, thành công trong nghệ thuật thì có gì cấm em bỏ nghề phụ kia đi?

Một tờ báo lớn đã mở một cuộc điều tra rất hứng thú về sự cần thiết có một “nghề thứ nhì”. Người ta phỏng vấn nhiều nhà nổi danh trong mọi ngành nghệ thuật, về cái nghề nó giúp ta sống để trong lúc rảnh có thể làm những việc hợp với nguyện vọng của mình. Hết thảy đều đồng ý rằng cần có một nghề thứ nhì trước khi nổi danh và kiếm được nhiều tiền.

Dù rất có khiếu về mỹ thuật, em cũng phải chống cự lại cái thói làm biếng không chịu làm một công việc có tính cách tập quán, đều đều[95].

Lựa một nghề gần gũi với nghệ thuật mà em muốn phụng sự, một nghề chắc chắn chẳng hạn nghề dạy học.

Từ trên tới đây, tôi thí dụ rằng sự học của em được hoàn hảo, điểm trong lớp đều tốt, em có tương lai, nghĩa là hy vọng sau này đậu Tú tài.

Nhưng nếu rớt thì làm sao?

Vấn đề đó người ta đương nghiên cứu và mới giải quyết được một phần.

Người ta tính đặt thêm những kỳ thi mà giá trị ở vào khoảng giữa bằng cấp Trung học đệ nhất cấp và Cử nhân, để tập cho học sinh giữ những chức vụ phụ thuộc trong các công sở và các kỹ nghệ. Những cán bộ đó cần thiết cho xứ sở và địa vị tựa như ngạch hạ sĩ quan trong quân đội. Nếu em không thể trở thành kỹ sư, giáo sư, y sĩ… thì em có vô số nghề khác hứng thú, có lợi cho em lựa, nhất là lúc này nhiều ông cử có thể rằng học giỏi đấy, nhưng thiếu óc thực tế, muốn tìm một địa vị vững vàng mà không ra.

Nếu em không biết rõ những thiên tư của em mà lại muốn tránh những lỗi lầm để khỏi hỏng một đời người, thì biết lựa nghề nào bây giờ? Tôi lại khuyên em hỏi Phòng thống kê về tài liệu về trường học và lựa nghề mà tôi đã nói ở một chương trên.

Cơ quan đó có đủ tài liệu về mọi ngành, từ một lớp học nghề tầm thường nhất tới trường Cao đẳng Bách nghệ. Người ta có thể chỉ cho em, mỗi nghề ra sao, học xong thì kiếm việc ở đâu, dễ được thâu dụng không; lại có những bảng thống kê cho em biết nghề đã đông người tới mức nào.

Sau cùng, tôi xét qua ở ban trung học và những nghề thích hợp với mỗi ban.

Nếu em thích nghề giáo sư khoa học, nghề buôn hoặc thích vô quân đội, vô kỹ nghệ thì em nên lựa ban kim thời.

Ban cổ điển ngành A hợp với nghề giáo sư văn chương, bảo quản thư viện, quản thư tàng cổ viện… Ngành B hợp với những nghề giáo sư sinh ngữ, sử địa và các nghề hành chính, thương mại. Ngành C hợp với kỹ nghệ, canh nông và các nghề khoa học[96].

Nếu em có thiên tư về nhiều môn thì em nên lựa những ngành khoa học, sau này dễ kiếm nghề hơn ngành văn chương. Vì về văn chương cần phải giỏi lắm mới có tương lai. Về các ngành khoa học, em nên biết rằng có Tú tài toán vô được nhiều trường hơn là có Tú tài khoa học thực nghiệm.

Những vấn đề gần và xa

Thanh niên có thể nuôi mọi hy vọng. Em có thể mơ tưởng sau này thành một chính khách, một nhà bác học, một nghệ sĩ danh tiếng, hoặc một ông vua trong ngành kỹ nghệ nào đó. Cuộc đời em đương dự bị, đương kiến thiết đây, dựng trên cái kiềng ba chân này: sự làm việc, nghị lực, và nhiệt tâm của em. Hiện nay em đương dự những chiến đấu nho nhỏ trong cuộc đại chiến của đời em sau này. Luôn luôn, em phải chiến đấu để sinh tồn, phải ganh đua. Trong một lớp ba bốn chục học sinh, em chỉ dùng trí tuệ để tranh đấu. Em đã có nhiều kinh nghiệm của riêng em, và rút được nhiều kinh nghiệm của những trẻ cùng thế hệ với em, em đã biết những cái bó buộc, cực khổ của một học sinh Trung học. Người lớn mỉm cười cho những cái đó chưa thấm vào đâu, nhưng ở đời cái gì cũng là tương đối hết, và những lo lắng của em lúc này cũng đủ làm u ám cái tuổi xuân của em rồi.

Trong ngành hoạt động nào chúng ta cũng phải cạnh tranh. Càng muốn lên cao thì sự đào thảy càng gắt gao. Đứng vào hạng trung bình, hay trên trung bình một chút thì không thể vô một trường lớn, hoặc leo lên những bậc thang cao trong một công sở, tư sở lớn được. Số thí sinh, số hậu bổ đã đông mà đều là hạng tài giỏi cả. Đủ điểm trung bình cũng chưa được tuyển, phải đậu cao nữa, và thường thường mười lăm, hai mươi thí sinh hoặc hơn nữa mới tuyển một. Cứ đọc những quảng cáo lu bù nó đập vào mắt em trên các tạp chí, ở mỗi góc phố, hoặc nghe những quảng cáo nhức tai, nhức óc trong chương trình đài phát thanh, em cũng đủ thấy rằng trong ngành thương mại và kỹ nghệ, sự cạnh tranh đâu có kém gay go.

Đời sống là một bãi chiến trường và không có một cá tính mạnh thì không sao chống nổi được mọi sự tấn công. Một thiếu nữ có thể hy vọng kiếm được người chồng khá để mọi sự trông cậy cả vào chồng. Dù sao, phụ nữa cũng còn giải pháp đó để khỏi phải chiến đấu gay go với đời mà có được một đời sống an thích trong gia đình.

Nhưng còn em, nam sinh ở trung học, em chỉ có mỗi một tương lai ở trước mặt thôi, một tương lai cần cù làm việc để thực hiện lý tưởng hoặc cao vọng của mình. Tuỳ em nhiệt tâm làm việc hay không mà em thành công hoặc thất bại vì em không phải là một thần đồng. Vả chăng, không có thiên tài mà lại sung sướng vì được hưởng những cái vui lành mạnh và tự nhiên của tuổi mình[97].

Tôi hiểu lắm, có khi em cũng thấy ngán học. Chúng ta ai cũng đã trải qua những cuộc khủng hoảng tinh thần, sinh ra chán nản, làm biếng mà không chịu tự thú nhận. Em thấy kỳ thi Tú tài sao mà khó quá, không thể đạt tới được. Mà những học sinh tốt lại thường thắc mắc, lo âu nhiều nhất. Nhưng rồi một ngày nào đó, phép mầu đã thực hiện, và leo từng nấc từng nấc, em tạo được một địa vị vinh dự trong xã hội.

Cá tính của em được mọi người nhận trong khu vực hoạt động của em. Em đậu được nhiều kỳ thi và giá trị của em được định rõ. Mới vào đời, em đã có một nghề danh giá, nhờ học hành siêng năng mà em có được một “thặng dư giá trị”.

Dù em làm nghề nào đi nữa thì cũng tỏ rằng học thức của em xứng với nghề đó. Không thể thành công mà không có cá tính, tư cách. Nhiều người có chức vị có nhiều bằng cấp mà thất bại trong đời vì thiếu cá tính, tư cách.

Hồi tôi mới làm nghề y sĩ, tôi ngượng ngùng mở phòng mạch ở một khu tại Paris đã có đông y sĩ rồi, và chỉ cách những phòng coi mạch nổi tiếng nhất có vài cây số. Một dược sĩ già trong miền bảo tôi: “Liệng những thống kê đi, miền này có đông y sĩ hay không thì cũng cóc cần. Mọi sự tuỳ thuộc ở mình cả. Số thân chủ người trước để lại cho mình làm cho nó tăng lên hay giảm xuống là tại mình cả. Ông cứ khám bệnh cho kỹ, rán trị cho giỏi đi”. Không lời nào đúng hơn lời đó và gặp những y sĩ trẻ chỉ rình kiếm cho được một chỗ làm ăn lý tưởng, không có bạn đồng nghiệp cạnh tranh ở bên cạnh, tôi thường nhắc lại lời đó cho họ nghe.

Nghề tự do nào cũng rất mệt. Làm giáo chức hoặc công chức hành chánh khoẻ hơn nhiều: thảnh thơi mà lại được hưởng một số lương hưu trí phong lưu; tuy nhiên muốn được mau thăng chức thì cũng phải làm việc nhiều và liên tiếp. Công chức nào có cao vọng, có hăng hái thì mới được thưởng. Các kỳ thi thạc sĩ và thi tuyển vô bộ Tài chánh chẳng hạn đều có tiếng là khó.

Ngành kỹ nghệ và thương mại mở một khu vực hoạt động rộng rãi cho những người có óc sáng kiến, có tinh thần mạo hiểm. Có chịu liều thì mới lời nhiều. Phải bỏ vốn lớn mà sự cạnh tranh ngày nay thêm gay go vì những giao thiệp quốc tế. Trong mọi khu vực, em sống ở thế kỷ khoa học và kỹ thuật. Trong ngành đại kỹ nghệ, doanh nghiệp quốc tế, em có dịp du lịch mọi nơi. Cuộc sống đó hăng say và phải đấu tranh trên thường với các hãng ngoại quốc, nó nửa như trò thể thao, nửa như canh bạc. Trong khu vực nào cũng có những thành công phi thường, kỳ dị.

Tôi mong rằng những sự thành công đó kích thích em dự bị một tương lai xứng đáng với tài đức của em. Em gắng sức tự cải thiện đi và nếu cuốn sách nhỏ này có thể giúp em được trong việc đó thì thật là một nỗi vui lớn cho tôi.

Và bây giờ: CHÚC EM MAY MẮN!

[1] Có lẽ cụ Nguyễn Hiến Lê dùng bản của nhà Éditions J.Oliven, năm 1955. (Goldfish).

[2] Theo cụ Nguyễn Hiến Lê trong cuốn Mười câu chuyện văn chương thì cuốn Lời khuyên thanh niên do Thanh Tân xuất bản năm 1967. Tôi thực hiện ebook này theo bản scan do bạn Dangtunam cung cấp. (Goldfish).

[3] Coi chương sau.

[4] Có bốn hạng – Coi chương sau.

[5] Tiếng Pháp: sec, nghĩa là uống mà không cần pha thêm nước.

[6] Có nghĩa là có nhiều đảm trấp, do chữ bile là đảm trấp, tức nước mật.

[7] Hypophyse còn được dịch là tuyến yên. (Godfish).

[8] Thymus còn được dịch là tuyến ức. (Goldfish)

[9] Orthosympathique: còn dịch là trực giao cảm; parasympathique: còn được dịch là đối giao cảm. (Goldfish).

[10] Gọi là chân và phản vì trước kia người ta tưởng hai bộ phận đó luôn luôn có tác động trái ngược nhau tới cơ thể; nhưng gần đây người ta thấy tác động của chúng chỉ phản nhau tới mức nào thôi.

[11] Tác giả dùng chữ caractère; nhưng riêng ở câu này ta nên hiểu nó là tính tình; chỉ khi nào trẻ biết suy nghĩ, tự chủ được ít nhiều mới nên nói là tư cách.

[12] Tức bài Il pleure dans mon cœur. (Goldfish)

[13] Tức thế kỷ lãng mạn của Pháp.

[14] Phải chăng ý tác giả muốn nói: Chỉ những kẻ ngu xuẩn mới cho rằng mình không bao giờ lầm lẫn!

[15] Tức là lớp đệ nhị của ta. Sách này viết trước khi ở Pháp bỏ thi tú tài 1.

[16] Tức những trắc nghiệm để đo tinh thần. Coi cuốn Tìm hiểu con chúng ta, do Nguyễn Hiến Lê xuất bản.

[17] Một hài kịch ba hồi, trong đó tác giả mỉa mai tinh thần giáo lý độc đoán trong y giới. Nhân vật chính, bác sĩ Knock chủ trương rằng “người mạnh khoẻ nào cũng là một người có bệnh mà chính mình không hay” và dùng mọi thủ đoạn làm tiền thân chủ.

[18] Ở bên Pháp, khí hậu lạnh, ít mồ hôi, tác giả chỉ khuyên mỗi tuần ít nhất tắm một lần. Ở nước ta như vậy không đủ. Mùa nóng có lẽ nên tắm hai lần mỗi ngày nữa.

[19] Tôi nghĩ thiếu niên không nên dùng cà phê hoặc trà tàu. Một học sinh đủ sức học và học đều đều chương trình thì không cần những thứ kích thích đó, và không cần thức đêm để học thi.

[20] Theo các nhà bác học ngày nay thì hút ống điếu ít hại hơn hút thuốc vấn.

[21] Cuốn này xuất bản lần đầu ở Pháp năm 1955.

[22] Do đó mà cành cảm lãm tượng trưng cho hoà bình.

[23] Thời xưa, người Hi Lạp cho rằng vũ trụ gồm bốn nguyên tố: nước, không khí, đất và lửa; cũng như người Trung Hoa cho rằng có ngũ hành: kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ.

[24] Người ta đã lấy tên chiến sĩ báo tiệp Marathon để đặt tên cho cuộc đua này.

[25] Nguyên văn: traquée, matraquée. Tác giả dùng chữ Matraquer là đánh bằng matraque (đoản côn mà cảnh sát cầm ở tay), gây cho ta ấn tượng ngồ ngộ và mạnh mẽ về thanh âm; traquée rồi lại (ma)traquée.

[26] Có lẽ tác giả muốn nói đến các nhà thể thao về sau phải mở quán rượu hoặc bán đồ thể thao.

[27] Tức môn bóng chuyền. (Goldfish).

[28] Môn này thịnh hành ở Trung và Bắc Âu. Mỗi đội gồm mười một người, cùng dùng một trái banh tròn, cũng có những luật lệ như môn đá banh, nhưng chơi toàn bằng tay. [Có lẽ tác giả nói đến môn bóng ném, trong môn nầy mỗi đội chỉ có bảy người – một người là thủ môn. (Goldfish)].

[29] Có lẽ người miền Nam nước Pháp thích môn đó.

[30] Tôi nghĩ không cần tả những môn này vì trừ những nhà thể thao, ở nước ta ít ai lưu ý tới những môn đó, mà những nhà thể thao lại biết rõ nó rồi.

[31] Kiều dưỡng: nâng niu chiều chuộng quá chừng (theo Vdict). (Goldfish).

[32] Ta nhớ tác giả viết cho học sinh bên Pháp.

[33] Chẳng hạn người thuận tay trái thì tay mặt vụng về nhất.

[34] Tức môn thể dục cần khí cụ. Còn môn thể dục Thuỵ Điển (gymnastique suedois) thì tôi nghĩ tuổi nào cũng theo được.

[35] Ở nước mình không có tuyết, nên không có môn thể thao này. Nhưng trong số độc giả, biết đâu chừng có một học sinh sau này du học ngoại quốc, cho nên tôi cũng dịch mà không bỏ.

[36] Nơi có suối nước nóng để trị bệnh lại nghỉ ngơi và trị bệnh.

[37] Từ năm 1950 một số nhà giáo dục Pháp đã đặc biệt chú ý tới thể dục. Ba ông Max Fourestier, Maurice David và M. Huget đã thí nghiệm trong nhiều năm ở ban Tiểu học rồi Trung học, tại ngoại ô Paris rồi tới nhiều nơi khác, một thời khoá biểu mới: vẫn theo đúng chương trình của Bộ Giáo dục, nhưng sửa đổi một chút cách dạy, cách dùng thì giờ, cho trẻ em học buổi sáng thôi, còn buổi chiều tập thể dục (mỗi tuần ít nhất là 12 giờ thể dục ở tiểu học); như vậy kết quả rất khả quan: chẳng những trẻ mạnh mẽ lên mà tư cách, tính tình của chúng đều tấn bộ; tấn bộ cả về sự học nữa, mặc dù số giờ học có hơi giảm. Chúng ta cũng nên thí nghiệm phương pháp đó (coi bài Một cuộc cách mạng trong giáo dục của Nguyễn Hiến Lê – Bách Khoa số 220, 221, 222 năm 1966).

[38] Tác giả muốn nói: em sợ thi tú tài như con vật sợ lò sát sinh vậy.

[39] Có lẽ là hát bóng bị in sai mà thành bắt bóng. (Goldfish)

[40] Tác giả muốn nói ở tuổi 13 đến 15, trẻ còn theo bản năng, chưa tự chủ được, chưa thất sự là “văn minh”.

[41] Phản dịch là dịch tiếng nước mình ra tiếng nước ngoài (thème). Hồi xưa học sinh Trung học Pháp phải học tiếng La Tinh hoặc tiếng Hi Lạp (hoặc cả hai), và môn phản dịch là môn khó nhất, học sinh ngán nhất, do đó từ ngữ “fort en thème”, giỏi môn phản dịch, trỏ học sinh giỏi nhất lớp.

[42] Có lẽ là tripoter bị in sai thành brricoleur. (Goldfish).

[43] Tính theo số tiền thì như vậy: ở nước ta trước thế chiến chỉ một ngàn đồng là mua được một chiếc xe hơi, nhưng đồng tiền bây giờ cũng dễ kiếm hơn, đúng hơn là đã sụt giá quá nhiều, không còn bằng một phần trăm thời trước.

[44] Ở Pháp có Ngày nhớ ơn Cha và Ngày nhớ ơn Mẹ (Journée des Pères, Journée des Mères), tôi không nhớ rõ vào tháng nào. Ở nước ta, có thể dùng ngày lễ Vu Lan thay hai ngày đó.

[45] Tàn phẫn: tôi gõ đúng theo sách mà không hiểu nghĩa là gì. (Goldfish).

[46] Ở nước ta, chỉ nên như vậy khi giao thiệp với đàn bà Âu, Mỹ. Đàn bà mình chưa có cái tục bắt tay.

[47] Nghĩa là mỗi người một nơi, chỉ tiếp xúc với nhau bằng thư, chưa hề gặp nhau.

[48] Muốn hiểu các trắc nghiệm (test), xin coi cuốn Tổ chức công việc theo khoa học và cuốn Tìm hiểu con chúng ta của Nguyễn Hiến Lê.

[49] Tiếng Pháp là Bureau universitaire de Statique et de Documentation scolaire et professionnelle (viết tắt là B.U.S) thành lập năm 1932 ở 29 rue d’Ulm – Paris Ve – Các trường Đại học ở các tỉnh cũng có những trung tâm hướng nghiệp như vậy.

[50] Chẳng hạn, học sinh tầm thường có thể cho qua học nghề theo hết ban tiểu học, hoặc hết ban trung học đệ nhất cấp.

[51] Coi thêm cuốn Kim chỉ nam của học sinh của Nguyễn Hiến Lê.

[52] Đường dài (enseignement long) là học hết trung học đệ nhất cấp rồi đệ nhị cấp phổ thông, lấy Tú tài, rồi lên cao đẳng, Đại học. Đường tắt (enseignement court) là học bốn năm trung học phổ thông rồi học kỹ thuật, hiện nay ở các trường Pháp, người ta không cho học sinh tự ý lựa ban Toán (trung học đệ nhị cấp) nữa; hội đồng giáo sư xét có đủ thiên tư về Toán mới cho học ban ấy.

[53] Ở bên Pháp mùa đông rất lạnh mà đêm dài, bảy tám giờ sáng hãy còn tối trời.

[54] Trường học bên Pháp, cũng như trường học ở nước ta hồi xưa, nghỉ thứ năm.

[55] Thính: có lẽ chữ tinh in sai mà thành chữ thính. (Goldfish).

[56] Tạm dịch: Chu vi bánh xe/ Bằng hai Pi-R. Hai câu dưới: Vòng tròn đầy may/ Bằng Pi-R hai. (Tôi tham khảo trang http://www.a525g.com/mathematiques/nombre-pi.php để sửa các chữ in sai). (Goldfish).

[57] Cách này nhà Nho hồi xưa rất hay dùng. Trong sách Đông y, Địa lý (môn phong thuỷ), bói…, các ý chính đều đặt thành văn đối ngẫu. Các cuốn Nhất thiên tự, Tam thiên tự (dạy chữ Hán) đều đặt thành vần. Chẳng hạn trong Nhất thiên tự hai câu đầu như sau:

Thiên trời, địa đất, vân mây

Vũ mưa, phóng gió, trú ngày, dạ đêm.

[58] Tôi tham khảo trang http://vi.wikipedia.org/wiki/Jean_Racine để sửa các chữ sai. (Goldfish).

[59] Theo tôi cách này không nên dùng. Cách sau (cách thứ ba) có thể dùng được.

[60] Chữ O (optique) cặp 2, dùng để tạo từ Oscar, chữ (moteur) cặp 3, dùng để tạo ra chữ ma, vân vân… Và câu: O, Oscar, ma petite théière… tạo ra do cách đó có nghĩa là: Ôi, Oscar, bình trà nhỏ của tôi không đủ cho tôi uống được sáu ngụm.

[Tôi tham khảo trang http://members.chello.nl/r.kuijt/en_cranialnerves.htm để sửa mấy chữ in sai. (Goldfish)].

[61] Tôi hồi xưa thường quên nghĩa hai tiếng bát, cạy, không nhớ tiếng nào nghĩa là lái thuyền về phía trái. Sau tôi tìm ra cách này: bát là lái về phía phải (hai mẫu tự b và p, phát âm giống nhau chỉ khác là nặng và nhẹ thôi); và tôi tự nhủ: bát, b, p, phải.

Nay theo phương pháp của tác giả, bạn thử tìm một cách khác xem có tiện hơn không.

Bạn nên coi thêm Phụ lục 1 trong Kim chỉ nam của học sinh của Nguyễn Hiến Lê để biết thêm vài thuật khác nữa. Sách ngoại quốc viết về Thuật ký ức rất nhiều, đại thể cũng như nhau cả.

[62] Trong thế chiến vừa rồi, Herriot bị đày qua Đức.

[63] Tác giả, cũng như hầu hết các người Pháp vẫn quá tôn trọng lối học bách khoa, từ đời Napoléon truyền lại. Hiện nay ở Pháp một số người đã chú trọng cái học kỹ thuật chuyên môn thực tế như Anh, Mỹ. Ở người ta, đại đa số chỉ trọng cái học phổ thông, bỏ rơi cái học kỹ thuật, thành thử hại càng lớn.

[64] Tức Physique, Chimie, Biologie: Vật lý, Hoá, Sinh.

[65] Tức những trường Cao đẳng hoặc Cao học chuyên môn nổi tiếng khó nhất của Pháp.

[66] Tức như câu: “Bốn bể là nhà” của ta, câu “Tứ hải giai huynh đệ” của người Trung Hoa.

[67] Tiếng Pháp gọi là Concours général. Nước ta mới mấy năm nay cũng có kỳ thi đó cho những học sinh giỏi ở lớp đệ nhất trên toàn quốc. Bài ra đều khó và học sinh nào đậu đều được một món thưởng riêng của Bộ Giáo dục. Chỉ thi vài môn chánh thôi và thí sinh chỉ lựa môn nào mình khá nhất mà thi.

[68] Nước ta không có những trường này, chỉ có mới có các lớp dạy đánh máy của phòng thương mại.

[69] Câu này khó hiểu. Tại sao lại có hai chữ “Dù là” ở đầu câu? (Goldfish).

[70] Tức tự điển các từ đồng nghĩa. (Goldfish).

[71] Nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê đã ra một số cuốn sách về loại này: Gương danh nhân, Gương hy sinh, Gương kiên nhẫn, Gương chiến đấu, (và sắp ra Gương mạo hiểm). Cũng nên kể thêm cuốn Họ lập nên sự nghiệp cách nào của Dale Carnegie do Nguyễn Hiến Lê dịch.

[72] Vài truyện của Jules Verne đã được dịch ra tiếng Việt.

[73] Nguyên văn: Romans du Far West: Tiểu thuyết miền viễn Tạy của Mỹ.

[74] Về cách làm thẻ, coi Phụ lục II cuốn Kim chỉ nam của học sinh đã tái bản.

[75] Một cái lợi nữa là dễ xếp chúng thành từng loại.

[76] Vì ở Âu, gần lễ Giáng Sinh, báo chí đều quảng cáo các vật để tặng nhau, trong đó có những sách quí, đóng đẹp.

[77] Giá trị thương mại giả định nghĩa là về nghệ thuật thì kém mà về giá trị thương mại lại cao, giá không xứng với thực.

[78] Thế kỷ rực rỡ nhất của Hi Lạp – Homère là thi hào bậc nhất của Hi Lạp.

[79] Mấy chữ “thần trường hại học” chắc là do in sai mà thành, tôi không biết phải sửa như thế nào cho đúng. “Trường phái thần học” chăng? (Goldfish).

[80]

nghĩa là nếu người cao 1 mét 30 thì từ chân đến rốn phải là 0 mét 80 – nếu người cao 1m618 thì cánh tay suốt tới đầu ngón tay là 1m.

Tỉ lệ 1,618 cũng áp dụng để chia bức tranh thành hai phần lớn nhỏ: phần nhỏ so với phần lớn cũng bằng phần lớn so với toàn diện. (Coi Tìm hiểu hội hoạ của Đoàn Thiêm – Nam Chi tùng thư – 1962).

[81] Dân tộc cổ, sống ở trên bờ Euphrate và vịnh Ba Tư, văn minh rất sớm.

[82] Chữ xen (tiếng Pháp là scène) ở đây có thể hiểu là cảnh. (Goldfish)

[83] Trong nhiều xưởng ở Âu, Mỹ người ta cho thợ thuyền nghe những bản nhạc êm đềm để họ vui vẻ làm việc.

[84] Tôi sửa lại vài chữ theo thông tin trên trang http://www.jiffynotes.com/a_study_guides/book_notes_add/mtcw_04/mtcw_04_00637.html. (Goldfish).

[85] Tiếng này là gốc của tiếng Pháp esprit mà tuỳ chỗ ta dịch là tinh thần, thần linh, linh hồn…

[86] Sách viết cho thanh niên Pháp hầu hết theo đạo Ki Tô.

[87] Đây là một vấn đề tuỳ lòng tin của mỗi người.

[88] Tác giả không hiểu gì nhiều về tôn giáo, nhưng chúng tôi cũng cứ dịch đúng.

[89] Bỏ một đoạn về Pasteur và về Jeanne d’Arc dài khoảng nửa trang.

[90] Từ đây tới cuối đoạn, tôi bỏ bớt nhiều chi tiết không ích lợi cho đa số thanh niên nước ta.

[91] Trong trường hợp các thanh niên muốn tu hành, phụng sự cho đạo. Chữ mục sư ở đây tôi dùng theo nghĩa rộng, chứ không chỉ riêng một chức sắc một tôn giáo nào.

[92] Chữ vocation của Pháp mới đầu trỏ một tiếng gọi tựa như thiêng liêng kéo ta về việc tu hành; sau nghĩa đó mở rộng ra, bớt tính cách tôn giáo, mà trỏ một khuynh hướng về bất kỳ ngành hoạt động nào. Do đo, có chỗ tôi dịch là thiên chức, có chỗ tôi dịch là khuynh hướng.

[93] Gắng sức ít chừng nào hay chừng đó, miễn xong việc thì thôi.

[94] Sách là: “Em lại được biết nhiều trường hợp khác của cái thì có thể hỏi ý kiến của những bạn thân đủ tư cách”. Tôi tạm sửa lại như trên. (Goldfish).

[95] Vì những người có khiếu về nghệ thuật, thường có tính cách bốc đồng, không ưa những công việc này.

[96] Ở nước ta không có ban cổ điển; chỉ trường Đại học Huế là có một ban Hán học rất ít sinh viên, chưa đào tạo được một khoá nào mà hiện nay cũng đã dẹp rồi. Còn ban kim thời của ta thì chia làm ba: A (khoa học), B (toán học), C (văn chương). Ban A hợp với y khoa, dược khoa; B hợp với các nghề kỹ sư; C hợp với các nghề luật sư, giáo sư văn chương.

[97] Tác giả muốn nói hạng thiên tài khác người nên đời không được sung sướng.